Yeşil Çay ile Bitki Çayı Meselesi 1
Yıllarca kullanılan şu ifade; “Bitki çayı yeşil çaydır.”, “Yeşil çay bitki çayıdır.”. Çok net söylüyorum günümüzde kullanılan bu ifade yeşil çaya, yani çaya hakarettir. Bilmeyenlerin uydurduğu ama birçok markanın da kullanmaktan çekinmediği bir yanlışlıktır. Yeniyi piyasaya sürmek, kabul görmek zor muhakkak, fakat bu kadar da yanlışın altı çizilmez yıllarca. Bu yazıda kesinlikle yeşil çay ile bitki çayı kıyaslaması yapılmamaktadır. İfade yanlışlığını düzeltmek için iki ayrı dünyayı daha net bir tabloda görmenizi sağlamak amacındayım.
- 28 Temmuz 2019, Pazar 19:59
Bir yaz akşamı sohbet ortamında tartışmaya kadar giden bir ifadedir: Yeşil çaya bitki çayı diyemezsiniz…
“Çay bitki değil midir, o zaman yeşil çay da bitki çayıdır…” diye ısrarla konuyu direten birileri karşımıza muhakkak çıkmaktadır. Çıkmalılar elbette. Yoksa bunca yanlışlık kolay kolay düzeltilmez.
Yıllarca kullanılan şu ifade; “Bitki çayı yeşil çaydır.”, “Yeşil çay bitki çayıdır.”. Çok net söylüyorum günümüzde kullanılan bu ifade yeşil çaya, yani çaya hakarettir. Bilmeyenlerin uydurduğu ama birçok markanın da kullanmaktan çekinmediği bir yanlışlıktır. Yeniyi piyasaya sürmek, kabul görmek zor muhakkak, fakat bu kadar da yanlışın altı çizilmez yıllarca. Bu yazıda kesinlikle yeşil çay ile bitki çayı kıyaslaması yapılmamaktadır. İfade yanlışlığını düzeltmek için iki ayrı dünyayı daha net bir tabloda görmenizi sağlamak amacındayım.
Öncelikle çay nedir, bitki nedir, yeşil çay nedir ve bitki çayı nedir sırasıyla açıklayalım:
Çay ; Camellia sinensis bitkisi, Theacea (Çaygiller) Familyası içinde Camellia cinsine ait her zaman yeşil bir ağaçtır. Budama yapılmazsa ağaç görünümünü alır Camellia sinensis. Bir ağaççık olarak da anılır. Çaygillerden bir ağaççıktır. Çaygiller, Theales takımına ait bir familyadır; tropik ve subtropiklerde yayılmış 30 cins ve 1100 türü bulunmaktadır. Ağaç da bir bitkidir, bitki aleminin kapsam açısından genişliğini burada es geçmeyelim lütfen.
Bitki ; fotosentez yaparak kendi besinini üretebilen, ökaryotik, ağaçlar, çiçekler, otlar, yosunlar ve benzeri organizmaları içinde bulunduran çok büyük bir canlılar alemine verilen isim olarak literatürde yer almaktadır.
Yeşil çay ; taze çay (Camellia sinensis) yapraklarının fermantasyona uğratılmadan üretilen çay çeşididir. Camellia sinensis bitkisi toplandıktan sonra yeşil çay elde etmek için; koparma, soldurma, fixasyon ve kurutma işlemleri yapılmaktadır. Üretimini yapan ülkelere göre bazı farklılıkları söz konusu olsa da dünyada en temel bilinen Japon ve Çin yeşil çayları olarak yapılan bir ayrım bulunmaktadır.
Bitki çayı ; bitkinin çiçek, yaprak, kabuk ve köklerinin veya ot ve baharatların sıcak su ile demlenmesi ile hazırlanan içeceğe denilmektedir. İngilizcede “herbal tea”, Fransızcada “tisane” olarak adlandırılmaktadır.
Çay yani Camellia sinensis 6’ya ayrılmaktadır: Beyaz çay, sarı çay, yeşil çay, oolong, siyah çay ve puerh’tir. Çay denilince aklımıza sadece siyah çay geldiğinden, ben siyah çaydan başka çay bilmem denildiği ve öğrenilmesine rağmen hayatlarına aksedilmediği için siyah çay dışındaki diğer 5 çay çeşidine de bitki çayı olarak yanlış bir değerlendirme yapılmaktadır.
Yeşil çaya bitki çayı, bitki çayına da yeşil çay denilmesinin, ikisi arasında, hatta çay ile bitki çayı arasında çok eski tarihlerden günümüze kadar süregelen, bu yapılamayan ayrımın ana konusu sağlık, sonrasında da su ile demlenmesi olayıdır.
Günümüzde diyet yapmak ya da sağlıklı beslenmek konusunda metabolizmayı hızlandırmak için antioksidan özelliği sebebiyle yeşil çay çokça kullanılmakta, dile getirilmekte ve bu noktada yanlış isimlendirmektedir. Bitki çayı ile yeşil çay arasındaki en temel farklardan biri kafeindir. Bitki çayında kafein yoktur. Yeşil çayda ise bir miktar kafein Camellia sinensis içeriği itibariyle bulunmaktadır. Çay (Camellia sinensis) içeriğinde; sadece çay bitkisinde yani Camellia sinensis yapraklarında “teanin” isminde amino asit bulundurmaktadır. Teanin tüm dünyanın dikkat çektiği, bilimsel çalışmaların yapıldığı bir konudur. Bitki çayında teanin bulunmamaktadır.
Bitki çayı “tıbbi içecek” anlamında çok eski tarihlerden beri farklı topluluklarda kullanılmaktadır. Birçok kaynakta “Şifalı çay” olarak da yer almaktadır. Çünkü bitkiden şifa alınmakta, tedavide kullanılmaktadır.
Camelia Sinensis bitkisinden su ile demlenerek elde edilen sıvıya çay denilmektedir. Bitkilerin suyun kaynama noktası altında demlenmesine infüzyon denilmektedir. Bitki Çayı; ot, baharat, bitki, meyve vs.nin su ile demlenmesiyle elde edilir.
Çay çeşitlerinin içecek haline getirildiği infüzyon halinin, bitkilerin de aynı şekilde infüzyon yani su ile demlenmesi sebebiyle bitki çayı ifadesinde çay kelimesi kullanılmaktadır. Yani bitki çayının içeriğinde Camellia sinensis yaprakları yoktur. Yapılan harmanlar hariçtir elbette. Yeşil çay harmanlarına baktığınızda bitkilerle harman yapılmaktadır. Ama içinde yeşil çay var iken ve isimlendirirken; örneğin elmalı yeşil çay- zencefilli yeşil çay .. şeklinde isimlendirilir.
Bitki çayı içeriğindeki bitki, meyve, ot, çiçek ve baharatlara örnekler şu şekildedir: Elma, ebegümeci, ahududu, böğürtlen, çilek, üzüm, portakal, limon kabuğu, nane, papatya, melisa, limon otu, adaçayı, ısırgan otu, peygamber çiçeği, gül yaprakları, lavanta çiçeği, portakal çiçeği, şakayık çiçekleri, zencefil, vanilya, tarçın, kakule, anason, karabiber, karanfil...
Ülkemizde bir dönem kocakarı ilacı olarak da adlandırılan ama günümüz dünyasında kaçınılmaz bir gerçek olan “doğanın gücü” , “doğaya dönüş” ve “doğayı keşif” söz konusu olduğundan, bitki çayı yüzyıllar öncesinde olduğu gibi hak ettiği yeri artık sağlığa yönelik yani faydasına dair bilinçlenme ile alacaktır.
Yeşil çay, çok eski tarihlerden beri geleneksel olarak Çin ve Japonya’da en çok tüketilen çay çeşididir. Ülkemizde ise yüzde doksanyedi oranlarında siyah çay tüketimi ile yeşil çay oranı ortalama %3 olarak kalmaktadır. Yeşil çay, yakın tarih itibariyle bu topraklarda öğrenilmeye başlanmış, dünyada yapılan bilimsel çalışmalar toplum ile paylaşıldıkça bilinirliği artmıştır.
NİLGÜN YALÇIN