Normalde aşılar, epey zor ve uzun aşamalardan geçerek uygulanabilir hale geliyor. Ancak Covid-19 salgını farklı bir süreç ve birkaç ayda klinik araştırma kısmına geçildiği görülüyor. Bunun en önemli sebeplerinden biri, koronavirüs ailesinden olan SARS ve MERS ile ilgili daha önce yapılmış olan araştırmalrın olması.. Kasım 2020 itibariyle üzerinde çalışılan 212 aday aşı çalışması olduğu biliniyor. Bu aşılardan 44’ü klinik araştırma aşamasında.
Covid-19 salgınının birçok ülkede ikinci dalgayı görmeye başlaması ve günlük vaka sayılarında ciddi artışlar görülmeye başlandı.. Ancak Kasım ayının başlarında aşılarla ilgili umut vadeden gelişmelerin yaşanmasıyla dünya, bu son pandemiyi yenmeye bir adım daha yaklaştı. Ama henüz her şey bitmedi… Rekor sürede geliştirilen bu aşılarla ilgili neler biliyoruz? Sıradaki zorluklar neler? Her şeyden önce aşı geliştirmek zorlu bir süreç. Laboratuvarda başlayan, hayvanlarda ve insanlarda yapılan deneylerde devam eden süreçle birlikte aşının güvenli ve etkili olup olmadığı test ediliyor.
Tarihte üretilen aşıların çoğunu geliştirmek yıllar sürdü. Ancak salgınının başlamasının üzerinden henüz bir yıl bile geçmeden yüzlerce aşı adayı ortaya çıktı. Bu çalışmalar hiç olmadığı kadar hızlı ilerledi.
Dünya sağlık örgütü bir aşının başarılı olabilmesi için en az %50’nin üzerinde bir koruyucu antikor etkisinin olması zorunluluğunu şart koymaktadır. Şuan klinik araştırmaları tamamlanmak üzere olan ve sonuçları dünya sağlık örgütünün kriterlerine uyacak şekilde çalışmaları yürüyen en etkili aşılardan bazıları şunlardır.
¬ Moderna: Amerika Birleşik Devletleri’nde geliştirilen bu aşı, daha önceki aşılardan farklı olarak virüsün kendisinin değil, genetik materyalinin (RNA) vücuda enjekte edilerek bağışıklık oluşturmayı amaçlayan bir yöntemi kullanıyor. Moderna üçüncü faz çalışmalarına geçtiğini duyurdu. İki dozluk bir aşılama, primatlarda SARS-CoV-2 enfeksiyonuna karşı sağlam bir bağışıklık tepkisi ve koruma sağladı. Kasım 2020’de yayınlanan faz III çalışmalarının ara sonuçlarına göre, aday aşı yüzde 94’ten fazla etkili.
¬ BioNTech-Fosun Pharma-Pfizer: Mayıs ayında başlatılan faz I/II denemeleri sonucunda aşının antikor ürettiği gözlemlendi. Baş ağrısı gibi hafif yan etkiler dışında yan etki gözlemlenmedi. Şu anda Amerika Birleşik Devletleri dahil üç ülkede 30 bin gönüllünün katıldığı faz 3 denemesi devam ediyor. 16 Eylül’de Pfizer, Faz III klinik denemede bazı katılımcılarının hafif ve orta dereceli yan etkiler yaşadığını söyledi. Firma 6 Ekim’de geliştirmekte oldukları potansiyel aşı için Avrupa İlaç Ajansı’na (EMA) ruhsat başvurusunda bulunulduğu duyurdu. EMA’nın aşı adaylarına ruhsat vermesi halinde şirketler, üretim aşamasına geçebilecek. Aday aşının klinik çalışmalarının yürütüldüğü yerler arasında Türkiye’den Sakarya ve Kocaeli Üniversitesi bulunuyor. 9 Kasım’da Pfizer tarafından yapılan açıklamaya göre, aday aşının yüzde 90’dan fazla etkili olduğu gözlemlendi. Aday aşının faz 3 insan deneyleri devam ederken ara deney sonuçlarının umut vaad ettiği söyleyenebilir.
¬ AstraZeneca-ChAdOx1-Britanya-Oxford Üniversitesi: AstraZeneca’nın I ve II. faz çalışmaları sonucunda aşı geliştiricileri herhangi bir ciddi yan etki tespit etmedi. Aşının, yeni koronavirüse karşı antikor ürettiği görüldü. Aşının III. faz kapsamındaki çift-kör deneyleri gönüllülerde denenmeye başladı. Britanya ve Hindistan’da ikinci ve üçüncü faz denemelerinin yanı sıra Brezilya, Güney Afrika ve Amerika Birleşik Devletleri’nde faz 3 denemeleri devam ediyordu. 6 Eylül’de bir gönüllüde enflamasyon geliştiği için aşının küresel denemelerini durduruldu. 12 Eylül’de denemelere kısmen devam etme kararı alındı. 23 Kasım 2020’de yayınlanan araştırma sonuçlarına göre, aday aşı koronavirüse karşı yüzde 70 koruma geliştirdi.
