Böbrek yetmezliği konusuna değinmeden evvel, böbreğin nasıl bir organ olduğunu açıklamak ve nasıl işlevlere sahip olduğuna değinmek şarttır. Böbrek, vücudun fonksiyonu için hayati öneme sahip olan bir organdır. Vücutta iki adet böbrek bulunur ve bunlar konum itibariyle sırtın orta kısmına doğru, belin sağ ve sol kısımlarında yer alırlar. Böbreklerin temel ve en önemli fonksiyonu idrar üretimidir. Bu idrarın oluşma sebebi ise kandaki toksik maddelerin böbrekte temizlenmesidir.
Toksik maddelere ek olarak vücutta bulunan su fazlası da böbrekte filtrelenir ve vücuttan dışarıya atılır. Bu fonksiyonlarına ek olarak, kandaki asit baz dengesi olumsuz şekilde değiştiğinde böbrekler devreye girerek fazla asidi vücuttan uzaklaştırabilir. Böbrek fonksiyonları yerinde olup sorunsuz şekilde çalıştığında vücuttaki kan böbreklere yaklaşık 300 kez ulaşır ve filtrelenir. Dolayısıyla böbrekler vücuttaki dengenin düzenli şekilde işlemesi için hayati bir öneme sahiptir.
Böbrek yetmezliği, vücutta bulunan böbreklerden birinin ya da ikisinin çeşitli sebeplerden dolayı kandaki toksik maddeleri temizleme yeteneğini kaybetmesi durumudur. Böbrek yetmezliği kimi zaman akut böbrek yetmezliği şeklinde gelişebilirken kimi zaman da yıllar içerisinde yavaş yavaş gelişip kronik bir hale gelebilir. Böbrek yetmezliği yaşayan hastalarda böbreğin sahip olduğu fonksiyonlar %85 veya daha büyük bir oranda azalır. Bu işlev kaybı genellikle birdenbire ortaya çıkmaz. Birçok farklı sebebe bağlı olarak böbreklerin işlevi geçen her gün biraz daha azalır.
Bu sebeple böbrek yetmezliği hastaları böbreklerinin düzgün çalışmadığını anlamakta ilk etapta zorlanırlar. Zamanla böbrekteki fonksiyonlar azaldıkça kişide böbrek yetmezliğine bağlı olarak başka hastalıklar da ortaya çıkabilir. Böbrekler yavaş yavaş boyut olarak küçülürler ve vücutta biriken sıvıyı dışarıya atma kabiliyetinde azalma yaşanır. Böbreklerin küçülmesi oldukça riskli bir durumdur ve son aşamada böbreğin tüm fonksiyonlarını yitirmesine sebebiyet verebilir. Bunun yanında böbreklerin düzgün çalışmaması kan basıncını da olumsuz yönde etkileyebilir.
Zira böbrekler düzgün çalışmadığında kandaki zehirli maddeler vücut dışına olması gerektiği şekilde atılamaz. Bu da yüksek tansiyona sebebiyet verebilir. Buna karşın kimi kişilerde ise kan basıncının yüksek olması böbrek yetmezliğinin bir sebebidir. Uzun süre boyunca yüksek kan basıncına (hipertansiyon) sahip olan kişilerde böbrek yetmezliği görülebilir. Böbrek yetmezliğinin kişinin yaşamını tehdit edebilecek seviyede ciddi sonuçları vardır ve bu yüzden böbrek yetmezliği belirtileri görülmeye başlandığında vakit geçirmeden uzman bir doktora danışıp muayene olmak ve tedaviye başlamak gerekir. Böbrek yetmezliğinin tedavisinde bu duruma yol açan asıl sebebin ortadan kaldırılması çok önemli bir yer tutar.
Kronik böbrek yetmezliği ilk evrelerde sinsi şekilde ilerler ve kişinin vücudunda ciddi bir semptoma sebep olmaz. Kronik böbrek yetmezliği belirtileri arasında bitkinlik, akıl karışıklığı, mide bulantısı, özellikle geceleri sık idrara çıkma, el ve ayakta şişlik, göğüs ağrısı, nefes darlığı ve ileri aşamalarda kusma sayılabilir. Kronik böbrek yetmezliğinde hastalık aşama aşama ilerlediği için erken tanı koymak zordur. Böbrekler yavaş yavaş fonksiyonlarını kaybeder ve boyut olarak küçülmeye başlar.
