ADIM ADIM MİTOLOJİ : Tanrılar Alemine Giriş
İçindekiler
- 1 GİRİŞ
- 2 MİTLERDEN BAŞLAYALIM
- 3 MİTLERİN ÖNEMİ
- 4 MİTOLOJİ NEDİR
- 5 MİTOLOJİ TÜRLERİ
- 6 KAYNAKÇA
Pazar tadında bir yazıdan herkese merhabalar.
Başlıktan da anlaşılacağı üzere bugünkü konumuz mitoloji.
GİRİŞ
Mitoloji denince çoğumuzun aklına başta yunan mitolojisi; Zeus, Hades gelir. Konuyla daha ilgili biri ise Roma’dan Neptün ve Jupiter, Mısır’dan Osiris ve Horus, İskandinavya’dan Thor ve Odin tanrılarını sayabilir. Peki en doğrusu hangisidir? Mitoloji bir tanrıyı, milleti mi çağrıştırmalı yoksa efsaneleri mi akla getirmelidir?
Bu yazının sonunda cevabı sizin vermenizi umuyor, sadede geliyorum.
Mitoloji “efsaneler bilimi” olarak adlandırılır daha detaylı bir tanım yapacak olursak mitoloji; bir ulusa, kültüre veya dine ait olan efsaneleri – mitleri inceleyen ve bu efsanelerin doğuşlarını, anlamlarını yorumlayan bir bilim dalıdır. Antik yunan kökenli bir kelime olan mitoloji, söylenen söz, hikaye anlamına gelen “mitos” ve söylem, anlatım anlamına gelen “logos” sözcüklerinin birleşiminde türemiştir.
Çok eski zamanlarda yaşanan olaylar, bir zamanlar yalnızca bir insandan bir insana anlatıldığı için efsane olarak adlandırılmıştır. Mitoloji bu efsaneleri konu alır ve günümüzde efsanelerin anlatılması, efsane bilimi olarak yorumlanmaktadır.
MİTLERDEN BAŞLAYALIM
Mitoloji türlerinden bahsetmeden önce mitos kelimesinin günümüzdeki evrilmiş hali olan mitlerden (efsane-halk hikayesi) bahsetmek istiyorum.
Yukarıdaki bilgileri kısaca toparlarsak: Mitler belirli bir kültürün inançlarının ifade edilişi, Miteloji ise bu mitlerin incelenmesi, yorumlanması, anlatılmasıdır. Yani mitolojiyi konuşmak için ilk önce mitolojinin kendine konu aldığı efsanelerden-mitlerden konuşmamız daha doğrudur.
Mitler 3 ana başlık altında incelenir:
- Etiyolojik Mitler
- Tarihsel Mitler
- Psikolojik Mitler
Bu 3 başlık haricinde mitler hakkında birçok teori de mevcuttur fakat bilimsel olarak kanıtlanmadıkları için o kadar derine inmeyeceğiz.
ETİYOLOJİK MİTLER
Yunan kökenli bir kelime olan etiyoloji (ingilizcede Aetiological); sebep, açıklama anlamına gelen aetion (αττιον) sözcüğünden türemiştir. Bir olayın, nesnenin, canlının ilk olarak neden ve nasıl ortaya çıktığını anlatan mitlerdir. Soyut veya somut her türlü varlığın ortaya çıkışını izah eder, bir şeyin bugün olduğu gibi olmasının sebebini anlatır.
Etiyolojik mitler kendi içinde 3 alt başlığa ayrılır: doğal, etimolojik ve dini.
Doğal Etiyolojik Mit:
Doğanın bir yönünü açıklar. Örneğin, okyanus ve denizlerde meydana gelen olağan dışı dalgalardan veya sarsıcı depremlerden yola çıkarak Poseidon ın kızgın olduğunu varsayabiliriz.
Etimolojik Etiyolojik Mit:
Adından da anlaşılacağı üzere bir kelimenin kökenini açıklar. Örnek olarak Atina (Athens) kentini verebiliriz. Kenti, ismini bilgelik ve strateji tanrıçası olan Athena’dan almıştır. Çünkü Athena, bu kentin baş tanrısı ve koruyucudur.
Dini Etiyolojik Mit:
Dini bir geleneğin kökenini açıklar. Örneğin, yunan mitolojisinin en eski ve gizemli geleneklerinden biri olarak bilinen Elefsis Gizemleri’nin (Eleusinian Mysteries), Yunan tanrıçası Demeter‘in Elefsis şehrine giderek halka, kendisine ve kızı Persephone’ye nasıl tapılması gerektiğini öğretmesiyle ortaya çıkması bir dini etiyolojik mit örneğidir.
Verdiğimiz bu örnekler elbette bir doğruluk payı içermiyor. Bunlar sadece Antik yunanlılar tarafından dünyayı açıklamak için kullanılan mit-efsanelerdir.
TARİHSEL MİTLER
Tarihsel Mitler, tarihte yaşanmış bir olay hakkında anlatılan efsanelerdir. Tarihin gizemini canlı tutarlar Geçmişte yaşanmış ve tarih kitaplarında yer edinmiş olayların perde arkasının “bir rivayete göre” yaklaşımıyla anlatımı da diyebiliriz tarihsel mitlere. Örneğin bir çok milletin efsanelerini süsleyen “Truva Atı”. Hemen hemen herkese küçükken anlatılmıştır Truva Atı, Truva Savaşı. Fakat birimizin bildiği ile diğerinin bildiği bir olmayabilir.
Ben size kendi bildiğimi anlatayım.
Yunan mitoloji der ki Truvalı Paris, Sparta Kralı Menelaus’un eşi Helen’i kaçırır. Bunun üzerine Akalar ( Yunanlılar) Truva kentine saldırır. Bu savaş yunan tanrılar arasında da anlaşmazlıklara yol açar, tanırlar taraf seçer. Zeus, savaşı yönetir. Hera, Athena, Poseidon, Hephaistos ve Hermes, Akaların tarafında savaşa katılırken; Artemis, Aphrodite, Leto, Ares ve Apollon Troyalılar tarafında ter akıtmıştır. Velhasıl kelam Hera, eşi Zeus’u oyalayarak savaşı Akaların kazanmasını sağlamıştır.
Size de böyle mi anlattılar Truva Savaşını? Belki evet, belki hayır.
Ama hepimizin ortak paydası, Truva Savaşı gerçekten gerçekleştiğini bilmektir.
O zaman burada tarihsel bir olay olan Truva Savaşının anlatılışı bir mittir ve olayı ölümsüz kılan unsurlardan da biridir.
PSİKOLOJİK MİTLER
Psikolojik mitler, duyguları ve eylemleri açıklamaya çalışır. Deprem olmasını Poseidon’la bağdaşlaştırdığımız Etimiyolojik Mit’ten farklı olarak, psikolojik bir mit bir olayı başka bir olayla açıklamaya çalışmaz, duygu dışarıdan bir ilahi bir güç ve eylemlerin sebebi olarak görülür. Birini severken “aşk tanrısı” Eros un bunu yaptığını düşünmek gibi.
MİTLERİN ÖNEMİ
Mitler dünyayı ve yaşamış insanları açıklayan, insanların ders çıkarabileceği kutsal masallardır. Zamansız sorulara cevap verirler ve her nesil için bir pusula görevi görürler. Örneğin, Adem ve Havva’nın cenetten kovulmasını anlatan, kayıp (kaybolmuş) cennet efsanesi, insanlara erdemli bir yaşam sürerek ahirette daha iyi bir yaşam kazanabileceklerini umuyor.
Mitler evrensel olayları konu alırlar : doğum, ölüm, öbür dünya, insanın ve dünyanın kökeni, iyi ve kötü ve insanın doğası ve insanın gündelik hayatında sık sık zihninde yer ettiği daha niceleri…
Bir çok farklı kültüre ait efsaneler incelendiğinde birbirlerine benzediklerini görürüz. Çünkü bir efsane, insan hayatına dokunan evrensel bir kültürel anlatıma sahiptir.
Ayrıca hepsi masallar gibi mutlu sonla bitmezler. Aşıkların hepsi kavuşmaz haklı olan gün sonunda mutlu olmaz. Tıpkı insan hayatında olduğu gibi.
Şimdi gelelim yazımıza konu olan Mitolojiye…
MİTOLOJİ NEDİR
Mitler bir bütün olarak gelmemişlerdir dünyaya, aksine minik minik parçalardan oluşurlar ve yapbozu tamamlamak da mitoloji uzmanına -mitolog- kalır. Efsaneleri türlerine göre ayırmak, çeşitlerini incelemek, aile ağaçlarını çıkarmak, elde edilen verileri birleştirmek mitolojiye kalmıştır.
Bir nevi mit koleksiyoncusudur mitoloji uzmanları.
MİTOLOJİ TÜRLERİ
NEDEN BİRBİRLERİNE BENZERLER
İncelendiğinde çoğu mitoloji türlerinin birbirlerine benzediklerini görürüz.
Nedeni çok basit.
