400 yıllık bir Budist tapınağında ziyaretçiler huzurlu bahçelerde dolaşabilir ve bir fincan çay içerken sıra dışı bir rahipten Budist öğretilerini dinleyebilir: Mindar adlı bir android.
Sakin bir yüzü ve hiçbir özelliğe yüklenemeyecek bir görünümü var. Ne yaşlı ne genç, ne erkek ne kadın…
Baş ve üst gövdeyi kaplayan gerçekçi cilde ek olarak, dışarıdan görünen kabloları ve mekanik parçaları ile endüstriyel ve bitmemiş bir ürün gibi görünüyor.
Ama felsefi olarak, Mindar son derece ileri düzeydedir. Heart Sutra adlı anlaşılması zor bir Budist yazıtında konuşabilir.
Bu robotun hangi ülkede olduğunu sorsaydık, çoğu insan ilk denemede doğru cevap verirdi: Japonya’da, Kyoto’daki Kodai-ji Tapınağı’nda.
Japonya, uzun zamandır insansı robotları diğer tüm ülkelerden daha fazla inşa eden ve bunlara bağlanan bir ülke olarak öne çıktı.
Japonya’da bu özellik ülke dışında abartılı olsa da (Japonların işyerlerinde veya evlerinde çok fazla android yoktur), dikkat çekici bir durum olduğu aşikardır.
RUHUN RUH OBJESİ
Bazı gözlemcilere göre, Japon Şinto dini onların robotlara olan tercihlerini anlamaya yardımcı olabilir.
Şinto, sadece insanlarda değil, hayvanlarda, dağlar gibi doğal yapılarda veya kurşun kalem gibi gündelik nesnelerde de yaşadığına inanılan bir animizm türüdür.
Robot köpekler için cenaze törenlerinin düzenlendiği Budist tapınağının müdürü Bungen Oi, “Her şeyin biraz ruhu vardır” diyor.
Bu görüşe göre insanlar, hayvanlar ve nesneler arasında kategorik bir fark yoktur. Dolayısıyla bir robotun insan davranışı sergilemesi garip karşılanmaz. Sonunda, iç ruhunu da ortaya çıkarır.
Mindar’ın tasarım ekibinin başkanı Kohei Ogawa, “Biz Japonlar her nesnede bir tanrı görebiliriz” dedi.
Japonya’nın animizmi, Batı’nın felsefi geleneklerinden çok farklıdır. Eski Yunanlılar, ruhları nehirler gibi doğal yerlere atfettiklerinde, ancak insan ruhunu ve zihnini doğanın geri kalanından farklı ve üstün gördüklerinde de animisttiler.
İbrahimi dinler insanları daha da yüksek bir konuma yerleştirdi: Tanrı’nın yarattığı en önemli canlı ve ölümsüz ruha sahip tek tür.
Eski İsrailoğulları nesneleri nesnelere atfetmemeleri konusunda uyarılmıştı. Bu nesnelerin putlara dönüştürülmesiyle ilgili endişeler, On Emir’deki putperestliğin yasaklanmasında kendini gösterdi.
Bazı İslam mezhepleri putperestliğe karşı daha sert bir tavır almış ve bunun sonucunda insan veya hayvan resmi yapılmasını yasaklamıştır.
‘DOĞAFAALİYETLERİNE HİÇBİR ŞEY DAHİL DEĞİLDİR
Geleneksel Batı yaklaşımına göre, insan gibi davranan bir makine, doğal sınırları ihlal eder ve kutsalı kutsal olmayanla tehlikeli bir şekilde birleştirir.
Tokyo’daki Uluslararası Hıristiyan Üniversitesi’nde karşılaştırmalı kültürel çalışmalar profesörü olan Christopher Simons, bu etik uyarının Frankenstein gibi teknoloji hakkındaki modern mitlere yansıdığını söylüyor.
Simons, Franciskenstein’ın ahlaki mesajının İncil’den alındığını söylüyor ve ekliyor:
“Dr. Frankenstein canavarla yeni bir hayat yaratıyor. Adem ile Havva’nın cennetteki hayat ağacından meyve yemesi gibi. Bu miras alınan bir günah ve sonra cezalandırılıyoruz.”
Hem Dr. Hem Frankenstein’ın hem de canavarının ölümüyle biten hikayenin açık bir ders verdiğini belirtiyor:
“İnsanlar, dikkatli olun. Tanrı rolünü oynamaya çalışmayın.”
“Robot” kelimesini türeten 1920 tarihli Çek oyunu RUR da dini temalarla doludur: Bir karakter, Tanrı’nın var olmadığını kanıtlamak için androidler yaratır. Başka bir karakter, tüm robotların bir ruhu olması gerektiğini iddia ediyor. Birbirlerine aşık olan iki robot, Adem ve Havva.
