100 yıl önce Ruslara esir düşen Türk subayı anlatıyor
“Dünya dünya olalı böyle bir faciayı görmemiştir… Osmanlı devletinin eşini bir daha göremeyeceği, hazırlayamayacağı, ihtiyatları hariç, tam mevcutlu üç kolordu enkaz haline geldi… Her şeyden çok Rus kumandanlarının bu basit yaşayışlarına şaşıyordum. Bizim tabur kumandanının seçme erlerden tam iki manga maiyeti vardı. Pek açık bir gerçektir ki olgun kafalar gösterişten haz duymazlar…”
Türkiye üç gündür Suriye sınırında düşürülen Rus uçağıyla başlayan gerilimle yatıp kalkıyor. Yandaş kalemler cehalet ve hamasetle savaş çığlıkları atarken, bu cehaleti iktidarına katık ederek büyüyen Erdoğan, tüm dünyanın tepkisini çeken bir dille Türkiye’nin içine sürüklendiği ateş çemberini iyice alevlendiren açıklamalar yapmaktan geri durmuyor…
Yandaş gazeteler, Rusya, İran ve Çin’e hezeyanlı ifadelerle haddini bildiren başlıklar atarken, Almanya lideri Merkel’in düşürülen uçak konusunda ‘gaz veren’ açıklamalarını, “Merkel’den Türkiye’ye destek” diye duyurdu...
Rusya’dan ardı arına sert açıklamalar ve beraberinde yaptırımlar geliyor. Böylesi havaları seven savaş çığırtkanlarının sesi daha bir gür çıkıyor…
Mevsim kış…
Gelin bugüne bir de zamanın gerisinden bakalım. 100 yıl öncesine gidelim. Muhterislikte bugünkü ardıllarını aratmayan Enver Paşa’nın hezeyanları yüzünden Ruslarla girilen savaşta, Allahüekber Dağlarında donarak ölen on binlerce Anadolu çocuğunun cesetlerinin onar onar toprağa gömüldüğü günlere…
Bugün, Birinci Dünya Savaşı’nın patlak vermesinin ardından Londra’daki eğitimini bırakıp, ülkesine dönen ve orduya yazılan Mülkiyeli Faik Tonguç’un öyküsünü anlatmak istiyorum sizlere...
AKP’nin seçimleri yeniden kazanmasının ardından haritadan kendisine kaçacak ülke arayanların geyiklerinin yapıldığı şu günlerde, yaşadığı dönemde herkesin elde edemediği olanakları Londra’da arkasında bırakarak yurdunu savunmak için evine dönen Faik Tonguç’un öyküsü tam bir ruh bileyleyicisi...
1914 yazında orduya kaydolan Faik Tonguç, aldığı eğitimin ardından Sarıkamış faciasının ardından Doğu cephesinde Ruslarla süren sonuçsuz çarpışmaların tam ortasında bulur kendini. Sivas ve Erzincan üzerinden geldiği Erzurum’da ve sonraki günlerde Ruslara esir düştüğü dönemde yaşadıklarını günlüğüne not eden Tonguç’un anıları, 1960 yılında kitaplaştı.*
OSMANLI’NIN EŞİNİ BİR DAHA GÖREMEYECEĞİ KOLORDULAR ENKAZ OLDU
Gelin şimdi bundan tam 100 yıl öncesine gidelim idealist bir Türk gencinin, Faik Tonguç’un kılıç gibi keskin gözlem ve analizleriyle dolu notlarının satır aralarına dalalım…
“29 Ocak 1915… Doğu Cephesi'ne doğru… Erzincan'dan hareketimizin yedinci günü, birçok köyü geçtikten sonra geceleri çadırda kalarak Ilıca'ya vardık... Üç saatlik yolumuz kalan Erzurum büyük bir ovanın doğusuna yaslanmış, uzaktan görünüyordu... Şehirde üst baş perişan, soluk yüzlü, zayıf, bitkin, hasta, yaralı subaylarla konuşarak birçok acı gerçeği öğreniyorduk. Hemen hepsi bu felaketin biricik yaratıcısı Enver Paşa'yı gösteriyorlar; 'buradan kaçması biraz geç kalsaydı canına okuyacaktık' gibi sözlerle harbiye nazırına, kahvede yüksek sesle, hiç çekinmeden, korkmada, en ağır küfürleri, hakaretleri pervasız savuruyorlardı. Görüştüğümüz çeşitli rütbelerdeki subayların anlattıklarına göre, Osmanlı devletinin eşini bir daha göremeyeceği, hazırlayamayacağı, ihtiyatları hariç, tam mevcutlu üç kolordu (9., 10., ve 11. kolordular), savaş başladığı zaman tasavvur edilemeyecek bir savaş gücünde bulunuyordu. 10. Kolordu topçu, makineli tüfek, kadroları tam olarak 1034 subay, 59.897 er, 10.768 beygir, 1012 öküz ve mandadan ibaret bir kuvvetle taarruza başladığı halde, dönüşte 4.500 kadar bir kuvvetle enkaz haline gelmişti.
