Orta Asya’nın büyük dünya devletleri çıkarlarının uyuşmazlık odağında bulunduğu bu günlerde birçok bilirkişi bu bölgede uluslar arası, etnik gerginliğin artacağın tahmininde bulunmaktadır. Herkesin geçtiği yol izlenebilir ve tüm potansiyel kırılma hatları hatırlanabilirdi. Fakat, aksi yönde gitmek ve ölçülü ve denenmiş politika sayesinde fiilen ayarlanan ve en az olası seviyeye indirilen bölgesel tehditler üzerinde yoğunlaşmak en iyisidir. Bu anlamda, yirmi yıldır devlet başkanı Nursultan Nazarbaev’in başında olduğu Kazakistan politikasından söz edilebilir.
Kazakistan’ın iki ili, 20.yüzyılda iki kez dünya siyaset haritasında yer almayı başaran bağımsız Doğu Türkistan’ın oluşturulmasına ilişkin hak iddia eden yaşadığı Uygurların yaşadığı ve yeni bölgesel çatışmanın ocağı olan Uygur özerk bölgesi denilen Çin İşgal altındaki Doğu Türkistan ile sınırda bulunmaktadır. Etnik temelli kapsamlı çatışmalar yakın geçmişte yer almıştır: 2009 yılında Urumçi’deki Çin karşıtı mitingleri toplu kargaşa ve polis ile karşı karşıya gelmesi Çin işgalci askerleri tarifinden katliam yapmak ile sonuçlanmıştır, olayda binlerçe Uygur Şehit edilmiştir. Benzer olaylar Doğu Türkistan’in diğer şehirlerinde yer almıştır. İşte o dönemlerde bilirkişileri Kazakistan’daki Uygur diasporasının Kazak-Çin sınırının öte tarafında gelişen olayları destekleyebileceği endişesi sarmıştır. Fakat, her şey bu tür olaylara özgü senaryodan farklı bir şekilde gelişmiştir. Kazakistan, oldukça agresif ve sürgüncü göç politikası ile Han-Uygur çatışmasını kanayan yaraya çevren Çin politikasını tekrarlamamıştır.
Kazakistan devlet başkanı ülkedeki etnikler arası uzlaşmayı daima temel taşı ilan ediyor ve devletin en yüksek değeri olarak ilan etmektedir. Devlet başkanı en zor, fakat yegane doğru yolu seçmiştir: Uygur diasporasının tüm anayasal hakları ve yasal çıkarlarına riayet edilmesi sağlanacak ve Uygurların milli kültürel özelliklerini korumakla kalmayıp, geliştirebilecekleri reel şartlar oluşturulacaktır.
Bilhassa, şu anda ülkede Almatı ili bünyesinde Uygur ilçesi bulunmakta, 63 devlet okullarında 15 bini aşkın Uygur öğrenciler anadilinde eğitim almaktadır. Kazakistan’daki Uygurların sayısı resmi olarak 300 bin olup, gayri resmi kanyaklar 600 bin civarında Uygur Türkü yaşamakta olduğunu iddia ediyor.
Ülkede, Kazakistan Uygurları kültür merkezi, Almati Uygur kültür merkezi, Kazakistan Uygur gençlik merkezi ve Devlet Uygur tiyatrosu gibi dernek ve cemiyetler faaliyet göstermektedir. Bunun yanı sıra, “Uygur avazi” gazetesi ve Uygur dilinde tele-radyo yayın bulunmaktadır. Almati’da Uygur bilimler araştırma merkezi faaliyet göstermekte, Uygur diaspora arasında yaklaşık 40 doktora ve 200’ün üzerinde yüksek lisans mezunu bulunmaktadır. Diaspora temsilcileri çeşitli mercilerdeki resmi kurumlarda çalışmaktadır. Ülkede inanç serbestliği mevcuttur, bölgedeki tüm yerleşim birimlerinde camiler faaliyettedir. Uygur diasporasının genç nesli İslam konusunda bilinçli, geleneksel Hanefi mezhebine mensuptur.
Almati ilinde çocuk sanat grupları, dans toplulukları faaliyet göstermekte, sanatsal festivaller ve edebiyat günleri düzenlenmektedir. Uygur ilçesinin her okulunun müfredatında milli örf-adet, Uygur dili ve kültür dersleri bulunmaktadır. Yerel özyönetim organları Uygur bilim adamları, sanatçıları ve aydınlarının jübile merasiminin düzenlenmesine destek sağlamaktadır. Almati ili Uzun-Ağaç köyünün Ortaokulunda eski Uygur teknolojisi ile dokunan halılar, eski mutfak eşyaları, orijinal milli kıyafetleri zarafetinin sergilendiği Uygur etnografik müzesi faaliyet göstermektedir. Müzenin kendi arşivi – Uygur halk kahramanları, şair ve yazarları ile ilgili bilgilerin bulunduğu merkez bulunmaktadır.
Devlet Uygur diasporası alanındaki sosyal-siyasi çalışmalarını kesintisiz olarak yürütmektedir. Devlet, Uygur merkezleri dahil olmak üzere sayısız milli kültür merkezlerine destek sağlamakta, düzenlenen tüm etkinlikler resmi kurumların her türlü organizasyon ve mali konularındaki desteği ile düzenlenmektedir. Devlet başkanı N.Nazarbaev tarafından uluslararası ilişkilerle ilgili sorunların çözümlenmesi ve düzenlenmesi için özel olarak kurulan emsalsiz kurum olan Kazakistan halkları Asamblesinin geniş yetkileri ve olanakları bulunmaktadır. Yüzün üzerinde etnik grubun ikamet ettiği ülke için bu durum gerçek bir politik yenilik olmuştur. Asamble 2000 yılların sonunda Parlamentonun alt kanadına adaylarını önerme hakkını elde etmesi ile tam anlamıyla resmi kurum statüsüne kavuşmuştur. Özellikle, şu anda beşinci dönem Parlamentoda bir milletvekili koltuğu Uygur diasporası temsilcisine ayrılmış durumdadır. Genel olarak N.Nazarbaev’in politikasının amacı, ulusal güvenliğin sağlanması çerçevesinde Uygurlar dahil olmak üzere ülkedeki tüm ulusal etnik grupların kendilerini bu ülkenin vatandaşları gibi hissetmelerinin sağlanmasıdır.
Böylece, söz konusu Orta Asya devletinin hükümeti insani ilişkilerin en hassas alanlarından birindeki oldukça ileri görüşlü politikasının meyvelerini toplamaktadır. İtinalı çalışmalar sonucunda, günümüzde ülkede uluslar arası çatışmalar ve ayrımcılık düşünceleri için zemin oluşturmayan bir ortam oluşmuştur. Şüphesiz, bu deneyim söz konusu patlamaya hazır bölgedeki Kazakistan komşuları tarafından değerlendirmeye değerdir.
Kaynak: http://dogu-turkistan.net/
Araştırma yazı A.ERGoogle+