Marina Abramović, 1960’larda ortaya çıkan Performans Sanatı akımının önemli bir temsilcisidir. Kırk yıldan uzun süredir aktif olan Abramović, kendisini “performans sanatının büyük annesi” olarak adlandırıyor. Abramović, performanslarıyla fiziksel ve zihinsel potansiyelin sınırlarını zorlayan ve araştıran bir sanatçıdır. Bir vücut sanatçısı olarak; kendini parçalara ayırmış, kırbaçlamış, buz kütleleri üzerinde vücudunu dondurmuş, psikoaktif ürünler ve hafıza kaybına uğramasına yol açan kas kontrol ürünleri almıştır. Performanslarının birinde alev alan bir perdenin altında boğularak ölme tehlikesi atlatmıştır.
Abramović, 30 Kasım 1946’da Belgrad, Yugoslavya’da doğdu. Annesi ve babası, Danica Rosic ve Vojin Abramovic; komünist halk kahramanlarıydı, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra “ulusal kahramanlar” olarak anılıp Yugoslavya hükümetinde görev aldılar.
Abramović, altı yaşına gelene kadar dedesi tarafından büyütüldü. Büyük annesi çok dindardı ve Abramović çocukluğunu büyük annesiyle kilisede geçirdi. Altı yaşında, Abramović’in kardeşi doğduğunda, ailesiyle birlikte yaşamaya başladı. Piyano, Fransızca ve İngilizce dersleri aldı. Sanat dersleri almadığı halde, sanatla ilgilenmeye başladı ve çocukken resim yapmaya başladı.
1965-1970 yılları arasında, Belgrad’da Güzel Sanatlar Akademisi’nde okudu. 1972’de Zagreb’deki Güzel Sanatlar Akademisinde yüksek lisans yaptıktan sonra, 1973’te Sırbistan’a geri döndü. 1973-75 yılları arasında solo performanslarını sergilerken, Novi Sad’de eğitim verdi.
1973-75 Arasındaki Performanslar
Rhythm 10, 1973
1973 yılında Edinburgh’daki ilk performansında Abramović, ritüel ve jest unsurlarını araştırmış. Yirmi bıçak ve iki kayıt cihazı kullanan sanatçı, Rus oyunu oynamış. (Hepimizin arkadaş ortamında bir elimizi masaya parmaklar tamamen açık şekilde koyup, parmaklarımızın arasından bıçağı masaya vurduğumuz o oyun var ya. Tam olarak o.) Her elini kestiğinde bir yenisini alarak, 20 bıçak bitene kadar ve 20 kesik oluşana kadar oynamış. Performans bununla bitmemiş, ikinci aşamasında Abramović ses kaydını dinleyerek aynı ritmi tutturmaya, hatta aynı hataları tekrar yapmaya çalışmış. Geçmişle bugünü birleştirmeyi amaçlamış.
Rhythm 5, 1974
Bu performansta Abramović, sanatçının performansta ateşe verdiği büyük bir petrolle ıslanmış yıldız kullanarak, aşırı bedensel acı enerjisini yeniden uyandırmaya çalıştı. Yıldızın dışında duran Abramović; tırnaklarını, ayak tırnaklarını ve saçlarını kesti. Her biri bittiğinde, kırpıntıları aleve atarak, her seferinde bir ışık patlaması yarattı. Komünist beş köşeli yıldızı yakmak, aynı zamanda geçmişinin siyasi geleneklerini ele alarak fiziksel ve zihinsel bir arınmayı temsil ediyordu. Son saflaştırma eyleminde, Abramović, alevler arasında sıçradı ve kendini büyük yıldızın merkezine itti. Ateşin yol açtığı ışık ve duman nedeniyle, izleyen izleyici, sanatçının bir kez yıldızın içinde oksijen eksikliğinden bilincini kaybettiğinin farkında değildi. İzleyicinin bazı üyeleri, yalnızca alevler vücuduna çok yaklaştığında ve hareketsiz kaldığında ne olduğunu anladı. Bir doktor ve izleyicinin birkaç üyesi araya girdi ve onu yıldızdan çıkarttı.
