1. Araştırma Metodolojisi
3.2. Tüketim Toplumunda "Aile"
69 bireyin kültüre adaptasyonu sosyalleşme süreci olarak tanımlanır. Sosyalleşmeyi sağlayan pek çok aracı vardır bunlardan biri hatta ilki ailedir. Ailenin sosyalleşme sürecinde etkin olması ailenin çocuğunu yetiştirme tarzı, onunla iletişim şekli, çocuğun aile kararlarındaki etkinliği gibi faktörlere bağlı olduğu tespit edilmiştir. (Bozyiğit ve Karaca, 2014:57). Dolayısıyla çocuğun tüketici olarak sosyalleşmesinde de etkili olan, çocuğun tüketiciliği öğrendiği ve örnek aldığı aile, geçirmiş olduğu değişim, dönüşümlerden ve sahip olmuş olduğu zihniyet bizzat çocuğa etkide bulunacaktır.
70 toplumsal ya da bireysel değerlerinin oluşmasında önemli bir rol oynar. Toplum ancak, iyi yetişmiş nitelikli kişilerden oluşmuş ise, gelişir ve sürekliliğini korur. Bu nedenle, aile kurumu gerek anayasal gerekse genel ve özel kanunlar çerçevesinde koruma altına alınmıştır” (Könezoğlu, 2006:8). Ailenin kendine has özellikleri ve işlevleri bulunmaktadır.
3.2.1. Ailenin özellikleri
Aile, topluma yeni üyeler kazandıran, çocukların toplumsallaşmasında öenmli rol oynayan, üyelerinin hem biyolojik hem de ekonomik ihtiyaçlarını
karşılama sorumluluğuna sahip toplumsal bir kurumdur.
Aile, evrenseldir.
Aile, her dönem içerisinde toplumun devamlılığı için vazgeçilmez bir kurum olarak görülmüştür.
Aile, toplumu yansıtan bir aynadır. Toplumda varolan genel özellikler aile yapısında kendini gösterir.
Aile, yazılı ve yazısız kuralları olan bütünleşmiş bir yapıdır.
Aile, zaman içerisinde değişkenlik gösterebilen yapıya ve işleve sahiptir.
Aile üyeleri arasında statü ve rol dağılımı mevcuttur. Aile üyeleri kendi rollarinin sorumluluğunu yüklenirler (webders.net, 2018).
3.2.2. Ailenin İşlevleri
Ailenin biyolojik, psikolojik, eğitim, sosyalleşme ve ekonomik olmak üzere dört fonksiyonu vardır.
Biyolojik İşlevi: “Aile neslin devamını toplumsal değer yargılarına ters düşmeyecek meşru bir şekilde karşılanmasını sağlar. Bununla toplumun ve soyun devamı sağlanır”.
Psikolojik İşlevi: “Aile üyelerinin duygusal ve psikolojik ihtiyaçlarını karşılar. Bu da öncelikle içten ve karşılıklı sevgi ve saygı ile karşılanır. Sevgi, şefkat, güven ihtiyacı en iyi şekilde ailede karşılanır. Bireyin yalnızlığını gidereceği en temel kurum ailedir”.
71
Eğitim ve Sosyalleşme İşlevi: “Aile çocukların topluma hazırlanmasını sağlayan ilk kurumdur. Toplumsallaşma aile içinde gerçekleşir. Birey topluma uyum sağlamayı, sosyal ilişkiler kurmayı, topluma ait kültürel özellikleri aile içinde öğrenir. Çocukların ilk öğretmenleri anne ve babalardır.
Ahlak ve kişilik gelişiminin ilk temeli ailede alınır”.
Ekonomik İşlevi: “Aile aynı zamanda tüketim ve üretim birimidir. Bireyler ekonomik ihtiyaçlarını da aile içinde giderirler. Özellikle sanayi öncesi dönemde her aile aynı zamanda bir tarım topluluğu olarak üretim birimiydi, Günümüzde İse daha çok tüketim birimi olarak ortaya çıkar. Aile bireyleri aynı zamanda ekonomik İşbirliği yaptıklarından dolayı ihtiyaçların giderilmesi daha kolay sağlanır” (webders.net, 2018).
Aile, konumu itibariyle, pek çok bilimsel alanın araştırma konusudur. Aile ile ekonomik kalkınma arasındaki ilişkiler hem Kurumlar Sosyolojisinin hem de İktisat Sosyolojisinin ilgi alanına girmektedir. Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu’na göre,
“Sanayileşme ve şehirleşme olgularıyla ‘sosyal yakınlık’ öne çıkarken, ‘kan yakınlığı’
göreceli olarak önemini kaybetmektedir”. Aile, toplumun en temel ve en küçük birimidir. En yaygın tanımı ile aile, “Ana, baba, çocuklardan ve tarafların kan akrabalarından oluşmuş, ekonomik ve toplumsal bir kurumdur. Aile toplumda çağlardan beri ele alınan ve önem verilen en önemli birimdir. Kimileri bu temel taşın geçmişin değerlerini taşıdığı ve bunu gelecek kuşakalra aktarma görevini üstlendiği için önemli olduğunu ileri sürmüştür. Kimi de geleneklerin, dilin ve inançların zaman içinde değişebileceğini ve farklı boyutlar kazanabileceğini düşünerek aileyi bir üretim zincirinin ilk halkası olarak görmüştür”. Günümüzde endüstrileşen ve küreselleşen dünya ve düşünce biçiminde ise aile; “Genelde bir tüketim birimi olarak görülmektedir.
