İşletmelerin Kuruluş Yeri Seçimini Etkileyen Faktörler
İşletmenin kuruluş yeri, işletmenin faaliyetini devam ettirdiği yerdir. İşletme faaliyetini sürdüreceği yeri seçerken çok dikkatli hareket etmek zorundadır. Çünkü bir defa karar verilip işletme kurulduktan sonra verilen kararın hatalı olduğu anlaşılsa bile kuruluş yerini tekrar değiştirmenin maliyeti yüksek olacaktır.
Sonuçta işletme diğer işletmelere göre elverişli olmayan bir durumla karşılaşacak ve işletmeyi başka yere taşıma ihtiyacı duyulacaktır. Bu nedenle işletme kuruluş yeri kararı almadan önce kendi açısından en uygun yerde faaliyet göstermesi gerekir.
İşletmeler ilk kuruluş yeri seçimlerini doğru yapsalar bile ileride pazarın değişmesi, işletmenin büyümesi, arz kaynaklarının değişmesiyle de aynı sorunları yaşamak zorunda kalabilir. İşletme, kuruluş yeri seçiminde en düşük gider ile en yüksek kârı elde edebileceği bir yeri hedefler. Bu hedef ile işletme hangi ülkede, hangi şehirdeki hangi toprak parçası üzerinde faaliyet yapacağına karar verir.
İşletmenin faaliyet gösterdiği yerde kâr yönünden üstünlük sağlayan her şey kuruluş yeri seçimine etki eden faktördür. Aslında işletmenin kârını etkileyen pek çok faktör vardır. Bunlardan ham madde, ulaştırma, pazara yakınlık, iş gücü (emek), enerji ve yakıt, su, iklim koşulları, zararlı atıklar, özendirme (teşvik) önlemleri ve yerel yönetim olanaklarını sırasıyla inceleyeceğiz.
a. Ham madde
İşletmeler ürettikleri ürünlerin mamul mal hâline gelebilmesi için çeşitli girdileri kullanmak zorundadır. Bu girdiler ürünün en büyük kısmını meydana getiren ham madde, yardımcı madde ve malzemelerdir. Kuruluş yerinin belirlenmesinde en önemli faktör işletmelerin ham madde ve yardımcı madde kaynaklarına yakın olmasıdır.
İşletmenin kurulduğu yerde ham madde kolayca bulunmalı ve fiyatı da uygun olmalı, aynı zamanda ham madde sürekli tedarik edilebilme özelliğine sahip olmalıdır. Örneğin şeker fabrikaları şeker üretiminin yaygın olduğu bölgelere, tekstil fabrikaları pamuk üretiminin yapıldığı bölgelerde, termik santrallerin kömür havzalarına yakın yerlerde ve meyve suyu üreticileri yine meyve üretim merkezlerine yakın yerlerde kurulmalıdır.
Her ne kadar işletmenin kuruluş yeri ham madde kaynaklarına yakın olması bir üstünlük ise de birden çok ham maddeyi kullanarak üretim yapan bir işletme demir yolu ve su yolu gibi ucuz ulaşım olanaklarını kullanması, işletmenin ham madde kaynaklarına yakın olma özelliğini belirli ölçüde azaltmaktadır.
b. Ulaştırma
Üretimlerinde çok büyük miktarlarda ham madde kullanan işletmeler için ulaşım maliyeti çok önemli olurken; bazı sanayi dalları için ulaştırma çok önemli olmayabilir. Ağır sanayi, demir sanayi ve inşaat sanayi gibi büyük miktarlarda ham madde işleyen işletmelerin ulaşım maliyetleri büyük meblağlara ulaşmaktadır. Ulaşımda yol ve taşınacak ham madde arttıkça, birim maliyet de azalacaktır.
Günümüzde kullandığımız bazı ulaşım yolları şunlardır:
- Deniz yolu ulaşımı
- Demir yolu ulaşımı
- Kara yolu ulaşımı
- Hava yolu ulaşımı
- Boru hatları
En ucuz ulaşım, deniz yolu ve demir yolu taşımacılığıdır. Buna karşın en hızlı ulaşım ise önce hava yolu ve arkasından kara yolu taşımacılığı gelir. İşletmeler üretmiş oldukları ürünleri en kısa ve en çabuk şekilde tüketicilere ulaştırmak ister. Ulaşım maliyetleri kullanılan yola ve kullanılan araca göre değişmektedir.
