Mondros’tan sonraki gelişmeler incelendikten sonra, bu açıklanan çalışmaların hepsinden daha farklı bir hareket olarak ortaya çıkan Mustafa Kemal’in çalışmalarının ayrıca ele alınması gerekmektedir. Çünkü Mustafa Kemal Hareketi kurtuluş arayışlarının en son bileşkesini oluşturacaktı. Ülkenin ve başkentin içinde bulunduğu durumda, halkın gücüne dayanarak ulusal bir birlik yaratmaya yönelmek gerçekten cesur bir girişimdi. Çünkü işgallere karşı Ulusal Harekete girişildiğinde Müttefikler ülkenin bu birliği sağlamaya yarayacak bütün olanaklarını denetim altına almışlardı. Ancak Müttefik işgalinin olduğu her yerde işgal karşıtı halk direnişleri de başlamıştı ve Mustafa Kemal’in umudu da buydu.
Laiklik akılcılık ilkesinin yaşama uygulanmasının zorunlu bir sonucu olarak ortaya çıkmış evrensel bir ilkedir. Laiklik, bilginin dogmalardan ve inanç kategorilerinden bağımsızlaşması demektir. Bilginin deney ve gözlemlerden kaynaklanmasını öngörür. Laiklik kelimesi değişik ve çelişkili anlamlarda kullanılan bir kelimedir. Dilimize Fransızca’dan “laic, laiquee” sözcüklerinden geçmiştir. Kökü ise Latince’den “laicus” ve Yunanca “laikos” dan gelmektedir. Laikos din adamı niteliği ve yetkisini taşımayan kişi anlamı taşımaktadır. Laikos, halk anlamına gelen “laos” kelimesinden türetilmiştir. Türkçe’ye ‘‘halk’’ olarak çevrilmişse de gerçekte ‘‘avam’’ ya da ‘‘ahali’’ hatta ‘‘reaya’’ kavramlarına daha yakındır. Anlam itibariyle, dinsel olmayan; dine ait olmayan, din dışı unsurlara ait olandır. Osmanlılarda “La-dini’’ (dinsiz) kavramıyla da karşılanmıştır. Fakat, Tanrı tanınamazlık değildir. Laik Hukuk, dini olmayan, dini ilkelerden kaynaklanmayan hukuk demektir. Laik devlet ise, dini k