MİDEDE SİNDİRİM
Hayvanlarda mide sindirimi; midenin yapı ve görevine, alınan besinin tür ve özelliğine göre önemli ayrıcalıklar gösterir.
Evcil hayvanlarda morfolojik özelliklerine göre başlıca iki tip mide vardır;
- Basit mide (insan, karnivor)
- Bileşik mide
Tek odacıklı (at, domuz)
Çok odacıklı (ruminant) Basit Mide
- İnsan ve karnivorların midesi basit mide grubundandır.
- Tek odacıklı olan bu midenin tümü glandulalarla kaplıdır. Midenin Katmanları T. Mukozadaki
epitel örtünün altında geniş bir lamina propriası vardır. Burada mide bezleri bulunur, mide bezleri lamina propriadan lamina muskularise kadar uzanır. T. Muskularis
iki katmanlı düz kas hücrelerinden yapılmıştır. İçte sirküler dışta longitudinal tabaka bulunur. En kalın kas pilorusta bulunur çünkü pilorus sfinkterini oluşturacak sirküler katman çok kalınlaşmıştır. Longitudinal ve sirküler kaslar arasında pleksus myenterikus (Auerbachii), sirküler kas ile lamina muskularis arasında pleksus submukoza (Meissneri) denilen sinir ağları bulunur.
Bu pleksuslardan başka dış sinirleri de vardır; sempatikler ganglion coeliacumdan, parasempatikler n. vagustan gelir. T. Seroza
en dıştan gevşek bağ doku olan peritonun visseral yaprağıdır. Midenin görevleri
Mide Bezleri
- Mide depo organı olarak, oldukça kısa sürede fazla besin almaya ve besindeki katı maddeleri sıvısal biçime getirmeye yarar.
- Mide hareketleriyle besinler sonuçta kimus halinde ve belirli aralıklarla duodenuma aktarılacak biçime sokulur.
- Alınan besinlerdeki ve tükürükteki kimyasal maddeler ve midenin sekretorik olayları sonucu besinler bir dereceye kadar kimyasal parçalanmaya uğrarlar. Bu hidrolitik sindirimde regurgitasyonla duodenumdan gelen bir kısım bağırsak içeriği de yardımcıdır.
- Midede intrinsik faktör denilen ve vitamin B12'nin emilimini sağlayan bir faktör meydana getirilir. Bu faktörün yokluğunda pemisiyöz anemi denilen kansızlık şekillenir.
- Mide, çeşitli ısı ve bileşimindeki besinlerin alınmasına uygun yapıdadır. Besinlerin ısısı, vücut ısısına yaklaştırılır.
- Midenin koruyucu bir organ görevi de vardır. Salgıladığı tuz asidi, ağız yoluyla mideye kadar gelebilen labil mikropları yok eder.
- Kardiya bezleri (Gl.cardiaca): Mukus salgılayan tek tip hücrelerden kuruludur. Bikarbonat da salgılanır.
- Fundus bezleri (Gl.fundica)
Collum hücreleri:
Bezin mideye yönelik boyun kısmında bulunur. Buna intermedier müköz ya da mükoid hücre adı da verilir. Müsin salgılarlar.
Principal hücreler:
Bezin alt kısımlarını oluştururlar. Düzensiz sıralanmış bu hücreler koyu boyanan pepsinojen granülleri taşırlar. Süt emme dönemindeki yavrularda rennin bu hücrelerden salınır. Bunlara peptik hücre de denilir.
Parietal hücreler:
Tuz asidi salgılayan bu hücreler, bezin üst üçte birinde ençok, peptik hücrelerle karşılaştıkları orta ve dip kısımlarda ise daha az sayıdadırlar. Kenar hücre, oxyntic hücre de denilmektedir.
Mide Salgısı I
- Pilorus bezleri (Gl.pylarica): Mukoza salgılayan hücrelerle kaplanmıştır. Süt emen yavrularda az miktarda önce rennin, bir süre sonra pepsinojen salınır.
- Mide mukozasının her bölgesinde az miktarda argentaffin hücreler de vardır. Gastrin salgılarlar.
