Beyin İğrenme Hissini Nasıl İşler?
İğrenme duygusunu işleme insanın en temel işlevlerinden biridir ve türleri yüzyıllar boyunca canlı tutmuştur. Her ne kadar psikoloji tarafından unutulmuş olsa da, beynin bunu nasıl yaptığı hakkında zaten yeterli bilgi var. İğrenme, belirli nesneler veya maddeler için güçlü bir hoşnutsuzluk hissi olarak tanımlanabilir. Kusmayıı, kendinizi uzak tutmanızı veya reddetmenizi sağlar.
Bu duygu evrenseldir ve tüm kültürlerde ve hatta duyusal sınırlamaları olanlarda bile yaygın olan altı temel duygudan biri olarak kabul edilir. Karakteristik bir yüz ifadesi ile birlikte gelir. Örneğin, üst dudağın yükselmesi, kaşların çatması ve dudakların köşelerinin alçalmasını bunlar arasında sayabiliriz.
Buna ek olarak, genellikle gerginlikte bir azalma, galvanik cilt yanıtında bir azalma, bulantı, kalp atış hızında bir azalma, isteksizlik, kendini nesneden uzaklaştırma, solunum değişiklikleri ve “Iy!” gibi belirli sesler birlikte gelir.
İğrenmenin doğası
Deneyimin, insan beyni için bir tür olarak ve bireysel olarak aldığı modeli belirlediğini unutmamalısınız. Bilmeseniz de, insanlar şu anda sahip olduğumuz sofistike olanı geliştirmeden önce bir tür davranışsal bağışıklık sistemine sahiptiler.
Yukarıda belirtilen temel sistem, insanları parazitlerle ve diğer potansiyel tehlikelerle temastan koruyan bir bariyer görevi görüyordu.
İğrenmeyi işlemekten elde edilen avantaj esas olarak hastalıktan kaçınmaktır. Bu nedenle, insanları neyin rahatsız ettiği konusunda kültürel farklılıklar olsa da, bu duyguyu tetikleyen ana şeyler şunlardır:
- Salgılar ve bazı vücut parçaları: dışkı, tükürük, kan, yaralar, kusma, kirli ayaklar, vb.
- Çürümüş yiyecekler.
- Böcekler, solucanlar ve örümcekler gibi yaratıklar.
- Bilinmeyen veya farklı olan insanların belirli özellikleri.
- Bazı sosyal ve ahlaki normların ihlali.
Bu duygu doğuştan gelse de, insanların onları rahatsız eden şeylerin belirli yönlerini sonradan edindiklerini de aklınızda bulundurmalısınız. Kültürel ve gelişimsel farklılıkların daha belirgin olduğu yer burasıdır. Örneğin, iki yaşına kadar olan çocuklar iğrenmenin ne olduğunu bilmeyebilir.
Ancak, bunu hala ebeveynlerinin bakımı altında olduklarını söyleyerek açıklayabiliriz. Temel olarak insan türü yaşamın ilk yıllarında oldukça olgunlaşmamıştır ve savunmasızdır. Böylece, bebekler sonunda bu duyguyu ebeveynlerinin davranışlarını gözlemleyerek geliştirirler.
Beyin ve iğrenme sürecinin işleyişi
Beyninizin iğrenme sürecini anlamak için, temel olarak iki bölgeyi dikkate almalısınız: insula ve limbik sistem (bademcikler ve hipokampus).
İnsula duyusal yollardan bilgi alır ve limbik sistem, ventral striatum ve orbitofrontal korteks gibi diğer yapılara bilgi veya uyaranlar gönderir. Bu bölge, diğer insanlarda tiksinme ifadelerini tanımanın yanı sıra tiksinmenin kendisinden de sorumlu görünmektedir.
Örneğin, Huntington hastalığı olan kişilerin insulaları düzgün çalışmaz, bu yüzden bu duyguyu deneyimlemede sorun yaşarlar. Ek olarak, insulanın uyarılması bulantıya yol açar.
Limbik sistem ve özellikle amigdala, korku, iğrenme ve öğrenme gibi olumsuz duygusal işlemlerle ilgilidir. Hatta, son zamanlarda, Granada Üniversitesi ve Baja California Özerk Üniversitesi üyeleri tarafından oluşturulan bir grup, bademciklerin hoş olmayan lezzetlerin reddedilmesine neden olan belirli bölgesini tespit etmiştir.
İğrenme işleme
Şimdiye kadar, bilimsel çalışmalar iğrenmenin belirli beyin alanlarının bir parçası olduğunu ve bu alanların dahil olduğunu düşündükleri alanların görüntülerini yakaladığını öne sürmüştür. Günümüzde, fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme gibi yeni teknolojiler sayesinde beynin iğrenmeyi dinamik olarak nasıl işlediğini açıkça görebilirsiniz.
Yaklaşık bir yıl önce, Katalonya’dan bir grup araştırmacı 30 kişiyle bir çalışma yaptı. Bu çalışmada, söz konusu insanlara iştah açıcı yemeklerin çekimlerini içeren altı dakikalık bir video sundular. Ayrıca onlara hamamböceği, solucan yiyen insanlar gibi diğer hoş olmayan şeylerin yanında yiyecek görüntüleri içeren bir video daha gösterdiler.
Sonuçlar, hoş olmayan görüntülere baktıktan 40 saniye sonra beynin hala bu duyguyu işlediğini ortaya koydu. Ek olarak, beyin görüntüleri sonucunda iğrenç bir sahne veya nesne karşısında beynin sadece bir bölümünün değil, neredeyse yarısının aktive olduğu ortaya çıktı.
İşleme gelince, bilim adamları üç aşama olduğunu söylüyor:
- Bir uyaran ortaya çıkar ve beyin, farkında olmadan bile vücudun savunma ve koruma mekanizmalarını harekete geçirmeye başlar.
- İkinci aşama, beyin bir uyaranı bilinçli olarak negatif olarak değerlendirdikten sonra bilinçli uyanıklıktır.
- Son olarak, bir kişinin iğrenme yaşadığı ve gelecekteki referans için hafızasında sakladığı asimilasyonun üçüncü aşaması vardır. Bu aşama yaklaşık 26 saniye sürebilir.
İğrenme bozuklukları
Başlangıçta sizi rahatsız etmeyen bazı uyaranlarla son derece tiksinmiş olabilirsiniz. Bu nedenle, ilişkili veya en azından iğrenme bileşeni olan birkaç psikopatolojik bozukluk vardır.
Mikropların ve kirin yayılması konusunda aşırı endişe duyulan bipolar bozukluk veya obsesif kompulsivite gibi bazı anksiyete bozukluklarına örnekler vardır.
İğrenme bileşeni, hemofobi veya sosyal fobi gibi bazı fobilerde çok önemlidir. İkincisine gelince, bazı insanlar insanlarla etkileşim konusunda belirli bir tiksinti veya isteksizlik hissederler. Son olarak, yeme bozukluklarında iğrenmenin rolü hala araştırılmaktadır.