Toplum hâlinde yaşamak, insanlar arasındaki ilişkilerde bazı kurallara uyulmasını zorunlu kılar. Her toplumda bireylerce uyulması beklenen kurallara toplumsal davranış kuralları denir. Hukuk kuralları bunların yalnızca bir bölümünü oluşturmaktadır.
Toplumda hukuk kurallarının (hukuk düzeninin) yanı sıra başka kurallar (düzenler) de vardır.
Toplumda hukuk kurallarının (hukuk düzeninin) yanı sıra başka kurallar (düzenler) de vardır.
* Toplum düzenini sağlayan kurallar Yaptırımları (müeyyideleri)
* Din kuralları Günah/ahirette cezalandırma
* Ahlak kuralları Kınanma
* Görgü (adabımuaşeret) kuralları Ayıplanma
* Hukuk kuralları Maddi (ceza, tazminat vb.) yaptırım
Bir düzenleyici kurala uyulmadığında ortaya çıkan sonuca müeyyide (yaptırım) denir.
Hukuk kurallarına aykırı davranışlar, devletin zorlayıcı gücü ile karşılaşır. Buna karşılık din kurallarına uyup uymama, insanın din karşısındaki kişisel tutumuna göre kendisinin karar vermesi gereken bir konudur. Bunun laik bir devlette devletin zorlayıcı gücüyle bir ilgisi yoktur.
Ahlak ve görgü kuralları bakımından da durum farklı değildir. Ahlak ve görgü kurallarına aykırı davranan kimseler, beğenilmeyen, bencil, cahil, hoş karşılanmayan, ilişki kurulması istenilmeyen kimseler olarak sayılabilir.
1.1. Hukuk
Hukuk, bir toplumda kişiler arasındaki ilişkileri düzenleyen ve devlet gücü ile uyulması zorunlu hâle getirilmiş olan kurallar bütünüdür. Amaç yönünden hukukun, toplumun genel yararını veya bireylerin ve toplumun ortak iyiliğini sağlamak amacı ile konulan ve kamu gücü ile desteklenen kuralların bütünüdür.
Hukukun amacının adaleti sağlamak ve bir toplum içinde insanların birbirine karşı olan davranışlarını ve ilişkilerini düzenlemektir.
Hukuk kuralları toplumların varlığını ve sürekliliğini sağlar. Bu bakımdan bir toplum için hukuk kuralları şarttır.
Hukuk kurallarının içinde yasaların dışında örf ve âdet kuralları da yer almaktadır. Bir toplumun yürürlükte olan hukuk kurallarının bilmeden ona uyma sebebi, toplumdaki örf ve âdetlerin hukuk kuralları içerisinde yer almasıdır.
Hukukun kaynakları, insanların töre ve geleneklerinden doğmuş, yazının ortaya çıkmasından çok önceleri oluşmuştur. En eski hukuk kuralları Hammurabi Kanunları’dır.
Yazılı olsun olmasın hukuk kurallarını diğer kurallardan ayıran en önemli özellik devletin yaptırım gücü ile desteklenmesidir.
1.2. Hukukun Bölümleri
Hukuk kurallarının bir kısmı, şahıslar ile şahıslar arasındaki ilişkileri, bir kısmı ise şahısla ile toplum (devlet) arasındaki ilişkileri düzenler.
Hukuk, Özel Hukuk ve Kamu Hukuku olmak üzere ikiye ayrılır.
Hukukun bölümleri
Özel Hukuk
Bir şahıs ile diğer bir şahıs arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarına “özel hukuk” denir.
Özel hukukun dalları şöyledir:
Medeni Hukuk
Kişilerin birbirleri ile olan ilişkilerini, aile ilişkilerini, miras durumlarını ve eşyayı konu olan hak ve borçlarını düzenleyen hukuk dalıdır. Gayrimenkul edinme, evlilik, mirasın paylaşımı gibi ilişkiler, bu hukuk içinde düzenlenmiştir.
Ticaret Hukuku
Kişilerin “ticari” nitelikteki ilişkilerini düzenleyen hukuk kurallarının bütünüdür.
İş Hukuku
İş hukuku işçi ile işveren arasında bir hizmet sözleşmesinden doğan ilişkileri (hak ve yükümlülüklerini) düzenleyen hukuk dalıdır. İşçinin iş güvenliği, kıdem tazminatı, yıllık izinleri, ücreti gibi konular bu hukukun içinde yer alır.
