Diyelim ki hücreye yeni bir informasyon geldi. Daha önceden “bilinmeyen” bu informasyon nasıl içeri alınacak, işlenecek ve sonra da öğrenilecektir?
Alınma işleminin nasıl olduğunu az önce yukarda açıklamaya çalıştık. İnformasyon bilinen bir kategori içine sokuluyor ve bu şekilde, alıcılar tarafından, bilinenlerin refakatinde içeriye alınıyordu. Buraya kadar açık, ya bundan sonrası? RP sisteminde henüz daha bu yeni informasyona uygun bir RP olmadığına göre, yani bu yeni informasyon henüz daha öğrenilmemiş olduğuna göre, bu informasyonun işlenebilmesi için genetik mekanizmayı harekete geçirebilecek agent (RP) henüz daha ortada yok demektir. Bu durumda, yeni gelen bu informasyon nasıl işlenecektir? Öyle ya, DNA’ları ancak RP’ler aktif hale getirebiliyorlardı! Belirli bir informasyonun işlenebilmesi için gerekli RP’i de gene aktif hale gelmiş genler ürettiğine göre, yeni bir informasyon nasıl işlenecektir?
Bu soru çok önemli, çünkü bu soruya verilecek cevap belirliyor öğrenme sürecinin, ya da öğrenme mekanizmasının ne olduğunu. Hiç bilinmeyen informasyonların hiç bir şekilde işlenemeyeceğinin, yani öğrenilemeyeceğinin kesin açıklaması yatıyor bu cevabın içinde. Yeni bilgilerin ancak daha önceden üretilmiş bulunan bilgilerin üzerine ilâveler yapılarak üretilebileceğinin açıklaması yatıyor. Nasıl mı?
Tekrar “alınma işlemine” geri dönelim. Yeni bir informasyon nasıl alınıyordu? Bilinen bir kategori içine sokularak değil mi. Bu ne demektir? Bu, belirli bir kategoriyi tanıyacak şekilde yapılmış bir alıcının (receptor) kancalarının gelen informasyonu temsil eden moleküle bir şekilde takılmayı başarması demektir. Başka türlü yeni bir informasyon içeriye alınamazdı.
Şek.7
Şekle dikkat edilirse, burada, dışardan gelen informasyonu taşıyan molekülle alıcı arasında tam bir uyum söz konusu değildir. Yani, gelen informasyon tam olarak bilinmemekte, alıcılarda onu temsil eden bilgiler bulunmamaktadır. Ama gene de, bu yeni informasyonu taşıyan sinyal molekülüyle alıcı arasında, sınırlı da olsa bir bağ kurulabilmiştir. Alıcının bünyesinde daha önceki informasyonların işlenilmesi sürecinde oluşmuş olan bir girinti, gelen informasyonu taşıyan molekülde bulunan bir çıkıntıyla (kancayla) bağlanarak, yeni gelen informasyonla daha önceden gelmiş ve işlenmiş-öğrenilmiş olan informasyon arasında sınırlı da olsa bir ilişkinin kurulmasına neden olmuştur. Sonra, bu alıcıyla ilişki içinde olan, aynı kancalara-yapıya sahip bir sinyal molekülü, tutar alıcıdan devralır bu informasyonu. İnformasyon bu şekilde DNA’lara taşınır. DNA’larda da(kontrol bölgelerinde) henüz daha bu yeni informasyona özgü, bütünüyle onu tanıyan bir RP yoktur; ama bu informasyonun da içinde bulunduğu kategoriye ilişkin bir RP vardır. Yeni informasyonu taşıyan sinyal molekülü de gider işte tam bu RP’in sırtına biner (yani ona kancalarını takarak-yapışır). Sırtında yeni informasyona özgü ekstra unsurlar da olan bu RP de gidip genetik mekanizmayı tarayarak, onu işlemeye yarayacak bilgileri buradan çıkarır. Bu arada, aynı informasyonun ilerde tekrar gelebileceği de hesaba katılarak (otomatikman) bu işe uygun bir RP de birlikte üretilir ve bu mevcut RP sistemine konulur. Bu demektir ki, bir dahaki sefere aynı informasyon tekrar geldiği zaman, artık böyle uzun işlemlere gerek kalmayacak, hemen, daha önce üretilmiş bulunan bu RP devreye girerek, anında genetik mekanizma harekete geçirilebilecektir. Mekanizma budur.