¬ CanSino Biologics-Çin-Biyoteknoloji Enstitüsü, Askeri Tıp Bilimleri Akademisi-CTII-nCoV: Çinli CanSino Biologics şirketi, ülkenin Askeri Tıp Bilimleri Akademisi’ndeki Biyoloji Enstitüsü ile ortaklaşa, Ad5 adlı bir adenovirüse dayalı bir aşı geliştirdi. Mayıs ayında, faz I güvenlik denemesinden olumlu sonuçlar yayınladılar ve Temmuz ayında faz II denemelerinde aşının Covid-19’a karşı bağışıklık tepkisi ürettiği görüldü. Aşı şu anda orduda sınırlı olarak kullanılıyor. Ayrıca Suudi Arabistan ve Pakistan’da denemelerin başlayacağı duyuruldu.
¬ Çinli bir şirket, ‘inaktif virüs’ tekniğine göre hazırlanan CoronaVac adlı bir aşıyı test ediyor. Aşının 9 Eylül’de yayınlanan faz I / II klinik denemelerinde koronavirüse karşı bağışıklık geliştirdiği gözlemlendi ve ciddi bir yan etki bildirilmedi. Sonuçlara göre, orta doz aşı faz III denemesine girmek için seçildi. Aşının faz III aşamasına Türkiye de dahil edildi ve aşının ilk dozu 16 Eylül’de Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde sağlık çalışanlarına yapıldı. Aşının Hacettepe, Kocaeli ve İstanbul Üniversitesinde devam eden denemelerine, Ankara Şehir Hastanesi de eklendi.
¬ Wuhan – Biyolojik Ürünler Enstitüsü’nde araştırılan aşı da ‘inaktif virüs’ tekniğine göre hazırlanıyor. Faz 1/2 denemeleri, aşının antikor ürettiğini ve bazı gönüllülerde yan etkiler yaşandığını gösterdi. Şirket, üçüncü faz çalışmalarını Peru, Fas ve Çin’de yürütüyor. Birleşik Arap Emirlikleri’nde tarafından geliştirilen aşı, sağlık çalışanlarında kullanılmak üzere acil durum onayı aldı.
¬ INO-4800 kodlu ürün ile DNA bazlı aşı üzerinde çalışıyorlar. Faz I çalışmalarının ara değerlendirmesinde yan etkiye rastlanmadı ve koronavirüse karşı bağışıklık oluştu. Faz I/II çalışmaları henüz sonuçlanmadı. Eş zamanlı olarak devam ediyor. Şirket 28 Eylül’de FDA’nın aday aşıyı, uygulama cihazıyla ilgili sorular nedeniyle beklemeye aldığını duyurdu. Ekim ayı içerisinde çalışmalar yeniden başladı ve ardından 16 Kasım’da Inovio II. faz çalışmalarına başladı.
¬ Rusya, 11 Ağustos’ta henüz III. faz denemeleri başlamayan yeni koronavirüs aşısını onayladığını duyurdu. Sputnik V’in faz I ve II aşamaları 1Ağustos’ta tamamlandı. Mevcut klinik araştırmaların tek bir katılımcının bile aşı uygulandıktan sonra Covid-19 ile enfekte olmadığını gösterdiği söylendi. Aşı, Rus Sağlık Bakanlığından bir kayıt sertifikası aldı ve aşının III. faz, yani geniş katılımlı klinik denemelerinin 12 Ağustos’ta bazı Ortadoğu ve Latin Amerika ülkelerinde başlayacağı duyuruldu. Ancak bazı bilim insanları, aşının henüz büyük kitlelerde test edilmeden onaylanmasını tehlikeli buluyor. Rusya, faz III çalışmaları devam eden aday aşının Covid-19’a karşı yüzde 92 etkili olduğu açıkladı
¬ Rusya, Vector Enstitüsü’nün bulduğu aday aşı, Temmuz 2020’de Faz 1/2 denemelerine başladı. Faz 1/2 çalışmalarının sonuçları henüz yayınlamadı ve Faz 3 yani insan deneyleri başlamadı ancak 14 Ekim’de Vladimir Putin Rusya’nın EpiVacCorona’ya erken kullanım onayı verdiğini açıkladı. EpiVacCorona, Sputnik V aşısından sonra Rusya’da erken kullanım izni alan ikinci aşı oldu. Sputnik V aşısı gibi, EpiVacCorona da Faz 3 denemesinden önce onay aldı.
¬ NVX-CoV2373 kodlu aday aşı, Ağustos ayında açıkladığı faz I verilerine göre aşı güven verici bir güvenlik profiline sahip ve aşı gönüllülerde tolere edilebildi. 24 Eylül 2020’de Novavax, NVX-CoV2373 isimli aday aşının yeni koronavirüsün önlenmesinde etkili olup olmadığını değerlendirmek için Birleşik Krallık’ta 18 ila 84 yaşları arasındaki 10 bin kadar gönüllü ile klinik deney başlatacağını açıkladı.
