Ekonomist Ali Ağaoğlu ve gazeteci Hakan Güldağ, Baht Sohbetleri’nde dünyada olduğu üzere Türkiye’de de baş ağrıtan ‘enerji krizi’ni masaya yatırdı. Dönemsel arz kısıtlarının yaşanabildiğine işaret eden Ağaoğlu, başta doğalgaz olmak üzere güç fiyatlamalarında sunulan münasebetleri haklı bulmadığını lisana getirdi.
Çekirdek enflasyonun dışında tutulsa da, güç ve besin fiyatlarının önümüzdeki periyotta her türlü enflasyon denkleminde olumsuz tesirler yaratacağını vurgulayan Hakan Güldağ, faiz indiriminin de faizin yükseltilmesinin de bu kademede enflasyonla gayrete çok da fazla yardımcı olmayacağı bir periyoda girildiğini öne sürdü.
Güldağ: Güç cephesinde arz tedarikine de bağlı olarak fiyatlar yükselmeye devam ediyor. Petrolde 80 doları söylem etmiştin, Brent petrolde 83 dolarları gördük. Geçen hafta Kahramanmaraş’ta, ‘Bu yükselişte finansal aktörlerin, fonların tesiri var’ demiştin. Fonların spekülatif hareketleri motamot devam ediyor. Lakin onun ötesinde son devirde güç alımında fiziki talep de artmış görünüyor. Ve Çin başta, çeşitli ekonomilerde yaşanan güç arzındaki dengesizlikler finansal piyasaları tekrar iştahlandırıyor ve alım konumları artıyor. Yani iki taraftan bir iştah var. Putin, ‘Gerekirse ihracat rekorları kırarız, Avrupa’yı doğalgazsız bırakmayız’ deyince biraz sakinleşti piyasa. Fakat Brent petrolde hala 80 doların üzerindeyiz. Güç krizi derinleşme dinamiğini yitirmedi şimdi…
Ağaoğlu: Petrolde artık de üç haneler söylem edenler var. Artık burayı ikiye ayırmamız lazım. Bir, işi petrol olanlar var. Bir de işi değilken, bölümle alakası yokken, petrol üstünden finansal eser yaratanlar var. Artık bunlar tıpkı vakitte ‘çokçular’ dediğimiz kümedir. Bu türlü üst yanlışsız bir trend başladığında ‘çokçular’ “daha da gidecek” diye düşünür. Ya geç binmişlerdir trene. ‘Bu tren daha çok uzağa gidecek’ diye düşünürler. Ya daha fazla getiri sağlamak hedefiyle ‘fiyatlar daha da artacak’ spekülasyonu yaparlar. Zira, daha çokçuların gelmesi lazımdır ki ellerindeki malı devredebilsinler. Satıp kârlarını realize edebilsinler.
Güldağ: Şu sıralar devrederler mi?
Ağaoğlu: Zannetmiyorum. Fakat her vakit onların istedikleri de olmaz. Ayrıyeten, hiç elbet güç arzında ve bunun tedarikinde kahırlar var. Üretim tarafında zahmetler var. Koronavirüsün yaratmış olduğu işgücü kesintileri var.
Güldağ: Çarpıcı örneğini İngiltere’de izliyoruz. Akaryakıt tedarik zincirindeki yaşanan aksaklıkları çözmek için askeri işçi devreye girdi.
Ağaoğlu: Zira kamyon sürücüsü açığı var. Bunun bir kısmı bir manada ‘Brexit’in laneti’… Öteki yanda, koronavirüsün yarattığı külfetler var. Olağan bu türlü sorunların olduğu yerde çeşitli münasebetler sunarak bundan faydalananlar da olacaktır. Oluyor da… Üstelik bunu yapabilmeleri için merkez bankaları çok önemli bir finansal kolaylık sağlamış durumda. Piyasada para bol. Onlar da parayı bol bulunca her yere saldırıyorlar.
Güldağ: Tabir yerindeyse hakkını verdiler piyasayı alt üst ettiler. Asya’da spot piyasada doğalgaz fiyatı, 180 dolarlık petrol fiyatına karşılık gelir formda süreç görüyor. Huruç harekatı sürüyor bir nevi…
Ağaoğlu: Artık her yere saldırıyorlar derken, borsada benim çok sevdiğim özlü kelamlar vardır. Onlardan bir tanesi de şu; ‘Ya günün menüsünü yiyeceksin ya da sıranın sana gelmesini bekleyeceksin.’ Yani, ya o günün alım-satımlarıyla uğraşacaksın ya da yatırım yapacaksın. İnanacaksın, bekleyeceksin ki bir gün günün menüsüne senin pay senedin yahut enstrümanın dahil olsun.
