4. TÜRKİYE’DE EKONOMİK İSTİHBARATIN GÜNCEL DURUMU, YENİ
4.3. Türkiye’de Ekonomik İstihbaratın Fonksiyonları
4.3.2. İnovasyonu Destekleme ve Geliştirme
İnovasyon, Türkçe’de “yenilik, yenilikçilik” gibi kelimelere karşılık gelmekle birlikte kavramın bu kelimeleri aşan bir anlam yelpazesinde bulunduğunu küresel ekonomide son yıllarda yaşanan değişime ve kavramla ilgili akademik araştırmalara bakarak anlamak mümkündür. J.A.Schumpeter kavramı ilk kez ele almış olup “girişimciye kar getiren ve teknolojik ilerlemeler sonucu ortaya çıkan her şey” (Maiwald 1998’den aktaran Karaöz ve Albeni, 2003:3) olarak ifade etmiştir. İnovasyon en geniş anlamıyla “toplumsal, kültürel ve idari ortamda yeni yöntemlerin kullanılması” (Yavuz vd., 2009:67) olarak tanımlanabilir. Diğer bir deyişle kavram, hem bir sürece (yenilemeyi/yenilenmeyi) hem de bir sonuca (yenilik) karşılık gelmektedir (Göker vd., 2003:9).
İnovasyonun farklı tanımlarına karşın kesin olan şey ise küresel ekonomide ortaya çıkan rekabet ve yaşanan teknolojik değişimin firmaların ayakta kalması için bir baskı unsuru oluşturduğu, bu baskı nedeniyle firmaların inovasyona yöneldikleridir. İnovasyon firmalar açısından yalnızca ürün ve hizmette ortaya çıkan yenilik olarak ele alınmamaktadır, üretim süreçleri, organizasyon yapısı, pazarlama vb. birçok kriterde ortaya çıkan yenileşme de birer inovasyondur.
93 Türkiye’nin inovasyon açısından dünyadaki yerini öğrenmek için çeşitli kriterlere göz atmak faydalı olacaktır. Cornell Üniversitesi, Dünya Fikri Haklar Örgütü (WIPO) ve INSEAD (The Business School for the World) tarafından her yıl hazırlanan “Küresel İnovasyon Endeksi (Global Innovation Index)” bu açıdan güvenilir veriler içermektedir. 2017 içinde yayımlanan son indeks verilerinde 127 ülke incelenmiş olup Türkiye 43. sırada yer almaktadır.27 Türkiye, orta gelir grubunda yer alan ülkeler arasında ise 5.
sıradadır.
Tablo 4.3. Ülkelere Ait İnovasyon Endeks Sıralaması (2016 verileri)
Kaynak: The Global Innovation Index 2017
İnovasyon çıktılarını değerlendirmek üzere bilimsel yayın ve patent sayısı en fazla kullanılan iki gösterge olarak karşımıza çıkmaktadır (Memiş, 2015:7). Ülkeler arasında inovasyon karşılaştırılması yapılmasında Ar-Ge harcamalarının Gayrisafi Yurtiçi Hâsıla (GSYİH)’ya oranı gibi bazı alt bileşenler de kullanılmaktadır. Türkiye’de bu alt bileşen 2006 yılından bu yana yükselmektedir.
27 Türkiye 2015 yılı raporunda 58., 2016 raporunda ise 42. sırada yer almıştır.
Ülkeler Sıralama Gelir Grubu
İsviçre 1 Yüksek İsveç 2 Yüksek Hollanda 3 Yüksek ABD 4 Yüksek Çin 22 Orta Bulgaristan 36 Orta Malezya 37 Orta Romanya 42 Orta Türkiye 43 Orta Yemen 127 Düşük
94
Kaynak: www.tubitak.gov.tr (07.11.2017)
Şekil 4.7. Türkiye’de Ar-Ge Harcamalarının GSYİH İçindeki Payı
Aynı endeksin 2014 yılı verileri ele alındığında Ar-Ge harcamalarının GSYİH içindeki payı sıralamasında Türkiye 35. Sırada yer almakta olup Güney Kore, İsrail ve Japonya ilk 3 sırada yer almaktadır. İnovasyon karşılaştırılmalarında kullanılan bir başka ölçüt üniversite-sanayi işbirliğinde ise Türkiye 123 ülke arasında 60. Sıradadır.
