This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
L HAKKI İstanbul Darülfünunu Müderrislerinden
Mürebbilere
Mefkure, Yeni hayat, Cazi, Tipler, içtimaiyat, Çocuk, Türkçülük, Kadın, Ruhiyat, Felsefe Ahlâk, Güzel mazi estetik, Şehircilik
SUHULET
KÜTÜPANESİ:
SEMİH
LÜTFÜ
İstanbul — A n k a r a c a d d e s i 1 9 3 2
MÜELLİFİN DİĞER ESERLERİ: Taiim ve terbiyede inkilâp Jem-Jacques Rousseau, terbiye felsefesi Demokrasi ve San'at Umumî pedagoji Hususî tedris usulleri
I
\ S \ j j j [ j „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „ „
•
İçtimaiyat noktai nazarından terbi/e Terbiye müsahibeleri Terbiye avam Din ve hayat Ahlâksızlık Maarifte bir siyaset Kaibin gözü Avrupa bizi nasıl tanıyor? Terbiye ve iman | İlmi terbiye konferansları j Terbiye ilmi j Terbiye dersleri 1 Usulü terbiye ve tedris \ Coğrafyanın usulü tedrisi I Hendesenin usulü tedrisi < Resim usulü tedrisi
\
Nüshası kalmamıştır,
"
I 1
<
j Eşya derslerinin usulü tedrisi El işlerinin usulü tedrisi | Mektep temsilerinin usulü tedrisi
„ „ „
İstanbul: TECELLİ MATBAASI
Mefkure
Bu kitap on iki seneden beri yazdığım dağınık ve kısa yazılarımın bir araya toplanmasından vücude geldi. Eğer bir aile uzviyeti halinde birleşmeselerdi öleceklerdi. Bu ölüme razı olamadım. İçindeki fikirler mevzuları olan vakaların tarihinden bazen çok evvel bazen de biraz sonra yazılmıştır. Hemen hepsi Türkiye düşüncesinden doğduğu için aralarında akrabalık vardır. Hayatın aynı manzarasından bahseden parçalar eski yeni sirasiîe birbirini kovalar. Bu yeni teşekkül vesüesile yazılarımın ne şekli ne de manası ' üzerinde heman hiç tadilât yapmadım. Aralarında bazen saf vet ve samimiyetleri bazen de cüret ve cesaretlerile şimdi beni bile düşündüren parçalar vardır. Bazı kanaatlerimin şimdiye kadar hiç değişmediğini gördüm, bundan sonrada belki değişmiyeceklerdir...
Çamlica, 7 Teşrinisani 1931
İsmail Hakkı
Yaşayacakmıyız?
Niçin yaşıyoruz ve niçin yaşamak istiyoruz?. Bir sual ki cevabını kolayca bulmak bence mümkün değil.,. On sene evvel bir gün, Paris Sefarethanesinin intizar salonunda oturuyordum, orada benim gibi işi olan bir genç daha vardı. Söz açıldı. Garbm medeniyetinden, müzelerinden, saraylarından, kütüphanelerinden, tünellerinden bahsedildi... Muhatabım birden bire şu suali soruverdu: — Ya bizim nemiz var?!. Evet, bizim nemiz vardı?!. Hangi tünellerimiz, hangi • müzelerimiz, hangi fabrikalarımız ve gemilerimiz vardı?!. Tıkandım kaldım!. Fakat o zamandan beri bir ses, derinden, ruhumdan gelen bir seş, bana şöyle dedi: — Yaşıyoruz ve yaşıyacagız!.. Ben ki fikirlerimle, muhakemelerimle müdafaa edemediğim bu hakka hissimle, ruhumla çoktan inanmıştım, yaşamıya niçin imanım olduğunu bilmezdim, gönülden gelen haberler gibi bu da, "Trükrn yaşamak hakkı,, da benim için bir "karanlık fikir,, di... Bu iman akla nakadar zıt gelirse gelsin, bir imandır, bu iman ilmî tahlillerden, mantıkî istidlallerden nakadar kaçarsa kaçsın, yine bir imandır, her iman gibi bir kuvvettir, ve her kuvvet gibi yoktan var edici, yaratıcıdır. Harbin zararları, Anadolunun nüfusu, hiç bir felâket hiç bir sebep bende bu imanı sarsmadı, sarsamadı. Bu ka ra günlerde bile türk milletinin bitmez tükenmez olan "yaşa mak kudreti,, ne iman ediyorum; Dinde bütün masivadan mücerret bir Allah var, diye haykıran, ahlükta manfaa i hodbinliği gömen, zevkte, san'atte sadeliği, kibarlığı beye-,
g nen, tarihte bir devir kapayıp ikinci bir devir açan Türklerin insaniyet aleminde bir vazifesi, hatta vazifeleri olduğuna iman ediyorum. Bu iman yalnız benim değil, en cahil köylülerden en münevverlerine kadar bütün Türklerin samimî duygusu, en canlı bir aşkıdır. Bu sihirli kuvvet her gün bir kerre daha Türklerle meskûn olan topraklan sarsıyor, ve ondan yeni insanlar, yeni mucizeler çıkarıyor! Yine onun, o imanın şiddetli bir hamlesile bugün yarın bu topraklar üzerinde yepyeni bir türk medeniyeti dogamayacağım kim, hangi ilim, hangi aklıselim idda edebilir?..
Yalan ve riya
Eğer ruhu madde gibi, canlıyı camit gibi parçalamak caizse, memleket hakkındaki hislerimizi de ikiye ayırmak, parçalamak caizdir: Betbinlik, nikbinlik... Betbinlerin ağZında dolaşan sözler hep: Ölmek, batmak, parçalanmaktır. Bu iki cereyan çok kere zıt ve düşman olan iki şey gibibirbirine çarpar, birleşmiyerek, anlaşmıyarak birbirini ezer ve üzer... Betbinler çok kere hayatın dişini, ölüsünü gören müşahitlerdir; ilimleri müşahedelerinden, hesabtan, akıldan gelir. Nikbinler daha ziyade hayatın içini, seyyalesini sezen müminlerdir; hükümleri histen, kalpten, ilhamdan doğar... Akıl, hesap işidir; his, imana bağlıdır. Betbinlik ile nikbinlik nasıl zıt ise; madde ile ruh, fikirle iman da öylece ayrıdır. Ölü ile diri bir değildir. Dökülen, kırılan her şey maddedir. Ayıbı görülen, kusuru anlaşılan her şey maddedir. Fakat ruh, iman, mefkure, ne derseniz deyiniz, hayat, canlı, yaşayan böyle değildir; maddeden ayndir. Meselâ Allah tutulmaz, gözle görülmez, kusuru, noksanı düşünülemez, her türlü tahlil ve tenkidimizden kaçar. Yalnız yalnız duyulur, yaşanır, sevilir, uğuruda maddeler, vücutlar, miletler ifna edilir...
Ve en büyük delâletimiz bu felsefedir. ölmekle birdir. Onu gömmek lâzımdır. demirler.Aristolardan gelen. yalan ve riya!. Maneviyat Türkler tarihte büyük vazifeler yaptılar. Bu defin yalnız bir şartla mümkündür: Ölenin öldüğünü en tiz ve en yüksek sesle bağırmak. ölmüştür. Mefkure yer yüzüne inince madde kisvesine girer. elimizde yaşanmış bir aşkın cesedinden başka bir şey kalmamıştır!. ahlâklar. En büyük düşmanımız. Omuzlarımıza çöken bu muhterem cesedi.. kurşunlar alemi gibi bir de dinler.Ruhu madde ile anlayan. ilim mantığının. maneviyatı akılla tartan. imanı fikirle tenkit eden felsefe delâlettir. bütün emellerimiz yarın için. vicdan kudretinin varlığına.Deseartes' İarda.. alnı açık. taşlar. madde.. Bu feryat vazifesi ise inkılâpçıların. Fakat ne bu hürmet. san'atler. vakur bir mimari icat . mahrem olan bu his aleminin. yaratıcılığına şehadetler. mefkureler aleminin ve nihayet. akıl cihazının kavrayamıyacağı derecede hususî. sütü temiz Türklerindir.. mananın artığıdır. Artık bütün imanlarımız. Kurunu vustanın ihtiraslı ve iztiraplı hayatından bütün benliği. Gerçi bizim için bu ceset hürmete lâyıktır. ne de bu vazife dirilere karşı olanın aynı değildir. Lâkin girdiği gün artık mefkure değildir." hakkı hayatı olmıyan bu ölü maziyi gömmektir. hayatı. Sofistlerden. Fakat ölü daima dirinin na'şıdir. gerçe bizim ona karşı bir vazifemiz vardır... en azemetli mefkureleri yer yüzünde asırlarca muhafaza ve müdafaa ettiler. bütün istiklâlile sade. Kante'larda süzülen felsefe hamlesinde ne göreceksiniz? Dağlar. Bu yarına varmanın en kısa yolu nedir?. Ölüye takılmak. Felsefenin sırrını. ilmin tekâmülünü bütün tetkik ediniz. büyük ve mukaddes yarın içindir.
_. Darülfünundur. hastayı hep dışından tedaviye koyuldular! Hastanın vücudunda çıban gördükçe yardılar.. Bu intibah bediî bir intihahtır.. ne muharebeden bahse hacet yok! Bir siyaset iflâsından. Türk manen zayıftır. fikir. 8 ettiler.. Garbın menfaat ahlâkına karşı hasbilik ahlâkını.. Acemin. Bu inkilâbı yanliz mütefekkirler yapar. Garbin. mantıkî bir dil yabtılar. mefkuresinin. Bu intibahı da san'atkârlar yapar. bütün bu hamlelerinde millî dehalarının şiddetini gösterdiler. her iki faaliyetin tabiati. Türk maddeten zayıf. maddiyatta bulacaktır. bunlar da doğrudan doğruya hayatın mevlududur. Türkün hasta vücudu örselene örselene bir gün geldi yıkihverdi! . aklın. Bütün ananeleri. tetebbüün mahsulüdür. onlar zekânın. iztirap ile çöktüler. Her iki dehanın menşei bir olmadığı gibi. çünkü manen kuvvtli değildir. Bu inkilâp ilmî bir inkılâptır. Asya Türkçesinin canh unsurlarını alarak yepyeni bir terkip ve imtizaçla sade. muhakemenin usullerinde. hissi. Nihayet Türkler çöktüler. Artık samimî Türkler için ne rauahedenameden. Türk maddeten zayıftır. manen zayıftır. gözlerinizin önünde duran bir millet yıkıntısı. mefkureyi yaşatan sanatkârlar. bir ruh harabesi var! Türk milletinin yarınki hayatını tanzim edecek olan güzideleri başlıca şu iki sınıfa mensup olacaklardır. bütün seciyelerile kendilerine mahsus bir medeniyeti hemen hemen yoktan var ettiler. İkincileri yetiştiren zevktir. Birincileri yetiştiren tahsildir. Eğer bir millet hissen hasta ise tedavisini kalbte. çünkü Türkün maneviyatı mazisinin enkazı altında kalmıştır. bir sevkulceyş hatasından evvel. Şimdiye kadar gelenler Türkün bu içerideki zafını anlayamadılar. heyecandır. garbin zinet ve sefahet iptilâsına karşı sadelik zevkini canlandırdılar.. maneviyatta bulacaktır. heyecanlarının tekevvününde. yardıkça başka yerden patlak verdirdiler!. ilim yapan mütefekkirler. Eğer bir millet fikren hasta ise tedavisini akılda. usulleri de başkadır. Bütün bu icatlarında. zaman ile.
izan ve takdir işidir. daha doğrusu kelimenin kaç manası var bilmem! Benim bildiğim bîr şey varsa o da bu kelimenin psikoloji kitablarmda bile manasının pek açık surette tespit edilmemiş olmasıdır. herşevden evvel bir duygu. Türkün hissî inkilâbmı yapacak olanlar yalnız sanatkârlardır O sanatkârlar ki Türkün ölen. altında henüz sıcak. başka istidatlar lâzımdır. Herkes her alim. Ozaman Türk kendi benliğini tekrar bulmak zevkile tarihinin duyan. duygularının bütün berraklığını kaybetmiş. bu maneviyat alemini sezmeğe muktedir değildir.. riyadan samimiyete. maneviyatını islâh vazifesi nasıl teslim edilebilir?!. kahpten ruha. çöken mazisini atıp. Kitapların kuru ibareleri üzerine kapanmış. Kelime ne manada kollanılıyor. gibi düşünüp te basit unsurlarını araştıran psikoloji müellifleri . kafaları mücerret kelimelerle dolmuş. gözleri pencereden dışarısını bile göremeyen kafası dolgunlara böyle bir vazife. henüz yaratıcı olan hayat kuvvetini bulacaklar ve onu canh bir edebiyat. yaratmak kudretini gösterecektir... aklıselimini. İnkılâbın sırrı şu noktadadır: Riyayı kaldunp samimiyeti bulmak!. Mazi ile hal " Seciyeli. edebiyatını. seciyesiz „ diyorlar. memleketin ahlâkını. düşünen devirlerinde olduğu gibi. Hele seciyeyi "bir cismi mürekkep. Bu iş bir fikir ve mantık yahut cesaret meselesi değil. her kahraman bu manevî hastalığı tedaviye ehil. canîı bir ahlâk şeklinde cesetlendireceklerdir.— 9 Mazinin bu hatalarım tekrar etmek için güzidelere başka fikirler. ölüden diriye sıçramak lâzımdır!. Bunun için vicdandan gelen bir hamle ile silkinmek. Türkün manevî dertlerini sezecek.
Boylan ise belki altı yedi metrodur. Bunu ancak yazı ile uğraşanlar hakkile takdir edebilir. Hafız Osmanlar.. Muhammet. fakat hiç bir zaman yazıda Kazesker Efendinin kâbına erişemedi. Seciye der demez. şayanı iftihar derecede bir hattat olmuştur. Kazesker Efendiyi geçmek! Bu. Kazesker Efendi müsveddeyi evirip çeviriyor. o tarihten sonra . cehit karşısında duran bir Türkün alacağı vaziyeti alıyor. Dikkat ediyor. Bende bu hatıra eski terbiyemize ait bir vaka'mndır. eser. Bir gün Şefik Bey büyük bir Celi yazısını tashiettirmek için hocasının. Galatasaray Sultanisin hat muallimi olan Mehmet izzet efendi merhum değil. hatırlattığı bir vak'a olacak. Mustafa İzzet efendi büyük bir hattat aynı zamanda büyük bir musikişinas idi. Bu büyük lâvhalarm her elifi bir insan gövdesi kadar geniştir.. O. oüyüklüğü değil. lâvhasını yazan Şefik Bey de büyük bir hattattı. her hotbinliği unutuyor. Mustafa Rakımlar. diyorlar. yazı kâinatında koca bir âlem idi.. Celâlettinlerdeki gibi bir hususiyet vardı. kemal şeref ve tevazula diyor ki: — Maşallah Şefik Bey artık bizi de geçtiniz. Kazesker Efendinin eserlerinde yazı tarihinde şeyh Hamdullah efendiler. muvaffakiyet. Bunlar yazı tarihinde bir devir başlangıcı olacak derecede müstesna eserlerdir. güzelliğidir. Bu lâvhalarm hattatı Kazesker Mustafa İzzet Efendi merhumdur.Bu ilmî telâkkilerden sarfınazar her halde seciyenin zihnimizde az çok vazıh bir surette delâlet ettiği.. galiba yalısına gidiyor.- 10 - çoktur. Büyük adam her gururu. Bu yazıların asıl şayanı hayret olan ciheti. Alfred Fouillee gibi bazı müellifler de "seciyenin terkibinde zekâ da vardır... Bazılarına göre seciyenin unsurları sadece irade ile histir. bakıyor kî talebesi artık mertebeyi kemale ermiş. benim hatırıma gelen şu vak'adır: Ayasofya Camii şerifindeki Ciharı Yarı Güzin lavhalannı herkes bilir: Allah. Harbiye nezaretinin methali üzerindeki "Daireyi Umuru Askeriye.
. nasıl mukabele etsin ?! — Aman efendim estafurullah!. biz Asyayı Sugaradan Türk- . bundan dört ay evvel kordonda bir nutuk veriyor. her şey külliyen değişti?! Gerçi feylesoflar derler ki: Hayat değişmektir. yalnız samimiyet. mazisinden çıkmak ta yok!. maziyi devam ettirebilmektir. Mamafih bu söz üstadı azamın ağzından bir kerre çıkmıştır. Bu bir lâvhadır. İşte o devrin hattatile şakirdi!. de okudum.... Ona mecrasını bulduracak olan.M gelenler arasında Şefik Bey de dahil olduğu halde kaç hattata müyesser oldu acaba?!.. Şimdi mahviyet ve tevazua bu kadar meclüp olan bir milletin dehası nasıl olur da bu seciyeye taban tabana zıt olarak arsızlık ve yüzsüzlük şekline girebilir?!. bir şiirdir. Papulasın nutku Dün "Vakit. Güzelliği zamanına göredir. mütemadiyen değişmektir. kendi yatağını bozmuştur. Şefik Bey böyle bir iltifata lâkayit kalamıyor. Fakat hiç bir zaman mazisile alâkasını büsbütün kesmek değil! Değişmek fikrinde maziye saplanıp kalmak yoksa da. Her şey yakın mazi ile taban tabana zıttır! Acaba nasıl bir tarihî inkilâp oldu da her şeyin altı üstüne geldi. istikbale akmamış. Sadeliğe ve kanaata o kadar mclüp olan bir millet nasıl olur da israfa ve iptizale bu derece meftun olur ?! insanın hüküm edeceği geliyor ki mazimiz yürümemiş. Yunan Ceneralı Papulas. yalnız şuurlu bir tenkittir. Terakki. nihayetinde İzmirin istikbalini karanlık görenlere hitaben diyor ki: " İzmirin bizim elimizden çıkması hakkında çok değil. yüzde iki ihtimal mevcut olsa. İzmir Rumlarından para toplamak için. Ya şimdi?!. Diyerek hocasının ellerine sarılıyor!. belki tıkanmıştır ve her taraftan taşan hayat.
velev Yunan hükümeti olsun. Bugün Yunan kuvveti.. İcabında da bunlardan tecahül etmek kolaylığı daima vardır! Çünkü aynı gazetenin verdiği malûmata göre Yunan işgali altında kalan türk köyleri ve köylüleri bugün yunan çeteleri tarafından yakılmaktadır. Çünkü tabiatta hiç bir devlet yalnız değildir. Papulasın sözlerinde zulmü ifade için öyle bir kudret ve samimiyet var ki.. İzmir ve Bursa gibi en zengin. Papulasm arzusu veçle. O zaman Papulasın diramını oynayacak. Anlaşılan fertler gibi milletlerin de hastalıkları. hem de ele avuca sığmayacak bir teşkilâta lüzum vardır: Çeteler!. en uyanık. Bu gayrı mes'ul kuvvetler. Şu var ki "Ben Asyayı Sugaraya medeniyet getiriyorum!. Şu halde dört ay evvel Papulasm söylediği nutka mevzu olan o sözler artık bugün. iddiasında bulunan bir hükümet. gayet basittir: Bir yandan Türk sekenesini. topraklarınız. bir niyetin ifadesi değil. çılgın ve salgın devirleri vardır: Nitekim bütün cihana ilânı harp eden ve yarı Avrupayı istilâya koyulan Almanyanın o zamanki halini tetkik eden içtimahiyatçı Durkheim buna " Dehameti irade „ diyor ve Almanyanın er geç mağlup olacağını keşfediyordu. en müterekki ahalimiz bu işgal edilen kısımdadır. en bereketli.. bir yandan da servet ve sanayiini mahvetmektir!.. belki kanlı bir vakanın hikâyesidir!. Ceneral. arkasındaki Yunan hükümeti tarafından arzu edildiği gibi terbiye ve tenmiye edilebilir.— 12 — leri otuz sene istifadeden mahrum edecek vesaite müracaatta tereddüd etmeyiz. rum zenginlerinin hamiyetini tahrik için Türk köyleriniu nasıl yakıldığını ve yıkıldığın1 da söylemekten çekinmeyecektir!. bu yağmakeriiğj açıktan açığa yapmak istemez. Asyayı Sugaray otuz sene istifade edilemez bir hale getirmek için yapılacak iş. bu Asyanın üarp taraflarını işgal ediyor. Çünkü bazı menfaat endişeler1 buna manidir. askerî satvetini ve madî kudretini tahdit eden .. Asyayi Sugara Türk vatanının en mühim parçasıdır.
tetkike çalışan insaniyet alemi. „ diyen ve izmirden çıkmak ihtimalinin kuvvetleştiğini görünce aynı Anadoluyu çeteleriie yakan bugünkü Yunanistanın hali dünkü Almanyanın halinden farklı değild r. Afrika içlerini ve buz kıtalarını bile keşfe. ahlâkî kuvvetlerin ise mahvolmayacağmı. zuiüm ve istilâ makinesi çahşa çalışa. biçecek. kesecek. İşte Almanya gibi bu hakikati.— 13 — diğer devletler vardır. İşte o şuura söylüyorum ki: Yunan makinesi pek yakında bir gün kırılacaktır. para ve kömür kuvvetile işleyen bu harp. sadece. yıkacak.. Haktan. Türk milletinin bu hakarete lâyık olmadığını mevzubahsedecek ve müstesna medeniyetimizi insaniyet âlemine ilân ve müdafaa edecek olan ben değilim. Yunanistanm bugünkü muvaffakiyeti herne olursa olsun. Diğer cihetten.. bugünkü küçük Yunanistan da iradesi şişkin. selâmeti fikir ve muhakemesidir. Fakat tabiat değişmez. şuuru kör. milletin namus ve şeref duygusu. yakacak. nihayet aşınacak. serveti diğer milletlerin servetile tahdit edilmiştir. Dünkü büyük Almanya gibi. bu muayyeniyeti tanımamış olan bir devletin şuuru körleşmiş.. Böyle bir devlet. mütemadiyen sağına soluna saldıracak. Papulasın ağzile " İzmirden çıkarsam Anadoluyu yakarım!. Türkü belk Türkten daha iyi tanıyailir.. Öyle bir şuur ki Yunan istilâsı karşısında derhal bir orduyu yoktan var etmiş ve diğer bir devlet için yeni bir hayat mebdei bulmuştur. iradesi diğer milletlerin iradesile. milletin şuurudur. fakat nihayet tükenecektir. feylesof Bergson bir nutkunda Almanyayı büyük bir makinaya benzetiyor. hep saldırıyor. bir gün gelup kırılacaktır. Benim müracaat edeceğim kuvvet. vicdandan gelen bizim kuvvetimiz ise bütün manevî ve . bir makine intizam ve kudretile çalıştığını izahettikten sonra kırıldığını ve aitmda milyonlarca insanın ezildiğini tasvir ediyor ve manevî. bilâkis yaratıcı ve lâyezal olduğunu kaydediyor.. ^ İşte. iradesi şişmiş demektir.
tepelerinden güneş yiyen bu uzun boylu mahlûklar. gözleri çukura kaçmış bir kördü! Arabanın yaklaştığını duyunca sükûnetle ayağa kalktı. Bu adam. Ilgazlann her sırtında.. temmuz iptidalarında Kastamunu ormanlarını geçiyoruz: Ilgazları görenler yalnız çamlarla meskûn. Kör sadece: — Uğurlar olsun size! Dedi. Akşama doğru artık bu çam dağlarını terk . Arabamız köşeyi döner dönmez ileride. ve nihayet aşındırıp kırmaktır.— 14 — rahmani kvvetler gibi lâyezaldîr. taşmak coşmak için vesile arayordu. Yüksek bir tepeyi aştıktan sonra bir derenin kenarına inmiştik. Arabamızı anadolunun iztiraplarını söyleyen bu canlı heykelin karşısında durdurduk ve ona sadaka verdik.çok işletmek. dindar anadolu topraklarının yeşil ve canlı minareleridir! Üzerinde bu yeşil minareler yükselen sırtları saatlerce çıkarsınız ve sulak bir vadiye doğru saatlerce inersiniz.. Çamlar. yaşamak ve çoğalmak aşkını duymak işin Ilgazlara gelmişlerdir!. Keder yolcuları Geçen yaz. bu hazin ve rüya memleketinin aşkile dolmuş gibiydi. hoş bir memleket zannederler.. nüfusu çok. toprağının her karışında ferdleri on on beş metro yükselen bir çam ailesi vardır.. nevilerinin bütün neşvmema hırsını. hemen yolun kıyısında oturan bir köylüye rastgeldik. Köklerinden kum. artık hareket etmiyordu.bizim için az zararla . Zengin bir dekor içinde yolculuk ediyoruz. Dağların etek lerinden adım başına sızan sularla ıslanan çamurlu bir yoldan geçiyoruz. Bu mücadeledeki bütün hüner ve dehamız zulüm ve şekavet makinesi ni mümkün olduğu kadar . tekerleğin geldiği tarafı arar gibi ellerim uzatıyordu.. Kaç gündür gönlümüz Anadolunun. Öyle zamanı olmuştu...
Yolun bilmem hangi noktasında arabamız yine durmuş. annesine verdi. içinden susuzluktan büyümemiş bir kaç marul fidesi çıkardı. araba yolcularına bîı kötü marulları satarak geçiniyordu. dedim. Diyordu.. Uzaktan gelen çocuklu bir kadm nazarı dikkatimizi kendi üzerine celbetti.raksın tesirini sürükleyüp götürmüştü.— 15 - etmiştik. Dedim. Ben kötü mal gören müşteriler gibi alelade: — Kadın.. Kadıncağız mahcup oldu ve ne diyeceğini şaşırdı. Bu tesadüf çok hazindi. Nasıl marul bakayım! Dedim. Bu kadın. Kadm tekrar çocuğun kolundan tutup sürüklüyor ve: — Uğurlar olsun kardeş!.. yine köye götüreceğiz. Çucuk bize döndü. O sizin neniz olur? —r İşte o kör bizim köyden. çocuğun kulağına eğilerek gizlice bir şey söyledi. hiç şübhesiz Harbi Umumîde kocasını kaybetmiş genç bir duldu. O aralık hatamı tamir için çocuğun eline bir mecidiye verdim. biri kaval. iki saat kadar ilerde!. hem de otuz kırk kişilik bir sevkıyat kafilesinin istirahat halini seyrediyoruz. Kadın yaklaşınca: — Kardeş! Dedi. ileride bir köre rasgeldiniz mi? — Evet rasgeldik.. daha fazlası mukadder değlmiş. dinleniyoruz. havaim ve . Bu kaval her zamanki gibi dokunaklı. bu raks sade olduğu kadar canlı idi. acemileri oyuna teşvik ediyor. Çocuk bu parayı hiç görmemiş gibi bir müddet evirip çevirdikten sonra. dedi ki: — Ağa marul istermisiniz? — Marulmu?. Kadın korkak bir vaziyetle elindeki mendili açtı. Az çok neş'elendik fakat. ihtiyarın biride raksediyor. Kadın böyle diyerek çocuğun elinden totup sürüklerken sualimin samimiyetinden cesaret almış gibi. . bu maruldan başka hsr şeye benziyor! Bu yenmez ki!. çalıyor. Kafilenin kumandanı olan çavuş.
bununla geçiniyorlar!. dulun eri dönmesi hikmeti ilâhiyene mugayirse. gencin hesabı dörde karşı birin hesabı değildi.' — Tığ.. biz Türkler hep aynı haldeyiz: hep aynı ikbalin düşkünleri.. Daha doğrusu bu bir hesabtan ziyade bir mucizeye benziyordu. tecavuza karşı nefsini müdafaa eden bir adamın hesabiydi.. Bu vak'ayı gencin ağzından dinlediğim zaman hayli nazari dikkatimi celbetmisti. evinde tığ yapan fakir bir adamın kızıdır. Elinde siyah bir tepsi üzerinde beyaz madenden işlenmiş bir parçayı müşterilerin önünden geçiyor. Genç adam teslim olmayı güçüklük saydığı için bir kayayı siper aldı. İki taraftan ateş açıldı. Vicdan ve irade Geçen yaz Niğde yerlerinden birinin oğlu bağdan dönüyordu. istermisiniz?. Genç salimen babasının evine döndü. Çaycı bu sefalet ve mücadele hikâyesini anlatırken ben de üç Anadolu seyyahatimle Anadolularm bana sordukları suvali hatırlayordum.. İstanbullular ne halde?! Ve diyordum ki. şu yaşayan çocukları olsun öldürme!. kızı da bu tığları yirmi beş kuruşa satıyor. genç. Anadollu. Dağda karşısına dört silâhlı çıktı ve teslim olmasını istediler. — İstanbul nasıl. aynı kederin yolcularıyız!. ihtiyar. ellerile tığ işliyebiliyor. Bir müddet sonra eşkiya kaçtı. ince ve titrek bir şeşle soruyor. Adamcağızın sokakta çalışmaya gücü yetmiyor. Ey kum dağlarını ve çam ormanlarını yaşatan ve çoğaltan Allahim! Körün gözü parlaması. Çaycı izahatat verdi: Bu..- 16 — Yine dün akşam çayhanenin birinde oturuyorum. aynı talihin kulları. çocuk. Dört kişinin tecavüzüne karşı nefsini . On yaşlarında sarı benizli sıska bir kız çocuğu girdi.
Yalnız bir amiri vrdı: dan. Aynı memleketin evlâtları azmin. bitmez tükenmez bir kudret ve kuvvet hazinesine malik olduğundandır. ve bir kuvveti vardı: İrade. İşte bütün Anadolu harekâtı aklın ve hesabın çerçevesine siğdınlamıyan vicdanî ve iradî eserlerdendir Hatta denilebilir ki bu müdafaa vicdanın. iradenin kendisidir. fakirin zengine karşı zaferinden ibaret olan bu harika ancak manevî kuvvetlerin maddî kuvvetlere karşı olan hâkimiyetiie izah edilebilir. mahvolmamak. Eğer Anadolu korkmuyor korkutuyor. Niğde evlerinde bu gün o kahramanlığın maceraları söyleniyor ve en çok hayret edenler arasında yine kahramanlar bulunuyor. Bu ufak kuvvet ne fennî bir pilâna. bu. En ihtiyarları başta olduğu halde iki üç yüzü birden dağa çıkıverdi. Bu ufak başı bozuk kuvvet bütün da yollarını k apadıktan başka bir gün muntazam bir ordunun altı yedi yüz kişisini de esir ederek Niğde sokaklarına indiriverdi.. Niğdenin hafızasında yaşıyan hatıralar yalnız bu münferit şecaat vakıalarından ibaret değildir.— 17 — ne suretle müdafaa edebildiğini o da izah edemiyordu. Zayıfın kaviye. O da bizim gibi birin dörde karşı müdafaasını şahane buluyor. azın çoğa. ve bir gün gelip maddî huvvetlereri de yaratmaktır. kendi eseri karşınında kendisi de hayret ediyordu. şecaatin daha büyük manzaralarını gördüler: Millî Hareketin başlangıcında Sivastan gelen istiklâl ve müdafaa daveti Niğdeliler arasında anî bir aksi tesir gösterdi: Bu daveti redde müstait olan memurlar bir gece ansızın memleket haneme sevkediliverdi. yorulmıyor yoruyor.. ne de bir erkânı harbiyeye malik değildi. Bn manevî kudret ve kuvvetin şanı yalnız maddî kuvvetlere er geç hâkim olmak değil. . alçalmıyor yükselivorsa.
her his müdafaya çevrilmiştir. ruh ciheti ayrı bir âlemdir. her iş en gürültüsüz ve en üzüntüsüz bir şekilde yapılıyordu. Zira bu vect her türlü maddî iztirapları eritmiştir. Bu. Pulath hattına kadar çekmek. bıkkınlık ve yeistir. Türkiye maarifinin islâhı ile uğraşıyorlardı.. Tabiî olmıyan. tarlada. Anadolu müdafaasını yoktan var eden kumandanlarda da vardır. asker kafileleri geçiyordu. kader ve talihe karşı büyük bir teslimiyet vardı. tayyare takımları. Sakarya harbinin bütün şiddetine. için muntazaman ricat ederken. Fakat bu hareketlerde hiç bir gösteriş yoktu. Ocakta. duyulan hep o müdafaadır. Ankara Darülmualliminin natamam binasında toplanan genç ve ihtiyar muallimler. Gerçi Ank araya giden bütün şosalardan akın akın cephane kervanları. bu ruhlarda derin bir tevekkül. her yer. müdafaanın bütün fevkalladeliğine rağmen Anadoluda her şey. top arabaları. Öğünlerin birinde cepheden henüz avdet etmiş olan Mustafa Kemal Paşa muharebenin safhaları hakkında Millet Meclisine izahat ve- . yolda. yara. soğuk. Anadoluda ölmek bîr emri tabiîdir. O derecede ki kendinizi harp etmiyen. her acı bu iklimde duyulmaz olmuştur. O âlemde her fikir. hatta ölüm. her kes sakindi. sulh içinde yaşayan bir memlekette zannedebilirdiniz.. hükümet konağında düşünülen. Anadolunun bu sükûnet ve sekineti yanlız mafevkinin emrine itaat eden cahil ve masum halkta da değil. maddî olan her felâket. Kalp. ruhlarda ihtiras yoktu. Anadolu müdafaasının göze görünen kısımdır. Türk ordusu düşmanı içeriye. bilâkis tarihin büyük vect ve hürriyet zamanlarında olduğu gibi. Tarihin zulüm ve tecavüz devirlerinde olduğu gibi zihinlerde ihtilâl. yorgunluk.. Sakarya harbi Ankara muallimler kongurasımn toplandığı bir zamana tesadüf ediyordu.Anadolu harbinin felsefesi Geçen yaz Anadolunun harp sahasına en yakın olan Vilâyetlerini gezdim. Açlık.
yahut bu insanlar bütün bir orduyu var ettikten ve bu ordu ile adedi. vesaiti daima katkat faik bir düşmana İnönünde.|Q riyordu. en sade bir lisanla fikirlerini ifade eden bu zatin hali sade bir lisanla meramını anlatan bir mukarririn hali kadar külfetsiz idi. Elinde harita. her tecavüzünü ve hayatın her şeametini sükûnetle karşılamaklar ve her maddî kuvvete karşı sebat etmekten ibarettir. Cephede ve cephe arkasında sessiz. düşmanının zebun olduğu kanaati nerden geliyor ? Kim.. ikinci nazariyenin ne derece doğru olduğunu anlamak için mutlaka cephelerde bulunmak lâzım değildir. zafer hususunda yüzde yüz emin olduğunu anlayacak derecede münevver midir? Hayır!. hudutların selâmeti için çalışan köylüleri. hangi esrarengiz . gösterişsiz çalışan bu insanları görenler için iki nazariyeden biri: Ya Anadolu yaptığı muazzam müdafanın tarihî ve insanî kıymetini taktirden aciz insanların ülkesidir. Ohalde bu saf. Zannedersiniz ki Anadolu kumandanlarının bütün dehası düşmanın her kuvvetini. Hulâsa Anadoluda en küçük bir neferden en büyük bir kumandana. ihtimallerini düşünecek. İnsan bu hakikati gözile gördükten sonra kendi kendine sorar ki: Acaba Anadolu halkı türk ve yunan harbinin bütün fennî ve askerî mahiyetini. Anadoludaki j millî hayatın nevi şimdiye kadar zihnin ve lisanın icat ettiği mefhumların hiç birile kabili ifade değildir. Öyle ise Anadoluda bu harbin mahiyetini. atisini tenvir etmek maksadile köylere ve en cahil köylülere varıncaya kadar telkinatta bulunmak maksadile teşkil edilmiş bir propaganda şebekesi mi vardır? Yine hayır!. Uzak köylerde bile cephe menkıbelerini dinlemek.. en büyük bir melhameye kadar her insan sakin. cahil ve fakir halka davasının hak. her zafer nümayişsizdir. Sakaryada galip geldikten sonra kendi mucizesinden gururlanmiyacak ve hiç bir nümayiş yapmayacak derecede yüksek seciyeli. en ufak bir müsademeden. vakur insanların vatanıdır. sırtında cephane taşıyan kadınları görmek kâfidir.
hayatımızın. bir namus uğruna köylüsünden kralına kadar bütün topraklarını ve bütün medeniyetini düşmanına istilâ ettiren Belçikanın ve aynı hassasiyetle düşman istilâsını istihkar eden Fransasra vaziyetidir. dinin. fatihlerin iradesini kendi nefsinde buldu. vesaitini. velilerin. yaşamak ve hürriyetini müdafa etmek şevki tabisîdir. fakat tarihimizin. istihkâm bulunmayan yerde göğüsle müdafaa ettiren. Bence bu esrarengiz kuvvet iki tarafın kuvvetini. kabiliyeti harbiyesini hesap ettiren. Köylerden asker çıkaran ve onu yeryer müdafaa merkezleri haline getiren. nihayet muntazam bir orduya kaiben. fakat tarihî ve manevî bir hayatı olan bir milletin vicdanının en derin nahiyelerinden gelen bir ilham. hiçbir talimin ve hiçbir propagandanın mahsulü değil. sanatın. gerçi Almanya da kendisinin ali ve ilâhî bir ırk olduğunu iddia ediyor ve bu iddiasını teyit edecek ırk nazariyetîerine . cepheye koş ! Allah seninle beraber dir. Gerçi Almanya da Belçika ve Fransa gibi dünya üzerinde hak davasında bulunuyordu. bir şevki tabiî. Yunanlıların bir çok maddî hususlardaki faikıyetini düşündüren kuru bir akıl ve muhakemenin çıkardığı riyazi netice değil. kvvetten başka hak tanımıyan Almanyan değil. Artık hiçbir şeyden korkusu kalmamıştı Bugünkü Anadolu hükümetinin vaziyeti için en yakın misal ne olabilir? Bir Frausız mütefekkiri için bu cihanı istilâ sevdasına düşen ve kendinden başka kuvvet. Bu esrarengiz şuur hiçbir ilmin. mefkurenin adeta kendisidir.. en nihayet bütün mütemeddin insaniyetin huzurunda "İşte ben varım ve var olacağım! „ dedirten bu şevki tabiîdir._ on _ kuvvettir ki "Köylü. ahlâkın.. İşte bu lâhutî kudret aklın ve muhakemenin sathına çıktığı gün Anadolu Türkü kendisini mintarafillâh bir vazifeyi mukaddeseye memur duydu ve peygamberlerin. diyor?!.. en derin ve en samimî benliğimizin sesidir. silâh olmayan yerde taş.
. dehamete uğramıştır. toptan ve gülleden geliyordu! [*]._j. 91 sarılıyordu. top gibi maddî kuvvetlerini nüfusun. dışarıdan. dehamete uğramıştır.. halbuki Alamanya bu tabiî kuvvetlere de isyan etti. servetin.. maddî idi. idare adamlarının kifayet edemiyeceği mesafelere döküyor. gemi. „ gibi insanların en mukaddes tanıdıkları kıymetlere ve mefkurelere hücum ediyordu. diyordu. Dünkü Alamanya "Millî hududlar. Fakat nihayet tükendi!. Gerçi Alamanyanın da namütenahi zannedilen kuvvetleri vardı. diyordu.zaferi nihaî. Nüfus. fakat Alamanya haksızdı!. gemileri yüzmez oldu!. Gerçi Alamanya da dünyanın en cesim toplarını dokuyor ve müthiş tahtelbahirler yüzdürüyordu. Belçikanın hududlarım çiğnemişti.. Almanya yalnız askerî hududlara değil aynı silâhla beşeriyetin mali müştereği olan manevî sahalara. unvanile yazdığı risalede: Alamanya mağlûp olacak. Bu gün müteveffa Dürkheim'm nazariyesini teyit eden misal Yunanlıların vaziyetidir. Aîamanyanın iradesi salim bir irade değildir... Büyük Kante'm milleti o kadar büyük feylesofları olmıyan fakat buna mukabil gayet çalışkan. Gotik san'atinin en mütekâmil eseri olan Reims kilisesinin dantel gibi mce oymalarını Krup fabrikasının obüsleri tuz gibi dalı*] Bu hükümlerin esasi içtimaiyatçı Durkheim'la feylesof Bergson'undur. Fakat topları patlamaz. Gerçi Alamanyada . hürriyet.. Kuvvet içeriden gelmiyor.. para. hudut. Çünkü Alamanyanın kuvveti manevî değil. fakat münhezim ve makhur oluyordu. zaruret tanımıyor. ve gayet namuskâr olduğu için Harbi Umumîde bitaraflığını bozmak istemiyen ufak bir milletin. çünkü tabiatta beşerî kuvvetler haricinde maddî kuvvetler vardır. Bu günkü Yunanlılar da dünkü Atamanlar gibi tabiatin kanunlarına karşı isyan etmiştir. İradeyi beşer bu kuvvetlerin zaruretlerile mukayyettir. Almanya gibi bu milletin de iradesi salim bir irade değildir. bedialara da hücum ediyordu. İçtimaiyatçı Dürkheim " Harbi kim istedi?. şeref ve namus. kurşun.
. ister bir içtimaiyat âlimine sorunuz ve yahut bir feylesof gibi harbimizin mukadderatını maddî manevî kuvvetlerin mukadderatile izah ediniz. Mini mini çocuklar manasını anlayamadıkları manzumeleri okuyorlar. Hülâsa ister Anadolu halkı gibi sadece hayat şevki tabiîsine müracat ediniz. Bir gün îstadbuiun oldukça uzak bir mahallesinde nümüne mektebinin bahçesinde çocuklar ve aileler toplanmışlar. Yunan ordusu ergeç inhiiâl edecektir. Alamanyamn toplan Yunanistanın Efzunları gibi tükenen kvvetlerdendir. hislerde hiç bir uyanıklık hasıl etmeksizin saatlerce devam ediyordu!. nihayet vasıl olacağım netice şudur: Yunanistan düşecek. Harbimizin felsefesi hürriyetin felsefesidir. Halbuki bizim kuvvetimiz tükenmiyecektir. müsamere seyrediyorlardı. adlı makalelerinde dediği gibi. Zira manevî kuvvetlerin menbaı ilâhîdir. Çünkü maddî kuvvetler tükenicidir. İlâhî zafer Balkan hezimetinden iki sene sonra idi.. fakat Yunanistan ölen Efzunlarının yerini doldurmıyacaktır. tüfekle her şey mahvolur sanıyordu. Almanya da topla. Çünkü manevî kuvvetler yaratıcıdır. Mağlûbiyetin acısı henüz geçmemişti. hiç bir his yoktur. Halbuki Meşhur feylesof Bergson'un"Harbin manası. kadın erkek bütün halk bu tantanalı fakat cansız sözleri mihaniki ve gayrı şuurî surette aîkışlayorlardı.ğıtıyordu!. âlemde tükenen hem de tükenmiyen kuvvetler vardır. Yunanistan makhur olacaktır. Bizim ordumuz ricat etse bile inhiiâl etmiyecektir. Türk kurtulacaktır. Beiçikanın vatanperverliği Türkün namus ve kahramanlığı gibi tükenmiyen kuvvetlerdendir.. Halkın bu intizarlarını görenler onun daha manalı bir şey beklediğine . Bizim bu itikadımızı sarsacak hiç bir ilim. Müsamere fikirlerde hiç bir iz. Halbuki Fransamn.
. orduları. mezarlar insanlarla doluyor. hangi kudret halk etmiş. Bu ülkenin havası saf. Bu zat doktorluk mesleğine şiiri. Fakat aradan seneler geçiyor. Bütün genç muallimler. hangi tarihe onu kaydetmek şerefini vermişti?.— 23 — zahip oluyorlardı. Müsamerenin sonuna doğru yirmi yirmi beş yaşlarında bir genç. ticaret filoları.. Benim hafızamda millî intibahın ikinci safhasını tespit eden vak'a şudur: Bir akşam geç vakit Şehzade Başından geçiyordum. Bu ülke muazzam bir devletindi. titrek bir sesle. milletlerin tahayyül ettiği ülkelerin en muhayyeli idi. muharebeler oluyor. senayii nefisesi olan bir devletindi. topları. idi. Bunlar da meçhuldü. Bunların hiç biri evelden bilinmiyordu. Diyorİardı. fabrikaları. hangi millete tevdi etmiş. Milliyetçilik sukutu hayali her türlü hayalsizlikten daha elimdi. kimlere hitap ediyordu? Ne maksatla hitap ediyordu?.. genç hatibin hayali asla vücut bulmuyordu!. İhtiyar bir dostuma tesadüf ettim. toprakları feyyaz insanları çok çalışkandı. Konferansın mevzuu ne idi. harap yurdumuz Turan olacak!. minareler kırılıyor. Genç muallim boğuk. cemaate karşı söz söylemekten çok sıkılan bir muallim konferans vermeğe başladı. muhakemelerinde ki vuzuh ve katiyetle teshir eden bir mütefekkir mevkii değil. Millî intibahın bu safhası en sönük safhadır. diritnotları. Bu ülkeyi kim. Türkçülük mefkuresinin bediî timsali bu " muhayyel ülke. Arkadaşları arasındaki mevkii sadece müspet düşünen. büyük mektepleri. Zaman zaman biz milliyetçiler rüyasında zengin olan fakirler gibi her uyanışta bir kere daha a vuçlarımizın içini arayorduk. serviler yıkılıyor. ekseriya da ellerinin kollarının sarsak hareketlerine müracaat ederek muhayyel bir türk ülkesinden bahsediyordu. hatipler: "Bir gün gelecek. Bu ülke tarihin kaydettiği ülkelerin en müterakkisi. hem de hayat hamlelerini taşıyan . Genç muallimin rüyası o tarihte bütün genç milliyetperverim ruyasiydi. resmi ve musikiyi ilâve etmiş bir mütefekkirdir.
Gelecek senelerde yine çalışırız. Ak saçlı doktor bu sözleri okadar i ddiyetle ve o kadar samimiyetle söylüyordi ki müteessir olmamak kabil değildi. Bu adam kimdi ? Sekiz sene evvel muhayyel ülkeyi terennüm eden . Senelerdenberi de ocak için bir bina yaptırmak me'elesi görülşüüyor. Günün birinde Çanakkale sperleri içinde ölümle göğüs göğüse çarpışan ve ölümle sade vücudunu değil. ölünciye kadar. menfi bir teşhirle kalmıyor.. içimizde mircar olanlar haritasını yapsınlar. diğe . Her zamanki gibi parlak gözlerini ileri dikerek kalın ve keskin sesile hikâye etti: "Senelerden beri Türk Ocağına gidiyorum. burada belki üç bin kişiyiz. İki ayda basit bir bina yapalım. Her yerde ölüm havası teneffüs ediyordu. rüyasına vücut verecek fenne. Müstakil yaşamak istiyen Türkiye için artık hiç bir ümit kapısı açık kalmamıştı. her hayal sararıyor. Bu gidişle bir yurt sahibi oimak imkânı olmıyacak.. Öyle ise arkadaşlar dedim. birinde Harbi Umumî Türkiyeyi İtilâf devletlerine mağlûp etmişti.. işte o kadar.. gelecek sene biraz daha ikmal ederiz. içine girelim. usulede vakıf.. ciddi bir adammevkiiydi. Doktorun bu sözleri üzerinde düşündüm: İşte bir miliyetperver ki birincisi gibi hayalle. hissinin bütün melekâtını karşı koyan bir kumandan memuren Şarkî Anadoluya gidiyordu. Bu tesadüflerden sonra hayli zaman geçti. razla olarak tefekkür ediyor.- 24 - mezara girse kendisile birlikte hayatı sürükleyen' bir san'atkâr.. Fakat hayatın huzurunda bu doktorla o muallim ar* mdaki fark ne olabilir? Biri sadece tahayyül ediyor.. Biz öldükten sonra da gelecekler çalışsınlar. Günün. duvarcı olanlar duvarını!. iki yüz lira masrafımız oluyor. Yer yok. fazla olarak her ay yüz. her tefekkür tıkanılıyordu. Doktorla aramızda millet bahsi açıldı. aklının. gidelim yangın yerlerinde bir arsa satın alalım. her birimiz bir gün temel kazalım. hayali hakikate kalp etmek çarelerini buluyor. Her ümit. yine her birimiz birer tuğla getirelim...
Onun için bütün aklî muhakemelerden. vicdanın en derin tabakalarına indiriyordu. bu zaferi idare eden zekâ. Nihayet herkes gibi bilâ ihtiyar siz de harikul ade bir netice. türk milletinin yaratıcı kabiliyetini bir kere daha ispat için ileriye atıldı. namusu. ihtiyar mütefekkir gibi ülkeyi inşa etmenin çaresi budur demişti. Ruhun bu güzel mucizesini. Yarinki devletin ilk temel taşını sırtında taşıdı ve tuğlasını kendi elile koydu. belki o genç hatip gibi millî rüyaların zevkini tadan. iyi tatbik edilmiş vesaitiie izaha kalkışacaksınız. dağdan tepeden. şarktan garptan gelen kuvvetler kuvvetine zammoldu. bu adamı evvelki enmuzeçierden ve dünyanın bütün şair. düşünülmemiş bir zafer diyeceksiniz vs gayrı kabili izah bir hadise karşısında bulunacaksınız. minarelerini. genç muallimin rüya sidir. Anadolu zaferinde tecelli eden rüya. Bu seciye ne hayalî ne de fikrî sahada kalmıyor. ne de fikirler tavsiyesi ile vakit geçirdi. Fakat ne rüyaların içinde boğulup kaldı. belki o mütefekkir gibi emellerin nasıl tahakkuk edeceğini bilen bir adam. müdekkik insanlarından ayıran bir seciye vardı. mihraplarını yıkan. yüksek bir hayatiyete malik otan verasetler gibi şuurun. mütefekkir doktorun zekâsıdır. aklımızı Anadolu askerinin sîslile. sadece bir asker. bir kere bu mucize azmin. bu batini kudretindir. Sağdan soldan. damarlarımızda dolaşan kana susayan bir düş- . ilmî tahlillerden evel hayata yaklaşalım. hassas. Bu adamda genç muallim gibi rüyasında bir ü ke görmüş. Bu seciyenin kökü azimdi. münhasıran iyi düşünülmüş bir plânın. Bu ferdî azimler birleşe birieşe ve her birleştikçe yeni yeni kudretler doğa doğa bu günkü müzafferiyeti doğurdu. iffeti körleten. hissimizi muhariplerinin hissiie birleştirelim. fakat bütün bediî ve ilmî tefsirlerle izah edilemiyen bu harikulade eser iradenin. kubbelerimizi. Vücudumuzu sperlere yerleştirelim.- 25 - genç miydi? Yoksa basit projeyi tavsiye eden mütefekkir miydi? hayır. iradenin esrarengiz menbalarından fışkırdıktan sonra.
halbuki izzeti nefis. hürriyetin ihtiyacı ne sadece bediî tahayüllere. 3 — Milletlerin esaret veya isiklâli mevzuubahsolduğu tarihler tarihlerinin hayat veya memat noktalarıdır.. çoluk çocuk bütün müslümanlar minarelerden gelen bir davet üzerine şehrin meydanlığında toplandılar. Zavallılar beyhude telâş ediyorlardı. Kadın. erkek. her emel. beyhuhude o zamanın âciz valisine müracaat ettiler. 2 — Milliyetin. Körfezde yatan zıhlılara protestolar çektiler.. hayattan. her rüya tahakkuka amade bir maksat olacaktır. işte o zaman bir âlemi imkân içinde yaşadığımızı göreceğiz. Büyük adamlar hürriyet yerine zillet yolunu ihtiyar ederek kendilerile beraber milletlerini de ölüme sürüklerler! Halbuki yine o adamlar ölüm bahasına hayat ve istiklâl yolunu tutarak kendilerini ve mîlletlerini hürriyete ksvştururlar. o zaman her fikir millî gayemiz için muti bir alet.- 26 — manla karşılaşmak için evvelâ ölüm kokusunu duyalım ve ruhumuzun gayrı kabili ifade bir hamlesile irademizin bütün şiddetile sarsılalım. Efzunla istilâ edilmiyen ülke Günün birinde İzmirin Yunanlılar tarafından işgal •olunacağı şayi olmuştu. fedakârlık ve istihkarı hayat gibi cevherleriîe beslenen genç bir fidandır.. mefkure gibi manevî kuvvetler lâyezaldir ve maddî kuvvetlerin fevkindedir. Milliyet kökleri rademizin. tüfek. Aradan ^ok geçmeden işgal vaki oldu. haktan. Elinde Yunan bayrağı taşıyan bir kız Kordondan geçen taburların önünden yürüyordu. propaganda... Niçin "yaşasın Venizelos! „ bağtrmayorsun diye bir . namus. Millî müdafaanın bize öğrettiği hikmetler gayet basittir: 1 — Para.. top. gibi. azim. vicdandan gelmiyen maddî kuvvetler tükenicidir. ne de sadece fennî plânlardadır.
. Bu adam. Derakap vukuat vukuatı. aynı hayatın aynı tarihin cahili olan bir serseri veriyordu. Kıratları da dahi' olduğu halde hariçte pulatikacılarm vaitlerinden. ezelî zaruretlerini idrak eden durendişler hakikî millet adamları değil. himaye edeceği ilim hangi ilim. Ve- . şu basit suali belki hiçbir Yunanlı bir kere olsun kendi vicdanına sormamıştı : Ben neyim ? !. sergüzeşte neden atılıyordu ?!. eski yunan feylosoflarmdan alınan esasatı ne idi ?! Bnnu üç buçuk senelik işgalin tarihi göstermiye hazırlanıyordu!. akıbeti meçhul olan bu kanlı. âlemi tenvir için kendisine ilahî bir memur vecdi mi duymuştu ?! Yoksa bu zayıf millet tekessür eden nüfusunu taşırmak için bir müstemlike mi arıyordu?! Anadolu Türklerinin kendi kendilerini idareye kabiliyeti olmadığını bu millet kimden öğrenmişti?! Kendisinin büyük bir müstemlike milleti olduğunu ona kim söylemişti ?! Yunanistanm müdafae ettiği Hak hangi hak. zulüm zulmü teştit etti.27 zabitimizi şehit ediverdiler. tecavüz tecavüzü takipetti. Kumandanları beyannamelerin de Anadoluya hürriyet ve adalet getirdiğini söylüyordu. Yunanlıların bu beyannameleri. fakat hilekârdı. Bütün bunlar Yunan idare adamları tarafından bile samimî surette belki hiç mevzuubahsolmamıştı!. Venizelostu. dahilde nümayişçilerin türlü alâyişinden sarfınazar. O halde Yunanistan topraklarımızı niçin istilâya geliyor. Venizelos müdebbir değil. Venizelos hükümet adamı değil fakat bir komitacı idi. Yunanistan acaba hangi medeniyetini tesise geliyordu ?! Cahil anadolunun vatanında Atina Darülfünununun acaba hangi şubelerini açacaktı ?! Esasen bu ufak milletin ilim ve irfanını taşıyor muydu ?! Izmire ayak basmadan evvel. Bu sualin cevabını hayatın. İdare adamları nutuklarında Yunan idaresinin esasatı yunan feylesoflarının esasatına göre olduğunu ilân ediyorlardı. neşredeceği medeniyet hangi medeniyetti ? ! İşte bütı n bunlar meçhuldü. nutukları haricindeki adaleti..
Yunanistanın "Sizi idareye geldim.. Dırahmi herşey vardı. manevî bir kuvvet: Vicdan! Halbuki o da daha evvel Başvekil tarafından uyuşturulmuştu. Hilekâr zekâsının. karalara yakındı. dediği millet onun idaresini talep etmemişti I Hiç bir Türk. fakat büyük zayiata uğramamıştı. batım. Hastalarını ilâçlarının iksir olduğuna inandıran yalancı hekimler gibi. cephanenin bütün envaına malikti. Yunanistanı bu teşebbüsten vazgeçirecek. tüfek. Efzu». Filhakika Yunanistan istilâya. Yunanistanın "Size adalet getirdim. zulme niyet eden bir milletin bütün hazırlıklarına malikti.. diyecek hariçte dahilde hiç bir kuvvet yoktu. sahte pulatikacı da aciz milletinin aklını.. Bunun haricinde olarak Yunanistan silâhın.. fakat bu harbe geç girmişti. ona "Dön geril. haricî olan kuvvetlere benzemiyen. Yunanistan böyle bir ipotizmacıya teslim olmak için ruhunun en müstait bir zamanında yakalanmıştı.. bütün selâmet hissini. fakat bütün maddî. zıhlı. Binaenaleyh Yunanistan ne ha- . diritnot. komitacı ruhunun. nihayet teslim oldu. dediği millet onun adaletini istemiyordu.. İpnotizma mütahassıslannın sinirli hastalarını sunî olarak uyuttukları gibi. hayaliham ile melûf bir milletin iptidaî kalan şuurunu büsbütün körleştirdi.28 nizelos azimkar değil. zebunküş mizacının bütün kuvvetini sarfetti. bütün tenkit ve ihtiyat melekelerini kötürümleştiriyordu. " Megaloidea „ ile. fakat fırsat düşkünüydü!. Gerçi Yunanistan bu Harbi Umnmide maktul vermişti. Denizlere hâkim. Yalnız bir kuvvet. Bu vaziyette tecavüz eden Yunanistan ne yapacaktı? Kendisini cebren istetecekti!. Gerçi Yunanistan henüz Harbi Umumiden çıkmıştı. Yunanistanda top. Bütün bu maddî vasıtalar haricinde müttefiklerinin manevî müzaheretine lâyık görünmüştü. hatta kendi dindaşı olan anadollular dahi Yunanistanı istemiyordu.. bu yalancı diplomat ta puanının lâyuhti olduğuna kandırıyordu. Gerçi Yunanistan harp için masraf etmişti fakat maliyesi zengindi. iradesini uyutuyor.
tükenmez bir hazinesi de yoktu. Türkiye İzmirin işgalinden çok evvel mağlup milletler gibi bir mütareke aktetmiş. istilâlara maruz bir halde idi. Türk vicdanının unsurları arasında ölüm vardı. islâm ve türk medeniyetini vücude getirdikten ve hayatının mukadder olan bütün ezalarına göğüs gerdikten sonra Çanakkale muzafferiyetini yaratmıştı.ficinde. kan dökmek. İzmir kordonuna çıkan bir Efzun karşısında ellerinden kollarından başka silâhı. Beri yanda Türkler ise zaten talihin bütün meşum akibetlerine uğramışlardı. devesinden başka serveti olmayan bir köylü vardır. köy yakmak. Her taraftan denizle muhat olan Anadoîumın limanları topsuz. tabiyesiz. Bu harbi sırf bu noktadan dört safhaya ayırabilirsiniz. ikinci safhada bu efzunun karşısına çıkan silâh namına elinde yalnız bir asâ . Zaruret vardı.. Yunan bayrağı İzmir kordonunda gezdirildiği gün Türkiyenin asker denilebilecek askeri. incirinden. Türkün vicdanı denilen bu manevî kuvvet acaba açık limanları kapatabilir miydi. Türkiyenîn zengin bir maliyesi. Efzunla istilâ edilmeyen ve zaman ile tükenmiyen bir knvveti vardı: Vicdan! O vicdan ki âlemde gayet müstesna bir medeniyeti. müstakil denilebilecek devleti yoktu.. Fakat yine bu Türklerin para ile satın alınmayan. Bu safha köylü tarafından mukavemetsizlik ve yeis Efzun tarafından cüret ve zulüm safhasıdır. ekinleri mahvetmek için saldırdı. ne de batımnde bu tecavüzünü tevkif edebilecek hiçbir manie tesadüf etmiyerek ipnotize edilmiş bir adam mihanikitiyle saldırdı. birçok dirayetli zabitleri şehit düşmüştü. şehir işgal etmek. silâhlarını bile teslim etmişti. Silâhsız ve cephanesiz Türkiye dünyanın en nazik bir kıtasında sakin bulunuyordu. Birinci safha. zillet yoktu. Devletin tükenen hazinesini doldura bilir miydi ?!. Maddî kuvvetlerle manevî kuvvetlerin cidalini bu türk ve yunan harbi gösterdi. Gençlerinin kısmıazamı Harbi Umumide telef olmuş. esaret yoktu. Anadolunun azalan nüfusunu çoğalta bilir miydi.
Belki hiçbir imar. bu inkılâp zaferimizin en mukaddesidir» ..fakat manevî kuvvetlerle beslenen maddî . bizim kazandığımız senin anladığın gibi maddî bir ülke değil. iktisadî bütün zahirî. Bu> zafer inkılâpların en büyüğü. Fakat arada büyük bir manevî kuvvet farkı vardı. diyorlar ki: Biz bu harpte ne kazandık ?! Düşman zaten memleketimizde değil miydi ?! O halde onu sürüp çıkarmakla ne kazanmış olduk ?! Evet arkadaş. hakkını.. hürriyetini müdafaa etmiş ve vicdanının ülke* sine saltanat kurmuş bir milletin iradesi kadar tarihine hayat bahşedici değildir. hiçbir İslâhat. maddî inkılâpların anası heyecanların kaynağı ise.. askısı ipli bir tüfek taşıyan köylüdür.. fakat makhurane bir ricatla nihayet bulduğunu gösterir. Dördüncü safhada maddî kuvvetler aşağıyukarı tevazm etmişti.. bir devir için kendi manevî varlığını duyması kendi hürriyetinin zevkine vasıl olmasıdır. Harbin bu safhasında Sakarya bize faik olan maddî kuvvetlerin maddî . İlk hamle sırf etten ve kemikten teşekkül eden düşman kuvvetinin erimesi için kâfi gelmişti. manevî bir ülkedir. Bilinmez ki Yunanistanın bu hezimetinden sonraki akibeti ne olacak?.- 30 - servet namına cebinde yalnız bir atmişlık taşıyan bir fakirvardır.kuvvetler karşısında evvela dalgalandığını ve sonra nasıl sarsılarak mağrurane değil. milletin bir an. adıda hürriyettir. Efzun ise mitralyozları kullanan Efzondur. Ve hiçbir ülke bir millet için bir hürriyet ülkesi kadar giranbaha değildir. Yine bilmezsin ki bu büyük zaferi kazanan millî iradenin hızı tükeninceye kadar âlemde neler yaratacak?. Efzun manevî adamın harikulade bir savletiyle mızrağın ucuna saplanmıştır. Arkadaş! ilmî. Üçüncü safhada Efzun karşısına çıkan namlısı paslı. İnönü muzafferiyetlerini hatırlayınız. Şimdi bazı garip insanlar var.
Fakat bu gün bu sözlerin meyus tebaasının vicdan azabını teskinden başka ne gayesi olabilir?! Zira Kostantinin bu sözlerden kastettiği mana kolaylıkla anlaşılıyor. Çünkü bir tesadüf. zira galip gelmekte. ordumun tabana kuvvet kaçması çok şey ifade etmez. ve bu mağlûbiyetin düşmanın hatır ve hayalinden bile geçmediğini ilâve ediyordu... aynı zamanda makhur bir milletin kralı olmasaydı sözlerini bir noktadan şayanı dikkat bulacaktık.. sözile ifade edîvermişlerdi!.. onum için ey eski yunan feylesoflarının esasatına göre idare ettiğim ey hayali ham milletim. İnönü hezimetinin adını mağrurane ricat.Kostantini şaşırtan netice "idaremizin esasları eski yunan feylesoflarından mülhemdir. Yalnız bir şey ifade eder ki o da kaçtıklarıdır.. diyen yunan kumandanları "mağlûbiyet deha. fakat kaçtılar. mağlûp hükümdar demek istiyor ki: "Ordum galip gelebirdi..larile mütenasip bir lisan icat etmişlerdi: İzmir havalisinin işgaline "askerî gezinti. aç kalır.. mağlûbiyet de ordular için bir emri mukadderdir. koymuşlardı. En muntazam. Şair milletin feylesof kralı Efzunlar kordondan denize dökülürken bu durendiş milletine neşrettiği beyannamede mağlûbiyetin ordular için gayri mûtat olmadığını söylüyor. siperlerde otura otura canı sıkılır. demişlerdi. meyus olmayın. Kaçmıyabilirlerdi. Son kat'i mağlûbiyetlerini ve makhurane ricatlerini de sıkılmadan "Geri tecemmüleri^. bir takım ufak sebeblerden dolayı nihayet kaçabilir. meselâ askerleri korkar. bu sözlerime inanıp müteselli olun. en muharip ordular dahi ufak sebeplerle perişan olabilirler. ehemmiyetsiz bir sebep bu mağlûbiyeti hazırladı. Çünkü en muntazam ve en muharip ordular dahi kaçabilirler. Binaenaleyh ey şaşkınlar.. İşte Kralut beyannamesi bir takım umumî. mücerret lâkırdılardan sıyrı- . fakat mağlûp oldu. kaçmakta bir emri mukadderdir... Eğer Kostantin mücrim.. onun için galibiyet de.
plân. bütün hükümet memurları boş durmuyorlardı. Evet Anadolu müdafaası hiçte kolay olmadı. mütemadiyen cephane taşıyan bir kölüydü. Osmanlı . Hakikat hal hiç böyle değildir. Şair. Onlar da mütemadiyen davayı milliyi bir fikir ve şuur haline getirmeğe çalışıyorlardı. vaızlar.. asker. Fakat kakikî bir vatanperver kalbiyle son harbimizin inkişafına teveccüh ettiğimiz zaman bizi hakikaten şaşırtan noktalar yokmudur ?!.. O günlerde bizi büyük bir takdir ve hayrete sevkeden iki nokta vardı: Darbemizin fevkalâde surette. Bütün bu hazırlıklar bu neticeyi kat'iye içindi.. haleti ruhiyemizi hatırlamak icap ediyor. Bu suvalimize cevap verebilmek için taarruzun ilk günlerinde ki vaziyetimizi. saçı sakalı tozdan bem beyaz olmuş. Anadolu erkânı harpleri de gece gündüz düşmanı mağlûp etmek için imalifikrediyordu. Bu gün aynı taaruzun bizi yine hayret ve takdire sevkeden diğer noktası fevkalâde az bir müddet zarfında neticeyi kat'iyesini istihsal etmesidir. para. ansızın vaki olması ve fevkalâde sur'atle inkişaf etmesi. Mualimler. Üç senedenberi bütün Anadolu münevverlerinin timsali müdafaanın şuuru haline inkilâp etmiş ruhlardan ibaretti. Anadolu köylüsü gece gündüz kazandığını müdafayi milliyeye verirken. münakaşeye değer hiç bir mahiyet yoktur. basit.— 32 — lıpta tafsil ve teşhir ediliverince böyle bir hezeyana münkalip oluyor! Kralın sözlerini bir derece daha çürütmek müzah muharrirlerinin işidir! Ba sözlerde tetkika. tabiye. cephane. neferden sade üniformasının ufak yıldızlarile fark edilebilen mütevazi bir askerdi. Üç senedenberi Anadolu köylüsünün timsali üzeri başı. Beyhude bu müdafaanın başlangıcındaki çete tertibatına zihninizi saplayorsunuz ve çetelerin seyyar.. Üç senedenberi Anadolu erkânıharbinin timsali. anî faaliyetlerile bu günkü Anadolu teşkilâtını anlamağa çalışıyorsunuz. Anadolu bu neticeyi kat'iyeyi istihsal için tam üç senedir uğraşıyordu. hatipler.
işte okadar.. Gerçe biz davanın müdafaası için cehtediyorduk. Bunlar hayatın istikbaliydi.. düşmanın korJîaklığıyle izah etmekten daha doğru.— 33 — . Bu kadar büyük bir azim. Ruhun bu muazzam eseri karşısında ya Kostantin gibi şaşmak yahut izaha çalışmak bizim elimizdedir. neticesinde zafer olduğuna iman ederek. maksat uğrunda şehit düşecek evlâtlarımızın adedini bilmiyorduk. fakat bu netice ne zaman kat'i surette istihsal edilecekti? Ne şekilde istihsal edilecekti? Ne kadar müddet zarfında istihsal edilecekti?. Bu cehtimızin sonu zafer olacağına iman ediyorduk. pek vazıhdı. daha asîl hareketler 3 . vicdanımızdı. talihle.. Bütün o üç senelik müdafaa hayatı. Bunları kimse bilemezdi. Halbu ki hayatın istikbali keşfedilemezdi. fitlimizin hayır. lâkin maksat uğrunda sarfediiecek emeklerimizin mikdarını. fedakârlık sahneleri boş değildi. bu kadar büyük fedakârlıklar ne içindi? Neticesi gayrı muayyen bir harbe girişmek. zaten makûs olan talimize yalvarmak için miyidi ?!. Yunanın İzmir e yerleşmesi bir emri vaki olmuştu. O halde neticesi malûm olmıyan bir iş için kan dökmeğe neden lüzum vardı?! Halbuki netice iman ehli için pek muayyen.. İzmir yolunda besalet gösterecek askerlerimizin gizli ruhunu bilmiyorduk. Sakarya. Biz yalnız sebat ediyorduk. Afyonkarahisar. Dumlupmar muharebelerini yapan bir millet için kendi vicdanından kopup gelen güzel hareketleri tesadüfle. Bütün hazırlıklar bu neticenin istihsali içindi. Bu gün bu netice emrivakidir.saltanatının müessesesine bir aşiretten bir devlet çıkardık diyor. Filhakika sırasıyle İnönü. halbuki Anadolunun mukadderatine vaziyet edenler yeni devleti hemen yoktan vucude getirdiler. can ve mal sarfediyorduk. İddia edilen nokta Yunanlıları sürüp atmaktı.. Gerçi bizi davamızın hak olduğuna inandıran hissimiz. Sevres müahedesile devletler şöyle böyle bize Anadoluda bir hakkı iskân veriyorlardı. Anadoludaki harakâtı milliyeyi idare edenlerin ilk rüyaları tahakkuk etmişti.
hassasiyetine. Sevkulceyş harekâtının ehemmiyeti harbiyesini asker olmadan dahi bir derece takdir etmek mümkündür. mihaniki ve fennî tedbirlerden ibarettir.. bu hareketlere refakat eden "cehıt. en mukavemetsiz yolu takip ederler. Çünkü bu kuvvetler cisme tatbik edildiği zaman sa'yi akal kanununa tabi olarak en kısa. İntizamsız bir ordu bir toz yığınından başka nedir?! Fakat hissi. vicdanı olmayan daha doğrusu vatanî. Nasıl ki zapturapt da bir ordu için bir hayat ve memat mes'elesidir. en çok mukavemet gösteren bir yolu takip ettiğimizi hissederiz. Fakat bu nihayet zabturaptı olan bir ordunun kütlesine ait. insanî mefkureler yerine husumeti koyanr fertlerden mürekkep bir ordunun zapturaptı kaç para eder ?! Hulâsa harpte mukavemetin. Çünkü ordunun intizamı. kahramanlığına göre daha zahirî. Nerede itiyatlarımızın ve sevkıtabiîlerimizin eseri olan kuvvetleri tadil için mefkûrevî bir illete müracaat edersek orada cehit vardır. Meşhur amerikah ruhiyatçı ve feylesof Viiliam James ruhiyata dair yazdığı büyük kitabın "irade. diyor ki: Cehdin mevcudiyetini tefrik için elimizde bir miyar vardır. mukavemette devamın pek derin.. Cehti kuvayi madiyeye benzetemeyiz.- 34 - neden olmasın?! Millî kahramanlığımızın ne izahını ne alelade bir zabıturapt muvaffakiyetinde nede alelade bir sevkulceyş ve tabiye zekâsında bulamayız. tabiyenin mahareti bir orduyu teşkil eden fertlerin ahvali ruhiyesine. pek zengin bir menbaı vardır ki onu ancak " maneviyat „ sözüyle ifade edebiliriz. Galibiyet ve hâkimiyet müteaddi fiillerdir. ye dair olan kısmında iradî hareketlerin evsafını zikrettikten sonra. den bahsediyor. Halbuki iradî bir fiilde en güç. İşte mefkurenin tahakkuk . daha fikrî şeylerdir. Türk zaferinin harikuladeliğini kabul etmiyecek olan zekâ Kral Kostantin'inki dir. Halbuki yeni ruhiyat ve içtimaiyat ilimleri ruhun bu gibi muazzam hamleleri karşısında gayet müspet ve teslimiyetkâr vaziyetler takınmışlardır.
Onun için bizim zaferimiz dostun da düşmanın da hesabını şaşırtan bir zaferdir. Bu icazkâr zaferle beraber olan mutlaka Cenabı Haktır. Bunlar öyle hadiselerdir ki ancak zuhur ettikten sonra hayretle temaşa edilir. Yalnız bizim bileceğimiz bir şey vardır. çünkü hiçbir akıl ve hesap keşfe muktedir olamazdı. o da şudur: Bir millet ki vesaiti maddiye itibariyle kendisine faik yahut müsavi olan bir milleti. Çünkü ruhun her mucizesi gibi yepyeni. Bir cemiyet. Türkün mefkure dediği şey hayır. William James'in ilmine istinaden diyebiliriz ki: Ö milletin mefkuresi gayet velut bir mefkuredir. Şeref kimlerindir ? Yunanlılar İzmiri işgal ettikleri gün Anadolu Devleti henüz teşkkül etmemişti.. Fakat bu cehdin ehemiyetini takdir. Millî kuvvetler bir müddet dağınık . müptekir eserleridir. ve ne sür'atle İzmir kordonuna vasıl olabilirdi ? Bunu hiç bir ilim. meselâ bir türk milleti bir müdafaa ve istiklâl muharebesinde ne kadar kuvvet sarfedebilir. Amerikalı ruhiyatçının fert hakkında söylediği sözleri cemiyetlerin hayatına teşmil etmek pek mümkündür. baş kumandanını da esir etmek şar tiyi e yıldırım sür'atile eziyor. hak. ölümü ne derece istihkar edebilir.. İşte biz Türkler bu Alla hin kuluyuz. Bu eserin azametini takdir etmek için evvelâ onu besleyen mefkurenin azametini takdir etmek icap eder. Ancak bu gaye için çarpıştık ve Hikmetullahı bir kere daha ilân ettik. ve hüsün sıfatlariyle telâkki ettiği Allahtır. milletimizin dünyada hikmeti vücudu bu Allaha tapmaktır. ruhun.. vicdanın yegâne. miktarını tayin etmek psikolojinin iktidarı haricinde bir iştir. ve bu cehdi harikulade bir sür'atle inkişaf ediyor. yekpare ve yaratıcı zaferdir.— 35 ve tecessüdü için müracaat ettiği kuvvet bu cehittedir.
her yerde muvaffakiyetler hasıl olmıya başladı: Yunanlılar.. silâhlan elden bırakıp teslim olmaktı!. diyorlar.... buna "muhalefet mantığı. Fakat yine bunların aklınca çareiselâmet. Bilâkis her ne şekilde olursa olsun. misale. Biz silâhla mukavemet ettikçe Anadolu Yunan istilâsına maruz kalacak. mukavemet kat'i bir felâketti. Bu aralık meydanı boş bulan Yunanlılar Bursa ve Bahkesiri kolaylıkla işgal ettiler. Belki bu mülâhazaları doğruydu. ve sulha kavuşmak için siyasete sarılmaktı. eğer hafızam yanılmayorsa. olmak istidadmdada değiliz!. Mülkilerin yeni mazhariyetleriyle birlikte İstanbulda yeni bir mantık erbabı hasıl olmağa başladı. Çünkü siyaset her şeyi halledebilirdi. Muhalefet bu esası müdafaa için söze. Bu adamlar Yunan istilâsının ilerlemesini millî mukavemete atfediyorlardı. vaktaki mahallî müdafaa hey'etleri yerine mîllî ordular kaim oldu.- 36 - ve mahallî çeteler halinde çalıştılar. tecrübeye.. Bu bir mantıktı.. Efkârı umumiyemiz Yunanlıların bu istilâsından çok meyus oldu. bu suretle Devlet. Lâkin vaktaki KuvayıMilliye perakende kuvvetler halinden çıkıp müçtemi bir kuvvet haline geldi. İnönünde mükerrejren ve Sakarya harbinde ise müthiş surette mağlup oluyordu. el'an da mütenebbih olmuyoruz.. KuvayıMilüye böyle bir mukavemete teşebbüs eylemiş olduğundan memleketi batırıyor. Bunun üzerine düşman istilâsına silâhla mukavemet edilmesini muvafık bulmayan kimseler şu mütalâayı yürütüyorlardı: — Biz demedik miydi?! KuvayıMUUye bu memleket için bir felâkettir. her şeye müracaa etmişti. şimdiye kadar ne kaybettikse siyasetsizlik yüzünden kaybettik. ilerdeki halâs ümitlerini dahi mahvediyordu !. Bu mantığın esası harpten kaçınmak. hatta ay m siyaset Yunanlıları İzmirden çıkarmak için bile kâfiydi. elimizde kalanı da bu adamlar batıracaklar. Bu sonuncular şu tarzda idareikelâm ediyor!ardı: . Millet büsbütün mahvolacaktır.
bulunabilmek için mutlaka suiniyet sahibi olmalısınız! Onun için bir kere mukavemet muzafferiyetle neticelendikten sonra herkes gibi size de bir vatandaş sifatile takdir ve hayet düşer. Çünkü esasen iyi olduğunuzdan iyiliği istiyordunuz. harekâtımilliyenin yüzde yüz muvaffak olacağını keşfetmiştik. Türk devleti ölmez. anadoluda azim ve iman sahipleri çoktur.. Şu taktirce HarekâtıMiUiyenin bu günkü takdirkârîarile dünkü muhaleiîerinin çok farkı yoktur ! Her iki mantığı sahiplerinin HarekâtıMiUiyenin inkişafına bir hizmeti olmamıştır. şu kadar ki . İster bidayettenberi bu harekete aleyhdar olun.her hangi neticeye demiyorum. Türkün imanı kuvvetlidir. Halbuki bu eser vücude geldikten sonra onun azemetini takdir edecek olan alet fikir. Türk yenilmez. Çünkü MillîHareketi vücude getirenler ne iptidasında tezyif edenler. devletinizin istiklâlini temie eden bir hareketin elbet aleyhinde bulunamazsınız. MUlî maksadın meşru olduğuna ne vakıttenberi inanıyorlardı ?! Çünkü bütün bu taraftarlıklar ve bu memnuniyetler ancak KuvayıMiliiyenin muvaffakiyeti belirdikten sonra izhar edilmişti!. kat'i neticeye varmadan evvelki zamandadır. netice üzerinde ferden tesahup ve tefahür hakkı sizin değildir. . biz zaten bu harekete taraftardık.her hangi harekete taraftarlığınızın. çünkü anadolu mefkûrecidir. ne de intihasını takdir edenlerdir. sadece gözdür! Siz milletinizin selâmetini. madem ki hareketin iptidasındaki tesiriniz sıfır. veyahut her hangi hareketin akıbetini keşf hususundaki firasetinizin delili bu günde değil. ister bu hareket muvaffakiyetlerini istihsal ettikten sonra onun meddahı kesilin. atinin emin olduğunu. ve hareketin tekâlümüne yardımınız hiçtir. Gerçi bu adamlar bu sözlerile Kuvayı Milliyenin aleyhdarı değildiler. muhakeme değil. Fakat ne derece kadim lehdarı idiler ?. belki bu hareketin iptidasından intihasına kantar muhabbet ve emniyetle bilfiil çalınanlar. bu hareket .- 37 - — Biz zaten biliyorduk.
Öyle dakikalar olmuştur ki millî maksadın aleyhinde sarfediien tek sözün bir taburun dağılması kadar meşum bir tesiri olabilirdi. histe birlik. canını feda edenlerdir.. yetim kalan çocuklardan. O tarihte istiklâli samimi surette talep edenler silâha yahut kaleme sarıldılar. Yine öyle dakikalar oldu ki bir kalbin muhabbeti bir istihkâmın metaneti kadar maksadı tahkim ediyordu.sulhu tercih ederler. yaşamak için ölümü istihkar edenlerin. şeref en ümitsiz zamanlarda çalışanların.. Bunlar harbi beşeriyet) için bir musibet telâkki ederler. sesi çıkmıyan siyaseti tavsiye ederler. "ilerlemek var. Mazideki her harbin neye mal olduğunu hesap eder dururlar. Bizim memleketimizde harp aleyhdarları yalnız siyasi . Onun için her zaman. Böyle hayat ve memat arasında çalışan bir tehdit eden tehlike ne olabilirdi? Düşmana karşı mukavemetin ve dahilde maneviyatın zayıflaması. her türkten yardım bekliyordu. Filhakika MillîHareke şerefli bir Ölümü zelil bir esaret hayatına tercihle başla mışti. sız. her ne bahsına olursa olsun. O müşkül dakikalarda istiklâl için çarpışan bü kuvvet her kalpten muhabbet.. Fakat] sulh aşkına mahvolmayı da arzu etmediklerinden silâh-.. Bu kimseler harbin şeametini sulhun selâmetini ispat için en ziyade ölen insanlardan. dediler.. Muharebelerin dersleri Anadoiunun silâhlı siyasetini terviç etmiyenler alel-i itlâk harp aleyhdari olan kimselerdir. sönen ocaklardan bahsederler. Binaenaleyh dünkü muhaleflerlerle bigâneler bu gün Harekâtimilliyenin müspet neticelerinden isterlerse memnun istemezlerse gayrı memnun olsunlar. Bidayette bu hareketin yegâne kuvveti ittihat idi: Emelde.için malini. yalnız onlarındır. dörmak yok!.
Beyhude eski Yunanistanm bir kısmini işgal için kan döktük.. Gerçi Yunanharbi Türkler için büyük bir zayiattı. bütün milletlere harp nefreti yerine sulh ve müsalemet aşkı telkin etmek. her iki zümrenin fikirleri. Hakikatte harp düşmanlarının muhakemeleri gayet tarafgiranedir: Muharebede ölenlerin miktarı kayıbolan toprakların mesahası gibi harbin münhasıren ferdî ve maddî kısımların düşünülür. para zayiatı itibariyle meşum olan ve maddî. Kim . ve millî harpleri insanî vs hdete daima mugayir görürler. Gerek bu muhaliflerin gerek bu feylesofların hayatî kıymetleri müsavidir. Bu mütefekkirler de döne dolaşa nihayet sulh gayesine teveccüh ederler. beyhude para ve cephane sarf ettik.. Esasen bu zatler söz telkinile hayatın değişivireceğini zannedecek kadar basit düşünürler. Sulhu istihsal için insaniyetçilerin tasviye ettikleri usul gayet basittir. bir siperde bulunmak vesilesini hazırladı?! Kim iddia edebilir ki ateş ve Ölüm karşısında zabitle neferlerin bulunması ruhlarında bir kaynaşma husule getirmedi. siyasî hiç bir fayda temin etmiyen bu eski Yunan barbi MektebiHarbiyeden yetişen genç ve münevver zabitlerimizle fakir ve masun Anadoluluları bir arada. ve bunun neticesinde asken aç ve elbisesiz bırakan Saray istipdadına karşı genç ruhlarda isyan hamlesi doğmadı?!. Binaenaleyh. Bunların umdesi insaiyet umdesidir.an muhalifler değildir. İnkilâbın heyecanları acaba Tasalya ovalarında duyulmadın»?!. Nefsini san'ate. bunlarda milletler arasındaki nifakı ordular arasında ki cidali insaniyet umedesine muhalif sayarlar. şiire. niyetleri her ne olursa olsun milletlerinin hayatına aynı derece müfit veya muzir kimselerdir.. bütün istilâ ettiğimiz topraklarden kendimizi çektik! Fakat kim inkâr edebilir ki insan. Birinciler felsefe yapmaksızin ikinciler siyasî bir fırka teşkil etmeksizin hayata karşı aynı vaziyeti alırlar. ve felsefeye hasretmiş olan münevverlerimiz arasında da sulhun dostu ve harbin mutlak surette düşmanı olanlar vardır.
Erkekleri işinden cepheye. akil ve muhakeme faaliyetleri hasıl olduğu gibi. namus gibi milletin her ferdinin vicdanında zayıf derecede yaşıyan bir takım hisler manevi bir volkan gibi patlayor. iradesini kuvvetlendirmek mecburiyeti hasıl oluyor. Türk bundan böyle kendini duyması. cephe arkasında kalanlar için azamî derecede çalışmak bu suretle günün bütün meşakkatlerine göğüs gererek azamini. arzuya istiklâl. çocukları ebeveyninin devamlı mürake besinden ahp daha ziyade mektebin. Muharebelerin bu terbiyetkâr tesirlerini kabul etmek . kadınları evinden işe sürüklüyor. millet mefkuresinin. Ve çok kere muharebelerin yaratıcı tesirleri vardır. Hülâsa muharebelere neresinden bakılsa milletler için manevî inkilâlaplardir. Bu suretle milletin yeni hayatına yeni yeni ufuklar açıyor. vezinde fertlerinin kütlesiyle hareketinden. Muharebe esnasında bir çok iktisadî meslekler adamsız kahyor. Bazı muharebeler büyük maddî felâketlerin amilî olduğu kadar. bazı muharebelerde büyük manevî intibahların mebdei olabiliyor. millî heyecanların dogmasına sebep olmadı?!. Muharebeler ozatnana kadar mevcut ve müesses olan hayatın şeklini. vaziyetini değiştiriyor. Yine kim inkâr edebilir ki Harbiumumide Çanakkale müdafaasında duyduğumuz heyecan.inkâr edebilir ki: Balkan Harbi bütün hezimetlerine rağmen bize. ve diğer milletlerin kütleriyle temasından türlü fikir ceryanları. elle tutulur bir hale geliyor. hissi millyiet. muhteviyatı gözle görülür. müdafaa. cemiyetin mürakebesine terkediyor. bir millet için istinatkâhin ancak kendi vicdanı olduğunu. Hulâsa muharebeler ne bir dersin ne bir aklın doğrudan doğruya tevlit edemediği içtimaî inküâplarm yalnız başına vücude getiriyor. bereket zamanlarının kıymetsiz eşyasına kıymet geliyor. Millîharekâtin mebdei degıldır?!. Muharebelerde bütün bir milletin en geç. kendi ben ligini idrak etmesi lâzım geldiğini öğretmedi.
terbiyesinde vücude getireceği yeniliği bugün kimse bilmez! Nitekim böyle bir harp neticesinde yapılacak olan sulhun yarınki Türkiye için nasıl bir istihsal sahası hazırlıyacağmı da kimse bilmezi Fakat bu gün bildiğimiz bîr hakikat vardır ki oda şudur:: . Türk olan ve Türkün istiklâlini müdafaa eden bütün kalbler birleşti. Bilâkis vatanı istilâ edilen bir milletin yaptığı müdafaa ve istiklâl harbidir. Bu harbi temyiz eden başlıca seciyeler şunlardır: 1 — Anadolu harbi bir hükümet ve saltanat harbî değildir. yepyeni bir zihniyet vermiştir..— 41 — için Harbiumumi esnasında vücude gelen içtimaî tahayyüllerimizi hatırlamak kâfidir. kadın. çocuk. Ve bu harbin iptidası mihaniki bir inzibat ve intizam. bir ihtilâldir.. alimle cahil. Bu büyük harp kanaat. istihsal. 2 — Anadolu harbine iştirak edenler ve bu harbin talihini kabul e a enler ne alelade memurlar. devlet. değil. aile. Binaenaleyh mütereddit. ne de alelade amirlerdir. neferin heyecanı da zabitin fennine öylece itimat ediyordu. Bunlar bizzat istiklâlin arzu eden ve bunun için samimi surette çalışanlardır. Böyle bir harbin yarınki Türk cemiyetinin zevkinde. 3 — Anadolu harbi bir vatanını zorla istila etmek için bir millete karşı ilân edilmiş bir zulüm harbi değildir. bütün insanlar. müvesvis. terbiye. İşte Anadolu Harbi bu kadar müstesna şeraitin dahil olduğu bir harptir. amirle memur. millet tam bir vahdet haline geldi. bir millet ve istiklâl harbidir. ukelâ seciyeler için bu harbin tarihinde hiç bir mevki yoktur. tahsil. ahlâkında. Gibi bir çok meftunlarımızın muhteviyatını tadil etmiş Türklere adeta.. Onun için bu harbte zabitle nefer.. edebiyatında. Fakat hayatî bir feveran.' Bu harbte zabitin fenni neferin heyecanına nasıl hizmet ediyorsa. Fakat meşrutiyetten bert biribirini takip eden harplerden hiçbiri bu Anadolu harbi kadar hususî şeraitte olmamıştır.
Türklet •ise sadece müdafaa ediyorladı. Filhakika iki milletinde ordusu. cephanesi. Gerçi bu suale tesadüf. Yunanlıların aradığı evvelâ . muallem askerlerden mürekkep bir orduydu. kumandanlarının fennî puanlarına göre hareket eden bu millet neden toplarını bıraktı.Yunan harbinin safahatını takip etmiş onlar için merak edilecek noktalar vardır. Mefkurenin galebesi kahirdir Anadoludaki Türk . niçin?!. bol cephanesîyle. taîii harp. fenni vardı fakat iki milleti hareket ettiren kuvvetler aynı menbadan •gelemiyordu.. Yunan ve Türk ordularının maddiyatında bulamadığımız bu orduların maneviyatında bulmak mümkün olmayacak anı?. Çünkü Yunanlılar müteaddid taarziarında fennî surette harbettikierini göstermişlerdi.. Yoksa yunan fırkalarına kumanda eden cenaral. iradesine sahip olan milletlerin Allahta başka korkusu olamıyacağmı anlamış. Yunanlılar alelade tecavüz ediyorlar... toplarının. Fakat bunlar cevaptan ziyade yeni birer sualdir! Çünkü tesadüf ve talii harp fikirleri izah edici olmaktan ziyade bizzat kendileri izaha muhtaç olan fikirlerdendir. Evvelâ Yunanlıların Anadoluya getirdikleri kuvvet dağınık ve serseri bir çete kuuveti değildi.AO _ Türk milleti millî ruhun feyiz ve azemetini en ziyada b harpte görmüş. Bu mükemmel ordunun cephanesi de kıt değildi. gibi bir cevap bulmak güç değildir. tüfeklerini attı. muallem askeri. ve âlemde kendisin mevdu olan medenî ve tarihî vezifeyi ifaya belki her millet ten ziyade ve her zamandan daha iyi hazırlamıştır.. dağlara tırmandı. bilhassa vesaiti nakliyelerinin mebzuliyetini her vesile ile anlaşılıyordu. Bu ordu rastgele devşirme askerlerden. O halde muntazam ordusu..ler cahil miydi?! Bunu da zanndetmeyiniz!. muntazam bir orduydu. acami köylülerden de teşekkül etmiyordu.
Yunanı tahrik] eden tamah.— 43 — sütü sonra da eti yenilebiiecek sağmaldı! Türklerin kuruduğu mukaddes bir hayat. sinirli adamlar gibi!. şuurludur. muvazenesizdir. şekavet.. tabîridiğerle mefkureler böyle .. Bir iktirasin menşei uzvî. "Yunan ordusunun akibeti maddenin akibetine tabidi. Türk ordusunun mukadderatı ise mefkurenin mukadderatıdi. kördür. Bu ihtiraslar uzviyetin amakından fışkırıp ta bir kere hayatın sathına geldikten sonra cihetini. şeref.. şeref. Efzun alaylarını Anadolu ovalarına sevketmek için yunan pulâtikacılarının harekete getirdiği hisler namus. bütün şiddeti muvakkat bir zaman içindir. şekavet gibi ihtiraslar gelip geçicidir. Birer fikiri sabit idi.. maddî olan bütün müşabehetlere rağmen batını. istikametini şaşırır yalnız hareket etmek için hareket ederler. Uzvî ihtirasların ölümü anidir. Yunan ordusu şu üç sene zarfında her ne felâkete uğradıysa uzvî ihtirasların şeraitine tabi olarak uğradı. istiklâl gibi mefkûrevî hisler değildi.. millet gibi içtimaî ihtiraslar devamlıdır. vatan. İki ordu arasında zahirî.. Meşhur ruhiyatçı Ribot ihtirasların psikolojisine dair yazdığı kitapta hakiki ihtirasları sathi ve muvakkat heyecanlardan ayırmıştır. Halbuki içtimaî ihtiraslar. neticesi bütün uzviyeti tahrip etmektir!. Halbuki hırs. diğer cihetten uzvî ihtirasların ölümü kendi kendine olur. zulüm. Din. Halbuki türk orduları en büyük kuvvatini bu mef küre vî hislerden alıyorlardı... bu hayatın namusu.. manevî büyük farklar vardı. gibi manevî ve rahmanı tecellileriydi. muvazenelidir. Nihayet yorulur. gayesinden haberdar değildir. zulüm. Türk ordusuna hayat veren milliyet gibi bir mefkure idi. ve hayvanı olunca o ihtiras adeta uzvî ve maddî kuvvetlerin akibetine uğrayacaktır. Türk ordusu üç seneden beri her ne muvaffakiyete mazhar olduysa içtimaî mefkurelerin hayatına tabi olarak mazhar oldu. namus. istiklâl. Böyle bir ihtirasın bütün kuvveti.
daima ilâhî. vicdanından alır ve hiç hedef ve istikametlerini şaşırmaksızuı betaetle tekamül ederler. Yunanlıların Anadoluya getirdiği ordu şeklinde bir zulüm. heves ve iştahasından değil. kuvvetlendikçe hareketlerini süratlendirirler. Bunlar kuvvet ve kudretini bir ferdin. dediğimiz hür ve bakir hayat zuhur eder. bir cemiyetin tarihinden. kaçmak istedi kovaladılar. îşte Anadolu harbinde sefil ihtiraslarla ali bir mefkurenin bütün evsafını. bütün şeraitini buluyorsunuz. Şakinin bu intiharını görenler diyorlar ki: Yunan milleti hesabına kabahaı kimindir?. Bu kabahat sadece idare adamlartnındır. Nasıl ki namusunu müdafaa edenler için de şeref büyüklerinindir. ruhanî mahlûklar değildirler" Bir milletin hafızasında ve kalbinde yaşayan fikirler ve hisler arasında ahlâkî. Mefkurelerin tecellisi iâaklî olsa bile. adalet. Milletlerin melekleri olduğu gibi şeytanları da vardır. hiç bir zaman gaynmakul olmaz. Cemiyetler ister bir millet. vucüdü kalan kısmyle Kordondan denize atladı ve boğuldu!. ister gayrı müterakki bulunsun. Fakat ne olursa olsun her millet kendi âmelinden? kendi icraatından mesuldür. muvaffakiyetleri kat'idir. ister bir aşiret olsun ve bu cemiyetler ister müterakki. yaktı ve nihayet yoruldular. Mefkurelerin hayatı emin.. kanun kıyafetinde bir şekavet idi! Yunanlılar belki Avrupa korkusu.. büyük adamlar milletin rubunda yaşayan hürriyet... Mukadderatını tanzim edecek adamları beyendiği için. Halbuki sefil ihtiraslarda daima kendi kendini nakzeden dahilî taaruzlar vardır. insaniyet duygularını uyandırarak . Uyumak istedi rahat bırakmadılar. Mefkure hayatı ise akıl ile hissin öyle bir imtizaç ve ahengidir ki ondan "İrade. Hedeflerineb yaklaşdıkça daha kuvvetlenirler. insanî olamar gibi. şeytanî ve hayvam loanlar da vardır. Milletler için zaman zaman bu blisin telkinatı müthiştir. medeniyet saygisıyle bir zamana kadar uzviyetlerinde sakladıkları bu deli ihtirasın zincirlerini kırdılar ve Anadoluya koyverdiler! Bu deli dört bir tarafa saldılar yıktı.44 değildir. ayakları kırıldılar..
