This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANA BİLİM DALI
ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE TÜRK SİYASAL KÜLTÜRÜNDE MUHALEFET OLGUSUNUN GELİŞİMİ(1946-1950)
YÜKSEK LİSANS TEZİ
EMİN KİRMAN DANIŞMAN: YRD. DOÇ. DR. METİN İŞÇİ
ISPARTA, 2006
ii
T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TEZLİ YÜKSEK LİSANS TEZ SAVUNMASI VE SÖZLÜ SINAV TUTANAĞI
İLGİ:Enstitü Yönetim Kurulu’nun ..../..../20.... Tarih ve ..../.... Sayılı Kararı, Kamu Yönetimi Anabilim Dalında ders dönemine ait eğitim öğretim programını başarı ile tamamlayan 0230203215 numaralı Emin KİRMAN’ın hazırladığı, Çok Partili Döneme Geçiş Süreci ve Türk Siyasal Kültüründe Muhalefet Olgusunun Gelişimi(1946-1950) başlıklı TEZLİ YÜKSEK LİSANS TEZİ ile ilgili TEZ SAVUNMASI VE SÖZLÜ SINAVI Lisansüstü Öğretim Yönetmeliği’nin ....md.si uyarınca 11/05/2006 günü saat 14:00’de yapılmış; sorulan sorular ve alınan cevaplar sonunda adayın tez savunmasının KABULÜNE OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
SINAV JÜRİSİ
BAŞKAN
Metin İŞÇİ Yrd. Doç. Dr.
ÜYE
Faruk TURHAN Doç. Dr.
ÜYE
Timuçin KODAMAN Yrd. Doç. Dr.
i
ÖZET ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE TÜRK SİYASAL KÜLTÜRÜNDE MUHALEFET OLGUSUNUN GELİŞİMİ(1946-1950) Emin KİRMAN Süleyman Demirel Üniversitesi, Kamu Yönetimi Bölümü Yüksek Lisans Tezi, 133 sayfa, Mart 2006 Danışman: Yrd.Doç. Dr. Metin İŞÇİ Türkiye’nin çok partili hayata geçiş tarihi olan 1946 yılı ile 1950 yılı arasındaki süreç, Türk siyasal tarihinde önemli bir yere sahiptir. 1946 yılında Demokrat Parti’nin kurulması ve ardından ülkeyi uzun bir süre tek başına yöneten Cumhuriyet Halk Partisi iktidarına son vermesi, Türkiye’de demokrasinin ve özellikle de siyasal muhalefet olgusunun yerleşme sürecini başlatmıştır. Bu tez çalışmasında, çok partili döneme geçiş süreciyle birlikte, Türk siyasal kültüründe muhalefet olgusunun nasıl bir gelişme gösterdiği sorusuna cevap aranmaya çalışılmıştır Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm de; kültür, siyasal kültür, muhalefet, siyasal muhalefet, tek partili, çift partili ve çok partili sistem kavramları açıklanmaya çalışılarak konunun kavramsal içeriği hakkında genel bir bilgi verilmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde; çok partili döneme geçiş sürecini daha iyi tahlil edebilmek için geçiş öncesi Türk siyasal sistemin niteliği hakkında bilgi verilmiş, rejimin niteliğini belirleyen tek partinin yapısı, özellikleri ve bu dönemde oluşan muhalefet girişimleri ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise, çok partili döneme geçişte rol oynayan iç etkenler; toplumsal muhalefetin gelişmesi, tek parti yöneticilerinin demokrasinin kurumsallaşmasına yönelik istekleri, ekonomide devletçiliğin getirmiş olduğu müdahaleci ve otoriter uygulamalar, toplumsal ve ekonomik etkenler başlığı altında incelenmiştir. Çok partili döneme geçilmesinde, iç etkenlerden daha önemli olduğunu düşündüğümüz dış etkenler de büyük rol oynamıştır. Bu durum, Türkiye’nin dış politikası, coğrafi konumu ve ideolojik etkiler bağlamında ele alınmıştır. Daha sonra ise, konunun temel noktası olarak ele aldığımız “Çok Partili Döneme Geçiş ve Siyasal Muhalefetin Ortaya Çıkması” konusu, incelenen 19461950 yılları arasında muhalefetin nasıl kurumsallaşmaya doğru gittiğini göstermesi bakımından önem arz etmektedir. Son olarak, tek parti yönetimine özgü olarak niteleyebileceğimiz Anayasaya aykırı kanun ve uygulamaların muhalefetin baskısıyla nasıl kaldırıldığı hakkında kısaca bilgi verilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kültür, Siyasal Kültür, Muhalefet, Tek Parti, Çok Partili Dönem, Cumhuriyet Halk Partisi, Demokrat Parti, Dörtlü Takrir, 12 Temmuz Beyannamesi
Metin İŞÇİ The period between the years 1946 and 1950 incorporating the process of transition to the multi-party period in Turkey has an important place in the Turkish political life. Single Party. Department of Public Management. Multi-Party Period. information on the properties of Turkish political system prior to this transition to the multi-party period has been conveyed in order to make a better analysis on this transition while the structure and properties of the “single party” have been discussed besides the opposition initiatives during the period mentioned. Democrat Party. Dr. Key Words: Culture. brief information has also been given on how the laws and applications violating the Constitution special to the single-party period had been gradually removed under the pressure from the opposition. The subject “Transition to Multi-Party Period and Appearance of Political Opposition” that has been discussed later in our study as the basic point of the subject carries a high importance as it shows how the opposition had been institutionalized between the years 1946 and 1950. Establishment of Democrat Party (Demokrat Parti) in 1946 and. In the first part. In this thesis study. reactions against the party in power due to the intervention and authoritarian implementations of state in economy and social and economic factors of that period. In the second part. . Political Culture. Declaration of July 12th. İsmet İnönü’s demand on the institutionalization of democracy. 2006 March Supervising Professor: Assistant Prof. geographical location and ideological factors. Finally.ii ABSTRACT TRANSITION TO THE MULTI-PARTY PERIOD AND DEVELOPMENT OF OPPOSITION IN TURKISH POLITICAL CULTURE (1946-1950) Emin KİRMAN Süleyman Demirel University. Republican People’s Party. the answer to the question of how the opposition movement had developed in the Turkish political culture is searched after this transition to the multi-party period. Opposition. The study is comprised of three parts. development of opposition in the society. the termination of the power of Republican People’s Party (Cumhuriyet Halk Partisi) that was solely administrating the country for a long period of time had started the efforts of democracy and especially the settlement of opposition movements in Turkey. Memorandum of the Four. double party and multi-party concepts have been explained together with some general information on the conceptual context of the subject. concepts of culture. Thesis of Graduate Study. External factors that we think that are of greater importance than internal ones have also played important roles in the transition to multi-party period. 133 pages. consequently. The third part discusses topics under the headings the internal factors playing important roles in the transition to the multi-party period. political culture and opposition as well as single-party. This situation has been discussed within the contexts of Turkey’s foreign policy.
Siyasi Sistemin Özelliklerine Göre ............................................................................................Siyasal ve Sosyal Yapıya Göre...............Muhalefet Kavramı.......................................................14 1................................................................................................................................7 A.....15 IV...............................................vii ÇİZELGELER DİZİNİ...................................................................9 b...........................................................8 a...........10 C...........................Siyasal Muhalefet Türleri ......iii İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER..................................................4 II...........Tek Partili Sistem ........................13 B..................................................1 BİRİNCİ BÖLÜM KAVRAMSAL ÇERÇEVE I.............................................................................15 A.......................ıx GİRİŞ .............................................................................Anayasal Muhalefet ve Anayasal Olmayan Muhalefet ...............MUHALEFET VE SİYASAL MUHALEFET KAVRAMI .......Parlamento İçi Muhalefet ve Parlamento Dışı Muhalefet ...........................................................................................14 2.....................Siyasal Kültürün Türleri ......................................8 B............................................................................................. SİYASİ PARTİ SİSTEMLERİ ..Alt Kültür Gruplarına Göre..................................9 c..........................17 .............................................................................................SİYASAL KÜLTÜR KAVRAMI VE SİYASAL KÜLTÜRÜN TÜRLERİ........................Siyasal Kültür Kavramı ............................................................................Siyasal Kültür ve Siyasal Sosyalleşme .................................................................................................................Yapısal Muhalefet ve Yapısal Olmayan Muhalefet .............Çok Partili Sistem ...............................14 3..................................................................................................11 III..................................iii KISALTMALAR DİZİNİ.................................................................................................KÜLTÜR KAVRAMI ....................13 A..............................................................................................................................................................................................................................................Siyasal Muhalefet Kavramı....................Çift Partili Sistem...................17 C...13 a...........................16 B............................
...ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞTE ROL OYNAYAN ETKENLER.....................................Toplumsal ve Ekonomik Etkenler ....55 a................................46 b.............................................................................Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Kurulması .......Diğer Siyasal Parti Kurma Çalışmaları ..................................................................33 B......TÜRK YÖNETİM SİSTEMİNDE TEK PARTİNİN ORTAYA ÇIKIŞI ................................................................................................56 b.......İkinci Dünya Savaşı Sonrasında Artan Rus Tehdidi ve Türkiye’nin Batılı Devletlerle Yakınlaşma İsteği ...Milli Korunma Kanunu ......................28 C........................................................................................................İkinci Grup Muhalefeti ...Dış Etkenler .............................19 II........TEK PARTİ DÖNEMİNDE MUHALEFET GİRİŞİMLERİ .............31 III.........iv İKİNCİ BÖLÜM ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ ÖNCESİ TÜRK SİYASAL SİSTEMİNİN NİTELİĞİ I.............54 B................................................33 A.......................................................Bazı CHP’ li Yöneticilerin Çok Partili Bir Siyasal Hayata Yönelik İstekleri ...........................................................CHP ve Parti-Devlet Bütünleşmesi................58 ...............................................................................................................38 D............54 3....................................................... Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun Kuruluşu ve Cumhuriyet Halk Fırkası Adını Alması .....49 c.......Varlık Vergisi .......................TÜRK TEK PARTİ SİSTEMİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ ...........................................................Jön Türkler ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Kurulması ....................................43 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE SİYASAL MUHALEFETİN ORTAYA ÇIKMASI I.......................Türkiye Komünist Fırkası............................................45 A...............................................................23 B.....................................................Artan Devletçilik Uygulamaları ve Ekonominin Bozulması.....................Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Kurulması.........35 C.........................52 2.....................................................Uluslar arası İdeolojik Etkiler..................45 a.........Tek Parti İktidarına Karşı Toplumsal Muhalefetin Gelişmesi................................................22 A...........................................51 1......Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu.............................................................................................................................................................41 E.....
.....................106 2...........................Polis Vazife ve Salahiyetleri Kanunu’na İlişkin Düzenlemeler........................115 D.......................Değişmez Genel Başkanlığın Kaldırılması ....................................................................................................................................................................................................................................................................................110 c....101 C............104 a.........................Sınıf Esasına Dayalı Parti ve Dernek Kurma Yasağı.......................Örgütsüz Muhalefet ........................................Muhalif Milletvekillerinin CHP’den İhraç Edilmesi ...104 1.........97 B..113 B...........................Milli Kalkınma Partisi ...............117 E..........................................................96 IV.............................Tek Parti İktidarının Muhalefet Yanlısı Basın Kuruluşlarına Yönelik Baskıları .............................81 a..................60 A...................76 E...........................119 F..............81 A.................................114 C..............................Mecliste Hükümet-Muhalefet İlişkileri................Basın ...107 b........................................................................................................................................................................................Demokrat Parti......................90 d............81 b.............................................................................................Muhalif Vekiller Tarafından Dörtlü Takrir’in Verilmesi .............................................93 B.........Üniversite Yasası’na İlişkin Düzenlemeler .........................................Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu Görüşmeleri.....................TBMM’NDE SİYASAL MUHALEFETİN ORTAYA ÇIKIŞI.Hasan Saka Hükümeti Dönemi............................................65 C.....................................Bütçe Kanunu Görüşmelerinde Muhalefet ........................................................................93 b...........Hükümetin Muhalefete Yönelik Baskıları.............................................113 A......73 D..............................120 .............93 a..........................................................Mecliste Psikopat Olayı ve Hükümet-Muhalefet İlişkilerinin Bozulması..............................................................................Şemsettin Günaltay Hükümeti Dönemi ..............................................Millet Partisi ..............................Sivil Toplum Kuruluşları................................................Recep Peker Hükümeti Dönemi ........61 B.....................111 V..........................................................................................83 c..........................................................Tek Dereceli Seçim Sistemi’nin Kabul Edilmesi ....DEMOKRAT PARTİ MUHALEFETİ VE ANAYASAYA AYKIRI KANUNLARIN VE UYGULAMALARIN KALDIRILMASI ............Basın Yasası’na Yönelik Düzenlemeler ..................79 III.....................................................................................................Cumhurbaşkanı İnönü’nün Hükümet-Muhalefet İlişkilerini Düzeltme Çabaları ve 12 Temmuz Beyannamesi .................Diğer Muhalefet Partileri..........................................97 A....Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın Görüşülmesi Sırasında Muhalefet.ÇOK PARTİLİ DÖNEMDE HÜKÜMET-MUHALEFET İLİŞKİLERİ ......Örgütlü Muhalefet ..ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE MUHALEFET.v II...........................................
................................133 ....................................................vi SONUÇ ......................................................................122 KAYNAKÇA...................................................................................................................................126 ÖZGEÇMİŞ ...............................................................................................
S.B. : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : Amerika Birleşik Devletleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu Anadolu Üniversitesi Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Birleşim Bakınız Birleşmiş Milletler Büyük Millet Meclisi Cilt Cumhuriyet Halk Fırkası Cumhuriyet Halk Partisi Çeviren Derleyen Dönem Demokrat Parti Millet Partisi Milli Kalkınma Partisi Madde Oturum Rusya Komünist Fırkası Sayfa Sayı . BM BMM C CHF CHP Çev. D DP MP MKP md.F B Bkz. Ü A.S. O RKF s.Ü. Der.vii KISALTMALAR ABD A-RMHC A-RMHG A.
viii ss. : : : : : : : : : : Sayfaları arası Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Serbest Cumhuriyet Fırkası Türkiye Büyük Millet Meclisi Türkiye Cumhuriyeti Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Tutanak Dergisi Türkiye Komünist Fırkası Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi Ve Diğerleri . SSCB SCF TBMM TC TCF TD TKF TSEKP Vd.
..................101 .. 1939-1943 Yılları Arasındaki Bazı Tüketim Mallarının Fiyatları ve Artış Oranları.........48 Çizelge 3...1.......................................ix ÇİZELGELER DİZİNİ Sayfa No Çizelge 3..........................................................2........ Tek Parti Döneminde Basın Kuruluşlarının Kapatılma Süreleri ve Kapatılma Sayıları...
