Pazar, manav ve marketlerden alıp yediğimiz mandalinaların birkaç farklı çeşit olduğunu kabuk yapısı, irilik, aroma ve lezzet farklılıklarıyla ve çekirdekli olup olmamalarıyla az çok biliriz. İşte bütün bu farklılıklar o meyvelerin elde edildiği mandalina ağaçlarının farklılıklarından ileri gelir. Tümü bir türün (Citrus reticulata) hibrit ve kültivarlarıdır.
Özellikleri
Mandalina ortalama 7m kadar uzayan, kışın yapraklarını dökmeyen bir ağaçtır. Sağlıklı ve gerektiği gibi bakımı yapılan, tam yetişkin bir mandalina ağacının olması gereken verimliliği tek başına 70 – 80 kilo meyve vermesidir. Gerçi verim mandalina hibritlerine, kültivarlarına ve varyetelerine göre değişir. Hangi tür narenciye üzerine aşılı olduğu da çok şeyi değiştirir. Ayrıca tam yetişkin haline gelmesi yılları bulsa da, henüz birkaç yıllık genç bir fidanken bile cüssesinden ummayacağımız sayıda meyve verir.
Meyve kalitelerinin püf noktaları
Mandalina meyvelerinin lezzet, asitlilik derecesi, şekerlilik düzeyi ve aroma açısından diğer Narenciye meyvelerine göre daha hassas dengelere sahip olması ve yetiştiricilikte buna ciddi önem verilmesi gerekiyor. Üzerine aşılandığı ağacın türü ve hatta aşılandıktan sonra oluşmuş olan ana dalların yaşı meyvelerin lezzet kalitesini etkileyen en önemli etkenlerdir.
Mandalina fidanları genellikle diğer Narenciyeler üzerine aşılanarak üretilirler. Mandalina aşılanacak en uygun iki Narenciye türü üç yaprak portakalı ve troyer‘dir. Bu fidanların üzerine aşılanan mandalinaların lezzetleri beklendiği gibi olacaktır. Ancak, aşıdan gelişen dalların ilk iki yıl verdikleri meyvelerdeki farklılıklar ciddiye alınmamalıdır. Üçüncü yıldan itibaren meyve kalitesi, aroması ve lezzeti olması gereken halini alır.
Sağlıklı, normal, kusursuz meyvelerin oluşması öncelikle köklerin toprakta en az dört yıllık olmasına, ana dallarının ise en az 3 yıllık olmasına bağlıdır (aşı ile türetilmiş mandalina fidanlarından bahsediyoruz). Aşıdan sonra bu yeterliliğe gelene kadar meyveler çoğunlukla hamken dökülür. Olgunlaşmaya yakınken de dökülmeler devam edebilir. Dökülmeyip olgunlaşan meyveler ise lezzet bakımından beklendiği gibi olmaz. Örneğin 2020 yılında ilkbaharda aşıladığınız bir üç yaprak portakalı fidanı üzerinde gelişen mandalina dalları ertesi yıldan itibaren meyve verir. Fakat lezzet ve aromasıyla esas meyve kalitesi 2023 yılında görülür. 2024 yılından itibaren artık kesindir.
Bir ağaç türü olarak mandalina
Mandalina bitkisi Rutaceae (Sedefotugiller) familyasının Citrus (Narenciye) cinsinden bir ağaç türüdür. Bilimsel adı Citrus reticulata’dır. Bir iki bin yıl önce insanların yabani mandalinalardan ıslah etmesiyle oluşmuş kalıcı hibrit bir türdür. Sabit gerçek bir tür gibi kabul edilir. Detaylar aşağıda.
Citrus reticulata
Her ne kadar mandalinaların ana türü hatta günümüz birçok narenciye hibrit ve kültivarlarının temelinde yatan birkaç en eski ata türlerden biri kabul edilse de aslında gerçek has tür değil, hibritleme teknikleriyle ıslah edilmiş bir türdür.