Tablo 4.4. Ülkelere Ait Üniversite-Sanayi İşbirliği Sıralaması (2016 yılı verileri)
Kaynak: The Global Innovation Index 2017
Uluslararası Patent İşbirliği Antlaşması (Patent Treaty Cooperation)28‘a yapılan
başvurular da inovasyon için önemli bir göstergedir. Türkiye 2016 yılı verilerine göre 103 ülke arasında 32. sıradadır. İnovasyonun ortaya çıkabilmesi için nitelikli bilimsel
28 Uluslararası Patent İşbirliği Antlaşması (PCT), bir buluşun birden çok ülkede korunması istendiği
takdirde bunu kolaylaştırmak ve ekonomik hale getirmek amacıyla üye ülkelerin yapmış olduğu bir antlaşmadır. Daha fazla bilgi için bkz. www.turkpatent.gov.tr
Ülkeler Sıralama İsviçre 1 Finlandiya 2 İsrail 3 ABD 4 Kenya 25 Güney Afrika 26 Güney Kore 28 Türkiye 60 Yemen 123
95 makalelerin ortaya çıkması gerekir, endekse göre dergilerde yayımlanan bilimsel ve teknik makaleler bir ölçüt olarak ele alınmıştır. Türkiye yayımlanan bilimsel ve teknik makale sayısı açısından 126 ülke arasında 43. sırada yer almaktadır.
Tablo 4.5. Uluslararası Patent İşbirliği Antlaşması’na Yapılan Başvuru Sayısına Göre
Sıralama (2016 yılı verileri)
Kaynak: The Global Innovation Index 2017
Tablo 4.6. Bilimsel ve Teknik Makale Sayısı Açısından Sıralama (2016 verileri)
Kaynak: The Global Innovation Index 2017
Türkiye inovasyonda son dönemde bir ilerleme kaydetmiş olsa bile bu yeterli gözükmemektedir. Küresel inovasyon endeksi sıralamasına bakıldığında Türkiye bir çok değer açısından orta sıralarda yer almaktadır. Türkiye’nin inovasyondaki gelişimini ve güncel durumunu anlamak açısından Güney Kore ile karşılaştırmak faydalı olacaktır. Zira birçok iktisatçı yaptıkları analizlerde Güney Kore ve Türkiye’yi aynı kategoride ele almaktadır. Güney Kore, 1970’li yıllarda Türkiye’nin gerisinde bir ülke iken 1980’lerde sanayi stratejisinden teknoloji stratejisine geçiş yaparak ekonomide büyük bir atılım
Ülkeler Sıralama Japonya 1 Güney Kore 2 İsveç 3 İsviçre 4 Çin 17 Trinidad Tobago 29 Türkiye 32 Nijerya 104 Ülkeler Sıralama İzlanda 1 Danimarka 2 İsviçre 3 Slovenya 4 Güney Kore 25 Ermenistan 26 İran 35 Malavi 37 Türkiye 43 Dominik Cumhuriyeti 126
96 gerçekleştirmiştir (Tunçsiper ve Fırat, 2016:851). Güney Kore, Birleşmiş Milletler tarafından yayımlanan 2016 yılı İnsani Gelişmişlik Endeksi’ne göre 18. sırada yer almaktadır. Ülke, 1.4 trilyon dolarlık GSYH’ya ve kişi başına 36.500 dolar gelire sahip olup küresel inovasyon endeksinde 11. sıradadır. Dünya Bankası’nın raporlarına göre dünyanın 15. büyük ekonomisine sahip olan G.Kore, Çin ve Japonya’nın ardından Uzak Doğu’nun en büyük ekonomisidir (TETSİAD, 2014:1).
G.Kore’nin 1980’den itibaren büyük bir ekonomik sıçrama yapmasında inovasyona verdiği önem temel etken olmuştur. Tablolardan da anlaşılacağı gibi ülke, Ar-Ge harcamalarının GSYH’ye oranı, patent başvuru sayısı, bilimsel-teknik makale sayısı, patent başvuru sayısı gibi inovasyonu etkileyen birçok bileşende üst sıralarda yer almıştır. Diğer yandan G.Kore inovasyona geçişin ilk dönemlerinde “imitasyon (taklit) inovasyonu” olarak adlandırılabilecek bir süreç izlemiştir (Memiş, 2015:6, Tunçsiper ve Fırat, 2016:851). Prof. Oded Shenkar 2010 yılında kaleme aldığı “How Smart Companies Use Imitation to Gain a Strategic Edge (Akıllı Şirketler Stratejik Üstünlük Sağlamak İçin İmitasyonu Nasıl Kullanıyor)” adlı kitabında taklit etmenin kötü bir şey olmadığını ve çağlar boyunca hep var olduğunu, Wall-Mart, McDonalds, Apple gibi pek çok şirketin imitasyonla geliştiğini ileri sürmüştür (Yavuz, 2010). G.Kore hükümeti imitasyon çalışmaları kapsamında yüksek teknolojiye sahip ülkelere istihbaratçı ve araştırmacılar göndermiştir.
