Bu ilk sayıda atlarımızın beslenme alışkanlıkları ve sindirim sistemleri ile ilgili kısa ve değişik bilgiler aktarmak istiyorum. İnsanlar tarafından bakılan tüm hayvan türlerinde olduğu gibi atları da mümkün olduğunca doğal ortamdakine benzer şekilde beslemek, onların daha uzun yıllar sağlıklı bir şekilde yaşamasına katkı sağlayacaktır. Atların doğal beslenme alışkanlıklarını anlamak, veteriner hekim gözüyle olmasa da en temel özellikleriyle sindirim sistemlerinin genel yapısını öğrendikten sonra daha da kolay olacaktır.
Sindirim tüm memeli hayvanlarda olduğu gibi atlarda da ağızda başlamaktadır. Ağızda, dişler ve tükürük salgısı sayesinde besin maddeleri mekanik olarak parçalanmaktadır. Atların dişleri insanlardan farklı olarak sürekli uzamaktadır. Doğal ortamında yaşayan atların dişlerinde bu uzamalar fark edilmez. Çünkü doğada serbest olarak yaşayan ve kendisini güvende hisseden bir atın (Güvenlik hissi çok önemlidir. Kendini tehlikede hisseden hiçbir otçul hayvan kafasını yere indirip otlamaz) günde yaklaşık 18-20 saat otladığı bilinir. Bu süre içerisinde dişler birbirine sürekli sürtünerek aşınır. Ancak ahır şartlarında bakılan atlarda çiğneme süreleri çok kısaldığı için uzamalar belirgin şekilde fark edilmektedir. Bu nedenle atların dişleri altı ayda bir kontrol edilerek gerektiğinde törpülenmelidir.
Sindirim ağızdan sonra midede devam eder. Atların, sığır ve koyun gibi türlere göre sindirim sistemlerindeki en belirgin fark; biz insanlar gibi yalnızca tek midelerinin bulunmasıdır. Diğer otçul türlerin mideleri ise dört bölümlüdür. Ayrıca atın sahip olduğu tek midenin hacmi de diğer türlerle karşılaştırıldığında, vücuduna oranla oldukça küçüktür. Atın doğal ortamda ne kadar uzun süre otladığından bahsetmiştim. Bu süre boyunca kısa aralıklarla azar azar besin alır. Bu alışkanlığı; zaten küçük olan midesini “içgüdüsel olarak” bir seferde fazla miktarda besin ile doldurmak istememesinden kaynaklanır. Bu sayede hem sağlığını koruyacak hem de çevredeki yırtıcılardan daha kolay kaçabilecektir. Ayrıca atlar midelerinin özel yapısı sebebiyle kusamazlar. Bu yönden de diğer birçok memeli türünden farklılık gösterirler. Bu özellik midelerinin sahip olduğu en büyük dezavantajdır. Çünkü bu nedenle midelerinde aşırı doluluk ya da bir problem hissettiklerinde diğer birçok tür gibi kusarak kendilerini rahatlatamazlar. Atların geviş getirmemesinin sebebi de bu mide yapısıdır. (Geviş getiren hayvanlar yuttukları besinleri tekrar ağıza getirip çiğnemektedirler.) Muhtemelen bu sebepten dolayı beslenme alışkanlıkları da diğer otçullardan biraz farklıdır. Atların bir damak tadı vardır, yedikleri gıdalarda seçicilerdir ve kimi zaman verdiğiniz ot ya da yemi beğenmeyebilirler. İçinizde mutlaka böyle durumlarla karşılaşanlar olmuştur. Bu durumda atınıza kızmaktansa hala damak tatları olduğu için sevinmelisiniz. Bir inektense böyle bir davranış beklemek pek mümkün değildir.
Mideden sonra başlayan bağırsaklar oldukça uzundur. Toplam uzunlukları 30 metreyi geçebilmektedir. Karın boşluğunda kendilerine yer bulabilmek için çok keskin dönüşler ve ani daralmalar yaparak yerleşmişlerdir. Bu nedenle ağız ve midede yeterince sindirilmemiş besinler bu kıvrılma ve daralma noktalarında sıkışıp sindirim sorunlarına yol açabilirler.
Mide ya da bağırsaklarda yaşanan sorunlar kendini “sancı” ya da “kolik” olarak nitelendirdiğimiz bir şekilde gösterir. Sancı oldukça detaylı ve önemli bir konu olduğundan bununla ilgili ayrıntılı bilgilere bu yazıda yer vermeyeceğiz. Ancak bu hususta bilinmesi gereken en önemli bilgi şudur ki: insan bakımı altında olan ve yaşamını yitiren atların çok büyük bir kısmının ölüm sebebi sindirim sistemi problemleridir. Ve bu durum çoğunlukla besleme hatalarından kaynaklanmaktadır.
Atların kullanım amaçlarına göre (yarış, engel atlama, dresaj, cirit, araba atı vb.) farklı beslenme programları hazırlanabilir. Bu rasyon hazırlanırken atın ırkı, kilosu, yaşı, iş yükü gibi bir çok kriter değerlendirilir. Her bir at için farklı bir rasyon hazırlanması en idealidir. Bu program tek tek tane yemleri karıştırarak ya da hazır yemleri kullanarak belirlenebilmektedir. Günümüzde yerli ve yabancı birçok hazır yem firması atçılık dünyasına hizmet vermektedir. Bu hazır karışımlar sayesinde beslenme programları daha kolay hazırlanabilmektedir.
Ancak bu yazıda üstünde durmak istediğim asıl konu hangi ata hangi yemden kaç kilo verilmesi gerektiğinden ziyade genel at besleme alışkanlıklarımızın nasıl olması gerektiğidir. Atın sindirim sisteminin genel özellikleri ve doğal alışkanlıkları dikkate alındığında bu sorunun cevabı çok da karmaşık değil aslında.
Öncelikle atın sürekli olarak taze ve temiz içme suyuna ulaşabilmesi beslenme açısından oldukça önemlidir. Kova içerisinde uzun süre beklemiş sular hem zevkle tüketilmez hem de içinde bakteri üremesine müsait olduğundan sindirim sistemi problemlerine yol açabilir. Hem hijyenik sebeplerden ötürü hem de atın istediği zaman su içmesini sağlamak amacıyla ahırlarda otomatik sulukların tercih edilmesi yerinde olacaktır. Bu sayede çalışmadan önce ve sonra su kısıtlaması yapmanıza da gerek kalmayacaktır.
Doğal hayatında günde 18-20 saat otlayan atınıza mümkün olduğunca sık ve az porsiyonlarla yem ve ot vermek onun beslenmesi için yapabileceğimiz en iyi uygulamalardan biri olacaktır. Bu ağız ve diş sağlığı için de önemlidir. Bu sayede atınız daha fazla çiğneme yapacak ve dişlerinin daha seyrek aralıklarla törpülenmesi gerekecektir. Yemleme ve ot verme sıklığını günde en az 3 defa olacak şekilde ayarlamak atın sağlığını korumasına katkıda bulunacaktır. Bu durum işletme için önemli bir iş yükü artışına da neden olmayacaktır. Ayrıca kullanılan ot ve yemlerin taze ve kaliteli ürünlerden tercih edilmesi önemlidir. Böylece atınız verilen gıdayı keyifle tüketirken, bozuk ya da içinde yabancı cisim bulunan gıdaların sebep olabileceği olumsuz durumlar önlenebilecektir.