Araştırmanın bu bölümünde ise çalışma sonunda elde edilen bulgulara değinilmiştir.
8.1. Bulgular
Ülkemizde hastanelerin çoğunda yasal yetkilere sahip yöneticilerin yerine, mesleki
üstünlüklerine ya da kişisel ayrıcalıklarından dolayı yasal olmayan yetkilere sahip yöneticiler bulunmaktadır. Bu uygulamanın devamında ise işbölümü yapılmaksızın, her şeyden sorumlu, her konuda yetkili bir yönetici tipi oluşturulmuştur (Karakılçık, 1994: 171).
Hastane yönetiminde etkinlik ve verimi yakalamak için yöneticinin, insan sağlığı konusunun yanı sıra, psikoloji, iletişim, işletme, hukuk, ekonomi, sosyoloji gibi alanlarda da bilgi sahibi olunması gerekmektedir. Yani hastane yöneticiliği, çok yönlü birikim gerektiren bir meslektir. Araştırmamız boyunca hastane yönetiminin profesyonelliğinden bahsedebilmek için hastane yöneticilerinin hekimler mi, yoksa profesyonel yöneticiler mi olması gerektiğiüzerinde durulmuştur. Her ne kadar yöneticiler profesyonel olmalıdır düşüncesi savunulsa da uygulamada yöneticilerin, yönetimi profesyonellere devretme gibi bir yaklaşımı söz konusu olmamaktadır. Özellikle ülkemizde hekimleri sadece hekimlerin yönetebileceği anlayışı bir kural haline gelmiştir. Poliklinikler, servisler, ameliyathane, yoğun bakım merkezi, anestezi ve reanimasyon tıp hizmetlerini oluşturmaktadır. Tıp hizmetleri hekimler tarafından verilen ve kesinlikle başhekimin sorumluluğunda planlananan, organize edilen ve denetlenen hizmetlerdir. Bütün bünlara ek olarak başhekim hastaneyi yönetmekle de görevlidir. Bu nedenle hekimlerin, hem sağlık hizmetlerinde, hem de ayrı bir meslek olması gereken yöneticilik alanında başrolde olması, hastanelerin yönetiminde yeni bir yönetici tipinin ya da en azından yönetici-hekim işbirliğinin yeniden gözden geçirilmesini zorunlu kılmaktadır (Hayran, 2007).
Sayıştay Başkanlığı tarafından 2005 yılında hazırlanan Performans Denetim Raporunda belirtildiği gibi “Hekimlerin, hastane yöneticiliğinde istihdam edilmesi,
hekime yapılan yatırımın uygun kullanılmayarak boşa gitmesine ve Sağlık İşletmesi Yönetimi konusunda eğitim ve deneyimi olmayan insanların sağlık işletmelerini yönetmesi sonucunu doğurarak kaynakların verimsiz kullanılmasına yol açmaktadır. Başhekimin uzmanı olmadığı birçok konuda onay ve denetim mercii konumunda olması, yapılan işlemlerde hata riskini artırmakta ve uygun nitelikte iş yapılıp yapılmadığı tam olarak denetlenememektedir” (T.C. Sayıştay Bakanlığı, 2005).
Türkiye’de sağlık alanındaki aksaklıkların başında örgütlenme sorunları gelmektedir. Ülkemizde hala sağlık kuruluşlarında örgütlenme sürecinin tamamlanamamış olması, yetki ve sorumlulukların tam olarak belirlenmemesi, sağlık kuruluşlarının modern yönetim yöntemlerinden yararlanmayan ve genellikle yönetim eğitimi almamış yöneticilerce yönetilmesi, sistemi çalışamaz hale getirmiştir.