Her iki şekilde de aile, çocuklarıın yasal bir biçimde üretildiği ve toplumun sisteminin onlara aşılandığı ve onlarında ileride toplum içinde alacakları görevlere hazırlandıkları bir okul işlevini görmekte olduğu gerçektir”. Sosyal bilimcilerin aileye ilişkin çalışmalarını on başlık altında toplamışlardır (Pembecioğlu, 2006:8). Bunlar:
1. “Antropolojik Yaklaşım”
2. “Yapısal-İşlevsel Yaklaşım”
3. “Kuramsal Yaklaşım”
4. “Etkileşim Yaklaşımı”
72 5. “Durumsal Yaklaşım”
6. “Psikoanalitik Yaklaşım”
7. “Sosyal Psikolojik Yaklaşım”
8. “Gelişimci Açıdan Yaklaşım”
9. “Dini Yaklaşım”
10. “Ekonomik Yaklaşım” olarak özetlenebilmektedir.
Her bir yaklaşım, aileye farklı işlevler yüklemekte, onun toplumu harekete geçiren dinamiklerinin farklı yönlerde işlediğini ileri sürmektedir. Aslına bakılırsa, aile bunların ne biri nede ötekisidir. Bütün bu özellikleri içinde barındırabilecek geniş bir bakış açısı sağlamaktadır. Her bir işevin toplum özelliklerine ve yapısına uygun bir biçimde harmanlanmış özünü içinde barındırmaktadır. Aile toplumun genel yapısını taşımakla birlikte, toplumdan son derece farklı sosyal, ekonomik, psikolojik, yapısal, etkileşimsel ve iletişimsel öğeler de taşımaktadır. Aileler toplumun temel taşlarını oluşturmalarının yanında, hiçbir aile bir diğer aile ile özdeş değildir. Ailenin bu özgün yapısı, aile içindeki kuralların o ailenin bireyleri tarafından koyulması ve uygulanmasından kaynaklanmaktadır. Sonuçta bireylerin farklılıkları ailelere yansımıştır. Dünya üzerinde tümtoplumların kendilerine özgü sosyal bir yapısı olmaşına rağmen, toplumun çekirdeğini oluşturan aile yapısı, birbirinden farklı toplumlarda bile özdeş özellikler taşımaktadır. Yine de herşeye makro ve mikro açıdan yeniden yaklaşılan ve yeniden tanımlanan günümüz şartlarında aile kavramı kimi toplumlarda yavaş yavaş önemini kaybetmekte, sembolik bir yapı olarak mevcudiyetini korumaktadır. Kimi toplumlarda ise önemini korumaya devam etmektedir (Pembecioğlu, 2006:9).
Aile kurumu üzerine birçok yaklaşım bulunur. Ve incelenebilirlik konusunda daima popülerliğini koruyan bir kurum olagelmiştir. Kurumun varlığını devam ettirmesi yönünde geçirdiği değişim/dönüşümler, ailenin temel olarak var olması gerekip/gerekmediği gibi düşünce ve süreçler karşısında, aile kendini yeniden üreten bir dinamizme sahiptir. Ailenin üzerine yapılan her tür tespit, yaklaşım bu mevcudiyetin yaşamını devam ettirdiğine şahitlik etmiştir. Modernleşme, sanayileşme ve kentleşme süreçlerin ortaya çıkardığı oluşumlar, başta insan ilişkileri ve kurumlar üzerinde olmak üzere toplumu derinden etkileşmiştir. Aile ve evlilik olguları da bu etkilenmeden kendi payına düşeni almışlardır. Giddens (2000:67) bu yaşanan değişim üzerine; “Dünyada
73 meydana gelen tüm değişikliller içinde hiçbirisi kişisel yaşamlarımızda (evlilik ve ailede) görülenlerden daha önemli değildir” ifadesini kullanmaktadır.
Yukarıda belirttiğimiz süreçler toplumsal yapılarda çok ciddi dönüşüm süreçlerini başlatmıştır. Şentürk, yaşanan değişimlere bağlı olarak daha önce, mutlu, ahenkli ve dengeli yaşamın merkezi olarak değerlendirilen aile, bu görünümünden uzaklaşmaktadır. “Ben” duygusunun “biz” duygusunun önüne geçirilmesi ve artan bireyselleşmeyle beraber, toplumun birey ve aile yaşamı üzerindeki etkisi azalmaya yüz tutmaktadır değerlendirmesinde bulunur (Şentürk, 2008:8). Yaşanan değişim ve dönüşüm içerisinde yeni bir boyut kazanan aile de geniş aile yapısı sanayileşen toplumla beraber kendini çekirdek aile yapısına bırakmıştır. Çekirdek aile modeli modern toplumların sonucu oluşmuştur. Bugünün modern toplumlarında ailelerin çözülmesi sonucu derin bir aile krizi yaşamaktadır. Ailenin değeri, kutlasaliyeti gitgide azalmakta bireyler kapitalist sistemin dayattığı bencillik ve insanlarda meydana getirdiği şımarma sonucunda sorumluluk almaktan kaçınmaktadır. Modern insan aileyi özgürlüğünün önünde bir engel olarak görmekte ve hazcı davranışından dolayıda sadık kalmayı başaramamaktadır.
Aile kurma isteğinde önemli değişiklikler meydana gelmektedir. “Daha önce her yetişkinin evleneceği ve çocuk sahibi olacağı umulur ve evlenmeyen anormal olarak görülürken; günümüzde evlenmek, aile kurmak ve çocuk sahibi olmak önemli bir toplumsal değer olmaktan çıkmakta ve evlenmemek, bekâr kalmak ve nikâhsız aşk birlikteliği yaşamak sapma davranışı değil de alternatif yaşam tarzı olarak nitelendirilmektedir. Daha önce ölene kadar sürdürülmesi için söz verilen evlilikler, günümüzde çok sıradan bir problemle yıkılmaktadır” (Şentürk, 2008:8). Bunda bireylerin çok fazla bireysellerştiği, tüketim kültürünün empoze ettiği kendini şımartmalısın, sen buna değersin, anın tadını çıkar, daha iyi, daha yeni olana sahip ol gibi mesajlarının bireyin yaşantısına tezahür etmesi yansınamaz. Birey nesneler üzerinde ki ‘kullan at’ pratiğini sosyal yaşantında da deneyimlemeketedir.
Modernleşme ile baskın hale gelen çekirdek ailelerin yapısında yani aile üyelerinin rol dağılımında yaşanan değişimlerde aile yapısını ciddi etkilemiş ve dönüştürmüştür. Kadınların iş alanına girmesiyle aile bütçesinde rol alması, erkeklerin yalnızca dışarıda değil ev içinde de mutfak, çocuk bakımı vb. gibi yerlerde kendini göstemesi, çalışan ebeveynlerinin çoğalmasıyla çocuk bakımının bakıcılara
74 devredilmesi gibi değişiklikler görülmüştür. Yani geleneksel aile tipinden sıyrılma sözkonusudur. Kadınlarında hızla çalışma sektöründe yer alması evliliklerde ki rol paylaşımlarında değişikliklere neden olmuştur (Bayer, 2013: 104). Yani geleneksel aile tipinden bir sıyrılışın söz konusu olduğu açıkça görülmüştür. Bunun yanında çiftlerin zamanlarının çoğunu dışarda geçirmeleri, kişileri oldukça meşgul hale getirmiş. Bu meşguliyetler karşısında ailenin çoğu işlevi kamusal alanlara terk edilmiştir; yaşlı ve hasta kimselere bakan, çocukları ve gençleri eğiten onlara dinlenme ve eğlenme olanakları sunan, kısa sürede hazır hale gelebilen yemek imkânı gibi aslında temelde ailenin üstlendiği çoğu sorumluluklar dış kanallara bırakılmıştır.
Çocuğun yetiştirilmesi, ona yetişkinliğe doğru giden yolcuğunda eşilik edip yönlendirici olması gereken en önemli destek grubu anne ve babadır. Fakat anne, baba olma misyonununda da ciddi değişmelerin olduğunu görmekteyiz. Çocuk yetiştirilmesi gittikçe özveriden uzaklaşmaktadır, ebeveyinlerin neredeyse bütün enerjisi daha refah bir yaşam, daha lüks, konforlu bir yaşam; daha prestijli bir mesleki konum elde etmek üzerine harcanmaktadır. Tüm bunlar içerisinde farkında olmadan duygusal birliktelik sunîleşmekte ve bireyler ve ilişkiler birbirine yabancılaşmaktadır. Ve en nihayetinde aile içersinde manen doyum yakalayamayan eşler ve çocuklar bu doyumu başka versiyonda bambaşka kanallar içerisinde arayışa girerler. Bu da toplumun nirengi noktası olan ailenin hırpalanmasına dolayısıyla toplumun ahlaki gücünüde kaybetmesine neden olur.
Kapitalist yaşam bireyi ve onun dâhil olduğu her kurumu kendi çıkarı doğrultusunda değiştirmiştir. Sonuç olarak, toplumsal hayatın içerisinde ortaya çıkan her değişme, bağlantılı olarak toplumsal yapı içerisinde silsile silsile yayılarak bütününde bir dönüşüme sebep olmuştur. Bilhassa ekonomik hayatta gerçekleşen değişiklikler toplum içerisinde aile kurumunu da dönüştürmüştür. Artık aile yeni işlevler ve sorumluluklar kazanmıştır; tüketim toplumunun bir objesi haline gelmiştir.