‘Sanat nedir’ sorusunun tarih yazımının başladığı zamanlardan itibaren insanları meşgul edegeldiğini söyleyebiliriz. Sanat Nedir isimli kitabında Tolstoy, sanatın varolan tanımları üzerinde durmuş ve bu konu hakkında uzunca mülâhazalarda bulunmuştur.
Tolstoy’a göre sanat, metafizikçilerin inandıkları gizemli bir güzellik yahut Tanrı fikrinin tezahürü olmadığı gibi, fizyolojistlerin iddia ettikleri gibi insanın duygularını ve içinde birikmiş enerjisini açığa çıkardığı ya da görsel olarak tatmin edici objeler sunduğu bir yol da değildir. Ona göre sanat, tüm varsayımlarının dışında insanları ortak duygularda ve hayat için kaçınılmaz süreçlerde daha iyi bireyler olmaları için buluşturan birliktir. Oscar Wilde da İnsan Ruhu ve Sosyalizm adlı eserinde, sanatın dünyada bireyselliğin en yoğun olarak ifade edildiği ve dahil olduğu bir biçim olduğunu ifade eder.
Sanat, hayatımızın bu kadar içindeyken onun ruh sağlığımıza ve iç dünyamıza olan etkilerini yadsımak manasız olur. Bu yazı, tam da bu etki üzerinden şekillenen bir psikoterapi yöntemine eğilmiş olacak; sanat terapisine… Terim olarak ilk defa 1940’larda duyulmaya başlanan yöntem; İngiliz yazar, eğitimci ve sanatçı Adrian Hill tarafından keşfedilmiştir. 1938’de tüberküloz hastalığına yakalanınca, hastane odasında yattığı yerden etrafındaki nesnelerin resimlerini çizerek günlerini geçirmiş ve daha sonra bu çalışmaların iyileşmesinde önemli bir rol oynadığına inanmıştı. Sanatın insanların iyileşmesi noktasındaki faydalarına dair fikrini profesyonel bir tedavi yöntemi olarak, kaldığı hastanenin yönetimine sunmuş ve bu fikri kabul görmüştü. 1950 yılına gelindiğinde, İngiltere’de ikiyüzden fazla hastanede bu yöntem uygulanıyordu ve birçok hastane de bu yöntemin uygulanmasıyla ilgili bekleme listesindeydi. Adrian Hill ve başka gönüllüler hastanelere gidip hastalara tek tek sanat eserlerini anlatıyorlar ve terapi hakkında bilgi veriyorlardı.
Sonraları bu yöntemin Amerika’da da geniş yankı bulması ile yöntem hakkındaki akademik çalışmalar artmış ve sanat terapisi halihazırda da terapistler tarafından kullanılan bir metot olarak varlığını sürdürmektedir.
Pek çoğumuz bu tedaviden profesyonel olarak faydalanma imkanına sahip olmayabiliriz, peki bu durumda sanat eserleri ile olan ilişkimize nasil terapötik bir boyut kazandirabiliriz? Modern çağ filozofu olarak ün salmış felsefeci ve yazar Alain de Botton’un sanat tarihçisi John Armstrong ile birlikte yazdıkları ‘Art as Therapy’ kitabında sanatın psikolojimiz üzerindeki etkileri uzun uzadıya anlatılıyor. Bu etkilerin yedi temel noktasından sizlere bahsetmek istiyorum:
1. Hatırlamak: Hafızamızın daimi olarak bir unutuş içinde olması bizim için sürpriz değil. Fakat sürekli olarak isimleri, yer adlarını, geçmiş ve gelecek eylemlerimizi unutmamız bizde zamanla üzüntü ve stres yaratır. Spesifik olarak unutup hatırladıklarımız dışında, gerçekte neyi hatırlamamız gerektiğini bize iyi sanatçılar eserleri ile gösterirler.
2. Ümit Etmek: Güzellik ile olan sorunlu ilişkimiz beraberinde nev-i şahsına münhasır bir paradoks oluşturmuştur. Sanat tanımlamaları içinde en çok güzellik konusuna değiniriz. Fakat bu “güzel” bir tane değildir ve bakışlar ve ruhlar adedince farklı güzeller ve güzellikler olması mümkündür. Güzellik arayışı ve sevgisi genellikle kötü ve basit bir yaklaşım olarak görülür. Bunun başlıca sebeplerinden biri, güzelliğin duygusallığı beslemesidir. Bir resmi ele alalım, apartmanların etrafındaki çiçekler resmi güzelleştirmek için oraya yerleştirilmiştir, hatta söz gelimi bu resme dünyada neyin yanlış gittiğini sorsak bize Japon su bahçelerinin azlığını söyleyecek kadar iyimser ve dünyadan habersizdir. Bu, yani güzelliğin sanatı gerçeklikten tamamen uzaklaştırması, sanatın güzellikle olan samimi ilişkisine dair başlıca eleştirilerden biridir . Güzelliğin sanatta bu kadar yer bulması ile ilgili ikinci bir korku da, onun bizi uyuşturmasına ve etrafımızdaki adaletsizliklere ve kötülüklere karşı vurdumduymaz kılmasına dairdir. Botton’a göre bu iki endişe de yersiz ve bilimsellikten uzaktır. Çünkü umut etmek, nörobilimin de ispat ettiği gibi kutlanılması gereken bir şeydir. Neşeli olmak ve umut etmek, hedeflenmesi ve muhafaza edilmesi gereken olgulardır. Çoğu başarısızlığın ardında umut eksikliği yatar. Yani esasında sanatta güzel olgusunu görmek de bize ümit verir ve güzel şeyleri hatırlatması hasebiyle bize kendimizi iyi hissettirir.