Çünkü insan kültürleri farklı derecelerde de olsa birbirlerine benzer ve mitoloji de bu kültürleri işler.
İlaveten ana kahraman olan “tanrılar”da çoğu zaman insana ait özelliklerle çıkarlar karşımıza. Kimileri sever kimileri kin besler hatta bazıları ölümü tadar. Bu da yine farklı türlerde karşımıza çıkan bir özelliktir.
Tabi ki coğrafya da yadsınamaz bir benzerlik sebebidir. İskandinav , Yunan veya Hint mitolojisi benzerdir, çünkü aynı kökten -Hint Avrupa- gelirler.
Birçok millete ait mitoloji türleri vardır: Yunan, Roma, Mısır, Sümer, Hitit, Lidya, Frigya, İskandinav…… ve tabiki Türk Mitolojisi.
Bu yazımda sizi fazla yormadan 3 popüler mitolojiyi incelemek, ortaya nasıl çıktıklarından bahsetmek istiyorum.
Çoğumuzun kitaplardan aşina olduğu, akla ilk gelen Yunan tanrılar aleminden başlamak isterim.
YUNAN MİTOLOJİSİ
Göklerin kralı Zeus, denizin fatihi Poseidon, yeraltı hükümdarı Hades, bilge Athena, güzelliği dillere destan Afrodit güneş ve ayı simgeleyen ikizler Ares ile Artemis ve daha niceleri…
Bu saydığım tanrılardan önce dünya, titanların egemenliği altındaydı . Her şeyin başında ise karanlıktan başka hiç bir şey yoktu. Yani yunancada aynı anlama gelen “Kaos” vardı. Daha sonra yeryüzünün canlılaşmasını sağlayan “Gaea” doğdu. Ondan sonra gökyüzü tanrısı “Uranüs”, deniz tanrısı “Pontus”, yer altı tanrısı “Tartarus”.
Gaea ve Uranüs ün 12 çocuğu oldu böylece titanlar doğmuş oldu. Titanların doğması, bir dönüm noktası olarak da adlandırılabilir.
Daha sonra Gaea en küçük oğlu “Kronos” u ikna edip ona babasını (Uranüs) öldürttü. Bu olaydan sonra ise evrenin hükümdarı Kronos oldu ve yeni dünyayı Kronos ve kardeşleri yönetmeye başladı.
Epey bir zaman sonra ise aynı olayın bir benzeri yaşandı ve Kronos, Rhea’dan doğma en küçük çocuğu “Zeus” tarafından öldürüldü. Böylece Evren, Zeus ve kardeşleri -tanrılar- tarafından yönetilmeye başladı. Böylece 12 Olimposlu ile günümüzde hala geçerli olan “tanrıların dönemi” resmi olarak başladı.
ROMA MİTOLOJİSİ
Romo Mitolojisi’nin Yunanlıların etkisinde kalarak doğduğunu söyleyebiliriz. Aralarındaki en belirgin fark; Roma mitolojisinde halk kesimine, dönemin ideolojisine ve siyasi yapısına da yer verilmesidir.
Roma Mitolojisi, Roma’nın “Romulus” ve “Remus” adlı iki ikiz Tanrı tarafından nasıl kurulduğunu anlatarak başlar.
İkizlerin annesi, Alba Longa kralı “Numitor” ün kızı “Rhea Silvia” idi. Numitor’ün küçük kardeşi “Amulius”, tahta rakip birinin doğmasını istemedi bu yüzden abisini Rhea’yı rahibe yapması için ikna etti. Fakat bu durum Rhea’nın,babaları Savaş tanrısı “Mars” olan ikizleri doğurmasına engel olamadı. Efsaneye göre, doğumdan sonra ikizlerin bir dere kenarına bırakılıldıkları ve mağarada bir dişi kurt tarafından emzirildikleri söylenir.
Romulus ve Remus yeni bir şehir kurmak istediler. Romulus yeni şehri Palatine Hill’de Remus ise Aventine Hill’de kurmak istedi. İki kardeşin bir türlü anlaşamaması onları kavgaya sürükledi ve Romulus’un Remus’u öldürmesi ile bu durum son buldu. Romulus istediği şehri kurdu ve adı da mite ismini veren “Roma” oldu.
Romalılar da Yunan Mitolojisindeki 12 Olimposlu‘yu kabul etmişlerdir. Fakat tanrıların isimlerini farklı şekillerde adlandırmışlar, bir tek Apollo’nun adını aynı bırakmışlardır.