Ulusal inovasyon sistemi ise dar tanımla yeni bilginin yayılım ve kullanımı destekleyen kurumlara odaklanırken geniş tanımla bu kurumların yanı sıra (firmalar, üniversiteler, araştırma kurumları vd.) ticaret politikasını ve inovasyonu destekleyen diğer politikaları içermektedir (Sertkaya, 2012:38). İnovasyonun konusunu oluşturan bilgilerin önemli bir kısmı know-how olarak ele alınan örtük bilgidir, bu nedenle inovasyondaki üstünlüğü örtük bilgideki üstünlük olarak kabul etmek mümkündür (Göker vd., 2003:11). Hükümetlerin sürekli olarak teknoloji ithal eden politikalar sürdürmesi sağlıklı bir teknolojik yapı ve inovasyon temeli oluşturmalarını engeller. Yaparak ve araştırarak öğrenme yoluyla know-how edinilmesi ve bunun belirli bir sistematiğe bağlanması açısından ulusal inovasyon sistemlerine gereksinim duyulmaktadır. Ayrıca inovasyon üretmede özel sektör tek başına yeterli olmayacağından devlet kurumları aracılığıyla ulusal bir inovasyon sistemi ve politikası oluşturulması ihtiyacı doğmuştur.
97 Türkiye’de ulusal inovasyon sistemi, politik sistem unsurları29 (Maliye Bakanlığı,
Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Ekonomi Bakanlığı, Kalkınma Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Yüksek Planlama Kurulu, Para Kredi Koordinasyon Kurulu, KOSGEB, YÖK, TÜBİTAK, Türk Patent ve Marka Kurumu, TÜİK, TSE, SPK vd.), finansal sistem unsurları (Bilim ve Teknoloji Genel Müdürlüğü, KOSGEB, TÜBİTAK- TEYDEB, Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı, Kalkınma Ajansları, Eximbank, Kredi Garanti Fonu vd.), bilgi kuruluşları (üniversiteler, meslek yüksek okulları, STK’lar vd.), sanayi araştırma merkezleri ve aracı kuruluşlar (TÜBİTAK MAM, TÜBİTAK Ar-Ge Merkezleri, Kamu Araştırma Kuruluşları, Teknoparklar, TOBB vd.) ve yararlanıcılardan (KOBİ’ler, girişimciler, özel ve yarı-kamu STK’lar, sektörel dış ticaret şirketleri vd.) oluşmaktadır (Sertkaya, 2012:38-41). Söz konusu kurumlar içerisinde TÜBİTAK kritik bir öneme sahiptir. TÜBİTAK’ın başlıca görevleri, akademik ve endüstriyel araştırma geliştirme çalışmalarını ve yenilikleri desteklemek, ulusal öncelikler doğrultusunda araştırma-teknoloji-geliştirme çalışması yürüten Ar-Ge enstitülerini işletmek, bilim ve teknoloji politikalarını belirlemektir (TÜBİTAK,2017). TÜBİTAK bahse konu görevleri doğrultusunda 2004’te “Ulusal Bilim ve Teknoloji Politikaları 2003-2023 Strateji Belgesi”ni hazırlamıştır. Söz konusu belgenin oluşturulması sürecinde “Vizyon 2023 Öngörü Çalışması” gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada “Bilgi Yoğunluğu ve Katma Değeri Yüksek Ürünler Geliştirebilme ve Tüketim Malları için Küresel bir Tasarım ve Üretim Merkezi Olma” ve “Bilgi Toplumu” gibi konular ele alınmıştır. Teknolojik faaliyetleri gerçekleştirmek üzere 8 ana üretim alanı belirlenmiş ve Ar-Ge için ayrılacak kamu kaynaklarının kullanılmasında önceliğin bu stratejik sektörlere verilmesi kararlaştırılmıştır.30 Bunun
yanında Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçiş sonrasında oluşturulan Bilim, Teknoloji ve Yenilik Politika Kurulu’nun gerek Ar-Ge faaliyetleri gerekse de bilim ve teknoloji politikalarının belirlenmesi çerçevesinde kapsamlı görevleri bulunmaktadır.
29 Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçişle birlikte Maliye Bakanlığı Hazine Müstaşarlığı ile
birleştirilerek Hazine ve Maliye Bakanlığı olmuştur. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanığı ile Kalkınma Bakanlığı birleştirilerek Sanayi ve Kalkınma Bakanlığı adını almıştır. Ekonomi Bakanlığı ise Gümrük ve Ticaret Bakanlığı ile aynı çatı altında Ticaret Bakanlığı olarak faaliyet yürütecektir.
30 Söz konusu sektörler, Bilgi ve İletişim Teknolojileri, Biyoteknoloji ve Gen Teknolojileri,
Nanoteknoloji, Mekatronik, Üretim Süreç ve Teknolojileri, Malzeme Teknolojileri, Enerji ve Çevre Teknolojileri, Tasarım Teknolojileridir. Daha fazla bilgi için bkz. Ulusal Bilim ve Teknoloji Politikaları 2003-2023 Strateji Belgesi.