‘BAŞKUMANDAN VEKİLİ TAARRUZ EMRİNİ BERLİN’DEN ALMIŞ’
Ordu kumandanı bulunan deneyimli ihtiyar paşa, bu mevsimde, bu yörede bir askeri harekâtın uygun olmadığını, ilkbahara bırakılmasını istiyor; başkumandan vekili, harbiye nazırı, İstanbul'dan geliyor, hemen taarruzun başlamasını emrediyor. Kışın şiddetle hüküm sürdüğü bu mevsimde taarruza geçmenin doğru olmadığını sağdan soldan tekrar edenler olmuşsa da her ne sebeptense harbiye nazırı fikrinde ısrar ediyor; başkumandan vekiline hocalık etmiş olan yaşlı paşayı İstanbul'a gönderiyor, ordu erkânını gençleştiriyor, kumandanlıklara genç paşalar tayin ediyor ve derhal taarruz harekâtına geçiliyor. Bu aceleye sebep olarak herkes bir şeyler söylüyorsa da, benim gibi subay bile olmamış bir onbaşı için bu söylentilerin araştırılıp belgelenmesine, soru sormasına doğal olarak imkân yoktu. Bu faciaların sebebi ve yapanların gerçek çehresi hatır gönül tanımayan tarih sayfalarına geçecekse de, şimdilik söylentilerin en kuvvetlisi şudur: Başkumandan vekili bu taarruz emrini Berlin'den almış. Almanların Doğu cephesindeki Rus kuvvetlerinden bir kısmını Kafkas cephesine çektirmek için Alman başkumandanının emir ve onayıyla, her ne pahasına olursa olsun, bu taarruz felaketi adeta isteyerek yapılmış.
Avrupalı devlet adamları, o derece bencil, milli menfaatlerine o kadar düşkün insanlardır ki, bu uğurda müttefiki ve silah arkadaşı da olsa, bir başka milletin varlığını tehlikeye atabilecek durumlar yaratmakta asla tereddüt göstermediklerini, özellikle Doğu milletlerini ikinci, üçüncü derecede insanlar arasında saydıklarını, bu milletlerin tarihini biraz bilenler, bu milletler az çok temasta bulunanlar pekiyi bilirler.
‘KASABANIN BOŞ YERLERİ CESET ÇUKURLARIYLA DOLUYDU’
Tortum kazasının merkezi olan Nihan kasabasına geldik... Kar kalkmıştı. Kızılkilise'nin sert rüzgârından burada eser yoktu ama Sarıkamış faciasına ait sahneler pek bol görülüyordu. Hastane yapılan damlar, evler, hasta ve yaralılarla doluydu. Kasabanın boş yerlerinde, her biri 20-20 ceset alabilen geniş çukurlar kazılmış bunlardan bazıları dolmuş, ötekilerin dolması bekleniyordu... Geceyi geçirmek için hastası bulunmayan bir dam altı bulmak bir mesele oldu. Hastalıktan korunmaya elden geldiği kadar çalışıyorduk. Cansız, yarı canlı insanın olmadığı, bir gece geçirecek yer bulamadığımız için bir kaç arkadaş Yukarı Livkav yolunu tuttuk... Her taraf, her türlü hastalığın mikrobuyla doluydu. Bilhassa tifo ve tifüsün askerlerden köylüye bulaşarak yaptığı tahribatlar korkunçtu. Binlerce aile sönmüş, köyler tenhalaşmış ordunun verdiği zayiatın bir kaç mislini halk vermişti. Evinde misafir kaldığımız Mustafa Ağa boynunu bükmüş, üzgün ve kadere boyun eğmiş bir halde diyordu ki; 'köyümüzde 15 kadar ihtiyardan başka kimse kalmadı, hele çocuklar toptan bitti, halimiz böyle ne olacak?' Zavallı adamın gözyaşları aksakalını ıslatıyordu. Facianın korkunçluğunun elle tutulur bir durumda olduğu, geçtiğimiz yerlerde aksakallı dedelerle, yüzü buruşmuş ninelerden başkasının görülmemesinden belliydi. (Sayfa 18-22)
İNSAN ETİ YİYEREK YAMYAMLAŞAN KORKUNÇ BAKIŞLI KÖPEKLER
9 Mart 1915… 10. Kolordu'nun merkezi olan İd (Narman) kasabasına geldik... Şimdiye kadar gördüğümüz kasaba ve köyler içinde İd birinciliği kazanmıştı. Sokaklardan geçerken topuğa kadar yükselen çamur içerisinde, daha gömülmelerine vakit bulunamamış bir cesedin koluna, bacağına basmadan geçmek mümkün olmuyordu. Dam içlerinde tüyler ürpertici manzaralar; kapısının üstünde 'şehitler mezarlığı' yazılı levhası bulunan dört duvar arasındaki ölü yığınları; savaştan önce kışla olan büyük bir binada, birbiri üzerine yığılmış, kereste taşır gibi iplerle sıkı sıkı sarılmış, düşüncesizlik, adaklık kurbanların yüklü bulunduğu kağnıların hazin hazin ses vererek gelişleri, ağırları yarı açık, sönmüş gözleri arasından toprağın doymak bilmeyen midesine atılmalarını bekleyen ölüler, insan eti yiyerek domuz gibi olmuş, yamyamlaşmış bir sürü köpeğin korkunç bakışları, insanın duygularını, düşüncelerini felce uğratacak ve yaşadıkça hafızasından silinmeyecek hatıralar.
‘DÜNYA DÜNYA OLALI BÖYLE BİR FACİAYI GÖRMEMİŞTİR’
Birbiri üzerine yığılmış, tepecikler meydana getirmiş bu cehalet şehitlerinin hemen hepsi tifo, ateşli humma ve özellikle tifüsün yaptığı tahribattan ileri gelmişti. Bu bahtsız, küme küme yatan Anadolu çocukları karşısında arkadaşlarının ne düşündüklerini bilmiyorum, ben bu sahneleri olduğu gibi anlatamadığıma esef ediyorum. Güçlü bir yazar bu manzaraların ilhamıyla ciltler dolusu eser vücuda getirebilirdi. BU sahnelerin destanı yazılmalı, gelecekteki Türk nesillerine bırakılmalı. Çünkü dünya dünya olalı böyle bir faciayı görmemiştir. Bu faciaları yaşayan, bu dram içinde bulunan amir ve subaylar arasında kalem sahiplerinin, gelecek kuşaklara ders olacak kıymetli eserler bırakacaklarına şüphe yoktur.**
‘BU 200 BİNİ AŞAN ASKERİ MAHV-Ü PERİŞAN EDEN BU YAKIŞIKLI MIYMIŞ?’
Bu sırada garip bir çağrışımla Meşrutiyetin ilanı senelerini hatırlıyorum: Okulda bir toplantı yapıyoruz. Sadrazam Kamil Paşa, hürriyet kahramanları Niyazi, Enver Beyler okulumuza şeref veriyorlar. Onları alkış tufanına boğuyoruz. Bir torba kemik haline gelmiş, boyuna çenesini oynatan, koltuğa gömülmüş ihtiyar kurt, göz ucuyla hürriyet kahramanlarını inceliyor, bizse sesimiz çıktığı kadar 'Yaşasın Niyaziler, Enverler, varolsun hamiyetli askerler' şarkısı ve marşıyla sınırsız bir heyecanla sınıfta kıyameti koparıyoruz... Enver Bey kimsenin yüzüne bakmıyor, içten pazarlıklı, ciddi ve sıkılgan bir tavır alarak gözlerini yere dikmiş, şimdi o durgun haliyle gözlerimin önüne geliyor ve canlanıyor. Bu 200.000'i aşan askeri mahv-ü perişan eden bu utangaç, yakışıklı genç miymiş? Anlattıklarına göre bu felaketin biricik sorumlusu oymuş... (sayfa 23-24-25)
RUSLARA ESİR DÜŞÜŞ: ‘DÜŞMAN AVCILARININ ATEŞİNE MARUZ KALDIM’
11 Temmuz 1916. Sabahın erken saatlerinde solumdaki alan cephesinde hafiften bir tüfek ateşi başladı. Karşımızdaki tepelerde de düşman (Rus) askerlerinin kaynaştığı görülüyorsa da bize karşı henüz bir hareket yoktu. Öğleye doğru, 89. Alay cephesinde ateş şiddetlendi, karşımızdaki düşman piyadeleri, birer ikişer ateşe başlayarak suskunluğu bozdular... Cephemdeki düşman ilerleyememişse de, sağdan ilerleyen düşman avcılarının yan ateşine maruz kalmıştım... Çekilmek imkânımız kalmamış, bir kapanın içine düşmüştük. Gayriihtiyari elimdeki tüfek düştü, vücudumu soğuk bir ter kapladı, ne yapacağımı şaşırıp ayakta kalakalmıştım. Asker olan bitenden habersiz ateş edip duruyordu. Sağ tarafım da bir saat önce kapanmıştı. Ateşi bitirdim. Ateşimizin kesilmesi üzerine, cepheden, sağdan, soldan, geriden koşarak bize yaklaştılar. Bölük cephesi geniş olduğundan askerler dağınık haldeydi. Yanımda bulunan, yaralılarla birlikte 17 neferle teslim oldum...
‘RUS TÜMEN KOMUTANIYLA BİR SAATTEN FAZLA KONUŞTUK’
O akşam getirildiğim yer tümen karargâhıymış. Uzun boylu, kırçıl sakallı, Rus'tan çok Çerkez’e benzeyen tümen kumandanının çadırına götürüldüm... Tümen kumandanıyla bir saatten fazla konuştuk... Koca bir tümen kumandanının yaşayışına hayret ediyordum. Bu basit yaşayışa bakarak insan bunun bir kumandan olduğundan şüphe ediyordu! Bir konik çadır, yere buğday sapları serilmiş, üzerine bir yamçı almıştı. Genç bir subay, teklifsizce kumandanın yanında ayaklarını uzatmış, yan gelmiş oturmuştu. Çadırın içindeki eşya iki zembil, üstünde mum yanmakta olan bir gaz sandığından ibaretti...
‘RUS KUMANDANLARININ BASİT YAŞAYIŞLARINA ŞAŞIYORDUM’
Her şeyden çok Rus kumandanlarının bu basit yaşayışlarına şaşıyordum. Pek açık bir gerçektir ki olgun kafalar gösterişten haz duymazlar. Rus aydınları içinde de böyle yüksek bir sınıfın bulunduğundan şüphe yoktu. Osmanlı ordusundaki yüksek düzeydeki kimselerin tantana ve debdebeyle yaşamaya olan hevesleri Batı kültürü alsalar da kafaların Doğulu kalışından ileri gelse gerek. Bizim ordu kumandanının azamet ve saltanatını, geçen sayfaların birinde tasvire çalışmıştım. Ordu kumandanının yaşayış tarzı, ele geçen fırsat ve imkân oranında tabur kumandanlarına kadar taklit edilmeye çalışılırdı. Taburun iaşe subaylığını yaptığım zaman alay karargâhı taburumuzda misafirdi. Alay askerlerine 47 kişilik erzak çıkardı. Hizmetçiler, seyisler, emir erleri vs...