Mukoza epiteli ile bez hücrelerinin sekresyonları, besin kalıntıları ve epitel döküntüleri, müköz iplikçikler, tükürük ve duodenumdan geri gelmiş bağırsak suyundan oluşmuştur. Bileşimi:
Mide Salgısı II
- Asit reaksiyon gösterir
- Tadı ekşidir
- Suludur
- Berraktır
- Kokusuzdur
- Opelesans (mavi parıltılı, şanjan) özelliktedir
- Özgül ağırlığı 1.002 - 1.006'dır
- Donma noktası -0.5, -0.60C'dir
- Reaksiyonu insan ve köpekte 0.80-0.98, domuzda 1.07-2.00, danada 1.38-3.91, erişkin sığırda 2.064.14, koyunda 1.94-5.56, pH 1-2'dir.
- Salgı miktarı, durumdan duruma değişir. Besinin türü, hayvanın ruhsal durumu ve uyarımın başlatılma yeri gibi etmenlere bağlıdır. İnsanda günde 3 lt kadar salgı oluşabilir.
Fazla salındığında asit nitelikte ve sulu, az salındığında ise kıvamlı ve asitçe az bir salgı oluşur.
Mide Salgıları Müsin:
- Organik ve anorganik maddeler içerir. En önemlileri; müsin, enzimler, tuz asidi ve intrinsik faktördür.
Kardiya, pilorus bezi hücreleri ile fundus bezlerinin kollum hücrelerinden salgılanır. Mide yüzeyini tamamıyla kaplamaktadır. Midenin mekaniksel ya da kimyasal yolla zedelenmesi salgılanmasını artırır.
Başlıca görevi; kimyasal, mekaniksel, ısısal faktörlere ve özellikle tuz asidi ile pepsin beraberliğinin sindirici etkisine karşı mideyi korumaktır. Alkali niteliktedir. Pepsin:
Fundus bezlerinin principal hücrelerinde meydana getirilen proteolitik bir enzimdir. Pepsinojen helinde sentezlenir. Pepsinojenin pepsine dönüşümü için tuz asidi gereklidir. Pepsin optimal pH 2.0'da çalışır. Proteinli maddeleri polipeptit ve peptonlara parçalar. Rennin:
Principal hücrelerden inaktif prorennin olarak salgılanan bu enzim labferment, chymosin gibi adlarla da anılır.
Mide Salgıları
- Genç ruminantların midesinden salınır.
- Sütün pıhtılaşmasını sağlar. pH 5.0-5.5'de aktiftir.
- Sütün midede pıhtılaştırmasının temel amacı, sütün mideden geçişini yavaşlatarak, pepsinin etkisi için süre kazanmaktır.
- Rennin, özellikle sütün kazeinine etkiyerek parakazein ve süt albümozları şekillenir. Suda erir nitelikteki parakazein, kalsiyum ile erimeyen kalsiyum parakazeinatı oluşturur (süt pıhtısı). Parakazein, pepsin etkisiyle albümin ve paranükleine ayrılır. Bunlardan albümin peptonlara, paranüklein de paranüklein asidine çevrilerek suda erir hale getirilir.
- Albüminden zengin sütler; (insan, tektırnaklılar ve karnivorlar) rennin ve pepsin ile tamamen sindirilebilmektedir.
- Kazeinden zengin sütler; (inek, keçi, manda) bir kalıntı bırakırlar ki pseudonuclein denilen bu kısım suda erimez.
Lipaz
; mide lipaz aktivitesi ince bağırsaklara kıyasla daha önemsiz olduğu bilinmektedir başlıca aktivitesi tributyrin üzerinedir.
Gastricsin
; insan ve domuzda vardır. pH 2.8-3.2 arasında aktivite gösteren proteolitik bir enzimdir.
Kathepsin
; doku proteinazıdır. pH 3-5 arası aktivite gösterir.
Gelatinase;
domuzda bulunur.
Ürease;
bazı hayvanlarda bakteri kontaminasyonu sonucu görülür.
Carbonic anhydrase
; epitel döküntüsünden mide salgısına karışır.