üzerleri bayraklar ve fenerlerle donatılmıştı. insanla doluydu. Fakat millî... Bütün sokaklar kadın. Arada sırada keskin bir düdük sedasile arkasında koca bir bayrak taşıyan bir otomobilin geçtiğinden haberdar oluyoruzz. Ve Yunanistanı hakikaten idare etti. kin. Bu takızaf erler hayatı ve kudsiyeti temsil eden yeşil dallardan yapılmış. küçük bütün milletler için ibret: Mefkurenin galebesi kahirdir.. Onun için büyük adamlar milletlerinin hem bir mahsulü. zulüm şeytanını kudurtarak onu sefalet ve habaset yoluna sokarlar. Her dükkânın. Venizelos da bir hükümet adamıydı.. bir alay sancağı kadar büyük olan bayraklar Türklerin yüzüne şürüle sürüle gezdiriliyordu. Orada bir sokağın başında caddedeki büyük takızaferlere nispeten daha ufak bir takızafer yapmışlardı. insanî mefkurelerden mülhem olmak şartıyie. Takı zaferdeki timsal Dün İstanbulda büyük bir sevinç vardı. bir çok camekânlarm yüzünden allı beyazlı zincirler sarkıyordu.. Yeni bir karara tevessül eden yeni bir harp ilân eden büvük. Fakat bu takın hiç bir şeyi eksik . hem de istikbâllerinin nazmıdır. penceresinde bir bayrak sallanıyor. Bütün minimini çocukların elinde birer ikişer minimini bayraklar geziyor. çoluk çocuk. Venizelos gibi bir adam Yunanistanı böyle bir felâkete sokmaya bilirdi. Her tarafta elektirik tramvaylarının tellerini aşan takı zaferler vardı.. her evin kapısında. Donanmış sokakları seyir ede ede çarşı kapısına kadar gelmiştim. Her biri yapanların zevkine göre tenvvü ediyordu. erkek. Fakat Venizelos şeytanî Yunanistandi şeytanca idare ettiği de aynı Yunanistandı..onu selâmet ve saadet yoluna sokarlar ve yahut yine aynı millettin nefesinde yatan tamah..
. Fakat resim» fennine vakıf olmıyan bu halk san'atkârı üç senedenberi Anadoluda harp eden Türklerin emelini. Ben de takı kuranlar gibi ruhumun garip bir ihtiyacile bütün hak ve hürriyet tammıyan müstevlilere. vahşî. hak ve hür bir türklük tanımamak için inat eden garip medenilere karşı Türk milletinin hakkını ve hürriyetini kastederek bağırmak isteyordum: — Geçilmez! . ey bu takın altından geçen ve bu takın kurulduğunu işiten bütün insanlar! Biliniz ki: Türklerin namusu.Bütün bu yeşil kırmızı süsler arasında yarı kurşun kalemle* yarı sulu boya ile yapılmış bir lâvha en ziyade nazandikkatini celpediyordu. alk beyazlı zincirler.. di. oradan geçilmez! Oradan geçmek »stiyen efzunun başı kesilir.. „ Resmini._ 46 — değildi. diğer eli belinde tarihî bir kahraman duruyor. Takizaferia üzerine bu timsali asan halkin ruhu demek isteyordu ki. tarihî. avrupah asyalı. istiklâli mukaddes bir ölkedir. Bu kelime resmin üzerine birden göze çarpacak kadar kalın yaziyle yazılmıştı. "Geçilmez» in mevzuu şudur: Gayet dar bir buğaz var. şeklini tenkitten geri kalmadığım bu lâvhanın ruhu. ve tacı düşer!. bayraklar. Gerçi bu iâvhada en basit resim ve menazir kaidelerine bile riayet edilmiş değildi. manası o kadar kuvvetli idiki bütün gece hatırımdan çıkmayordu. müslüman hırıstıyan. mefkuresini belki de dünyanın en büyük farzedüen siyasilerinden daha iyi keşfederek en büyük san't eserlerinin lisanından daha açık bir lisanla ve en canlı bir timsalle anlatıyordu. bir elinde kalkan. ananevi süslerin hepsi vardı: Tefne dalları. Bu lâvhanın adı "geçilmez!. Bunun bir kenarında başı kavuklu. fenerler. Arkasında koca bir Türk sancağı dalgalanıyor.. "Medenî. Her taraf kana boyanmış. beli kuşaklı. kahraman resimleri. Birde kafası biçilmiş iki efzun yatıyor. Halkın neş'esi bu manayı mütemadiyen hatırlamaktan beni ahkoyamıyordu..
Hür adamı fiiliyle dünya yüzüne ya bir ilim. bazı hassaları tayın etmemize imkân vardır. ahlâkın. iptidaî r vazih malûmatın müntehası. hayatı tetkik eden zekâların takıldığı bir istifham işaretidir. hür bir fiili ihtiyar eden ruhumuzdur. iyi ve güzeldir. tarif edilemez. Her gün itiyat saikasiyla . Çünkü bu fiil doğru. hisse. fakat bazı vazifeleri. şuurlu olmaktır. daha kısası mefkurenin kendisidir.. seciyeler nerededir?... Onun için yeni bir dinin. ya bir bedi. temyiz eden. Hür olan hareketler daima bir fikrin: hakka. hüsnü başka vasıtalarla ifade eden bir lisandır. Nitekim.. Bunlar gibi mületiee îlik eden bir hayır sahibinin fiili de hürdür. Çünkü bu heykel hakkı. hür fiilin en büyük şayanı yeniliktir: Hür fiil her gün bir itiyat veya insiyak saikasıyle yaptığımız şuursuz daha doğrusu az şuurlu bir hareket değildir. hakikati. hayra müveçcih. yahut bir fazilet gelir. Bu mefkûrevîlik şanı hürriyetin tek seciyesi değildir.— 47 — Millî Hareket niçin hürdür? Ruhiyat ve felsefe kitaplarını açınız. Netekim "Venüsü. yahut ta güzel olmak lâzımdır ki bu da san'attir. tıraş eden san'atkârının fiili de hürdür. Hürriyetin şanı. Bu itibar ile insanın fiili hür olmak için mutlak insanî bir mefkurenin ifadesi olmak gerektir. Sualini sorabiliriz. Fiil hür olmak için ya doğru olmak lâzımdır ki bu ilimdir. hürriyet olsun. ümmetine rahmet yetiştiren paygamberin fiili hürdür. san'atin. Şu halde hürriyet: ilimin. felsefede hürriyet. Onun için "İradî bir fiili. İrade olsun. İrade. dinilebilir ki bütün basit.. irade bahsi kadar karışık hangi bahis vardır? Hangi mes'ele hürriyet rnes'elesi kadar âlim ve feylesofların zihnini yormuştur? Ruhiyatta irade. san'atin yeni bir ahlâkın zuhuru hürriyetin husuliyle tevemdir. insanî bir tasvvuru ifadesidir. ve hareketi tefrik.. yahut hayır olmak lâzımdır ki bu ahlâktır. Çünkü hayır dediğimiz şey hakkın ve hakikatin ahlâkta tecellisidir.
mihanikidir. Bazen bir mefkurenin istihsali için bütün bir batnin ömrü kifayet «tmez. yahut alelade bir menfaat endişesinin mihaniki tesirlerine muadil gibidir. ne de üzüntülü bir cehtin eseridir. hürriyetin nizama tabi olan bu şuuri hemde süreklidir. bütün benliğin ifadesidir. gelip jgeçicidir. Namus ve istiklâl için cephede ölenlerin emeli tahakkuk ettikten sonra büyük maksadı herkes gibi alkışlayan mukallitlerin fiili hür değildir. fitret ve fitne . Halbuki askere iane vermek için boynundaki paraları söken köylü kadınının hareketi çok hürdür. gittikçe parlayıcı. imanı taklittir. hiddet ve şiddetlerin. bir nizam da vardırki. çünkü şuursuzdur. Mihaniki fiilleriniz. Halbuki eli ayağı tutmıyan bir kötürümün bile millet yolundaki en ufak bir heyecani hürdür. haksız bir istilâ hergünü ve fani kuvvet gibi zail olucudur. zira beğenilmiş. seçil miş've öylece duyimuştur. zira bu hareketleri alelade bir korkunun. alelumum safil ihtirasların fiili devamsızdır. îhtiyarsızdır. mefkurenin tahakkuku tarihlere düşer. ihtiras bir kere huylandıktan sonra kendi kendine tırmalayan sinirler kadın gibidir! Halbuki hürriyette şuursuz gibi. Halbuki zulüm. Çünkü böyle bir hareket ne uzun bir teemmülün. şekavet. Mefkurelerin icrasını çok kerre nesiller deruhte ederler. şevki tabiilerin.— 48 — Icâğıt paraların kirlilerini atar gibi. Hür olan hayatlarda igtişaş yerine intizam. sadece ahşıkhğın mahsulüdür. Vahdet ve ahenk hürriyetin şanıdır. çünkü şuurludur müteemmilanedir.veren bir zenginin hareketi hür değildir. Hürriyet en sefil bir hüceyreden en ali melekeye kadar bütün uzviyetin ve bütün ruhiyetin ittifakını. ittihadını temin eden manevî bir hükümdardır. esir hareketlerimiz parlayıp sönücü. yahut huzurunu ihlâl •eden dilencileri kogar gibi imane. çünkr bütün kalbin. gittikçe kuvvetlenicidir. Hür hareketlerin büyük bir şartı da imtidathr. inhizam yerine ittifak bardır..
imtidat ve harikuladelikten ibaret olan bu sıfatları aynen ve tamamen milletimizin hayatında bulacağız. çünkü bu mashariyet gayrı memul. Millî Hareket hür bir hareketti.. Hürriyet ruhun muazzam bir hamlesidir. onun için hür b'r hareketti. hiç bir eser sanatte haksızlığı güzel bulmuyordu. zira her ne namda ve her ne içtihatta olursa olsun ilim. hürriyet varlığımızın en derin noktalarında» gelen bir sesin âlemdeki aksi sedasıdır. Hülâsa hürriyet ruhun bir harikasıdır. Millî Harelcet hür bir harektti. vahdet ve ahenk. bütün maddî ve 4 . ahlâkın ve sanatin. ahlâkta. hiç bir zevk. tekrarden. Millî Hareket dünyanın en hür bir hareketiydi. Şimdi hürriyetin kat'i bir lisanla ifade ettiğimiz bu seciyelerini milletimizin hayatına tatbik edelim. milletin vicdanından alıyordu. zira bu hareketi besleyen ne kuru bir hayal. Millî Hareketin bütün evsafı hürriyetin bu saydığımız evsafıdır. sonra hiç bir ahlâk meshebi esaretin bir fazilet olduğunu iddia etmiyordu.. çünkü. çünkü tamamiîe maddî bir hesabın mahsulüdür. mefkurenin yolunu tutmuştu. istiklâlsiz bir milliyeti teyit etmiyordu. Belki kuvvetini şuurdan. Bütün kudreti cehitten. fakat tasavvurların en alisi olan milliyet tasavvuru yani dinde. Kavinin zayıfa tesallütü hiç te hür değildir. Hür hareketler bakir. azimden geliyordu.. müstesna. Fakat ölünün diriye savleti hürdür.. çünkü bu hareket. zevkte müstakil olmak tasavvuruydu. nevinde münferit hareketlerdir. ne de basit bir fikirdi. asırlık bir pulatikanın mukerreren iflâs etmiş eski diplomat zihniyetinin sahte bir taklidini yapmıyordu. Ne göreceğiz ? Mefkure denilen. Hürriyet ne haricî bir hayalin taklidi. zira hesabm zıttıdır. Millî Hareket aynı zamanda ilmin.— 49 — yalnız şuursuz ve vicdansız hayatların felâketidir. Millî Hareket hür bir hareketti. ne de bir hesabın mahsulüdür. mihanikiyetten daiam azade idi. gayrı muntazar bir keyfiyettir. belki bu bir tasavvur. taklitten. Hürriyet basübadelmevte mashar olan milletlerin sıfatıdır.
Biz hak vadisine çıktık. istilâya uğrayan topraklarda. Bizim hareketimiz mefkureden fışkırırken onlarınki hırstan damlayordu! Bizim hareketimiz ilmin. Bu hareket Türklerin uzun bir muharebeden çıktığı ve silâhlarını teslim ettiği tarihte başlamış ve en diri. fert denilen bu içtimaî hüceyrelerin azamî hayatiyet ve azamî faaliyetiyle bir ve bütün olan maksada. garpta Çanakkale kahramanlıkları şek' ünde tecelli eden millî irade Mütarekeden sonra en yüksek şeklini bu Millî Harekette bulmuştur. en genç bir millet eserinin fevkalâdeliğini göstermi şti. Bu maksada yalniz hür Anadoluda değil. san atin bir tercümanı iken onlarınki hak ve insaniyet denilen mefkureye isyan ediyordu! Biz vicdanımızın emrini yapıyorduk.İşte millî harekette bulduğumuz kudretler temamile hürriyetin yaratıcı kudretleridir. Millî Hareket hür bir hareketti.Denüebiiirki ilk defa istiptada karşı isyan ettikten sonra şarkta Kütülamare. en. Millî Hareketin hür olan sıfatları karşısında yunan hareketini yalnız makûs sıfatlarla tavsif edebilirsiniz. çünkü r hürriyetin en büyük alâmeti olan harikuladeliği vardı. kuvvetlendikçe devam kudreti arttı. zira en cahilinden en alimine. Millî Hareketi sırf bir hareketi askeriye şeklinde görenlerin zehabına rağmen bu hareket butun müteakip ve müteselsil şekillerde devam edebilecektir. onlar imparotorluk taklidi yapıyorlardı t Biz devam ederken onlar dağlıyor. ahlâkın.- 50 - haricî olan şeraitin makûs olmasına rağmen. hiç bir zaaf eseri göstermedi. senelerce bu hareket devam etti. Bu hareket devam ettikçe zayıfhyacak yerde kuvvetlendi. müstevli iken münhezim . hatta yalnız Türkiye sahesinda değil. bütün islâm âleminde maddeten ve manen iştirak ediliyordu^ Sanki bütün türk milleti ve islâm ümmeti yekpare olmuş gibi çalışıyordu. en küçüğünden en büyüğüne. zenginine en fakirine.. Millî Hareket hür bir hareketti. en yakınından en uzağına kadar bütün fertlerin. biz yaratırken onlar ölüyordu!. Hiç bir inhilâl. vazifeye iştirakini temin ediyordu.
yaşayanların ruhundaki faaliyetleri. Türk inkılâbında istiklâl yalnız münakaşası kabil olmıyan değil. kudurmuş gibi nihayet kendi kendini ısıracaktır !. bir de bu inkılâbın ruhu itibariyle. safhaları neden ibarettir? işte bu kısımların mütalâası inkılâbın ruhiyatıdır. Yunanista durmayacak. münakaşası caiz olmıyan kir fikirdir. İnkılâbın bütün tarihinde tesadüf edilen ve bir fikri sabit gibi inkılâbın bütün edebiyatını dolaşan istiklâl fikri bu iddianın en kat'i delilidir.. muayyen maksatları evvelâ tasavvur ve hazim etmiş ve bunu hiç bir safsataya meydan bırakmiyacak surette tespit etmiştir. hedeflerindeki kat'i vuzuh.. Ben türk inkilâbını bu noktayı nazardan mütalâa etmek istediğim zaman onda başlıca üç hassa görüyorum ve bu hassalazı türk inkilâbmın ruhiyatı için mühim farikalar olarak kabul ediyorum: Birincisi: inkılâbın gayesinde ki. Türk inkılâbı nekadar geç olursa olsun.Ki olan Yunanistan ne olacaktır ?. "Ya istiklâl ya hiç!. bilâkis ne gibilerini itibardan düşürdü. Halbuki bir inkilâp vücude gelirken kendisiyle birlikte ne gibi ruhî haletler doğur du ? Ne gibij kıymetlere vücut verdi. hangileri çürümüştür.. fikri bu hükmün kuvvetini göstermiye kâfidir. hülâsa inkılâbın tarihte değil. Vicdandan gelmiyen safil ihtirasların tabiati bir derece tefe'ül etmemize müsade ediyor. Mazide hangi müessiseler vardı. Binaenaleyh bir psikoloji mevzuudur. Saltanat bu neviden hiç bir fikir vücude . hangi mefkureler canlanmıştı? Bütün bu meselelerin inkılâp üzerine tesiri neden ibaret olmuştur? Bunların tetkiki içtimaî noktayı nazara aittir... Türk inkılâbının psikolojik mahiyeti Bir inkılâp iki türlü mütalâa edilebilir : Onu vücüde geliren içtimaî mütekaddimleriyle.
Her şeyden evvel fikirlerinde riyazî bir açıklık. Türk inkılabı ne kutsî sayılan ne de ihtiyar veya şayanı hürmet sayıldığı için sevilen insanların muhabbeti ile yaşamıyordu.. Şu halde türk inkılâbının farikası yepyeni fikirler olmasa bile. gibi duygular ki her biri ferdî veya hodbin bir hassasiyetin eseri değil. canlı mevcutlar gibi. medeniyet. bütün beşerîyetinidi. tamamiyle içtimaî menşeli kıymetlerdir. aynı âîemde kendisine mahsus bir seyir ve tekâmül vucude getirdi. hatta ricatler. İnkılâp böyle yaparak asîl ve iâyuhti olduğuna inanıyordu. Bu iki psikolojinin muvaziliği bizi şu felsefeye sürüklüyor Ferdin hayatında olduğu gibi> cemiyetin hayatında da tek ve mutlak bir istikamet yokturHayat istikamet tellerinden. fikirlerdeki hendesî camittik ve kat'i vazıhtık onu son derece temyiz edecek vasıflardandır.. icap ve zaruretten başka bir kanun tanımıyan bir âlemde bir nevi icap ve zaruretten ibaret bir hareket olarak tecelli etti. bir milletin menbaları değil. Türk inkılâbının ikinci böyük hassası taşıdığı duyguların âlemşümul olan kaynaklarıdır. Bu itibarla türk inkılabı âlemde mevcut olan sabiteler. milliyet. duygularında beşerî bir akis. bir kaçını intihap etmek onlara . İstiklâl. Üçüncü hassas şudur: Türk inkılâbı canlı cansız mevcutlardan mürekkep. Çünkü kuvvet aldığı membalar bir şahsın. Ne göreceğiz? Onun başında bulunan büyük adamın psikolojisini. hiç bir şey onun zarurî olmak ve tabiatın' icra etmekten ibaret olan varlığına sekte veremedi.. Türk inkılabını besliyen kaynaklar doğrudan doğruya beşeriyetin idi.getirmemiştir.. ebediyet. Manialar. seyyareler.şamatalar. temayül ve istidad demetlerinden ibarettir. iradesinde fizikî bir muayyeniyet. maddeler. Hareketlerinde sebat inkılâbın iradesini temyiz eden en mühim hassadır. tehditler. Bunlardan birini. Şimdi türk inkilabmı temyiz eden bu hassaları nazarıdikkate alalım. bütün tarihin.
Ali Osmanın faaliyetine dikkat ediyordum.— 53 — vücut ve cismaniyet vermektir. yabani otlan ayıklıyordu. Sordum: — Ne yapıyorsun. çiçeğin düşmanıdır. o ne bir evliya. — Temizlemesen ne olur?! Ali Osman hayretle yüzüme baktı : — Ne söylüyorsun sen Efendi! Temizlemesem ne mi olur?! Ayrık her tarafı kaplar dikdiğin şey kaybolur. Bilâkis diğerlerini terketmek onları dumura uğratmaktır.. bunun kadar it canlı ne vardırki!. toprak belliyordu. millet denilen temayül ve istidad huzmelerinden seçen ve onlardan bir iktidar yekunu vücude getiren san'atkârlardır. Ayrık sebzenin. — Bel belliyorum Beyim. Dünyada bunun kadar arsız. Buradaki fikirlerin asıl sahibi kendisidir. Hınzır tıpkı kötü insanlara benzer. artık iyiler yaşayamaz olur. Nereye bir tanesi girse orada fenalık c oğahr. fakat dakikalarca elini toprağa sokarak karıştırıyor. Bahçıvan Ali Osmanın anlayışı Bahçıvan Ali Osman. Çok ayrık var. Nereye düşse orada biter. alelade bir insandır.. Ali Osmanın bu faaliyetinde vakit geçiren tenbel bir adamın kesik hali vards. Geçen sene benim bahçıvanimdı ve memleketine gidinceye kadar benimle çalıştı. Ali Osmana itiraz ettim : . Ali Osman her zamanki gibi çalışıyor. Bahçıvanlığı ondan daha iyi anladığımı zanneden ben. dedim. onları temizliyorum. dedi. Ben bu fikirleri yalnız tarz ve üsluba soktum : Bir ilk bahar günü bahçeye çıktım. Ali Osman ağa?. nerede bir sapı bitse orayı kaplar. Şu halde büyük adamlar milletlerini olduğu gibi sürükliyen insanlar değil. Ali Osman bir bel vuruyor. ne de bir şeytandır.
bir cemiyettir. — Kim ki evvelâ tarlasını iyice ayıklar.. kim ki tohumu iyi seçer. bana söylermisin ?.. ise içtimaî hayat hakkındaki müspet fikirlerimizdir. bir idare adamıdır ? "Bahçıvanlık... hayvandandan değil.. kimki iyi tohumu tam vaktinde dikmeyi bilir. tıpkı fena insanlar gibi gizlenir. içinde ayrık değil. işte o adam bahçıvandır Efendi. düzlersin. "Ali Osman. kendinden bile kıskanır.. taassup.— 54 - — İyi amma Ali Osman Ağa böyle ber birini elinle ayrı ayrı ayıklayacağına. Bu hadler bir kerre malûm oidukt~n . Şimdi Ali Osmanın kanaatini genişletiyorum: "Tarla. bir harstır. Bu sefer Ali Osman gülerek şu cevabı verdi : — Çocukmusun sen efendi! Hiç ayrığın kökleri toprağın altında bırakılır mı!? Sen çapa ile üstünü kesersin. ne de yüzüme baktı. "Ayrık. gibi menfi bir hayattır... Artık gücün yeterse uğraş! Bütün emeklerin boşa gider. Tam mahsul yetişeceği vakit birde bakarsın ki başını kaldırmış. — Canım Ali Osman ağa. "Tohum. irtica. ayrık öldü sanırsın amma o toprağın altında yaşar. Sonra onu çıkarayım derken bütün mahsulü kaybedersin!. Bahçıvan Alt Osm ana son sualimi sormak istedim: — Ali Osman ağa kaç senelik bahçıvansın? — Efendi.. Ben tecrübeli bahçıvanın merakını takdir ettiğim için onu bir az daha söyletmek istedim. köklerini her yere salar.. tüy bile bırakmaz. o halde ayrıkları çıktığı zaman birer birer çekersin olmaz mı? Bu sefer Ali Osman ne güldü.. Bu tavsiyemin hayattan aldığı bütün tecrübelere karşı geldiğini düşünürken gözleri evinden fırlar gibi oluyordu: — Delimisin sen Efendi?! dedi. üzerine bir çapa vursan olmazmı?. O hınzır ayrık ayıklanır mı hiç?! O bir kerre toprağın altında kaldı mı. yirmi beş! — Sence usta bahçıvan kimdir. kim ki mahsulünü yalnız ottan.
karacter. Halbuki her ne de olsa. Bazı fikrî vaziyetler vardır ki inkılabı doğru anlamamıza engel olur: 1 — İnkılâbı kelimelerle düşünmek. şe'niyet olarak düşünülebilir. İnkılâbı tanımak lâzımdır İnkılâp bir kelime değildir. O hatta maddî ve müspet bir şeydir.. İlim yerine dram ve trajedi yazan bu güzel üsluplu adamın ne demek istediğini acaba yalınız ben mi anlıyamıyorum?! İşte ^'ırk. ali.. inkılâp bir emir. bir emrivakidir. Gibi bir çok kelimeler ki mu- ..sonra Ali Osman in kanaatini içtimaî hayatımıza da tatbik etmek mümkündür. 2 — İnkılâbı "siyasî n diyerek daima gelip geçici bir şey sanmak. safii. İşte vasıl olduğum netice şudur: Bir inkılâp her hangi tabiî bir hadise gibi ancak bir ilmi ve metodu olan insanlar tarafından doğru anlaşılabilir. uzvî ve bünyevî olanları da vardır. mutlaka bir fert tarafından istihsal edilebilir. 3 — İnkılâbı sadece tarihin ve içtimaî mukadderatın bir neticesi sanmak. Halbuki inkılâp bir şe'niyet olduğundan. ruh. demiş! Bunu derken de türk inkılâbını kastetmiş!. İhtilâl mı. inkılâp mı? Gustave le Bon bir "ihtilâl» bir "inkılap» değildir.. İnkılâp şe'niyet üzerinde kazanılmış bir zaferdir. 4 — İnkılâbı sadece bir adamın eseri sanmak. Halbuki sathî inkılâplar gibi. Niçin böyie yipıhmyor ? Bunu ilim ve hars müessiseleri mutlaka yapmalıdır. Halbuki cemiyetin karnında olmiyan ve vakti gelmiyen bir İnkılâp zorla doğurtulamaz....
ihtilâl anî ve fevrî. Bence Gustave le Bon şe'niyet fikirleri üzerinde çalışan yarı edip. cazip üsluplu bir muharrirdir. Yine aynı kanaata göre.. yarı mütefekkir. ihtilâl sathî. Sadece eşyanın tâbiatine ve hayatın seyrine muvafık olmasıdır. . "Yaratıcı tekâmül nazariyesi.. Çünkü ezelî şe'niyetlere uygundur. inkılâp ise bünyevîdir. Türk inkılâbı hak ve hakikattir. inkılâp ise tedricî ve tarihîdir.. Daima ilhamkâr. ne onun güçlüğü ne de onun gençliğidir.harririn bunlarla kastettiği ilmî manaları anlamak hemen? kabil değil.ni biyoloji sahesinden sosyoloji sahasine götürmekte hata yoktur. fakat hiç bir zaman ikna edici olmıyan bir muharrir!... Halbuki inkılâplar anî de olabilir. Niçin bir ihtilâl bir inkılâp değildir?. Bir ihtilâle tekâmül kıymeti verdiren şey. Bu kanaat eski olduğu kadar da hayatın bütün vakıalarına uymiyan bir tedriç nazariyesinin eseridir. Çünkü fikrin sahibine göre.
Yen! hayat .
.
bu mefkurenin sihir ve kudreti gibi bu süratin imkânını da bir derece hesap ve mukayese etmek istiyorlar. Muharebeler içtimaî tabakaları sarsan. Fakat akıl ve muhakememizin aczi ne derecede olursa oısun. bununla beraber mukavemetsuz bir cereyan içerisinde ferdî hayatımızın akıp gittiğini söylüyor. muharebelerin içtimaî hayattaki müspet tesirlerini tetkik edenler gözlerini temamile hakikat üzerinde dolaşdırmışlardır.„ fiilleriyle ifade edenlerin enfüsî hükümleri nasıl münferit ve mücerret bir merhamet yahut insaniyet fikrinden mülhem olursa olsun. tahminlerimiz fevkinde büyüktür. denilen mefkurenin baş döndürücü bir süratle terakki etmekte olduğunu görenler memnuniyetle karışık bir hayrete duçar olmaktan. millî hareketin tarihini az çok asri bir feza içerisinde görmek biz İstanbul Türkleri için tabiî bir haleti ruhiyedir. Muharebeleri sırf mekanizmesi noktai nazarından düşünüp "yıkmak.Yeni hayat "Misaki Millî. iktisadî manzumeleri yerinden oynatan zelzelelerdir. daha doğrusu vakıalara uymıyan eski telâkkimizdir. Harbeden cemiyetler bünyelerindeki hüceyrelerin nesci değiştiğini de hissederler... Malûmatımızın ve tecrübemizin mahdut olan unsurlarüe böyle bir hesap ve mukayeseye muvaffak olamayınca. hayat ve hakikat hissimiz bize içtimaî neviden şüphesiz hayırlı ve halâskâr. kesmek.İşte bütün bu içtimaî ihtilâllerin ergeç vasıl olacağı bir tevazün ve . zihninde iıasıl olan inkilâp. Zira Harbi Umumîdenberi Türk milletinin ruhunda.. Bizi şaşırtan en mühim sebepîererden biri belki içtimaî hayatımız hakkında mantık zorıyle edinilen müphem ve mahdut fikrimiz. aynı zamanda tarifi güç bir gurur duymaktan kendilerini alamıyorlar. eski ahlâkî.
bünyesinden temamiyle hariç kalan mahiyetini gösterdi. Bu fikirler alelade fikirler değil. Şu halde cemiyetimizin bünyesi gibi ruhu da. Yeni Türkiye Devleti bu canlı fikirlerin vücudünden. Yoksa cemiyet böyle bir intizama mazhar olmadıkça payidar olamaz. bütün müdafaaların tarihinden çıkan cani* fikirlerdir. zamanda ve mekânda tahakkuknndan başka bir şey değildir. Çanakkale müdafaasının öğrettiği hakikat türk milletinin namus ve istiklâl mefkûrasine verdiği kıymettir. Mütareke günleri bize aciz hükümeti tarafından terkedilen bir milletlerin nefsinden ve iradesinden başka desteği olmıyacagım anlattı. Harp nasıl bir hali tabîî ise sulh ve sükûn da onun kadar tabiî bir haldir. bir takım zayıf kıymetlerin de feyz ve kuvvet kespettiğine şahit olduk. gibi. Şu taktirce senelerce harb eden bir cemiyetin kendi bünyesinde hasıı olan ihtilûlkâr hareketlerin bir tevazün haline girmesi emi tabiîdir. yeni . Yeni Türkiye Devletini eski Osmanlı saltanatının bilâfasila devamı addetmek nasıl doğru değilse.— 60 — taazzi hali vardır.. Millî müdafaanın tarihi ise fenni usullerle idare edilen bu harbin manevî kuvvetlerle birleşince âlemde şeref ve istiklâlin yegâne müdafii olabileceğini^ bizimle beraber âleme ispat etti. yani ahlakî hukukî zihniyeti de beraber degişmtir Bu uzun cidal hayatının bize öğrettiği hakikatler mutaaddittir Eski Türk-Yunan harbi bize idareyi mutlakanm Rumen'de aç ve çıplak bıraktığı neferlerin sefaletini gösterdi. Bu günkü Türk milletinin hayatında görülen bu süratli yenileşme faaliyetini uzun zamandan beri mütemadi muharebeler. Harbi Umumî bir millet için siyasî ittifakların her ne temin ederse etsin. mütevali felâketler neticesinde hasıl olan tahavvüîlerin zarurî bir neticesi olarak telâkki etmek doğrudur Meşrutiyet iptidalarından beri devam eden bu içtimaî tehavvüîler neticesinde gerek maddiyet ve gerek maneviyet: sahasinde bîr çok kuvvetlerin tecellisine şahit olduğumuz.
Demokrasi nedir? Memleket hiç bir tarihin idrak etmediği ve hiç bir memleketin şahit olmadığı muazzam bir inkiiâbı vücude getiriyor. Demokrasinin ne olduğunu anlamak için de bu sekilin tamamiyle zıddı olan Kast devrine iraei nazar etmek lâzım geliyor: .. Halbuki Demokrasi memleketin bütün ahlâk. adamının adi siyaset yapması caiz değildir. ahlâkî ve iktisadî inkilâplar gibi . ademi imkân tahvil eden büyük irade şimdi de Demokrasinin icabatını mutlak surette tatbik ediyor. terbiye ve maarif sistemini değiştirecek derecede derin. Çünkü siyasî inkilâplar da . yeisi ümide.. hukukta. binaenaleyh ati mutlaka bu nefsin şeref ve izzetine lâyık olacaktır. terbiyede.— 61 — «devlet hayatımızı eski devlet hayatımızın tekerrürü ve taklidi şeklinde tekâmülünü beklemek te o derece doğru değildir. ahlâk. Bu akisleri ve neticeleri görmek için her şeyden evvel Demokrasinin ne olduğunu vazihen ifade etmek mecburiyetindeyiz. Binaenaleyh ahlâkta. fakat siyaset ve siyasî inkilâplann ilmini yapması neden cayiz olmasın?!. o halde bu değişikliğin derecesi ve mahiyeti anlaşılmalıdır. Afakî bir surette tetkik edilmeleri lâzım gelir. Es3reti hürriyete. Çünkü yeni hayat milletin nefsine itimadından doğmuştur. o halde bunun neticeleri hukuk. Yahut ta Demokrasi bu neticelerle alâkadar olmıyan sathî bir değişikliktir. siyasette. Milletçe nasıl yenileşdikse devletçe de yenileşmek zaruretindeyiz.dinî. terbiye lisaniyle vazihen ifade edilebilir.içtimaîdir. hukuk. Gerçi ilin. Bu eser karşısında ilimin sağır ve dilsiz kalması mümkün değildir. Diğer cihetten ya Demokrasi içtimaî hayatımızın esaslarını sarsacak derecede derin bir inkılâptır. bunun akisleri olmak »lâzım gelir. binaenaleyh onların da afakî bir mevcudiyetleri vardır. içtimaî tahavvüllerdir.
5 — Kast devrinde cemiyet son derece hareketsiz. . Binaenaleyh meslek* ihtisas verasetin bir tabiidir. Bunlar büyük günah teşkil eden fiillerdir. Aralarında taksimi amel yoktur. Demokrasiye ise en geç vasıl olmuşlardırÇünkü Demokrasi içtimaî tekamülün son merhalelerinden biridir. meslek. demircinin oğlu demircidir. Bu devrin insanlarında ne fikren. Demokratik cemiyette sınıf teşkilâtı yoktur. 2 — Kastın erkek efradı için meselâ diğer bir kasttan kız almak. Meselâ muharip zürraıa mafevki. Meselâ rahibin oğlu rahip. ne de fiilen cevvaliyet yoktur. aynı kıymeti haizdirler. Muhtelif meslek erbabı arasında hukuk farkları mevzuubahis değildir. 4 — Kastlar arasında bir nevi umumî vahdet olmakla beraber. meshep farkları nazi itibara alınmaksızın müsavidirler. her Kast diğerinin son derece muhasımidır. Butun insanlar sınıf.. Kast dahilinde rahiplerin. Şöyle ki: t — Demokratik bir cemiyette fertler kanun nazarında aynı hukuku. zürram arasında hukuk farkları vardır. Demokrasi devrine girmiş bir cemiyetin seciyeleri Kastlarî devrindeki cemiyetin bu seciyelerine tamamiyle zıddır. ırk. Cemiyetler kastlar devri dediğimiz bu İbtidaî şekli idrak etmişlerdir. cins. 3 — Kastın efradı mesleğini intihapta da serbest değildir. muhariplerin. Bunları demokratik cemiyetlerden temyiz eden seciyeler şunlardır: 1 — Kast dahilindeki fertler aynı hukuka malik değildir. Hiç kimse diğerlerinin ne mafevki ne de madunudur. ecnebilerle temas etmek. rahip muharibin mafevkidir.- 62 - Kastlar Hindistanda yaşiyan ufak cemiyetlerdir. atıldır. muharibin oğlu muharip. diğer bir kastın yemeğini yemek. gibi birçok fiiller memnudur. Çünkü bu cemiyetlerde meslek intihabı aile ile mukayyettir.
şeklinde hürriyet.. bütün vatandaşlar için aynı hukuku kabul eden "Müsavat.. hem de fiilen cevvaldir.. hem fikren. millet ile milletlerin müsalehasından mütevellit "tesanüt. Demokraside meslekler taksimi amele ve tesanüde müstenittir Demokraside meslek zümresiyle meslek zümresi arasındaki his. ferdin hem cismanî hem de ruhanî melekelerini azamî derecede ve serbesce neşvünemaya mazhar olmasından tevellüt eden ahlâkî ve insanî bir "şahsiyet» şeklinde hürriyet.. Meselâ alimin oğlu demirci olabileceği gibi. O Kastın bir zerresi değil. Meslek intihabı Kastlar devrinde olduğu*: gibi aile ile mukayyet değildir. Şu takdircs demokratik cemiyetlerin seciyelerini hülâsa etmek istersek diyebiliriz ki bu hülâsa "Hürriyet.2 — Kast dahilinde dinî bir mahiyeti haiz oian bir çok fiiller demokratik cemiyette lâdinî bir mahiyeti haizdir. husumet değil. istediği veçle intihapta serbestir. şeklinde hürriyet. Bütün ou şartlar ve'neticeler toplanarak denilebilir ki :Demokarsi Adalet mefkuresinin tecellisidir. demircinin oğlu da alim olabilir.. zümre ile zümrelerin.. bütün vatandaşlar için vicdanın kabul etmediği veya muvafık bulmadığı velayete tabi olmamaktan ibaretan olan " dünyevilik. 4 — Kast devrindeki husumetler Demokrasinin meslekleri arasında yoktur. Meselâ Demokrasi ferdi istediği cemmiyetten kız almakta ve istediği yemeği yemekte ve ecnebilerle temasta ve buna mümasil olan bütün fiillerinde serbestir Hiç bir dinî kayıtla mukayyet değildir.. Cumhuriyetin bir şahsiyetidir. Bazı kimseler bu müsavatçılığın bir vahime ve müsavatçılık mücadelesinin sunnî . şeklinde hürriyet. şeklinde hürriyet. Hürriyet. kendi kuvvet ve kabiliyetinin müsade ettiği mesleği intihapta serbes kalmaktan ibaret olan "müsavat. 3 — Demokroside fert istediği mesleği. bilâkis muhabbettir. ten ibarettir. 5 — Demokratik cemiyette fert son derece fail.
. Buna bu gün de mutavaat etmemek belki mümkün olurdu.. İnkılâbı şu veya bu vasıta ile.Fakat hiç bir zaman içtimaî mefkureler gibi milyonlarla insanın vicdanını saran kuvvetlerin zaruretleri. O. Fakat ne büyük zarar ve istiraplarla ve ne büyük tehlikelerle!. umdesile ve "Contrat social. Müttehidei Amerika istiklâli mücadelesinde görüldüğü gibi. içtimaî zaruretlere tekabül etmedikçe cehalet yüzünden payidar olmasını akil bizzat nefyediyor. Rönesansin edebiyatı yunan felsefesinin mahsulâtı gibi bu mefkureyi de takdir ve tepcil ediyordu. sadece tarihin bir mucizesidir. Aynı mefkurenin uzun bir husufe oğradıktan sonra tekrar tecellisi bir günlük iş olmamıştır. Tarih ve içtimaiyat onu yunan medeniyeti kadar eski buluyor. Bilâkis bu mefkure bazen siyasî bir şuur gibi ronesan'dan beri tenvir ede ede zamanımıza kadar gelmiştir ve bütün asrî milletleri sarsmıştır.'in verdiği hamle ile hareket etmekte idiler. fakat mefkureyi halk ve icat etmek ellerinde değildir. tefsirler ve iddialar arkasında yaşayan ve değişen bir cemiyetin iştiyakı idi. O da bütün bu şiirler. Balkanlarda. Söyleyenler ve söyletenler pek çoktu. Gerçi ilmin ve felsefenin tarihinde mefkurelerin bile vahime ve cehil eseri olduğunu söyleyenler gelmiştir. Tırabulusta. Filhakika Büyük adamlar yanhz hayatın boğuk ve kısık sesini işidebilenlerdir. şu veya bu şekilde yapıp yapmamak gerçi ellerindedir. Fransa İhtilâli Kebirinin kahramanları ruhen rousseau'nun "tabiat. Çanakkalede. Nitekim Demokrasi mefkuresi de ilk defa Avrupa milletlerinde zuhur etmiş değildir._ 64 - •olduğuna âkanidirler. bazı inkilâbçılar da aynı mefkureyi incilden istinbata kadar gidiyorlardı. Kim iddia edebilir ki türk tarihinde bu mefkure tekevvün ederken onun terkibine milletini aldatan Sultanların hatırası.. fakat söylenen birdi. Bu gün bütün avrupa milletlerinde ve bizde Demokrasi ve Cumhuriyet şeklînde tecelli eden mefkure de tarihî dinlerin zuhuru gibi içtimaî hayatın tevelit ettiği bir zarurettir..
fcir' gün. İşte size bu cismin terkibi».- 65 - Arabistan da ölen meçhul Mehmetierin âhı da karışmamıştır. fakat ellerimizi hiç bir şeye sürmeden dışarıya çıkardık!. Filvaki o zamanki Darülfünnunun kimyahanesin de ancak bir kaç «eza dolabı vardı!. Biz tahsilimizi Meşrutiyetten evvel İstanbul Darülfünunu Fen Şubesinde yaptık. ilim muhabbetini de vücude getiriyordu. şim5 . kimyam sayesinde. Lâkin bu cismin kokusunu tebeşirin kokusundan. Fakat bütün . Diyen ilmine mağrur kimyakerin AbdüJ Hamit istipdadına karşı bir isyanı idi.. Hocamız tecrübelerinin kıymetli •neticelerini bildirirken açık.. kuvvetli ifadesini ve kuvvetli telâkkileriyle bizde ilim fikrini.. Bu .. kimyanın alat ve edevatından. Hocalarımız arasında müteveffa Vasil Naom Bey gibi hüdayinabit olarak yetişmiş meşhur bir kimykker ve büyük bir mürebbi bulunuyordu. hem de bediî bir mahiyet vardı. . İstipdat. inkılâbın âlemden beklediği cesaretlerine ve tehlikelerine iştirak olmıyabilir.. Darülfünunu âncârk bW hareket ve inkılâp yapmak için değil. Bu kimyahaneyi ancak bir iptidaî mektebi müzesi gibi ziyaret eder. inkılâbımız gözleri karartacak derecede başımızı döndürüyor. İnkilâpta yarım yoktur. hatta en •ufak tacrübelerden bile mahrum bulunuyordu. Fakat hiç olmaisa olanı anlaması ve anlatmasıdır..bu vasıflarına rağmen Vasil Naom Beyin dersi. o Zamanki Darülfünnunun. JHi unutmam.zatin derslerinde hem ilmî fikirler.kendime gıda yaparım!.... rengini de tebeşirin renginden anlarsınız!. sırf Saltanatın1 JHrdarüİfünnunü olduğunu göstermek için yaşatıyordu.. Bizden evvel ders alanlar kendisine atfen şu sözleri söylemişlerdi. :Bu sözler bütün hayatını tecrübe ile geçirmiş ve "Beni kuyuya atsalar yine aç kalmam.
Fakat esasen bu devrin de evvelkinden farkı yoktu. Bütün bu eserler... Mutlakiyet devrinde esaslı teceddütlere mani olan. Saltanat. Bazen iyi bazen fena bazen müterakki bazen mütereddi.... olan bu tarih içtimaî ve siyasî hayatın her nevine şahit oldu. Abdül Hamidin bütün dehası işte bu noktada tecelli ediyordu!.. tabiî. parça parça kanaatler taşıyan.. Her şey vukuatın. mutlakıyetin bütün idare şubelerinde vardı. Meşrutiyet devrinde aynı teceddütlere mani olan müteaddit fertlerin kararsızlığı idi. Harekatı Milliyenin tarihidir. Mümkün olduğu kadar günü geçirmek ve yarın için yine yarım tedbirler düşünmek. Sultanın iştipdatı idi. zarurî şartlar dahilinde vazedilip halledil-. tesadüflerin eseri idi. esaret. perakende olarak helak olan millî kuvvetlerini ateş ve hararete kalbeden mihrakı buldu. Bu noksan. Hülâsa mutlakiyet maarifi bir gösteriş ve idareyi maslahat maarifiydi. tarihinin en kara ve betbaht günlerinde bu camiayı. her şey yıkıldı. Sanki içtimaî hayat. Çüdkü bu devir de hiç bir şey. Meşrutiyet tarihi fasılalı. bütün kudret ve hamlesiyh tecelli için yekpare bir ruh ve ceset bulamamış. arizî endişelerden salim bir surette.„. Hukuk. miyordu.. hiç bir şey esaslı ve tamam değildi. bir ferdin. iktisat hey şey böyle eksikdi. Burada gösterecek hiç bir yok ama'israrınız üzerine yine göstereyim !. O zaman hiç bir şey ciddi..- 66 - diki DarüimuaHiminin koridorlarından birinde dolaşırken Darülfünunun ziyarete gelmiş olan ecnebileri gezdirmekte olan bir memurun şu sözleri söylediğini işitmiştim: "Darülfünnunu gösterin diyorsunuz. Bu tekasüf neticesindedir ki ecnebi istilâsı. Aynı tarih bize şu üç hakikati bariz bir surette ispat ve ilân etmiştir: 1 — Bir millet ne kadar cahil ve maddî medeniyet itibariyle ne derece geri olursa olsun. istiklâl ve şerefini muhafaza etmek heyecanını duyduğu müddetçe ölmüş .. sıkıcı tereddütlerle doludur. Türkiye. zayıf fertler arasında dağılmış kalmıştı!. hiç bir maksat zahirî..
sahibi bir vatan ve milleti olarak idameye muvaffak olmak büyük bir dirayet ve fikir eseridir. Şu takdirce cumhurî hükümetin ilk mühim vazifesi fertlerin veya sınıfların sultasına mâni olacak. servet farkı olmaksızın bütün vatandaşların millî hayatın feyizlerinden ve nimetlerinden istifadesini temin edecek olan kanunları ve müessiseleri vücude getirmektir. yeni bir millet yaparken ve yeni bir tarih yaratrıken büyük adamların müracaat ettiği tek usul vardır: Tarlayı baştan aşağıya temizlemek ve yeni binayı yepyeni malzeme ile ve yepyeni nispetlere göre inşa etmektir. Adaletin ilk şartı müsavattır. hiç bir ferdin ve hiç bir sınıfın sultasına maruz kalmamaları.. büsbütün ihtilâle münkalip olabilir. ilim ve teknik kahramanlığıdır. Ei verirki bu heyecana mihrak olacak tarihî kahramanım bulsun. İnkılâbın birleşmiyeceği yanlız bir fikir vardır. .. cumhuriyetin de bir mantığı vardır. fakat milletini. 2 — Asrî kahramanlık. 3 — Yeni bir eser vücude getirirken. içtimaî nimetlerden istifade etmeleri ve içtimaî bir meslek intihabı hususunda bütün vatandaşların aynı vesaite mazhar olmalarıdır. hayat için kazanç mevzuubahsolurken büyük bir ziyandır!. şehir. vatanını şan ve şeref. içtimaî feyizlerden. aile. bütün vatandaşların aynı hukuka malik olmaları. vatan ve millet namına ölmek büyük bir iş. Âksitakdirde inkılâp hali hayatımızı maziye iade şeklinde ricatle neticelenmez. Şan ve şeref.. Cumhuriyetin esası adalettir. o da yarım ve yama fikirleridir.— 67 — sayılmaz. Bu netice. Müsavat. asalet.. Cumhuriyetimizin temelleri Mutlakıyetin ve meşrutiyetin bir mantığı olduğu gibi. bir heyecan ve irade kahramanlığı olduğu kadar.
hep bu umdenin vücude getirdiği müessiselerdir.- 68 - Cumhuriyet içinde adlî. Devlet.. Şöyle ki cumhuriyet içinde fakir bir aile.ajiye kadar bütün mektepler tahsile müstait fakir çocuklar: için meccani olmalıdır. kanunları ve mahkemeleri gibi mekteplerinin de hayatını müsavatçılık esası üzerine tensik etmeli. aynı zamanda tarih.. çocukları himaye ve fukara cemiyetleri. Hastahaneler. Cumhurî devlet "Muaveneti içtimaiye. vakıflar tesis etmelidir.. Onun için cumhurî devlet. Bizde vakıf en ziyade tesanütçülükten kuvvetini alan demokratik bir teşkilâttır. aşhaneler. sırf fakir olduğundan dolayı. Bunun çaresi içtimaî tesanüt teşkilâtı vücude getirmektir. Bu tesise yalnız deylet değü. "tesanütçülük. iradeleri tahrik edebilecek bir hayatiyet kazanması da lâzımdır. Taki cumhuriyet inkılâbı aristokratik ve monarşik devirlerin müstehaseleri şeklinde yaşıyan ölü telâkkilerden büsbütün azat olabilsin. Fakat asrî cemiyet içinde müsatçıhğm en büyük düşmanı servettir. namı altında adalete hizmet ederken bu hizmeti bir yandan da mekteplerinde ve maarifinde tesis etmek mecburiyetindedir. sandıklar. iptidaîden . belediyeleri ve diğer cemiyetlerde çalışmalıdır. bir haksızlıktır. edebiyat ve felsefe dersleriyle bu kıymetleri takviye etmelidir.. Bu. işte bu "müsavatçılık. tır.. hukukî ıslâhatı idare eden mihver fikir. Bu müsavatçılığın hukuk ve kanun şeklinde tecessüt etmesi kâfi değil. Servet ve onun terakümü sahibine bir tai kim imtiyazlar ve nüfuzlar temin etmekle kalmayıp servetolmıyanların dolay isiyle mahrumiyetini ve servetliye karşı esareti neticesini de tevlit etmektedir. cumhuriyet esasına sadık kata mak mecburiyetiyle talî ve ali tahsilde "boursewlar. ruhlarda. . Cümhurî devlet bu içtimaî hakslzlıklan bütün kuvvetiyle tamir ve teiâfi etmek mecburiyetindedir... müsavatçılığın bir şeklidir. evlâdıpı tahsil ettirmek şerefinden mahrum kalmamalıdır. vicdanlarda şuurlanmasi. ahlâk.. süthaneler.
Cumhuriyetin mektepleri bu bitaraflığı yalnız münakaşayı mucip olan akideler hakkında değil. Bu kıymetlerin mühim bir kısmını "hakimiyeti milliye ve hürriyeti şahsiye. ister siyasî bir içtihat şeklinde olsun. Cumhuriyette hiç bir kimse filân akideye sahip. zabitesine müracaat edemez. Bu devletin mektepte tedrisine muvafakat edeceği manevî c'ersler ancak tarih veya içtimaiyata müstenit. hatta müspet mahiyeti olmıyan ahlâkî tedrisat hakkında da göstermelidir. millî hayatm temeli olan müşterek kıymetlerin masuniyetini temin etmektir. ister metafizkî bir mektep.. vatandaşların manevî kuvvetlerin sultasından azade olması demektir. filân mezhebe sâlik veya filân siyasî kanaate malik olduğundan ve kabili münakaşa. yani ilmî neviden dersler olabilir. Bu manevî kuvvet ister dinî bir akide. Binaenaleyh din ile devletin yalınız nazarî olarak değil. Devletin fertlerden talep edeceği şey. muhakemesi hilafında kabul ettirilemez. Cumhuriyeti yükseltecek olan kafaları ancak bu müspet tedrisat sayesinde yetiştirebiliriz.Adaletin ikinci şartı hürriyettir. fiilî olarak ta ayrılması lâzımdır. Hiç kimse şahsına ve ailesine ait olan hususî ahlâk va hayat telâkkilerinden dolayı tecziye olunamaz. Cumhurî devletin asıl vazifesi budur. Devlet insanları zorla mutekit etmek ve zorla zahit kılmak için kuvvetine. Hiç bir akidenin hürriyet esasını yıkacak surette neşrine muvafakat etmezken her hangi maddeci^ intifaiyeci veya iftıkâriyeci feylesofun ahlakî kanaatlerini genç nesillerin ruhuna zeredilmesine muvafakat etmemelidir. vatandaşlara zoria. hürriyet ve müsavat esasları üzerine kurarak yapar. mefhumlarında tophyabiliriz. Hürriyet. . kabili içtihat oian mes'eleri şu veya bu suretle düşündüğünden dolayı takbih veya tezyif edilemez. aklı. Devlet bu vazifesini bir yandan kanunları ve zabitesiyle yapmakla beraber bir yandan da tedrisatına dünyevî bir seciye kazandırarak ve millî terbiyeyi hâkimiyati milliye. böyle şahsî kanaatlere nüfuz etmek değil.
Suvallerinde birine verdiğim cevap şu idi: Zannediyorum ki siz milliyet şuurunun zuhuru tarihini sormak istiyorsunuz. . bilhassa Millî Harekâtın safhaları hakkında bir eser yazacaktır. zulümler gibi içtimaî akibetler doğuran kitlevî ve bünyevî hareketler bu şuurun uyanmasına sebep olmuştur. On altı senelik hayatın seyrini iyiden iyiye tetkik etmiştir. bize hem milliyet ateşi ile yanan cemiyetlerin iradesini hem de millî idareye malik olmıyanların şeametini gösteriyor. açhklar.. sarayın istipdadına ve israfına rağmen Türkün tükenmek bilmiyen hayat cevherini meydana çıkardığı için genç ve mektebli zabitlerin ruhunda şiddetli bir milli" yetçilik veya halkçılık heycamnı uyandırdı. Netice malûmdur. Bu mülakatımız benim için çok istifadeli oldu. Çünkü bir Amerikalının nerlere dikkat ettiğini ve neleri öğrenmek istediğini anlatıyordu. Her millette olduğu gibi bizde de muharebeler. Çanakkale harbi bize asgarî madde ile mücehhez mefkûreci birordunun cihan ordularına karşı koyabileceğini türk ile gayır arasında insanlık itibariyle hiç bir ayrılık olmadığını söylüyordu. Bu harp. Bu milliyet şuuru bir yandan milliyyetçi ve halkçi bir devlete. Balkan muharebesi bu intibahın diğer bir amili oldu. Çünkü şuursuz olarak mevcut olan milliyetin tarih'. Bu sırrî.. meb'dei yoktur. Bu itibar ile eski Yunan harbi türk neferini çıplak bir halde gösterdiği.— 70 — İnkılâbımız ve fikirler Geçende Türk inkılâbının hararetli takdirkârı olan bir Amerikalı ile görüştüm. ve hükümet idaresinde saçın sakalın hiç bir kıymeti olmadığını. iradeden. samimiyetten geldiğini öğretiyordu. dinî kıymetlerin şiddetin kaybetmesiyle birlikde şuursuzluk nahiyesinden şuur nahiyesine girmiştir. Bu zat on altı senelik inkılâp tarihi. belki her kuvvetin mefkureden. Bütün bu vukuat türklük şuurunun bir kuvvet fikri haline gelmesi için kâfiydi.
fertlerin de bu tekâmülde bir şey olduğu hissediliyor. cemaate de cemaat rolünü verecek müspet bir mektebe ihtiyaç vardı. Durkheim'm mütefekkirlerimiz arasında süratli intişarı muhtelif sebeblerden ileri gelmiştir. telkin gibi mihaniki ve nihayet pisikolojik fiillerdir. hususiyle oldukça amiyane olan düsturları ve nassî hükümleri henüz içtimaî meseleleri müspet surette tetkike alışmamış olan memleketimizde kolayca ve çabukça intişârını temin etmiştir. Bir kere mütefekkirlerimiz böyle bir mektebe zaten muhtaç bir halde idiler.. Bu tarihin mütefekkirleri nastl çalıştılar? Bu tarihte hangi ilimler. Cemaatin de. muharriklerdir. Eserleri bu suhuletine ve cazibesine rağmen yalınız okundu. Bu mektep Durkheim. Doktor Gustav Le Bon' dur. İkinci merhalede fikirlerinizi en çok tenvir eden mütefekkir içtimaiyatçı Durkheim olmuştur. Üçüncüsü: bu ananeci ve tahribkâr cemaatleri idare için müracaat edilecek vasıtalar tekrar. fakat ne olduğu ilmî surette bilinmiyordu. Bu zatin muhtelif şubelere. Ferde fert rolünü. İşte Durkheimcıhk tam zamanında Türkiyeye naklediliyordu.. Le Bon'un açık ve cazibeli ifadesi. nede bu amil. Çünkü inkılâbımızın her günkü tecrübeleri bize ispat ediyordı ki içtimaî tekâmülün amili ne cemaatlerin kör ve şuursuz ihtilâllari. bilhassa kavimlerin içtimaî ruhiyatına dair olan kitapları bizi çok müteessir etmiştir. fakat hiç bir tatbikatçı ve hükümet adamı tarafından kollanılmadı. hangi felsefeler en çok hükmüran oldu?. Le Bon'nun bizde müspet denilebilecek bir fikir neticesi vücude getirebildiğine kani değilim.. Diğeri: bu cemaatleri idare edeır. içtimaiyatı olabilirdi. İtiraf etmek lâzım gelir ki Meşrütiyettenberi bizde en çok okunan zat. Sorbonne'da tahsil etmiş ve bizzat müteveffanın derslerini takip etmiş . feretlerin iradesi ve mihaniki telkin ve tekrarlarıdır. Bu zatin eserlerinden alınan başlıca iki fikir vardır: Bunlardan biri: cemaatler ananeci ve tahripkârdır._ 71 — bir yandan da dünyevî ve cumhurî bir idare şekline inkılâp •etti.
Çünkü içtimaiyat bize halkçı ve cumhuriyetçi bir devletin. müessiseleremize kadar tesir etmiştir.âleminde ki bütün ihtilâllere bitmiş nazariyle bakılabilir. tekâmülcülükün bu tecellisi türk harsi için çok tahripkâr idi. Bunlar ya dinî esasta hayat. iktısatda vücude gelen bütün tahavvülleri doğrudan doğruya bu mektebin kanadtlarine raptedebiliriz. hukukta. Fakat münhasıran akla. Kısaca söylemek lâzım gelirse maddeciliğin. Bu sualin cevabını ancak felsefe verebilir. Devlette. Bizde Darvincilik yalnız hayatiyat sahasinde kalmıyor. Çünkü ilim nekadar müspet olursa olsun bir felsefeni» yerini tutamaz... münhasıran maddeye istinat eden her hangi felsefe değil. vücut telâkkileri veya maddeye.. terbiyede. nereye gidiyoruz? biz neyiz?.. Hususiyle Gök Alp gibi bu mektebin en selâhiyetdar bir mümessili kendi aramızda bulunmakta idi. sualini sormak tabiî olduğu kadar. Hülâsa bu içtimaiyatla beraber türk fikir . millî ve insanî bir hukukun yine dünyevî ve müsavatçı bir terbiyenin faikiyyetini müspet bir kaanat olarak kazandırmıştır. saheyi boş buluyor ve bütün genç fikirleri istilâ ediyordu. hissin. "niçin?.. kâinat. Müspet içtimaiyatçıhk Gustav Le Bon'un fikirleri gibi yalınız hafızada kalmamış. Evvelden beri Türkiyede felsefe namına hükmünü icra eden mektepler vardı.— 72 — olan gene müderrislerin tedrisatı da bu işi çok kolaylaştırdı. ahlâkıyat ve vicdaniyat sahasine de giriyordu. Binaenaleyh içtimaî hayat hadiseleri ne derece izah edilirse edilsin yine şu sualin cevabını vermek ihtiyacı baki kalacaktır: "Nereden geliyoruz?. îşte bence inkılâp tarihimizi en çok tenvir eden mektep budur. sualini sormak ta o derece tabiîdir. hayat amüstenit olan tekâmül mezhepleriydi. Çünkü insan için "nasıl?. Bu tekâmülcülük vicdaniyat sahasine girdiği zaman vicdan felsefeleriyle karşıtaşmıyor.. iradenin de malûmlarını cem ve bel'ederek düşünen bir felsefe» . Bununla beraber müspet içtimaiyatçıhk fikir tarihçemizin son merhalesi değildir. hep birden akim.
'e çok kıymet veriyordu.İşte bu felsefe Bergson'unkidir. Bergson felsefesinin esası içtimaiyat ta dahil olmak şartiyle terkibine bütün müspet ilimlerin son mutalarını almaktır. Hususiyle mütearız olması lâzım gelmiyen iki tefekkürşubesi gibi. belki ilmin mutaları üzerinden kâinata tevcih edilen külli ve mutlak bir nazardır. fakat Durkheim ve Bergson içtimaiyat ve felsefe tedrisatımızı şiddetle alâkadar eden iki mühim şahsiyettir. fikirler. Gerçi Le Bon bu gün sadece bir hatıradan ibarettir. Halbuki Bergson. Hususiyle "Batınî ben. Tahakkukları. Bir de Bergson'un felsefesi mistisizm gibi anlaşıldı! Çünüku her felsefe gibi o da batını idi. yere. takdis edilir. Gerçi Darülfünunumuzda Le bon mevzubahs bile edilmez. Bu büyük ilim ve felsefe mekteplerinin tedrisatından memleket çok faide görmüştür. Nitekim bizde de bu? suale cevap veren o oldu. Fakat Beragson tamim edildikçe hakikati daha iyi anlaşılacaktır. fikir inkılâbımızın tarihinde bu üç zatin ismi mühimdir. Hülâsa. Bersgonculuk ne" ilmin aynı. felsefesini ruh âleminde hürriyete istinat ettiriyordu... hendesî vücutlar arzetmezle. ne de ilmin gayrıdır. Mefkureler duyulur. toprağa inmeyenleri zamanla . Fakat Durkheim ve Bergson yaşamaktadır. Onları . tekniğimiz.daha iyi anlamak lâzımdır. Mefkuremiz kuvvetli. zayıftır Mefkureler heyecanlı mevzulardır. Evvelemirde Begrsonçuluk Durkheimcıhğın bir aksülameii gibi telâkki edildi! Filvaki Durkheim mektebinin tedrisatında içtimaî muayyeniyet fikri içtimaî kadercilik şeklinde anlaşılmaktaydı... Bu sebeple iki şey biri birine zıt farzedildi. düsturlar gibi kat'i. Bergson'da ne bu mistisizm nede içtimaî muayyeniyetin inkârı yoktur.
içtimaiyat/ ilimlerinin kanatierine sığınan bir takım amelî bahislerin. Güzel memleket.. güzel iktisat. Esasen aynı günde. hep doğru fikirlere. ikincisi edememiştir.. Zekâ olmazsa. fikrî kıymetlere henüz vücut vermemişizdir. Mefkureler tahakkuk etmek için vasıtalar ilmine muhtaçtır. bu faaliyet neye yarar?. doğru hareketlere muhtaçtır.. birden tahakkuk edecek cinsten gayeler değildir. ne de maarif sahesinde hiç bir mefkuremiz henüz tahakkuk etmiş değildir. O halde siyasî saheden sarfınazar. doğru düsturlara. riyaziyat. Temiz. bu zekâyı kullanacak malumlar. Duyduğumuz iktisadî. Bugün siyasî hürriyet ve iktisadî refah heyecanlar vardır? Bunlar inkılâbımızın en büyük hedefleridir.. Bir mefkure hakikate geçerken bir takım şekiller alır. zengin ve güzel bir İstanbul görmek İstanbulda yaşıyan herkes için bir gayedir. Türk ülkesini vücude getiren bütün vatan çocuklarının ilk mektep tahsilini görmesini kim emel edinmiştir?. bizim ihtimamlarımıza bağlıdır. mutlak ve inkıtasız bir faaliyet değildir.. \ bütün fenlerin hizmetine muhtaçtır. Tahakkuk etmek talihinde olan mefkurenin ihtiyacı eşyanın tabiatine muvafık olan bir faaliyettir. hakikati de. tabiiyat. sıhhî. Bundan ilerisi. der.. Eakat bunlardan birincisi tahakkuk etmiş... Aranılan ne asabî. ne konfor. fakat okadar. Medeniyet dediğimiz bu vasıtalar. kemali de. Mefkure bize "Koş. Fakat bugün mektep görenlerin adedi inanılmaz derecede azdır?.. denilebilir ki ne iktisat.. fikirler... düsturlaşması hayli güçtür. cemali de. güzel maarif. güzeli şehir. Mefkurelerin fikirleşmesi. O.__ 74 — •olur. her şeyi orada hulacaksin. hem de fenne muhtacız. ilimler yoksa. ne de uziî. O bize mukadderatımızın istikamet veçhesini gösterebilir. Niçin böyledir? Çünkü mefkurelerin sahesi vicdan sahesidir. Mefkuremize vücut vermek için hem ilme. Fakat bugün bu mefkure de tahakkuk etmemiştir. yürü.. hakkı da. bütün akıbet bizim irademize. Frkat burada iradenin delâletini iyice kavratnahdır. ameliyeler .
Türkler ve Türkiye zanedildiğinden çok fazla idealistir. Rik'ayı icat eden. materiyalistlik istemiyeceğim. Yesari ve Yesarizade kalemiyle işliyen Türklerdi. sağlam bir vukufa sahip olan teknik adamlarıdır. Divaniden.at yazılarından ayrılan zevkimize acıyan insanlarla hasbıhal etmek istiyorum. Reyhaniden. Büyük İnkilâplar ve yeni teknikler Dün Millî Mecmua idarehanesinde eski bir hattatla görüştüm. sahelerine akın etmektir. iktisatta. Benim istediğim sade. Benim yazı tarihi ve yazı bediiyatı ile uğraştığımı bilen bu zat bazı sualler sordu. basit bir şeydir. teknik. elektirikte. Şimdi lâtincenin kabuliyle eski san. avrupalı gibi bütün. Şeref için ölmesini bilen bir millette idial zaafı nasıl tahayyül edebilir?! Milletimizin bu müfrit mefkûreciliğini daralamak için realisttik. Mademki Türkiye. hesap. adlarını verdiğimiz akıl. Fakat türk Sülüsü şeyh Hamdullah Efendiyi. maharet. Biz Türklerin san. türk Taliki Yesarileri.at yazılarının tarihinde ne büyük bir kudret ve muvaffakiyet gösterdiğini her müdekkik kabul eder. mefkuresinin insaniyet aleminde tahakkukunu istiyor. bedialar vücude getiren yine onlardır. Hafız Osmani. fen. vukuf. türk Rıkası Mimtaz Efendiyi. mektepte. Sülüs.. ilim. Galatasaray hat muallimi *zzet Efendiyi vücude getirdikten sonra daha ne yapabilecekti ? ! Hattatlığın muasır bir san'at gibi zevkimizi terbi- . Şehirde.. ondan ince. köprüde.. türk Celisi Mustafa Rakımı.' Türkler için silâhsız ve muharebesiz bir Avrupaya istila mevzuubahstir. Nesih. şimdi muhtaç olduğu bir şey vardır o da. Taliki. asabî bir lisan yapan yine Türklerdir. Celi yazılarına büsbütün bediî bir huviyyet veren Türklerdi.tnecmuası mefkuremizi edebiyat semalarından hakikat meydanına indirecek yegâne ağırlıktır.
_ 76 yede devam edememesinin sebebi kendisindedir. Nasıl ki mimari bir şekil san'ati olmaktan ziyade bir hacım ve kitle san'atidir. çizgi ve renk san'ati olmaktan ziyade bir manazır ve terkip san'atidir. Halbuki bu kabiliyet yazıda yoktur. hatta bütün varlığını iki budun arasina hasretmiştir. Eski harflerin yegâne müdafaa noktası olan güzellikleri maatteessüf tarihî bir tekâmülün mahdut-ve muayyen merhalesinden fazla bir şey değildir. Onun için istikballeri namına teessüre hiç bir sebep yoktur.. Yesarilerin Talikleri ne derece insicamlı olursa olsun bir peysaja muadil olur mu?! Hülâsa Türk hattatlığının hat sahasindeki tarihî muvaffakiyetleri ne derece parlak olursa olsun bunun ilelebet devamına imkân yoktu. hep üç budüe birden istinat etmeleri ve bu sayede yüksek bir teknikle genişlemiye kadir olmalarıdır. Hattın doyurmadığı ruh ve zevk ihtiyaçlarımızı zaten resimden. Çünkü bu san'at Garp yazılarında olduğu gibi tarihî zaruretler neticesinde inkişaf imkânlarını. Mustafa Rakımın elifleri ne kadar canlı olursa olsun bir heykel değildir!. Resim. . Bu gibi şekil san'atlerinin inkişaf mi daim ve tekâmülünü ebedî kılan şey. heykelden almıya mecbur idik. Büyük san'at inki lapları için yeni teknikler lâzımdır.
Gazi .
.
en şayanı dikkat saflıklarını türkçe bilmiyen.. ne de temamiyle siyasî bir eserdir. Millî hükümet namına ilk vazifeyi İtalyada görmüştü.. ne tamamiyle edebî. "Türk Harekâtı Milliyesi. vatanına. Eserin sahibi sabık Ankara matbuat umum müdürü Hüseyin Ragıp Beydir. nin ser muharrirliğini deruhte etmişti.Türk Harekâtı Milliyesi ve Mustafa Kemal Paşa Bu serlevha son günlerde Paris te neşredilmiş fransızca bir eserin adıdır. Müteakiben matbuat müdürlüğü ile hükümetin ninıresnıî bir gazetesi olan "Hakimiyeti Milliye. istiklâline hürmet ettirmeyi bilen bütün milletler için mukaddes olan vazifedir. Hüseyin Ragıp Bey Harekâtı Miiliyenin bidayetinden beri fikir sahasinde çalı* şanlardan biridir.. Fakat heyhat! Tecrübeleriniz bize göstermişti ki: Cidali men' için dünyanın en dehşetli manialarını bile yenmek muzaffer ve haklı olmak . Gerçi hakkımızın müdafaasından sonra böyle bir eseri neşretmek faidesizdi. türk matbuatını takip edemiyenlere tanıtmak istemiştir. Muharrir büyük muzafferiyetten evvel yazdığı bu eserin mukaddimesi olmak üzere ilâve ettiği satırlarda diyorki: "Dostlarınızın mukabeleyi bilmisil. Ragıp Bey bu hizmette bir sene kadar çalıştı. Bu muharrir arkadaşımızın Anadolu vukuatına dair fransızca olarak neşrettiği eserin hususî bir ehemmiyeti olacağını tahmin etmek güç değildir. Şon zamanlarda Anadolonun Paris mümessilliği refakatinde olarak Parise gitmişti. Muharrir bunda millî hareketin en canlı noktalarını. düşmanıarmızın husumet eseri olarak telâkki ettikleri bu muzafferiyet hakikati halde biz Türkler için bir vazife.. şerefine.
istilâya uğrayan toprakarını. vazifesini izahla kalmayıp kibir ve gurur ve istilâculuk hırsiyle masum kanı dökmenin müthiş akibetlerini göstermek lâzımdır. Aynı adam gözleri önünde esir îstandolu. namı verdiğimiz müstesna tarihin en mühim noktalarından bahsediyor. Bu fasıl Meclisi Mebusanda Sinop mebusu Rıza Nur Beyin verdiği acı takririn suretiyle bitiyor. ruhundan bahsediyor onu yetiştiren muhitleri gösteriyor. Büyük Millet Meclisinin küşadı. fakat küvvetH.„. İkinci iasil Meclisi Millinin ilk günlerindeki Ankarayı anlatıyor. Her taraf kara. BIPyBik adamların aimhitleri >vei terbiyesi noktasından okadar^py&ffiı 'dikkat . "Tür Harekâtı Milliyesi. her taraf harabe.. İstanbulun işgali askerîsi gayet kısa bir parçadır. esir İzmiri.Icâfi değildir. zira mümin adâmhutkü iftitahîsîbi söylerken orada toplânnhşf olan elli millet vekilinin kalbine ateş ve iman Serpiyor. yangın yerlerini. zira dünyada öyle kuvvetler vardır ki yalnız bir milletin kendi vatanını. denilen manevî ülkeyi görüyor. her ruh yeis ile dolu!. Ekalliyetlerin hukuku. bu üstüste yıkılan kara yurtlar?. Üçüncü fasılda muharrir Mustafa Kemal Paşanın şahsından. Bu tek. esir Adanayı. Mustafa Kemal Paşa. çünkü esarete tahamül ' etJemiyecekf ir. zira milletinin ebedî olan hayatiyetine iman «diyor Ve ö kuvveti kalp»ilemeclise giriyor. fakat yine meyus olmuyor. mahkûm edilen istiklâlini. esir Antalyayi da görüyor.. İşgal günü Üsküdar iskelesinden vapura binen bir Türkün gördüğü ve duyduğu şeyleri anlatıyor..bu ufak mukaddimeden sonra atideki fasıllara ayrılıyor: İstanbolun işgali askerîsi. bu fenapezir maddenin ötesinde "Vatan. çünkü bu toz ve toprak yığını arkasında. tepedeki kaleleri seyrederken meyus olmuyor. Yunanlılar tarafından yakılan çocukları. Puntusçular. kadınları. ihti farları seçiyor. buğazlanan evlatlarını müdafaa efmek hususundaki hakkını. Yalınız bir adam... Artık herkes iriâthybr ki turk milleti kurtulacak. Görülüyor ki muharrir " Harekâtı Milliye. Türk ortodoksçuluğu.
" Ankara Hükümeti „ müteakip faslın mevzuudur.. menafimiz ve hâttâ kendi menafimiz aleyhine olarak hariein teşvikatına kapıldınız. Burusada buğazlanmadı. büzülüyordu!. Pontusçular bahsinde türk vatanında yaşıyanların cinayeti tasvir ediliyor. Fakat beyhude zahmet değilmi. Zavallı Türkler! Hab il ile Kabil faciasındanberi dünya bir kin ve iftira dünyası oldu... türk milleti düşmanlarına karşı mevcudiyetini müdafaa ettiği bir sırada. Dahiliye Vekâleti "Ey Pontosçular.. Ecnebi tesiriyle vatandaşlarına silâh çekenlerin akibeti söyleniyor. siz silâhlarınızı vatanına çevirdiniz. Türkler belki asırlardan beri ekalliyet yılanlarının dişleri arasında buğazlandı!. Hüseyin Ragıp Bey burada hiç bir şey gizlemiyor. Bu kısım Anadolu hükümetini bir "hükümet olarak düşünmiye alışmamış olan milletler için kısa bir ders olacak! "Ekalliyetlerin hukuku „ bahsinde " Türkiye de ekalliyetlerin zulmü „ nı anlatıyor. Pontusçularla türk ortadokusluğu eserin kara beyaz iki sahifesidir. millî hükümetinize isyan ettiniz.olan bu bahis de güzeldir. le tehdit ediliyordu!. Muharrir Yunanistan müslümanarının hukukundan bahsediyor. Fakat o tarihdenberi hiç bir iftira sana edilen kadar zalimane değildir. Hükümet isyanınıza nasıl cevap vereceğini biliyor.... her hakikati söyliyor. Türkiyenin siyasî vahdeti ise "akalliyetlerin mektepleri.. Daha sonra Dahiliye Vekâletinin bu asılara karşı neşrettiği beyannameyi tercüme ediyor. Türkiyenin saadeti "ekalliyetlerin nefsaniyetiyle. size son bir ihtar! Kan dökülmesine meydan bırakmayın. anlıyna sivri sinek sazdır derler!. Türkiyenin midesi "ekalliyetlerin ispirtosiyle» eriyor.. Türkiyenin serveti " ekalliyetin sarrafları. "Kim kimi buğazlıyor? ! „ Sualine cevap veriyor: Türkler yalnız İzmirde. Bu kısımda Millî hükümetin bütün istihaleleri doğru ve anlaşılır bir tarzda yazılmıştır. elinde hapsoluyor. insanları katlettiniz. yani " hukuksuzluğunu „ anlatıyor!. köyleri yağma. Hülâsa Türkiyede haktan mahrum olan bir millet var amma hangisi?!.. .
türkçe giyinen. ve dedim ki bin nazariyeden» bin farziyeden.». odalarını türk zevkine göre süsliyen bu Ortodoksların mukadderatını düşündürdü. Daha ileride muntazam bir surette kazılmış istihkâmlar vardı. malûm mukabele. Bu levha en muhayyel mevzular kadar zengindi. Bunlar muhtemel Anadolu akınlarına karşı İngilizlerin gerdiği tel örgülerin enkazıydı. hatta evlerini. adeta bir hayaldi. Çakal dağına yaklaştığımız vakit ayağımız yerdeki tellere takıldı.. Uç hakikat Dün Kısıklıdan Beylerbeyi üzerine iki üç arkadaşla yürüyüş yaptık.... Türkiyeyi uzaktan tanıyanlarla Türkiyeyi Türk sıfatiyle tanıyanların yazıları arasında çok fark var. Kayseride türkçe konuşan.- 82 - gelin teslim olun. türk olan. malûm cevap... Bunlar İstanbolu işgale gelea . Buğaziçinin tepeler arasından görülen bir parçası uzaktan yağlı boya bir resim levhasına benziyordu. Bu hayal diğer bir hayali davet etti: Beş sene evvel bir sabah Binbirdirekte Millî Talim ve Terbiye Cemiyetinin konferans salonundan Marmaraya bakıyordum. Durgun denizin üzerinde bir takım uzun ve siyah lekeler kayıyordu. Hulâsa "Türk Hareke! MilliyesiM.. ayrı bir dinden olan fakat ırkan Türk olduğunu bilen ve bu fikrini bütün hayatında dindaşlarına neşreden Akdağlı Eftim Efendinin hissi selimini gösterdi. Artık tepeye varmıştık. muharririnin kendine has olan dikkati ve millî meselelerdeki isabetli hükmü itibariyle fransızçe bilenler için okunması çok faideli ve çok zevkli bir eserdir. Ragıp Beyin türk ortodokslanndan ve papa Eftim Efendiden bahseden mekalesi Anadolu seyyahatimin bazı hatirauyandırdı: Niğdede. türk zevkine tabi olan milletdaşlarımızın refahını temin den bir papasın hissi selimi daha çok hayırlı imiş..
yahut hiç!. bu masumiyet ve tevekkeldeydi!. Sakarya ve büyük taarruz harplarını idare ettikten sonra cumhuriyet esaslarını kuran adamın muvaffakiyet sırlarını bilmek ve yeni . Avrupa istilâsına karşı koyan. vücude getirdikleri hayalleri de büyük bir alâka ile takip ediyordum.. Paşanın bütün muvaffakiyet sırları işte bu ibadet. istiklâle. zulüm ve şekavet görüyor. Bunlar arasında en çok şayamdikkat bulduğum abit ve zahit bir zatin tasviridir: Bu zate göre İnönü muzafferiyetlerin kazanan Kemal Paşa sabahlara kadar ibadet ve taatle meşgul olan. İnönü.. en kara bir günde başlıyor. sevinçle kabanyordu. milletin hakimiyetine varıyor. O insan ki bir gün Ankaranın toprak evleri üzerinden ufuklara bakıyor ve vatanının istikbalini seyrediyordu. tarih ve ilim nazarında ne kıymeti olabilir?!.. „ diyordu. Belki de " ya her şey. Acaba bu iki hayal arasındaki büyük hakikat hayatının muayyen bir dakikasında atıl ve mihaniki bir memuriyet vazifesi yerine istiklâlin zevkini duyan ve ölümün kokusunu kokhyan bir insanın iradesi değilmidir?. beni nasıl meşgul ediyorsa başkalarının onun hakkında hasıl ettikleri fikirleri. Şübhesiz Çakal Dağından görülen denizin hatırası da bir hayale kalboldu Fakat bu iki hayal arasında bir hakikat yokmu?! Harakât Millîyenin tarihi! O tanh ki en ümitsiz.. Paşa melekler gibi masum. her taraftan menfi bir mukabele. elinden tespihi düşmiyen bir zattı. bu zan sahibi için nederece tabiî ve masum olursa olsun. fakat nihayet zafere. Onun şahsını bir çokları gibi ben de tanımıyordum. İşgal günlerinin kara hatıralariyle dolu olan gönlüm hayretle... veliler gibi mütevekkildi. Bu his.. te bu taatıta.— 83 — galiplerin tekneleriydi. Bu "hayalî Mustafa Kemal.. Herkes gibi ben de onun şahsi etrafında bir takım hayaller vücude getiriyor ve " hayalimin Mustafa Kemali „ ni tahlil ile uğraşıyordum.. Şimdi denizde bunlardan eser bile yoktu. Belki hiç!. Dünden beri otuz otuz beş saat geçti.
Sonra.. istikbalin anahtarı büyük adamların elinde. bu mefkurecilikte millî. bence millî harekâtın bütün felsefesi bu üç noktanın vucude getirdiği müsellestir. bütün icraat ve İslâhatta yine bu üç noktaya istinat etmek mümkün değilmidir?. ehemmiyetini takdir eden ve bilmukabele bunları idare eden bir zekâ. ilin: müessiseltrinin. iman yerine yesi koyan başlara!.. bazan ahlâkî bir mecburiyet. ilmî velayetin. ilmî tedrisatın. nüfusun. insanî. ilmi zihniyetin... mevkiini. paranın. âlem bir âlemi imkân. maddî kuvvetler esir.. bir yandan ali bir hessasiyet. pilânın. Saniyen: Bazan maşerî bir vecit. hiç bir millet için tarihi münkariz denilemez. Salisen: îki şartı ihata eden bir hayat felsefesi. . eşya ve hadiseleri idaresine muallak. manevî kuvvetlerle beslenmiyen maddî kuvvetler nihayet zevalpezir. Türk milleti için bu muzafferiyeti vucude getirdikten ve bu üç mefhumun delâletlerini tarihle.- 84 - nesillere doğru olarak bildirmek borcumuzdur. bir yandan bütün ilimlerin ve tefekkürlerin fevkine çıkan metafizikî bir itikat. İşte bir yandan ilim ve zekâ. manevi kuvvetler baki. yazık ilim yerine vehmi. Nice bu muvaffakiyetin unsurlarını şu üç noktada toplamak mümkündür: Evvelâ: maddenin yani silâhın. ilim saltanatının mutlak surette hakimiyetini temin etmeliyiz. ilmî terbiyenin. ilim adamlarının. İlmin vatanında ilimden başka hiç bir şeyin sultasını kabul etmemeliyiz. her şey müdir ve mütefekkir bir zekânın iktidarına. vatanî. fen. hiç bir hayat için bitmiye mahkum. bazanda bediî bir hesasiyet şeklinde tecelli eden yüksek derecede mefkurecilik. tarihî şekilleriyle bütün beşerî kıymetler dahil. bu flsefeye göre maddî kuvvetler esasen fani. harptaki tesirini.. Bu üç nokta bir millet programının esasları değilmidir? Söyle ki: Evvelâ : milletçe her sahede ilmin. manevi kuvvetle hür. vukuatla ölçtükten sonra acaba bütün içtimaî teşkilâtında. hesap zekâsı.. ilim..
intişarı.. terbiye ve tedrisatımızı. Tarihinden ibret ahp almamak yine milletlere.- 85 - Saniyen: Millî. idare hayatımızı.. neşriyat ve felsefemizi alâkadar eden bir mahiyettedir. fertlerin ve cemiyetlerin hadiselerini tetkik eden ruhiyat ve içtimaiyat ilimlerinin zaviyesinden bir kere daha görmektir.. ruhlar daki harareti için lâzım olan şartlan. Şimdiye kadar gazetelerde tesadüf ettiğimiz resmî ve gayrı resmî malumat gösteriyor ki bu teşebbüs kuvveden fiile çıkmak için hazırlanmıştır. Benim maksadım hadiseyi sırf bir cemiyet hadisesi gibi nazarıitibare almak. terbiyeyi vucude getirmeliyiz. ahlakî. Evvelâ türkcemiye tinin Mustafa Kemal Paşanın şahsına karşı gösterdiği bu derin hürmet ve alâka ne ile tefsir edilebilir? Bu alelade bir riya veya bir taklit eseri midir? Yoksa içtimaî bir dalâlet midir? Vaka türk inkılabına ve Paşanın şahsına en çok . yine büyük adamlarına ait birer imkândır. en millî bir felsefe gibi kabul etmeliyiz. bediî kıymetlerin hürriyeti. bununla bütün maddeci ve bedbin olan felsefelere mukabele etmeliyiz.. insanî. hükümetimiz bir vicdan hükümetine. Buna mukabil bütün memleket cok mühim gördüğü bu suikast teşebbüsünü şiddetle felin etmiştir. Salisen: müstakbel nasillerin terbiyesini idare edecek olan hürriyet ve imkân felsefesini en mücerrep. terbiyemiz bir vicdan terbiyesine inkılâp etmelidir.. teşkilâtı. Bu üç şart aynı zamanda hükümet teşkilâtımızı.. Büyük adamın şahsı Türkiye Cumhuriyeti Reisi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerinin şahsı hakkında suikast havadisi bir haftadan beri bütün memlekette çalkanmaktadır.
darlıkla olmuştur. Şu halde türk milletinin Mustafa Kemal Paşa hakkındaki bu şuuru ne bir tesadüfün. Bence şudur: Türk heyeti içtimaiyesi Mustafa Kemal Paşanın şahsını türk milletinin selâmetinde bir " amili mutlak „ olarak tanımaktadır. içtimaî vicdanın doğurduğu yine içtimaî nevinden bir kanaattir. denilsin ki " Bu hürmet ve alaka sırf şeklîdir. iziyetlerle. fedakârlıkla. Şimdi meselenin ikinci safhasına geçelim: Türk vatanının tamamiyetini ve türk milletinin istiklâlini temin eden aynı . O halde millette Paşanın şahsına karşı tavî surette duyulan bu muhabbet ve taktir duygusunun tabiî sebeplerini düşünmek lâzım geliyor. Türk milleti bu büyük adamın şahsı hakkındaki bu layezal kanaati bir günde yoktan elde etmemiştir. Bu. Paşa milletin istiklâli ve refahı hakkında vicdanının sesini duyduğu günden beri hep aynı tarzda. tşte cemiyete ait olan bu karar ferdî zekâlar ve mücerret mantıklar tarafından ne derece tenkit ve tenzil edilmek istenirse istensin şimdiye kadar umumî mahiyetinden hiçbir şey kaybetmemiştir. Paşa herne vadetmişse yapmıştır ve bütün bu mazhariyetler rahatla. Türk milleti onun idare ettiği ve onun kanşdığı bir millet meselesine şeytanî kuvvetlerin karışamıyacağına inanıyor. zahiridir ?. aynı kuvvetle çalışmış. ne de bir zilletin eseridir. Aynı millet insanlara muhabbet etmek gibi nefret etmek tecrübesini de mükerreren yapmıştır. aynı irade türk milletinin halde veya istikbalde ki ktisadî medeniyetin. Bu kanaati istiklâl tarihinin bütün safhalariyle elde etmiştir. hep aynı gayelere yaklaşmıştır. Hiçbir mecburiyet bu muhabbeti türklerin kalbine tahmil etmediği gibi hiçbir sebep de sunî bir hassasiyeti bir milletin hayatında devam ettiremez.- 86 - düşman bir insan tarafından mütalâa edilsin farzedelim. huzurla ve sırf para ile olmamıştır. içtimaî bir tecrübenin.„ Fakat hadiselere dikkat edelim ve türk milletinin tarihî hayatını düşünelim.kafa. sıhhi ve bediî refahını da temin ede- .
hususiyle şahsi bir çok ümitsizlerin.- 87 - bilecekmidir? Mnstafa Kemal Paşa yalnız büyük bir asker sıfatıyla millî faaliyeti kendi sahesıne münhasır kalmış bir zat değil midir?. Fakat her tarafına basdıkca kahraman veya dahi çıkaran bir makine gibi bir cemiyet mefhumu sakattır. Bu anlayışa göre fertlerin hiç bir kıymeti yoktur. Fakat bu anlayış ne ters bir anlayıştır!. Evet gerçi içtimaî hadiselerin ilk izahı cemiyetin kendisinde. cansız bir izan İtayım olmuştur. Fakat ne gariptir ki halkın bu hissi selimi bazı münevverlerde bozulmuş. bünyesindedir. Paşanın mazideki eserini sırf askerî diye takyit etmek delâletten değilse bile hamakattendir. En çok milliyet taraftan olan içtimaiyatçılar bile bunu idda etmemişlerdir. görülecektir ki Paşa bu mukaddes kavganın her devrinde her şeyden evvel milletin ebedî hayatına iman eden mefkûreci gibi çalışmış. İşte " Biri gider biri gelir. müteredditlerin. aynı zamanda kahraman ve müteceddit sıfatlarını vermekte mütefekkir olan bir insan tereddüt edemez. gibi mülâhazalar ilimi olmayan bir anlayış tarzından başka nedir?. O halde Paşanın şahsı hakkında türk cemiyetinin heyecanını bir de yarın şuuriyle izah etmek mümkündür. bu kuvvet. millet sağolsun. bir kaç Mustafa Kemal daha yetiştirir. Hayatta bu kadar büyük bir icaz sahibi olan birMustafa Kemalin istikbali için en kuvvetli bir ciheti camia. Mustafa Kemal Paşa Hazretlerinin şahsı böylece en bitaraf ve en afakî bir tarzda tetkik edildiği zaman ona büyük adam. zaıyf kaplilerin bile hayat ve kuvvet aldığı bir menba ve mihrak vazifesi görmüştür. cemiyetin teşkilâtında. bir istiklâl .. Bir milliyet. onun yerine kuru mantık. Yaradan hep cemiyettir ve içtimaî bir kadercilik eseri olarak milletleri muhtaç oldukları güzideleri hep bulacaklardır. İstikbalin tarihi tetkik edilsin. tesanüt ve vahdet mihveri teşkil etmesi kadar tabiî bir şey olamaz. Bu suale doğru cevap verebilmek için yine maziyi hatırlamak mecburiyetindeyiz.
Evet cemiyet var ve lâzım... şahsiyetini tarif etmek güç bir iştir. Eğer bu sanatkârın sinirleri olmasaydı ve damarlarında ki kan öyle dolaşmasaydı. Fakat şahsiyetini vücude getiren büyük kuvvetleri seçmek daha kolaydır. Evet türk milleti şüphesiz ki istiklâle çok lâyıktı. Aksine.yutan ve içinde kaybeden aç zekâlardan değildir. hiç bir mefhum askıda değildir.. herhangi mfitevassıt yaradılışlı bir Mustafa bir Kemal o sanat eserini vücude getirebilecekti. bu zekâ şeinleri. Sinanın bir camii gibi bir sanat eseri. Ve o sanatkârın iradesi oderece mühim ki bu iradenin hayır gibi şerre de taluk etmesi için içtimaî hiçbir mani yoktur.. her fikrin doldurduğu bir boşluk vardır. berrak. Michel-Ange'm bir heykeli. ve hadise- . dehanın çocuğu. Milletler bu büyük adamların asırlar ve batınlar verasetinden topladığı hilkat ve yenilik cevherlerini kullanarak tabiî kuvvetlerin servetinden istifade etmiş oluyorlar. aldığım olduğu gibi . Bu liyakatten istifade edip onu müstakil kılacak sanatkâr kimdi ? Tarihin bütün sırrı işte burada. Bu zekâ her gördiğünü içine alan.. her fikir bir hududa malik. Milletleri yalınız itaat eden koyunlar farzetmek çok yanlış bir teşbihdir. Fakat bu milliyet bu istiklâl Rübens'in bir tablosu.. faak büyük adamlarını da birer kukla farzetmek ondan daha az yanlış mıdır?. her şey açık. Fakat esarete girmişti.. fakat onu işliyen bir sanatkâr da lâzım.. Milletler için büyük adamları tanımak çok hayati bir meseledir..— 88 — olmak için gerçi bir cemiyet mevcut olmalıdır. Mustafa Kemal şahsiyeti Mustafa Kemal gibi büyük bir adamın. Mustafa Kemalin zekâsında hiç bir fikir karanlıkta. Bu kuvvetler neden ibarettir? Eevvelâ zekâsının hayret edilecek bir derecedeki "açik görmek kabiliyeti. ilhamının mey vasidir.
. Mustafa Kemal şahsiyetini vücude getiren ikinci hassa Kalbindir. sırrına mazhar eden esrarengiz bir fert te değildir. belki türk halkının tarihî akli seliminde bulmak mümkündür. Bu kalbin azameti meselâ arkadaş hissi yahut aile muhabbeti gibi ferdî hislere çok civar olan dar kıymetlerle değildir . ve tarihî mukadderatın sadece neticesi değildir. Mustafa Kemal şahsiyetini vücude getiren son büyük hassa iradesinin hususiyetidir.çünki bu kıymetler o azameti vücude getiremezler . şaşırmiyan bir istikameti vardır.belki milliyet.. Zekâ Mustafa Kemalinin türklüğü işte bu noktadır. medeniyet. Bu Büyk adamın ruhî şahsiyeti ne derece şayanidikkat olursa olsun insanların tarihinde oynadığı rol ondan daha şayanı dikkattir. artık meyve vermiyen hasta . Mustafa Kemal hayat ağacının kuruyan. Bu beşerf neviden kıymetler bu kalbi o derece kaplamıştır ki diğer ufak kıymetlerin orada tam bir seyrini bulmak mümkün bile değildir.. hiç bir ölüm korkusu şimdiye kadar onu tuttuğu yoldan çevirmemiştir.. Bu iradenin haricî tesirler karşısında bir türlü bozulmuyan bir muayyeniyeti...- 89 — leri dayıma süzen ve yalnız kendisine yarayan cevherleri kabul eden ve her sunî.^ gibi büyük ve beşerî neviden kıymetlerdedir. her muvakkat şeyi kovan bir tabiat cihazıdır.. insaniyet.. " Mutedil adam „ mefkuresi bu hilkati katiyen ifade edemez. Mustafa Kemalin zekâsında bulduğumuz açıklığın eşini medrese kılâsiklerinin şekli ve lisanı olan belagatlerînde değil. ebediyet. Mustafa Kemal tarihî kadercilerin anladığı gibi türk milletinin alellâde bir mümessili. Mustafa Kemal mistik tarihçilerin kabul ettiği gibi türk milletini "basübadelmevt». Büyük adamın iradesi tabiatin bütün kuvvetleri gibi zaruretin. Hiç bir hadise. icabın bir tecellisidir.. Mustafa Kemalin büyük kalbini görmek için ferdî hayatından uzaklaşmak ve bu kalbin beşeri muharriklerini uzaktan seyretmek lâzım gelir . her yalan.
böceklere. yeni türkleri bir mabut gibi yoktan var etmiş olmasa bile. yahut hiç bir milliyet sanatkârına müyesser olmıyan büyük bir ihtirasla bu düşünceye inanmasıdır. Gazinin en büyük eseri Bence Gazinin en büyük eseri Türk milletinin yaşamak kabiliyetini hiç bîr inkılpâıçya.mütevekkil bahçıvanlar gibi . bütün medenî hamlelerini kovahyan yaratıcı kudreti işte bu ( Anlayış ve duyuş tarzı) dır.ağacın hayatını fırtınalara. Onun için Mustafa Kemalin turk tarihindeki mevkii eskiyi tamire. O. Bütün aşılar gibi bu medeniyet aşısının da hakikî kıymeti ancak meyvelan kemale geldikten sonra anlaşılacaktır. onu daima gözliyen.«dallarım hiç acımadan kesen.. hatta içtimaî muayyeniyetçiliği bile şüpheye düşürecek derecede iradîleşebiliyor. bu rol bazan içtimaî kaderciliği inkâr ettirecek. kurtlara terketmiyen. . yahut hiç bir fikirciye müyesser olmıyan bir zekâ ile anlaması ve hiç bir milliyetçiye. hakiki ölümden muhakkak kurtarmıştır.. kıskanan emsalsiz bir sanatkârdır. yahut ayrı cinsleri yakiaştırmıya çabahyanların yeis getirici rolündan tamamiyle ayrıdır. ona mükemmel bir medeniyet aşısı vuran. Onun için türk inkılâbının ispat ettiği hakikat şudur: İçtimaî tekâmülde büyük adamların rolü yalnız büyük olmakla kalmıyor. Çünhi bu büyük adamın elan aklıma hayret veren bütün maddî teşebbüslerini idare eden. fakat bu aşıyı vurduktan sonra .
Tipler .
.
Hakkında hiç bir fikre. karar verse bile icra edemiyen. hikmet..ya göre iradenin dahileri olduğu gibi aptalları da vardır: Kendi kendine karar veremiyen. incelik. İnsan vardır ki hesap. fakat sadelik. zevk hususunda budala kalabilir!.. güzellik idraki yoktur. zevk belaheti mutlaka fikir belahetini istilzam etmez. Ribot' nun irade hakkındaki bu tasnifini diğer kabiliyetlere de sokmak. taklitle geçer. kimya. Bunlarda güzellik şuuru. Ribot. bence kabildir: İradenin dahileri olduğu gibi meselâ zevkin. . Bunlar incelik... güzellik hissinin de dahileri vardır.. Onlar için yalnız madde âlemi. nefsinde bulmıyan insanlar bu sınıftandır.Zevk aptallar ı Meşhur ruhiyatçı Ribot "İradenin hastalıkları.. başkalarının iradesiyle haraket eden otomatlardır. diyor!. çünkü kararını icra için lâzım gelen cehit ve gayreti sarfedemiyen. Bunlar haricî tesirlere maruz kalan cansız mevcutlar gibi mihaniki bir surette hareket eden cehitsiz ve aizrasiz kimselerdir.. mutlaka fikri aptallığı icap etmiyeceğin gibi. hendese. fakat zekâ aptallarına karışmasın diye "irade aptalları. güzellik. hakkındaki eserinde bir sınıf iradesiz insanlardan bahısediyor. zevkin aptalları ise gayrın zevkiyle geçinen mukallitlerdir. gibi baıslerde gerçi zeki ve malûmatlıdır. sadelik. Bir insan fikir ve ilim hususunda münevver olmakla beraber... Bütün hayatları diğerlerinin vücude getirdiği güzellikleri hiç anlamıyarak. İradenin aptalları haricin tesiriyle... güzellik hususunda bir aptal ve yahut bir cahildir.. İradenin aptalları olduğu gibi zevkin de aptalları vardır. irade aptallığı. Bu nevi aptallar kendiliklerinden ne bir güzelliği idrake ne de bir güzelliği icada muktedir değildirler. malik olmak kabiliyetinde de bulunmıyan insanlardır. Ribot bunlara " aptal „ demek istiyor. hiç bir hisse malik değildir.
Fakat mümarese ile inkişaf edebilir. lâkin bu istidadı tahsilsiz... bir milletin hayatında büyük bir hamelin icapettiği rehavettir. arap.. öbür ucunda dahiler bulunur. zekâlarının kuvvetiyle mevki iktidara geçince yine . mütevassıt. bir milletin hayatında da derece derece zevkli zevksiz devirlere ve bu zevkte derece derece belâhet ve dehaet anlerina tesadüf etmek mümkün olacak. bir aptal değildir. mümaresesiz kalmış.. meknuzdir. gotik. o zaman güzellik belâheti karşı smda değil.. bediî zevki " bediî terbiye „ ile inkişaf eder. gözle idrake. ne söylemesini. türk sanatinin itilâ noktalarını takip eden devirlerin zavkinde hep bu belâhet eseri görülmüştür. ahmak. kanundan selâhiyetle bahsederler ve anlarlar da. İnsanlardaki bu fikir ve zevk farkları miltlerin hayatında da olacak. gözle icade gayet müstait. Hattın bir ucunda aptallar. ne de yaşamasını bilmezler! Hele ilimlerinin. Zekânın derecesi vardır. hüsün kâinatı. aptal değildir. derece derece zeki yahut aptal insanlara tesadüf edildiği gibi. Fakat aynı zatler ne giyinmesini.. gayet duygulu. bir de tahsil ve terbiye noktasından kabu' etmek lâzım geliyor. Netekim her âlim olmıyan insan. Adam vaıdır. güzellik cehaleti karşısındayız demektir. bütün çirkinlikleri. Çünkü her güzellikten anlamıyan adam zevk hususunda mutlaka bir kabiliyetsiz. hüsün kanunları yoktur ve onlardaki ilimleri bunlardaki cehillerini tazmin etmezt Bu nevi alimler gerçi ilimden. nitekim zekâ " fikrî terbiye „ ile..mantık esasları vardır. gabi. Belki bu. derece derece insanlara tesadüf etmek mümkündür. bütün kabahklariyle be- .. Her birimiz yaradılışımız itibariyle zevkin derecelerinden birine dahiliz. Bu dereceleri yalnız istidat ve veraset noktasından değil. zeki ve çok zeki. İkisinin arasında aptal.o nevi aptallıklarından olacak! .Güzel namına ne varsa farkına varmaksızın yakarlar yıkarlar !. Kabiliyet daima kabiliyet olarak mevcuttur. dehası işlememiştir. Yunan.
Anadolu halkı zevkini. bu tesviyeyi yapmak için Beyazıt camisini ayaklarına kadar toprağa gömüyor. Hamdolsun ki zevki bozulan yalnız münevverler. pencerelerini kaphyan.. asaletsiz. Çangırı.. kibar olan şeyi henoz duyuyor. Anadoluda nüfusun inkirazma. koyuyor. halkın zevkini münevverlerinin idraksizliğinden korumak. tezyinatımız.. esaletini tamamiyle muhafaza etmiştir. bütün bu zevksiz şeyler tamamiyle bedii bir aptallık devresinde yaşadığımızı göstermiyormı ? ! Beyazit meydanını yakından tetkik eden kimse için .- 95 — raber zarurîdir. yazıları çerçivesinden fırhyan kocaman lavhalar. Allanın evi de olsa yine defnedeceğiz!. heykel hakkında makul ve güzel denilebilecek bir fikrimiz yokmuş..şehrin iradesini temsil eden . meydan. âlemde bir sanat . Beyazit meydanını dolduruyor. Kayseri. Bizim zevksizlik hususunda uğradığımız tereddiyi görmek için etrafımıza bakmak kâfidir: Manasız. Münevverlerinizin bedii aptallığına yahut cahilliğine karşı samimi münevverler için ilk yapılacak iş gayet basit ve menfidir. asıl halk. binaların çökmesine rağmen asıl ve Türk kalan şehirler çoktur: Kastamoni. Avanuş. Fakat temadisi ne derece tabiîdir?. yalnız mühendisler. yahut tanımıyor! Bunun hem bir tarih. şımarık çocuklar gibi sıyırtan evlermiz. cami. hem de bir hars ve hüsün merkezi olduğunu galiba anlamıyor.. Hep böyledir. Ortasına asian şeklinde bir "musluk taşı. Nevşeir. Elimizden gelse güzel olarak na varsa Beyazıtin Camisi.. Meğer bizim şehir..Emanetin bedîi idraksizliğine şaşıp kalmamak mümkün değildir: Bu aralık Emanet İstanbolun en eski ve bütün mimari yeniliklerine de adeta nümunevazifesi görmüş olan Beyazıt Camiini görmüyor. resmî hususî binaların kapılarını. ve şehir eminleridir. mefruşatımız. Şimdi Beyazit camisi tramvay yolu tarafından toprağa batmış bir binadır ve hissen mevcut değildir!. Anadolu T u r ki sade.
Bilmem seyyahatımızın kaçıncı günüydi. Niğdeden bizi "yaşlı başlıdır.96 - yaratan Türk milletinin zevkini mühendis. Samsuna kadar on beş gün zarfında kendi hesabıma. mimar. Günde dokuz on saat yaylıda sallanmaktan adeta hasta olmuştuk öğle zamanı sıcak da bastırınca uyuklamıya başladık. Arabacının bu ciddiyetine karşı bozgunluk olmasın -diye mecburi sustuk. tecrübelidir. siz gülersiniz! Onu ben bilirim: Uyuyanca araba ağırlaşır mı.. şehiremini şeklinde millî zevee isyan eden münevverlerinizden korumaktır. aksilik.. Niğdede kaldığımız müddetçe hep şu temennide bulunuyordum: Samsuna kadar on iki günlük yolda iyi bir arabacıya düşsek... başka ihsan istemem !„ diyor. Yine bir gün ikindi vaktiydi.. diye gayet götü huylu bir bunağın arabasına koydular.... Arabacı uyukladığımızın farkına varınca başını çevirip bize dediki: — Ne uyuyorsınız be ? ! — Ne olacak ? — Araba ağırlaşır! Hepimiz gülmiye başladık. namuslıdır. Her türlüsü bu adamda vardı.. Tecrübe edin de bakın!. Sırtlan göziyle Anadoluda günlerce araba yolculuğu yapanlar bilir: İyi bir arabacıya düşmek ne mutludır! Bu yaz bizi Kastamoniden Ankaraya götüren arabacı Çangırıh Cemal gayet iyi bir gençti. arabanın içinde her . Üç kişiydik...... çektiğimi Allahla ben bilirim! Huysuzlık.. Ankaradan Ürkübe kadar götüren Erzurumlu AH ağada gayet iyi bir insandı. Fakat iş tamamen aksine oldu. Halkı bu münevverlere " zevkime gölge etme. ağırlaşmaz mı. sözünde devam ediyordu: — Ya.. Fakat herif hiç gülmiyor.
.. Arabacı yine başını çevirdi: — Ne susuyorsunuz be ? Türkü söylesenizeL dedi.. T. üst mü geleceğiz anlaşılsa. Alt mı geleceğiz.- 97 - birimiz bir tarafa yaslanmış kalmıştık. Bunların Harbi Umumî zamanından kalma enkaz olduğu pek alâ anlaşılıyordu. — Artık yeter! Bari nefes almak için de senden izin alalım! dedim. Bütün gün arabacının lan etliğini nasıl savuşturacağız diye düşünüyorduk. Hemde ciddi olarak. Terbiyesiz adam her dakika bir suretle bizi rahatsız ediyor ve kizdıryordu. Artık belâmızı bulmuştuk.. Fakat herifin kulağına lakırdı mı girer! O boyuna söylüyor ve küfrediyordu. Samsun'na kadar bu derdi çekecektik. ne de satmaic!. Günün birinde akşam üzeri Amasya'ya yaklaştık. Bize diş geçiremiyeceğini de anladı... Yolda hep güzel güzel türküler söyloyordu. artık yeter!. — Şu kavga ne zaman bitecekse hayırhsiyle bitse. gibi sözler söylüyor.. Fakat arabacı bunları hep bu günkü harbe vesile edinerek atıp tutuyordu: — Yazık Türkiyenin paralarına yazık!. ben de.. Herif gitgide tahammülfersa olmıya başladı. Yolun iki tarafında kağnı kervanlaiarı durmuş. ağzına gelen küfürleri savuruyordu.Ağa biz türkü bilmeyiz! dedik. Bu sefer muharebeyi tenkide başladı.. Yine bir gün adi bir sebple bana çattı. Bir kaçkerre homurdandıktan sonra aynen şu sözleri sarf etti: — Siz ne biçim hocasınız ?!. Fakat bunak herif bir türlü huyundan vazgeçmiyordu. Arkadaşlardan biri muharebenin millî gayesini izaaha çalıştı. Ben geçende Malatya'ya bir maarif müdürü götürmüştüm.. mola veriyor7 . Fakat ne atmak mümkündü. Yine bir gün şosanm bir kıyısında iki kamyon enkazına rastgelmiştik.
Şöyleki kendimize.. gayeyi. yorgun mandaları. Bir insan. maksadı. Küfürün kazam zaten kaynıyordu. Üç gün sonra Samsun'a vardık.. her tarafı toz ve topraktan bembeyaz olmuş bir adam çıkıp bir iki adım attı. arlanmazlar! insafsız herifler! Yolu böyle tutarlar mı? Siz de din. milletine. miiletdaşlarıne karşı niçin bu derece mütecaviz oluyor neden?.. niçin bu kadar kötü huylu. sonra bütün hadiseleri ve kâinatı o kirli ruhun penceresinden görmek lâzımdı. bizim araba için durup beklemek vardı.. İşte o zaman: — Türk . uzun sakallı. Yarım dakika sonra tekerleklerin büyük bir mukavemete çarptığını anlatan sert bir ses işittik. Bu adamın halüvaziyeti. kendi fikir ve kanaatimize ayit ne kadar hak ve hakikat fikirleri varsa onlardan tecerrüt edip arabacının ruhuna girmek. bir müslüman. Kağnılar dar yolun iki tarafını tamamiyle kapamış. Akıl ve mantıkla izah edemediğimiz bu manayı başka bir usûlle daha kolay anhyabiliyorduk.. O ane kadar sessiz ve haraketsiz duran kağuıcılar arasından uzun boylu. lanetin dili tutuldu !. İhtiyar kağmcımn bu sözü o kadar yüksek ve keskindi ki!. Fakat aksi herif kağnı kervanları arasındaki dar ve taşlıktı yerden geçmek istiyerek zaten yorgun olan atlan sürdü. oraya yerleşmek. kağnıciiara hücum başladı: — Utanmazlar. Arabacı ağzını bozmak için haricî bir sebebe muhtaç değildi. Tekerlek taşa takılmış. kağnı kârvanını. taşmıya başladı.. yalınayak başı kabak manda güden çocukları. bu müsademede hayvanlardan birinin kayışı kopmuştu..- 98 - lardi. dedi. her şeyi izah ediyordu. O vaziyetle haykırdı: — Söyle söyle! Kimdir şu memlekette imansız olan?!. iman olsa biraz kenarda durur sunnz!.Yunan harbi bizim ya altında yahut üstünde . Üç gün üç gece bu ters adamın haleti ruhiyesini tahlile çalıştık.
" Hazine! Hassada adam alıyorlar. çok düzgündü! Ve sanki yanlış olan. Onun hanei kalbinde ise dişlek bir sırtlan yatıyordu. bir güreş. son baharı tasvir edersem memuriyet verecek dedim. İnsanlıktan bir şey feda etraiye mecbur değildir. Eshişehir cephesi çocuklarınızı yemek için açılmış bir ağız. Haydi bakayım bana son baharı bir tasvir edivir!. Fena adam.. sakat dediğimiz şeyler arabacının aklına. Bu adam nasıl oluyorda fena oluyor? diyorduk ve fenalığı o adamla birleştirmek için zihnen çabalıyorduk. Fena. harbi. Ben sevindim. mantığına göre çok doğru. derler. Vefa İdadisinde okuduklarımı birbir saydım. kırık kamyonlar zavallı Türkiye'nin zavallı parası. milleti hep sjrtian göziyle görüyor ve sırtlan burniyle kokluyordu. bizim tenkidimizin tarzıydı. Halbuki fenalıkla o adam arasında ayrı gayrı yoktu. kumandanı. fakat mutlaka bitmesi lâzım gelen. Şu halde bizim kendi aklımıza göre yanlış. dedi. idadi şahadetnamesini almış. " Ya ! demek edebiyat ta okudunuz? !. onun hükmü değil. A "abacımız müşteriyi. kendime bir iş arıyordum. Karcıma iri yapılı.. hodbin olmak için ne bir dikkat. dediler. kağnı taşıyan ihtiyarlar birer imansız. Bir sırtlan için bundan daha tabîî ne olabilirdi ? Yeni adam enmuzeci Henüz yirmi yaşını bitirmiştim.. Anadolu Paşaları hep birer sergerdedir!. İstidamı okuyunca "sen ne bilirsin? „ dedi. O adam fenalığın ta kendisiydi.- 99 - kalarak. Bir istida yapıp müracaat ettim. ne bir zahmet sarfetmiyordu. kalın sesli ve güler yüzlü bir zat çıktı. Bu zat dairenin müsteşarı idi. olduğu gibi kalıyor ve fena oluyordu! "Herkesin hanei kalbinde bir aslan yatar. He- .
dedim. Hafta sonunu iple çektim! Nihayet ken îimi Müsteşarın karşısında buldum. üslubun da parlak !. dediler.. "efendim. Çünkü bu zat galiba aynızamanda Sarayın da tabibi idi. diyordum..„ dedi.. girerim ne vazife de olsa yaparım.„ Mısraiyle başlıyan eylül manzumesini koydum birde imzalayıp heman verdim. bir hafta sonra da gidiyorum. bir de yüzüme baktı: " O ! Kuvvei kalemiyen var. O tarihte geceli gündüzlü ciltlerini ezberlercesine okuduğum " Servetifünün „ kolleksiyonu gözümün önünde duruyor gibiydi.. Evde herkes sevindi. ben. Gittiğim zamanlar kalem odasında. fakat daha bir iki hafta bekle!.„ Birkerre daha imtihan olduk.. Fakat bir az müsaade et!. yine gittim. beni görünce tanıdı: "Oğlum seni alacağız. Bir müddet daha kâğıdıma baktıktan sonra gay*t yavaş ve mülayim bir sesle: "Bir hafta sonra gel!. Daha bir iki haftabekledim. dedi. Nihayet "imtihanı kazandın.. Müsteşar Bey bir kâğıda. Gözüm gözünün içinde idi.. Üç beşkerre sertabibi görmek için gittim bulamadığa. imtihandan kaçmıyorum. Aradan bir az vakit daha geçtiktan sonra yine gittim. dedi. Nihayet adamcağız Hazineyi Hassa Müsteşarının onkerre de söyleyemediği sözü o günü bir defa da söyleyiverdi: "Size doğ- . hep kati neticeye intizar ediyordum. dedim. baş kâtibin yanında oturuyordum.. Türlü terkipler ve türlü hayallerle süslenmiş bir son bahar tasviri vücüde getirdim! Nihayetine de 11 Tevfik Fikret merhumun ne zaman zert ve muhtazır eylül... arzuhali verdim.— 100 — men müsteşarlık odasının yanı başındaki ufak odaya geçtim. Artik o da sıkılmış olacak kîii: " Senin için iş var.. havale edildi.. "Hiç merak etme oğlum işin oldu. " Öyle ise bir arzuhal ver de oraya havale edeyim. Acaba ne diyecek. „ Dedi Allahtan ümit kesilir mi ?! Ben eski neşemden bir şey gayibetmiyor. Ben hemen babama koştum: Yazım beyenildi. fakat burada değil. Hamidiye Etfal Hastahanesitıde! İmtihane girer misin? dedi. dedi.. Hamidiye Etfal Hastahanesi sertabibine müracaat et!.
mukayydi sani. pek gençsiniz! Bu yaşta size bu vazifeyi tevdi edemiyeceğiz!. Bu ihtiyarın hayatına en büyük darbeyi o vurdu. mülâ kata müsteit genç bir kavval „ <iur. Ben yaşta olanlar arasinda müstakil vazife görenler yok gibiydi. Hemen Meşrutiyete kadar devam eden bu devir adeta "ihtiyarlar devri... Meşrutiyetin bulduğu. dedi! Ben bu sözleri işidince şaşırdım kaldım. Hep ihtiyar adamlardı. Meşrutiyet bu enmuzecin enbüyük düşmanı oldu.„ . hüsnühatınız da var.— 101 — rusunu söyleyeyim mi ?! İmtihan evrakınızı gördümı pek iyi yazmışsınız. .gibi!. Her ne hal ise ben o gün meyus ve raakhur bir lhalde.. daha doğrusu yarattığı enmuzeç ise: "Lisan aşina.' nin makûsudur. Harbi Umumî firarileri gibi nihayet o da kaçtıgitti. İşte Meşrutiyet'ten evvelki memur enmuzeci "saçlı sakallı. Birde en ehemmiyetsiz vazifeler bile meselâ mukayyittik aklı başında tek adama değil. Bu vaka o tarihdeki insanların memur. iş adamı hakkındaki haleti ruhiyesini gösterir. serlevhasiyle Akşamda teşhir etmişti. muaşerete vakıf. salis. Bu enmuzecin en mübalağalı şeklini aynı zamanda kudretli şair ve merhametsiz bir hicivci olan bir arkadaşımız bundan üç sene evvel "Avrupayı görmüş zat.. bir kaç adama birden tevdi edilirdi: Baş mukayyit. Bu devrin adamları arasında Babıali kalemlerinde görüldüğü gibi selâm sabaha riayet etmek şartiyle kalemi hokka yabatirmadan senelerce memur olanlar vardır!.. yaşlı başlı. nutka. Etfal Hastahanesini terketmiştim. Harbi Umumî ile birlikte bu enmuzeç de mütarekesini yaptı. O zamana kadar iş başında gördüğüm insanların simasını yaşım gözümün önüne getirdim. . fakat ne çare ki gençsiniz. O günden sonra ilk işim insanı ihtiyari atmıyacak derece de çabuk biten bu İdadi tahsilini kâfi göimeyip Darülfünun'a yazılmak oldu. muamelâtın sırrına vakıf bir Efendi! „ idi. dır.. Bu gayri tabiî enmuzeç de çok yaşamadı. Avrupa'yı görmüş zat Avrupa'yı görmemiş olan "babayani.
vukufun. yeni idare adamı enmuzeci bu hasta ve ölü unsurlarla terkip edilemez. makhur. demişti ve doğruydu. bizim için insan enmuzeci belki pe "meyus.. cevval insanlardı. az kalsın mahvoluyorduk!. ilmin.. emel ve iman itibariyle bütün onların fevkinde olduğunu iddia edebilirim. Meşrutiyetten sonraki idare adamları ekseriyetle faal. Yeni insan enmuzeci.. zaferleriyle tenvir ve tahkim edenler hep onlardı. Fakat ümit. tecrübenin tarihidir. Yeni hayatımızın müdürlerini ancak bu hayata imkân ve hürriyet bahşeden Harakâtı Milliyenin tarihçesinde görebileceğiz. Bu devri vucude getirenler aynı zamanda "faal vefekkâr „ insanlardır. gelmiş olan meclislerin fikren belki madunudur. Mefkûrecilikleri de marazi bir mefkûrecilik çokkerre mevhumecilik idi. Fakat büyük misal gözümüzün önündedir. bunu itiraf ederim.. Bu his meclisini muvaffakiyetler iyle. sıfatlarından teşekkül edecekti. Bu adamların iradesi Almanya'nın iradesi gibi marazı bir irade idi.. Bunun için de zihninde şu mantıkî silsileyi vcüude getirmelidir: Meşrutiyete kadar memleket hem cahil hem de atıl ihtiyarları tecrübe etti. daha başka şekilde. vazih bir hale getirmek lâzım. imanına müracaat ederek kuvvet al- .. Fakat birincilerin cehli... onlarda da vardı.. bir milletin ümidine. Bu ilim.- 102 - Eğer Anadolu'da yeni bir türk ordusu teşekkül edip te yeni bir devlet kurulmasaydı. müstesna insanlar vardı. umumiyetle.. bedbin ve daha ziyade menfaatperest.. ve müdafaa hatlarmız Pulath'ya kadar gerilediği zamanlarda bile yerinden kımıldamayan bu iyi yürekli insanlar arasında "beyin ve irade vazifesi gören. ondan ibret almak yeni Türk enmuzecini şuurlu. Gerçi Büyük Millet Meclisinin ilk azasından bir heyet İstanbula geldiği zaman içlerinden bir Darülfünun konferans salonunda darülfünunlulara hitaben şu sözleri söylemişti: "Efendiler! Bu meclis şimdiye kadar. Fakat şayanı dikkat olan nokta şudur: Bütün Harakâtı Milliye tarihince "kalp ve ihtiras vazifesi gören. Onun için denilebilir ki Harakâtı Milliyenin tarihi.
nede Meşrutiyetten sonraki kavvalların sırf nazarî. zihnî sermayeleridir. parmakların ucunda. Yine çok dikkat edelim ki Türk milletine tarihini.. Bu melekenin bir kökü kafada. hiç teslimi salâhiyet etmeyiniz! İdare hayatında yalnız sahibi irade olanlar şayanı itimattırlar.. Zira bu ilim ne Meşrutiyette evvelki ihtiyarların sırf ameli. lakırdı ebelerine. istiklâlini iade eden ve istikbalini eminleştirmek ümidini kazandıran bu ilim tamamyile hususî bir mahiyeti. Onların kimler olduklarını mı soruyorsunuz?.. müdafaa ettiği cephelere. Bu iradenin en tabiî unsurları hissi selimi gayip olmamış bir zekâ ile bu zekâyı fiile isal eden bir hasasiyet manzumesidir. ne biri ne diğeri akıldan başlayıp amle müntehi olan. Şu halde sırf nazari adamların ve adi manasiyle: kelimecilerin ve hayalcilerin hayatta bir kıymeti yok! Fakat ayni hayatta sırf faal ve maceraperest insani arında bir kıymeti yok! Bütün mesele hadiselere. Bu hayvanların işleri ne kadar hayretaver olursa olsun zekâ için numune teşkil etmezler! Cırcır Böceklerini de örnek a'mayıniz! Çünkü sesleri ne kadar çok olursa olsun iş yapmazlar! Gayeyi hayaliniz "insan. züppelere. fakat "yaratıcı bir insan... gayrı kabili zeval bir hayatiyeti haizdi. amelden haraketle akılda nihayet bulan faal ve yaratıcı bir ilimdir. ihya ettiği ormanlara . bir kökü kalpte bütün dalları. kevezelere. olsun.. tabiatı eşyaya mutabık bir iradenin sahibindedir. kolları elleri de. Evvelâ söyleyiniz hangi meslek mevzuu bahistir ? Askerlik mevzuu bahis ise kurtardığı tarihe. ameldedir. ihtîbari vukufu. Yine yeni hükümet makinesini kuracak olan mesul insanlara bir vatandaş gibi tavsiyem: Umumiyetle menfilerden. kuruttuğu bataklıklara.— 103 — dığı için akamete mahkûm kalmadı. Vilâyet idaresi mi mevzu bahis?. Yeni nesli teşkil edecek olan mürebbilere bir meslektaş gibi tavsiyem: Arı ve kunduz yetiştirmekten sakınınız. Yaptığı yollara. atillerdan ve mürtecilerden sakınınız. muzaffer olduğu muharebelere bakınız.
Çünkü dindarlığın. milliyetperverliğin insaniyetperverliğin en müspet tecellisi işte bu feragat. numuneyi imtisal olduğu yeniliklere bakınız. yanılmazsımz.. yerden yüksek yerlerde yaşamak ve yerden yüksek yerler için yaşamak adeti teessüs edecekti. Maksat adamların ahlâkını.. Bu feragat olmadıkça söylenen her sözün ve dermiyan edilen her iddianın nihayet edebi. demir ayaklı kanepeler koyarım. fakat bunlardan hiç biri kanepeye avrupah bir insan gibi . Hakikaten yerde oturmak kanapeye oturmak adetine münkalip olursa şarkta büyük bir tahavvül olacaktı. yere oturmiya alışan.. Hülasa icraat hayatında insanı yalnız ve sade işiyle. Parkı ziyarete gelenlerden çocuğun kanepeye oturmak ihtiyaciyle gerçi ayakları yerden kesildi. faziletperverliğini ölçmek ise bunun da gayet afakî bir usulü vardır: Mevzuu bahs olan §ahsın menfaati şahsiyesini hayatta kaç defa ve kaç türlü feda ettiğini anlamak lâzımdır. menfaati şahsiyesinden feragattir.. Muarif İslâhatı mı mevzuu baıs?! İdare ettiği mekteplere.. yerleri bu "Haki fena „'yi sevmek.. Terakkiden kaçan adam İstanbul şehrine Gülhane Parkını kazandıran şehremini günün birinde dahiyane bir fikre malik oldu: "Parkın muhtelif noktalarına yeşil tahtalı. nefsinden.. içmek. koyduğu usullere. yerden yüksek yerleri sevmek. Garip netice!. yerde içmek.. iradenin bu meşru evlatlariyle ölçünüz. asıl ahlâk ona bir kıymet vermez!.. yerden yüksek yerlerde yemek.. ve her şey yere oturmak. yerde oturmak yani yerde yemek. yahut mantıkî bir mahiyeti vardır. yerde yaşamak ve yer için ölmek adeti hep değişecek.. dedi.— 104 — bakınız. kanapeye oturmak çamurdan ve tozdan kaçınmıyan bu halka temizlik dersi veririm!. yerlerden yüksek bir yerde oturmak.
Yazık o lisana ve edebiyatına ki terakkiyi bir zevk gibi gösterir!. fiilen icrası güç olan bir şeydir. .105 oturamadı.. Ben bu düşünceyi. bu izahı o kadar kabul ettim ki her terakki davasının peşinde zahmetten. Şimdi bile terakkinin meşhur düşmanlarını görüyorum ve gayizlerinin illetini anlıyorum. Terakki yalnız ceht ve elem ağacının meyvasıdır. elem mabdünün dinidir!. yeni zahmet ve meşakkatlerle olur. yeni yeni itiyatlar hazırlar. nede bir muhakeme dinidir O sırf katı mafsalierin ve uyuşuk adalelerin ile mücadele edecek olan bir zahmet dini. ne bir fikir. Bu suretle o vakit Şehremini insanların bu garip inadı karşısında şaşırdı kaldı. Onun için terakki bir fikir gibi nekadar arzu edilirse edilsin. İnsan uzviyeti iktizası terakkiye değil. elemden. Halbuki her yeni itiyat yeni tefekkürler. diyorum ki: — Ey kanepeye otururken mafsalları acıyan insan! Sen terakkinin zahmetlerine nasıl katlanacaksın?!. Çünkü insani Terakki demek durup dinlenmeden zahmet çekmek demektir.. itiyatlarını muhafazaya. Seni adam yapacak olan din. kaçan insanların feryadını işittikçe hiç garip bulmuyordum. Ve onlara sessiz velveîesız bir }isan ile hitap ediyorum. Sanatten kaçan adam! Durkheim insanı kendi kendine cehte muktedir bir mahlûk olmak üzere tavsif ediyor. Bilâkis hepsi kanepeyi tahtadan bir yer faz ederek üzerine bağdaş kurdular}. Lâkin bu hadiseyi gözden kaçirmıyan bir insan şöyle izah ediyordu: — Terakki bir emri cebrîdir.. Ve bu terakkigirizliği bir türlü izah edemedi. Cemiyette vücude gelen her terakki uzviyetimizde derin ve elim aksülamellerie. Filvaki hayvan da ceht eder. alıştığı gibi yaşamıya müstaittir.
siz ciddi ve ilmî bir bahsi izah ederken gözleri süzülen ve ağzı açılıp kapanan şu adama!. Bunlar bilbedahe ve bilâ vasıta şuurumuza yerleşecek basit eserler değildir. Çünkü bu insan dinlemeye ahşmamıştir! Çünkü dinlemek. o eseri ruhunda yeni baştan yaratmak demektir. Meselâ çocuk için en güç iş elbise giymektir.. insanı neviden olan hangi idrâkimizde cehtimizin müdahalesi yoktur ?! Bakınız. Zaten bir sanat eserini anlamak. anlamak. den başka bir şey değildir. Yük taşıyan at misalinde olduğu gibi.. Halbuki burada ne bir lüzum nede bir ispat mevzuubahstır. İnsan en güç işlerde bile bu cehte yalnız başına muktedirdir. hayatı isthkar eden adam. Şu halde nevinin İstırabını duymıyacak derecede kulakları sağırlaşan ve en ufak bir aşk heycanı yaşamıyacak kadar içi kuruyan bir adama doğrudan doğruya " sanatin ve sanatkârın sesini işit „ demek manasız olur. İnsan terbiye tesiriyle senelerce cehtetmeliki kendi kendine cehtetmeğe alışabilsin. heycanı. ahengi. İlim gibi sanatta bizden dikkat ve ceht ister bir Mozart ve bir Wagner.. Fakat bu ceht bir günün mahsulü değildir. Sadece . Zavallı yoruluyor. Büyük bir sanatkâr dikkatiyle tahlil edilmedikçe. dağnık ve mütezat görünen parçalara büyük bir ahenk sokulmadıkça bu musiki bizim için cehennemi bir gürültü.— 106 — Fakat hayvanın cehti haricî bir tazyik ile olur.i anlamak için zekâmızın. Onun için insana " yalnız başına cehte müstait olan hayvan „ demek doğrudur.. rast geldiğine " bunların ne lüzumu var?. Beşerî olan hangi vazifede. dikkatimizin müdahalesi şarttır.. Güzelden kaçan. Avrupa musikisinde bazen en derunî ve en fevzaî ihtiraslarımızın bazen de en insanî ve en beşerî emellerinizin ifadesi vardır. diyorsun.. dinleyemiyor !. sanat eserini manayı.. Fakat terbiye almış bir insan için bu iş kolaydır. Bu hayvanı cehte sevkeden kirpactır! Halbuki insan terbiye sayesinde o hale gelir ki haricî hiç bir tazyika muhtaç olmaksızın cehtedebilir... o da bir cehttir. Bunu elde etmek için seneler lâzımdır.
. dır. Sonra. Kendisini bütün cemiyetin cüzü duyan ve cüzü gibi yaşiyan vatandaşın ahlâkı.. dır. fakat bu günün hayatı için müphem ve umumîdir. muhterem. Bu günkü vatandaşın seciyesi acaba nedir?.. fakat yeni cemiyetler çin kâfi değil. Yeni cemiyetlerin " Ahlâkı hasene „ . devamlı ve feyizlidirMektep bu yaratıcı tesirini yapabilmek için her şeyden evvel ve her şeyden ziyade şu hakikate dikkat etmelidirTesanütçü bir ahlâkın ve istihsalci bir irfanın hakikati . Yeni vatandaşın siması ancak yeni cemiyetin çizgilerinde» ve renklerinden teşekkül edecektir. Bunu bulamıyorsan kabahat ne eserin. Bu günkü çocuğun aile hayatı dar ve mahduttur. Bu gün evliyalar yoktur! " Mübarek adam „ enmüzeci bile silinmiş gibidir. meslekî istihsalleri vücude getirici olmak lâzımdır. " Akıllı ve hisli M adam enmüzeç güzel.. yalnız senindir... dir. " akıllı ve hisli adam „ .. leri vücuda getirdi.. Aile vasıtasiyle mektebi ıslâh etmek fikri sakattır: Aile muktedir ise kendi kendini ıslâh etsin!. irfanı yaratıcı. ne sahibinindir.. Yeni vatandaşı yaratacak olan sanatkâr. " Sıkılgan adam „ tipi yeni tipin tamamiyle zıdtıdır. mekteptir. mektep hayatı ise geniş. On altıncı asrın mükemmel adamı "Honnete Homme.. senin! Cumhuriyetin adam numunesi Eski Yunan medeniyetinin ekmel numunesi " Hakim „ idi. " ukelâ ve sathî adam» tipi yeni tipin tamamiyle zıddıdır. vatandaşın ilmi. aile değil.- 107 - büyük ve elemli bir cehtin teslim edeceği bir zevk vardır. On sekizinci asrın beğendiği adam. "Honnete Homme. Yeni tipin hamurunu yoğuracak olan muhit.. Bize zümrevî hayatın bütün icaplarını tanıyan ve yaşıyan vatandaşın hayatı lâzımdır. Kurunu Vüsta "Aziz. gene cemiyettir. si " tesanüt ahlâkı „ .'.
talim sarf ve helak edici halinden kurtulup istihsal ve istismar edici hale gelmelir. ve türk milletinin şimdiye kadar felâketi "teşebbüsü şahsînin fıkdanından dır. diyoruz. Yalnız "müteşebbüs' adam.. "Tanırım... Faal adam! Meşrutiyetten evvelki adam teşebbüsü şahsiden mahrum olan atıl adam idi.— 108 — ona dışarıdan. başka bir yerden gelmiyecektir. „ diyoruz. faal adamdır. Yeni idarenin mukadderatından mes'ul olan artık yeni terbiyenin mahiyetidir.nin destanını okudular.. faal adamdır. Kendisinden çıkacaktır. Meşrutiyetten sonra aranılan. Sonra ilim.. .. Cumhuriyeti yaratan irade mekteplerin binalarına da teveccüh etmelidir. Öyle ise mektep her şeyden evvel tesanütçü bir h yata mazhar olmalıdır. "Filan adamı tanırmısın ? „ diyorlar. Mektep canlı bir mevcuttur. Mektep cemiyetinin içtimaî hayat zevklerini tatmasına müsayit mesafe ve mekân ile mektep cemiyetinin müstahsil hayat şartlarını teminine müsayit aletler ve teknikler. oldu. tavsifini kullanıyoruz. Meşrutiyet inkılâbında nntuk söyliyen hatipler "teşebbüsü şahsî. "müteşebbüs adam.. Millî İnkılâbın vücude getirdiği adam enmuzecinin tasvirini henüz vazıh surette göremiyoruz. dediler. Ve insan kendi kendine soruyor: Demek ki fa- . Talebe ve muallimler denilen zümreler müstait oldukları zümrevî hayatı azamî derecede yaşamalıdır.. Ve ondan İnkilâp namına iki şey istemelidir. Kendi kendini ıslâh edemiyen bir mevcut başkalarını ıslâh edemez!. "Falan muallimi tanınınsınız ? „" diyorlar. tasvifi yerine "faal adam. yeni bir idare ise yeni insanlarla yaşayabilir.. Bunlar haricinde yeni vatandaş teşekkül edemez. "tanırım.
Fakat faaliyetlerine rağmen eser vücude getirebildikleri eser payidar olmaz. doğru. Yani neticede gene istihsal yoktur. . her teşebbüslerini mantıklariyle teyit ederler. Fakat yaratıcılık. Her hareketlerini. demeli? ! Hayır.. Şu halde çocuk faal bir mahluk olmakla beraber makbul bir insan enmuzeci midir ? Daha ağır bir misal delidir. in ne olduğunu düşünüyor i İstiyerek fikrimizi şüpheye düşürelim ve soralım ki: "Faaliyet bir meziyet midir ? „ . güzel faaliyetler arasınde ne münasibet vardır ? O halde ne demeli ? "faaliyet bir meziyet değildir mi. her şeyden evvel bu faaliyet fikrine biraz vuzuh vermeliyiz. doğru. Alelumum deli de faal bir mahluktur.. Otomatik faaliyeti temyiz eden şey iradî faaliyetin zıttı olarak şuursuzluk ve terkipsizlik tir. belki noksan. Fakat netice gene birdir. hatta felâkettir. . Mütalaayı kolaylaştırmak için üç nevi faaliyet enmuzeci kabul ediyorum:. şuuru sathî bir şuurdur. İkincisi: mantığa müstenit faaliyettir. Çünkü bu faaliyet yapıcı olmaktan ziyade yıkıcıdır. sevk ve idare yoktur. hayvanı jir faaliyettir. Şüphesiz derhal "faaliyet bir meziyettir. Bu faaliyette gerçi intizam ve şuur vardır. Ekseriya cahil ve zekâsı cevval olan insanlarda görürüz. Otomatik harekette gerçi kendisine göre bir intizam. Fakat olduğu gibi kalan bir çocuk faaliyetinin medenî nev'inden hiçbir kıymeti yoktur. „ diye kabul edeceğiz. Birincisi otomatik faaliyet. güzel nev'inden eser denilebilecek hiçbir şey vücude getirmez. şuur.. Evvelâ çocuğun faaliyeti. Fakat delinin faaliyetiyle medenî faaliyeti ifade eden iyi. Fakat bakınız size bir kaç faaliyet numunesi ki meziyet olmak şöyle dursun. Bu faaliyet ilerde içtimaî faaliyetlere mebdei hareket olmak itibariyle gayet şayanı dikkattir.— 109 — aliyet bir meziyettir. istihsal kadreti. iyi. Otomatik faliyet. bir ittırat vardır. faaliyetlerin en iptidaî şeklidir. Çünkü bu faaliyetin intizamı. mantıkî. Fakat pek az kimse bu meziyet olmak imtiyazım alan "faaliyet.
fen zekâsidır. hesaba. yerine akla. yoksa teknik faaliyetin sahibi mi. Şimdi beğendiğiniz faal adam kimdir?. Çünkü muntazam ve şuurlu olmkla beraber yaratıcıdır. Muasır faal adam ancak bir ihtisas sahibi olabilir. Otomatik faaliyetin sahibimi. Müsbet kafalı insanlara muhtacız Asrî bir milletin mühim seciyelerinden biri de ilim hâkimiyeti değil midir? Asrî milleti orta zaman cemiyetlerinden ayıran mühim fark din yerine ilme mevki vermesi değil midir? Orta zamanda itikadın ve kitabın idare ettiği yerleri bu gün hep ilmin fikirleri tabiatın kanunları idare ediyor. Gariptir ki bu faaliyet mütevassıt zekâlı insanlarda da tecelli edebilir. Bu faaliyetin zekâsı aklı selimin zekâsı değildir. ilmî yani gayrı şahsî zekâdır. tabiyetten alır.- 110 — Üçüncüsü: tekniğe müstenit faaliyet. aklı selim ile faal olan mı.. Bence alelıtlak faaliyetin. O halde dün dinin tuttuğu yerlere bu gün ilim geçmiştir. Muasır faaliyet enmuzeci teknik faaliyettir. Dün dinle idare edilen işler bu gün ilim ile idare edilmektedir. Cahil insanlarda da bir istisna halinde tecelli edemez... Bu nevi faaliyet faaliyetlerimizin en yüksek şeklidir. hangisi?. ve eseri mutlaka payidar olur. hele otomatik faaliyetin bu bahiste hiçbir değeri yoktur. Kuvvetini mantıktan değil. ananalar hayat meydanından hep koğuIuyorlar. Müsbet olmıyan şeylerin tabiatına uymıyan fikirler. rnütefennin insanlarda görürüz. Hattâ aklı selimin faaliyeti gibi zekâya onun kadar muhtaç olmıyan bir faaliyettir. mantığın faaliyeti de birincisi kadar yıkıcıdı. Şu halde denilebilir ki: İlmî . fazla olarakta aldatır. tecrübeye dayanan müsbet kanaatler geçiyor. Bu faaliyeti mutlaka âlim. itikatler. Teknik faaliyet mutlaka eser vücude getirir. Çünkü zekâsı ferdî zekâ değil.
işte âlimler. salonlarda. kitaplarda. Hülâsa nereden hareket edilse " asrîlik „ mefhumunun . "asrileşmek. Umumî. iyiliğin ve güzelliğin bir tecellisidir. Asrî bir cemiyetin en çok muhtaç olduğu şey. Çünkü bütün bu muaşeret kaidelerinin ehemmiyeti onları kukla gibi yapmakta değil. azaltmaktır. çobanlarda dahil olduğu halde asrî bir milletin bütün fertleri için lâzımdır. Bir milletin umumî muaşeret kaidelerine vakıf olması ve bunları hayata tatbik etmesi lüzumlu ve hayırlı bir şeydir. " Asrî olmak „ . bir ilimde mutahassıs olmak değildir. iştiyakla tekrar edilen canlı sözlerdir. " yenilik „ " yeni adam „ sözleri derslerde. Fakat cemiyet itibarile incelmek daha güç bir şeydir. her hangi meslekte mutahassıs kimselere muhtaçtır. Adabı muaşeret ince ruhlar gibi kaba ruhların yüzünüde cilalayabilir. bu hükmü bir kerre daha genişleterek diyebiliriz ki: Böyle bir millet en çok menfaatlere. asıl bu kaidelerin doğduğu telakki farklarını taşımaktadır. bu sermayelerin medeniyetin uzviyetile doğrudan doğruya münasebeti yoktur. binaenaleyh sathî kalmıya mahkûm plan malûmlar ile bir millet medeni tekâmülün zaruretlerim k vrayamaz. ilme dayanmak asri milletlerin mühim tabiatlarından biridir. Asıl mesele millette doğru. serbest söz söylemek melekesi ve salon muaşeretinden ibaret bir takım unsurlardir! Halbuki bu melekelerin. iyi ve güzel kıymetlerin hür bir surette cevlânına engel olabilecek sebepleri kaldırmak. Muaşeretini tanzim etmiyen bir milletin içtimaî hayat yüzü daima pürüzlü kalacaktır. Fakat bu mefhumların içine girelim ve onların içinde bulunanlara dikkat edelim. mutahassıslarıdır. Ne göreceğiz? Çok kerre umumî ve sathî malumlar. her yerde muhabbetle. Muaşeret kaideleri ayni zamanda doğruluğun. Umumî malûmat sahibi olmak hele bunun bir derecesi köylüler..— 111 — olmak. Fakat umumî malûmların sahibi olmak. " muasır millet „.
. ilmin yorgunluğuna. kapları. dur Avrupalı adam ilmî bir metot içinde çalışan adamdır. Fakat ilmin mahrumiyetlerine. müsbet hakikatlere iriştirebîlecek olan yegâne kılavuzdur. Bu hayret sahiplerinin söylediği söz daima şudur! "Şu Avrupalılar ne çalışkan adamlardır!. vasıtaları.. Akıl bizi. İnkılâbını yapmakta olan yeni Türkiye için büyük gaye şudur: Garbın ilmini bütün mevzuu. Onun için aslî bir millet mevkiinde ilmi istemeliyiz. bu asır da yaşamaktan fazla bir muvaffakiyettir.. usûlleri.. O da asnn maddî ve ahlâkî hayatına imkân veren inkılâp umdelerini yakalamakla mümkün olacaktır. Usulsüz faaliyet ne işe yarar ? Avrupa memleketlerini ilk defa ziyaret eden bir şarklının intibaı ne olabilir? Ezici bir faaliyet içinde çalışan kütlelere ait intibaı.. Asrileşmek. hattâ ahlâkî düsturları ile aynen ve harfiyen getirmektir. bütün istifadesinide birlikte kazanmış oluyoruz. Fakat bu medeniyetin hakiki sırrı çalışma saatlerinin daha çok olmasımıdır?! Bunu zannetmek doğru değildir. Şu halde Avrupa medeniyetleri mevzuu bahsolduğu zaman gözümüze en çok çarpan onların çalışkanlığıdır. „ İngiliz avamı da Belçikalı komşularım taktir ederken ona benzer bir söz söylüyorlar: "Şu Belçikalılar ne çalışkan adamlardır!. İşte bu umdelerin başında " müsbet neviden olan her şey akıl içindir. ilmin vazifesinede katlanmak şartiyle.— U2 - kökleri vicdanın pek derin tabakalarına kadar iniyor. Türk çok kerre ferdî zekâsının icabatım .. ilmi anlıyan hakiki kanaat sahibi gibi ilmi isteyince ilmin bütün hürriyetini. müesseseleri. Bu faaliyette her şeyden ziyade görülmesi lâzım gelen bir şey varki o da "metot. düsturu vardır. Fakat ezberci gibi değil. bütün feyzini.
. Bütün servetini bir çocuğunun elbisesine ve oyuncaklarına sarfederek geriye kalan dört beş çocuğu aç ve çıplak bırakmak doğru değildir. toprağı mütemadiyen ayıkhyacak beli âdetten ziyade derin vuracak ve türlü vasıtalarla bu toprağı islâh edecektir. en basit bir ticaret işinde bile kabul etmeliyiz. Medenîlik mutlaka çok çalışmak.. çok geniş caddeler açmak değildir. Bizi onlardan ayıran avrupahlann cemiyetçe tatbik edilen asrî usullere. metot yahut prosede. bamye. şöhreti için vesile. Bunlardan biri bel bellemek işinin içtimaî tecrübesine henüz malik değildir. demişlerdir. dikmek için bel belliyen iki adam tatsavvur ediniz. İşte. belki ilmî bir usûlle çalışan adam demektir. Bu metot fikrini yalnız tayyare ve demiryolu yapmak hususunda değil. en ufak bir sanaatte. Öyle ise "Asrî adamn alelitlâk zeki adam değil. Çünkü imar mefhumu alelitlâk genişliğin müradifi olamaz. Nihayet ilme istinat etmiyen kaba bir tecrünin esiridir.— 113 - takip eder.. fakat inadına ıssız yollarını göstermişlerdir: "Şu geniş caddeyi görüyor musunuz ? İşte bu filân belediye müdürünün eseridir. Ben bu ayrı çalışan ve ayrı eser vücude getiren yalnız adam sevkitabiîsinden ürkerek dayima şu cevabı veriyordum: Keşke o adam bu geniş ve ıssız caddeleri vücude getirmeseydi. muayyen tekniklere malik olmalarıdır. yahut içtimaî bir tesanüt şeklinde oluyor. Fakat usûl. tecrübe. ferdî hassasiyeti onu mümkün olduğu kadar çok bel bellemiye sevkedecektir. Ferdî zekâsı.. en adi bir işte bile: Fasulye. Fakat usullü çalışkanlık onları bizden katiyen ayırabilir. yahut teşkilât. fakat Üsküdar belediyesinin bütçesi için bir mezarlık açmasaydı! . Bana kaç kere Çamhcalann kırk elli metro geniş. kanaat sahibi olan adam yer yüzüne yayılmak ve bir hayvan gibi çalışmak sevkıtabiisinden uzaklaşacak. Bir ayile hayatında . Şu halde medeniyetin faaliyette tecellisi doğrudan doğruya azlık veya çokluk şeklinde olmuyor. Onun için alelıtlak çalışkanlık onları bizden ayıramaz.
Tekâmül için daha canlı. Fennî olmıyan çalışkanlığı beğenmiyelim ve nafile cesaretlendirmiyeiim. Belki tekâmül yaratıcıdır. Mefhumlara esir!. temiz ve işlek bir hale getiremiyen bir idareye asrî diyemem. Çünkü tetriç tekâmülün dayimî bir vasfı değildir. ne de mutlak surette anîdir. Fakat her halde yalnız başına tetriç. Çünkü fennî olmıyan. Yoksa bir türk inkılâbı derece derece ve muntazam bir surette tahakkuk etmesi lâzımgelen makul. Hakihati halde takâmül ne tetricî. Eğer bunda mühendis intizamı ve akıl mantığı şart olsaydı. Bir hal ki mütemadiyen istikbale doğru şişer. Bizim sakat fikirleriniz yalnız tekâmül bahsine ayit değildir. metodik faaliyetin bir müradifidir. Zekâlar vardır.. mefhumumlara esirdir. " Tedricen ! „ Serlevhalı bir makalem çıktı. Şu veya bu süsü yapan fakat elindeki şehri bütçesiyle mütenasip bir derecede sağlam. muntazam bir hareket olamak lâzımgelirdi. tetricî. Her sahede asrî faaliyet. fakat maziden yeni bir mahsûl vücude getirmek üzere gebe kalan bir haldir. yani makul ve şeylerin tabiatine uygun olmıyan faaliyetler mutlaka yıkıcıdır. Gene " Son saat „' in sayfalarında idi. yahut intizam hayali ona yabancıdır. Tekâmülün birdenbire olan safhaları da vardır. Yalnız şehir idaresinde değil. belki maziden müstağni kalmıyan. ne de bu mazinin gayrıdır. bu günkü neticelerden mahrum olacaktık. Burada içtimaî tehavvülleri bir hattı müstakim hayaline irca eden akliyecileri tenkit etmiştim. daha mutabık bir hayal bulunabilir. Halbuki inkılâbımız anî gibi olmuştur. Mu- .— U4 — olduğu gibi bir şehir imarında da tatbik edilecek adalet düsturları vardır. Hakikati halde tekâmül ne mazinin aynı.
. sebatın canlı vazifesini öğretmek doğrudur. Bunlar tabiî kuvvetlerdir. bir nevi insandır. bu. Çünkü bizden evvel yaşamış bir cemiyetin mirasıdır. Bunlarında kendilerine mahsus hudutları ve nihayetleri vardır. ayile. Fakat pek mudH ve pek müterakki olan yeni hayatımızı idareden acizdirler. Şu halde " mutlak bir cesaret. Cemiyte küskün adamın mantığını yoklayımz. memnuniyetsizliğini ispata çalışan bir dikkatle karşılaşacaksınız: . meslek muhitlerinde dayima böyle insanlara rasgelmek mümkündür. Öyle ise niçin bu mefhumları taşıyoruz ?. sabrın. istikbalden ümitsiz. Biz ana ve baba hikmetlerinden ziyade ilmin muttalarına ve yalnız ilim mutaları üzerine kurulan bir felsefenin terkibçi mefhumlarına muhtacız. Yeni neslin terbiyesinde metafizikî hükümlermizin de mesuliyetini idrak edelim Din taassubunu kaldırmışken yerine tefelsefe taassubunu koymıyahm. ^ Cemiyete küskün adam! " Cemiyete küskün adam „ . eski harsın sür'ati iptidaiyesidir. bazen de mazi için daha az müşkül pesentiir. sabrın. Tenkit eder. Bunları bize kazandıran asrî ve felsefî tefekkürümüzün faaliyeti değil. ümit. sabır ve sebat hakkında da bir çok fikirleriniz vardır ki hakikati halde bunlar hasta klişelerden başka bir şey değildir. Bu mefhumlar eski cemiyete göre düstur olarak kifayet eden şeylerdi. Hayatta. fikirlerinin seyrini kovalayınız.lig vaffakıyet. sebatın her şey olduğunu gençlere öğretmekle çok bir şey kazanmış olmayız. Bunlar şuun ve hadisatı aşan mutlak kuvvetler değildir. Cesaretin. düm düz bir sebat „ ve inatçı bir sabır „ yerine gerek ferdin gerekse cemiyetin hayatında cesaretin.
bir yandan da ferdî endişelerden gelen bir memnuniyetsizlik. cemiyt maneviyatını şidditlice taşımadıkları için aynı zamanda bedbin. Cemiyete küskün adamın siyasî vaziyeti ekseriya dar bir muhaliflik şeklilde tecelli ediyor. Fert bu faaliyeti. Salim bir cemiyet adamı dayıma faaldir. Cemiyete küskün adamın bütün fikrî faaliyeti küskünlüğüne sebep gösterdiği hadiseleri muayyen fertlere. şahıslara yükletmekten.. yahut hüküm ve muhakeme işlemiyen esrarengiz derecede münferit bir kabiliyete atfetmekten ibarettir. bu hodbin hassasiyete çarparız. size söylüyecektir. İlâh. Salim bir cemiyet adamı dayıma mefkûrecidir.— 116 — Bu dikkat mütemadiyen sokakların kirliliğini. Cemiyete küskün adam tipinin menşei marazîdir.. çünkü bu zekâda ilmin en mühim temeli olan icap ve zaruret fikirleri yotur. mekteplerin eskisinden daha geri olduğunu. ilmî bir mütefekkir midir?. bürokrasinin» zararlarını. Küskünler cemiyet . O halde cemiyete küskün adamın tevekkülünü fikrî mantığında. Halbuki bu küskünlerin dar zekâları hakikati halde siyasî bir idareyi besliyebilecek içtimaî tekâmül telâkkisine malik değildir. mefkureciliği kaybettiği dakikada artık hastalanmıştır. Hayır. Cemiyete küskün adam hakikî bir müdekkik. Ve bütün bunları en bitaraf. Hodbin hassasiyetleri ise siyasî faaliyetin muvaffakiyeti için elzem olan fedakârlık şimesiyle de kabili telif değildir. en afakî bir müşahit ve rasıt mevkiinde tekrar ettiğine sjzi inandırmak istiyecektir. Onun için cemiyete küskün adamla münakaşa ederken hep bu ilmî ihatasizlıkla. ve aynı zamanda hodbindirler. Cemiyete küskün adamın zihnî faaliyeti iki şekle irca edilebilir: Bir yandan içtimaî hadiselerde zaruret tanımıyan bir teffekkür. Bu menşe bizzat cemiytin hayatında hasıl olan boşluklardadır.. ehliyetin takdir edilmediğini. Muayyen fertler içtnaaî hayatı sıkıca yaşamadıkları. yahut dar hodbinliğinde aramak doğru değildir.
Mütefekkir İlmi bipayan insanlar vardır. farz ve tahmin kuvvetidir. Mütefekkirin asıl cihazı tasnif.— 117 — denilen manevî terkibin inhilâl eden cüzü fetleridir. bedbinleri azaltmanın tek çaresi içtimaî mevcudun bilhassa haz. vecit. belki bir teşkilâtçıdır. Halbuki kuvvetli bir hafızanın en büyük sebebi verasettir. Fakat bu ehemmiyet bir dereceye kadardır. Filân adam mükemmel bir nebatçıdir. mukayese. Demek mütefekkir hazır fikirleri tefekkür eden adam demektir. mefkure veren bediî ve manevî muhitlerini uyandırmakatan başka çare yoktur. Rolü daha ziyade icat rolüdür. tahkik ve tensik edilmiş olsun. izah. Şuhalde mütefekkire lâzım olan. Yalnız başkaları tarafından bulunan bu malzemeyi kullanarak eser vücude getirir. Filân adam tarih alimidir . Mütebehhirin teşekkülünü hazırlıyan en mühim meleke kuvvetli bir hafızadır. Filân da atikiyat ile uğraşır. bambaşkadır. neşe. morfoçya alimidir. Bunlar cemiyetten koparak yalnız adamın tabiatine ricat etmektedirler. Şu halde mütebahhirin teşekkülünde terbiyenin rolü mahdut demektir. Bu adamları türlü sıfatlarla tavsif etmek ve derya misali olan ilimlerinden dolayı takdir etmek pek tabiîdir. Yeni cemiyetimizi ahlâkî ve bediî zevki idrake müsayit cihazlarla zenginleştirmek lâzımmi geliyor. . Mütefekkirin teşekkülünde hafızanın rolü mühim midir? Şüphesiz bir bakıma öyledir. Mütefekkir fikir binasının malzemesini bulmaz. Mütefekkir hıfzu tahattur ve tahsil hususunda mütebahhirin dehasını gösteren adam değildir. Elverir ki bu malûmat usulü daiyresnide tedarik. hafıza veraseti değil. O halde cemiyet içinde bobinleri. Bir çocuk bu veraseti taşımıyorsa ne kadar terbiye edilse de mükemmel bir hafızaya malik olamaz. Mütefekkir bir toplayıcı değil. Halbuki mütefekkir.
Mekteplerimizde ve ilim müesseselerimizde adet kıymeti yerine keyfiyet kıymetini koymalıyız. tefekkürün de usulleri memleket için pek yenidir. Türkiye fikir adamının her cinsine muhtaçtır. . kabartma çiçekler» renkli şekiller. Alçı keykeiler. usul sahiplerinin kıtlığından şikâyet etmelidir.. hele sekenesinin huşu ve sükûneti burasını eski bir yunan mabedine benzetiyordu!-. fikir adamlarının azlığından değil. çocukların lisanı kadar masum şeyler L Onu bana hediye eden zat. merhum Teke Zade Sayit Bey'dir. Sanatkârı beş altı sene evvel bir mektebi ziyaret ederken tamdım. Orada bir İkdam gazetesinin yaprakları arasında sakladığım resim koleksiyonunu karıştırmağa başladım. Çünkü mütefekkir hafızasının noksanını türlü tarikler ve kolaylıklarla dahi telâfi edebilir. dıvarlann sadeliği. Solgun.— 118 — tam ve mükemmel bir tefekkür cihazıdır. " Parlak zekâlar „' a kıymet verecek yerde. ilim tekniğine malik olmıyan bir adam için ilim yapmak ümidi yoktur. gayet temiz giyinmiş yirmi. Türkiye. bu usuldür. Sehpalrı karşısında çalışan. Ancak tebehhurun da. Kara kalem heykel başlan. yirmi beş kız çocağu resim yapıyordu. Çünkü milletin fikir hayatının mey vasim toplattıran teşekkül.. bir tefekkür usulüne malik olanların kıymetini düşürmemeliyiz. Onun için bizim tedrisat hayatımızda mühim olan şey. Mefhumun öldürdüğü adam! Anadolu'dan geldiğim zaman " Acaba güvelerini yedi ? ! „ diye bermutat büyük dolabın altındaki gözü çektim. yağlı boya bir ördek resmi.. Şimdi yeni Türkiyenin muhtaç olduğu fikir adamı hangi cinstendir. mütefekkirlerin ruhunda oluyor. ölgün. resim dersanesinde idik. Fakat tefekkür usulüne. sualine verilecek cevap gayet basittir.
fakat şahsiyle.. ve eyiye olan muhabbetiyle kızlarımız için büyük bir mürebbidir. Kendisim bize — Resim muallimimiz Teke Zade Sait bey. satıcıların kaba ve kalın suratları çirkin hissiyle klâsik tedrisatın haricinde kalırdı!. " Teke Zade „ unvanının benim hafızamda derin bir hayali vardır: Vefa idadisinde talebe olduğumdan beri Şehzade başından geçer... ora da bir dükkânın camekân içerisinde ki yağlı boya insan resimlerini: köylü. alkişhyan bir üstat vaziyetinde. orta yaşlı. Çünkü . Hemen şu sözleri söyledi: — Evet! Teke Zade bizim için alelade bir resim hocası değil. Müdirenin bu cevabından çok memnun oldum. o kadar sade ve heybetliydi.— 119 — Sınıf o kadar çıplak ve beyaz. insan kafası. bir insanı kâmildir. aynı hürriyetle atılmış bulurduk. İnsan resmi. bariz. hurda ve kati çizkiler zevkine isyan edercesine kalın. İmzanın sahibine karşı uzarktan uzağa bir hürmetimiz vardı. dedi. tıknaz bir adam duruyordu.. ve evlerle oyalar. Mekteplerde aldığmız resinf dersleri bizi hep mikâp ağaç. diye takdim ettiler. satıc kfalarım seyrederim. çalışkan kızlarının eserini koruyan. Zeki kadın derhal bahse lüzumu kadar ehmmiyet verdiğini ispat eder bir vaziyet aldı. İşte biz. Müdirenin odasına döndüğümüz zaman kendisinden bahsettim. hele hamalların. Bizi görünce yaklaştı.. resim ve model hakkına eski telâkkilerimizi yirtan bu canlı halk resimlerinin meftunu olurken. Resim yapan kızlar hiç kımıldamaksısın gözlerinin ucu ile bize baktılar. altındaki " Teke Zade „ imzasını da aynı canlılıkla. göziyile. Teke Zade'nin resimleri eski... resmi ve kâinatı bunlardan ibaret zannettirirdi!. Mektepte kendisini görünce san'ati gibi şahsı da dikkatimi celbetti. Bu hareketsizliklerinde bir mahviyet ve bir selâm manası vardı. Bu mevzular bize o kadar garip o kadar cür'etkârane gelirdi ki!. Köşede. hamal. mühmel fakat. inadına canlı ve mistik idi.
"Sırası gelince ona başka bir ders daha vereceğiz» dediler. hocasını. muallimi. bu adamların bir mantığı ve memleketin idare usûlleri varmış!. gruptan bahsettiler. hattâ maddî bir kazanç değil midir? İşte ben de aynı sebepten dolayı memnun ve mes'ut bir ruhla bu ziyaretten avdet ettim. "Acaba güvelermi yedi!w diye telaş ettiğim güzel kolsksiyon işte budur... talimattan. inceyi anlamak itibariyle taş devrinde çalışan iptidai insanların seviyesinde kalmışlardır!. Fakat netice hasıl olamadı. terbiye ve insanlık namına protesto ettim. Bir memleket için ne garip. usulünü. Bu mantıklar. Bu teşkilât ve ıslâhat o kadar gücüme gitti ki o zaman mevkii iktidarda bulunan büyük bir memura müracaat ettim ve haykırdım: Hükümetin. usuller çalışa çalışa ve bu "pedagojiye muvafık„ ıslâhat " terakki „ ede ede varmış. Bütün bu talebeyi. Bir de bu tebeddülat kanuni ve mantıkî bir çerçeve içinde yapılmıştı. Nizamdan. bütün hisleriyle pencereden aşağı atmıştı: Ziyaretten bir iki ay sonra Teke Zade'nin derslerini elinden aldıklarını işittim. intizamdan. Onun için istiyordum ki sanatkârlar her yerde çok sevilsin. memleketiniz için manevî. Çünkü doğrudan doğruya kendi işi değildi. bir milletin ruhu için iflâs değil de nedir?!. Hep kaba görürler. hep katı düşünürler!. idarenin bu hareketini sanat. bütün muvaffakiyetleri. Bu. İşte ne şahıs ne de kasıt mahiyeti olmadığını ilân ettiler. Ben öylelerini gördüm kü güzeli. Kız Sanayi Mektebinin resim dersini tahta kollariyle yakalamış. Muhatabım şüphesiz izan sahibi bir zatti. bir ressam. Ziyaretimi müteakip Teke Zade hatıra olarak güzide çıraklarının resimlerinden bir koleksiyon yapıp bana günderdi. " Güzel „ denilen hak ve hakikat karşısında yirmi yirmi beş kızın büyük şuurlarla çalışması sizin için.— 120 — bu hükümler benim hislerimi okşuyordu: Ben.. ne meşum talihsizliktir yarabbi!. İşin tamiri için lâzımgelen teşebbüste bulundu. . dersi bam başka düşünen idare adamları.. bir musikişinas hakkında yalnız böyle söylenmesini istiyordum .
gibi bütün mefhumlar canlı. Son günlermi size. oazil ve ilga vak'ası öldürüyor. bu ruh beni boğuyor! Ben artık nasıl yaşıyabilirim. bunun üzerine bana bir mektup yazıyor. Mücerret olarak hiç bir manaları yoktur. Şimdide aynen beni zillet öldürüyor. hak. ruhumu en yakından anlıyan siz oldunuz.. Hakikatte sanatkâr yanılmamıştı: Sözleri. Beni emelsiz bir ruh. Bu mektupta güzel rıkkası ve açık türkçesi fakat aynen hatırımda kalmıyan bîr ifade ile hislerini anlatıyordu. bu mümkün?! Beş altı gün sonra ben öleceğim. mücerret düsturlardır. suru. Şimdiye kadar beni yaşatan namus ve gururdu. Ben bu haberi işitince dondum kaldım! Sonra tabiat ve ateşte çok haksızlık etti.„. hayattan öğrenilen hakikatleri ifade ederler. talimat. namus. çıldıran ve intihar eden enesinin sözleri imiş! Tam beş gün sonra "Teke Zade öldü!n dediler. bütün çıplaklığiyle imana kalbolmuş bir fikridir: Kanun. adalet. hayatta mevcut olan manalara delâlet ederler. Doğrudan doğruya hiç bir hakikat öğretmezler. Diğeri bütün basitliği. " Beni öldürdüler! Çünkü dersimden ve kızlarımdan ayırdılar. elyazısını yaktı. milliyetle hiç bir dostluğu olrauyan bir adama verdiler! Ruhum kayniyor. Bu ölümden yalnız sizi haberdar ediyorum. Hayat için hiç bir . Herkese bildiriniz ki beni yalnız o vak'a... sanatle.— 121 — Teke Zade benim bu hasbî mücahedemi işitmiş. yalnız size borçluyum. hür ve yaratıcı hayattan çıkarılmış cansız. Şimdi Teke Zadenin hayatından bana kalan yadigâr ikidir: Biri İkdam gazetesinden bir kefene sarılmış on on beş parça baygın ve solgun bir resim koleksiyonudur.. Bütün hayatımda saimi. İzmir'de bulunduğum sene kütüphanemin bir tarafında sakladığım bu mektubu. nizam... ruhsuz bir ceset gibi tutunamaz ve artık yaşiyamaz bir hale getirdiler! Benim dersimi benden.. Size rica ediyorum. benliğimden kopardılar! Ve onu hisle.
. Yeni odaya yalnız bana ayit olan eşyayı naklediyordum. terbiye ıslâhat mefhumlariyie oynatmayınız. izansız. Belki hakin ve hakikatin kelimesi. Aramızda şöyle bir muhavere oldu: — Eşyayı taşıtmıyacak mıyız efendim? — Hayır. Nasıl söyleyeyim bilmiyorum kü!. oludur. diyorum. Bunların arasında bir de amerikankâri.. — Fakat hiç olmazsa bu amerikan koltuğu burada bırakmasak?. Fakat hiç bir zaman hayatın kendisi ve selâmetin kendisi değildirler... Bunlar mutlak surette ne bir hak. bedahetsiz mefhum. irfan. "Bana beyin lâzım değilmi ?!„ demeyiniz. kanunla mektep yıkarlar. Birtakım akılsız ve izansız adamları. ruhsuz bir beyin gibidir.. Kaplumbağalr gibi İşaret etmek istediğim haleti ruhiyyeyi şu vak'a ile teşhir edebil irim: Harbi Ummî esnasında Darülfünun'da ders veren Alman müderisleri memleketlerine döndükleri zaman bizim darülmesainin yerini değiştimek lüzumu hasıl olmuştu. Hissiz. alçak istirahat koltuğu vardı. fikrin hayatı selâmeti için elzem şeylerdir. Bıraktığım odada tirşe renginde güzel bir kumaşla kaplanmış beş altı parçadan ibaret yazıhane mobilyesi bulunuyordu. remzidirler. yakinsiz. bunlar burada kalacak. ne de bir hakikattir. selâmetsiz bir müfekkire. Her biri birer mefhumdur. nizamla adam öldürürler!. zekilre hizmet ederler. Mefhumlar. Canlı olan hakikat. "Kaş yap ayım! „ derken göz çıkarırlar.. ben size: "Ruhsuz beyin yaramaz. bu zihnî mefhumlar haricinde yalnız tabiatte ve vicdanda gömülüdür. bu da elverme zse. O esnada yanımda asistan vazifesiyle çalışan genç bir Ffendi vardı. bir takım hayat ve tecrübe aptallarını ilim.— 122 — zekâ vermezler.. .
bir anlayışı ve düşünüş tarzının.. Bu koltuktan şimdiden sonra da o istifade etsin olmaz mı?. Aynı zamanda bu tahsil görmüş genç ruhu. Bu kadar açık ve temiz bir itiraf karşısında takdir ve hürmet duymamak elde değildi. aynı tarzda ypılmış.. tabiat ve insaniyeti kendi kabuğunun altından seyrediyor. . müdafaasız: memuru azletmekte kendisini selâhiyettar buluyor? Niçin ve neden ?! Bütün bunlar . bunu düşünmek vazifemizdir Bunun gibi daha bir çok sualler hatıra geliyor: Niçin bu muharrir dünyada yalnız kendisini doğru düşünebilir farzediyor? Niçin bu kadın bütün hayatı. takımın parçası. aynı renkte...— 123 — niçin?! — Ffendim çok güzel bir şey. hatta daha evvel bir nevi duyuşun eseri değil midir ?. kendi şehvetinin uşağı farzederek serbeslik davasında bulunuyor? Niçin bir nazır iki üç bigünahı. Bunu diğerlerinden ayırırsak yazık olur.. Buraya diğer bir muallim gelecek. niçin bu kadar hasis kalmış.. Öyle bir his ve hayat kaplumbağası kî bütün kâyinatı.. benim için yeni bir şey... Bu basit cevabım üzerine sesini çıkarmadı.. Bir kaç gün sonra beni tekrar gördüğü zaman samimiyet ve mahcubiyetle şu sözleri söyledi: — Efendim size bir şey söyliyeceğim: Geçen gün koltuk için vrediğiniz cevap doğrusu ya beni düşündürdü. koltuğu sürüklemediğimizden dolayı bu gün âdeta içimde sevinç duyuyorum. itiraf ederim ki. Asistanın bu cevabı pek masumdu.. — İyi ama azizim.memlekette garip bir haleti ruhiyenin. Vukuatı böyle geniş bir çerçive içinde görmek bizim için lüzumlu bir şey olacak. tarzı muhakemeniz. öbür tarafta buna benzer bir şey yok. cemiyeti kendi arzusunun. Hem de burası bir darülmesai olacak. Her halde alalım. Yalnız bir az şaşırır gibi oldu. Bütün bu hallerin müşterek seciyesi hodbinlik değil midir ? Bütün bu kimselerin ruhunda bir kaplumbağa yatmıyor mu ?!. bu koltuk.
tahsilimizin bu işteki hissesi. Hars ve terbiye ise mütebayit anümerkes bir kuvvettir. tesanüdü muhafazaya herkesten ziyade memur olanların bu işteki vazifesi gaeyt sarihtir: Mekteplerde bilhassa pu mütebayit anümerkes olan kuvveti tenmiye etmektir. Bizim maarifimizle iyi tahsile muvaffak olan bir genç belki iyi bir müstahsil.. istihsal gibi sırf ferdî ve intifaî olan melekelerini . Bu sayede fert kendinden geçerek gayra. kimya. sadece aklı işletiyor. Hulâsa bizde mektep kalbi yaşatmyor. başkalarının emeğine. ahlâkî heyecanlariyle felce mahkûm kalıyor. eğer zarar geleceğini sezerse gene o başı içeriye çekiyor! Bütün mevcudatı ruhiyle. kendi nefsi haricindeki mil'î. kozmografya. ağziyle ve midesiyle seviyor !. iyi bir işçi olabilecek. Şeklinde.. hendese. muvaffakiyeti nedir ? Kaplumbağa sevkjtabiîsi yerine lâzım olan insan şuurunu koyabilioyr miyiz ? Maalesef hayır. zekâ. Vahdeti. Eski tekke mürşitleri mütebait anümerkez olan telkinleriyle müritlerini " fenafülâh „ sırrına mazhar ederlerdi. hesap. menfaatini tanıyabilecek.işletiyor. vicdaniyle değil. dayıma bir fikir ve eşya tahsilidir. Bu künkü mektep muallimleri ise gençliği hep " Fena filmal „ muvaffakiyetine eriştiriyorlar!.o da muvaffak olmak şartile . Bu haricî ve maddî tahsil ferdin malûmat. bediî. Fakat bu uzvî ve fikrî faaliyetler haricindeki şuur âlemi: dinî.. insanî hakikatlere ne derece inanacak ve tapacak?! Garplı bir mütefekkirin tabiri veçhle ilim ve talim fert rçin mütekarip ilelmerkes bir kuvvettir. Bu sayede fert kendi üzerine katlanır. Bu maksat için . Bu sayede ferdi hayat kavgasına hazırlamak maksadına yarıyor. hakka kavuşur.- 124 — İşine gelirse başını çıkarıyor. fakat başkalarının istihsaline. Çünkü tahsilimiz hemen bir fikir ve eşya tahsilidir: Hikmet. rızkını kazanabilecek. Acaba bu menfaatperestliği ruhlardan kovmak için ne yapıyoruz ? Bütün maarifimizin.
Bunun yegâne çaresi butun maarif teşkilât ve ıslâhatını her gün değişen memur ve memuriyet işi halinden çıkarıp felsefenin âlemşümul esaslarına bağlamaktır. terbiyelere mevki vermek lâ~ zımgeliyor. vicdanı sınırlandıracak harslere.. ancak ezilen ve üzülen bir hayattır!. bilhassa maneviyat ve vicdaniyat noktasından da islâh edilmek lâzımgeîir. Mektepler yalnız maddiyat ve müspetat itibarile değil. talimler kadar hissi. zekâyı tenmiye eden ilimler. Bütün bu indî ve keyfî icraattan kalan eser. Siyaset endişesi yahut cehalet saikasiyle yapılan her türlü ıslâhat yapanlarla beraber gidiyor.— 125 - fikri. .
.
içtimaiyat .
.
Muallim coğrafyayı okutmuyor. Desrten sonra otobüsle şehrin merkezine iniyordum. Yüzlerce. yaşatıyordu. Say isminde büyük bir mektep vardır. Darülfünunda hayli zengin bir coğrafya kütüphanesi vardır. bu sayede mevzu üzerindeki ihatasını arttırdıkça arttırıyordu. Bu muvaffakiyetli hocaya. İşime yarar bir şey bulurum ümidiie kütüphane memuruna müracaat ettim. fayidesi âlemşümul bir esere tesadüf edilemiyeceğini artık öğrenmiştim. hayat ve medeniyetini tanıtabilecek. Memur bana bu maksat için rehberlik edebilecek hiç bir kitap bulunmadığını söyledi!. Fakat ihtisas maksadiyle yazılmış olan bu hususî eserler istisna edilince Anadolu'nun bilhassa ahvali beşeriyesini. bu âlim san'atkâra karşı kalbimde bir hürmet uyandı. Adeta insan bu muallimin ifdesini canlı vukuatın şahidi gibi merak ve heyecanla dinliyor. B. Sırf bir nezaket olsun diye ders hakkındaki mütalâamı sormakla söze başladı ve nihayet şu sözleri söyledi: — Biz Fransızlar coğrafyayı az bilmekle ismi çıkmış bir milletiz! Biz coğrafya cehaletinin zararlarını memleket 9 . Bu cevap beni şaşırttı.— 129 — Anadolu meçhul bir ülkedir Bundan dört ay evvel Anadolu'da yapmak istediğim tetetbu seyyahatine medar olur diye bir coğrafya kitabı arıyordum. binlerce eser arasında nasıl oluyor da bir Anadolu seyyahatini tenvir edebilecek. selâmlaştık. Tesadüfen yanımda oturan zat biraz evvel dersini dinlediğim coğrafya hocasıydı.. iki yüzsahifelik bir eser bulunmuyor ? ! Gerçi kütüphanede Anadolu'nun ahvali tabiiyesine ayit almanca büyük eserler yok değildi. Bir gün bu mektebin yüksek sınıflarının birinde coğrafya dersi dinliyordum.. Beni derhal tanıdı. O aralık zihnim on senelik bir hatıra üzerine katlandı: Paris'in Auteuil taraflarında Ecole J .
. ne de bir coğrafya ilmi teessüs edebildi. Belki her iki hükümde yanlıştır.. Fakat bundan sarfınazar. daha büyük bir kudretin şu dakikada sahiptir.vererek ve iktisat sahesinde diğer milletlere mağlup olarak ödemişizdir.!. Meşrutiyetten sonra bu ilim sahesinde yapabildiğimiz §ey nedir ? Birkaç klâsik ecnebi kitabının kaba saba ve çok kere eksik tercümelerinden ve bunları programa mu* vafıktır diye mekteplere sokup çocuklarımıza ezberletmek ten ibaret değil mi ? Daha sonra bu kitapları daha süslü. bir aksi tesiridir. her keşçe meçhul olan Anadolu ruhunun en tabiî ve en basit bir hadisesi. dediler!. Bir kere bir Fransız ağzından coğrafya cehaletinin bu kadar açık itiraf edildiğini işitmek tuhafıma gitti!.. Bugün el'an bunu düşünüyorum. Belki de "taassup ve icaz» dediklri bu isyanlar. Onun için son zamanlarda bizde de bu ilme çok ehemmiyet verilmeğe başlandı. on dört sened enberi memlekette ne bir coğrafya heyecanı hasıl oldu.. Asırlardan beri Anadolu'yu idare etmek iddiasında bulunan İstanbul münevverleri ise aynı harekete "Basübadelmevtw yahut "mucize.. daha fazla resimli bir şekle soktuk değil mi? Bu sırada bazı ferdî ve mahallî muvaffakiyetler de var.. Belki de Anadolu akla daha çok hayret verici. Neticede Anadolu denilen esrarengiz ülke şimdiye kadar Afrika içleri gibi karanlıkta kaldı!. Fakat gene hiçbir şey bilmiyoruz! Ne .. Fransız mualliminin bu sözleri beni bir kaç cihetten hayrette bıraktı.. Kendi kendime dedim ki: Vidalde la Blache gibi büyük alimlere malik olan bir memlekette kendini coğrafya bilmemekle itham edebilirmiş!... O derecede ki bu meçhul ülkenin meçhul seknesi. ruhunu bizim gibi tanımıyan Avrupalılar "Taassup galeyan etti! „ dediler. Sonra biz "Türkler coğ rafya için ne yapıyoruz ?! „ diye düşünmiye başladım. Bilmem siz Türk* ler coğrafya için ne yapıyorsunuz?. namuslarının muhafazası için dağlara çıktıkları zaman.
hiç anlaşılmadığı halde bu ruh "ölmüş ve çürümüş! „ diye takbih edilirken bu sözler "yalan ve cehaletn sayılmıyor!. san'ati. demiyor!. ırmakları ne de zevki.. tezyinat ve tefrişatı. Belki millî zaruret ve İstıraplarımızın yaratacağı bir fikir kahramanı bir gün bu meçhul ülkeyi ilmin vasıtalariyle keşfedecektir. meçhul ülkede bulacağız.. Anadolu'nun ne dağları.. . Belki o zaman eski medeniyetlerin. mübalağaya atfediliyor. bediaların eserleriyle karşılaşan bir Kurunu Vusta nesli gibi bizim neslimiz de uyanacaktır. zevkimizin. ince ve derin bir hayatı olduğunu hatta muhtacı ispat bir farziye gibi söylemek bazı ukalâlar nezdinde bir cür'et sayılıyor... yani toprak ve ruh tanımamanın zararını Fransızlar gibi memleketlerle değil. Lâkin gariptir ki hiç bilinmediği halde bu ülke kendisini tammıyanlar tarafından " harabezar. kıtalarla ödedik. lâkin mazül bir kaymakam ağzından dinlendiği gibi bellenen sahte bir Anadolu fikri bizim için dayima yanılmak ve aldanmak vesilesi olup kalacaktır! Bizde bu memleket.- 131 - maddî Anadolu'yu ne de manevî Anadolu'yu. Anadolu'nun ruhu duyulmadığı. ticaret ve ziraatimizin kuvvetlenmesi için lâzım olan usareyi bu yeni âlemde.. dehası. Aynı zamanda san'atimizin. mimarisi... Anadolu meçhul bir ülkedir! Üç aylık bir seyyahatten sonra müşahedatımı dinlemek istiyenlerin huzurunda Anadolu'nuu kendine mahsus bir ruhu. coğrafya bilmemek günahının cezasını bu güne kadar kanlar dökerek çektik!. toprak yığını. taassup ocağı !„ diye tarif ve tasvir edilirken kimse bu insanlara "yanlış ve günahtır. ahlâkı mefkuresi hakkında sarih denilebilecek bir fikrimiz yoktur.
. ne de nefhedilecek bir havadır.. O.. o neviden daha başka sualleri de hatırlattı:: — Ziraat nasıl terakki edecek ? ticaret nasıl terakki edecek ? Sanat nasıl terakki edecek ? Maarif nasıl terakki edecek ?. Ben de o felsefeyi düşünerek şu cevabı verdim: — Bu meseleyi halletmek için evvelemirde memleket» sanayi. değişmektedir. Yoksa ne dışarıdan eklenecek bir yama. Gene zannediyorsunuz ki " terakki „ hariçten gelip bu katı ve cansız cismi harekete getirecek yabancı bir kuvvettir. Siz bu hayatlar w nasıl terakki edecek ? n sualini sorarken onları esasen " terakki etmiyor „ farzediyorsunuz! Zannediyorsunuz ki memleket duran. Biz Türkler her gün her yerde bu gibi sualleri işitmek talihindeyiz.— 132 — Nasıl terakki edecek ?!.. kımıldamıyan.. hayatın kendisidir. Çünkü terakki bünyevî ve dahilîdir. fikrinde terakki var mı yokmu ? Mühim olan nokta budur.. Bir millet ne halde . Bu sual nazarı dikkatimi celbetti. Tçrkki her yaşıyan mevcudun hâl ve şanıdır. Terakki varsa terakkinin amillerini hariçte aramıya lüzum yoktur.. maarif. O halde terakki meselesini vazedebilmek için her şeyden evvel bizzat yaşıyana hürmet etmeniz lâzımdır.. Ama diyeceksiniz ki bu terakki ağır oluyor ve yahut bu terakki şu merhaleye varamamış. Bence mühim olan cihet yalnız bu cevapların doğru veya yanlış olması değil. hakkındaki fikrinizi tashih etmek mecburiyetindeyiz. hatta terakki ediyor. Hayır. Bunlar başka meseleler ! Esasen memleket... bu fikriniz tamamiyle yanlış! Memleket canlıdır. katı. Bir gün Darülfünun gençleri bana şu suali sordular: — Efendim memleket nasıl terakki edecek ?. asıl bu suallerin istinat ettiği felsefedir. cansız bir şeydir !. Bütün bu suallere verilen doğru yanlış bir takım cevaplar vardır.
