Toplumların Yaşayan Hafızası: Atasözleri
Farklı toplumlarda biriken insanlık deneyimlerini kısa cümleler içerisinde yoğun anlamlarla sunan atasözleri, nesilden nesile aktarılan ve halk hafızasında yaşayan, halka mal olmuş, kalıplaşmış ifadelerdir. Ulusların kendi deneyimleriyle oluşturduğu atasözleri, toplumların dünya görüşünü, yaşayış biçimini yansıttığı gibi o toplumun kültür tarihiyle ilgili önemli ipuçları vererek geçmişle bugünü birbirine bağlar. Özellikle de sözlü kültürün baskın olduğu dönemleri bugüne aktarma noktasında önemli rol oynayan bu kalıp cümleler, toplumların yaşayan hafızaları niteliğindedir.
1. Toplumların canlı hafızalarıdır
Toplumların tarihsel birikimi olan kültürlerini, ortak duruş ve değerlerini yansıtan atasözleri, bu yönleriyle geçmişten günümüze bağ kuran, toplumların geçmişteki kültürel kodları bünyesinde barındıran sözlü kültür ürünleridir. İnsan hayatına dokunan, her türlü insani ilişkiye değinen ve toplumların yaşadığı coğrafya, din, dil vb. beşeri hususlara göre farklılıklar gösteren atasözleri her toplumda kendine yer bularak toplumların tarihsel seyirde gelişen tüm sosyal değerlerini zihinlere nakşetmiştir. Bir milletin hangi konulara hassasiyet beslediğini, hangi konuda ne düşündüğünü anlamak için o milletin öz diliyle oluşturduğu atasözlerine bakmak ise o millete ait değerleri anlamak noktasında büyük oranda yeterli gelecektir. Türk milletine ait olan “ana gibi yar vatan gibi diyar olmaz” atasözüyle vatana ve anneye yüklenen anlamı, “ev alma komşu al” sözüyle sosyal ilişkilere verilen önemi rahatlıkla görebiliriz. Ki atasözlerindeki bu görgü yüzyıllardır kendini canlı tutarak canlı bir hafıza mahiyetine bürünmektedir.
2. Toplumların tarihlerinin ve deneyimlerinin toplamıdır
Zamandan ve mekandan bağımsız düşünülemeyen, kültürel değerlerin nesilden nesile aktarılmasında kimi zaman folklorik kimi zaman da edebi özelliğiyle zihinlerde rahat yer edinen atasözleri esasında toplumların yaşanmışlıklarının sözlü örnekleridir. Gerek toplumsal, gerek bireysel hayata dokunan birçok konuda toplumların deneyimlediği beşeri tecrübelerin tarih süzgecinden geçerek söz ile derlendiği bu sözlü kültür ürünleri insanın hayatına dokunan her noktanın tarihsel birikimi ve tecrübi değerleridir. Bu yönüyle atasözleri için toplumların yaşadığı tarih ve tecrübeler bütünüdür demek abartı bir ifade olmayacaktır.
3. Sözlü kültürün en önemli unsurlarındandır
Yazının henüz kullanılmadığı dönemlerde toplumların yıllar yılı inşa ettiği toplumsal değerleri, yani kültürü bir sonraki nesillere aktarma noktasında önemli rol oynayan sözlü kültür sürecinin en önemli yapı taşlarından biri de atasözleridir. Gerek kafiyeli bir yapıya sahip olması, gerekse de insan zihninde yer edinecek türlü ses sanatlarını bünyesinde barındırması, kültürel birikimlerin hayat bulduğu atasözlerinin dilden dile, kulaktan kulağa aktarımını kolaylaştırmıştır. Bu nedenledir ki yazı öncesi dönemde toplumların biriktirdiği kültürel değerlerin taşınmasında önemli rol oynayan sözlü kültürün en önemli unsurlarından biri de atasözleri olmuştur.