Hukuk
2. Ticaret Hukuku
3. İş Hukuku
4. Borçlar Hukuku
5. Devletler Özel Hukuku
6. Fikir ve Sanat Eserleri Hukuku
Kamu Hukuku
1. Anayasa Hukuku
2. İdare (Yönetim) Hukuku
3. Ceza Hukuku
4. Usul Hukuku
5. Devletler Genel Hukuku
6. Vergi Hukuku
4. Usul Hukuku
5. Devletler Genel Hukuku
6. Vergi Hukuku
Borçlar Hukuku
Borç ilişkilerini düzenleyen bir hukuk dalıdır. Taraflar için borç doğuran ilişkilerin neler olduğunu, bundan ne gibi haklar ve borçlar doğduğunu, borçların nerede, ne zaman nasıl ifade edileceğini, hüküm ve sonuçları, borcu sona erdiren nedenlerin neler olduğu konuları Borçlar Hukuku’nun konularıdır. Bir arkadaşınıza kefil olmanız, bir araç gereç satın almanız, arabanızı tamir ettirmeniz gibi.
Devletler Özel Hukuku
Özel hukuk alanında yabancı unsur taşıyan hukuki ilişki ve ihtilafların çözümünde uygulanacak kurallardan oluşmuş hukuk dalıdır.
Çeşitli devletlere bağlı bulunan kişiler arasındaki özel hukuk ilişkilerinde, hangi devletin kanununun uygulanacağını veya bu ilişkilerle ilgili davaların hangi devletin mahkemesinde görüleceğini gösteren hukuk kuralları ile kişilerin veya şeylerin uyrukluğunu düzenleyen hukuk kurallarından oluşur.
Fikir ve Sanat Eserleri Hukuku
Kişilerin ürettiği bilim ve sanat eserleri üzerindeki haklarını düzenleyen hukuk dalıdır.
Bilgisayar programının hangi koşullarda üretilebileceği ve satılacağı bu hukuk içinde yer alır.
Kamu Hukuku
Bir şahıs ile devlet veya bir devlet ile diğer bir devlet arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarına “Kamu Hukuku” denir.
Kamu Hukuku dalları şöyledir:
Anayasa Hukuku
Devletin şeklini, yapısını, organlarını, kişilerin hak ve özgürlüklerini, devlete karşı ödevlerini düzenleyen bir hukuk dalıdır.
Bugünkü Anayasa, 1982 yılında halkoyuna sunularak yürürlüğe girmiştir.
Anayasamıza göre Türkiye Cumhuriyeti; Atatürk milliyetçiliğine bağlı, insan haklarına saygılı, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devletidir. Dili Türkçe’dir. Egemenlikkayıtsız ve şartsız milletindir.
Anayasamız, herkese eşit temel hak ve hürriyetler, sosyal ve ekonomik haklar tanımış, bu hakların korunması ve kullanılmasının sağlanması için devlete ödevler yüklemiştir.
Anayasa, hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasında temel ölçüleri de koymuştur.
Devlet güçlerinin üç ayrı organ arasında paylaştırılmasına kuvvetler ayrılığı denir.
Devletin görevlerini yerine getirmek için sahip olduğu yetkiler 3 ayrı devlet gücünü oluşturur:
* Yasama Gücü: Kanun yapma yetkisine sahip olan kurum Türkiye Büyük Millet Meclisi’dir.
* Yürütme Gücü: Cumhurbaşkanı, Başbakan ve Bakanlar Kurulundan meydana gelir.
* Yargı Gücü: Bağımsız mahkemelerdir.
Meclis, Başbakan ve Bakanlar Kurulunu denetleyebilir. Bunun için denetleme yöntemlerini kullanır. Bu yöntemler şunlardır:
* Meclis araştırması: Meclisin belli bir konuda bilgi sahibi olması amacıyla açılır. Bunun snucunda kanun çıkarılabilir.
* Gensoru: Bakanlar Kurulunu veya bir Bakanı görevden alma amacıyla görüşme açılmasıdır. Görüşme sonunda ya güvenoyu alır veya güvensizlik oyu alır, görevini bırakır.
* Soru önergesi: Yazılı veya sözlü olarak Bakanlar Kurulu adına Başbakandan bilgi istemektir.
