16 Nolu Protokol yürürlüğe girdi
İçindekiler
Sözleşme’ye ek 16 Nolu Protokol Fransa tarafından imzalandı
16 No.lu Protokol yürürlüğe girmek üzere Fransa tarafından imzalandı. Fransa’nın onaylamasıyla birlikte Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne (Sözleşme) ek 16 Nolu Protokol yürürlüğe girdi (Protokol metnine buradan ulaşabilirsiniz). Sözleşme’ye ek 16 Nolu Protokol ile birlikte Avrupa Konseyine üye devletlerinin yüksek mahkemeleri, önlerindeki davalarla ilgili olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinden (AİHM) Sözleşme‘de tanımlanan hak ve özgürlüklerin yorumlanması veya uygulanmasıyla ilgili ilkesel sorular hakkında tavsiye niteliğinde görüş bildirmesini talep edebileceklerdir.
Fransa Adalet Bakanı Nicole Belloubet, Kopenhag’da Sözleşme’ye ek 16 Nolu Protokol’ün onay belgesini kabul etti. Böylece Fransa 16. Protokol’ü onaylayan onuncu üye devlet oldu (Protokolü onaylayan üye devletlerin listesine buradan ulaşabilirsiniz). Fransa’nın onayı ile birlikte Strazburg Mahkemesi ve üye devletler tarafından belirlenen yüksek mahkemeler arasındaki diyaloğu başlatan Protokol yürürlüğe girmiş oldu (Türkiye bu Protokolü 20/12/2013 tarihinde onaylamıştır, ancak depo etmediğinden Türkiye açısından bu Protokol yürürlükte değildir).
Protokolün yürürlüğe girmesiyle birlikte ulusal yüksek mahkemeler önlerinde görülmekte olan davalarla ilgili olarak Sözleşme’de belirtilen hak ve özgürlüklerin yorumlanması veya uygulanmasıyla ilgili ilke soruları hakkında AİHM’nin görüşlerini talep edebilecekler. AİHM tarafından verilecek olan danışma görüşleri gerekçeli olmakla birlikte bağlayıcı değildir.
Fransa Cumhurbaşkanı’nın açıklaması
AİHM’ye 31 Ekim 2017 tarihinde yaptığı ziyarette, Fransız Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, şunları söylemişti: “Ben diyalog ve tamamlayıcılık özelliği olan bir Avrupa adaletini savunuyorum. 16 Nolu Protokol’ün yürürlüğe girmesiyle bu diyalog kesinlikle daha da güçlenecektir. Fransa’nın bu Protokol’ü onaylama sürecine kararlı bir şekilde başlamasının nedeni budur ve biz Protokol’ün yürürlüğe girmesini sağlayacak onayı veren onuncu Devlet olmasını istemekteyiz.”
AİHM başkanının açıklaması
AİHM Başkanı Guido Raimondi bu onayı memnuniyetle karşıladı ve şunları söyledi: “16 Nolu Protokolün yürürlüğe girmesi, Sözleşme ve ulusal yüksek mahkemeler arasındaki diyalogu güçlendirecektir. Bu, Sözleşme tarihinin bir kilometre taşıdır ve Avrupa İnsan Hakları Koruma mekanizması alanında atılan önemli bir adımdır.” Sözleşme’ye ek 16 Nolu Protokol, 1 Ağustos 2018 tarihinde, yalnızca imzalayan ve onaylayan Devletler açısından yürürlüğe girecektir.
16 Nolu Protokolün hazırlık süreci
Sözleşme’ye eklenmek üzere yeni bir Protokol hazırlanması, AİHM’nin danışma görüşü vermek üzere yargı yetkisinin genişletilmesi ve Sözleşme’nin denetim mekanizmasının uzun dönemdeki etkinliğini değerlendirmek üzere görevlendirilen Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Bilge Kişiler Grubunca önerilmiştir.
Bilge Kişiler Grubu, mahkemeler arasındaki diyaloğu artırmak ve AİHM’nin anayasal rolünü genişletmek amacıyla, ulusal mahkemelerin AİHM’ye, Sözleşme’nin yorumuyla ilgili hukuki sorunlara ilişkin danışma görüşü talebiyle başvurabileceği sonucuna ulaşmıştır.
Sadece ulusal anayasa mahkemeleri veya yüksek mahkemeleri görüş talebinde bulunabileceklerdir. İsteğe bağlı bu başvurulara verilen görüşler bağlayıcı olmayacaktır. AİHM’ye tanınan bu yetki Sözleşme’ye ek 2 No.lu Protokol’le AİHM’ye tanınan Bakanlar Komitesinin talebi üzerine danışma görüşü verme yetkisine ek olacaktır (Sözleşme, md. 47-49).
İzmir Deklarasyonu’nda Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, ulusal yüksek mahkemelere AİHM’nden Sözleşme’nin yorumu ve uygulanmasıyla ilgili danışma görüşü isteme prosedürünün kabulüne davet edilmiştir. Bu prosedür Sözleşme hükümlerinin ve AİHM içtihatlarının açıklanmasına yardımcı olma amacını taşımaktadır.
Danışma görüşü meselesi Brighton Konferansı’nda da tartışılmıştır. Brighton Konferansı Bildirisi’nde AİHM’ye ulusal düzeyde belirli bir davaya ilişkin Sözleşme hükümlerinin yorumu konusunda danışma görüşü verme yetkisi tanınmasının ulusal mahkemeler ile AİHM arasındaki etkileşimi güçlendireceği ifade edilmiştir. Danışma görüşü talepleri taraf devletlerin seçimlik olarak kabulüne bırakılmış ve danışma görüşlerine diğer devletleri bağlamaması öngörülmüştür.
Brighton Konferansı’nın ardında Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi, İnsan Hakları Yürütme Komitesinden bir metin hazırlamasını talep etmiştir. İnsan Hakları Yürütme Komitesi, 22 Mart 2013 tarihli toplantısında, Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesine sunmak üzere, AİHM’nden danışma görüşü isteyebilecek ulusal otoritenin yapısı, danışma görüşü verilebilecek sorun türleri, talepleri değerlendirme prosedürü vs. konularını içeren metni kabul etmiştir. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin daveti üzerine Parlamenter Asamblesi, 28 Haziran 2013 tarihinde protokol taslağına ilişkin görüşünü hazırlamıştır. Sözleşme’ye ek 16 Nolu Protokol 2 Ekim 2013 tarihinde Strasbourg’da taraf devletlerin imzasına açılmıştır.
16 Nolu Protokol ile öngörülen yenilik: danışma görüşü talep edebilme imkanı
Sözleşme’ye ek 16 Nolu Protokol ile birlikte taraf devletlerin yüksek mahkemelerine Sözleşme’de yer alan hak ve özgürlüklerin uygulanması veya yorumlanmasına ilişkin ilke soruları ile ilgili danışma görüşü isteyebilme olanağı verilmiştir (Protokole ilişkin açıklayıcı rapora buradan ulaşabilirsiniz [Explanatory report]) .
Protokolle, taraf devletin yüksek mahkemelerinin hangi durumlarda ve hangi usullere uyarak danışma görüşü isteyebilecekleri düzenlenmiştir. Ayrıca AİHM’nin bu talepleri hangi biçimde karşılayabileceği belirlenmiştir.
16 Nolu Protokol’de danışma görüşü talepleri ile ilgili üç husus öne çıkmaktadır (Protokol, md. 1/1):
- Ulusal mahkemelerin AİHM’den danışma görüşü talep edebilecekleri belirtilerek bu talepte bulunmanın zorunlu olmadığı ifade edilmiştir. Bu düzenleme, danışma görüşü talebinde bulunan mahkemenin söz konusu talebini geri çekebileceği anlamınada gelmektedir.
- AİHM’nden danışma görüşünü, taraf devletlerce 16 Nolu Protokol’ün 10. maddesi hükmüne uygun şekilde yapılacak bildirimde belirlenen yüksek mahkemeler talep edebileceklerdir. Hangi mahkemelerin yüksek mahkeme addedileceği ulusal hukuk düzenlemelerine bırakılmıştır. Yüksek mahkemeler ifadesi sadece anayasa mahkemelerini değil belirli kategoride davalara ilişkin diğer yüksek mahkemeleri de kapsamaktadır. Taraf devletlerin 16 Nolu Protokol’ün 10. maddesi hükmüne uygun şekilde yapacağı bildirimle daha önce belirledikleri yüksek mahkemeyi değiştirmesi mümkün kılınmıştır.
- AİHM’nin görüşü istenecek konular, Sözleşme’nin yorumu ve uygulanmasıyla ilgili olmalıdır. Bir danışma görüşü talebini kabul edip etmeme konusundaki değerlendirme AİHM’ye bırakılmıştır (Sözleşme, md. 43; 16 Nolu Protokol, md. 2/1).
Danışma görüşü talebinin koşulları
Sözleşme’ye ek 16 Nolu Protokol, danışma görüşü taleplerinin görüş talep eden mahkeme önünde görülmekte olan bir davayla ilgili olmasını öngörmektedir (Protokol, md. 1/2). Danışma görüşü talebinde bulunan mahkemenin, önündeki davanın konusunu ve yargılamada ulaşılan bulguları, ilgili ulusal hukuk hükümlerini vs. AİHM’ye sunması gerekmektedir. Bu uygulamanın amacı talepte bulunan mahkemeye önündeki davayı karara bağlama konusunda Sözleşme’nin yorumunu yapmaktır (Protokol, md. 1/3).
Bir danışma görüşünün kabul edilebilirliğine karar vermek AİHM’nin yetkisi dahilindedir (Protokol, md. 2/1). Buna göre, 16 Nolu Protokol’ün 1(1) paragrafında tanımlanan bir sorunla ilgili olan ve 1. maddenin 2. ve 3. paragraflarında öngörülen koşullar ulusal mahkemece tamamlandığı taktirde dahi AİHM’nin bir danışma görüşü talebini kabul etme veya reddetme yetkisi bulunmaktadır. Kabul veya ret kararı, davaların Büyük Daireye gönderilmesi taleplerinde olduğu gibi (Sözleşme, md. 43) Büyük Dairenin beş üyeli bir heyetince alınacaktır. Kabul veya ret kararları gerekçeli olacaktır. Bununla ulusal yargı düzenleri ile AİHM arasında diyaloğun tesis edilmesi amaçlanmaktadır.
Bir danışma görüşü talebi kabul edildiği taktirde danışma görüşünü AİHM Büyük Dairesi verecektir (Sözleşme, md.26; Protokol, md. 2/2). Kabul edilen bir danışma görüşü talebi üzerine duruşma yapma veya yapmama yetkisi AİHM’ye aittir. Bu protokole göre verilen danışma görüşleri yayınlanacaktır (Protokol, md. 4/4).
16 Nolu Protokol’ün 5. maddesine göre danışma görüşlerinin bağlayıcı değildir. Bu görüşler AİHM ve ulusal mahkemeler arasındaki diyaloğu sağlama işlevi görmektedir. Ulusal mahkeme önünde incelenen bir davadan kaynaklanan bir sorunla ilgili olarak AİHM’ce danışma görüşü verilmesi halinde davanın taraflarının Sözleşme’nin 33. maddesi hükmüne göre sonradan bireysel başvuruda bulunma hakkını kullanmasına engel bulunmamaktadır (AİHM’nin Protokol hakkındaki görüşüne buradan ulaşabilirsiniz).
16 Nolu Protokol Sözleşme’ye taraf devletler açısından seçimlik bir kabul öngörmektedir. Bu bakımdan 16. Protokol hükümleri sadece Protokolü onaylayan taraf devletler bakımından geçerlidir (Protokol, md. 6). Taraf devlete, Sözleşme’yi feshetmeden bu Protokolden çekilebilme olanağı tanınmıştır.