Cumhuriyet’in kurulduğu. Bu partinin toplumsal ve kültürel alanda üstlendiği modernleştirmeci rol.1 GİRİŞ Türkiye’de demokrasinin en önemli göstergelerinden biri sayılan çok partili siyasal hayata geçiş süreci. tek parti yönetimi kurumsallaşmış. Milli Şef İsmet İnönü döneminde. anayasal rejim ve demokratikleşme akımlarının kaynağı olarak görülmektedir. Söz konusu dönemin başlangıcını Tanzimat’a kadar götürmek mümkündür. Başarısızlıkla sonuçlanan I. seçim ya da referandum yoluyla gelmediği Cumhurbaşkanlığı makamından ülkeyi yönetmiştir. onun ölümüyle İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanı olduğu “Milli Şef” dönemi izlemiştir. Tanzimat Dönemi’nde yapılan reformlar ve bunlara bağlı olarak oluşan siyasal gelişmeler. Milli Kurtuluş Savaşı’nı başarıya ulaştıran kadronun yönetimine hakim olduğu dönemdir. Osmanlı Devleti.Meşrutiyet Dönemi’nin ardından II. çok partili hayata geçiş.Meşrutiyet rejiminin temelini oluşturmuştur. Bu nedenle. aynı zamanda tek kişi egemenliğine dayanan bir milli şef yönetiminden çok partili demokrasiye geçiş anlamına da gelmektedir. oldukça uzun bir dönemi kapsamaktadır. çoğu yazarlarca. siyasal ve hukuki alanda modernleşmenin. tek partinin ilkeleri anayasaya geçirilerek hukuki bir nitelik kazandırılmıştır. . İttihat ve Terakki Partisi’nin merkeziyetçi ve seküler yapısı. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Cumhuriyet Halk Partisi tarafından üstlenilmiştir. 1876 Anayasası ile başlayan I. Cumhuriyet’in kuruluşu ve sonrasında da etkisini sürdürmüştür.Abdülhamit’in tahttan indirilmesi ve bunun arkasından gelen İttihat ve Terakki Partisi’nin iktidar dönemi Türk siyasal hayatına önemli izler bırakmıştır. Tanzimat. tepeden inmeci reformist niteliği. savunduğu pozitivist Batıcı felsefeyi ülkede hakim kılmaya çalışmıştır. toplumsal ve kültürel reformların yapıldığı dönem. I. Parlamento ve anayasa idealleri ile iktidara gelen İttihat ve Terakki Partisi zamanla bir tek parti diktatörlüğü kurmuştur. Mustafa Kemal Atatürk’ün “Ebedi Şef” olduğu dönemi. Milli Şef İnönü.Meşrutiyetle birlikte çeşitli etnik özellikler taşıyan parlamentolu bir siyasal hayata geçiş yapmıştır. 1908’de ikinci kez Meşrutiyet rejimini geri getiren İttihat ve Terakki Partisi.
Birleşmiş Milletler Anlaşması. CHP ve DP arasındaki ilişkiler. daha sonra ise bu dönemde ortaya çıkan muhalefet girişimleri ele alınmıştır. bu dönemde kurulan muhalefet partileri kısaca anlatılmaya çalışılmıştır. konunun kavramsal boyutu ifade edilmeye çalışılmıştır. nihayetinde. muhalefeti destekleyen ve hükümet uygulamalarını eleştiren basın kuruluşlarına yönelik baskılar ortaya konulmuş. Bütçe Görüşmeleri. Bu nedenle çok partili hayata geçiş sürecinde etkili olan iç ve dış etkenler üçüncü bölümde ele alınmıştır. çok partili dönemde hükümet-muhalefet ilişkileri ele alınmış. Birinci bölümde. Dörtlü Takrir gibi muhalif hareketlerinin nasıl ortaya çıktığı incelenmeye çalışılmış. Çok partili yönetime geçiş sürecini daha iyi tahlil edebilmek için. . çok partili döneme geçilmesiyle birlikte nasıl kaldırıldığı konusuna açıklık getirmektir. meclis çatısı altında ortaya çıkan çekişme ve tartışmalar çerçevesinde ele alınmıştır. muhalefet ve siyasal parti sistemleri gibi kavramlar teorik olarak açıklanmaya çalışılarak. çok partili döneme geçiş sürecini hızlandıran. Tek partili bir yönetim anlayışından çok partili bir demokratik rejimin kurulmasına doğru giden sürecin daha kolay anlaşılabilmesi için. tek partili bir yönetim anlayışının ortaya çıkmasında rol oynadığını düşündüğümüz. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu. Bu nedenle ikinci bölümde öncelikli olarak Türk tek parti sisteminin genel özellikleri farklı görüşler çerçevesinde ele alınmış. çok partili döneme geçiş süreci olarak ele aldığımız 1946-1950 yılları arasında CHP içerisinde ortaya çıkan muhalefet hareketinin hangi aşamalardan geçerek kurumsallaşmaya doğru gittiği ve tek parti yönetiminin 1924 Anayasası’nın özüne aykırı uygulamalarının.2 Tez çalışmasının amacı. siyasal sistemi demokratikleştirmeye zorlayan iç ve dış etkenlerin de ortaya konulması gerekmektedir. Jön Türkler. Daha sonra. CHP Hükümeti’nin muhalefeti sindirmeye yönelik uygulamaları. siyasal kültür. çok partili hayat öncesi siyasal sistemin niteliğinin de açıklanması gerekmektedir. İttihat ve Terakki Partisi ve Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Türkiye’nin tek partili bir siyasal sisteme doğru gitmesinde ne gibi etkilerinin olduğu anlatılmış. Çalışma üç ana başlık altında toplanmıştır. kültür. Daha sonra ise.
Üniversite Yasası. Belirtilmesi gereken diğer bir nokta ise bu tez çalışmasında kullanılan yöntemin hangi bilimsel çerçeve esas alınarak ortaya konulmaya çalışıldığıdır. Yapılan bu tez çalışmasında alan araştırma yöntemi kullanılmış. Böylece demokrasi. literatür tarama ve kaynak toplama gibi araştırma tekniklerine başvurulmuştur. Sonuç olarak. Bu dönemde parlamenter demokrasinin kurum ve kuralları oluşturulmaya ve yerleştirilmeye çalışılmıştır. tek parti yönetiminin uyguladığı Basın Yasası. Türk devlet geleneğinin en önemli ve vazgeçilmez bir niteliği haline gelmiştir. Konuyla ilgili olarak. 1940-1950 arasında yayınlanan gazete ve dergilerden faydalanılmıştır. muhalefetin muhalefet yapmasını. 1946-1950 yılları.3 Üçüncü bölümün sonunda ise. ileriki dönemlerde zaman zaman kesintiye uğrasa da. Polis Vazife ve Salahiyetleri Kanunu gibi anayasaya aykırı kanun ve uygulamaların çok partili döneme geçilmesiyle birlikte nasıl kaldırıldığı üzerinde durulmuştur. TBMM Tutanakları. . iktidarında muhalefete alışmasını öğrenmeye başladığı bir dönemdir.
Colere) deyimiyle. değişim süreci gibi niteliklerini dikkate alarak tanımlamaya çalışmışlardır. sanat. yasa ve geleneklerin yanı sıra. değerler ve idealler sistemi. Şubat 2003. yaşam biçimi. ekip biçmek. sürmek. Sayı:104. “Çok Partili Döneme Geçiş Süreci ve Türk Siyasal Kültüründe Muhalefet Olgusunun Gelişimi” olması nedeniyle. Kelime.KÜLTÜR KAVRAMI Latince'deki özen göstermek (La. Muhalefet olgusunun daha kolay anlaşılabilmesi için de. . Bu çalışmada incelenen konunun. Bu nedenle.B. s. Bu nedenle bütün bu kavramları etkileyen siyasi kültürün ne olduğunun açıklanması da önem arz etmektedir. kültürü tüm yönleriyle açıklama amacı gütmüşlerdir. birinci bölümde ilk olarak kültür ve siyasal kültür kavramları ele alınacak.4 BİRİNCİ BÖLÜM KAVRAMSAL ÇERÇEVE Muhalefet. Nitekim. 1 Ahmet UHRİ. ahlak. I. Kültürün çeşitli yönleriyle ilgilenen antropolog ve sosyologlar kültürü. siyasal muhalefetin içinde yer aldığı. bilim. bu kavramlar tanımlandıktan ve nitelikleri belirtildikten sonra muhalefet ve siyasal muhalefet kavramları ile siyasi parti sistemlerinin incelenmesine geçilecektir. muhalefet olgusunun incelenmesi tezin temel çıkış noktasını teşkil etmektedir. Bu tanımlar. toplumsal miras. siyasi sistem vb. toplumun siyasi kültüründen etkilenmekte ve şekillenmektedir. Taylor’a göre “kültür (ya da uygarlık). kavramların tümü. siyasal sistemin genel niteliklerinin de belirtilmesinde fayda vardır. yüzyıla kadar sadece bu anlamı ile kullanılmıştır. iktidar. günümüzdeki anlamına yakın olarak ilk defa Voltaire tarafından. 17. Kültür ve Uygarlık Kavramı Üzerine. insan zekasının oluşumu. inanç. gelişimi ve geliştirilmesi anlamında kullanılmıştır1.Taylor tarafından yapılmıştır. tarım anlamına gelen (Culture) kelimesinden türetilmiş olan kültür kavramı. kültürün günümüzde sıkça kullanılan tanımı İngiliz antropolog E.51. Bilim ve Ütopya Dergisi.
<http://historicalsense.30. insanın bir toplumun üyesi olarak edindiği bilgi. s. ahlaki. Türkçülüğün Esasları. kültürü. “Bir insan topluluğundan beklenilen davranışları tayin eden rolleri oluşturan. “Toplumu oluşturan fertlerin. 2002. Hazırlayan: Mehmet Kaplan. inanç.107. 100. Sosyoloji Nedir?. Remzi Kitabevi. Atilla Kitabevi. Türk Dil Kurumu Yayınları. dini. Şirin Tekeli. düzenlenmiş bir davranışlar.1436. s. s.5 insanın toplumsal bir varlık olarak edindiği diğer tüm yetenek ve alışkanlıkları da kapsayan karmaşık bir bütündür2. Ziya GÖKALP. tarla sürmek ve tarım anlamına gelir7.” Türk Dil Kurumu da. GÜVENÇ. Siyaset Sosyolojisi.10. ahlak. kültür kelimesine karşılık olarak “hars” kelimesini kullanmıştır. 1998.1996.” White’a göre kültür ise. iktisadi ve fenni hayatlarının ahenkli bir bütünüdür8. s. 132. Ankara.” şeklinde tanımlamaktadır. batı dillerindeki anlamıyla Türkçe’de ilk kez Ziya Gökalp tarafından kullanılmıştır. içgüdüsel ve fizyolojik olmayan.” Krober’a göre kültür. Türk kültür tarihine ilk defa ciddi ve bilimsel bir şekilde yaklaşan Gökalp. İstanbul. Bozkurt GÜVENÇ. Milli Eğitim Basımevi. düşünce ve duyguların simgelerden oluşan sembollere dayalı bir örgütlenmesidir4. 1982. gelenek ve göreneklerle her türlü beceri ve alışkanlıklarını içeren karmaşık bir bütündür6.2005) UHRİ. sonraki nesillere iletmede kullanılan. . “Yalnız bir milletin kendine özgü. Ankara. Varlık Yayınları. 2 3 4 5 6 7 8 9 Joseph FİCHTER. Arapça kökenli bir kelime olan hars.Nilgün ÇELEBİ. insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların bütünü9” olarak tanımlamaktadır. kültürel içeriğin son derece kapsamlı bir tanımını vermiştir: “Kültür ya da uygarlık. lisani. düşünceler ve duyuşlar bütünüdür5. öğrenme ve şartlanma yoluyla bir kuşaktan diğerine geçirilen faaliyetlerinin bütünüdür3. Ankara.com/Archive/Fener64_1.htm > (11. s. “Maddi öğelerin. 1972. 97. hukuki. Marx ise.51. Çev.” Kültür. Maurice DUVERGER. Çev. s. İnsan ve Kültür. İstanbul. “Tarihi ve toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada.” Duverger’de kültürü. s. TÜRKÇE SÖZLÜK. No:549. Gökalp’a göre hars. sanat.
İnsanların meydana getirdikleri maddi eserlerle.28. değerler bu cümledendir10. Bu kültür örf ve adetlerle geleneklere dayandığından. Bir grubun üyeleri tarafından paylaşılan alışkanlıklar. İstanbul.102. Kültür sözcüğünün dört ayrı anlamda kullanıldığını belirten Güvenç şu gruplandırmaya dikkat çekmektedir: “1. s. 2000.Estetik alandaki kültür: Güzel sanatlardır. maddi kültür ve manevi kültür olarak ikiye ayrılmaktadır. ülkeden ülkeye. 13 GÜVENÇ. tutum ve değerler o grubun kültürünü meydana getirir12. -Kültür Öğrenmeyle Kazanılır: Kültür. tarım. . Kültürün içeriğini 10 11 Metin İŞÇİ. ekin. değerini ve canlılığını sürdüren bir olgudur. bu sosyal mirası koruyup. GÜVENÇ.Bilim alanındaki kültür: Uygarlıktır. her bireyin doğduktan sonraki yaşantısı içinde kazandığı alışkanlık ve değerler bütünüdür. aletlere maddi kültür veya medeniyet adı verilir. Der Yayınları. 4.13 Bu öğrenme süreci içinde aileden devlete kadar tüm sosyal gruplar kültürün aktarılmasına aracılık eder. Toplumsal gelişmeyi sağlamanın yolu. s. bölgeden bölgeye farklılık gösteren kültür tarzıdır. 2Beşeri alanındaki kültür: Eğitim sürecinin ürünüdür.Madde (teknolojik) ve biyolojik alanda ki kültür: Üretme. -Kültür Sosyal Bir Mirastır: Kültür nesiller boyu anlamını. dil vb.” Birbirine benzer yüzlercesi içerisinden seçerek aldığımız bu tanımlar ışığında kültürün özellikleri şöyle sıralanabilir: -Kültür Toplumsal İnanç ve Değerler Bütünüdür: İnsanların yarattıkları maddi ve manevi değerlerin tümü ancak. -Kültür Geniş Kapsamlıdır: Çevremizde gözlemlediğimiz tüm nesneler ve davranışlar doğrudan veya dolaylı olarak kültürle bağlantılıdır. özel ve toplumdan topluma.101. gelişmesini sağlamaktan geçer. s. içgüdüsel ve kalıtımsal değil. toplum içinde anlam kazanırlar. 12 GÜVENÇ.6 Kültür. din. 3. kabul edilen davranışlar.97. Folklor. Manevi kültür ise. çoğalma ve yetiştirmedir11. Sosyal Yapı ve Sosyal Değişme. s. alınıp verilmesi tamiri güç problemlere neden olur.
bir toplumun siyasi yapısıyla siyasi sisteminin işleyişi arasında yakın ilişkiler vardır. Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Yayınları. Çünkü. bir toplumun siyasi kültürünün incelenmesiyle mümkündür. sanat. -Kültür Bütünleştiricidir: İnsanları kederde ve kıvançta bir arada tutan kültürel değerlerdir. bireylerin siyasi davranışlarını da etkilemektedir. s. bazı durumlarda ise destekleyip hızlandırmaya çalışırlar. gelenek ve inançlar gibi) insanın duygu. 14 . ss. 16 GÜVENÇ. Bu nedenle. Kimi kurumlar hemen kültürel değişmelere hızla ayak uydururken kimi kurumlar da değişmeyi frenleyip yavaşlatmaya.93-94. Kültürel değişme. diğer yandan siyasi davranışları yeniden biçimlendirmektedir. Siyasi davranışlar siyasi sistemin işleyişi üzerinde etkili olduğu için. İnsanlar arasındaki ilişkiler de. Bu tepkiler siyasi davranışlardır. Nazan İBİŞOĞLU.103. ahlak. siyaset bilimi disiplini. Siyasi yapı ve siyasi davranışlar arasındaki etki-tepki ilişkisinin anlaşılabilmesi ancak. tepki gösterirler. Özellikle teknolojik gelişmeye bağlı olarak artan ve farklılaşan insan ihtiyaçları kültürden beklentileri de etkilemektedir. II. 1991. akıl ve iradesini kullanarak yaşam mücadelesi sonucunda kazanılmaktadır14. bireyler siyasete karşı kolektif bir biçimde çeşitli görüşler geliştirip. -Kültür Zaman İçinde Değişir: Kültürle sosyal yapı iç içedir. bir makinenin parçaları gibi mekanik değil. Sosyal yapıda meydana gelen değişiklikler kültürel yapıyı da etkiler. Çağdaş Kültürümüz-Olgular-Sorunlar. Ülkedeki siyasi yapı. 15 İŞÇİ. siyasi yaşamın davranışsal yönü üzerinde durmaktadır. Bu etki bir yandan siyasi kurumlara yansırken. bir kültürün özünde değer hükümlerine dayanan milli düşünce varsa o kültüre sahip olan millet bütünleşmiş demektir15. sistemin bütünlüğünde hemen gerçekleşivermez. Fakat hemen her kültürel değişme olayında kurumlararası bir farklılaşma ortaya çıkmaktadır16.SİYASAL KÜLTÜR KAVRAMI VE SİYASAL KÜLTÜRÜN TÜRLERİ Siyaset. maddi ve manevi kültür elemanlarını bir arada ele alan canlı ve organik bir bütünleşme söz konusudur.7 oluşturan tüm değerler (bilgi. toplumun ortak yaşamını belirleyen ve ona yön veren bir olgu olduğu için. 27. Çağdaş Kültür Politikası. İstanbul. s.