şer ve çirkin dediğimiz manevî ölümlere karşı yaptığı azemetli mücadeledir. ahlâk. İşte bu ceht terakkinin kendisidir.. şer. yahut mabadüttabiî bir mevzu gibi bizden.. Çünkü terakki bir ceht. Hayatın tarif ve tavsifi kabil olmıyan bir çok ufak hareketlerden. Uzaktan ve hariçten bakılınca camit gibi görünür. her yerde ataleti. ruhun maddeyi yenmek hususunda sarf ettiği can hamlesidir..ceht akıl sahesinde ilimdir. aynıdır. maddeye esir olmaktan ibaret bir tedenni. hayatımızdan. ölüme mağlûp. memuriyette. ölümü. Fakat işi tabirlere boğmayalım. O ufak muvaffakiyetleri. ve canına hürmet [ediniz. sanat sahesinde güzeldir. Birinci yolu ihtiyar etmekle ceht sarfına mecbur oluyoruz. bazen esirliğe mahkûm olduğunu göreceksiniz. hürriyetleri arttırmak. aynı hareketlerin bazen hürriyetle tetevvüç ettiğini. Cehil. sanat ruhun cehil. Zira dediğim gibi terakki. bilâkis atalete mahkûm. İşte bu. sokakta. Şu halde terakkiyi bir meçhul. terakkisi anlaşılmaz. sizin için yapacak bir şey daha kalıyor ki o da iyi kötü yaşıyan. Bu muhabbeti duyduktan sonra. terakki eden bu mevcudun nasıl yaşadığını ve nasıl terakki ettiğini anlamaktır. hayatın gayrı değil. Canlı bir mevcuda uzaktan ve hariçten bakılınca onun nasıl terakki etmekte olduğunu anlamak güçtür. ölümün kendisidir! İlim. harbte. her dakika evde.. Bunun için de gene tetkik ve tefekkür usullerinizi değiştirmek mecburiyetindesiniz. .. ufak engelleri kaldırmak suretiyle hayat terakki edecektir. hayatın kendisine dönelim ve kalpgâhına yerleşelim. Onu katı ve ölü bir şey de sanmayınız. bir takım muvaffakiyet ve ademi muvaffakiyetlerden ibaret olduğunu. Fakat yaklaştıkça terakkinin sezilmek imkânı artar. mektebte.. Evvelâ canlı ve değişici bir şey olduğunu kabul ediniz.— 133 — olursa olsun yaşıyorsa asla istihkar etmeyiniz. ahlâk sahesinde hayırdır. ne göreceğiz? Her gün.. çirkin ise ölümdür.. maddeyi yenmekten ibaret bir terakki.
doğruluk.. Misal olarak size bir adamdan bahsedeyim: Merhum Sami Bey . halata asıldı. terakki ne derce mütevazi faaliyetlerin eseridir: Bir gün Gülhane Parkının rıhtımında dolaşıyordum.— 134 — muhitimizden hariçte aramıya lüzum yotur. zahire yüklü bir mavna akıntıdan kurtulmak için yorgun bir yedekcinin sırtında çabalıyor. ceht vardır. terakki. gayet şık giyinmiş bir genç hasıl oldu. Terakki hayatın ölüme karşı açtığı harptir. Bu tarik ya zihniyecilerin felsefesi yahut tenbellerin saf sasatasidır.. yirmi otuz kişi durmuş bu felâketzedenin seyrine bakıyor. Kötü. Bu adam hayrın. bakınız. Hülâsa terakki için mesele yok. dalgalar çatlıyor. O esnada orta boylu. terakkinin mücahidi idi.çok zeki. kalabalığa sokularak yüksek sesle haykırdı: — Haydi arkadaşlar. mavna göz göre göre parçalanacak. Terakki. Görüyorsunuz kü benim terakki hakkındaki felsefem gayet basittir!. memlekete ayit olan her işe yardım ederdi. Şu zavallı mavnacıya yardım edelim. .Süleyman Nesip . muhabbetin vücudu. bizimle beraberdir ve her yerdedir. arkasından o yirmi otuz kişi mihaniki olarak koşuştu. çirkin» yanlış hiç bir şey yapmadı. Yaşadı. hep birden yedeğe asıldılar ve mavnayı selâmete çıkardılar. Önüne çıkan her çaresize yardım eder. O da diğerleri gibi mavnay seyredecek sandım. Bu da bir terakkidir. ve güzellik için yaşadı. Deniz gayet fena. Fakat böyle yapmadı.. terakki diyorsunuz. iyilik. kendisine müracaat eden her insana yardım eder. dedi ve bunu diyerek yedekcinin yanma koştu. mütemadiyen gayr için. kır saçlı. çok hisli bir adamdı.
yemiyor. içmiyor. Su. Bir çok şey düşünürüz. bir çok para» emek sarfederiz. Bu kaz misalini kaba bulanlar olsa da müddeamı tenvir edecek kadar basittir: Bir çok vukuat karşısında vaziyetimiz böyle cahil tabip vaziyetidir. yiyecek.Ötekine berikine sordumsada kimse doğru bir cevap veremedi. Bir diğer defa da güneş çarpmıştır. Fakat hiç birinin faiydesi olmadı. otluyorlar. Bir iki gün sonra oluverdi. diye tentürdiyot sürdük!. Nice cahil doktorlar görülmüştür ki hüsnü niyet ve gayretle adam öldürmüşlerdir} Nice cahil siyasetçiler gelmiştir ki hüsnü niyet ve gayrette memleket batırmışlardır! Nice cahil ebeveyne rasgelinmiştir ki . Bunları elli dönümlük boş ve münbit bir araziye salıverdim. başı dayima önüne düşüyordu. her şey vardı. yaptığımız bütün tedbirler boşa gitti. biz bu ölüm vak'alan karşısında türlü tevillerle vakit geçirmiştik: Zehirli ot yedi. analarından fark edilmez bir hale geldiler. diye arazide ne kadar baldıran varsa sökdürdük! Ayaklarına sızı geldi. Palazlar enine boyuna geziyorlar. Böylelikle on beş yirmi gün içinde mübalâğa olmasın. bir çok tedbirlere müracaat ederiz. dut ağaçlarının altına dökülen taneleri topluyorlardi. Arkasından biri. Karınları şişince havuza giriyorlar. bir müddet yıkandıktan sonra çıkıp gene dolaşıyorladı. Kazlar öle öle bir tane en zayıfı kaldı. fakat netice sıfırdır. dediler. Günün birinde kazlardan biri hastalandı. diye başlarına kova ile su döktük.Meçhul dertler Bir tarihte beslemek için dokuz yavrulu bir kaz kuluçkası satın aldım. Bu vaka bana merak oldu. Hayvan yürüyemiyor. Bu yaz Anadolu'da rasgeldiğim bir çiftçi bunun sebebini anlattı: Kazlar haddinden fazla yer içerse çatlarmış! Böyle fazla semizlemiş kazları kesmekten başka çare yokmuş!. biri daha öldü. Çünkü vukuatın mahiyeti anlaşılamamıştır.
mekteplerde verilen nazarî derslerdir. kıymeti gene " cehaletin fakrü sefalete mebde olması „ hükmüne tabidir. binaenaleyh mektepleri amelîleştirilelim. Hülâsa.Acaba bu sebepler. Başlar adam.. O zaman daha ince. akılsız terbiyenin müessir olamıyacağını söylüyor.. hemen hükmedilir: Meselâ cehalet !„ diye. mütekaddimler nelerdir?! tt Böyle düşünülmez. hemen izalesine çalışılır.. Ve meselâ ahalisi sıtmadan ölen bir köyde imlâ ve musiki dersi vermiye!. O zaman felâkettir. Ya cehalet fakrü sefaletin mebde değilse?!. Acaba neyin neticesi?! Fakrü sefaletin elbette sebebleri. fakat . Böyle teşebbüsleri menfi akıbete uğrayan kimseler için intibah müyesser olmazsa hayret yahut hiddet mukadderdir. Yüz binlerce misaller. İşte fakrü sefalete maruz bir memleket içindesiniz. Bu yeni teşhisiniz doğru mu. bir çok meselelerdeki ihtisasımız benim kaz tedavisindeki tebabetime benziyor! Gayet cahilane. Fakrü sefalet elbette bir vak'a. Bu hüküm bir kere verilip fakrü sefaletin mebdei cehalet olarak kabul edildi mi. mütekaddimleri vardır. Gene emeklerinizin kıymeti yeni iddianızın kıymetine tabidir. hepsi teşhissiz tedavinin. yanlış mı?! Acaba fakrü sefalet mekteplerdeki tedrisat amelîleşince mi kalkıyor. her işi gücü tehir edip ilim ve marifeti takdim etmeğe!... diyeceksiniz. bir neticedir. izansiz siyasetin. Artık bu uğurda sarfedüecek her emek ne kadar büyük ve ne kadar şiddetli olursa olsun. İnsan oğlu gariptir. Yerine masruf olmıyan bu faaliyetler benim kaz tedavisinde sarfettiğim emekler gibi faydasızdır! Ölen gene ölecektir! " Memleketteki fakrin sebebi alelitlâk cehalet değil. nitekim bu tedrisat nazarîleşince mi konuyor ?! Bu hususta müspet bir kanaatiniz var mı?! Bunu bir kere kendinize sorunuz!. daha karışık bir iddiaya girişmiş oluyorsunuz. Basit şeyleri pek geç ve güç anlar. amelî adam yetiştirelim. hayat mektebi şekline sokalım.— 136 — hüsnü niyet ve gayretle çocuklarının terbiyesini bozmuştur!.
hattatlığa merakım vardır. İslah için vaazü nasihate... Şöyleki her iki tarafa göre de endişeyi mucip olan kadın hayatını zecir yahut rıfk gibi her hangi terbiyevî bir vasıta ile tevkif etmek mümkündür.. Bence bu noktayı nazarlar zahiren telif edilemez görülüyorsa da hakikatte birdir. Hattatlığın ve müzehhipliğin muhtelif şubeleriyle uğraştım. Yazılarımızı en ziyade bediî cihetinden tanır ve bir hattat . Bir taraf esasen kadının ahlâkı düştüğüne kani. Bu düşkünlüğe mani olmak için menfi ve zecrî tedbirlere müracaat edecek. diğeri kadınlık hayatının İslahına dayirdi. seciyeyi takviye gibi usullere müracaat edilmesini tavsiye ediyor. Diğer taraf esasen böyle bir düşkünlük vardır demiyor. imlânın hayatı Çocukluğumdan beri yazıya. Kadınlık meselesini tetkik edenler iki taraftır. Tedavi etmenin yahut edilmenin en mühim şartı tedavi ilmine innamakttr. ve nasihatsizlîkten ileri gelme bir hâl ise bir diyeceğim yoktur. daha âlemşümul ve meselâ iktisadî bir sebepten ileri geliyorsa o zaman bu tetbirlerin faydası ne olacak ?! Tabiî hiç! Ö halde meçhul bir dert için malûm bir dava tavsiye etmekten ne çıkar? Malûm davayı tatbik etmeden evvel meçhul derdi bulmuya çalışmak daha doğru olmazım ?. İlme inamlmiyan. Eğer kadın hayatında var dedikleri endişeli hâl cezasızlık. Neticesi dediğim gibi sıfrı!. Mevcut olduğu kadarını her zaman ve mekânda olan bir fenalık gibi zarurî görüyor. fikirsizlik. Böyle olmayıp ta daha başka. yahut ilmin erbabı olmiyan bir memlektte böyle bir tedavi nasıl mevzuubahs olabilir ?! Bu hafta matbuatımızı istilâ eden iki mühim bahisten biri maarif.— 137 - hüsnü niyetli bir cüret!.
divanî.. o halde yazımızı lâtince gibi munfasıl bir hale getirelim. her sayite müstakil bir şekil bulduk. Arkadaşımın fikrince yazılarımızın bütün kıymeti güzel olmasından ibaretti. . Böylece bir yandan memleketçilik hissine kuvvet vererek bir yandan da hattatlık gururumu okşuyarak kendince makul ve meşru olan bir inkılâp teşebbüsüne beni de teşrik etmek istiyordu. Filvaki arkadaşımın dediği oldu: Geceleri gündüzlere katarak çalışmağa başladık. her harfe.— 138 — gibi severim. talik. Aynı yazı lisan ve imlâ için âdeta bir belâ idi! Bunun gibi milletimizin felâketi. Bunları yapabilmek için yazımızın sülüs. İhtira[*] Bu 2at Cihangirli ezcacı Şinasi merhumdur.. rıka. Arkadaşım diyordu ki: — Mademki lâtinceyi kabul edemiyoruz. amelî işlerde az çok isabeti fikri vardı [*]. nesih. Bu "ihtira.. Bu sebepten hem manen hem de matteden bir çok zararlara uğruyorduk!. Arkadaşım böyle söylüyerek beni teşvik ediyor ve bu İslâhatı yazı ile meşgul olduğumdan.. okunması güç ve ihtiyaca gayrı muvaffik bir alfabe ile imlâya malik olmasından ileri geliyordu. bazılannında aşağı taşmak istidadı idi. Yüksek bir tahsili. Yazımızın lâtinceye temessül eden munfasıl şeklinde mühim olan bir kusur: Bazı harflerin umumî hizadan yukarı. gibi bütün şekil ve resim menbalarına müracaat ettik. calibi dikkat bir güzelliği yoktu. daha salâhiyetle ve muvaffakiyetle yapabileceğimi ileri sürüyordu. Günün birinde yazılarımız hakkındaki muhabbetimi bir arkadaşın o zaman doğru bulduğum tenkidi sarstı: Bu arkadaş hayatını müspet ilimlere ve lisan hocalığına hasretmiş bir gençti. Yazıyı parçaladık.'ın müstakillen mevcudiyeti. Harflerimizi lâtincede olduğu gibi müstakil ve matbaacılığa elverişli surette islâh edelim. Bu müşkülâtı da intihapta uygun şekilleri tercih ederek bazen de güzellikten bir az feda ederek nihayet yendik.. Böylece yarı türkçe yarı lâtince melez bir yazı vücude geldi!.
Ebülziya'nın şayanı dikkat: olan bir fikri de şu idi: "İmlânın güçlüğü terakkiye mani. Zira o kadar tapındığı munfasıl yazı mefkuresi bir türlü tahakkuk edemedi: Bir zamanlar muallimi de. Aradan üç beş sene geçtikten sonra biçare arkadaşım ispanyol nezlesinden öldü. değildir: İspanyollar. rastgeldiğimiz. bu şekli mi? „. Fakat ilk şüphe kalbimize sokulmuştu.. Diğer cihetten güya matbaa yazısını hal ve fasletmişizde. Fakat o zaman bunun farkına kim varacaktı ? ! Biz kendimize "muhteri„ süsü vererek yazımızın mazisine muvafık ve munfasıl harflerin şeraitine mutabık şekilleri bulduk. doktoru da dahil olduğu halde beş on müteced- . yerde munfasıl harfler lehinde telkinatta bulunuyorduk!. Halbuki İngiltere'de maarif iptidaiye ne derece müterkki ise. îng'lizler ise imlâsi en güç olan bir millettir. İhtiyar gazetecinin bu tenkidi bizi hayli şaşırttı. fakat lâtife şekillerine benzeyememekti!. yazımızın aslî olan seciyesini mahvettiğimizi söylüyordu.. Bunda tadili huruf meselesine dayir olan risaleyi ve muaddel numunelerini tenkit ediyor..— 139 — timizin bütün imtiyazı. Biz bu yazı ihtilâlini meşru göstermek için en ziyade tahsili iptidaîmizin intişar edemediğini ileriye sürüyorduk. arap yazısından kopmak. imlâsı en kolay olan bir millet. Müddeamızın masuniyyetini temin için çabaladık durduk... şimdi de sıra elyazısma gelmişti!. Buna. Teşebbüsümüz için yalnız hususî encümenlerde değil. Maamafih daha da yaşasaydı çok bir şey " göremiyecekti. diye seviniyor.. Mamafi"filân sâyit için şu şekli mi kabul edelim. Günün birinde Ebülziya merhum Tasviri Efkâr'da bir fıkra neşretti.. İspan ya'da o nisbette geridir?. matbuat sahesinde de faaliyet imkânı buluyorduk. sebep olarak ta yazı ve imlâmızın güçlüğünü gösteriyorduk... münakaşası Gazi Ahmet Muhtar Paşa merhumun riyasetindeki komisyonda devam edip duruyordu. Ve eminim ki maksadına ve emeline kavuşamuyan insanlar gibi müteessir ve müteellim bir halde öldü.
canlı olan şeyi cansız. Hayatımın hemen üç beş senesini yutan bu harfçilik faaliyetinden şahsen olan istifadem tamamiyle menfidir: Bir kere iyi kötü. ister bir ahlâk olsun.. Meğerse imlâ da lisan. bütün muhaberatı askeriyeyi bununla icra ettiriyordu. biçilir. ahlâk. gibi canlı ve mütekevvin imiş..~ 140 — •ditle yüzlerce mürit ve muhibbi peşinden sürüklüyen bu munfasıl harfler teşebbüsü memlekette umumî denilebilecek yalnız bir aksülamel tevlit etti: Ordu Elifbesi!. bazen yazdıklarımı kendim de güçlükle okuduğum vaki olurdu!. Fakat biz. o tarihlerde bunun farkında bile değil idik. bizim yazımız iptidaî. İster bir imlâ. Birden kabul edilen bu elif be. diğer milletlerinki iyi. diğerlerininki mütekâmil!. İşte biz bu kanaatin tesiri altında kaldığımızdan dır ki bütün o girift ve dolambaç işlere karıştık.. istediğimiz biçimde kesilir. Ve nihayet Ebüzziya'mn dediği gibi âdeta seciyesiz bir yazıya vasıl olduk. sanıyorduk. katı şeyi madde gibi. mektepte öğrendiğim imlayı kaybettim! Aynı sayfada aynı sözü mnhteltf imlâda yazar. Harbiye Nazırı Enver Paşa merhum ne bizimkine. gene birden kaldırıldı! O tarihten beri bu resmî teşebbüs haricinde göre bildiğim şey. Bu işteki mantığımız tamamiyle nazarî idi. Bir gün geldi ki işin yürüyemiyeceği anlaşıldı. Hiç düşünmüyorduk ki esasen imlâmızın bu günkü makul veya gayrı •makul şekli dahi dünkü mantıkî tefekkürlerimizin veya . Bu zarara mukabil hayat için büyük bir ders almış oldum: Bizi munfasıl harfler gibi kısır bir teşebbüsün yorucu zahmetlerine atan fikir şu idi: " Bizim imlâmız kötü. bazı gazetelerde munfasıl harflerle yazılmış mağaza ilânlarıdır! Onlar da galiba kolayca okunarak anlaşılsın diye değil. güçlükle okunarak nazarı dikkati celbetsin diye yazılıyordu!... nazarı itibare alıyor ve onu elimizdeki taklit ve tercih desteresile istediğimiz tulde... ne de diğerlerininkine benzemiyen bir munfasıl elifbeyi ve imlâsını orduya kabul ediyor.. sanat.
Canlı olan imlayı kuru mantığımız için kabul edilmesi elzem olan. O hayat ve sayrurettir ki bazen bizim elimizi haberimiz olmadan . bizi faaliyetimizin bu garip inkiyadı karşısında mütehayyır bile bırakıyor!. Hayatın hep ittirat.. ahlâk buhranları olduğu gibi acaba imlâ ve yazı buhranları da yokmudur ? Acaba imlâmızın bugünkü tezebzübü. bu hamil ve tevellüt buhranında isti— rap çeken imlâyı intizam kalıbı içinde ezip büzmekten ne çıkar?!. imlâya da. hep intizam ile mümkün olduğunu kimiddia edebilir ? ! San'at.gayrı makul. İşte hayatta bu gibi buhranlar ne derece tabiî ise. Diyeceksiniz ki " b u ihtilâl devam etsin mi ? ! „ . kalıplar içinde gezdiriyor. batınî bir faaliyet olduğunu farzediyorum. kendi kendini yapan ve yaratan batını bir hayatı.. batını bir istihalesi vardır.. mütevazilmustatilât şeklinde dönseydi kim bilir hayat için ne felâket olurdu!. Ve bütün mevcudat bunlar gibi mikap. Korkarım bu zatlerin zihnin deki"ıttiratw ve "kayde. ben de "ihtilâl devam etsin! „ Diyor muyum ?î Yalnız imlânın bir ihtilâle girmesi tabiî.. Fakat insaf ediniz. gayrı mantıkî .. . bu zahirî kargaşalık. imlânın seyri ve hürriyeti için bir düşman olmasın!. mefhumları imlânın vücudu ve canı için bir engel. muayyen ve müstakar kayidelere tabi olmadığından hararetle bahsedenler vardır.şekiller. hatta bu ihtilâlin imlânın istikbaline doğru bir ceht. Hülâsa hayata da muhabbetimiz yoktu.. hendesî kalıplara sokmağa çalışıyorduk! Zannediyorduk ki her şeyde kemal. bu tabiî buhranların müzminleşmesi de o derece gayrı tabiîdir.— ut — makul ıslâhlarımızın eseri değildir. Fakat biz acemiler bundan haberdar değildik. Çünkü imlânın da bütün uzviyetleri gibi. ve intizam mutlaka hendesî olur! Düşünmüyorduk ki: tabiyette bu mana ile muntazam olan mevcutlar yalnız billurlardır. hakikatta yarınki tipleri için hayatî oir ceht değilmidir ? Eğer böyle ise... imlânın yaşadığını duymuyorduk! Bugün el'ân imlâmızın ıttiratsızlığından. mutlaka intizamdır. İmlâyı bilmiyor.
„ İşte bu zümrenin mantığı!. kadın hayatı. Hatta bu farklar elle dokunulacak kadar barizdir. faaliyetidir. hassasiyet farkı gibi sırf manevî faraklar da var. Bu bir kadındır ki ev hayatından ayrılmış. nasıl bir faaliyet gösteriyorsa ruhu da ona göre bir ruhtur. kadınla erkek arasında bir fark olmasıdır: Bir kadın erkek gibi düşünmez.... kadının kadın olması değildir. şöyledir böyledir. istidada vermek istiyorlar.. Bu farkın sebebi nedir ?. " Hayat kadını „ ev kadınından başkacadır. çünkü kadındır !. Gerçi kadınlarla erkekler arasında farklar yok değil' Bir kere cinsiyetten mütevellit uzvî ve uzvî .. Hatta "Kadın istidatsızdır. Hayır: O halde bu hükmü nasıl veriyorlar? Sırf hislerinin yahut görgülerinin tesiriyle. Meselâ bütün seciyesi. Bazıları bu farkı doğrudan doğruya yaradışa.. erkek gibi duymaz bir kadın zihniyeti vardır. erkekler gibi çalışıyorlar mı? „ çok kimseler kız mekteblerinde dersi olanlara bu gibi sualler soruyorlar. kadın psikolojisi hakkında ilmî bir fikir edinmişler ?. kabiliyetsizdir!.— 142 — Hayat kadını "Nasıl kızlarınız zekimi.. Sonra bilhassa bizim kadınlarınızla erkeklemiz arasında zihniyet farkı. Eski türk kadını halis bir " ev kadını „ dır. " yaşayış farkları „ dır: Kadın ruhunu erkekten ayıran asıl sebep. memur kadınlar.. Bizde kadın nasıl bir hayat yaşıyor. bütün hususiyetleri ile türk kadınını anlamak için türk evini. Fakat bu farklar birinciler gibi " yaradılış farkları „ değil. meslekini. türk evinin hayatını anlamak lâzımdır. Bir çoğumuz kadınlarınızın zekâsını erkeklerle mukayese ederek düşünmek istiyoruz. Ve kadın akılsızdır. muhakemesizdir.. Bunun sebebi.ruhî farklar var. . meşgalesini hariçteki hayattan almıştır: İşçi kadınlar. diyenler bile vardır! Niçin? Kadın fiziyolojisi.
Bunun için bütün bir ruh inkılâbı lâzımdır. amelî bir zekâ. her vazifeyi ona yüklemek. fakat bu suretle müstakbel muallimleri şehir hayatına alıştırmış oluyorsunuz!. acul kadın saburlu. hayat kadını da evini düşünecektir. matbuatiyle. kanunları. mektep mi?. mübarezelerinin bütün şiddetiyle bu halik muhittir.. şehire mi? Meşrutiyet inkılâbıyla beraber İstanbul'da yeni Darülmuallimin tesis edildiği zaman memleketin en münevver tanınmış insanları bile şu itirazda bulundular: — Bu teşkilât çok iyi... Kadın yuvayı henüz bırakmıştır. O halde hayat kadının seciyesini kim yaratacak? Kadınlara yeni kudretler... cemiyetin geniş muhitine taşmıştır.. Onun için bütün derinliği. o kadar. Kadın hayatını islâh etmek isterseniz her şeyden evvel hasta olan bu muhiti İslah ediniz. fakat bu hazırlık fikre.. mütevekkil kadın müteşebbis. Hülâsa. hayat kadını bir kadındır ki faaliyeti evin dar muhitini kırmış. hülyakâr kadın maddî.. Lâkin bu inkilâp henüz yenidir. Fakat düşüncesi eve saplanmıyacaktır. Köye mi. mistik bir ruh. bütün mübarezeleri... ilme münhasır kalacaktır. sadece mekteptir: Fikir ve tahsil yeridir. muhitin bütün itiyatları bu kadında yaşamaktadır: Korkaklık. Muhittir: Edebiyatı. sebat. mektebin asıl vazifsi ne olduğunu anlamamaktır. Şüphesiz hayat kadını hayat mekteplerinde yetişecekti. olmalıdır. Her kusuru..- 143 - tüccar kadınlar. sessizlik. bu dar. .. bütün kuvvetiyle evin. sanayii. fakat kuvvetli. devam. Mektep her şey değildir. Evde yetişen bu ruh cemiyetin istediği ruha istihale etmelidir: Korkak kadın cessur. Hayat kadını da evine bakacaktır. ticareti.. Bu inkılâbı kim yapacak.. yeni itiyatlar kazandıracak olan halik kimdir?.. Bunlar mektepten çıktıktan sonra köylere gitmezler!.
İstanbul da Darülmuailimin açıyoruz. çoktur. insanca tuvalet yapmak öğretildiği zaman aynı kafadaki insanlar şu itirazda bulunuyorlardı. şık gezmiye alıştırıyorsunuz. temiz. Görülüyor kü şehir ve köy hakkındaki bu haleti ruhiye bir derece müstevlidir. Sonra anaarını. Nitekim İstanbul Darülmuallimini mezunları da gitmiyorlar. temiz giyinmeye. İstanbuldaki Darüleytamlar tevhit edildiği ve yetimler mugaddi yemekler. talebe taşrıya gitmez diye korkuyorlar. diye soysuzlaştınyorsunuz! Geçen gün Ankara'dan gelirken trende Darülmuallimlerimizin atisini mevzuubahs ediyoruz. — Yetimlere. iki bin kişilik mükemmel ve mücehhez asrî bir darülmuailimin açılması lüzumunu ve imkânını mevzuubahs ederken yanımızda bulunan bir maarif adamı da şu mütalaayı dermiyan tmişti: -*. hayatsız darülmualliminler yerine meselâ İstanbul'da. çamaşırlar. hangi köylere gittiğini soranlara biri cevap veriyordu: — Köylere gidiyorlar. ve rahat karyolalar tedarik edildiği. Feriköyüneî. Çünkü bu yüzden memlekete zararımız. Bence her şeyden evvel tenvir edilmesi lâzim gelen nokta şudur: Köylülerin şehirlere akın etmesi marazı bir hâlmidir değilmidir ?. bin. Fakat bunların sonu?.. ..— 144 — Gene bir gün Darülmuallimin mezunlarının nereye. Alelıtlak bu hâlin marazı olduğunu kabul etmiyorum. Yetimleri temizliğe ve güzelliğe alıştırıyoruz. Erenköyüne. köylerine gitmiyecekler! Yetimleri terbiye edelim. babalarını beğenmiyecekler. Ben taşrada adedi on dörde baliğ olan fakat her birinde yüzden yüz elliden fazla talebe bulunmuyan binasız vesayitsiz. ve aynı yetimlere insanca giyinmek. O halde ne yapalım?! Bu gün bu suali açık sormak mecburiyetindeyiz. köylere gitmiyeceklerdir.. iyi yimeye.Fakat İstanbul'da açılacak olan bu büyük Darülmualliminden çıkanlar taşraya. anasını babasını beğenmez diyorlar!.
Böyle diyerek ne Darülmuallimin mezunlarının köylere gitmesi aleyhinde söylemiş oluyorum. temiz ve güzel yaşıyan gocukların.. daha müsmir. Çünkü hakikat halde bu gençler hiç bir vazifeye gitmiyorlar değil. Şimdi her boş yeri birden doldurmak mecburiyetindeyiz.k kalmıştır.. Şehirlerde bu muallim kıtlığı devam ettikçe bizim için köylere hoca bulmak ihtimali zayıftır.. Şehir mekteplerinde bu kaht ve bu gala varken iki şeyden biri: Ya Darülmuallimin mezunlarını şehirlerin ihtiyaçlarına rağmen zorla köylere sevketmek ve yahut şehrin büyük ihtiyaçlarını tatmin için bu mezunları tabiî olarak şehirde bırakmak. Köylülüler şehre gelmezlerse ve yahut şehir kendi vasitalariyle artmazsa nasıl neşvünüma bulabilir? Gerçi bu hicret köy için bazan marazı olabilir. fakat köyden şehre olan her hicretin mutlaka fena olduğunu nasıl iddia edebiliriz?. Darüknualliminlerden ve Darülmuallimatlarda iyi.- 145 - Çünkü şehirler de köyler gibi içtimaî uzviyetlerdir. Ve bu uzviyetler bir cihetten köyler sayesinde tagaddi ve tenmmi ederler. çünkü daha içtimaî şeraitte olarak şehirde deruhte ediyorlar. ne de bu vaziyetin ilânihaye devam etmesini tabiî görüyorum. köyde bir vazife deruhte edecek yerde bu vazifeyi daha geniş. Darülmuallimin meselesinde hakikat şuki: Şehir maarifimizde büyük bir boşluk köylerden kasabalardan gelen muallim unsurlarını şiddetle cezbetmektedir. Hangisini tercih edelim? Bence tabiî ve müreccah olan ikinci yoldur. O halde Darülmuallimin mezunlarının taşralara gitmesini alelıtlak bir felâket olarak telâkki etmiyelim. Bu sırada en büyük boşlukların en büyük cazibe ile çekmesi kadar tabiî bir şey olamaz. maksadım sadece hayatın bir zaruretini ifadedir. Hususiyle Türkiyenin maarif itibariyle pek hususî bir vaziyeti vardır: Asırlarca iptidaî maarifi memleketimizde mühmel ve metrr.. gençlerin istikbaline gelince: köylünün çocuğu köylü olmasını düşünmek ve köylü çocuğunu köylü bıramıya çalışmak son derece yanlış bir 10 .
Çünkü meslek ile veraset tveemdi. Zira demokrasi aynı zamanda hukuk nazarında insanların bir ve aynı derecede kıymet ve şerefli olması ve dilediği mesleği intihap hususunda da serbes kalması demektir. Bu talep asrî olmıyan cemiyetlerde meyzuubahs olabilir. güzelliğe alışan insanların köylere gitmeyeceğini-ve köyleri beyenmiyeceğini ileri sürenlere karşı şu kısa cevabı ve itirazımı söyliyeceğim: O halde köylere gitmelerini temin için pisliğe. her birini müsayit olduğu mesleğe terkedelim. ister köylere.. Bu cihet size ayit değildir !. O halde elimizden gelirse yetimlerin her şeyden evvel tam bir insan ve mütekâmil millet fertleri olmasını temin edelim. Hatta köylü ve çocuğu hakkındaki malûm telâkkimiz bile o devirlerin bir yadigârıdır! Ben diyorum ki... ve köylü ağır ve sefil şeraite irsen mahkûmdur.. Hayır. köylü kalmak için bir mecburiyet midir? Bilâkis hürriyet ve musvaat şunu emreder: Köylünün çocuğu mutlaka köylü olmasın. Bu suretle bir kerre istidatları inkişaf itti mi.— 146 — fikir ve tefekkürün mahsulüdür. çirğinliğe mi alıştıralım?! Diğer cihetten temizlik ve güzellik hissini almış insanlar için pis ve çirkin köylerden iğrenmek kadar tabî ne olabilir ?!. Aristokrasi devirlerinde de aynı şey. Terbiye maziye menfi bir intibak değildir ki bunun icabı . ve o zaman ister şehre gitsinler. O halde hükümetin vazifesi mesleklerin inhisarına karşı bilâkis hürriyetin tedbirlerini almaktır Hiç kimse diyemez ve hiç bir ilim idda edemez ki: Dahi şehirden çıkar. köylünün çocuğu neden mutlaka köylü olsun? Köylü çocuğu olarak doğmak. Cemiyet kastlar devrine'e ikendir ki çocuk için ayilesinin mesleğini takip etmek bir emri zarurîdi. Temeli • " müsavatçılık „ dan ibaret olan demokrasi içinde insanları babalarının ve analarının mesleği ile bağlamak mümkün değildir.. neye müstayitse ve ne olmak isterse onu olsun. O devirde meslek intihabı kat'iyen serbes olarak icra edilmezdi. Temizliğe.
Terbiye etmek bilakis mefkureye. O halde ?.. fakat millet. Müstakbel nesil temizlik.. Medeniyetin milliyete muzur olduğunu hiç bir zaman kabul etmiyelim. halkçılık mefkûresinide hiç kaybetmemelidir. milliyeti medeniytsizlikle muhafaza etmek istiyen milliyetçilik sahtedir. sıhhat.. çirkinlik. O halde yetimler için yapılan iş de gayet doğrudur.. daha münevverinden alacağınız cevap şudur: — Ahlâk lâzım! Fakat gene sorunuz: — Ahlâkın. basitlik âdetlerini yeni ruhlarda idame edelim!. Bu ihtiyaçların temini gene terbiyenin vazifesidir. Dikkat edilecek bir nokta var. milliyet.. türklüğün mefkuresinden uzaklaşırmak hakkımız değildir. Yeni nesil temizliğe. fakat köylüden.bir nevi muhafazakârlık ve tassubun kendisidir. yeni hayata intibak ettirmektir.. En basit fikirli bir adama sorunuz: — Memleketin terakkisi için ne lâzımdır? Alacağınız cevap pek basittir: — İlim ve irfan! Fakat bu adama gene sorunuz: — Bu ilim ve irfan neye mütevakkıftır ? ^ Aynı suale bir diğerinden. güzelliğe alıştıralım.. pislikten ve çirkinlikten iğrendirelim. Türkten..- 147 - olarak bizde pislik. konfor ve sayire dediğimiz medeniyetin azamî derecesini idrak etmeli. ayilevî. millî. insanî vazif elet in muta olması için ne lâzımdır? . Meş'um kesafetsizlik!. O.
yahut manasızdır. o halde niçin ve nasıl çalışıyor demelisiniz. için çalışmak asıl. gibi bir talâkkidir!. ayile terbiyesi lâzım!. Meselâ: "Terakki etmek için çalışmak lâzım!» diyenler vardır. halbuki avrupalı ile şarklı arasında ne alelitlâk hilkat. irfan. Çünkü onlara da aynı güç suali sorabilirsiniz: — Ya çalışmak için ne lâzım?! Cevap ya "gene çalışmak lâzım!. ne de alelıtlak zekâ farkı olmadığı bir bedahettir. Halbuki . Şimdi bu memleketteki çalışmayı iki noktaiyi nazardan mütalâa ve iki sebebe irca edebiliriz. O muhitlerdeki "her hangi fert.. Bu " her hangi fert „ bir otomatik mihanikiyetyile. muttarit ve lâyhuti bir surette çalışır. gibi garip bir iddia.. zeki de olsa gabi de olsa mutlaka çalışacaktır.j 148 - Aynı suale bir üçüncüsünden de belki şu cevabı alacaksınız: — Terbiye lâzım! Fakat sorunuz. yahut "ilim.. O derecede ki bu "her hangi fert. memleket idare etmek îstiyen bir insan için en şayanı istifade bir müşahede. Bir de diyebiliriz ki her . Bir kere diyebiliriz ki: O "her hangi fert „ sırf ferdî kuvvetlerinden ve ferdî meziyetlerinden dola çalışıyor. muntazam... Şunun için ve şu suretle ki o memleketlere göre " çalışmak „ bir emri tabiî ve bir emri zarurîdir. Fransa'da Almanya veya İngiltere'de çalışan her hangi ferdin psikolojisidir.. çalışmamak araz olduğuna hükmedebilirsiniz! Acaba bu " her hangi fert „ çalışmak için büyük bir tefekkür kuvvetine mi maliktir?! Hayır! Aynı adamda yüksek derecede bir azim ve teşebbüs kudreti mi vardır?! Hayır. lâkin bunlar da çok bir şey ifade etmiş olmazlar. — Terbiyeyi nasıl tesis etmeli ?! \ Dayima bu ikinci suallerin cevabı ya hiç yoktur.
Bu içtimaî muhitin tazyikiyie fert tarafından hatta zorla kabul edilmiş bir itiyattır!. Bunlardan hiç biri tarihî maddeçilğin izahı karşısında duramaz. diyebilirsiniz. Henüz kabilî bir hayat yaşıyan bir cemiyette bu kıymetler nasıl vücut bulsun?!... Bu hüküm ilmî bir hakikat ise. insanî ve beynelmilel ahlâk kayidelerinden bahsediyorsunuz. "Söyle bana zekâ ve malûmatını. söyleyim sana faaliyteinin derecesini. söyleyim sana faaliyetinin derecesini. Meselâ. Şu halde o adamın çalışmasında kendi ihtiyarı haricinde muhtelif amiller vardır ve bu amiller içtimaîdir. hülâsa her hangi manevî bir mevzula izah eden bütün nazariyelerden daha kuvvetidir. Çünkü çalışmak veya terakki etmek bir çok kimselerin zannettiği gibi aklî ve mantıkî nevinden basit bir hâdise değildir.. hukuk... çalışmasa medenî ihtiyaçlarını temin edemez. Henüz vüstaî itikatları zinde olan çünkü içtimaî bünyesi ilmî taksimi amele müsaade etmiyecek derecede kapalı ve parça parça olan bir cemiyette bu fikirler nasıl revaç bulsun? Hülâsa hangi içtimaî hâdiseyi nazarı itibare alsak da tamik etsek.— 149 — hangi adamı çahşmıya mecbur eden sebebler vardır. . Meşhur kari Marx tarihi iktisadî hayatın evveliyeti ve hâkimiyeti ile izah eden bir nazariye orhya koymuştur.. Müspet ve dünyevî bir irfandan bahsediyorsunuz. iktisat. Fakat cahili de alimi de çalıştırmak içtimaî muhitin elindedir. yahut dinle veya adaletle. Meselâ çalışmasa ölür. çalışmak hâdisesi için doğru olduğu gibi bütün içtimaî hâdiseler için de böyledir. ahlâkla. ilim ve sanat gibi hiç bir hâdisesi yoktur ki onda içtimaî varlığının tabiati müssir olmasın. Bir cemiyetin en mukaddes hisleri de dahil olduğu halde ahlâk. dediğimiz temeli buluruz. tarihi fikirlerle. Bu izah. Onun için belki cahil ten beller yerine alim tenbeller koymuş oluruz. diyemezsiniz! Fakat "Söyle bana cemiyetin her fert üzerindeki faaliyete sevkeden ve tahsili mecbur kılan tayzikini. Bu nazariye.. onun altında "içtimaî bünye... her hangi türk ferdini o avrupalı gibi sade talim ve terbiye etmekte yakın birfayide yoktur.
gölge der! Ona nazaran hakikî hâdise iktisadî olandır. Nüfus siyaseti yapacak olanlara bir de şunu diyebiliriz ki: Tat- .. bütün hakikat değildir. içtimaiyat ilmi nazarında en mes'ut cemiyet. fertler arasındaki manevî mümaseletin. Bu kök içtimaî morfoloji dediğimiz şeydir. iktisat siyaseti akim kalacaktır. hukuk. mücadele. Daha açık tabirle iyi bir cemiyet. ahlâk. "Nüfus nasıl çoğalır?„ sualini sormamahdır! Çünkü biz kendimizi nüfus mütehassısı diye hiç bir zaman takdim etmiyoruz: Biz sadece iddia ediyoruz ki nüfus. sanat gibi bütün içtimaî hâdiselere şibih hâdise. cemiyet bu bünyenin kitlesine de tabidir. Böyle bir cemiyette terakki. hemde ağır ve sert olanlardır. Fakat bu da gelişi güzel değil eğer nüfus biribirini anlamıyan fertlerden teşekkül ederse kıyamet kopar. Çünkü cemiyet âleminde iktisadî hâdiseyi de besliyen büyük bir kök vardır. Tabiri diğerle büyük ve kesif bir kitlesi olan milletler en müterakki ve en kuvvetli olanlardır. Bir cemiyette vücude gelen bütün tahavvüillerin ve tecellilerin ilk menşei» anası o cemiyetin bünyesidir. Acaba Marx'cılık ilmin son sözümüdür? Hayır. O halde biz memleketimizde Türkleri ve Türkler arasındada hars birliğini temin ederek nüfusumuzu çoğaltmıya çalışmalıyız.— 150 — Marx ahlâk. bazı avrupa milletleri gibi. Bütün diğerleri onun gölgesidir!. nüfus kesafeti nüfus vahdeti dediğimiz bünyevî hâdiseye istinat etmiyen ilim. terakki istiyen bir cemiyetin en büyük vazifesi nüfusunu arttırmak ve bu nüfusu zümre halinde sıklaştırmak olabilir. nazariysinedeki hakikat parçası büyük olmakla beraber. hars birliğinin kuvveti de lâzımdır.. ihtira. bir emri tabiîdir. aynı zamanda nispeten ufak kıtalarda büyük nüfus ihtiva eden milletlerdir.. faaliyet. İlmin bu müşahedesinden sonra. Gevşek cemiyetlerin hayatı da gevşektir. Çünkü nüfusun yalnız çokluğu değil. Bu bünyenin dağınık veya sık zümrelerden teşkkül ettiğine göre cemiyet başkadır. Bunun aksini söyliyen varsa söylesin de biz de öğrenelim. Bu kadar değil. hem büyük.
sanat.. . Filhakika bir milletin dini. Cemiyetin mukadderatını toprağa bğhyanların davası münakaşaya bile değmez. hukuk. Kari Marx bu mütefekkirlerin en meşhurudur. Şimdiye kadar düşmanı bazen şarkta bazen de garp taaraya geldik. Belki de elimizde değildir. fakat vefiyata sebep olmak o çok kere bizim elimizdedir. Bu izahta ilmin de kabul edebileceği bir hakikat hissesi olmakla beraber. Bu zatin " Tarihî maddiyecilik „ denilen mektebine göre ictimî hayatta asi olan hâdise iktisadî hâdisedir. Çünkü bu iddiayı bir çok misallerle cerhettnek mümkündür. Bu nazariye birincisine göre daha ilmîdir.- 151 — bikatta büyük mesele "nüfusumuzu nasıl arttıralım.. Nüfus siyaseti Cemiyetlerin hayatını tetkik edenler içtimaî tekâmül hâdisesini muhtelif sebeplere atfetmişlerdir. ahlâk. sualiyle tecelli edecek değildir.. ahlâkı. Fakat ilmin bize keşfettirdiği hakikî düşman şu değilmidir: Me'şum kesafetsizlik!. hakikat muhitçilerin anladığı gibi değildir. Binaenaleyh nüfusumuzu azaltan kuvvetleri öğrenirsek türk devletinin dayimî düşmanlarını da öğrenmiş oluruz. Halbuki ilim nazarında tarihî maddiyecilik daha çok kabili münakaşa ve kabili müdafaadır.. Çünkü tevellüdatı çoğalmak güçtür. büyük mesele "mevcut veya vücut bulan Türkleri ölümden nasıl kurtaralım?„ meselesidir. muhiti coğrafî dediğimiz fizikî ve fiziyoloçyaî amillerle kabil değil izah edilemez. lisanı.. hep birer " şibih hâdise „ dir ve bunlar asıl hâdisenin bir gölgesidir!. Bunlar arasında muhiti coğrafiyi yalnız başına amil görenler olduğu gibi. ve bütün diğerleri: din. içtimaî muessiselerden birini meselâ iktisadî müssiseyi yalnız başına amil gürenler de vardır.
intiharların ekmek ve kömür fiyetiyle artıp eksildiğini istatistiklerle ispat etmek güc değildir. daha uzvî bir sebeble tabidirler. dinî.. san'at gibi cemiyet müessiselerinin iktisadî hayattan alacakları bir çok tesirler vardır.. Acaba bu mühim sebep nedir? İçtimî hayatın motoru neden ibarettir? İktisadî hayatta dahil olduğu halde. iktisadî kıymetlerle manevî kıymetlerin bu münasibeti bilhassa " İptidaî „ dediğimiz cemiyetlerin hayatında zahirdir. İktisadî taksimi amelin de. Bilhassa ahlâk. iktisadî iradenin de bütün bu kıymetlere tesir ve müdahalesi vardır.- 152 — Hususiyle tarihî maddiyecilere mülayim gelebilecek olan şu fikrin hiç bir yanlış tarafı yoktur: " İktisat gibi bir müessise bir kere teşekkül ve taazzuv ettikten sonra cemiyetin bütün diğer müessesileri üzerinde mutlaka müessir olur „ . hayvanları ehlileştirmek. haricî değil. Muhiti dahilî muayyen bir cemiyetin içtimaî bünyesini temyiz eden başlıca iki unsurdan ibarettir: Bunlar bir yandan cemiyetin hacmiyle bir yandanda bu hacmin kesafetiyle tayin edilir. muhafaza etmek kayidelerinin müessisi olmuştur.. Şu taktirce cemiyeti cemiyetten ayıran bir kere nüfusunun . bediî. Hülâsa bir çok müşahedeler ve mukayeseler neticesinde iktisadî müessisenin içtimaî tekâmülde yalnız başına hâkimiyetini kabul etmek mümkün değildir. Durkhim'a göre " dahilî muhit „ denilen bir sebeptir. Fakat buna mukabil cemiyetin dinî. ahlâkî. içtimaî ve dahilîdir. Hatta Simiand gibi içtimaiyatçılar manevî kıymetlere en yabancı görünen iktisadî kıymetlerin dahi bu kıymetlerle münasibeti olduğunu göstermişlerdir. Durkheim'da coğrafî nazariyeciler gibi cemiyetin tekâmülünü muhit ile izah ediyor. Fakat bu muhit coğrafî. Bu müessise de diğer müessiseler gibi kendilerinden daha esaslı.. Cürümlerin. Meselâ bu cemiyetlerde din. tahavvülleri vücude getiren amil nedir? Bu amil Auguste Gomte'tan sonra müspet içtimaiyatçıhğın vazu olan E. cinayetlerin.. ahlâkî.. hatta bediî müessiseleri de iktisadî hayatı üzerine müessirdir. hukukî.
aynı nüfusa ve aynı içtima! hacma malik olan iki cemiyette bu nüfusun sureti tevezzuudur. Yedi milyonluk İsviçre kadar mütesanit olmadıktan sonra!. Bir kavmin nüfusu Hintliler kadar çok olmuş neye yarar ?!. muhaceretler. Halbuki muharebeler.. içtimaiyatta da cemiyetin hüceyresi makamında olan . hastalıklar.meslekî zümrelerin vaziyet ve hareketi de yeni yeni kıymetlerin ve bu kıymetlerin canlı bir vücudu makamında olan içtimaî müessiselerin zuhuruna sbep oluyor.. gibi gayet mütedahil ve mütesanit uzuvlar ve vazifelerden nri teşekkül ediyor?.fertler değil! . ahlâkî tefrikalarla mı malûldür. daha müteazzi hâle getirmek şartiyie cemiyeti için mahzi hayırdir.- 153 - mikdarıdır. Binaenaleyh cemiyetin bünyesini sarsmıyan. muhaceretler ve hastalıklar neticesinde büyük millî inkılâplar olduğu çok kere vakidir. yok ali mahlûklarda olduğu. Fakat bu kadar değil. hukukî. vahidülhücey veya senaiyülhüceyre midir. Hikmet ve kimyaya mevzu olan maddiyatta olduğu gibi. Asıl mühim olan şart ikincisidir.. iktisadî müessiseleri şu veya bu şekli alıyor. bu dahilî ve uzvî bünyeyi daha mütekâsif. İşte bu morfolojik sebeplerden bünye ve taazzuv farklarından dolayıdır ki bir cemiyetin ahlâkî. gibi sebepler görünüşü ve gösterişi ne derece meşum olursa olsun. Şu taktirde hâdise ve şibih hâdise tabirlerini bu fikrimizi ifade için kollanmak lâzım . Nitekim muharebeler. içtimaî taksimi amelle ve bunun neticesi olan maddî ve ahlâki tesanütle mi mücehhezdir ?. yoksa avrupa milletlerinde olduğu gibi. Bu nüfus Hindistan'da olduğu gibi. cüzü fertlerin vaziyet ve hareketi nasıl bir takım yeni hâdiseleri vücude getiriyorsa... dinî. Tabiri diğerle cemiyet denilen uzviyet iptidaî mahlûklarda olduğu gibi. cemiyetin içindeki meslek zümrelerinin vaziyet. hareket ve mesafesi üzerine müessir olmıyan her hangi tarihî hâdise içtimaî mahiyeti hayiz değildir. Şu takdirce fikrimizi kısaca ifade etmek için diyebiliriz ki: içtimaî tekâmül mofoiojik bir tekâmüldür.
Hülâsa bütün diğer müessiseler içtimaî bünyenin neticesi olmakla beraber. bunlar da bilmukabele içtimaî bünyenin teşekkül ve taalisinde kendilerine mahsus bir rol yapmaktadırlar. bu ahlâk içtimaî bir taksimi amele ne suretle müessir olabilir?!. Ezcümle din cemiyeti teşkil eden muhtelif kasetlar için muhtelif telâkkiler ve muhtelif vahdetler şeklinde tecelli ederse.— 154 — gelirse o zaman içtimaî bünye bir hâdise. gibi bütün diğerleri bir şibih hâdisedir demek lâzım gelecektir. Olmak lâzım gelir! Bu esas tababet için fiziyoloji olduğu gibi. hülâsa nüfus vasıtasiyle türk cemiyeti bünyesinin tekemmülü için beşeriyetin fikirlerinden ve . yoksa sırf keyfî. O halde yapılacak şey. Evvelâ " siyaset „ nedir ?!. yani cemiyetin ıslâhıdır. bu esasın değişmesi yalnız başına olmuyor. Çünkü bunda dinî. siyaset için de sosyolojidir. Çünkü içtimaî bünye esas olmakla beraber.. gayet basittir: Hukuk. türk nüfusunun tekasüf. sadece bir hayır. nefsî bir iş midir ?!. ahlâk. iktisadî. hukuk. Denilecek ki: bu sosyoloji temamiyle müesses değildir! Evet doğru. kâfi derecede umumiyet ve alestiyiyet kazanmazsa.. türk nüfusunun tesanüdü. Gene ahlâk telâkkileri ayile hududuna münhasır kalır.nden ibarettir. fakat siyasetçilerin müspet gibi istinat ettiği fikirler hiç müspet değildirya ?!. bu parçalar biri birine nasıl yaklaşsın ?!. iktisat. asayiş vazifeleri gibi bir de nüfus vazifesi olduğunu düşünmek. millî ve insanî bir ahlâkta olduğu gibi geniş hudutlara şamil olmaz ve.. ahlâkî. yapmıya mezun olduğu iş. bir murahhasıdır. iktisat. hatta bediî bütün müessiselerin bir rolü vardır. Hükümet adamının yaptığı. siyasetçinin vazifesi nedir ?!. Bence bu " içtimaî iradenin içtimaî hayata tatbiki. Mahaza bu hüküm de tamamiyle ilmî değildir. türk nüfusunun artması.. Acaba ilmin bu müspet fikirleri ve keşifleri karşısında idare adamının. Hükümet adamı cemiyetin bir mümessili. Bu ıslâh ameliyesinin müspet bir esası var mıdır.
içtimaiyatçı Durkheim'dir. Bu intiharlara karşı bizde sade bir ürkeklik var. intihar edenlerin düşüncesizliğine. Onu intihara sevkeden asıl sebep. Buna karşı tedbir almak cemiyetin vazifesidir* İnsanı hayata bağlıyan zevkler yalnız hayvanı değil. yahut her hangi bir deliliğin neticesine atfetmek pek sathî bir izahtır. hasta mı. Bizim vazifemiz bu ihtisas şubesi hakkında esasen malik olmadığımız malûmatı uydurmak değil. Yahut alelade bir merhamet. mefkûresiz mi? Bütün bu hâller intiharların azalıp çoğalmasında amildir. Türkiye'de bir çok şey yapıldığı hâlde hiç bir şey hiç yapılmamıştır.I ı/u aynı beşeriyetin mütehassıslarından istifade etmektir. Yine Durkheim a göre içinde intihar olmiyan cemiyet yoktur. Fakat intiharlar bir dereceyi bulur ki bu şekli tamaiyle marazîdir. İntiharlara karşı Türkiye'de intiharlar çoğalıyor. İntiharları. Bu cemiyet kuvvetli mi. gevşek mi.. türlü heyecanlarımız var ki . Binaenaleyh intihar bütün cemiyetlere şamil olmak itibriyle cemiyetlerin hayatında tabiî birer hâdisedir. mefkureli mi. İntiharlar üzerinde müessir olabilmek için her şeyden evvel intiharların hangi sebeplerle vücude geldiğini ilmî surette bilmemiz lâzımdır. O da üme müstenit bir içtimaî bünye siyasetidir. sağlam mı. gün geçmiyor ki gazetelerde bir iki intihar vak'ası okunmasın. Yani intihar eden adam sırf kendiliğinden intihar etmez. mensup olduğu cemiyetin hâlidir. belki fikir ve dikkati bu esaslı hayat meselesi üzerine celbetmektir. İntiharların menşei içtimaîdir. içtima' zevklerdir. Fakat bu gibi hassasiyetlerin intiharların azalmasına hiç bir tesiri yoktur. Türlü hislerimiz.. Durkheim'a göre intihar içtimaî bir hâdisedir. İntiharların içtimaî mahiyetiini bariz bir surette ortıya koyan zat.
mektebimizin. meyus oluyoruz. Hatırım<la kalan garip müşahedelerinden biri de şudur: Kalabalık bir ayilenin reisi intihara diğerlerinden daha az müstayittir. İnsanı intihara sevkeden zannedildiği gibi mutlak bir yeis değildir. Cemiyetlerin eski mefkurelerini yıkıp yeni mefkurelerinin binalarını da temamiyl kuramadıkları devirler fertlerininin tihara en çok müstayit oldukları zamanlardır. Dürkheim bu davayı ispat için intihara dayir eserinde bir çok istatistikler göstermektedir. Şimdi Türkiye'de vukua gelen inkilâpların sürat ve şiddeti bir kerre nazarı itibara alınırsa ruh buhranı itibariyle fertlerin ne oldukları tahmin edilebilir. meslekî tesanütlerin gevşediği. Ye bu tatsız. Böyle zamanlarda fertler eski mefkurelerini canlı bir surette yşıyamadıkları gibi yenilerine de temamiyle sarılmış değildirler. boşandığı devirledir. Fakat bu bağlar günün birinde çözülüverirse işte o zaman felâket zuhur ediyor. yaşamakta mana buluyoruz. Bilâkis bu yesi de intiharı da vücude getiren cemiyetsizlik. Şu takdirde intiharlara en çok müsayit olan devirler içtimaî kıymetler dediğimiz dinî akidelerin. İşte bu bağsızlıktır ki ölümün girdabına kolayca düşmelerine sebep olur. .— 156 — ölüm yerine ayilemizin. şiddeli bir derecede müteessir olurlar. mesleğimizin hayatını bize tercih ettiriyor ve bunları yaşamakla kendimizi bunları ihtiva eden cemiyete bağlı sayıyoruz. cansız hayata ölümü kat'i bir nihayet olarak tercih ediyoruy. Çünkü bunlar içtimaî sarsıntılardan. Çünkü hayata daha bağlıdır. Halbuki bütün bu haller en ziyade inkilâp zamanları olur. Onan için kıymetlerini değiştiren ve kendisine yeni bir vicdan sarayı yapan bir cemiyette en çok iztirap çeken bunlardır. bağsızhktir. Bu intihara en çok müstaiyt olan fertler bilhassa sinirli dediğimiz fijiyoloçiyaî enmuzeçlerdir. Halbuki bir cemiyet içerisinde her kes aynı derecede intihara müstayit değildir. İşte müntehirlerin sinirli ve muvazenes z adamlar arasından zuhuru bu kimselerin mefkure buhranına en az mütehammil olmalarından ileri geliyor. bedbaht. ahlâkî kayidelerin.
. yahut alelade bir vücut hastalığı gibi anhyarak doktor ve ilâca müracaat etmek intihar denilen cemiyet hastalığını hakkiyle teşhis edememekten ileri geliyor. bütün işlerini yakından idare etmeli ki onu bir nevi cemiyet ayrılığı olan ölüme yaklaştırmasın. muhabbet azalmış. Meslekte ayile gibi içtimaî bir muhittir. Bu muhit meslek muhitidir. Dinler böyle bir rol yapabilmek için hayata pek yakın olı/mk. Durkheim bu bağların ne olabileceğini birer birer tetkik ediyor. Bu gün ise dinlerin böyle bir rol oynaması mümkün değildir. hayatın içinde olmak gerektir..Şu anlayışa göre müntehirin hastalığını doğrudan doğruya bir mantık kastalığı zannederek vazü nasihata müracaat etmek. devamlı bir cemiyet değildir. Şu halde bu pek dar zamanın cemiyeti bizi nasıl sıkı sıkıya saracak ve ölümden koruyacak?!. Bir memlekette intiharların fevkalâde surette çoğalmasına karşı yapılacak tedbir nedir? Durkheim'm tetkiklerine göre yegâne çare fertleri içtimaî bağlarla bağlamaktır. Akşamlan toplanmasiyle dağılması bir oluyor. Ayilede geçen hayatımız dar ve mahduttur. zayıflamış manasında değil. Hayır çünkü bu günkü ayile sıkı bir muhit. meşgale benzerliği bu cemiyete son derece ahlâkî bir şekil verebilir* Bir de meslek muhiti ayile muhiti gibi bu günkü hayatta gittikçe daralan bir muhit değil. Çocuklarımız hakkında beslediğimiz his. Fakat bu din ve ayile muhitleri haricinede bir muhit kalıyor ki her hangi hayatımız onun içinde geçiyor ve devam itibariyle hepsinden üstün.. Din ferdin bütün hareketlerini. fakat bu çok sevdiğimiz insanlarla birlikte geçirdiğimiz içtimaî hayatın kemiyet ve keyfiyeti pek mahdut. Çünkü umumiyetle dinler tarihteki dünyevî vazifelerini terkedip büsbütün bediî ve mefkürurî bir mahiyet almışlardır. Meslek muhitim vücude getiren meslekdaşiar arasındaki zevk.. Evvelâ dinlerin intihara krşı müessir olacağı hatıra geliyor. Ferdi intihardan korumak için ayile muhiti müessir olamaz mı?. gittikçe genişliyen ve yeni ..
Daha evvelki gün Milliyet gazetesi İzmir Ticaret ve Lisan Mektebi talebesinden on altı yaşında Cahit isminde bir gencin mektepten kovulduğu için beynine kurşun sıktığını yazıyordu. Şu halde meslek muhitini eski ayile muhiti yerine koymak ve ondan ahlâkî bir tesanüt neticesi beklemek mümkündür.— 158 — yeni uzuvlar vöcude getiren canlı bir muhittir. Meselâ sık sık mektpliler arasında vücude gelen intiharlar bize mektep dediğimiz ahlâkî mevcudun dahi bir buhran geçirdiğini ve bunun içinden nevrastenik bazı unsurların yandığını gösteriyor. Bu grafiğin esası şudur. Binaenaleyh iki meklep arasında açıklık bu itibarla son derece şayanı tetkiktir. Bu derece şayanı tetkik olur da dün hocasına . Fakat bu vaziyetimiz uzun uzadıya devama mü say it değildir. Doktor Schuyten beni Belçika hükümeti tarafından ilmî tetkikleri için tahsis edilen eve götürdü. aynı müşahedeyi yedi yaşından sonraki çocukların resimleri üzerinde de yapmış ve görmüşkü iki nispet arasında bir uçurum var! Doktor Schuyten bana demişti ki: Bu hâdiseyi herkes bir türlü tefsir edebilir. Bundan on beş> on altı sene evvel Bürüksel mekteplerini tetkik ettiğim sırada Belçika'nın etfaliyat mütehassıslarından doktor Schuyten ile görüşmümş idim. Orada dıvarda asılı olan bir grafiği gösterdi. Mahaza amelî sahede çalışmak için intiharların nevilerini tespit etmek lâzımdır. Üç ilâ yedi yaşında çocuklar tarafından yapılmış olan insan resimlerini hep toplamış ve binlerce insan resminden bir kolleksiyon elde ettikten sonra bunların boyları ile enleri arasındaki nispeti bulmuş. Mektepli intiharları karşısınde aldığımız vaziyet sadece teessüf ve hayretten ibaret kalyıor. İşte intihara karşı içtimaiyatın tavsiye edebileceği amelî bir tedbir budur. Çocuk ana mektebinden ilk mektebe geçtiği zaman dehşetli bir zekâ buhranına oğruyor. Ben yalnız şunu söylemek istiyorum ki: Bu günkü ana mektebi ile ilk mektep arasında bir uçurum vardır.
haraket. Bunlar bir kere mütalâa ve izah edildikten sonradır ki polis. Hayatlar ve kapları Son Saat gazetesinin 8 Teşrinievvel 1926 tarihli nüshasında " Türkiye maarifinde bina siyaseti „ serlavhasiyle bir makale neşretmiştim. dar ve loş idi. muaveneti içtimaiye. istidat ve temayüllerini görmek mümkündür. bir çok odaları güneş almaz. pacak olanlar müspet bir usûl sahibi olan içtimaiyatçılardır. Burada yüzlerce çocuk oynuyordu. " Bundan on beş sene evvel bir gün Beyazıt Rüştiyesi denilen mektebi ziyaret etmiştim. bu gün de tabancayı kendi kafasına sıkan mektepliler buhranı şayanı tetkik olmaz mı ?!. Bu binanın maddî sefaleti ise son derecede idi. Mukaddemesi şudur:. maarif işlerinde intiharla mücadele iradesini kollanmak mümkün olur. dahiliye.tabanca çeken. O zaman mektepte oyun. bir aralık müdür. en iyi hocaları oraya topladıktan sonra en iyi usullerle terbiye vermiye çalışıyordu. beni teneffüshane hizmetini gören taşlığa jndirdi. hep mubah idi. emniyeti umumiye. Binaenaleyh içtimaî noktayı nazarlara son derece ihtiyacımız vardır. İçtimaiyatçıların hâdise kaydeden ve istatistik neşreden hükümet şubeleriyle tesanüdü neticesinde memlekette intihar namına olup biten hareketlerin seyrini. Kanaatimce memlekette bu #ibi tetkikleri himayesine alabilecek olan yegâne vekâlet Maarif Vekâleti olabilir. Duvarları rutubetli. Bu tetkikleri y. Bir hal son derece . Bu mektebin başında bu gün maalesef maarif hizmetinden ayrılmış olan kuvvetli bir adam bulunuyor. Binaenaleyh sırf bu maksatla içtimaiyat tetkiki yapan mütehassısların meşgul olmasını ve hükümetinde bunlara müzharet etmesini temenni etmek zamanı gelmiştir. merkezlerini.
. Onun için çocuklar muhtaç oldukları mesafe noksanım şakulî haraketlerle telâfiye çabalıyorlardı!. bir mektebin hayatında mesafe mekân.— 160 — nazarı dikkatimi celbetti. her nevi tefekküre müsayit değildir. Fakat bu gün madde ile uzananın bir çok yerlerdeki tesanüdü gibi kaplarla içindeki haytlann tesanüdüne kuvvetle inanıyorum. Evlerin cesameti. taksimatı. halbuki mesafe son derece azdı. taş. Bu kanaatimde yalnız değilim. mekânlar vardır. Bütün çocuklar etrafa dağılıp sağa sola haraket edecek yerde sade zıplıyorlardı!. Çünkü çocukların mikdarı çok. bir bakış. ihtiyaçlariyle . Bu gün bile bu sualin tam cevabını veremiyorum. Çünkü Durkheim'a göre evler. bir vaziyet alış ister. vaziyeti. O zaman şu sual kafamda canlandı: " Acaba. dedim.. Ve bu hâkimiyet maddî saheden haraket edip manevî sahey e ne kadar girebiliyor? „. Ribot'ya nazaran dikkat sırf manevî bir hâdise değildir. hep bu ayilenin içtimaî tabiyetine göre bir türlüdür. bahçe ne derece hâkimdir?. Fransız içtimaiyatçısı Durkhei'mm "Annee sociologitjue. her oturuş her nevi dikkate. Şu halde her hava. ayilenin hakikî hayatiyle. teki bazı neşriyatı da beni bu meselede çoktenvir etmiştir: Durkheim evvelâ içtimaiyatın içtimaî morfoloji içinde mütalâa etmek istediği evleri bilâhara içtimaiyatın teknoloji kısmına sokmuştur. her sandalye.. konfor... Onun adele ile.. içinde yaşiyan ve ayile denilen zümrevî hayatın kaparıdır. Her nevi dikkat kendine mahsus bir duruş.. ağaç. vaziyetle samimî bir alâkası vardır. Binaenaley ne kadar ayile enmuzeci varsa o kadar ev enmuzeci bulunması tabiîdir.. zamanlar. Hatta onun vücude gelmesinde başkalarının da hizmeti vardır: Fransız ruhiyatçısı Ribot'nun " Dikkatin ruhiyatı „ adlı kitabı bende bu fikri kuvvetlendiren ilk eserlerden biridir. Niçin ? Çünkü evler hakikî hayat şartlarından zaman ve mekân münasibetlerinden hariç mücerret bir fikrin mahsulü değil. Dikkat eden zekâlar gibi dikkat ettiren.. her oda.
ilmî olmayan bir kıymet hükmünü bilmiyerek taşıyoruz. Froebel'in meşhur terbiye vasıtalarından farklı bir terbiye tarzı icat ettiğini anlatan italyan terbiyecisi Montessori her şeyden ziyade mektep sıralarına itiraz ediyor ve eseriyle onları yıkıyor. ne müspet bir içtimaiyatçının. Mutlaka yeni bir zarf. ve güzelliklere itiraz ediyoruz?!.. konforlara. yahut söylediklerini ispat edemiyecek kadar fena biliyorlar. Ruh hayatını anlayışımız ne müspet bir ruhiyatçının. bütün atelyelere. " Biz madde istemiyoruz. Çünkü " ruh „ hakkında müspet olmıyan. hakikî bir tesanıdün bulunduğunu iddia edenlere rasgeliyoruz. Esasen bu mesele hissi selimin inkâr edebileceği bir müphemlik mi taşıyor?. sus istemiyoruz tahsil isteyoruz.. onun hürriyeti ve ouun sayrureti için hiç bir maddeyi. Bu ilimleri tatbike çalışan pedagoji sahesinde de rasgeliyoruz: Gençliğin ancak açık havada ve kır muhitinde terbiye edilebileceğini iddia eden "New-SchoolMler... O halde niçin binalara. Bu anlayış Orta Zaman sofusunun esrarengiz ve miskin telâkkisidir. Hayır.„ diyenler ya ne söylediklerini bilmiyorlar. nede müspet bir terbiyecinin anlayışıdır. Ayile ile evin bu tarihî münasibetine bakıp hükmedliebilir ki bir ayile ancak kendisine lâyık olan kabı bulduğu zaman tabiî hayata mazhar olabilecektir. " Ecole Nouvell' „ ler mektep terbiyesiyle mektep kabının tesanüdünü başka bir dille iylân eden teşebbüslerdir... Ev hakkındaki bu mülâhaza bütün mekteplere. Türkiye bir inkılâp yapmış. şekil istemiyoruz cevher isteyoruz. Nereye gidilse.. yeni bir kalıp ister. Eğer telâkkimiz hakikî ve canlı bir telâkki olsaydı.. hiç bir vasıtayı tahkir etmezdik . Bu fikirler ruhiyat ve içtimaiyat ilimlerinin nazarî sadesine münhasır kalmamıştır. hatta şehir denilen içtimaî vahdetlere bile teşmil edilebilir. mana istiyoruz.— 161 — birlikte teşekkül ve tahavvül eden içtimaî aletlerdir. yeni bir ruh kazanmıştır. hangi ilme sorulsa hayatlar ile onların maddî zarfları arasında sıkı bir münasibetin. 11 .
Nüfusa. Içtimayatçi Durkheim'a nazaran içtimaî hâdiselerin bir temeli. Bu benzeyişe isterseniz hars diyebilirsi- .. Azlık mı? Yine müsavi şartlar içinde bu müsayit bir vaziyet değildir. haktır ve hakkınızdır. medenî bir hodbinlik zannediyoruz. müsaadedir.. nüfusun çoğalmasına ayit her işi yalnız sıhhî bir alâka ile takip ediyoruz.Bu yeni kazançlarını muhafaza için yeni bir zarfa muhtaçtır. demire ayit her teşebbüsü maddî biliyoruz. Korkuyorum ki bu kıymet hükümlerimizin altında zuhdî bir hassasiyetin menfi vicdanı gizli kalmış olmasın. Bu demir yolu örgüsünü sırf iktisadî bir eser zannedenler aldanıyorlar. Her demir parçasını "arzu talep.. her lüksü israf olarak kabul ediyoruz!...Yeni Türkiye için yeni bir mektep binası ister. Ey mefkûreciler. cemiyetin maneviyat tekâmülü hakkında fikir sahibi olmamak lâzım gelir.. bir yapışma.. Mefkureyi istediğiniz kadar takdis ediniz. İçtimaî tmorfoloji cemiyet bünyesinin teşekül tarzını gösterir.. Cemiyeti teşkil eden fertlerin sayısı ne kadardır? Az mı. Türk ayilesi yeni kıymetler kazanmıştır. Onsuz mefkureler cisimlenemez. çok mu? Çokluk müsavi şartlar içinde içtimaî tekamül için bir hayır. O içtimaî morfolojidir... ile münasibetli bir madde zannetmek için cemiyetin maneviyat hayatı. Fakat maddeyi istihkar etmeyiniz.. her konforu da lüks addediyoruz. Hususiyle öyle bir madde ki ruhun kabı ve kalıplanmışıdır. Konforu. kaynaşma olamıyan çokluk neye yarar? Bir cemiyet olmak için lüzumu kadar benzeme lâzımdir. Türkiye Başvekilinin demir yolu siyasetini herkes bilir. Fakat aralarında kâfi. Demir yollan Taşa. bir menşei vardır.
türk istiklâlinde en birinci.. Fertler bir vücudun parçaları olduklarını duyabilmelidirler. Fakat şimendiferler vasıtasıyla açılan firkirleri. türk inkılâbında. Öyle ise şimendiferler cemiyetin hareketleri. uyanık bir hâle gelir. O halde tek çare. Halbuki dağlr. Cemiyetin bünyesi incelir. çünkü bu kimseler şimenferlerin sırf iktisadî tesirlerini ölçüyorlar. tazelenen emelleri. şimendiferler. Bazı kimseler en hasis bir ticaret adamı gibi soruyorlar.— 163 — niz. büsbütün yeniieşen bir milletin ruhunu. en büyük tekâmül amili olduğuna kanaat ediyorum. Evkaf meselesi Evkaf meselesi hakkında Yunus Nadi Beyin " Cumhuriyet „' te çıkan makalesini okudum. buna hep manidir... ferler ve meslek zümreleri arasındaki mesafeyi azaltmak. Fakat haksızlık ediyorlar. kayalar. cemiyetin tekamülü noktasından bakılırsa âdeta manevî neticeler kazandıran vasıtalardır. Böyle bir kitlenin içinde hususi istidatlar çıkar hususî meslekler. ihtisas işleri vücut bulur. oraya şimendifer işliyor. " Otuz bukadar senedir. Şu halde yalnız çokluk değil. tayyarelerdir. çokluğu vücude getiren cüzlerin meselâ lisan gibi maneviyat çimentolariyle yapışmaları da lâzımdır.. Bu makale vakıf işleri hakkında millet meclisindeki ilk haleti ruhiyeyl ve bir baş vekilin vakıf meselesini derhal halledivermek için . Bunn en makul vasıtaları şüphesiz ki vapurlar. iktisâdı hayattmda ne değişiklik olmuş?! Milletin parsına yazık değiltni?!. yaşamak idaresini düşünmüyorlar. hele zümre ile zümre arasındaki mesafe darahnalıdır. uzun mesafeler. Ben şimendiferlerin türk harsinde. Şimdi bu birlik vücude geldikten sonra cemiyet için uzviyetleşmek. mükemmelleşmek pek mümkündür. Böyle bir netice hasıl olmak için fertle fert arasında. kuvvetlenir.
Bu memleketlerde yapılacak olan ilmî tetkikler. hastahaneler. sırf içtimaî bir nazarla tetkik edilmesi lüzumunda İsrar etmiştim. Vakfa ayit olup ta bu gün için ne maddeten ne de manen kabili istifade olmıyan bina. Böylece kaybolan cami. türbe. yetimhaneler.. alhâk. İcareyi vahideli akaretlerin vaziyetleri yeni hukuk telâkkileriyle hemahenk surette ve bir defaya mahsus olmak üzere tespit edilmelidir. vakıf teşkilâtını asrîleştirmek için kâfidir. sebiller. veya hayır . kütüphaneler. Bunlar yalnız maddî kıymeti hayiz olan eserler değil. Maddeleri itibariyle değilse bile sanatleri itibariyle muhafazalarında millî menfatlar vardır. muvakkithaneler.. Teşkilâtsızlık yüzünden bir müddet: sonra geriye kalanlarında çoğu mahvolacaktır. zinet eşyasının yerleri belli değildir. imaretler. Türkiye'de vakıf. millî servetin el'an mühim bir kısmım teşkil ediyor. çeşmeler. Bundan üç sene evvel " Akşam „' da neşrettiğim bir makalede bu işin her türlü enfüsî telâkkilerden azade bir surette. Bu sırada bizde vakfa ayit bazı müşahede ve mülâhazalarımı burada tespit etmeyi fayideli görüyorum. çok defa mimarlık. mektepler. Bizi bu hususta en çok: tenvir edebilecek olan misaller diğer muasır memleketlerdeki vakıfların muasır teşkilâtıdır. gibi şeyler satılıp vâkıfın meşru maksatlarına muvafık şekilde işletilmeli ve sarfedilmelidir. kitabeler.. medreseler. Bu servetin bir kısmı da vakıf teşkilâtının asrîleşmemesi: yüzünden mahvolmuştur. Yalnız İstanbul'da on üç bin vakıf vardır: Camiler. Sıhhat. kabristan arsaları. işçilik itibariyle de büyük manası olan eserlerdir. Son günlerde Türkiye Baş Vekilinin vakıf teşkilâtı için İsviçre'de tetkikler yapılmasını arzu ettiğini gene gazetede okudum. hattatlık. kabristanlar. hamamlar. arsa. olmak arzusunu göstermesi itibariyle son derece şayanı dikkattir.— 164 — vaziyeti pek müsayit bulmasına rağmen gene ihtiyata riayetle: meseleyi ilmî surette tetkik etmek ve kâfi derecede mücehhez. tımarhaneler. kütüphaneler. ilim. köprüler. hanlar. tezyin sanati..
Darülfünun talebesinin tahsili için servetini.darülrfününlar. Dedi ki: Bizde bir kusur var.. kütüphaneler. Ve Türkiye'de meselâ yetimlerin. Vakıf teşkilâtı böyle asrî bir hüviyet kazandıktan sonra bir vâkfın hayır için terkettiği servet sahipsizde olsa maksadına hizmet etmek hürriyetini dayima bulacak ve ona şu fert veya bu idare tarafından tecavüz edilmiyecektir. çeşme. dayima bir program takip edilir. Türklerin imar ve temdin işlerindeki bir noksanını işaret etti. Fakat her şeyden evvel mühim olan şey vakıf denilen tesisatın medenî ve asrî şekli hakkında sarih ve müspet bir fikir elde etmemizdir.. gibi içtimaî hayatın inkişafına toptan hizmet edebilecek büyük tesisler vücude getirilmelidir. iş odaları. Halbuki bu hâl diğer memleketlerde yoktur. iktisat işlerinde bize en çok zarar veren en büyük eksikliktir. Bu fikri kazandıktan sonra vakıf teşkilâtına müstayit ve lâyık olduğu içtimaî mahiyeti vermeliyiz. Halef selefi niçin takip etmiyor? Dün münevver bir zatle görüşüyordm. halef selefini beğenmez. kütüphanesini. gelen gidenin eserini bozar. malini vakfetmek istiyen insanların cesaretini kırmamahyız. Arkadaşımın pek makul görünen bu sözleri üzerinde bir .- 165 - ımaksatlariyle vücude getirilen ufak vakıfların nemaları ve varidatı cem ve teksif edilerek halk mektebleri. gibi türk sanatinin güzel eserlerini mütemadiyen muhafaza ve tamiri için de sarf edilmeli. Vakfiarda her sene bir derece daha artacak olan millî servetin bir kısmı da cami. maarif. Prograrosızhk belediye. sebil. müzeler. bu suretle şimdiye kadar bir türlü halli çaresi bulunamıyan eski ve güzel eserlerin muhafazas emri devlet bütçesine yük olmadan temin edilebilmelidir. Her iş umumî bir mahiyet ve çehre gösterir.
Mühim mesele " tabiîlik „ hassasını temin edecek olan ihtisastır. Meselâ gelen şehiremîninin giden şehiremininin işini beğenmemesinin ve izini takip etmemesinin asıl sebebi budur.. böyle bir programın büyük meziyeti daha evvel tespit edilmiş olmaktan ibaret kalacaktır! Bu. O halde selefini takip etmenin ilk şartı mütekaddim teşebbüslerdeki bu tabiîlik ve afakîliktir. Türklerden bir çoğunun fikri değilmidir?. . Çünkü bir kere mütehassıs mütehassısı tekzip etmez. Denilecek ki: Nefsülemre ve tabiati eşyaya muvaffık bir projenin zamanla tahakkuk ve tekâmül etmemesinde şahsî garezlerin. Şu halde halefin selefini takip etmemesinin sebebini işlerin bidayette ihtisas eliyle yapılmamış olmasına irca edebiliriz. Başka memleketlerin işlerinde gördüğümüz istikrar ve tekâmül hep bu tabiîlik hassasının neticesinden başka bir şey değildir.lâhza duralım.Fakat bu programdan ne anlamak lâzımdır? Program fikri her hangi halef tarafından gelişi güzel tespit edilmiş bir karar mı ifade ediyor? Eğer böyle ise. Fakat ilk şart temin edildikten sonra bunun o kadar tehlikesi kalmaz. Yani bir işi hususî surette bütün tafsilâtiyle bilmelidir. Esasen bu tarzda yapılan itirazlar düşünen. Benim kanaatimce halefin selefi tekzip etmemesinin en büyük sebebi halef tarafından vücude getirilen projenin nefsülemre. Olur. devlet veya şehir işlerinde dayıma muta ve makbul olmak kuvvetini temin edebilir mi ?... ferdî istirkaplarm müdahalesi olamaz mı?. Fakat teknik işlerde bu niyet hiçte kâfi değildir. hakikî irfanda tesanüt vardır. tabiati eşvaya mutabık ve muvaffık olmasıdır.. Türkiye'nin teşebbüslerine bu tabiîlik ve hakikilik hassalarını vermek için hüsnü niyetin her işte olduğu gibi bir şart olduğunu biliyorum. Fakat ihtisas şartı kâfimi?. tenafür ve tenakür yoktur. İlmin ve sanatin düşmanı olanlar yalnız yarı ilimlilerdir. Hepimiz sırası geldikçe programsızlıktan şikâyet etmiyor miyiz?.
Almanya'da meselâ şehirlerin. iktisadiyatına ayit ne gibi düsturlar vardır ki tabiati eşyaya muvafık olmaları sebebiyle âdeta beynelmilel bir mahiyet almıştır? Gene meselâ insanlar İstanbul gibi büyük bir şehrin imar ve tanziminde ne gibi esaslar keşfedebilmişlerdir ?.„ şeklindeki müşahede ve izah tamamiyle doğru değildir. çünkü gelen gideni beğenmemek zafına müptelâdır. Onun için Avrupa Türklerin mütefekkirleri tarafından tetkik ve tefekkür edilmedikçe Türkiye için model vazifesini göreceğini zannetmemelidir. Bence Türkiye'nin bu meseleyi kalletmesi için evvel emirde şu noktaları halletmesi lâzımdır. Avrupa'da seyahat etmek. kimyakerlik gibi meşhur ihtisasları mı ihtiva ediyor? Belediyecilik. 2 — Fransa'da. şifendifercilik. Binaenaleyh " Türkiye'de halef selefi takip etmiyor. Şahsî kudretini eserin tekâmülü yolunda da gösterebilir.. Hakikî dert işlerde ancak bir mütehassıs elinden çıkan işlerde bulunan devam kabiliyetinin bulunmaması veya az olmasıdır. tekemmül etmiş olan müessiselerin en ziyade hali hazırına ve istikballerine ayit olan temayüllerini gösterebilir.. 1 — " İhtisas „ mefhumu ne derece geniş bir mefhumdur? Bu mefhum yalnız erkânı harplik.. tabiî bir tekâmülün tecellisini arzu ettiğimiz dakikada ihtisas noktasına dikkat etmek zarurîdir. Fakat imar ve teceddüt siyasetini teşkil edecek olan mücerret fikirler» mülâhaza ve muhakemeler bu görgülerle elde edilemez. Binaenaleyh iymar ve temdin işlerinde hakikî bir imti-madm.Birde mütehassıs kendi kudretini göstermek için muvaffak olmuş bir eseri yıkmiya muhtaç değildir. gibi sade hissi selim ve gayretle olabilir zannedilen meşgaleler de ihtisas sahesi midir ?. yahut kalem odalarının hüsnü idaresine. İngiltere'de. müfettişlik.. Gerçi bunlar tabiatiyle teşekkül. Avrupa'da birkaç gün veya birkaç sene kalmak Avrupa'yı anlamak için kâfi değildir. . 3 — Avrupa'yı görmek.
" Bir emri vakidir!.. Türkçenin kuvvetini bilelim Türkçeyi düşünenler arasında türkçenin kendine kâfi gelmediğini.... acemceye muhtaç olduğunu söyliyenler vardır. 4 — Şu taktirce Avrupa'nın ihtisaslarından istifade etmek için alelade çok adam mı göndermeli. yoksa mahdut fakat mütefekkir zümreden ve yaratıcı bir kudreti taşıyan mahdut insanlar mı göndermelidir ?. O halde her şeyden evvel tarihî bir müşahedeye lüzum vardır. Gerçi bunun güzel olduğuna kanatim yoktur. Fakat bu muhtaç oluş kelimeler itibariyle midir. Hiç hayret etmiyorum. Fakat mantık kavgalarını. yoksa terkipler.. itibariyle midir? Bunu pek tasrih otmiyorlar. Ben eski edebiyat adamları arasında firenkçeden ter" cüme ettikleri metin için: "Terkipleri türkçe kayidesi üzerine yaptım. Bu değişme bir emri vaki midir değil midir ? Evvelâ buna cevap vermek lâzımdır. Fakat ne çare ki şimdi hu moddır!. Sade veya süslü fakat dayima samimî bir türkçe istediğimiz zaman bize türkçenin bu günkü hâlini gösteriyorla ve " Bakınız. Bu dava kıyamete kadar sürebilir. Çünkü bir dava gibi ikame edildikçe. fikir güreşlerini beklemeksizin değişen bir hakikat vardır.. Her halde bu sınıfın içinde türkçenin arapçadan.. kaynaşması ve meslek zümrelerine ayrılması nispetinde bizim ... acemceden terkipler almak suretiyle zenkinleşmek ihtiyacında olduğunu iddia edenler vardır. o da türkçenin kendisidir..— 168 — .. Türkçe türk cemiyetinin hareketi nisbetinde. şu veya bu terkibi bu türkçe ile nasıl ifade edelim?!. diyenlere rastgeldim ve kanaatlerine şahit oldum. ve iki tarafın biri birini anlamak için müşterek bir dili olmadıktan sonra!. türkçenin arapçaya. diyorlar. türkçeyi kullanan ve yaşıyanların birleşmesi. „ diyecekler.
. Fikir adamının davası hiç bir zaman duygu adamının ilhamı yerine geçemez. Fakat mademki her ne olursa olsun tekâmül eden bir türkçe vardır. Gene tabiî türkçenin muarızları haksız olarak diyorlar ki " Bu iddialarnizın meydana getirdiği güzel türkçe nerededir? !„ Fakat iki şeyi biri birine karıştırmamak lâzımdır.. O halde alime ve ilme ne lüzum var. İlim adamlarının vazifesi onun seyrini sadece tespit etmek. Gök Alp'tan evvel ve sonra bizim fikir âlemimizde ilim namına bu neviden müspet ve kat'i iddialar -dermiyan eden zatlere rasgelinmedi. Etmiyorsa muarızlar haklıdır.— 169 - arzu ettiğimiz ve " tabiati eşya „ ya uygun dediğimiz seyri takip ediyor mu?. Her şeyde olduğu gibi türkçe bahsind de hisler karıştıkça ve noktayı nazarlar indî kaldıkça bu meselenin fikir sahesinde halline imkân yoktur. tekâmülün istikametini görebilir bir hale getirmek. Arkadaşım. Ediyorsa tekâmülün yolu üzerindeyiz. Ancak davanın mevzuu bu günkü türkçe olduğundan tetkikatı müşahhas olarak onun üzerinde yapmak lâzım gelecektir. türkçenin en tabiî mantığını keşfedebiliriz. ve şayet mümkünse bu tekâmülün tabiatinden doğan muayyen kayideleri de tespit etmek. İşte merhum Ziya Gök Alp'in türkçülük esaslarında mevzuubahs ettiği lisanların tekâmülüne ayit umumî zaruret kanunları bu nevidendir. güzelliğin icadı ve . Türkçeyi ilim gözüyle kovalıyarak yalnız lisanın sadelik hamlelerini değil. Alim. Binaenaleyh tabiî türkçenin aleyhtarları için hasımlariyle mücadeleden evvel kabul edilecek olan nokta ilmin bitaraf noktayı nazarından başka bir şey olamaz. Darülfünun müderrislerinden Halil Nimetullah Beyin "Müşahedeye doğru» serlevhasiyle " Millî Mecmua „ nüshalarında neşrettiği makaleler bu arzuyu tahakkuk ettirebilecek tabiatte yazılardır. Tabiî. bir sanatkâr değildir. salim bir tekâmülün vücudunu ispat edecek elimizde akıl tarafından verilmiş başka bir vasıta yoktur. bu suretle tekâmülü kolaylaştırmak için o kaiydelerden istifade etmektir.
fakat her halde hazırlayıcı rolünü yapabilir deyince inanmamahdır. Bunu sanatkârın ilhamı şeklinde telâkki etmek ilhamı verenle alan hakkında gayet kaba bir hayal sahibi olmaktır. hayalden kopup uçuşan renkler. tabiî türkçe inkılâbına muhtaçtır. telâkkisine tekaddüm eden maddî ve mantıkî neviden ibaret kalan ihtilâlci hareketler vardır. Mefkureler vehimden. mantığın. Mefkure ile mevhume Bir arkadaşım ideal yahut mefkure. Fakat sanatte ilmin. vuslatı mümkün olmıyan bir fikirdir. İlim sanat yerine geçmeyi iddia ettiği zaman dalâlettedir. salim. Descartes ve Jean-Jactlues Rousseau'nun yaptığı gibi. Bu münasibetle " Halka doğru gitmek „ düsturunu hatırlatmak isterim. Ondan sonra hür sanatkârların. sanatkârın derunî enesine. . Mefkureler tahakkuk edebilecek. mefkureler. sanatkârın cismanî hareketi değildir. Müsyait şartlarla tahakkuk edeceklerdir. mevhumeler değildir. yaratıcı muhayyilesiyle istenmelidir. Eğer mefkure yanına yaklaşılması mümkün olmıyan bir fikir ise bu imkânsızlık nispetinde o bir mevhume olacak değil midir?. Montaigne. Ben de soruyorum ki o halde nasıl oluyorda akıllı bir adam mefkûreci oluyor?!. evvelâ tarlayı temizlemek lâzımdır.— 170 — tasarrufu sanatkâra ayit olduktan sonra?!. şekiller değildir. Burada kastedilen mana. ecnebi zekleri kovmak. Bu günkü türkçe güzel türkçe inkılâbından evvel doğru. „ îtim adamına: şu itibarla lüzum var ki her yeni zevkin ve yeni güzelliğin. samimî ruhuna kavuşmasıdır. geçi maddî ve haricî. Rabelais. Hayır.. diyor. Her şeyden evvel türkçenini harimine giren: ecnebi elleri. olan şeylerdir. Zaten mevcut ve hakikî olan bir hayatın istikbale uzamış kısımlarıdır? Binaenaleyh tahakkuk edebilirler. Bu düsturlakast edilen fikir..
cemiyetin mefkuresine yaklaştırmaktır. Hatırımda kalan doğru ise Durkheim içtimaiyat usullerine dayjr yazdığı kitabın bir tarafında şöyle diyordu: Devlet adamının vazifesi cemiyeti bir mevhumeye doğru koşturmak değildir. her millet için vasıl olunması mümkün ve ihtiyarî olan mefkûrevî gayeler vardır. diyen bir adamın iddiasına şaşmamak kabil değildir. Şu halde mefkure ile mevhumeyi ayırmak lâzım geliyor. servetimizin artması hakkındaki gelişi güzel. Bunlar ancak eşyanın tabiatine ve müsaadesine göre hüküm ve muhakeme edilebilecek şeylerdir. muharebeleri. Eğer ilmî tetkikler yalan söylemiyorsa bir memleketin nüfusu ve serveti ile coğrafî vaziyeti. İçtimaî ve iktisadî cografiyası tetkik edilmeden.. Bunlar arzunun ve iradenin birden bire halledebileceği şeyler değildir. İlim adamının vazifesi bu iki şeyi ayırmak olduğu gibi. beynelmilel münasibetleri. Bunları iyice görüp te bunlara doğru ilerlemek kadar bir cemiyet hesabına afif ve meşru bir haraket ne olabilir?. Bizzat Amerika'nın kendi kendini geçmek için sarfettiği kudretin zaman ve mekânla mukayyet fizikî ve içtimaî kudretlerden ibaret olduğunu unutmamalıdır.— 171 Mefkurenin koku hakikatte. Ancak bu gayeleri bize gösterecek olan bitaraf el. diyorum. devlet ve siyaset adamının vazifesi de bu iki şeyi karıştırmamaktır. muhakemesiz surette atıp tutan.. Onun için nüfusumuzun. mücadeleleri. vadeden insanlara hayretle bakıyorum. ilmin elidir. Fakat bu mevhumecilerin iddiası ne olursa olsun her cemiyet. çiçekleri ve meyvalam istikbaldedir. nüfusunun tezayüt veya tenakusu sebebleri ya- . Onun için "Biz on seneye kadar Amerika'yı bile geçeceğiz!. Mefkure ne bu gün için ne yarın için bir yalan değildir. bir sene zarfında çocuklarına kazandıracağı irfan hamulesi hesap edilmeden. fikrî seviyesi arasında uzvî münasibetler vardır. Bu adamlar hakikaten sözlerinde ve fikirlerinde samimî insanlar mıdır. hesapsız..
iğtişaş lehinde bile. Şüphesiz. Bir kere içtihat mevzuu olmiyan hakikatleri düşünelin.. Hülâsa türk cemiyeti her şeyden evvel müspet çalışmak mecburiyetinde olan bir millettir. Fakat maziperestlik. irtica. diyemez.. samim îmefkûrecilerinin itikadıne kendisini bağlamahdır. Her vatandaş içtihat hakkını taşır mı?. Bunlar riyazi ve maddî ilimlerin mevzuudur. çünkü bu benin içtihadımdır!... Hiç kimse "iki kere iki beş eder.. böyle başı boş bir zekâ ile içtihat edilemez mi?! Şu halde içtihat fikrine bir gem vurmak. Her şeyde olduğu gibi terakki mezhebinde de samimiyet esas şarttır. diye tekzip edemez.kalanmadan cemiyet için bu hedefleri müspete yakın bir surette işaret etmek mümkün değildir. Ve hiç kimse " Sukut kanununu bu kanununu benim içtihadıma zit. Gene soruyorum: — Niçin eski ev kadınının hayatı daha ahlâkî ve daha mesut olduğuna kanisiniz?. içtihat hakkı Soruyorum: — Niçin garp medeniyeti haricinde bir medeniyetin hakikî bir medeniyet olduğuna kanisiniz?. içtihat fiilini bir dayire içine almak lâzım geliyor. Her millet gibi türk cemiyeti de mevhumecilerin iddialarına değil. Bunlar maddî. Çünkü burada içtihada mevzu olacak bir keyfiyet yoktur. Cavap veriyor: — Bu benim içtihadımdır. Şimdi düşünüyorum: İçtihad bir hak mıdır?.. — Çünkü bu benim içtihadımdır. Gene hiç kimse arazı müspet. müspet. tedavi usulü müspet bir hastalığın tebabetine itiraz edemez. afakî tecrübelerimizin mahsulü olan hakikat .
yanlış. Burada doğru eğri. Tekâmülü tekâmül olduğu için kabul eder. onların doğru. güzel çirkin fikirleri şahsî fikirler.. dine. Bu dikkati içtimaiyat tetkiklerinin vasıl olduğu mahdut. tegaddi. ölüm. ihtisas. kadının bir meslek sahibi olması fikirleri içtihat fikirleri. Netice şudur ki garp medeniyeti hiçbir ilmin ve hiçbir alimin tenkit veya muaheze edemiyeceği bir hakikat olduğundan onun naklinde şahsî fikirler müdahele edemez. ahlâka. şahsf telâkkiler değil.. İçtihat melekesi müspet muhakemenin halledeceği işlere karışamaz. eyi kötü. İçtihat. mezhep fikirleri. ancak akim müspet bir surette karar vermediği vakitlerde çalışır. sanata. içtihat mevzuları gibi tecelli ediyor. Bu gün ilmî bir tahsil görmüş olan cemiyet adamı içtimaî tekâmülün eseri olan bu tecellileri garipsemez. tekâmül gibi doğrudan doğruya tabiî ve afakî fikirlerdir. yahut güzel çirkin olduğunu münakaşa etmez. cemiyete. Çünkü herkes bu bahislerin keyfî ve şahsî bahisler olduğuna kani gibidir.- 173 - fikirleridir. lisana karışınca herkes müçtehit kesiliyor. Tabiat ilimlerinin telâkkisi. demokrasi. müspet hâdiseler sahesinde itikat unsurunu kaldırdığı gibi içtimaî ilimlerin tarakisi de içtimaî hayat meselelerinde içtihadın müdahalesini kaldırmaktadır. mütevazı fakat kuvvetli kanaatlere tevcih edelim. teneffüs. Fakat iş ruh ve maneviyat sahesine. hayat.. Neden?. o da müspet hakikatlere dayanmak şartiyle. iş bölümü. eyi kötü. Fakat dikkatimizi teksif edelim. Ne göreceğiz? Hürriyet* müsavat.. Türkçenin zenginliği Geçenlerde Maarif Vekâleti Vekili bulunan İsmet Paşa Hazretlerinin kendi riyasetlerinde toplanan İlmî İstılahlar Komisyonunun ilk celsesinde söyledikleri nutkun suretini gazetelerde okuduğum zaman bir sürpriz karşısında bulu- .
