STANİSLAVSKİ, Konstantin Sergeyeviç (1863-1938)
Rus tiyatro yönetmeni ve oyuncusu. Kurucusu olduğu Moskova Sanat Tiyatrosu’nda sahneye koyduğu oyunlar ve geliştirdiği gerçekçi oyunculuk yöntemiyle ün yapmıştır.
17 Ocak 1863’te Moskova’da doğdu, 7 Ağustos 1938’de aynı kentte öldü. Asıl adı Alekseyev’dir. Tiyatroya büyük ilgi duyan varlıklı bir ailenin çocuğuydu. Küçük yaşta sirke, operaya ve baleye gitme olanağını buldu, aile çevresinin düzenlediği tiyatro etkinliklerine katıldı. Daha sonra Alekseyev Çevresi adını alan bu amatör toplulukta oyunculuk ve yönetmenlik yeteneğini geliştirerek topluluğun bir numaralı sanatçısı oldu.
Stanislavski’nin yetişmesinde zamanının ünlü oyuncularından Salvini, Rossı, Yermolova, Sadovski ve Lenski gibi ustaları izleyip incelemesinin büyük etkisi oldu. Ayrıca özel bir tiyatro okuluna ve Vera ile Fedor Komisaryevski’nin babaları F.P.Komisaryevs-ki’nin derslerine giderek düzenli bir oyunculuk eğitimi gördü. 1888’de Komisaryevski ve Fedotov’la birlikte nitelikli oyunlar sahnelemek amacıyla Edebiyat ve Sanat Derneği’ni kurdu. Aynı yıl daha sonra Lilina adıyla başarılı bir oyuncu olarak ün yapan Maria Perevoşçikova ile evlendi.
Yeni kurulan bu topluluğun sahnelediği oyunlardaki başarılı rolleriyle o dönemin ünlü Rus ve yabancı oyuncularının dikkatini çekti. Bu ilgi ve övgülerin verdiği güvenle 1891’de ilk bağımsız yönetmenlik girişimiyle Tolstoy’un Aydınlığın Meyveleri adlı oyununu sahneledi. Moskova’da önemli bir sanat olayı sayılan bu çalışması daha sonra Rus tiyatro tarihinde çığır açan bir işbirliği yapacağı Vladimir Nemiroviç-Dançenko’nun da dikkatini çekti. O yıllarda Moskova Filarmoni Derneği’nin tiyatro kurslarının başında bulunan Nemiroviç-Dançenko, Stanislavski’nin çalışmalarını büyük bir ilgiyle izliyordu. Stanislavski, MeiningenTiyatroTopluluğu’nun Moskova’da verdiği temsillerin etkisiyle tarihsel gerçekliğe önem veren dekor ve giysi anlayışını, özellikle kalabalık sahnelerin ayrıntılı düzenlenişini benimseyen bir sahneleme yöntemi geliştirmekteydi. 1897’de Stanislavski ile
Nemiroviç-Dançenko’nun tanışıp çağdaş bir halk tiyatrosunun sanat politikasını saptamalarıyla, ertesi yıl kuracakları Moskova Sanat Tiyatrosu’nun temelleri de atılmış oldu.
Stanislavski, Moskova Sanat Tiyatrosu’nda gerçekliğin bütünlüğüyle yansıtılması için kalıplaşmış her türlü sahneleme ve oyunculuk anlayışına karşı çıkarak, oyuncuların rolleriyle özdeşleşmelerine dayanan ve sahnede doğal davranış ve konuşmaya ağırlık veren bir yorum yöntemi geliştirdi. İnsanın iç gerçekliğini yansıtabilmek için psikologlardan öğrendiklerini oyuncularına aktarmak amacıyla oyunculuk sanatının grameri denebilecek kurallar saptadı. Bu konuda Pavlov’un koşullu refleks ilkesinden büyük ölçüde yararlandı.
Stanislavski ile Nemiroviç-Dançenko işbirliğinin en başarılı örnekleri Çehov’un oyunlarını sahnelemeleriydi. İlk kez 1896’da St.Petersburg’da (bugün Leningrad) sahnelenen Martı başarılı olamamıştı. Bu oyunu 1898’de yeniden sahnelemeye karar veren Moskova Sanat Tiyatrosu uzun ve titiz çalışmalardan sonra, topluluğun gerçek kimliğini bulmasını sağlayan bir yorumla büyük başarı sağlayarak Çehov’un oyun yazarlığı konusundaki kuşkularını da giderdi. Martı’yı, 1899’da Vanya Dayı, 1901’de Üç Kızkardeş ve 1904’te Vişne Bahçesi izledi. Çehov’la Stanislavski arasındaki bu olumlu işbirliği yalnız Rus tiyatro dünyasında değil, dünya tiyatrosunda da çığır açan yeniliklerin bir başlangıcı oldu.
