Dünyada ilk borsa işlemleri büyük limanlara sahip olan İngiltere, İtalya, Hollanda ve Belçika gibi denizci ülkelerde görülmüştür. İlk borsa binası olarak da Belçika’nın Anvers şehrinde 1487 yılında kurulan borsa binası gösterilmektedir. Daha sonra Hollanda’da Amsterdam Borsası kurulmuştur. Bu iki borsayı Paris, Londra, Berlin, Basel, Viyana, New York, Brüksel, Roma, Milano, Madrid, İstanbul ve Tokyo borsaları takip etmişti ve günümüzdeki büyük borsalar meydana gelmiştir.
Borsaların kurulmasında en büyük etken menkul kıymetlerin el değiştirmesidir. İlk olarak pazar ve panayırlara dayanan borsa temeli işlem hacminin artış göstermesi ile pazar faaliyetlerinden daha büyük faaliyetlere geçiş yaparak vadeli işlemlere kadar uzanmıştır. İşlem hacminin artması ile sokaklarda yapılan işlemler kahve, lokanta gibi yerlere taşınmıştır ve bunun en iyi örneği Londra’da girişi ücretli olan bir kahvehanedir. Daha sonları alım satım işlemlerinin iyice ilerlemesi ile borsa yatırımcıları uzmanlaşmışlar ve bir meslek kuruluşları artış göstermiştir. Hile ve dolandırıcılığa karşı disiplinli ve güvenli bir ortamda borsa yatırımlarının yapılması ihtiyacı artış göstermiştir.
Borsaların gelişmişlik tarz ve derecesi ülkelerin ekonomik ortam ve şartları tarafından belirlenmektedir. Bu nedenle de dünya üzerinde yer alan her borsanın çeşitli gelişme dereceleri ve modelleri bulunmaktadır. Dünya üzerinde ne kadar borsa bulunuyorsa o kadar da borsa modeli olduğu kabul edilmektedir. Bunun yanında borsalar büyüklük özellikleri dikkate alınarak sınıflandırılmaktadır.
İşlem hacmi, piyasa değeri gibi büyüklük özelliklerine göre borsalar;
- Süper borsalar,
- Büyük borsalar,
- Orta büyüklükte borsalar,
- Küçük borsalar olarak sınıflandırılabilir.
Gelişmiş borsalar genel olarak sanayileşmiş ülkelerde faaliyet gösteren büyük borsalardır. Dünyanın en büyük borsası New York Stock Exchange (NYSE); dünyanın en büyük ikinci borsası ise Nasdaq Borsası’dır. Bu iki borsanın da işleyişleri birbirinden farklıdır. Nasdaq Borsası elektronik bir sistemle çalışan ve organize olmayan bir borsadır. New York’ta kurulmuş olan bu borsada genellikle teknoloji ağırlıklı şirketlerin menkul kıymetleri işlem görmektedir.
Ülkemiz borsasının da içerisinde yer aldığı gelişmekte olan borsalar ise gelişmekte olan ülkelerde faaliyet göstermektedir. Günümüzde en önemli olanları ise; Güney Amerika’da Arjantin, Brezilya, Şili Borsaları; Uzak Doğu’da Endonezya, Malezya ve Tayland Borsaları; Avrupa’da Borsa İstanbul, Ürdün, Rusya, Romanya ve Macaristan Borsalarıdır.
Süper Borsalar
New York Borsası (New York Stock Exchange, NYSE)
Dealerlar kendi nam ve hesaplarına alım – satım işlemleri yapabilen borsa üyeleridir. New York Borsası’nda 2010 yılı verilerine göre 2317 şirketin menkul kıymetleri işlem görmektedir. ABD menkul kıymet piyasasının % 85’i New York Borsası’nda işlem görmektedir.
Menkul kıymetlerini, New York Borsası’nda kayıt ettirmek (kote) isteyen şirketlerin;
- Önemli derecede aktif varlığa ve kazanca sahip olması,
- Faaliyet alanının ulusal çıkarlara uygun olması,
- Faaliyetlerini sürdürdüğü sektörün genel durumunun ve şirketin ilgili sektördeki durumunun istikrarlı olması,
- Hisse senetlerinin geniş kitlelere dağıtılabilecek sayıda olması,
- Bilançolarının bağımsız muhasebeciler tarafından borsanın saptayacağı şekilde denetlenmiş olması,
- Her hisse senedi sahibine yönetiminde söz hakkı tanıyacak biçimde olması gerekir.
Tokyo Borsası (Tokyo Stock Exchange, TSE)
Tokyo Borsası’nın üyeleri; düzenli üyeler ve saitori’ler olarak iki gruba ayrılmıştır. Düzenli üyeler, kendileri ve müşterileri adına alım – satım işlemi yaparlar. Saitori’ler düzenli aracılar arasındaki işlemlerde bir aracı şeklinde hizmet vermektedir. Bir tür brokerın brokerı oldukları kabul edilmiştir ve bu yönleri ile New York Borsası’nın specialistlerine benzetilmektedir.
Tokyo Borsası tamamen bilgisayar desteği ile borsa işlemlerini desteklemektedir. Aracı kuruluşlar, müşterilerden aldıkları alım – satım emirleri borsa salonunda bulunan saitorilere iletirler. Saitoriler aracı kurumlara aracılık etmektedir ve müşteri emirleri merkezi bilgisayarlı sisteme girilmektedir.
Tokyo Borsası bir şirket olarak faaliyet gösterir ve organizasyon şeması da bir şirketin organizasyon şeması niteliği taşımaktadır. Borsada kamu yönetiminin sıkı otoritesi söz konusudur. Borsada ilgili kararlar da maliye bakanlığı tarafından alınmaktadır. Maliye bakanlığına bağlı bir birim olarak çalışan Menkul Kıymetler Kurulu, doğrudan borsayı, aracı kurumları ve menkul kıymet ihraç eden şirketleri denetleyebilmektedir.
Londra Borsası (London Stock Exchange, LSE)
Modern anlamda da ilk organize olmuş borsa, Londra’da 1801 yılında kurulmuştur. Dünyanın en büyük borsaları arasında yerini koruması için Londra Borsası’nda birçok değişiklik yapılmıştır. Bunlar arasında en çok bilinen ise 1986 yılında Büyük Patlama (Big Bang) diye anılan düzenlemelerdir.
Big Bang düzenlemesi ile Londra Borsası’nda yapılan büyük değişiklikler;
- Banka ve diğer finansal kurumlara aracılık yapma fırsatı getirilmiş,
- Komisyonlar serbest bırakılmış,
- İşlem yapan kurumlara hem brokerlik, hem de dealerlık yapma imkanı sağlanmış,
- İşlemlerin yüz yüze yapılması yerine bilgisayar ve telefonlar aracılığıyla yapılması sağlanmıştır.
- Alfa hisse senetleri, en aktif işlem gören hisse senetleri,
- Beta ve Gamma hisse senetleri, Alfa grubu hisse senetlerine göre daha az aktif olan hisse senetleridir.
- Delta grubu hisse senetleri ise, likiditesi en az olan hisse senetleridir.
- Londra Opsiyon Pazarı,
- Birleşik Krallık Hisse Senetleri,
- Uluslararası Hisse Senetleri ve Kamu Menkul Kıymetleri,
- Sabit faizli menkul kıymetler.
Büyük Borsalar
Amerikan Borsası (American Stock Exchange, AMEX)
Amerikan Borsası’nda 796 şirketin 950 menkul kıymeti işlem görmektedir. Borsada küçük ve yeni kurulmuş işletmelerin menkul kıymetleri işlem görür. ABD’nin ikinci büyük borsası olma niteliği taşımaktadır. New York Borsası ile birlikte ABD içinde toplam menkul kıymet alım satım hacminin % 90’ına sahiptirler. Amerikan Borsası’nda müşterilerin alım – satım emirleri düzenli veya yardımcı üyelere verilir. Aynı zamanda bankalar da bu emirleri kabul edebilir. Bankalar borsa üyeleri değildir ama borsaya üye firmalara emirleri ileterek yatırımcılara yardımcı olmaktadırlar.
Diğer Büyük Borsalar
- Chicago Borsası (Midwest Stock Exchange)
- Pasifik Borsası (Pasific Stock Exchange San Francisco ve Los Angeles’ta birer şubeleri bulunmakta)
- Hong Kong, Paris, Milano, Frankfurt Borsalarıdır.
Orta Büyüklükte Borsalar
ABD
ABD’de 7 tanesi aktif toplam 14 borsa bulunmaktadır. Boston, Cincinati ve Philadelphia borsaları. Bunların dışında yer alan, Chicago’daki Futures Exchange ve Chicago Board Options Market olarak vadeli işlem ve opsiyon borsaları bulunmaktadır.
Avrupa
Frankfurt dışındaki Alman borsaları olan Berlin, Hamburg, Münih borsalarıdır. Bunlarında dışında Madrid, Barcelona, Brüksel, Lizbon, Kopenhag, Stockholm, Amsterdam.
Uzak Doğu
- Seul, Taiwan, Singapur, Sydney, Melbourne, Bombay ve Hindistan’da yer alan toplam 14 borsa.
- Latin Amerika ve Kanada
- Rio de Janeiro, Buones Aires, Sao, Mexico City, Toronto.
Orta Doğu
- İstanbul
Küçük Borsalar
Dünya üzerinde 65’e yakın faaliyet gösteren borsa bulunmaktadır. Atina, Tel Aviv, Viyana, Oslo, Helsinki, Manila, Kuveyt, Nijerya gibi…