Türkiye’nin referandum sürecinde Avrupa ile yaşanan kriz gündeme damgasını vurdu. Dimitrios Triantaphyllou ve Soli Özel yaşananları Cibali Postası’na değerlendirdi
Türkiye, 16 Nisan 2017’de 18 maddelik anayasa değişikliğinin oylanacağı bir referanduma gidiyor. Bu seçimin Türkiye’nin geleceği için çok önemli olduğu herkes tarafından kabul ediliyor. ‘Evet’ cephesi de ‘hayır’ cephesi de yurt içinde çalışmalarını hali hazırda devam ettirirken yurt dışındaki seçmenlerin de kullanacağı oylar seçimin kaderini etkileyecek önemli bir etken.
Türkiye’de 16 Nisan’da gerçekleşecek olan seçimler, yurt dışı temsilciliklerinde 27 Mart’ta başlayıp 9 Nisan’a kadar sürecek. 16 Nisan’da oy kullanabilecek seçmen sayısı 52 milyon 695 bin iken bu tarihler arasında oy kullanabilecek yurt dışı seçmen sayısı ise 2 milyon 928 bin. Oyların yüzde 5 civarını oluşturan yurt dışı seçmenlerine yönelik propaganda çalışmaları da taraflar için önem arz ediyor. Yurt dışı seçmenlerine yönelik propaganda yapmak isteyen iktidarın ise Avrupa’da planladığı etkinlikler iptal ediliyor. Önce Almanya’da Adalet Bakanı Bekir Bozdağ’ın toplantısının iptalinin ardından siyasilerin sözlü atışmaları ufak çaplı bir krize yol açmıştı. Bu krizi Avusturya, İsviçre gibi ülkelerin de etkinliklerine tepkisi izlerken Aile ve Sosyal Politikalar Bakanı Fatma Betül Sayan Kaya’nın Hollanda’ya alınmaması üzerine yaşananlar ciddi bir kriz yarattı.
d
“DURUMUN ASIL ÖZETİ: SİYASETİN DİPLOMASİYE BASKIN GELMESİ”
d
Kadir Has Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Başkanı Doç. Dr. Dimitrios Triantaphyllou olup bitenleri şöyle değerlendirdi.
– Diplomasi pratiği açısından, şu anda Türkiye ve Hollanda arasındaki gerginliği nasıl yorumlayabiliriz?
Bence şu an tüm uluslararası ilişkiler ve diplomasi kuralları ihlal edilmiş durumda. Durum kontrolden çıktı, çünkü siyasi duruş olaylara çok fazla dahil oldu. Ve bu yüzden diplomasinin nasıl işleyeceğine dair temel kurallar ya da bir ülkenin kamu görevlilerinin diğer bir ülkede nasıl kampanyalar yürütebileceğine dair kurallar biraz çiğnendi. Türkiye’de, yurt dışında kampanya yapmayı yasaklayan bir yasa olsa da aslında bu illegal bir durum değil. Yunanistan’daki seçimler öncesi siyasi partilerin yurt dışında kampanya yaptığını biliyoruz. Gidip potansiyel oy verenlerinizle konuşabilir ya da kampanyanıza bağış toplayabilirsiniz. Yine de Türkiye’deki durumun fazla siyasileştirildiğini düşünüyorum; özellikle de zamanlama konusunda. Bunların hepsi Hollanda seçimlerinden sonra yaşanamaz mıydı? Neden şimdi? Neden bu kadar rest çekildi? Bildiğimiz kadarıyla kapalı kapılar arkasında Hollanda ve Türkiye arasında üst seviyelerde görüşmeler oldu. Buna rağmen, durum Hollandalı otoriteleri zor durumda bıraktı. Ama aynı şekilde Türk otorite ve kurumlar da zor durumda. Mesela Dışişleri Bakanı’nı zor durumda bıraktı. Çünkü Dışişleri Bakanlığı kurumu bir devleti temsil eder, herhangi bir partiyi değil. Demem o ki politik olarak hem Türkiye hem de Hollanda’daki seçimlerin arefesinde olay çok yanlış bir zamanda ortaya çıktı. Hollanda’da seçimler olmasa idi çok daha kolay yollardan çözüm bulunabilirdi.
