Eski ramazanlar gerçekten bir hoş geçerdi.
Bu günlerde olduğu gibi insanları bunaltan sıcak da olsa, ilikleri donduran zemheri de olsa.
Evet. Eski ramazanların kendine özgü güzellikleri vardı çünkü
Oruç başladı mı, Diyarbakır'da sosyal yaşam başkalaşırdı adeta
İnsanlar değişirdi, insanlar arasındaki sosyal ilişkiler değişirdi.
Bazen, özellikle ticari ilişkilerde sinirleri geren tartışmalar çıksa da genelde hoşgörülü olurdu herkes.
Bu aylarda insanlar arasında sosyal yardımlaşma ve dayanışma duyguları kabarır, sevgi ve saygı ilişkileri daha bir güçlenirdi. Kavgalar durur, dargınlar barışırdı.
Bu saygı, sevgi ilişkileri özellikle kentte yaşayan gayrimüslimlerde doruğa çıkardı.
Onların da davranışları hoşgörüye dönüşürdü. Kimse kesinlikle açıkta, uluorta yerde sigara içmez, yemek yemezdi. Okuldaki, sokaktaki Hıristiyan arkadaşlarımız da karşımızda bir şey yememeye özen gösterirlerdi.
Çarşılardaki lokantaların, çayhanelerin çoğu ramazan boyunca kapanırdı. Kentteki yabancılar için açık olan az sayıda lokanta ve çayhanelerin camlarına dışarıdan içerisi görünmeyecek şekilde kalın siyah perdeler çekilirdi.
Oruç tutmayanlar, ister Hıristiyan, ister Müslüman olsun kesinlikle açıkta bir şey yemez, içmezdi. Yemek saatlerinde ya evlerine gider, ya da dükkanların kuytu bir köşesine çekilir ihtiyaçlarını giderirlerdi.
Evlerde ramazan hazırlığı en az bir hafta öncesinden başlardı.
Bakır kaplar kalaya gönderilir, evdeki zahire, kavurma, pekmez, yağ küpleri kontrol edilir, eksikler giderilirdi.
Bir ay boyunca da hemen her evde özel yemekler hazırlanırdı. Bu yemeklerin bir bölümü iftara yakın saatlerde üstü örtülü tepsiler içinde mahalledeki yoksul ailelere gönderilirdi.
Mahalledeki komşular arasında da sosyal yardımlaşmanın en güzel örnekleri bu ayda sergilenirdi.
Ayrıca özel yemekler yapılmışsa, komşular arasında yemek ikramları yapılırdı.
Bu geleneğe Diyarbakır'da çoğu zaman uyulmakla birlikte ramazan aylarında daha bir yoğunlaşırdı..
İkinci Dünya Savaşı yıllarında çekilen sıkıntılara, yokluğa ve kıtlığa rağmen bu geleneğin sürdürüldüğünü hatırlıyorum..
Ramazan ayı olmasa da Diyarbakır'da eskiden kapıya gelen dilenci kesinlikle boş çevrilmezdi. Eğer varsa elindeki kaba yemek doldurulur ya da avluya alınır yemek yedirilirdi.
Zaten, eskiden hemen her sokağın bilinen, tanınan dilencileri vardı.
Bunlar ramazan olmasa da akşama yakın saatlerde gelir sessizce sokak kapısının önünde oturur beklerdi. Ev sahipleri dilencinin geliş saatini bilir buna göre hazırlık yapardı.
Tabii, ramazanlarda bu yardım geleneği daha bir anlam kazanırdı. İftara yakın dakikalarda büyüklerimiz sokak kapısına çıkar sokaktan geçen yoksul kılıklı yaşlıları tanıdık olsun, olmasın iftar için eve davet ederlerdi.
Ne yazık ki günümüzde, bu geleneği sürdüren aile sayısı çok azaldı Diyarbakır'da...
..
Ramazan ayında mevsim yaz ise sofrada mutlaka iftar için meyan şerbeti bulundurulurdu.
Yine mevsim uygun ise iftar öncesinde az miktarda çiğ köfte yoğrulur, ya da çarşıdan getirilirdi.
Çiğ köfte yoğuranlar komşulara da tadımlık gönderirdi.
Ramazan ayında otuz gün boyunca her akşam, iftar vaktini bildiren TOP atılırdı.
İçkale'deki Virantepeye konulmuş olan TOP, belediye görevlileri tarafından kullanılırdı. Sur içi kente hakım olan tepede atılan top kentin en uzak semtlerinde bile duyulurdu.
Ayni şekilde sahurun başlangıcı ve bitiminde de yine top atılırdı.
Sonraki yıllarda kent sur dışına çıkıp genişleyince bu uygulamadan da vazgeçildi.
...........
Biz çocuklar için ramazanda oruç şenlikli geçerdi.
Mahallede ilk kez oruç tutan çocukları mahalle kadınları sırtlarına alıp gezdirmeyi sevap sayarlardı.
Hatta çocuğu olmayan kadınların böylece çocuk sahibi olacaklarına bile inanılırdı.
Bu arada ilk defa oruç tutan çocuklara her kes çeşitli hediyeler getirir, para verirdi. En çok da iftarlık şekerli yiyecekler, tatlılar getirilirdi.
Çocukluğumuzda bu hediyelere sahip olmak için sıkça sahura kalkar, sonra da gün boyu oruçlu gibi davranırdık. Ama günün ortasında midemiz açlıktan kazındığında da gizlice kilere kaçar bir şeyler yerdik.
Bazen de açlık midemizi kemirince, ninemize, annemize ne kadar su içersek, hangi yiyecekleri yersek orucumuzun bozulmayacağını sorardık. Bazen cebimizdeki leblebileri ağzımıza atar, “zaten leblebi ile oruç bozulmazi” diye kendi kendimizi teselli ederdik.
Ama en çok, kana kana su içtikten sonra “Aaaa oruçlu olduğumu unutmuşum” kurnazlığına başvururduk.
Tabii bu davranışlarımız akşam saatlerindeki iftarda aile içinde tatlı esprilere konu olurdu
..............
Günleri de uzun olan sıcak yaz aylarında ramazanlar gerçekten zorlu geçerdi.
Hele de temmuza, ağustosa rastlamışsa, deyim yerinde ise oruçluların dili bir karış dışarı çıkardı susuzluktan.
Kentte bir çok yerde kilo ile BUZ ve KAR satılırdı.
Eski Yoğurt Pazarı'nda, Ulu Cami kapısında, Balıkçılarbaşı köşelerinde meyan şerbeti satan ünlü şerbetçilerin önünde akşama yakın saatlerde uzun kuyruklar oluşurdu. Herkes şişesini, kovasını meyan şerbeti ile doldurur, mendiline sardığı birkaç kilo buz ya da karla iftara yetişmeye çabalardı.
Mahallenin büyükleri erkekler, iftardan sonra birbiriyle haberleşir, birlikte teravih namazı için camiye giderlerdi. Her akşam bir başka camiye gitmeyi sevap sayarlardı.
Bazen bizi de beraberlerinde götürür, yol boyunca da camide nasıl davranmamız gerektiğini anlatırlardı.
Babalarımız, teravih namazından sonra çayhanelere giderlerdi.
Diyarbakır'da her semtte ünlü çayhaneler vardı. Bazılarında teravih namazından sonra romanlar, masallar, çoğunlukla da Hazret-i Ali, Zaloğlu Rüstem, Battal Gazi, Şah İsmail cenkleri, Leyla İle Mecnun, Ferhat İle Şirin, Yusuf İle Züleyha, masalları okunurdu.
Çayhanede oturanlar, kitap okuyanı büyük bir dikkatle dinlerdi.
Ne var ki, maceranın en heyecanlı yerinde masalın devamı ertesi akşama bırakılırdı.
Böylece 30 gün boyunca bu çayhanelerde çeşitli kitaplar okunmuş olurdu.
Bazen bu çayhanelere dengbejler gelir, arbane eşliğinde Mem-u Zin, Zembilfroş ve Sipane Halate gibi ünlü destanları yanık sesle okurlardı.
Bazı çayhanelerde de tombala çekilişleri yapılırdı.
Genellikle bir hayır kurumu, en çok da Kızılay yararına yapılan çekilişler sahura kadar sürerdi.
.............
Ramazan aylarında camiler, özellikle tarihi Ulu Cami, Müslümanların akınına uğrardı. En çok da İkindi namazı sonrasında Müftü Molla Halil Efendi'nin vaazlarını dinlemek için gelirdi herkes..
Müftü Molla Halil OZAYDIN, aydın bir din bilginiydi.
Ramazan ayı boyunca, her ikindi namazı sonrasında Ulu Cami avlusunda kürsüye çıkar iftara yakın saate kadar, avluyu dolduran binlerce insana gür sesiyle mikrofonsuz vaaz verirdi.
Her gün, kadınlı erkekli binlerce kişi Ulu Cami avlusuna gelir, bu vaazları huşu içinde dinlerdi.
Müftü Halil efendinin tüm vaazları, insanların birbirini sevmesi, ahlak, dürüstlük, saygı ve sevgi ilişkileri, çalışmak, okumak, ama en çok da hurafelerden sakınmak üzerineydi.
Cahil ve bilgisiz kimselerin kendilerini HOCA diye tanıtmalarına şiddetle karşı çıkardı. Bu tip kimseleri karşılaştıkça azarlardı. Halkın da bu tip insanlara itibar etmemesini isterdi.
Ulu Cami önünde birikmiş dilencileri kovar, en çok da camide uyuyanlara sinirlenirdi.
- Burası tembelhane değil, ibadethanedir” diye bağırır bastonunun sallaya sallaya hepsini kovardı.
Cemaate sürekli, cami kapılarında, cadde ve sokaklarda dilenenlere değil, mahallelerinde dilenmeye utanan yoksul ailelere, yetimlere, sakatlara yardım edilmesini önerirdi.
O yıllarda ses yayın cihazları camilere henüz girmemişti.
Müezzinler de minarelere çıkıp şerefenin dört bir yanını dolaşır böylece SALA ve EZAN okurlardı.
Evet, gerçekten eski ramazanlar bir başka geçerdi Diyarbakır'da.
İnsanlar arasında saygı, sevgi, yardımlaşma ilişkileri daha bir yoğundu
İnsanlar daha bir hoşgörülüydü.
Herkes daha bir barışıktı.
Evet, evet çok güzeldi O günler
Mehmet MERCAN
Kaynak ; Yahoo Diyarbakır Mail Grubu
(Not; Diyarbakır'ı Anlatmak yazı dizisini kullanmama müsaade gösteren sevgili üstadımız Mehmet Mercan'a ve Diyarbakır Yahoo Mail Grubu moderatörüne teşekkürlerimi bir borç bilirim.)