Transkript
1 İLKÖĞRETİM HALK KÜLTÜRÜ (8. SINIF) DERSİ ÖĞRETMEN KILAVUZU 8. SINIF ETKİNLİKLERİ
2 İlköğretim Halk Kültürü (8. Sınıf) Dersi Öğretim Programı Kılavuzu nun hazırlanmasında; Prof. Dr. Gürbüz ERGİNER, Prof. Dr. M. Öcal OĞUZ, Doç. Dr. M. Muhtar KUTLU, Doç. Dr. Ali YAKICI, Halk Bilimi Uzmanı Selma UYSAL, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni Rahime DEMİR, Felsefe Grubu Öğretmeni Şükriye DOMBAYCI, Program Geliştirme Uzmanı Mehmet Akif SÜTCÜ görev yapmıştır. UYARI Bu bölümde yer alan etkinlik örnekleri öğretmenlere öneri niteliğindedir. Dersin öğretmeni verilen etkinlik örneklerini aynen kullanabileceği gibi okulun donanımı, fiziki durumu, öğrencilerin ve çevrenin özelliklerine göre ilgili kazanımı gerçekleştirmek koşuluyla farklı etkinlikler düzenleyip uygulayabilir. Kimi kazanımlar için birden fazla etkinlik hazırlanmıştır. Öğretmen bu etkinliklerden istediği birini kullanabilir.
3 GELENEKLERİMİZ VE BİZ DERS : HALK KÜLTÜRÜ SINIF : 8 YAKLAŞIK SÜRE : ÖĞRENME ALANI : Halk Bilimi ÜNİTE : Gelenek ve Değişme TEMEL BECERİLER : Gözlem, girişimcilik, iletişim, değişim ve sürekliliği algılama, sosyal ve kültürel katılım KAZANIMLAR : Geleneğin toplumsal ve kültürel hayatımızdaki yerini kavrar (1. kazanım). Halk kültürünün sürekliliğinde geleneğin rolünü açıklar (3. kazanım). MATERYALLER : KAYNAKLAR : Örnek, Sedat Veyis, Türk Halk Bilimi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, SÜREÇ 1. Öğretmen ekteki anlatımları ve fotoğrafları yansıtarak öğrencilere aşağıdaki soruları yöneltir: a. Aşağıdaki sözlü ifade ve fotoğraflar hangi gelenekleri anlatmaktadır? b. Bu geleneklerle ilgili çevrenizdeki farklı uygulamaları söyleyiniz. c. Bunların dışında bildiğiniz/uyguladığınız geleneklere örnekler veriniz. ç. Bu gelenekleri kimlerden, nasıl öğrendiniz? Öğrendiklerinizi siz başkalarına nasıl aktarırsınız? Bu aktarım neyi sağlar? 2. Geleneğin toplumsal ve kültürel hayatımızdaki yeri sınıfça tartışılarak aşağıdaki tablo doldurulur. GELENEĞİN TOPLUMSAL VE KÜLTÜREL HAYATIMIZDAKİ YERİ 1. Yardımlaşma ve dayanışmayı sağlar Halk kültürünün sürekliliğinde geleneğin rolü öğretmen tarafından vurgulanır.
4 Ek 1.Allah analı babalı büyütsün. Allah nazardan saklasın. 2. Lohusa ile çocuğunun üstüne, içerisine altın, gümüş, ustura; yumurta, kırk tane arpa, buğday, çakıl, fasulye, fındık; demir, anahtar vb. konulan su dökülür Adın Yaşar olsun Beşik bağın berk olsun Arkanda küçük Önünde büyük kardeşlerin olsun Beşik bağın kopmasın Arka eteklerini davar, at sürüleri bassın Ön eteklerini çocuklar bassın Benim gibi aksakallı, sarı dişli ol Ak dişlerin sararsın Kara saçların ağarsın. Bu ad bu yiğide kutlu olsun. Adı kendine kutlu olsun. 4. Sünnetten sonra çocuklar ve hediyeleri 2 5. Kınayı getir anam Parmağın batır anam Bu gece misafirem Yanında yatır anam 1 Örnek, Sedat Veyis, Türk Halk Bilimi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2000, s age.
5 Yeni evinin kapısı önünde gelinin başı üstünde tutulan ayna. 3 3 age.
6 9. Geline uğur getireceğine inanılan ayna. Bu ayna gelinciler tarafından gelin evine girinceye kadar taşınır Türkmen düğününden bir düğün bayrağı Yaşlı kadınların düğün yemeğinden önce dua edişleri 6 4 age. 5 age. 6 age.
7 12. Gelinin başı üstündeki tepsiye konan hediyeler Şu mübarek günde küsmek olur mu? Uzat ellerini bayramlaşalım. Tanrı selamını kesmek olur mu? Uzat ellerini bayramlaşalım. 14. Kalıplaşmış başsağlığı dilekleriyle acılı aileyi avutmak, yaşamın gerçek alanına çekmek ve ölenin ardından yanıp yakılma nın boşluğunu ve zararını belirtmek amacıyla söylenen sözlerden tipik örnekleri sıralayalım: Başınız sağolsun. Allah başka acı vermesin. Allah sizlere uzun ömür versin. 8 7 age. 8 age.,s.226.