Şimdilerde gördüğümüz haberlere göre, Dışişleri Bakanı Fransa’ya gitti ve orada konuştu. Almanya ile 16 Nisan’a kadar kampanya yapılabilmesi için çözümler aranma yolunda. Şu anda olan şey çok yakında dinecek bir ateş. Çünkü bu durum kimsenin yararına değil. Hollanda büyük bir ülke olmayabilir ama AB’nin kurucu üyelerinden. 16 milyon nüfusa sahip ve Türkiye için önemli bir ticari partner. İki ülke arasında geleneksel olarak iyi ilişkiler süregeliyor. Şu anda olan durumun asıl özeti: siyasetin diplomasiye baskın gelmesi. Ya şu anki ortamın gerginliği ya da yaklaşan seçimlerin beklenen sonuçlarının tatminkar olmamasından kaynaklanan bir durum. Ve bu, olan biteni manipülasyona açık hale getiriyor.
d
“BU BİR SAVAŞ SEBEBİ SAYILIRDI…”
– Türkiye’nin olaylara tepkisinde, ‘Nazi artıkları’ ‘Laleleri geri göndermek’ gibi ifadelere tanık olduk. Bunlar bize yeni bir diplomasi dilinin doğduğunu mu gösteriyor?
Bunun yeni bir diplomasi dili olup olmadığını bilmiyorum. Bildiğim şey; diplomasi pratiği yüzyıllardır süregelen bir kavram. Ve sürekli üzerine eklenerek genişler. Diplomaside kurallar ve gelenekler vardır. Bu ifadeler etkisi olan politik söylemler. Bu söylemlerin ülkelerin dış politikaları üzerinde etkisi var. Bu yüzden diplomatlar, bizim örneğimizde Türk diplomatlar, uzun vadede bir yararı olmayacak olsa da çizgiyi takip etmek zorundalar. Bunların hepsi siyasi söylem.
Fakat Nazi artığı benzetmesi gerçekten hassas bir konu. Çünkü, tüm Avrupa toplumu nasyonal sosyalizmin bedelini ödemiştir. Sadece sistematik olarak katledilen Yahudiler değil, işgal altındaki ülkeler de çok çekti. Meseleyi Hollanda’ya Nazi kalıntısı diyerek nazizm ile eşit tutmak gerçeküstü. Ama önemli olan, nerede söylendiği. Eğer Türkiye Cumhuriyeti’nin başbakanı ya da cumhurbaşkanı, Hollanda Krallığı’nın başbakanına ya da kralına bunu söylese idi, bu bir savaş sebebi sayılırdı. Fakat bunu oy verenlere söylediğin zaman bu siyasi bir söylemin parçası haline geliyor ve diğer taraf da bunu pek tabii biliyor.
Tekrar ediyorum, her şey düzelecek. Maalesef, unutulamayacak. Bugünün uluslararası ilişkiler dünyasında, Birleşmiş Milletler binasının önünde bayrağı olan 190’a yakın ülke var. Hepsi birbiriyle çok mu iyi anlaşıyor? Hayır. Kimi zaman birbirleriyle savaşıyorlar mı? Evet. Ama her zaman için rasyonel liderler tarafından yönetildiklerini varsayıyoruz. Liderlerden kastımız sadece bir kişi değil, tüm sistem. Aksi halde sürekli savaş halinde olurduk. Cumhurbaşkanı tüm bunları söylüyor, ama Hollanda’ya savaş açacağını ya da Hollanda ile tüm ilişkilerini keseceğini söylemiyor. İşte burası akılcılık kısmı. Ve Hollandalı makamlar söylenenleri siyasi bir söylemin parçası olarak görüp umursamıyorlar. Diplomatik olarak tepki göstermek istediğinde, farklı yöntemler denersin. Mesela Hollanda Büyükelçisi’ni tatil dönüşü ülkeye almazsın. Ama bu dahi bir dizi tartışmadan sonra alınabilecek bir karar.
d
“DIŞİŞLERİ BAKANI’NIN BU AĞIR SÖYLEMİ KULLANMASI DAHA TUHAF”
– Bu krizin geleceğini nasıl görüyorsunuz? Dünyadaki benzer örnekler aynı şekilde çözülebildi mi?
Söylemler siyasi nedenlerle ağır olabilir ama zamanla görüşmeler yapılır ve kriz çözülür. Ben şu anda kimin ne dediğine pek önem vermeyeceğim. Ama şunu da eklemeliyim ki bana bir Dışişleri Bakanı’nın bu ağır söylemi kullanması bir başbakanın kullanmasından daha tuhaf geliyor. Çünkü Dışişleri Bakanı dış politikadan ve diplomasiden sorumlu olmalı.
Demem o ki, yaşadığımız tüm bu kriz siyasetin diplomasinin önüne geçmesinden kaynaklanıyor. Çok yakında bu krizin doğduğu ortam geçecek ve krizin de onunla birlikte geçtiğine tanıklık edeceğiz.
d
“OLAYIN KRİZ BOYUTUNA GELMESİNDE SEÇİMLERİN ETKİSİ VAR”
Kadir Has Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Görevlisi Soli Özel ise yaşananlara dair soruları şu şekilde cevapladı.