Abramović, daha sonra bu tecrübeye yorum yaptı: “Çok kızmıştım çünkü fiziksel bir sınır olduğunu anladım. Bilincini yitirdiğinde var olamayacaksın, performans gösteremezsin.”
Rhythm 2, 1974
Rhythm 5’te bilincini yitiren Marina Abramović, bu performansını iki aşamaya bölmüş ve iki aşama da farklı bir bilinçsizlik içeriyormuş. İlk aşamada Abramović, katatoni hastaları için geliştirilen bir ilaç içmiş. Bu ilacın etkisi, yani ilk aşama 50 dakika sürmüş. 50 dakika boyunca ilacın etkisiyle Abramović’in sürekli vücut pozisyonu değişmiş ve en sonunda bilinci açık kalsa da, vücudunun bütün kontrolünü kaybetmiş. 10 dakikalık bir aradan sonra 2. aşamaya geçilmiş. 2. aşamada şiddetli davranış bozukluğu olan şizofreni hastaları için geliştirilen bir ilaç içmiş. 5 saat sonra ilacın etkisi geçince performans sona ermiş.
Rhythm 4, 1974
Bu performansta, Abramović, yüksek güçlü endüstriyel fan bulunan bir odada tek başına ve çıplak diz çökmüş. Fana yavaşça yaklaşıp, ciğerlerinin sınırlarını zorlamak için mümkün olduğu kadar fazla havada nefes almaya çalışmış. Kısa süre sonra bilincini kaybetmiş.
Rhythm 0, 1974
Bu performansta Abramović, bir masaya 72 tane nesne koymuş. Neşterden silaha, gülden kondoma kadar bir sürü nesne… Bu sefer Performans Sanatçısı pasif roldeymiş ve bir oda dolusu insana bu nesnelerle ne isterlerse yapabileceğini söylemiş. Başta nazik davranan seyirciler gittikçe vahşileşmiş; Abramović’ı soymuş, boynuna ve vücuduna kesikler atmış, vücuduna bir sürü nesne batırmışlar. En son bir seyirci silaha kurşun doldurduğunda salonun sahibi gelip gösterinin bittiğini ilan etmiş. Tam o noktada iş başka bir boyuta dönüşmüş. 6 Saat boyunca Abramović’e eziyet eden, bununla eğlenen ve haz alan insanlar, Abramović’in hareket ettiğini görünce bir canavar yarattıklarını düşünerek korku içinde kaçmaya başlamışlar. Marina Abramović’in açıklaması ise “Seyircilere izin verirseniz sizi öldürürler, bunu öğrendim” olmuş.
Marina Abramovic’in o günü açıklaması
Marina Abramovic ve Ulay
1976’da, Amsterdam’a taşındıktan sonra Abramović, kendisi gibi performans sanatçısı olan Ulay (Uwe Laysiepen) ile tanıştı. O yıl birlikte yaşamaya ve performans göstermeye başladılar. Abramovic ve Ulay işbirliğine başladıklarında araştırdıkları temel kavramlar ego ve sanatsal kimlikti. Sürekli hareket, değişim, süreç ve “sanat için hayati” olarak nitelendirilen “ilişki işleri”ni yarattılar. Bu on yıllık etkili bir işbirlikçi çalışmanın başlangıcıydı. Her sanatçı, kültürel mirasının gelenekleri ve bireyin ritüel arzusuyla ilgileniyordu. Sonuç olarak, “Öteki” olarak adlandırılan bir kollektif oluşturmaya karar verdiler ve kendilerinden bir “parçası” olarak konuştular. İkizler gibi giyindiler ve davrandılar ve tam bir güven ilişkisi yarattılar. Bu hayali kimliği tanımladıkları için, bireysel kimlikleri daha az erişilebilir hale geldi. Hayali sanatsal kimliklerin bir analizinde Charles Green, bunun sanatçıyı sanatçı olarak daha derin bir şekilde kavramasına olanak sağladığını, çünkü “kendi kendine inceleme için sanatsal kendini yaratmaya hazır hale getirmenin” bir yolunu ortaya çıkardığını belirtti.