Bu nedenle gönderilecek ürünlerin acil olup olmadığına ve özel isteklere (ambalaj, soğutma gibi) bağlı olarak maliyetleri de değişmektedir. Örneğin hava yolu taşıma ücreti çok yüksektir fakat kısa sürede ulaşması gereken, hacmi ve ağırlığı küçük, değeri yüksek bir ürünün gönderilmesinde maliyetinin yüksekliği düşünülmez.
c. Pazara yakınlık
Mamul mal ve hizmet üreten işletmelerin diğer işletmelere göre daha fazla tüketicilere yakın olmaları gerekir ki ürettiklerini daha çabuk tüketicilere ulaştırabilsinler. Bir demir çelik işletmesi veya ağır iş makineleri üreten bir işletme için pazara yakınlık çok etkili olmayabilir.
Bu işletmeler pazarlama ağı oluşturarak ürünlerini tüketicilere ulaştırabilir fakat bir turizm işletmesi için pazara yakın olma değil pazarın içinde bulunmak gerekir. İşletmelerin kâr elde etmesinin en önemli koşulu ürettiği ürünleri satmasıdır. Ürününü daha çabuk pazara ulaştıran bir işletme ise diğerlerine göre daha fazla üstünlük kazanmaktadır.
İşletmelerin büyüklükleri de pazara yakınlıklarını etkileyen faktörlerdendir. Belirli bir kapasiteye sahip küçük bir işletmenin pazar payı da küçük olacağı için bulunduğu bölgede yeterli iken; aynı işletme ulusal boyutta üretim yapıp pazar payını arttırdığında hedefindeki tüketici kitlesine daha yakın olabilmek için çalışacaktır.
ç. İş gücü (Emek)
Bir işletmenin üretim yapabilmesi için üretim faktörlerini bir araya getirmesi gerekir. Üretim faktörleri içinde işletme için en önemlisi iş gücüdür. İş gücü olmadan bir işletmenin üretimde bulunması düşünülemez. Gelişen teknoloji ile iş gücüne olan talep azalmakta ise de teknolojilerin üretilebilmesi için iş gücünden vazgeçilemez, sadece daha nitelikli iş gücüne olan talep artar.
Bir işletme için iş gücü çok önemlidir. Bu nedenle işletme, çalışana en uygun yerde kurulmalıdır. Eğer işletmenin kurulacağı yerde iş gücü temininde zorluk çekiliyor ise işletme bu bölgeyi kuruluş yeri olarak seçmeyecektir. İşletme kuruluş yeri seçiminde o bölgede kendi ihtiyacı olan yetişmiş iş gücünün tespitini çeşitli araçlarla ölçüp ondan sonra karar vermelidir.
Eğer işletmenin kurulması düşünüldüğü bölgede işçi temininde sıkıntı çekecekse işletmeler arasında personel hareketleri hızlanacak ve işletmenin iş gücü maliyeti yükselecektir. Sonuç olarak işletme iş gücü avantajını kullanamayacak ve kârlılığı azalacaktır. İşletme, bol iş gücü ve vasıfsız işçilerle çalışacaksa zaman içinde personelini eğiterek verimli hâle getirmek zorundadır. Vasıfsız ama ucuz iş gücü, verimliliği arttırmadığında işletmenin diğerlerine göre üstünlüğü olmayacaktır.
İşletmeler emek ağırlıklı bir üretim yapıyor ise iş gücünün pahalı olduğu bir bölgede faaliyet göstermesi ve o bölgede kurulması işletmeyi olumsuz etkilerken sermaye ağırlıklı bir işletme için yüksek ücretle çalıştırılabilen bir iş gücü olumsuz olmayacaktır. Bu sebeplerden dolayı işletmeler kuruluş yeri seçiminde kendi özelliklerini göz önüne alarak kendileri için en uygun kuruluş yerine karar vermeleri gerekir.
d. Enerji ve yakıt
İşletmenin kurulacağı bölgedeki enerji ve yakıt olanakları büyük önem taşır. Çünkü işletmelerin üretebilmesi için bir yığın makineyi ve tezgâhı çalıştırması gerekir. Bu nedenle işletmeler daha çok gelir sağlayabilmek için tükettikleri enerjinin ucuz olmasını ister.