Stanislavski ile Nemiroviç-Dançenko’nun Çehov oyunlarını yorumlamada gösterdikleri titizlik Maksim Gorki’nin Kiiçük Burjuvalar ve Ayaktakımı Arasında adlı oyunlarında da çarpıcı sonuçlar verdi. Stanislavski bu oyunların sahnelenmesinde yönetmen olarak çalıştığı gibi, çok önemli bazı rolleri de canlandırarak o dönemin önde gelen oyuncuları arasında yer aldı. 1912’de ise Moskova Sanat Tiyatrosu’nun ilk deneme sahnesini açarak Meyerhold,Vahtangov ve Tayrov gibi daha genç tiyatro yönetmenlerinin yetişmelerini sağlayan olanakları hazırladı. 1918’de Bolşoy Opera Stüdyosu’nda yeni denemelere girişti ve 1922’de Çaykovski’nin Yevgeni Onyegin operasını sahneledi.
1922-1924 arasında Moskova Sanat Tiyatrosu, Avrupa ve ABD’de düzenlediği turnelerle Stanislavski’nin sahneye koyuculuk ve oyunculuk yöntemini Batı sanat dünyasına tanıttı ve bu yöntemin yabancı ülkelerde de benimsenmesini sağladı. Özellikle Amerika’da Lee Strasberg, Harold Clurman ve Elia Kazan gibi yönetmenler Stanislavski sisteminin başarılı temsilcileri oldular. Bu yıllarda Moya Jiznvitskusst ve (Sanat Yaşamım) adlı ünlü kitabını yazan Stanislavski tiyatro konusundaki görüşlerinin nasıl geliştiğini açıkladı.
Ele aldığı oyunların yansıttığı gerçekliği bütünlüğüyle vermeyi amaçlayan Stanislavski, bu amacına ulaşmak için yoğun yaşantıyı ve karmaşık bir içeriği, ona denk düşen bir davranış canlılığı ve belirgin bir biçim anlayışıyla ele aldı ve yöntemini sürekli olarak gözden geçirip yeniledi. Bu doğrultuda başarılı olmak için gerekliliğine inandığı “duygusal bellek” kavramını geliştirdi ve oyuncunun bir rolü canlandırmada kendi iç dünyasını tanımasının önemi üstünde durdu. Stanislavski ile Nemiroviç-Dançenko’nun benimsedikleri yorum yönteminde bir oyunun prova aşamasından önce uzun bir masa başı çalışması yapılması o yıllar için büyük bir yenilikti. Stanislavski, Moskova Sanat Tiyatrosu’nun ilk yıllarında Nemiroviç-Dançenko ile Meyerhold’un karşı çıktıkları doğaçlama çalışmalarını yaşamının sonuna doğru yeniden benimseyerek yöntemini ve oyunculuk anlayışını zenginleştirdi. Daha çok psikolojik gerçekçiliğe ağırlık veren sahneleme ve oyunculuk anlayışına karşın, zaman zaman Maeterlinck ve Andreyev’in oyunlarını sahneleyişinde olduğu gibi başka tiyatro anlayışlarını da denemekten çekinmedi. Bu arada Gordon Craig gibi sanatçılarla işbirliği yaparak Shakespeare’in Hamlet’inin ilginç bir sahne yorumunun ortaya çıkmasını sağladı. Kendisi de On İkinci Gece ’nin ve Othello’nun başarılı yorumlarını gerçekleştirdi.
• YAPITLAR (başlıca): Yönettiği ve Oynadığı Oyunlar: Aydınlığın Meyveleri, 1898; Çar Fyodor İvanoviç, 1898; Martı, 1898; Vanya Dayı, 1899; Üç Kızkardeş, 1901; Küçük Burjuvalar, 1902; Ayaktakımı Arasında, 1902; Vişne Bahçesi, 1904; On İkinci Gece, 1917; Müfettiş, 1921; Figaro’nun Düğünü, 1927; Zırhlı Tren, 1927. Kitap: M oy a jizn v itskusstve, 1924, (“Sanat Yaşamım”); Rabota aktera nad sohi, 1926, (“Bir Aktör Hazırlanıyor, 1967”); Rabota aktera nad rolyu, (ö.s.), 1950, (Bir Karakter Yaratmak, 1981).
• KAYNAKLAR: D.Magarshack, Stanislavski: A Life, 1950; S.Moore, The Stanislavski System, 1965.
Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi