19.04.2000 - 01:00 | Son Güncelleme: 19.04.2000 - 01:00
Ukrayna Türkleri - 3 -
Sovyetler Birliğinin yıkılması Türkler için de yeni bir hayatın başlangıcı oldu.
Ukraynadaki Türklerin özlerine dönüşleri, partileşmeleri, dernekleşmeleri bir hak iddiasıyla ilgili değil, inandığı gibi, hissettiği gibi, ayrı dinden ve ayrı ırktan insanlara saygı göstererek ve aynı saygıyı kendilerine bekleyerek yaşama isteğidir.
Öze dönüş
Türkiyede en iyi bilinenler Kırım Türkleri demiştik. Karadeniz kıyımızın karşısında Kırım yarımadası uzanır. Kırım, Ukraynaya bağlı. Ama çokluk nüfus Ruslar ve Türkler. Burada yaşayan Türkleri, ele aldığım Ukrayna Türklerinin dışında tuttum. Kırım Türkleri, ayrı bir grup, ayrı bir gelenek, aynı bir topluluk olarak düşünmeliyiz. Cengiz Dağcının romanlarından sosyal hayatını çok iyi tanıdığımız Kırım Türkleri, Mayıs 1944te daha birçok Müslüman topluluklar gibi, yerlerinden sökülüp Sibiryaya ve Orta Asyanın içlerine sürüldüler. Uzun yıllar verdikleri dönüş mücadelesini başarıya ulaştırdılar. Sovyetler zamanında bile Kırımda Türkler yer tutmaya başlamışlardı. Sovyetlerin dağılışıyla birlikte yol açıldı ve isteyen Kırımlılar topraklarına döndüler. Bu dönüşte Kırımlıların efsanevî lideri Mustafa Cemiloğlunun büyük mücadelesi oldu. Ukrayna Müslümanları Partisinden ayrı bir partileri de var.
Kievdeki Adam
Kievdeki adam bir Yahudi. Ve Kiev, Yahudiler için de ayrı bir önem taşıyor. Kievdeki Adam bir roman. Bernard Malamudun romanı. Filmi de çekildi. Ukraynada hatırı sayılır bir Yahudi nüfus var ve tahmin edeceğiniz gibi, ticarette ön saftalar. Donetskte 10 bin Yahudinin yaşadığını söylemişti, din işlerine bakan Ukraynalı yetkili. 10 bin Yahudinin 13 sinagogu varken, 100 bin Müslümanın iki camii var. Bu beni düşündürmüştür. Üstelik camiin birini Türkiye yaptırmıştır.
Cami Müslümanlar için, Sinagog da Yahudiler için bir semboldür. Sayıya bakarak söylersek Yahudinin varlığını muhafaza edişinde 10 bine 13 sinagog meselesinin çok büyük rolü vardır. Donetsk vilâyetinde 800 kilise bulunduğunu da hatırlatmalıyım.
Dinini kaybedenin milliyetini kaybetmeye mahkûm olduğunun dikkate değer örneğini Ukraynada gördüm.
Eski Türk şehri mi?
Kiev Dinyeper nehrinin kıyısındadır. Prof. Dr. Akdes Nimet Kurat, Orta Dinyeper olarak geçen Kievin bulunduğu yerde Hazar Türklerinin Sambata veya Sarkata adıyla bir şehir kurmuş olabileceklerini belirtir.
Kievde Pasınga (paşınga veya basınga) adlı bir Hazar valisinin bulunduğu biliniyor. Bunun yanında Kievin bir mahallesi Kozare (Hazarlar) adıyla anılmıştır. Aradan 13 asır geçmesine rağmen eski Hazarların varlığını hissettirmesi, Türk varlığının da Slav sahasındaki gücünü gösterir.
Hazarların sahneden çekilmeleri üzerine Kievde ilk Slav Knezliği kurulmuştur. Bu ilk Slav Knezliği, aynı zamanda ilk Ortodoks Hıristiyanlığı kabul eden merkezdir. Tarihi 11. yüzyılın sonudur. Bizanslar Ortodokstu. Kiev Knezliğinin İstanbul merkezli Bizanslılar ile Müslüman İdil Bulgarlarıyla temasları vardı. Ancak Bizansın etkisi büyüktü onun için Slavlar Ortodoks Hıristiyanlığını resmen devlet dini olarak kabul etmekte gecikmediler. Kiev, 1240ta Mengu Hanın komutasında Moğolların istilâsına uğradıktan sonra eski önemini kaybetmiştir.
Kiev Rus şehirlerinin anası sayılır. Rusyanın başşehri Moskovadan çok daha eskidir.
Şimdi kimse kimsenin toprağında iddiası bulunamaz. Oradaki Türklerin özlerine dönüşleri, partileşmeleri dernekleşmeleri bir hak iddiasıyla ilgili değil, inandığı gibi, hissettiği gibi, ayrı dinden ve ayrı ırktan insanlara saygı göstererek ve aynı saygıyı kendilerine bekleyerek yaşama isteğidir. Pek çoğu zaten Ukraynaca ve Rusçayı ana dili bellemişler.
Ruslarla karıştılar
Dizimizin başında Rusların bir sözünü vermiştik. Hamamda sırtımızı kazısanız Tatar çıkar, diyorlardı. Prof. Dr. Akdes Nimet Kurattan nakledelim:
Moğollardan da Rus yurduna gelip Hıristiyanlığı kabul edenlere erkenden rastlanmaktadır. Altın Ordanın ilk hanları arsında din, ehemmiyetli bir rol oynamıyordu. Batu hanın oğlu Sartak Hıristiyanlığı kabul etmişti; Sarayda bir Ortodoks piskoposluğu mevcuttu. Hanların yakınlarından bazılarının da ortodoksluğa meyilleri olduğu biliniyor; hatta bunlardan biri Rostov knezinin hizmetine girmiş, Hıristiyanlığı kabul etmiş ve Çarzade Petr adıyla tanınmıştı. XIV. yüzyıl başında Rostov şehrinde Altın Ordadan gelen birçok Moğol büyüğünün yaşadığı da malûmdur. İslâmiyetin Altın Ordada henüz kuvvet bulmadığı bir devirde, Rus şehirlerine gelip yerleşen bu Moğol büyüklerinden bir kısmının, Rus knezleri tarafından menfaat temin edilince, temelli olarak Rusyada kaldıkları, az zaman sonra Hıristiyanlaştıkları ve Ruslaştıkları biliniyor; böylelikle, daha XIV. yüzyıldan beri, Rus asilzadelerinin Moğollarla karışmağa başladıklarını görüyoruz. İlk Moskova knezi Yuri Daniloviçin, Özbek hanın kardeşi ile evlenmesi, bu karışmaya önayak olanların bizzat knezlerin kendileri olduklarını göstermektedir.
Karışanlar, karışmayanlar ve Müslüman olarak kalanlar her tarafta var.
Devam Edecek