Evrim teorisinin temel taşlarından olan doğal seçilim hâlâ tartışılan bir bahis. Temel olarak, çevresel etmenler sonucu en güçlü çeşitlerin ayakta kaldığı bir tertip olarak kabul ediliyor. Yapay seçilim ise büsbütün insan ya da insan kaynaklı öteki etmenler nedeniyle oluşan bitki ve hayvanların var olması manasına geliyor. Biyoloji alanında, her geçen gün yeni bir gelişme yaşanması sonucu yapay seçilim örnekleri giderek artıyor ve günlük hayatta karşımıza çıkıyor.
Yapay seçilim kısaca nedir sorusunun herkes tarafından anlaşılır bir cevapı var. Lakin bu seçilim süreci için yapılan süreçler, sadece işin uzmanları tarafından anlaşılan bir süreç. Günlük hayatın her yerinde karşımıza yapay seçilim sonucu üretilmiş tipler var. İnsanlığa daha uygun bir beslenme ve ömür sunmak için geliştirilen yapay seçilim örnekleri hayli şaşırtan olabiliyorlar.
Aşağıda, 17. yüzyıldaki bir karpuzun nasıl olduğunu görüyorsunuz:
Yapay seçilim öncesi karpuzların neye benzediğini Giovanni Stanchi isimli ressamın 17. yüzyılda yaptığı bir fotoğrafta görebiliyoruz. Bol çekirdekli, içinde boşluklar olan ve bildiğimiz manadaki karpuzu sadece andıran bu karpuzlar uzun vakittir hayatımızda yer almıyorlar. Eski karpuzların yetişkinlik periyodunda sahip oldukları çekirdeklerin, günümüz karpuz çekirdeklerinden çok daha büyük ve sert olduğu görülüyor.
Çağdaş karpuz diyebileceğimiz yapay seçilim ile üretilen günümüz karpuzları ise bildiğimiz üzere neredeyse çekirdeksiz, etli ve sulu meyvelerdir. Bilhassa son yıllarda yapılan çalışmalar ile artık kelek ya da çekirdekli karpuz görmek epey güç. Sadece birkaç yüzyılda karpuzda yaşanan değişimin tek nedeni yapay seçilimdir.
10 bin yıl evvelki muzların çekirdekleri vardı, aşağıda temsili olarak üretilen bir muzu görüyoruz:
Muz, bilhassa ülkemizde fakat son 20 yılda kolay ulaşılır bir meyve haline gelmiş olsa da birinci muzların günümüzden yaklaşık 10 bin yıl evvel, bugün isimı Papua Yeni Gine olan bölgede yetiştirildiği düşünülüyor. Eski muzların bildiğimiz muzlar ile ortasında büyük fark var. En dikkat çeken nokta ise içinde bulunan büyük ve sert çekirdekler.
Çağdaş muz diyebileceğimiz yapay seçilim ile üretilen günümüz muzları ise alanken ya da doğrarken bile gözle görülmeyecek ya da hissedilmeyecek kisimar küçük ve yumuşak çekirdeklere sahipler. Üstelik günümüz muzları, rastgele bir alet olmadan kabuğu kolaylıkla soyulacak biçimde hayatımızda lezzetli bir alan edindiler.
Patlıcanlar yalnızca mor renkli değillerdi. Aşağıda sarı ve dikenli bir patlıcan tipini görüyorsunuz:
Patlıcan tarihinin, en az insanlık tarihi kadar uzun ve eski bir geçmişi var. Lakin yabani patlıcan diyebileceğimiz eski patlıcanlar günümüz patlıacanlarından ayrımlı olarak beyaz, mavi, sarı ve mor üzere pek çok ayrımlı renkte karşımıza çıkıyorlardı. Ayrıyeten birtakım yabani patlıcan çeşitlerinin bitki gövdesine bağlı sap kısmında büyük dikenler olduğu biliniyor.
Moden patlıcan diyebileceğimiz yapay seçilim ile üretilen günümüz patlıcanları ise genel olarak Çin’de yetiştirilen ilkel akrabalarına hiç benzemiyorlar. Dikenler alanini küçük tüylere, garip renkler yerini siyahımsı bir mora ve her biri farklı olan formlar yerini yemek için en uygun kıvrımlara bırakmış durumda. Çekirdek durumu ise tüm yapay seçilim eserlerinde olduğu üzere küçük ve yumuşak.