Günümüzdeki işletmeler elektrik, kömür, petrol ve doğal gaz enerjilerini tüketerek üretimde bulunur. Hatta son yıllarda büyük işletmeler kendi enerjilerini kendileri üretme yoluna gitmiştir. Yurt dışından ithal ettiğimiz doğal gazın büyük bir çoğunluğu sanayi sektöründe üretim için kullanılmaktadır.
e. Su
İşletmelerin faaliyet konularına ve çeşidine göre su ihtiyacı işletmeden işletmeye farklılık gösterir. Bazı işletmeler için su işletmenin kuruluş aşamasında en önemli faktör olabilmektedir. Örneğin kâğıt fabrikaları, dokuma fabrikaları ve kimya endüstrileri üretimde yüksek basınçlı suya ihtiyaç duyarken demir çelik fabrikaları da soğutmada bol su kullanmak zorundadır. Bu işletmeler için su kuruluş yerinin belirlenmesinde birinci önceliğe sahiptir.
f. İklim ve doğa koşulları
İşletmelerin kuruluş yerinin seçiminde iklim koşulları da önemli bir yer tutar. İşletmenin kurulduğu yerde çalışacak personelin o bölgenin aşırı sıcak ve soğuğundan etkilenmemesi düşünülemez. Aşırı sıcak bölgede soğutma, aşırı soğuk bölgelerde de ısıtma giderleri işletmeler için ek bir maliyet getirir.
Ayrıca işletmenin kuruluş yerinin seçiminde o bölgedeki nem oranı da çalışan personelin verimliliğini etkilemektedir. Bu nedenle işletmeler çalışma konularını da göz önüne alarak ürünler ve çalışan personele uygun yerleri kuruluş yeri olarak seçmelidir.
1999 Gölcük depreminde yerleşim yerleri gibi iş yerleri de olumsuz olarak etkilenmiştir. Bunun için işletmenin kuruluş yeri seçiminde fay hatlarının da dikkate alınması gerekir. İşletmelerin son yıllarda sık karşımıza çıkan sel felaketlerinden etkilenmemeleri için dere yataklarının da göz önünde bulundurulması kuruluş yeri seçiminde önemlidir. Dere yataklarına kurulan işletmeler sellerden etkilenmekte ve çok büyük maddi kayıplarla karşı karşıya kalmaktadır.
g. Zararlı atıklar
İşletmeler yerleşim bölgelerinin dışında faaliyet gösterseler de belirli bir süre sonra işletmenin üretiminden kaynaklanan zararlı atıklar çevreye zarar vermeye başlar. Bu nedenle işletmeler kuruluş aşamasında zararlı atıklarıyla ilgili önlem almak zorundadır. Günümüzdeki ulusal ve uluslararası kurallara göre işletmelerin zararlı atıklarını zararsız hâle getirdikten sonra bunları atmalarına izin verilmektedir. Çevre duyarlılığı olmayan işletmelerin zararlı atıkları kural dışı depolamaları veya etrafa atmaları günümüzde gelişen çevre bilinciyle çatışmakta ve toplumdan büyük tepki görmektedir.
ğ. Yerel yönetimler ve özendirme (teşvik) önlemleri
İşletmelerin belirli bir yerde kurulması veya kurulmaması için devlet bazı önlemler alır. Geri kalmış belirli bölgelerin kalkınması için işletmeler teşvik önlemleriyle yönlendirilmektedir. Teşvik önlemleriyle devlet halkın çıkarlarını korur, çevrenin bozulmasını önler ve sanayinin belirli bölgelerde gelişmesini sağlar.
İşletmeler kuruluş aşamasında teşvik önlemlerini gözden geçirip değerlendirmeli ve kuruluş yeri kararını buna göre vermelidir. Bazı yerel yönetimlerin arsa tahsis ederek altyapısını hazırladığı ticaret ve sanayi merkezleri, küçük sanayi siteleri ile organize sanayi bölgelerini örnek olarak gösterebiliriz