8 ESKİDEN ŞİMDİ DERS : HALK KÜLTÜRÜ SINIF : 8 YAKLAŞIK SÜRE : 40 ÖĞRENME ALANI : Halk Bilimi ÜNİTE : Gelenek ve Değişme TEMEL BECERİLER : Değişim ve sürekliliği algılama, gözlem becerisi, Türkçeyi doğru, güzel ve etkili kullanma KAZANIM : Gelenek ile kültürel değişme arasındaki ilişkiyi sorgular (2.kazanım). MATERYALLER : KAYNAKLAR : 1. Öğrencilerden yakınlarının bayramlarını nasıl kutladıklarını/tebrik ettiklerini anlatmaları istenir. 2. Çevresinin düğünlerindeki geleneksel uygulamalara örnekler vermeleri istenir. 3. Bayram kutlamaları ve düğün ile ilgili ekteki görseller ve ifadeler öğrencilere gösterilir. 4. Şiir yansıtılarak okunur. ESKİDEN SÜREÇ Çember çevrilir, Su musluktan içilir, Ağaçlara tırmanılırdı. Bebekler bezden, Silahlar tahtadan, Komşuda pişen bize... Bizde pişen komşuya düşerdi. Turşu, salça, mantı Evde yapılır, Karpuz kuyuda soğutulurdu. Kış gecelerinde masal anlatılırdı. Merdiven çıkılır, Aidat ödenmez, Yönetici seçilmezdi. Evler badanalı, Sokaklar lambasız, Mahalleler bekçili olurdu. Ajans 1 radyodan dinlenir, Çizgi roman okunur, Defterlere kenar süsü yapılırdı. Hayat, Arkası yarın gibiydi, Kesintisizdi. 1 ajans: Radyoda haber bülteni.
9 5. Şairin bu şiiri niçin yazmış olabileceği sorusu yöneltilir. 6. Şiirden hareketle aşağıdaki tablo doldurulur. ŞİİRDE ANLATILAN GELENEKLER SİZİN UYGULADIĞINIZ GELENEKLER Öğrencilerin anlattıklarından, ekteki görsel malzemelerden ve şiirden hareketle gelenek ile kültürel değişme arasındaki ilişki sorgulanır.
10 Ek Kartpostalla bayram kutlama Cep telefonuyla bayram kutlama Elektronik postayla bayram kutlama
11 Yerel düğünle ilgili bir resim Günümüz düğünlerine örnek bir fotoğraf Düğünde dolarlar havada uçuştu Davul zurna eşliğinde halayların çekildiği düğünde gelin dolar yağmuruna tutuldu. Gelinin başından aşağı kuru yemiş, şeker, buğday, darı saçarlar.
12 Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır. Kahve içene, fal bedava. Elini öptü duasını aldı.
13 NEDENSİZ OLMAZ DERS : HALK KÜLTÜRÜ SINIF : 8 YAKLAŞIK SÜRE : 40 ÖĞRENME ALANI : Toplumsal Uygulamalar ÜNİTE : Halk İnanışları TEMEL BECERİLER : Araştırma, eleştirel düşünme, iletişim, gözlem KAZANIM : Halk inanışlarının oluşum nedenlerini sorgular (1. kazanım). MATERYALLER : KAYNAKLAR : Örnek, Sedat Veyis, Türk Halk Bilimi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, SÜREÇ ÖĞRETMENE NOT Halk inanışı, halkın doğaüstü ya da doğa dışı dünyaya ilişkin şeyleri gerçekmiş ya da doğruymuşçasına kabul etmesidir. 1 İnanç; sözlük anlamı ile kişice ya da toplumca bir düşüncenin, bir olgunun, bir nesnenin, bir varlığın gerçek olduğunun kabul edilmesi demektir. Halk inanışlarından söz edenlerce kavramın Fransızca ve Almanca karşılıkları olan superstition ve Aberglaube kelimelerinin Türkçeye batıl itikat, batıl inanış, yanlış inanış, boş inanış, hurafe deyimleri ile çevrildiği oluyor. Bu deyimler, bir yargı anlamı taşıdıkları için yersiz kullanıldıkları zaman sakıncalı olur; bilim adamının konusu karşısında tarafsız olması, önyargılardan kaçınması kurallarına aykırı düşer. 2 Halk İnanışlarını Hazırlayan Sebepler Halk inanışlarının temelindeki sebepler şunlardır: 1. Psikolojik anlar 2. Eşyanın mahiyetini ve doğa kanunlarını bilmemek 3. Geleceği öğrenmek arzusu 4. Korku 5. Cin, peri ve dev inancı 6. Batıl inanmalarla ilgili yayınlar ÖN HAZIRLIK Bir hafta önceden öğrencilerden halk inanışlarını, bu inanışların oluşum nedenlerini ailelerinden/çevrelerinden araştırmaları istenir. 1 Örnek, Sedat Veyis, Türk Halk Bilimi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2000, s Boratav, Pertev Naili, 100 Soruda Türk Folkloru, Gerçek Yayınevi, İstanbul, 1984, s. 7.
