Çocuk, sahip olduğu zekâsını aklî kullanabildiği ve mantık süzgecinden geçirme becerisi gösterebildiği takdirde insanî sorumluluğunu yerine getirmiş olacaktır.
İNSAN, yeryüzüyle tanışması
ve içine doğduğu ortama, gelişmelere uyum sağlayabilmesi ve olumlandırabilmesi
için, doğuştan sahip olduğu aklını kullanabilmesi ve zekâsını aktif hâle
getirmesiyle birlikte mantıksal bir bakış açısına da ihtiyaç duyacaktır. Bu üç kavramın
ayrı ayrı ele alınmasıyla konunun daha iyi anlaşılacağı muhakkaktır.
Akıl
Her canlı kendi
becerisiyle olgu ve olaylarla bir ilişki, bir bağ kurmaya, olup bitenleri
tanımaya, anlamaya çalışır. Tanıma; bir arayış, arzu, tutku, büyülenme, şefkat
ve sevgi gibi duygu yaratma eylemi, dünyaya yönelme veya yöneltme hareketidir.
Anlaşılma isteği ise, kendi dışında kalanın çekim alanına girme arzusu ve
iradesidir.
Anlama ve anlaşılmayı
istemek, başlı başına bir irade meselesidir. Akıl, insanın Yaratıcısıyla, yaratılmışların
bütünüyle, varlıklar âlemindeki sebep-sonuç ilişkisiyle, kısaca ilimle, insanın
kendi iç dünyasıyla bağ kurmaktır. Bu açıdan bakıldığında akıl, anlamlandırma
ve idrak etme melekesi, yüksek idrak gücünün nesnelleşmesi ve sosyalleşmesidir.
İnsanın akıl sahibi oluşu, onu diğer varlıklardan ayıran önemli özelliğidir.
Bir cevher olarak insanda var olan akıl, işlevsel oluşuyla önem kazanır.
Gözlerin görmediği,
kulakların duymadığı şeyleri düşünen akıl, müşahede ve vehmedendir. İlmi
arttıkça ufku ve gücü artan akıl, görülen ve görülmeyen, bilinen ve bilinmeyen
şeyleri keşfeder. Bilimselliğin vazgeçilmezi olan akıl ve mantığın prensipleri,
eşyaya uygun düşünmeyi ifade eder. O takdirde akıl, insan idrakinin eşyaya
intibakıdır.
Akıl, insanlığın yaratılıştan
sahip olduğu bir unsurdur; hattâ insanın fizikî yapısından önce aklının
yaratıldığı bildirilmektedir. İnsan anne karnına düşer düşmez çevresini
anlamaya, keşfetmeye programlanmıştır. Bilimselliği artan insanın aklı kullanma
yetisi de artmaya devam edecektir.
Akıl ve irade
yetilerinin kullanılması, tutkuların yücelmesini sağlar. Akıl hem mevcut
duyguyu aşan alanları, hem de geleceği idrak eder ve bu kapsayıcılığıyla
tabiatı etkiler. İnsanın karar verme mekanizması olan akıl, sahip olunan
bilgileri değerlendirerek doğruyu yanlıştan, haklıyı haksızdan ayıran karar
merciidir. Bunu yaparken insanın yaratılışında var olan vicdanın sesini de
dinler.
Akıl sayesinde
insanoğlu, yaratılmışların varlığını fark etme ve inceliklerini görebilme
fırsatını yakalayabilmiştir. Akıl, insanın duyduklarını, gördüklerini ve
düşündüklerini süzgeçten geçirip doğruluğu ve insanlığa yararı konusunda önceki
bilgilerine dayanarak yargıya varmasını sağlayan bir insanî vasıftır.
Akıl, bilim, duygu ve
düşünce gibi temel insanî unsurları dikkate almayan ve bunlar üzerindeki
insanın hakkını gözetmeyen eğitim, insana hizmet etmez.
İnsan zihni doğruyu
yanlıştan ayırt etme gücüne sahiptir. Bunda akıl ve deneyler etkendir. Akıl,
insanın karşılaştığı durumları zihinsel, duygusal, ruhsal destekle süzgeçten
geçirip denge unsuru oluşturan yanıdır. Doğru ve yanlışın doğru ya da yanlış
olduğunu tespit edecek en önemli ve tek yol, insan aklıdır. İnsan, edindiği
yeni bilgileri kabul veya reddetmeden önce akıl süzgecinden geçirmelidir.
Tatmin olmadığı noktada, mevcut bilgi altyapısı yetersiz demektir. Bu açıdan
bakıldığında zekâ hammaddeyi oluştururken, akıl, mamul maddeyi meydana getiren
süreçte kendini gösterir.
Aklı kullanmak için
öncelikle bilmek gerekir. Bilgi edinmek, insanın yükümlülüğüdür. Nesneler duyu
organları algısıyla bilinebilirken, bilinmeyenleri bilme konusunda aklın
egemenliğine ihtiyaç vardır. Tamamen algı ve duyumlara bağlı olan nesnel
görüşler, tartışma götürmez düzeyde sonuçları belirlenmiş tespitlerdir. Kesin
sonuç elde etmenin mümkün olmadığı öznel görüşler (aşk, ahlâk, inanç vs.)
insanın yaşadığı çevreye, içinde bulunduğu kültüre göre değişiklik gösterir ve
her zaman tartışmaya açıktır.
Aklı kullanmasını
bilmeyen insan, çeşitli güç odaklarının hizmetkârı olur ve sefillikten
kurtulamaz. Akıl, hür irade ile bilme, verilere dayalı düşünme ve
içselleştirerek değer üretme işidir. İnsanlığın huzur ve refahı için aklın
yeniden keşfedilmesine ihtiyaç vardır.
Anlama ve kavrama gücü
olan akıl, kendi ürünü olan düşünce ile birleşince insana artı değer katar.
Mevcûdu geliştirme ve değiştirme yönünde ufuk açar. Aklın dogmatik düşüncelerle
sınırlandırılması, insanı insanî olmaktan çıkarır, başka güçlerin güdümüne
sokar. Akıl dışı dogmatik düşüncelerin yetişmekte olan nesle dayatılması, itaat
kültürünün gelişmesine hizmet edecektir. Bu da yeni yetişmekte olan genç
neslin, kendilerini insanüstü statüye büründüren, insana hükmetmekten aşırı haz
duyan bağnaz kişilerin elinde heder olmasına neden olur.
Aklın hâkim olduğu
eğitimde, adalet duygusu ve insanî duyarlılık kendini gösterecektir. İnsan
aklının gelişmesi, insanî yaşantıya hizmet edecek ve aydınlanmanın ilerlemesini
sağlayacaktır. Bu da insanın kendini geliştirmesi ve eğitmesiyle mümkündür.
İnsan aklının gücüne ihtiyaç duyan, bu gücün eyleme geçmesine imkân sağlayan
eğitim, bireyin gelişim ve özgürlüğüne hizmet edecektir.
Akıl, bilim, duygu ve
düşünce gibi temel insanî unsurları dikkate almayan ve bunlar üzerindeki
insanın hakkını gözetmeyen eğitim, insana hizmet etmez.
Zekâ
Zekâ, insanın düşünme,
akıl yürütme, objektif gerçekleri algılama, yargılama ve yeteneklerinin tamamı,
dirayet, anlayış ve feraset olarak tanımlanmaktadır (TDK). İnsanların her biri
farklı kapasitede olsa da belli bir zekâ potansiyeli ile dünyaya gelir.
Doğuştan herkeste var olan zekâ kapasitesi, yaşanılan çevre ve edinilen bilgi
altyapısına paralel olarak gelişebilir. Zekânın etkisi, fiiliyata geçmesi ve
nesneye damgasını vurmaya başlamasıyla ortaya çıkar.
Kişinin kendi duygu ve
düşüncelerinin farkındalığından kaynaklanan zekâ dürtüsü insanı bilinçli kılar.
Sezgiler diri, duygu ve düşünceler bütünleşik olduğu takdirde hayata anlam
katar. Zekânın özü, var olanı algılama kapasitesi ise, eğitim de bu kapasiteyi
uyandıran unsur olmalıdır.
Eğitim, zekânın
uyanışına etki ediyor, davranış kazanımını olumlu yönde besliyorsa, hayata
anlamlı katkısı olur. Çocukların içinde var olan merak ve sorgulayıcı ruh, aile
içinde ve eğitim kurumlarında destek gördüğü müddetçe canlılığını koruyacaktır.
Her insanda farklı olan potansiyelin ortaya çıkması, yaşanılan toplum,
karşılaşan olay ve durumlar, bulunabilen imkân ve özellikle de kendisini ifade
edebilme fırsatı yakalanabilmesiyle doğru orantılıdır.
Kavramları, nesneleri,
olayları algılama ve anlama, bunlar üzerinde düşünerek yorum yapabilme gücü
olarak izah edebileceğimiz zekâ, tek başına bir şey ifade etmez. Var olan
zekânın işe yarar hâle gelebilmesi için aklın devreye girmesi gerekir. Akıl ve
zekâ genel olarak aynı kavramlar gibi algılansa da birbirinden ayrıdır. Akıl
ile zekâ arasında fark şudur: Akıl duygudan bağımsız çalışırken, zekâ hissetme
kapasitesine sahiptir. Zihin ile kalp bilgi ile bastırılır; acının nedeni
örtbas edilirse yaşam anlamsızlaşır. Bireyin duyguları, yaşama yüklediği anlam
doğrultusunda biçimlenir.
Zekâ seviyesi yüksek
olan birinin akıllı hareket edemediği, doğru-yanlış, iyi-kötü, yararlı-zararlı
ve benzer durumlar arasında gerekli dengeyi kurup en doğru ve verimli sonucu
almayı beceremediği görülebilir.
Tembel veya geri zekâlı
çocuk yoktur; zekâsını ortaya koyabilmek için uygun ortam bulamayan, kendisine
fırsat verilmeyen çocuk vardır. Ayrıca zekâ alanları her çocukta farklılık arz
eder. Hangisinin, hangi zekâ alanının baskın ya da düşük seviyede olup olmadığı
bilinmeden karar vermek pek bilimsel olmayacaktır. Her çocuğa tek düzeyde
sunulacak sorulardan alınacak sonucun, tavşan ile kaplumbağanın karada, kartal
ile koyunun sarp kayalıkta, balıkla kuşun suda yarıştırılmasından alınacak
sonuçtan farklı olmayacaktır.
Mantık
Doğru düşünmenin yolu ve
yöntemi olarak belirtilen mantığı TDK, felsefî açıdan, “düşüncenin ve
düşüncenin varlık biçimlerinin, öğelerinin, türlerinin, olanaklarının,
yasalarının ve düşünce bağlamlarının bilimi” olarak tanımlamaktadır. Bu açıdan
bakıldığında, bilinmeyenler ile bilinenlerin kıyaslanması konusunda insanın
mantıksal düşünceye ihtiyacının olduğu ortaya çıkacaktır. Bir şey üzerinde
“Acaba?” tereddüdü oluştuğu an, mantık devreye giriyor demektir.
İnsanın olgu ve olaylar
karşısında bilinçli bakabilmesi ve sağlıklı karar verebilmesi için mantıksal
yaklaşıma ihtiyacı olacaktır. Mantık, sadece bilim yapanlara değil, doğru ve
yanlışı ayırt edebilmesi için herkesin ihtiyacı olan bir kavramdır.
Mantık, olanı değil,
olması gerekeni arar. Mantık sayesinde denge oluşturmak kolaylaşır. Mantığı,
olgu ve olayları ilmin ışığında süzgeçten geçiren, insanî değerleri ön plâna
alıp evrenin özü olarak insanı gören, bireysel şuur sayesinde ebediyete ve
tükenmezliğe giden yolun peşinde giden olarak ele almakta yarar vardır.
Akıl bu merhalede
insanın kişisel yararı ya da zararı yönünde kendini gösterir. Zeki ve yüksek
idrak seviyesi ile doğan insanın ilk başta mantığın kanunları ile ilgisi
yoktur. Zamanla sosyal çevrenin alışkanlıkları ve etkisi, insanı mantığın
alanına çekebilir. Bu çekişe daha fazla fırsat vermeyecek olan
zekâ, renkleri, şekilleri, sesleri kendi benliğinde aramaya başlar ve tabiatı
kendi isteğine göre hareket ettirir. Bu, insanın “ben” olma dürtüsüdür aynı
zamanda, eşyaya kendi damgasını vurma isteğidir.
İnsan önce zeki olarak
doğar, sonra mantık değerlerini edinir. Zekâ, insanoğlunun doğuşundan itibaren
sahip olduğu bir niteliktir. İnsan mantığının önceleri ortak bir mantık olarak
başlayıp gelişerek yavaş yavaş bireyselleştiği ve özgürlük havasına girmek için
çırpındığı gözlemlenmiştir.
Sonuç olarak denilebilir
ki, çocuk, sahip olduğu zekâsını aklî kullanabildiği ve mantık süzgecinden
geçirme becerisi gösterebildiği takdirde insanî sorumluluğunu yerine getirmiş
olacaktır.