Siyasal kültür.Siyasal Kültürün Türleri Siyasal kültürün incelenmesinde “Siyasal ve Sosyal Yapıyı”. Öztekin’e göre siyasal kültür. Eskişehir. siyasi sistemin demokratikliği ve otoriterliğine ilişkin bilgi sahibi olabiliriz17. siyasi parti. toplumun maddi ve manevi ihtiyaçlarından.10. Siyasal kültür. Çünkü de siyasi kültürdür18. Sayı:23-24. 1991. 1998. 20 Ali ÖZTEKİN. parlamento.” Siyasal kültürün siyasi süreç açısından fonksiyonu. ülkelerin siyasal yaşamına bütünlük kazandırır. Böylece. siyasal kültürün toplumsal kültürden ve yapılanmadan önemli farklılıkları yoktur19. Bu nedenle. Türkiye’de Siyasal Sosyalleşme: Tarih ve Politika. toplumsal kültürün bir alt sistemini oluşturmaktadır. Taha PARLA. 18 PARLA. “Siyasal Sistemin Özelliklerini” ve “Alt Kültür Grupları”nı esas alan üçlü bir ayırım yapılmıştır. 21 Mimar TÜRKKAHRAMAN. Cumhuriyet Özel Sayısı. Ankara. 17 Siyasi kurumlar ve siyasi yaşam üzerinde kısa ve orta vadede ektili olan faktörlerden biri . “Bir toplumun gerek o toplumun siyasi sistemi içinde yer alan gerekse öteki siyasal oluşumlar dediğimiz devlet.8 A. Anadolu Üniversitesi Yayınları. bazı inanç ve davranış kurallarının standartlaşması yoluyla. kamu yönetimi. toplumu oluşturan bireylerin benzer siyasi tutum. demokrasi vb. dernek. s. ss. 1998. gibi kavramlar konusundaki bilgisi. alışkanlıkları. Siyasi Parti Yönetimi. mevcut olan siyasi sistemin benimsenmesini. Siyaset Bilimine Giriş. s. Siyasal kültür. davranış ve değerlere sahip olmasıyla ortaya çıkar. Türkiye’de Siyasi Kültürün Resmi Kaynakları (Atatürk’ün Nutuk’u). toplumun genel kültürünün diğer unsurlarından ve uluslar arası seviyedeki kültür hareketlerinden büyük ölçüde etkilenir ve onları da etkiler21.210. 19 Güneş BERBEROĞLU.1852. 1997.15-16.11. yaklaşımları. sendika. devamlılığını sağlamaktır. hükümet. B. tutum ve davranışlarının tümüdür20. siyasi sürecin işleyişini kolaylaştırmak. Yıl: 4. 2003. s. C: 1. görgüsü. s. Siyasal Kitabevi. İstanbul.Siyasal Kültür Kavramı Toplumun siyasal kültürünün genel özelliklerinin yardımıyla. Yeni Türkiye Medya Hizmetleri. İletişim Yayınları.
-Yöresel Siyasal Kültür: Bu siyasal kültüre. egemen olmaya çalışan farklı siyasi değerler yerine. s. Bu gerçekleştirildiği takdirde. b. üç türlü siyasal kültürden söz edilmiştir: Anglo-Amerikan Sistemlerindeki Siyasal Kültür. . İzmir. Bu kültüre sahip olan toplum ve ülkelerde siyasi bilinç yüksektir.14. 22 Tanju TOSUN. s. her türlü siyasi konulara ve faaliyetlere yoğun ilgi gösterilmesidir. siyasal kültür çeşitli sınıflandırmalara tabi tutulmuştur. 24 TOSUN.9 a. Buna göre. Uyrukluk ve Katılmacı Siyasi Kültür. yerel gruplarda rastlanmaktadır. gelişmekte olan ülkelerin kırsal kesimlerinde ve yeni kurulan devletlerde rastlanmaktadır. -Katılmacı Siyasal Kültür: Katılmacı siyasal kültür türünün belirgin özelliği.14. Parçalanmış Kıta Avrupası Siyasal Kültürü.Siyasal ve Sosyal Yapıya Göre Ülke ve toplumların siyasal. Siyasi katılma büyük ölçüde siyasal kültürde yerleşmiş olan normlardan etkilenir23. üç tür siyasal kültür vardır: Yöresel. Endüstri Öncesi Toplumlara Özgü Karma Siyasal Kültür. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı. Askeri Müdahalelerin Siyasi Kültüre Etkileri. 1991. Bu nedenle siyasi konulara fazla ilgi duyulmaz -Uyrukluk Siyasal Kültür: Bu siyasal kültür türüne özellikle Doğu Avrupa’da. -Anglo-Amerikan Sistemlerindeki Siyasal Kültür: Bu siyasal kültür türünün yoğun olarak bulunduğu toplum ve ülkelerde. tüm fertlerin benimseyebileceği siyasi değerler yerleştirilmeye çalışılır. düşünce ve inançları sınırlıdır. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Siyasi Sistemin Özelliklerine Göre Siyasi sistemin özellikleri dikkate alınarak yapılan tanımlarda. s. 23 TOSUN. Afrika’nın kabile topluluklarıyla. sosyal ve toplumsal özellikleri dikkate alınarak.13. Bireylerin siyasi nitelikli konulara ilişkin duygu. toplum içindeki farklı gruplar arasında benimsenen değerler konusunda farklılaşmalar ortadan kalkar24. Uyrukluk siyasi kültürün hakim olduğu ülkelerde insanlar siyasi sistemin girdi ve çıktıları konusunda bilgi sahibidirler22.
Ahlaki. genel siyasi meseleler ikinci plandadır29. 25 Alt Kültür: bir kültür bütünü içindeki kültür farklılıkları ve ahenksizlikler sonucunda oluşan. s. kendini siyasi kurumlarda yoğun olarak hissettirir26. Bu siyasal kültüre sahip olan toplumlarda siyasi katılma ahlaki bir yükümlülük olarak kabul edilir28. Çünkü.14-15. -Gelenekçi Siyasal Kültür: En önemli özelliği. c. -Bireyci Siyasal Kültür: Bu siyasal kültürün felsefesi. kendine özgü değerler.Alt Kültür Gruplarına Göre Siyasal kültüre ilişkin bir diğer sınıflandırmada.14. normlar. siyasi kadroların elit bir grup tarafından işgal edilmesidir. siyasal alt kültürler dikkate alınarak yapılmıştır. -Endüstri Öncesi Toplumlara Özgü Karma Siyasal Kültür: Bu siyasal kültür türüne özellikle endüstriyel gelişimlerini henüz tamamlayamamış toplumlarda rastlanır. Devletin sunduğu hizmetlerin temel amacı. siyaseti bireylerin ve grupların ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarının karşılanması için varolduğunu kabul etmesidir.Buna göre siyasal kültürler. s. 28 TOSUN. sosyal pozisyon. adalet anlayışının ön planda tutulduğu siyasal kültür tipidir. birbirine rakip olan çeşitli alt kültürlere25bölünmüş olmasıdır. Bu tür toplumlarda siyasi rejimin meşrutiyeti tartışmalıdır.10 -Parçalanmış Kıta Avrupası Siyasal Kültürü: Bu siyasal kültürün belirgin özelliği. . 27 TOSUN. kamusal faydayı sağlamaktır. s.15. Ülkedeki mevcut rejim konusunda uzlaşma sağlanamadığı gibi. Kamusal nitelikli hizmetlerden ayrıcalıklı olanlar (belirli ailelerden gelenler) yararlanırlar30.16.16. s. 29 TOSUN. halkın siyasi etkinlik duygusu da gelişmemiştir27. Siyasal kültürdeki bu bölünme. servet etkilidir. s. tutumlara sahip olan bütündür. Siyasi faaliyetlerin amacı bireysel çıkarları sağlamaktır. bu tür görevlerin elde edilmesinde aile bağları. Bireyci ve Gelenekçi siyasal kültür olmak üzere üçe ayrılmaktadır: -Ahlaki Siyasal Kültür: Yönetimde dürüstlük. Sıradan kimselerin bu kadrolarda görev almaları oldukça zordur. 30 TOSUN. 26 TOSUN.
daha önce de bahsettiğimiz maddi ve manevi kültürün bir bileşkesidir. geniş anlamda siyasal sosyalleşme ise. 2000. değişik aile. tutum ve davranışların edinilmesinde etkili olan siyasal toplumsallaşma araçlarını şu şekilde sınıflandırmak mümkündür. birbirini etkileyen. 36 İŞCİ. 33 Emre KONGAR.Siyasal Kültür ve Siyasal Sosyalleşme Sosyalleşme.24. okul. Siyasal bilgi. Teknoloji temelli olan maddi kültür. meslek. Bu yolla birey. Siyaset Psikolojisi. toplumsal ideoloji olarak ele alınabilecek olan manevi kültür ise. s. İstanbul. eğitim. s. toplumun içinde yer alan çeşitli grupların üyesi konumuna gelmekte. Ailelerin çocuklar üzerindeki en belirgin etkisi. 37 TÜRKKAHRAMAN. Türkiye’de Siyasal Sosyalleşme ve Siyasal Sembolizm. Çünkü.22.7. . bölge (alt kültür) çevrelerinden kalkıp belli yer ve zamanlarda bir araya gelen. bazen de çocuklar ev ortamında kendiliğinden siyaset ve onunla ilgili konular hakkında bilgi edinirler37. Kişinin çevresine karşı ilk tutumu.6. s. 34 Mimar TÜRKKAHRAMAN. 1980. 1995. başka bir değişle kültürlenmektedir32. 35 Türker ALKAN ve Doğu ERGİL. Ankara.43. kurumsallaşmış değer ve tutumlar edinmekte. İstanbul. ailede başlayıp okul dönemi sonunda da etkinleşen kültürlenme. Toplumsal Değişme Kuramları ve Türkiye Gerçeği. bireyin siyasal sistemle ilgili görüş. davranış tutum ve değerlerinin 35 gelişmesi olarak tanımlanmaktadır . aile düzeni sağlamak ve toplumun geleceğini güvence altına almak fonksiyonunu üstlenmiştir36. Kültürlenme: Okul öncesinde. bir anlamda maddi olmayan kültürün tabanını oluştururken. bireyin topluma katılıncaya kadar geçirdiği dönemlerin bütünüdür31. Bu kültürlenme sürecinin temeli. anne babaların çocuklarına tercih ettiği değerler sistemini öğretmesidir. s. s.31.11 C. toplumun dünyayı algılamasını meydana getirir33. Aile üyeleri bazı siyasi değerleri ve tutumları bilerek ve isteyerek çocuğuna aktarırken. Turan Kitabevi. -Aile: insanların meydana getirdiği en önemli sosyal teşkilat ailedir. siyasal çevre ile birey arasında yaşam boyu süren dolaylı veya doğrudan etkileşim sonucunda. Birey Yayıncılık. bireyin siyasal kültürü edinme süreci olarak tanımlanırken34. Remzi Kitabevi. Dar anlamda siyasal sosyalleşme. üyesi olduğu ailede biçimlenmektedir. 2000. s. akran grupları arasındaki kültür etkileşimidir. 31 32 İŞÇİ.
2001. 1989. Eğitim. onları hükümetin faaliyetlerine ilgi duymaya ve onları izlemeye yöneltir42. siyasal konular daha çok arkadaş gruplarına taşınmakta.160-163.12 -Okul: Siyasi edinme sürecinde. Gündoğan Yayınları. s. Bu dönemde. Birinci Baskı. İstanbul. oradaki çeşitli eğilimlere göre şekillenmektedir. siyasi yaklaşıma katılmanın uygun ve zorunlu siyasi davranışlar olup olmadığını belirleyen tutumlar geliştirmesine de yardımcı olur40. 39 38 . Ankara.36. siyasal partiler gibi kişinin sosyalleştikçe katıldığı örgütler. siyasi etkinlikten siyasi katılıma kadar çeşitli etkilerde bulunur38. meslek örgütleri. Çağdaş Siyasal Bilim. Türker ALKAN. memurların hükümetin aldığı ekonomik kararlardan yakından etkilenmeleri. otoriterlik eğilimine. ideoloji oluşumundan. bu tür yayın araçlarının sık sık propaganda için kullanılması. arkadaş grupları siyasi tutumların gelişmesine yardımcı olur. s. s. Arkadaş gruplarının siyasal kültür edinme sürecindeki etkisi özellikle gençlerin öğrencilik döneminde daha fazladır.28. 2000. 1984. 42 SİTEMBÖLÜKBAŞI. Siyasal Bilinç ve Toplumsal Değişim. yöneticilerin ve ideolojilerin hedeflerine ulaşmada kullandıkları etkili bir araçtır39. bireylerin siyasi sistemin sorunları hakkında bilgi sahibi olmaya. Ankara. Parti Seçmenlerinin Siyasal Yönelimlerine Etki Eden Sosyoekonomik Faktörler. planlı ve bilinçli bir yönlendirmeye uygun olması nedeniyle iktidarların. ss. s. Nobel Yayın Dağıtım. Bu mekanizmalar kişinin genel ve siyasal kültürünü de etkiler. Beta Yayınları. Örneğin. bu sorunların çözülmesine yönelik çözümler üretmesine.86. -Meslek Grupları ve Dernekler: Dernekler. gazete.44. 40 Ersin KALAYCIOĞLU. -Kitle İletişim Araçları: Televizyon. dergi gibi kitle iletişim araçlarının fonksiyonları sadece bilgi aktarmak değildir. -Arkadaş Grubu: Bireyin yaşı ilerledikçe. Şaban SİTEMBÖLÜKBAŞI. bu araçların kişilerin değer ve tutumları üzerinde etkili olduğunu göstermektedir41. sendikalar. bireyi siyasi tutum ve davranışları açısından etkilemektedir. 41 TÜRKKAHRAMAN. Bu gruplar. Örneğin.
