Ciddi bir anayasa reformu şarttır ve hayati önemdedir.
Rejim Dersleri dizisine hayli soru, itiraz, nara, yanlış telden onay vb. geldi. Meğer halkımız rejim meselelerine ne kadar meraklıymış!
En çok merak edilen konu, dağdaki çobanla benim oyum neden eşit. Bunu daha önceki bir yazımda etraflıca anlatmıştım halbuki. Yanılgı oy hakkının önemini fazla abartmaktan ileri geliyor. Toplumda sözünü geçirmenin tek aracı oy değil ki? Para var, diploma var, makam ve rütbe var, kalem var, silah var, kürsü var, sahne yeteneği var, bir sürü araç var senin iradeni x ve y kişilerden üstün kılan.
Dağdaki çobanı zaten Allah çarpmış, bırak oy gibi bir tane mütevazı alanda onun da sesi eşit çıksın. Bir alanda eşit olunca her alanda senle eşit olmuyor ki? Adamda para yok, mevki yok, eğitim yok, gençlik ve güzellik yok, öyleyse beş yılda bir televizyonları hangi kalın enselinin işgal edeceğine karar verme hakkı da olmasın demenin mantığı ne? Onun oyu seninkinin iki misli sayılsa ne kaybedersin? On misli sayılsa ne kaybedersin? O kadar önemli bir şey mi sanıyorsun sandığa pusula atma hakkı?
Bir arkadaş “siyasi sağduyudan” söz etmiş, tahsille, unvanla ilgisi olmadığına değinmiş. Bu da beni gülümsetti. Siyasi sağduyu kriter olsa oy hakkı diye bir şey mi kalırdı? Devlet yönetme sanatının inceliklerini seçmen ne bilsin? Siyasi kararlarla sonuçlar arasındaki ilişkiyi nesiyle kursun? Bu memlekette “okumuş” sayılan insanları, gazetelerde köşe yazanların, TV’de panel ağalarının haline bak, bir fikir edinirsin. Ha kalp ameliyatı tekniklerini ya da edebiyat teorisinin son durumunu “halkın sağduyusu” belirlesin demişsin, ha sonraki beş yılın enerji politikasını ya da Suriye stratejisini. Komik bir fikir, akıllara ziyan.
Seçmen dünyanın hiçbir yerinde oyunu rasyonel idari kararlara göre vermez. Kimliklere göre verir. Sempati ve antipatilere göre verir. O sempati ve antipatinin rasyonel bir açıklamasını asla yapamaz. Seçtiği kimliklerle kendi somut çıkar ve tercihleri arasında mantıklı bir bağ kuramaz. Kendi çıkarı ve tercihi diye beyan ettiği şeyler, duygusal nedenlerle seçtiği kimliğin sözcülerinden duyduğu sloganlardır. Dolayısıyla, seçimlerde halkın sağduyusu rol oynarmış, halkın fikri sorulurmuş, halkın çıkarı gözetilirmiş, bunlar hep tıraş. Yok öyle bir dünya.
Bakın, seçimler önemsiz demiyorum, demokrasi olmasın demiyorum. Çok büyük faydası var bunların. Nedir o fayda? Devletin icadından beri devlet teorisinin en belalı meselelerinden birine getirdiği çözümdür. Aşiretin reisi öldü, ya da eskidi: yenisi nasıl belirlenecek? Aşiret ileri gelenlerinin yenisine oy birliğine yakın bir ittifakla razı olması nasıl sağlanacak? Eski reisin adamlarının çıkarı ve güvenliği yeni devirde nasıl korunacak? Çeşitli türde rejim krizleri çıkarsa, mesela eski reis patinaj yaparsa, yahut son kullanım tarihini geçirirse, yahut halefi cılk çıkarsa, yahut şefler elli elli bölünürse, yahut hakkı olmayan biri tacı gasp ederse, herkesi razı edecek bir makul çözüm nasıl bulunacak?