98 Ulusal inovasyonun gelişimi ve desteklenmesinin üç boyutu bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, AR-GE harcamalarını artırmak ve ülke için kritik görülen sektörlerde teşvikler sunmaktır. İkincisi, kurumlar arası işbirliğinin sağlanmasıdır örneğin son dönemde inovasyonu geliştirmek amacıyla üniversite-devlet-sanayi işbirliği sıklıkla dile getirilmektedir. Üçüncü boyutu ise bilgi birikiminin inovasyon sistemleri yaklaşımının temelini oluşturan dinamiklerden birisi olduğudur (Erdil vd., 2013:99). Bu boyut, aynı zamanda ekonomik istihbarat ile inovasyonun kesişim noktasıdır. Bilgi birikimi, hem ekonomik istihbaratın hem de inovasyonun temelini oluşturmaktadır.
Çoğunluğu “örtük” bir niteliğe sahip ekonomik bilginin yanı sıra teknik ve bilimsel bilgiler de ekonomik istihbaratın sorumluluk alanına girmektedir. Bu noktada ulusal inovasyon sisteminin ihtiyaç duyduğu örtük bilgilerin (know-how, ticari sır vb.) elde edilmesi başta istihbarat servisleri olmak üzere ulusal ekonomik istihbarat sistemi bünyesinde yer alan diğer kurum ve kuruluşları da ilgilendirmektedir. Bu çerçevede ulusal ekonomik istihbarat sistemi ile ulusal inovasyon sistemi arasında karşılıklı bir işbirliği ve eşgüdüm gereklidir. Ulusal ekonomik istihbarat sisteminin aktörleri örtük bilgiyi elde ettikten sonra bunun ulusal inovasyon sistemindeki aktörlere iletmelidir. İki sistem arasındaki karşılıklı eşgüdüm ve işbirliği sayesinde Türkiye’nin inovasyonda G.Kore’yi yakalaması mümkündür. Diğer yandan bu ilişki bazı yönleri itibariyle G.Kore tarafından geçmişte yapılan taklit inovasyonu yönteminin izlenmesini gerektirebilir. Yani, ekonomik istihbarattan sorumlu kurum ve kuruluşlarca elde edilen ekonomik bilgiler öncelikle bir ürünün taklit edilerek üretilmesi aşamasında kullanılabilir. Üretimde belirli bir uzmanlaşmaya gelindiğinde ise inovasyona geçiş daha kolay hale gelecektir. Bu çerçevede devletin sürükleyici bir rol oynadığı, kamu- özel sektör birlikteliğine dayanan bir inovasyon sistemine ihtiyaç duyulmaktadır.
Şekil 4.8. Sistemler Arası Etkileşim
Ulusal Ekonomik İstihbarat Sistemi Ulusal İnovasyon SistemiSistemi (Örtük bilgiyi ele geçirme) (Dışardan gelen örtük bilgiyi kullanarak know-
how üretme)
(Know-how üretmek ve dışardan gelen örtük bilgiyi kullanma)
99 Diğer yandan iki sistem arasındaki işbirliğinin niteliğini “bilgi toplumu” haline gelmekle ölçmek mümkündür. Günümüzde zenginlik elde edilmesinde sermaye, emek ve doğal kaynakların yerini bilginin alması sanayi toplumundan bilgi toplumuna geçişi gerektirmektedir. Bilginin toplumsal olarak üretilmesi ve paylaşılmasının öncelikli hedef olarak benimsenmesi ve bunun zamanla kültür haline gelmesi bilgi toplumu olma yolunda atılmış önemli bir adımdır. Bilgi toplumu olmada bir başka önemli husus ise bilimsel ve teknik bilginin nasıl saklanacağı ve kullanıcılarına nasıl ulaştırılacağıdır. Türkiye’de kamu kurum ve kuruluşları farklı sistematiklerde hazırladıkları bilgileri kendi web siteleri ve basılı yayımları aracılığıyla kamuoyuyla paylaşmaktadır. Bununla birlikte kurumların sahip olduğu ticari ve ekonomik değeri olan birçok bilginin (patent, rekabet, inovasyon, know-how bilgisi vb.) genel kullanıma açılması uygun değildir. Bu bilgilerden sistemlerin aktörlerinin ulaşabilmesi ve gerekli koordinasyonun sağlanması amacıyla ulusal bir bilgi merkezine ihtiyaç vardır. TÜBİTAK bünyesinde faaliyet gösteren ULAKBİM bu doğrultuda atılmış bir adım görülmelidir.