14 1. Öğrencilerin araştırmalarına dayanarak halk inanışlarının oluşum nedenlerini tartışmaları sağlanır. 2. Tartışma sonunda halk inanışlarının oluşum nedenleri tahtaya yazılır. 3. Halk inanışlarıyla ilgili uygulamalar ve bu uygulamaların nedenleri ile ilgili çalışma kâğıdındaki tablo doldurulur. ÇALIŞMA KÂĞIDI Uygulamalar Halk İnanışları Uygulamaların Nedenleri Evlere üzerlik tohumları ve buğday başaklarından yapılmış nazarlıklar asılması Gelin erkek evine girerken eşiğe yağ sürülmesi Yolcu giderken arkasından su dökülmesi Ocak başına yağ sürülmesi Gelinin ayakkabısının altına bekâr kızların adının yazılması Eve nazar değmemesi için, bereket getirdiğine inanıldığı için Gelinin iyi geçineceğine, dirlik ve düzenin bozulmayacağına inanıldığından Yolculuğu kolay geçsin diye Ağız tadıyla bir arada yaşanılacağına inanıldığı için Kısmeti açılsın diye
15 UMUDUN EFENDİLERİ DERS : HALK KÜLTÜRÜ SINIF : 8 YAKLAŞIK SÜRE : 40 ÖĞRENME ALANI : Toplumsal Uygulamalar ÜNİTE : Halk İnanışları TEMEL BECERİLER : Girişimcilik, değişim ve sürekliliği algılama, iletişim, Türkçeyi doğru, güzel ve etkili kullanma KAZANIM : Halk inanışlarının, geçmiş kültürlerden ve inançlardan izler taşıdığının farkına varır (2. kazanım). MATERYALLER : KAYNAKLAR : Emiroğlu, Kudret; Suavi Aydın, Antropoloji Sözlüğü, Bilim ve Sanat Yayınları, Ankara, SÜREÇ ÖĞRETMENE NOT Halk İnanışları Çeşitli halkların inanç sistemlerinde, dinlerinde, geleneklerinde, toplumsal ve inanç kurumlarında çoğu kez ayrılıklar/farklar, zıtlıklar göze çarparken halk inanışlarının, gerek ana şekillerinde gerekse temel düşüncelerinde küçümsenmeyecek bir benzerliğe rastlanmaktadır. Bunun nedenini, insanlığın manevi hayatında, başka bir deyişle ruhunda (psikolojik yaşantıda) aramak gerekir. Halk inanışlarının insanlığın maddi ve manevi dünyasına bu denli temelli/köklü bir şekilde yerleşmesinin ve yayılmasının ana motifini ruhsal yaşantının çeşitli evrelerinde, karışıklıklarında, çatışmalarında, özellikle de bazı anlarında aramak gerekir. Sonuçta halk inanışlarının evrensel bir temel düşünceden kaynaklandıkları söylenebilir. ÖN HAZIRLIK Öğretmen bir hafta önceden öğrencilerden Hızır, İlyas ve Hıdırellez ile ilgili inanışları ve bunlarla ilgili günümüzdeki uygulamaları araştırarak gelmelerini ister. 1. Aşağıdaki metin yansıtılarak okunur. Hıdırellez Hıdırellez, Anadolu da kışın sona erip yaz mevsiminin başladığına işaret eden ve 6 Mayısta kutlanan geleneksel bahar bayramıdır. Hıdırellez kutlamalarının temelinde Hızır-İlyas çevresinde oluşmuş halk inanışları yer almaktadır. Halk inanışlarında insanüstü meziyetlere sahip efsanevi bir kişiliğe dönüşen Hızır ın İslam öncesi halk inançlarıyla iç içe geçtiği görülür. Anadolu da İslam öncesi dönemde Hristiyan ahali tarafından asırlar boyunca takdis edilmiş bir aziz olan Ayios
16 Yeoryios (Aya Yorgi- Hagios Georgios) etrafında oluşmuş inanış, Anadolu nun İslamlaşmasından sonra Hızır-İlyas kültüyle Müslümanlığa geçmiştir. Aya Yorgi, Hızırla özdeşleştirilmiş ve Suriye, Anadolu, Balkanlar ve Kırım gibi yerlerde Aya Yorgi ye ait makamlar, kilise ve manastırlar İslami dönemde Hızır veya Hızır İlyas a mal edilmiştir. İslam kaynaklarına bile Çerciş Aleyhisselam adıyla bir peygamber olarak giren Aya Yorgi (Ayios Yeoryios), kendisiyle ilgili anlatılarda, tıpkı daha sonra Hızır için olduğu gibi, uğradığı eve bolluk, bereket getiren, kuru tahtaları yeşertip ulu ağaç hâline getiren ve hastalıkları iyileştiren bir aziz olarak anlatılır. Ancak durumu daha da çarpıcı kılan nokta, Aya Yorgi nin de aslında büyük olasılıkla Hristiyanlık öncesi Anadolu nun efsaneleşmiş bir Hitit tanrısının Hristiyanlaştırılmış formu olmasıdır. Aya Yorgi ye ait efsanevi hayat hikâyelerinin daha çok Orta Anadolu daki yaygınlığı, bunların eski Hitit efsaneleriyle ilgisine işaret etmekte gibidir. Tıpkı İslamiyet in Anadolu ya yayılma sürecinde Hristiyan inanç pratiklerini İslamileştirmesi gibi Hristiyanlık da Anadolu da yayılırken burada daha önceden mevcut putperest inançları gerçek ya da hayali azizlere mal etmek suretiyle Hristiyanlaştırmıştır. Anadolu halk inanışlarında Hızır, darda