'McKinsey Düyun-u Umumiye'den de beter'
Bu Komisyonla ilgili düzenlemeler yüzlerce maddeden oluşmaktadır. İngiliz, Fransız, İtalyan ve Japon temsilciler, buna son şeklini vermek için aylarca tartışır. Bu tartışmalar sürerken, Fransa Dışişleri Bakanı, Başbakan Berthelot'a 16 Şubat 1920'de 'Türkiye Kamu Borcu ve Türk Maliyesinin Gözetimi' başlıklı bir not sunar. Notta, önce Düyunu Umumiye ile ilgili şu açıklama yapılır:
“Düyunu Umumiye'nin doğrudan doğruya vergi toplama hakkının, anlaşma gereğince genişletilmesine bir karşı çıkış olacağı sanılmamaktadır. Savaştan kısa bir süre önce Osmanlı Hükümeti'nin kendi isteği üzerine böyle bir işlem yapılmıştı. Örneğin bazı il ve sancaklarda bazı vergiler zaten Düyunu Umumiye tarafından toplandığına göre, aynı vergilerin başka il ve bölgelerde de yine onun tarafından toplanmasında sakınca görülmeyebilir.
Aynı biçimde Düyunu Umumiye görevlerinin, kararlar dikkatle alınmak ve her durumun özel nitelikleri incelendikten sonra harekete geçilmek koşuluyla başka dolaylı vergilere, örneğin yeni vergiler tekeller, tüketim vergilerine (tuz, kahve, şeker vb.) de genişletilmesine de karşı çıkılmaz. Şunu da kaydetmek gerekir ki, bugüne kadarki uygulamada vergilerin Düyunu Umumiye tarafından toplanması, vergilerin yabancı bir denetimce toplanması ile aynı nitelikte sayılmamalıdır.
Düyunu Umumiye, Türk iç yasa düzeninin bir sonucu olup, gelişmelerinin içeride dikkati çekmeyeceği kesinlikle söylenebilir. Ona zaten alışmış bulunan yerli halkın kesin olarak kabul edeceği hususunda garanti verilebilir. Yani bu gelişme, ülkenin içinde herhangi bir yabancı karışmasına yol açacak değildir."
Yıldız, bu notların ardından, yine kitapta yer alan 'uluslararası gözetim' bölümüyle ilgili de kitaptan genişçe bir alıntıyı okuyucusuyla paylaştı:
“Dolaylı vergiler yolu ile gelirleri artırmak yeterli değildir. Ayrıca görevleri giderleri yapmak olan Türk kurumları üzerinde olduğu kadar doğrudan vergilerden edinilen gelişler üzerinde de denetim kurmak gereği vardır. Gerçekte Türk vergi yükümlüsünü, vergi toplayıcısı ile çok açık biçimde temasa ya da çatışmaya getirebilecek olan Türk vergilerinin yabancı tahsildarlarca toplatılmasının hiç düşünülmemesi doğru olur. Demek oluyor ki, söz konusu olan tüm görevlerini saklı tutacak ve salt Türk kalacak olan Türkiye Maliye Bakanlığı'nın yönetimine doğrudan karışmak değildir.
Ama en düşük düzeyde bile olsa bir denetleme şarttır. Türk kalacak olan tüm dallarında ajanlar aracılığı ile denetim görevi yapacak büyük bir yönetim kurulması söz konusu değildir. Çok geniş olmayan ve hükümet merkezinde görevli yetenekli kişilerden kurulu, Fransa, Büyük Britanya ve İtalya (ilerirde Birleşik Devletler ile Rusya) temsilcilerinin de katılacağı bir Müttefiklerarası Komisyon yeterlidir.
Bu denetim komisyonunun emrinde, savaştan kısa bir süre önce kurulan ve etkinliğini göstermeye başlamış bulunan Türk maliyesinin teftiş örgütü bulunacaktır. Bu müfettişlerin, şimdiye kadar olduğu gibi Türk olmalarında bir sakınca yoktur. Böylece bunlar üzerindeki denetim dışarıdan ve pek az görülebilir bir biçimde olmuş bulunacaktır. Müttefik devletlerin Türk yönetimi üzerindeki denetimini, gerçekte salt Türk olan işte bu müfettişler örgütü yapacaktır.
Bu denetim ne kadar küçük ve örtülü olursa olsun, etkin olabilmesi için mali yönetimin tüm dallarına yayılması gerekmektedir. Maliye Bakanlığı'nca hazırlanan bütçeyi gözetimi altında tutmalı, belirlenecek bazı hallerde kendisine danışılmalı ve Osmanlı Düyunu Umumiye ile yakın ilişki içinde kalmalıdır. Biri, şu sırada var olan bir kurumun bazı akla uygun genişletilmeleri ile devamı niteliğinde olan, öteki de sınırlı sayıda memuru bulunacak ve olabildiğince gizli tutulacak yeni bir kuruluş olan bu iki yabancı kurum, Türkiye'nin mali yaşamını denetim altında bulunduracaklardır.
Birincisi, elverişli koşullar altında bazı gelirler sağlayacak, ikincisi ise maliye hizmetlerinin gelişmesini ve manevi bakımdan iyileşmesini gözetimi altında tutacak, salt Türk Maliye kurumları ise (Maliye Bakanlığı ve şubeleri) kullanılma bakımından gelirleri yine de müttefiklerarası denetim altında kalacak dolaysız vergiler gibi toplanması en güç olanlar üzerinde tüm sorumluluğu taşıyacaktır."
Yıldız son olarak, McKinsey'in Düyun-u Umumiye'ye mi, Sevr'deki Maliye Komisyonu'na mı benzetileceği ile ilgili soruya yine bir başka soruyla yanıt verdi:
"Tüm işlevsizleştirilme çabalarına rağmen tam da 2017 bütçesi üzerindeki çarpıcı tespitleri ile dikkat çeken Sayıştay'ın iyice devreden çıkartılması ve ileride belki bütçe hazırlıklarında da rol alıp, almayacağı akla gelir mi?"