birkaçına veya hepsine yöneldikleri andan itibaren kavram siyasal niteliğe bürünmektedir46. 1984.13 III. s. Siyasal Muhalefet: Batı Demokrasileri-Sosyalist Ülkeler-Türkiye. mutlak gücü sınırlama ve alternatifler önerme işlevlerine sahip bir mekanizma olarak da tanımlanabileceğini ifade etmektedir44. Türk Modernleşmesi (Makaleler 4). kendi çevrelerinden çıkıp var olan toplumsal ve ekonomik yapıyı. bir görüşe. 46 Nükhet TURGUT. II. en küçük birim olan aileden başlamak üzere toplumsal yaşamın her düzeyinde ve her döneminde görülebilir.MUHALEFET VE SİYASAL MUHALEFET KAVRAMI A.Siyasal Muhalefet Kavramı Siyasal muhalefet kavramı ise. Şerif MARDİN. 2004. Muhalefet. bir davranışa karşı olma durumu. genel muhalefetin siyasal yüzüyle karşımıza çıkıp. 1992. aykırılığı karşılayan muhalefet kavramının. İkinci Baskı. Şerif Mardin.Meşrutiyet Dönemi’nde Siyasal Muhalefet(1908-1913). onun somut öğelerini hedef aldıkları. Bir tutuma. uymama başka türlü olma. bunlardan birine. Birey ve Toplum Yayıncılık. demokrasi de iktidarın dışında olan parti veya partiler anlamında da kullanıldığı görülür43. bir tutum ve davranışa karşı olma. 1998. . B. karşıtlık gibi kavramlar ile açıklanabileceği gibi. Ankara. Ancak her zaman iki kavramı birbirinden net olarak ayırmak kolay olmadığı için araya belirgin bir sınır konamaz. Yine de bir ölçüt olarak şu söylenebilir: Muhalefet olgusu ve muhalifler. İstanbul. s. s. s. Türk Dil Kurumu Yayınları. siyasal muhalefetin de bulunması kaçınılmazdır.179. siyasal rejimi.19. İlk ve asıl anlamıyla. Siyasal muhalefetin özellikle iki anlamı karşıladığı gözlenmektedir. Ankara. genelde siyasal nitelikte olmayan muhalefetler bile zaman zaman böyle bir nitelik kazanabilirler. Bu nedenle muhalefet en küçük birim olan aileden başlamak üzere toplumun her katmanında karşımıza çıkabilir45.4. No:549. Siyasetin toplumsal yapının her alanında yaygınlaşması ve bu yapıyla olan karşılıklı etkileşimi yüzünden. genel muhalefet kavramının siyasal perspektif içinde ele alınmasından ibarettir. İstanbul. farklı düşüncelerin yansımalarını karşılayan partilerin.Muhalefet Kavramı Siyasal iktidarın varolduğu bir toplumda. Gökkubbe Yayınları. 45 Abdullah İSLAMOĞLU. muhalefetin. hükümetin politikalarına karşı koyuş ya da 43 44 TÜRKÇE SÖZLÜK. İletişim Yayınları.1584.
s. 48 . s. kurulu sistemde değişiklik istemeksizin sadece hükümet değişikliği ya da politika değişikliğini amaçlıyor ve meşru yollardan mücadele etmeyi tercih ediyorsa “sistem içi muhalefet” olarak adlandırılmaktadır49. bunları. yasal sınırlar içinde veya yasal sayılmayan çeşitli yollara başvurarak eleştirmeyi ve bu arada istenilen amaç doğrultusunda etki ve sonuçlar yaratmayı içeren bir olgu veya davranıştır48.Anayasal Muhalefet ve Anayasal Olmayan Muhalefet Bir muhalif hareketin doğuşu. gizli ya da açıkça oluşturulan örgütlenmiş muhalefet hep bu grup içine girmektedir50. 2002. En kapsamlı tanımıyla siyasal kültür: “Belli bir toplumsal formasyonda.13.8. Bu ayırımla aynı paralellikte olan bir diğer ayırım ise “sistem içi” ya da “sistem dışı muhalefet” kavramlarıdır. Tek Parti Döneminde İktidar Muhalefet İlişkileri (1923-1945).Siyasal Muhalefet Türleri 1. s.Yapısal Muhalefet ve Yapısal Olmayan Muhalefet Yapısal muhalefet. eylemleri. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı. karşılığında alternatif bir program ya da öneri sunarak veya sunmayarak. Ankara. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. var olan siyasal rejime ve içerisinde yaşanan sosyoekonomik düzene veya bunlarda yalnızca birine ya da sadece siyasal iktidarı ellerinde bulunduranlara ve bunların faaliyetlerine karşı olmayı. yapılış tarzı ve amacı kurulu yasal düzene uygun ise ona “anayasal muhalefet”. TURGUT. içinde bulunulan sistemi kabul edip. ikinci anlamıyla. Bir muhalif hareket. düzene uygun değilse “anayasal olmayan muhalefet denmektedir. 2. Batı demokrasilerinde. 49 Ahmet TANER. 47 İSLAMOĞLU.” a. kısmi sosyo-ekonomik reformlar aracılığıyla yaşam düzeyinin yükseltilmesini savunan sosyal demokrat partiler ve parlamento dışında. bizzat iktidar karşısındaki partileri belirtmektedir47. var olan siyasal rejimde ve sosyo-ekonomik düzende radikal olsun ya da olmasın herhangi bir değişikliği amaç edinen muhalefet tarzıdır. s.14 engelleyişi olarak açıklanırken.20.10. herhangi bir zaman sürecinde. 50 TURGUT. mevcut siyasal rejimi ve ekonomik yapıyı yasa dışı yollardan zorla değiştirmeyi hedefliyorsa “sistem dışı muhalefet”.
partiler arası ilişkiler bakımından da değişik tiptedirler. parlamentoda temsil edilen siyasi partiler ile bağımsız milletvekilleri tarafından. 3. 1997.. örgütlenmeleri ya da yapıları bakımından değişik tiplere ayrıldığı gibi. IV.14. Konya. partilerin sayısı. hükümetin değişmesini hatta iktidarı ele geçirmeyi istese bile kendisini iktidar alternatifi olarak gösterip toplumun desteğini kazanacak politikalar oluşturamamış ve bu durumun sonucu olarak parlamentoda temsil imkanına sahip olamayan muhalefet türüdür.11. her birinin boyutları. Yapısal nitelikte hedefi bulunmayan bir muhalefet partisinin hemen tüm muhalefet mücadelesi iktidarın ele geçirilmesine yönelir. Bu nedenle. SİYASİ PARTİ SİSTEMLERİ Partiler. Parlamento dışı muhalefet ise. Parlamento İçi Muhalefet. nispi bir istikrar 51 52 TURGUT. 53 Parlamento içi muhalefetin özellikleri konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. Partilerin muhalefetinde bunlardan ilki. siyasi iktidarın uyguladığı politikalara yönelik olarak yapılan her türlü muhalefeti ifade etmektedir. baskı gruplarının klasik anlamdaki faaliyetlerinde ikincisi asıl amaç olarak ön plandadır. İsteyerek parlamento dışında kalmak ve legal veya illegal yollarla iktidara bayrak açan grupların eylemleri de parlamento dışı muhalefetin kapsamına girmektedir. sürekli olmalıdır. s. parlamento içi muhalefet. Hasan TUNÇ. . ss. Tunç. siyasi partilerce yapılmalıdır. parlamento içi muhalefetin bir takım niteliklere sahip olması gerektiğini belirtmektedir. TUNÇ. Cemre Yayınları. ya da hükümet değişikliği ya hükümet politikasında değişiklik veya her ikisini birden hedef alır. Her ülkede.15 Yapısal olmayan muhalefet ise. bu durumda hükümetin politikasını değiştirme de söz konusu olmayacağından iktidardaki parti ya da partilere karşı yalnızca muhalefet etmek için muhalefet yapmış olur51. Parlamentoda temsil imkanı bulamayan partiler bu kapsamın dışında yer almaktadır52. Üstelik bu partinin belirgin bir politikayı gerçekleştirme arzusu yoksa.Parlamento İçi Muhalefet ve Parlamento Dışı Muhalefet Parlamento içi muhalefet. aralarındaki ittifaklar ve stratejileri. s.28-38. belirli bir alternatifi olmalıdır ve rekabetçi olmalıdır53.
İz Yayıncılık. Ancak bunlar arasında gerçek anlamda bir yarışma söz konusu değildir58. gençlik örgütünde veya partinin yardımcı kuruluşlarında çalıştırılarak sıkı bir eğitimden geçirilirler57. Anayasa Hukuku. Topyekün kapsayıcılık değil.Tek Partili Sistem Bir ülkedeki siyasal hayatın işleyişini ülkede egemen tek partiye bırakan ve başka partilerin iktidar için yarışmalarına izin verilmeyen rejimlere tek parti yönetimi adı verilmektedir56. 57 KARATEPE. Seçimlerin ve parlamento denetiminin pek anlamının olmadığı bu sistemde. s. çift partili ve çok partili şeklindeki sınıflandırma kullanılmaktadır55. 2.31. Partiye girmek ve parti organlarında görev almak kolay bir iş değildir.336.12. Parti sistemleri. Gündoğan Yayınları.16 ilişkisi bütününü oluşturur. Beta Yayınları. 56 Şükrü KARATEPE. tek partili. s. Tek Parti Dönemi. s. 58 ÖZ. A. partiler arasındaki ittifaklara ve mücadeleye. Bu yapı ve ilişkiler bütününe “parti sistemi” denir. üyeliğe kabul edilmeden önce.11. herhangi bir ülkedeki partilerin sayısına. Erdoğan TEZİÇ. Hegemonyacı tek parti sisteminde. parti sisteminin kurumlar sisteminden nasıl yararlandığını bilmek önemlidir54. s.35. 1997. Bu tasnifler içinde en çok kullanılanı: Totaliter tek parti sistemi. Ankara. 1997. Tek parti sistemleri farklı tasniflere tabi tutulmaktadır. Otoriter tek parti sisteminde ise. Tek Parti Yönetimi ve Siyasal Katılım. dışlayıcılık bu sistemin en önemli özelliğidir. İstanbul. partilerin siyasal sistem içindeki konumuna. Totaliter tek parti sisteminde. Bir ülkenin gerçek siyasi rejiminin işleyişini tanıyabilmek için. Esat ÖZ. 1992 s. Parti üyeleri. İstanbul. gerçek iktidar. partide olduğu için partinin tüzük ve kararları anayasa ve hukukun üstündedir. iktidar bütün toplumu zorlayıcı ve kapsayıcı bir ideolojiye sahiptir ve tek partinin dışında hiçbir partinin varlığına izin verilmez.1991. birden fazla partinin varlığına izin verilmektedir. otoriter tek parti sistemi ve hegemonyacı tek parti sistemi şeklindeki ayrımdır.Baskı. bütün toplumu kapsayıcı bir ideoloji yoktur. 55 54 . Partilerin çeşitli özellikleri dikkate alınarak yapılan tasnifler içinde en çok. yapılarına ve ideolojilerine bakılarak çeşitli sınıflandırmalara tabi tutulmaktadır.
Bu sistemde yürütme. Mustafa KOÇAK.Çok Partili Sistem İkiden çok parti siyasi hayatta etkili olmakla beraber bunlardan hiçbirinin iktidarı tek başına kullanabilecek çoğunluğa erişememesi durumunda çok partili sistemden söz edilir62. ülkedeki siyasal partiler arasında ideolojik ayrılıklar çok derin değildir. Partiler rejim ve ülke sorunları konusunda uzlaşabilecek ortak BERBEROĞLU. 2002. parlamentoda çoğunluğu sağlayabilir ve hükümeti tek başına kurabilir. dolayısıyla da giderek güçlü yürütmeye yol açmaktadır. Ankara.KOÇAK. Buna iki buçuk parti sistemi de denilmektedir61. Turhan Kitabevi.56. Saf iki parti sistemi istikrarlı hükümetlere. s. 61 M. iki büyük partiden birinin kesin üstünlüğü ya da koalisyon ortaklığı ile sonuçlanır.17 B. sağ ve solda yer alan partilerin rejime karşıtlıkları da çok güçlü değildir.KOÇAK. Çift parti sisteminde siyasi hayata. Büyük partilerin dışında irili ufaklı başka partiler olsa da.Çift Partili Sistem Çift partili sistemden söz ederken bir ülkede iktidar yarışında yalnızca iki partinin varlığı anlaşılmamalıdır. İktidar mücadelesi. büyük partilerden biri. s. 60 59 . s. Saf iki parti sisteminde.57. siyasi hayata egemen iki büyük partiden birinin seçimlerde çoğunluğu sağlayamaması ve hükümetin ya kendi aralarında ya da bir büyük partinin üçüncü bir parti ile anlaşması sonucunda iktidarın kullanılmasıdır. bir bakıma doğrudan halk tarafından belirlendiğinden buna dolaysız demokrasi de denilebilir60. Destekli iki parti sisteminin temel özelliği ise. C.57. iki büyük parti egemendir. Çok parti sistemini de yine kendi içinde ılımlı çok parti ve aşırı çok parti sistemi olarak ikiye ayırmak mümkündür: Ilımlı çok parti sisteminde. İki parti sistemini de kendi içinde “saf iki parti sistemi” ve “destekli iki parti sistemi” olarak ikiye ayırabiliriz. İki parti sistemine örnek olarak ABD ve İngiltere verilebilir59.20. 62 M. Siyasal Partiler ve Türkiye’de Siyasi Parti Yasakları. bunların iktidarı etkileyebilecek gücü yoktur. s.
Uçtaki partilerin. Partiler arası sürekli bloklaşmanın olmaması. 63 64 M. ister istemez merkez sağ ya da merkez sol hükümetlerinin kurulmasına yol açmaktadır. Bu sistemde sağ ve sol uçta yer alan partilerin varlığı. uzun vadeli politika yerine. s. bir süre sonra gene aynı partilerin hükümeti oluşturdukları görülmektedir. bu da kurulan hükümetlerin. çok farklı ve birbirleri ile uyuşmayacak kadar geniş bir partiler yelpazesi vardır. s. Kurulan koalisyonlar kısa ömürlü olmaktadır. Aşırı çok partili sistemlerde ülkenin temel sorunları üzerindeki görüşler bakımından. Merkez partilerin uçtaki partilerle işbirliği yapma güçlüğü. s.KOÇAK. 65 TEZİÇ. fakat hükümet buhranları sık sık ortaya çıksa bile. Bu nedenle koalisyon hükümetlerinde yer almak veya dışarıdan hükümet üzerinde etkili olmak başlıca hedefleri haline gelmiştir64.337.20. BERBEROĞLU.18 noktalar bulabilirler63. . günlük kısa vadeli sorunlarla uğraşmalarına yol açmaktadır65. sık sık hükümet buhranlarına yol açabilmektedir. hükümet faaliyetlerine ortak olmalarını önlemek amacı ile kurulan merkez koalisyonları. farklı eğilimleri bir araya getirmekte.56. 1991. çok yönlü bir kutuplaşmaya yol açmaktadır. Bu partilerin hiç biri tek başına iktidara gelebilecek oy potansiyeline sahip değillerdir.