Hastane müdürleri ve yardımcılarının, hastane yönetimi konusunda taşımaları gereken özellikler, araştırmamızın daha önceki bölümlerinde belirtildiği gibi Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliğinde düzenlenmiş olmasına rağmen, görevlendirmelerde bu kriterlerin dikkate alınmadığı görülmüştür. Yasal olmayan bu görevlendirme ve atamalardan dolayı hastanelerde profesyonel yöneticilerin yokluğundan kaynaklanan hizmet verimsizliği ve ekonomik sorunlar görülmektedir. Hastane içindeki birimler arasında düzensiz haberleşme ve bilgi alışverişleri, ihtiyaçların zamanında planlanmasını ve giderilmesini güçleştirmektedir. Hastanelerde sunulan hizmetlerin denetiminin ve değerlendirmesinin yapılması konusundaki düzenlemelerin eksikliği, yeterli olmayan bir yöntem olan ve herkesin kendinden sorumlu olduğu oto kontrol mekanizmasını doğurmuştur. Ayrıca hastane yöneticileri, hastane yönetimi, çalışan yönetimi, kaynak yönetimi gibi alanlarda kurumsallaşmış her hangi bir hizmet içi eğitime tabi tutulmamaktadır.
Hastane organizasyonunda karşılaşılan sorunlardan bir diğeri de organizasyon içinde yer alan idari organlara verilen görevlerle, bu idari organların yetkilerinin denk olmamasıdır. Yetki ve görev tanımlarının net olarak tanımlanmaması ve bunların birbiri ile çatışır olması hastanelerde oldukça karmaşık olan yönetimi olumsuz bir şekilde
etkileyerek geri dönüşü olmayan sonuçlar doğurmaktadır. Özellikle hekimler başta olmak üzere sağlık personelinin uzmanlıklarından olması gerektiği şekilde faydalanılmadığından dolayı yönetim alanında ve daha birçok alanda işbölümü ve uzmanlaşmaya gidilmemektedir. Çoğu zaman yönetim ekibinin yetkileriyle görevleri birbirine denk olmadığı gibi hastane personelinin görev tanımları ve pozisyonları arasındaki ilişkiler de net olarak belirtilmediğinden hizmet sunumunda noksanlıklar ve karışıklık söz konusu olmaktadır (Seçim, 2010).
Hastane müdürünün, hastanelerde idari, mali, teknik hizmetlerinden ve mali
konulardan sorumlu olmasına rağmen tüm ödemeler başhekim onayı ile gerçekleştirilmektedir. Hastane müdürünün bu görev ve yetki tanımlarına rağmen satın alma onaylarının, bütçe hazırlama işleminin başhekim onayı ile gerçekleştirilmesi malzeme temini, satın alma tercihi ve ödemelerde hastane hizmetlerini aksatabilmektedir. Hastane müdürlerine bağlı olarak çalışan ve teknik bölümden sorumlu olan mühendislerin doğrudan başhekime bağlı olmasından kaynaklanan emir zinciri sorunu hastanelerde karşılaşılan organizasyon sorunlarından bir diğeri olarak karşımıza çıkmaktadır. Başhekimin denetim alanının çok geniş tutulması ve eğitim almadığı konularda denetim yapma yetkisinin olması bu konulardaki yanılma riskini arttırmaktadır.
Gereken eğitimi almış sağlık yöneticisi sayısının az olması, olanlarında uygun görevlerde çalışmamaları önemli olan bir başka sorundur. Uzmanlık alanı dışında bir yerde çalıştırılan kişinin yeterince değerlendirilmediği söylenebilir. Bu sorunun kaynağı ise yöneticiliğin bir meslek olarak değil daha çok, asıl mesleğin yanında ek bir iş olarak icra edilmesinden kaynaklanmaktadır.
Sağlık alanındaki yetişmiş yönetici eleman eksikliği ülkemizin ücra bölgelerinde daha yoğun bir şekilde göze çarpmaktadır. Bunun en çarpıcı örnekleri, yeni atanan ve hiç deneyimi olmayan doktorların zorunlu hizmet için gittiği yerlerde Sağlık Müdürü olarak görev yapmaları sayılabilir.