Türkçenin bir şiir lisanı olarak ne kabiliyette olduğunu selâhiyet sahibi olan san'atkârlara bırakıyorum. Bundan yirmi sene evvel bütün yazılarımdan arap ve acem kayidelerine göre yapılan terkipleri atmıştım. Yavaş yavaş anlıyordum. gayet şiddetli. Siyasî bir velayetin türk lisan ve san'at adamları için açtığı yenilik hayatının kıymetini ancak evvelden beri çalışanlar bilebilir. Bir gün bir makalemde "kadar. sebep şu idi: Bu nutuk alelade bir ütopist. Bu gün o telâkki devrinden çok uzaktayız. O zaman arap harfleriyle yazılan türkçenin imlâsını da elimizden geldiği kadar sadeleştiriyorduk.. gayet feyizli bir aksisedasi olacaktı: Türkçe zengin bir lisandır.. O bir hazînedir.. Kelimeleri. menuslukları her ne olursa olsun. yahut bir lisan inkılâpçısı olmadıklarını biliyordum. Ve kendi kanaatimce tarihî bir kıymeti olan nutuklarının bir örnek olarak söylenilmediğini tahmin ediyordum • Onun için bir müddet düşündüm: Beni şaşırtan. Türkçenin hür ve medenî bir milletin meramını ifade etmek kudretine kani olduğumuz içindir ki Darülfünun arkadaşlarımızdan üç zat ile birlikte türkçe bir felsefe kamusu vücude getirmeğe altı aydan beri çalışmaktayız. Darülmuallimin talebesine de telkin etmiye çalışıyorduk. ._ 174 - nan insan gibi şaşalamıştım Fakat benim bu şaşalamam bazı kimselerde olduğu gibi kullanılmamış ve hiç bir yeni yazıda yer tutmamış olan türkçe kelimelerin verdiği sade bir hayretten ibaret değildi. Fakat bunları yalnız şahsî kanaatimizin dayiresine hapsetmiyorduk. Onu arayıp meydana çıkarmak lâzımdır. Ben de ismet Paşa Hazretlerinin bir lisancı. kelimesini okunduğu gibi yazdığım ve "kader w şeklinde yazmadığım için şiddetli bir hücuma uğramıştım. daha doğrusu sevindiren bu tesirin mahiyeti ne olabilir?. nutkun. bir mevhumeci tarafından ortıya atılmıyor. büyük ve temiz inkılâbımıza o kadar çok inanmış ve bu inkılâbın manzaralarını ve renklerini o kadar eyi işlemiş kudretli bir fen ve hayat kahramanı tarafından söyleniyordu.
koullananlarındır. sağır.. Mektebin bulunduğu mahalle merkezi Londura'nımn kara. bütün canlı mahlûklar. matruş bir İngiliz. Gayet açık bir telâffuzla ve . dilsiz. Yaklaştık.. Sokaklar inadına zikzak! Yanıltıcı ve gözleri eğlendirici bir perişanlıkla sağa sola dönüyor. parlak ve neşeli idi.- 175 - Tecrübelerimize göre türk lisanı en felsefî düşünceleri bir avrupa lisanı gibi vuzuh ve kuvvetle ifade edebilir.. Zayıf.. sisli manzarasına zıt. Şimdiye kadar bu asaletli lisan felsefeleşmemişse kabahat •onun değil. Ta uzaklarda bir çocuk kümesi taplanmış. ingilizkâri bir köşktü. mekteplerin isimleri ve adresleri yazılı. diye kelimeyi hayalimde tefsir edip duruyordum. biri de tarihî bir manzume okudu. raksettiler. şirin bir park. açık. daralıyor. kuşlar. Elimde Maarif İdaresi tarafından verilmiş bir cetvel var. pancurlu nefti boyalı!. o zaman ingilizce pek az bildiğim için manasını anlayamadım. köşk tarzında evler. Bu cetvelde ziyaret etmek üzere olduğum mektebin ismi hizasında " Deaf Sehool „ diye bir işaret gördüm.. Bahçe dedikleri yer. Çiçekler. boyalı. her şey. kör çocuklara mahsus •olan iptidaî mekteplerini ziyaret ediyorum. Hemen hepsinin önünde ufak.. Çocuklar yazdılar yazdılar. Zavallı dilsizler 336 senesi Londra'da aptal. Burada bize göre mektebi. çalılıklar ve çiçekler içinde nefti yeşil boyalı.. kışlayı hatırlatan bir şey yok! Çocuklar bahçede imiş. besbelli ders yapıyorlar . Baş muallim yanlarına götürdü. Ağaçlar. Kör.. ağaçlar. hocaları aynı biçimde bir adam. hemen hepsinin kapıları. çocuklar her şey. genişliyordu. böcekler. İki keçeli ufak. şık. yeşil. Nihayet en sevimlilerinden bir kaç kız hocanın teşvikiyle yanıma yaklaşdı. hesap yaptılar. uzun boylu... vahşî bir bahçe var.. Nihayet mektebe vardım.
Bu basit görgüler hem hoşuma gidiyor hem de şarkta dili yoktur.. Demek bir dilsiz mektebi varmış!. Beni büsbütün bir merak aldı. bilmiyor musunuz?! Burası bir "deaf schoolw dur! Burada gördüğünüz bütün çocuklar anadan doğma sağırdırlar.. Bu neden ?!. dikkat ettim. İstanbul'u Türkleri sordular. Dilsiz dediğimiz "sağır dilliler» " işiten dilliler „ gibi konuşmıya. lakırdı işitmiye değilse bile.. Londra'da nekadar "deaf school.. Daiyma "Padişahım çok yaşa. Burası eski hatıraları uyandıran ağır başlı ... Nihayet İstanbul'a geldim.. Bu açık hava mektebini terk ettikten sonra yolda baş. muallimin bir nokta hakkında nazarı dikkatini celbetmek istedim: — Affedersiniz efendim.. Ragip Paşa Kütüphanesinin önünden geçerken gözüme ilişti: Dilsiz Mektebi. diye konuşturulmıyan dilsizleri düşündürerek beni mahzun ediyordu. işaret eden vaziyette çıkarırlardı!!. varsa hepsini ziyaret ettim. malumatı„ idi!.. çocukların ekserisi ingilizceyi pek güzel telâffuz ediyorlar! Fakat boğuk bir sesle!. nereye gideceğimi. seda mahreçlerine dikkat ettirerek. ve lakırdı anlamiya mukatedrir oluyorlardı.— 176 — benim anhyabileceğim derecede sade bir ifade ile nereden» geldiğimi. Hem de en basit pedagoji kayidiyle: Ağız hareketlerine. Gittim. Dilsizler konuşmayı öğrendikten sonra böyle kısık sesli adamlar gibi konuşurlar! Dilsizlerin dillilerden farkı budur. Bu derecesi inanılır şey değildi!. Hatta çocukken resimli gazetelerde resimlerini bile görürdük. Hatta hocaları bile lakırdı işitmez!... Hakikat... Çok şey. Bir gün Aksaray'dan aşağı doğru iniyordum. Ben de tabiatiyle bir kere bu mektebi ziyaret etmek merakı uyandı.. eksik olan biçare dilsizlerin dili değil. "lakırdı görmiye. — A Efendi. dillilerin "dilsizlik hakkındaki fikri.. dedim. Pek az bildiğim ingilizce ile yalan yanlış bunlara cevap vermeğe çabaladım. Usulü tedrislerini tetkik ettim. Evet vardı.
orta yaşlı. ne kadar acıklı şeylerdi: — Ah Efendi oğlum! Soruyorsunuz ki dilsizler de tahsile heves var mıdır? Neden olmasın?! Ba*k şu çocuğa! İşte o. Yarabbi! Otuz senedenberi belki hiç değişmemişti. Selâm vererek yanına yaklaştım.. vukufsuzluğun dilsiz çocukları gömdüğü bir mezardı!. Meğer bu memlekette dilsiz mektebini görmek istiyen insanlar da varmış!. gençlik ve insanlık namına ezildim. gözlerini ve kaşlarını kımıldatıp duruyorlar!. Hele bir muallim olduğuma sıkıldım. zavallı bir yetim! Bir ablası var. Mermer bir merdivenden yukarı çıkılıyor. cehlin. her şeyi bıraktım. O da onun gibi fakir ! Her gün elin12 .- 177 - tarihî bir yerdir. Hamdolsun.. Yanındaki sandalyeye oturdum ve dedim ki: — Dilsiz Mektebini ziyaret için geliyorum. Bu otuz senelik dilsizler babasını dinlemiye koyuldum.. Artık mektebi tedrisatı. Yerinden kımıldamıyan adam gene mukabele etmedi. Havlıya girer girmez sağa dönülüyor. Bu odada üç beş çocukla köşede ufak ve eski bir yazıhanenin başında oturmuş. Adamcağız selâma mukabele etmediği gibi yerinden de kımıldamadı! Onda vakitsiz bir misafiri istiskalden ziyade. Burası ihmal ve teseyyübün. çok şükür yarabbi!. — Of!. Fakat bunu kim ayıphyabilirdi?! Bakınız müdürün anlattığı vak'alar ne kadar canlı.. ziyarete hayret eden adam hali vardı!... Derdii adamın hali bana çok dokundu. Dinledikçe ezildim. Büyük ve loşca bir odaya giriliyor. diye haykırdı ve titriyen sesiyle şu sözleride ilâve etti: — Yarabbi! bu ne hikmet ?! Otuz senedir burasını bekliyorum. her gün buraya Eyip Sultan'dan gelir! Fakir. Mektebin yegâne sekenesi olan bu beş çocuk halâ ellerini. Bir kaç saniye geçtikten sonra başını pencereden tarafa çevirerek. kır sakallı bir zat vardı. müsaade ederseniz bir fikir alacağım?.
Kederli adam başını pencereden tarafa çevirdi.. Ettimse de görmemezliğe geldim. Sanki bunlar benim cinayetimin kurbanı olmuş biçarelerdi!. Artık dayanamadım. O işte budur. kalktım. uzaklaştım. ne de Şehremanetine!. Ben "Dilsizler! Dilsizler!. ne Şehremini'ne. diye dilsizleri insanlık haricine çıkarken tasnifle yine dilsizleri tahsilden mahrum bırakan kalp mantığın düşmanıyım... Akşamlara kadar. Yine Şehremini'nin "dilsizleri mi?! Elimden gelse dillileri okuturum!. ta evinden buraya kadar getirir. O tarihten beri dilsizlere çok tesadüf etmedim. İşte dillilerde bu kafa varken buna dilsiz ne yapsın? . Şu dakikada ben dilsizleri yazarken elim titriyor! Bir gün dilsizlerden biri çıkıp ta bizi süründüren dillilerden bir intikam alalım.- 178 - den tutar. şu karşıki viranenin otları üzerinde oturur.. diye rasgele yakama sarılırlar diye korkuyorum! İşte Şehremini'nin "var mı?M dediği dilsiz mektebi vardır... Bak şimdi oradadır!.. derken düşündüğü "dilsizler» de onlardır! Şehremini'nin insanlık kafilesine seçtiği dilliler hep birden işte bizleriz!. Teessrden yaşarmış gözleriyle dilsizin ablasını aramağa başladı. Sersem ve perişan bir halde kütüphaneden çıktım. Hiç kimseye düşmanlığım yoktur. sonra gider.. O teessürü veriyorlardı.
Çocuk .
.
. ne derseniz diyiniz. Valide gene hiç varidatsız ve servetsiz zavallı bir kadındır. Cenabı Hak bu ayilenin çucuk nüfusunu yakında dokuza da baliğ edecektir diyorlar.. muhtacı muavenettir. "Akşamnt' nevvelki günkü nüshasında " üç sende yedi çocuk validesi „ diye bir fikra vardı: Bu fıkra bu gün ber hayat kalan evlât anası bir valideden bahsediyor.. mukadderat. Aynı istidayı Darülfünun müderrislerinden maruf bir zat Muaveneti İçtimaiye . Byeim. büyük adamın iradesi. Manzara çok samimî ve çok acıklı idi.. Bu ayileye ayit gayet hazin bir vakayı burada hikâye edebilir miyim? Senelerce evvel. dedim. ahllah Mustafa Kemalin ordularını muvaffak etsin. Bu istidayı Heyeti İlmiye içtimaına giderken Ankara'ya götürdüm. Baba her akşam için beş okka ekmek parası olan seksen üç kuruş otuz parayı kazanmak için ayrıca rençperlik ediyor. bütün bu yavrular onun emeline feda olsun. Gözleri gözlerimin içinde. Bir gün bu valideye yanında dört beş çocuğu okluğu halde rasgeldim..— 181 - Çocukları yaşatalım.. Kadın bu sözlerimi çok hissetti. Baba beş yüz kuruştan fazla maaşı olmıyan fakır bir müezzindir. Hayat. dedi. çocuklarının nafakasını soruyordu. Milli Harekâtın henüz başlangıcında bulu nuyoruz. Hemen kendi ağzından bir istida yazdım. Allah onun düşmanlarını kahretsin.. Gayrı ihtiyari: — Hanım? İnşallah Mustafa Kemal Paşa İstanbul'a gelir de senin çocuklarına nafaka bağlar.. bu çocukların babası fakır bir muhacirdir.. bu sekiz çocuk annesinin arzusunu yerine getirdi.. Ve onlara benim zihnimdekinden fazla ehemmiyet verdi: — Ah. Bundan üç ay evvel gene bu kadına rasgeldim. hükümet ve memleket bunlara şefkatini göstermek mecburiyetindedir „ diyor. İstanbul'da bir ayile tanırım ki sekiz çocuk sahibidir.
yurt yoktu. Bu gün tenakusu nüfus ve tezyidi nüfus bahsinde ortiya konulan en basit hakikat şudur: Bir memleketin nüfusu doğurmıyan.- 182 - Vekâletinde bulunan doktor Tevfik Rüştü Beye verdi ve tavsiyede bulundu Bu istidanın neticesi ne olduğunu henüz öğrenmedim. fıkrasını Akşam'a yazdığımve Allah'tan bu çocukları ısıtmak için kömür ve çıplak vücutelrini sarmak için kundak istediğim zaman zegnin. fakat tabiyetiyle doğan çocukları yaşatmakla artabilir. Çocuk müdafaası ve çocuk himayesinin nüfus ve iktisat noktasından kayidelerini. Biz bunu haber alıp imdada gidinciye kadar çocukların üçü de ölmüştü !. fakir. tehyice de hacet yoktur. üçüzlere hediye göndermişlerdi. Bu şevk zaten mevcut ve bu heyecan kâfidir bile. merhametini celbetmek için teşvike. "Bir batında üç çocuk!. Daha bir vaka ki hatırası hayatımın en müellim dakikalariyie karışmıştır: Bundan dört sene evvelgünün birin de Çamlica'da bir kadın üç çocuk birden doğurdu. Binaealeyh fakir çocuklar hakkında türk milletinin hissini. Bu seri hassasiyet çocukların müdafaası.. kadın. Milletteki sefalet fertlerdeki hissizliğin bir neticesi olduğunu söylemek istemiyorum. Yine bu bahsin şayanı dikkat keşiflerinden biri de şudur: Nüfusun eksilmesi aleltlâk tevellüdatın azalmasından değil... ve doğurmak istemiyen kadınlarını zorlamakla değil. erkek bir çok Akşam karileri matbaaya hücum etmişler. Valide için çocuklar için yer.. neticelerini ilâna ve ispata da muhtaç değiliz. Bütün bunları sayıp döküp ferden ferda merhametsizliğimizi iddia edecek diğilim. Tahta parçaları yakarak çocukları isıtmıya çalışıyorlardı. çocukların himayesi için milletimizin ruhunda ne sağlam bir merhamet kumaşı olduğunu ispat eder... O halde bütün çocuk siyaseti yeni doğanları ve doğmuşları öldürmemek esbabını . çouk vefeyatimn artmasından ileri geliyor.. Harap bir evin çerçevesi» ve camsız odasına sığınmışlardı.
çocuktan hoşlanmıyan anaları akılla. eyi sudan.- 183 — aramaktadır. çocuk muhabbetlisi olmamıza rağmen biz Türkler. İş daha başka türlüdür. ölmekten ve öldürülmekten niçin kurtaramıyoruz?! Bence bunun sebebi gayet basittir: Ferden ferda merhametli. Çünkü çocukları temiz havadan. fakir çocuk analarını doyuracak. Büyük bir kumandan yaratıcı dehasiyle milletin iradesini gene milletin halâsı için istimal ettiği gibi. Ben bir şehirliyim. istatistikle zorlamakta bir fayide yoktur. ister Himayeyi Etfalin tevessuu şeklinde olsun. doğurmakta manevî bir zevk bulmıyan. fakat buraya gitmek için ne araba yolu ne de piyade yolu yoktur. Buna muktedir misiniz? Değilseniz doğurmıyan. ve insanların ayaklarını inciten bir belediyeniz faaliyette oldukça!. en büyük zararını gören ve çeken şehirlerdir. tabiî bereketi tenasülleri teşvik edecek içtimaî bir teşkilâta henüz malik değiliz! Bu teşilatsızhğın.. mikropsuz sütten ve fakir olan anaları babaları mahalle ve köy tsanüdünden en çok mahrum olanlar onlar. millî bir tesanüt halinde tecelli etmelidir..a' dır.. mahiyetinde. Demek ki bu çocuk asrında bu çocuk mezhebini gütmek. aynı milletin iradesini müstakbel vatandaşları olan .. vatanî vazifelerimi günü gününe yapmam bu işde neye yarar?! Varidatın. bu çocuk muhabbetini yapmak. o biçarelerdir.. hamiyetli. dayima "içtimaî bir teşkilât. Bu insan geçmiyen kaldırımları benim ve birkaç mahlelinin eline kürek alarak yapması mümkün müdür ? Bu koca yolu belediye yapmazsa ben nasıl yapabilirim?! Hatta vergimi muntazaman vermem. farzediyorum ki İstanbul'un en güzel bir mevkiinde oturuyorum. fikirle mantıkla. ve bu çocuk nüfu-< sunu himaye etmek için ihtiyaç "içtimaî bir teşkilât. eğer farziyemde yamlmayorsam. servetinin menbaı olan arabaların tekerleklerini kırdıran. çccukları yaşatacak. Bu teşkilât ister Hilâliahmerin bir şubesi gibi vücude getirilsin. Halbuki köyde?. Acaba çocukları ölümden.
- 184 — mini minilerin canım kurtarmak için de işletmek mümkündür ve lâzımdır. çocukları müstakbel hayatlarının sefalet ve zaruretiyle mütenasip bir surette yetiştirmiyorsunuz! Onların ayilesini. Çünkü bu gün yetimleri ve muhtaç çocukları ile Türkiye baştan başa bir darüleytamdtr. Yetimde bir insandır L Darüleytamların mukadderatını düşünen insanların bir kısmı şöyle diyor: " Bu çocuklar mademki yetimdir. O de- . yn* fikirlerle darül ey tamları tenkit ederek diyorlar ki: "Çocuklar bu tedrisatınızla fikir mesleklerine sevkediyorsunuz.. hayatın bütün mahrumiyetlerine alışsınlar ve illâ bu kadar temizliğe ve güzelliğe alıştıktan sonra betbaht olurlar!. Bu mübalağada çocuk vaziyetinin vehametini gösteren bir kasıt vardır. fazla okuyacaklarına iş öğretsinler... halbuki bunlar esasen yüksek tahsil görecek derecede zengin değildirler: Konfora alıştırıyorsunuz. anaları babaları yoktur. işte darüleytamlar için gayet kuvvetli. Bu tarzı telâkkiyi kısa bir sözle ifade edebiliriz: " Yetimi yetim bırakınız!.. Mademki yetimdirler. mazisini. ve gayet müessir olan telâkki. „ Darüleytamlara yetim olarak gelenleri gene yetim olarak çıkarmak.. servetin imkânlarından istifade ettiriyorsunuz. meşakkate katlansınlar. konforu bilmesinler. Halbuki esasen fıkara çocuklarıdırlar! Hülâsa siz darüleytam mürebbileri. Bir zatin dediği gibi: Türkiye'de darüleytamlar tesisi tnevzuubahs değildir. halbuki bu zavallıların ayilelerinde yatacak yer yoktur! Paranın.. On seneden beri memleketimizde darüleytam teşkilâtı etrafında yapılan bütün itirazların ve yapılan bütün hücumların belli başlı fikri ve felsefesi işte bu garip mülâhazadır... içtimaî sınıfını nazarı itibare almıyorsunuz! Çocukları bozuyorsunuz!..
"yetim de bir insandır ve her insan gibi cemiyetin bütün nimetlerinden hissedar olmak hakkini taşır„.. aynı silâhı kullandılar. kibar ve avam.. rençber yapacak yerde muallim ve lise talebesi yapıyor? Bu sefahat. her yetimin kat kat çamaşırı. Ben darüleytamların teşkilştını bu tarzda tenkit ve tezyif edenlere çok rasgeldim. tertemiz karyolası var! Yetimlere bulgur çorbası yerine 5 et ve tatlı yediriyor. düsturu bir terbiye düsturu değil.. Hülâsa yetimler bahsindeki bu zihniyet umumî ve saridir. ne de ilmî bir mülâhazadır. bir dereceye kadar münevverlerde de vardır. Çünkü yetimlerin erkeklerini " Bey „ kızlarını " Hanım „ yapıyor.— 185 — recede ki günün birinde İstanbul şehri düşman kuvvetleri tarafından işgal edildiği ve yetim yuvalan basılarak üç bin yetim sokağa döküldüğü gün hepsini saraylara yerleştirmek suretiyle hayatlarını kurtaran adamı düşürmek için de aynı mantğı. Çünkü bu düsturun menşei ahlâkî bir mülâhaza değil. ve bu israf yetim lerin atisi için büyük bir tehlikedir. İnsanları zengin ve fakir. çok iyi bir müdiri umumî. Bu satırları yazmadan üç saat evvel görüştüğüm kıymetli bir maarif adamımız ise Balıkesir'deki darüleytamin müdürü bulunduğu zamana ayit hatıralarından bahsederken diyordıki: — Bana en çok yetimlere et ve tatlı yedirdiğim için hücum ettiler! Hücum edenler arasında maatteessüf münevverler de vardı. Bu yalnız cahillerde değil. Düşünelim ki.. "Niçin bulgur çorbasiyle beslemiyorsun?!..» diyorlardı!. "Yetimleri yetim bırakmak!. dediler ki: — Bu adam çok çalışkan.. Yetimlerin iyaşe ve ibatesine aiyt her ne teceddüt yaptımsa kabul etmediler. Teessüf ederim ki bu haleti zihniyenin menşei ne içtimaî bir endişe. Ve evlerinde görmedikleri şeylere alıştırmak muzurdur dediler!. bu sırf inhisarcı bir kafanın mahsulüdür. şehirli ve . fakat fena roürebbi. tarihî bir hurafedir. İşe . artık yıkılması lâzım gelen bir hurafedir.
beyaz ve siyah. Sonra mademki Türkler hukukan müsavidirler... yazmak. Yetim de bir insandır ve bütün insanlar gibi. yetimin değildir! O halde kendi çocuklarımız için reva görmediğimiz bir hayat tarzını diğerlerinin yetim kalan yavruları için hiç reva görmiyelim. tekâmül kapılarını açalım ve bırakalım girsinler. okumak. Fert bu mesleği kendi kendine. serveti. Eğer bu müsavatçılık bilfiil tahakkuk etmezse demokrasi yalan olur!. bir avukat ve bir kimyaker olabileceğini kabul etmiyorsunuz? Yoksa yetimlerde yetimlikle beraber uzvî bir noksan olduğunu mu tasavvur ediyorsunuz?!. giyinmek. Herkese her çocuk veya gence mesleğini kabul ettirecek olan kuvvet.. evi malikânesi olmamak insanlar için kabahat olsa bile. Bütün insanlar gibi yetimlere de inkişaf. ve madem ki her fert kendi kuvvet ve kabiliyetini inkişaf ettirmek hususunda serbestir. babası.. fikir ve iş mesleklerinden birini intihap etmek hususunda yetimde niçin hürriyet ve hak tasavvur etmiyorsununz?! için bir yetimden bir çiftçi. gibi farklarla ayırmak musavatçı bir millette nasıl mevzuubahs olabilir?. içmek. terakki. Bunun için ferdin kuvvet ve kabiliyetlerini inkişaf ettirecek müessiseleri bir hükümet adamı sıfatiyle hazırlamak mecouriyetindesiniz. o halde yemek. anası. Müsavatçılık demokrasinin temelidir. ne ebeveyni ne de hükümet olmalıdır. Bu kadar da değil. Mademki bir demokraside insanla insanın kıymet ve şeref itibariyle hiç bir farkı yoktur. kendi kuvvet ve kabiliyetlerinin tabiyetine ve istikametine göre serbesce intihap edebilmelidir. kıymetli ve şerefli bir insandır. bir demirci olacağını tasavvur ediyorsunuz da bir kumandan. fertlerin o müessiselerden istifadesi imkânını da temin edeceksiniz. o halde anası babası olan türk ile olmıyan türk arasında hiç bir imtiyaz farkı olmamak lâzım gelir.- 186 - köylü. Her halde yetimi bütün diğer insanlardan ayırmak yanlıştır. Her Türk müstayit olduğu ve arzu ettiği mesleği intihapta serbes olmalıdır. .
. fakat yetim olmtyan her çocuk gibi! Çünkü icabında meşakkati çekmek. alışsın.. "Bütün yetimleri hep işçi yapalım! „ demek nekadar yanlışsa. meslek intihabı ayile ve . şehirli. yani kendi çocuklarından esirgeyemez?. Gene soruyorlar ki: — Fakat yetim hiç meşakkata alışmasın mı. Şu takdirde yetimlerin mektebi alelade mekteplerden hiç farklı olamaz.. Onun için bütün yetimleri terbiye edelim ve hangisi neye müstayitse onu olsun.. Bu mülâhazaya binaen " yetimi yetim bırakmak „ düsturu yerine "yetimi yetim bırakmamak „ düsturunu koymak lâzım gelir. Olacakları şeyi tayin edecek olan hâkim.. Yoksa biz değiliz! Biz sadece istidat dediğimiz bu tabiî sermayeyi azamî derecede neşvünüma ettirmiye memuruz. neden temiz karyolada yatmayı öğren" meşin ve neden içtimaî meslekler arasın en müstayit olduğuna hazırlanmasın? Buna da siz cevap veriniz!. Bunun aksi ne haktır ne de adalet.— 187 — — Bütün yetimler yalnız fikir mesleklerine mi hazırlansınlar?! Bu suali sormayınız. bulgurla tagaddi etmek. münevverlerin çocukları için tavsiye ve tedarik ettiği maarif nimetini yetimlerden. Biz "yetim.. yetim kuru tahta üzerinde yatmıya alışmasın mı?. Zengin. diye bir sınıf bilmiyoruz ve kabul etmiyoruz ve yetimlerle yetim olmayanlar arasında da hiç bir fark gözetmiyoruz. — Evet efendiler. Bunun farkı olsa olsa hususî ve ayilevî bir terbiye ile umumî ve resmî bir terbiye farkı olabilir ki cemiyetler içersinde ikincisi en tehlikesiz olanıdır. ve kuru tahtalar üzerinde yatmak için. Çünkü kaldırmak istediğimiz şey "inhisarcılık»'tır. "bütün yetimleri fikir adamı yapalım demek te aynı derecede yanlıştır. neden et ve tatlı yemesin. yalnız istidatlarıdır. Hususiyle devlet burada yetimlerin doğrudan doğruya babası.. Tarihte tahsil bir inhisardı. vasisi mevkiinde bulunuyor.. Fakat her insan gibi aynı yetim neden rahata da alışmasın.
irili ufaklı çok tesadüf edilen bu fakir sınıfın hayatı. bütün hayat mutazarrır olur. hangi mektebe gittiklerini. Pek te fazla düşümiyerek sordum: — Nasıl günde elli kuruş kazanabiliyormusunuz? Çocuk acıklı bir tavırla başını soluna çevirdi: — Ne gezer! yirmi kuruş kazanırsak iyi! Sabahtanberi beş kuruş aldım!.. softanın elinden aldığımız taassubu ukalâların idaresine birakmiyalım. Meydana bakarak açık hava kahvelerinden birinde oturtum. Çünkü vasileri develet yani bütün milletin iradesidir. . mukadderatı üzerinde zarurî olarak tekrar düşünmiye başladım. Tekrar sordum: — Şehzade taraflarına gitmiyormusunuz ? — Hayır. anası kardeşleri. nerede oturduklarını. babasız. Çocuğun babası. daha doğrusu niçin gitmediklerini sormıya lüzum yoktu. bu inhisarcılıktan yalnız yetimler değil. Dikkat edelim. Çünkü alınacak cevabın ne olduğunu bu gibi çocuklara sora sora artık öğrenmiş bulunuyordum. Yalnız bu ufak temastan sonra köyde şehirde.- 188 — -verasetle mukayetti. Herkes bir ve herkes meslek intihabında serbestir. Yeni cemiyetlerde ne bu inhisar nede bu kayıt yoktur. bundan. Yetimler ise bu kayideden hiç müstesna olamazlar. Kundura boyacılığı eden dokuz yaşında sarışın gözleri parhyan bir çocuğa iskarpinlerimi boyatıyorum. belediye bırakmıyor!. Sokaktaki Çocuklar! Dün öğle zamanı Edirne Kapısı'ndanberi yaptığım bir gezinti neticesinde çok yorgun bir halde Fatih meydanına varmıştım. olup olmadığını. Dedi. anasız. Hürriyet ve müsavat temelleri üzerine yeni devletin binasını kuran türk milleti için.
o cansız.. Bu husustaki tavsiyelerim şunlardır. Gerçi her iki nevi fikir bir ismi taşıyor. haline getirmektir. irademizle ve faaliyetimizledir. Çocuk kendi kendini yetişdiremez. Fikirler hep bir çeşit değildir. Himayeyi Etfal cemiyeti ise millî bir müessise olarak mevcuttur. Hatta meşhur Fransız feylesofu Alferd Fouillâe fikirleri ikiye ayırarak " kuvvet fikirler „ ve "gölge fikirler» demişti. fakat bu henüz tamamiyle kuvvet fikir hâline gelmiş değildir. Yeni Türkiye senenin bir gününü çocukların yardımına vermiştir. Gerçi bizde çocukları himaye fikri vardır. mutlaka. Çocuk ehli bir fidandır. Bir fikir ki insanı teşebbüse. Türkiye matbuatında çocuk himayesini mevzuubahs eden sayifeler az değildir. yüksek. Bunlar yalnız öğrenilen fikirlerdir.. icraata sevketmez.- 189 - şehit çocuklarını. 1 — Herşeyden evvel ufak çocukların zekâsı ve kabiliyeti . Bunların işi hafıza ve muhakememizle değil. sadece bir zekâ ve mantıktır. Fakat bakalım bu fikir de doğru mu?. Daha ziyade zihnimizin yüzündedir. fıkara yavrularını elinden tutmaktan daha mukaddes ne iş olabilir? Türk milletinin insanî duygularından. Şu halde " bizde çocuk duygusu var ise de çocuk teşkilâtı için fikir yok!. Halbuki canlı fikirler duyulan. demek lâzım gelecek. zengin insanlık fikirlerinden kim şüphe edebilir?.. yaşman fikirlerdir. Fikirden fikire fark vardır. Fakat ruhdaki işleri bir değildir: Gölge fikirlerin hayatta canlı bir rolü yoktur.. Bir milletin çocukları için cemiyetsiz kalmak felâketlerin belki en büyüğüdür.. mutlaka adam denilen bahçıvanın ihtimamına muhtaçtır.. bu sefaletin menşei sedece teşkilatsızlıktır. Denilemez ki bu sefaletin menşei kalpsizliktir! Hayır. Daha bir çok ispatlar ve işaretler var ki Türkiye'de çocuk himayesi fikri mevcut olduğunu gösteriyor: Ancak bir nokta var. Onun için fakir çocuklara yapacağımız en büyük hizmet onların ihtiyacını bir "kuvvet fikir. ölü fikirdir.
medreselerden neden istifade etmiyelim? 5 — Diğer bir imkân olmak üzere bu nevi faaliyetleri meselâ yemeni. Avrupa'da bilhassa şimal memleketlarinde meşhur İsviçreli terbiyeci Pestalozi' nin tasavvur ettiği gibi işle tahsili birleştiren mektepler vücude getirmişlerdir. oymacılık. 2 — Yedi sekiz yaşında bir çocuk sade tahsil için bir talebe değil. Çocuklar insanların ufalmışn numuneleri değildir. her şey öğretirler. 3 — Çocukları himaye için büyük mikyasta teşebbüslerde bulunamamızm bir mühim sebebi de Avrupa'da ve Amerika'da bu gibi işler hakkındaki teşkilâtı bilmememizdir. Bu tetkik o derece müşahhas olmak gerektir ki müessiseleri görmiyen türk müteşebbisleri tarafından da yapılması mümkün olsun. Binaenaleyh cemiyet için pek iayideli olan bir takım işleri bu çocukların kuvvetlerinden istifade ederek yaptırmak pek mümkündür. ufak hah. 4 — Bütün bu teşebbüsler için memleketin bu günkü vastalarından istifade etmelidir. marangozluk.. yüz binlerce türk çocuğunu bu günkü sefaletlerinden kurtarmaktır O halhe zaten mevcut ve metruk olan mescitlerden. kendilerine göre hayatları. Maksat zengin bir memlekette muhteşem dershaneler veya iş odaları vücude getirmek değil. Onlar nevinde münferit. kabiliyetleri olan mini mini mahlûklardır. Bu gibi müessiseleri iyiden iyiye tetkik etmeliyiz. gibi orjinal türk motiflerini taşıyan el işlerine sevketmek mümkündür ki bu suretle işlerin ecnebi memleketlerine ihraç kabiliyetini arttırmış oluruz.. mozayık. Buralarda çocuklara sepet. istihsal ve iktisat kuvveti hiçte yabana atılmıyacak olan bir amildir.. dokumacılık.— 190 — hakkındaki fikrimizi tashih etmeliyiz. Bu gün sokaklarda sürünmekten kurtulan bu çocuklar . terzilik... Sonra kendilerine mahsus dükkânlarda satarlar. 6 — Çocukları himaye tesisatımızı Hilâliahmer ve tayyare teşkilâtı gibi memlekete yaymakta mutlaka hayır vardır.
O iptidaî mecmua karikatürleri. Bu vazifede . aradığı şey hep eşyanın içi.. sırrıdır. Çocukların en koyu metafizikciler gibi en mutlak sualleri sormak ve cevap istemek tabiatinde olduklauni da unutmayalım.— 191 arasından yarın bir dâhinin zuhur ettniyeceğini kim iddia edebilir? Yahut bunun aksini ispat edebilecek ilmî bir Icuvvet var mıdır?. Çocuk hayalini kımıldatan her yazıyi okumak okutmak ve dinlemek ister. hareketle münasebeti olan her mevzu onun dikkatini uyandın. fakat bahse yaklaştıkça munis bulacaksınız. Bu gün bile o mecmuanın bazı resimlerini hatırhyabilıyorum. Hele hayatla. Fakat yirminci asırda yaşıyan bir milletin çocukları ruhunun bütün yiyeceğini millî de olsa bu harekeli masallardan alamazdı. Bunu böyle kabul «ttikten sonra inkılabımız için acaba büyük bir vazife meydana çıkmaz mı ? Bu büyük "küçükler kitlesini» en eyi. Gerçi bunların arasında halk menbah... Çocukluk devri kızgın bir muhayyile devridir. Bizim çocukluğumuz lıiç te talihli bir devir değildi. Muhayyilemizin ateşini söndürmek için çok kere harekeli masallara bile muhtaç oluyorduk!... Çocuklar zannedildiğinden fazla okuyucu ve iyi yazıları seçici insanlardır. Çocuk ezeldenberi oyuncaklarını kırar. Nihayet günün birinde (Çocuklara mahsus gazete) imdadımıza yetişti. Hulâsa çocuk. millî ruhlu eserler de vsrdı. sergüzeştleri ve renkli kâgıtlariyle bizi âdeta teshir ediyordu. Çocukluk devri faaliyet •devridir. Çocuk maarifine olan ihtiyaç " Çocuk maarifi „ tabiri evvelâ kulağa ve zihne garip geliyor. meraklı bir okuyucudur. en güzel vasıtalarla okutmak lazım değiimidir ?.
Kabul edelim ki " hakikat en büyük mürebbidir.. „ Çocukları doğrudan doğruya yahutta dolayisiyle hakikatla temasta bulunduralım. çocukların tahyiiden zevk aldıklarım hep biliyoruz. gazete ve yazı deyince bir yığın bayat nasihat reçeteleri düşünürler! Bu ne şaşkınlıktır!. Gerçi mesele bu değil. çünki ikiside bir fikir. bir hadise ve bir imkândır. Fakat çocukların bu muhyilelerini deli saçmalarile çıldirtup yakmaktada ne çocuk ne de cemiyet için bir fayda yoktur. Bunun için vasıta yalnız yilan ve fil hikâyeleri değildir.— 192 — muvaffak olmak için her şeyden evvel çocuk ruhunun ihtiyaçlarının göz önünde bulundurmalıyız.. Doğrudan doğruya verilen ve haplar gibi yutturulmak istenilen bu sözlerden çocuklar için fayda beklememelidir. hayvanları konuştururlar. . asıl ahlak budur. Çocuk peyniri ağzından kaptıran kargadan safdillik zararlarının» öğrenecek? ya tilkinin hilekârlığını öğrenmeyi tercih ederse?!. İşte asıl terbiye. Muhyile gibi bir kuvveti u tahrik „ etmekle " terbiye ve tanzim „ etmek bir şeymidir acaba ?!. ev vesaitinakliye. Ben bu bahtsta dayıma Jan Jak Rosunun. olmıyacak şeyleri olmuş gibi gösterirler. masal okutmak zannedildiğinden çok nazik ve mes'uliyetli bir iştir. Çocuklara masal söylemek. Şu halde çocukları müstefit etmek için onların karşısına geçip mutlaka ehlak dersi vermek yahut kafalarını harcıalem masallar ve yalanlarla doldurmak lazım değildir. Evet. lafontik masalları hakkındaki tenkitlerini hatırlarım.. çocukların kızgın bir muhyile sahibi olduğunu. Yirminci asırda makine.. Bazı ukalalarda " Kıssadan hisse almalı „ fikrini takip ederler. o tilki ve karga manzumesini hatırlayınız. sanki bütün bu yalanlar süzülüp bir ahlak ve fazilet olacakta çocukların kalbine akacak!.. Bunları bilmekte mutlaka zarar vardır denilemezFakat lazımdır ki çocuk yalınız doğruluğu ve iyiliği sevsin. Bazı kimseler çocuklar için kitap. Hatta bence çocuk her ikisini de öğrenir.
Fakat bu şayifelerde iddia ediyorum ki şimdiye kadar elişi namına memleketin mekteplerinde ciddiden ziyade gösterişe ehemmiyet verildi. "El işi dersleri» serlevhasiyle on altı senedeberi Türkiye maarifinde teşhir ve müdafaa ettiğim fikrin etrafında bu gün nispeten müsayit. Şüphesiz bu tedrisatın hikmet ve mantığını kavrıyan mürebbilere sözüm yoktur. İşi çocuk için ve tekâmül namına değil. muhayyile bahsinde en büyük hisseyi fennî. O halde esk eşya derslerini ve yeni tabiat derslerini " hakikat dersleri „ şekline sokarak bunlara çocuk edebiyatında mühim bir mevki ayırmak doğrudur. Bu sahede maarifimiz için yapılacak inkilâp bu usulleri sadece neşretmektir. bu hakikatin içindedir. ezber resim idmanlarından maksat hep budur. çocuğu elleriyle çalışıp fikrî ihtiralar vücude getirmek fırsatlarına mazhar etmelidir. hayalî. Ben ingilizce çocuk edebiyatında çok rasgeldiğimiz güzel resimli peri masallarına doğrudan doğruya taraftar değilim. Bir de " elişini „ is- 13 . hariç için yahut mektep için yaptırdılar. hakikî sergüzeştlere.- 199 — Her şey her şey. sınaî ve bediî ihtiralara ayırmak en doğru şeydir. Fakat çocuk için iyi yazılmış gerek tabiî. seyahatnamelere. vukuata vermek kadar doğru bir şey olamaz. Bunun yegane sebebi henüz memleketimizde gerek maarif memurlarından gerek mürebbilerden mürekkep bir elişi mutahassıslan zümresinin teşekkül edememiş olmasıdır. Fakat umumiyetle tedrisat mevzuubahistir. çocuk muhayyilesine hitap edecek yazılara gelince: Burada en mühim hisseyi tarihe. 1 Çocuk için masal gayet tehlikeli bir şeydir. hatta bir derecede muhabbetli bir muhit hasıl olması beni çok sevindiriyor. İlk tedrisat programlarının tarafımdan yazılan resim müfredatındaki tezyini. Bu günün çocuk terbiyesinde " kendi kendini yetiştirmek „ usulünü kabul etmeli. gerekse içtimaî vak'alar kadar canlı ve istifadeli bir şey olamaz.
doktoru ye doktorluğu hakir gören insanlar vardır. terbiye derdi için bir terbiyecinin fikrini almak istiyenler ise yok denilecek derecede azdır. Bir iş saltanatı olan demokrasi on altı senedir işidüen sesimizi elbette herkesten fazla dinleyecektir. Bu böyle olmakla beraber "Çocuğumuzu nasıl terbiye edelim? „ sualini soranlar çocuklarında muayyen ve müşahhas îbr kusurun tashihi çaresini araştırmıyorlar. Geçen gün bir gazetede Maarif Vekili Mustafa Necati Beyin Kılıç Zade ile mülakatını yazan satırlar arasında Maarif Vekilinin mektepte inzibat usulleri hakkındaki sarih ve tamamiyle gelişi güzele söylenilmemiş olan bu sözlerinden çok ümitlendim. Acaba Türkiye'de bunu yapacak adamlar yok mudur? Çocuklarımızı evde nasıl terbiye edelim ? Bazı anneler ye babalar bana soruyorlar: "Çocuklarımızı evde nasıl terbiye edelim?. Bu fikirler etrafında bütün bir milletin çocuk terbiyesi prorgamı hazırlanamaz mı? . Biz " elişleri muallimleri mektebinin „ tesisini ve Harbiye Mektebinden zabit yetiştiği gibi buradan da iş ordusunun küçük zabitleri yetişmesini bekliyoruz.... Bu memlekette cisim hastalığı için bir doktora müracaat etmiyen.— 200 mine bakıp ta ellerin işi zannetmek yanlıştır... Türkiye Cumhuriyeti maarifi bütün cihan milletleri arasında çocuk ruhiyatına birinci derecede riayetkar bir çocuk harsinin temelini atamaz mı? Hatta Türkiye maarifi bu itibar ile bir hususiyet bile gösteremez mi?. Ruh hastalığı. suallerini hep . Bir çocuk sahibinin böyle bir müracaatı şüphesiz ki şayanı dikkat bir seviyeyi gösterir.
. Bunlar iyi.'lerinden mahrum kalabilir.'yi meselâ bir ana mektebinde olduğu gibi ancak muayyen aletler. her şeyden evvel evinizi mutlaka evinizi is'âh ediniz. Bulduğum illet şudur: Bu anneler ve babalar çocuklarım " terbiye etme. ama temiz ve güzel olsun. Hülâsa. evde olduğuna nazaran ni gibi aletlerle onu terbiye etmek lâzım geldiğini anlamak istiyorlar.. eşyanız fakir olabilir.. Adi ve sefil bir evde ali ve asil duyguların yaşıaycağına inanmayınız [*]. ama hakir olmasın. yemek masanız çam ağacından olabilir. Ondan sonra yapabileceğiniz en büyük İslâhat nefsinize ayit olacaktır. Ne garip telâkki!. .• Eviniz. Hayır. adalete taksimi amele. vastasiyle olur farzediyorlar ve çocuk ana mektebinde değ&. Fakat terbiyenin illetleri daha büyük ve daha bünyevîdİr... Bir çocuktan henüz almadığı ve kazanmadığı terbiyeyi istemeyiniz. hele bir kaç renkli kalemin onun zekâsı. Çocuklarınızı iyi ve asil bir terbiye sahibi etmek mi istiyorsunuz. şarkılar.. ama sarfiyatınız makul. Hayır. oyunlar. Zanneder misiniz ki her şey. içtimaî hayat denilen şe'niyettir.. Yoksa binaya maddî serveta değil!.. hususiyle terbiyenin en mühim fırsatları artık kaybolmuştur?. Çocuk "Froebel hediye. Bizzat siz bu terbiyeyi. tagaddiniz sıhhî olsun. Bütçeniz dar. yemekleriniz basit olabilir. her şeyden evvel iyi ve asil bir "yuva.— 201 — umumî olarak soruyorlar. bu inceliği taşıyor musunuz? Her şeyden evvel ayilenin fertleri arasına emniyete. Zannetmiyiniz ki ben çocuğun eline verilecek olan bir kaç tahta parçasının. çünkü terbiyeyi vücude getiren asıl kuvvet... sahibi olunuz.. yapınız ve yapa dursunlar. Perdeniz basmadan. Taki çocuklar kendilerini ahlâk bağlarına bağlanmış bir muhitte [*] Burada mevzubahs olan asillik ayile hayatının maneviyatına ayıitir.. iniscama ayit bir inzibat koyunuz. Ezcümle fakir çocuğun eline kâğıt kalem de geçmeyibilir. onun yaratıcı hayatı üzerindeki tesirlerini anlamıyacak derecede dikkatsiz bir adamım!. Bu umumî suallerin illetini araştırdım..
minderler. Yavrularınızı böyle bir odaya mazhar etmek kudretini taşıyormusunuz.. kitaplar.. bile onun için en canlı... masalar. mutlaka kullanılabilecek gibisini alınız.. Çocuklara mutlaka oyuncak almak isterseniz irisini. şu veya bu alâka ile ona mani olmayınız. Oyuncaklar çocukta faaliyetin en mühim sebeplerindendir. bir yandan bu hakikî ayilenin içinde çocuğun hayatı ve hürriyeti için terkedilmiş olan hakikî eşya. yazıhane ve tuvalettir... derken beni büsbütün oyuncak aleyhtar! sanmayınız. Çocukların oyuncakları Oyuncakla çocuğun alâkasını herkes bilir.- 202 - hissetsinler. mevhumecilerin iddiasında aramayınız. Emin olunuz ki onun için en hakikî oyuncak ona ayrılacak bir odanın içindeki mini mini karyola.. Bununla beraber belli başlı noktaları tespit edebiliriz. yastığı. Hatta çacuğun kendi karyolası. dünyanın en mes'ut anası yahut babası siz: olursunuz. Oyuncak. dünyanın en mes'ut çocuğu da mutlaka sizin çocuğunuz olacaktır. Hülâsa her şeyden ziyade ve her şeyden evvel çocuğu hakikatle temasta bırakınız. sandalye.. İşte çocukların hakikî tekâmülü için müsayit olan en kuvvetli vasıtalar bunlardır2 Bu vasıtalar gözünüzün önünde ve ayağınızın altında durup dururken onları dışarıda ve başka yerde fabrikatörlerin kafasında.. Elverir ki çocuk bunlarla oynarken siz. Sandalyeler.. mutlaka hakikîsini alınız. Fakat "Hangi oyuncaklar? „ sualine cevap vermek kolay değildir. Bilâkis onlarla oynamayı ve sıra geldikçe de onları kullanmayı öğretiniz. en cazibeli oyuncaklarıdır.. Ucu] bucağı bulunmuyan bu dükkân oyuncaklarını vermiye mecbur değilsiniz. Bence . masa. kalemler ve bahçedeki taş ve toprak. Bir yandan hakikî bir ayile hayatı. hep mini mini gardrop. Asıl oyuncaklar evin eşyasıdır.
Çocuk haklı olarak bu mihanikiyetleri arıyacak ve o sırada oyuncağını behmehal kıracaktır. Son yirmi otuz senedenberi çocuk oyuncaklarının resimlerinde bir tekâmül vücude gelmektedir. Çocuk ekseriya yalnız olarak bazen de büyüklerin yardimiyle çalışarak bu vasıtalarla bir takım oyuncaklar vücude getirecektir.— 203 en mühim mesele şudur. Onun için hazır satılan kutuları örnek yaparak marangoza büyük mikyasta yaptırmalıdır. Ufak bir keserle çivinin çocuk için en mühim bir vasıta olduğunu kabul etmelisiniz. umumiyetle vasıtayi nakliyeler çocuk için belli bşalı cazibe mevzuudur. mihanikiyeti çok gizli oyuncakların tavsiyesi mahzurludur. Nasıl oyuncaklar alalım diye düşünmeden evvel. Yalnız mağazalarda satılan hazır tahta parçaları "Konstrüksiyonw kutuları bu maksat için kâfi gelmez. çocuğun yaşiyle mütenasip ve tehlikesiz bir surette kullanılabilecek olması şarttır. Bahçe bu vasıtaların başında bulunuyor. meşgaleleri tespit etmek lâzımdır. Evin içine gelince bence en mühim olan şey takozlardır Dört köşe dört köşe kesilmiş olan tahta parçalariyle çocuk için mükemmel oyuncak vücude getirilebilir. teferruat yerine daha ziyade ana hatlar ve bariz renkler kayim olmaktadır. çocuk için zarurî olan oyuncakları. Netice hem zararlı hem de çocuk için kederli bir neticedir. Bahçede mutlaka bir miktar kum yığıntısı bulunacaktır. Arabalar. Tafsilât. Bilâkis inşaat işlerinin büyük parçalarla yapılması çok faydalıdır. Çok kapalı. Şekiller mütemadiyen basitleşmektedir. Bir çocuk mevzuu yaptığı zaman hiç olmazsa yarı boyuna varmalıdır. Ancak bu oyuncakların pek mini mini değil. Bu kumdan çocukların istifadesini temin içinde mutlaka ufak kürek ve kova gibi şeylere ihtiyaç vardır* Avrupa'da umumî parklardaki çocuk bahçelerinin ve kum havuzlarının hikmeti vücûdu budur. Çünkü bunlar umumiyetle pek ufak parçalardan yapılıyor. Bu günkü oyuncak fabrikalarının mamulâtı ne mürebbileri ne de bizzat çocukları memnun edebilecek bir .
— 204 — halde değildir. Fakat henüz bu hulul vaki değildir. büyük adamın ihtiyaçları da hâkim olmamalı. Gerçi pedagoçya oyuncak fabrikalarına hulul etmek için çabalıyor. Onun için bu bahis üzerinde annelerle hasbihal etmek faydasız değildir. O.. Her şeyden evvel şu yanlış fikrimizi tashih etmeliyiz: Çocuk ne küçülmüş bir adam. Hele bu terbiyenin vasıtaları msvzuubahs olunca daha çok müteretddittirler. Garip şey. Bence oyunlardan ve oyuncaklardan daha mühim olan şey çocuğun odasıdir. Çünkü ouyuncak amilleri bizzat mürebbiler yahut çocuklar değil.. hangi kitaplar ?. haysiyetin. Halbuki bilzat ı nneleri ve mürebbiyeleri çocuk için oynncak imaline davet etmek çok doğm bir harekettir.. nev'i kendisine münhasır bir mevcuttur. yabancılardır. Çocuklarının terbiyesini mürebbiyelere teslim edenlerin sayısı nispeten azdır. Binaenaleyh çocuk büyükler tarafından mütemadiyen tamamlanması lâzım gelen bir eksik değil. hangi oyuncaklar. En sabit ve en mütevazi vasıtalarla çocukları çok eğlendirebilecek oyuncaklar vücude getirmek mümkündür. mesuliyetin vücude gelmesi hatıra gelmiyen basit vasıtalarla oluyor. ne de büyük adamın ufak bir numunesi dir. Terbiyede . Halbuki çocukta şahsiyetin teşkkülü. nevinde münferit. çocuğu nazar itibara almalıdır. Elverir ki bun numuneleri yaparken yalnız fabrikatörün değil. umumiyetle knndisine kifayet edebilen tam bir mahlûktur. bir çok anneler "Çocuğuma nasıl bir terbiye vereyim?^ diye soruyorlar ve terbiye gözlerinde esrarlı bir şeydir!. Hangi oyunlar. Çocukların odası Bizde çocukların terbiyesiyle yakından meşgul olan< anneler çoktur.
Bu odanın irçerisinde oyuncakların muhafazasına mahsus birde dolap yahut raf bulundurmak pek muvafıktır. Çocuk odaları ressamları odanın duvarlarına dayima itina etmişlerdir. Bu duvarların yağlı boya olmakla beraber üzerinde çocuk hayatını tasvir eden mevzular. . sandalye. Çünkü çocukla büyük adamı ayıran şiddetli oyun ihtiyacı bu boş mesafeyi zarurî kılar. masa-. fakat bu tam mahlûkun gene tam şekilde istihalesini temin edebilmektir. Şayet bu mümkün değilse muayyen bir oda içinde çocuğun kendisine mahsus eşyası bulunmalıdır. İçerisinde eşya hakikî ve kullanılabilir eşya olmalıdır.- 205 — bütün mesele bu eksik mahlûku tamamlamak değil. Şüphesiz ideal. Çocuk tasarrufun bütün mesuliyet ve selâhiyetlerini taşıyacaktır. İşte bu terbiyenin ilk muhiti ayile olduğuna göre en mühim vasıtalardan biri çocuğun odasidır. küçük. Şayet bu mümkün değilse. gardrop. Bir odaya ve müstakil sşyaya malik olan çocukta ahlâkî şahsiyetin teşekkülü şayanı hayret derrecede çabbuk olur. Fakat bu kadarı kâfi değil. hakikî bir oda olmalıdır. yahut hayvanlarla süslenmesi muvafıktır. gibi. Odanın ortasını dayima açık bırakmak lâzım gelecektir. Ayilede çocuğun müstakil bir odası olmalıdır. Bu eşyanın yegane sahip ve hâkimi çocuk olacaktır. hikâyeler. çocuğun odası bir oyuncak gibi taklit oda değil. lavabo. Avrupa'da onunla bilhassa oğraşan ressamlarda vardır.. Bu odada aranılacak şey en mühim şartlardan biri şüphesiz sıhhattir. bu eşyanın çocuk tarafından kolayca kollanabilecek gibi alçak. sade ve dayanıklı olmasıdır. Bir çocuk odasının eşyası hususî bir mobilye fikrini ifade eder. Çocuk odasının eşyası hakikatten ibaret olduğundan bu eşyanın tertip ve istimali tamamiyle büyük adam eşyasının aynı olmalıdır. büyük insanlara mahsus olan eşya da zarurette çocuklara tahsis olunabilir. Karyola.
İntizamperver olmasın1 . Bu itibarla çocuğunuz mümkün olduğu kadar mükemmel ve mücehhez bir türk çocuğu olacaktır. Siz bana muayyen vakalardan ve meselâ çocuğunuzun muayyen itiyatlarından bahsetmiyorsunuz. Onun münzevi ve bedbaht olmaması için muhitini nazarı itibar e almak mecburiyetindesiniz. Çocuklarınızın daha ziyade yakın muhitlerinin terbiyesini alıyorlar. nehiylere çok kıymet vermeyiniz. Fakat asıl mühim olan mesele başkadır. Benden bu terbiye için faydası olacak amelî kayideleri soruyorsunuz. Bir kere şu hakikati kabul ediniz ki çocuğumuza istediğimiz gibi terbiye vermek bizim elimizde değildir. Çünkü bu muhitlerin en yakını gene sizsiniz. Ne yapacaksınız? Bence emirlere.— 206 — Çocuğun terbiyesini soran anneye cevap Bana çocuğunuzun terbiyesi hakkında müracaat ediyorsunuz. Benim de sizden istediğim bir şey var: Tavsiyelerimi dikatle okumanız ve bir kere tecrübe etmedikten sonr harcı âlem fikirler gibi yabana atmamanızdır. Bu sözlerini muhayyilesi kuvvetli bir nazariyecinin tasavvurları olarak değil. O halde size en az ehemmiyet verilen fakat en büyük farkları vücude getiren bazı sebeplerden bahsedeceğim. Çocuğunuzun terbiyeli olması için hiç olmazsa şayanı tenkit olmıyan bir yuva hayatı vücude getiriniz. Yalnız çocuğunuz hakkında umumî tavsiyelerde bulunmamı istiyorsunuz. Bnnda şüphe yok. muayyen bir cemiyetin içinde yaşıyacaktır. Bununla beraber meyus olmayınız. Bukünğüayile hayatımıza göre çocuk tamamiyle bizim nüfuzumuzun altında kalmıyor. Çünkü o. Bu sizin hakkınız olabilir. çocuk terbiye etmiş bir adamın amelî tavsiyeleri olarak kabul edebilirsiniz. Yeni hayatın temas ve ihtilât yolları çoktur. Şu halde siz de çocuğuna ideal bir terbiye vermek istiyen her ana gibi iyi ve güzel usuller keşfetmek sevdasındasınız.
.. hep kendisine tabi olduğunu görüyorsunuz ve haklı olarak endîşe ediyorsunuz. ses çıkarma! „ gibi.. karın teşkkülünü izah eden mini mini çocukalr gördüm!. yahut seyyareleri bilen ve yahut yağmurun. Daha doğrusu şimdiye . Çocuk sizi makul ve adil tanısın. sus. Çocuğunuzu niçin bu hale getirdiniz?!. Belki siz de bir çok anneler gibi çocuğunuzun söz dinlemediğinden dolayı hiddetleniyorsunuz. kımıldama.. Annelerin gerçi pek azı zalimdir. Çocukla her gün meşgul olmak ta bence bir kabahattir. Hayır. fHer dakika elinden tutmayınız ve düşünce de her zaman kaldırmayınız. Bunlar arasında büyük türk şairlerinin manzumelerini ezber okuyanlar vardı." Çocuğunun nefeslerini sayarcasına hayatım kovahyan bir valde iyi bir eser vücude getiremez. Çocuğun maddî yahut manevî varlığı tehlikeye girmedikçe ona karışmayınız. yemek saatlerinden.kadar inicin onu itaat dayiresine sokmadınız ?!. hiç olmazsa yaptırınız. Bilmiyorum.. ona keyf ve hevesinizin kılıcını havale etmeyiniz!. Her şeyden evvel makul olmıyan ve çocuk tarafından yapılması da mümkün olmıyan emirleri hiç vermeyiniz: " Aç dur. dolaplarınızın eşyasından alacaktır. Fakat her ne hal ise bir kere emri vediniz. O halde?. belki bir alışkanlıktır. Çünkü bu emirleri verdiğiniz taktirde dinlenmemek akibetine oğrıyacaksmiz!. evin odalarından.— 207 — arzu ettiğiniz mini mini.. Bakınız size annelerin fena itiyatlarını işaret edeyim. elbisesinden. bu da terbiye midir? Terbiye de olsa.. Çocuğunuzu kukla . Çocuk için intizam bir iikir değil. intizam dersini sizin ağzınızdan değil. Onlar çok kere emretmeyi bilmezler! Çocuğun müracaatını ve hususiyle ricasını kabul etmeyi bilmedikleri gibi!. uyuma. Sizin tarafınızdan tereddüt onun için pek mühlik olur. Çocuğunuzun size değil. Sonradan pişman olmayınız ve sonradan! fedakârlık etmeyiniz. Tabiî bilmiyorum. Ben ihtilâl tarihlerinin kaharamanlarım sayan. ne işe yarar ?!. fakat çoğu da haddinden ziyade mülayimdir.
Onun ne allâme.. Bu münasibet bir kaç cepheden tessüs edebilir: Evvelâ nebatların hayatı.. oynamak. yahut mürebbiler çocuğun bahçedeki faaliyetini geliş. Çocuk.. bediî olmak üzere üç mühim alâka mevzuuîbahstir.. Çocukta bu üç alâkanın uyanması ve üç nevi şahsiyetin teşekkülü için en mühim şart "çocuğun büyük bir adam gibi mümkün olan bütün işlere . Burada en mühim hâdise 'çocuğun nebatlarla olan müaasebetini temin elmektir. Çocuk ve bahçe "Çocuklarımızı evde nasıl terbiye edelim?„ Serlevhasiyle yine "Son Saat . Bu bahiste başka fırsatlarla söyleyecek daha bir çok sözüm vardır. ne de ukalâ olması iyi bir şey değildir. Yapacağınız en büyük hizmet..'te çıkan bir makalemde çocukları» tekâmülünde hakikî evle eşyasının büyük tesirleri olacağını söylemiştim. Fakat unutmamalı ki bu ehemmiyetin mahiyeti psikolociyaî olmaktan çok ziyade. Bahçe de çocuğun tekâmülünde büyük bir rot oynamak kudretinde bir amildir. Bahçede yapılan bu nevi hareket sporlarının fayidelerini en ziyade tenefüz. çocuk kalsa daha iyi olur. Binaenaleyh bahçede hayatî. güzel bir faaliyet olarak düşünüyorlar: Koşmak. iktisadî. taşları toprakları karıştırmak. fizyoloçyaîdir. babalar.. saniyen bu nebatlardan istifade. Fikrimi açıkça söyleyebilmek için evvelâ fikrimin ne olmadığını bildirmeliyim: Bazı analar. noktasından düşünmelidir. sıhhat. kafasını yalanlar ve yanlışlarla doldurmamak ve vücudunu hastalık larla çürütmemektir. Ancak bahçe daha başka noktalardan görülecek bir mevzudur. Bırakınız o çocuk kalsın. salisen bu nebatların tanzimi. Ben bu başı boş» daha doğrusu insiyakı faaliyetin ehemmiyetini inkâr edecek derecede gafil değilim.- 208 - yapmayınız.
Bir çok kimseler "amelî. eşyanın tabiiyetine müstenit ve içtimaî tekâmüle hadim yaratı. tesadüfi faaliyetlerden değildir. 4 . yahut acemi adam için meçhuldür. Ancak hayatiyatın mutalariyle izah edebilir. Bir mevzu maddeye ayit olup ta hasseler ve adaleler ile yaşanmıyorsa " Amelîlik „ sıfatını alması haksızdır.- 209 — karıştırılmasıdır. tabiyetinden koparır. Bunlar çocuk. daha doğrusu " icat ve istihsal „ fikirleriyle birleştirmelidir.fl Babası bahçesindeki gülleri tımar ederken* sade seyreden bir çocuğun istifadesi kitap okunurken dinleyen veya tımar resimlerini gören çocuktan esaslıca.Ananın çekirdeğinden dikerek. ağaç budamak ameliyeleri keyfî.Ananın çekirdeğinden yetişen yabanilere aşı vurarak. Çocuklar bu mevzuların her biri hakkında ya büsbütün malûmatsızdır. . bahçe işlerinde de amelîlik sıfatını " adelî faaliyet „ . eserinin muvaffakiyetini söz ve fikir rüşvetinden değil. sıfaitı terbiyede "gözle görülen„ mevzulara veriyorlar ki tamamiyle yanlıştır. 2 .Ananın dallarından çelik yaparak. 3 .Ananın yavrularından ayırarak. yahut kafasında bir çok yanlış malumatla beraberdir. iktisat ve güzellik esasları vardır. Bu kıymetler dizisi de sebepsiz değildir. 5 . Meselâ ağaç dikmek. Bunlarda da yine hayat. Bahçe işle rizannec ildiğinden çok fazla zekâya ve tefekküre muhtaçtır. Meselâ "Bir cins ağaç nasıl çoğaltılır? „ sualine derece derece doğru ye kıymetli cevaplar vermek mümkündür: 1 . ağaç aşılamak. Fakat bu beş şeklin bşe ayrı kıymeti ihtiva eder. faklı değildir. Binaenaleyh her işte olduğu güi.. hâdiselerin muayyeniyetini görür.Yabaninin çekirdeğinden yetişen yabanilere ananın aşısını vurarak. Şu halde bu güukü Türkiye'nin muhtaç olduğu vatandaşlar faaliyetin? senpatik gösteren işgüzarlara değil. O efkâr umumiyeden çok ziyade eşyanın tabiyetini. Binaenaleyh teknik adamı hoşa gitse de gitmese de içtimai tekâmülün muhtaç olduğu adamdır.
Acaba bu cemaatsiz. Bu da gayet basit bir teşkilâtla: Fransız mekteplerinde olduğu gibi "Cantine scolaire» teşkilâtı yapılır. daha sonra ufak ve sermayesiz bir meslek. paspas yapmak. çok defa da açlıktan yahut hastalıktan ölür. Fikrimi izah ediyorum: Her şehirde. Çocuklar için iş odaları Türkiye şehirlerinde bir çok mescit. varidatları da vardır.. Bu binalar böylece kapalı kalmıya mı mahkûm olacaklar? Bunları alelade mektepler olarak kollanmak mümkün olmasın. Bütün bu çocuklar yalnız türk nüfusu değil. Bu yavrucaklara sepetçilik. Halbuki her mescidin yahut ufak caminin büyük bir salonu. Bunların üç şeye ihticı yardır: Evvelâ yiyecek. Sonra çarşıda bu fakir çocuklara . fakat en sıhhî ve mugaddi bir kap yemek verilir.. ufak cami vardır. Bütün çocukları mahalle mahalle bu ufak mabet binalarına toplamalıdır. sonra biraz terbiye ve tahsil. fırçacılık. Sonra bunları okutup yazdırmak lâzım. apteshaneleri vardır. fakat fevkalâde mektepler olarak kullanmak mümkün değil midir?. En ucuz.. Bunlar dilenir. dokumacılık. bu faaliyet öğleye kadar devam eder. yüzlerce fakir. en kolay bir sanatın •çıraklığı öğretilecektir. kâfidir.- 210 — cılık hassasını gösterebilenleredir. Bunun için hatta yüz çocuğa tek hoca. faaliyetin de hakikîsini ve kalbini seçelim. Öğleden sonra ayrı bir hoca daha doğrusu usta gelecektir. hiç «olmazsa tulumbası. . Malin iyisi kötüsü gibi. ekseriya akar suyu.. Bunların kendilerine göre vakıfları. gibi en basit. Bunlar metruk bir hâldedir. aç ve çıplak çocuk vardır.metruk camiler hiç bir işe yaramaz mı ?. Bu tahsil gayet basit bir tahsil olacaktır. Her şeyden evvel karınlarını doyurmak lâzımdır. sürünür. millî servettir.
O halde bu çocukları sefaletten kurtarmak bir vazifedir. talebe işlerinin satış hasılatı.— 211 — mahsus olan dükkânda bütün bu eşya satılığa çıkarılacaktır. Bu evler Norvoç'te ekseriya zengin sınıfın kadınları tarafından meccanen idare edilir. Türkiye'de binlerce çocuk aç ve tahsilzisdir. üstlerine. başlarına sarfedilecektir. Norveç iş evleri nahiyelerden yardım görürler. Tesisat masraflarına mahsus olmak üzere zengin bir vakıf ta vardır. Bu teşkilât bir tasavvur değil. tahakkuk etmiş bir fikirdir. . Ondan sonra iş odalarında tahsillerini bitiren çocuklar oraya buraya çırak olarak yerleştirileceklertir. nahiye ve belediye muavenetleridir. Bu eşyanın getireceği para yiyeceklerine. 1886 da Norveç'te yapılmıştır. Türkiye'de çocuk sarayı yapabilecek maddî ve manevî sermaye imkânları vardır. Norveç iş evlerinin varidatı hibeler. Bizde bu teşkilâtı vücude getirebilecek olan en yakın müessise Himayeyi Eytfal Cemiyetidir Türkiye'de mescit ve ufak camiler boştur. Bu müessiselerin gayesi himayesiz çocukları sefaletten kurtarmaktır..
.
Türkçülük .
.
Levy-Bruhl bu eserinde " insaniyet „ fikrinin tarihin bildiği bütün devirlerde bir olmayıp Yunanı kadimde. zaman ve mekânda sabit olmayıp bilâkis cemiyetten cemiyete ve muhitten muhite değişmiş olduğudur.. Bu tecrübeler diğer feylesofların nefsî tecrübeleriyle daha takviye edilirse ne alâ. haricî tabiyetin afakî bir surette tetkiki neticesinde tesis edilecek bir şey değil. bu sabit ve lâyetagayyer olan tabiati beşeriyenin esaslı ihtiyaçlarına istinat etmelidir. Roma'da. sadece " Yunanlı „ idi.Asrı Türklük Bir çok"feylesoflar için "tabiati beşeriye. ahlâk ve "kavaidi ahlâkiye.. Hiristiyanhğm ve İslâmlığın zuhurundan sonra başka başka olduğunu ve "insaniyetlin etnografyanın fiziyolojinin tavsif ettiği bütün insanları değil. Ahlâk ilmini tesis için yalnız feylesofun nefs ve nefsine ayit tecrübeleri kâfidir. Onun için bu enfesü usulü kabul eden feylesofların nazarında ahlâk ilmi hikmet. sadece bir kısım insanları ihtiva ettiğini söylüyor. Fransız içtimaiyatçılarından Levy-Bruhl bu değişme hâdisesini ahlâk ilmine dayir olan meşhur eserinde açık bir tarzda göstermiştir.. Filvaki Yunam kadim felsefesinde mevzuubahs olan " adam „ insaniyet değil. Feylesofların lisanyile "ilimi ahlâkw'i tesis için ne tarihe.. ne zaman ne de mekânla değişmez " insan dayıma insandır! Yine aynı feylesofların fikrince. biyoloji ilimleri gibi. Eflatun'un Cosmo14 . saikaları.sabit ve lâyetagayyerdir. Halbuki tarih ve etnografya malûmatının mukayeseli bir surette tetkiki neticesinde vasıl olacağımız mühim neticelerden biri " insaniyet „ fikrinin mutlak olmayıp izafî olduğu. zaruretleri birdir. Bu tabiatın ihtiyaçları... ne etnografyaya müracaat etmek ve bu suretle beşeriyetin zaman ve mekândaki tahavvüllerini tetkik etmek. sadece derunî tefahhusların yakın bir neticesidir. ve bu tahavvüllerin tabi olduğu sebepleri araştırmak hiç lâzım değildir.
'nin. aralarındaki servet.. Eski psikoloji de mevzuubahs olan bütün " melekât „ bu beyazın ve avrupalının melekâtıdir. Bihassa İslâmiyet. Bu tarz anlayış duyuş el'an avrupahlarda devam etmektedir. Gerçi Yunanlılar nazarında barbarlarda insaniyet mefhumuna dahil idiler. Avrupalıların müstemlike siyasetleri şüphesiz " müstemlike fikri . fikri kazandırdı.. Bu adam ve onun müradifi olan tasavvur. Levy-Bruhl'ün iptidaî cemiyetlerde zihnî melekâtm tetkikine dayir olan içtimaî psikoloji nevinden kitaplar eski neşriyat arasında pek görülmez. Avrupalılar nazarında " yerliler „ insaniyet fikrine pek zayif nispette iştirak eden unsurlardır. Aynı tahavvülü muhtelif cemiyetlerin terbiye gayesinde de görmek kabildir: Her cemiyette terbiyenin gayesi "Adam n dır. bütün insanları hak ve hakikat karşısında bir farzediyor. Fakat yine şayanı dikkattir ki Hıristiyanlık alemşümul bir din olmak iddiasına rağmen. hariçte kalanlara aynı kıymeti vermiyordu. Bu dar insaniyet fikrinin devamına diğer bir misal de psikoloji ve ruhiyat dediğimiz eski ilmin tekâmülüdür: Bu "ilim.. müstemlike hakkındaki ahlâkî kıymetlerin bir tabiidir. Roma İmperatorluğunun tesisi bilhassa İslamiyetin intişarı bu dar insaniyet fikri yerine insanlara daha geniş muhtevalı bir "insaniyet. Fakat bunlar ikinci derecede insanlardan addedilirlerdi. Barbarların nıüessiseleri Yunanlılar için yalnız bir eğlence mevzuuydu. Eski Yunanlılar kendilerile barbarlar arasındaki mesafeyi büyük farzediyorlar... mücerret bir . avrupalıdan gayrisini mevzuu haricinde bırakmıştır. nesep farklarını siliyordu. Ve yakın zamana kadar ahlâkî felsefe dediğimiz bahisler yunanı kadim felsefesinin yakından veya uzaktan tabii idi.. insaniyet fikrini yalnız hâkim olduğu insanlar fikriyle birleştiriyor. hatta Mısır'dan ve Şarktan aldıkları medeniyetleri sonraları unutuyorlardı.— 216 — lojisi ancak yunan sitelerini ihtiva ediyordu. Amerika'da yerliler hakkında cari olan örfler herkesin malûmudur. yakın zamana kadar beyaz adamdan.
Ayni adam fikri Kurunu Vustada zühdî bir mana ifade ediyordu. gelip geçici hâdiseler değil. zevk sahibi. fikrî ve ahlâkî itiyatları olan bir emmuzeçtir.. Bu seciyeden ikincisi "içtimaî bir ahlâk telâkkisi» dir. sıfatlariyle tavsif ettiğimiz müteaddit adam enmuzeçleri vardır. Romalılar nazarında aynı adam zafere teşne..'dır.. Bu seciye eski. ahlâkî. Bu telâkki eski dar ayile ahlâkı telâkkisine karşı gelen bir kuvvettir. Atina'nın nazarında bu adam ince fikirli. kof belâgatçiliğe ve seri tefekküre karşı gelen bir kuvvettir.. bünyesinde mühim tahavvüller vücude getirdi. "iyi mübarek. Bütün bu tahavvülleri vücude getiren sebepler şüphesiz sathî.. mücerret mübahaselere kadir olandı. hürriyetperver ve edebî bir delâleti vardı. Aynı harp ve onu temadi ettiren büyük sarsıntıların da " adam n 'ı anlayışımız ve düşünüşümüz üzerinde tesiri olması zarurîdir.. Meşrutiyetten beri "Adam» hakkındaki telâkkimiz mütemadiyen tahavvül etmiştir. Bizim gibi süratle değişen milletlerin tarihinde de bu tahavvülü işaret etmek mümkündür. edebiyat ve senayii nefiseye bigâne olan bir enmuzece ayitti. melek. pek müşahhas bir fikir yani bedenî. Bence bu enmuzeci vücude getiren iki seciyeden biri " ilmî ve müspet bir kafa . Bu tesirlerle bu günün Türklerin nazarında tecelli eden "adam.- 217 - fikir değil. Bu tahavvülü görmek için iki üç bin senelik tarihe müracaat etmek zarurî değildir. . belki cemiyetimizin esaslı telâkkilerini müteesir edebilen bünyevî sebeplerdir. Aynı fikrin Rönesans'ta daha lâdinî. Her iki seciyeyi hayız olan adam asrî türklüğün başlıca seciyelerim taşıyor demektir. Harbi Umumî bütün avrupa milletlerinin iktisadî. kendi halinde. enmuzeci acaba nedir?. görülüyor kü müceret ve sabit farzettiğimiz mefhumlar bile zaman ve mekânla tahavvül edebiliyor. mukavim vücutlu. insan.
İstibdat ve Saltanatı kaldırdınız. ilâhî bir hamle gibi cehli yıktınız» yerine ilmi koydunuz. mezarınızın başında susarken içtimaiyatınızın . Ölümünüz ise mefkurenin ebediyetine ne büyük şahittir. ondan bir Millet çıkardınız. güneşe bakmayı da öğrettiniz. yalnız bir ilim ve felsefe yapmakla doy madınız. Ziya Bey siz. yerine imanı koydunuz. ümitsizliği kovdunuz. yerine usulü koydunuz. Yalnız Ziya Bey. siz. senelerce evvel irademiz mefluç bir hâlde sanki paslıydı. Siz. her millî hissi alıp türk ölkesinin en hücra köşelerine kadar götürdünüz ve onlarla her türkün kalbinde histen bir abide inşa ettiniz. ilminizin ve felsefenizin edebiyatını da yaptınız.. o kadar büyüksünüz kü bunu ifade etmek için bizzat yarattığınız millî edebiyatın kuvveti bile kâfi gelemez. büyük alim. Ziya Bey! Senelerce evvel hislerimiz maddî ve hodbin hislerdi. siz. Ziya Bey! Hayatınız hayatı bir takım maddî ve süflî kuvvetlerin bir terkibi gibi anlayanlar için ne kat'i bir tekzipti. Ziya Bey! Bundan senelerce evvel gözlerimiz karanlığa çok alışmıştı. bize millî ve insanî hislerin varlığını öğrettiniz! Ziya Bey. Siz bir Ümmeti ışıldattınız. siz bize iradenin yaratıcı kudretini ilân ettiniz... bize ışığı gösterdiniz: Fakat Ziya Bey siz.— 218 — Büyük üstadın kabri başında Büyük alim ve müderris Ziya Bey! kabrinizin başında ve arkadaşlarınızın lisanından size hitab ediyorum.. Sizin büyüklüğünüzü teslim için susmak lâzımdır. bize ışığı göstermekle kanmadınız. Ziya Bey siz.. Büyük mümin.. Çünkü sükût bilirsiniz ki ekseri ahvalde bir belagattir. Büyük feylesof siz. fikirlerden anarşiyi kaldırdınız. Hülâsa Ziya Bey. yerine istiklal ve hüriyyeti koydunuz.
Fakat bu olanın vücûdunu. vücudunu madenî bir billur gibi gösteremez!. Gök Alp hemen her yazısında Türkçülük mefkuresinin ne olmadığını göstermek istediği zaman felsefesinin parmağıyle işaret ediyor.. Eğer bu millî kahraman zuhur etmeseydi ilmin mütalâası. Türkçülüğü mazimizin devamı gibi anhyan muhafazakârları tanımazdı. Ziya Beyde canlı harsı afakî usullerle keşif ve tespit etmek iradesi son zamanlarda tereddüde uğramış gibiydi. cebrin düsturları sırf zihnî kalacaktı. Roger Marx ismindeki müellifin " Art Social „ adlı kitabının nihayetindeki ankete iştirak eden Bergson şöyle diyor: " Ana navîyi tekrar etmekle büyük sanat ananemize riayet etmiş olmayız.. Yaratıcı Türkçülük Merhum Gök Alp Ziya Türkçülüğün tarihini vücude getirirken bütün menfi ve irticakâr telâkkilere isyan ederdi. şahsını. ancak Mustafa Kemal'in irade* sinde görebildik. O hâlde hayatı hayalleriyle duyurmak istiyen sanatkârla hayatı mefhumlariyle anlatmak istiyen feylesofa müracaatten başka bir şey kalmıyordu. hiç bir içtimaî tefekkür bize henüz " olmıyan „ fakat * olmakta olan „ bir hayatın şahsını. bazen de millî bir feylesofun vicdanına sokup çıkarmak istiyordu.milletler ise sırrı ebediyete mazhardırlar. O sanat ananasi ki şimdiye kadar hep yeniyi ara- . Gerçi hayat da bu kanaati te'yitten başka bir şey yapmadı. Bunların mezhebine " Tarihî Türkçülük „ derdi. Çünkü hiç bir ilim.Mİ 1/ büyük ve sert bir kanununu tekrardan kendimi alamıyorum: "Fertler fani.n.. Biz ilmin kafasiyle olması lâzım geleni düşünmekle kaldık. Bilmem bu noktada haklı mıyım?!. Bu parmağı bazen sanatkârın. Gök Alp Türkçülüğü mazimizin sultasından kurtarmak için hep mefkureyi işaret ediyor ve ona sanki İâhutî bir makam veriyordu.
mak olmuştur .. Bu kıymetlerin duyuiabilmesi için bir Türkün ne alim. Tekniksiz bir sanat ve ilimsiz bir felsefeyi anhyamadiğımı söylemiye lüzum varmi ?. O zaman bilgilerimizle duygularımız. Duygu türkçülüğünün vaziyeti vecit ve istikrak vaziyetidir. değişmek ananesine uymakla kabildir. Bilgi türkçülügünün vaziyetif tefekkür vaziyetidir. ne de feylezof olmasına lüzum yoktur.. Hangi ufuk geridedir ? . Artık o zaman: ya kalbimizin durması.. sanatte yaşayışta yenilik. Bununla beraber bu milliyet duygusunun ne tabiîliğini. Hangi değişiklik inkârsizdır ?. anler olmuştur. bu duygyu|tabiî ve zarurî bir kuvvet olarak izah ediliyor. Türkçü her şeyden ziyade sanatkâr bir feylezof olmak mecburiyetindedir. „ Bergson'un Fransızlar için söylediği bu> sözler hangi milletin anane felsefesi için doğru olmaz ? . Fakat vaktaki bu bilgi. Bu hâlin adına "duygu türkçülüğü» diyorum.. Milliyet duygusu mücbirdir.. o zaman bu tabiî saikanın imkân âleminde vü- . aklımızla kalbimiz arasında garip bir çarpışma başlar. Benim anladığım türkçülük Bir Türk için en samimî hayat türklük denilen manevî kıymetleri yaşamaktır. Elverirki bu kıymetler lüzumu kadar sınırlanmış olsun. ne de zarurîliğini hakkiyle idrak edemediğimiz. Türkçülük fikri sanat ve: felsefe fikridir... Hangi yenilik " yeniliksiz n 'dir ?. Ruhumuzun ne ahengi kalır... Bir susuzluk. Bu kontrol son hadlerine varınca milliyetler ilminden ibaret bir nevi muhkem bilgi vücude gelir. Bu son bilginin türklük için elde edilmesine de "Bilgi türkçülüğü* diyorum. eski ananelere riayet etmekle değil.... yahut ne de sükûneti kalır. açlık duygusu gibi milliyet duygusu da ta* biatin zaruretini bildiren kuvvetlerdendir. bilgilerimizin kontrolü lâzım gelir. Bence lisanda.
turkiyatçı değildiler. çeşmeler vücude getirdiler. Yaşayışın bu manzarasına da "irade türkçülüğü „ diyorum. yahut siyasî istiklâlini elde etmek için değil. bir Hayrettin. Türk sanatkârının anlaşılmayan s/ •• Eskiden bir İlyas Ali. O halde bugünkü Türklerin vazifesi ne duygu türkcülüğü. Onları elde etmek için çabalamak bir ihtiyaç oluyor. fiilleri. ne de düşünce türkçüiüğüdür. bir Kasım ağa vardı. bir Sinan. Bu istilâ devrinin sanatkâr mantığı şundan ibaretti: Eski Yunanistan sanati. Bu da türklerin siyasî vahdetini. Şimdi benim anladığım türkçülük işte budur. Türk toprakları garp sanatinin zevki tarafından istilâ edildiği zamanlar bu üstatların eserleri anlaşılmaz oldu. yahut Rönesans sanati. İtalyan ve Firenk ustalar bir . belki bir ilim. yahut Barok. Bunlar mimar idiler. irade türkçülüğüdür. Bu çalışma bir yandan milliyet vicdanımızı» tazyiki. Bir çok Rum. Türk mimarı idiler. bir Mehmet Ağa. Binaenaleyh sanatın bu yüksek numunelerini taklit etmekten başka bir şey yapılamaz. türbeler. Camiler. Rokoko tarzı en yüksek sanat nevidir. iktisat ve adalet Türkiye'sini tamamlamak için mütemadiyen irade sarf etmektir._ 221 — cude getirebileceği bütün hareketleri. eserleri mubah ve insanî görüyoruz. fakat eserlerine türklüğün damgasını vurdular. İrade türkçülüğünün vaziyeti yaratmak vaziyetidir. Türkiye'de türkçülüğün tekâmülü nazarı dikkate alınırsa bunun bu üç merhaleden ikisini geçtiği ve üçüncü merhalenin siyasî derecelerine vardığı görülüyor. bir yandan da milliyet ilmimizin irşadı ile oluyor. Belki de bir türkçü. Hep bu eserler Türk oldular. Ve harekete başhyoruz.
Fakat buda ilmî bir kastla. başka bir Rönesans. kendi kendine oldu. insiyaki bir surette. Onun için Yunanîden.. Rokokodan. Bu ustalar sade türk ve büyük sanatkâr oldukları içindir ki kemerlerini. Mimar Vedat Bey Yeni Postahane binasını yaptığı tarihten beri yeni türk sanatkârlarında şayanı dikkat bir uğraşma var. her binaya bir türklük dam ğasını vumak için çabalıyorlar. Türkçülük mefkuresinin açtığı çığır ne dir? Bunu anlamak için otuz senedenberi Türkiye'nin her tarafında kırılan cami kemerlerine ve her tarafında şişen cami kubbelerine bakmak kâfidir!. lar. Bu istihale tabiatiyle. Hep teceddütçü olan bu adamların misalinden koyu bir muhafazakârlık ve ananeperestlik düsturu çıkarılabilirini?. lkubbeyi. . müstehaselerden değil. tezyinatlarım türkeştirdiler ve ilhamlarını maziden. Âlim ve içtimaiyatçı olan yeni mimarlar bize yeni bir sanat kazandırabildiler mi? Eski mimarlar kırık kemeri.— 222 — bakıma türk şehirlerini zevkler vatanına benzeten yabancı eserlerini hep böyle vücude getirdiler. kubbelerini. her haricî sultayı olduğu gibi kabul eden menfi bir mevcut değildi. düşünüyorlar. vicdandan ve muasır cemiyetin hayatından aldılar. Lâkin bu istilâ kat'i olamazdı. Barokdan hemen hemen başka bir Yunanı. taşınıyorlar. Mimarlıkta hep milliyeti türklüğü arıyor.. Âiim ve içtimaiyatçı olmıyan eski ustalar tarihe bir türk sanati kazan" dırdılar. Rönesansdan... mantıkî bir mücahede ile sunî bir surette olmadı. Çünkü millet her şeyi. vücude getirdi. istilâktiti şekil âlemin Türkleri olarak kullanmadılar.
kadın .
.
Fakat ilimle beslenmiyen bir sanayi nasıl yaşar?! Onun için garp medeniyeti bir sanayi medeniyeti olduğundan ziyade bir ilim . Garp cemiyetlerinde müsavat fikirleri bir tesadüf veya keyif mahsulü müdür?! hayır! Belliki bu fikirler bizzat cemiyetin bazı esaslı akidelerine dahildir. olmamalı mı? „ sualine içtimaî vakıalara müstenit tetkikat yapan bir ilmin. Müsavatçılık mefkuresini vücude getiren.. ilim. bünyevî bir sebeptir. Muasır garp medeniyetinde bu hâkim kuvvetler üçtür: Sanayi. yani içtimaiyatın şimdiden cevap verip veremeyeceğini mevzubahs ediyor. bu milletlerde hükümet yalnız halk için çahşmıya değil.- 225 - Demokrasi ve kadın Geçen sene îstanbu'Iu ziyaret etmiş ve Darülfünunda fransız sosyolojisine dayir bir konferans vermiş olan Paris Darülfünunu müderrislerinden Müsyü Bougle "De la Sociologie â l'Action Sociale „ adlı bir eser neşretmiştir. İşte müsavatçılık içtimaî bir vak'a gibi kabul edilince kadınların da bundan müstefit olması kadar tabiî ne olabilir ?! Fakat buna karşı iki cinsin arasındaki " uzviyet farkı.şüphesiz müspet ilimler . Garplı her şeyden evvel tabiate hâkim bir adamdır. bu mefkurenin müradifi olan içtimaî bir tahavvül. Garp milletlerinde demokrasinin tarakkisi de şayanı dikkat bir vasıf mümeyyizdir: Bu milletler gitgide kendi mukadderatlarına kendileri vazıülyet olmakta. Garp büyük sanayiin vatanıdır.'nı ileriye sürerler ve derler ki: Kadınla erkek arasındaki uzvî fark fikrî ve hele sisasî . bilhassa Parlamentoya dahil olmalı mı.dir. Bu kitabın bir faslı "Fâminisme et Sociologie. Professör Bouglö "Kadın bütün içtimaî mesleklere. halka hesap vermiye mecbur tutulmaktadır. Vicdanı ammede bu kontrola mesnet olan fikirler müsavat fikirleridir.medeniyetidir. Bougle'ye nazaran her medeniyette bir takım hâkim kuvvetleri vardır. demokrasi..
. Filvaki uzvî farzettiğimiz bir çok kuvvet ve kabiliyetlerimizin menşei. aklı teşrihi bünye tayin eder.. Halbuki tarih ve etnografya bunun aksini gösteriyor. içtimaî muhitimizdir. ahlakî akideleridir. Bir çok kabileler gösterilebiürki arada kadının vazifesi muarızların mikyasiyle hiçte kadın işi değildir. Burada müessir olan kadının bünyesi degii bizzat cemiyetin bünyesi. Şu takdirce bir cemiyet içinde kadının iştirakten mahrum kaldığı bazı vazifeler varsa bunun da menşei dinî. Ve gene dinî bir akidenin kadına kapadığı bazı yolları iktisadî tekâmülün açması mümkündür. zevce. Ya bu gün aynı kadın nasıl bir mevki sahibi olacak ?!. Bu gibi iddiaların neticesi dayima menfi veya meşkûk. fakat terbiyenin yani cemiyetten gelen tesirlerin pek mühim olduğudur. manevî. Bu sualin cevabı da teşrihte değil. bilâkis soyolojinin bu noktada •öğreteceği dimağın her şey olmadığı. tarihte ve zaman ve mekânın icabatindadır.. olmak lâzım geliyor. balıkçılık. "Cinsi zaif. hammallık. Şu halde kadınla erkek arasındaki taksimi amelin menşei uzvî değil. ne de zaman ve mekânda sabit. Biyoloji ile izah edilmek istenilen bir çok ruhiyat hâdiselerinin hakikî izahı içtimaiyattadır. fikrini her cemiyette bulmak kabil değil. ahlakî. demektir.. ahlâkî bir sebeptir.. Fakat bu istişhadin temeli maddiyeci bir kanattir: Zira böyle demek. bütün zaman ve mekânda kadınla erkek arasındaki taksimi amelin doğrudan doğruya cinsî bir esas üzerinde yapılması iktiza ederdi. Kadın ancak bir ana. içtimaî bir zaruretti. ayilesinin reisi olabilir. Nitekim dün kadının yalnız valide. Patriyarkal ayilede baba ufak . zevce ve ayile reisi olması biyolocyaî bir zaruret değildi. Meselâ çiftçilik..— 226 — sahede kadın ile erkeğin müsavi olmalarına bir manidir. Kadının deruhte ettiği vazifeler ne yeknesak. İlim bu gibi farziyeleri teyit ediyor mu? hayır. bu cemiyetin dinî. Mubah ve haram fikirleri tarih menşeli fikirlerden olduklarından cemiyetin değişmesiyle bunların de değişmesi mümkündür. Eğer böyle olmasaydı. hatta bazı kabilelerde muhariplik bile!.
Babaya. Bu gibi vukuatın kadın hakkındaki fikirlerimiz. kadınlarınızı erkeklermiz gibil aynı hizada. talâkkilerimiz üzerinde tesiri olmaması: mümkünmü ?! Kadına bütün iktisadî mevkileri bahşettikten sonra daha doğrusu kadın iktisadî hürriyetini aldıktan sonra ondan siyasî hürriyeti esirgemek mümkünmüdür ?!.. Bu fırsatla kadınlar o zamana kadar mahrum oldukları erkek işlerine girmişlerdir. Bu hatibin mantığı gayet kuvvetliydi. ne bir atelyedir. ise feminizm haricinde nemalanamaz. büyük bir nüfuz temin eden ve buna mukabil kadına hürriyet vermiyen bu bünye garp cemiyetlerinde muhtelif amillerin. Derken kürsüye bir ikinci hatip daha.. tesiriyle bozulmuştur. Aynı zamanda istihsal ve istihlâk etmek kudretini ve kendi kendisine kifayet etmek iktidarını kaybetmiştir. Kadın ve hayat — Efendiler iktisadî olmıyan bir istiklâl. iktisadî haklarınızı taarruzdan kurtarmadıkça biz Türkler için bir istiklâl naşı mezubahs olabilir?! Efendiler. Müsavat fikirleri. Hü* lâsa demokrasi müsavat fikriyle tevemdir. nasıl bir istiklâldir ?! gümrüklerinize hâkim olmadıkça.. kazanamazsa o kadınların dahil olduğu cemiyete nasıl müstakil diyelim?!. Ayile bünyesini sarsan son hâdiselerden biride Cihan Harbi olmuştur. Diyordiki: . İşte ben bundan on. aynı ehemmiyetle içtimaî hayata karıştırmıyan ve kabul etmiyen hayat nasıl müstakil bir hayat olabilir ?J Türk kadını yuvasını terk ettiği dakikada her hangi içtimaî vazife alamazsa. çıktı.- 227 - bir hükümetin reisi ve muayyen bir dînin nâzımıdır. on iki sene evvel böyle söylenerek tt İstiklâli millî „ şerefine yapılan bir içtimada nutkuma devam ediyordum. Harp cephelerine giden erkeklerin bıraktığı boşlukları doldurmak için kadınlara seferberlik ilân etmişlerdi. Artık yuva ne bir hükümet..
. „ . bu mantıkçılarla mantık dayiresinde anlaşmak faydasız değildir. ne istiyorsunuz? Önümüzde hayat.. Memuriyette kadın. ondan sonra !.. Biz de. hayata musallat olmak istiyen aklı mücerredin mantığı. darülfünunda kadın.. fakat evvelâ kadınlarınız Mal Hatun kadar "Saliha» olsunlar. On beş senedenberi bu masum halk gibi cahil hükümet adamı da bu mantığın kurbanı oldu. Zahiren kadın inkılâbını meşru gören ve halkın dikkatini inkılâbın usulüne çağıran bu hakikî mürteci ve yalancı müteceddidi halk daha çok beğeniyordu. fakat bir kere hayata bakalım.. Acaba el'an kuvvetli olan bu mantık değilmi dir ?! Mantıkçılar diyorlar ki: — Pek güzel! Biz kadının içtimaî hayata karışmasına da taraftarız. Bir maarif vekilinin dediği gibi: " Kadınlarınız mütemadiyen içtimaî emri vakiler ihdas ediyorlar.- 228 - — Bey biraderimizin dedikleri çok iyi. cemiyet. hep birdenbire ihdas edilmiş ve gittikçe kuvvet ve metanet bulmuş sayısız emri vakilerdir. Hayır» Hammler. Halk bu mnatığı daha kuvvetli buluyor ve sahibini daha çok alkışlıyordu. ondan sonra piyano çalsınlar!.Fakat kadınlarınız ekekler seviyesinde mi?! Kadınlarınızı bîr kere o seviyeye getirelim. mantıkî mantıktır! — Efendiler.. Evvelâ kadınlarınız iyi yemek pişirmeyi ve çamaşır yıkamayı öğrensinler. karada kalacaksınız. Bizim için bu emri vakileri takip edebilmek ne büyük bir muyaffakiyettir ! . ticarette kadın. Kadın meselesi bütün bir " emri vakiler „ silsilesidir. yirminci asrın içtimaî şerayiti. iktisat. sizin için yüzmek ihtiyacı . ondan sonra erkekle yarışa çıksınlar. ikiden biri: Ya bir gün gelip kadının bu denize çıkacağını ve denize düşeceğini bildiğiniz halde. çok doğru.. Kadın inkılâbına sekte vermek istieyn bu kara kuvvet her ne olursa olsun. düşmezsiniz. sanatte kadın. Çünkü mantıksız olan asıl mantık değil. diyoruz. gibi muhtelif isim ye tabirlerle ifadeye çalıştığımız bir hayat denizi vardır.
Bunlardan hangisini kabul ediyorsunuz ? — Şüphesiz kadının bir gün gelip bu hayat denizine çıkacağını kabul ediyorum.„ diyeceksiniz ve böylelikle onları aldatacaksınız !. Çünkü bu çocuklar yüzmenin gramerini yani aklını tahsil etmiş olmalarına rağmen yizmenin itiyadını ve şevki tabiîsini kazanmamışlardı!. idmanlar evvelce de vardı. matlup hasıl oldumuydu?!. — Yüzmeyi tariften evvel. Bir kere " Denize atmak! „ deme•dim. Fakat acele etmiyoruz. — O halde ?!. Yahut yüzmek ihtiyacını teslim ederek alıştıracaksınız.. Bakınız fikrimi izah edeyim: Amerikalı feylesof ve pedagok mister Dewey bir gün Amerika'daki yüzgeç mekteplerinden birini ziyaret etmiş. ilim. Onları islâh etmeli. — Telâş etmeyiniz.. — O halde bu yüzmeyi öğretmek için nasıl bir usûl takip etmeliyiz? — Mektep. Bu mekteplerde çocuk sunî ve iradî hareketlerle bir oda içerisinde kollarını.... — Nedir o çare ?!. bacaklarını kımıldatarak yüzmeye ahştırıhyormuş.— 229 — yoktur ! . — Fakat bütün bu muhitler.. tedrisatında. usulünde idi. Yüzme öğrenmeden evvel kadını denize atmak yazıktır! Evvelâ yüzmeyi öğretelim. tahsil.. — Olmadı amma kabahat bu mekteplerin şerayitinde.. Binaenaleyh bu çocukları yüzdürmek için tek çare kalıyordu. Büyük terbiyeci en müstayitleı inden birine şu suali sormuş: " Oğlum sen denize düşsen ne yaparsın? „ Cevap gayet samimiydi: "Batarım efendim!... Sonra... — O halde müsaade ederseniz sözü selâhiyettarlarma bırakalım.. — O halde. terbiye. biz de sizin gibi yüzme öğrenmesini istiyoruz. denize sokmak! — Ya boğulursa ?!. ondan sonra kadını denize çıkmakta serbes bırakalım*.. boğulmak o kadar kolay .. Kadın inkılâbına tekaddüm etmişti. " Sokmak „ dedim..
Bir üçüncüsü diyor ki: — Taaddüdü zevcat asıl hayatî bir meseledir. mukayyettir.. taaddüdü zevcatm kanunen menedilmesidir. fakat bu meşruiyet mutlak değil. ya hukukî veya sırf iktisadî bir noktayı nazardan yapılıyor ve taaddüdü zevcat meselesi sırf dinî bir itikat.. kadın ancak ve illâ hayata çıkarak. Ve her ihtimale karşı yanında* smız. Gerçi taaddüdü zevcat dinen meşrudur. elverir ki mürebbiler şevki tabiînin ilhamları yerine mücerret aklın düsturlarını ikame etmiş olmasınlar!. söylenilen bütün söz- . Çünkü bu cevaz nüfusumuzun tekessüriyle ve eşsiz kalan yüzbinlerce kadının refah ve seadetiyle alâkadardır. bir mantık ve bir menfaat meselesi gibi vazediliyor! Lehte aleyhte.— 230 — değildir! Elverir ki fert bir hayvan ve bir çocuk safiyetini muhafaza etmiş olsun.. Çünkü hakkında ahkâmı seriye vardır. Ve binnetice meşru olan. Fakat dayıma bir şart île: "Yüzmek ancak ve illâ su içinde öğrenilebilir. Taaddüdü zevcat bir fikir meselesi midir? Biri diyor ki: — Taaddüdü zevcat dinen menedüemez. Eğer hata ederse tashih edersiniz.. Ne hacet bazı milletler çocuklarını bu usulle yüzmiye alıştırmıyorlar mı ?. Buna karşı bir diğeri cevap veriyor: — Bilâkis taaddüdü zevcatm dinen meni lâzım gelir.. „ . hayata çıktıktan sonra ve hayat içinde hayat melekesini kazanabilir. Taaddüdü zevcata kanun cevaz vermelidir. Çünkü bu cihet ruhu şeriate daha muvafıktır.. Ne gariptir ki bütün münakaşalar ya dinî. haricindeki bir akılda ve tahsilde değil!. Zira her fiilin tecrübesi kendindedir...
Afakî olmadan evvel meseleye vaziyet etmeniz lâzım gelir.. hangi alimden aldınız? Yarın bir takım köylüler taaddüdü zevcat meselesini "ucuz amele temin eden bir usul „ gibi vazederlerse onlara karşı ne diyelim?! Bu köylülerin aynı meseleyi vaz'ile sizin vazuuz arasında bir nezaket farkından başka ne vardır ? Fakat diyeceksiniy ki: — Biz meseleyi enfüsî bir surette hâlletmek istemiyoruz. çünkü hakkında şu veya bu ahkâmı seriye vardır„ diyenlere soruyorum: — O halde menetmeyinizL Menetmediğiniz müddetçe taaddüdü zevcat hâdisesi çoğaldı mı?! Menetmemekte devam ederseniz aynı hâdisenin tenakusuna mani olabilecek misiniz?!. her şey. tezayüdü nüfus refahı iktisadî. çünkü bu sözlerden hiçbiri taaddüdü zevcat meselesini afakî bir surette vazetmiyor. sonra afakî olabilirsiniz. — O halde acele etmiyelim!. "Taaddüdü zevcata cevaz vermeli.. Fakat suali yalnız her günkü müşahedelerinize ve vicdanınıza sormak kâfidir.. — Bu ne demek?! — Sarahaten şu demek ki siz taddüdü zevcat gibi sırf "ahlâkî. gibi tamamiyle "maddîw yahut "intifaîB bir mecraya sokuyorsunuz ve ahlâkî meseleyi iktisadî endişelerle sarıyor15 . "Bilâlkis taaddüdü zevcatın meni lâzım gelir... nereden. her iş ruhu şeriate daha muvafık olduğu için mi menediliyor.. afakî bir surette halletmeyi düşünüyoruz!. çünkü bu cevaz nüfusumuzun tekessüriyle alâkadardır» diyenlere soruyorum : — Fakat taaddüdü zevcat meselesini nüfus miyariyle hâlletmek selâhiyetini veren kimdir? Bu selâhiyeti ve bu cevazı kimden.. "Taaddüdü zevcat dinen mendilemez. bir meseleyi bereketi tenasül. çünkü bu cihet ruhu şeriate daha muvafıktır» diyenlere soruyorum : — Gayet açık olarak söyleyiniz.- 231 — ler fikrî ve edebî olan bütün servetlerine rağmen aynı derecede sakattır. Veya muvafık olduğu için mi cayiz görülüyor ? Bunun için cevap istemez.
— Sözünüzü bitirmiye lüzum bile yok! Çünkü ne diyeceğinizi biliyorum ve bekliyordum: Evet " Senin benim vicdanım mı. ne de dinin uşağıdır! Ahlâk ahlâktır. milyonlara baliğ olan köylü kadınlarının mı?!... diyecektiniz değil mi?!. siyaset sahesinde istiklâli.sunuz. O hepimizden büyük ve biz onun belki bir tabiiyiz. "Taaddüdü zevcat cayiz değildir ve müdafaa edilemez. Birden fazla kadın alamazsınız ve birden fazla kadın da size varmaz. ve emirleri müstakildir... millî tarihin. çirkindir!. millî hayatın vicdanıdır. diyelim.. yoksa ekseriyetin. ne de milyonlara baliğ olan köylü kadınlarınındır.. kadın hayatında hürriyeti ve hukuk sahesinde müsavatı tesis eden "mületw denilen o manevî mahlukundur.. fakat "mefkûrevî milletin „' dir. ahlâkî vicdan milletin. askerlik sahesinde zaferi. diyor.. Hiç bir kimse hiç bir vîcdanfbizejtaaddüdü zevcat gibi bir milletin harsi için en r manevî ve en harim bir davayı cetvel ve pergerle hallet dememiştir !.. benim vicdanım mı yoksa ekseriyetin vicdanı mı ?. Ve çünkü ahlâkımızın vicdanı: "yanlıştır. Zaten buna ne hakkınız var?! Binaenaleyh evvela taaddüdü zevcat meselesinin ahlâkî bir mesele olduğunu kabul ediniz ve teslim^buyurunuz ki: Ahlâkî hayat orijinal bir hayat demektir. çünkü bugünkü ahlâkî vicdanımıza tamamiyle mugayirdir. İşte cevabı: "ahlâkî vicdan» ne senin. Çünkü asıl hayatın mantığı yalnız ondadır ve bu ahlâkî vicdanın emirleri mevzuubahs olduğu zaman gözümüzü Anadolu'nun insan barınamıyan ve ot yaşamıyan tuzlu ve kireçli . Ve belki de haberiniz olmıyarak vicdanın emri yerine pergerinizinfuçlarımzı gösteriyorsunuz. Daha nasıl delil istiyorsunuz ?!. O. Çünkü bu ahlâkî bir «zillettir. fenadır. her hangi münferit şahsın vicdanı değildir. Bütün cehline ve bütün sefaletine rağmen yaşıyan. ne benim. Onun için ferdî fikirlerimizi o vicdana musallat edeceğimiz yerde o vicdanın mantığını kendimize mantık yapalım. — "Fakat ahlâkî vicdan„ dediğiniz şey nedir?! Senin. ne iktisadın kölesi. "Ahlâkî vicdan.
hatta erkekle mücadeleye . Yalnız sunuda ilave edeyim ki: İçtimaî bahisleri münakaşa edenler için iki noksan pek tehlikelidir.. her yeni mübahasede gene aynı sabit fikir: " Kadın erkeğin müsavisi olabilir mi? »Bereket versin ki içtimaî hareketler yalnız kendi temayüllerini ve istikametlerini kovalıyorlar. Çünkü ahlâkî vicdanın en ziyade temerküz ettiği mihraklar yalnız bunlardır. Hiç bir kadın yeniliği mantık müsademelerinin.. Fakat her hâlde hissi selimi zedeiemiyen bir cehil ahlâkî kıymetleri hırpalıyan sahte ilimcilikten daha az zararlıdır!. sanate giriyor. "ahlâkî vicdan„ diye " mistik „ bir mahluktan bahsettiniz! Bu mevzu bizatihi muhtacı ispat değil midir ?!. Bunlardan biri: "hissi selim„ dediğimiz hayat ve tekâmül hissini kaybetmektir. İlme giriyor. Zaten benim sözlerim içtimaiyat bahislerine alışık olanlar içindi. Fakat kadın inkılâbını sevmiyenlerin mantığı bu yirmi senedenberi sanki donmuş gibi hiç te değişmiyor! Her yeni mecliste.. ve bu şehirler arasında İstanbul. ticarete giriyor. Bütün acemiliklerine rağmen girdiği sahede türk kadını muvaffak dahi oluyor. İzmir gibi en mütekâmil şehirlerimizi tercih edelim. Türkiye'de cemiyet ve kadın Yirmi seneye yakın bir zamandanberi türk kadını inkılâbını yapıyor. bilâkis bugün medeniyetin " mehdi zuhuru» olan şehirlere çevirelim. diğeri içtimaî hâdiseleri kendi tabiat ve zaruretlerine mutabık bir ilim zihniyetinden ve ilmî bir usulden mahrum bulunmaktır!. — Doğru! taaddüdü zevcat makalesiyle bilmiyenlere içti* maiyat dersi verilemez.. ... — Fakat sizin müdafaanız çok müphem.giriyor.. Medeniyet meselesinde "köylere gidelim!„ demek nasıl sakatsa.— 233 — çöllerine çevirmiyelim. ahlâk ve "taaddüdü zevcatnmeselesindede"köylülerin fikrini alalım!„ demek öylece sakattır..
yahut kanaatleri her ne olursa olsun.. türk ayilesinin tabiî bir surette değişmesi neticesinde değişiyor.. Türk kadını...n Olduğunu söylüyorlar. Gerçi türk kadının inkılâbına fikren taraftar olmiyanlar da bize itirazlarının mebdeini ilimden aldıklarını söylüyorlar ve diyorlar ki.zaman kadın hayatı bu günkü ev kadını şartları haricindeki şartlarla birleşmemiştir? İşte kadmcıhk cerayemnın muarızları senelerdenberi bu sualimizin cevabını vermiyorlar. Filhakika kadın ile erkeğin uzviyeti mevzuubahs olduğu zaman bir takım fizyoloçyaî farkları kabul etmemek mümkün değildir. yalnız gene soruyoruz ki: Bütün bu emri vakiler kadının fiziyoloçyaî tabiatının ebedî müradifleri midir. Fakat ilim mümkün ile muhali ayırmaz? Bir mefkure ile mevhumenin ayrılması ilim vasıtasiyle olmaz mı? Cemiyet hayatında tabiî ile marazı olan hâdiselerin farkedilmesi ilim sayesinde olmiyacak mı?. îtim bir inkılâbı doğrudan doğruya yapamaz çünkü ilim ihtilâlci değildir. belki bu gibi farkların içtimaî hayat sahesinde hakikî bir müsavatsızlık icap ettirip ettirmiyeceğidir..— 9'Kâ. Muhafazakârların yahut müteassıpların fikirleri. ince. Yalnız muarızlarınızla bir türlü anlaşamadığımız nokta şudur: Mühim mesele bu farkların bulunup bulunmaması değil. İlim bize türk kadının erkeğin müsavisi olup olmadığını göstermelidir. Yahut bu sualin manasını bizim gibi anlamıyorlar. Kadmcıhk aleyhtarları bazen psikoloçya sahesine girerek bize kadının taba'n "Nazik. kadın • dünden bu güne • daha içtimaî ve binaenaleyh daha şerefli mevkiler kazanıyor Fakat içtimaî bir inkılâp olurken ilmin vazifesi nedir? Susmak mı? t Elbette değil. tahammülsüz. yoksa bu emri vakiler kadının tarihî . "işte kadının fizyioloçyası! Bu tabiat erkeğin müsavisi mi dir ?. — muzafferiyeti gibi vücude gelmiyor. „. Siz iddia edebilirsiniz ki: Sırf bu farklardan dolayıdır ki kadın erkeğin müsavisi olamamış ve hiç bir . Evet ilmin tabiî olan vazifesi budur. Biz de bu emri vakii inkâr etmiyoruz.
muarızların doğruya benzer mülâhazaları gibi eğri mülâhazaları da Türkiye'de kadın cereyanı üzerine tesir edememiştir. Hülâsa. Kadıncılık hareketinin tabiî bir hareket olduğunu gösteren alâmetlerden biri de inkılâbın mücbir olan tabiatidir. . Bu tabiatin tamamiyle salim olduğunu tarihin ve etnografyanın malûmlariyle de görüyoruz.- 235 - hayatının vücude getirdiği muvakkat ve yeni şartlarla zeval bulması şüphesiz olan içtimaî emri vakiler midir?.. bu cereyanın selâmetini temin için dayima maniaları önünden kaldırmaktır. Kadıncılığın muarızları bu suale de müspet bir cevap vermiyorlar. Asrî bir devletin yapacağı şey.
.
Ruhiyat .
.
239 - Türkün seciyesi Kitapları bizde çok okunan bir fransız muharriri vardır : "Güstave Le Bon» iâtin ve anglosakson medeniyetlerini tenkit ederken iki kavra arasındaki seciye farkı üzerine nazarı dikkati celbediyor. sebat. türkün sanayii nefiseside yoktur. Demolen mektebini. Böyle düşünenlerin nazarında türkte olmıyan yalnız seciye değildir. anglosaksonların kudreti seciyelerinin metanetidir. ve dayima iktisadî medeniyeti müterakki olan bir milletin imtiyazıdır.. ve arap minarisine nazaran türk minarisi çirkindir. arap sanatinin inhisarıdır.. Gene Gustave LeBon araplarm medeniyetine dayir yazdığı kitapta türkleri cılız minare yapmakla. fikrince lâtinlerin felâketi seciyelerinin zayıflamasıdır. Türk müteşebbis değildir. Bu hüküm gene bir kısım münevverlerimizin türk san- . hayatta muvaffakiyet için malûmatın o derece ehemmiyeti yoksa da teşebbüs. mukaddeslerini mukaddes bilmektir. meziyetlerini meziyet. Bu seciyesizlerin seciyelenmesi için çare seciyeli millete temessül etmektir. Ermenide buldukları seciyeyi türkün noksanı sayarlar. kuvvetlerini kuvvet. fedakârlık gibi seciye unsurlarının ehemmiyeti çoktur. hatta Musevide. Ecole des Roches sistemini tavsiye edenler hemen bu kanaatle hareket eden kimselerdir Bu nazariyecilere göre seciye bir milletin.. konferansla islâh etmek fikrinde olanları da vardır. buna mukabil. onun adetlerini. Meselâ bir türk mimarisi mevcut değildir. Bu münevverler seciyemizin zayıf olduğuna hayatta muvaffak olmak için bu seciyenin kâfi olmadığına kanidirler. fakir ve cahil milletler seciyesizdir. türk mimarlarını minareyi anlamamakla itham ediyor. Aramızda türk seciyesinin noksanlarını mekteple dersle. Rumda. Binaenaleyh dünya üzerindeki bütün talisiz. derler. islâm mimarisi de bir sanatin.. onun terbiyesini kabul etmek. Fransız muharririnin bu fikirleri bir takım münevverlerimizin fikirlerine uygundur. Gustave Lebon'a göre seciye nasıl bir milletin imtiyazı ise.
taklitten ibaret kalıyordu. Sadece türktü.— 240 — ati hakkındaki şüphesin? kuvvetlendirebilir. Ben de bir takımlari gibi türk arap ve acem sanatlerinin muhtaser bir taklidi farzederdim. Meselâ türk araptan tezyinatı.. Bu münevverler derler ki: Türk mimarisi diye müstakil bir sanat yoktur. O tarihtenberi türk mimarisini. ne de acem idi. Hattatlık ve tezyinatçılıkla uğraştığım tarihte ben de islâm mimarisi ve tezyinatı namına yalnız arabi. bu güzellik trkündü. bunları karıştırarak melez bir mimari yapar ştup. acemden kemerleri. bilhassa Endülüste'ki metrukâtını taktir ediyordum. Acemden. tedahülleri ile aklahayret veren hendesî arabsekler beni teshir ederdi. Bizans arap ve acem sanatının halitasidir. Bu güzel motif ne arap. hattâ en basit bir türk motifi bile Araptan. hatta Selçuktan ayrı nevinde güzelliklerin. tenazurları. İşte o zaman bir çokları gibi ben de mimaride hep tenazur. Artık bu basit lâle timsalinde türk güzelini seyrediyordum. Bizanstan kubbeyi almış. kendi dehasiyle. Elhamra Sarayı benim için islâm sanatının yekâne bediası idi. türk tezyinat- . Zaman geçtikçe gayet müstesna. Bütün zevkim bu garip tezyinatı seyirden. Bilâkis. kendi hususî telâkkisiyle müstakil bir sanat . Sinanlann. Tecbrübe ile anladım ki türk sanatı. O dakikada duydğum saadetin gururu yalnız bana. Bunu ahşap bir evin tezyinatı için çizmek hevesine düştüm.. ne icabetlerinin kapısı hadinden fazla açılmış bin bir ağıza benziyen acem sanatı. Mehmetlerin Kasımların sanatİni bir türlü keşfedemiyordum. hendesî bedialar ariyan bir zevkle türk sanatinin asaletini.karşısında bulunduğumu anlıyorum. Bir tesadüfle bu uykudan uyana bildim: Bir gün Beyazıt camisinin civarında bir kubbenin üzerinde lâleyi hatırlatan mermerden oyulmuş bir çiçek gözüme ilişti. Bu sanat Gustav Le Bon'nun perestidesi olan Arapların sanati. ne de basık kubbesinin sıkletiyle çöken Bizans sanati idi. bediî hislerin menbaıdır. Türk sanatini meselâ şu İstanbul camilerinin bir türlü anlayamazdım. millî benliğime ayit oluyordu.
müessiselerin seciyesi.— 241 - çılığını. türk hattatlığını. Rabbini nefsinde ariyan milletlerin ise başka felsefesi. diğeri ticaretin. milliyet ve tekâmül bahislerinde Gustave Le Bon'un felsefesini kabul etmek nasıl cayiz olabilir ?! Böyle bir nazariyenin gençlerin terbiyesi hususunda gayet muzır. Her milleti. olduğu gibi. Ve şüphesiz Gustave Le Bonun sözlerinden daha doğrudur. Ve her birinin temsile memur olduğu muayyen hah ve hüsün şekilleri vardır. hükümeti nefisin. Bunlar sevilmek ve tepcil edilmek için hususî birer sebeptir. büyük adamlarının teşebbüsleri. sanat. başka feylesofları olmak lâzımgelir. her seciyeyi hususî bir hilkat. „ Bu sözleri meşhur Fransız içtimaiyatçısı ve feylesofu Bougle'nin " fransiz demokrasisi için „ yazdığı kitaptan aldım. kendi esaletinden şüphelenir. her tarihi.. onun şahsiyetini yabancıların zevkine göre değil. teşebbüsün.. bir eseri olarak telâkki eden bir adam için kendi milletinin seciyesini beğenmemek nasıl mümkün olur ?!. kendi milliyetini sevecek yerde ecnebi milliyetlere imrenir. her kavmin intihap edildiği bir vazife vardır. Bu hâller tereddidir. hatta türk ahlâkını kendi hayatının seyrine dalmış. kendi hususiyetleriyle duymağa çabaladım. daha bir çok sebepler her birine has bir an'ane icat ederek insaniyet âleminde mefkurenin şu veya bu muayyen bir şeklini temsile müstayit kılar. ve ihtilâlkâr tesirleri vardır: Yeni nesiller kendi varlığından. kendi varlığı içinde. ingiliz . her vatan bu amelin hissesine düşen kismını yapar. kendi talihine bağlanmış manevî bir insanı arar gibi aramak sevdasına düştüm. Bu milletlerden biri sanayii nefisenin. ve bulduğum yerde onu. bir diğeri de derin fikirlerin Arzı Mevudu olmakla iftihar eder.. üzerinde yerleştiği toprak. Her kavmin tarihindeki muhtelif hâdiseler. 15 " İnsaniyetin bütün kuvvetlerini fiile kalbeden amel milletler arasında inkısama oğrar. Böyle bir insan için seciye. bir diğeri vazıh fikirlerin. ve hayatın müptekir.. İtalyan milleti sanayii nefisenin.
faaliyetine engel olan manialara sorun. bazande zekâyı bu çerçevenin dişarsmda bırakmışlar. hisleri. fakat hiç olmazsa hürriyeti müdafaa edebilir. hürriyeti için mücahede edenlere yardım edin. Seciyeyi dar mana ile tarif edenler zekâyı bazen bu tariflerinin çerçevesi içine almışlar. Diğer cihetten mizaç bazen seciyenin bir unsuru gibi tarifin içinde görülmüş. Bu suale muhtelif müellifler muhtelif tarzda cevap vermişlerdir. Müdafaası uğrunda ölümü bile ihtiyar ettiren bir hayatın esaletinden. Bu cevaplardaki manaları geniş ve dar olmak üzere iki kısma ayırmak mümkündür. mayası hep iyilikle.. bu asil ve metin seciyenin hürriyetine. ve islâh edelim diye Türkün yekpare seciyesine yama uracağımza. Dar manasiyle seciye bir ferdin hassasiyet veya faaliyet tarzıdır. güzellikle. Bir hayat imal edilemez. doğrulukla yoğrulmuş olan türk seciyesine değil. bazen mizaç seciye telâkkisi dışında bırakılmıştır._ 242 — •milleti teşebbüsün ve hükümeti nefsin Arzı Mevudu ise. La Bruyere seciyeyi bu manada almıştı. seciyesinin metanetinden kimin şüphe etmiye hakkı vardır ? ? Fakat diyeceklerki: Bu iyi ve metin seciye ile niçin tarakki edemiyoruz. Meselâ niçin zenğinleşemiyoruz?! Siz onu.. Seciye Seciye fransızcadaki "caractere w kelimesinin mukabili ve tercümesidir. Seciyeyi . temayüllerinin heyeti mecmuasıdır. Seciye kelimesi fransızcada olduğu gibi türkçedede muhtelif manalarda kullanılan ve muhtelif talâkkilere uğrayan bir kelimedir.. mevcudatı ottan ve kayadan ibaret olmıyan Türk vatamda şüphesiz diğer neviden manevî kuvvetlerin arzı mevududurSiz bu iddianın ispatını istermisiniz? îşte o toprakların müdafaası için ölen insanlar!. Geniş manasiyle seciye bir ferdin fikirleri. Seciye nedir?..
seciyesi kuvvetli. Bilâkis Alfred Fouillee zekâyı seciyenin bünyesine sokmuştur. İşte seciye kelimesinin uğradığı ithamlar böylece uzaklaştırıldıktan ve hususiyle seciyenin ne oimadığj anlaşıldıktan sonra seciyenin ne olabileceğini düşünelim. Eğer seciye bu üç fikrin müradifi olsaydı lüzumsuz bir kelime gibi işaret edilmek. girmesin mi?. insanın şahsiyet sahibi olmakla beraber yine seciyeli veya seciyesiz olabileceği de düşünülebilir. Ribot bu unsuru seciyenin hududu haricinde bırakmıştır. seciyesiz: adam. bir hassa kast: ediliyor. O derece ki aynı mizaca mensup insanlar arasında seciye farkı mevzubahs olabileceği gibi. belki bu unsurlara istinat eden ve hatta onları terkibine almakla beraber oniardan ibaret olmayan bir terkip. seciyesi zayıf adam.. Salisen seciye şahsiyet mizaç ve ferdiyet kelimesinin bir müradifi değildir. fazla tekrarlarından sarfı nazar edilmek lâzım gelirdi. Onuniçin her şeyden evvel seciye ile her müellifin hangi nevi hâdiseyi kastettiğini aramak bir de hususiyle seciyeyi seciye olraıyan şeylerden tefrik etmek lâzım gelir. Evvelâ seciye kelimelerinin müradifi değildir. . Fakat her iki talâkkide faaliyetin esaslı mevkii muhtaıcı münakaşa değildir. Hülasa secize öyle bir fikirdir ki bukadar muhtelif ve hatta biribirine zıt tarifleri olmasına bakılınca tarif edilemez bir mevzu zanedilir!. Her müellifin seciyeden anladığı mevzu bir değildir ki bt£ mevzuun tarifleri arasında tevafuk olabilsin.- 243 - doğrudan doğroya mizaç müradifi anltyan müellifler de vardır. T. ne ferdiyetini teşkil eden uzvî ve ruhî farkları. yüksek adam» tabirlerinde ifade edilen hakikat ne bir adamın nazarî kabiliyetleri. Seciyeyi tarif eden müelliflerden mizaç ve fitir temayülleri bu tarifin hududu harcinde bırkanlar arasında da ihtilâf vardır. ne de şuuruna dahil olan ene idrakidir. Şayanı dikkattir ki seciye tarifleri arasındaki bu ihtilaf bizzat seciye fikrinin muhtelif olmasındandır. Filvaki "seciyeli adam. Bu ihtilâfın esası şudur: Seciyenin terkibine zekâ girsin mi.
Çünkü asıl otomatizim ister bir çocuğun haraketleri._ 244 — Çünkü faaliyet seciyenin en esaslı unsurudur. seciye alelitlâk iradi haraketlerin heyeti mecmuası değildir. müşahhas değildir. Şu halde seciyeyi diğer tabir ve hadlerin biriyle karıştırmaksızın düşünenlerin tarifinde müşterek olan unsur bu faaliyet unsurudur. ve temayüllerle tespit etmek isteyenler nezdinde bile müessir olan fikir. Hangi nevi faaliyetlerdir ki seciyenin terkibine giriyor ve ona seciye ismini verdiriyor? Pisikolojide faaliyet başlıca otomatik ve iradi faaliyetler olarak ikiye ayrılıyor. Demek ki seciye fikrinin delâlet ettiği faaliyetler iradî nevinden olanlardır. buna seciyeli dimeye salâhiyettar değiliz. hiç bir korkunun tesiri altında oltmyarak belki yalnız ahlâkî vicdanına tabi olarak haraket etmiş. "Filân adam seciyelidir» deriz. Fakat bizzat faaliyet mefhumu umumîdir. Çünkü filân hâdise münasibetiyle hiç bir ihtirazın. hareketinde sebat etmiş' eğrilmemiştir. Şu taktirce seciye olmak için ali umdeler karşısında iradenin faaliyette sebat. Halbuki ali umdeler dediğimiz umdeler hep içtimaî . O halde iradeyi seciyenin başlıca unsuru olarak kabul edelim. Secize faaliyeti ihtiva eden faaliyetle alâkadar olan bir mefhumdur. Bir insan menfaati şahsiyesini istihsal hususunda istediği kadar faal ve müteşebbis ve hatta muannit olsun. Hatta seciyeyi infiali hayatta arıyanlar. faaliyette ahenk hassasıdır. ister bir mecnunun veya bir fikri sabit sahibinin haraketleri şeklinde olsun. Seciye fikri şüphesiz bu ikinci kısımdadır. hassasiyetle faaliyetin münasibeti fikridir. Fakat her iradî hareket seciyeyi mi ifade eder ? Hayır. İradî faaliyet ali umdelere tabi olmadıkça ve bu faaliyet bu umdeleri tatbik hususunda sadakat ve vehdet göstermedikçe seciye ismini alması mevzubahs değildir. Seciye. seciyeli adam fikriyle alâkadar değildir. Bilâkis bu fikre münafidir. menşei uzvî ve suflî olmıyan umdelere göre faaliyette sebat. istikrar ve vahdet bulunmak gerektir.
meslek. mektep. Binaenaleyh dinî. demekte filen bir kıymet yoktur. ahlakî umdeleri sarsılan bir memlekette seciye terbiyesinin bir buhran safhasına girmesi gayet zarurîdir. a Fertlere Seciyeli ol! „ diyende " Olma ! „ diyen de odur. seciye lâzımdır. hatta seciyeli ferdi kendi ferdî kuvvetleriyle. Seciyeye kıvamını veren ve onu mukavim bir hale getiren ancak içtimai muhittir. cemiyetin manevî hayatı ve kuvvetidir. uzvî amirleriyle çarpıştıracak bir cazibe ve kuvvet mebaı da vücut bulmazdı. . Pek güzel anlaşılıyor ki seciyenin istihsali... intizamsızlık tecrübelerinin izalesi dolayısiyle seciyenin hayatına müessir olmak mümkündür. Çünki bizi uzvî ve ferdî amirlerin sultasına karşı ahlâkan mücehhez bulunduracak kuvvet ve iktidar menbaı yalnız odur. seciyemizi düzeltelim. iğtişaş. fertteki seciyenin mukabili cemiyetteki adalettir.— 245 - menşeli kıymetlerdir. millet. Bu münasibet nazarı itibara alınarak dinilebirlir ki: Seciyenin İslahını. Fakat muhitte ahlâki umdelerin vuzuh ile tecellisine mani olan şeytanî kuvvetleri uzaklaştıracak tenkitler ve gene muhitteki ihtilâl. Adalet maşerî amirlerin ferdî sultalara galebesi.. Ferdi seciyeli kılan cemiyeti. Ve bu seciyenin içtimaî hayattaki kıvam ile mütenasip olarak tevazün ve selabet kespetmesi kadar tabiî bir şey olamaz. Şu halde ^seciyeli ol. Sözün kısası. seciyenin terbiyesini ve seciyenin irtidadını kabile. şahsî ve keyfî emirler yerine gayrı şahsî umumî emirlerin ikamesidir. ayile. Eğer bir cemiyet ve onun tarihi olmasaydı. Şu halde seciyemizin mukadderatı her şeyden evvel cemiyetimizin mukadderatına tabidir.. denilen içtimaî mevcutta aramalıyız.. seciyenin teşşekülü basit bir iş mevzuu gibi doğrudan doğruya terbiyecilerin elinde değildir. böyle ferdî ihtirasları mağlûp ettirecek.
Liseyi ikmal etmiş bir kızım var. Bu gence şu suali sordum: "Fakat siz ne olmak istiyorsunuz ? „ Aldığım cevap şu idi: "Bilmiyorum ki!. Tabiri diğerle. Fakat bir türlü kararını vermemiş: "Acaba ben ne olabilirim? „ sualini soruyordu. tt Ya kızınız. analar idi. ayilenin eski dinî. muayyen bir yaşta kendi mesleklerini kendileri intihap mecburiyetindedirler. orta tahsilini bitirmiş ve yüksek mesleklerden birine girmek istiyordu. ahlâkî ve iktisadî faaliyetleri daralarak büyük cemiyete intikal ediyor. Çünkü cemiyet. fakat hangisine vereyim tayin edemiyorum. Asrî çocukların ayilelerinde kazandıkları hukuk tarihi misallerle kabili mukayese bile de» ğildir. Bu müracaatler ve bu sualler beni hayli düşündürdü. yeni hayatta aynı meslekleri bizzat çocuklar intihap ediyorlar. Fakat niçin bü genç ve bu kız babası bana veya size müracaat edip meslek soruyor? Çünkü bu çocuk kendi kendilerine meslek intihap edecek bir kudrette değildirler. Diğer bir gün bir çocuk babası geldi. cemiyetimizin hususî bir safhayı işaret etmiyor mu? Eski hayatta mesleği intihap edenler babalar. bir şahsiyet ve muhtariyet kazanıyor.. kendisi ne olmak istiyor ? „ dedim . Bu sırada ebeveynin çocuk üzerindeki velayeti azalarak çocuk. Büyük mektep lerden birine girmek istiyor. taksimi amele mazhar oldukça ve meslekî zümreler teazzi ettikçe eski ayile suretleride inhilâl ederek yeni ayile şekli zuhur ediyor.w Acaba bu sualler. ben de!. zamanın çocukları. „ dedi.. bu da muh terem bir zatidi: " Size bir müşkülümü hal ettirmek için geliyorum. Halbuki asrî genç.- 246 - İstidat bahsi Günün birinde bir genç geldi. Şu cevabı vermişti: "O da tayin edemiyor. buna tabiyetile muktedir olmalıydı. Fakat . Çocuğum için hangi mesleği ve hangi mektebi tavsiye edersiniz? . „ Aynı suali çocuk babasına da sordum r. Hülâsa.
Bu deslerin müsavat namına müdafaası lâzımdır. Demokrasi ve cumhuriyet inkılâbı namına mektepte görmek istediğimiz en büyük tahavvül istidatlara hürmet etmek. Ayile hayatında arzu ettiğimiz gibi uyanık ve kendinden haberi olan çocukları yetiştirecek olan terbiye. basit bir iki fiilden ve muameleden ibaret değildir.- 247 — bu kudretsizlik neden? Bu kudretsizlik şüphesiz. O dersler ki tarzı tedrisine göre müspet bir zihniyet gibi vustaî bir kafa da teşkil edebilir. ki bu gençlerin aldıkları terbiyeden ileri geliyor. Diğeri mekteplerde fikrî hayatın inkişafına engel olan ezbercilik ve şahsî mesainin tanınmamış olmasıdır. Binaenaleyh bu gün ayile hayatının yeni şartlara göre tanzimi icap eder. Ancak bu şeraitle müstayitierin istidatla* rını seçmek müyesser olacaktır.. Ebeveynin her fiili ve her muamelesi mutlaka müspet veya menfi bir tesir vücude getirir. felsefe. edebiyat. Sonra tam ve temamiyet düsturuna muvafık bir tedrisat. tabiri diğerle yalnız maddiyat. resim ve elişine müstenit bir tedrisat. içtimaî bir mahsûl Meşrutiyet inkılâbı bize muhtelif içtimaî mefhumlar 16 . Mektebe gelince burada en mühim vasıta derslerdir. tahlili nefs. istipsan nefs hususunda oynıycağı rol. istidatların inkişafına müsayit faaliyetleri hazırlamak ve istidatların inkişafına müsayit usuller kullanmak olabilir. Tedrisatın bilhassa lisan ve edebiyat derslerinin marifeti nefs. tabiiyat ve riyaziyata müstenit değil. Seciye. Bir de demokrasinin en büyük vazifesi istidatların hakkını vermektir. Marifeti nefs ve şahsiyeti öldüren başlıca iki sebep vardır: Biri eski ayile terbiyesinin büsbütün menfi ve korkak yetiştiren tesirleridir. müteaddit istidatların inkişafını temin edebilir.. hakikaten muazzamdır.
uhuvvet. Saray ile halk zahidin telâkkisiyle lâik zihniyet boğuşuyordu. Bu itibarla cemiyetimizin sadece bir makesiyiz. müsavat. Seciye terbiyecilerin en büyük endişesi idi. Fakat cemiyetin hayatında birleşemiyorlardı. Seciyemiz içtimaî varlığımızın bir parçasıdır. hezeyana mütemayildir. bazan bir seciye sosiyolojisi yapıyor. İnkılâp pedagojisinin bu bitmek tükenmek bilmiyen davasını son defa rüyet etmek lâzımdır. ve otomatizm vardır. Cemiyetin bu yaratıcı kudret veren tesiri ne suretle vaki oluyor? İşte seciye pedagojisinin bütün mukadderatı bu sualin hâiline bağlıdır. Fert hayvanı tabiati iktizası bir mübdi değil. Çünkü bu cemiyetin müessiseleri tezat halinde idi. gayrı Türk unsurlar Türk samimiyetinin tabiatini bozuyordu.getirdi. Aynı fert muhayyilesi itibariyle halk ve icade muktedir değil. Bu mefhumlar zihinlerde biri birine zıt okuyan şeylerdi. Ruhlarınızda vahdet ve kıvam bulmak için vahdet ve kıvamı olan bir cemiyetin hayatını yaşamış olmalıyız. . Biz böyle yaparak bazan bir seciye psikolojisi.. fakat sedyenin kendisini icattan âciz kalıyorduk !. Ezcümle Meşihat maarifi tadil ediyor.. terkip ve ibda kudretini veren yüksek ve hâkim bîr mevcut olacak. Yaratıcı bir muhayyileye ancak yaratmak ihtimallerini taşıyan bir cemiyet hayatiyle sahip olabileceğiz.. Aynı ferdin faaliyetinde irade ve terkip kudreti yerine insiyak. bir muharriptir. Bu mevcut şüphesiz ki cemiyettir. Çünkü seciye psikolojisi bize seciyenin en mühim mümeyyizesi olarak ferdî faaliyetlerde ittıradı. O halde ferdin bu uzvî kuvvetlerine vahdet. seciyenin sosiyolojisi ise bize en mühim bir hakikat olarak iradenin içtimaî menşeini gösteriyordu. adalet gibi. Mütefekkirler için bunları müşahhaslaştırmak elim bir tefekkür mücahedesi idi.. Hürriyet... Ruhlarınız ikizlikten ancak ikizliği atmış bir cemiyetin devamlı ve ahenkli hayatiyle kurulacaktır. Hakikat şu idi: Din ile ilim. Bütün tefekkürlerinizin adesesini onun üzerinde dolaştırıyorduk. Bu ittırat Meşrutiyet cemiyetinde yoktu.
İnkılâbın kıymetlerini taşıyan irfan. metin ve yaratıcı fertler olarak neşvünüma bulacaklardır. Gene günün birinde bir ilk mektep . Bu çocuklar yeni cemiyetin doğru. Bu suali bir de iş lisaniyle sorunuz..— 249 — Halbuki yeni türk cemiyetinin hayatı bu gün bu şartları Jıayizdir.. yekpare. Ve ben bir bedaheti münakaşa etmek istiyen adam mevkiine düşmüş oluyorum!. yaratıcı olan hayatını bütün feyz ve şiddetiyle yaşatabilmektir.. teşekkül hâlinde bulunan bu cemiyetin. Bir ev. Çocuk hazır numuneleri kesip yapıştıracağına. sanat. Çünkü bu nevi işler çocuğu*mihaniki surette çalışmıya alıştırır. Senelerden beri Avrupa'dan Türkiye'ye idhal edilen inşaat resimleri vardır. Günün birinde bir zat bana şu sözler söyledi: ''İnşaat işleri terbiyevî değildir. Bakınız ne garip cevaplar alınıyor. ahlâk kaplarını genişletiniz ve bu kapların ağızlarını bütün türk çocuklarına tamamiyle açınız. Bu renkli resimleri çocuklar. iyi ve güzel nüskundan mümkün olduğu kadar çok içsinler. Halbuki maksadım kelime oyunu değildir. bir değirmen ve sayire. Yedi sekiz yaşındaki çocukların kendi kendine icat etmesini istiyen bu zatin sözlerindeki ilmî mahiyet acaba nedir? Bunu düşündüm. makasla keserler ve uç uca getirerek inşaat numuneleri yaparlar Ben bu eğlencelerin terbiyevî mahiyetlerine şiddetle kaniim. Osun için çocuğu olanlara her zaman tavsiye ederim. bir çiflik. O halde bütün mesele yeni bir cemiyetin teşkküiünü beklemek değil.. bu suali böyle bir fikir suali olarak akıllı bir adama sorunca: "Ne mümkün! „ cevabım alıyorum. Yokluktan varlık çıkarmı?! "Yokluktan varlık çikârrm?.. Bir iki vakayı misal veriyorum. O halde yeni türk neslinin seciyeli olarak teşekkülüne hiç bir mani yoktur. kendi kendine icat etmesi lâzımdır.
. bes'lenmek. işlemez. diyor. Bırakınız çocuk kendisi icat etsin. medeniyet çocuğun icat ettiği bir şey değildir. anlamaz. ahlâk.. fakat neyi ?! Medeniyeti mi ?! İşte çocuk buna muktedir değildir. kazançları cemiyet öğretmezse tabiat nasıl verir?!. Terbiyenin vazifesi ona dilini. ... Biz bunları çocuklardan öğrenecek değiliz. Çünkü tabiatin mali değidir. Şimdi istiyoruz ki henüz içtimaî rüşte vasıl olmıyan bu biçare vahşiler icat etsinler. Çocuk dünyaya geldikten sonra. böylelikle istifade ederler.. halbu ki müfettiş Bey diyorlar ki bırakınız kendileri icat etsinler. diyorlar! Fakt bırakınız çocuk evvelâ temeddün etsin.. Henüz söylemez. Çocuk içtimaîleşmek iztırarmda olan bir mahlûktur. mütemadiyen tegaddi ve temsil etmek ihtiyacındadır. ahlâkını medeniyetini öğrenmektir. Gene bu muallim bir gün bana rasgelince soruyor: "Siz diyorsunuz ki mini mini çocuklar hazır numuneleri kesip yapıştırsınlar. Muallim anlatıyor: " Mevsim münasibetiyle hazır bir soba* nümunesinini çocuklara kestiriyorum „ • Müfettiş itiraz ediyor: " Böyle hareket etmek yanlıştır.. Onlar kendisinden evvel vücut bulmuş müessiselerdir. onları olduğu gibi kabul edecektir. beşeriyetin mirasını elde etsin. Biz de şaşırdık kaldık. Taklit olmıyan yerde icat nasıl olur?! Fakir kalan bir hafıza zengin bir muhayyileyi nasıl besler ?! Bu da bir ruhiyat hatası olacak: Bırakınız çocuk icat etsin. armut ağacı da tomurcuk yapıp meyva vermeden evvel büyümek.müfettişi bu hazır numuneleri kestiren bir muallime soruyor: " Ne yaptırıyorsunuz?!. İlmî bir münakaşa neticesinde kati bir hezimete uğrayıncıya kadar kanaatimizi muhafaza edeceğiz. çocuklara bunları biz öğretecğiz. Dil. hatta muayyen bir tekâmül devresine kadar onları icat edecek değil. nasıl hareket edeceğiz bilmem?!. Bildiğimizi açık söylemekle mükellefiz. Cemiyete ayit olan sermayeleri. Elma..„ diyor.
Bir çok hilkatlerin mektep haricinde ve mektepten sonra inkişaf ettikleri görülmştür. Şu halde nasıl oluyor da bir iki lisanı zararsızca yazan ve okuyan temiz ve gözel giyinen ve muaşeret kayidelerini tatbik ede- . istidatsız diye diğerlerini ihmal eden bir mektepçinin mesuliyeti şu notadadır. İstidatlı diye talebesinin bir kısmını teşvik ederken. arkadaşlarından geri kalan çocuk istidatsız. Hele muayyen bir mektepte beğenilmiyen bir çocuğun diğer bir mektepte takdir edildiği çok kere vakidir. iktidar. hiç olmazsa canlı denilebilecek bir tellâk ki sahibi değildir.. Onun nazarında ikinci senede şu muayyen malûmatı kazanmıyan. belki hususî zkâIar vardır. Bir çok hilkatler de hayatın ilk devirerinde inkişaf etmemekle beraber daha sonra birden yaratıcı bir hamleyle inkişaf etmişlerdir.Istidaden zayıf! Geçende ecnebi bir mektebin imtihanında donen bir çocuğun vaziyetini tetkik ettim. her hangi musahabede yahut tenkitte gelişi güzel kullanılan klişelerdir. bunlar mektep hocalarının dilinde ve terbiye kitaplarının sayfalarında. Bunlar çok kere müphem oldukları için vazh ve kat'i fikirler gibi kuUmldtkları zaman ekseriya dalâlete. yahut tenbel ve sayiredir. kabiliyet. kabiliyetsiz. meleke. Bu çocuğun niçin sınıftan döndüğünü anlamak istedim. „• On beş yaşırçda bir gencin bir senelik hayatı üzerinde hükmünü veren bu mektebin sözünü düşünüuyorum: İstidat..Bu adam klâsik kayidelerine ve ananevi usûllerine rağmen çocuğun. adaletsizliğe sevkeden tehlikeli aletlerdir. Bana bilvasıta şu cevap verildi : "Istidaden zayıf olduğundan!. muayyen ve kat'i bir zekâ yok. umumiyetle insanın tekâmülü hakkında felsefî. Halbuki tekâmül fikrinin bu gün en samimî müradifi orijinalik fikridir.. Bir çocuğun tekâmülü ötekine benzemez Çocukların tekâmülleri arasında kat'i bir muvazilik tesis edilemez. seciye.
Meselâ tarih. yani . En amelî en ziyade müşahedeye muhtaç olan tetkiklerde bile bu böyledir. nebatların ve hayvanların yalnız tavsifini yapan morfoloji bahisleri de böyledir. birer dikkatli bahçıvan olduğunu unutmıyahm. yalnız? kemiyetini ölçü olarak kullanan telâkkilere karşı yazmaktır. az okumak mı iyidir? „ gibi avamca bir suale cevap verecek değilim. Mektebin zayıf yahut kuvyetli. psikoloji ve sosiyoloji gibi sırf tefekküre. görgünün çokluğu kadar akıl hayatımız için mühim bir sermaye ve azık olmaz . istiyor ki çocuk mektebe intibak ettsin!.. mekteptir. Fakat bu nasıl mümkün olur ?. kanunda aradığımız adaleti mektebin işlerinde de arıyahm . fakir. Maksadım okumanın yalnız çokluğunu. Bu bahisler tabiatin kanunlarını arayıp bulmak vayifesini taşımadıkları hâlde bir müdekkik ve bir tespit edici mevkiinde yine ilmî bir tefekkürdür. çünkü bir hüküm ve muhakeme hissesi vardır. ehlî yahut vahşî. Mahkemede. nasıl oluyor da birden onu sınıftan dışarıya ata biliyoruz!. Evvelâ şunu ehemmiyetle işaret etmeliyim ki malûmatın. Froebel'in icadı olan w Çocuk bahçesi „ hayali ne kadar beşerî bir hayaldir. Kaldı ki biyoloji. yalnız bir şartla : Bu unsurlar beynimizin dokunmasına karışmalıdır.. yahut zengin bütün çocukları» tekâmülünü idareye mahsus bir bahçe ve hocaların bu nebatlara karşı betbin ve bethah yabancılar değil. Terbiyeye memur olan çocuk değil. etnografya.9^9 _ bilen bir gence istidaden zayıf diyebiliyoruz ?!. Haydi bunu diyebildik.. Mektep çocuğunun hususî kabiliyetlerine intibak edebilecek gibi tedbirler almış mıdır ? Mektep bir türlü çocuğu kavrıyamiyan çerçivesini biraz daha daraltmış mıdır? Hayır. Çok okumak Bu serlevhanın altında "çok okumak mı iyidir...
Yalnız çok okuyan hatta okuduğunu iyice hazmeden ve böylece muhtelif meselelerden bahseden bir içtimaiyatçı farzediniz. servet ve saman gibi haricî ve maddî mevzuları aynı kafa ile tepcil ediyorlar!. vicdan. ruh ve vicdan mahlûk. ahlâkî bir buhran.. ahlâk. madde sebep. İlimden felsefeye geçelim. Siyasiyatta " Tanzimaçılık „ hayatta "Mihanikiyetçilik» . Maddiyatperestler ve yeni gençlik Bu memlekette bir kısım münevverler var ki hak. ahlâka tasallut ediyorlar. böyle bir zatin ne ilmî bir kıymeti ne de ilmî bir rolü olamaz.bu ruh ve vicdan inkişaflarına maddenin . siyasî bir inkılâp...— 253 — mukayese ve istidlale istinat eden ilim şubeleri. mefkure. Felsefe hayat yakut tekâmül dediğimiz hiç te sade olmiyan. fen. ilim. aynı vaziyettir. yahut bediî bir iştiyak şeklinde görünen fakat dayima batını bir tekevvünden haricî bir teşekküle doğru seyreden . Bunlar doğrudan doğruya tefekkür mevzularıdır . kalp.dayima hariçten dahile doğru olanmihanikî tesirleriyle müdahale ediyorlar. gibi ruhî ve vicdanî mevzuları aynı suretle tezyif... ahlâkıyatta "Menfeatçilik. ruh ile vicdan netice sanıyorlar.. gibi aynı hayatın tecellileri hakkında yalnız başkalarını nakleden fakat felsefesi yahut felsefe görüşü olmiyan bir "çok okumuşsun kıymeti ne olabilir ?!. ve maddenin katı elleriyle ruhun. Böyle olduğuna göre zekâ. irade. terakki. vicdanın en harim eserlerine. sanat.. madde ile ruh ve vicdan hakkında aynı galeti ruiyyetin esiridirler.. dinî bir intibah. zevke. Aklın hangi çeçe- .. terbiyede " Fikircilik „ kılığına girerek kuvvetini ya eksik bir ilimden alan yahut ilmini yanlış bir felsefeye saplıyan bu mezhepler. dayima karışık olan hakikat karşısında insanın usulü dayiresinde düşünmesidir . Şöyle ki madde halik.
'tir..— 254 — çevesine girerse girsin. Maddeciler makulât ve maddiyat dünyası haricinde ve akıl ile ilmin maverasında mevcut ve müstakil bir âlemden.kelimenin en geniş telâkkisiyle . kavga. mağlubu takbih ediyor. kuvvanî bir hakikat. tahsili manevî ve ahlâkî inkılâplara mebde bilen terbiyeciler bence hep bu mezhepten sayılabilir. vicdanlarda bulamayınca akla. akılla izah edüemiyen.. Galebe kavinindir. hayır ve şer mefhumlarını ferdî hesaplarla hâlle kalkışan ahlâkıyatçılar. tevekkül.. kavî ile zayıf arasında bir güreştir.. mefkureyi iştiyaklarını bile tezyiften çekinmiyorlar: Meselâ Türkün yaşayışında iffetin en büyük düstûru olan kanaatine " miskinlik „ . vicdanın hangi mevzuuna çökerse çoksun.idare eden kanunlara bakıyor. Maddecilik.kafa ile madde- . kökleri hayatta o'mıyan her harici kuvvet gibi müeyyidesini kalplerde. içtimaî hayvanları değil . hesaba. " Hayat bir kavgadır. mahviyet. evvelâ iğrenip. şan ve şöhreti istihkar. Aynı. bütün aklî ve iradî tedbirler ve teşepbüsleri fevkinde kadere karşı göstediği tevekküle " aciz „.. Avrupa'yı kör körüne taklitle memleketi islâh etmek istiyen tanzimatçılar.. sonra düşünerek !. hayata hikmiyen kimyevî bir hâdise diyen hayatçılar tekâmülü sırf muhitin kör ve tesadüfi tesirleriyle izaha yeltenen tabiiyatçılar. fakat ezelîyi. her türlü külfet ve israftan azade olan hayatına " iptidaî „ diyorlar !. „ diyerek kavgayı. kuvveti atkdis.. fikri. ilmin muayyiniyeti haricinde nizam yoktur.. zayıfı." Maddecilik . mahsusat ve maneviyat âleminden haberdar görünmüyorlar. rahmaniyi takdis etmenin hissî ikrarı olan mahviyetine " zillet „ . Bu hükmü nasıl veriyorlar ? !. bu mezhebin en derin temeli . Maddeciler işte bu mebdeden hareket ederek milletin vicdanî duygularını. Maddenin mihanikiyeti haricinde amel. ilme teveccüh ediyor: Tabiatte " vahşî „ hayvanları . tahlile girmiyen. keşfe sığmayan bir hakikat yoktur diyorlar. gözle görülemiyen.. Kanaat. denilen hayatı duyduktan ve yaşadıktan sonra iğrenerek'mi ? Hayır.
Hatta avrupahlarm " Hasta adam „ dedikleri bu Türke o daha fazlasını söylüyor: " Bitmiş ! „ diyor.bir edibimizin tasvir ettiği gibi . bu hayattan sadece iğreniyorlar. Milliyetinden irtidat. Bütün siyasetlerinin gayesi hasta hayale karşı nefret telkin etmek. firengili.. her cebri mubah sayıyorlar. Halk münevvrlere. Türk yaşamak kabiliyetini gösterdikçe " Halâ yaşıyor ! „ diyor. bütün geriliğimizi kafa tasiyle izaha kalkışıyorlar !. Hayat ve necat . ve " eşek Türk! „ demekte tereddüt etmiyor. medeniyete husumet gibi telâkki edildi.. Maddeci bolulu Türkün bu saygısızlığa karşı isyanında medeniyet için bir kabiliyetsizlik manası buluyor. terakki ve temetdüne asi.- 255 — cilik göz önünde olanlara başını çeviriyor. „ diyor!. " Sürünenler için ölüm saadet. Hakikati halde maddeciler islâh etmek istedikleri hayatı seviyorlar mı ? !.. Bir kere halkle münevverlerin arası açıldı. Medenî adam.. vicdanından istifa edenler görülmüye başladı.. Sevmiyorlar. Maziye muhabbet. Maddecilerin gayesi " Medenî adam „ yetiştirmekti. mütefessih bir mahlûk gibidir !. Tahribat halkın aklı selimine çarptıkça maddeciler şaşırıyorlar. halkı bu enmuzçeten çıkarmaktır. Memlekette bir yeis dalgası gibi süratle yayılan bu tefekkür hastalığı meşum neticeler doğurdu. " Avrupa görmüş zat „ 'tir! Anadolu köylüsü ise . Maddecilerin zihninde u Anadolu köylüsü „ hasta. maddeciler de kendilerini istırarî bir mevkide görüyorlar. ameliyatın icrası için her şiddeti. kangren bir uzva ameliyat yapan cerrahlar gibi.evvel emirde yalnız bıyıkları tıraş edilmesi lâzım gelen bir aşçı yamağıdır!. Türk yaşamakta inat ettikçe " Acaba niçin ölmüyor ! „ diye şaşırıp kalıyor. münevverler halke karşı derin bir gayz duydu. Hasta. Nazariyelerinin çürüklüğünü görmekten âciz olan bu insanlar çürüklüğü halkin hayatında bulmak istiyorlar. Bu içtimaî şakavetin tahribatı bereket versin ki münevverler sahesinde kalıyor da halka giremiyor. geriye kalanlara hayat haktır. O zaman merdut bir ırk nazariyesine yapışıyorlar..
Tekâmülün bir tahrik eseri değil. bir sanatkâr kalbiyle duyacaklar ve bir sanatkâr aşkıyla seveceklerdir. ahlâkın canlı olduğunu. Millî. Gençlik bu felsefî inkılabı yapabilmek için lâzım ki her şeyden evvel yabancı bir hayatın cansız mefhumlarını zihninden atsın.. cansız bir şey gibi ezmek. bütün seyirleri ve zarureleriyle bu tarihi yaşasın . ve yine müstesna. f Bu katlanış ve dönüş ne maziyi parça parça . Yeni gayreti. Maddeciler tekâmülün içeriden gelme bir şey olduğunu bilmediler. ahlâk düzelir. türkçe anlaşmak. O derecede ki türkçe söylemek. türkçe yaşamak âdeta güçleşti. bir tekevvün mahsulü olduğunu farkedemediler. istikbalin ancak maziden. zevkin. bediî bir hayatı. mahallî olan şeylere karşı husumet edildi. sandılar. hülâsa kendine göre bir oluşu ve duyuşu olduğunu düşünemediler. Türk milletinin de müstesna. mefkurenin yalnız vicdandan doğabileceğini bir türlü anlıyamadilar. vicdanı. garbı .. Bilâkis ruhu. hayatı bir mühendis gözüyle görecek yerde. zorla güzellik olur. yahut hariçten düşman gözüyle görülen ve iğrenilen bu hayatı bütün samimiyet ve harimietiyle bir kere kavrayıp nefret siyaseti yerine muhabbet felsefesi koyacaklar. Tarihin devamında ise ölüm tehlikesi görüldü. orjinal bir ruhu olduğunu. eski nefreti âdeta bir din oldu. makul gayrı makul. ilim yayılır. canimin canlıdan. Artık bu günkü gençler şu iki yoldan birini tutacaklardır : Ya maddeci kafasiyle maneviyat sahesinde ki tahribatımızı sonuna kadar götürecekler. Terakki ilâç gibi hariçten şırınga edilir.kör körüne . sonra tarihine katlansın. orjinal bir medeniyet yaratabileceğini. katı. sanatin. Bütün bu ceryanm neticesinde seciyemizi tahripkârlık ve riyakârlıktan ibaret bir tabaka kapladı. zihinlerdeki madde kahbiyle kalıplamak istediler. her kavmin diğerine göre iyi kötü. büzmek.taklitle şark terakki eder.. bu tarihi bütün canlı sadmelerinde ve yaratıc» hamlelerinde duysun. avrupaî olmakla beraber lisanı..- 256 - hep mazinin inkıtamda arnadı. tarihin canlı.
ne meyzin. aynı nehrin dalgaları. inadına gider kubbenin ta ortasında sinekleri yakalamak için ağ kurar! Aşağından bakanlar bazen bu ağı kubbeye sürülmüş siyah bir leke gibi görürler. sanatın maziden beri ardı arası keislmkesizin akıp gelen nehrini duyacak.— 257 - tespit eden müverrihin. bir hayat ve tarih sanatkârının sezişine benzeyecektir.. Fakat örümcek denilen cılız ve sessiz bir hayvan vardır .. altında dolaşan insanların temasından uzak kalırlar ne güzel!. belki cani* mevzuun duyan bir sanatkârın. gerileyip gerileyip te canlı mazisinden aldığı bu hızla ancak. şelâleleri kendi vicdanının derinliğinden bu gün bile akıp geçtiğini işitecektir. Ruh. Bir sanatkâr ki ahlâkın.. Bir kere kurulup örüldükten sonra bu kubbeler. ne imam. Bazen de bellerinden iple bağlanarak kubbenin etrafındaki gezinti yerinden ileriye sarkarlar ve ellerindeki tavan süpürgesini uzatırlar. Onlara "filân kubbe nasıl?„ diye so- . İşte Bu vaziyetlerde örümceği almcıya kadar kan ter içinde kalırlar. ne de o güzel kubbeyi yapan sanatkârdır. Yüksek cami kubbelerine elle yetişmek. Örümcek alan canbazlar. Örümcek alan. Bu işi görebilecek adam.. bu canbazlarln bütün hayatları böyle örümcek almak için kubbeden kubbeye tırmanmakla geçer. mahsus canbazlar vardır. ne de bu parçalan zorla yaşatmak istiyen mürteciin teşebbüsüne. üzerinde ki riya ve irtidat kabuğunu atıp halin mütereddit günlerinde mevut istikbaline atlıyacaktır. benzemiyecek. ayakla tırmanmak mümkün değildir. Bu canbazlar bazen hayatlarım tehlikiye koyarak orta kandilin zincirine tırmanırlar. Artık kubbenin güzelliğini kirleten bu lekeyi temizlemek farzolur.
Çünkü bir canbaz her gün bir yerde çalışsa senede yüzlerce caminin örümceğini alır. Bu münekkkitlerin bütün gayretleri filân kitabın.. Örümcek canbazları İstanbul gibi kubbesi çok bir şehir için pek lüzumlu adamlardır: Eğer onlar olmasaydı. İnsanları böyle mesleklere teşvikte belki daha ziyade fay ide memul ola.rulsa. „ derler. ne zaman yeni bir kubbe örülse derhal altına gelip örümceği var mı diye kubbesine bakarlar ! Bulamazlarsa kızarlar.. kubbe hesabı anlamak kabiliyetleri» sanki örümcek ağiyle örtülmüştür!. zira geçinmeleri o yüzdendir! Bulurlarsa hemen kollarını sıvarlar.. yeni bir mecmua çıksa. şairler. Onun için her keşi örümcek canbazı yapmakta fayda var mı bilmem ?! Halbuki ressamlar. Yalnız örümcek ağının kara hayali vardır . Nazarlarında kubbe.. çok kirli!. Bu tenkit canbazlarma sorsalar ki kitabın.. filân mecmuanın. ekmek parası kazanmak zaruretiyle örümceği alınması lâzım gelen yüksek bir tavandır! İşte o kadar. Bazı münakkitler vardır. cami kubbelerini örümcek ağları kaplardı • Fakat bir kaç canbaz bütün İstanbul kubbelerinin örümceğini almak için kâfidir . Ne örümcekli kubbenin ne de örümceksiz kubbenin zihinlerinde bir manası yoktur. Bunlar ne kadar çoğalsalar belki o derece hayırlı olur. ya altından... noktası ve yahu I bilmem nesidir!. "Çok pis.. Bu sözden hiç bir şey anlamaya- . ne de kubbeyi tutan fennin hesabından haberleri bile yoktur. bu örümcek canbazlara benzerler ! Ne zaman yeni bir kitap. filân faslında ve filân satırındaki filân kelimenin ve filân harfin manası. yine o kadar bir derinliğe sarkan bu zavallıların kubbe zevki duymak. ya kenarından eserin örümcekli yerlerine tenkitlerinin süpürgesini uzatırlar !. manasından. Yerden kırk elli metre yüksekliğe tırmanan. Ne kubbeyi yapan mimarın zevkinden. mimarlar için iş böyle değildir. fazla olurlarsa aç kalırlar. mecmuanın. şekli. felsefesinden ne haber?!. ruhundan. ne zaman yeni bir fikir ortiya konulsa.
Ve bütün gibi görülmek. imlâ. mana. Kusuruz olan yalnız Allah'tır!. hatalı. . canlı bir bütündür... ne de idraklari asıl fikri. kısmen örümceklidir. Her eser vücudiyle. Fakat. maksat.. kollan tavan süpürgesini sallıya^ kadar uzun olmak şar tiyle. ruhu. Çünkü her eser mutlaka kusurlu.— 259 - rak ve dayima örümcekten bahsediliyor sanarak " Aman sormayın çok kirli. Fakat denilecek ki bu nevi tenkitçiler mücrim midir ? Hayır bilâkis.. ruhuyle yekpare. öyle anlaşılmak lâzım gelir. Gözleri harf. böyle bir kaç tane olursa bütün bir şehir için kâfidir!. dediğim gibi. bacakları zincire tıranacak kadar kuvvetli. mefkureyi aramıya mü say i t değildir. canlı eser olamazdı. Eğer münekkitlik bu canbazların zahmetinden ibaret olsaydı dünyada güzel. büyük.. kuvvet âlemini göremez. O da. Gerisi?! Kuru kalabalık !. derler... nokta ağları altındaki koca bir âlemi. çok fena!. kelime. Çünkü ne vaziferi. müfit adamlardır. Sanat eseri bir dokuma değildir ki her bir teli ayrı ayrı çekilip yoklansın.
Felsefe .
Felsefe .
.
çocukları mektebe göndererek sersemleştirmekten ise. lakırdı söyletmemek. Çocuğa köyün yolunu.— 263 — Babnî hakikatler 1912 senesi Mudanya karşısında Armutlu köyünde bulunuyorum.. değnek elde hayvan gibi sürmekten ibaret olan ananevi usullü terbiyemize isyan ettim. içecek bulunup bulunmadığını sorduk.. daha iyidir. Köye vardığımızda çocuğun verdiği bütün malûmattan istifade ettik . Bu güne kadar devlet ve milletin muammer olmasını bile münevverlerin ilminden ziyade. utandırmak. Çocuk bize istizaha hacet bırakmıycak derecede açık ve kat'i cevaplar verdi. gemirip duruyor ! yanımızda bir kaç musevî genci var. cahil bırakalım. Hiç cevap vermedi. Tekrar sordular. kirli.. manasızca sırıttı. Tarlanın kenarından sekiz on yaşlarında küçük bir çobana rastgeldik. Gerçi benim böyle söylenmemi cehalet taraftarı ve ilmü irfan düşmanı olduğuma atfedenler oldu ! Hatta zürefadan biri bu " İlim husumeti. Bir iki gün sonra İstanbul'a avdet ederken vapurda kamarotun oğlu olacak . Sonra başını önüne eyip yine ayvasını. Elinde koca bir limon ayvası. Şehirli ananesinin bu çirkinliğine karşı köylü ruhunun sadeliğini tercih ettim. alık salık bir şey!. yiyecek. Bir müddet yüzlerine bakarak. diyordum!.'nin tarihçesini bile yazmıya kalkıştı!.. gözü karışık. Böyle bir maarife cehaleti tercih ederim. Fakat yolu bilmiyoruz . kaç dakika uzakta olduğunu. Şehirli çocuğun bu yabaniliğini görünce o köylü çobani hatırladım. Çocuğa: İsmin ne ? diye sordular. Köyü dolaşmak istiyoruz . O tarihte intişar eden kitaplarımda hep bu miskinliğin aleyhinde yazıyordum. bu sefer daha dişliyerek koparmıya başladı !.yine sekiz on yaşlarında diğer bir çocuk bulunuyordu : yüzü.. Hiç unut17 . Vapur Bozburun'n dolaşamadığmdan Armutlu limanına iltica etmiştir .. halkın ruhundaki safvet ve bekârete veriyordum !. Deniz seyahati uzun sürdüğü için canları sıkıldığı anlaşılıyordu.
yahut bir ressam gibi duyarak göreceksiniz . Kullandığı mantığın vukuatı kavramağa .. sokak. Gerçi her ikisinde de gözün rolü bir değil... biz cehalet taraftarıyız!. takdire müsayit olmamasıdır. Bu zat gayet tabiî olarak: — Ayol halâmı öylesin?! dedi!. Fakat sanatkâr için böyle değil: O hem görür. bazılarını atar. . hatta bir gayedir! Mühendis için. onu renge. bahçe. şekiller. göz. çiçek. Siz sanatkârın resmini fotoğraf ve mühendis göziyle tabiate ne derecede mutabık diye tenkit ederseniz.. çizgiye sokmak için yepyeni bir âlem. Sanatkâr onu duyuyor.. zaptetmek lâzımdır .. haksız olur . Ancak heyecan ve güzellik itibariyle kendi tabiatına ne derece mutabık yani manevî dünyasını ne derece tasvir etmiş diye tenkit etmelisiniz . cisimler yaratıyor . Batinî bir hakikat . diyeceksiniz!.. mühendis için. dedim . tabiatin kendisi değildir. hem görmez ! Bazı çizginleri alır.— 264 — mam bir gün de fazıl ve müdekkik tanınmış bir dostumla görüşüyordum. ne derece canlı diye. Adamcağız gerçekten inanmış ve şimdide hayret ediyordu. bazılarını hafifletir. bunu ya bir mühendis gibi tahlil ederek. hatta iki türlü görüş vardır. bir alet. karşısındasınız.. San'atkâr ruhunu bu batini tabiat vasitasiyle ve bu tabiat vesilesiyle tecelli ettiriyor demek.. göze göründüğü gibi çizmek. maksadımı izah edeyim: İşte bir şehir. Öyle bir bediî âlem ki hiç bir hakikati tabiatinkine mutabık değil! Şu halde sanatkârın icat ettiği tabiat. Kaç türlü mantık vardır. bazılarını da mübaleğalandırır. Ne derece doğru diye değil. Bence iki türlü. Çünkü sanatkâr bu suretle gördüğünü çizmek değil göz için mekşuf olmıyan bir hakikata vasıl olmak istiyor. belki kendi ruhunun tabiatıdır . Lâkırdı sırasında lâtife olsun diye: — Malûm a. insan vücudu. Nasıl oluyor da böyle bir adam cehalet propagandası yaptığıma kani oluyordu ?! Bunun sebebi o adamdaki mantıktır.
sanate. yeşillik. bir takım anüessiselerden teşekkül edrr. dinî. ahlâkî.. Sanatkâr bunları söylemek için bir lisana muhtaçtır. vazifeleri vardır. ister bir heykeltıraş olsun. aklın mantıhını kullanmakta elbette haklıyız. iştiyak.. kısalık.. fakat o kadar. diye tenkit edebiliriz. ahenk. ne kadar yaşadı ve yaşattı. ahlâk. Din. kırmızılık gibi maddî. Kendi hakikatine kendi hakkına vasıl olmak için. Batıl. Kabul edelim ki madde sahasinde hakikat " Doğru „ olandır. müesseseler. iktisat. Canlı mahlûkların uzviyetlerine mutabık fiilleri olduğu gibi. iyi ve güzel olandır . yalnız çirkin ile fenadır. hendese mevzuu mu? Yoksa bir ruh ve heyecan mevzuumu ? Yazan. ıstırap. hesaba. Değilse mikyas. Mevzu nedir. Cemiyet olan yerde bu müessiseler vardır. akla taalluk eden neviden ise. müessesesiz cemiyet. iktisat. yoksa batını bir hakikatimi. ve duydurdu. bu ister bir ressam. hayata temas «den bahislerde göz manasiyle ne kadar doğru gördü diye değil. ahlâk. Bu batını hayat zahirî bir vücude tutunacaktır. dediğimiz müe- . Tarih ve hayat İçtimaiyatçılar derler ki: " İçtimaî hayat. bediî. Bir hesap.. mevzua göre değişir.. Binaenaleyh zevke.. müessiseleri o cemiyetin bünyesine göre bir türlüdür... gibi manevî.— 265 - Çünkü sanat aleminde ifade edilen hakikatler uzunluk. müessisesiz içtimaî hayat yoktur.. kalp manasiyle ne kadar iyi duydu. Fakat mana sahasinde hakikat. cemiyetinde içtimaî uzviyetine muvafık müessiseâeri. neyi ifade etmek istiyor! Zahirî bir hakikatimi. Bu hakikat «şyaya. düşünen adam. Her cemiyette din. Tutunduktan sonra bu vücudu yani bu renek ve çizgileri taşar aşar. batini hakikatlerdir. miyar artık zevktir .. Hülâsa tenkit.. zahirî hakikatler değil elem.
. arzuyu hod yi kılamaz ! „ İçtimaiyatın bu hükümlerini dinledikten sonra birden bire kendimize. cemiyetin hayatına müessirdir. Bu bünyeyi tadil ve ıslâh edecek mahiyette olan her ferdî. içtimaî hayatça değişemez. „ Fakat bilâkis.? Bütün içtimaî hayatın mukadderatı. bir cemiyeti teşkil eden zümreler arasında içtimaî münasibetin U biatidir.. Fertler dağınık. " İçtimaî bünye n gibi ilk uzvî bir mebdein neticesi olan içtimaî müessiseler^ ve bu müessiselerin toptan ifadesi olan içtimaî hayat. ihtiyarının cemiyet hayatında bir kıymeti. kabilevî bir hayatmı yaşayorlar. cemiyetin bünyesine bağlıdır. ferdin keyfi. içtimaileşemiyecektir. içtimaiyatın irşadından çıkarılacak doğru netice şudur: Kabile.. buna dikkat etmeli. Meselâ umumiyetle bu fertler arasında ne gibi manevî müşabıhetler.yani tahassüs ve tefekkür tarzlar» .. gibi her hangi bir cemiyet dahilinde yapılacak olan bütün inkılâp teşebbüslerinin.. doğrudan doğruya cemiyetin bünyesi olmak lâzım gelir. fertlerinin işte bu tarzı teşekkülüne. . bünyeyi değiştirecek inküâplar olmadıkça teceddüt hususundaki bütün mesaisi kısır kalacak. tesanüdü ne derecededir. devlet.cemizetten cemiyete. Ferdin iradeyi cüziyesinin. soracağımız sualler şudur: " O halde fert içtimaî bir cebriyetin tarihi şeametin kör körüne esirimidir ?!. yoksa muhtelif işler ve muhtelif ihtisaslerle birbirine bağlanmışım bulunuyorlar ? Fertler tarafından vücude getirilen zümrelerin tedahülü. aşiret. Coğrafi muhit.— 266 - ssiseler. ve ne gibi maddî tesanütler vardır?. Bu değişmenin aleti. yani cemiyet dahilinde de. ferdî iradelerin hedefi. cemiyetine karşı menfi kalmak vaziyetinden kurtulamaz!. Bu bünye değişmedikçe.. ehemmiyeti yokmudur ?!. Fert. teceddüdü ne kadar arzu ederse etsin ve bu uğurda ne kadar çalışırsa çalışsın cemiyetin bünyesi değişmedikçe. O halde evvelâ bu içtimaî bünye nasıl değişir. " içtimaî bünye „ denilen hakikattirİçtimaî bünye. devirden devire değişir. beynemilel münasebetler. Bir fert terakkiyi. iradî hareket.
böyle olurken şuurumuzu. gibi haricî/ siyasî sebepler. tahlil ve tarifi imkânsız olan bin türlü heyecanlar. iktidar ifade eder. iktidar ise imkâna asılır. Şüphesiz bu vazifenin imkânı..-kanularına uygun olsun. istikametidir.— 267 — iktisadî muameleler.. türlü düşünceler. vefiyat. muhakemeler. pek büyük. hayatının seyrine karşı gelen hailleri yıkmak. gayret ve cesaretle çalışmak ihtiyacını duyar. Bu ihtiyaç. kanunlar. muharebeler. bu kuvvetlerin de tabiatıne. gibi kuvvetlerin mevcut olması. Filhakika içtimaî ilimlerin ve tarihî tetkikatın bize nefiyettiği şey ferdin iradesi değil. madde üzerinde ki nüfuz ve hakimiyetimizi selbetmiyor. Bu cebrî şeraitte bile ferdin iradesinin ve tabiatiyle zekasının. ihtiras gibi. Öyle dakikalar ki büyük. vicdanımızın en derin. düşünmıye muhtaç olur. batını mücahedelerle. ziya. her duyulması lâzımgelen arzu. yenilmez zannedilen setlerin karşısında kalan fertlerin ve millet- . rzvî sebepler. gibi büsbütün cihanşümul ve beşerî sebeplerle bu tahavvülün mihaniki bir surette vücude geldiğini farzedelim.. mektepler.. Bilhassa büyük yeis ve tereddüt anlari vardır ki fert. ilimler fenler ile yine şüphesiz. büyük dinlerin zuhuru... aşmak vazifesiyle mükelleftir. elektrik.. devirmek için aramıya... Hülâsa fert içtimaî hayatta bir takım mukavemetlere maruzdur ve bunları yenmek. sari hastalıklar. tevellüdat. Keyfin tazammün ettiği şekiller mevhumdur. Böyce aşılmaz. heyecanlarının mühim bir faaliyeti mevzubahs olmaktadır. belki bu iradenin hedefi. aksam ve anasırı meçhul. sonra o asırda ulûm ve fününun terakkisi. bütün benliğimizi sarsar. gibi dahilî.. bir mefkureye koşar!.. Cansız tabiatte cazibeyi arz. Çünkü irade. Demek ki mesele içtimaiyat noktayi nazarından mevzuu bahs ve münakaşa olan ferdî idarenin vücudu değil. keyfidir. en karanlık tabakalarından kopup aklımızın en aydınlık yüzüne çıkar. keşfiyat. diğer bir neviden ve diğer bir tabiat demek olan içtimaî kuvvetlerin varlığı bu ihtiyarımızı neden selbetsin ?! O şartla ki sarfedilecek emek.
yaratıcı hamlelere pek müsait bir zemindir: Bir şair ki canlı ilhamlarını sığdıracak lisan bulamıyor. Her terakki bir icat. ölümü aşmak zaruretinde olan bir hayat için... nihayet o yoldan bütün mazisinin en uzak. cemiyette aceba tarih ve sanat oynamıyormu? Onun için meselâ Türklerin .— 268 — lerin hayatı son derece esrarengizdir. kuvvet bulamıyor . yeni yeni müessiseler vücude getirmiyormu ? !. böyle bir adam. hayatın kaynağıdır. hızlanarak ta ileriler. istikbale atlar. Fertte hafızanın ve garyi şuurî * hayatının oynadığı bu rolü. bir mimar ki muhayyelesinin doğurduğu taş ve demir şiirini okuyacak bir meslek. hürriyet havasıdır. en karanlık nok talanna doğru. kendi vicdanıdır. Sanatkâr.. en selikavî bir harekettir: Hayat geriliyerek. ö'ümle karşılaşan böyle bir ferdin halâs ve hürriyet için baş vurduğu çare nedir ? Yine kendi ruhu.. bîr radde gelir.. Fakat bu sefer ruhunun en derin. her hangi adam ki hayatının önüne dikilen koca duvarı yıkmak için vücudünde takat. her icatta maziyi karıştırıp yeni şartlara. hürriyetini tehlikede görünce... batının zevkince kat'ı bir itilâdır. hayat ırmağının suyudur. Cemiyet mazisinin canlı hatıralarını karıştırarak eski unsurlarla yeni eserler. Haricin nazarında aşikâr bir irtica olan bu hareket. Düşününüz bir kere. en kuvvani nahiyelerine inerek esrarıenğiz bir kuvvet ve kudret menbaı arar gibi dolaşır dolaşır. en dik yokuşlarına tırmanır. kendi aklı. hızlanır. Teneffüs ettiği hava. geriye sıçırayarak mazisini yoklamıyormu ?. bir mektep bulamıyor. Çünkü derinleşmek ve gerilemek. yeni ihtiyaçlara göre yeni baştan vücude getirmektir. öyle bir noktaya varır kî artık içtiği su. ruhunun en gayri meşur.. en tabiî. Ferdin hayatında gördüğümüz bu canlı irticai aceba cemiyetin hayatında bulmıyormuyuz? Cemiyet te zaman zaman bilhassa büyük bir hezimet ve atalet devirlerinden sonra hayatını. Vardığı yer.. yahut kahraman. Ruhlar ihtilâlci sadmelere.
müessiselerini. hakkı öğretmek. bütün iyilikleri. Yeni kanaatimi demokrasi ve sanat adlı kitabimde izah ettiğim gibi tarih ve terbiye ye dayir neşr etmek üzere olduğum yeni eserimde de mevzubahs ediyorum.Mefkure ile mazinin munasibetini bu gün böyle duşünmeyorum. Bunun gibi milletin en felâketli en buhranlı dakikaları hangi dakikala rdır ? Varlığının tehlikelere girdiği. en sırrî nahiyeleridir. bütün güzellikleri. yani. en kaçıcı hatıralarını yokladığımız anler hangi anlerdir? En müşkül. Langlois ile Ch. ne de bir takım muallimlerin zannettiği gibi. çirkinlikleriyle göstermelidir. maziyi mazinin hayatını. fenahklariyle. Yalnız hakka hizmet etmeli. . haricî tehlikiye en çok maruz kaldığımız dakikalar değil midir.V. ahlâk hocalığı yapmalıdır.. büyük müverrihlerin fikrine zıt değilse bile. hakka hizmet etmektir . hak olmasına tabidir. ne Almanya'da olduğu gibi. vatanperverlik hissini tahrik için alet olmalı. Düşünelim. olduğu gibi. hak ve hakikat fikri vermekten daha derindir: Bir milletin zihninde tarihi tedrisatın nüfuz ettiği tabakalar. İki müellifin tarih ve tedrisatı hakkında ki fikirleri aşağı yukarı budur. hatta ruhun en münzevi. zihnin hüküm. Tarihin hayatî rolü hakkındaki tahminim. [*] Maziye dair Müverrih Ch. diyorlar. mazimizin en uzak. Seignobos tarihi methal tetkiklere olarak yazdıkları eserin sonunda: Bütün ilimlerin kıymeti. büyük savletlere davet [*] Mefkure ile mazının münasebetine dair olan bu yazıları 1922 neşr etmiştim... Tarih. tarihten de istenilen bunaktır.— 269 — bu gün tarih ve sanat eliyle mazilerini karıştırmaları bir hayır çünkü bir hayat alâmeti değil midir ?. Fikrimce tarihin eseri. tamamiyle mutabık da değildir . . muhakeme gibi nispeten sathî ve kışrî olan tabakaları altındadır. Çünkü tarihin hakikî hizmeti mazinin hakikatim öğretmek.
bu istikbal için hayırlı bir alâmettir. istikbale atılan hayatın hafızası.. Diğer cihetten maziyi tenvir için çalışan hususî teşebbüsler vardır.— 270 — edildiği dakikalar değil midir ?. felsefemizin bir mazisidir ki müslümanlığm en mahrem heyecanlarını mütalâaya çalışır. yahut bu tarihi öğretecek vesikaları tesbit etmektir. Tarih. Nitekim geçende öğrendim ki"Cemiyeti sofiye. her şeyi sadece " kurtarmak „ maksadına dönmelidir. muvaffakiyet ve inkizarlarını yokluyor. bütün hatıralarını. Yevmî matbuattan başhyarak haftalık mecmualara. ister bir mescit harabesi halinde olsun. Bu taktirce tarihi şuurun milletlerin bakası. hep yanmıya. isminde tasavvuf meraklılarından. yaratan. Bu gün hangi mevkide bulunuyoruz? Mazimizin hakikatine bizi götürecek olan eserler ister bir yazma kitap şeklinde. tarihe katlanmak degilmidir ?. bu hafıza ise o anlayışın şuurudur. Bir millet için tarihî tetkikat. bir mimari tarihinden evvel. yeni bir istikbale namzet olduğu ande canlı bir irtica ile mazisine katlanıyor. çeşmelerin.. Bu yanma ve yıkılma tehlikesi karşısında. istikbali noktayı nazarından gayet büyük bir ehemmiyeti vardır.. Bu teşebbüs iki şek'lde yapılabilir : Ya tasavvufun ve umumiyetle hayatın tarihini yazmak. mazinin tasvirinden evvel. hayatın mazisine muhabet edenlerin her işi.. Bu cemiyet bir zamandan beri tasavvuf tarihi yazdırmakla meşgul. lezzet ve elemlerini. Tasavvuf. iptidası dır. Demek ki hayat. Onun için bir tasavvuf tarihinden evvel. onları eritiyor ve yeni bir hayat şekline döküyor. Tasavvuf ve tarihi hakkında yapılacak her teşebbüs. vücudunden . en hayatî faaliyet hangisidir ? Maziye. tarihî tahsil zevki uyanmişsa. halin en canlı bir idrakma dokunacaktır. mutasavvıfların yazma kitapların. neş'e ve İstıraplarını. mürekkep bir cemiyet mevcut imiş . Bu mazinin sermayelerini. yıkılmaya mahkûm bulunuyor!. ilmî eserlere kadar tarihî neşriyat inkişaf etmek istidadını gösteriyor. Bu itibar ile tasavvuf bizim için dinî halin bir mazisi. harap olan camilerin. Bu dakikalardaki en tabiî.
felsefe için de lâzım değil midir ? O halde her memleket. takdir edilsin!. Ve bizzat Bergson'un eserlerini okumasını tavsiye ettim. Artık bu vazife kimlerindir. O münasibet ise muhabbettir. bir chopin neden takdir edilsin ? Yeniyi kabul ve temessül hazırlığı yalnız ilim ve sanat için değil. ilmin kıymeti ne olabilir ? Bediî terbiyesi iptidaî olan bir memlekette bir Wagner. (Akşam)'da manevî kuvvetlerin hakikatinden ve yaratıcılığından bahseden bir iki makalem çıkmıştı. feylosofla onu okuyan mütefekkir arasında her şeyden evvel canlı bir münasibet lâzımdır. Memlekette ilim aleyhine cereyan olacak „ dedi. Ve kendisinin mistiissme aleyhinde yazacağını söyledi. Devrimizin ruhunda ve bizzat ruhumuzda yeni felsefeye ... anlaşılması için doğru olması.- 271 - baki kalan eserlerin muhafazası. Felsefe ile devir. her devir. Birgün.nasıl ki yeni bir ilim ve sanat . hatta açık bir lisanla yazılması kâfi değildir. Bu tesadüf.. bu muhavere tekrar gösterdi ki bir feisefenin bir memlekette. Bergson'un felsefesine dayir Millî Harekâtın henüz başladığı tarihte idi. Her halde doğru telâkki edilmiye müsayit bir muhitte intişar etmesi doğru telekkiye müsayit dimağlara ekilmesi lâzımdır. her okumuş yazmış ve bir az düşünmiye alışmış olan insan da her felsefî bir telkâkiye hazırlanmış değildir. Nitekim fikrî terbiyesi olmıyan bir memlekette ilmin telâkkisi. her felsefî telâkkiye müsayit olmadığı gibi. Ben sadece Bergson'culuk cereyanını kasdediyorsa bu felsefe ne zannetliği gibi ilim aleyhtarı ne de mystik bir felsefe olmadığını söyledim. Arkadaşım o zamana kadar Bergson'u okumadığını itiraf etti. arkadaşlarımdan biri : u Nedir bu yaptığınız ? mistisisme gidiyorsunuz!.
yeni bir hayat eserini de anlamak için böylece samimî bir idrâke muhtacız. samimî fakat lâ-aklî vaziyet dahi bunu gösterir. çünkü yeniyi anlatan. bu muhabbettir. Âlemi hariciye ayit bir mevzuun. manasına vasıl olur ki bedi odur. Çok kere . Yeniyi anlamak için yaptığımız her türlü tahlil ve mukayeselerin altından bu canlı alâka tessüs etmek sayesindedir ki yeni felsefenin kalbigâhına vasıl oluruz. Alelade zamanlarda bile karşınızdakinin meramını anlamak için yaptığımız hamle dahi katiyen bundan başka bir şey değildir. Sanatkâr bu suretle eşyanın parçalarına değil. Zira Bergson'un eserlerini canlı bir alâka ile ile tekrar tekrar okumuş olsaydı ve bu feylosofun dediğinden ziyade demek istediği sezilseydi.bu muhabbet olmadıkça onu anlamak güçtür. gibi itirazlar dermiyan edilemezdi.— 272 — telekkisine karşı . canlı cansız bir manzaranın acizleri. mistisismedir. anlıyacak vaziyete koyan her şeyden. bir hayvanın yahut bir insanın. İşte Bergson'un felsefesine ayit başlıca itirazlar muhabbet sözü ile ifade etmek istediğim belki de temamiyle ifade edemediğim. belki ruhuna. noksanları ve tezatları maverasında dolaşan manayı bulmak ve onu yakalamak için sanatkârın aldığı gerçi hayatî. diğeri usulüne dayirdir. görünen bir çok hükümlerin canlı bir vahdet içinde eridiğini gcrürüz. her talim ve tahsilden evvel bu duygu. meselâ bir binanın. Filvaki idrâkimizi bu feylosofun idrâkiyle birleştirdiğimiz zaman felsefesinin fikir âlemine başlıca iki istiklâl davasiyle girdiğini görüyoruz: bunlardan biri felsefenin mevzuuna. Bütün Bergson felsefesi bu iki iddianın istiklâline ve yeniliğine dayir ilhamlar ve ispatlarla doludur . bizi yeniyi. O zaman bu felsefede zahiren garip ve mütezat. çünkü lisan ile temamen ifade edilemiyen samimî bir idrâkin noksanından ileri geldiğini zannediyorum . hususiyle yoktan vücude getirir gibi görünen eserleri müelllifin alâkası ile yaşansaydı BergsoncuUık ilme mugayirdir. Yeni bir sanati.
cebrî lisanlarla ifade etmek suretiyle ilmin faaliyetini devam -ettirmek değil. Halbuki insan şuuru için tecrübe sahesi sadece ilim sahasinden ibaret değildir . bilakis ilmin giremediği nahiyelerde çalışarak mevzuunun vahdetini bırakmak ve onun şekli. güzel. Madde ve hayatın yüzünü tenvireden mihanikiyet ve muayyeniyet tabakaları altında öyle taviyet ve hürriyet nahiyeleri bu nahiyelerinde öyle hür ve tabiî sekenesi vardır ki bunlar hendesemizin. Çünkü ilim bir alet. vicdanımızdız. Fakat zevk ve hats dediğimiz kalp gözüyle görülebi~ lirler. Hülâsa sanatkârın vazifesi neş'e. İnsan için böyle batini bir tecrübelerin kabiloiduğuna delil işte hakikate tahlil ve mukayese etmeyerek vasıl olan sanattır. Madde ve hayat. Belki felsefe ilmi kavrıyan. manayı ifade edebilecek bir lisanla ifade etmektir. . bazen de feylosofu alimin ve felsefeyi ilmin düşmanı sanmışlardır . biçmek. fekat yine bu ilmi taşan bir nevi ilimdir . iztirap. ruhiyat ve içtimaiyat dediğimiz ilimlerin mevzuları hep bu tabakanın sekenesidir. Asıl ilim maddeyi ve ilim dediğimiz. sahibi bir mühendistir. hesabımızın şekillerini' hassalarını taşan mevcutlardır. diğer mevzularla münasebetini bulmak ve onu aklî mefhumlar. Bergson'a göre felsefe ne ilme aynen mutabık ne de ilme büsbütün mugayirdir . hakikatin bu kabili mukayese ve muhakeme olan katı kısımlarını yakahyabilir. haş- . Hikmet kimya. imkânlarına yalnız hakikatin yüzüne serpmemiştir. Feylosofun "moi fondamentalw dediği batını ene bu tahtanı cereyanların arzıdır. İlmin melekesi olan akıl.Hakikatin bu kısmı ilim için tecrübe sahesidir. Onları akıl gözünün görmesine imkân yoktur. cismi değil. Sanatkârın işi mevzuunu ölçmek. Çünki nebatat ve hayvanata oğrayarak bütün kâinatı dolaşan hayat ırmağının son yatağı bizim ruhumuz. hayatiyat. çirkin. hakikatlerin ancak cemiyetleşmiş kısımlarım tetkik edebilir .feylesofun âlimin işini tekrareden bir alim farzetmişler.
Hakikî felsefe hakikî ilmin mabadıdır. çalışan bir aklı vardır. bütün ve canlı merkezini. felsefe de asıl mevzuunu kavramak için bidayeten bir takım tahlillere muhtaç olacaktır. Ona bu tahlilleri veren ve feylesofu hakikatin evvelâ soğuk yüzü ile temas ettiren vasıta ilimdir. ruhî bir eneyi ifade hususunda yalnız temsilci bir vazife görüyor. anlamak mecburiyetindedir. Sanatkâr hayata ve manasına vasıl olmak için evvelâ bu hayat ve mananın tutunduğu maddeyi ve şekli bulmak. Asıl bediî faaliyet işte bu batini âlemde olur. azamet kelimeleriyle ifadeye çalıştığımız fakat bir türlü ifade edemediğimiz bâtını âlemin sekenesini bulmak ve onları haricî âleme kadar sürükleyip merî bir hale getirmektir. Nasıl resim ve heykeltıraşlık gibi sanatler asıl terkibi mevzularını bulmak için bidayeten bir takım tahlillere muhtaç oluyorsa. fikre kadar gitmek ve sanatin temsillerinden daha fikrî olmak üzere ifadeler bulmak mümkün olmaz mı ? Sorulacak ki felsefe bu faaliyetinde iime muhtaç deiğilmıdır. Buna tutunarak daha içeriye girer ve manaya doğru ilerler. O halde felsefenin ilim tabakaları altında arayan bir gözü. Onun için her tasavvurun meşur ve ya gayrı meşur bir tahlili vardır. Faaliyetinin bu safhasında sanatkâr maddeyi tetkik eden âlime yaklaşır . Feylosof bir fizik alemi olan ilme basarak bir metafizik âlemi olan felsefeye athyabilir. Sanatkâr gibi feylesof ta asıl mevzuunu kavramak için bir takım tahlillere muhtaç olacaktır. Ruhun . Acaba feylosof için sanat yolundan daha ileriye. Her ressam manayı ifade etmeden evvel az çok şekli taklide başlar .• • fa 074 I *x — - met. Onun için feylesof ilim vasitasiyle hakikate teması temin ettikten sonra sanatkâr gibi daha içeriye girer ve alimin dağınık mütalâalarına hep birden menba teşkil eden bir. Fakat sanatkâr samimî. hayatın bu sıcak ve zaman zaman infilâk eden burkanıdır. fakat felsefe için ilim basamaktır. Fekat sanat bu tetkikte kalmaz . hayat ve fevza merkezini bulur ve görür ki bütün o hâdiselerin anası.