İstanbul. İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin nasıl CHP’ye dönüşerek tek parti yönetimini meydana getirdiği konuları ile tek partili dönem de oluşan muhalefet hareketleri incelenmiştir. meclis başkanı. Cumhuriyet’i kuranların tek partili bir devlet kurmak gibi bir niyeti olmamasına rağmen. bakanlar meclisin üyeleri arasından salt çoğunlukla tek tek seçilmiş. Demokrasi Sürecinde Türkiye. Ağustos 1930’da kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası da. 23 Nisan 1920 tarihinde TBMM’nin açılması ile yeni Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin temelleri atılmıştır. Bu girişiminde başarısızlıkla sonuçlanması sonucunda.19 İKİNCİ BÖLÜM ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ ÖNCESİ TÜRK SİYASAL SİSTEMİNİN NİTELİĞİ Çok partili döneme geçiş öncesi Türk siyasal sisteminin yapısına bakıldığında. milli egemenlik ilkesi esas olmak üzere. 1925 tarihli Şeyh Sait İsyanı gibi hareketlerle kendini gösteren karşı devrimci güçler korkusu Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasına yol açmış.TÜRK TEK PARTİ SİSTEMİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ 16 Mart 1920’de İstanbul’un işgal edilmesi ve İstanbul’daki son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nın dağıtılmasını müteakip. Kuvvetler birliği esasına dayanan bu siyasi sistemde. çok partili döneme geçiş öncesi Türk siyasal sisteminde tek partinin ortaya çıkışı. I. Başlangıçta. Jön Türk hareketi.6-17. Bu bölümde. çok partili dönem öncesi Türk siyasal sisteminin niteliğinin açıklanması gerekir. 1930-1945 yılları arası Türkiye Cumhuriyeti tarihine çoğulcu rejimin rafa kaldırıldığı “tek parti dönemi”olarak damgasını vurmuştur. 1992. . yine aynı sonuca maruz kalmamak için 17 Kasım 1930’da kendini feshetmiştir66. Hil Yayınları. ss. yasama ve yargı yetkilerini elinde bulundurmuştur. yürütme. Yeni seçilen ve dağıtılan Meclis-i Mebusan’ın üyelerinden oluşan TBMM. tek partili ve monolitik bir yapının mevcut olduğu görülmektedir. aynı zamanda bakanlar 66 Feroz AHMAD. Çok partili siyasal hayata geçiş sürecine etki eden faktörlerin ortaya konulabilmesi için.
TBMM’de kabul edilen ve 21 Ocak 1921 tarihinde yürürlüğe giren Anayasa’da meclis hükümeti sistemini öngörmüştür.20 kurulu ile devlet başkanlığı görevini de üstlenmiştir. onu.Baskı. hatta utanç duymuştur68” demektedir. Sahip olduğu tekelden dolayı daima rahatsızlık.. s. İkinci gruba dahil milletvekillerinin ise çoğu meclise girememiştir67. tekele resmi bir nitelik vermemiş. Tercüman Yayınları. Vakıa bir meclis vardır. Siyasi Partiler. Seçimlerde büyük ölçüde Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun gösterdiği adaylar seçildi. Fakat gerek içte gerekse dışta bize diktatör nazarıyla bakıyorlar. Türk tek partisini demokratik ideolojiye sahip bir parti olarak nitelendirmektedir.) Türk tek parti sistemi. s. İstanbul.)Hepimiz faniyiz.. hiçbir zaman bir tek parti doktrinine dayanmamış.393. Fakat ben millete miras olarak bir istibdat müessesesi bırakmak ve tarihe o surette geçmek istemiyorum69.” 67 68 KARATEPE. Ergun Özbudun. İkinci Grup diye adlandırılan muhalefetin de katkıları ile demokratik bir ortam oluşturmuş. 1997. Bu durumun demokratik sistemin vazgeçilmez unsuru olan muhalefetin yokluğuna ve dolayısıyla tek parti yönetimine yol açtığı söylenebilir. 69 Ali Fethi OKYAR. s.360. Bilgi Yayınevi. Cumhuriyet’in Birinci Meclisi. 1992. . Atatürk’ün. Duverger: “(. Üç Devirde Bir Adam.28.. sınıfsız bir toplumun varlığıyla ya da parlamenter çekişmeleri ve liberal demokrasiyi ortadan kaldırma arzusuyla meşrulaştırmaya çalışmamıştır. Maurice DUVERGER. başarılması imkansız görülen faaliyetleri icra etmiş ve 1 Nisan 1923’de seçime gitme kararı alarak kendini feshetmiştir. (. Ben öldükten sonra arkamda kalacak müessese bir istibdat müessesesidir. İstanbul. Türk siyasal hayatında tek olma özelliği ile bir dönemin belirleyicisi olan Cumhuriyet Halk Partisi’nin tek parti tiplerinden hangisine girdiği yönünde değişik görüşler ileri sürülmüştür: Parti sistemleri konusunda ayrıntılı çalışmaları bulunan Maurice Duverger. 1980. Hazırlayan: Cemal KUTAY. Çev.. mevcut tek parti konusundaki şu sözleri de Duverger’in ifadelerini doğrular niteliktedir: “Bugünkü manzaramız aşağı yukarı bir diktatör manzarasıdır. 3.
Cumhuriyet Halk Partisi’nin bir kadro partisi görünümünde. geçit resimleri ve sert bir disiplin yoktu. 1992. 1982. tek parti yönetimini vesayetçi ideolojiye sahip partiler kategorisinde değerlendiren Özbudun’a göre. 1997. 71 .aydinlanma1923/Ataturk ve Demokrasi II . Siyasi Kurumlar ve Anayasa Hukuku. s. laiklik olarak ele almış ve partinin nihai hedefinin siyasal demokrasi olduğunu belirtmiştir71.314.10. Cumhuriyet Halk Partisi’nin temel bileşenlerini milliyetçilik. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.htm> (09.” Tek partinin yapısına ilişkin başka bir değerlendirmede vesayet kavramı kullanılarak yapılmıştır. demokratik ve uygar bir düzene geçmek için bir köprü olduğunu ve partinin bu amaç doğrultusunda toplumu hazırlayıcı bir görev üstlendiğini ve demokratik sistem kuruluncaya kadar partinin kendi sonunu kendisinin hazırladığını belirtmektedir72. Tunaya. Türkiye’de de CHP iktidarının gerek örgütlenme gerekse siyasi mücadelesinde Batı ülkelerindeki yöntemlerden çoğunu benimsediğini ifade etmektedir73. Üniformalar. Türk tek partisinin demokratik öğeler bakımından da şu özellikleri taşıdığını belirtmektedir: “Üyelik herkese açıktı. s. Şükrü Karatepe ise. İstanbul.Ergun Aybars. yirminci yüzyılın otoriter-totaliter partilerinden çok.2005) DUVARGER. Türk tek partisinin hiçbir zaman kalıcı olmayı amaçlamadığını. Gerçekte parti içi demokrasi de oldukça ileri görünmekteydi70. 72 Tarık Zafer TUNAYA. 73 KARATEPE. s. sonuçta liberal ve demokratik bir sisteme geçmeyi bilinçli olarak amaçlamıştır. Aynı şekilde farklı bir yaklaşımda Tunaya tarafından yapılmıştır. Almanya ve İtalya’da iktidara gelen faşist yönetimlerin dünyanın diğer bölgelerindeki rejimleri de etkilediği gibi. Bu doğrultuda.25. vesayetçi bir ideolojiye sahip parti. Avrupalı bir liberal partiye benzediğini belirten Özbudun. Türk tek parti sistemine ilişkin bu genel değerlendirmelerden sonra Türkiye’yi tek parti sistemine götüren siyasi oluşumların kökenlerine kısaca göz atabiliriz.21 Duverger. İhraç ve temizlik mekanizması mevcut değildi.118. akılcılık. 70 < http://www.
Ancak 1924 Anayasası. Daha da önemlisi parti ile devlet arasında bir ayrım olmamasıdır. herhangi bir cemiyetin. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Cumhuriyet Halk Partisi adını almasıyla farklı bir sürece girmiştir. Aynı yıl çıkarılan Cemiyetler Kanunu. 1992. 1924 Anayasası’nda siyasi partiler konusunda açık bir hüküm bulunmadığı görülmektedir. Bu birliği de ancak CHP sağlayacaktır76.130. bu nedenle de daima bir. İstanbul. Meşrutiyetten önce. kavim esasına dayanmaması ve gizli olmaması esaslarını getirmiştir. Bu dönem açısından önemli olan sadece bir tek partinin varlığı değildir.TÜRK YÖNETİM SİSTEMİNDE TEK PARTİNİN ORTAYA ÇIKIŞI Osmanlı İmparatorluğu döneminde ilk siyasi amaçlı örgütler. 74 75 Suna KİLİ. Türkler tarafından kurulan siyasi amaçlı örgütler. Böylece CHP 1930’dan 1946 yılına kadar tek parti olarak Türkiye’yi yönetmiştir74. Jön Türkler veya Genç Osmanlılar olarak bilinen Türk aydınlarının Osmanlı padişahının otoritesini kısıtlayarak meşrutiyet idaresini getirme çabalarından itibaren başlayan süreç. Cumhuriyet’in ilanından sonra ise. Kanun-i Esasi’de yapılan 1909 değişiklikleri ile dernek kurma hürriyeti kabul edilmiştir. Bu nedenle bir çok durumda partinin il yöneticileri aynı zamanda ilin valileriydi ve neredeyse bütün devlet memurları CHP üyesiydi75. daima toplu olmak gerekir. 76 Çetin YETKİN. CHP’de Gelişmeler. Türk Devleti’nde en büyük ülkü. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. milli bağımsızlık amacı ile azınlıklar tarafından kurulmuştur. İstanbul. Çünkü dağılan çöker. çok partili rejime kapalı bir anayasal düzenleme getirmemekteydi. 1983. gizli olarak faaliyet göstermişlerdir. Meşrutiyet’in ilanı ile birlikte. 1908 yılında II. Cumhuriyet’in ilk yıllarında CHP dışında iki defa çok partili hayata geçiş için deneme yapılmış olmasına rağmen siyasi ortamın hazır olmaması nedeniyle bu girişimler başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Türk yönetim sisteminde tek parti olgusu bir anda ortaya çıkmamıştır.15. s. mili birliktir. s. s.77. . Altın Kitaplar Yayınevi. Feroz AHMAD. CHP’de tek parti yönetiminin mimarı olarak niteleyeceğimiz Recep Peker’e göre. 1976.22 II. parlamentonun ve seçimlerin olmadığı bir ortamda.
80 YÜCEL. II. Bu tarihte İstanbul’da kurulan “Fedailer Cemiyeti” adlı gizli bir teşkilat. İletişim Yayınları. İlk ciddi ve büyük siyasi kurum ise.Serhan YÜCEL. kendi aralarından birinin ihbar etmesi üzerine cemiyet üyelerinin bir kısmı tutuklandı. 23 Aralık 1876 tarihinde I. padişahın Hıristiyan unsurlara tanıdığı eşit haklara karşı çıkıyordu. Türk Demokrasi Tarihi(Sosyal-Ekonomik-Kültürel Temeller). Yeni Osmanlılar Cemiyeti’nin ömrü uzun sürmedi. 1965. Afa yayınları. Bir kısmı ise. Babıali üst gittikçe önem kazanan Türk milliyetçiliğinden M. Ancak. 1865 yılında Paris ve Londra’da kurulan Yeni Osmanlılar Cemiyeti olmuştur. s. s. 77 sağlamak böylelikle de kuvvetler ayrılığını gerçekleştirmekti. Siyasi alanda reform. Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişmesi (18391965). Meşrutiyet istekleri. Padişah. Jön Türklerin Siyasi Fikirleri.23 A. 2001. mebusan ve ayan meclislerinden oluşan bir parlamento sistemini öngörüyordu. İstanbul. Bu çerçevede yürütme görevini padişah değil. Ülke Kitapları. Demokrat Parti. bazı reformlara karşı çıkıyordu77.Jön Türkler ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Kurulması Osmanlı Devleti’nin son zamanlarında Hıristiyan azınlıklara reform ve ıslahat adı altında batılı devletlerin de baskısıyla verdiği imtiyazlara Müslümanlardan ilk tepki 1859 yılında geldi. II. 81 Füruzan Hüsrev TÖKİN. dinamizmini Yeni Osmanlılarda olduğu gibi İslam tabanına oturtulmuş liberal bir Osmanlı parlamentarizminden değil.Meşrutiyet’in ilanı ve ilk Osmanlı Kanun-i Esasisi’nin kabul edilmesi sonucunu doğurmuştur. İstanbul. 1996. kendisine verilen bu hakları kısa sürede kullandı ve meclisi süresiz olarak dağıttı80.Meşrutiyetin temelinde yatan Jön Türk hareketi.31. s. bu ilk Anayasa padişahın egemenlik haklarına hiç dokunmuyordu. Bunlar zamanla Jön Türkler adıyla anılmaya başlandı81. MARDİN. Avrupa’ya kaçtı. Avrupa’ya kaçanlar mücadelelerine burada da devem ettiler.18.79. Cemiyetin temel amacı. s.Abdülhamit. istediği zaman dağıtabilirdi. Elif Yayınları. istediği zaman meclisi toplantıya çağırır. Osmanlı İmparatorluğu’nda bir parlamentonun kurulmasını bürokrasisi üstlenecekti78.18. Yeni Osmanlılar meşrutiyet rejimini savunuyor. 2002. 79 Kemal KARPAT. 78 . Yeni Osmanlılık düşüncelerinin gerçekleşmesi. İstanbul.20.36. No:10. s. arzusu ve yabancı devletlerin baskısı. 1876 Anayasası vatandaşlara bir takım bireysel haklar tanıyor.
