Denetim çeşitleri nelerdir?
II – DENETİMLE İLGİLİ BAZI KAVRAMLAR
A. Tanım
Konumuz bakımından denetim; denetlenen birimlerin işlem ve faaliyetlerinin mevzuata ve önceden belirlenmiş standartlara uygunluk derecesinin tespiti, bu amaçla sistematik ve objektif bir biçimde kanıt toplanması, değerlendirilmesi ve sonuçların ilgili merciine iletilmesi süreci olarak tanımlanmaktadır.
B. Denetim Çeşitleri
Denetimi bakış açısına ve kullanış yerlerine göre çeşitli şekillerde tasnif etmek mümkündür. Ancak kamu kesimi için genel kabul gören fonksiyonel tasnife göre denetim;
1- İç Denetim2- Dış Denetim 3- Yüksek Denetim olarak sınıflandırılmaktadır.
1- İç Denetim
Herhangi bir kurum yönetimince görevlendirilen denetim elemanları tarafından, kurumun sistem ve usullerini değerlendirmek ve hesaplardaki yolsuzluk, maddi hata, yanlışlık ve verimsiz uygulama ihtimallerini asgariye indirmek amacına matuf olarak yapılan denetimdir.
2- Dış Denetim
Denetlenen kurumun dışında ve ondan bağımsız olan denetim elemanlarınca yapılan ve ilgili kurumun mali tabloları ve hesap işlemlerinin yasallığı, düzenliliği ve/veya mali yönetim hakkında kanaat belirtmeye yönelik olarak yapılan denetimdir.
3- Yüksek Denetim
Yüksek denetim tam anlamıyla Sayıştaylar tarafından yürütülen denetimdir. Sayıştaylarca yürütülen denetimi, dış denetim kapsamında mütalaa etmek bir anlamda doğru kabul edilebilir. Ancak, bu denetimin dış denetimden çok farklı özellikleri de bulunmaktadır. Bu nedenle doktrinde, yüksek denetim kavramının ayrıca telaffuz edilmesi genel kabul görmektedir.
Yüksek denetimin belli başlı özelliklerini şu şekilde sıralamak mümkündür.
a- Yüksek denetim Parlamento adına yapılan bir faaliyettir. Ancak bu denetim faaliyeti planlamada, uygulamada ve sonuçlarının Parlamentoya ulaştırılmasında tümüyle bağımsızdır.
b- Yüksek denetim görev ve yetkilerini çoğunlukla Anayasalardan alan bir faaliyettir.
c- Yüksek denetimi yürüten meslek mensuplarının Anayasal veya yasal teminatları bulunmaktadır.
d- Yüksek denetim mali bağımsızlığı olan kurumlar eliyle yürütülmektedir.
e- Kara Avrupasında Yüksek Denetim yargı yetkisi ile de teçhiz edilmiştir. Denetim parlamento adına yapıldığı halde Yargı bölümü parlamento adına karar vermez. Ayrıca kararları da kesindir.
f- Yüksek denetimin ilke, usul, metot ve teknikleri Türk Sayıştayının da üyesi bulunduğu Dünya Sayıştayları Birliği INTOSAI tarafından yayınlanan uluslararası Denetim Standartları ile belirlenmiştir. (Ek-1)