Citrus reticulata’nın hangi türlerden, ne zaman ve nasıl oluşturulduğu kesin olarak bilinmiyor. Şimdi ana tür kabul edilen Citrus reticulata’nın temelini şu üç yabani mandalina türü oluşturur:
Citrus daoxianensis, Citrus chuana ve Citrus mangshanensis. Ayrıca yapısında pomelo ağacının genleri de mevcuttur. Pomelo ağacı ekşiliği az mandalina çeşitleri türetme amacıyla hibritlemelerde yaygın kullanılmış bir Narenciye türüdür. Bu açıklamalar ışığında, Citrus reticulata’ya diğer yabani mandalina türlerine göre “ıslah edilmiş (domestic) mandalina” denir. Bunun çeşitli hibrit ve kültivarları da ıslah edilmiş mandalinalardır.
Tarihçesi çok iyi bilinmeyen mandalina ıslah çalışmaları sonucu tüm ana hibrit ve kültivarlar kuzeyli ve güneyli olmak üzere başlıca iki gen kümesine ayrılır. Çin’in güneyindeki Nanling Dağları’nın kuzeyinde ve güneyinde mandalina ıslah çalışmaları birbirinden bağımsız gerçekleşmiş. Örneğin satsuma mandalinası kuzeyli gen havuzuna aittir. Bunlar biraz daha irice olup rengi turuncudur. Güneylilerin rengi sarı ya da sarıya yakın turuncudur. Son yıllarda her iki gruptan karışık kültivarlar oluşturulmuştur. Dolayısıyla tüm kültivarları kuzeyli veya güneyli gen kümelerine mensup diye ayıramayız.
Nanling Dağları civarlarında günümüzde hâlâ yabani mandalina türleri var. Meyve farkları şöyledir: Yabani mandalina meyvelerinde şeker ve aroma ıslah edilmiş mandalinalarla hemen hemen aynı, fakat asitlilik çok yoğundur.
Islah edilmiş tür olan Citrus reticulata günümüzün çeşit çeşit hibrit ve kültivar Narenciye meyvelerinin geçmişteki birkaç temel ata türlerinden biri olarak kabul edilir. Limon ve portakalın bile ataları mandalinadır.
Citrus tangerina
Mandalina (Citrus reticulata) fidanları ABD’ye ilk 1800’lü yılların başlarında Fas’ın Tanca liman kentinden götürülmüş. İlkin Florida’da yetiştiriciliği yapılıp çeşitlendirilerek kuzey ve güney Amerika kıtalarında yetiştiricilikleri yapılmış. Bunların tümüne Citrus tangerina adını vermişler. Tangarina sözcüğü ise Fas’taki Tanca (Tangier) liman kentine mensup anlamına gelir. Bu isim (Citrus tangerina) sabit bir tür adı gibi yazılıyor ama Citrus reticulata’dan Amerika’da oluşturulmuş çeşitli kültivarlar grubunun ortak adıdır. Bunların rengi genelde sarımsı turuncu değil, kızılımsı turuncudur. Bazı kültivarlar incecik kabuklu ve oldukça yumuşak meyvelidir. Bundan dolayı muhteşem lezzet kalitelerine rağmen günümüzde ticari yetiştiriciliği terk edilmiştir. Çünkü kolaylıkla zedelenip parçalanabilen meyveleri nakliyeye hiç uygun değildir. Raf ömrü de kısadır.
Citrus unshui, Satsuma mandalinası
Anlaşıldığı gibi mandalinalarda ana tür Citrus reticulata’dır. Mandalina çeşitlerine göre farklı bilimsel adlandırmalar gerçek bir tür adı gibi yazılmakta fakat yanlıştır. Meselâ çekirdeksiz hibrit Satsuma mandalinasının bilimsel adı da öyle: Citrus unshiu şeklinde yazılışı bilimselliğe uygun değildir.