* Meclis soruşturması: Başbakan veya Bakanlar hakkında uygulamaları nedeniyle soruşturma açılmasıdır.
* Genel görüşme: Devlet ve toplumu ilgilendiren belli bir konunun genel kurulda görüşülmesidir.
Anayasada belirtilen temel hak ve hürriyetler şunlardır:
Kişi dokunulmazlığı
Kişi hürriyeti
Özel hayatın gizliliği
Konut dokunulmazlığı
Haberleşme hürriyeti
Yerleşme ve seyahat hürriyeti
Din ve vicdan hürriyeti
Açıklama hürriyeti
Seçme-seçilme hakkı
Bilim ve sanat hürriyeti
Mülkiyet hakları
Dilekçe hakkı
Sosyal güvenlik hakkı
Sendika kurma hakkı
Grev hakkı
Eğitim ve öğrenim hakkı
Başkaca hak ve hürriyetler
İdare (Yönetim) Hukuku
İdari hukuku devletin örgütlenmesini devlet içinde idari birimlerin oluşmasını, çalışma biçimlerini birbirleriyle ve kişilerle olan ilişkilerini idarenin işlemlerini ve bunun hukuka uygunluğunun koşullarını düzenleyen kamu hukukuna dair bir maddi hukuk dalıdır.
Ceza Hukuku
Suç teşkil eden eylemlerle bunların karşılığı olan cezaları tayin eden hukuk dalıdır.
Ceza hukukun genel ilkeleri şöyledir:
* Kanunsuz suç ve ceza olmaz.
* Kanunu bilmemek mazeret sayılmaz.
* Bir kimse yargı önünde suçlu olduğu kanıtlanıncaya kadar suçsuz sayılır.
* Herkes kendi eyleminden sorumludur.
* Suç işlendikten sonra yürürlüğe giren ceza kuralları, suçlunun aleyhine ise geriye yürümez. Suçlunun yararına ise geriye yürür.
Suç, karşılığı ceza olan hukuk dışı bir eylemdir. Hangi eylemin bu nitelikte olduğu ve bu eylemin karşılığı (müeyyidesi) olan cezayı, kanun tayin eder. Bu husus Ceza Hukuku’nun çok eski ve temel bir ilkesi olan kanunsuz suç ve ceza olmaz ilkesiyle ifade edilmektedir.
Yargılama (Usul) Hukuku
Yargı organlarının (mahkemelerin) kuruluş ve işleyişini ve yargılamanın nasıl yapılacağını düzenleyen hukuk dalıdır.
Yargılama ilkeleri şunlardır:
* İddia eden ispat etmek zorundadır.
* Tarafsızlık
* Resmî belgelerin ispatının gerekmemesi
Uyuşmazlık hâlinde davaların açıldığı mahkemelere birinci derece mahkemeleri denir. Bu mahkemelerin kararlarının yeniden incelendiği yüksek mahkemeler;
Danıştay, Yargıtay, Askerî Yargıtay, Askerî Yüksek Mahkeme’dir.
Bunlara “denetim mahkemesi” de denir.
Kanunda açıkça öteki gruplara giren, mahkemelerce bakılacağı bildirilmeyen bütün davalara adli mahkemelerce bakılır.
Adli mahkemeler, hukuk ve ceza mahkemeleri olarak ikiye ayrılır.
İlk derece adli mahkemelerin verdiği hükümleri denetleyen yüksek mahkeme Yargıtay’dır.
Yargı organları (mahkemeler) şunlardır:
* Anayasa Mahkemesi:
Kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve TBMM İç Tüzüğü’nün Anayasa’ya aykırılığı konusunda açılabilecek davalara bakar. Ayrıca, yüksek devlet görevlerinde bulunanların görevleriyle ilgili suçlarından doğan ceza davalarına Yüce Divan sıfatı ile bakar.
Anayasa Mahkemesi Ankara’dadır.
* Yargıtay
Birinci derecedeki mahkemelerin verdiği kararları, temyiz yoluyla gelmesi hâlinde inceleyip denetleyen kurumdur. Kararı onar veya bozar.
Yargıtayın merkezi Ankara’dadır.
* İdari Mahkemeler
İdari eylem ve işlemlerden doğan uyuşmazlıkların çözüm yeri idari mahkemelerdir.