. felsefenin de mevzuu hakikattir. Şu taktirce felsefe ilme nazaren müstakil bir mevzu oluyor. Sanat ve felsefe içini bu mana ile mistik olmak kendine sadık olmak demektir- . müşabih olan unsurlarını ayırıyor . İlmin akıl vasıtasiyle maddeyi ve ya madde gibi gördüğü hayatı tahlil. felsefenin mevzuu kuvvanî. daha doğrusu duyuruyor . Halbuki felsefe hakikatin kısır gibi kabili tecezzi olmayan kuvvanî kısmını bütün ve canlı olarak gösteriyor. kabili tasvir ve kabili telkin olan umkunu keşfediyor . batini. bu gözün nurudur. usûlü terkiptir . batini rûyetlere vasıl olan her idrâk az çok mistiktir. dinamik hakikattir.. "Mistik. Bu böyle anlaşıldığına göre Bergson'un felsefesi ile ilmin mutaları arasında nasıl taarruz olabilir?!. kabili mukayese ve kabili muhakeme olan sathını tenvir ederken felsefe aynı hakikatin bilâkis yalnız kabili tahaddüs. Bergson felsefesi ilmin bıraktığı yerden başlıyor ve ilmin rüyetlerini vahdete irca edecek olan asıllarını bulmak üzere derinleşiyor. felsefe ilimden ziyade sanate yakındır diyebiliriz yine böyle anlaşıldığına göre felsefenin usûlü ilmin usulünden başka olduğu görülür. Şimdi insan bu felsefeye ilme mugayirdir demek için anlamamış olmalıdır.- 275 - karanlıklarını delen nur. İlmin melekesi akıl usûlü tahlildir . Bilâkis tesanüt vardır . Hayatın sırlarıiını keşfeden meleke bu aklın melekesidir . yani ilmin mutalarını belediyor . İlmin mevzuu tastik hakikat. yani derunî. demek içinde " mistik „ kelimesine müspet telâkkisi haricinde menfi bir mana vermiş olmalıdır. İlim hakikatin kabili müşahede. kuvvanîdir. Filvaki ilmî nazarlardan uzaklaşan. tasnif ve mukayese ediyor.. Felsefecin melekesi hats ( intuition ). İlmin de. Şu halde ilim sanatten ziyade hirfete. Nitekim her sanat te bu mana ile mistiktir.
. Hususiyle ilk tahsilin mecburiyeti memleketimizde tatbik edilip edilmediğini. Bundan sonra misafirler muhtelif fırsatlarla ve muhtelif tabirlerle Türkiye'de vukua gelen siyasî ve içtimaî inkilâplann harikulade mahiyetinden ve Gazi Paşa Hazretlerinin müstesna şahsiyetlerinden bahsettiler. tedenniyide icap eden din. ahlâk. hep sordular. Türkün terakkisine bir mani varsa bu kafa . hukuk. Demek istedi ki : Türk filân falan kavim gibi terakkiye gayri müstayit değildir.. sanat. kadınlarımızın içtimaî hayattaki mevkilerini ve intihabata iştirak edip etmediklerini.— 276 — Taklit mi. içtimaî vakıalar de:ğil midir ?. gibi müessiseler. Aynı zat Fransa'da olduğu gibi Türkiyede akademi mıntakaları vücude getirilmesi hakkındaki fikrimi soruyordu. hazım mi ?! Dün Sümmer palast'a Strasburg'lu müsafirlerimizle Şehremini Beyin ziyafetinde bulunuyorduk . Mu safirlerimiz arsında şayanı dikkat münevver zatler vardır. Ben bu teşkilâtın memlektimizde taraftarları olduğunu ve yeni yapmakta olduğumuz maarif kanununda bu esası kabul ettiğimizi söyledim ve bunun aleyhinde bulunanlar tarafından müfrit bir merkeziyet itirazı dermiyan edildiğini söylediğim zaman muhatabım gi'ldü . lâiklik meselesini. Kavimlerin terakkisinden de tedennisinden de mesul olan müessiseleri değil midir ?.. Terakkiyi de.. Buna aksiyle itiraz etmek daha kolay olduğunu söyledi ve Fransa'da olduğu gibi Türkiye'de de millî ve harsî vahdetin emniyet ve selâmeti için bu mıntıka fikrini kabul ve tatmin etmekten başka çare olmadığını söyledi . Hilkaten ve hayaten terakkiye müstayit olmiyan kavim var mıdır?. Hemen bahis maarif teşkilâtımıza intikal etti. Bu fikir etrafında biri az münakaşa oldu.. iktisat. Aralarından biri " Türk kavmi dünyanın müstayit kavimlerinden biridir „ dedi. Bu zatlerdan biri taşra maarif teşkilâtımız hakkında malûmat istedi ..
yüksek. Bahis. Nihayet bahis mektep ve tedrisat notayi nazarından Fransaya intikal etti . Avrupa memleketlerini mütehassıs oldukları cihetlerden taklit ediniz „ . „ Bu tavsiyeleri biri birinden daha makul ve mantıki olabilir. Bu münevverlerimiz derler ki : " Avrupayı rehber ittihaz edelim. Ben bu tecrübeyi yaptım. Ben dedim ki: Mektep ve tedrisat Fransa'sını doğru olarak anlamak için hiç olmazsa bir sene onun ilk. meslekî. Fransadaki kat'i müşahedelerimin verdiği salâhiyetle diyorum ki: Fransa Usan. Ingiltereden ferdiyet harsini alınız. yazı. diğer memleketlerin maarif hayatına intikal ettiği zaman Almanya'dan tebahhur ve sınarri tedrisat notasından. diyorlar! Bu fikir ve itikat öteden beri bizim bir kısım münevverlerimizde de vardır . Hiç bir memleket bu dersler hususunda Fransız muallim ve müderrisler kadar hedeflerini vazıh bir surette tayin ve usullerini psikolojik esaslar üzerine vazedememişlerdir. siz Fransa'dan lisan ve edebiyat dehasını.. Fakat hepsinin esası şudur: Medeniyet parça parça unsurlardan şuradan buradan alınıp eklenmesiyle teşekkül eden bir halitadır. Mübahasa esnasında pek munsaf davranan Strosburg lisesi müdürüne şu cevabı verdim: Evet her kes bize buna yakın tavsiyelerde bulunuyor. fakat Avrupamn iyi taraflarım alalım. Onun için bana Fransa'nın maarifini tarif için üzülmeyiniz.- 277 - tasiyle . Almanya'dan iktisat pedagojisni. dediler. tarihiyle. Bu dava etrafında hayli konuştuk. ve bunları birleştirerek asrî bir terbiye ve maarifin «sasını kurunuz . tedrisatı itibariyle dünya üzerinde birinci derecede bir raemlikettir . Italyadan sanayii nefise vatnı olmak itibariyle. toprağı mevkiindeki hakimiyetinden bahsedildi. O halde . felsefe. fena taraflarını almayalım . İngiltere'nin spor ve " selfgovrenment.dimağının hüceyreîeriyle değil. umumî. müessisleriyle alâkadardır. orta. edebiyat. Meselâ . Misafirler bu sözlerden çok memnun oldular. salim gayrı salim mekteplerinde yaşamak ve bu mekteplerin hâlile hemhal olmak lâzımdır.
İngiltere ise " Selef Governemnet „ memleketidir . " Size Darülmuallimini iptidaiye binasını gösterelim. Bir içtimaiyatçınızın. ve bütün büyük milletleri taklitte tereddüt etmezdiniz!.ve sonra kendi memleketlerinde işin gerisini akli selime. keza İngilizleri. İngiltere'den hürriyet ve ferdiyet dehasını alan ve tophyan Türkler bunları yan yana getirmekle kendilerine mahsus bir tarz ve şekil icat edebileceklerdir!. Şimdilik! Fenamı? Sakarya harbi esnasında Tokat'tan geçiyordum. profesör Bougle'nin dediği gibi. hazım. Fransa vazıh fikirler ve mantık memleketi. Zira kendi ruhunun ve kendi samimiyetinin zadesidir. Bizim yeni bir medeniyeti nasıl icat edeceğimize gelince Türkler yalnız şu veya bu milleti değil..» İktisadî hayatta olduğu gibi harsı ve manevî hayatta da her milletin dehasını tebarüz ettirecek içtimaî bir taksimi amel mevzuubahs oluyor. Almanya'dan teknik unsurunu. dediler. hatta yaşamalı. Han . en samimî ve en derunî bir tarzda fakat hiç birini hiç bir şeyi mihaniki olarak taklit ve kabul etmememeli . Sözümü bitirir bitirmez muhataplarımdan biri şu kısa cevabı verdi: — Evet.— 278 — Fransa'dan vuzuh vemantık unsurunu. italya sanayii nefisenin arzı mevudu. hatese bırakarak samimî bir faaliyetle icada çalışmalıdır.... bütün milletleri görmeli. O şair gibi ki bütün klâsikleri okumuş ve zamanın bütün sanatkârlarını tanımıştır. fakat eseri kendinindir. Eğer öyle olsaydı siz Fransızlar hâkim oldukları noktada Almanları. taklit değil.. hazım !.. Fakat hayır! Buçalşma icat ve ibdaın sırlarına mugsjiıc'ir terakki hiç bir zaman bu yan yana getirip eğlemenin mahsulü olamaz.bittabi insanî ve beynelmilel olan esaslar başka ..
Cumhuriyet hayat siyasetinin düsturlarını ebedilikten ve cidalden alırken siz 18 .. Bn evlerin hâli nedir ?.. Arkadaşım şk cevabı verdi : — Şehremaneti bunları yersiz kalan ufak memurlar için yaptırdı. — Darülmuallimini İptidaiye binası dediğiniz yer burası mı ?! dedim.. şimdilik düsturu fenadır.. Onlar fenaya.. Yukarı Ankara'da büyük taş binalar yapılırken yeni Ankara'da mukavva şatolar gibi yapılan ufacık tefecik evleri gördüm. Bizim senemiz..... „ düsturu doğru değil. Bu defa arma komisyonu münasibetiyle Ankara'yı ziyaret ettim.. faniye itikat ediyorlar. " Şimdilik ! Fenamı ? . Yeni Cumhuriyetin şehirlerini vücude getirirken ve binalarını yaparken " Şimdilik ! „ dimeyiniz.. ve ticaret evleridir ki bu büyük şehre hususî bir sima verecektir .. ayile evleri değildir.. biz ise bakaya.... Birine sordum : — Bu nasıl belediye kulübesi ?!. on iki ay değildir. Bu söz beni senelerdenberi sinirlendiriyordu. Şimdilik ! Fenamı ?.. Yeni şehri vücude getirecek olan en mühim binalar bu hususî meskenler. ilim. Bu kanaatin altında yatan zühtî bir kıymet var.. Hayır. Bu karanlık binanın çürüyen döşemelerini değiştiriyorlardı. " Şimdilik ! Fenamı ? !. Fenamı ?. hayır .97O - gibi karanlık ve dar bir yere girdik. Ve bizim hayatımız yalnız ebedîlikle ölçülebilir. Dediler. ebedîliğe inanıyoruz. Asıl cemiyet müesşişeleri. Fenamı ?. ömrümüz yaprakların ömrü değildir. Arkaşıma dedim ki: — Yeni şehir mutlaka bu düzlükte teşekkül edecektir. Şimdilik diyenler bu büyüklüğe inanmıyanlardır.. Hakkınız yoktur. Bir kaç sene evvel Derülfünün binası olan Ziynep Hanım konağının önünde asarı atikadan olan süslü sebilin yanında tahtadan bir belediye kulübesi yapıyorlardı. — Şimdilik!. Şimdilik düsturu yanlıştır. — Şimdilik !. dedi... „ Biz bir göçebe kavim ve bir kabiyle değiliz. Biz bir milletiz.
Sanat ancak hayale kada varır..'dır. günlerden ve senelerden alsaydı yer yüzünde Türk kalmazdı.— 280 — imar siyasetinizin düsturlarını zühtîlikten.. müstakbel ihtiyaçları için yapınız. muhakemelerden. anlaşması . İşte sanatkârların asıl icadı bu manadır. felsefe de haricî âlemden. kanaatten almıyınız. Sanat ve felsefe Bir felsefe sistemini bir sanat eserine benzetmek kadar uygun bir tespih olamaz.. cisimler veya seslerden teşekkül eder» her felsefe sistemi de bir takım fikirlerden. Ey imarcılar! Milletin hayatı için kullanacağınız ölçüleri fani olan hayatınızdan almayınız. „ düstûrunu alınız..'tir. Şu hâlde sanat te. Sanat eseri bir takım unsurlardan teşekkül etmekle beraber. mefkurelerin hayatındadır. çizkiler. " Yarın için ve ilelebet için . İşte felsefe sistemini de vücude getiren fikirlerin. olsa olsa. Her sanat eseri bir takım renkler. İyiyi yalnız ebedîlikte ve bakada arayınız. her zayii şeyin adına " Fena „ diyiniz.. Halbuki felsefe eserinin ifade ettiği mana fikrî bir kıymettir. bunların " bir manaya... İki nevi terkip arasında yalnız şu fark vardır: Sanat eserinin ifade ettiği mana bediî bir kıymettir. " Şimdilik! „ düstûrunu gömünüz. Türk hayatını kurtaran insan mücadelenin mikyaslarını saatlerden. hayallerin " yan yana gelmesi „ değil. Çünkü felsefe sistemi de sanat eseri gibi bir nevi " terkip . hayallerden teşekkül eder .. Her fani. . felsefe en mücerret mefhumlara kadar varabilir . mutlak fikirlere delâlet edecek surette birleşmesi... Bu ölçü. Her işi milletin ebedî olan hayatı... maddeden. Milletin ebdî hayatına kayil olunuz. onu vücude getiren faaliyet bu unsurların " gelişi güzel karışması „ değildir: belki " hususî ve manalı bir tarzda imtizacındır.
Sanat ve felsefenin terkip çiliğine mukabil ilmin fiili tahlilcidir. ne de taşlardır. Çünkü sanatin vazifesi haricî âlemin eşyasını. belki sanatkârın hayatından aldığı ve çizgiler. eseri parçalamak ve parçasını bin türlü tecrübe etmektir. şekilleri. Şimdi bir ilim eserini. bir hâdiseyi diğerine bağlar. unsurlar vasıtasiyle kaçıcı manaları ifade edecek yerde hiç bir manası olmıyan cansız maddeleri parçalıyor. taşlar vasıtasiyle ifade edebildiği manadır. sadece gördüğünü u kayt ve izah „ eder. asıl bu unsurların vücude getirdiği ahengi. onları hesap ve istifade edilebilir bir takım basitlere ayırıyor. Nasıl ki felsefenin vazifesi kâinat hakkında . ilme mutabık. Ancak bir sanat eserini sanat eseri yapan asıl hakkiat ne müracaat ettiği çizgiler. anlamaktan ziyade duymak lâzımdır. Çizgiler. ilimlerde felsefe sistemi için sadece bir vasıtadır. İki faaliyetin istikametleri. Halbuki bir sanat eserini anlamak için müracaat edilecek usul.ilmin yaptığı gibi . Halbuki alimin işi bunun aksidir: İlim. cisimleri ayrı ayrı tahlil etmek değil.— 281 — fikirden. bir ilim adamının davasını anlamak için müracaat edilecek usul şüphesiz ki tektir: Zekâyı bu esere tatbik etmek. Sanatkâr gibi feylesof ta bunları yalnız vasıta olarak kullanır. Çünkü burada ilmin eserinde olduğu gibi çizkileri. İlim. afakî hahikatiari bildirmek değildir. fakat " nedir? „ sualine cevap vermiye uğraşmaz. Nihayet haricî âlemdeki şeniyete mutabakatını aramaktır. İlim yalnız " nasıl ölüyor ? „ sualine cevap verir. sanat ve felsefe gibi tabiatı duymak veya anlamak için çalışmaz. bunun aynı değildir. gayeleri de ayrıdır: Hatta bir sanat. manzaralarını doğru öğretmek değildir. Sanatkârın eserini parçaiıyacak yerde toptan kavramak.müspet fikirleri. bazan mugayir de olabilir. Bir felsefe sistemi ilme müracaat ve ilmi istimal etse bile doğrudan doğruya ilmin kendisi değildir. fikirler. taşlar sanat eseri için nasıl bir vasıta ise. . ilimden aldıkları unsurlarla bir takım yeni yeni kıymetlere vücut veren orjinal eserlerdir.
Bunlar senelerdenberi: a köy ve mektep ! „ demişlerdir. " kâinatı görüş tarzı ..— 282 derunî lisanı keşfetmek lâzımdır. ideal bir hayatın yegane. Aynı adamlar. Basitçilik Memlekette bir sınıf vardır ki aynı zaaf. imparatorun askeri. kabitülâsyon»arın esiri. Yani ilim eseri gibi zekâ ile tahlil edilecek yerde bir sanat eseri gibi kalp ile duyulmalıdır. Demek ki " Halk için mut- . İlmin melekesi " zekâ „ sanat ile felsefenin melekesi " hats. sıtma mikroplarının hastası iken de helası için yalnız bu mektebi istemişlerdir. Fakat bir de bu istediklerinin menşelerini. Onların nazarında bu mektep siyasî. Bunun için eseri parçalamıyıp toplamak. toptan kavramak lâzımdır. türk köylüsü. Sanatkârın eseri ilmİD eseri gibi anlaşılmak istendikçe anlaşılmaz bir hâie gelir. Bir felsefe sistemi bir sanat eseri gibi mütalâa edilmek lâzım gelir. Tkrk köyleri için mektep istemek kadar meşru bir hareket ne olabilir ? .'tir. Felsefe eserinde anlaşılması lâzimgelen mühim hakikat fikirler* hayaller. mektep ve terbiye tarzını ıslâh sevdasında olan alelade münakkitleri nazarı itibara alınız.. ahlâkî bütün teceddüt ve tekemmül hareketlerinin hülâsa.. asksrî. onların anlaşılması için kullanılacağı vahitlerin de ayrı cinsten ve kend| cinslerine mutabık şeniyetler olması zarurîdir. sayiklerini yakından tetkik ediniz. ve asîl mebdeidir.. iktisadî. köy için her şeydir. aynı noksan ile malûldürler. cümleler değil. Madem ki ilmin mevzuu olan madde ile sanatın ve felsefenin mevzuu olan mana ayrı şeniyetlerdir.... fyelesofun telâkkisi.. Göreceksiniz ki onların nazarında " mektep „ yalnız mektep değil.'dır. Her şeniyetin vahidi kendinden olur.. Basit görüş ne demektir ? Meselâ memleketin maarifini. Bunlar basit görüşlüdürler.
Çok . gibi ne ahlâkla. yahut sefahetin dışarıdan tutulabileceğini ve her geniş caddenin elzem ve elzem tevehhüm edilen her yolun güzel olacağını kabul edecek kadar şehirlerin uzvî hayatından gaflet ederler.. istiyen bu adamlar içtimaî hayatın esaslı zaruretlerinden ve mektebin cemiyet içinde ki hakikî vazifesinden tamamiyle habersizdirler. fakat kos koca caddeler açmahdlr. kere "tesettür. Nerede boş ve avare bir insana rasgelseler: " durma çalış! „ derler. Asıl iktisadiyat sahesine geçince bu adamların iddiaları daha garip.. Demekki bu adamlar refahın.. Bir memleketin iktisadî sefaletinden sadece şahısların mesul olduğunu iddia ederler . Basit görüşlülerin bir kısmı da vardır ki memlekette fuzulî gayretkeşlik vazifesini ifa ederler. Hatta " garp medeniyetinin iyi adetlerini „ alıp ta " kötü olan adetlerini „ onlara bırkmak isterler!. Sonra ahlâkî hayat sahesine giriniz. Mevzuubahs olan mesele meselâ bir şehri zenginleştirmek midir ? Q hâlde evvelâ onun " bir sefahet merkezi „ hâline getirmelidir ..- 283 - laka bir mektep.. Demek ki bu adamlar ahlâkî kıymetlerin şeniyeti. tahavvülleri hakkında yahut ayile ve kadın örfleri hakkında hakikî denilebilecek hiç bir fikre ve kanaate de malik olamamışlardır... Mevzuubahs olan mesele diğer bir şehri güzelleştirmek midir ? O hâlde her şeyden evvel eski namına nesi varsa yıkmalı... daha âlemşümul şekiller alır. doğrudan doğruya bir münasilaeti olmıyan kıyafet ve tuvalet meselelerini bile samimî olarak bir namus ve iffet meselesi gibi telâkki etmekte inat ederler... Demek ki bu adamlar ferdî istekler haricinde ve şahısların gayretj ve teşepbüsü fevkinde memleketin iktisadiyatını idare eden millî ve beynelmilel faaliyet veya atalet sebepleri olduğunu duşünemiyolar.. Bütün bu .. ne de ahlâksızlıkla. Çünkü bu işsizlerin ve memlekette işsizliğin yegane mesulü fertlerin iradesi olduğunu farz ve tahmin ederler. Bu adamlar " iyi ahlâk „ isterler.
. Bu adamlar marazı bir surette her şeyden gayrı memnun. faaliyetinin hedefi olan tabiatte bir takım. Basitçilerde görülen ikinci hâl taşkın bir hassasiyettir.. zaneden bir adamdır . Halbuki basitçi fikrî zaafı sebebiyle kendisini "kadiri kayyum. daha doğrusu salim faaliyeti için muhtaç olduğu ilmî müşahede ve mukayese faaliyetlerinden mahrum kalması ve hâdiselerin derinliklerine dalacak yerde yalnız sathında yüzmesidir.. Bütün bu fikirçilerin terbiye. Çünkü salim bir iradenin şartı. kaba mefhumlara sahiptirler. Faaliyetlerinin amiri olan iradelerinde salim bir kudret değil. fakat en ufak iddi— alamdan dolayı sermestirler.. fziyoloji ve psikoloji ilimlerinin mevzuunu teşkil: eden madde. Basitçiiiğin bu tabiatleri malûm olduktan sonra onun menşeini görmek ve menşeine kadar çıkarak tedavi etmek mümkündür. gem.— 284 — muhtelif fikircileri biri birine bağlıyan bir zihniyet birliği vardır ki o da " basitçi „ olmalarından ibarettir. Ukalâlık. Basitçiler içtimaî hâdiseler hakkındaki sathî fikirleri sebebiyle kadir her şeyi kendilerini her şeyde kendilerine tabi farzederler.. " Basitçiler . muayyetiyetlerin vücudunu kabul etmektir ve onlara itaat etmektir.. Bence basitçüik her şeyden evvel bir zekâ fakrüddeminin eseridir^ Aynı hastalık tabiatiyle bir takım arazlar meydana getiriyor ki bunlar da tespit etmek güç değildir... akim inzibatsızlığı. hudut tammamasıdır. gelişi güzel akılsızlık değil. Mademki basitçilik esasen bir fikir hastalıkı- . eahamet. uzuv ve ruh mevzuları haricinde mütalâa edilecek derece hususî ve mudil olan içtimî hayat hakkında son derece iptidaî fikirlere. Evvelâ bütün basitçiler " ukalâ „ kimselerdir.'de şayanı: dikkat olan bir nakise de iradelerinin başı boş olması.. iktisat ve şehir denilen ve dayima fizik.. İçtimaî hayat hakkında ki bu müşterek telâkkilerinin ve fikirlerinin noksanıdır ki hangi faaliyet veya mesuliyet sahasine dahil olurlarsa olsunlar onları hep biri birine benzer bir tarzda duyar ve işler adamlar hâline getiriyor. vardır. ahlâk.
hayatiyat.. menfi cihetten hareket edilmiş olsa bile Cumhuriyet nesillerinin terbiyesinde bizi müspet neticelere ulaştıracaktır. tasnifli ve izahlı ilimleri kastetmek lâzımdır: Matddiyat. onu fikrî terbiye sahesinde tedavi etmek çarelerini aramalıdır.. her şeniyetin mantığı kendi içinde bulunabileceğini ispat etmektir. Fakat " ilim „ diyerek " malûmat „ kelimesinin müradifini değil.- 285 - tır. Fikrî noksanlarımızı korkmiyarak ve aldanmıyarak teşhir etmek. ruhiyat ve içtimaiyat ilimleri gibi. Evvelâ basitçideki fikri zaafı herhangi malûmat noksanı değildir. Türkiye millî idaresinin her noktasında ihtisasa hürmet ederse gene millî hayatımız basitçilerin tahribatından kendini kurtarabilecektir.. O hâlde fikrin inşaî bir noksan demek olan basitçiliğin menşeini ansiklopedik bir tahsilin noksanında aramamalıdır Asıl düşünücü zekânın kuvvetli olmamasıdır ki bu nevî kafaların teşekkülüne meydan bırakıyor. Çünkü malûmatımız fikrî terbiyemizin kerestesidir. mukayeseli. Halbuki ilim harsinin bir vazifesi de aklı selim hudutlarını göstermek ve mücerret bir mantık olmadığını. „ .. Gene bu ilim noksanının bir neticesi olarak basitçi dayima aklı selim ve mücerret mantığa istinat etmek istidadındadır. binası değildir. işte bu ilim terbiyesinin noksanıdır ki tabiat ve şeniyet zekâsı yerine o hasta ve kör zekâların vücudüne meydan vermiştir. İşte hakikî ilim terbiyesine istinat edilerek yeni nesillere ilim ve hakikat kafası verilirse Türkiye tefekkür âlemi muhtaç olduğu " Şeniyet hürmeti w 'ni kazanacaktır. cehli temsil ediyorum. Böylece inşa ve icat nevinden bir zekânın mürebbisi yalnız ilim olabilir.. benim düsturlarım cahilane fikirlerdir. İlim ve ihtisas mefhumları Hiç kimse "ben cehil namına hareket ediyorum.
meselâ içtimaiyata girince bir çok kimselerde tereddüt baş gösteriyor..... san'atkârmısm?!. fende ihtisas.„ der. san'atte ihtisas. " Terbiyede. iktisatta. Pek muayyen bir şeydir. Herkes ilim namına hareket ediyorum. mühendislere. tte. ilimi tarîh. bediî vakıalar üzerinde mukayeseli tetkikler yapan bu bediyatçıyâ " sen niçin bu işe karışıyorsun.. yarınki hayatı kat'î olarak bugünden tayin edebilir mi?!. Fakat hiç birini diğerine karıştırmamahyız. içtimaiyat ilimleri vardır ve olabilir. Çünkü yaptığı iş yaratıcılık değil. kimya. "ilimde ihtisas. Sonra " ilim „ fikrine bitişik olarak " ihtisas „ fikri vardır. Fakat iç- . Diye ilim yoktur. Sonra sanat eserlerinde nevilerin zuhur. fikirlerim ilmin fikirleridir . Çünkü sanat aserlerini müşahede ve tasnif kudretini teşıyan o adam yerli yerindedir. gerçi bunlar hep haki kîihtisaslardir. Her şey ilim değildir: İlimi eşya. Fakat bahis manevî ilimlere. sanatkâr mısın ? „ diyemezsiniz. küllî hakikatler olmak lâzımgelir. Resim. Şu hâlde ihtisas hudutsuz ve hesapsız müphem bir fikir değildir. mimarlık gibi san'atlerin san'atlere ayit olan hususî ihtisas şeklî başka. cemiyet denilen afakî mevzulara ayit ve yine afaki neviden sabit tabiatler. ruh. siyasette. İlim kelimesinin her şeye izafe edilmesi tehlikeli bir harekettir. san'at tarihçilerine yahut estetik mütehassıslarına ayit olan fikrî ve ilmî ihtisas şekli başkadır. ruhiyat.. Fakat " ilim „ fikrini süyiistimal etmiyelim. diyorlar. tekâmül ve inhitatındaki sebepleri tetkik eden. Fizik. Bir de hikmet. kimya gibi müspet ilimler için kimsenin itirazı. usulü dayiresinde bir görüş ve anlayıştan ibarettir.- 286 - demez. ilim muayyen bir mevzudur. şüphesi yoktur. Çünki ilim olmak için madde.. içtimaiyatta nasıl iddia edebiliriz ki müpset kanunları nadir ? İçtimaiyat mefkureyi keşfedebilir mi? yarmki zevkî. fen memurlarınaayit olan tatbiki ihtisas şekli başka. diyemezsiniz. Sanatin tarihini yazan bir mütehassısa "ne selâhiyetin var. Onu süyiistimal etmemek gerektir. ilme istinat ediyorum. ilimi hesap ilimi servet . ahlâkta.
hiç bir şey çizemezlerdi! Şimdi de serbes bırakınız. çünkü içtimaiyata istinat akla istinattır. idaremiz müspet bir idaredir. " Fakat bu ilme yahut bu ilmî tefekküre istinade neden mecburuz?. Mazi ne bir model. serbes bıraktık. ciheti ve istikameti olabilir.?!„ Bir baba böyle söylüyordu. sıksam miskin oluyor. Fakat "mazi ilmi yapmak. Maziyi "bir ibret. sadece tekâmül. Fakat netice aynı: Yine bir . ne de bir misaldir.. arasında fark vardır. ile "maziyi mezhep yapmak. Fakat o da maziyi ancak sabit.— 287 — timaiyat gibi mevzuu süratle tekamül eden ve hayat olan bir âlemde aranacak katiyet ancak tekâmülün seyri. "Talebeme resim dersi veriyorum. Bu ilim ne derece iptidaî olursa olsun ona istinat bir zarurettr. Bu suretle tekâmülün seyrini kolaylaştırır. Ilmden başka bir istinatgahı yoktur. Yoksa mazi tefekkür hamlemizi boğacak yepyeni orijinal inkılâbın duygusunu körletecek bir ağırlık değildir. denilecek. Mademki medeniyetimiz müspet bir medeniyet. diyorlar..... âlem şümul hakikatleri itibariyle nazarı dikkate alarak. ben de şaşırdım ne yapacağımı . " Çocuğumu ahlâkî bir insan olarak yetiştirmek istiyorum. İstikamet bize istikbalin keşfi için düsturlar ve reçeteler veremez amma. Mecburuz. olarak kabul edebilir. Başını boş bıraksam arsız oluyor.. Fakat kabahat çocuğun değildi. Çünkü içtimaiyat cemiyet hayatının eserleri üzerine tatbik edilmiş ve bu eserler üzerinde çalışmış olan akıldan başka bir şey değildir.. Bir zaman matbu modellerden yaptırdık. bir takım mukayeseler sayesinde cemiyet hayatında salim olanla salim olmıyam ayırtır. Ne esaret ne de anarşi.
. Onun için terbiye bilâkis inzibatı kabul etmiyen Tolstoi'in anarşist nazariyesine de hapsedilemez. Fakat kabahat resim yapamıyan çocuğun yine değildi. Bu iki imkân hakikî imkân olmakla beraber usul olarak sakattır. Terbiye meselâ: yüzme bilmiyen adamın beline sardığı iptir! Hem lüzumu kadar karaya bağlıdır. Rousseau'nun nazariyesi ise hakikî tekâmül nazariyesidir. Çünkü terbiye çocuğu ne kapamak ne de başı boş bırakmaktır. hem de kendi kendine icatta serbes bırakmak. Tehlike oldukça bırakmaz.. Bulunmazsa çocukları serbes bırakmak . Bir mürebbi de böyle söylüyordu. Terbiyenin tekâmül mahiyetini yalnız ahlâk terbiyesinde değil. Kant'ın nazariyesi bircehit ve inzibat nazariyesi. esir olur. Çocuk yalnız başına da bir şey icat edemez. Tek çare şudur: Çocuğu hem modellere bağlamak... aynı zamanda " hürriyet „ fikirlerini tophyan canlı bir fiildir. Kabahat fikirlerin. Meselâ yaratıcı muhayyilenin tebiyesini nazarı itibara alalım: İstiyoruz ki çocuklara resim dersleri sırasında tezyinat resimleri yaptıralım İki imkân vardır. Çocukta hazır tezyinat şekillerini taklit ettirmek. bütün terbiye fiillerinde bulacaksınız.. Tolstoi'in nazariyesi sadece serbeslik ve kayıtsızlık nazariyesidir. O hâlde terbiye aynı zamanda "inzibat. muayyeniyetle müzdeviç olarak görmüştür. çünkü tezyinat âleminde haylaz olur !. Hayır onların da değil. Terbiyenin hakikî tabiatini en iyi gören Jean-Jacques Rousseau'dur ki onu aynı zamanda hür vetabi. Hem de lüzumu kadar serbestir. tehlike olmadıkça bırakır.— 288 — şey öğrenmediler !. O hâlde kabahat kimindir? O baba ile bu mürebbinin mi ?.. Terbiyeyi mutlaka başıboş bir idare yahut mutlaka esaretli bir idare gioi anlamaktır ki bu muvaffakiyetsizlikleri vücude getiriyor. Şu hâlde tezyinat tedrisatının siyaseti şudur: Çocukların hafızasını en iyi. Bilmiyorum ki ne yapmamalı ?!„ . " Tekâmül „ hakkındaki yanlış ve sakat telâkkilerin .. Şunun için ki çocuk modelleri taklitle kalamaz. en âlemşümul mahi- ..
. „ diyenlerin " felsefe „ kelimesini ne manada anladıklarını anlamak güç bir iştir.. Şu hâlde felsefenin mevzuu olan bütün tekâmül bahislerinde olduğu gibi terbiyenin ve tedrisatın tekâmülünü de canlı bir anlayış ile anlamak lâzımdır. Fakat " Felsefe bir eğlencedir ! „ demek kolaydır. İlmin düşmanları olduğu gibi felsefenin düşmanları da vardır. ihtira yolunda yürütmek. Hangisi?!. felsefe dostları ile felsefe düşmanlarının anlaşması için bir çare vardır. Yahut "Felsefe hakikat hakkında mevcut ilmî kanaatlerin umumî bir yekûnu „ mudur ?. Böyle yapa yapa çocuk hem beşerin mazisine bağlı. Bunu ancak felsefe kelimesini kullanan adamlar bilir.- 289 - yette örnekler göstere göstere zenginleştirmek. hem de onun harsinde yenilik yapacak derecede ayrı kalmış olacaktır. O da her şeyden evvel dost ve ya düşman oldukları şu " felsefe „ mefhumunu tespit etmektir.. İşte bir çok sualler ve fikirler ki "felsefe. hem de çocukları serbes bırakarak icat. " Felsefe yalandır ! „ demek güçtür.. Felsefe bir " ilim „ midir ? Felsefe bir " cehil „ midir ? Felsefe " Güzel sanatlerden biri „ midir ? Felsefe " Hakikat hakkında ind ve enfüsî kanaatlerin mecmuu. Ben hayatımda felsefe ile uğraşan hem de pek kıymetli . Fakat felsefe bu fikirlerin hangisidir. Felsefe gayzı İlim gayzı olduğu gibi felsefe gayzı da vardır. felsefe zihnin bir nevi mimarlığıdır... Fakat ne olursa olsun.. İdrakimiz ne esaret nede anarşi hayalinde hapsedilmemelidir. kelimesine mukabil şunun bunun kafasında yaşayabilir. " Felsefe bir zevk • tir. Belki esaret ve anarşi unsurlarının canlı izdivacı olan tekâmül hayalini araştırmalıdır.'idir !. Felsefe zihnin bir " art decoratif . mudur?.
ilmin dişinda da değil. O hâlde ihtiva edici olan felsefe ilmin içinde değil. belki ilmi de ihtiva etmek şartiyle teessüs edebilir. Böyle söylerken feylesof Bergso'nun «Evolution creatri'ce>>'te yahut Les donnees immediates de îa conscience»'ta vasıl olduğu neticeleri düşünmiyorum. belki bu ilmi ihtiva edicidir. İlmin mevzuu olan kemiyet ve madde âlemini parçalar hâlinde idrak eden zihin kısmı. f esef em. f esef eler. zekâdır. " Bergson denilen herif! „ sözleri söylenildiğini duyduğum zaman felsefe kelimesinin ne talihsiz bir kelime olduğunu görmüştüm. Bunun üzerine o aralık "içtihat. beşerî bir müessise gibi teessüs etmek istidadında olan felsefenin kendisidir. ne de gayrı olabilir. Eğer felsefe esaslı bir nevi tefekkürden ibaret olan ilimden ayrılabiliyorsa -vardır. felsefî.. yani keyfiyetidir.' tir. hats kuvvetidir. Onun için felsefe ilmin ne aynı.' mecmuasının bir nüshasına Bergson'culuğun ne olduğuna dayir kısa bir makale yazmıştım. „ dedikleri hâlde. j . Felsefenin keyfiyet ve hayat âlemini bütün olarak idrak eden zihin kısmı. Nitekim bir takım müellifler vardır ki " felsefe. . Bence Bergson'culuk felsefî bir meslek değil. Halbuki ilmin mevzuu da " şeniyet. Halbuki canlı şeniyet cansız şeniyeti taşan ve onu ihtiva eden bir şeydir.. Şu hâlde ilim şeniyetin parça parça olarak akılla mütalaası» . Yalnız Bergsonun felsefe müessisesi için temel taşı olarak koyduğu iki mühim fikri işaret ediyorum : Bunlardan kiri felsefenin mevzuu. diğeri felsefenin usulüdür.— 290 — gençlerin zihni faaliyetlerinin şiddetine ve felsefe zevklerine rağmen " felsefe „ mefhumu üzerinde düşünmediklerini ve felsefenin vehminden evvel hakikatini mütalâa etmediklerini gördüm.. ayrılamiyorsa yoktur.. İlmin mevzuu bu şeniyetin cansız kısmı. İstanbul işgali esnasında Darülfünunda tekâmül bahislerine dokunan tedrisatım esnasında feylesof Bergson'dan bahsettiğim sıralarda orada burada " ilim aleyhtarlığı yapıyorlar !. felsefesi.. bu kelimenin medlulünü vazıh bir surette tespit etmemişlerdir.
Bu şart "tedriçtir. yaşamıyordu. Bu devirde bütün akıl. Fakal niçin tedriç?! Çünkü tecriç tekâmülün şartı. Hakikati hâlde millet ve devlet namına kat'î ve şeklî bir muhafazakârlık hükümran idi. kendi" . usulsüz. Vaktaki Hareket Ordusuyle içtimaî muvazene temin edildi. felsef eyapmak değil. bütün yaratıcılığım kaybetmiş. kımıldamıyor.. içtimaî vicdan âdeta bir atalet kazanmıştı. Zaten mahvolan kıymetleri feda edip ölü harsı müdafaa ediyorlardı. Değilmi ki ilim. „ denilen mevzuların mutlak olarak mütalâasını deruhte etmiyor. felsefeyi limsiz. O hâlde mutlaka iyi kötü bir cevap vermiye mecburuz. metafezikî bir hayvan olan insan için şu ezelî sual dayima mevcuttr : " Neredea geliyoruz ? Nereye gidiyoruz ? Biz neyiz ?„. içtimaî muhayyile. tekâmül. " hayat.- 291 - halbuki felsefe şeniyetin bütün olarak hats ile kavranmasıdir. Tehlikeli olan.. Şurada burada bn sal" tanata karşı yıkıcı ruh taşıyan ihtilâlciler bir tarafa bırakılırsa bir yandan Edebiyatı Cedidenin kozmopolit iştiyakları. kâinat. Otuz bir mart vakası sarih bir irtica idi. Meşrutiyet inkılâbı bu camit zihniyeti sarsar gibi oldu. Muhafazakârlar ve tekâmülcüler !. Bunlar ne istiyorlardı.? Muhafazakârlar mazi üzerinde serbesce bir tasfiye yapıyorlar. mukadderat. belli başlı iki zümrenin şahidi olduk. gelişi güzel yapmaktır. bir yandan da Postahane binası ile tecelli eden yeni türk sanati pek gizli ve çok kerre de kendini bulamıyan millî şuurun indifaları gibidi. her telâkki duruyor. saltanatı ve istiptadı tehlikiye düşürebilecek olan her temayülü boğuyordu. Tahâmülcüler ise inkilabi anca bir şartla kabul ediyorlardı. O devirde her kıymet. Tedricen Abdülhamit devri dönmüş bir devirdi. bütün mantık.
— 292 — sidir, onun için.. Tekârnülcüler anî, ihtilâlci, ayratıcı olan her hareketten sakınıyorlar, hareketi, tekâmülü sarsıntısız olarak arzu ediyorlardı. Muhafazakârların da, tekâmülcülerin de arzusu bir neticeye varıyordu: O da hayatı olduğu gibi seyretmek ve seyrine insan elini karıştırmamak. Bu iki telâkki arasında felsefe namına müdafaası kabil olan yalnız tekâmülcülüktür. Çünkü mutalarını hep ilimden aldığını iddia eder ve unsurları itibariyle müspet olduğuna inanır. Fakat tekâmcülüğe hakkyile yaklaşalım. Onda "tedricen „ tavsiyesini meşru kılacak bir tabiat var mıdır ? Bu tekâmülcüîer içtimaî hayatta tedriç istiyorlar, çünkü içtima* tekâmülü tedricen vukua gelir düz, muntazam, makul, hendesî bir tekâmül zannediyorlar. Bize cemiyet hayatının düz bir çizgi üzerinde gayet muntazam bir surette tedricen de-, ğiştiğini ve bir hedefe doğru ilerlediğini gösterecek olan şey nedir? Elbete tarihî bir tetkik üzerine kurulmuş olan bir tekâmül felsefesi değil midir ? Halbuki tekâmülcüîer esasen felsefelerini tarihe değil, bilerek bilmiyerek hâyatiyata istinat ettiriyorlardı. Çünkü zihinlerdeki hayaller, hep Lamack'm hayalleri idi. Onlar da Lamack gibi zürafalan boynu yüksek ağaçları yemek ihtiyaciyle uzamış sanıyorlar ve âlemde hiç bir şeyin anî olarak vücude gelebileceğini zannetmiyorlardı. Halbuki ilmin tam mutaları üzerine kurulmuş olan bir tekâmül felsefesi bize tekâmülün mihaniki değil, yaratıcı mahiyetini gösteriyor. Tekâmülün haricî ve muhiti değil, batını ve uzvî bir emir olduğunu anlatıyor. Tekâmülü hep böyle bir hendesî çizgi hayaline sokarak yaptığımız farziyeler arasında kim bilir ne kadar yanlışları vardır: Dinlerin zuhuru, san'atlarin zuhuru, dillerin zuhuru ve tekâmülleri hakkında kim bilir ne kadar delâlatte kalmış olanları vardır. Muhafazakârlar niçin böyle düşünüyorlardı?.. Çünkü değişmek kabiliyetinde olimyan cahil adamlardı. Tekâmülcüîer niçin böyle düşünüyorlardı?. Çünkü okumuş olmakla beraber ruhen muhafazakâr insanlardı. Bizim
-
293 -
neslimiz bu yaratıcı kudrete niçin iman ediyor? Çünkü yaratıcı bir devrin neslidir onu için. Hükümetler gibi felsefeler de ancak lâyık olanları buluyor. İnkılâbın en büyük eserlerinden biri de bizi tam ve hür bir hayat felsefesine vasıl olmak için ruhen hazırlaması değil midir? Bu felsefeyi elde ettikten sonra " tedricen „ düstûrundan belki ilelebet uzakuzaklaşacağız.
Hürriyet
Jean-jacc[us Rousseau terbiyecilerin en hür ve en hürriyetperver olanıdır. "Emile,, başından sonuna kadar hürriyetin, hürriyet hayatının, hür yaradılan adamın, hür yetiştirilen çocuğun destanıdır. Hiç bir tefekkür onun kadar hürriyetin zevkini, hürriyetin aşkını terbiye emellerine karıştırasıamıştır. Hiç bir sistem onun kadar terbiyede haricî sultaların müdahalesini men'e muktedir olamamıştır. Hatta onun içindir ki Rousseau'yu tenkit eden Greard; Rousseau'nun terbiye plânını "tehlikeli bir vahime,, olarak teşhir etmiştir. Halbuki hakikat büsbütün başkadır. Kitabın her tarafında "hürriyet, hürriyet!,, diye bağıran Rousseau terbiye âleminde zahmete, meşakkate en çok mevki veren, terbiyenin hamurunu en ziyade zahmet ve meşakkat duygularyile yoğuran bir feylesoftur. Çocuklarda keyfe, hevese mevki vermek, hayatını hayvanı sayiklerine terketmek şöyle dursun, bu keyef ve heves mekanizmasına en çok kızan, hatta zahmet ve meşakkati, elem ve istirabı tabiatin içinde bulan kendisidir. Rosseau'nun pedagojisi her şeyden evvel bir ceht ve tekemmül pedagojisi, bir zaruret ve meşakkat pedagojisidir. O hâlde Rousseau'nun terbiye sistemindeki bu tezadın menşei nedir? Felsefesidir. Fakat felsefesinde mevcut olan bu menşe bir tezat değil, bir ahenktir. Şöyle ki
— 294 —
hürriyetin en iptidaî telâkkisi her istediğini yapmaktır, yani başı boş olmaktır. Halbuki bu mümkün değildir. Zira insandan daha kuvvetli olan bir tabiat vardır. İnsan bu tabiatı ne istihfaf ne de ist'hkar edemez. O hâlde insan her istediğini değil, istediklerinin yalnız mümkün olanlarını yapabilecektir. Şu şartla ki istediği şeyler aynı zamanda tabiatin kanunlarına uygun olsun... O hâlde hürriyeti adamın, yalnız istemesi değil, istediğini bilmeside lâzımdır. Sonra hürriyetini istiyen adamın arzusu tabiatı eşyaya muvafık olması kâfi değildir. Çünkü bu arzunun tahakkuku bir istihsale bağlıdır. İnsan hürriyetini, istihsal etmek sayesinde kazanır. Bu istihsal için yalnız usul, teknik, vasıta, fikir kâfi değil, kendini idare etmek, müstahsilin kudretine, fikrî hayalî, hissî ve iradî kudretine kavuşturmak ta lâzımdır. Müstahsil bir anarşist değildir. O hem fizikî tabiat üzerinde hem de ruhî, batınî tabiat üzerinde işliyen mükemmel bir sanatkârdır. İstihsal eden adam yalnız bilen adam değil, aynı zamanda gücü yeten adamdır. Kendi kendini idare edemiyen hırçınlıklarını, muvazenesizliklerini, sersemliklerini yenemiyen bir adam âlemi harcîde hür yani doğru, iyi, güzel, faydalı birfiili nasıl vücude getirebilir ? O hâlde hürriyete lâyık olan adam hem fikrin, hem de iradenin kahramanı olan adamdır. Hür olmak için hem serbes olmak, hem de bağlı olmak lâzımdır. Rousseau bu iki ayrı şeyi bire kalbetmiştir. Hürriyeti başı boş kalmaktan, tabiati de esaretten uzaklaştırarak biri birine yaklaştırmış, tabiî terbiye dediği telâkkiyi vücude getirmiştir. Bu günkü ilim Rousseau'unun hatsine hiç bir şey ilâve etmemiştir. Yalnız bu hatsi izaha gayret ediyor.
Tezat kabul etmîyen felsefe
Oduncu ile Ezrayil'in masalı bence ruhumuzun garip bir ikizliğini ifade ediyor : Çok kere bir şeyi hem aklımızla istemiyiz, hem de hissimizle isteriz, Çok kere aklımızla beğenmediğimiz hayatı hissimizle iyi buluruz. Sahte ilmimizle tezyif ettiğimiz şeyleri halis hayatımızla kabul ederiz. Cihan harbinden evvel memleketleri için « un vieux paıjsl » diyen Fransızlar muharebeden sonra aynı memleketi genç ve zinde buldular. "Bu memleket adam olmaz !„ diyen Türkler de adamlıklarını bile Borçlu oldukları bu memleketin eseri karşısında şaşırdılar. Bedbin, hayâtı istemediğini söylediği hâlde Ezrayili görünce odun yüklenen bir köylüdür. Şu hâlde hissimizle ve irademizle beğendiğimiz hayatı aklımızla niçin inkâr edelim ?.. Ve bu ikiz hayat yeirine tek ve ahenktar bir hayat neden koymuyahm ?.. Buna mani olan; hayat, zaruret ve tekâmül telâkkimiz olsa gerektir. O hâlde sevmediğimiz, beğenmediğimiz şeyler hayat değil, başka bir şeydir. Filhakika asıl hayat, sevilen ve Ezrayile teslim edilmiyen kısımlardan ve kıymetlerden teşekkül ediyor ... Fakat hayatın ağır gelen, ezen yükleri de vardır. Şu hâlde bu yük ile bu kıymetleri ayırmak lâzımgelir, İki şıktan biri: Ya yükü azaltmak, yahut tahammülümüzü çoğatlmak için bu kıymetleri daha ziyade duymak Iâzımdir. İnkılâbın gördüğü şey zebun ve ezik bir Türkiye idi. Fakat duyduğu şey bu Türkiye'nin can hamlesi, irade kuvveti idi. Bir inkılâbın yoktan var olduğunu zannetmek aklımızı tırmalıyan bir dalâlettir. Fakat inkılâbın hayatın her günkü en sathî itiyatlarından teraküm edebileceğini farzetmek te bir dalalettir. İnkılâbın müracaat ettiği zengin kudret Türkiye halkının vicdanı olmuştur. Bu vicdanın kudreti ve nuru sayesindedir ki Türkiye bir çok yüklerini azalttığı gibi bir 19
— 296 — •
takım yüklerini taşımak için de kudret ve kuvvet kazanmıştır. Eski, vusatî itiyatlara karşı gayz duyalım; bu bizim hakkımızdır. Fakat yeni ve canlı olan hayatımızdan şikâyet etmiyelira. Birini istememek için ötekini inkâra lüzum yoktur. Hasta fikir, sakat muhakeme bize bedbinliği tavsiye edecektir. Fakat vicdanın lâyuhti sesini işitelim. Ancak o zaman hakikî hayatımıza uygun, samimî bir felsefe yapabiliriz, zaten felsefenin vazifesi sathî ve haricî müşahedelerin inhisarcı hükümlerine karşı yekpare ve canlı bir hayat rüyeti vücude getirmek değil midir ?..
Mefkure ile mevhume
Bir arkadaşım " ideal yahut mefkure vuslatı mümkün olmıyan bir fikirdir „ diyor. Ben de soruyorum ki o hâlde nasıl oluyor da akıllı bir adam mefkûreci oluyor?! Eğer mefkure yanma yaklaşılması mümkün olmıyan bir fikir ise bu imkânsızlık nispetinde o bir mevhume olacak değil midir?. Hayır mefkureler mevhumeler değildir. Mefkureler tahakkuk edebilecek olan şeylerdir. Mefkureler vehimden, hayalden kopup uçan renkler, şekiller değildir. Zaten mevcut ve hakikî olan bir hayatın istikbale uzamış kısımlarıdır, binaenaleyh tahakkuk edebilirler. Müsayit şartlarla tahakkuk edeceklerdir. Mefkurenin kökü hakikatte, çiçekleri ve meyvaları istikbaldedir. Mefkure bugün için bir hayaldir, fakat ne bugün için ne yarın için bir yalan değildir. Şu hâlde mefkure ile mevhumeyi ayırmak lâzımgeliyor. İlim adamının vazifesi bu iki şeyi ayırmak olduğu gibi, devlet ve siyaset adamının vazifesi de bu iki şeyi karıştırmamaktır* Hatırımda kalan doğru ise, Durkheim içtimaiyat usullerine dayir yazdığı kitabın bir tarafında şöyle diyordu: Devlet
adadamının vazifesi cemiyeti bir mevhumeye doğru koşturmak değildir, cemiyetin mefkuresine yaklaştırmaktır... Onun için nüfusumuzun, servetimizin artması hakkındaki gelişi güzel, hesapsız, muhakemesiz surette atıp tutan, vaadeden insanlara hayretle bakıyorum. Bu adamlar hakikaten sözlerinde ve fikirlerinde samimî insanlar mıdır?., diyorum. Eğer ilmî tetkikler yalan söyleniyorlarsa bir memleketin nüfusu ve serveti ile coğrafî vaziyeti, beynelmilel münasibetleri, muharebeleri, mücadeleleri, fikrî seviyesi arasında uzvî münasibetler vardır. Bunlar arzunun ve iradenin birdenbire halledilebileceği şeyler değildir. Bunlar ancak eşyanın tabiatine ve müsaadesine göre hüküm ve muhakeme edilebilecek şeylerdir. Onun için biz on seneye kadar Amerika'yı bile geçeceğiz! diyen bir adamın iddiasına şaşmamak kabil değildir. Bizzat Amerika'nın kendi kendini geçmek için sarfettiği kudretin zaman va mekânla mukayyet fiziği ve içtimaî kudretlerden ibaret olduğunu unutmamalıdır : Fakat bu mevhumecilerin iddiası ne olursa olsun her cemiyet; her millet için vasıl olunması mümkün ve mukadder olan mefkûrevî gayeler vardır. Bunları eyice görüp te bunlara doğru ilerilemek kadar bir cemiyet hesabına afif ve meşru bir hareket ne olabilir ?.. Ancak bu gayeleri bize gösterecek olan bitaraf el, ilmin elidir, içtimaî ve iktisadî coğrafyası tetkik edilmeden, bir sene zarfında çocuklarına kazandıracağı irfan hesap edilmeden nüfusunun tezayüt veya tenakus sebepleri yakalanmadan cemiyat için bu hedefleri müspete yakın bir surette işaret etmek mümkün değildir. Hülâsa türk cemiyeti her şeyden evvel müspet çalışmak mecburiyetinde olan bir millettir. Her millet gibi türk cemiyeti de mevhumecilerin iddialarına değil, samimî mefkûrecilerinin itikatlaırna kendisini bağlamahdir. Her şeyde olduğu gibi terakki meshebinde de samimiyet esas şarttır.
— 298 —
Hayatın arkasından giden felsefe
Mütarekenin en meşum günlerinden biri idi. Bir türk mütefekkirine rasgeldim bana bir münasibetle şu sözleri söyledi: — Türkler dejenere değil midir ?.. Cismen demeyorüm* ahlâkan dejenere değil midir?.. Muhatabımın bu zalim iddiayı ortıya atıvermesi beni çok şaşırttı. Hiç bir şey söylemedim. Halbuki ben mütareke zamanı değil, meşrutiyet zamanı da değil, ta çocukluğumdan beri Türklerin yaşama kabiliyetine çok inanmış bir insanım. Gerçi bu kanaatimi hayatımın her devrinde aynr vuzuh ve aynı müspetlik ile taşımadım. Fakat o-ir şevki tabiî gibi duyuyordum ve yirmi senedenberi bütün yazılarımda ve derslerimde aynı itikadı, aynı dini neşrettim. Milleti hakkında kanaati yıkılan bu adam beni çok ürkütmüştü. Zeynep Hanım konağının üst pencerelerinden görülen yangın yerleri ve ayağı çıplak çocuklar bu kara kanaat için kara bir çerçeve oluyordu. Fakat bir adam, cihanın bile en büyük feylesofu olan Bergson beni çok irşat etti. Ruhun yaratıcı kudretini onunla daha vazıh olarak düşünmüye başladım. Bir türk hadisesi bu yaratıcı kudret feylesofunun davasını bilâkaydüşart teyit etmişti: Anadolu'da Mustafa Kemal'in zaferi. Bu büyük adam bir mütefekkirin tereddi ile tavsife kıyam ettiği milletinin hayatiyetini cihana kabul ettiriyordu. Bir feylesof hayatın imkânlarını, meydanlarını kavrıyamiyacak derecede katı ve maddeci ise neye yarar ?.. Felsefe bir inkılâpçının eserlerini anlamıya çalışacak yahut izah edecek bir ilim değildir. Vazifesi hayatın önüne geçmektir Mütemadiyen hayatın mazisine bakarak ve hâlini tartarak cemiyetin istikbale müteveccih meydanlarını seçmek, işte feylsefenin vazifesi budur. Ne sırrîlik, ne akılcılık ve maddecilik ne de yalnız başına
deyiniz. Bir gün kendisine Henri Bergson'un "Evolution creatrice „ adlı eserini verdim. sanatkâr. hâlini yakalamakla beraber istikbalini araştırmaktır. Eserin yüzünden ziyade yüreğine varmak istemeliyiz. Feylesofun dili halkin dili değildir.. Şu hâlde keşfedilecek şey. Bu muharriri büyük bir mütefekkir olarak kabul eder. Feylesofun büyüklüğü kendi zamanında felsefe binasına koyduğu taşın ağırlığına bakar... türk milletinin mazisine bakmakla. Sonra hiç unutmuyahm ki feylesofu ancak kendi diliyle ve kendi mantıkiyle anlıyabilirîz. Bence bir feylesofu ve bir sanatkârı anlamak için en büyük şart bir nevi muhabbettir. Feylesofları anlarken Gustave Le Bon'u çok okuyan ve çok seven bîr arka daşım vardır. İsterseniz buna "sympathie. beşerî tekâmüle ettiği hizmettir. O hâlde sahibinin ne demek istediğini anlamak kararından evvel. anlamak arzusu lâzımdır. resul gibi bir muhitin adamıdır. O da alim. Okuyanda bu muhabbet yoksa eser ona açılmaz. Ve hiç bir şey anlamadığını söyledi!. Feylesofu anlarken dikkat edilecek bir nokta daha mütefekkirin muhitidir.. Türk feylesoflarının vazifesi olmuş bitmiş şeylerin ve tarihî emri vakilerin adilâne seyir ve temaşası değil.— 299 - tüm bu istikbal hamlelerini veremez bunu ancak hayatı seyrinde ve ihtilâllerinde şuurla yakalıyan felsefe yapabilir. Bu dostum gibi bir çok insanlar da felsefelerden bir şey anlamadıklarını söylerler. Beş on gün sonra kitabı iade etti. Gözü arkada kalan ve hayatın arkasından giden felsefe ne millî olabilir. ne insanî olabilir. Bu müsayit ruhî vaziyeti aldıktan sonra yapılacak şey şudur: feylesoftan ne bekliyoruz? Bence beklenecek şey sadece kâinatı bir görüştür ve ezelî bir seziş tarzıdır. hatta alimin .
ne efendimiz. .. Tabiat ıhı. O hâlde muasır milletlerde " Tabiat aşkı. Hele iradesi sönmüş biçareler vardır. ilhamın kaynağıdır. Eski medeniyet tabiatte kemal ve mutlakiyet âleminin bir hayalini görüyordu. Şehir hayatına bir türlü uyamıyan bir nevi sinir hastalarını hatırlayınız. Bazı nazariyecilere göre de tabiat sanatin. Fakat bu ayrı adamların benziyen bir tarafları vardır. o da şudur: Ne tabiat ne de medeniyet hakkında doğru bir kanaate sahip olmamak. tekrar tekrar okumak. çok okumak. Bütün bu hükümler birbirine irca edilemiyecek kadar manevî vaziyetleri ayrı kimseler tarafından veriliyor. hayatının son günlerini tenha bir köyde geçirmek isterler!. Bizim zamanımızda tabiatın ne maveraî ne dinî ne de ahlâkî hiç bir kıymeti yoktur. Muasır kafalar tabiate teslim olmak için değil. Tabiat bizim ne dinimiz. Sistemler sakinlerini çoğaltmak istemiyen kıskanç âlemlerdir..anft çili değildir. bu tabiati kullanmak için görür. Ortazaman medeniyeti tabiati sırlarla dolu görüyordu. bence bütün felsefesini anlamıya bedeldir. medeniyet mi ? Tabiatle medeniyet kiymetleri hayatımızın her cephesinde çarpışıyor. İnsanların tabiatten ayrıldıklarına esef ederler !.. Hayat felsefesi yaptığını zanneden bazı kimseleri hatırlayınız. hep inziva aralar!. Bu dil ifade etmek istediği orijinal manzarama dizgileri ve renkleridir. hemhal oluncuya kadar okumak lâzımdır. Rönesans beşerî kurtuluşu bu tabiatte zannetti. Tabiat yalnız fizikî kuvvetlerin sahnesidir. ne de üstadımızdır. içerilerine katılmak için cazibelerine katılacak kadar yaklaşmak lâzımdır. Onun için bir feylesoftaki orjinat tabirleri anlamak. Nihayet feylesofu anlamak için okumak lâzımdır. sadece hizmetkârımızdır.
berrak bir hâle getirmişlerdir !... tavzih „ dediğimiz zaman ne kastdediyoruz ?.— 301 — tabiat harsı. sadelik ve samimîliktir. sanatte olsun. vazjh. meselâ ihtirasların. O hâlde katı maddenin sert ve dümdüz lisanı olan ilimden başka olan bir lisanla. Bence bir Durkheim. berraklaştırmak. tabiatı zaptetmek. Bergson'u maddî âleme mahsus klişelerle batmî âlemi düşünmenin tehlikesini gösteren feylesof olarak anlıyor. Bu anlayışa göre sonradan gelenler evvelden gelenleri ayıklamışlar. Bergson'a göre haricî âlemin klişeleri. Asrımızın tabiatı müsavat. Froebel. bir mana. Ben ahlâkta olsun.'tır. bir Pestalozzi. Durkheim ve Auguste Comte'un. Acaba " vuzuh. Bu suretle işleri ne ilmî. şahsiyet. terbiye için Pestalozzi. hatta bu günküler hep birer başkalıktır. " tabiate dönelim» denildiği zaman hep bu manayı anlıyorum. sade bir neşircisinden ve tamimcisinden başka nedir ?. Vuzuh İçtimaiyatçı Bougle fikirlerin tarihinden bahsederken H.. Yalnız tabiatı kullanmak. sadece amelî ve mihaniki bir iştir!. hatta bunlar ilmî de olsalar... temizlemişler. Bu adamların ya canlı bir rolü var yahut yok. Hangisi ?.. felsefenin canlı ve terkipçi lisanına müracaat etmek lâzımdır. Bu sual madde dilindeki klişelerinden bazıları: " ayırmak. içtimaiyat için E. tabiat terbiyesi . birFroebel.. tabiatten istifade etmek gibi sözlerin asrî bir kiymeti olabilir. mefkurelerin) iradelerin tekevvününü ifade için salih değildirler. ne de felsefî bir iştir. açmak. keyfiyet ve seyir âlemi olan batmîyi/ derunîyi. Jean-Jactjues Rousseau'nun. Hatta fikirlerinin en müşterek olan " muayyencilik „ yüzünnde. Vuzuh bu mudur ? Eğer bu ise..„ gibi sözlerin müspet bir delâlet olmamalıdır. hatta sezişlerin .
... Istılahların konulmsında en büyük güçlük îstilahların şekli hususunda.. hayatiyat yahut biyolocya. Bu eserleri vücude getirecek olan heyet mutlaka bu lügat işiyle uğraşan kimselerden mürekkep olmalıdır. Tıpta. Yüksek ilim tedrisatının bu mühim ihtiyacına karşı kim. topraklara. ruhlara kadar inerek canlı bir iş görmüşse o. Benzemekle bir olmak bir şey değildir. Bununla beraber ilim dilimizin bütün parçaları da müdevven olduğunu iddia edemeyiz . bu fikir adamları hep " tabiat. fende. Roussean'dan beri. içtimaiyat ve felsefe şubelerini ihtiva etmelidir. Adî neşirci ile yaşatarak tekemmül ettiriciyi biribirinden ayırmakta sadece bir iffet değil. hangi ilim mensubu alâka göstermez ?..en eş olan " tabiat „ fikrinde bile. kopyecilarıiyiz ?. ruhiyat. fakat acaba kendi ananesi içinde yaşıyan bizler onun mukallitlerimiyiz Varisleri. taşlara. İlim İstılahları Bir ilim İstılahları kamusu yapılacağını okudum . diğerlerinden ayrıca bir şeydir. ?. Bütün ilim lügatlerini cem ve telif etmek teşebbüsü hakindaki fikir ve kanaatimi burada söylemek istiyorum . mecburiyet vardır... Bunlar koca bir mecelle olacağına. Bizde ilim İstılahlarını tespit etmek teşebbüsü yeni değildir.. tip kamusu. Bunu iyice anlamıya çalışalım : Vuzuhlandıran adam. hatta Rönesans'tan beri. diyorlar. Çünkü bu dikkat haricinde şuunu kavrayamazsınız. meselâ maddiyat. birleşmek noktasında görülüyor . felsefe kamusu gibi menus ve kullanılması kolay parçalara ayrılmalıdır.. Her şeyden evvel böyle bir kamus ilmin maddiyat yani fizik ve kimya. Vuzuh !. Bu müşkül vazifede . ruhiyat ilimleri kamusu. felsefede tessüs etmiş olan İstılahlarımızın sayısı binlercedir . tabiat.
2 ..Bir feylezofun sistemine göre orjinal bir fikri ifade eden tabirleri keza aynen kabul etmek. 4 .. yahut mistikler gibi bir devrin adamıdır.— 303 ^ muvaffak olmak için kabul ettiğimiz esaslar şunlardır : 1 . Metafizik Bu bahse nasıl girdiğimizi eyice hatırlamayorum. emperatifleri. Fenomen ve Numen'ile Kant. Bence felsefeler bir nevi içtimaî haletlerdir. Şimdiye kadar yaptığımız tecrübe bize türkçenin felsefe düşüncelerini açık ve kat'i bir surette ifade edebilecek. Bunlar şeniyet manzarasını seyretmek için batın kâşanesinden açılmış pencerelerdir.Her tabirin evvelâ türkçesini aramak. Arkadaşım Almanyada felsefe yapmış olan bir gençti. zengin bir lisan olduğu kanaatini vermiştir. Bu şeniyet o kadar . Her zamanki gibi güç suallerinden birini daha havale etti: — Nazarî ve amelî akılları. Müşterek bir ilim dili ilmin içtimaî hayatı için bir şarttır.Beynelmilel mahiyette olan tabirleri aynen kabul etmek .İstılahların kabulünde birleşilmeyince her kes tercih ettiği tabiri imzası altında yazaaktır. varsa ve canlıysa. nasıl bir zaruretin ifadesidir? Ben içtimaî bir dava ortıya atmak arzusiyle değil de misafirimi memunun etmek için biperva şu izahatı verdim: — Kant'ta Ansikiopedistler ve Rousseau. acaba neyin. aynen kabul etmek. Bu esaslar sayesinde faaliyetimiz iierileyecektir . Dilde iştirak içinde söylediğini yazmakta lâzımdır . Bir çokları gibi o da Kant'çıdır. bu türkçe. İstilâh kamuslarını vücude getirecek olan heyetler kendi kabul ettikleri karşılıkları yazmakla beraber şimdiye kadar neşredilmiş diğer karşılıkları da işaret ve zaptederlerse tarihî hizmetleri daha mükemmel olur. 3 .
Vatanı yoktu. ne Fransızdır. kontrol için laboratuvara sokması bile mümkündür . — Evet. Seciyemiz bizim rüyetimizi tadil ediyor. Çünkü vatan yerine küreiarzı iskân etmişti. Halbuki Rousseau. Herkes aynı şeniyeti aynı tarzda görmeğe sevkedilmiş değildir.. Bergson'dur. sadece insandı. Rousseau ne Alman. „ .. bakınız bu adam ne zaruretçi. Bu hayatın ne kadar inzibat aştkı bir hayat olduğu görülecektir. O hâlde metafizik şahsî. Hatta keşiflerinin neticesini. şeniyeti tam ve bütün kavramak iti— barile kaba sabada olsa daha genç bir kafadır. ne akliyeci. O hâlde rüyetlermizide enfûsî kalan bir mahiyet vardır.Rousseau'dan başka bir şey değildir. bir medeniyetin tabiatine takılıp kalması bu tefekkürün tarihi bir kaderdir.. bir harsın. Kant'm hayatı tetkik edilsin. Metafiziğin bir şahsın.. Fakat dayıma böyle olması neticesi çıkarılamaz. Fakat mutlaka " Evolution CrĞatrice „ yahut " Les Donnees immâdiates. millî yahut daha geniş olarak beşerî mahiyette bir şey olacak. — O hâlde sizin anlayışınıza göre bir feylesof kimdir ? — Bu adam şüphesiz H. ne de elcidir.. hatta ne İsviçreli. Felsefesinde keşfettiğini zannettiği tabiî adam. beşerîdir. Hatta onun içindir ki Kant. Kâinatı seciyemizin gözlüğüyle seyrediyoruz. amiriyet.. ne benci. Şahıs veya mezhep işinden kurtulması mümkündür. Böyle yoğurulan bir seciyenin mukadderatı. Kant kendi zaruret mezhebinde gerçi ince bir mütefekkirdir. Metafizik te ilim gibi afakî bir tefekkür mahiyeti alabilir. Niçin ? Çünkü Rousseu'da şahsiyet millî değil. o kadar karışıktır ki türlü cephelerinden türlü man* zaralariyle görmek kabildir.. ne İngiliz.— 304 — girift. cebir manzaralariyle idrâk etmek olacaktır. şeniyeti hep intizam. aynı amel hakkında aynı nazara malik miyiz. zaruret unsuruna irca edilmiş bir J-J. Aynı vaka. kendi halis Enesinden başka bir şey değildi. Fakat Rousseau.. ne hissiyeci. metafizik tarihini nazarı itibara alırsak gerç* böyle.
. — O hâlde tarihî feylesofların rolü ? — Bunların rolü.feylesofu Bergson değil. hendesedir. şeniyeti bütün ve seyyâl olarak mütalâa eder. biraz daha vazıh olarak nedir? — Şudur: İlimin mvvzuu maddedir. İlmin usulü cebir ve hendese yani akıldır.. — O hâlde metafizik sanat gibi bir şey oluyor ? — Evet sanat gibi bir şey. Bergson'un bütün arzusu metafizikin ilim gibi beynelmilel ve gayrı şahsî bir hâle gelmesidir.. ... Mevzuu ne olursa olsun ilim parçalar... metafiziğin mevzuunu ilmin mevZuundan. ister uzvî ve ruhî. Çocukluğum o civarda geçtiği için o civara. tasavvur ve mefhum sahesine giriyor. Halbuki metafiziğin usulü hatstir. Mevzuu ne olursa olsun metafizik toplar. İster maddenin. ister uzviyet ve ruhiyetin isterse cemiyetin tekâmülü olsun. fakat bütün tekâmülü birden kavrıyamamışlardır. fakat sanat değil. Halbuki metafiziğin mevzuu tekâmül. sanat yolundan . gerçi ilim yolundan değil. Hayasızlık Tophanenin üstünde Sormagir derler bir türk mahallesi vardır. Ben de sanat terbiyesi almıyan metafiziğçinin. İster maddî. şeniyeti canlı olarak mütalâa etmek. Bir çokları ilimden geçmiyen kafaların metafiziğe kadir olmiyacağını iddia ederler. usulünü ilmin usulünden ayıran ve metafiziği de ilim gibi afakî bir tefekkür olarak anhyan Bergson. şeniyeti madde gibi mütalâa etmek.. Bunlar tekâmülün anlayışına hizmet etmişler... mütecanis parçalara ayırır.. tekâmül dediğimiz mevzuun cephelerini ayrı ayrı keşfetmeden ibaret kalmıştır. mezhepçilikten kurtulamıyacağım söylerim. isterse içtimaî hayata ayit olsun. Onun için hepsi mezhepçidir. sadece tekâmüldür. — Bergson'un hizmeti. çünkü sade hayal ve his sahesinde kalmıyor..
cahil bekçi bu teklifin kabalığına karşı . karşıdaki mezarlığa bakıyorlardı. ister mabet hürmeti.. kabrini tahkir edenler vardı. kim bilir ne kadar adi bir işti!. Bu mezarlık Çeşmi Hüseyin Efndi isminde evliya tanınmış bir zatindir. fakat " akla mugayir „ olanlar pek az !... Gerçi o tarihte bile mahalleli arasında ölüyü. Buna rağmen Sormagirliler onu severler.. Mezarlığın içindeki kocamiş çınar son günlerde devrilmek tehlikesini göstermişti. mazisini seven bir kavimle sevmiyen /bir değilmiş..kendisine gayrı meşru. „ Zaman bu hükmü tasdik ettiriyor. isterse bir " antika merai „ şeklinde olsun. Hatta bu inanışımı çok kere izah edemiyorum . Çeşmi Hüseyin Efendi kerametinden çok bahsedilmiyen velilerdendi. Sokakta üç beş kişi toplanmış. gayrı ahlâkî bir hizmet teklif edilen insanlar gibi . Hiç unutmam. İster evliya . Lâkin " Halkın sesi. hakkın sesidir. Uzun seneler bilmiyerek.- 306 - ayit hatıralarım çoktur. Halkın itikadında "akıldan hariç.kizararak bozararak geriledi. Bir gün Sormagir camimin önünden geçiyordum. şu çınarı devirebilir misin ? Bu zatin nazarında çınar devirmek. Şimdi mahelleli kazanın önüne geçmek için çmarı kesmiyi düşünüyordu. maneviyetma sığınırlardı. Küçüklükte alınan bazı fikirler iman kuvvetini taşıyor. sert ve haşin bir tarzda : — Efendi. mahalle hayatındaki mevkileri o kadar hiçti ki. Fakat bunlar o kadar az. çok şey var. Maksadı» .. anlamiyarak ölülere hürmet etmekte devam ettim . < u yaz Surler haricinde gezmeğe gitmiştim. dedi.. Halk bunların her birine " gâvur farmason „ gibi bir isim takarak " sen benden değilsin! „ demek istiyordu .. Bu cevap bütün manasiyle yirmi beş sene evvelki Sormagirlilerin ölülere karşı hissiyatını bildiriyordu . ben o zatin çinarma dokunamam !. Bunlardan biri Sormagir bekçisine dönerek dedi ki: — Nasıl Ahmet ağa..
İçerisindeki lâhitler hep kırılmış.— 307 — tarihî ve kutsî hatıralarla dolu olan bu yerleri. fakat İlyas Zadelerin. bu itikadın zadesi olan kabristanları tahrip ediyor . gövdeleri öbür tarafta !. sadece hayvanların kabristanı! Artık buraya ne meşhur ne de meçhul insanlar gömülmüyor. bütün mezar taşları. her tarafından civarındaki evlerin. kitabeler mdeniyet elinin açtığı bu nezafet çukuruna yuvarlanmış. kavukları bir tarafta.. Merkez Efendi dergâhından Yenikapı Mevlevihanesine doğru İlyas Zadelere ayit tarihî bir kabristan var . Zaman ile camisinden ayrılmış . bilmem ki nasıl bir yaşamak hırsiyledir. diyordum.. bu üç yüz senenin eritemediği mermerleri parçalamış atmış ! Buraya artık bir kabristan diyemezsiniz ! Belki bir kabristan. yerde yatan taş kavuklar üzerine at başı iskeletleri koymuş !. Belki bu türlüsü bir tanedir . Kız Taşından beri bütün evlerin münasibettar olduğu bir mecraya yol açmak için bu kabriatanı ortasından ikiyeye ayrılmışlar. Burası en aşağı üç yüz senelik bir mezarlık. tarlalar istilâsına uğramış hazin bir bucaktır. Yazık k* bu hakaretin bediî şeklini bulamamışlar !. sadece civardaki at leşleri dökülüyor! Zamanın telâkkileri. eski türbe' leri .. hatta insan zadelerin bile değil. En yeni taşının üzerinde 1190 tarihi okunuyor. eski lâhitleri bir kere daha görmekti. Ağaçlar.. . idare adamlarının seyyiatı lâhitlerdeki eski sanatin nizamım bozmuş. Fakat Aksaray'a geldiğim zaman Horhor'a doğru yine bir cami ve kabristan harabesine daha rasgeldim . kim bilir " neslicedit „ imarcilari atalarının itikadını pek cahilane bulduğu için olacak.... Artık ne bu çukuru ne de bunu açan mühendisi benden sormayınız . vahşî çitlenbikler.
.
Ahlak .
.
misafir kabulüne mahsus olan salon hep mektebin mamulâtiyle döşenmiş. Yolda Sanayi Mektebim aynı zamanda idareye memur edilen Darülmuallimin müdürü malûmat veriyordu. Dershaneleri de öyle güzel. Acaba Sıvas'ınki nasıl.- 311 -s Hayır ile şer Sivas azemetli.. bu intibaı almıştım. dediler . Oradan şehre. şehre hâkim bir tepeye . Uzaktan sanayi mektebinin büyük binaları görünüyordu. yahut bir selçuk kapısı yükselen bu }ürk ve tarih şehri. köşede duran ufak bir sigara 20 . bana mektebin mazideki bütün ikbal ve itbar devirlerini anlatıyordu.. İşte asıl mektep. Orada her şey ağır.. Nihayet dar.. Sivas her tarafında bir selçuk minaresi.. kemerleri renkli taşlarla süslenmiş. penbe dağlar memleketidir. ufak gösterişsiz evler arasından girersiniz. ne güzel bina . Maarif müdürü bize Darülmuallimni. İstanbul'da. bir millet hafızası gibi zengindir. ilk defa şehre çıktığım zaman. Sabahleyin. şurada gene mektebin elişlerinden gayet ince dokumah ziynet halıları. ziyaret edecek bir müessise kalmıştı. Alçak. Nihayet Kızıl ırmağa varırsınız.. Darülmuallimatı. ikametimin son günüydü. oturaklı. Üç günlük ziyaretlerim gene bu intibaı teyit etti.. Yaklaştıkça sönmüş bir saltanatın enkazım göreceğiz gibi acı bir hisle müteessir oluyorduk.. erkek kız iptidailerini gezdirdi... Kollejin bulunduğu tepe gibi. Bütün insanlar ağırbaşlılık için yaratılmış zannedilir . dolaşık sokaklardan geçerek bir tepeye çıktık. Kayserimden gelen yolcular için bu azemetli. Ankara'da emsalini gördüğüm bir mektepti.^ her şey ciddidir. penbe dağları aşmak lâzımdır. zevk sahibi bir mimarın daha evvel bir valinin eseri. Bu. İşte mektebin mamulâtından : On Beşinci Louis tarzında cevizden oymalı bîr masa. O da Mektebi Sanayi. İzmir'de. hiç şüphe yok. Bursa'da. diyordum. kapıları.
Aynı salonun dışarısında gene bir kapının üzerinde vaktiyle resim hocalığı eden bir zatın yağlı boya levhası var ki klâsik italyan sanatkârlarının eserlerini hatırlatıyor. gene hatırıma geliyor . Tarihimiz ve topraklarınız haricinde aynı zamanda zaruret ve suhuletle teşekkül eden bir takım iktisat ve ilim merkezleridir ki bizde dahil oldu- . taşlarını o kadar güzel tıraş eden türk sanatkârlarının memlektinde bu gün taş oyan tek bir türk taşçı kalmamıştır ! Kendi kendime soruyorum: O " mektep siz itilâ „ ne idi. O renkte. değil mi ?. Darülmuallimin idaresi sanayie vaziyet etmeseydi. Hayır. netice bunun tamamyle aksi olmuştur! Böyle olduğunu hem içeride. mesuliyetini hesaba katmamak nasıl mümkün olur ? !. Şimdi tasavvur ediniz. yapraklarla işlenmiş. yünlerini boyamalı. Filvaki. "esimde bu kadar ileriye giden bir mektebin Sivas'ın iktisadiyatına hizmeti ne olmalıydı ? Pek büyük dğeil mi ? Her sene yetiştirdiği yüzlerce sanatkârlarla Sivas'ın taşlarını oymalı. " Tarih „ diyerk iktisadî. bu neticede tarihin hissesini. uğraşıyorlar. servetini arttırmalıydı. her tarafı selçuk tarzında çiçeklerle. Dışarıya çıktığımız zaman öğrendik ki vaktiyle Sivas'ın kayalarını. Sivas'ın en mutena bir eseri mimarisini gözle görülemiyecek derecede ince olan taksimat ve tersimatiyle bunun üzerine hakketmişler. hakte. içtimaî tedahülleri kastediyorum. ne şekilde olursa olsun. Bu sual ne kadar garip olursa olsun. bu çocuklar belki bu hayatı da buiamıyacaklardi.Talihsiz çocuklar! dedim ve bu sukutun sebebini düşünmiye başladım. hem dışarıda öğrendim: Mektebin hâli hazırda mevcut olan marangozhanesine indiğimiz zaman gördüm kü: Orada talebe namına yalnız yedi yetim var! Önlerinde bir iki tahta parçası. dokumada. Eğer Sanayi mektebi DarülmualHmme yerleştirilmese..iskemlesi. Bu işler yeni idarenin temin ettiği ilk vazife. beynelmilel hayatı. Imî. bir kaç fotin. bu " mektepli inhitat „ nedir ? diyordum . ilk faaliyetti. üzerinde bir tablo var ki tablodan ziyade bir resim levhasına benziyor..
İşte bütün bütün aklı. Fakat haricî münasibetler sabit kalmakla beraber dahilde gene unsurdan unsura. hatta fertten ferde değişen refah ve muvaffakiyet şartları irefah ve muvaffakiyet noksanları da vardır. harici.. binalarına taşçı. Otuz otuz beş sene kendisine taptıran bir Saray ve her yerde bunun yerine kayim olan saray zihniyetti valiler vardı. idi. Sivas.zerre mihanikiyetiyle kendisine doğru çekmiş. kıymeti. Artık Sivas'a ve çocuklarına hizmet edecek yerde.. Sivas'ın selâmeti bu yolda idi. Sivas sanayi mektebi sade bir misaldir. her hangi uzviyetin taazisine engel olmuştur. ipek gibi ince halılar lâzımdı.. Şimdi her sanayi mektebinin idaresine. Sivas evleri için doğramacı.tımuz hâlde hariçte kalan bütün unsurları birer maddî . sadece eseri sanat yaptırdılar. kerestelerine doğramacı. işte evliyayı umur Efendiler bu iki yoldan yazık ki birincisini intihap ettiler. idare adamlarının gideceği yol. Sivas hayatı için adam lâzımdı. Sivas aptesthaneleri için taşçı. kârlarına iltifat . yapılarına kalfa bulannyorsa bundan mesul olması lâzımgelen kimlerdi ? Öyle tasavvur ediyorum ki Sivas Sanayi Mektebi tesis •edildiği gün bu mektebin hayatını idareye memur olan büyük küçük memurlar hayat tarafından iki yoldan birini intihap etmeğe davet edildiler: Biri. şahsı düşünerek ellerinin altındaki çocukları öldürecekler. " gösteriş yolu „ idi. o kuvvettediğer her hangi bir merkezin teşekkülüne. valilere. sathî olan zevklerine. şuuru makamı vilâyetpenahiye donen. Bunların hoşuna gitmek için ancak süslü sigara iskemleleri* On Beşinei Louis tarzı masalar. bütün •muvaffakiyeti. her maarif teşkilâtının başına ve her resikâra geçen müdürlerin. makama hizmet ettiler! Sanatkâr yetiştirecek yerde.. gene bu ikiden biridir. İkinci yol u hakikat ve ihtiyaç yolu . depdebe ve saltanatta ariyan Sivas Sanayi Mektebi kendi kendini kaybetti ve bu parlak baş* langıcın sonu böyle karanlık ve hüzünlü oldu!. yahut haricin fani. Ya gösterişi.
Derilerimiz dayimî surette yağ ifraz etmektedir!. bu el beş vakitte yıkanıyor!-. memleketin ihtiyaciyle ünsiyet etmek. kaşık.... Bu gün bu kahramanlardan birini ziyarete gittik. hatta mübarektir!. mektebin haliyle hallenmek. Abani sarıklı zat bana " Efendi. hakikate girmek. kürek.— 314 — etmiyip vazifenin içine. oradaki ilk müşahedem de garsonun baş parmağını çorba tabağına sokması oldu !. Evet halkın kanaatince sağ el her yere sürülebilir ... Bunlar da halk arasında meşhurdurlar.. çünkü sağ el temizdir... Neticede şu ikiden biridir: Bir hayır yahut bir şer ! Temizlik ve Medeniyet Yarış. sen afedersin.. müessiselerini. gayrı için mi ?!. Hususiyle yikanıyor. Bu son vakayı kendisine hikâye ettiğim bir doktor bana şu cevabı vermişti: Ellerin. „ demişti.. Eliyle matruş başını kaşıdıktan sonra aynı elini etrafındaki bütün eşyaya sürdüğünü gördük L Ankara'da temizîiğiyle meşhur bir lokanta var dediler. vazifesi gördürülebilir. memleketlerini baka sırrına mazhar etmek istiyeceklerdir.. Ona tarak. Yine bundan on sene evvel o kadar meşhur olmıyan diğer bir muhallebicinin de muhallebileri avucu içine alarak ufak tabaklara geçirdiğini görünce tahammül edemiyerek itiraz etmiştim . Bu zatlere sorarım: Kendiniz için mi çalışıyorsunuz. güreş kahramanları olduğu gibi. Onun için yıkandıktan . Yine bir gün istanbul'un en meşhur muhallebicilerinden birine gittik. kepçe. hatta sabunla yıkanarak tamamiyle temizlendiğini farzetmek bile biraz tehlikelidir.. temizlik kahramanlarıda vardır . tezgâhtarı büyük tavuk göksü tabağını kaşıkla ufak tabaklara istif ederken eliyle tatlıyı tutmak için baş parmağım da kullanıyordu !. O vakit bu iki yoldan birini intihapta mustar kalacaksınız.
Binaenaleyh memlekete lüzumu kadar fennî temizliğe muktedir . her yere sürtmek! Tarihî itiyatlarımız ve doktorun izahatı herkesi düşündürebilir mahiyettedir.. Ben on altı. Buna ancak şu yoldan gidebiliriz: Bu tarz temizliği yaşiyarak ve yaşamakta olan temiz manasiyle medenî insanları bu terbiye muhitlerinin başına getirerek . Halbuki temizliğin de mürtecileri vardır !. veya ihtilâlci. göreceksiniz ki kâğıt lekeleniyor! Kaldı ki günde bir kaç kere yıkanan eli temizdir dîye on altı saat zarfında rasgele. Türkiye garp medeniyetini temsil etmek istiyorsa mekteplerinin programlan kadar mekteplerinin aptesthaneleriyle. ali mektepler medeniyet âleminde terakkimizin olmasa bile tedennimizin. yahut ayak yerine gaz sandıklarının parçalarını çivileten bir mektebe mektep demem L Bu mana ve bu itibar iledir ki hükümetin . Halbuki itirazların bu nevini de idrak etmişizdir !. yalnız dinin mürtecilerine takılmıştır !.... darüleytamlar. Saniyen mekteplerin. bilhassa leylî mekteplerin hayatını bilfiil değiştirerek.elinde bulunan leylî iptidaîler. „ di- . ona mektebin yataklarını niçin bu kadar temiz tuttun ? „ diye itiraz edilemez!. Bunun tecrübesi gayet kolaydır : Her hangi tahareti müteakip vücudunuzun muayyen kısmraı sigara kâğıdiyle uvahymiz. liseler. on sekiz leylî talebesine kapaksisz dolap -veren ve verdiği dolapları da ayaksız bırakan. Gerçi her biri bir fikir • e zan ihtiva ediyor: Yıkanan ellerin kir tutmıyacağı gibi!." Değilmi ki yine kirlenecek o hâlde temizlenmiye ne lüzum var ?!. yemekhane veyatakhanesiyle de meşgul olmalıdır. Bir maarif adamına " zalim.ayileler hazırlamak temizlik medeniyetinin memlekette yerleşmesi için kâfidir. hiç olmazsa tevekkufumuzun amilleri olacaklardır !.sıkılgan bir kelimedir. hamamiyle. "Taasupw . Bir çok harekektlerimiz var ki onları sırf şuursuzlukla muhafaza ediyoruz. v Her yenilik gibi temizlik te ustadan öğrenilir. anarşist „ diye hücum edilir ama. müstebit.— 315 — dakika sonra bile kirlenenirler .
Onlara inanmıyahm ve çocuklarımızı inandırtnıyalım . ne de mektepte buna benzer bir vaka zuhur etmişti. Fazla olarak bu mektep İstanbul mekteplerinin en iyilerinden biridir. serlevhah makalemden bahsediyor. Fakat bütün mesele bizzat yeni nesilleri yetiştirecek olanları fennî temizlik mefhumuna göre. Bir insanın asri seviyesini en iyi ölçen mikyaslardan biri de meselâ o adamın hürriyetperverliği. yani cismanî ahlâğı değil midir ? Fennî. Bu mektep müdürü: u her gün müteaddit mektuplar ve Akşam gazetesi parçalarım alıyorum. Bu mektup- . Bu mektubunda Akşam'da intişar eden " dayak „.yenler çok olduğu gibi. fenne itibar etmeksizin temizlik: iddia edenler de vardır. Bütün bunlara rağmen. Bence medenî İslahatımızın büyük bir safhası budur . ve kesik gazetelerle de aynı şey hatırlatmak isteniliyor „ diyor ve makalede mevzuubahs olan mektebin kendi mektebi olmadığı hakkında benim tarafımdan izahat verilmesini de rica ediyor. temizlik fikrini sonuna kadar tafsil edebilirsiniz ve ondan bütün bir kayideler ve edepler mecmr. diğeri muktesitliği ise. mektebin etrafında derhal dedi kodu oluyor ve dedi kodunun olması için semt münasibeti kâfi geliyor.. Filhakika hademesini döğen mektep ile bu mektep arasında sadece bir semt münasibeti vardıKendisine mektup ve gazete parçaları gönderilen bu zat ne hademesini dövmüştü. üçüncüsü mutlaka temizliği.. bu mektuplarda sizin makalede mevzuubahsolan hademesini doğen müdür ben olduğum iddia ediliyor.ası yapabilirsiniz. temiz bir muhitte ve temizlik kayidelerine tevfikan temiz olarak yetiştirebilmektedir. Cezası olmıyan cürümler! Geçende bir mektep müdürümüz bana bir mektup yazıyor.
Çünkü çalışanlara karşı beslenilen muhabbet ve hürmet imzasız mektupla tahrikat yapmıya manidir.. şu veya bu ferdî sebeple. Çünkü intihar ve cinayet gibi hâdiselerin cemiyet hayatında tabiî olan birer derecesi vardır. Ve bu teşebbüs müspet bir surette meşru usullerle değil. Binaenaleyh bunların tahrikatından derhal müteessir olmanın manası nedir. cinayetler. Şu takdirce her hangi . Dedi kodu şahsî kıymetleri alçaltmak için yapılan bir teşebbüsdür.. yıkacak derecede şiddetli bir tesir hasıl ettiği görülüyor. hissiyata müracaat edilerek yapılır. her memlekette ve her zümrede bulunabilir. diyebilirsiniz . insanlık şerefini ve haysiyetini müdafaa eden başlıca müeyyideler kanunlardır..- 317 — lan yazanlar ve o makale parçalarını gönderenler acaba samimî ve hasbî kimseler midir ?. sonra cürüm atfederken imzalarını gizlemek zilletini irtikâp edebilmişlerdir. ve her hangi menfaat endişesiyle evvelâ muğber olmuşlar. Memleketimizde her hangi neşriyatın ve her hangi propagandanın bir millet adamının. Bu dereceyi bir kere aştıktan sonra dedi kodu da marazî bir şekil almış demektir. Dedi koduların. Fakat maatteessüf dedi kodu dediğimiz ve binnazariye kendisine hakikat ve kıymet atfetmedtiğimiz telkinatm ve neşriyatın içtimaî hayatımıza merhametsizce tesirleri oluyor. şöhretini sarsacak.. her hangi mektep müdür veya mualliminin mevkiini. Bunlar şüphesiz husumetkâr ve insafsız kimselerdir. bir memurun. ferdin hürriyet ve saadetine engel olacak bir mahiyet aldığı zaman o cemiyetin hayatında bazı gayrı tabiîlikler mevcut olduğunu kabul etmelidir. fakat bunlar insanları hukukundan mahrum edecek.Samimiyet bu fiilin neresindedir?!. Gerçi böyle adamlar her yerde.. Bunu zannetmiyorum. Halbuki bir memlekette şahsî kıymetleri. Kanunlar ise esasen ahlâkın ifade ve istitalesi demek olduğundan bu şeref ve haysiyetin muhafız ve mürakibide efkârı umumiyedir. tekrar ve telkinle. intiharlar gibi içtimaî hayatın elîm zaruretlerinden biri olduğuna gerçi kaniyim.