– Hollanda ile krizin arka planında ne gibi faktörler var sizce?
Şimdi olayın bir kriz boyutuna gelmesinde Hollanda’da seçim Türkiye’de de referandum yapılacak olmasının bir payı var bence. Bir de krizin iki boyutu olduğunu görmek lazımdı. Bir siyasi düzeyde yaşanmış olanlar bir de diplomatik düzeyde yaşanmış olanlar. Sizin başka ülkelerde kampanya yapmanıza genelde pek karışılmıyor. Fakat bu diplomatik bir hak değil, anladığım kadarıyla. Şimdi benim anladığım, sonradan ortaya çıkıyor, zaten Sayın Başbakan da ‘bunların seçimi var, seçim geçtikten sonra gideriz’ diyor. Fakat ondan sonra ‘ille biz geleceğiz’ ısrarı oluyor. Bunun üzerine Hollandalılar hem sözlü uyarıda bulunuyorlar ‘gelmeyin’ diye hem de anladığım kadarıyla çok ama çok ağır bir diplomatik nota gönderiyorlar. Buna rağmen ısrar ediliyor. O zaman da işte Dışişleri Bakanı’nın uçağının inmesine izin verilmiyor ve kıyamet oradan kopuyor. Bu arada da Almanya’dan Aile Bakanı gönderiliyor. Onda da birtakım tatsız detaylar var. Can sıkıcı. Fakat ondan sonrasında da anladığım kadarıyla gerek Bakan hanımefendiye gerekse de Türk diplomatlarına diplomatik adapla bağdaşmayacak birtakım davranışlarda bulunulması var. Şimdi dolayısıyla siyasi düzeyde her iki tarafta da üzerlerindeki seçim baskıları nedeniyle oportünistçe davranma ithamında bulunmamız mümkün. Fakat profesyoneller açısından da diplomatik olarak yapılmaması gereken bir şeylerin yapılmış olduğunu da en azından şimdiki bilgilerimle anlıyorum. Ha bu arada da sanırım Rutte’ye yaradı bu kavga. Ne kadar sert olduğunu Türkiye’ye karşı gösterebildi. Bu da belki çok rahat bir şekilde rakibi Wilders’e oy vermeyecek olanlarda da “e tamam buna da verebiliriz” sonucunu uyandırdı.
d
“İÇ POLİTİKA İLE DIŞ POLİTİKA ARASINDAKİ SINIRLAR SİLİNİYOR”
– Diplomasi dilinin kabalaşan çizgide değiştiğine dair bazı yorumlar var? Siz buna katılıyor musunuz?
E kabalaşıyor. Yani, çünkü hemen hemen her yerde galiba dış politika ile iç politika arasındaki evvelce daha keskin ya da kalın gibi gözüken sınırlar biraz siliniyor. Sistemler çok baskı altında oldukları için hemen hemen her fırsat iç politika için bir yaralanma ya da güç kazanma malzemesi haline gelebiliyor. Kamuoyları giderek çok daha fazla hesap sorar vaziyete geliyorlar. Bugünkü Avrupa ortamında da tabii Türkiye, sağcı bir politikacı için özellikle, kolay hedef gibi gözüküyor. Benzer şey burada da oluyor yani. Burada da müthiş bir Batı düşmanlığı, yok Haç-Hilal kavgası, Amerikan düşmanlığı, zaten her zaman var olan İsrail düşmanlığı… Bunlar da dış politika hedefleri için hatta genelde hani içeriye “bakın biz dışarıyla böyle ilişki kuruyoruz” diyebilmek için kullanılıyor. O da ister istemez tabi diplomatik dile yansıyor. Yani kamuoyu önünde yapıldığı zaman diplomasi, iç politikadan bağımsız sürdürülebilmesi mümkün olmuyor. O imkan daraldıkça da sanırım bu üslupta da bu bozulmaya rastlıyoruz.
– Yani bireysel iradenin katkısı olduğu kadar genel dünya sisteminin değişikliğinin de katkısı var bunda.
Tabii, ortamın da var.
– Peki, bu kriz iki ülke açısından ne gibi etkilere yol açabilir? Bu etkiler uzun süreli ya da kalıcı etkilere yol açabilir mi sizce?