BU BİLGİLER SONRA NE OLUR
Peki, bir hücrenin yaşam süresi boyunca gerçekleşen ve hücre için hayati öneme sahip olan bu deneyimler-bilgiler, bunları temsil eden RP’ler daha sonra ne olur? Yani, hücreyle birlikte yok olup gider mi bütün bunlar? Her hücre, her nesil, sil baştan, sadece kendi deneyimlerinden öğrendikleriyle mi hayata başlayıp onu devam ettirir?
Hayır! Bu bilgilerden, “yaşamı devam ettirmek için” (to survive) gerekli olanlar, hücre bölünmesi esnasında sitoplazma aracılığıyla yeni hücreye geçerler. Böylece, hem bir neslin devamı için gerekli olan önemli bilgiler muhafaza edilmiş, hem de, evrim sürecinde taş üstüne bir taş daha konulmuş olur. Bir kere üretilmiş olan bir bilgi yok olmaz.
Altını çizerek söylüyorum, burada, yaşam süresi boyunca ortaya çıkan her tecrübenin ve bu tecrübelere ilişkin olan her “bilginin” RP sistemi aracılığıyla kalıtımsal olarak daha sonraki nesillere aktarılacağını söylemiyoruz! Örneğin, “DNA’larda informasyonun kodlanmasında kullanılan bir molekül olan tryptophan’la ilgili alıcı-receptor, tryptophan’ın yeteri kadar hücre içinde bulunması halinde, hemen bu molekülün üretimini durdurur. Hücre içindeki tryptophan seviyesi azaldığı zaman da, genler harekete geçirilerek tekrar üretime başlanır. Bu, ve bu türden yüzlerce mekanizmanın devamı için daha sonraki nesillerin ayrıca bir hafızaya ihtiyacı yoktur” [6]. Hücre içindeki homäodinamik dengenin kendi kendini üretmesi mekanizması hücrenin varoluşunun doğal bir sonucudur. Bu mekanizmanın devamı için onun ayrıca öğrenilmesine ve bu türden bilgilerin bir hafızaya sahip olarak onun içinde muhafaza edilmesine gerek yoktur. Bu mekanizma otomatik olarak işler. Hayatın devamı için gerekli ilk bilgiler, çocuğa ilişkin yeni oluşan DNA’ları aktive edecek ilk RP’ler vs. bütün bunların hepsi iki üreme hücresinin birleşmesi esnasında epigenetik unsurlar olarak yeni hücreye geçerler. Daha sonrasını da zaten hücre kendisi ayarlar.
Ama örneğin, bir antibiyotiğe karşı “bağışıklık kazanmak” bir bakteri için hayati öneme sahip bir olaydır-bir bilgidir. Eğer bir antibiyotiği doğru kullanmazsanız, “artık iyileştim” diye yarıda keserseniz, hayatta kalan bakterilerin bu antibiyotiğe karşı bağışıklık kazanacağı ve bir dahaki seferde artık aynı antibiyotiği kullanmanın bir anlam ifade etmeyeceği bilinen bir gerçektir. Böyle bir durum söz konusu olduğu zaman, “antibiyotiğin etkisiyle bakterinin genetik değişime uğrayacağını, onun direncinin de bu yeni DNA yapısından kaynaklanacağını” söylemek her zaman doğru değildir! Tıpkı bir insanın (ya da çok hücreli diğer hayvanların) bağışıklık sisteminde, antigenlere karşı antibodyleri oluşturma becerisi gösteren RP’lerin yaptıkları gibi, antibiyotiğin baskın etkisinden canını kurtaran bakterilerde de, RP’ler, aynı yöntemleri kullanarak (birçok geni biraraya getirip gerekli bilgileri toplayarak) özel savunma proteinlerinin üretilmesine olanak sağlayabilirler [1,6,7]. Böyle bir durumda, hayatta kalma mücadelesi açısından üretilen bu bilginin (bu bilgiyi temsil eden RP in) hücre hafızasında muhafaza edilmesi, hatta mümkünse daha sonraki nesillere de aktarılabilmesi son derece önemlidir. Ve nitekim de, bir bakteri generasyonunun yaşam süresi boyunca kazandığı bu türden bir tecrübe ve buna ilişkin olarak elde edilen bilgiler, bakteri hücre bölünmesi yoluyla kendini üretirken daha sonraki nesillere aktarılırlar. Bütün bunları şöyle formüle edelim: