İşçilere bir günlük çalışmaları karşılığında ve temel gereksinimlerinin karşılanması amacıyla verilen asgari ücret (minimum ücret) nedir? Nasıl belirlenir, Minimum ücret işçi ve ailesinin sosyal ve ekonomik hayatlarını en iyi şekilde idame ettirecek seviyede mi? Diğer ülkelerde ve ülkemizde verilen bu ücret arasındaki fark ne kadar? Bugünkü yazımızda ülkemizde yaşayan 28.5 milyona yakın asgari ücretliyi ilgilendiren bu soruların yanıtını bulmaya çalışacağım.
Ülkemizde yaklaşık 10 milyon kişi yakın asgari ücrete tabii bir ücretle çalışmaktadır. TÜİK’in yayınladığı verilere göre ise Türkiye’de istihdam edilenlerin sayısı yaklaşık 28,5 milyondur. Bu veriler değerlendirildiğinde, Türkiye’de çalışan nüfusun üçte birinden daha fazlasının minimum ücret civarında bir ücretle çalışmaya ve geçinmeye çalışmaktadır.
Bu ücret, sadece asgari ücretliyi değil, toplumun büyük bir kesimini de ilgilendirmektedir. Bu ücretin genel ücret artışını etkilemesinin yanı sıra, sosyal güvenlik primlerinin alt ve üst sınırlarının asgari ücrete göre belirlenmesi ve işsizlik ödeneklerinden emeklilik aylıklarına kadar pek çok ödemenin minimum ücret miktarından etkileniyor olması; konunun ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.
Asgari Ücret Nedir?
Bir insanın veya bir ailenin en temel ihtiyaçları olan, beslenme, barınma, giyim, ısınma, ulaşım gibi ihtiyaçlarını karşılamasına yetecek şekilde düzenlenen, bir çalışana verilebilecek en düşük ücret anlamına gelir. Bir ülkede hangi iş kolunda ve hangi yasaya tabi olursa olsun, bir işçiye verilebilecek en düşük maaşı temsil etmektedir. Bir işçiye devlet tarafından belirlenen bu ücretin altında bir ücret verilemez. Günlük hesaplanıp aylık ödenen ücret olarak da bilinmektedir.
Uluslararası Hukukta Minimum Ücret
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin 23. maddesine göre, çalışan herkesin kendine ve ailesine insanlık onuruna uygun bir yaşayış sağlayan ve gerekirse her türlü sosyal koruma aracılığıyla da tamamlanan adil ve elverişli bir ücret alma hakkı var.
Bununla birlikte, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) 131 Sayılı Asgari Ücret Tespitine İlişkin Sözleşmesi’ne göre; işçinin ve ailesinin ihtiyaçları, genel ücret seviyesi, hayat pahalılığı, sosyal güvenlik yardımları ile diğer sosyal grupların göreli hayat standartları; asgari ücretin belirlenmesinde dikkate alınması gereken unsurlardan. Türkiye bu Sözleşmeyi hala onaylamamış olsa da imzacısı olduğu Avrupa Sosyal Şartı da taraf ülkelere benzer bir yükümlülük getiriyor.
Avrupa Sosyal Şartı’nın 4. maddesine göre, “Tüm çalışanların, kendileri ve ailelerine iyi bir yaşam düzeyi sağlamak için yeterli ve adil bir ücret alma hakkı” mevcut. Ancak birçok işçi örgütü, Türkiye’de bu maddeye uygun hareket edilmediğini ve asgari ücretin belirlenmesinde işçinin ailesinin hesaba katılmadığını dile getiriyor.
Dünyada Asgari Ücret
Bu ücretin tespit yöntemi, ülkeden ülkeye değişiyor. Amerika’da ve Brezilya’da minimum ücret doğrudan hükümet tarafından tespit edilirken, Norveç ve Danimarka gibi İskandinav ülkelerinde minimum ücret, toplu sözleşmeler ile belirleniyor. Türkiye’de ise Almanya ve Birleşik Krallığa benzer şekilde, hükümet ve sosyal tarafların müzakereleri sonucunda minimum ücret miktarına karar veriliyor.