Şimdi, İsrail 2010 Mayıs’ında sonunda, biri Türk-Amerikan, 9 Türk vatandaşının ölümüne yol açan bir saldırıda bulundu Mavi Marmara’ya. Bugün diplomatik ilişkiler yeniden kuruldu. Ha çok sıcak olmayabilir ama kuruldu. Üstelik de hiç bir zaman koparılmadı. Yani büyükelçilikler. Türkiye, Rusya’nın bir uçağını düşürdü. Kıyamet kopacak diye düşünüldü. İşte 7-8 ay sonra bir şekilde çıkarlar onu gerektirdiği için özürümsü bir mektubun ardından ilişkiler farklı yere gitti. Şimdi devletler arası ilişkilerde husumeti böyle ilelebet sürdürmenin kimseye yararı yok. Bunu herkesin anlayacak kadar zeki olduğunu sanıyorum. O nedenle ortalık biraz yatıştıktan sonra herhalde bir normalleşme başlayacaktır. Hollanda, Türkiye’nin çok da kolay gözardı edeceği bir ülke değil. Türkiye de Hollanda’nın çok kolay gözardı edeceği bir ülke değil. Yine anladığım kadarıyla Hollanda Başbakanı “ben gerekirse gelirim Türkiye’ye” demiş. İşte şu anda biz tabi “gelme, istemiyorum” diyoruz ama hani biraz ortalık yumuşadıktan sonra ilişkileri onarmak için bir mekanizma bulunacağını sanırım. Bir de unutmamak lazım, biz kişisel kızgınlıklarımızla hareket etme lüksüne sahibiz çünkü bu sonuçta yaptığımızın bir bedeli varsa onu kişi olarak ödeyeceğiz. Kendi kararımızın bedelidir. Devleti yönetenlerin duygusal hareket etme hakları da yoktur, bana göre. Orada 400 bin Türk yaşıyor. Bunların yanılmıyorsam yüzde 70’i çifte vatandaş, oranın vatandaşı. Sürecek bir gerginlik bunu Türkiye arzu etse de etmese de hatta Hollanda hükümeti arzu etse de etmese de onların hayatını zorlaştıracak bir toplumsal iklim de yaratır. Dolayısıyla bu işi biraz zamana yayarak geride bırakıp yumuşatmada bence herkes açısından bir yarar var.
d
BELİRLEYİCİ ETKEN REFERANDUM SONRASI AVRUPA İLE İLİŞKİLER
– Son olarak peki bu iki ülke arasındaki ilişkinin uluslararası arenada bulacağı tepkiler neler olur? Sonuçları neler olabilir?
Ya şimdi herkes kendi meşrebince olup biteni değerlendirdi. Kimisi belki Hollanda’yı daha fazla sorumlu buldu kimisi belki Türkiye’yi daha fazla sorumlu buldu. Ama herkes bu işlerin iç politikayla olan bağlantısını gördü. Bundan sonrası aslında bence bu krizin sonuçları değil de Türkiye’deki referandumdan sonra, çünkü birinci derecede de Avrupa ile olan ilişkileri etkileyecek bir şey bu tabi. Yani nitekim Avrupa Birliği genel itibarıyla Hollanda’nın arkasında da durdu. Bundan sonrasındaki aşama işte Türkiye’de referandumda çıkacak sonuca bağlı olarak tabi genelde Avrupa ülkeleriyle olan ilişkilerin nereye gideceği sorunu var. Hollanda filan da ancak bunun bir parçası olabilir.
– Yani olayın kriz boyutuna ulaşmasında belirleyici etkeni siyasi taraf olarak görüyorsunuz. Yani iç politika.
E tabii, eğer, yani Türkiye’de referandum olmasaydı Hollanda’nın orada seçimi varken kimse zorlamazdı. O nasıl Türkiye’ye çok sert davranmakla bir politik avantaj elde edeceğini düşündüyse burada da “bakın 7 düvel bize karşı” mesajını vermekte iç politika açısından bir yarar görenlerin olduğuna da şüphe yok. Yani kullanılan dile baktığınızda bu ortaya çıkıyor. Şu anda yani, Türkiye ile Avrupa ilişkilerini böyle zora sokacak ya da sıkıntıya sokacak şeylerden biri de bu yani. Avrupa’da bir seçim zinciri var. Hollanda ile başladı, şimdi Nisan sonunda Fransa’da olacak. Ardından Almanya’da Eylül ayında seçim olacak. Bakarsınız İtalya’da bile olabilir. E Türkiye’de de referandum var ve bu referandumdan sonra da belki bir erken seçim, sonuç ne olursa olsun, bir erken seçim gündeme gelebilir. O hararet içinde ilişkilerin götürülmesi lazım. Umarım bu Hollanda deneyiminden de geleceğe yönelik krizlerin nasıl yönetilmesi gerektiğine dair her iki taraf da kendince yararlı sonuçlar çıkarmıştır.