Hastane hizmetlerinin, daha önce de belirttiğimiz gibi, diğer işletmelerden daha özellikli olması nedeniyle bu kurumlarda kişiler arası ilişkilerin sağlıklı olması ve iyi yönetilmesi oldukça büyük önem taşımaktadır. Kişiler arası ilişkiler ve çatışma yönetimi
için bireysel tutum ve davranışların önemi olduğu kadar, yöneticilerin de alması gereken önlemlerin önemli bir rolü vardır. Kalitesiz ilişkiler, üretilen hizmete zarar vermesinin yanı sıra, kişilerde meydana getirdiği stres ve anksiyete nedeniyle iş doyumsuzluğu, işe devamsızlık ve iş kaybı gibi psikososyal problemlere de neden olmaktadır. Özellikle daha alt kademede çalışanları azarlama-tersleme, sorularını veya telefonlarını cevaplamama, aşağılama gibi yanlış ve kaliteli sağlık hizmetinin temeli olan ekip çalışmasını olumsuz etkileyen davranışlar, hem hastayı hem de çalışanı kötü etkilemektedir. Bireyler korkularından ya da bir sonuç alamayacaklarını düşündüklerinden dolayı sorunlarını ilgili yöneticilere iletememeleri, bu problemlerin anlaşılmasını, takip edilmesini ve çözüme ulaştırılmasını zorlaştırmaktadır. Hastane yönetiminde ve sağlık hizmetlerinde en önde olan hekimlerin ise, bu konuda ne yazık ki dokunulmazlığı söz konusudur.
8.2. Öneriler
Hastane hizmetleri, tıp hizmetleri, idari-mali ve destek hizmetler şeklinde oluşan
bir yönetim ekibi tarafından işbölümü yapılarak ve uzmanlaşmaya gidilerek yürütülmeli, yöneticilerin görev, yetki ve sorumlulukları açık ve net olarak belirtilmelidir. Kararların tek başına birey olarak değil de yönetim kurulu tarafından alınması ve bu kararların uygun gerekçelere dayandırılması çok önemlidir.
Hastanelerin, profesyonel yöneticiler tarafından yönetilebilmesi için yöneticilerin sadece tıp eğitimi almış olması tek başına yeterli bir kriter değildir. Ülkemizde bu anlamda sağlık yöneticileri yetiştirmek üzere, Sağlık Yönetimi Bölümlerinin üniversitelerde yaygınlaştırılması sağlanarak, kaliteli ve verimli hizmet sunacak sağlık yöneticileri yetiştirilmelidir. Bu konuda en önemli görev Yüksek Öğretim Kurulu’na düşmektedir. Sağlık Yönetimi alanında lisans ve lisansüstü eğitimlerin kurumların sayısını arttırmak ve yöneticiliğin kurumlardaki görev tanımı ve taşınması gereken şartların belirlenmesi artık zorunluluk haline gelmiştir (Hayran, 2011). Bütün bunların yanında elbette bir hastane yöneticisi hekim de olabilir ama işletme, muhasebe, ekonomi, personel yönetimi, psikoloji ve sosyoloji alanlarında eğitim alması şartı aranmalıdır. Ayrıca hastane yöneticilerinin atamasında Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliğinde yer alan şartlar da dikkate alınabilir.
Sağlık yönetiminin çağdaş yönetim ilkelerine göre uygulanabilmesi ve profesyonel sağlık yöneticilerinin ilgili kadrolara atanabilmeleri için ilgili mevzuatta gerekli düzenlemeler ve eklemeler yapılarak profesyonel sağlık yöneticilerinin görev yapacağı Sağlık Yöneticisi kadrosu öncelikle oluşturulmalıdır. Mesleki alanda eğitim almamış olanlar ise sağlık ve hastane yöneticiliği görevlerine atanmamalıdırlar.
Sağlık yöneticisi yetiştiren yüksek lisans programlarında doktorlar ve hemşireler yöneticilik konusunda kendilerini yetiştirmek için eğitim aldıkları takdirde medikal kökenli kişilerin yönetim hakkında bilgi sahibi olacaklarından dolayı hastane yönetimini daha profesyonel olarak icra etmekleri mümkündür (Şahman, 2008: 87).
Hastane yönetiminde, etkin ve verimli bir kaynak yönetimi sağlanmalıdır. Kaynak yönetimi ise yönetim ve ekonomi alanında özel bir eğitim gerektirdiğinden, özel bir ekibin sorumluluğuna verilmeli ve bu ekibin kaynak ihtiyacının planlanması, kontrolü ve kullanımı ve yönetme yetkisi de bu birime aktarılmalıdır. Bu uygulama iletişimi hızlandıracağı için yönetim faaliyetlerini de daha verimli kılacaktır (T.C. Sayıştay Bakanlığı, 2005).
Sorunları çözmek daha zor olacağından ve zaman alacağından, problemlerin ortaya çıkışı engellenmeli, ortaya çıktığında ise başarı ile yönetilmeleri zorunlu hale gelmektedir. Problem oluşmadan önlemini almak için çalışanların hizmet içi eğitimlere tabi tutulması ve kurum içi iletişime önem verilmesi şarttır (Hayran, 2009). Hasta ve çalışan tatmini için olumlu- olumsuz tüm tepkiler uygun bir şekilde periyodik olarak belirlenip olumsuzlukların nedenleri bulunarak çözüme kavuşturulmalıdır. Sonuçlardan hasta ve çalışanlar haberdar edilerek geri dönüşüm sağlanabilir.
Kurum içi iletişim ve çalışan yönetimine önem verilerek, alınacak kararlarda çalışanların da karar alma mekanizmalarına katılmaları ve alınan kararlardan haberdar edilmeleri çok önemlidir. Yine bunun paralelinde çalışanların iş doyumunu sağamaya yönelik tedbirler almak, ödüllendirme ve cezalandırma konularında herkese eşit yaklaşılmasına dikkat edilmelidir. Tüm çalışanların her ne konumda olursa olsun görev tanımları, karışıklıklara ve ihmallere meydan vermeyecek yönde açık ve şeffaf şekilde düzenlenmelidir. Özveri ve fedakarlık gerektiren sağlık sektöründe, çalışan ve dolayısıyla hasta memnuniyeti sağlandığı takdirde süreç daha verimli çalışacaktır.
Hastane yönetim ekibi, özellikle başhekim, başhemşire ve hastane müdürü gibi yöneticiler, göreve adaptasyon ve deneyim açısından sorun oluşturabileceğinden dolayı, keyfi nedenlerle sık sık değiştirilmemelidirler (Sur, 2011 b).
Türkiye’de sağlık hizmetlerinin yönetimi profesyonelce yapılamamaktadır. Uzun yıllarını sağlık eğitimi ile geçirmiş ve yönetim bilimi konusunda uzmanlaşmamış hekimlerin sağlık yönetiminden sorumlu tutulmaları, hem kendi mesleklerini icra etmelerini engellemekte hem yönetim sürecinde başarısızlığa yol açmaktadır. Bu nedenle, sağlık yönetimi profesyonel, sağlık yönetimi konularında eğitimli ve yönetim biliminde uzman yöneticilerden oluşmalıdır. Hastanelerde hekimlik ve yöneticilik birbirinden ayrılmalı ve hekimler hastane yöneticiligini bir bilim olarak kabul etmelidirler.
Sağlık hizmetlerinde mevzuat çok eski ve düzensiz bir içeriğe sahiptir. 1930’lu yıllara ait mevzuatın büyük bir kısmı, halen günümüzde varlığını sürdürmektedir. Bu nedenle birçok aksaklıklar ortaya çıkabilmektedir. Bu aksaklıkları engellemek için, sağlık mevzuatı günümüz koşullarına ve gereksinimlere uygun yön ve tarzda ele alınmalı, görev yetki ve sorumluluklar açık bir şekilde yeniden düzenlenmelidir.
Yapılacak yeni düzenlemede, hastane içi yönetim sürecinde üst kademe yönetim elemanları; Almanya, ABD, İngiltere hastanelerinde uygulandığı gibi başhekim, hastane müdürü ve başhemşireden oluşmalıdır. Hastane faaliyetleri, alanında uzmanlaşmış idarecilerin yönetimi ile hizmetlerin aksamadan devamı sağlanmalı, görev ve yetki tanımlarında kendi alanlarının sorumluluklarında tam yetkili olmalıdırlar. Hastane müdürü hastanenin idari, mali ve teknik konularındaki tek ve bağımsız yetkilisi; başhekim, hastanenin her türlü tıbbi konuların onay ve temsilini üstlenen tek ve bağımsız yetkilisi; başhemşire ise hemşirelik ve yardımcı sağlık hizmetlerinin tek ve bağımsız yetkilisi bulunmalıdırlar. Yönetim kararları oy birliği ile alınmalı, sekretarya hizmetleri hastane müdürü tarafından yürütülmelidir. İyi bir yöneticinin aynı zamanda iyi bir lider olması, yöneticilik yeteneğinin gelişmiş olduğunu göstermektedir. Bu da ancak yöneticilere liderlikle ilgili eğitim verilmesi ile mümkün olmaktadır. Bu nedenle yöneticilerin liderlik kapasitelerini geliştirmek için düzenli eğitim programlarına tabi tutulmalıdırlar. Bu açıdan profesyonel yönetim ile paralel olan çağdaş hastane yönetim
anlayışının da en kısa zamanda tüm hastanelerimizde uygulanması sağlık hizmetlerinden beklenen faydayı arttıracaktır.
8.3. Sonuç
Hastanelerde sunulan hizmetler, tüm dünyada bireylerin doğuştan sahip oldukları bir hak olmasından ve ülkelerin gelişmişlik ve kalkınma düzeylerini belirlediğinden dolayı önemli bir konuma sahiptir.
Sağlık hizmetlerinin yapısal ve teknik özelliklerinin verimli, etkin ve ekonomik bir şekilde uygulanması için yapılması gereken planlar, son yıllarda üzerinde tartışılan en önemli konulardan biri olmuştur. Ülkemizde sağlık hizmeti ihtiyacının etkin ve verimli olarak sunulması için, mevcut sorunların ortaya çıkarılmasını ve çözümlenmesini zorunlu kılmaktadır.
Sağlık hizmetleri ile ilgili etkin ve uzun süreli plan ve programların hazırlanmaması, sağlık hizmetlerinin sunulmasında önceliğin objektif olarak belirlenememesi ve bununla birlikte sağlık hizmetlerinin sunulduğu temel kurumlar olan hastanelerin modern yönetim ve organizasyon anlayışına göre yönetilmemeleri, hastanelerin verimli ve etkin çalışmalarını engelleyen önemli faktörlerdendir.
İyi bir yönetimin, iyi bir organizasyonla pek çok başarıya ulaşmasının yolu, bireylerin ihtiyaç ve beklentilerinin uygun yöntemlerle zamanında belirlenmesi ve hizmetlerin buna göre düzenlenip etkin ve verimli bir şekilde sunulmasına bağlıdır. Sağlık yönetiminin herhangi bir bilgi birikimini gerektirmeyecek şekilde doğaçlama olarak tüm sağlık personeli tarafından yapılabilecek bir iş olduğu inancının ortadan kaldırılması, sağlık yöneticiliğinde profesyonelleşme ve meslekleşme kavramlarının yönetim sürecine dahil edilmesinin gerekliliği kaçınılmaz bir şekilde karşımıza çıkmaktadır.
Modern hastane yönetiminde kullanılacak yönetim modelinin dinamik, ihtiyaçlara
göre değişken bir model olması önemlidir. Hastaneler kurum içi iletişime önem verirken hastane hedefleri tüm çalışanlarca benimsenmiş olmalı, herkes kendi kişisel hedefini kurum hedefiyle birleştirecek şekilde aydınlatılmalıdır. Yönetim, aldığı tüm kararları veriye dayandırmalı, alınan her kararda ilgili kişilerin katkısı ve paylaşımı olmalı, ayrıca saydamlık ve adalet ilkesi kesinlikle uygulanmalıdır. Hastalardan, çalışanlardan ve tüm
ilgililerden alınan geri bildirim sonuçları mutlaka değerlendirilmeli ve yönetimin geliştirilmesi için kullanılmalıdır.
Hastanelerde verimsizliğin en önemli nedeni hastanelerin modern yönetim ve organizasyon anlayışına göre yönetilmemesinden kaynaklanmaktadır. Gerçekten yönetimin iş bölümü ve uzmanlaşma, işbirliği, yetki ve sorumluluğun denkliği, yetki devri, komuta birliği, iş bölümü, görevlerin tanımı gibi ilkeler göz önüne alındığında, hastane işletmeleri, çağdaş yönetim ilke ve esaslarının en az uygulandığı işletmelerden birisi olmaktadır.