4. Kısa kelimelerle çok anlam barıdırırlar
Bir sanat olarak addedebileceğimiz az sözle çok şey anlatma niteliğinin layıkıyla vücut bulduğu atasözleri, üzerine sayfalarca deneme yazılabilecek değerde konuları birkaç kelimeyle izah etmesi, karşısındakini düşünüp bir yargıya varmaya, ibret almaya ve çıkardığı bu yargıyı uygulamaya teşvik etmesi özelliğiyle büyük önem taşır. Bu yönüyle kelimelere ince ince işlenmiş bu tarihsel değerler bütünü sözler aynı zamanda önemli bir edebi nitelik de taşımaktadırlar.
5. Kafiyeli söyleyişlere sahiptirler
Yazılı olmayan bunca sözün nesilden nesile zihinlerde aktarılmasının ve yıllar boyu unutulmamasının en önemli nedeni birçok atasözünün ölçülü ve kafiyeli olmasıyla alakalıdır. Hitaptaki benzerlik, kulağa yatkınlık vb. nitelikleri vesilesiyle zihinlerde kolay yer eden atasözleri bu özelliğiyle birlikte aliterasyon başta olmak üzere cinas, kinaye, intak, teşbih, tezat gibi söz sanatlarını da bünyesinde barındırarak, anlamlı olan bu sözlerin bütününe edebi bir nitelik de kazandırmaktadır.
6. Aynı durumlarda farklı söyleyişler barındırabilirler
Tüm bu bilgiler ışığında atasözlerinin tezatlık barındırmayacağı gibi bir algı oluşabilir, ancak durum tam olarak öyle değil. Çünkü atasözleri benzer durumları ve olayları değişen mekan ve zamana göre farklı bakış açılarıyla sunabilirler. Bundan ötürü bazı atasözleri arasında birbiriyle çelişen bir görüntü oluşabilir. Örneğin, “Dost dostun eyerlenmiş atıdır” atasözü ile “güvenme dostuna saman doldurur postuna” atasözü birbirine çelişik anlamlar barındırır. Bu durumda atasözlerinin yorum ve açıklamalarında onların hangi duruma bağlı olarak söylendiğine bilhassa dikkat etmek gerekir.
7. İlk örnekleri
Sözlü kültürün anonim ürünleri olarak karşımıza çıkan atasözlerinin söyleyeni her ne kadar belli olmasa da tarihteki ilk izlerine dair birkaç şey söylemek mümkün. Bu sözlerin ilk net kanıtlarına yazılı kültür döneminde kaleme alınan ve Mezopotamya’da bulunan tabletlerde rastlanmaktadır. Mezopotamya’daki tabletlerde yer alan atasözleri tarihin bilinen ilk atasözleri olması vesilesiyle büyük önem taşır. Yine Tevrat’ta “Süleyman’ın meselleri” diye anılan sözler de atasözlerine örnek gösterilebilecek eski kaynaklar arasında yer almaktadır. Bunların yanı sıra Sümerlerin atasözlerinden okullarda bir eğitim aracı olarak faydalandıkları bilinmektedir. Günümüzde dünyada kullanılan birçok atasözünün Sümer atasözleriyle paralellik gösterdiği düşünülmektedir.
8. Sosyolojik değişimlerden nasiplerini aldılar
Medeniyetin izlerinin sürüldüğü İlkçağlardan günümüze kadar kullanılmaya devam edilen, ancak değişen sosyolojik değerlere göre yeniden şekillenen atasözleri, dilin gelişimine, değişen dinsel olgulara, üretim şekillerine, coğrafi değişimlere, medeniyete ve görgüye göre değişime uğramıştır. Değişime uğrayan atasözleriyle birlikte unutulan ve kullanımdan düşen atasözlerinin varlığı da bilinmektedir.