Böbrek yetmezliğinin birçok hastada görülen birkaç adet belirtisi vardır. Buna karşın, kimi hastalarda ise herhangi bir belirtiye rastlanmaz. Böbrek yetmezliği belirtileri genellikle ilk başta hafif seyredip aşamalı şekilde kötüleştiğinden, hastalığın erken aşamada teşhis edilmesi zordur. Böbrek yetmezliği yaşayan kişilerde ilk evrede genellikle idrar salınımında azalma görülür. Bunun yanında bazı uzuvlar şişebilir ve nefes darlığı gibi belirtiler de ortaya çıkabilir. Genel olarak böbrek yetmezliği belirtileri aşağıdaki gibi sıralanabilmektedir:
Böbreklerin sağlığını bozuk kişide böbrek yetmezliği yaratacak birçok farklı sebep bulunmaktadır. Bunlar arasında genetik faktörler, kişinin geçirdiği hastalıklar, yanlış ilaç kullanımı ve hatta çevre kirliliği gibi çok genel sebepler sayılabilir. Bunların yanında uzun süre susuz kalan kişilerde kimi zaman böbrek travması gelişebilir. Böbrek yetmezliğinin altında yatan sebebe bağlı olarak hastalığın tipi ve ilerleyiş şekli de kişiden kişiye değişiklik gösterir.
Böbrek yetmezliğinin ortaya çıktığı çoğu vakada böbreklere doğru olan kan akışının azalması durumu görülür. Bu durum ise çeşitli kalp hastalıkları, ani kalp krizi, karaciğer hastalıkları veya karaciğer yetmezliği, aşırı susuzluk (dehidrasyon), 3. dereceden yanıklar ve bazı ağır viral - bakteriyel enfeksiyonlar (sepsis vb.) sayesinde tetiklenebilir. Yüksek tansiyon ve bazı antienflamatuar içerikli ilaçlar da böbreklere gelen kan akışının bozulmasına sebep olabilir.
Prostat, mesane, servikal ve kolon kanseri olan kişilerde ise kimi zaman idrar yollarında tıkanma görülebilir. Bu tıkanmanın sonucu olarak vücutta biriken zehirli maddeler olması gerektiği gibi dışarıya atılamaz ve böbreklerin üzerine fazla yük biner. Sonuç olarak kişide böbrek yetmezliği görülebilir. Bunlara ek olarak tedavisi aksatılan böbrek taşları ve idrar yolunda ortaya çıkabilecek kan pıhtıları da böbrek yetmezliğine yol açabilir. Böbrek yetmezliğine sebep olabilecek diğer etmenler aşağıdaki gibi sıralanabilir:
Böbrek yetmezliği genel olarak hastalığın şiddetine göre beş farklı evrede sınıflandırılır. Kişide mevcut olan böbrek yetmezliğinin evresi ilerledikçe hastalığın sebep olduğu komplikasyonlar artar ve belirtiler daha şiddetli hale gelir.
İlk evre oldukça hafif ilerleyen ve belirtilerin pek belli olmadığı bir evredir. Hastaların çoğunda net bir böbrek yetmezliği belirtisiyle karşılaşılmaz. Böbreklerdeki hasar da minimal seviyededir. 1. Evrede böbrek yetmezliğine sahip olan kişiler yaşam tarzlarını olumlu şekilde değiştirirlerse hastalığın ilerlemesini önleyebilirler. Kişinin yapabileceği yaşam tarzı değişiklikleri arasında düzenli şekilde spor yapmak, sigara ve alkol alışkanlığından vazgeçmek, yağ oranını kontrol altında tutmak ve sağlıklı beslenmek sayılabilir. Ancak bu evrede hastalığı atlatmak göründüğü kadar kolay değildir, zira ilk evrede hastalığı fark etmek oldukça zor olduğu için çoğu kişi doktora gitme ve yaşam tarzını değiştirme gereksinimi duymaz.
İkinci evre böbrek yetmezliği yaşayan kişilerde ilk evreye benzer şekilde pek ağır belirtiler görülmez. Ancak bu evredeki kişilerin böbreklerinde derecede fiziksel bir hasar olduğu tespit edilebilir ve böbreğin idrar süzme işlevinde normale ilk evreye kıyasla azalma görülür. 2. Evre böbrek yetmezliği tespit edilen kişilere de tıpkı 1. evredeki olduğu gibi yaşam tarzı değişikliği tavsiye edilir.
Böbrek yetmezliğinin üçüncü evresinde hastalığın belirtileri artık hissedilir hale gelir ve vücutta çeşitli fiziksel semptomlar görülür. Hastalığın ilerleyiş şekline bağlı olarak kişinin el, ayak ve ayak bileklerinde şişme görülür. Bunun yanında kişinin idrar düzeni de değişir. Hastalığın ilerleyiş şekline göre 3A ve 3B olarak iki evreye ayrılır. Bu evrede idrar süzme işlevi yaklaşık yarı yarıya azalır. Bu evrede yaşam tarzı değişikliklerine ek olarak kişinin ilaç kullanmaya başlaması ve böbrek yetmezliğine sebep olan durumların tespit edilip tedavi edilmesi gerekir.