32. adem-i merkeziyet esasına göre yönetilmesi gerektiğini savunmuş.226. Bu dönem boyunca imparatorluk. Çev. devletin federatif bir biçimde yapılanmasını. İttihat-ı Osmani adıyla bir cemiyet kurdular. 86 TURGUT.Jön Türk Kongresi’nde ortaya çıkan bölünme olmuştur85. s. Dışarıda Jön Türklerin yayınlarını takip eden bu cemiyet üyeleri. Bu grup. 3. YAVUZ.N.000 km2’lik bir alanın 1. tasarlanan ihtilal hareketine ordunun ve yabancıların dahil edilip edilmeyeceği konusu oluşturmuştur. ekonomide de liberal anlayışı ve yabancı sermaye ile işbirliği görüşünü benimsemiştir. Bu toprak kayıpları imparatorluğun çok uluslu niteliğinin büyük ölçüde azalmasına yol açmış ve Jön Türkler’in ideolojik etkisi ile hareket sosyal bir harç olarak Türklüğe ve Anadolu’ya yönelmiştir. Kaynak Yayınları. 85 Birinci Jön Türk Kongresi’nde ortaya çıkan görüş ayrılıklarının temelini.000. 1984. Bunlardan ilki. 82 Feroz AHMAD. 1984. örgüt içinde bölünmelere yol açmıştır84. Teşebbüs-i Şahsi adıyla anılan Prens Sabahattin Grubu ise. Bunun da ana nedeni Abdülhamit’in Şubat 1878’de parlamentoyu dağıtmasından 1908 yılına kadar geçen 30 yıl süresince imparatorluğun büyük toprak kayıplarına uğramış olmasıdır. güçlü bir merkeziyetçi anlayışı savunmuş ve yönetim karşıtı hareketlerde yabancı müdahalesini kabul etmemiştir. 84 Nükhet TURGUT. şahsi çatışmaların yanında özellikle. s. 1889 yılının mayıs ayında İstanbul’da Tıbbiye-i Askeri okulunda Tıbbiyeli öğrencilerden bir grup. Paris’te bulunan Jön Türk liderlerinden Ahmet Rıza’nın grubuyla temasa geçtikten sonra cemiyetin adı İttihat ve Terakki şeklinde değiştirildi83. İstanbul.000 km2’sini ve 24 milyonluk nüfusunda 5 milyonunu yitirmiştir82. s.238. iki grup ortaya çıkmıştır. . Jön Türk hareketin kapsamının genişliği.24 almaktadır. 83 TÖKİN. İttihat ve Terakki(1908-1914). örgütün tek bir düşünce etrafında bütünleşmesini güçleştirmiş. Bu tepkilerin bir sonucu olarak.239.000. Siyasal Muhalefet. İstanbul. Birey ve Toplum Yayınları. s. Ahmet Rıza Grubu adını alan ve daha sonra İttihat ve Terakki Partisi’ni oluşturan gruptur. 1994. Bu bölünmeler arasında en önemlisi Paris’te toplanan 1. Bu kongrede. İlk kez açık ve farklı bir siyasal görüşün savunuculuğunu yapan bu grubun ilerideki muhalefet hareketlerinin kökenini oluşturduğu söylenebilir86.
İSLAMOĞLU.56. Modern Türkiyenin Doğuşu. Ahmet Rıza ve Prens Sabahattin’in gruplarının aralarında yaptıkları görüşmeler de Abdülhamit’in istibdat yönetimine son vermek ve Kanun-i Esasi’yi tekrar yürürlüğe koymak konusunda işbirliği yapmaya karar verdiler. Ankara. Rahmi ve Mithat Şükrü Beyler tarafından Selanik’te kurulan cemiyet. 21 Ağustosta ise İttihat ve Terakki’nin baskısıyla Kamil Paşa hükümeti kurulmuştur. İttihat ve Terakki Cemiyeti. Sultan Abdülhamit tahttan indirilmiş olmasına rağmen ters bir tepkiden korkulmaktaydı. İttihat ve Terakki’nin baskısına dayanamayarak 13 Ağustos’ta çekilmek zorunda kalmış.37. Ömer Naci. Meşrutiyet hareketinin başarıya ulaşmasında büyük rol oynadı88.25 Ali Rıza Bey’in kurmuş olduğu cemiyet.B. parlamentonunkileri güçlendirmeyi amaçlıyordu91. Bernard LEWİS. 1983.Ü. Türk Tarih Kurumu.S. 1908 Anayasa değişikliklerinden en önemlisi. KARPAT. Bursalı Tahir. ayrıca hükümetin politikası konusunda bütün kabine toplu siyasal sorumluluk taşır hale geliyordu. Harbiye Nazırı ve Şey-ül İslam dışında bütün bakanları seçme yetkisi verilmesidir.216-217. 2000. Hakkı Baha Beyler ile posta ve telgraf idaresi Başkatibi Mehmet Talat. Sultan Abdülhamit’i tahttan indirme gayesini güden. İstanbul. s.Meşrutiyetle birlikte sadece sultanı 1876 Anayasası’nı riayete zorlamak amacını güden İttihat ve Terakki Cemiyeti parlamentonun en etkili gücünü oluşturdu90. ss. Anayasa değişiklikleri sadece sarayın yetkilerini kısıp. Balkan halkının da desteği ile ortay çıkan olaylar sonunda Sultan Abdülhamit II. II. Sadrazama. yönetim konusunda yeterli tecrübeye sahip olmamasından dolayı kabineyi doğrudan doğruya kurmak yerine kontrol altında bulundurmayı tercih etmiştir. Bu birleşme ve Rumeli’deki subaylarında cemiyete katılması II. Metin KIRATLI. Yeni Sultan Mehmet Reşat ise. 87 88 89 90 91 92 Büyük çoğunluğu Üçüncü Ordu Subayları’ndan olan. 1909 Yılında yapılan değişiklikle bütün bakanların sadrazam tarafından seçilmesi kabul ediliyor. Kazım Nami. 1906 yılında Selanik’te subay ve devlet memurlarından bir grubun kurmuş olduğu Osmanlı Hürriyet Cemiyeti87 ile birleştikten sonra güçlendi. ikinci defa kurulan Said Paşa hükümeti ise ancak beş gün dayanabilmiştir. Gerek Müslümanlar gerekse Hıristiyan azınlıklar tarafından da desteklenen bu hareket önemli bir güç haline geldi. Edib Servet. s. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Bu nedenle. Parlamentoya egemen olmasıyla birlikte derhal anayasa değişikliklerine giriştiler. saray personelini baştan aşağı temizleyen ve oradaki kilit mevkilere kendi adamlarını getiren İttihat ve Terakki’nin denetimi altına girmiştir92. Meşrutiyeti tekrar ilan etmek zorunda kaldı89. 4 Ağustos 1908’de kurulan Meşrutiyet’in ilk kabinesi olan Said Paşa hükümeti. . İsmail Canbolat. ss.Ahmet N. A. Türkiye’de Parlamentonun Evrimi. Çev.F Yayınları No:533. ihtilalci bir hüviyete sahip olan ve kurucularının ekseriyetinin mason olması ile dikkat çekmekteydi. Naki.84-89. YÜCETÜRK. Yayınları.
Osmanlı gelenek ve göreneklerine uygun. Meclis-i Mebusan’daki hakimiyetin elinden çıkmakta olduğunu gören İttihat ve Terakki. Kanun-i Esasi’de değişiklikler yaparak hükümetin yetkilerini artırmak 93 94 95 96 97 98 99 Cemiyet. 31 Mart olayından sonra İttihat ve Terakki. asırlardan beri toplanmış olan kıymetli yadigarları ve dünyanın en zengin kütüphanelerinden olan saray kitaplığını yağma ettiler. daha demokratik ve anayasal özgürlüklere uygun bir yönetim talep ettiler. masonların merasimlerine benzer usullerle cemiyete alınırdı. İttihatçı saflarında ilk büyük ayrılıkta ifadesini buldu. 39.Jan ZÜRCHER. 13 Nisan 1909 günü beliren bir isyan hareketini-31 Mart Vakası95fırsat bilerek. kuruluş. Meclis içinde. E. bir çok çevrelerde. LEWİS. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz. Yasaklamalar ardı ardına geldi. Fedakaran-ı Millet ve Heyeti Müttefika-i Osmaniye partilerini kapattı96. İstanbul. Sultan İkinci Abdülhamit Han. LEWİS. İttihat ve Terakki ileri gelenlerince tahttan indirildi. 10 maddelik bir muhtıra yayınlayarak. KARPAT.85. Muhalefet.219. . s. 21 Kasım 1911’de bütün muhalefet gruplarının bir araya gelmesiyle Hürriyet ve İtilaf Fırkası kuruldu99. 1911 başlarında. 23 Ağustos’ta yayınlanan Cemiyetler Kanunu ile etnik ve milli gruplara dayanan siyasal derneklerin kurulması yasaklandı97. cemiyet üyelerinin bazı kötü hareketlerinin94 neden olduğu tenkitler karşısında Cemiyet. Bu gazete. s. Meclis dışında da Serbesti Gazetesi ile muhalefet çalışmalarını sürdürmüştür. yerine kendinden iki yaş küçük olan kardeşi Muhammed Reşad getirildi. YÜCETÜRK. İttihat ve Terakki üyelerinin eski memurlardan şantaj yoluyla para aldığını gösteren belgeler ve makaleler yayınlamıştır. devlet yönetiminde tek söz sahibi oldu.217. teşkilatlanma ve faaliyet bakımından farklı özellikler taşıyordu. olayların gidişatından duyulan hoşnutsuzluk. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. izlediği baskıcı politikalar. Padişahın arabası bile parçalanıp paylaşıldı. İttihat ve Terakki’nin egemenliği 1911 yılına kadar ciddi bir muhalefetle karşılaşmadı. teşvik ettikleri gerekçesiyle Ahrar. İletişim Yayınları. İsyanı bastırmak üzere Selanik’ten Mahmut Şevket Paşa komutasında İstanbul’a giren Hareket Ordusu. Cemiyetin izlediği siyasal ve toplumsal politikaları ciddi olarak eleştiren Miralay Sadık ve Abdülaziz Mecdi Bey’in liderliğinde Hizb-i Cedid adıyla bir grup teşekkül etti98. 1999. Cemiyeti yöneten Merkez-i Umumi (genel merkez) üyesi yedi kişinin kimlikleri. doğru Yıldız Sarayı’na geldi. meşrutiyet ilan edildikten sonra bile açıklanmamıştır. İttihad-ı Muhammedi. 2000. s.26 Cemiyetin gizli kapaklı yönetim modeli93. ss. çok az üyesi bulunan Ahrar Fırkası. 2000. etnik eşitliğe yönelik bir uygulama istediler. s. kendi saflarından ayrılanların kurmuş oldukları muhalif partileri yok etmeye kalkıştı. Üyeler. Cemiyetin yöneticilerinin çoğu masondu.143-148. Hazineyi. Bununla birlikte.
102 35. Bu haliyle de 1918 yılına kadar iktidarı elinde tuttu. . Çekilme yolunu seçtikleri takdirde. bunun başlıca sebebi. İSLAMOĞLU.148-150. Bu bunalım sebebiyle Meclis-i Mebusan feshedilerek tekrar seçime gitme kararı alındı. Heyet-i Ayan’ın onayı ve üç ay içerisinde seçimlerin yenilenmesi koşuluyla Meclis’i feshedebilir. maddesi102 değiştirildi103. meclis de güven oyu alamayan hükümetler ard arda istifa etmek zorunda kaldı. normal yollardan iktidara gelemeyeceğini anlayınca. herhangi bir anlaşmazlık durumunda bakanlar kendi kararlarında ısrar edip Meclis’ in de bu kararı kesin olarak üst üste iki defa reddettiği durumlarda. 106 KARPAT. İlk iş olarak Anayasanın ünlü 35. Almanya ile birlikte katıldığı ve kaybettiği Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda kendisini feshetti106. yeni ve özgür bir seçimle anayasal düzene geçişi sağlamak amacıyla hareket eden Halaskar Zabitan Grubu’nun ortaya çıkardığı en büyük sorun. İSLAMOĞLU. birkaç milyon kilometre kare olarak devraldıkları bir 100 “Sopalı Seçimler” olarak tarihimize geçen 1912 seçimleri konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. 23 Ocak 1913’de Babıali Baskını diye bilinen kanlı bir baskın düzenleyerek iktidara el koymuştur. “Sopalı seçimler100” diye bilinen ve İttihat ve Terakki’nin çeşitli tedhiş hareket ve hileleriyle yapılan 1912 seçimlerinde. Padişah. 103 İSLAMOĞLU. subayların kurmuş olduğu tedhişçi. yasal olmayan bir hükümeti devirmek. İttihat ve Terakki’nin yaptığı diğer Anayasal değişikliler konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. 1912 yılında kısa bir zaman için iktidardan düştü.27 çabasına girdi. yeni Bakanlar Kurulu da öncekinin görüşünde direnirse ve meclis tekrar bunu reddederse. silah tehdidi altında Kamil Paşa’da hemen istifasını yazmıştır. İttihat ve Terakki. susuz bırakarak şehit olmalarına sebep olan İttihat ve Terakki’nin ileri gelenleri. ihtilalci bir grup olan Halaskar Zabitan Grubu’nun baskısı idi104. çoğunluğu yine İttihat ve Terakki elde etti101. 105 İttihat ve Terakki. aç. Maddeye göre. 13 Nisan 1912’de yeni meclis açıldı. s. Başlarında Enver Bey’in bulunduğu küçük bir subay grubu zorla kabine odasına girerek Harbiye Nazırı Selim Paşa’yı vurmuşlar.150.madde. 269 vekil çıkarmıştır. Şahsi ihtiras ve ikbal için bir milleti harbe sokarak Müslüman-Türk evlatlarından en az iki milyon kişiyi cephelerde kar ve tipi altında veya kavurucu çöller ortasında çıplak.39. 101 1912 Seçimlerinde İttihat ve Terakki 275 üyeli meclisten. ordunun siyasete sokulması ve subayların İttihatçı-itilafçı olarak ikiye bölünmesi yüzünden Osmanlı ordusunun Balkan Harbinde bütün cephelerde kısa zamanda yenilgiye uğraması olmuştur. Bakanlar Kurulu ya Meclis’in kararını kabul eder ya da istifa etmek zorunda kalır. 104 İttihat ve Terakki’nin gücünü kırmak. Mecliste muhalefet yoktu. Bakanlar Kurulu ile Meclis arasındaki anlaşmazlıkların nasıl çözüleceğini hükme bağlamaktadır. ss. s. Ocak 1913’de bir hükümet darbesiyle105 İttihat ve Terakki tekrar iktidarı ele geçirdi ve hemen genel kurulunu toplayarak nihayet siyasi bir parti kimliğini almak kararını verdi. Hükümetle Meclis-i Mebusan’ın arası açılınca. ss 120-127.
Bu meclis. olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclisin kurulması için seçim yapılmasını önermiştir. 211. milli mücadele hareketinin başladığı tarihten 1921 Anayasası’nın kabul edildiği tarihe kadar geçen dönemde. İttihat başarılı politikayla milli ve Terakki adına iktidar mücadelesi girişimlerini direniş hareketinin tartışmasız lideri konumuna engellemiş. İstiklal Grubu. Bu durum. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun Kuruluşu ve Cumhuriyet Halk Fırkası Adını Alması Mustafa Kemal Paşa. İstanbul. meclis desteğini örgütlü bir yapı içine sokmayı tasarladı. Müdafaa-i Hukuk Zümresi. s. A-RMHC(Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti)’nin temsil heyeti adına Mustafa Kemal. Ancak milli mücadelenin yönetim sorumluluğunu taşıyan bu meclis. Zamanla meclis içinde farklı gruplaşmalar meydana gelmiştir110.39. s. mecliste kendisine yakın mebuslardan bir grup oluşturarak.ileride İstanbul’la girişilecek iktidar mücadelesinin. 108 Ahmet DEMİREL. Birinci Meclis’te Muhalefet (İkinci Grup). sosyal yapı ve anlayış yönünden bir görüş birliği içinde olamamıştır. önce başkanlığını yaptığı Erzurum ve Sivas Kongreleri’yle milli direniş hareketini A-RMHC107 bünyesi altında merkezileştirmiş. Halk Zümresi ve İslahat Grubu’dur. s. B. Paşa. Bu küçük toprak parçasını da düşman çizmelerinin altında bırakarak kaçmışlardır. atılması planlanan adımlar bu grup kanalıyla sağlanacak çoğunluğun desteğiyle A-RMHC yürürlükteki Cemiyetler Kanunu’nda öngörülen işlemler doğrultusunda resmi izin alınarak kurulmuştur. yeni seçilen üyeler ve İstanbul’dan kaçarak Ankara’ya gelen vekillerinde katılımı ile 23 Nisan 1920’de açılmıştır109. 110 KİLİ.28 memleketi birkaç yüz bin kilometre kareye kadar küçülttüler. 109 KİLİ. meclisin büyük çoğunluğundan destek görmekle birlikte. Mustafa Kemal Paşa. Böyle bir grup sayesinde meclis çoğunluğuna sürekli hakim olunacak. TBMM’nde mevcut olan bu grupları111 birleştirmek suretiyle meclise işlerlik kazandırmak istediyse de bunda başarılı olamamıştır. 107 . 111 Bu gruplar:Tesanüt Grubu. İletişim Yayınları.29. henüz açık bir biçimde ifade edilmemiş olduğunun bir göstergesi sayılabilir. direniş karşıtı bir tutum izleyen İstanbul Hükümeti’ne karşı izlediği yükselmiştir108. 1994.