Bunlar İdari Mahkemeleri, Vergi Mahkemeleri, Bölge İdare Mahkemeleri ve Danıştay’dır.
İlk derece idari mahkemelerin verdiği hükümleri denetleyen yüksek mahkeme Danıştay’dır.
* Askerî Yargıtay
Askerî yargıyı da askerî mahkemeler ve denetim mahkemesi olarak Askerî Yargıtay yürütür. Askerî kuruluşlarla ilgili idari uyuşmazlıklar ise Askerî Yüksek İdare Mahkemesi tarafından çözümlenir.
* Danıştay
Hem üst derece idare mahkemesi, hem de devlet kuruluşları için danışma ve inceleme organıdır.
*Sayıştay
Devletin mali durumlarını, gelir ve giderlerini denetleyen kurumdur.
* Yüksek Seçim Kurulu
Seçimlerle ilgili uyuşmazlıkları çözen kurumdur.
* Devletler Genel Hukuku
Bağımsız devletler veya milletlerarası kuruluşlar (örneğin, NATO ve Birleşmiş Milletler’in kuruluş ve işleyişleriyle ilgili kurallar) arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk dalıdır.
Vergi Hukuku
Devletin vergilendirme yetkisini, bunun şeklini, kapsamını vergileri tarh ve tahakkukunu, tahsilini düzenleyen hukuk dalıdır.
Hukukun Kaynakları
Hukuk kurallarının nasıl ve ne suretle meydana geldiklerini, nereden çıktıklarını ifade eden kaynaklara hukuku doğuran kaynaklar veya hukuku yaratan kaynaklar denir.
Hukukun kaynakları 3 grupta toplanabilir:
* Yazılı Kaynaklar
Anayasa
Kanunlar
Kanun hükmünde kararnameler
Tüzükler
Uluslararası Anlaşmalar
Yönetmelikler
* Yazısız Kaynaklar
Örf ve âdetler
* Yardımcı Kaynaklar
Yargı kararları (içtihatlar)
Bilimsel görüş (öğreti)
Yazılı Kaynaklar
Türkiye Büyük Millet Meclisince hazırlanıp yürürlüğe konulan ve yürürlülük süresince uygulanan kuralların yer aldığı kaynaklardır.
* Kanunlar
Kanun, yasama organı tarafından yazılı bir şekilde genel, sürekli ve soyut hukuk kurallarına verilen addır. Kanunların Anayasa’ya uygunluğunu Anayasa Mahkemesi denetlemektedir.
Bakanlar Kurulunun (Hükümetin) hazırlayarak Meclise sunduğu kanun projelerine kanun tasarısı denir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin, sundukları projeye ise kanun teklifi denilmektedir.
Cumhurbaşkanı, 15 gün içinde kanunu yayımlar veya görüşülmesi için tekrar TBMM’ye geri gönderir. Cumhurbaşkanının bütçe kanunlarını geri gönderme yetkisi yoktur.
TBMM, Cumhurbaşkanının geri gönderdiği kanunu aynen kabul ederse bu durumda Cumhurbaşkanı kanunu yayımlamakla yükümlüdür.
Kanunun yürürlüğe gireceği gün, genelde kanunda belirtilir. Yazılmamışsa Resmî Gazete ile yayımlandığı günü izleyen 46. gün yürürlüğe girer. Her kanunun bir adı ve numarası vardır.
* Kanun Hükmünde Kararnameler
Türkiye Büyük Millet Meclisinin verdiği bir yetkiye dayanarak Bakanlar Kurulu tarafından belli konularda çıkartılan belli yazılı hukuk kaynaklarıdır.
Bakanlar Kurulu tarafından çıkartılmaktadır. Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girer. TBMM, bu kararnameyi denetlemek, uygun bulmuyorsa kaldırmak veya değiştirmek yetkisine sahiptir.
Anayasamız temel haklar, kişi hakları ve ödevleriyle, siyasi haklar ve ödevlerin sıkıyönetim hâliyle olağanüstü hâller dışında kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemeyeceğini kabul etmiştir.
* Tüzükler (Nizamname)
Tüzükler, herhangi bir kanunun uygulanmasını göstermek veya kanunun emrettiği işleri belirtmek üzere, kanunlara aykırı olmamak şartıyla ve Danıştay’ın incelemesinden geçirtilerek Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılır.