kalan, başı sıkışan insanların yardımına koşup iyiliklerde bulunan melek yüzlü bir insandır. Doğanın uyanmasını, yeşillenmesini, ekinlerin büyümesini sağlar, girdiği her eve bolluk, bereket saçar. Yazı baharı başlatmak için geldiğinde çevresine şans dağıtır, bekâr gençlerin kısmetini açar, hastalara şifa verir. Hızır sözlü ve yazılı hemen hemen bütün tasvirlerde bir doğaüstü güç olarak betimlenmektedir. Bir yandan dara düşene el vermenin, iyilikseverliğin, uğur, şans getirmenin, bolluk, bereketin, üremenin sembolü hâline gelmiş bir veli ya da peygamber; öte yandan ölümsüzlüğün, ölüp dirilmenin, yeşilin, yeşermenin yani baharın sembolüdür. Hızır her iki karakteriyle, özellikle Mısır, Mezopotamya ve Anadolu üçgeninde yaşamış çeşitli kültürlerdeki bazı doğaüstü güçlerle örtüşmektedir. Örneğin Mısır ın Osiris i, Horus u; Sümer in Tammuz u; Hitit in Telepinus u; Babil in Marduk u; Sümer ve Hitit kökenli Fenike nin Adonis i; Frigya nın Kybele ve Attis i hem ölüp dirilme hem de bahar bayramlarıyla ilişkilendirilebilen doğaüstü güç tasarımlarıdır. Hıdırellez, Hızır ya da Hızır-İlyas kültü (çevresinde oluşmuş inançlar) her ne kadar İslami bir temelden kaynaklanıyor görünse de iyice ve derinliğine incelendiği zaman gerçekte ona yabancı ve değişik özellikler de taşıdığı görülmektedir. Bu bakımdan Hıdırellez i, bu coğrafyanın tarihinde farklı insan toplulukları arasındaki karşılaşmanın, bunun sonucu olan kültürel etkileşimin ve alışverişin inanç boyutundaki sonuçlarını bünyesinde taşıyan bir pratik olarak değerlendirebiliriz. 1 1 Bu konuda bk. Ocak, Ahmet Yaşar, İslam-Türk İnançlarında Hızır yahut Hızır-İlyas Kültü, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 2007.
17 2. Öğrencilere paragrafla ilgili aşağıdaki sorular yöneltilir: a. Hıdırellez nedir? b. Hızır ile Hıdırellez arasındaki ilişkiyi belirtiniz. c. Diğer kültürlerde Hızır a benzer hangi kişilikten söz edilmektedir? ç. Bunların ortak özellikleri nelerdir? 3. Öğrencilerden de Hızır, İlyas, Hıdırellez ile ilgili araştırmaları sunmaları istenir. 4. Aşağıdaki örnekler de yansıtılarak okunur. Ağaç, Ağaç Tapımı Ağaç, dünya ağacı, yaşam ağacı ve ölümsüzlük ağacı inançlarıyla kutsallaştırılmış, doğaüstü güçlerin, koruyucu ruhların ağaçlara yerleştiği inancıyla özellikle ulu, yaşlı ve garip biçimli ağaçlar, koruluk ve ormanlar kutsal kabul edilmiştir Türk kozmogonisinde 2 (Yakutlar, Altaylılar vb.) dünya ağacı yaratılış mitolojilerinde yer aldığı gibi ilk insan veya ilk atanın ağaçtan doğduğu örnekler de vardır (Uygur, Oğuz ve Kıpçaklar vb ). Dikilen ağacın, onu dikenin veya adına dikilen yeni doğmuş bebeğin ömür uzunluğuyla ilişkisi olacağı ve ağaç kesmenin uğursuzluğu hâlen Türkiye de yaygın inançlardan olduğu gibi adak inancında da ağaçlara çaput bağlamak en yaygın uygulamadır. Dede Korkut Hikâyeleri nin sonunda Devletlü kaba ağaç kesilmesin. duası bulunur. Hâlen bu inançlar en güçlü biçimiyle yaşamaktadır. 3 Nazar Belirli insanların, özellikle kıskançlık nedeniyle küçük çocukları etkileyen, kötü etkiler yaratan duygusal güçleri, bakışları olduğuna inanılan çok yaygın bir halk kültürü ögesidir. Eski bilgiye göre göz, kendine ulaşan ışıkla görmeyip yöneldiği yeri görünür kıldığından, gözün inanılan bu niteliği ile nazar inancı arasında bağlantı vardır. Orta Doğu ve Afrika geleneklerinde çok güçlü olan nazara Latin Amerika da mal de ojo denir Nazarın en çok bebekler olmak üzere değer verilen her türlü canlı ve cansıza değmesi söz konusudur. Özellikle hane ekonomisinde değeri yüksek ineklere nazar değer, inek sütten kesilir. Nazarın insanı mezara, hayvanı kazana sokan gücünden korkulur 4 Nazarlık Taşıyanı tehlikeli dış etkilerden ve çeşitli zararlardan koruyacağına inanılan doğal ya da yapma nesne. Bu nesnelerin olumlu veya olumsuz güçle yüklü oldukları inancı, bu gücün kötü niteliklerinden yararlanmak amacıyla, bu güçle dolu ya da bağlantılı olduğuna inanılan nesnelerin insanlarca üstte taşınması uygulamasını 2 Evrenin kökeni ile ilgili teori. 3 Emiroğlu, Kudret, Suavi Aydın, Antropoloji Sözlüğü, Bilim ve Sanat Yayınları, Ankara, 2003, s. 13, age., s. 624.