Mucolysin;
mükolitik bir enzimdir. Mide Salgıları İntrinsik faktör:
Parietal ve principal hücrelerde yapılırlar. Vitamin B12 ile kompleks oluşturur. Bu kompleks özellikle ileum mukoza hücrelerinde bulunan bir reseptöre bağlanır ve iri moleküllü olan B12 vitamininin emilimi böylece gerçekleştirilir. İntrinsik faktör
yokluğunda B12 vitamini yeterince emilemez ve pernisiyöz anemi denilen hiperkrom makrositer tipte bir kansızlık oluşur. İnsanlarda mide ülseri veya kanserinin ameliyatla tedavisinde sık sık görülmektedir. Histamin, insülin, gastrin ve rezerpin
; intrinsik faktör salınımını uyarır. Mide Salgıları Tuz asidi:
Fundus bazlerinin parietal hücrelerinde yapılırlar. Mide özsuyundaki serbest HCl miktarı hayvan türlerine göre değişir
İnsanda %0.4-0.6, köpekte %0.5-0.6'dır. Domuzda %0.46, danada %0.13-0.36, kısrakta %0.14-0.21, keçide %0.044'dür
Tuz asidinin pH'sı 0.80-0.98'dir
Gastrin, asetilkolin, histamin tuz asidi yapımını artırır. Tuz Asidinin Oluşması I
Tuz Asidinin Oluşması II
- Parietal hücre içinde su, carbonik anhydrase (K.A) enzimi aracılığında H+ve OH' iyonlarına ayrılır.
- H+ aktif biçimde, hücrenin kanal sistemine verilir. ATP ile çalışan aktif transport olayında kanal sistemine verilen her H+ için kanal lümeninden bir K+ protoplazmaya alınır, yani H+ ve K+ yer değiştirir.
Tuz Asidinin Oluşması III
- Klor iyonu kandan sağlanır. Hücreye alınan Cl" yerine, elektriksel dengelenim yönünden HCO3" kana verilir.
- Klor, kanal sistemine potasyumla birlikte ve bir K+/CI" simport mekanizmasıyla verilir.
- Lümene verilen potasyum, kanal sistemine hidrojen veriliminde değerlendirilir.
- Protoplazmaya geçen K+, kandan gelen yeni Cl- ile kanal sistemine verilmek üzere, protoplazma ile lümen arasında dolaştırılır (K+ siklusu)
Kandan alınan Cl yerine kana verilen HCO3 parietal hücre protoplazmasında yapılır. Karbonik
anhidraz aracılığında H+ve OH-iyonlarına ayrılan suyun OH-yarımı, hücre metabolizması sonucu oluşan veya doku aralıklarından gelen karbondioksit ile birleşir.
OH + CO2=HCO3 Tuz Asidinin Oluşması IV
- Potasyumun kandan hücreye alınmasında hücre membranında bulunan ve yine ATP ile yönetilen aktif bir Na+ - K+ pompası rol oynar. Na+ kana verilirken, K+ hücreye alınır.
- Parietal hücrenin kanal sistemine getirilen H+ ve Cl- birleşir. Oluşan HCl ile diğer vücut sıvıları arasındaki izotonikliği sağlamak için bir kısım su, ozmoz ile arasındaki sistemine alınır. Böylece her hayvan türüne uygun yoğunlukta HCl sindirim olaylarına katılmak üzere mide salgısına karışır.
Tuz Asidi
Tuz Asidinin Görevleri
- Beslenme sırasında tuz asidi sekresyonu artar. Bu amaçla kandan fazla Cl' alınırken, hücrede oluşturulan fazla HC03' kana verilir.
- HC03''ın fazlası böbreklerle atılım sırasında idrar alkalileşir.
- H+ ve Cl" iyonlarının aktif transportları için gerekli enerji aerobik glikolizden sağlanır.
- Anaerobik koşullarda ise asit salgılanımı azalır.
- İnorganik tuzlar;
- Pepsinojen ve prorennini, aktif pepsin ve rennin haline getirir ve etkimeleri için uygun asit ortamı sağlar.
- Protein sindiriminde pepsinle iş birliği yapar.
- Klor, proteinlere bağlandığında bunların şişerek gevşemelerini ve böylece pepsinin kolayca etki yapabilmesini sağlar.
- Nükleoproteinleri eritir, parçalar.
- Süt kazeinojenini kazein halinde çökertir.
- Sakkarozu, glikoz ve fruktoza parçalar.
- Demirin emiliminde rol oynar ve ferri tuzlarını ferro biçimine sokar.
- Prosekretini aktif sekretin haline çevirir.
- Antiseptik bir özellik de gösterir. Bakterilerin yaşamalarına, üremelerine engel olur.
mide salgısında, inorganik maddelerden HCI den başka Na, K, Ca, Mg, Fe, fosfat ve sülfat tuzları da bulunmaktadır.
Sindirim Kanalındaki Hormon Nitelikli Başlıca Peptitler
Mide Sekresyonunun Düzenlenmesi
- Gastrin; mideden salgılanır, asit mide salgısını arttırır.
- CCK (cholecyctokkinin); mideden de salınır, mide salgı ve hareketlerini inhibe eder.
- Somatostatin; mideden salınır, midenin asit salgı ve hareketlerini önler.
- Serotonin; mideden salınır, mide salgısını inhibe eder, mide bağırsak hareketlerini başlatır.
Sefalik Evre
- Mide sekresyonu insanlarda, atlarda sürekli, köpeklerde ise sürekli değildir
- Salgı humoral ve sinirsel mekanizmalarla kontrol edilir
- Salgılama olayında uyarımların kaynağına göre 3 evre ayırt edilir; Sefalik, Gastrik ve İntestinal
Gastrik Evre
- Sinirsel evre de denilir. Mide salgısı, besinler henüz mideye ulaşmadan oluşmaktadır. Ağız ve yutakdaki duysal sinirler yoluyla beyin kökündeki mide sekresyon merkezine ulaşan impulslar, N.vagus'un efferent telleriyle mideye getirilerek salgının meydana gelmesine neden olurlar
- Besinin; görülmesi, koklanması, insanda adının işitilmesi veya düşünülmesi de salgıyı oluşturur. Böylece şekillenen bu ruhsal salgının gerçek nedeni yeme arzusu, daha doğrusu iştah ve zevk hissidir.
- Korku, üzüntü, keder, öfke, heyecan gibi ruhsal etmenler de mide salgısını etkiler.
(sinirsel ve hormonal aktivitenin en hızlı olduğu dönem)
- Gastrik evrede mide salgısı sinirsel ve humoral yolla oluşturulur. Besin maddeleri mide mukozası ile temas ettiği zaman mukozadaki afferent vagus uçları uyarılır ve refleks yoluyla salgı artar. Bu salgı pepsince zengindir. Pepsin salınımında hemen tamamen N.vagus'un etkisi vardır.
- Sığır, koyun, domuzda pilorik antrumdan saf olarak izole edilebilmiş olan gastrin hormonu, kan yoluyla fundus bezlerine gelmekte ve tuz asidinden zengin bir salgıya neden olmaktadır. Fazla tuz asidi gastrin yapımını azaltır. İntrinsik faktör salgılanımını uyardığı ve fundustaki prinsipal hücrelerden pepsinojen sekresyonunu artırdığı bilinmektedir.
- Gastrik evrede humoral faktörler daha etkindir.
İntestinal Evre
- Bunlardan en önemlisi ise gastrindir.
- Gastrin midenin pilorus mukozası epitelinde ve duedonumda bulunan iri ve piramit benzeri G hücrelerinde yapılır.
- Gastrin, duedonum mukozasında da yapılmaktadır. Buna intestinal gastrin adı verilir.
- Midede gastrinin yapım ve bırakılımı pilorus mukozasında bulunan aminoasitler ve peptitler (kimyasal), insulin hipoglisemisi (humoral) ve n. vagus (nöyral) tarafından uyarılmaktadır.
- Gastrin parietal hücrelerini hem doğrudan hem de histamin aracılığında uyarmaktadır.
- Gastrinin önemli bir etkisi de mide ve bağırsak mukozası üzerine olan geliştirici etkisidir.
- Gastrinin kardiya sfinkterinin (gastroözefagal sfinkter) tonusunu arttırdığı ileum sonundakini azaltarak kalın bağırsak kası kontraksiyonunu uyardığı sanılmaktadır.
- Gastrinin pankreastan enzim ve bikarbonat salınımını, insulini, safra yapım ve salgılanımını, bağırsak hareketlerini ve Brünner bezleri salgılarını arttırdığı bilinmektedir.
- Midede antrum mukozasından gastrozymin adlı bir hormonun kana bırakıldığı ve enzimce zengin bir mide salgısına neden olduğu bildirilmektedir.
- İncebağırsaklarda, özellikle duodenumda yapılan intestinal gastrin yoluyla mide bezlerine gelerek salgıya neden olur.