Güldağ: Emtia piyasalarında da misal dengesizlikler ve spekülasyonlar var. Bedelli metaller pek gitmiyor. Endüstriyel metaller dalgalı. Pamuk, kahve üzere eserlerde ise üst hakikat tırmanış var.
Ağaoğlu: Zira kimileri bir enstrümandan çıkıp ötekine giriyor. Kıymetli metallere daha sıra gelmemiş demek ki. Sen de söyledin, doğalgazdaki artış çok daha önemli oldu. Bunun ardında ne var diye bakınca, birtakım münasebetler sıralanıyor…
Güldağ: O münasebetlerden biri, dizi repliği üzere: “Kış geliyor”…
Ağaoğlu: Motamot. Tedarik zincirinde sorun var vs. Çeşit çeşit münasebetler…
Güldağ: İnandırıcı gelmiyor mu?
Ağaoğlu: Evet, doğrusu ben çok inanmıyorum. Zira bundan 3 yıl öncesine kadar dünyada yanlışsız düzgün büyük LNG gemileri yokken, ABD kayaç gazını yerleştireceği büyük LNG’leri daha yeni yeni yapmaya başlamışkenki durumdan ne farkımız var artık. O vakit dünyada nerede nasıl doğalgaz taşınıyorsa tıpkı halde taşınıyor. Dünya nüfusu son 3 senede 2,5 kat artmadı. Kış sert geçecek sorunu de abartılıyor bence. Hani Kızılderili şefi radyodan duymuş, “Bu sene sert kış geçecek” diye. Gitmiş kabilesine haber vermiş, “bol bol odun toplayın” demiş. Bunu gören beyazlar, “Hımm… Kızılderililer odun topluyor, demek ki, kış sert geçecek, öyleyse biz de odun toplayalım” demiş. Hani bu türlü birbirini besleyen bir süreç. Şayet bu kış yeni bir buzul çağına girmiyorsak bu münasebetleri haklı çıkaracak bir şey yok.
Güldağ: Bu bahiste tahminen Mikdat Kadıoğlu hocamız bilgilendirir bizleri. Zira hakikaten bir bilgi kirliliği var bu bahiste. Fakat ‘kış geliyor’ argümanı tuttu…
Ağaoğlu: Doğalgazda ‘kış geliyor’ argümanını kullanabilirsiniz fakat onun dışında kullanılabilir pek bir enstrüman yok aslında. O açıdan zahmet var. Ve merkez bankaları faizleri artırmaya niyetlenmeden de düzelecek üzere görünmüyor.
Güldağ: O da en az 6-9 ay ortası. O sıraya kadar güç ve besin fiyatları başımızı oldukça ağrıtacak anlaşılan. Çekirdek enflasyona geçtik diye sevinemedik. Eylülde çekirdek enflasyon, manşet enflasyondan daha süratli arttı. Bu da ‘faiz indirimi devam eder’ beklentisini değiştirebilir.
Ağaoğlu: Enflasyon beklentilerinde bir bozulma var. Ve ortada sahiden bir enflasyon var. Dediğin üzere yurtdışından da ‘ithal’ geliyor. Arz taraflı bir durum.
Güldağ: Artık bu durumda Merkez Bankası ne yapar sorusuna gelelim. Bütün tartışmalar bir yana, faizi indirdiğimizde enflasyonla gayrete bir katkısı olmayacağı üzere faizi yükseltmemizin de şu basamakta fazla bir katkısı olmayacağı görüşü oluştu bende. Bunun garip bir durum olduğunun farkındayım ancak burası da Türkiye…
Ağaoğlu: Bunu faizle terbiye etmeniz epey güç. Bunların hepsini anlayabiliyorum ve büyük oranda kabul ediyorum. Lakin kabul etmekte zorlandığım, bütün dünya merkez bankaları giderken Mersin’e biz gidiyoruz bilakis. Şu son gelen enflasyon verisi ile birlikte bence ekim ayındaki toplantıda tahminen faiz indiriminde ayaklarını gazdan çekecekler diye düşünüyorum. Yıl sonuna kadar 50’şer baz puanlık bir indirim bekliyorum.