‘BİZİM KUMANDANIN SEÇME ERLERDEN İKİ MANGA MAİYETİ VARDI’
Bu askerlerin bölüklerde çavuşluk, onbaşılık yapabilecek askerler olduğunu söylemeye hacet yoktur. Genç, dinç, açıkgöz neferler bu gibi yerlere sokulmanın bir yolunu buluyorlardı. Bizim tabur kumandanının seçme erlerden tam iki manga maiyeti vardı. Alayla bir yere gidildiği zaman, her şeyden önce kumandanın rahatı düşünülür, dağ başlarında, karlı, fırtınalı havalarda bile alay henüz tertibatını almadan, maiyetteki efrattan başka taburlardan angarya çıkarılır, kumandanın çadırı, karyolası kurulur, yatağı yapılır, yemeği hazırlanır, sonra başka işlere sıra gelirdi. Taburların erzakını taşımak için tahsis edilen hayvanlar, kumandanın yatacağı karyola, odun, erzak sandıklarını taşırlardı. Kısacası bir adamın yoksunluk çekmemesi için ne yapılması gerekiyorsa hepsi yapılırdı... Her ihtiyaçları bölükteki arkadaşlarından fazla temin edilen maiyet askeri büyücek ve dolu olan çantalarını da hayvanlarla taşıdıkları için, bu askere gıpta ederek, 'şu askerin yerinde ben olsaydım' diyen subay arkadaşlar olurdu. Gâvur Dağlarında bir gün alay kumandanının çadırına gitmiştim, kayalıklar oyularak kısmen zeminlik haline getirilen bu yerde sıcaktan ter içinde kalmıştım. Biz ileri hattaki subaylar ise bir bardak çay yapamıyor, askerlerden her gün bir ikisi donuyordu... Bu kadar varlık ve bolluk içinde, tam mevcutlu büyük birliklere kumanda eden bu adamların basit yaşayışlarını görerek hayret ve şaşkınlıktan kendimi alamıyordum. Bir tümen kumandanının yamçısına sarılarak çayır üstünde oturması, bana pek garip ve acayip geliyordu.” (Sayfa 145-151)
FAİK TONGUÇ KİMDİR?
Faik Tonguç 1889’da Çorum’da doğdu. Mülkiye Mektebini bitirdikten sonra ailesi onu dil eğitimi için Fransa’ya yolladı. İngiltere’deki öğrenciliğini sırasında Birinci Dünya Savaşı’nın çıkması üzerine yurda dönüp savaşa katıldı. Cephede ve esir kamplarında geçen dört yılının anılarını kitapta topladı. Yurda döndükten sonra kaymakam olma imkânına rağmen, Ankara’da kaldı ve hayatı boyunca uğraşacağı ticarete atıldı. Kitapları, okumayı ve okutmayı hep sevdi. 1964’te doğum yeri olan Çorum’da kendi adını taşıyan bir çocuk kitaplığı inşa ettirdi ve evindeki kitapları da bu kitaplığa bağışladı.
*(Birinci Dünya Savaşı’nda Bir yedek subayın anıları, Faik Tonguç- İş Bankası Kültür Yayınları 5. Baskı. Temmuz, 2015. Faik Tonguç fotoğrafları kitaptan alınmıştır)
**(Yazar bu temennisini not ettiği günlerden 45 yıl sonra Sarıkamış faciasını anlatan birçok eser yayınlanmışsa da kütüphaneleri dolaşıp pek çok eser karıştırmasına rağmen bu faciayı layıkıyla tasvir eden bir esere rastlamadığını üzülerek not düşmüş)
Yusuf Yavuz
Odatv.com