Bununla birlikte, ülke bazında asgari ücret miktarlarının kıyaslanması için satın alma gücü paritesine bakılıyor. OECD’nin yayınladığı verilere göre; asgari ücretin satın alma gücü sıralamasında Türkiye, 31 OECD ülkesi arasında 17. sırada geliyor.
Ne Zaman ve Nasıl Uygulanır?
Minimum ücretin en fazla 2 yılda bir güncellenmesi zorunludur. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı öncülüğünde ve Asgari Ücret Komisyonu’nca belirlenen yeni ücret tutarı Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girer. Yayınlandığı ayı takip eden aydan itibaren tüm iş kolları ve işçiler için geçerli olur.
Minimum ücret bir işçiye verilebilecek en düşük ücreti ifade eder. Buna göre çalıştığı iş kolu hangisi olursa olsun bir işçiye bu ücretten daha düşük bir ücret ödenemez. İşçiyle yapılan iş sözleşmesi ya da toplu iş sözleşmelerinde bu ifadenin aksine bir hüküm eklenemez. İşçilere yapılan ek ödemeler, sosyal yardımlar vb. sebebiyle asgari ücretten kesinti yapılamaz.
Asgari Ücretten Hangi Kesintiler Yapılmaktadır?
Minimum ücret, tüm işçi bölümlerini kapsayacak şekilde günlük olarak belirleniyor. Günlük hesap üzerinden de Aylık ve Saat ücreti hesaplanıyor. Net hesaplanıp brüt olarak ilan edilen asgari ücrette brüt tutar hesabından, Damga Vergisi ile Gelir Vergisi, İşsizlik Fon Payı ve SGK İşçi Payı kesilmektedir.
Asgari Ücret Ödemelerinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar;
- Minimum ücreti temsil etmektedir.
- İşçiye bu ücretten daha düşük bir maaş verilemez.
- Bu ücretten daha düşük maaş verilmesi durumunda işçi başına aylık ceza 289,00 TL’dir.
- Asgari ücretin altında maaş verilmesi işçi için haklı fesih nedeni sayılmaktadır.
- Vergi diliminden dolayı minimum ücretin düşmesi nedeniyle fark AGİ ilave edilir.
- Asgari Ücretli çalışan aylık en fazla 195 saat çalışabilir, üzeri mesai isteme hakkını doğurur.
- 2020 yılında asgari ücret destek tutarı 75,00 TL’dir.
- Gelir Vergisi, Damga Vergisi, Sigorta Primi İşçi Payı ve İşsizlik Sigortası Primi İşçi Payı kesilmektedir.
- Haciz tutarı ücretin üçte birinden çok dörtte birinden az olamaz.
- 31 çeken aylarda işçiye asgari ücretliye 1 günlük fazla ücret ödenecektir.
Asgari Ücret Tablosu
- Brüt Asgari Ücret Oranı: 2943.00 TL,
- Sigorta Primi İşçi Payı: 412,02 TL
- İşsizlik Sigortası Primi İşçi Payı: 29,43 TL,
- Gelir Vergisi Matrahı: 2501,55 TL
- Gelir Vergisi: 375,23 TL
- Damga Vergisi: 22,34 TL
- Kesintiler Toplamı: 839,02 TL
- Asgari Geçim İndirimi (Bekâr ve Çocuksuz): 220,73 TL
- NET ÜCRET (Asgari Ücret + AGİ Dahil): 2324,70 TL’dir.
Dünyada en yüksek asgari ücret ise yıllık 28 bin 768 dolar ile Avustralya’da uygulanıyor.
Bir önceki yazımız olan Bekçi Maaşları Ne Kadar? başlıklı makalemizde Bekçi Kimdir?, Bekçi Maaşları Ne Kadar? ve Bekçi olabilmenin Şartları Neler? hakkında bilgiler verilmektedir.