Breathing In/ Breathing Out (Death Itself)
Bu performansta Abramović ve Ulay, burunları tıkalı, boyunlarında mikrofon bağlı bir şekilde birbirlerinin ciğerlerindeki nefesi soluyorlar. 17. dakikada ikisi de bilincini kaybedip düşmüşler.
The Other: Rest Energy
Bu performans sanatında da ikili vücut ağırlıklarıyla okla yayı geriyor ve birbirlerine sonsuz güvenlerini gösteriyorlar.
Relation in Time
Bu ve daha bir sürü beraber performans.
Çin Seddinde Yürüyüş
Ulay ve Abramović’in, Çin Seddi’nin iki ucundan başlayıp yürüyecekleri bir performans sergilemek istiyorlar ve bunun iznini almak için 8 yıl çabalıyorlar. Amaçları aşkları için yürümek iken, son anda bu performansın amacını değiştirecek bir şey ortaya çıkıyor. Ulay, başka bir kadınla birlikte olmuş ve o kadın hamileymiş. İzin çıktığı zaman çift bu performanstan vazgeçmiyor ve yaklaşık 6.000 kilometre uzunluğundaki Çin Seddi’nin iki ucundan yürümeye başlıyorlar. 3 ay süren bu performanstan sonra 12 yıllık ilişkileri son kez dokunup sarılarak bitiyor.
21 Yıl Sonraki Buluşma
2010 Mart ayının ortaları. Abramović, o sabah da yine diğer sabahlar olduğu gibi New York’ta tuttuğu evinde açtı gözlerini. Evine gitmek için gün sayıyordu ama performansını da hakkıyla bitirmesi gerekiyordu. New York Modern Sanatlar Müzesi’nde yıllar önce Ulay ile yaptığı “The Artist is Present” sanatını icra etmekteydi. Bu performans hiçbir şey yapmadan oturmaktan ibaretti. Marina Abramović’in her gün 7,5 saat boyunca, her biri birkaç dakika kalmak üzere binlerce kişiyle karşı karşıya hiçbir şey yapmadan oturuyordu. Yıllar önce Ulay ile yaptığı bu performansı yıllar sonra tek başına yapma cesaretini göstermişti.
Marina Abramović, karşısına her gelen kişinin gözlerinin en içine bakıyordu. O sabah yatağından kalktı, yola çıktı, kıyafetini giydi ve zihnini sıfırladı. Bunlar her sabah yaptığı rutinlerdi. İnsanlar ise çoktan bu performansı deneyimlemek için sıraya geçmişlerdi. O gün bir sürü kişi geçti Abramović’in karşısına. Her biri gittiğinde kafasını öne eğiyor, gözlerini kapatıyor, adeta zihnini sıfırlıyor ve yeni kişi geldiğinde gözlerini açıp ona bakıyordu. Ağlayan da oldu, gülen de oldu, protesto eden de oldu… Her renkten, her yaştan insanla karşı karşıya gelmişti Abramović. Yine bir kişiyle bakışmışlardı, Abramović gözlerini kapatıp başını öne eğmişti ve yeni kişiyi bekliyordu. Gözlerini bir sonraki açışında, karşısındaki 12 yıllık aşkı ve 21 yıllık özlemi Ulay’dı! Hiçbir şey konuşmadan iletişime geçtiler. Sadece birbirlerinin anlayacağı bir dille konuşuyorlardı. Birkaç damla gözyaşı, biraz gülümseme ve kafa hareketleriyle konuştular. Marina Abramović, öne eğilip ellerini uzattı, Ulay ona karşılık verdi. Süresi bitince Ulay, yıllar önce bu performansta erkenden pes edip yaptığı gibi arkasını dönüp gitti.
Ve Sonunda Onlar da Barıştı…
Sonunda aralarındaki hukuki anlaşmazlıkları bırakan iki sanatçı Louisiana Museum’da bir araya geldi. Aralarında ki tüm sorunlar bitmişti ve ilişkilerinin sanat hayatlarındaki önemini vurguladılar. Sonra da bir belgesel için ortak röportaj verdiler.