Paradoks, görünüşte doğru bir ifadenin çelişki oluşturması durumudur. Örneğin; “bu yazıyı okumayın” cümlesi sözel bir paradoks ifade eder. Paradokslar yüzyıllar boyunca insanları düşünürmüş, ufkunu açmış ve eğlendirmiştir.
Paradoksların tarihi çok eskilere dayanır. Sokrates milattan önce 300’lü yıllarda yaşamış bir filozoftur. Aşağıdaki söz Sokrates’e ait ve aynı zamanda çok da ünlü bir paradoks içerir.
“Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir”
Bu yazıda bilinen bazı paradoksları anlatacağız.
1. Epimenides Paradoksu
Epimenides bir gün şöyle der: “Bütün Giritliler yalancıdır, ben de bir Giritliyim.”
Epimenides’in doğru söylediğini kabul edelim. Bu cümle kendisi dahil bütün Giritlilerin yalancı olduğunu ifade ediyor. Öyleyse Epimenides yalancıdır. Ama ilk başta Epimenides’in doğru söylediğini kabul etmiştik. Bu bir çelişki oluşturur.
Şimdi de Epimenides’in yalancı olduğunu kabul edelim. Bu durumda şunu demiş olur: “Bazı Giritliler (en az bir Giritli) yalancı değildir. Bu da cümlenin doğru olması gerektiği sonucuna varır. Yine bir çelişki oluşur.
Bir önerme hem doğru hem yanlış olamaz.
2. Thompson’un Lamba Paradoksu
Bir lamba 1/2 dakika yanık, 1/4 dk sönük, 1/8 dk yanık … olacak şekilde düğmesi açılıp kapatılıyor. 1 dakikanın sonunda düğmeye kaç kez basılmış olur? Bu sırada lamba yanık mı olur sönük mü?
3. Raven Paradoksu (Kuzgun Paradoksu)
Bu paradoks genelleme üzerinedir. Bir gün birisi kaç siyah kuzgun görür ve der ki “bütün kuzgunlar siyahtır” O güne kadar beyaz kuzgun görmeyen için bu doğrudur. Fakat hiç beyaz kuzgun görmemek hiç beyaz kuzgun olmadığı manasına gelmeyeceğinden en az bir beyaz kuzgun görülmesi durumda bu genelleme yanlış olacaktır. Fakat görülene dek doğrudur. Yani önerme hem doğru hem de yanlıştır.
4. Zeno’nun İlk Paradoksu
Zeno hareket aslında yoktur der. Bunu da şöyle açıklar: Bir nesne ve önünde gideceği belli bir mesafe yol olduğunu düşünün. Bu mesafenin tamamı A olsun. A yolunu alabilmesi için önce o yolun A/2 sini gitmesi gerekir. Ancak A/2 sini gitmeden önce A/4 ünü gitmesi gerekir. A/4 ünü gitmeden önce A/8 ini gitmesi gerekir… Bu dizi sonsuza kadar uzatılabilir. Öyleyse bir yolun tamamını gitmek sonsuz sayıda hamle ile mümkündür. O halde A uzunluğunda bir yol gidilemez.
5. Kral Paradoksu
Bir ülkenin kralı bir gün ülkenin en bilge kişisini çağırır ve şöyle der:
—”Bana öyle bir şey söyle ki, doğru çıkarsa seni astırayım, yanlış çıkarsa senin boynunu vurdurayım.”