Kahve Ağacı
Avrupa’da en çok tüketilen içecek olan kahve, kahve ağacının tohumlarından üretilmektedir. Kahve ağacı, kökboyası giller familyasına aittir. Bu familyanın Coffea cinsidir. Bu cinsin de birçok türü bulunmaktadır. İşte bu türlerin tohumlarına kahve denir. Bu türlere de kahve ağacı denmektedir. Bu yazıda kahve ağacı nedir ve kahve ağacı nerede yetişir sorularına cevap bulacaksınız.
Kahve kelimesinin kökeni nereden gelmiştir?
Kahve sözcüğünün Arapça “qahwah” kelimesinden türediği hakkında yaygın bir görüş bulunmaktadır. Bazı kelime bilimcileri ise kahve kelimesinin, yabani kahve bitkisinin anayurdu olan Etiyopya’da bir il olan KAffa’dan geldiğini ileri sürmektedir.
Kahve Ağacı ve Kahvenin Tarihi
Kahve ağacı ilk kez 15. yüzyılda Arabistan’ın güneyinde yetiştirilmeye başlanmasıyla o bölgedeki halkların kahve içme alışkanlığı giderek artmıştır. 16. ve 17. yüzyıllar arasında Avrupa’ya yayılmıştır.
Kahve, Türkiye’ye ilk kez 16. yüzyılda Bugünkü Etiyopya o zaman ki Habeşistan valisi Özdemir Paşa tarafından getirilmiştir.
17. yüzyıl sonlarına kadar kahve üretiminin hemen hemen tamamı Yemen ülkesinden sağlanmıştır. Fakat içecek olarak değerinin git gide artmasından dolayı aşağıdaki ülkelerde kahve ağacı tarımına şu yıllarda başlanmıştır:
- 1658 yılında bugünkü Sri Lanka o zamanki Seylan
- 1696 yılında Cava Adası
- 1718 yılında Surinam
- 1723 yılında Martinik
- 1727 yılında Brezilya
- 1730 yılında Jamaika
- 1748 yılında Küba
- 1755 yılında Port Riko
- 1779 yılında Kosta Rika
- 1784 yılında Venezuela
- 1790 yılında Meksika
- 1799 yılında Kolombiya
Kahve Ağacı Çeşitleri
Tarımı yapılan ilk kahve ağacı çeşidi Coffea arabica‘dır. Geçmişte Arabistan’da yetiştirilen bu türün günümüzde yetiştirildiği yerler şunlardır:
- Latin Amerika
- Doğu Afrika
- Asya
Diğer kahve ağacı çeşidi ise Coffea robusta‘dır. Bu türün ilk kökeni Kongo Havzası iken, günümüzde yetiştirildiği yerler şunlardır:
- Afrika
- Madagaskar
- Asya
Ayrıca Doğu yarım kürenin tropik kesimlerinde yabani olarak yetişen 25 kadar daha kahve çeşidi mevcuttur. Ayrıca C. arabica’dan iri tohumlu ve üstün kaliteli birçok çeşit geliştirilmiştir. Bunlardan bazıları şunlardır:
- Maragype
- Bourbon
- Caturra
Kahve Ağacı Özellikleri
Kahve ağacı kışın yapraklarını tıpkı çam ağaçları gibi dökmez. Küçük bir ağaç ya da çalı özelliğindedir. Yabani olanları ise 8-10 metreye kadar uzayabilir.
Kahve Ağacı Çiçeği
Kahve Ağacı Meyvesi
Kahve ağacı olgunlaşınca kırmızı renge dönüşen bir meyveye sahiptir. Kahve ağacı meyvesinin 15-18 milimetre uzunluğundadır. Meyvelerin etli özü içinde, düzgün yüzeyleri birbirine değen iki tohum bulunur. Bu kahve ağacı tohumu iki kabukla örtülüdür. Bu kabuklardan biri ince ve sert, diğeri ise zarımsı yapıya sahiptir.
Kahve Ağacı Nerede Yetişir?
Kahve ağacı, Yengeç Dönencesi ile Oğlak Dönencesi arasında yetişen tropikal bir yaprak dökmeyen çalıdır. Günümüzde kahve ağacının yetiştiği ve kahvenin en çok üretildiği ülkeler sırasıyla şunlardır:
- Brezilya
- Vietnam
- Kolombiya
- Endonezya
- Honduras
- Etiyopya
- Hindistan
- Uganda
- Meksika
- Guatemala
Kahve Ağacı Türkiye’de Yetişir mi?
Türk kahvesi, dünyada meşhur bir markadır. Fakat Türk kahvesi ismi kahvenin Türkiye’de yetişmiş olduğundan gelmez. Bu isim kahvenin pişirilme şeklinden dolayı verilmiştir.
Kahve ağacı tropikal bölgelerde yetişen bir ağaçtır. Normalde Son yıllara kadar kahve ağacı ülkemizde bulunmamaktaydı. Fakat son yıllarda yapılan çalışmalar sonucu Mersin’in merkez ilçe Toroslar Belediyesi mevkinde yapılan ar-ge çalışmaları sonucu serada kahve ağacı yetiştirilmeye başlanmıştır.
Kahve Ağacı Hangi İklimde Yetişir?
Kahve tarımında sıcaklık ve yağış çok önemlidir. Bitki genellikle sıcaklığın 23-28 santigrat derece olduğu yerlerde iyi gelişir. C. arabica türü için 2-3 aylık bir kurak dönem gereklidir. Dikim için genellikle ormanlarda açılan alanlar kullanılır. Ortalama Arabica bitkisi koyu yeşil oval yaprakları olan büyük bir çalıdır. Meyveleri 7 ila 9 ay arasında olgunlaşır; Genellikle iki düz tohum, kahve çekirdekleri içerirler.
Robusta, 10 metre yüksekliğe kadar büyüyen güçlü bir çalı veya küçük ağaçtır. Meyveleri olgunlaşmak için 11 aya ihtiyacı vardır. Tohumlar şekil olarak oval ve Arabica tohumlarından daha küçüktür.
İdeal ortalama sıcaklıklar Arabica kahve için 15 ila 24ºC arasında, Robusta için ise 24 ila 30ºC arasında, daha sıcak ve daha sert şartlarda gelişebilir. Kahve 1500 ila 3000 mm yıllık yağışa ihtiyaç duyar. Arabica diğer türlere göre daha az ihtiyaç duyar. Robusta kahvesi deniz seviyesi ile yaklaşık 800 metre arasında yetiştirilebilirken, Arabica daha yüksek irtifada en iyisini yapar ve genellikle engebeli bölgelerde yetişir.
Kahve ağacı tohumla ya da çelikle üretilir. Fidanlıklarda geliştirilen fidanlar yağmur mevsiminin başlamasıyla birlikte asıl yerlerine dikilirler. Bu dikim yapıldıktan 3-4 yıl sonra meyve vermeye başlarlar.
Kaynaklar:
1: Top 10 Coffee Producing Countries in the World 2018
2: The 5 Countries That Produce the Most Coffee
3: TOROSLAR’DA KAHVE YETİŞTİRİCİLİĞİ İÇİN FİZİBİLİTE ÇALIŞMASI BAŞLADI
4: Mersin’de Sera Şartlarında Kahve Üretimi Başarılı Oldu
5: Where Coffee Grows