Cumhurbaşkanı tarafından imzalanır ve kanunlar gibi Resmî Gazete'de yayımlanır.
Tüzük çıkarma yetkisi Anayasa tarafından sadece Bakanlar Kuruluna tanınmıştır.
Tüzüklerin iptaline ilişkin davalara "Danıştay" bakar.
* Yönetmelikler (Talimatname)
Başbakanlık, bakanlıklar ve kamu tüzel kişilerinin kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve tüzüklerin uygulanmasını sağlamak üzere çıkardıkları yazılı hukuk kurallarıdır.
Kamu kuruluşları, yönetmelik çıkarma yetkisine sahiptir. Yani yönetmelikleri çıkarmak için bir yasaya gerek yoktur. Sadece yasa ve tüzüklere aykırı olmaması gerekir.
Yönetmeliklerin kanuna aykırı olduğu iddiası, adalet mahkemelerinde ileri sürülebileceği gibi, yönetmeliğin iptali için Danıştay'a da başvurulabilir.
Sınıf Geçme Yönetmeliği, Silahlı Kuvvetler İç Hizmet Yönetmeliği gibi.
* Uluslararası Anlaşmalar
Türkiye’nin, başka ülkeler veya uluslararası kuruluşlarla imzaladığı anlaşmalar,
Meclis tarafından onaylanınca, Cumhurbaşkanının onayından geçince yürürlüğe girer.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi, uluslararası anlaşmalara örnek verilebilir.
Yazılı Olmayan Kaynaklar
Herhangi bir uyuşmazlık hâlinde, olaya uygulanabilecek hukuk kurullarının bulunmadığında, toplumda yaygın ve insancıl bulunan örf ve âdet kurallarından yararlanılır.
Örf ve âdetler, olayın çözümüne yardımcı kaynaklardır.
Hukuk, halk tarafından uygulanagelen din, ahlak, gelenek, örf gibi kültür unsurlarından etkilenir. Hukuk kuralı hâline gelebilmesi için bir geleneğin,
* Sürekli olması,
* Halk tarafından benimsenmiş olması,
* Yaptırım gücünü devletten almış olması gerekir.
Yardımcı Kaynaklar
Bir uyuşmazlık hâlinde olaya uygulanması zorunlu olmayan fakat uyuşmazlığın çözümlenmesinde kendisinden yararlanılan kaynakladır. Bağlayıcı hükümleri yoktur.
Hukukun yardımcı kaynakları yargı kararları ( içtihatları) olabileceği gibi bilimsel görüş(öğreti) de olabilir.
Bunları şu şekilde incelemek mümkündür:
* Mahkeme Kararları (İçtihatları-Görüşleri)
Bunlar bir uyuşmazlığın çözümü hususunda mahkemelerin benzer olaylarda olduğu kararlardır. Uyuşmazlığın çözümünde bu kararlardan yararlanılır.
* Bilimsel Görüş
Hukuk ilmiyle uğraşanların belli bir hukuksal konuyla ilgili görüş ve düşünceleridir.
Bu görüş ve düşünceler, bir uyuşmazlıkta kendisine başvurulan yardımcı kaynakladır.
O hâlde yargıç, uyuşmazlığı çözümlerken öğretide savunulan görüşlere uygun karar vermek zorunda olmayıp bunlardan yararlanma yetkisine sahiptir.
Türkiyenin İdari Yapısı
Genel (Merkezî) İdare Mahalli (Yerel) İdare
Merkez Teşkilat İl Özel İdaresi (vali, il genel meclis üyeleri)
* Cumhurbaşkanı
* Başbakan
* Başbakan Yardımcıları Belediye İdaresi (Belediye Başkanı,
* Bakanlara bağlı birimler Belediye Meclisi)
Taşra Teşkilatı Köy İdaresi ( köy muhtarı ve köy muhtar heyeti)
* İl (Vali)
* İlçe (Kaymakam)
Kaynakça:
Açık Öğretim Lisesi, Hukuk 1 Ders Kitabı
YAZGAN Gültekin, Hukuk Ders Kitabı, Ankara, 2000.
BATTAL Ahmet, Hukuk Ders Kitabı, Ankara, 2000.
MEGEP, Toplumsal Düzen Modülü, İstanbul, 2006.
www.milekontkur.gov.tr
www.kentli.org
www.cay.gov.tr
www.mevzuat.adelet.gov.tr