Güldağ: TÜİK’in açıkladığı son enflasyon verisinde kömür fiyatındaki artış yüzde 34’tü. Tahminen ‘resmi’ tarafta enflasyon ‘ılımlı’ görülüyor lakin her an ipin ucu kaçabilir. Esasen ‘ılımlı’ enflasyonların özelliğidir bu…
Ağaoğlu: Bu çerçevede ‘Merkez Bankası ne yapar’ sorusuna içerideki algı indirimlere devam edeceği istikametinde. Esasen o nedenle kurda aşağı istikametli manalı hiçbir hareket görmüyoruz. Merkez Bankası’nın 50-100 baz puanlık bir atağı korkarım ki kur tarafında tekrar bir üst hareket 9.20’lere kadar olacakmış üzere görünüyor.
Güldağ: O denli olursa, enflasyon için tekrardan bir baskı ögesi olacak demektir. Daha son artış enflasyona yansımamışken… Biliyorsun 8.30’lara kadar gelmiştik. Hatta az altına bile indik. Sonra yine süratle 8.90’ların üstüne çıktık. 9’a dayandık. O süreçte TL yüzde 8 bedel kaybetti . Tahminen de daha alacak kimse kalmadığından şu sıralar 8.90-95 civarında bir doygunluğa ulaşmış görünüyor. Biraz da ferdi yatırımcının döviz tutma davranışı kurları aşağıya çekme tarafında devreye giriyor. Kur süratle yükselince döviz bozduruyorlar. Döviz ve altın tutan yatırımcı, kurdaki yükselişleri ‘kârlarını’ realize etme fırsatı üzere görüyor. Bu da kurdaki yeni yükselişleri sınırlıyor. Kurda yine ani yükseliş beklenmediği sürece bu eğilim bir mühlet daha devam edebilir.
Ağaoğlu: Ne yaparsanız yapın kurun geçişkenlik özelliği var bir sefer. Ayrıyeten aldığımız darbeler, bir değil, iki değil, üç değil. Navlundan, tedarik zincirinden, hammadde ve yarı mamul fiyatlarındaki artıştan yiyoruz. Çin’deki üretime bağımlı birçok üretimimiz var. Çin fabrikaları durdurunca da darbe yiyoruz. Natürel bugüne kadar uygulanan yanlışlı siyasetlerin darbesi var. Biz hem içeriden hem dışarıdan, neredeyse her taraftan dayak yiyen bir boksöre dönmüş durumdayız. Ne yazık ki bu durum kısa vadede değişecekmiş üzere durmuyor. O vakit da Merkez Bankası artırırsa tahminen farklı algılanır fakat faize dokunmazsa yahut indirirse çok fazla bir şey değişmeyecek. Ve korkarım, süreksiz mi kalıcı mı tartışmasında ‘kalıcı’ taraf tartı kazanacak.
Güldağ: Bilhassa yüksek enflasyonun nedenlerini içtenlikle belirleyip üzerine gitmeden enflasyon hangi denklemde alırsak alalım, hangi çekirdeği temel enflasyon kabul edersek edelim başımızı önemli halde ağrıtacak. Geçim maliyetinin şiddetli biçimde arttığı bir süreçte bunun yaratacağı badireyi ayrıyeten konuşalım. Bunu hafifletmek için uğraşları hiç yok saymıyorum, hiç küçümsemiyorum fakat market denetleme ve cezalandırmayı enflasyonla uğraşın odağına koyarsak bu yalnızca kendimizi kandırmak olur. Ya da tribünlere oynamak…
Ağaoğlu: Tıpkı fikirdeyim. Piyasanın kendi içinde çalışmasını engelleyecek müdahalelerle yol alamıyoruz. Zorlayıcı önlemlerle yapmak yerine kalıcı tahlillerle bu işi çözmek çok daha makul. Dünyadan gelen meseleler var lakin bizim de yapısal olarak çözmemiz gereken badireler var. Enflasyonla ilgili ne yazık ki bir türlü aşamadığımız temel sorunlarımız var
Güldağ: Lakin tahlilsiz de değil. Enflasyonu kalıcı biçimde düşürmek muhakkak uzun soluklu bir uğraş. Kısa vadede mucize tahlil yok. Lakin odağımıza, haksızlık yaptığımızı bile bile marketleri değil cari açığımızı, cari fazlaya dönüştürmeyi koyarsak şimdiden rahatlamaya başlarız.
‘Yeni yıl yeni şans’ diyerek yeni bir pozisyonlama başlayabilir
Güldağ: Geçen hafta da konuştuk, bir çeşit fiyat-ücret sarmalına girebilir Türkiye iktisadı. Emsal bir tartışmaya dünyada da şahit oluyoruz. Mesela saatlik fiyatların 14-15 dolardan 20 doların üzerine çıktığı tabir edilen ABD’de de yaşınıyor bu durum.
Ağaoğlu: Elinde çekiç olan dünyayı çivi görürmüş misali ben de olaya fonlara sağlanan parasız para gözüyle bakıyorum. O denli bakınca da, bu bol parayı piyasadan çekmediğiniz sürece yahut bu kadar kolay kullanımda tutmaktan vazgeçmediğiniz sürece, o para birinden çıkıp ötekine giderek bize enflasyon formunda yansıyacak. Gelir artışları şimdi genele sirayet etmedi. ABD’deki saatlik fiyatlardaki çok majör bir artış değil. Buna karşılık o geliri elde edenlerin harcamak zorunda kaldıkları yerler var. Üretim maliyetleri arttıkça hizmet kesimi de mecburen artırım yapıyor. Hele hele bu restoran ve cümbüş dalı herkesin koronavirüsle biriktirdiği parayı çekmeye çalışıyor. O yüzden hizmet dalındaki yüksek fiyatların kolay kolay geri geleceğini düşünmüyorum. Gelir buraya yakınlaşacak mı? Şimdilik buna daha vakit var üzere… O yüzden de bizim başımızı ağrıtacak olan finansal piyasalardan gelecek olan baskı Fed ve ECB nakdî genişlemeyi durdurana kadar devam edecek kaygısını taşıyorum. Yeni yıl yeni baht diyerek yeni bir pozisyonlama başlayabilir. Enflasyon tarafında negatif taraflı bir seyir gelebilir. Aksi takdirde bu para ortada kaldığı sürece her yere uğrayacak ve faydalanmaya çalışırken fiyatları da yükseltecek.
Petrol kısa vadede çıkışta, uzunda düşük
Güldağ: Petrolde ileriye dönük olarak vadeli kontratlar ne söylüyor bize?
Ağaoğlu: Petrolde ardışık her aya kontrat vardır ve bu kontratları da istediğiniz vakit alıp satabiliyorsunuz. Kısa vadeli fiyatın uzun vadeli kontrat fiyatlarından daha düşük olması durumuna contango deniyor. Yani kısa vadede bir sıkışıklık var ancak bu sıkışıklık çözülecek, orta ve uzun vadede fiyatlar olağanlaşacak yahut düşecek diye düşünülür. 25 dolardan 83 dolara çıkan petrolün son bir buçuk yıldır bütün kontrat vadelerinde fiyatlar daima ileri vadedeki fiyatlardan yüksekti. İleri vadeler düşüktü. Şu demek: Aslında fiyatın çok çıkacağına inanmıyoruz ve düşeceğini düşünüyoruz lakin biz önlemli olalım. Kısa vadede biz kendimizi garantiye alalım lakin uzun vadede düşecek biz onu biliyoruz.
Güldağ: Uzun vadede fiyatlar bugünden düşük…
Ağaoğlu: Evet. Bu anlaşılır bir şey değil. Bunu bana ispat edecek yahut ikna edecek dünyada şu anda çok az sayıda insan vardır. O yüzden kısa vadeli merkez bankalarının yaratmış oldukları nakdî genişlemenin tesirini ben buradan okuyorum. Yani bu türlü bir tesir olmasa petrolcüler sabit fiyata razı olduklarında bugünkü fiyatla bir sene sonraki fiyatın çabucak hemen eşit olması lazım. Bu türlü bir dünya yok! Artık kısa vadede bu oyun devam ediyor o yüzden kısa vadeyi fiyat olarak üstte tutuyorum uzun vadede petrol fiyatları düşebilir.
Pamuk fiyatı nereye?
Güldağ: Emtia piyasasında ‘beyaz altın’ olarak nitelendirilen pamuk 1 doların üzerine çıkarak 10 yılın doruğunu gördü.
Ağaoğlu: Libresi 115 senti gördü. Bu düzeyleri de üst kırarsa bende pamuğun dünyanın en değerli beyaz objesi haline geldiği hissi oluşacak. Kaldı ki, ikamesi olan bir eser.
Güldağ: 150 sente çıkabilir yorumları var..
Ağaoğlu: O denli olursa herkesin canı yanacak ancak ben daha fazla yükseleceğini düşünmüyorum. Buradaki değerli arz derdi da navlundan kaynaklandı. Orası sakinleşiyor.