Bu evrede böbrek yetmezliğinin ortaya çıkardığı belirtiler ağırlaşır. Normal bir böbrekte böbreğin idrar süzme işlevi 90 ml / dk ve üzerindeyken bu evrede idrar süzme işlevi 15 - 29 ml / dk arasına düşer. Kişinin böbrekleri henüz tamamen devreden çıkmamıştır ancak böbrekler fonksiyonunu büyük ölçüde kaybetmiştir. Bu aşamada görülebilecek ciddi belirtiler arasında yüksek kan basıncı (hipertansiyon), kemik hastalığı ve anemi gibi ciddi sağlık sorunları bulunur.
Böbrek yetmezliğinin son evresindeki hastalarda böbrek fonksiyonları neredeyse tamamen bozulmuştur. İdrar süzme kapasitesi 15 ml / dk seviyesinin altına inmiştir ve bu yüzden diyaliz veya böbrek nakli gibi ileri seviye tedavilere başvurulması gerekir. Bu evrede kişi artık böbrek yetmezliğinin tüm belirtilerini vücudunda hisseder. Önceki belirtilere ek olarak kişide mide bulantısı, kusma, nefes darlığı, şişlik, ödem ve deri kaşıntısı görülür.
Böbrek yetmezliğinin nasıl tedavi edileceği hastalığın evresine, ortaya çıkardığı semptomlara, kişinin genel sağlık durumuna ve böbrek yetmezliğine sebep olan faktörlere göre değişim göstermektedir. Bunun yanında, böbrek fonksiyonlarını yitiren kişiler kandaki zehirli madde birikimini asgari düzeye indirmek amacıyla diyaliz makinesine bağlanırlar. Böylelikle normalde böbreklerin yerine getirdiği kan temizleme fonksiyonu, diyaliz makinesi tarafından gerçekleştirilir. Böbrek yetmezliğinin türüne bağlı olarak kişinin bağlandığı diyaliz makinesi de değişiklik gösterir. Örneğin kimi zaman küçük bir kateter torba ile diyaliz yapılabilirken kimi zaman kişinin büyük bir makineye bağlanması gerekebilir.
Tuz tüketmek böbrekleri daha fazla zorlayacağından, kişinin yiyeceklerine ekstra tuz atmaktan kaçınması ve içinde potasyum bulunan yiyeceklerden uzak durması gerekir. Böbrek yetmezliğinin kesin ve kalıcı tedavisi ise böbrek nakli ile mümkün olmaktadır. Ancak herhangi bir kişinin böbreği direkt olarak hastaya nakledilemez. Öncelikle nakli gerçekleştiren kişi ile böbrek yetmezliği yaşayan kişinin dokularının uyuşması gerekir. Nakil yapıldıktan sonra ise vücudun yeni böbreği kabul edebilmesi için kişinin sancılı bir dönemi atlatması gerekir. Bu süre içerisinde kişiye bağışıklık sistemini baskılayan çeşitli ilaçlar reçete edilir. Bu ilaçlar kesinlikle kullanılmalıdır zira eğer ilaç kullanımında eksiklik olursa vücut böbreği reddedebilir ve kişinin yeniden böbrek nakli yaptırması gerekir.
Kişi eğer böbreklerinde bir sorun olduğunu fark ettiyse ya da yukarıda sıralanan belirtilerden birkaçına sahipse bir Nefroloji doktoruna başvurmalıdır. Nefroloji doktorları, böbrek yetmezliğine ek olarak albumin, böbrek iltihabı ve idrar yolu enfeksiyonu gibi böbreği ilgilendiren diğer hastalıkları da takip etmektedir. Böbrek yetmezliği tedavisinde ise bu alanda uzmanlaşmış Nefroloji doktorlarının tercih edilmesi oldukça büyük öneme sahiptir.
Böbrek yetmezliği olan kişiler beslenmelerine büyük özen göstermelidir. Bu sebeple potasyum, fosfor ve sodyum içeren gıdalardan mümkün olduğunca uzak durulmalı ve aşırı sıvı alımından kaçınılmalıdır. Yapılacak diyetin kuralları hastalığın evresine göre değişim gösterir. Bunun yanında özellikle diyalize giren kişiler bol miktarda protein içeren besinler tüketmelidir. Kişinin bol miktarda su içmesine sebep olabilecek tuzlu atıştırmalardan uzak durulmalı, çorba, çay ve kahve tüketimi asgari düzeye indirilmelidir. Hasta özellikle diyalize girmeden önce vücuduna fazla sıvı almamaya dikkat etmelidir.