ASKAZAN DESTANI ve ÖZETİ ( Kırgız Destanı ) Dr. Doğan Kaya
Manzum olup Türkiye’de yayımı ilk defa 2012 yılında, Zekeriya Karadavut tarafından gerçekleştirilmiştir. Destan 3424 dizedir. Dizeler arasında ölçü birliği olmayıp hece sayıları7-12 hece arasında değişmektedir.
Karadavut’ın çalışması Suale Egimbaeva’nın eserine dayanmaktadır. Destanda konu olarak, Kalmukların Kırgızlara egemen olma çabaları ve Askazan’ın milleti için sergilediği kahramanlık örneği işlenmiştir.
Destanın özeti şöyledir:
Kırgızistan Isık Kölü’nün güneyinde Soyaktan türeyen Kudaş soyu yaşamaktadır. Kocayar adında bir kişinin Konuraş, Esembay, Esentügöl ve Isırtay adlı 4 oğlu vardır. En büyük olan Konuraş, usta bir avcı ve iyi bir pehlivandır. “Kazanlarınızı asın, sularınızı ısıtın, hazırlıklı olun. ” deyip ava çıkan Kanuraş, avladığı hayvanların etini, halkı arasında pay eder. Hep böyle dediği için adı Askazan olarak yayılır.
Askazan, yine birgün avlanmaya gider. Av sırasında bir kaplanın izine rastlar ve onu ararken farkında olmadan Kalmukların topraklarına geçer. Kalmuklar, Askazan’ı hırsız sanır ve etrafını çevirir. Askazan, tek başına olmasına rağmen çarpışıp onları darmadağın eder. Kalmuk Çaturbay’ın çobanları gelir ve Askazan’ı yakalayıp bir kolundan balık şeklinde parça kesip alırlar. Askazan çaresiz kalabalığa yenilir. Kalmuklar, Askazan’ı köylerine götürür ve ona dağdan odun toplatırlar.
O zamanda Kalmukları Işaa Han yönetmektedir. Işaa’nın çıkacağı yaylada yabani bir boğa vardır. Boğa, yaylaya gelenlere saldırıp öldürmektedir. Işaa Han “Her kim bu boğayı öldürürse, ona isteğini vereceğim.” der. Kimse buna cesaret edemez. Çotur, tutsak aldığı Askazan’ın bu boğayı öldürebileceğini düşünür ve fikrini İşaa Han’a söyler. Askazan’ın hırsız olmadığını onun bir yiğit olduğunu, suçsuz yere cezalandırıldığını öğrenen Işaa Han, Çotur’u cezalandırır.
Işaa Han, Kalmukların en iyi hekimlerini çağırıp Askazan’ı 6 ay tedavi ettirir. Kalmukların kara ilacı, Çinlilerin kızıl ilacı kullanılır, kolu iyileşir. Han, ondan boğayı öldürmesini ister. Askazan’a, Çotur’un Kııkök adlı atını verir. Askazan bu boğanın öldürülmesi için iyi yay ok gerektiğini söyler. Hazinedeki yaylar dayanıklı değildir, Askazan yayı kendi yapmaya karar verir. Demircilerin yardımıyla yayı yapar ama bu yayı usta avcıların bile kaldırmaya gücü yetmez. Askazan oku atar, ama kolu daha iyileşmediği için ok 7 çapayı delip geçmez. Gücünü toplamak için vakit ister. Işaa Han’dan kazma, kürek, balta ve yanına bir de yardımcı ister. Bunlarla gizlice gidip boğaya tuzak kurmak, çukur kazmak ister. Çukuru kazarlar, üzerini otlarla örterler. Askazan boğayı öldürür. Onun başını keser.
Askazan, yurduna dönmek için Işaa Han’dan izin ister, ama bu sırada Cayıl Han’ın yaylasında mala ve cana zarar veren ejderha çıkar. Cayıl Han, Işaa Han’a bir mektup yazıp ondan Askazan’ı ister. Işaa Han, Askazan’a izin verir.
Askazan 3 gün yol gittikten sonra Cayıl Han’ın yanına varır. Ejderhayı, dürbünle izler ve boğayı öldürdüğü zehirli yayla, ejderhayı öldürür. Hemen yoldaşını çağırıp ejderhanın sırtından yular gibi iki dilim parça alır. Bir yular ile bir yayı gizler, bir yuları da alarak arkadaşıyla Işaa Han’ın yurduna gider. Çünkü Askazan, Işaa Han’ın yanına kattığı adamların konuşmalarını duymuştur. Askazan ejderhayı öldürdükten sonra Askazan’ı öldürüp “Ejderhayı biz öldürdük.” diye iki handan da para almayı planlamışlardır. Ertesi gün Işaa Han’a varıp olan biteni anlatır. Askazan’la beraber Cayıl Han’ın yurduna gidenler, ejderhayı kendilerinin öldürdüklerini Askazan’ın ise kaçtığını söylerler.
Işaa Han, ejderhayı öldürüp huzuruna gelen Askazan’ı da yanına alıp Cayıl Han’ın yurduna gider, Askazan’a da üç gün sonra gelmesini söyler. “Ejderhayı öldürdük.” diye yalan söyleyenleri kuyuya hapsettirir. Üç gün sonra Askazan gelir ve ejderhayı nasıl öldürdüğünü anlatır. Her iki han da Askazan’ı ödüllendirir. Işaa Han, zaten evli olan Askazan’a saray kızlarından birini daha verir ve Çotur’u çağırır, ondan pek çok mal alıp verir. Sağ salim yurduna döner.
Bir sırada Solto boyundan Toktorbay, Askazan’a düşman olur. Askazan, o vakitler Eki Aksuu civarındadır. Kendisine Toktorbay’ın gelip köyünü bastığı haberi gelir. Askazan, kardeşi Esembay’ı ektiklerini sulaması için yaylaya gönderir. Toktorbay’ın 40 haramisi, Esembay’ı fark ederler ve elinden boğasını almak isterler. Esembay, haramileri teker teker yere serer. 40 Haramiyi birbirine bağlar ve sürükleyip getirir. Askazan, onun yaptıklarına sevinir ve büyük bir ziyafet verir. Toktorbay, adamlarını kurtarmak için her biri için 9 baş hayvan verir.
Dr. Doğan Kaya
Dr. Doğan KAYA, KIRGIZ DESTANLARI, SALKIMSÖĞÜT Yayınları: I. Baskı Ankara 2015