Hikayenin sonunda robotlar bir insan hariç hepsini öldürür.
SEKTÖRÜN ETKİSİ
Öte yandan bazı araştırmacılar Japonya’da teknoloji ve robotlara yönelik olumlu tutumun dini ve felsefi değil, sosyo-ekonomik ve tarihsel nedenleri olduğuna inanmaktadır.
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Japonya, yalnızca ekonomisini değil, aynı zamanda özgüvenini de yeniden inşa etmek için yeni teknolojiye yöneldi.
Almanya’daki Siegen Üniversitesi’nden Japon araştırmacı Martin Rathmann, “Endüstriyel robotlar, 1960’larda Japonya’nın ekonomik canlanmasında önemli bir rol oynadı” dedi.
“Göçmenlerle olan iş açığını kapatmak yerine robotlarla otomasyona yöneldiler.”
Üretim hatlarını otomatikleştirdikten ve verimliliği ve üretimi artırdıktan sonra Japonya, diğer ülkelere çok sayıda endüstriyel robot satan bir ülke haline geldi.
Bazı mühendisler endüstriyel robotlar yapmayı bırakıp insanlarla etkileşime giren insansı robotlar yapmaya başladığında, bu robotların algılanma biçimleri muhtemelen Japonya’nın benzersiz tarihi üzerinde de etkili oldu.
1649’da Japonya’nın askeri yöneticileri yeni silahlar geliştirmek için teknolojinin kullanımını yasakladı.
Belin’deki Freie Üniversitesi’nde araştırmacı olan Cosima Wagner’e göre yöneticilerin amacı rakiplerin oluşmasını engellemekti.
Daha sonra ustalar, kukla sahnelerinde kullanılabilecek veya gerçek çay fincanlarında çay ikram edilebilecek mekanik bebekler gibi zararsız icatlara yöneldiler.
Japonya 200 yıl sonra dış dünyaya açıldığında, bu yetenekli zanaatkarlar daha pratik ihtiyaçlar için Batı teknolojisini kullanmayı öğrendi.
Örneğin, 1875’te kukla yapımcısı Tanaka Hisashige, ülkesinin ilk makine mühendisliği şirketini kurdu.
64 yıl sonra büyük bir birleşmeden sonra şirketin adı Toshiba olarak değiştirildi.
‘TEKİNSİZ VAD‘
Robotun selefi, 20. yüzyılda Japonya’nın hızlı modernleşmesinden aciz kalmış olsa da, mekanik varlıkların eğlence amaçlı kullanımı ulusal bilinçte kalmış olabilir.
“İnanılmaz vadi” terimini ilk kez ortaya atan ünlü robotist Masahiro Mori, 1970’lerde bu robotlarla ilgili araştırmalarına başladığında ciddiye alınmadığını söylüyor.
İnsanla tanıştığımızda hissettiğimiz memnuniyetsizliğin önce arttığını, sonra benzerliğin arttığı bir noktadan sonra azaldığını anlatan bu kavram, Japonya’nın robotlarla ilişkisine uymuyordu.
IEEE Spectrum ile yaptığı bir röportajda şunları söyledi: “O zamanlar insanlar üniversitelerin robotları araştırmasının doğru olduğunu düşünmüyorlardı. Bir ‘oyuncakla’ çalışmayı anlamsız ve önemsiz olarak görüyorlardı.”
Japonya, Amerika Birleşik Devletleri’nin işgali sırasında silahsızlandı. Dolayısıyla askeri anlamda robot kullanmakla ilgilenmiyorlardı.
Bu faktörler, savaş sonrası Japonya’da robotlar hakkında olumlu görüşlerin tanıtılmasında yardımcı oldu.
Endüstriyel robotlar ekonomik kalkınmaya büyük katkı sağladı ve insansı robotlar da tehlikeli olmayan bir merak konusuydu.
O dönemde Batılı ülkeler daha temkinli yaklaşıyorlardı.
Soğuk Savaş’ın gündeminin üst sıralarında yer alan ABD, bu alandaki kamuoyunu tehdit eden robotların askeri amaçlı kullanımına fon akıttı.
Batı’daki işçiler ayrıca, Luddite’lerin 1700’lerin sonlarında ve 1800’lerin başlarında İngiltere’de tekstil makinelerini parçalamalarından bu yana otomasyonun işini kaybettiğini düşünüyor.
MANGA SÜPER YILDIZI
Teknolojiye bakıştaki bu farklılıklar, 20. yüzyılın ikinci yarısında popüler kültürde de belirgindi.
Japonya’da dönemin en ünlü çizgi film karakteri Astro Boy’du. 1952’de mangada görünmeye başladı ve ardından TV şovlarında, filmlerde, kitaplarda ve diğer birçok mağazada görünmeye başlayan bu karakter, insanüstü güçlerine sonsuza kadar sahip olan bir androiddi.
Yaratıcıları bu niyetle yazmamış olsa da, Astro Boy hikayeleri ülkeyi olumlu bir teknoloji görüşüyle birleştirdi.
Freie Üniversitesi araştırmacısı Cosima Wagner, “Astro Boy yaratıcısı Osamu Tezuka, yayıncı ve okuyucular tarafından teknolojiyi çok iyimser bir şekilde tasarlamaya zorlandığını söylüyor” diyor.
“Bu, 1950’lerde hala savaşın yıkımlarını yaşayan ve teknolojik olarak Batı’nın savaşın zaferlerinden daha aşağı hisseden Japonlara umut vermek için istendi.
Tezuka’nın insan davranışı eleştirisi anlaşılmadı, bunun yerine sadece Japon toplumunun gelecekteki umutları için dost bir robot kurtarıcı olarak idealleştirildi.
Bu karakter, özellikle kendi androidlerini yapmaya karar verenler olmak üzere bir Japon nesli üzerinde derin bir etkiye sahipti.
Mühendis Yoji Umetani, “Japon robotiği Astro Boy rüyasından besleniyor” diyor. “Japonya’daki birçok robotik araştırmacısı, ‘Robot kurgusu olmasaydı robotik endüstrisi bu kadar gelişmiş olmazdı. “.
Batı’da robotlarla ilgili olumlu hikayeler de anlatıldı. Ancak Batı’nın en etkili hikayeleri, robotların insanlığa yönelik tehditleriydi.
2001: A Space Odyssey filminde, akıllı bilgisayar sistemi Hal kontrolden çıkar ve uzay gemisinde birkaç kişiyi öldürür.
Androidler elektrikli koyun mu hayal ediyor? Kitap ve film uyarlaması olan Blade Runner’da oldukça insansı görünen androidler, halkın kurallarına isyan etti.
Batı’nın robot korkusunu en net gösteren yapım Terminatör oldu. Bu filmlerde, savunma bilgisayarlarını kontrol eden ağ olan SkyNet bilinç kazanıyor ve insanlar onu kapatmaya çalıştığında SkyNet, Terminatör adı verilen robotlarla insanlıkla savaşıyor.
Çoğu Batılı bilim kurgu, Frankenstrein ve RUR’da öğretilen ahlaki derslere geri döner: yapay yaşam yaratan insanların aptallığı, yaratılmış bir şeyin bir ruhu olup olmadığı konusundaki tartışma ve insanların en gelişmiş yaratımlarıyla bir arada yaşamanın imkansızlığı.
O zamanlar robot ayaklanmasından daha az endişe duyan Japonya, ülkedeki işgücü açığını robotlarla doldurmaya ve hızla büyüyen yaşlı nüfusuna bakmak için robotları kullanmaya daha istekli.
Savaş sonrası dönemde olduğu için hükümet ve şirketler ekonomiye yardımcı olan otomasyon süreçlerini desteklemekte ve bu da ulusal robot sevgisine katkı sağlamaktadır.
Astro Boy, Japonya’da robot sevgisini teşvik etmede olumlu bir rol oynamış olsa da, pratik kullanımları hakkında kararsızlığa da yol açmış olabilir.
Almanya’da Siegen Üniversitesi’nde çalışan Japon araştırmacı Martin Rathmann, Japonların “Astro Boy Sendromu” olduğunu iddia ediyor: İnsansı robotları akıllı, esnek ve güçlü olarak hayal etseler de günümüz robotları bu beklentileri karşılayacak seviyeye ulaşamadı.
Rathmann, mühendislerin etkileyici ancak pahalı ve mevcut teknolojiyle pratik olmayan gelişmiş robotlar yerine bakım organizasyonlarına daha kolay entegre edilebilen basit cihazlar yapmaya odaklanmasının daha iyi olduğunu söylüyor.
Sonuç olarak Japonlar bile insani ihtiyaçlarının gerçek kişiler tarafından karşılanmasını tercih edebilirler.
Araştırmacı Marketta Niemela, “Japonya’ya gittiğimde sağlık tesislerinin robotlarla dolu olmadığını keşfettim. İnsan teması hala önemli” diyor.
Astro Boy, Japonya’ya robotlarla dolu bir gelecek için iyimser bir vizyon vermiş olabilir. Japonlar bu iyimserliği sürdürmeye devam etseler de bu tür robotlar günümüzde hala evrimleşmedi.