İnternet medyasının en temel sorunu ekonomi
Bugün 10 Ocak Çalışan Gazeteciler Günü. Bugünün anlamı nedeniyle, daha önce Uşak’taki yerel medya ile ilgili yaptığım bir araştırmanın giriş ve sonuç bölümüne bugün gazetemizde yer vermek istedim. Geçtiğimiz yıl ders notu olarak hazırladığım bu makalede, Uşak’taki yerel medyanın ekonomik olarak sorunları yer alıyor. Araştırmanın özet, giriş ve sonuç bölümü şöyle: Yerel gazetelerin durumu, faaliyet gösterdikleri kentlerin genel yapısıyla ilgili fikir edinilmesinde önemli rol oynamaktadır. Bir kentte yerel medyanın güçlü olması, o şehirdeki sivil toplum kurumları, siyaset ve kamu yönetimi mekanizmalarının da etkin oldukları anlamını taşımaktadır. Son yıllarda, internet haberciliğinin gelişmesi ve buna ilaveten sosyal medyanın da kullanımının yaygınlaşmasıyla, yerel medya, bir bakıma kentin dışa açılan penceresi görevi üstlenmiştir. Her hangi bir şehir hakkında bilgi edinilmek istendiği, ilk önce o kentteki haberler ve bunların ağırlıklı olarak işlendiği yerel haber siteleri ve sosyal medya uzantılarına bakılmaktadır.
Kamu kurumları, sivil toplum, iş dünyası ve siyaset mekanizması, faaliyetlerini duyurma noktasında yerel medya ve o kentte görev yapan haber ajanslarının temsilcileriyle sıkı diyalog içindelerse, şehrin internet haber sitelerinde ve diğer mecralardaki görünürlüğü ve tanınırlığı artmaktadır. Bu noktada, kurumlar da son yıllarda sosyal medya ağlarına önem vermeye ve basın ve yayın faaliyetlerini bu mecradan sürdürmeye de önem vermişlerdir.
Uşak, nüfusu ve yüzölçümü bakımından küçük bir kent olsa da, Ankara ve İzmir arasındaki konumu ve 2006’da kurulan Uşak Üniversitesi’yle gelişmekte olan bir yapı ortaya koymaktadır. Uşak’ta yerel medya, internet haber sitelerinin yaygınlaşmasıyla ağını genişletmiştir.
Bu çalışmada, Uşak’ta faaliyet gösteren, 9 yerel internet haber sitesi ele alınmıştır. Çalışma kapsamındaki yerel internet haber sitelerinin sahipleri ve sorumluları, bazı sorulara cevap vermişler ve bunlar nitel araştırma yöntemlerinden biri olan yarı yapılandırılmış görüşme tekniği ile analiz edilmeye çalışılmıştır.
TÜRK YEREL BASINI VE İNTERNET MECRASINDA EKONOMİK YAYINCILIK
Türkiye’de yerel medyanın kökü, Osmanlı dönemine dayanmakta ve yerel gazeteler, Milli Mücadele döneminde yaptıkları yayınlar nedeniyle, Kurtuluş Savaşı’na büyük bir destek vermişlerdir.
Osmanlı döneminde, devletin başkenti İstanbul’da çıkan gazeteler “İstanbul basını” olarak adlandırılırken, diğer kentlerde çıkan gazeteler ise ‘Anadolu basını” şeklinde ifade edilmiştir (Vikipedi, erişim: 06.06.2021). Anadolu basınının ortaya çıkışı 1864’te, Vilâyat Nizamnamesi´nin yürürlüğe girmesi ve bu kanuni düzenlemeyle birlikte her şehir merkezinde, bir matbaanın açılması kararıyla mümkün kılınmıştır. Bu tarihten sonra yerel gazeteler çıkmaya başlamıştır. Anadolu basını, her türlü maddi imkansızlığa rağmen, milli mücadeleyi desteklemiştir (Aydoğan.Y., 2017).
Yerel gazetelerin yaygınlaşmasının adımlarından biri de Meşrutiyet sonrasında çıkan gazetelerdir. İttihad ve Terakki Cemiyeti, parti bülteni şeklinde gazeteler çıkarmıştır ve bunlar haberleşme aracı olarak da kullanılmıştır. İstanbul ve Selanik’te çıkan cemiyet gazetelerine paralel olarak da taşra teşkilatlarının da gazeteler çıkarmaları teşvik edilmiş ve yerel basının gelişmesine katkı sağlanmıştır (Arabacı. C., 2010).