9. Yeni ürünler verme noktasında hız kestiler
Değişen dünya şartları ekonomiden sanata, eğitimden gündelik yaşama kadar birçok noktayı etkilediği gibi, özellikle şehirleşme ve endüstrileşmenin bir sonucu olarak folklorik ürünlerin ve halk kültürünün erozyona uğramasına da neden oldu. Halk kültürünün önemli bir parçası olan atasözleri de bu durumdan nasibini almış durumda. Değişen tüm bu süreçler atasözlerine dair yeni ürünlerin ortaya çıkmasının hızını kestiği gibi içeriksel olarak niteliğini de etkilemeye başladı.
Kaynakça
Aydın Oy, Atasözü, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.4, sf.44-46, 1991
Aysun Dursun, Türkiye Türkçesi Atasözlerinde Sözlü Hukuk, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, cilt.2, sayı.38, 2015
Ayşe Eda Gündoğdu, Bülent Özkan, Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Türkçede Atasözleri ve Deyimler, International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, cilt.6, sayı.3, 2011
Yusuf Can Tıraş, Halil İbrahim Ertürk, Dede Korkut Kitabında Geçen Atasözlerinin Anlamsal İncelenmesi ve Türkiye Türkçesindeki Eş Anlamlıları, Journal of Turkish Language and Literature, cilt.2, sayı.4, 2016
Ömer Asım Aksoy, Atasözleri ve Deyimler, Türk Dil Araştırmaları Yıllığı Belleten, TDK Yayınları, 1988
Pelin Seçkin, Toplumsal Yapıdaki Değişimin Göstergesi: Anti Atasözleri, Milli Folklor Dergisi, sayı.113, 2017
DİĞERLERİ
Geçmişten Bugüne Dünya Kupası Şampiyonlukları
Şöyle bir düşünelim. Eğer ki dünya ciddi bir uzaylı istilası altında kalmazsa ya da bütün dünyayı kapsayan bir doğal afet zuhur etmezse, farklı inançtan, ırktan, kültürden ve renkten insanların tek bir paydada buluşması mümkün mü? Belki biraz kafa yorarsak ve de felsefe yaparsak az önce bahsettiğim tarzda ütopik birkaç şey üretmek mümkün olabilir. Ancak gerçek anlamda insan eliyle üretilen ve bizatihi insan tarafından organize edilen hangi olgu insanları tek paydada buluşturabilir? Bizim gördüğümüz yalnızca Dünya Kupası. 1930 yılında ilk düdüğü çalınan, İkinci Dünya Savaşı nedeniyle bir süre sekteye uğrayan ve yakın zamanda 21.si düzenlenecek Dünya Kupası turnuvası, tüm dünyanın dikkat kesildiği devasa bir organizasyon. Biz de madem insanlık olarak bu turnuvanın etkisi altında bu kadar kalıyoruz, tarihsel sürecinde kim kazanmış, neler yaşanmış hem kendimizi aydınlatalım hem de sizleri bilgilendirelim istedik.
Mutlaka Okunması Gereken 6 Ütopya Kitabı
Ütopya ile distopya birbiriyle karıştırılan iki farklı kavram. Her ne kadar benzeşen yönleri olsa dahi birbirinden ayrılan önemli farklar da mevcut. Ütopya esasen olmayan ancak tasarlanmış ideal toplum yapısıdır. Distopya ise ütopik bir sosyal anlayışın antitezini tanımlamak için kullanılır. Bu yönüyle baskıcı ve otoriter bir devlet modelini ifade eder. Konuya açıklıktan sonra esas meseleye gelelim. Platon’dan Farabi’ye Thomas More’dan Francis Bacon’a devlete ve toplumsal düzene dair ideal oluşumun izlerini sunan mutlaka okunması gereken 6 ütopya kitabını sizler için derledik. İyi okumalar.