18 doğurmuştur Hayvan parçaları, taş, ağaç, metalden yapılma nesneler, özel biçim ve yazılar, yazılı kutsal sözler; sahibini kötülük, hastalık, felaket ve nazardan korur. Müslümanlık ve Hristiyanlığın yayıldığı bölgelerde en yaygın nazarlıklar el ve göz biçiminde olanlardır. Fadime Ana nın eli, Meryem Ana nın eli diye bilinen nazarlıklarla göz biçimindekilere Türkiye de nazarlık denmektedir Taşıyıcısına mutluluk ve başarı getireceğine inanılan uğurluğun nazarlıktan farkı, kötü etkileri uzaklaştırma niteliği olmamasıdır. Uğur eşyası genellikle kişisel ve tesadüfîdir. Uğurlukların çoğu, nazarlıklar içinde olabildiği gibi, süs eşyasına dönüşmüştür 5 Alkızı / Alkarısı Anadolu nun farklı yörelerinde al, albastı, alanası olarak da tanımlanan ve genellikle lohusalarla yeni doğmuş bebeklere, ender olarak da gebe kadınlara, gelinlere, güveyilere, erkek yolculara ve atlara musallat olduğu ve çeşitli sağlık bozukluklarına, zaman zaman da ölüme yol açtığı düşünülen yaratıklara (dev, peri, cin vb.) verilen ad. Bu varsayımsal yaratık köpek, kedi, oğlak, buzağı, tilki, örümcek, kuş, gelin, erkek, güzel bir kadın, acuze vb. çok farklı biçimlerde tasarlanmaktadır Alkızının zararlı etkilerinden korunabilmek için de yine farklı bölgelerde, ocaklı ailelerden birine ait bir eşyayı ya da süpürge, nazarlık, sarımsak vb. bir nesneyi, demir bir aleti lohusa ya da bebeğin yakınına yerleştirmek, lohusa odasında gece gündüz çerağ yakmak, yastığında ya da üzerinde kırmızı kurdele ya da altın bulundurmak, Meryem Ana otunu ıslatarak lohusaya içirmek, lohusanın baş ucuna bir kaz yerleştirmek vb. önlemler alınır. Alkızı/alkarısının ölümcül etkisi, yani albasması, halk arasında lohusa humması olarak da bilinen doğum sonrası enfeksiyonların tüm organları sarması ya da septimisiyle açıklanmaktadır. Alkızı/alkarısı inancı Orta Asya, İran ve Anadolu folklorunda yaygın olmakla birlikte, yeryüzünün büyük bölümünde tarihsel olarak var olmuş dişil kültlerle ilişkili olarak düşünülmelidir Yukarıdaki ya da farklı örnekler ile ilgili öğrencilerin bildikleri uygulamaları söylemeleri istenir. 6. Halk inanışlarının verilenlerle sınırlı olmadığı, bunların dışında su, dünya, ay, güneş, yıldız vb. etrafında da birçok inanışın oluştuğu ve halk inanışlarının geçmiş kültür ve inançlardan izler taşıdığı öğretmen tarafından vurgulanır. 5 age., s age., s. 35, 36.
19 BİR FİNCAN KAHVENİN KIRK YIL HATIRI VARDIR DERS : HALK KÜLTÜRÜ SINIF : 8 YAKLAŞIK SÜRE : 40 ÖĞRENME ALANI : Toplumsal Uygulamalar ÜNİTE : Halk İnanışları TEMEL BECERİLER : Bilgi teknolojilerini kullanma, eleştirel düşünme, girişimcilik, iletişim KAZANIM : Halk inanışlarının toplum yaşantısındaki yansımalarına örnekler verir (3. kazanım). MATERYALLER : KAYNAKLAR : Sakaoğlu, Saim, 101 Türk Efsanesi, Akçağ Yayınları, Ankara, SÜREÇ ÖN HAZIRLIK Bir hafta önce öğrencilerden halk inanışlarının toplum yaşantısındaki yansımalarına örnekler araştırmaları, araştırma sonuçları ile ilgili bir sınıf panosu hazırlamaları istenir. Bu amaçla öğrenciler sınıf mevcuduna göre uygun sayıdan oluşan birkaç gruba ayrılır. Öğrencilerin araştırmalarında fotoğraf, karikatür, resim, fıkra, şiir, haber vb.den yararlanabilecekleri belirtilir. 1. Araştırma sonuçları sınıfa sunulur. 2. Ekteki fotoğraf, haber ve metinler yansıtılır. 3. Verilen örneklerden hareketle halk inanışlarının toplum yaşantısına yansımaları üzerinde tartışılır. 4. Öğrencilerin araştırmaları sınıf panosuna asılır.
20 Ek Bir fincan kahvenin bir fallık hatırı oldu Kahve falı ve Tarot tutkusu büyük şehirlerde yeni bir trend yarattı. Ankara ve İstanbul'da adım başı rastlayabileceğiniz fal kafelerde, bir fincan kahve içene yanında bedava fal promosyonu çok tuttu 1 Nazarlıktı, süs eşyası oldu Nazara karşı kullanılan üzerlik otu, Ahlat'ta ev ve işyerlerinin duvarlarına asılarak süs eşyası olarak kullanılıyor
21 Balıklı Göl, Urfa 3 DİLEK AĞACI Yanına varıp da umut diledim İçimdeki dileğimi sana söyledim Dileğim olsun diye yemenimi bağladım Sen bana umut ol dilek ağacı Duydum herkes senden umut ararmış Dallarına bez parçası bağlarmış Yağmur yağar bez parçalarını ıslarsın Dallarında umutları, hayalleri beslersin Sen ışık ol umutsuzluğa dilek ağacı
22 BALIKLI PINAR VE ÇOLAKLAR Boğazlıyan dan yola çıkar, kuzeydoğuya doğru yönelirseniz Yozgat a ulaşırsınız. Ancak daha yolun başında sağa yönelirseniz Yoğunhisar köyüne varırsınız. Yoğunhisar köyünün en önemli özelliği Balıklı Pınar ının olmasıdır. Bu pınarın balıklarının kutsal olduklarına inanılır; bu yüzden köy halkı bunlara pek dokunmaz. Halk arasındaki bir inanışa göre bu balıklar seferberlikte pınarlarından ayrılıp savaş bitinceye kadar geri dönmemişler. Geldikleri zaman da hepsi yaralı oldukları için halk bunların veli olduklarına ve savaşa katıldıklarına inanır. Bir yabancı Yoğunhisar ın pınarından birkaç balık yakalar ve pişirmek üzere evine getirir. Pişirmek üzere gerekli hazırlıkları yapar. Ateş yakılmıştır, balıklar da pişirilmeye hazır hâle getirilmiştir. Ancak sacın üzerine dizilen balıklar sıçrayarak yerlerine dönerler. Adam, balıkların bu davranışlarına bir anlam veremez. Biri sıçrar, ikisi sıçrar; derken üçüncüsü, dördüncüsü sıçrar. Adam iyiden iyiye şaşırır. Pınarın balıklarının ise sacın üzerine gelen tarafları biraz kızardığı için renklidir; yanık gibidir. Balıklar pişmekte oldukları yerden kaçıp esas yerlerine giderlerken de kendilerini yakalayan adam bedduada bulunmuşlar 5 5 Sakaoğlu, Saim, 101 Türk Efsanesi, Akçağ Yayınları, Ankara, 2003, s. 230, 231.
23 GEZELİM GÖRELİM (Alternatif) DERS : HALK KÜLTÜRÜ SINIF : 8 YAKLAŞIK SÜRE : ÖĞRENME ALANI : Halk Sanatları ÜNİTE : Halk Mimarisi TEMEL BECERİLER : Gözlem, araştırma, iletişim, değişim ve sürekliliği algılama, sosyal ve kültürel katılım KAZANIM : Halk mimarisini örnekleri ile tanır (1.kazanım). MATERYALLER : KAYNAKLAR : SÜREÇ 1. Öğrencilerin çevresinde halk mimarisi özellikleri taşıyan bir yere/yapıya (konak, kahve, çeşme, han, hamam, köy odası, köprü, değirmen vb.) gezi düzenlenir (Öğrencilerden not almak, kaydetmek amacıyla yanlarında kâğıt, kalem, fotoğraf makinesi vb. getirmeleri istenir.). 2. Öğrenciler gezi sırasında gezip gördükleri yerlerle ilgili not alırlar, fotoğraf çekerler. 3. Öğretmen gezi sırasında gezilen yerdeki halk mimarisinin özellikleriyle ilgili açıklamalarda bulunur. 4. Gezi izlenimleri ve gözlemler görsellerle desteklenerek sınıfa sunulur.
24 GELENEKTEN GELECEĞE DERS : HALK KÜLTÜRÜ SINIF : 8 YAKLAŞIK SÜRE : ÖĞRENME ALANI : Halk Sanatları ÜNİTE : Halk Mimarisi TEMEL BECERİLER : Gözlem, değişim ve sürekliliği algılama, iletişim, Türkçeyi doğru, güzel ve etkili kullanma KAZANIMLAR : Halk mimarisini örnekleri ile tanır (1. kazanım). Halk mimarisini koruma ve yaşatma yöntemlerine ilişkin önerilerde bulunur (4. kazanım). MATERYALLER : KAYNAKLAR : Oğuz, M.Öcal vd., Türkiye de 2003 Yılında Yaşayan Geleneksel Mimari, Gazi Üniversitesi THBMER Yayını, Ankara, SÜREÇ ÖĞRETMENE NOT Halk mimarisini; çevre ve kültürle ilgili çeşitli etkenler altında, kuşaktan kuşağa aktarılarak gelenekselleşen, anonim bir tasarım sürecinde oluşan bir mimari olarak tanımlayabiliriz. Halk mimarisi; söz konusu toplumun değer yargılarını, dünya görüşünü, inanç sistemini, gelenek göreneklerini, aile ve akrabalık bağlarını, komşuluk ilişkilerini anlamaya ve anlatmaya kaynaklık eder. Halk mimarisini yaşatmak sadece onu korumak değil, ona yeni fonksiyonlar yükleyerek yeniden yorumlamak ve değerlendirmektir. UNESCO nun 1972 Kültürel ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi kapsamında tarihsel nitelik taşıyan mimarinin de korunması amaçlanmaktadır. Bu kapsamda Türkiye nin Safranbolu evleri Dünya Miras Alanları listesine kaydedilmiştir. ÖN HAZIRLIK Bir hafta önceden öğrencilerden halk mimarisi örnekleri ile ilgili araştırma yapmaları, araştırmalarına dayanarak halk mimarisini koruma ve yaşatma yöntemlerine ilişkin öneriler geliştirmeleri istenir (Öğrencilerin araştırmalarını görsel malzemelerle destekleyebilecekleri belirtilir.). 1. Aşağıdaki paragraf yansıtılarak okunur. Halk mimarisinin ortaya çıkışında halkın inanç, ahlak, gelenek gibi kültür unsurlarının etkisi olduğu; halkın teknik olarak kullandığı yöntemleri de coğrafya, iklim
25 ve ekonomik imkânların belirlediği sonucuna ulaşılmaktadır. Geleneksel mimarinin ihtiyaçlar ekseninde geliştiği görülmüştür. Karadeniz Bölgesi nin kıyı kesiminde inşa edilen geleneksel halk mimarisi örneği, o bölgenin coğrafya ve iklimine uygun olarak ahşap malzeme seçilerek yapılmıştır. Ahşap malzemenin bölgedeki ormanlardan temin ediliyor olmasının da etkisini hatırlatmak gerekir. Orta Anadolu da Nevşehir, Ürgüp, Göreme civarındaki evlerde, Erciyes Dağı nın tüflerinden oluşmuş kayalar ve bu kayalardan elde edilen taşlar, yöredeki halk mimarisinin teknik malzeme olarak niteliğini etkilemektedir. Doğu Anadolu da, yörenin soğuk iklimine dayanıklı malzeme ve yapım tekniği kullanıldığı, pencerelerin bu sebepten küçük, duvarlarınsa kalın yapıldığı görülmektedir Paragrafla ilgili aşağıdaki sorular öğrencilere sorulur: a. Halk mimarisinin ortaya çıkışını belirleyen etmenleri söyleyiniz. b. Halkın teknik olarak kullandığı yöntemleri neler etkilemektedir? 3. Ek 1 deki halk mimarisi örnekleri ile ilgili harita yansıtılır. 4. Ek 2 deki halk mimarisi örnekleri yansıtılır. 5. Paragrafta verilen örneklerden de hareketle ekte verilen halk mimarisi örnekleri tanıtılır/değerlendirilir. 6. Öğrencilerin araştırmalarına dayanarak halk mimarisini koruma ve yaşatma yöntemlerine ilişkin önerileri tahtaya yazılır. 1 Oğuz, M. Öcal vd.,türkiye de 2003 Yılında Yaşayan Geleneksel Mimari, Gazi Üniversitesi THBMER Yayını, Ankara, 2007, s. 6, 7.
26 2 Sözen, Metin, Gelenekten Geleceğe, Anadolu da Yaşama Kültürü, ÇEKÜL Vakfı, Creative Yayıncılık, İstanbul, Ek 1 2
27 Ek 1 Fotoğraf 1: Yöresel özellikler taşıyan Bartın evi, s.167. Fotoğraf 2: Çıkma düzeniyle mimari üslubun belirginleştiği Kastamonu evi, s.170. Fotoğraf 3: Beyoğlu Evi, Kula, s.205.
28 Fotoğraf 4:Özgün bacaları, yüksek duvarların arkasında kuzu kapısından girilerek geçilen avlulu evleriyle tipik Muğla sokağı, s.206, 207. Fotoğraf 5: Etkileşimli bir toplumsal kültürün ürünü olan Bodrum evleri, s. 208, 209. Fotoğraf 6: Divriği de Şeyhoğlu Evi, s.272.
29 Fotoğraf 7: Kale burcu üstüne yerleşen Harput evleri, s.270. Fotoğraf 8: Akseki-İbradi havzasındaki yerleşmelerde, taş ve ahşabın ustalıkla kullanıldığı evler, Antalya, s.242. Fotoğraf 9: Çok kültürlü yaşamın izlerini taşıyan Mardin ve Midyat evleri, s.292.
30 Fotoğraf 10: Arazi yapısının etkisiyle özgün çözümlere ulaşan Doğu Karadeniz evleri, s. 74. Fotoğraf 11: Yörük Köyü, Safranbolu, s.75. Fotoğraf 12: Dengeli yerleşim yapısıyla Safranbolu, s.78.
31 Fotoğraf 13: Yeşilırmak boyunca kaya mezarlarına sırtlarını dayayan Amasya yalıları, s.122, 123. Fotoğraf 14: Yeşilin tüm tonlarının görülebildiği Doğu Karadeniz de özgün mimarileriyle geleneksel evler, s.127. Fotoğraf 15: Geleneksel Bursa sokak dokusu, s numaralı fotoğraflar: Sözen, Metin, Gelenekten Geleceğe, Anadolu da Yaşama Kültürü, ÇEKÜL Vakfı, Creative Yayıncılık, İstanbul, 2006.