Yerel medyanın önemi, Cumhuriyetin kurulduğu yıllarda daha iyi anlaşılmış ve yerel gazeteler, milli mücadele yıllarında, yeni bir devletin kurulmasında ve yaşanan siyasal ve sosyal değişimlerin millete aktarılıp benimsetilmesinde rol oynamıştır (Ural.ve Soyer. 2012).
Kamu yararı, vatanın birlik ve bütünlüğü için yaptığı çalışmalara rağmen, medyanın ve özellikle de yerel basının ekonomik sorunlar yaşadığı görülmektedir. Yerel medyanın en büyük sorunu, gazetelerin yayınlanması ve gazetecilerin hayatlarını idame ettirebilmeleri için, elde edecekleri gelirdir. Maslow’un “İhtiyaçlar hiyerarşisi” teorisinde piramidin ilk basamakları gıda, barınma ve giyinme gibi ihtiyaçlardan oluşmaktadır. Gazetelerin ihtiyaç noktasında, piramidin hangi basamağında olduğu, kesin olarak anlaşılamamaktadır. Fakat, 24-30 Mayıs 2021 tarihleri arasında, Türkiye’deki yaygın gazetelerin toplamda 1 milyon 785 bin 714 satış yapması ve bunun da ülkedeki yetişkin nüfusun (çocuklar toplam rakamdan çıkarılmıştır) yüzde 2,93’ne tekabül etmesi, gazetelerin ekonomik anlamda, değer ortaya koymakta zorlandıklarını göstermektedir.
Yaygın ve yerel gazetelerin yayın hayatlarına devamı ve gazetecilerin ekonomik anlamda desteklenmesi için devlet bazında bir dizi destek hayata geçirilmiştir. 1925’te, Matbuat Müdürlüğü’nün yerine geçen Mütekaidin-i Askeriye Anonim Şirketi’nin her hangi bir kurala bağlı kalmaksızın istediği gazeteye resmi ilan yayınlatma yetkisi bulunmaktaydı. 1931’de Maarif Cemiyeti’nin gelirlerinin artması için İstanbul, Ankara ve İzmir’de yayımlatılacak resmi ilanların “aracılık hakkı” devrildi. Bu ve benzer değişimler, 1961’e kadar sürdü ve bu tarihte gazetelerin maddi anlamda desteklenmesine dair yetkiler, Basın İlan Kurumu’na devredildi. O tarihten bu yana, Basın İlan Kurumu, gazetelerin yayınladıkları kamu kurumu ilanlarına aracılık yapmaktadır (bik.gov.tr, Erişim: 06.06.2021) . Basın İlan Kurumu’nun ilan yayınlama desteği, sadece basılı gazeteler içindir ve internet haber sitelerine ilan desteği verilmesiyle ilgili şu ana kadar her hangi bir yasa ve yönetmelik çıkmamıştır.
Basın İlan Kurumu’nun yerel gazetelere verdiği ilan yayınlama desteği de, 195 sayılı Basın İlan Kurumu Teşkiline dair kanunla, belirli şartlar çerçevesinde verilmektedir. Yerel bir gazetenin resmi ilan yayınlama hakkı elde edebilmesi için, en az 6 personel çalıştırması ve ücretlerini günü güne ödemesi, her gün gazete basması ve dağıtması, yüzde 20 bayide satış yapması ve gazetenin 3’te 1’ni kendi muhabirlerinin yazdığı haberlerle doldurması gerekmektedir. Basın İlan Kurumu’nun şartlarının ağır olması, gazetelerin basım ve diğer maliyetleri, gazetecilik faaliyeti üstlenenlerin bir bölümünü, maliyet bazında daha düşük olan internet mecrasına yöneltmiştir. İnternet aracılığıyla, gazetelerde yer verilen haberler, dijital bir mecrada yer almıştır, gazetecilik açısından ekonomik avantajlar sağladığı gibi, hedef kitleye ulaşmayı da kolaylaştırmıştır (Bekiroğlu, O. ve Bal. E, 2006). Yerel bir internet sitesinde, 1 veya 2 personelle haber sisteminin devamlılığının sağlanması mümkündür ve gazetede olduğu gibi, günlük özgün bir mizanpaj sorunu yoktur. Yerel internet haber sitelerinde görev alan editör veya muhabirler, gazetede olduğu gibi uzun haber metinleri yazmak zorunda değillerdir, genellikle belli şirketlerden satın alınan hazır tema haber sitesine eklemlenen “mobil” yapıyla, akıllı telefonlarla dahi haber girişi yapma imkanı bulmaktadırlar. MAKALE: ALİ ARASLI