Barok Üslubun Osmanlı Yaşayışına İşlendiği Saray: Dolmabahçe Sarayı
İstanbul’un fethinden önce kraliyet ailesinin küçük vadisi adıyla anılan Fındıklı ile Beşiktaş semtleri arasında yer alan bu koy, Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethetmek için gerçekleştirdiği, gemileri Haliç’e indirme planın bu koydan başlaması ve fetih sonrasında da birçok Osmanlı padişahının konakladığı, etkinlikler düzenlediği bir alan olarak önemini tarih boyunca devam ettirmiştir. Takriben 16.yy.’dan itibaren yerleşilmeye başlanan bu alanın 19.yy.’a gelene kadar İstanbul’un en ihtişamlı saraylarından birine dönüştürüldüğü ve bu işi saray mimarı olan hassa mimarlarından Garabet Amira Balyan’a devredildiği bilinmektedir. Saray bugün ki halini almadan önce bir hasbahçe etrafında çeşitli köşklerin inşa edildiği ama bundan da önce I. Ahmet ve II. Osman’ın bu alana adını verecek olan deniz kıyısının doldurularak geniş bir kıyı şeridi elde edildi. Dolmabahçe Saray’ı adını bu tarihi geçmişinden alarak, önceleri küçük kasırlar, harem bölümü, tersane, Kavak Sarayları, Valide Sultan Dairesi gibi birbirinden bağımsız birimlerden oluşurken 1775 yılında çıkan bir yangında kısmen harap olması ve ardından III. Selim ve II. Mahmut dönemlerinde tamir ve eklemeler ile yenilenme çalışmaları, en sonunda bugünkü saraya bizi ulaştıran Sultan Abdülmecid’in bu alanı tamamen temizleyerek 1842/56 yıllarında planlı bir şekilde yeniden inşa edilmesi suretiyle oluştu. Sultan Abdülmecid’den önce bu sahil sarayı daimi bir ikametgah yeri olarak gören ilk padişah II. Mahmut olup bu amaçla yanan birimleri tamir ettirerek ve bazı eklemeler ile yenileyerek o güne kadar sayfiye yeri olan sarayın ihtiyaçlara cevap verecek bir konuma getirmiştir. Devletin yeni idari binası olan Dolmabahçe Sarayı, Topkapı Sarayı’ndan bağlarını koparak batılılaşma yolunda toplumu biçimlendiren bir padişahın ışığında yeni bir anlam kazanmıştır. Zira II. Mahmut’un yenilikçi, Batı terbiyesi görmüş bir padişah olması, oğlu Abdülmecid’in tahta geçtikten hemen sonra Avrupa saraylarına benzer bir tarzda plan ve dekor oluşturması normal karşılanmış; sadece kendi tebaasına değil Avrupa’ya da gücünü göstermek istemiştir. Bilindiği üzere kabul edilen sanat ve mimari tarzı kişi ve topluluk yaşayışına direkt tesir etmektedir. Bu bağlamda barok tarzı mimarinin Osmanlı yaşayışına tesir ettiğini söylemek de mümkündür.
Lale Devri'nde Meydana Gelen İlkler
Baskının azaldığı, yenileşmenin önünün açıldığı her ortam, edebiyatın, sanatın, mimarinin ve düşüncenin gelişmeye gebe olduğu zeminler doğurur. Bu yönüyle Osmanlı tarihini incelediğimizde bahsi geçen konunun belirgin bir şekilde önünün açıldığı ilk dönem Lale Devri olarak karşımıza çıkar. 1718’de Avusturya ve müttefiki Venedik ile imzalanan Pasarofça Antlaşması’yla başlayan, Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın uzun sadaret dönemini içerisine alan ve 1730’da Patrona Halil İsyanı ile son bulan bu dönem Batı ile siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkilerin geliştiği, zevk, eğlence, barış, yenileşme ve sivil reformların gerçekleştiği birçok ilke sahne oldu. Lale Devri’nde meydana gelen ilkleri gelin beraber inceleyelim.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun