İnsan beyninin kaçta kaçını kullanır? Aslında bu soru direk aklımıza Albert Einstain’ı getirir. Einstain vefat ettikten sonra Avrupalı bir doktor Einstain’ın oğlundan izin aldı ve babasının beynini araştıracağını, insan beyniyle alakalı önemli bilgiler vereceğini söyledi. Beyni 200 parçaya ayırdı, işin enteresan tarafı beyni kavanoza koydu ve insanlar seyretti. Yazık ki doktor aradan yıllar geçmesine rağmen hiçbir araştırma yapmadı. Daha sonra doktor öldü, sonra bir ekip beyni inceledi ve fiziki anlamda Einstain’in beyni ile normal bir insan beyni arasında büyük bir fark olmadığı kanısına vardı.
Bu hikayeden neden bahsettik? Çünkü başarının beyinle alakası yok ‘’Malcolm Gladwell’’ Outliers (Çizginin Dışındakiler) kitabının yazarı kitabında 10.000 saat kuralından bahsetmiş, bir insan bir alana 10.000 saat yoğunlaşırsa başarılı olur, demiştir. Bu da yaklaşık 7,8 yıl gibi bir zaman dilimidir. Bu örnekler beyinle ilgili merakımızı kamçıladığını düşünüyorum.
Karar biliminden bahsetmeden önce insan beyni ile ilgili elde edilen verilere bir giriş yapalım. Beyinle ilgili yüzyıllardan beri çalışmalar yapılsa da elde edilen veriler sınırlı kalmıştır. Biz sınırlı bilgilerle önyargılı, irrasyonel ve sabırsız, duygusal, iç görülü, motive, kahraman, Tanrısal, inanan, duyarsız, değişen, yaratıcı, direnen, hatta bazen cahil, bazen nankör bir beynimiz olduğunu fark ediyoruz. İnsan olarak hayatta kararlarımız doğrultusundaki seçimlerimiz, işte beynin bu özelliklerinden gelmektedir.
Beyin ile ilgili kısa bir giriş yaptıktan sonra beynin yapısı bölümleri ve görevlerine derli toplu bir şekilde yer verelim.
Beynin Dış Kısmındaki Korteks (Kabuk) Lobları, Parçaları
Frontal Lob: Ön lob olarak bilinir. Konuşma merkezi, kasların hareket etmesini sağlayan merkez, hareketleri planlama merkezi , gözlerin hareketini kontrol eden merkez bu lobda bulunur. Ayrıca bu lobda bulunan ayna nöronları, öğrenmeyi sağlayan temel nöronlardır. Bu nöronlar karşıdaki kişi ne yapıyorsa aynısının beyinde tekrar edilmesini ve böylece öğrenme kalıplarının oluşmasını sağlar.
Preforantal korteks: Frontol lobun hemen alnın arkasında bulunan en ön kısmıdır ve insanı insan yapan bölgedir. Muhakeme, empati, karar verme, entelektüel davranıştan sorumludur ve hayvanlarda bulunmaz. Bu bölge neredeyse tüm psikiyatrik bozukluklarda en çok etkilenen bölgedir. Prefrontal korteks 3 kısımdan oluşur: haz algısı, hata tespit merkezi, akıl, bilinç…
Pariyetal Lob: Yan lob olarak bilinir. Bu lobda dokunma duyusunu alma, 3 boyutlu tasarım ve planlama, okuma-yazma merkezi bulunur.
Temporal Lob: Şakak lobu olarak bilinir. Hafıza merkezi, heyecanlanma ve korku-kaygı merkezi (amigdala), kokuların hatırlanmasını sağlayan merkez bulunur. Ayrıca koku duyusu bu lob tarafından alınır.
Oksital Lob: Arka lob olarak bilinir. Görmeyi sağlayan merkezdir. Burada renkli görme ve derinlik algısı oluşur.
İç Kısmındaki Parçalar
Talamus: Vücuttan gelen tüm duyular (ağrı, kaşınma, dokunma vb.) önce talamusa gelir, ardından duyunun algılandığı esas bölge olan pariyetal loba giderler. Talamus, vücuttan gelen duyuları filtre eder ve ayrıştırır. Yani gereksiz duyuları siler.
Hipotalamus: Hipotalamus hayatta kalmanın temel davranışlarını yerine getirir. Acıkma , doyma, kalp atışının hızlanması ve yavaşlaması, tansiyonun azalması ve artması, vücut sıcaklığının düzenlenmesi, kadın erkek cinsiyetine ait davranışların düzenlenmesi buradaki nöronlarla yapılır.
Epifiz: Pineal bez olarak da bilinir. Karanlıkta devreye giren melatonin hormonu burada yapılır. Uykunun başlamasını sağlayan hormonlardan biridir. Diğer yandan kanserin oluşumunu engelleyen bir özelliği vardır. Bağışıklık sistemini düzenler. Görme engelli kişilerde daha fazla melatonin salınımı olduğundan, bu kişilerde kanser olma riski normal kişilere göre yarı yarıya azdır.
Bazal Ganglionlar: Bazal ganglionların temel görevi, hareketlerin koordineli olarak yapılmasıdır. Özellikle ardışık ve çok hızlıca yapılması gereken hareketlerin ifa edilmesinde görev alır. Örneğin koşma, alkışlama, yüz mimik hareketleri, imza atma, piyano çalma vb. En sık görülen bazal ganglion hastalığı parkinsondur.
Limbik Sistem: Bu sistem, animal brain olarak da adlandırılır. Hayvan beyni ile ortak noktamızdır. Daha çok duygularımızın oluşumunu sağlar. Nefret, hiddet, mutluluk, sevgi, kızgınlık, saldırganlık gibi davranışları oluşturur. Hayvanın temel içgüdüleri buradadır. Bir hayvan dışardan tehdit algılamasıyla, kızıp cevap vermesi (saldırganlık, ısırma) limbik sistemle olur. Limbik sistemin yaptığı tüm davranışlar temel olarak dopamin kökenlidir. Dopamin, hareketin ardışık (dövüşürken sürekli yumruk atma vb.) yapılmasına neden olurken, bir yandan da bu davranıştan zevk alınmasını sağlar.
Limbik sistem prefrontal bölgede bulunan haz merkezi ile bağlantı halindedir. Bu bağlantı limbik sistemde oluşan hazzın bilinç seviyesine ulaşmasını sağlar. Bu bağlantılar, prefrontal bölgede oluşan entellektüel hareketlerden de limbik sistemi haberdar eder. Böylece keman çalmak, müzik dinlemek, bilimsel aktivitede de bulunmak, sınavlarda başarılı olmak gibi durumlarda da limbik sistemin haz alması sağlanır. Limbik sistemin accumbens parçası hazzın oluştuğu temel birimdir. Bağımlılık yapan sigara, kumar gibi alışkanlıklar, dopamin denen nörotransmitteri arttırarak bağımlılık yapıcı ve zevk verici etki oluşturur.
Kaynak
Pof. Dr Ugur Batı Kusursuz Kararlar Vermek ve İkna Sanatı, Psikiyatrinin Kara Kitabı: Beyninizi Yakmaya Hazır Mısınız?, Oytun Erbaş