Satsuma mandalinasının 200 kadar kültivarı vardır. Çekirdeksiz olması, iri olması, kabuğunun çok kolay soyulması ve tatlı lezzeti gibi özellikleriyle çok rağbet edilir. Ticari yetiştiriciliği en yaygın yapılan mandalina çeşitlerindendir.
Citrus reshni, Kleopatra mandalinası
Meyveleri yenmeyecek kadar ekşi ve acımsıdır. Meyvelerinin meyve suyu olarak kullanımı vardır. Fidanları üzerlerine greyfurt, mandalina, limon, portakal vb Narenciyelerin aşılanması için oldukça uygundur. Çünkü tuzlu topraklara, yüksek alkalinliliğe ve yoğun kireç taşlı sığ topraklara uyumludur. Üstelik bazı hastalıklara dirençlidir. Fakat kökleri mutlaka fazla havadar toprak istiyor. Ağır killi topraklarda kökler çürür. Üzerine farklı narenciye aşılanmada gelişim ilkin yavaş olup iki üç senede düzelme görülür. Meyveler ise bu anaç üzerinde verim ve kalite açısından mükemmel geliştikleri halde gerektiği kadar irileşmezler. Dolayısıyla ancak tuzluluk ve yüksek alkalinlilik açısından elverişsiz topraklarda narenciye yetiştirmek için uygun bir anaç narenciye gibi düşünebiliriz.
Citrus × deliciosa, Akdeniz mandalinası
Bizde Bodrum mandalinası denir. Oldukça tatlı ve kokulu bir mandalinadır. 50 yıl öncesine kadar başta İtalya olmak üzere Akdeniz ülkelerinde ticari üretimi çok yaygındı. Nakliye ve raf ömrü açısından pek dayanıklı olmadığı için artık ticari yetiştiriciliği önemini yitirmiştir.
Mandalina yetiştiriciliği
Dünyada en fazla mandalina üretilen ülke büyük farkla Çin’dir. İspanya 2. sırada, Türkiye 3. sıradadır. Aslında İspanya, Fas ve Türkiye çok az farklarla birbirlerine yakın miktarlarda üretim yapıyor. Yıldan yıla birbirlerini geçecek kadar.
Mandalina genel olarak sıcak iklim istiyor. Kışın en düşük ısı uzun sürmemek şartıyla -3 kadar olmalıdır. Buna göre Türkiye’de Akdeniz ve Ege bölgelerinin deniz etkisinde, rakım çok fazla yüksek olmayan ve kışın şiddetli soğuk hava akış yolları üzerinde olmayan yerleri yetiştiricilik için uygundur. Satsuma mandalinası biraz farklıdır. Kışın -4C dereceye kadar hafif don olaylarına rahat dayanır. 40C derece üstü şiddetli sıcakları pek sevmez. Bu özelliklerinden ötürü satsuma mandalinaları Doğu Karadeniz bölgemizde özellikle Rize’de daha iyi yetişiyor. Ama zamanla çay yetiştiriciliğine rağbet edip mandalina yetiştiriciliğinden vazgeçmişler. Ancak evlerin bahçelerinde sık rastlanır.
Mandalina fidanı yetiştirmede toprak, gübreleme vesaire işleri ise mandaline kültivarlarına göre değişir. Daha da önemlisi hangi narenciye türünden fidanların üzerine aşılanmışlarsa o türlerin köklerinin hangi toprak şartlarına uygun olup olmadığı ve ne tip gübre istedikleri iyi bilinmelidir.
Fidanları tohumla üretilmez. Başka Narenciye türlerinin fidanlarına aşılayarak üretmek gerekiyor.
