Sosyal medya ilişkileri üzerine Jurnal Türkiye’ye konuşan Prof. Dr. Agah Aydın geçtiğimiz son günlerde sosyal medyada gündem olan ilişkilede manipülasyonu tanımlayan o kavramları (ghosting, zombieing, benching vs) ve sosyal medya ilişkilerini değerlendirdi. Aydın bu gibi durumlarla yaygın olarak karşılaşılmasının en temel sebeplerinden birisi olarak toplumdaki yalnızlaşmayı ve insanların kendini ifade edememesini gösterdi.
Röportaj: Yaprak AKBABA
Twitter’da bir kullanıcının ilişkide manipülasyon kavramlarını tanımlayan ghosting, zombieing, benchgin gibi kavramları paylaşmasıyla bu konu tekrardan gündeme geldi. Aslında son yıllarda bu kavramlar hayatımıza daha çok girmişti. Siz bu kavramların bu kadar yaygın kullanılmasını, daha doğrusu bu kavramları daha çok duymamızı hatta maruz kalmamızı neye bağlıyorsunuz?
Bu kavramların sosyal medyayla ilgili olduğunu düşünmüyorum. Sosyal medyayla yayılmış olabilir. Popüler kültür ve içinde bulunduğumuz sosyo ekonomik durumla ilgili olduğunu düşünüyorum. Globalleşmenin getirdiği bir durum. Duygusal süreçleri insan sadece ana dilinde ifade edebilir. Ana dilde ifade etmekte güçlük yaşadığınızda emojiler ve yabancı dilden kelimeler kullanırsınız. Bunu aslında en iyi küfür ederken görürüz. İnsanlar kendi ana dilinde küfür edemezken İngilizcede bunu rahatlıkla kullanabilir. Çünkü geçmiş anıları aynı duyguyu aynı hafızada canlandırmıyor. Dolayısıyla herhangi bir şey söylermiş gibi söyleniyor. Mekanikleştiren, bir anlamda duygudan izole eden bir yanı var. Bu kavramların bu kadar yaygınlaşmasının ve karşılaşılmasının nedenini de toplumdaki yalnızlaşmanın, insanların ilişkiden uzaklaşmasının, dolayısıyla da kendini ve duygularını ifade etmekte güçlük çekmenin bir sonucu olduğunu düşünüyorum. Örneğin, son 20 yıldır doğru düzgün şiir kitabı yayınlayan yayınevi kalmadı. Bunların hepsini birlikte düşünebiliriz gibi geliyor bana…
Peki ilişkide manpülasyon içeren bu kavramların bahsedilen durumlara insanlara maruz kalmasının sebebi sosyal medya mı? Sosyal medya flörtleri arttıkça mı bu ilişki manpülasyonları için zemin arttı?
Sosyal medyanın bu konuda da suçlanıyor olması daha da tehlikeli bir şey. Bana göre sosyal medya, yalnızlaşmaya ilaç olmak için çıkmış bir şey; yalnızlaşmanın nedeni değil. Tam aksine, insanlar bu kelimelerle sosyal medyada boy gösterdiklerinde ve kendini anlattıklarında bir ‘öteki’ne çarpıyorlar. Eğer sosyal medya olmasaydı ilişki olmayacaktı ve bu semptom ortaya çıkmayacaktı.
“Kadına yönelik şiddetin ve cinsiyetçi söylemin bir parçası olarak da ele alınabilir, fakat üst başlığın bu olduğunu düşünmüyorum”
Kadına yönelik şiddetin ve cinsiyetçi söylemin bir parçası olarak da ele alınabilir. Fakat üst başlığın bu olduğunu düşünmüyorum. Üst başlığın; yalnızlaşma, duygusunu ifade edememe, kendisini ortaya koyamama ve ilişki kuramamayla ilgili olduğunu düşünüyorum. Buna yakından bakıldığında, kullanan kişilerin kadın ya da erkek olduğundan bağımsız olduğu da görülebilir. Elimde ‘kadınlar mı çok kullanıyor erkekler mi’ diye bir istatistik yok.
Diğer taraftan, toplumdaki her söylem cinsiyetçidir. Freud’a atıf yaparsak, cinsellik dışında her şey cinseldir toplumda. Dolayısıyla cinsiyetçi söylem her yerde karşımıza çıkar. Fakat bu indirgemeye götürür bizi. Sorunun diğer boyutlarını anlamamızı zorlaştırır.
“İlişkinin sanalı gerçeği olmaz. İlişki zaten ötekine gönderilen mesajdır”
Bana göre ilişkinin sanalı gerçeği olmaz. İlişki zaten, ötekine gönderilen bir mesajdır. O mesaj ötekine çarpıp bize geri gelir ve biz bir fantazi oluştururuz. Prost’a atıf yapalım: bizden çıkar, ötekine gider, ötekinden bize geri geldiğinde aşık olduğumuzu sanmamızın, ayaklarımızın yerden kesilmişçesine hissetmemizin nedeni; onun bizden çıktığını unutmamızdır. Böyle baktığımızda sosyal medyada tanıdığımız ve iletişim kurduğumuz kişilerle sokakta tanıyıp iletişim kurduğumuz ilişkiler arasında çok da büyük bir fark olduğunu düşünmüyorum. Fakat sosyal medya bir sınırsızlığı da getirdiği için ilişkinin geleceği açısından sorunlar yaratıyor. Sosyal medayanın ilişkisizliğe bir çözüm olarak ortaya çıktığının ve bu işi gördüğünün altını çizerek söylemek istiyorum.
Çünkü şu anda sosyal medya, her türden iktidarı tehdit ediyor. Din insanlarını, politik aktörleri vs. Köşeye kıstırdığınız halk yığınlarının konuşabileceği tek ortam. Dolayısıyla bu konuda çok dikkatli olmamız lazım. Toplumda ne aksilik olsa ne problem çıksa, farkında olmadan incelikli bir biçimde sosyal medyaya yönlendiriliyor. Oysa siz gökdelenlere kapattığınız insanları, günde 12 saat hapis tuttuğunuz insanları Kovid olmasaydı müebbet hapis yattığını da fark etmeyecekti bir çok kişi. 7 günün altısını bir odada kapalı geçiriyorsunuz ve toplam 4 kişi görüyorsunuz.
“Sosyal medya; ilişki kurmayan, ilişki kurmanın tadını çıkaramayan, cinselliği tanımayan, cinsel ilişkiyi bilmeyen insanların kendini ortaya koyduğu ve belli ettiği bir şey”
Yurtdışına eğitim için gidip, döndüğünde 4-5 tane arkadaş edinemeyen insanlar var. Bunu yanlızlaşma üzerinden okumamız gerekiyor. Sosyal medya; ilişki kurmayan, ilişki kurmanın tadını çıkaramayan, cinselliği tanımayan, cinsel ilişkiyi bilmeyen insanların kendini ortaya koyduğu ve belli ettiği bir şey. Bir nevi turnusol kağıdı yani. Bunun nedeni değil ama. Ortaya çıkaran bir tanı aracı. İnsanlar ilişki kurmayı ve yazışmayı bilmiyor. Bu insanın ne kadar yalnızlaştığını ve ötekide empati konusunda ne kadar zayıfladığını gösteriyor. Sosyal medyadaki ilişki sitelerinin kötülüğünü değil, insanların ne kadar kötü durumda olduğunu gösterir.
Sosyal medya ve insanları bir araya getiren sohbet siteleri, bir ihtiyaçtan doğmuştur. Fakat bu ihtiyacı giderir mi, kişisel fikrim gidermez. Bu iyileşme refleksi olarak kalır. Pansumandır, acıyı hafifletir. Sosyal medya olmasaydı, ciddi bir toplumsal patlama yol açardı. Burada kullanılan dil de kendini ifade edemeyen insanın sığlaşması, basitleşmesi, daralması, ruhsal olarak yoksullaşması anlamına gelir.
“Dilin sığlaştığını gösterir bu. İletişimin, kültürün, zevkin, hazzın sığlaştığını gösterir. Bunların hepsi cinselliğin yüceltilmesidir“
Bir kültürde dil zayıflamışsa, soyut düşünce sığlaşmışsa somuta dönmek zorundadır insanlar. kaçınılmazdır bu. Bu durum kültürel olarak ne kadar yoksullaştığımızı gösterir. Bir insanın hakikateni en çok 2 yerde yaklaşırsın: biri rüyalardır diğeri de şiirlerdir. Rüyalar dünyada sadece bir kişinin bildiği, o kişinin de bildiğini bilmediği bir dildir. Dolayısıyla Freudiyen çalışma da bu dili ortaya çıkarır. Bir diğer hakikate en fazla dokunabildiğimiz yer de şiirdir. Eğer bir ülkede veya dünyada şiir yazımı azalmışsa, şiirsellik azalmışsa bu dile dönmek zorundayız. Başka çıkar yol yok. Bu durumu eleştirerek bir yere varamayız. Dilin sığlaştığını gösterir bu. İletişimin, kültürün, zevkin, hazzın sığlaştığını gösterir. Bunların hepsi cinselliğin yüceltilmesidir.
Her insan şu ya da bu düzeyde narsistiktir. Narsizmi azaltan, narsizmi törpüleyen ve onu olgunlaştıran kişiyi olgun bir kişilik haline getiren de ‘ötekiyle’ sınırlanmasıdır. Ötekiyle sınırlanmayan bir varlık da kaçınılmaz olarak narsistik yapıya geri dönmek zorundadır. O ‘ben’e ve bedenine geri dönmek zorundadır. Artık bedeniyle hareket eder. Döver, vurur, kırar ve pornografiye saplanır. Sosyal medya bu anlamda, ilişkinin sınırını belirleyemediği için, insanlar gerçek kimlikleriyle olmadığı için açılıp dökülmesine yol açar. Sosyal medya patolojik bir iletişim biçimi değildir. Ama patolojiyi ortaya koyan bir alandır. Aşk gibidir sosyal medya, patolojik değildir fakat patolojiyi ortaya koyar. İlişkiye girdiğinizde karşınızdakinin patolojik olup olmadığını anlarsınız. Başlangıçta aşık olup seversiniz fakat 3-5 gün geçirdiğinizde anlarsınız nasıl biri olduğunu. Fakat biraz daha büyülenip idealize ettiyseniz 3-5 ayda nasıl bir insan olduğu ortaya çıkar.
Sosyal medya da bu ilişkiyi biraz daha erken ortaya döküyor. İyi bir şeydir, çünkü 3-5 ay kaybetmektense 3-4 günde birini tanırsınız. Yalan da olsa bir aşkı yaşamaktansa, gerçek bir aşkı yaşayamıyorsak da onu özlemek daha iyidir. Bu anlamda sosyal medyaya minnettarım. Sosyal medya gerçeği deşifre ettiği için bu bakımdan bizim canımızı yakıyor.