

Hadîs kitaplarının değeri
Günümüzde hadis kitapları hakkında bir
takım insanlar ileri geri konuşmaktadır. Böyle konuşanların ne hadis
usulünden ne hadis tarihinden ne hadis ulemasının gayretlerinden, ne
metotlarından ne de muazzam hadis literatüründen haberleri vardır.
Özellikle oryantalistlerin başlattığı bir söylem bazıları tarafından devam
ettirilmektedir. Oryantalistlerin temel amacı hadisler hakkında Müslüman
zihinlere şüphe sokmaktır. Şu kadarını söyleyelim ki, bizim ateist
oryantalistler (!) Batının Hıristiyan oryantalistlerinin eline su bile
dökemez. Neden? Çünkü Batılı oryantalistler Arapça bilmekte,
kaynaklarımıza inebilmektedir. Yazdıklarında kitabî konuşabilmektedir. Ama
bizim ateist oryantalistler bırakın Arapça bilmeyi, kaynaklarımızı
tanımayı, en temel dini bilgileri dahi bilmemektedirler. Ancak ne var ki,
Batılı oryantalistler de kaynakları tanımasına rağmen onlardaki
bilgileri çarpıtmaktan, işlerine geleni cımbızla çekip almaktan ve
işlerine geldiği gibi bir metot uygulamaktan geri kalmamışlardır.
Tabii sömürge zihniyetine malzeme taşımanın başkaca da yolu yoktu elbette!
Şimdi değişen tonlarda ileri sürdükleri şu iddialara bakalım:
1.
Hadis eserleri güvenilmezdir. Hadislerin hepsi uydurmadır.
2.
Hadisler 150-200 yıl ezberden ezbere nakledilmiş, sonra yazıya
geçirilmiştir. Onlara nasıl güvenilsin?!
3.
Sahabe de Hz. Peygambere yalan isnat edebilmiştir. Onların
naklettiği hadislere nasıl güvenilebilir?!
4.
Kurandan sonra en sahih kitap olduğu söylenen Buharîde bile
oldukça fazla uydurma hadis vardır. Geri kalan hadis kitaplarını varın siz
düşünün?!
Bu iddiaların her biri tek tek incelenmeyi
hak ediyor. Gerçi bunlara çeşitli ilmî çalışmalarla cevap verilmiştir. Biz
sadece son iddiadan yola çıkarak hadis kitaplarının değerini ortaya
koymaya çalışacağız. Oryantalistlerin belirli maksatlara ulaşmak için
ortaya attıkları diğer iddiaları şimdilik bir kenara koyalım. Burada
esas tartışacağımız konu Müslümanların hadis kitaplarına objektif yaklaşıp
yaklaşmadıklarıdır. Hadis kitaplarını tenkit edip etmedikleridir.
Mesela diyelim ki, Buharîde veya başka muteber bir hadis kitabında
uydurma veya hatalı bir hadis var da Müslümanlar onu görmezlikten gelmiş
midir? Yahut bir uydurma veya hata var da onu gizlemişler midir? Bu
çerçevede ne kadar objektif olabilmişlerdir?
Bu sorulara cevap vermeden önce üç hususun
önceden bilinmesi gerekir. Onlar da uzun uzadıya konuşulacak şeyler, ama
biz özetleyelim:
1.
Hadis değerlendirmesinin iki boyutu vardır. Sened ve metin tenkidi.
Sened ve metin tenkidi tarihte mükemmel bir şekilde uygulanmıştır. Hem de
benzeri başka milletlerde görülmeyecek biçimde. Raviler didik didik
edilmiş, hepsi tek tek değerlendirilmiştir. Metinler Kuranla, akıl ve
tarih bilgisiyle test edilmiş, hatalar ortaya konulmuştur. Bütün bunlar
her şeyin bittiği anlamına gelir mi? Artık bizim yapacağımız bir şey yok
mu? Asla! İlim beşikten mezara kadar.. Kıyamete kadar ilim ve tefekkür,
tenkid ve tahlil devam edecektir. Sonuçta bütün yapılanlar bir ictihaddır.
İctihadda isabet de olur hata da. Önemli olan iyi niyetlerle tüm
gayretimizi ortaya koymaktır.
2.
Ravileri değerlendirmek de; hadisler sahih, hasen, zayıf, uydurma
demek de bir ictihad işidir. Bu da yadırganacak bir şey değildir. Tam
tersi bilimsel özgürlüğü sağlayan bir şeydir. Her varılan sonuç mutlak
olsaydı, ilim de dururdu herhalde. Tabii bu, hadislere herkesin gelişi
güzel bu sahihdir, bu uydurmadır diyebilmesi anlamına gelmez. Zira bu
ilim uzmanlık gerektiren bir ilimdir. Netice itibariyle uzmanların
hadîslere verdikleri hükümler ictihâdîdir. Bir hadîsçi bir hadîse sahih
derken bir başka alim zayıf diyebilmektedir. Elbette bunun çeşitli
sebepleri vardır. Bu ayrı bir konudur. Mütevatir bir haber ictihâd
dışıdır. Zira burada kesin bilgi oluşur. Onun için mütevatir habere
sahih hadîs denmez. Bir anlamda mütevatir sahihin ötesindedir. Ancak sahih
hadîs böyle değildir. Sahih olduğu ifade edilen hadîsin yüzde doksan dokuz
Hz. Peygambere ait olduğu söylenebilir, ancak yüzde yüz olduğu söylenemez.
Çünkü hadîse hüküm vermek, ictihâdîdir ve ictihâd da zann-ı galip ifade
eder. Bu, aynen fıkıhçının bir mesele hakkında ictihâd etmesine benzer.
Fıkıhçı bütün verileri toplar, konu hakkında zann-ı galibi oluşur ve
hükmünü verir. Verdiği bu hüküm sonuçta bir ictihâddır, yüzde yüzlük
bir kesinliği yansıtmaz. Bununla birlikte hadîsçi olsun veya fıkıhçı olsun
yaptıkları ictihâdın bir değeri muhakkak vardır. Kişi ya ictihâd ehlidir,
kendisi ictihâd eder, başkasının ictihâdıyla kendini bağlı hissetmez ya da
ictihâd ehli değildir, bu durumda bir müctehidin ictihâdını taklid eder.
Bunun gibi hadîsçiler bir hadîse sahih hükmü verdiğinde ya aksini
söyleyebilecek bilgi ve birikime sahip olunmalıdır ya da bu hükmün gereği
yerine getirilmelidir.
3.
Güvenilir ravilerin naklettikleri hadisler sahihdir. Ama bu mutlak
değildir. Bu çerçevede bir ilkeye dikkat çekmek istiyorum. Bu ilke hadis
değerlendirme işinin hem ne kadar objektif olduğunu hem de ne kadar
durağan, olmuş bitmiş bir iş değil, dinamik, her zaman üretilebilen bir
süreç olduğunu ortaya koyar. Bu ilke şudur: Hadis ravilerinin
güvenilir olması metnin de sahih olması anlamına gelmez. Yani
güvenilir raviler de hata eder. Güvenilir ravinin Kurana aykırı
olabilecek veya tarihe muhalif bir hadisini düşünelim. Olur mu? Olur. Bu
durumda teknik olarak hadise uydurma denemez. Zira raviler güvenilir.
Hadis ravileri güvenilir diye de metin olduğu gibi kabul edilemez. Zira
Kurana veya tarihe, akla aykırı. Bu durumda söylenecek şey şudur:
Ravileri güvenilir ama metin Kurana vs. aykırı olmakla illetlidir,
hatalı, kusurludur. Güvenilir ravilerden böyle bir şey sadır olabilir
mi? Pratikte oldukça nadir olsa da teorik olarak evet sadır olabilir.
Güvenilir ravi demek yüzde yüz isabet eden, hata etmeyen ravi demek
değildir. Hatası oldukça az olan ravi demektir. Zaten hataları çok
olsa güvenilir ravi olmaktan çıkar, zayıf ravi olur.
İşte bu nokta
hadis ilminin ne kadar objektif olduğunu gösterir. Güvenilir ravi mi, her
şeyini mutlak kabul ederim anlayışı yoktur. Elbette güvenilir ravinin
rivayeti konusunda oldukça titiz olmalıyız, ama Kurana, akl-ı selime
aykırı bir durum varsa güvenilir ravinin hadisi diye mutlak kabul söz
konusu değildir. Yine hadis ilminin dinamik bir ilim olduğunu da ortaya
koyar. Zira her dönemde ravileri ve onların naklettikleri hadisleri,
yeniden ve sürekli değerlendirme imkânı verir.
Şimdi gelelim hadis kitaplarının değerine.
Benzer sorular tarihte de alimlere yöneltilmiştir. Oradan başlayalım.
Mesela Nevevîye Buhari, Müslim, diğer sünenler ve Ahmed b.
Hanbelin Müsnedinde geçen hadislerin değeri sorulmuş, buna şöyle cevap
vermiştir: Buharî ve Müslimdeki hadîsler sahihdir. Geri kalan sünen
ve müsnedlerin çoğunda ise hem sahih hem hasen hem zayıf hem de batıl
hadîsler vardır. En iyisini Allah bilir.
Ancak Nevevî böyle söyledi diye dedikleri
hemen kabul edilmemiş, özellikle Buharî ve Müslim konusunda tenkide tabi
tutulmuş ve neyi kastedebileceği üzerinde durulmuştur. Zira şu bir
gerçektir ki, Buharî ve Müslimde de -mevzû veya şiddetli zayıf değil
fakat- zayıf hadîs vardır. Yani Buharî ve Müslimin hadislerini
değerlendiren hiçbir alim onlara teknik olarak uydurma hadis olduğunu
söylememiştir. Onlarda uydurma hadis tespit edememişlerdir. Ama ravisi
cerhe uğramış veya senedi kopuk bazı zayıf hadislerin olduğunu söyleyenler
olmuştur. Hatta bazı hadislerin zayıflığında ittifak bile edilmiştir.
Aşağıda ifade edeceğiz ama şimdiden söyleyelim; bu da abartılacak bir şey
değildir. Tam tersi bir hakkı teslim etmek ve objektiflik adına önemli
bir şeydir. Bu duruma göre Nevevînin sahihdir ifadesini çoğu
şeklinde anlamak gerekir. Zira aşağıda bir kaçına işaret edeceğiz -
Müslimin illetlerine/hatalarına dair müstakil hadîs kitaplar yazılmıştır.
Buharî ve Müslime birlikte yöneltilen tenkitler de vardır. Şerhlere
baktığımızda tenkitlerle karşılaşıyoruz. Müstakil tenkitler de
bulunmaktadır. Bunların çoğuna cevaplar verilmiştir, ancak yine de -az da
olsa- zayıf hadîs vardır. Buharîyi savunmakla meşhur olan İbn Hacer
bile bazı hadîslerde Buharînin hata ettiğini, ravileri içinde cerhe
uğrayanlar olduğunu belirtmiştir. O zaman Buharî ve Müslimdeki
hadîsler sahihtir. şeklindeki ifadeyi iki türlü anlamamız gerekir:
Şimdi
bir fikir vermesi açısından Buharî ve Müslim hakkında tenkid ve
değerlendirme yapan bazı kaynakları kaydedelim. Burada sıralanacak
eserler hem tenkit çalışmalarını hem de tenkitlere verilen cevapları
içermektedir:
Ebu'l-Fadl el-Herevî (ö. 327),
İlelu'l-ehâdîs fî Kitâbi's-Sahih
li-Müslim
Dârekutnî (ö. 385), el-İlzâmât ve't-tetebbu': Kitap iki
kısımdan oluşur. Tetebbu' kısmında Buhârî ve Müslim'in hadîslerinden 218
tanesini illetli olduğu için tenkit eder. Bu tenkitler önemlidir; ancak
hepsi isabetlidir, anlamına gelmez. İsabet ettiklerinin yanında çoğu
tenkitlerine de itiraz edilmiştir. Bunlar bir yana, hepsi isabetli olsa
bile tekrarlarıyla birlikte on altı bine yakın hadîsi içeren Sahihayn için
çok da büyütülecek bir durum değildir. Zira bu, kitabın hadîslerine oranla
yüzde bir demektir.
Ebû Mes'ûd ed-Dımeşkî (ö. 401), Kitâbu'l-ecvibe amma eşkele
eş-Şeyh ed-Darekutnî alâ Sahîhi Müslim, Riyad, 1998.
Ebû Ali el-Ğassânî (ö. 498),
Takyîdu'l-mühmel
Ebu'l-Velîd el-Bacî (ö. 474),
Kitâbu 'l-cerh ve't-ta'dil fî
esmâi'l-mezkûre fî Sahîhi'l-Buhârî ve Müslim
Zeynuddîn el-Irâkî (ö. 806),
el-Ehâdîsu'l-muharrece fi's-Sahîhayn
elletî tuküllime fîhâ bihi da'fin ve'nkıtain
Cemâluddin b. Mâlik el-Endulusî (ö. 672), Şevâhidu't-tavzîh ve't-tashih
li-müşkilâti'l-Câmii's-Sahîh: Buhârî'deki gramerle alakalı müşkilâta
dairdir.
İbnu'l-Cevzî (ö. 597), Keşfu'l-müşkil min hadîsi's-Sahîhayn,
(thk. Ali Hüseyin el-Bevvâb), ts.
İbn Hacer(ö. 852), Hedyu's-sârî: Burada İbn Hacer,
Dârekutnî'nin tenkit ettiği 110 Buhârî hadîsine tek tek cevap vermiştir.
Günümüzde de bu tenkid ve değerlendirmeler
devam etmektedir.
Dediğimiz gibi Buharîde tenkid konusu olup senedi kopuk olan bazı zayıf
hadisler veya râvîsi cerhe uğrayan bazı hadîsler söz konusudur. Özetle
Buhârî söz konusu olduğunda, onu zayıf hadîsler açısından şöyle
değerlendirmek mümkündür:
1.
Buhârîde tenkid konusu yapılan hadîslere bakıp hemen zayıf hükmü
verilmemelidir. Muhakkak bu tenkidler araştırılmalı, ardından bir hükme
varılmalıdır. Zira pek çok tenkid yapılmış, ancak bu tenkitlerin
isabetli olmadığı ortaya çıkmıştır.
2.
Buhârîde zayıf hadîs bulunmadığı sanılmamalıdır. Zira Buhârîde
alimlerin ittifakla kabul ettiği zayıf hadîsler bulunduğu gibi, çoğunluğun
zayıf kabul ettiği hadîsler de vardır.
3.
Buhârîde zayıf hadîsin varlığı abartılarak Buhârî konusunda yanlış bir
kanâate yol açılmamalıdır. Buhârîde zayıf hadîsler söz konusu olduğunda
şu hususlar göz önünde bulundurulmalıdır:
a.
Müellif o konuda sahîh bir hadîs bulamamıştır.
b. Bu
hadîslerin râvîlerindeki zaaf, rivayetlerini terki gerektirecek kadar
şiddetli değildir.
c. Bu
hadîsler ahkâm konusunda değil, amellerin faziletleriyle ilgilidir ki, bir
kısım hadîsçilerin bu konuda müsamahakâr davrandıkları bilinmektedir.
d. Bu
hadîslerin önemli bir kısmı hüccet olarak değil, başka hadîslere
makrûnen/bitişik, istişhâd/destek kabilinden nakledilmiştir.
Prof. Dr. Yavuz
Köktaş