Saksıda mandalina yetiştirme
Saksıda yetiştirmeye uygun mandalina kültivarlarını tercih edmek iyi olur (gerçi çok fark etmez). Anaç kök bitki olarak troyer (carrizo) fidanları kullanılmış olmalıdır. Üç yaprak portakalının bodur kültivarı da uygundur. Saksıda mandalina yetiştirme ve bakımı hakkında aynen ⇒ Saksı narenciyelerini problemsiz yetiştirme ya da ⇒ Kumkuat sayfamdaki bakım bilgilerini uygulamanızı tavsiye ederim. Fakat budamada farklı hareket etmelisiniz. Bu konuda mandalinalar genellikle farklı ve sabit bir biçimlenme ister. Birkaç ana dalı ve o ana dallardan çevreye yayılan yan dalları olmalıdır. Bu formu korumalısınız. Ve bu bağlamda boyu en az 50cm olmalıdır (çevreye dağılan dallarıyla eni de öyle). Yanlara yönelmiş dallarda dallanıp budaklanma olmalıdır. O son ince dallar çiçek açar ve bu sayede meyve verir. Budamalarda seyrekleştirme ve gençleştirmeler yaparken anlatmaya çalıştığım formunu bozmamaya gayret edin.
Çekirdekten yetiştirdiğiniz narenciye fidanlarınızı mandilina fidanına dönüştürün
Kendiniz saksıda çekirdekten yetiştirdiğiniz ve yeterince büyümüş herhangi bir limon, portakal vb Narenciye fidanına meyve veren bir mandalina ağacından aldığınız bir parça ile aşı yaparak saksıda mandalina yetiştirebilirsiniz.
Fidanın gövde kalınlığı: Eğer göz aşısı yapacaksanız (bu tip aşı narenciyelerde sık yapılır ama zordur ve biraz profesyonellik ister) gövde en az kurşun kalem kalınlığında olmalıdır. En uygun zaman Akdeniz iklimi olan yerlerde nisan ayının ortasıdır.
İnce kalem aşısı
Herkesin kolaylıkla yapacağı mandalina aşısı kabuk altına iliştirme ince kalem aşısıdır. Hem nisan ortasından ağustos sonuna kadar herhangi bir zamanda yapabilirsiniz. Bu durumda gövde kalınlığının kurşun kalemden biraz ince olmasında bir sakınca yok. Aşı parçası ise fidanınızın gövdesinden daha kalın olmayan (gövdeden biraz ince olsa daha iyi), çok körpe de olmayan bir mandalina dalı olacak. Sadece 5cm’lik bir parçasını kullanacaksınız. Yapraklarını koparmadan giderin: yani yaprakları keskin bir makas ile diplerinden keserek giderin.
Fidanınızı kesip kısaltın. 30cm boyda kalması iyidir. Aşıyı da kesik yere yakın kısmına veya hemen o kesik yerden kabuk kaldırarak oraya yapacaksınız.
Mandalina dalının dip 1,5cm kısmını her iki yüzünden dış derisini yontun ve hafifçe inceltin. Sonra fidanınızın derisini keskin bir aletle yeterince açıp mandalina dalının yonttuğunuz kısmı deri altında kalacak şekilde yerleştirin ve deriyi tekrar kapayın. Hemen sıkıca sarın. Kaynaşma olması için bastırarak çok sıkı sarmalısınız. Sarmada aşı bantınız yoksa yapıştırıcı seloteyp bant bile kullanabilirsiniz. Sonra dal ve aşı yeri içinde kalacak şekilde naylon geçirip hava almayacak şekilde bağlayın. 9 gün sonra naylonu çıkarın. Bu sırada kaynaşma olmuştur. Hatta filiz gelişimi bile başlamıştır ya da başlamak üzeredir. Bir ay dolunca da seloteyp bağları çözün. Mandalina dalından başka ana fidan üzerinde hiçbir filizlenmeye izin vermemeli, derhal köreltmelisiniz. Sadece aşı kısmı yani mandalina dalının filizi gelişmeye devam etmelidir.
Kaynak
Burada mandalina (Citrus reticulata) bitkisi hakkındaki bilgilerde büyük çapta ⇒ Mandarin orange, Wikipedia sayfası referans alınmıştır.