Ankara. Nutuk. Bu teşekkül. Ankara. Cumhuriyete Doğru.115 Ancak bu durumun.249.653 115 Mete TUNÇAY. s. Ankara. bu ana gayeye hizmet etmeye çalışacaktır. Siyasal Kitabevi. Meclis’in A-RMHC Genel Kurulu yetkisinde olduğu kabul edilmiştir. memleketin resmi ve özel bütün kuruluş ve tesisleri. Halk Fırkası’nın dayandığı iki temel ilkenin “tam bağımsızlık” ve “kayıtsız şartsız millet hakimiyeti” olduğunu ifade ederek. A-RMHG’nun ilk toplantısında kabul edilen Grup Nizamnamesi konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. . 1999. Suna KİLİ. başkan vekilliğine de Edirne Milletvekili Şeref Bey’i getirmiştir. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu. bazı vekillerin gruba alınması bazılarının da alınmaması gibi bir sonucu ortaya çıkarması nedeniyle.19184.108.40.206-23. Mustafa Kemal Paşa.TURAN vd. 116 Mahmut GOLOĞLU. Bunun üzerine. Muhalefeti oluşturan İkinci Grup üyeleri. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin meclis grubunu oluşturmuştur.29 kolaylıkla gerçekleştirilebilecekti112. No:4. İstanbul. kurulacak partide bütün milletin temsil edileceğini belirtmiştir118. grubun dışında kalan vekiller zamanla birleşerek “İkinci Grup” olarak bilinen muhalefet hareketini ortaya çıkarmıştır116. Ankara’da 1922 yılının aralık ayında gazetelere verdiği demeçte117 “Halk Fırkası” adında bir siyasi parti kurulacağını açıklamıştır. s. Birinci Dönem. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. TBMM Vakfı Yayınları. grup başkanlığına Mustafa Kemal Paşa’yı.36-37. Misak-ı Milli ilkeleri çerçevesinde memleketin bütünlüğünü ve milletin bütün maddi ve manevi kuvvetlerini gereken hedeflere yönelterek kullanacak. Kamer Yayıncılık. -Grup. 10 Mayıs 1921 günü Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nu kurdu. 114 Mustafa Kemal ATATÜRK. Türk Parlamento Tarihi(1919-1923). Başnur Matbaası. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması (1923-1931). devlet ve milletin teşkilatını Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun koyduğu ilkeler çerçevesinde sırasıyla şimdiden tespite ve hazırlamaya çalışacaktır114. 1999. Bu maddeler şunlardır: -Grup. 1994. CHP’de Gelişmeler. 117 Bu demecin tam metni için bkz. 10 Mayıs tarihli toplantıda grubun iç tüzüğüyle ilgili maddeler113 ve Mustafa Kemal Paşa’nın hazırladığı A-RMHG’nun amaçlarını gösteren iki temel maddede kabul edildi. 118 R.292-293. ss. 1971. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi. s. İstanbul.. bu planın gerçekleştirilmesinden önce meclis seçimlerinin yapılması için baskı yaparak 112 113 DEMİREL s. ss. ss.
Bu kararın alınmasından sonra. ss. İstanbul. s. 1984.41. düzenli ve kararlı bir şekilde ZÜRCHER. 1999.30 inisiyatifi ele geçirmeye çalışmışlarsa da verdikleri önerge Ocak 1922’de kolayca engellenmiştir119. Bunlardan belli başlıları şunlardı: Fırka meclis içinde muhafazakar ve kişisel rakiplerden oluşan muhalefete karşı Mustafa Kemal’e destek sağlayacak. meclisi iş yapamaz durumu sokmaktaydı. seçmen yaşının yirmi beşten on sekize indirilmesi ve seçim çevrelerinin yeniden belirlenmesi gibi değişiklikler yer alıyordu121. Bu yenileme kararı alınırken dikkati çeken bir diğer nokta da 1921 Anayasası’na göre. Türk Kurtuluş Savaşı ve Siyasal Rejim Sorunu. 122 Bildirinin tam metni için Bkz. 1923 yılı nisan ayı başında seçimin yenilenmesi kararını aldı.42.45-46. Fırkanın kurulmasında bir çok amaç güdülmüştü. meclisteki grubun açıklayan Halk Fırkası’na dönüşeceğini “dokuz umde” bildirisini açıkladı122. s. İletişim Yayınları. ancak üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile alınması gereken bu kararın. ZURCHER. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti gibi Misak-ı Milli’de belirtilen amaçları gerçekleştirecek ve devlet teşkilatını 1921 Anayasası’na göre yapılandıracaktı. Birey ve Toplum Yayınları.167-170.Güven G. Aslında TBMM’nin yenilenmesi isteminin altında yatan gerçek nedeninin de bu olduğu söylenebilir. s.Ç. şimdide aynı nedenlerle doğrudan doğruya bir siyasal parti kurma yolunu seçiyordu123. 120 119 . basit çoğunlukla alınabilmiş olmasıdır120. Meclisin o dönemdeki bileşimiyle kesintiye uğramış bulunan Lozan Barış Görüşmeleri’nin sonucunda varılacak bir antlaşma tasarısını kabul etmeyeceğinden endişe duyuluyordu. Lozan Barış Görüşmeleri’nde giderek şiddetlenen muhalefet. Bu yasada. dernek başkanı sıfatıyla. Bir hafta sonrada Mustafa Kemal Paşa.580-582. meclisin dağıtılması ve yeni seçimlerin yapılması kararı Mustafa Kemal Paşa tarafından açıklandı. meclis içinde oy verme disiplinini gerçekleştirecek ve reformların planlı. 42. 2003. parlamentodaki grubun ülkeye yayılmış teşkilatlarla bağlantı kurmasına aracılık edecek. Türkiye’de Siyasi Partiler(1859-1952) Arba Yayınları.. 121 Eric Jan ZÜRCHER. ss. 123 Ömür SEZGİN. ss. Halk Fırkası. milletvekili sayısının azalması. TUNÇAY. İstanbul. Nasıl aynı nedenlerle 10 Mayıs 1921’de Müdafaa-i Hukuk Grubu’nu kurmuşsa. Bundan birkaç gün sonra yeni seçim yasası hazırlandı. 2003. 1995. TBMM. 2003. Çev.Tarık Zafer TUNAYA.
Mustafa Kemal Paşa’nın liderliğindeki Halk Fırkası’nın 1920 ve 30’lardaki temel hedefi.CHP ve Parti-Devlet Bütünleşmesi Serbest Fırka girişiminin de başarısızlıkla sonuçlanması sonrasında yavaş yavaş çok partili bir yönetim anlayışından vazgeçilmeye başlandığı görülür.31 gerçekleştirilmesi amacıyla toplumun siyasal elitin ideolojisi doğrultusunda eğitilmesi. 126 YÜCETÜRK. dönemin siyasi yapısı içinde gayet doğal bir girişim olduğunu ifade etmektedir. SİTEMBÖLÜKBAŞI. Halkevlerine bağışlanması suretiyle lağvedildi. YETKİN. Altın Kitaplar Yayınevi.115.86. . İlk olarak 1931 yılı başında Türk Ocakları kapatıldı ve CHF’na katılmaları kararı alındı126.Türk Ocakları’nın kapatılması ve tüm malvarlığının Halkevlerine devredilmesinin.78-86. s. 1983. Rejim karşıtı unsurların hemen muhalefet partisi bünyesinde yer almasının da bu kararın alınmasında en önemli etken olduğu söylenebilir. Türk Kadınlar Birliği ise 10 Mayıs 1935 tarihinde 124 125 SİTEMBÖLÜKBAŞI. C. s. Türk Kadınlar Birliği ile Mason Derneği’nin başına geldi. s. Bu nedenle tek örgütlü düzene ulaşmak amacı ile zaten toplumsal farklılaşmadan ötürü cılız bir kurumsallaşmanın ancak gerçekleştiği çok az sayıdaki kurumlarda kapatılmaya başlandı. Türk Devleti’nin kurumsal yapısını batılı ülkelerinkine göre yeniden biçimlendirerek Türkiye’yi modernleştirmek. yönlendirilmesi ve kontrol edilmesini sağlayacaktı124.128 Mason Derneği 10 Ekim 1935 tarihinde malvarlığının. Yetkin.86-87.54. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi. İstanbul.” Benzer bir gelişme ise. 128 Bu derneklerin kapatılması konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. ona laik ve milli bir karakter kazandırmaktı125. bu sürecinde(Parti-devlet bütünleşmesinin)bu kuruluşun kapatılmasıyla başlamasının temel nedenidir127. Neden ilk önce Türk Ocakları kapatıldı? Sorusuna verdiği yanıt ise söyledir: “Türk Ocakları’nın siyasal bir güç niteliğini kazanmaya başlamış olması. ss. ss. 127 Çetin YETKİN. Parti devlet bütünleşmesi ise ancak çok örgütlü sosyal düzen anlayışından vazgeçmekle sağlanabilirdi.
ünlü “Tek Parti. Arba Yayınları.155. Gerektiğinde genel yönetim kurulu kararı ve başkanlık divanının onayı ile partinin il başkanları tayin edilebilecekti133. Bu amaçla da 1931 yılında CHF Halk Hatipleri Teşkilatı kurulmuştur.KOÇAK. s. İstanbul. milli şeflerin emirlerine candan uyan ve inanan disiplinli bir cemiyet kurulmasından yanaydı. parti kongrelerine mahallin en yüksek mülki idare amirinin de katılabilmesini ve bu kişilerin kongrelerde açıklamalarda bulunabilmesine olanak sağlıyordu. 130 Peker. 136 AHMAD. 1996. s.32 kendini lağvetti129. s. CHF’nın devletle aynı seviyede ve devlete hareket kabiliyeti veren bir parti olduğu belirtilmiştir. 129 Cemil KOÇAK. Cem Yayınevi. partinin aldığı monolitik biçim. s. 134 CHP içinde “Milli Şef” kavramını ilk defa kullanan ve rejimin ve rejimin yerleşmesi için gerekli gören Recep Peker olmuştur. CHP’de Gelişmeler. Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de ölmesinden bir gün sonra toplanan TBMM. 132 TUNAYA. s. 133 C. İstanbul. “Türkiye Tarihi 4 Çağdaş Türkiye (1908-1980)” içinde Siyasal Tarih (19231950).128. 2002. İsmet İnönü’yü. 1995. görevden alınacağı 15 Haziran 1936 tarihine kadar tek parti yönetimi teorisyenlerinden biri olmuş ve tek parti yönetimi ile ideolojisini ülkenin her alanında güçlendirmeye çalışmıştır. Cumhuriyet kurulduğundan beri. Tüzük. 1976. Der: Sina AKŞİN. 131 YETKİN.570.156.132 Kongrede kabul edilen parti tüzüğü de partinin devlet organları ile sıkı ilişkiye geçmesini öngörmekteydi. . Türkiye’de Siyasi Partiler 1859-1952. Parti örgütünde ilişkiler il düzeyinde il başkanları ile valiler arasında kurulacaktı. tek partili bir devlete yönelik eğilim güçlüydü ve CHP’nin 1935 Tarihli Kongresi’de bu bakımdan önemli bir dönüm noktası olmuştur. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. Peker. 135 KİLİ. 26 Aralık 1938’de toplanan partinin Olağanüstü Kongresinde İnönü “Değişmez Başkan” ve “Milli Şef134” unvanlarını aldı135. Daha sonra.Peker.” Kongrede ayrıca. 2002. İstanbul.21. cumhurbaşkanı olarak seçti. Tek Millet. Kongre sırasında partinin genel sekreteri olan Recep Peker130 parti devlet bütünleşmesi konusunda şöyle diyordu: “Yeni programın göze çarpan ve kendisini duyuran başlıca özelliği Türkiye’de baştan beri devletle bir ve beraber çalışan Cumhuriyet Halk Partisi varlığının devlet varlığı ile birbirine daha sıkı bir surette yaklaşmasıdır131. tek parti ve devletçilik-halkçılık-inkılapçılık konularında bir çok konferans vermiş ve bu konularda kendi yorum ve önerilerini parti örgütüne. dönemin aydın gruplarına ve halka benimsetmeye çalışmıştır.85. Tek Lider” sloganıyla en iyi ifadesini buldu136. s.
Bu cemiyetin muhalif olduğu konulardan birisi komünist faaliyetlerin artması diğeri ise Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nde meydana gelen değişiklikler olarak gösterilmiştir. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz. zümre. Bu Anayasa’da halifelik ve sultanlıktan söz eden herhangi bir madde bulunmamaktadır. s. çeşitli ad ve unvanlar altında grup. meclisteki mebuslar arasında ilk ciddi görüş ayrılıklarının da ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.’nin açılmasıyla birlikte. Bununla beraber TBMM’de zamanla kaçınılmaz olarak görüş ayrılıkları138 belirmiş ve benzer görüşleri paylaşan mebuslar. Cumhuriyet’e Doğru(1921-1922).İkinci Grup Muhalefeti Yerel ve bölgesel nitelikli direniş örgütleri. III.157. Ancak bu grup partileşememiştir. Sivas Kongresi’nden sonra da Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti bünyesinde toplandı. Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nu kurmasından önce Erzurum Mebusu Hoca Raif Efendi. s. idare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil yönetmesi esasına dayanır” şeklindedir. siyasi parti hüviyeti altında olmaksızın başlayan ve gelişen bir muhalefet hareketinin olduğu görülmektedir. . “Hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir. Bu durum. A.KOÇAK.TEK PARTİ DÖNEMİNDE MUHALEFET GİRİŞİMLERİ Cumhuriyet’in kurulmasından sonraki ilk muhalif siyasi parti Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası olmakla beraber.159.M. Meclis açıldıktan sonrada Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin yetkileri meclis genel kuruluna geçti.33 Parti ile devletin birleştirilmesi konusunda ki son girişim ise. GOLOĞLU. parti biçiminde örgütlenmişlerdir139. Ankara.Maddesi. s.M. 1971. Cumhuriyet Halk Partisi’nin “6 Oku”nun 13 Şubat 1937 tarihinde Anayasa’ya girmesi ve parti ilkelerinin aynı zamanda devletin temel ilkeleri haline gelmesi ile gerçekleşti137. 20 Ocak 1921 Tarihinde kabul edilen Anayasa’nın 1. tüm mebuslar bu cemiyetin doğal üyesi sayıldı. o döneme ilişkin olarak şu açıklamaları yapmaktadır: 137 138 C. 2002.37. 139 DEMİREL. Birinci dönem mebuslarından Kazım Özalp hatıralarında. Yeşilzade Salih Hoca ve arkadaşları Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’ndan ayrılarak Muhafazaa-i Mukaddesat Cemiyeti’ni kurmuşlardır. Başnur Matbaası. ilk B.