3. Acı Çekmek: Sanatın, üzerimizdeki en ilginç etkilerinden biri de bize nasıl başarılı bir şekilde acı çekmemiz gerektiğini öğretmesidir. Kimya ile alakadar olanların aşinalığı bulunan bir kavram olan sublimasyon, katı bir cismin gaz haline geçmesidir. Sanatta ise bu sublimasyon, duyguların ve açığa çıkarılmamış acıların daha iyi bir forma dönüşmüş hâlini ifade eder. Yani bizi üzen ve yaralayan kederlerimiz, sanatla buluşunca ortaya bir ürün çıkarır ve böylece bazı duygularımızı da işlevsel bir hâle getirmiş oluruz aslında. Botton ve Armstrong’un da ifade ettikleri gibi, sanat bize acı çeken ve üzüntü içinde olan diğer insanları da gösterir ve bu bize yalnız olmadığımızı hatırlatır ve kendimizi iyi hissettirir.
4. Yeniden Dengelemek: Bize dayatılan kültür, kendimiz üzerinde durmaktansa diğer önceliklerle meşgul olmak üzerine kurulu. Bu yüzden de günün sonunda insan, merkeze kendini koymak ve mevcudiyetini başkalarına hatırlatmak için çaba göstermeye başlar. Sanatın bize vadettiği şey de tam olarak budur.
Şöyle bir baktığımız zaman görüyoruz ki, aslında insanların çok azı hayatlarında dengeyi kurabilmişlerdir. Psikolojik geçmişlerimiz, tecrübelerimiz ve hayattaki rutinlerimiz bizleri bugün olduğumuz insanlar haline getirir. Bazılarımız çok fazla şikayet etme eğiliminde, bazılarımız sürekli olarak endişeli, bazılarımız fazla güvensiz olabiliriz. Sanat bize bütün bu duygularımızı gözlemleme ve hislerimizin en yoğun ve gerçekçi bir şekilde adlandırılması adına cesaret verebilir.
Sanatın bu yönü, bize beğenilerimizin çeşitliliği hakkında düşünme imkanı verir. Bazılarımızın minimal mimariden hoşlanırken bazılarımızın barok mimariden hoşlanması gibi. Ya da bazılarımız için çiçek desenleri ile dolu bir sanat eseri estetik iken bazılarımız için tek renk betonların ilgi çekici olması gibi. Bütün bu zevklerimiz, beğeni farklılıklarımız bize iç dünyamız hakkında ipuçları verir. Her sanat eseri belirli bir psikolojik veya ahlaksal motifle iç içedir. Bir sanat eseri, iç dünyamızda eksik olan herhangi bir erdemi ya da arayışı resmediyorsa, onu güzel buluruz. Yani aslında sanat, iç dünyamızdaki bütünlüğü bize yansıtmayı vadeder.
Öz farkındalığımızı sağlamak adına, sanat eserlerine bakarken kendimizi ve ihtiyaçlarımızı gözlemleme imkanı elde ederiz. Bu çaba, bize iç dünyamızı ve hislerimizi somutlaştırma ve onların somutlaştırılmış hallerini görme şansını verir. Böylece, duygularımızı ve ihtiyaçlarımızı bilip sanat anlayışımızda bunlar için efor sarf ederek daha iyi bir insana dönüşebiliriz.
5. Öz- Anlayış: Şöyle bir realite var ki, hiçbirimiz kendimize karşı yeterince şeffaf değiliz. Tanımlamalara direnen hislerimiz, şüphelerimiz ve endişelerimiz var. İşte sanat, tam da bu noktada yarı biçimsel şekilde ya da tam farkında olmadan hissettiğimiz şeyleri bize gösterir. Bu yüzden bizler de kendimizi daha iyi ifade etmek için sanat eserlerini kullanırız.
6- Gelişim: Sanat bize kendimizle ilgili derin bir bilgi vermeyi vadeder ve bize kendimizde bilmediğimiz ya da keşfedemediğimiz yönleri gösterir. Sanatla uğraşmak her zaman faydalıdır çünkü bize mutsuz ya da sıkıcı anlarda dahi, çoğu zaman yabancı olduğumuz materyallerle güzel işler çıkacağını gösterir ve can sıkıntımızla baş etmemiz için yeni stratejiler öğretir.
7- Minnettar Olma: Bilindiği üzere dikkatimiz, kasıtlı olarak biz ve çevremiz arasına pervasız bir perde koyar. Alain de Botton’a göre, sanat işte tam da burada devreye girer ve bize aslında ne görmemiz gerektiğini ve ne gördüğümüz dışında neyi görmediğimizi göstermek ister. Hayatta mutsuzluğumuza sebep olan başlıca kusurlarımızdan biri, çevremizde olan biten şeylerin kaydını tutmamaktır. İçinde bulunduğumuz andaki hissettiğimiz minnettarlıkları, mutsuzlukları, farklılıkları ve o andaki hislerimizi önemsemeden geçeriz. Sanatın amaçlarından biri, bu mekanik alışkanlıklarımıza karşı çıkıp bize değerli ve kıymetli olanları yeniden göstermektir.
Tüm bu yönleriyle sanat; bize günlük hayattaki nesnelerin, hislerimizin, eylemlerimizin esasında ne kadar biricik ve müstesna olduklarını ve bütün bunlar için minnet duymamız gerektiğini gösterir. Bizi ‘an’da tutar ve durağanlığın, sıradanlığın ve sahiplenmediğimiz duygularımızın da kaydadeğer olduğunu hatırlatır.
Yararlandigim bazi kaynaklar;
Art as Therapy; Alain de Botton, John Armstrong