Darülmualliminde bulunuyoruz. Elbette değildir. Bunun için ahlâkımız mahalle ahlâkından çıkıp millet ahlâkı şekline girmeli. avuca sığar veya tartılır cürümlerden değilir !. ve çünkü dedi kodu dediğimiz şey ele. ammenin. O hâlde bu gibi cürümlerin yegâne müeyyideleri efkârı umumiye. ahlâksızlığın bu nevine de müdahale edemez. nefsanî temayüllerinizi ilmî. bir takım feylesoflarınız da sevkitabiî ve menfaat felsefelerini mezhep edinmeselerdi. muhakkak ahlâkî felsefemiz gibi ahlâkî terbiyemiz de daha başka türlü olurdu . yerine millî va insanî bir ahlâk telâkkisi koyalım.. cumhurun vicdani olabilir. ve kast zihniyetini yıkalım. Halbuki bu nevi gayrı ahlâkî faaliyetlere mani olacak yegâne kuvvet. O zaman mektebin heyeti idaresinden olan bir zât tabiiyat muallimlerinden birine hademesiyle bir pusula gönderiyor ve bu pusulada belki lüzumundan fazla amirane bir lisan kullanıyor.— 318 — sebeple bu iki müeyyide zayıflar veya lüzumu kadar kuvvet ve selâbet kazanamazsa ferdin kıymeti ve şeref ve haysiyeti de yalnız başına terkedilmiş olacağından her taraftan şeytanî ve gayrı ahlâkî kuvvetlerin hücumuma. Şimdiye kadar bir takım alimlerimiz sırf madde felsefesi yapmasalardı. fazla olarak pusula adres- . Akıl dayima bir dümendir. taarruzuna oğrayabilir. efkârı umumiyedir. fakat bir çok sevkitabiîlermizi. Çünkü kanunlar tuvalete. onun işi şüphesiz ahlâkî kıymetleri icat etmek değildir.. Binaenaleyh meselâ lise tahsili görenle görmiyen ahlâkî telâkki itibariyle bir olamaz.. Her vasıta ile eski mahalle ahlâkını. zevke müdahale edemediği gibi. Bilenle bilmiyen müsavi midir ?!. Ben hayatımda bir vakaanın şahidi oldum ki bütün insanlar için şayanı ibrettir: Meşrutiyetin ilk seneleri idi. içtimaî hayatımız gene mahalle hayatının icap ettirdiği infiratçılıktan kurtulup millet hayatının muhtaç olduğu tesanütçülüğe vasıl olmalıdır. bu vicdanın kuvvetlenmesi kanunun. bediî ve iktisadî şekilde islâh etmek yani içtimaîleştirmek onun vazifesidir. cezanın yapacağı şeyi yapabilir. Bu vicdanın nur lan ması.
en vazifeşinas bir darülmualümin hocası olduğunu ve müessesenin kendisiyle iftihar edebileceğini söyledi. Bu samimî itiraf ve bu millî hassasiyet karşısında hürmet duymamak kabil değildi. dedi koducu adam. Kendisinden bu zatin ehliyeti ve iktidarı hakkında fikir soruldu. Efkârı umumiyenin bu sahedeki tecellisi dedi koduculari bellemek ve mütemadiyen hariminden kovarak onları içtimaî hayatın seyr ve tekâmülü üzerinde gayrı müessir bir hâle getirmektir . Fakat bu iğbirar tamamiyle ferdî bir mahiyettedir. Biz bu tesanütçulük mefkuresini şuurlu bir hâle getirirsek dedi koduya karşı en müthiş silâhı elde etmiş oluruz. Halbuki millet ahlâkını kazanmış olan seciyeli bir insanın kulağı bu gibi ihtirasların sesini katiyen işitemez. Bütün millet işlerinde aynı zihniyetle hareket etmek ve aynı kafa ile hareket etmiye alıştırmak nefsimize ve nesillere karşı bir terbiye borcudur. „ Şu cevabı vermişti: " Filhakika o vakaadan dolayı son derece muğberim.— 319 - siz bırakılmıştır . Muallim de müracaatin bu şeklini haysiyetşiken bularak ağır bir mukabelede bulunuyor ve arada gayrıkabiliizale bir suyitefehhüm hasıl oluyor. Bu vaka ferdî iğbirarla içtimaî kıymetlerin karşılaşmasına ve içtimaî mefkurenin hakimiyetine bir misaldir. Zannedilirdi ki bu iki zat artık biribirinin hasmıcam olmuştur .. Bilâterddüt cevap verdi. kendisi o işte haksızdı.. kirli adam. dersinde çok muvaffak olduğunu. muallimin bahsi geçti. dinliyen kulakların çokluğudur !. Cahil adam. Aynı sebeple kendisinin hizmetine ve iktidarına da muğber olmak için ne sebep var ?! Tekrar ediyorum ki kendisi Darülmualliminin en iktidarh ve en vazifeşinas bir hocası idi „ .. Fakat bir gün mevzuubahs idare adamiyie bir yerde bulunuyorduk. gayrın kiymtele- . Bir aralık kendisine şu suali sormaktan kendimi alamadım: "Hâlbuki o sizi bir muhavere meslesinden dolayı rencide etmişti* Şahsına karşı bir iğbirar duymuyor musunuz ?!. tuvaletsiz adam her salona girmediği gibi. çünkü dedi koduyu teşvik eden şey.
rmı her vesiyle ile münaksaya koyan muhtekir dahi her salona giremez. Filânın hayatı, filânın şahsî ahlâkî hakkında söz söylemiye başhyan adamın medenî bir muhitte göreceği mukabele pek aşikârdır: " Bu bizi alâkadar etmez i „ derler ve sustururlar. Şu hâlde dedi kodunun mahiyeti ve dedi koducularon ahlâkî seviyesi hakkında gayet vazıh bir fikir sahibi olmak onların faaliyetini ve cesaretini sıfıra yaklaştırmak için en kat'i çaredir. Kanunlarımızı millet kanunları hâline getirmekle beraber ahlâkî terbiyemizde ahlâkî tetrisatımızda muhabbet ve tesanüt umdelerine lüzumu kadar mevki verelim. Unutmuyalım ki muhabbet içtimaî hayatın kanunnudur . Tesanüt ise onun uzvî bir mukabilidir. Ne muhabbet ve ne de tesanüt olmıyan yerde hürriyet yoktur. Hürriyetsiz bir cemiyet bir kabiyle ve aşirettir, fakat bir millet değildir..
Adabı maşeret
Hangi hareketlermiz muaşerete muvafıktır ?! O hareketler ki hayvanın diğer hayvanlarla münasibetinde ki hareketerden uzaktır!.. Çünkü adabı muaşeretin esası, insanlarlaolan münasibetlermizdeki temizlik, güzellik ve hakşinaslıktır. Hangi fiil ki insanlarla münasibetimize ayit olmakla beraber kirlidir, çirkindir ve hakksızday adabı muaşerete muvafık olamaz ... İşte ben bir lise talebesinin adabı muaşeret hakkındaki sualine böyle cevap vermiştim. Bu cevap belki tamamiyle doğru değildir; fakat adabı muaşereti en iyi temyiz eden bir mahiyeti haizdir. O da bu adabın hayvanî, uzvî menşeli olmadığı, tabiî temayüllerin, sevkitabiîlerin basit bir faaliyetinden husule gelmediğidir. Filhakika adabı muaşeret namına yapdiğımiz bütün hareketlerde ve gene o nama kaçındığımız bütün fiillerde sıhhî, ahlâkî, ve bediî bir endişe
— 321 —
hâkimdir. Bir milletin kendi ahlâkî, bediî ve ilmî telâkkisine göre bir insanla diğer insanlarının münasibetini tanzim etmesi... Bence adabı muaşeret budur. Binaenaleyh adab^ muaşeret insanla insan arasında mümkün ve muhtemel olan bin türlü çirkin, gayrı sıhhî, ve haksız temaslar ve münasibetler yerine bilâkis güzel, temiz ve dürüst münasibetler ikamesi demektir. Bu suretle adabı muaşeret insanla insanın münasibetinde ahlâkın, sanatin, ilmin ve fennin müdahalesi demek olur. Muaşeret adabının bu içtimaî mahiyeti bir kere iddia edildikten sonra bu adabın içtimaî vakıalara ayit bazı: hususiyetlerini işaret etmek icap eder: İçtimaî hâdiseleri diğer nevi tabiî hâdiselerden fark ve temyiz eden belli başlı vasıf, afakî bir mahiyeti hayız olmalarıdır. Yani din,, ahlâk ve sanat gibi adabı muaşeret kayidelerinin de haricî mevcudiyeti vardır. Onları tesis eden biz ve bizim ferdî idaremiz değildir; bunlar zamanla muayyen mekânlarda, tarihî zaruretlerle teessüs etmiş ve tekerrür edegeimiş olan içtimaî kiymetlerdir. Milletin lisanını, dinini değiştirmek insanın elinde olmadığı gibi, içtimaî muhitin muaşeret kayidelerini inkâr etmek te kimsenin elinde değildir. Bu kayidelerde yalnız afakîlik vasfı değil, umumîlik hâli dahi vardır. Muaşeret kayideleri aynı muhit ve bünyede olan bütün • insanlar için bilaistisna cari ve hâkimdir. Bu afakîlik ve bu umumîlik neticesi gayrikabilicerh ve mukavemetsuz olmalarıdır. Tabiî kuvvetleri temyiz eden sıfat haricî taarruzlar karşısındaki mukavemetleridir. Taşı, denizi zorlamak tecrübesi dayima bizim zararımızla, aksülamele duçar olmamızla neticelenir. Bunun gibi, muaşeret kayidelerinin ihlâli de muhitimiz tarafından şiddetli bir aksülâmelle neticelenecektir . Bu ihlâle cüret eden adam gerçi dinsiz, ahlâksız ve cahil sıfatlariyle tezyif edilmezse de her hâlde " kaba „ sıfatiyle tavsif edilir . Binaenaleyh ferd içtimaî muhitine intibak etmek zaruretiyle bu kaba sıfatından kaçınmak ve " nazik, terbiyeli „ sıfatlarını kazanmak mecbu-
•- 322 •riyetindedir. Her cemiyetin adabı muaşereti kendine göre •olmak lâzımgelir. Çünkü adabı muaşeretin menşei her cemiyetin " kaba adam „ ve " nazik adam „ fikirlerine verdiği manaya göre değişir . Bu itibar ile kabiyle muaşereti, aşiret muaşereti, millet muaşereti .. diyebiliriz. Adabı muaşeret yalnız cemiyetten cemiyete değil, aynı cemiyetin muhtelif tekâmül devirlerine görede degişecektir.Meselâ cemiyette müspet ilimlerin, iktisadî müessisenin, lâik fikirlerin hâkim oluşuna göre, muaşeret tarzlarının da bir türlü olması iktiza eder . Bunun en açık misali bizim memleketimizdir . Memleketimiz müspet ilimler, büyük iktisat ve :lâiyık devlet medeniyeti olan avrupa medeniyetine giriyor. Adabı muaşeret telâkkilerimizinde değişmesi zarurîdir. Bu esnada mahalle hayatında olduğu gibi vüstayî ve zühtî bir takım kayideler yerine asrî ve dünyevî kayidelerin kabulündeki zarureti takdir etmeliyiz. Bu büyük iktisat devrinde vaktin nakit, temizliğin ancak fen, itikatların ise mutlaka serbes olduğunu bilmeliyiz. Artık gelişi güzel her kese misafir gitmek ve gittiği yerde saatlerce kalmak, istiskal edilince de darılmak ve istediğimiz gibi yemek yimek, ve rastgele her keşi din namına aforoz etmek elimizde değildir... Mevzuubahs olan ihtiyaç, Fransız ve İngiliz terbiyesini kabul veya retetmek değil; zarurî ve küllî bir medeniyetin zarurî ve küllî kayidelerini kabul etmek veya bu medeniyete girmekten vazgeçmektir. Yeni Türkiye garbin iktisadî ve ilmî aynı zamanda lâik ve müsavatçı medeniyetine girmek istedikçe muaşeretinde de şu medeniyetin adabım olduğu gibi kabul etmemek mecburiyetindedir: 1 - Hiç kimseyi tasdi etmemek ve kimseye kendi vaktini israf ettirmemek. 2 - Bütün hayat ve muamelâtta ilmin tatbikatını bilâkaydüşart kabul etmek. 3 - Gayrın itikatlarına hürmet, ve kendi itikatları namına kimseyi taciz etmemek. 4 - Heryerde kadın erkek, zengin fakir, bütün insnalari müsavi muameleye tabi tutmak. Maaşeretin bu esaslar1
— 323 —
beynelmileldir, insanidir. Bunlar üzerinde pazarhketmek yalnız Türklerin değil, asrî olan hiç bir milletin eline değildir!..
Kast zihniyeti
"Kast,, Hindistan'da mevcut bir nevi cemiyettir. Kastat mensup olan bir adam diğer kasttan kız alamaz. Hatta diğer kastın yemeğini yiyemez, ecnebilerle temas edemez. Her kast diğer kastlara karşı muhasim bir vaziyettedir. Hülâsa kast kapalı bir cemiyettir. Kastın benzemediği cemiyetler bugünkü Avrupanın açık ve mütesanit cemiyetleridir. Bu avrupa cemiyetlerinde gördüğümüz şeyler kastlarda gördüğümüz şeylerin temamiyle aksidir. Onun için bir avrupalı zihniyeti gibi bir de kast zihniyeti vardır. Nsfeıl ki bir aşiret ve millet zihniyeti de vardir. Kast zihniyetinin ifade ettiği şey, millî vahdete, millî tesanüde, içtimaî mefkûreciliğe ayit bir dar kafalılıktır. Bu dar kafalılığı, ve kast zihniyetini yalnız Hindistan'daki cemiyetlerin haleti ruhiyesini ifade etmek için değil, asrî cemiyetler içinde bile bazı insanların zihniyetini bildirmek için kullanıyoruz. Kasttan bahsederken Kast zihniyeti dediğimiz gibi, bu insanlardan bahsederken de " bu adamda kast zihniyeti var! „ diyoruz. Hulâsa "kast zihniyeti„ içtimaî hayatımızda bir nevi dar hassasiyetin ve bir nevi dar zekânın alemi olmuştur. Acaba bu zihniyetin amili nedir ? Ruhiyat ilmini içtimaiyat ilmine istinat ettiren alimlere göre her hangi şekilde olursa olsun zihniyet, bir haleti uzviyeden evel bir haleti çtimaiyenin ifadesidir. Dindarlığı, taassubu, milliyet ve insaniyet mefkuresini ve bunlara göre muayyen zihniyetleri vücude getiren, insanların yaradıhşmdaki hususiyetler değil, bw insanların muhtelif hilkat ve istidatta olmalarına rağmen muhitlerinin yani ayile, meslek ve cemiyetlerinin bir ve-
— 324 — tnütebeller olan hayatı, bu hayatın fertler üzerinde yaptığı muayyen tazyiklerdir. Nitekim kastların dar zihniyetinden mes'ul olan bu cemiyetlere mensup insanların kafa tasları değil, belki içtimaî hayatlarının tarzı, içtimaî teşrihleridir. İşte zekâ, namus, vicdan, irade gibi ali melekelerin zuhur ve teşekkülü ancak muhitle, muhitin içtimaî bünyesiyle kabiliizahtır. Tavus kuşunun ayakları kadar kastın da taassubu tabiidir! Fakat bu cemiyetlerin bünyesi bir kere değişmiye başlayınca kast zihniyetide tabiatiyle yumuşar,içtimaî manasiyle dar kafalık azalır.Asrî cemiyetler bu itibarla kastlara en zıt olan cemiyetlerdir. Çünkü bunlarda müsavatçılık hâkimdir, insanla insan arasında fark gözetmemek, bütün insanları aynı hakla mücehhez bilmek asrî cemiyetlerin şanıdır. Halbuki bu cemiyetlerde bile kibarla avam, şehirli ile köylü, memurla amele, elişçisi ile fikir işçisi, siyah ile beyaz farkı yaşamaktadır. Gerçi bunlar hukuata değil, fakat itiyatlarda yaşıyor. Bunun sebebi eski cemiyet kast zihniyetine mütehammil olmıyacak derece inhilâl etmekle beraber bu zihniyeti barındıracak bazı hususî muhitlerin henüz tamamiyle mahvoimamasıdır. Servet gibi, umumî ve millî bir tahilin noksanı gibi bazı sebeplerle kast hâli, vlev artık bir surette, yine yaşamaktadır ... Bu zihniyetle yapılacak mücadelenin mebdei bizzat cemiyeti harekete getirmektir* Elimizde iki mühim vasıta vardır: Biri ordu, diğeri mekteptir. Ordu ile mektep millî kaynaşmanın birinci vasıtasıdır. Fakat terbiyeci için her iki mefhumu bütün genişliğiyle ve içtimaî hayatın zevklerine, heyecanlarına ayit olan bütün müsaadeleriyle düşünmek icap ediyor. Türkiye'ye refah ve saadet verecek mekteplerden ne kast" tedildiğini henüz anlayamadım!.. Mektepten mektebe fark vardır! Evet mektep, fakat on yedinci asırda mektep ile yirminci asırda mektep bir şey midir?! Daha ileriye gidebiliriz: Yirminci asırda her mektep mektep iştiyakımızı, mektep mefkuremizi ifade edebilir mi ?! Bakınız ben alel-
îtlâk Türkiye yeni mekteplere muhtaçtır „ demiyorum; u Türkiye içtimaî hayat icabına göre tesis edilmiş Cumhuriyet mekteplerine ve bu mektepler içerisinde bir teşebbüs ahlâkına yani iş hayatına muhtaçtır.. „ diyorum. Bu muammanın halli için evvelâ bir mimar cumhuriyet mefkuresine bunu kazandıracak içtimaî bir mektep plânını çizmelidir .„
tt
Gösteriş
Belçika, pedagoji noktayı nazarından görülmeğe değer bir memlekettir. Mekteplerinde, teceddütlere dayıma tesadüf etmek mümkündür. 325'ten sonra Bruxelles'de idim. Şehrin usulü tedris itibariyle meşhur olan bîr iptidaisini ziyaret etmiştim. Bu mektebin muallimlerinden biri, elişlerini tedrisata tatbik etmek, dersleri Amerikalıların tabiri veçhile "işleyerek öğrenmek„ usulünü kullanıyordu bu muallim, her veçhle şayanı dikkat bir zatti. Söz arasında BruXelles'de bir sene evvel açılmış olan sergiye dayir bir vakayı hikâye etti; dedi ki: "Geçen sene maarif müfettişlerinden biri mektebimi ziyarete gelmişti; benim elişi tedrisatına merak ettiğimi öğrenmiş. Talebe tarafından hazırlanmış bazı numuneleri istedi. Ve sergiye konulmak üzere bazı numuneler daha hazırlatmamı tavsiye etti,,.. Ben de çocukları çalıştırarak arzu ettiği şeyleri hazırladım. Müfettiş Efendi tekrar gelip numuneleri gördüğü zaman hoşnutsuzluğunu gizlemedi; "ben sizden daha güzel şeyler bekliyordum, bunları sergiye nasıl koyalım ? ! „ dedi ... Ben de : "efendim siz benden çocuk işi istemiştiniz ! Bu yaştaki çocuklar bunu ve bu adarım yapabiliyorlar» Filhakika bunlar sergi için ilmî veya pedagojik mevzular olabilir. Fakat arzu ettiğiniz reklamların yerini tutamazlar, dedim. Ve numuneleri vermedim. Muallimin bu samimiyeti şayanı dikkat idi. Bu vakayı dinlerken bizim
— 326 —
eski tevzii mükâfatlarda ve yeni müsamerelerde çocuklara zorla ezberletilen nutukları ve tiyatro piyeslerini hatırlıyordum !.. Bunlar ne garip, ne cebrî teşebbüslerdir İ Pariste " Butes Chaumont „ civarında bir iptidaî mektebi vardı; " mektepte sanat „ isminde bediî terbiye komitesinin himayesi altında bulunuyordu. Mektebin dıvarlan, bilhassa yemekhanesi yağlı boya çiçek tezyinatiyle örtülmüştür. Burası bir mektep avlusundan ziyade şık ve kibar bir tiyatro dekoruna benziyordu. Aynı şehrin diğer bir mahallesinde ziyaret ettiğim diğer bir mektepte, bediî terbiye namına ne yapıldığını sorduğum zaman : "Efendi mektebin badanası için kâfi tahsisat alalım da tezyinatım sonra düşünürüz! „ demişti. Bunun gibi bizim hayatımızda nice misaller vardır. Hemen bir bina cesametinde kıristal lâvhalar üzerine yazılmış yaldızlı iri yazılar, aynalarla süslenmiş lustura dükkânları, toz ve pislik içinde olmasına rağmen bu kabil tezyinatı bir türlü ihmal edemiyen lokantalar, gazinolar... Bunlar hep aynı gösteriş ve yaldızcılık kafasiyle yapılan şeylerdir. Şu hâlde hayatta ihtiyaç için yapılan ile gösteriş için yapıla» vardır. Samimî gibi cali de var, çok kerre bu cali, samimînin ve hakikînin yerini çalıyor!. Bu sırıtkan eşya, nezaketinin değil, arsızlığın eseridir. Bu, süslenmek ve güzelleşmek ihtiyacından ziyade lâubalileşmek ve zevkçe çıldırmak hâdisesine bağlanabilir. Eşyamızda, ticaretimizde, senayiimizde gördüğümüz bu riyayı, bu tereddi ve ölüm hassasını bizzat sanatimizin tarihinde bulmak mümkündür: Fatihin camiinden gelen, ikinci Beyazit Camisinin o ebedî eserinden geçen nihayet Yeni Camide "mertebeyi kusva» sini bulan türk mimarlığı, Üçüncü Ahmet devrinde çıldırmıştı. Babı Hümayun önündeki çeşmeve daha o devrin diğer çeşmeleri, bu sarhoşluğu» abideleridir!. Türk bu kadar sefih ve bu kadar hayasız, bir mimariyi bütün tarihinde görmemiştir.
Riya da. Yani cemiyet şarlatan ile ciddiyi. fiiliyatiyle kabul etmediği ahlâk umdelerini fikriyatla müdafaa etmek. ahlâk. snuayyen ve kafi fikirleri olmamasıdır. çirkinliğin. .. bu sahte vakarların içtimaî tetkikini yapabilir. Durkheim " İntihar. . fakat hiç zanetmiyorum ve kabul edemiyorum ki. Hülâsa hem tarihte tereddi etmiş devirler. soysusluğûn. cümleyi asabiyenin bir icabı ve hususiyeti midir ? Bence her içtimaî hâdise de olduğu gibi bunda da ferdin hissesini ayırmalı. Bir sual: bu riya. .. Kemerde. Olduğundan fazla dindar görünmek. Bence bu şartların başlicası hakikî «vasıflar. ve istikra usulüne v •müracaat etmeksizin riya psikolojisinin mantıkî şartlarını tahmin edemez miyiz ? . alim ile cahili. asrî adamla müstehase adamı tefrik edemediği bir zamanda21 . saçakta. Bunlar da bir nevi riyakârlık. fevkalâde gösteriş merakı da içtimaî hayatın imkânları ve zaruretleriyle izah edilebilir.. ilim. samimî ve hakikî hayatın düşmanlarıdır. bir kalfanın •şahsî temayülü eseri olsun . yalnız zevk için değil. Bilâkis. " İçtimaî iş bölümü „ ve " Dinî hayatın ilk suretleri „ hakkında içtimaî tetkikler yaptı. Onlar da bugün türk mimarisi namına Lehistan sanayi sergisinde sivri kemerli bir kapı üzerine bir çiçek sovanı oturtan Leh kalfaları gibi. samimî ile riyakarı. bir Üçüncü Ahmet devrinin sanatinde görülen çılgınlık bir mimarın. hem de hâli hazırda tereddi eden zevkler vardır.Ondan sonra gelen bütün mimarlar sanki şeytanî bir muhayyilenin kulu idiler!. sütunda. Acaba tetkik. Bu.. bunlar da her riyakârlık gibi. bu sahte kerametfüruşluğun menşei acaba ferdî bir temayül. kubbede. Bir içtimaiyatçı da bu görünmek merakının. mukayese. yaşayış için de böyledir. tezyinatta anarşinin bütün tecrübelerini yaptılar. ilim simsarlığı yapmak . türk zevkine yabancı idiler !. samimî küvetler hakkında cemiyetin henüz vazıh. Fakat teşebbüs güç • e yorucudur. Riya da tassup veya mübalâtsizhk gibi içtimaî hâdiselerden biridir. riyacı eserleri izah eden riyacı devirler vardır.
Bu suretle gösteriş. Asrî adam ise. ne de Kurunu Vüstanın dindarıdır. Siz düşünüyorsunuz. " yeni ve asrî adam „ fi rine mümkün olduğu kadar vuzuh vermek. tenkitle. Hayır. Parodi'nin dediği gibi "Honnete homme. evvelâ muhatabınızın dediği vukuat oluyor mu ? . Hakikî seciyeler yerine yalancıları teşekkül ediyor.. " Ticaret âleminde olduğu gibi. içtimaî hayatı. . büsbütün başka vasıfları hayizdir. tamamiyetini. Cemiyetler böyle adam mefkurelerini değiştirdikçe seciyelerin teşekkülünde bir çok zararlı tecrübeler oluyor. hemşiresini. hakikî mataları temyiz „ . intiharlar çoğalıyor ve muhtelif şekillerde oluyor. Bu. „ . fakat bütün bu vukuat ahlâkın sukut ettiğine ilmen delâlet eder mi etmez mi ? . mazide ferdin . felsefe ile. dersle. hülâsa bütün vasıtalarla temin etmektir. ruh âleminde de sahte mataları teşhir.- 328 - dır ki bu nevi " seciye yalanları „ zuhur ediyor ve muhite kendisini besletebilir! . iş ve kıymet yerine geçiyor! Bu sahte hayattan kurtulmak için yegâne çare " eski ve müstehase adam „ fikriyle mücadele. cinayetler. ihtikârdan kurtarmanın başka vasıtası yoktur ! . içtimaiyatın size temin edebildiği bir selâhiyetle ve meseleyi afakî bir tarzda mütalâa ederek diyorsunuz ki: " kerçi cemiyette büyük bir buhran var. Evet oluyor. . bu fikrin hürriyetini. fakat bir kerre maziye bakalım.'dur. babasını. ilmin. her yerde işüişret. Filvaki milletler büyük devirler nihayetinde " adam „ mefhumlarını değiştirirler: Rönesansm adam mefkuresi ne eski hakim. Gayzm mantıki Muhatabınız diyor ki : " ahlâk sukut etti. Aynı adam on sekizinci asırda " faziletkâr ve hassas „ sifatleriyle tecelli ediyor. karısını öldürenler ! . . sokaklarda kadınlara tecavüz.. edebiyatla.
• Fakat beyhude zahmet! Çünkü muhatabınız İsrar ediyor. fakat bazı şartlarla: " Avrupa medeniyetinin eyi taraflarını almak. Siz kendi kendinize yegane tedbir olarak " Avrupalılık nedir ? Avrupalılaşmak nedir ? Biz ne için Avrupahlaşmallyız ? Biz nasıl Avrupahlaşırız ? . fakat şunun bir de tatbikatını gösterseniz ! „ . baloya gitmek veya gitmemek. .. değil mi ? „ Muhatabınız Aavrupahlaşmak aleyhindedir. hayır. siz ne söylerseniz o yine aynı şeyi tekrar ediyor : " hayır... şu şekil veya kıyafette sokağa çıkmak. fena taraflarını bırakmak ! „ . gençlerin her yerde maruz kaldığı tecavüzlerin şekline bakalım.. sukutu ahlâk müthiştir! Ben de bu memleketin öz evladı.. fakat muhatabınız aynı noktaya geliyor ve diyor ki: " Avrupa medeniyeti sahtedir ! Şarkın kendine mahsus bir medeniyeti vardır. Nihayet meyus görünüyorsunuz . mazide çocukların. bu medeniyetsiz yaşanmıyacağını ispat ediyorsunuz. gezmek. Bunlar da hep ahlâk mevzular imidir ? ! . Hep bunları tetkik ve mukayese ettikten sonra hükhmedebiliriz ki memlekette ahlâk sukut etmiş veya etmemiştir. .. „ Nihayet kâinatı hep kanlı gören bu bedbinle münakaşadan vaz geçiyor. Bir diğeriyle medeniyet mübahasesine girişiyorsunuz.. içmek. . Sonra yine ilâve ediyorsunuz ki: ahlâktan kastınız nedir ? Yemek. Mazide fert bir derece hür ve muhterem idi.. Memleket müthiş bir uçuruma sürükleniyor ! ..— 329 — tabi olduğu gayrı insanî kayıtların derecesine. Siz diyorsunuz ki: " aman ne güzel şey. Diğer bir muhatabınız Avrupalılaşmak taraftarıdır. Siz bu lüzumu ispata çalışlyorsunnz. Bütün bu suallerin cevaplarını afakî bir surette veriyorsunuz ve münakaşanıza mevcut ve muayyen sedalarla devam etmek istiyorsunuz. " Avrupalılaşmak lâzım mı. bir vatanperveri değil miyim ?! Size o selâhiyet ve bu hisle tekrar ediyorum ki: heyeti içtimaiyemizin vaziyeti vahimdir!. Bunsuz.. Nafile! Muhatabınız hep sözlerinizi cerhe çalışıyor. ve susuyorsunuz. bu günkü hürriyetin ve bu günkü kudsiyetinin derecesi nedir ?.
his ve ihtirastır. seyrüseferine. Nihayet Arabistan ve Kafkasya seferlerini sayıp döküyor. Bazan yüksek perdeden takdir de ederken bazan da alelade tezyif ediyor. Harekâtı MiUiyenin tarihi. Eğer mutaassıp bir dindar ise: "jyokdan hiç bir şey var olmaz ki devlet halkedilsin !. sefahetleri. Nihayet Türklerin mukaddes ve ebedî davasını açıyorsunuz: Bu dava istiklâl.. . herkesin kıyafetine. Hülâsa bir diğeri tenzilât yapa yapa Türk halaskarını da alelade bir mümessil. bermütad EnVer ve Cemal Paşalar birer klişe gibi geçip gidiyorlar. Nihayet siz şaşırıyorsunuz ve münakaşadan vaz geçip soruyorsunuz. dolaşıyor. kuru bir hayal hâline getiriyor. .Muhatabınız tatbikatını gösteriyor : Avrupa medeniyeitni alacaksınız fakat israfları. Muhatabınız size ta bidayetten.. . iktisadî teşkilât davasıdır. Millet Meclisinin teessüsü.. harekâtına. taşkınlıkları. bunun için zabita kuvvetine selâhiyet verilecek. coşkunlukları girmiyecek. Diyorsunuz ki: " bu nasıl şey ? ! Medeniyeti bir hürriyettir diye alırken bir okadar da istipdat mı getirelim ? ! „ .. bütün bu muhakeme ve münakaşaları idare eden yegane kuvvet. saltanatın ilgası Cumhuriyetin ilânı muhatabınız her birinin etrafında dudak büküyor. asrî irfan. Şimdi bütün bu muhakemeve münakaşaları idare eden kuvvet nedir ? Akıl ve ilim melekesi ve hakikat hissi midir ? .„ diyor. Harbi Umuminin ilânından başlıyor : " hata ! „ diyor. Hayır. Muhatabınız eski hükümet nazırı ise " ben bunları filân tarihte tatbika başlamıştım ! „ diyor. Muhatap mütekait bir sefir ise " ben bu istikbali İspanya'da iken sezmiştim ! „ diyor. o derecede ki sanki olmasa da olurdu !. En nihayet mütareke ve işgal hâdiseleri . muaşeretine karışılacak !. Beyhude zahmet! Çünkü bütün münakaşaların umumî neticesi ya medeniyeti istipdatla birlikte kabul etmek ve yahut hiç bir şey kabul etmemek!. hürriyet. Eğer aynı zat kıskanç bîr komiteci ise „ bu neticeler zaten bizim eserimizdir ! „ diyor.
tezahürü ve ispâh değildir. dinîler veya gayrı dinîler tarafından ihtira edilmiş klişeler değil. bir his mantığıdır. sadece tenzilâttır! Hürriyyetten. sadece bir hissin telkini. Ancak bu sualin cevabını verdikten sonradır ki işe başlıyabilirsiniz. mugalâtalar o hissin teşhiri. terbiye ve mektep adamları için varit olan şu sualin cevabı verilmesi lâzım geliyor: a muhatabım bir akü mantığı mı yapıyor.. Onun için muhatabınızın kullandığı mantık. asrîlik. yeni bir hakikatin keşfi. Çünkü ahlâk medeniyet. akıl mantıkında hükümlerin muhakemelerden sonra verilmesi. " benim olan bu heyecanı. îttilâfçilar. ihtirasın zebunu bir bedbahttır! Bu adamın yapmak istediğine ilme. medeniyyetten. aynı şeydir. bir akıl mantığı değil. inkılâptan. Güneş gibi. Filhakika hissin mantığını aklın mantığından ayıran asıl fark. bü ihtirası nasıl teyit edeyim ? „ diye çalışıyor !. tarihî hakikatler. O ahlâkın sukutundan. ne de hakikate hizmettir. siyaset. ezelî tekevvünün merhaleleridir. bir his mantığı mı ? Ve muhatabım benimle beraber hakikat aramıya mı çıkıyor. tenzilât!. Bu gayz istediği kadar makul. Muhatabınız " acaba hakikat nedir ? „ diye etrafını araştırmıyor. mutedil ve vatanperverane renklerle boyansın. O hâlde münakaşa mevkiinde olan bütün idare. dünyanın yuvarlak olması gibi ispat ve kabul edile- .. fakat bu hissesinin. medeniyetin fenalıklarından Türk halaskarlarının menfi rolünden bahseden adam hakikati hâlde hakikat aşikı bir mütefekkir değil. yoksa kendi hakikâtini zorla bana kabul mü ettirmek istiyor ? „. Hakikati hâlde bu adamların yalnız bir gayzı vardır. bu ihtirasının sadece masuniyetidir. dediğimiz şeyler İttihatçılar.— 331 _ Muhatabınızın aradığı şey. teyidi ve müdafaası içindir. Ve bu gayz inkılâba müteveccihtir. Muhatabınızın gayesi zekâsının sıhhat ve katiyetle istimali değil. gayzın kendisidir. bir ihtirasın teşriidir. Bütün o muhakemeler. hissin mantığında hükmün evvelden verilmiş olmasıdır. değilml ki neticesi inkılâptan tenzilâtdir. sema gib.
ruhun gayrı meşur nahiyetlerinde olan haletlerdir ve çok kere marazı şekilde tecelli ederler 2. inkilâptan tenzilât yapan herşey inkılâbın bizzat düşmanı sayılmalıdır. ikincisi zekâsı hürriyet. Çünkü bu gibi hisler. Bunun için. . münakaşa olsa olsa akim tenvir edemediği karanlık noktalar üzerinde yapılabilir. hürriyet. itidal kisvesi içinde ki inkılâp gayzını katiyetle teşhis edelim. mani olan bütün madî veya manevî neviden engelleri kaldırmak lâzımdır. . cumhuriyet. Binaenaleyh akıl ve muhakeme tarikiyle İslahlarına imkân yoktur. İçtimaî iradenin mantığı da içtimaî bir mantıktır. ret ve inkârda edilebilir. ihtiraslar bir fikir ve muhakeme ile tadil ve tağyir edilebilecek kadar sathî mevcutlar değildirler. Fakat bütün bu münakaşaların hayat için amelî fayidesi nedir ? . İlim. Bunlar kökleri itiyatlarda. Binaenaleyh iki fikir adamı arasında bu hakikatlerin münakaşası bu mahiyette olamaz. İçtimaî iradenin mantığı selâmet ve seadetini mücerredata terki nefs etmek değil. Biri inkılâba hadim içtimaî teşkilât. Bir inkılâp kendini münakaşa ede ede tessüs edemez. hakikat. diğeri inkılâba göre bir terbiye ve tedrisdir. asrî ve dünyevî bir irfan umdelerinin hürriyet ve tamamiyetlerini bütün müessiselerde temin etmektir. fakat bu neticeyi bizzat kendi yaratıcı faaliyetyile istihsal etmektir. İnkılâbı doğuran içtimaî iradedir.- 332 - bilir. Diğer cihetten bir inkılâp kuru ve mücerret bir mantığın neticesi değildir. İşte her devirde inkılâpçıların istinatgahı yalnız bu iki şeydir. Binaenaley inkilâbı tehdit eden herşey. Bence hiç. Fakat inkâr için batıl bir itikat gibi tefekküre müdahale eden hissî bir amil mevcut olmalıdır. Münakaşaya dahil olan bir inkılâp intihara mecburdur. Bunlar haicinde istinatgah ve kuvvet aramak dalâlettir.. cumhuriyet ve asrîlik mantıkiyle meşbu yeni nesli doğrudan doğruya vücude getirmektir. sıfırdır !. Bir inkılâp kendini yiyen ve yutmak istiyen bütün şeytanî kuvvetleri mahvederek inkişaf edebilir. Bu da iki suretle: bir kere " istiklâl. istiklâl. hak.
Tezyif âcizlerin içkisidir
Arkadaşlarımdan biri bir gün " döşeme mevzuubahs olunca medeniyet parkedir „ demişti. Bu söz benim zihnimde yer etmiştir. Yine zihnimde yer eden vakalardan biri de bir Alman kadınının İstanbul'da bir evde tahta kurularına karşı açtığı mücadeledir. Bu kadın vatanında ve şehirinde mevcut ve malûm olmıyan bu fena kokolu haşaratın döşeme altından ve tavan üzerinden döküldüğünü görünce dayanamamış, kollarını sıvamış, başına bez sarmış, sabaha kadar deliği deşiği gazlamıştı. Bir Avrupalının tahta kurularına karşı açtığı bu on iki saatlik kanlı mücadelenin hatırası bende çok kuvetlidir . . . Ben şerefli adam hatırasında temiz derili bir insan bulurum. Bendeki duygulu adam hayalinde şık bir insan gizlidir. Ne temizliği, ne şıklığı, ne de parkeyi medeniyetten, hür ve temiz yaşamak iradesinden ayıramam. Fakat bir gün Zeynep Hanım konağının bahçesindeki ballı babalarla aylandoz ağaçlarım yoldurduğum zaman " zalim, meyva ağaçlarını kestirdi! „ dediler. Yine bir gün Yıldız, Sarayın'da, çürümüye mahkûm elli bin cilt kitabı taş bir binaya yerleşdirttiğim zaman " kütüphane değil, anbar yaptı! „ dediler. Yine bir gün altı mermer, üstü çini, dıvarları kârgir her tarafı aydınlık ve temiz bir eczacı ve dişçi mektebi hazırlattığım zaman "mektebi ahıra soktu! „ dediler. Yine bir gün kolundan kurşunla vurulmuş Darülfünun gencinin " bu, haksızlığı tecviz edermisiniz ? „ sualine karşı hayır oğlum ben haksızlığı tecviz etmem didiğim zaman, bak Darülfünun Eemini talebeyi ihtilâle teşvik ediyor ! dediler. Yine bir gün zevki bediî sahibi bir arkaaşm hediye ettiği al renkli bir ipek mendili ceketimin yan cebine koyduğum zaman " bu nedir, neye delâlet eder ? ! „ dedüer... Şimdi bütün bu memnuniyetsizliklerin ve bütün bu hü-
— 334 —
cumların sebebini soran genç muharrir ! Türk milletinin İstiklâl ve hüriyetini iade edenler de dahi dahil olduğu hâlde tarihte tek bir adam göster ki bütün ammenin muhabbetine mazhar olmuş olsun! Yine bana tek bir müessise göster ki eyilik ve güzellik numunesi olarak hatırası müebbet kalsın.. Tezyif âcizlerin içkisidir. Bir müddet için başı döndürür. İşte yavrum ben hasta değilim, onlar sarhoşturlar. .
İçtimaî mesleklerin adisi olur mu?
Bundan on iki esne evvl hususî bir mektebin salununda sanayi mektepleri ve sanayi tedrisatı hakkmta umumî bir konferans veriyordum. Bu konferansta işçinin içtimaî mevkiinden, işin şeref ve haysiyetinden bir hayli bahsettim. Konferans bitince Mektebi Sanayi elbisesini taşıyan iki, üç genç yanıma yaklaştı ; " size bazı şeyler söylemek istiyoruz „ dediler. Bu gençlerle bir müddet konuştuk. İtiraf ettiler ki o güne kadar sanayiin manevî hayatla, bir cemiyetin şeref ve istiklâliyle münasibetine, işçinin içtimaî mevkiine, işin millî hayattaki yaratıcı kudretine dayir tek süz işitmemiştiierdir... Yine bu gençler dediler ki " biz son sınıf talebesiyiz, yesîmizden hemen hemen mektebimizi terketmek üzereydik.Çünkü cemiyet içinde kendimize bir mevki bulamıyorduk. Fakat sizin sözleriniz bizi çok sarstı, gözlerimin önünde mesleğimiz için yeni bir ufuk açıldı. Şimdi biz ne yapmalıyız ? Özlediğimiz gayelere nasıl irişmeliyiz ? . . . „ . Bu gençlere ilk tavsiyem, ne olursa olsun mekteplerini terketmemeleri oldu. Filvaki şahadetnamelerini aldıktan sonra her biri bir suretle, tahsillerinde devam ettiler. Bunlardan biri İsviçre'de elektrik mühendisliği tahsilinin bütün derecelerini ve sitajlarım gördükten sonra memlekete avdet etti.
Eİyem Vekâletlerden birinin heyeti f emayesinde azadır. Zannederim ki bu, Türkiye'de çalışan genç mühendislerin en kuvetlilerinden biridir. Şu gençlerin ruhuna bedbinliği yerleştiren mekteptir denilemez. Bir mektep kendi gayeleri aleyhine nasıl çevrilebilir ?! Gerçi sanayi mekteplerinin bu itibar ile lüzumu kadar mefkureci olduğunu da kabul •edemiyorum. Türkiye'de mevcut sanayi mekteplerinin bir kısmını reyelayn gördüm ve etraflıca tetkik ettim. Bu eylerde genç işçilerin içtimaî duygularım, meslekî aşkını besliyecek ne ahlâkî bir tesanüt teşkilâtına ne de bediî bir ayine, hatta ne de mesleğin kudsî duygularını temsil edecek bir armaya, bir remze tesadüf edemedim!.. istanbul Mektebi Sanayiini bundan on sene evvel mükerreren ziyaret ettiğimiz zaman bu cinsten olarak bütün gördüğüm varlık - hatırımda kalan doğru ise - demirhanenin kapısı üzerine asılmış olan bir sanayi armasından ibaretti. Bu arma da merhum Ebüzziya Tevfi'ğin müdürlük zamanına ayit bulunuyordu. Remizler, armalar, bayraklar, ayinler, zümrevî duyguların madî tecellileridir. Bunlar bir müssisenin hayatında zuhur etmemiş ise bizzat duygularının henüz canlanmamış, küvetle memiş olduğunu kabul etmemek lâzım gelir. Acaba bizde sanayi mektepleri Türk sanayiinin asrîleşmesi ihtiyaçlariyle tesis edilmiş hakikî tekâmül müessiseleri midr ? .. Bu sualin cevabını ancak ilk müssiselerinin iradesinde bulmak mümküdür .... Bizde sanayi mektepleri her hangi bir gaye ile tesis edilmiş olurlarsa olsunlar, bir kerre tessüs ettikten sonra acaba asrî ihtiyaçlara tekabül etmişler midir ? Bunun cevabını da ancak mezunlarının cemiyet içindeki muvaffakiyetleri tayin edebilir. Her hâlde benim bildiğim mühim bir hakikat varsa o da şudur: Bütün inkılâplara rağmen, halkın dememeli, bir nevi güzidelerin demeli - tahteşşuurunda yaşıyan sanayi düşmanı bir takım yanlış itikatlar, hurafeler vardır. Demircilik, marangozluk, taşçılık... bütün bunlr o itikatlar
— 336 — nazarında adi, sefil ve hasis işler gibi görülmektedir. Muhitin bir kısmı bu menfi ve düşman hükümlerle, meşbu bir hâldedir. Fransa'da Jules Ferry umumî, meccani ve lâyık bir devlet maarifinin temellerini kurarken mekteplere tarih, coğrafya dersleriyle birlikte marangozluk, demircilik, çamur.. dsrslerinin de girmesini istiyordu. " Ancak o zaman Fransız mekteplerine millet mektebi diyebilirim „ diyordu... Hayatımızın haricî düşmanlarını hep attık. Fakat hayatımızın dahilî düşmanlariyle mücadeleden vazgeçmemeliyiz, işçiyi, işi, iş mektebini, iş mefkuresini tenzil eden, tezlil eden her şey kendine mahsus silâhlarla iş cemiyeti tarafından mahvedilmelidir. Zaten demokrat olad Türk halkının iktisadî müessiselerine karşı çevrilen hakaret ve istihfaf nazarları körletilmelidir. Bunun için takip edeceğimiz terbiye siyaseti gayet basittir : Her şeyden evvel iş ruhunu ve iş dehasını besliyen mektepleri maddî ve amelî oldukları kadar, hatta olduklarından daha ziyade menevî ve harsî müessiseler hâline getirmek, sanatkâra yalnız meslekî tekniklere değil, manevî kıymetleriyle de aşılmak.. Bazı dersler, konferanslar, ilmî, ahlâkî, millî vesilelerle yapılan dahilî içtimalar, bediî ayinler, bütün bunlar vasıtasiyle genç Türk işçisinin ruhunda aynı zamanda millî, meslekî ve insanî mefkureyi tesis etmek, sonra Türk işçisini hiç bir sınlf farkı düşünmeksizin vatandaş mevkiine, zeki, vakur, temiz, hatta şık bir vatandaş hâline getirmek. Cuma günü şehirde gezerken diğerlerinden medeniyet, zekâ ve şeref itibariyle hiç bir suretle ayırt edilemiyen bir vatandaş yetiştirmek. Sanayi mekteplerini misal verdim. Çünkü bunlar en ey i tanınmış olan meslek müessiseler dir. Bugün bu mülâhazaları dıvarcılara, nakkaşlara, garsonlara, şoförlere, dülgerlere tatbik etmek neden cayiz ve mümkün olmasın ?. Bunlardan hiç biri avukatlıktan, şairlikten, diplomatlıktan daha aşağı, daha kıymetsiz faaliyetler değildir. Hepsi ma-
demki içtimaî mesleklerdir, içtima! mesleklerin adisi, bayağısı yoktur. İnsanları eli çekiç ve orak tuttuğu için içtimaî haklarından mahrum eden, örs ve önlüğü tahkir eden devir mazide gömülüdür. İçtimaî bîr mesleğin kötüsü olmaz. Meslekdaşlar arasında fenaları bulunabilir. Fakat bu kabahat ferdindir. Türk inkilâbinm müsavat ve adalet temelleri üzerinde yeni işçinin terbiye binasını kurmak için dikkat edilecek mühim nokta bu binanın yalnız ilim ve teknik harciyle yapılması değil, mefkure ve heycanla da işlenmesidir...
îstirap çekenler için
Bundan üç sene evvel Tıp Fakültesinin teşrihhanesini ziyaret ediyordum. Şimdi Darülfünun Emini elan Nurettin B. beni teşrihhanenin içinden, içinden kol ve bacak fırlayan ölü havuzlan arasından geçirerek üzerinde yine kol ve bacak parçaları dolu bir masanın başında çalışmakta olan sarıca benizli bir zatin yanına götürdü: — Teşrih muallimi İsmail Hakkı B. ... dedi. Ben İsmail Hakkı Beyi ilk defa orada, teşrihhanede tanıdım. O tarihten sonra İsmail Hakkı Beyin en samimî bir dostu olmuştum. İsmail Hakkı Beyi burada tavsif edecek değilim. Yalnız pek şayanı dikkat bir iki vasfını söylemek istiyorum. Bu adamda büyük bir sükûnet ve tevazu içine gömülmüş büyük bir nefsine itimat hassası vardı. Bu hassa onu zannederim ki teşrihi malûmatı en büyük dikkat ve kat'iyetle zabt ve tasarruf edebilen bir insan kudretine mazhar etmişti. İsmail Hakkı B. aynı zamanda itimat ettiği bu nefsinden büsbütün feragat etmek hassasını da taşıyordu. Bu hassa da onu bir teşrih muallimi vaziyetinden çıkarıp büyük bir vatanperverin marazı derecede şidetli hasasiyetiyle yaşatıyordu. İşte böyle tanıdığım teşrih muallim ile son defa An-
— 338 — kara'ya giderken Çamhca'da büyük fıstık ağacının altında diğer Darülfünun arkadaşlariyle birlikte görüşmüştük. On beş gün sonra istanbul'a avdet edip te memnun olacağı bir haberi kendisine vermek istediğimiz zaman öldüğünü haber aldık... Garessiz ve hesapsızca sevilen .bir adamın ölümü ne olduğunu ancak bu acı tecrübeyi yapanlar bilir ... Fakat daha acıklı bir şey: bu hep kendisine itimat eden fakat hep kendisinden başkaları için çalışan adamın haksız ölümüyle beraber yetim kalan çocukları idi. Bu çocuklar için Darülfünun hasasiyetîni gösterdi. Yetimlerin himayesini Maarif Vekilinden ehmiyetle rica etti. Türkiye'de kim bilir kaç mektep hocası için aynı akıbet mukadderdir. Kadavra, mikrop, kesik kol, bacak arasında geçen iztiraph bir hayat günün birinde de apansız ve saygısız bir ölüm, arkasından yıkılan bir ayile, ve bu ayilenin mükâfat namına iztiraba kavuşan fertleri.. Bu meşum akıbetten mesul olan kim dir? Ölen mi ? ! O teşrih öğretmiş, teşrih öğretmiş, " git dinlen, öleceksin!..,, dedikleri zamanda "bırakınız teşrihhanemde öleyim ?!„ demiş ve ölmüş.. Kabahat, para biriktirmemesi mi? Para sahibi olmaması bir kabahat im ?.. Kabahat ölümde mi ? Fakat o ezelî bir şeamet yahut bir seadettir. Onun hesabı, mantığı, hele hiç bir adaleti yoktur ki... Yine kabahat kimde, çocuklarında mı ? . . Belki onlarda olacaktı... Eğer tahsillerini bitirmiş, tekmil etmiş olsalardı. Fakat hayır, bunlarda henüz çocuk . . . O hâlde kabahat hükümette mi ?! Fakat bu uzvun da muayyen faaliyetleri vardır, hükümet bütün felâketleri tamir eden mutlak bir adalet müessisesi midir ?.. Şu veya bu yetimi himaye etsin, bütün Türk yetimlerini nasıl kurtaracak ?.. Bu zümrede nihayet bütçesiyle mukayyettir. Görüyorsunuz ki bileğinin kuvveti ile yaşıyan ve ayile denilen müessisenin cayiz değil. Bir ana ölümü her saadeti ölümü her istikbale nihayet veriyor... ve gözünün nuru kuvvetine inanmak bozuyor, bir baba Namusluca yaşman
— 339 — ferdî bir hayat adama dayima servet temin etmiyor. O zaman tek müessise, tek istinatgah kalıyor. Biz öldükten sonra çocuklarımızı teslim edebileceğimiz tek zümre... Bu şüphesiz meslektir. Bu meslek ki biz onun haysiyetinin, şerefinin bir parçası, .varlığının bir zerresiyiz. O, yıkılan ve bu dünyadan giden meslekdaşlann çocuklarını maddî, manevî himaye etmekle mükelleftir. Yazık hocalık gibi meslekî tesanüdün icaplarını sonuna kadar götüremiyen, babalarını daha diri iken ölülerin yanma sokan, öldükten sonra da çocuklarını parasız pulsuz bırakan, yetimlere kucağını açamıyan mesleklere... Bu meslekler bizi niçin bu tehlikiye atıyorlar?!-
Tasarruf fikrinin ahlâkî mahiyeti
Geçenlerde Galatasaray Lisesinde yapılan tasarzuf sandığı teşkilâtı mühim bir vaka olarak gazetelere aksetti. Bu telâkki çok tabiîdir. Ancak bu mektep tarafından gösterilen örneğin diğerleri tarafından ne suretle kabul edildiğini bilmiyoruz. Böyle bir teşkilât sade fikirle ve sözle takdir edilecek her hangi eyi bir şey midir, yoksa ehemiyeti büyük olan bir teşebbüs müdür?..Bu bapta herkesin ne düşündüğünü bilmiyorum. Yalnız bildiğim bir cihet varsa o da bazı memleketlerde ciddi ve sağlam, taşkilâta malik olan bu tasarruf teşebbüsünün henüz mekteplerimize girmediğidir. Tasarrufun bu büyük ehmiyeti ne olabilir ? Bunu takdir etmek için her şeyden evvel tasarruf vakasının ferdin çalışması ve ferdin kazanması ile değil, cemiyetin idaresi ve iktisadı ile münasibetini düşünmek mecburiyetindeyiz. Bizim kafamızda tasarruf fikri bu geniş cemiyet çerçevesi içine yerleşmiş bir fikir değildir Hep israftan kaçınmak, paramızı eyi idare ötmek isteriz ; fakat hemen dayima bir endişe ile : ferdî menfaat. Fakat fertleri tasarruf eden bir
. Tasarrufun zekâsı izah edilirdi. Tasarruf fikrini " medenî ihtiyaçlara karşı susmak. işte bir vaka : Paris'te bulunduğum sırada Auteuil semtinde Boulevard £xelmans'ta bir Fransiz ayilesinin pansiyoneri idim. Benim gördüğüm ve tanıdığım bütün Fransızların seciyesi bu itiyatla yoğrulmuştur. „ manasında almamalıdır. Fransız mekteplerinde " Caisse d'6pargne „ denilen tasarruf teşkilâtı vardır. Alman para emniyet sandığına gidip yatacak ve çocuk mektepten çıkdığı zaman eline fayiziyle birlikte ve ihmal edilem'yecek olan bir yekûn geçecektir. iktisadî rekabet ve hayat mübarezesi olduğu hâlde parayı israf eden bir millet parasını idare eden bir milletle müsavi olamaz. Fransız mektebine girildiği zaman bu millî itiyadın mektep teşkilâtını bulmak mümkündür. Şu hâide Türk çocuğu bu itiyatları işliyen bir muhit içinde yetişmelidir. pansiyonun sahibi olan kadındı. Her defasında hizmetçi bir kutu kibrit ile gelir. Çocuklar mütemadiyen tasarrufa. gayet kat'i ve kısa bir nutuk söylenirdi. kendini mahrum etmek. Her cumartesi günü Sein Darülmuallimini tatbikat mektebinin müdürü tarafından teneffüs bitip sınıflara girileceği sırada gayet açık. Her talebe meselâ pazartesi günü getireceği bir miktar parayı sınıfın mürebbisine verecek mukabilinde lâzım gelen kayıt yapılacaktır. Bu teşkilâtın ferdî kazanç neticesini gözlemiyerek içtimaî tesanüd neticesine varması büsbütün ahlâkî bir mahiyet gös- . bu pek bedihîdir. Fransa birinci derecede tasarrufçu bir memlekettir. idareye teşvik edilirdi. iptidaî ve kısır bir hayat yaşamak. Hizmetçiden kibrit isterdik. Kutunun içerisine üç kibriti koyan. Bence salim ve hakiki bir tasarruf muayyen bir hars ve muayyen bir medeniyet taşıyan içtimaî adamın müsmir ihtimaller karşısında müsmir olmıyan ihtimalleri terketmesidir.- 340 — cemiyette fertleri tasarruf etmiyen bir cemiyet müsavi midir? Cemiyetler arasında harp. fakat içinden yalnız üç tane kiprit çıkarırdı.
En ufak bir fedakârlıkla mektebi parasîyle. Sarfiyatın da ahlâkî bir hududu vardır.. Tür çocuğunu parasının kıymetini bilen ve fazlaları muhtaç vatandaşların hayatına. Ben de öyle demiştim. Mektep tarihimizde Hilâliahmer Cemiyettnin vücude getirdiği meccani gıda teşkilâtı kadar insanî ve onun kadar ahlâkî bir teşebbüs hatirhyamıyorum. . Yalnız şiddetle itiraz edebileceğim nokta Türkçe olmiyan terkipleriydi.'Ierin israfına tahammül edemez bir hâle gelmiştir. Bu terkipler daha benim gibi bu tercümeyi okomuş olan bir arkadaşımın da nazar dikkatini celbetmişti. Bu. hem Türkçede hem de Fransızçada üstattır.„ demişti. Fakat bütün mesele Türk çocuğuna sokağa atarcasına harcettiği kuruşu kendi gibi çucuklarm kanı ve canı için vermeyi öğretmektir. muvaffakiyetine sarfetmek kudretini taşıyan reşitler hâline getirmelidir. Mektepte yiyenlerin yanında bakanlar da yardır.. mektebin işidir. Tahakküm var mı ? Bu hafta Hippolyte Taine'in "sanat tarihi. giyinmekte az çok müsavatçı. Tercümenin sahibi. Açlar ölürken tokların şişmesinde ne ferdî..terir. hür bir cemiyet hâline girmek mümkündür. cemiyetteki mevkiiyle kuvvetli ve şerefli geçinen çocuklar da dahil olduğu hâlde yemekte. Butun kabahatleri babalarının. .. Cemiyetlerin vicdanı artık " para benim değil mi ? İstersem sokağa atarım ! . ne de içtimaî bir hayır yoktur. O da " Cemler ve terkipler Türkçe olsun. içmekte. „ tarzında düşünen " sahibi iradet! . analarının fukara olmasından ibarettir! Bunlar arasında üstü başı yırtık ve kitap almaktan âciz olan zevkli ve ahlâklı çocuklar da vardır. Ve bu bakanların hiç bir kabahatlari yoktur. hakkındaki eserinin bir tercümesini okudum.
Çünkü ustadm yaptığı şey.gayet bübük bir ağaç vardır. fakat mutlaka başka menfi bir unsur var ki onu hayırlı. merdut bir şey olarak tespit ediyor» O nedir ? . Lisana tahakküme hakkımız var mı ? ! Kıyafete tahakküme hakkımız var mi ? ! „ İmlâya tahakküme hakkımız var mı ? ! „ diyorum.. zarurî olan bütün haricî tesirlerden ayn.. Tahakküm fikrinde bu haricîlik olsun. kümün eseridir.. Şimdi bu "tahakküm „ kelimesi beni hakikaten düşündürüyor. topraktan aldığı ve senelerce taşıyarak yukarıya kaldırdığı büyük bir taş parçası vardır. ile kasttettiğimiz mana nedir?. Acaba tahakküm kelimesinin yukarıki cümlelerde ifade ettiği mana nedir ? " Haricî bir kuvvetini fiil ve tesiri „ midir?. Bu ağacın gövdesinde zannediyorum.. insanın varlığı da bu haricî kuvvetlere karşı itaat edici bir vaziyette kalmıya mahkûmdur .. su da bir tahamkküm ifade ediyor. Zihnim hayh karışıyor ve bir müddet işin içinden çıkamıyorum. ziya. Bu taş» . . bir büyüğün tahakkümü ile oluyor. Eğer böyle ise bir çok işlerimiz tehakküm işidir : Başta terbiye . " istipdat.. Fikrimi ancak bir misalle açık söyliyebilirim t Gülhane Parkının kapısunda kökünün etrafı kaldırımla çevrilmiş . Demek istiyorum ki terbiye çocuğu kendi kendine bırakmakla olmuyor.— 342 — Fakat mübahasemize vâkıf olan diğer bir arkadaşımız. Hulâsa tahakküm alelitlâk haricî bir kuvvetin fiil ve tesiri gibi anlaşıldıkça hep kabul edilemiyecek hükümlere. Eğer öyle ise hatta hava.. " Tahakküm „ ile " tecebbür „'ile. neticelere bizi sevkediyor. . üslûbunun telkininden başka bir şey değildir. Ancak bir reşidin. Çünkü orijinal bir hayatı olan ağacın. Çünkü terbiye ancak bir nevi tahak. Eğer böyle ise meselâ bir sanatin tahsili de tahakküm eseri oluyor.. talebesine karşı bir " nümunei ekmel „ olan mektebinin. Fakat her şeyden evvel bu " tahakküm „ kelimesini anlamak istiyorum. ve herkesin hürmet ettiği bu zat te " lisana tahakküm etmiye hakkımız var mı ? ! „ diyordu.
. taş gibi maddî kuvvetlere maruz kalabilir. Veillâ hükmümüz sakat olacaktır. kıyafet. Halbuki bir ağacın hayatı taşların varlığına karşı dayiraa bigâne değildir. inzibat.. değil miki ağaç yahut insan. imlâ. Yine her canlı mahlûk talim. sizden gayrı bir vücuttur... topraklara batan ağaç ise taliin bu lutfundan dolayı müteşekkirdir!.. Kökleri taşlara. Çünkü bütün bu hareketlerin eseri ağacın tabiî olan tekâmülüne engel olmak değil. O hâlde cebir ve tahakkümü onu zıddindan ayıran bir şey var : Her canlı mahluk hava. Fakat insan bahsinde asla!. Bu itiraza karşı gayet açık bir cavap vermek için diyorum ki : Evet belki haklı olurdunuz ve ağaç bahsinde belki bir münakaşa yapabilirdiniz. idare.. Denilemez ki ağacın köklerindeki taşın veya toprağın vaziyeti de deminki gibi bir vaziyettir.— 343 — tahakkümün bir timsalidir !. gibi manevî sultalara.. ne de ikinciler esaret. ister tekâmül eder ister etmez. emir. Fakat denilecekti: Velev ağacın tekâmülü neticesini doğursun. Bir şart. hatta ağacı budama bir tahakküm değildir.. eğer canlı mahlûğun batini tekâmülünü rahnedar etmiyorsa ve bilâkis bu tekâmülü temin ediyorsa. Ağacın kökleri bu taşın eriyebilen kısımlarını yer içer ! . cemiyetindir. sizin. İşte haricî bir kuvvetin canlı bir mevcutla alâkasını muhakeme edebilmek için mutlaka bu tekâmül fikrini karıştırmıya muhtacız. İşte ağacı sulama bir tahakküm değildir. Çünkü mevzuubahs olan lisan. bu kaza ve kaderden dolayı muztariptir.. bizzat cem22 . daha doğrusu yalnız sizin değil. terbiye. terbiye. toprak. bu tekâmüle yardım etmek bile bir nevi tahakküm ve tasallut değil mi idi ? !. Şunun için ki iki vaziyet arasında büyük ve esaslı bir fark vardır : Gövdesinde kaya parçasını taşıyan ağaç. istipdat.'unuz değil. ziya. Bu içtimaî tekâmülde sizin reyiniz "reyi hod. amirlere de maruz kalabilirFakat ne birinciler.. kurularını ayıklama bir tahakküm değildir. hükümet. belki yardım etmektir. tahakküm fikriyle müşterek değildir.
kıyafet ve muaşeret sahelerinde yaptığı bütün inkılâplar mahzi hayırdır. Maksadım yazılarımın mahiyeti ne olursa olsun nazar dikkati celbetmek midir. Nasıl tekâmül bahsini keyfî arzulara bırakamazsak tekâmülün mefhumunu da enfüsî kanaatlere teslim edemeyiz. doğru usul hakıknda bazan ammenin vicdanından.— 344 — iyetin hayatı mevzuubahstir. Tenkidin zulmü!.. Tenkidinde zulmü vardır. Meselâ ben bir kitabı. benim anladığım gibi mi oluyor ? „ . Hayır . bir usulü tenkit ederim. Bu serlevhayı niçin intihap ediyorum. Çünkü şu veya bu şahsın hissine rağmen içtimaî tekâmüle mutabık ve bu içtimaî tekâmül mefhumunun keyfî tefsirlerine meydan bırakmıyacak derecede açıktır. iktisat. bazan tabiatın zaruretlerinden gelmiş esaslar. Bu serlevhayı intihap ediyorum.. Tenkit edenin maksadı eseri bu düstûrlara ve bu Ölçülere göre tahkik ve muhakeme etmektir. güzel bina. Tekâmülü mütalâa eden bütün ilimleri ve onların son mutalalarım ele alalım ve bakalım: Dünyada serpuşla muhafaza edilen miliyet var mı ? ! Bakalım ecnebi usuliyle terkip yapan millî bir dil var mı ? Bakalım hür ve vicdanî olrnıyan bir terbiyenin asrisi olur mu ? !. Çünkü elimde eyi kitap. Tenkit malûm ve müşahhass eserler hakkında yapılır . yahut tabiatı eşyaya muvafık farzedilen birtakım miyarlar ve mikyaslar vasıtasiyle olur. düstur . O hâlde münakaşa tamamiyle ilmî bir saheye giriyor. bir binayı. Bence yeni Türkiye'nin din.Ve bu tenkit afakî. çünkü zulüm işleyen tenkitlerin vücudüne kaniim.. Fakat yine diyebilirsiniz ki bakalım içtimaî tekâmül sizin anladığınız gibi mi. siyaset. Siz ne hak ile içtimaî bir tekâmülü kendi keyfinizle geri birakacaksınız ?!.
alevlendirmek için çalışır.hürriyetine karşı yapılan tecavüzdür. Tenkit aklın yahut vicdanın zarurî bir surette tevdi ettiği mutalara göre hüküm etseydi adil olacaktı. Ferdi varlıktır . hiç olmazsa mazur göstermek için sebepler.. dediğimiz şeyin esası kıymet olarak tanınmış olan bir vücudun hayatına. kendini devam ettirmek için başkalarının ferdiyetine tasallut etmek istidadını kazanacaktır. Fakat bu ferdiyet bir kerre haddinden fazla neşvünüma buldu mu yaşamak. sırf adil bir hüküm vermek niyetiledir. hiç olmazsa bahaneler ariyan bir zekânın faaliyeti! .. Şimdi asıl hedefim olan içtimaî hayatımızın sahesine girebiliriz. Bunlardan bir kısmının tenkitleri adildir. Şu hâlde zulmün en büyük müşevv iki bir nevi yaşamak cinneti dir. kendi hürriyet hudutlarını geçen serseri ve mütecaviz bir kuvvettir. Bu zatlerin tenkitleri şahsî menfeatlarinin doymayan hırslarını beslemek için değildir. topal bir zekâdır. Fakat madem ki bu tenkit aklın yahut vicdanın ölçülerine göre hükümlerini vermiyor. O hâlde zulüm olmak için bu tecavüz fiili olmak lâzım gelir. ferdiyettir. Bir kaç hasis kabh. imtihan meydanına getirilenleri onlara göre ölçer biçerim. Zulüm.— 345 — fikirler vardır. ne göreceğiz ? . Fakat zulme yaklaşalım. Diğer cihetten zulüm. mazeretler. Çünkü zaman ve mekânla mukayyet. Bu zekâ dayima sakat. Bence zulmü yaratan bu zekâ değildir.. kör. Dayima kendi kendini meşru göstermek. Ona zulüm eden tenkit demek de hakkımız vardır. Bu cinnet kendini kendi vasıtalariyle doyuramayınca inbisatın vasıtalarından biri olan zulürae de müracat edebilir. . O hâlde zalimdir. fikrin ölçüsüne göre asıp kesiyor.Adalet işliyen bir tenkit olduğu gibi zulüm işliyen bir tenkit de vardır. Memleket işlerini tenkit eden ecnebi ve yerli fikir sahiplerini başlıca iki kısma ayırabiliriz. O hâlde tenkidin taşıdığı hükümler indî ve keyfî hükümler olmak lâzım gelir. tabiat.. . fakat dayima zulmü cesaretlendirmek. zaruret ve tekâmül mebdelerine göredir .
-
346 —
Bir kısmının tenkitleri de tamamiyle zalimdir. Çünkü bu tenkitlerinde bitaraf değildirler. Çünkü tenkitleri şu veya bu şahsî endişenin, tesiri altındadır. Ve en büyük hakikatlere bir tecavüzdür. Tarihî, hali pek malûm olan Türkiye her ne bahasına olursa olsun yaşamak iradesini taşıyor. Bu irade her müşkülâta karşı gerilecek, mutlaka mutlaka faal olacaktır. Bunun için şimendifer yapacak, vergi alacak ve yaşamak iradesini kırmak istiyen yabancı bir kuvvet bulursa mutlaka ezecektir... Bunun için, bu yaşamak iradesi için fert denilen, servet denilen, ayile, meslek denilen bütün parçaları, içtimaî vahdetleri, kuvvetleri çalıştı racak, yoracak, hatta aşındıracaktır.. Bu yaşamak emeli, bu yaşamak dinî karşısında bütün sarfiyatin, hatta bütün israfların bile ahlâkî bir mahiyeti vardır. Bunu görmeyip, yolların çamurlarını, sebzenin fiyetini, şirketlerin münasibetsizliğini yeni idarenin selâmetinden şüphe etmek için kâfi gören bir tenkit matbuat sahesinde olmasa da şahsî fikir sahesinde bile olsa, yine zulüm eden, günahkâr bir tenkit değil de nedir ? .. Türkiye, müstakil Türkiye olduğu gibi zengin ve müreffeh bir Türkiye olmak için de yalnız vücutlerin ve faaliyetlerin değil, kanaatlerin ve imanların da bir, bütün sarsılmaz bir kitle hâlinde olmasını ister. Türk vatanının hürriyeti, müdafaası, inkişafı namına bu günkü Türklerin çekdiği ve çekeceği zahmetlerin mükâfatım çocuklarının idrâk etmesini beklemeden evvel yine aynı Türkler idrâk edebileceklerdir. Her ne olursa olsun, Türk mevcudiyetinin müdafaası her kıymetin fevkindedir. Tenkitte bu mikyası unutan bir zekânın hükümleri birer hiyanettir.
347
Bugünkü ahlâkî telâkkimiz ve lüks
Harbiumuminin vücude getirdiği sefaletler fakir ve servetsiz insanların iztirabım daha göze çarpacak bir hâle getirdi. Harbin sonu ile beraber ahlâkî telâkkilerinizde de bir çok tahavvüüer vücude geldi. Bu günkü zengin dünkü gibi gözden uzak ve her hususta manevî mesuliyetten beri değildir. Yeni milletlerde müsavatçılık fikri insanları he r hususta olduğu gibi servet ve sarfiyat hususunda da daha hassas kılmıştır. Onun için temerküz eden servetlerin marazı bir faaliyetinden ibaret olan lüks her devirden ziyade bu gün insanların gözüne çarpıyor. Her yerde, her medenî faaliyet şubesinde lüksten kaçan fakat sadelik ve samimiyete yaklaşan içtimaî bir temayül seziliyor. Şehircilik, mimarlık, mobilyecilik, tezyinat bağçeleri, giyinmek .... Gibi her saha da vicdanlar lükse karşı çekingen bir hâldedir. Hulâsa hakikate, zevke, kıyafete isyan eden her israf yalan, çirkin ve gayrı beşeri sayılmak istidadındadır. Denilebilir ki halis demokrasi lüks ve israf fikirlerinin yabancısıdır. Yalnız bir mesele insani düşündirebilir : Acaba büyük servetlerin temerküzü neticesinde güzel sanatler sahesinde vücuda gelen teceddütleri lüks nefretile birlikte insanlar kayip etmiyecekler mi ? Meselâ Versay siz bir on dördüncü Louis tezyinatı, saraysız bir Lâle devri nasıl teşekkül edecek ?. Hakikat şudur : Lüksün inhitatı halk muhayyelesini zenginleştirecek, halk sanatlarının inkişafına sebep olacaktır. Diğer cihetten lüksün vücuda getirdiği inhisarcılık yerine umumî ve münteşir bir zevk kaim olacak, yalnız inhisarcı merkezler değil bütün hayat güzel olacaktır.
— 348 —
Şu hâlde ahlâk sahesinde hasbîlik, tesanüt, teavün sözleriyle ifade etmek istediğimiz demokrasi mefkuresi sanat sahesinde lüksün ilgası ile kendisini gösteriyor. Avrupa'da yeni mimarlıkta motiflerin ilgası bu demokratik hareketin başlıca eserlerindendir. Yeni telâkkiye göre mimarlık motifleri iptidaîlik addediliyor. Daha doğrusu motifler bir nevi zaaf, tahakümdür. Bu gün bir Versaiiles vücude getirmek kabil olmamakla beraber, bütün halk eserlerini birden sade ve güzel olarak vücude getirmek mümkün oluyor. Şu hâlde müsavatçılık umdesini samimî surette benimsiyen milletler için yalnız ahlâkî hars sahesinde değil, bediî ve medenî icatlar ve tesisler sahesinde de uyanık bulunmak lâzımdır. Türkiye şehirlerini imar ederken, yeni Türk mobilyeciliğine levac verirken medenî müessiselerimizi vücude getirirken hep müsavatsızlığın helak edici mahsulü olan lüks yerine, müsavatçılığın öz mahsulü olan sade ve samimî zevki koymalıdır. Lüks ile mücadele, demokrasi için ahlâkî bir vazifedir.
Kör gayz
Ruhumuzun garip bir hâli vardır : Her adamdan hoşlanmayız, her rengi sevmeyiz, her müellif bizim için aynı derecede cazip değildir. Hatta her saat çalışmamız için aynı derece de müsayit bulunmaz. Bu hâlleri tetkik ettiğimiz zaman aklî bir surette izah edemeyiz. Muhabbet veya nefretimizin mücazip yahut münafiretimizin köklerini haricî bir sebepte, makul ve müspet bir izahta bulamayız. Bulamayınca bu bir his meselesi dir, hislerimizin kendine mahsus bir mantığı vardır, deriz. İşte hayatımız böyle şuursuzca sarf ve israf ettiğimiz muhabbet ve nefret seyya-
— 349 —
ieleriyle dolu bir hazine gibidir. Yaşıyan insan duyan insandır. Duymak bir bakıma muhabbetini, nefretini şuursuzca sarf ve israf etmekten ibarettir. İşte çocuğun ruhiyatı budur. Hatta bütün hayatî duygunun hamleleri ve zelzeleleryile sarsılan san'atkânn ruhiyatı budur. Hatta denilebilir ki aklın, muhakemenin hakimiyetine teslim olmıyan tabiî ve serazat insanların ruhiyatı budur. Muhabbet nefret hayatını tabiî surette yaşıyan adamın mantığı şudur: filân adamı, filân müellifi, filân felsefeyi sevmiyorum. Çünkü sevmiyorum. Lâkin evvelâ hayvan için sonra mini mini çocuk için, daha sonra tefekkür manasiyle medeni leşmiş köylü için, nihayet ruhî faaliyetinin nevi itibariyle duygu, ilham nahiyesinde çalışan sanatkâr için bu garip hasasiyet tabiî, yahut zarurî olsun. Medenî adam, ictimaileşmiş adam, akli ve muhakeme mesleklerinden birine girmiş adam için bu hasassiyet tabiî midir?.. Bu uzvî ve hayvanı hasassiyetimizi bütün akıl ve muhakemenin sahelerine kadar yapmıyacağımız var mıdır ? Meselâ bir idare adamı tasavvur ediyorum. Bu adamın maiyetinde çalışan derece derece memurlara karşı hüküm ve kararlarını bu uzvî hasassiyetin emirlerine göre vermesi ahlâkî vaziyetle kabili telif midir ? Korkusmdan hoşlandığı adamın ayaklarına kapanmak hayvanı tabiati olsun, çehresini beyendiği adamın kucağına atılmak çocuğun hakkı olsun, sırf çehresine, saçına sakalına bakarak adam hakkında iyi, mübarek.. Hükümlerini vermek cahil köylünün muhakemesi, olsun yıldızları çirkin görmek, beşeriyete gayzetmek, hatta insanlığı tezyif etmek sanatkârın sanati olsun.. Fakat bütün bu hissî hükümleri idare,, akıl, ilim, hürriyet, zaruret fikirleriyle birleşebiîir mi ? Bence Pestalozzi müziç bir pedagoktur, fakat okurum. Filan adamın şahsı bende tabiî nefret uyandırır. Fakat onu medenî hürmetle taktir ederim. Fakat hiç bir kimse filan arkadaşıma daha samimî olmaktan beni menedemez. O da benim ferdî hürriyetimdir»
— 350 — Ona kimse karışamaz, Meşrutiyet inkılabını müteakip mühim bir muallim mektebinde idare hayatına iştirak etmiş olan genç bir arkadaşımıza bir gün sormuştuk: Filân hoca hakkındaki fikriniz nedir ? Cevap olarak " emsalsiz bir mütefekkir, gayet iyi bir hocadır.. „ dedi. " Halbuki siz onu hiç sevmediğimizi ihsas etmiştiniz I „ dedik. "Ben ferdî ve hissi takdirimi vazifeme siçratmam! „ cevabını verdi. Ferdî duyuşlar içtimaî görüşlerimizi bozmamalıdır.
Bu kitabın sonuna kap sayifesindeki mündericat lavhasında zikredilen " güzel mazi, estetik ve şehircilik „ hakkındaki yazılarımı dercetmek istiyordum. Böyle yapsaydım kitap beş yüz sayîfeyi geçecektir. Sanate ayit olan yazılarımı sanat serlâvhast altında toplaayip bu eserin ikinci kısmını teşkil etmek üzere ve "sanat n adiyle ayrı bir kitap hâlinde neşretmeyi daha münasip gördüm. Bu yeni kitabım da basılmaktadır.
İsmail Hakkı
tekniğimiz zayıftır. İnkılâp mı? Yazıldığı tarih 7 Teşrinisani 28 Şubat 9 Mart 22 Ağustus 23 Şubat 16 Mart 25 Mart 23 Teşrinisani 6 Eylül 10 Eylül 16 Eylül 20 Eylül 25 Eylül 29 Eylül 6 Teşrinievvel 20 Teşrinievvel 23 Teşrinievvel 29 Ağustos 15 Şubat 1 Mart 10 6 29 3 6 2 Teşrinisani Mart Nisan Mayıs Temmuz Şubat 1931 1920 1920 1920 1922 1922 1922 1922 1922 1922 1922 1922 1922 1922 1922 1922 1922 1927 1928 1929 1929 1922 1924 1924 1924 1924 1927 Sayfa 4 5 6 7 9 11 14 16 19 22 26 31 35 38 42 45 47 51 53 55 55 59 61 Yeni hayat Yeni hayat Demokrasi nedir? İnkılâpta yarım yoktur Cumhuriyetimizin temelleri İnkılâbımız ve fikirler Mefkuremiz kuvvetli. Büyük inkilâplâr ve yeni teknikler 65 67 70 73 75 79 82 20 Kânunuevvel 1928 Gazi Türk Harekâtı Milliyesi ve Mustafa 3 Teşrinievvel I92l\ Kemal Paşa Üç hakikat 7 Teşrinievvel 1923 .FİHRİST Mefkure Maksat Yaşiyacak mıyız Yalan ve riya Maneviyet Mazi ile hâl Papulas'ın nutku Keder yolcuları Vicdan ve irade Anadolu harbini'n felsefesi İlâhî zafer Efzunla istiiâ edilemiyen ülke Konstantini şaşırtan netice Şeref kimlerindir? Muharebelerin dersleri Mefkurenin galebesi kahir dir Takı zaferde ki timsal Millî Hareket niçin hürdür? Türk inkılâbının psikolojik mahiyeti Bahçıvan Ali Osman'ın anlayışı İnkılâbı tanımak lâzımdır İhtilâl mi .
şehre mi? Meşum kesafetsizlik Nüfus siyaseti İntiharlara karşı Hayatlar ve kapları Demir yollaaı Evkaf meselesi Halef selefi niçin takip etmiyor ? Türkçenin kuvvetini bilelim Mefkure ile mevhurae İçtihat hakkı Türkçenin zenginliği Zavallı dilsizler 132 135 137 143 147 151 155 159 162 163 165 168 170 172 173 175 .Büyük adamın şahsı Mustafa Kemal şahsiyeti Gazi'nin en büyük eseri 354 — Yazıldığı tarih 29 Haziran 27 Haziran 9 Haziran 6 13 16 15 22 1 3 Kânunuevvel Kânunuevvel Teşrinievve Mart Nisan Teşrinisani Ağustos 1926 1927 1929 sayfa 85 8S E0 93 93 99 104 Tipler Zevk aptalları Sırtlan gözüyle Yeni adam enmuzecî Terakkiden kaçan adam Sanatten kaçan adam Cumhuriyetin adam en müzeci Faal adam Müspet kafalı insanlara muhtacız Usulsüz faaliyet ne işe yarar? Mefhumların esiri Cemiyete küskün adam Mütefekkir Mefhumun öldürdüğü adam Kaplumbağalar gibi 1921 1921 1923 1925 1925 1925 1927 1927 17 Teşrinievvel 1927 9 Kânunuevvel 1927 22 Kânunusani 1928 1 i Haziran 1928 7 Teşrinisani 1921 20 Teşrinisani 1921 21 11 3 23 24 28 24 4 30 7 20 26 6 15 23 2 15 17 Teşrinisani 1921 Kânunuevvel 1927 Kânunusani 1922 Kânunusani 1922 Teşrinievvel Mart 1924 Teşrinievvel 1924 Haziran 1924 Mayıs 1926 Kânunuevvel 1926 Kânunuevvel 1926 Künunuevvel 1926 Ağustos 1926 Mart 1927 Nisan 1928 1928 Eylül Haziran 1929 Kânunusani 1922 105 107 108 110 112 114 115 117 118 )22 129 İçtimaiyat Anadolu meçhul bir ülkedir Nasıl terakki edecek? Meçhul dertler İmlânın hayatı Hayat kadını Köye mi.
6 ye cevap Çocuk ve bahçe 2 Çocuklar için iş odası 2 Teşrinievvel Mart Nisan Mayıs Kânunuevvel Teşrinievvel Teşrinievvel Teşrinievvel Şubat Eylül Haziran Teşrinisani Kânunuevvel Mart Mayıs 1923 1924 1928 1926 1927 1927 1927 1927 1927 1927 1924 1924 1923 1928 1928 181 184 sayı 188 191 200 202 204 206 208 210 215 219 219 220 221 Türkçülük Asrî Türklük Büyük üstadın kabri başında Yaratıcı türkçülük Benim anladığım türkçülük Türk sanatkârının anlaşılmiyan türkçülüğü 7 5 8 13 23 Kadın Demokrasi ve kadın Kadın ve hayat Taadüdü zevcat bir fikir meselesi midir? Türkiye'de cemiyet ve kadın 14 Kânunusani 22 Şubat 26 Şubat 20 Eylül 1 Eylül 4 Ağustos 18 Eylül 1 Kânunusani 2 Mart 4 Nisan 30 Kânunusani 14 Şubat 12 Mavi s 1924 1924 1924 1927 1922 1924 1924 192S 1928 1924 1930 1921 1921 225 227 230 233 239 246 247 249 251 252 253 257 Ruhiyat Türkün seciyesi Seciye İstidat bahsi Seciye içtimaî bir mahsul Yokluktan varlık çıkar mı ? İstidaden zayıf Çok okumak Maddiyatperestler ve yeni gençlik Örümcek alan canbazlar .355 Yazıldığı tarih Çocjklar Çocukları yaşatalım 10 Yetim de bir insandır 23 20 Sokaktaki çocuklar Çocuk maarifine olan ihtiyaç 25 Çocuklarımızı nasıl terbiye edelim? 23 Çocukların oyuncakları 31 Çocukların odası 10 Çocuğunun terbiyesini soran anne.
— 356 Felsefe — Yazıldığı tarih Batınî hakikatler 29 Kânunusani 1922 1922 Tarih ve hayat 8 Şubat 1922 Maziye dayir 28 Şubat Bergson'un felsefesine dayir 25 Kânunusani 1923 1924 Taklit mi. hazım mı ? 27 Ağustos Şimdilik. sadece 15 Nisan tekâmül 1927 Felsefe gayzı 3 Mayıs 1927 Tedricen 16 Ağustos 1928 Hürriyet 15 Mart 1928 Tezat kabul etmiyen felsefe 14 Nisan 1928 Mefkure ile mevhume 23 Nisan 1928 Hayatın arkasından giden felsefe 26 Temmuz Feylesofları anlarken 27 Kânunuevvel 1929 1929 Tabiat mı. fena mı ? 6 Kânunuevvel 1926 Sanat ve felsefe 20 Kânunusani 1927 1927 Basitçilik 4 Şubat 1927 İlim ve ihtisas mefhumu 18 Mart 1927 Ne esaret ne de anarşi. medeniyet mi? 1 Ağustos Vuzuh 15 Teşrinisani 1929 ilim İstılahları 24 Teşrinisani 1929 1930 Metafizik Temmuz 1922 Hayasızlık 5 Temmuz Ahlâk 1922 Hayır ile şer 5 Mart Temizlik ve medeniyet 23 Haziran 1924 Cezası olmıyan cürümler 20 Temmvz 1924 Adabı muaşeret 20 Ağustos 1924 Kast zihniyeti 29 Ağustos 1924 Gösteriş 10 Eylül Gayzın mantığı 18 Teşrinievvel 1924 1925 Tezyif âcizlerin içkisidir 1 Mart 1926 İçtimaî mesleklerin adisi olur mu? 7 Mart İstirap çekenler için 21 Kânunuevvel 1926 1927 Tasarruf fikrinin ahlâkî mahiyeti 2 Nisan 1927 Tahakküm var mı? 3 Şubat Tenkidin zulmü Bugünkü ahlâkî telâkkimiz ve lüks Kör gayz sayl 263 265 269 271 276 278 2S0 282 285 287 289 291 293 295 296 298 299 300 301 302 30î* 305 311 314 316 320 323 325 328 339 334 337 339 344 347 348 341 .
Çünkü ben ilk kitabım olan " Talim ve terbiyede inkilâp . Darülfünun. Beni1 bütün fikir ve meslek hayatinea en çok sinirlendiren temayüllerden biri de kelimeler ve klişelere şeniyetlerden daha fazla ehemmiyet . Uzviyet hayatında hiç bir vazifenin ötekinden daha lüzumlu veya kustî olacağım düşünmediğim gibi. Ben şeniyetin şu veya bu unsuruna ötekilerinden daha fazla ehemmiyet verenlerden değilim. müşterek terbiye.. buna lüzum yoktur. Bu da faiydesizdir. Kitabın «maksat.. iktisat ve terbiye. sanat ve terbiye. yüksek mektepler. Nitekim sanat harsini müdafaa ederken de ona ahlâkî bir hüviyet eklemem. ilim veya sanat terbiyesinin mevkini sarsmam. Her medeniyet gibi terbiyenin de tabiatte bir yeri vardır. Meselâ ahlâk terbiyesini müdafaa için. Bence medeniyette her şey yerli yerinde ve kendisine göre bir ehemmiyette olmalıdır. hem de hususiyle bir zihniyet ifadesidir Bu zihniyet esasını taşı m ıy an bir terbiye sağlam değildir.'ın neşrindenberi aynı kanaatleri taşıyorum ve yirmi senedenberi bunlardan hiç ayrılmadım Bence terbiye fikri medeniyet fikrinin bir manzarasıdır. Terbiye hem bir tenkit ifade eder. Onun için bu kitabın parçaları arasında aynı eserin fasılları arasındaki şekil ve tertip münasebeti yoktur. Fakat bu ayrılık düşünce esasında birleşmelerine mani olmamıştır. terbiyeciler. Her makale ayrı bir tarihte. ilim ve terbiye. usul. cemiyet hayatında da hiç bir harsın ötekilerinden fazla veya eksik kıymette olacağını düşünmem.Terbiye Müellifi: İsail Hakkı İstanbul Darülfünununda terbiye ve içtimaiyat müderrisi İsmail Hakkı beyin muhtelif terbiye meselelerini tetkik eden yeni bir eseridir. kısmında şu sözler vardır: " Bu kitap on iki senedenberi Cumhuriyet maarifi ve terbiye tenkitleri hakkında yazdığım dağınık yazıları topluyor. Başlıca mevzuları şunlardır: Maarif teşkilâtı. Cemiyet sınıflarından kalkmış olan imtiyazlar medeniyet müessiselerine yerleştirilmemelidir. Salim ve tabiî şahsiyetlerin teşekkülü için beşerî mirasın her parçası alınmalıdır. ayrı bir davanın müdafaasıdır.
kötü ve çirkinle oyalanmak içtimaî ölümün kendisidir. hangisini beğenmez atar. El'an bir çok terbiye meselelerinin gayet yanlış bir surette anlaşılmakta olduğunu görüyorum. ve intizamsız bir surette söylediğim bir çok sözleri ve yazdığım bir çok yazıları bir kitap kabı içinde toplanmış olarak Türk vatandaşlarına arzetmek. susmak ve bildiğini. Yanlış bir tenkit doğru bir tenkitle daraianır ve ondan hayata hiç bir zarar gelmez. kesik. doğru. Benim için yapılması lâzım gelen bir şey vardı ki onu yaptım. Fakat söylemek lâzım olan yerde söylemelidir. Bu adımları teknik sahesinde de atması lâzımdır. Bu kitabın içindeki yazılar doğru söylemek. söyliyeceği sözü biliyorsa incitmez.. poğruyu aramak için doğru niyetlerle yazılmıştır. Bu eser Türk şuurunu teşekkülünde en ufak bir yazife yapsa yine mesut olurum.ve kıymet verilmesidir. Tenkidin dili ne kadar keskin olursa olsun. işte ben onu yaptım. Türkiye siyasî sahede çok büyük adımlar atmıştır. Fiat 150 kuruştur.. . Hurafelerin daığlması için tam ve doğru fikirlere ihtiyaç vardır. Kitap 156 Sayifedır. onu hiç kimse kestiremez. Susmak. Yoksa fikirler terakkinin amili olacak yerde engeli olurlar. doğru bildiğini söylememektir. Fikir sahesinde meşum olan. Fikirlerdeki anarşi bile ahlâkî anarşi gibi helak edici değildir ve hayat için anî hiç bir tehlikesi yoktur. iyi ve güzel ihtiyacı duyulurken eğri. Hayat bunların hangisini beğenir alır. Dağınık.
.
.30 Türk" inkılâbı Celâl Nurij 75 Yeni adabı muaşeret M. Sadretthı Çölde istanbul kızı Esat Mahmut Aşk ve IhanK Tolestoy Acıklı bir sergüzeşt „ Küçük Yakup Mehmet Ali Robenson ıssız adada „ „ Mefe Yusuf Osman Kalpazan Salih Münür Zümrütüanka koleksiyonu 2 Cilt (müceîîet) Bir Heyeti edebiye Zümrütüanka Salnamesi „ „ Ayine koleksiyonu „ „ „ Cem koleksiyonu (eski) Refik 1-33 Halil .. Dalkılıç! Çakıl taşlan Necmettin Halil Zindan ismail Safa Tıirk edebiyatı tarihi ve nü'muneleri Sadettin Nüzhet Hazan rüzgârları Ş. 1150 Bediiyat Mustafa Namık.A. Nihâi Derviş sözleri Tokatî zade Sekip Zehrifüsun M. Bahri Gizli ilimler ansiklopedisi Muhittin Dalkılıç .Nû Çocuk kalbi İbrahim Alâestin Şen Yazılar tik gençlik „ „ Tais Anatol Frans Babil Melikesi Selâmı îzzet Küçük hanımın kısmeti „ Geceye aşık „ Cennet Hanım M. Adem Kooperatifçilik Suphi Nuri Tarih ticaret Kenan Centlimen H. „ î—48(yeni) Cemil Musiki nazsrîvan Muhittin Sadık ŞİİRLER 150 100 75 75 50 75 75 Bir^ömür böyle geçti Faruk Nafiz 25 Ben ve ötesi Necip fazıl 50 Kafatası Nazım Hikmet[290 Benerci kendini niçin öldürdü J Persefon Salih Zekij 30 Asya şarkıları 15 Çanakkale izleri I.I-1 AT İ f ttö : ÜİlTÜlSİ 1HO KUfttJŞ SUHULET KÜTÜPANESİ NEŞRİYATI I0Ü 100 75 75 125 100 150 150 i 00 100 150 i 50 150 150 100 100 50 40 150 150 175 50 125 100 60 75 50 50 Aka Gündüz J 75 Onların lomanı Üb kızın romanı İ200 Aysei İ25 Reşat Nuri 125 Acımak Yeşil gece 1150 Leylâ ile Mecnun 75 Şimşek Peyami Safa 100 Bir akşamdı 100 Fatih-Harbiye 50 Bir tereddüdün romanı „ „ 100 Ak saçlı genç kız Mahmut Yesarİ 75 Çulluk 75 Su Sinekleri 60 Bahçemde bir gül açtiM „ 35 65 Kalbimin suçu „ „ 20 Ölünün gözleri » „ 50 Kırlangıçlar 50 Şeker Osman Yusuf Ziya Yakılacak kitap Etern îzzet 50 Iztırap çocuğu 100 Beş hasta var 25 Gün doğmayınca Ercüment 700 Ekrem 35 Meşhedi Aslan peşinde „ 300 Meşhedile devri alem Zeynep Hayriye Melek Hunç 500 Gönül gibi Suat Derviş Benimi? 500 Buhran gecesi „ „ 50 Gökmen Güney Halim Son yıldız Mehmet Rauf Sönen iŞik Mebrnre Niçin beni aldattın . Alâettin 15 içtimaî mektep ismail Hakkı 75 Mürebbilere „ „ 75 Terbiye „ „ 125 Tarihi'n tedrisi „ . Ankara Avrupa siyaseti H.. Hayret 125 125 125 100 100 100 100 İLİM KİTAPLARI İstanbul nasıl eğleniyordu? R. „ Kadın kalbi Saffet Nezihi Leke Vü .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue listening from where you left off, or restart the preview.