Klişe Ne Demek?
Fransızca kökenli olan klişe sözcüğü Fransızca cliché ”matbaacılıkta resim kalıbı ya da kalıplaşmış söz veya düşünce” kelimesinden dilimize yerleştiği bilinmektedir. cliché sözcüğü ise yine Fransızca olan clicher ”kalıba dökmek” fiilinden türetilmiştir. Hem isim hem de sıfat olarak kullanılan bu sözcük Türk Dil Kurumu sözlüğünde ise ”Baskıda kullanılmak amacıyla oluşturulan, üzerine kabartma resim, şekil ya da yazı çıkarılmış metal levha” ve ”Basmakalıp söz, ya da görüş” şeklinde tanımlanmaktadır.
[reklam]
Baskı Klişe Anlamı
Matbaa alanında kullanılan klişe terimi resim ve fotoğrafların kağıt üzerine basımı için gerekli çinko levha şeklinde anlamlandırılmaktadır. Bu alanda kullanılan klişeler iki tür olarak karşımıza çıkar.
- Tire Klişe: Elle yapılmış çizgi resimlerin klişesi olarak bilinmektedir. Bu tip klişeler; kağıda siyah çıkacak olan yerleri kabarık, beyaz kalacak olan kısımları ise oyuk kalıplar olarak şekillenir.
- Oto tipi Klişe: Fotoğrafların ve gölgeli resimlerin klişesi olarak bilinmektedir. Bu tip klişeler ise ufak ufak noktalardan meydana gelir.
Özetle birinci tür olarak ifade edilen ”tire” elle yapılmış olan resimlerin ve yazıların klişesidir. İkinci tür olan ”oto tipi” klişe ise fotoğrafların klişesi olarak kullanılmaktadır.
Matbaacılıkta Klişenin Tarihi
İlk metal klişe 1825 yılında Jojeph Nicèphore Niepce tarafından oluşturulmuştur. Bu oluşum, kurşun bir levhanın üzerine bakır bir levhanın kabartma yapılması şeklinde gerçekleştirilmiştir. 1850 yılında ise Firmin Gillot, çinko levha üzerinde resimlerin klişesini çizgilerle çıkartarak yeni bir teknik oluşturmuştur. Noktalarla klişe çıkarma tekniği ise 1880 yılında Stephen Henry Horgan tarafından bulunmuştur. Frederick Ives ise 1885 yılında bu tekniği oldukça geliştirmiştir.
[reklam]
Klişe Nasıl Yapılır?
Klişe yapan kişi ya da bir diğer kullanılan ifadesiyle klişeci; klişe yapılmak için verilen bir resmi, resim çekme makinesinin karşısına koyar ve makinenin filmini alır. Bu resim çekme makinesi ise büyük bir fotoğraf makinesine benzemektedir. Makineden alınan filmdeki resim ise daha sonra çinkonun üzerine işlenmektedir. Klişeci resmin filmini isteğe bağlı olarak; aynı, büyütüp ya da küçültecek şekilde boyutlandırarak çeker. Bu boyutlandırma ise büyük çekme makinesinin ya da fotoğraf makinesinin körüğünün reme yaklaştırılması ya da uzaklaştırılmasıyla sağlanmaktadır. Bu sayede resmin buzlu cam üzerindeki görüntüsü istenilen ölçüye getirilebilir.
Klişeci resmin buzlu cam üzerindeki görüntüsünün boyutunu ayarladıktan sonra resmin filmini çeker. Çoğu zaman ise film yerine üzerine ecza sürülen büyük cam plaklar kullanılmaktadır. Bu ışığa duyarlı bir sıvıyla (kolodyum) kaplı camın asıl kullanılma sebebi o klişenin işi bitince camın temizlenerek tekrardan başka bir işte yararlanma imkanının olmasıdır. Kullanılan cam plaklara da fotoğraf filmine uygulanan yöntem olan karanlık banyosu yaptırılır. Bu şekilde görüntünün cama tespit edilmesi sağlanır. Camın çinkoya işlenme kısmında ise cam öncelikle üzerine özel bir madde sürülmüş çinko levhaya kapatılır ve kuvvetli bir ışık karşısına bırakılır. Camda bulunan negatif kısımlardan, ”yani aslında siyahken beyaz çıkan kısımlardan” ışık süzülerek çinkodaki özel maddeyi etkiler. Bu durum aynı şekilde bir filmin fotoğraf kağıdına basılma işlemine benzemektedir. Tek fark ise bu işlemde fotoğraf kağıdı yerine çinko levhanın kullanılmasıdır. Daha sonra klişeci üzerinde işlem yapılan 0,16 cm kalınlığında olan çinko levhayı asidin içine atar. Asit ise ışığın temas ettiği bölgeleri eritirken; temas edilmeyen kısımlara etki etmez. Bu şekilde fotoğrafın aynısı çinko üzerine kopyalanmış olur. Ancak fotoğrafın sağ tarafı sol tarafına geçmiştir yani fotoğraf aynaya bakar gibidir.
Son işlemle birlikte klişe hazır olmuştur. Klişenin kenarları kesilir, köşeleri düzeltilir. Klişe düz baskı makinesinde kullanılmak isteniyorsa tahtaya çakılması için yanlarında ”et” (faset) diye adlandırılan birer alçak parça bırakılır ve bu kısımdan tahtaya çivilenir. Ancak klişe rotatif makinesinde basılacaksa da; sayfa kalıpları hazırlanırken maden altlıklar ile birlikte yerine yerleştirilir ve bu şekilde baskıya geçilir. Bu sayede bir tek resim klişe sayesinde yüz binlerce kez çoğaltılmış olur. Klişenin sert bir mukavva üzerine basılması ya da çok uzun zaman kullanılması isteniyorsa da bu işlem çinko yerine bakır üzerine yapılmaktadır. Bunun temel sebebi bakır klişelerin daha düzgün ve daha dayanıklı olmasıdır. Ancak bakır klişelerin hem işlenmesinin zor olduğunu hem de çok pahalıya mal olduğunu söylemekte yarar var.
Oto tipi klişelerin yani fotoğraf klişelerinin fotoğrafın bütün inceliklerini vermesi adına bazı özel usuller uygulanmaktadır. Bu usullerden biri de cam çekilirken cam ile resim arasına, üzerinde çok küçük bir takım noktalar bulunan bir cam yerleştirilmesiyle başlar. Bu cam levha, resmin siyah ve beyaz kısımlarını çok küçük siyah ve beyaz noktacıklara böler. ”Bu noktalar bir santimetre boyunca sıralanan nokta sayısına göre değerlendirilmektedir. 24′ lük, 36’lık, 48’lik klişelerde bir santimetrede aynı oranda noktalar bulunmaktadır. Örneğin bir büyüteçle bu noktalara bakacak olursanız bu noktaları daha net bir şekilde görebilirsiniz.” Bu şekilde de fotoğrafa siyah ve beyaz arasında yer alan tonların da verilmesini sağlar. Elle yapma çizgi resmin klişesinde yani tire klişelerinde, siyah ve beyaz iki tondan başka tonun bulunmamasına karşılık; oto tipi klişelerde ise açıklı koyulu kurşuni tonlar bulunmaktadır.
Bunun yanı sıra elle yapma çizgi resimlerin klişelerine ”tire klişelere” de ton vermek için ”puan” şeklinde isimlendirilen ince noktalar yerleştirilir. Örneğin bir karikatürdeki yere düşen gölgeler, elbiselerdeki çizgiler, hep araya konan ikinci bir camın üzerindeki noktaların klişenin istenilen yerlerine geçirilmesiyle elde edilmektedir. Bu tür klişeler, baskı makinesinde siyah mürekkeple basılabileceği gibi hangi renk mürekkeple basılmak istenirse de o renk kullanılarak resim elde edilmeye çalışılır. Bu tip klişelere de ”tek renk”ya da ”siyah-beyaz klişe” denilmektedir.
[reklam]
İfade Şeklinde Kullanılan Klişe Nedir?
Klişeler uzun süre fazlasıyla kullanılan ve artık zamanla etkisini yitirmiş olan fikir, ifade ya da öğeler olarak tanımlanabilmektedir. Klişeler çoğunlukla bazı olaylar sonrası beklenen ya da tahmin edilebilen tepkilerdir. Burada dikkat edilmesi gereken husus; klişeler bilinenin aksine her zaman yanlış bilgi ve fikirler içermemektedir. Bir klişe doğru olabildiği gibi yanlış da olabilmektedir. Bazı klişeler ise tamamen bir gerçeklik durumunu yansıtmaktadır. Çoğu zaman ise klişeler, kurgularda mizahi unsur olarak kullanılmaktadır. Günümüzde klişe olarak kabul edilen çoğu ifade, geçmişte oldukça etkili olmuş ancak çok fazla kullanıldığı için zamanla etkisini yitirmiş ifadelerdir.
Klişe Söz Örnekleri
- Türkün Türk’ten başka dostu yoktur.
- Çay hararet alır.
- Kadından şoför olmaz.
- Kadınlar serseri tipli erkeklerden hoşlanır.
- Sarışınlar aptaldır.
- Sorun sen de değil bende
- Erkek milletine güven olmaz.
- Türkiye’de bor madeni var ama yabancılar çıkarmamıza izin vermiyorlar.
- Kadınlar, erkeklerden daha iyi yalan söyler.
- Erkekler kadınlardan daha çok aldatır.
- Bira göbek yapar.
- Sarışının adı, esmerin tadı.
- Nerede o eski bayramlar..