1950’li yıllardan beri karşımıza çıkan çağdaş yönetim kavramı, çevreden ve bireyden kaynaklanan birçok sorunla baş edebilmek için hastane yönetimine farklı değişiklikler katmıştır. Fakat bugünkü hastanelerde yönetimin tarz ve üslubunun eskidiği görülmektedir. Belirli bölgelerde yapılan kısmi iyileştirmelerde sorunların çözülmesinden ziyade geçici düzenlemelerin ön plana çıktığı anlaşılmaktadır. Oysa yapılması gereken hastane yönetimini bir bütün olarak ele alınıp kapsamlı bir şekilde, sorunların tek tek ele alınarak çözümlenmesidir. Sağlık yöneticiliği kavramı, ne yazık ki ülkemizde profesyonel bir meslek olma özelliğine henüz ulaşamamıştır ve bu sorun çözülmediği gibi, önemsenmeyip, kayıtsız kalınarak sorunun çözülmesinin önü de tıkanmaktadır.
Sonuç olarak, sağlık hizmetlerinde verimli ve etkin yönetim hasta mutluluğundan, hasta mutluluğu ise etkili tanı ve tedaviden geçmektedir. Sağlık hizmetlerinde kaliteyi ve verimi yakalamak için doğru yönetmek; doğru yönetmek için profesyonel bir donanıma sahip olmak ve alanına hakim olmak; sağlık kurumları açısından gelecekte var olabilmek için doğru olan tek seçenektir. Yönetiminin amacının, önce insanı kazanmak, sonra bireyin etkili ve verimli çalışmasını sağlamak, kaynakları ekonomik ve rasyonel kullanmak ve yönetim mesleğini başarılı bir şekilde yerine getirmek olduğu unutulmamalıdır.
KAYNAKÇA
ACAR, Taylan (2011), “Yönetici Kavramı ve Yöneticinin Özellikleri”, http://www.meb.gov.tr, Erişim Tarihi: 02. 04. 2011.
AK, Bilal (1988), “Hastane Yönetimi”, Sağlık Yönetimi Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 5, Ankara; Avşaroğlu Matbaası.
AK, Bilal (1990 a), Hastane Yöneticiliği, Ankara; Özkan Matbaacılık.
AK, Bilal (1990 b), Sağlık Hizmetlerinde Yönetim, İstanbul; Yeni Asya Matbaası. AKAT, İlter (1984), İşletme Yönetimi, İzmir; Üçel Yayıncılık.
AKAT, İlter, Gülay Budak, Gönül Budak (1994), İşletme Yönetimi 1. Baskı, İstanbul; Beta Basım Dağıtım.
AKAT, İlter, Gülay Budak, Gönül Budak (2002), İşletme Yönetimi, İzmir; Barış Yayınları.
ALTAY, Asuman (2011), “Sağlık Hizmetlerinin Sunumunda Yeni Açılımlar ve Türkiye Açısından Değerlendirilmesi” Sayıştay Dergisi Sayı: 64, http://www.sayistay.gov.tr/ dergi, Erişim Tarihi: 04.03.2011.
ALKAN, Nazlı (2002), “Bilgi Yönetimi”, http://www.bilgiyonetimi.org, Erişim Tarihi: 12.11.2010.
ATEŞ, Metin (2011), “Hastane Enformasyon Sistemleri”, http://www.merih.net, Erişim Tarihi: 23.03.2011.
BARANSEL, Atilla (1979), Çağdaş Yönetim Düşüncesinin Evrimi, İstanbul; Fatih Yayınevi.
BAYKAL, Dilek (1994), Örgütlerde Liderlik ve İşçi Sendikaları Yöneticilerinin
Liderlik Tarzlarına İlişkin Bir Araştırma, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
BURROWS, Maurice v.d. (1994), Management for Hospital Doctors, Oxford, Jordan Hill, Linacre House.
CAN, Halil (2002), Organizasyon ve Yönetim, Ankara; Siyasal Yayınları. ÇAKIRER, M. Akif (2011), “Sağlık Kurumları Bilgi Teknolojilerinde
Dış Kaynaklardan (Outsourcing) Yararlanma Yöntemi ve Hastane Yönetiminde Sağlayacağı Avantajlar”, http://kaynak.unak.org, Erişim Tarihi:02.02.2011. ÇAMCI, Melahat (2007), Sağlık Yönetimi, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi, Mersin.
ÇAN, Gamze (2011), “Hasta Hakları Bağlamında Koruyucu Hekimlik Ve Hasta Rolünün Etkinleştirilmesi”,http://www.haksay.org/files,
Erişim Tarihi:23. 03. 2011.
ÇİÇEK, Mustafa (2007), “Sağlık Sektörüne Yönetici Nasıl Yetişir?”, http://www.medikalteknik.com.tr, Erişim Tarihi: 10.02.2010.
EFİL, İsmail (1996), İşletmelerde Yönetim ve Organizasyon, Bursa; Uludağ EREN, Berna (2010), “Bir Lojistik Sistem Olarak Hastane”,
http://www.merih.net, Erişim Tarihi: 12.10.2010.
EREN, Erol (1993), Yönetim Psikolojisi, İstanbul; Beta Yayınları. EREN, Erol (1996), Yönetim ve Organizasyon, İstanbul; Beta Yayınları.
EREN, Erol (2003),Yönetim ve Organizasyon 6. Baskı, İstanbul; Beta Yayınları. ERGUN, Turgay (1988), Kamu Yönetimine Giriş, Ankara; Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü Yayınları.
ESATOĞLU, Afsun Ezel, K. Ersoy (1997), “Hastaların Hastane Hizmetleriyle İlgili Değerlendirmeleri”, Sağlık Yönetiminde Devamlı Kalite İyileştirme, Editör: Mithat Çoruh, Ankara; Haberal Eğitim Vakfı.
Açısından Yaklaşım”, http://www.atillafiliz.com, Erişim Tarihi: 06. 01. 2011. FİŞEK, Kurthan (1977), Yönetime Katılma, Ankara; TODAİ Yayın No: 158. FİŞEK, Kurthan (1979), Yönetim, Ankara; Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayını.
FİŞEK, Nusret (1982), “Sağlık Hizmetleri Ve İşçi Sağlığı Ailelerinin Sağlık Sorunları”, http://www.ttb.org.tr/n_fisek, Erişim Tarihi: 14.10.2010.
GÖKÇORA, İsmail Haluk (2005), “Profesyonelliğe Saygı”, http://www.universite-toplum.org, Erişim Tarihi: 23.03.2011.
GÜLERMAN, Adnan (1979), Yığın Üretim Programları ve Stok Kontrolü Metotları, Ankara: İktisadi Ticari İlimler Akademisi Yayınları.
GÜNEY, Salih (2000), Yönetim ve Organizasyon El Kitabı, Ankara: Nobel Yayını. HAYRAN, Osman (2007), “Sağlık Hizmetlerinde Profesyonelleşme”,
http://www.merih.net, Erişim Tarihi: 23.03.2011.
HAYRAN, Osman (2009), “Sağlık Hizmetlerinde Kişiler Arası İlişkiler ve Hasta Güvenliği”, http://www.sdplatform.com, Erişim Tarihi:04.12.2010.
HAYRAN, Osman (2011) “Sağlık Hizmetlerinin Yönetimi”, http://www.belgeler.com/blg, Erişim Tarihi: 22.01.2011. http://enm.blogcu.com, “Yönetimin Özellikleri Ve İlkeleri” (2007), Erişim Tarihi:22.02.2011.
http://enm.blogcu.com, “Yönetim Nedir? Özellikleri ve İlkeleri Nelerdir?”, Erişim Tarihi: 22. 03. 2011.
http://florance-nightingale.blogspot.com, “Hemşirelik Tanımı”, Erişim Tarihi:26.03.2011.
http://www.mpm.org.tr, “Verimlilik Nedir?” Erişim Tarihi: 10.05. 2010. http://www.medterms.com/script/main, “Meaning of Hospital”,
Erişim Tarihi: 08.05.2011.
http://www.meslekidersler.com, “Yönetim ve İşlevleri”, Erişim Tarihi: 18.02.2011. http://www.ozyazilim.com, “Yönetim Anlayışları”, Erişim Tarihi: 19.02.2011. http://www.ozyazilim.com, “Bürokrasi Modeli”, Erişim Tarihi: 24.01.2011. http:// www.saglik.gov.tr, “ Hastanelerin Amaçları”, Erişim Tarihi: 28.01.2011. http:// www.saglik.gov.tr, “ Yataklı Tedavi Kurumları İşletme Yönetmeliği”