MISIR MİTOLOJİSİ
Belki de bilinen en eski efsanelerden birisidir Mısır Mitolojisi. Tarihi, yazının bulunuşundan bile öncesine dayanır. Bu nedenle şu anda bildiğimiz çoğu bilgiyi antropoloji çalışmalarına dayanmakta. Nil Nehri’ni kutsal olarak kabul eden Mısırlılar suyun gücüne inanır ve ona büyük önem verirler. Mitoloji tarihi de böyle başladı.
İlk başta sadece su ve bu sularda dişi ve erkek çiftler halinde gezen “Ogdoad” adı verilen 8 tanrı vardı. Bu tanrılar hakkında daha fazla bir bilgi ise maalesef yok.
İlk başta ”Hok” ve “Hoket” vardı. Bu tanrıların şekilleri belirsiz olduğundan hangisinin dişi hangisinin ise erkek olduğu bakarak anlaşılmıyordu. Cinisiyetleri anlaşılması için ise şöyle bir yöntem buldular : Sonu -t ile biten her zaman dişi. (Bu yöntem günümüzde de kullanılmaktadır) Böylece anlıyoruz ki Hok bir erkek Hoket ise bir dişi idi.
Daha sonra ise karanlık olarak adlandırılan “Kuk” (erkek) ve “Kuket” (dişi) geldi. Onları da gizlilik olarak tanınan “Amun” (erkek) ve “Amunet” (dişi), son olarak da ilkel sular olan “Nun” (erkek) ve “Nunet” (dişi) takip etti.
Bu 8 tanrının oluşturduğu su bir zaman sonra yükseldi ve “kendini yaratan” tanrı olarak bilinen “Atum” oluştu. Özel tanrı olarak tarihte yer edinen Atum ise hava olan “Shu” ve nem olan “ Tefnut’u” oluşturdu. Yani Mısır efsanesine göre de başlangışta hava ve nem vardı.
Shu ve Tefnut, ”Geb” (dünya) ve ”Nut” (gökyüzü)’nü dünyaya getirdi. Geb ve Nut ise günümüz Mısır Mitolojisinin merkezinde olan 4 tanrıyı: Isis, Osiris, Seth ve Nebthet’i oluşturdu.
Böylece Mısır Mitolojisi başlamış oldu.
Serinin bir sonraki yazısında görüşmek üzere.
KAYNAKÇA
Antik Tarih. 2018. Mısır Tanrılarının Doğuşu. <http://www.antiktarih.com/2018/12/12/misir-tanrilarinin-dogusu/> [Erişim: 8 Nisan].
Ancient Egyptian Creation Myths: Of Water and Gods. (2019). <https://www.thegreatcoursesdaily.com/ancient-egyptian-creation-myths-of-water-and-gods/> [Erişim: 7 Nisan]
In Search of Myths & Heroes . What is a Myth? | PBS. (2021). <https://www.pbs.org/mythsandheroes/myths_what.html> [Erişim: 8 Nisan]
Mark, J. and Mark, J., 2021. Mythology. World History Encyclopedia. <https://www.ancient.eu/mythology/> [Erişim: 5 Nisan]
Mellenthin, J., & Shapiro, S. (2021). The Three Types of Myth. <https://press.rebus.community/mythologyunbound/chapter/three-types-of-myth/>[Erişim: 5 Nisan]
Editör: Nil DUMAN
Grafik ve Tasarım: Alperen ORHAN
Diğer yazılarımız için aşağıya göz atabilirsiniz:
- AĞ SINIFLANDIRMA METOTLARI
- DÜNYADAN UZAYA BAKIŞ: TELESKOPLAR
- Çatlakları Önlemek: Depreme Karşı Yapısal Bilinç
- Tacoma Narrows Köprüsü: Frekansın Gücü
- Süpernova: Betelgeuse Yıldızı
Bizi sosyal medyada takip etmeyi ve yorum yapmayı unutmayın!!
Güzel bir araştırma olmuş başarılar dilerim
Merhaba, yorumunuz için teşekkürler. Günümüzde Çin’in belirlediği bir bölgede iki kişilik uçan araba toplu taşıma rolünde hizmet vermektedir. İlerleyen zamanlarda…
Yazınızı beğendim tebrikler. Merak ettiğim bir nokta ise günümüzde toplu ulaşımda kullanımı mümkün mü?
Yorumunuz için teşekkür ederim, ben de aynı düşünceyi savunuyorum
Olası kazalarla ilgili sensörler yerleştiriliyor. Eğer IoT sisteminde çok basamaklı bir tedarik zinciri varsa bir kaza anında hangi basamağında kaza…