Irsi (yani babadan evlada) monarşi tarih boyunca bu dertlere verilmiş olan en popüler cevaptır. Papalıkta ya da eski Alman imparatorluğundaki gibi seçimli monarşi bir cevaptır. Çin Komünist Partisi modeli de bir cevaptır. Demokrasi de son yüz yılda birçok yerde başarılı sonuçlar vermiş bir cevaptır. Eski reis yerine yenisini seçmek için işlek bir mekanizma sağlar. reis seçilebilecek insan havuzunu büyütür. Net ve inandırıcı bir meşruluk kriteri sunar. Çeşitli muhtemel rejim krizlerine karşı etkin çözümler geliştirmiştir. Yani iyidir. Ama son yıllarda bütün dünyada tekleme belirtileri göstermeye başlamıştır. Teklemenin nedeni birçok gözlemciye göre siyasi partilerin sistemi kanser gibi ele geçirmesi ve kemikleşmesidir. Buna karşı, mesela kamu yöneticilerini kurayla seçelim gibi yeni ve orijinal öneriler getirenler vardır, geçenlerde bir yazıda bahsettim. Bu önerilerin önümüzdeki yıllarda artması ve ciddileşmesi ihtimali kuvvetlidir.
Türkiye’de demokratik modelin işlemeyişinin nedenlerini aklım erdiğince analiz etmeye çalıştım. Yorum yazan arkadaşların tepkilerinden anladığım kadarıyla kendimi ifade etmekten aciz kalmışım. Bir daha deneyeyim.
Bu ülkede neden siyasi liderler öldüm Allah koltuğu terk etmez, kırk dokuz yıl, otuz altı yıl kazık kakar, kapıdan kovsan bacadan geri gelir, gerek kendinin gerek rakiplerinin siyasi meşruiyetini paçavraya döndürür?
Bunun sosyal yapıyla, kültürle, az gelişmişlikle, gerilikle, geri zekâlılıkla bir alakası olduğunu düşünmüyorum. Sorun kurumsaldır. Anayasa ve yasalarla ilgilidir. Mekanizma yanlış kurulmuştur. Sen adama hayat boyu iktidar imkânı veren kuralları koyarsan, elbet adam da hayat boyu iktidar hayali kurar. İnsan tabiatı bu, Alman da olsa öyle davranacaktır, Japon da. Mesele Türk siyasetçilerinin ahlaki zaafı değil bence, onları ahlaksızlığa teşvik eden, ahlaksızlığı önlemekte yetersiz kalan oyun kuralları. Tabii bunun yanı sıra, ahlaksızlığı teşvik eden kuralların edep sahibi insanları siyasetten kaçıracağını, meydanın çakallara kalacağını da söyleyebilirsin. Ama bu, yan etkidir. Asıl mesele kurumların yanlış kurulmuş olmasıdır.
Özal cumhurbaşkanı seçildiğinde Demirel “onursuzca indireceğiz” demişti. Arşiv elimin altında değil, tam sözcükleri aktaramayacağım, ama 1959’da Menderes’e, 69’da ve 75-80 arası Demirel’e, 77’de Ecevit’e, 95’te Mesut Yılmaz’a, 98’de Erbakan’a benzer şeyler söylendi. Tahttan inen kendini kazıklanmış hissetti. Tahta bineni milletin yarısı gasıp[1] saydı. Oysa düzgün ve net sonuç veren bir sistem olsa, üç senede beş senede bir gir teraziye tartıl, kim ağır basarsa o dense böyle olur muydu? On senenin sonunda büyük ve şaşaalı bir törenle seni yolcu ediyoruz, seçmen kartını da elinden alıyoruz dense geri gelmeyi akıllarından geçirebilirler miydi? (Emekli olan ABD başkanlarına boşuna mı öyle lüks evler, konaklar, vakıflar, kütüphaneler hediye ediyorlar sanıyorsunuz? Git, oyalan, kaybol demenin kibar şeklidir.)
Yani ciddi bir anayasa reformu şarttır ve hayati önemdedir.
Bundan güncel siyasete ilişkin sonuçlar çıkarıp bana pozisyon biçmeye kalkmayın lütfen; yanılırsınız. Bir analiz çerçevesi kurmaya, bir sebep-sonuç zinciri anlamaya çalışıyorum, katılırsınız, katılmazsınız sizin bileceğiniz iş. Ama söylediğim sözleri güncel siyasetin sefil diline tercüme edince ne kazanmış oluyoruz, onu anlamakta zorluk çekiyorum.