10. yüzyılda habuçlar aşağıdaki üzere renksizdi:
Yabani havuç diyebileceğimiz eski havuçların birinci sefer 10. yüzyılda günümüz İran ve Küçük Asya bölgesinde yetiştirildiği biliniyor. Fakat birinci havuçlar ne turuncu ne de hoş görünümlüydüler. İlkel havuç genel olarak beyaz ve mor renge sahipti. Üstelik üzerinde çatallı görünüme sahip pek çok kök uzantısı da bulunuyordu.
Çağdaş havuç diyebileceğimiz yapay seçilim ile üretilen günümüz havuçları ise şirin ve turuncu bir renge sahipler. Üstelik yakışıksız ve yemeyi zorlaştıran çatallı görünüme sahip köklerin alanini kıldan daha ince olan beyaz kökler almış durumda. Seçici yetiştirme sonucu günümüz havuçları iki yılda bir çiçek vererek daha verimli bir üretim sürecinin kesimi haline geldiler.
Mısırlar, 9 bin yıl evvel aşağıdaki üzereydi:
Mısır, Amerika kıtasına has bir sebzedir ve günümüzde bildiğimiz manadaki mısır çeşidi Kuzey Amerika’ya mahsus. tatlı mısır cinsidir. Birinci sefer milattan evvel 7 bin yılında evcilleştirilerek insan tarafından tarım eseri olarak kullanılan mısır, daha çok taze fasulyeye benziyor ve içindeki mısır tanelerinin son derece sert olduğu söyleniyor.
Çağdaş mısır diyebileceğimiz yapay seçilim ile üretilen günümüz mısırları ise 9 bin yıl evvelki atalarından bin kat daha büyükler. Kolay kolay büyüyüp geliştikleri üzere kabukları da tek atakta soyuluyor. Yabani mısırdaki şeker oranı 1,9’du, günümüz mısırının şeker oranı ise 6,6’dır. Mısırdaki bu büyük gelişme 15. yüzyılda Avrupalıların mısır yetiştirmesi ile kafalamıştır.
Şeftalilerin çekirdekleri büyük, tatları da biraz tuzlu üzere olurdu:
Günümüzün tüylü, etli, sulu şeftalilerinin atası olan ilkel şeftalilerin bir kiraz boyutunda, epeyce etsiz ve biraz da tuzlu bir tada sahip olduğunu bilmek hakikaten şaşırtan. Birinci defa milattan evvel 4 bin yılında Çin’de tatlı olanları yayınlaştırılan, insan tarafından tarım eseri olarak kullanılan şeftali, büyük çekirdeğe sahip küçük bir meyveydi.
Çağdaş şeftali diyebileceğimiz yapay seçilim ile üretilen günümüz şeftalileri ise binlerce yıllık uğraş sonucu neredeyse yumruk kadar, etli, sulu ve tatlı bir hale geldiler. Günümüz şeftalileri atalarından 64 kat daha büyük, yüzde 27 daha sulu ve yüzde 4 daha tatlı durumdalar. İlerleyen vakitlerde şeftalilerin çekirdeklerinin daha da küçültüleceği kestirim ediliyor.
Yapay seçilim ve genetiği değiştirilmiş besin üzere tanımlar kulağa biraz itici gelse bile aslında insanlık tarihi kisimar uzun müddettir zati bitki ve hayvanların genetiği ile oynuyoruz. Tabiatın istikrarını bozacak ayrımli kimyasallara bulaşmisiman bu türlü küçük yapay seçilimler kulağa o kisimar da berbat gelmiyor.
Yapay seçilim nedir?
Yapay seçilim, mikroorganizmaların en düzgün genlerinin alınarak üretilmesi ve bu yeterli özellikleri kuşak nesile aktaran bitki ve hayvan tiplerinin yaratım sürecidir. Bitkilerde seçici yetiştirme olarak isimlandırılan yapay seçilim sonucunda, en verimli çeşitlerin hayatta kalması ve jenerasyondan nesile bu güçlü genlerin aktarılarak verimsiz çeşitlerin ortadan kaldırılması hedeflenir.
Yapay seçilim ile doğal seçilim ortasındaki en temel fark insan faktörüdür. Doğal seçilimde çevresel faktörlere dayanamayan güçsüz çeşitler ortadan yok olurken, yapay seçilimde insan için verimsiz olan çeşitler ortisiman kalkar ya da daha verimli olacak halde, genetiği üzerinde değişiklikler yapılır.