32 Fotoğraf 16: Haspiyaş köprü, Karadeniz. 4 Fotoğraf 17: Haspiyaş köprü, Karadeniz. Fotoğraf 18: Beypazarı evi numaralı fotoğraf, M. Muhtar Kutlu arşivinden alınmıştır. 5
33 MİMARİDEN YANSIYANLAR DERS : HALK KÜLTÜRÜ SINIF : 8 YAKLAŞIK SÜRE : ÖĞRENME ALANI : Halk Sanatları ÜNİTE : Halk Mimarisi TEMEL BECERİLER : Gözlem, değişim ve sürekliliği algılama, iletişim KAZANIM : Halk mimarisinin kültürle ilişkisini kavrar (2. kazanım). MATERYALLER : KAYNAKLAR : Kudret, Cevdet, Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman III Cumhuriyet Dönemi ( ), İnkılap Kitabevi, İstanbul, Oğuz, M. Öcal vd., Türkiye de 2003 Yılında Yaşayan Geleneksel Mimari, Gazi Üniversitesi THBMER Yayını, Ankara, Sayan, Yüksel, Türk Evi, İnsan ve Çevre, 3. Sayı (Temmuz- Eylül), Sözen, Metin, Gelenekten Geleceğe, Anadolu da Yaşama Kültürü, ÇEKÜL Vakfı, Creative Yayıncılık, İstanbul, SÜREÇ 1. Paragraflar yansıtılarak okunur. Babam bize para pul bırakmadan öldü. Yalnız, çocukluğumu geçirdiğim erik ağaçlarıyla dolu bahçesiyle o büyük ahşap ev kaldı. Evimiz Bizans tan kalma büyük surların bittiği yerde inşa edilmiş, ailemizin beş neslini içinde büyütmüştü. Geniş sofaları, taşlıkları, panjurları inik büyük odaları, kat kat dolapları ile çocuk dünyamın bütün zenginliğini içine alan bu ahşap evin her köşesinde yığınlarca hatıram gizliydi. Babamın ölümüne kadar bu evin başkalarının olabileceğini, bizim bir başka evde oturabileceğimizi aklıma bile getirmemiştim. Benim bütün hülyalarım, dünyamın hudutları bu evin içi ile bahçesinden ibaretti... Fakat artık ahşap ev satılmış, yeni sahibi bize evden çıkmak için bir hafta müddet vermiş, bir hafta geçmişti. 1 İnsanın barınma ihtiyacını karşılayan yapıları, geleneksel halk mimarisi bağlamında değerlendirdiğimizde, bu yapıların barınmanın ötesinde, kültürün şekillendirdiği bir yaşam alanı olduğu görülecektir. Doğanın verdiklerine karşı, insanın üretimi olarak kültür, mimari yapıların şekillenişinde de etkili olmuştur. Ağaç kovuğu ve mağaralardan, taşınabilir barınaklara, kolay üretilebilir yapılara, malzeme ve teknik 1 Kudret, Cevdet, Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman III Cumhuriyet Dönemi ( ), İnkılap Kitabevi, İstanbul, 1990, s.374.
34 açıdan uzun ömürlü yapılara doğru bir dönüşüm gerçekleşmiştir. Bu dönüşümün kültürü oluşturan tüm özellikler ve değerlerden etkilenerek gerçekleştiği de aşikârdır. Göçebe geleneğinin geleneksel mimari yapılardaki yansımasını, otağların konumlandırılması ve merkez çevre bağlamında değerlendirilerek iç mekân olan sofanın ve sofaya açılan odaların bu geleneği devam ettirdiği yönündeki görüşler mevcuttur. Bu hâli ile sofa, konumu ve işlevi itibarıyla merkezî yapı yı temsil eder ve aynı zamanda bir geçiş/ servis alanıdır. Sofaya açılan her bir oda, otağ ın etimolojik kökenine yapılan atıfların yanı sıra birer çekirdek ailenin yaşayabilmesini mümkün kılmaktadır. Her odada bulunan gömme dolaplar ki, geleneksel halk mimarisinde vazgeçilmez bir özellik olarak karşımıza çıkar, bu dolaplar içinde gizlenmiş, mahremiyetin ve içe dönüklüğün odalardaki ifadeleri abdesthane/gusülhane/banyoluk yanı sıra, ısınmanın sağlandığı ocaklar, odaları çekirdek ailenin yaşadığı küçük birer ev konumuna sokmaktadır. Anadolu nun birçok yerinde odaya ev denilmesinin sebebi de burada aranmalıdır Aşağıdaki fotoğraflar gösterilir. Fotoğraf 1: Kadınlar ve çocuklar için farklı boyutlarda ve yüksekliklerde yerleştirilmiş, yaşamın inceliklerinin ayrıntılarda yansıdığı kapı tokmağı dizisi, Tokat, s. 184, Oğuz, M. Öcal vd., Türkiye de 2003 Yılında Yaşayan Geleneksel Mimari, Gazi Üniversitesi THBMER Yayını, Ankara, 2007, s. 10 (Bu konuda ayrıca bk. M. Muhtar Kutlu, Göçerlerde Mekânsal Düzenleme: Çadır ve Ev İlişkisi, Anadolu da ve Rumeli de Yörükler ve Türkmenler Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 2000, s ).