¬ ZyCoV-D kodlu aday aşı, Hint menşeli bir marka. DNA bazlı bir aşı çalışıyorlar. Temmuz ayında klinik öncesi çalışmaları bitti ve insan üzerinde test edilmek üzere izin verildi. 6 Ağustos’ta ZyCoV-D’nin, sağlıklı deneklerde yürütülen faz I denemeleri tamamlandı ve faz II çalışmaları başladı. Haziran ayında, şirketin RNA bazlı aşısının faz I denemeleri başladı ve Ağustos ayında faz II denemelerine geçildi. Alman menşeli bir şirket ile işbirliği yapıyor.
¬ Imperial College London araştırmacıları, bağışıklık sistemini uyarmak için “kendi kendini çoğaltan” bir RNA aşısı geliştirdi. Hayvan deneylerinde aşının güvenli olduğu ve etkili bir bağışıklık tepkisi oluşturduğu gözlemlendi. Aşama 1/2 denemelerine 15 Haziran’da başladılar ve aşıyı VacEquity Global Health adlı yeni bir şirket aracılığıyla üretmek ve dağıtmak için Morningside Ventures ile ortaklık kurdular.Araştırmacılar, yıl sonuna kadar aşının etkili olup olmadığını öğrenmeyi bekliyorlar.
¬ AnGes, Osaka Üniversitesi ve Takara Bio; DNA tabanlı aşının, faz I/II denemeleri birlikte devam ediyor. Aday aşı Ağustos’tan bu yana gönüllüler üzerinde deneniyor.
¬ Arcturus Therapeutics ve Duke-NUS Medical School: Amerika Birleşik Devletleri Kaliforniya merkezli Arcturus Therapeutics ve Singapur’daki Duke-NUS Medical School şirketleri bir mRNA aşısı üzerinde çalışıyor. Aday aşı çalışmasının hayvanlar üzerinden yapılan test sonuçları olumlu tamamlandı. Arcturus, Ağustos ayında Singapur Genel Hastanesi’nde faz I/II denemesi başlattı.
¬ Anhui Zhifei Longcom: Çinli şirket Anhui Zhifei Longcom ve Çin Tıp Bilimleri Akademisi, viral proteinler ve bağışıklık sistemini uyaran bir adjuvan kombinasyonu olan bir aşı için Temmuz’da faz II denemelerine başladı.
¬ Koreli bir şirket, DNA bazlı bir aşı üzerinde çalışıyor. Aday aşının sonbaharda faz II denemelerine başlaması bekleniyor.
¬ Hindistan Tıbbi Araştırma Konseyi ve Ulusal Viroloji Enstitüsü ve Bharat Biotech: Enstitü ve biyoteknoloji şirketi Biotech ortaklığında Covaxin adlı bir aşı üzerinde çalışılıyor. Aday aşının faz I ve II insan klinik araştırmaları Temmuz 2020’de Hindistan’da başladı.
¬ Çin Tıp Bilimleri Akademisi Tıbbi Biyoloji Enstitüsü: Geçmişte çocuk felci ve hepatit A için aşılar geliştiren enstitüsü, Haziran ayında inaktive edilmiş bir virüs aşısı için faz II denemesi başlattı.
¬ Kentucky BioProcessing: British American Tobacco’nun Amerikan yan kuruluşu Kentucky BioProcessing tütün bazlı bir aşı üzerinde çalışıyor. İlkbaharda yapılan klinik öncesi testlerden sonra şirket faz I ve II denemelerine eş zamanlı devam ediyor.
¬ Kazakistan Biyolojik Güvenlik Araştırma Enstitüsü: Araştırmacılar, inaktive edilmiş koronavirüslerden yapılan bir aşı üzerinde çalışıyor. QazCovid olarak bilinen aday aşı, faz I ve II denemelerini yürütüyor.
¬ Sanofi ve GSK: Sanofi ve GSK 3 Eylül 2020 itibariyle Covid-19 aşısı için Faz I/II klinik denemesini başlattı. Sanofi ve GSK tarafından ortaklaşa geliştirilen aşı adayı, Sanofi’nin grip için onaylanmış olan bir aşısının tasarımına dayanıyor. Çalışmanın 2020’nin sonuna kadar faz III’e geçmesi hedefleniyor.
Tüm bu çalışmalara bakıldığında aday aşıların klinik aşama çalışmalarına geçtiği ve hızlı sonuçlara varabileceği görülse de, çalışmaların tahmini bitişleri, en erken 2021 yılının başlarında öngörülüyor. Bu kadar hızlı seyreden pandemi nedeniyle Sağlık bakanlığımızın önerileri ile ülkemizde ve dünyada toplum aşılanmasına 2021 yılı başlarında ciddi bir hızla başlanacak.
Doç. Dr. Halim Şenyiğit
Atlas Üniversitesi
Tıp Fakültesi Öğretim Üyesi