TBMM Vakfı Yayınları No:4.s. vekaletlerine ait kanunları ve teklifleri mecliste ayrı ayrı müdafaa ediyordu. . 142 DEMİREL. Ülkede kanuna dayanan bir yönetim kurulması ilkesi de İkinci Grubun temel ilkelerinden birisidir. İkinci Grup. Ankara. Birinci ve İkinci Grubun niteliği hakkında yapılan değerlendirmelerde. Atatürk’ten Anılar. Hükümetin tamamı adına görüşmeler cereyan etmiyordu. 143 DEMİREL. Ankara. Selahattin Bey. meclis reisinin diktatörlüğe doğru gittiğinden şüphelenenler tarafından kurulmuş olduğunu belirtmektedir.11. s.Dönem. İkinci Grup muhalefetinin temel noktalarının başında. Birinci Grup genellikle “devrimci” olarak anılmakta. 1994. İkinci Grup’un. Bunun doğal bir sonucu olarak İkinci Grup. Türk Parlamento Tarihi (1919-1923) -TBMM I. Her vekil meclisten seçildiği için. İkinci Grup ise “muhafazakar” olarak değerlendirilmektedir. Bilhassa İkinci Grubu teşkil eden mebuslar. temel hak ve özgürlükler konusunda da oldukça duyarlı olmuştur. s. kişi tahakkümüne karşı tavır gelmektedir. Grup’u oluşturduklarını ifade etmişlerdir141. en önemsiz işler bile lüzumsuz yere uzuyor ve tabii olarak çok zaman mebusları memnun edecek sonuçlar alınamıyordu140.305. Tabii. daha o zaman hükümetin icraatını her sebeple tenkit ettiklerinden. Bu anlayışı ile kendi başlarına buyruk İstiklal Mahkemeleri ve bu mahkemelerin uygulamalarına karşı çıkmıştır143. muhalefetin devlet ve hükümet işlerinin meclis denetiminden çıkarak tek elden yürütülmeye doğru gittiği 140 141 ÖZALP. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. bu usulün zararları çok kereler ortaya çıkıyordu.10.34 “Mecliste görüşmeler genel olarak çok münakaşalı oluyor. Birinci Grup üyesi olan Rauf(Orbay)Bey ise. 1992.” Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun kurulmasından sonra bu grubun içinde yer almayan Hüseyin Avni Bey. Emin Bey ve arkadaşları 1922 yılı başlarında II.174. s. Başlangıçta Birinci Gruba dahil olup sonraları İkinci Grup’a geçmiş olan Ali Fuat (Cebesoy)Bey’de. fiilen oluşabilecek her türlü kişisel yönetime karşı tepki göstermiş. meclis egemenliği kavramına dayanarak. meclis üstünlüğü ve bu gücün üzerinde yetkili makam tanımama konusunda olağanüstü ölçüde duyarlı davranmıştır142. hükümetin en basit teklifleri bile bir çok itirazlara uğruyordu.
Oylamaya 41 milletvekili katılmamış ve 1 milletvekili çekimser oy vermiştir. Feridun Fikri(Düşünsel) de yer alıyordu.116. 1950. istifa edenlerin sayısı 29’u buldu ve bu bağımsız milletvekilleri 17 Kasım 1924 tarihinde TCF’nı kurdular148. yaklaşık yüzyirmi isimden söz edilmektedir145. diğer unsurlarla birlikte “halkın eğilimi” 144 145 SEZGİN. 148 Hakkı UYAR. İstifaların nedeni. 2). Bunlar arasında. . Bunları takip eden istifalarla. 148 oyla güvenoyu almıştır. göçmenlerin yerleşimleri ve bunlara Rumlardan kalan malların paylaştırılmasında yolsuzluk yapıldığı gerekçesiyle mecliste açılan gensorudur147. hükümet teşkilatının Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’na göre yapılmasına engel olmak amacıyla kurulduğunu belirtmektedir144.42. Boyut Kitapları. Halk Fırkası’ndan istifalar başladı. Mustafa Kemal’in Grubu’ndan daha muhafazakar bir bakış açısına sahip olmakla beraber. üyelerinin tümü din unsurunu öne çıkaran milletvekillerinden oluşmamaktaydı. s. Halk Fırkası’ndan istifa eden milletvekilleridir146. İkinci Grup’un aslında özgün bir programı olmayan. Refet(Bele). İkinci Grubun. s. liberalizm ve demokrasi fırkanın asıl mesleğidir (md. 1984. 1999. s. İlk istifa edenler 10 kişiydi. Adnan(Adıvar). 1). İstanbul. 146 Naki Cevat AKKERMAN. Tek Parti Yönetimi ve CHP. İlk bölümün en önemli maddeleri arasında şunlar yer almaktadır: Türk Devleti halkın hakimiyetine dayanan bir cumhuriyettir (md. Programın ilk bölümde genel esaslar ele alınmıştır.35 yönünde oluşan kanaatlerden doğduğunu belirtiyordu. ZÜRCHER.41. İkinci Grupla ilişkili milletvekillerinin sayısı kesin olarak bilinmemekle beraber. Grup. Rauf(Orbay). Görüşmeler sonunda hükümetin güvenoyu almasının ertesi günü. 18 Kasım 1924 tarihinde ise TCF’nın yedi bölümden oluşan programı yayınlanmıştır. Ankara. 147 8 Kasım 1924 günü yapılan oylamada İsmet Paşa Hükümeti 19’a karşı. Buna karşılık Mustafa Kemal. Dr.82. Ulus Basımevi. s. B. 2003. Yasaların çıkarılmasını. gevşek bağlarla bir araya gelmiş bir muhalefetin koalisyonu olduğu söylenebilir.Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Kurulması 17 Kasım 1924 tarihinde Kazım Karabekir başkanlığında örgütlenen Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası(TCF) kurucuları. Lozan Anlaşması hükümleri gereğince yapılan Rum ve Türk mübadelesi esnasında. Demokrasi ve Türkiye’de Siyasi Partiler Hakkında Kısa Notlar.
155 ZÜRCHER.143. Parti programının ikinci bölümünde iç siyasete ilişkin ilkeler bulunmaktadır. Kitabevi Yayınları. İstanbul. devlet sisteminin yeniden gözden geçirilerek. 2003. TCF’nin liberal politika anlayışını gösteren ifadeler kullanılmıştır: ilgili maddelerde. 37) 40 ve 41. ss. s. ve 23.5). gerekli yerlerin yeniden düzenlenmesi ve işleyişin basitleştirilmesidir. Şeyh Sait ayaklanması ile parti arasında ilişki kurulmuştur. maddeler). daha müdahaleden uzak olarak teşekküllerini temin edecek surette olması gerekmektedir154.141-142. Serbest Cumhuriyet Fırkası(Bu Partinin Kapatılmasında Basının Rolü). daha hızlı. Ülkenin sadece kendi kaynakları ve sermayesine dayanarak kalkınması görüşüne karşı çıkılmaktadır155. Belediye ve köy düzeyinde örgütsel bir yapı oluşturulacaktır153. 153 ZÜRCHER. . Bu bölümde vurgu. 2003. 2003.(md. 154 TUNAYA. İkinci bölümün en önemli maddeleri arasında şunlar yer almaktadır: bürokratlar. her düzeyde seçimle işbaşına gelecektir(İstanbul gibi büyük kentlerin belediye başkanları da dahil). 619. İstiklal Mahkemelerinde. altıncı bölümünde eğitim ve son bölümünde siyaseti içtimaiye ele alınmıştır. s.145. Bu bölümdeki maddelerden bazıları ise şu şekildedir: küçük sanat sahiplerinin ekonomik gelişmelerini sağlamak için üretim kooperatif teşkilatı kurulmalıdır (md. 1924 Anayasasına baktığımızda. 151 Abdülhamit AVŞAR. 1998. ademi merkeziyetçilik ve rasyonalizasyon152 üzerinedir. (md. (14. 149 150 ZÜRCHER.36 belirleyecektir(md.maddelerde ise. Programın beşinci bölümünde devlet maliyesi. İkinci bölümün en dikkat çekici maddelerinden biri de “fırka düşünce ve din inancına hürmetkardır150” hükmünün yer aldığı 6.37.maddesiydi151. partinin dine saygılı olduğu şeklindeki hükmün gericiliği teşvik edici nitelikte olduğu ifade edilerek. Parti programında. anonim şirketlere ait kanun ve nizamnamelerin bu şirketlerin daha serbest. Teşkilat–ı Esasiye Kanunu ancak millet izin verirse değiştirilebilecektir149(md. s. 34).16) Üçüncü ve dördüncü bölümlerde ekonomik konular ele alınmıştır. s. Ancak. devletin dininin İslam olduğu hükmü yer almaktadır. 3). 152 Rasyonalizayondan kasıt.
159 Necdet EKİNCİ. ss. İsmet Paşa’nın istediği gibi sert tedbirlerden yana olduğunu ihsas ederek “benim burnuma barut ve kan kokusu geliyor. Ahmet Muhtar Bey. İsmail Bey. 11 Şubat 1925’de Doğu Anadolu’da çıkan Şeyh Sait önderliğindeki isyan. Ahmet Şükrü. İnönü’nün çekilmesiyle. hükümete ve onun otoritesine karşı bir harekettir. Sabit Bey. Toplumsal Dönüşüm Yayınları. onun Batılılaşmaya yönelik laik düzeni hedefleyen düşünce ve eylemlerine karşı olan kesimleri hemen bu partinin çevresinde toplamış ve kısa zamanda parti içinde hakim bir görüş şeklinde ortaya çıkarak muhalefeti amacından saptırarak yozlaştırmıştır158. 1997. Halk Fırkası’nın Meclis Grubunda kabul edilmeyince İnönü Hükümeti 21 Kasım 1924 tarihinde istifa etmiştir. kısa zamanda örgütünü doğu illerine kadar genişleterek. Halis Turgut. biri Ankara’da diğeri isyan bölgesinde olmak üzere iki İstiklal Mahkemesi kurulmuştur159. Atatürk devrimlerine. İsmet Paşa Hükümeti’nin sıkıyönetim ilan edilmesi yönündeki önerisi. 2003. 1983. Necati Bey ve Faik Bey seçilmiştir156.96-97. s. TCF kurulur kurulmaz aktif bir muhalefet işlevini üstlenmiş ve İsmet İnönü’nün istifasına neden olmuştur157. Halk Fırkası’nın nispeten türdeş yapısının tersine çok değişik kesimleri kendi içinde toplamaya başlaması. ss.74-75. genel sekreterliğe ise Ali Fuat Paşa seçilmiş ve böylece TCF Heyet-i Merkeziyesi oluşturulmuştur. Türkiye’de Çok Partili Düzene Geçişte Dış Etkenler. İstanbul. Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli. TCF’nin. Hüseyin Rauf Bey. Rüştü Paşa. 158 Suna KİLİ. İstiklal Mahkemesi savcılarının. Grup toplantısından sonra Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığında toplanan Fırka Yönetim Kurulu’nda Gazi. inşallah ben yanılmışımdır” diyerek İsmet Paşa’nın istifasını kabul etmiş. Türkiye İş Bankası Yayınları. bazı TCF taraftarlarının ayaklanmaya maddi ve manevi destek verdiğini hükümete bildirmeleri üzerine 1 Haziran 1945 günü 156 157 ZÜRCHER. Ordu müdahalesi ile bastırılan bu ayaklanmanın hemen ardından İkinci İsmet İnönü Hükümeti tarafından söz ve yazı özgürlüğünü kısıtlayan ve hükümete olağanüstü yetkiler tanıyan 4 Mart 1925 Tarihli Takrir-i Sükun Kanunu çıkarılmış. .37 Aralık ayı başında TCF başkanlığına Kazım Paşa. yerine Fethi Bey’i(Okyar)görevlendirmiştir. Kazım ve Ali Fuat Paşalar’dan başka Heyet-i Merkeziyesi üyeleri olarak Adnan Bey.205. Fethi (Okyar)Bey başkanlığında yeni bir hükümet kurulmuştur. İstanbul.
C. çok partili yaşamdan vazgeçilmesinin bir zorunluluk olduğu şeklindedir161. tamamen bazı kurulmuş bir şartların zorlaması ile Mustafa Kemal’in isteği doğrultusunda . bir an önce uygulamaya geçilmeliydi. TCF. TCF’nin kapatılması konusunda yapılan çeşitli değerlendirmelere baktığımızda bazıları. 162 UYAR. Ankara. Başbakan ile ilerde muhalefet lideri olacak Fethi Bey’e dönüp. Bir başka görüşe göre ise..93. Fethi Bey’den bir parti kurmasını istedi.38 Hükümet.Yılında Türkiye Cumhuriyeti ve Demokrasi. s. Yalova’daki bir baloda yakın bir dostu olan Fethi Bey ile Başbakan İsmet Bey’i yanına çağırttı. 80. s. SCF ise. 2004.118. Çok partili rejim formülü gecikmemeli. Gerçi her iki partide CHF içerisinden çıkmakla beraber. TCF’nin varlığını sürdürmesi ve iktidarı devralması sağlanabilmiş olsaydı. tek parti dönemindeki ikinci önemli muhalefet denemesidir. CHF içindeki doğal bir muhalefet hareketinin muhalefet partisidir 162 partiden ayrılması ile kurulmuş. Ancak bu parti.d.118. demokrasinin ve daha hoşgörülü bir laiklik anlayışının Türkiye’de yerleşebileceğini iddia etmektedir. rejimin formülünü de açıkladı: 160 Yonca ANZERLİOĞLU v. Hatta adını bile koymuştu: Serbest Cumhuriyet Fırkası. Birand’a göre SCF’nin kuruluşu şu şekilde gerçekleşmiştir: “Sıcak bir Ağustos akşamı Gazi Paşa. . Hacettepe Üniversitesi Yayınları. kapatılan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’ndan hem kuruluş hem de kapanış özellikleri bakımından ayrılmaktadır. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal ve o ana kadar bakanlık ve başbakanlık yapmış olan Ali Fethi Bey arasında yapılan karşılıklı yazışma ve görüşmelerden sonra parti 12 Ağustos 1930 yılında kurulmuştur. 161 UYAR. s. ülke bütünlüğünün ve Cumhuriyet rejiminin tehlikeye girdiği ve Türk devriminin henüz tamamlanmadığı bir ortamda. Takrir-i Sükun Kanunu’na aykırı hareket ettikleri gerekçesiyle TCF’nı tamamen kapatmıştır160.Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Kurulması Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması.
ve Can DÜNDAR. 57. Sanayi ve Maadin Bankası’nın faaliyetlerinin arttırılmasına ve yerli mahsullerin yabancı piyasalara kolay ihraç edilebilmesi için tedbirler alınmasına yer verilmiştir165. Fethi Bey tarafından hazırlanan on bir maddelik program Gazi’nin onayına sunulmuş. Programın sekiz. daha sonra bu on bir maddelik metin daha da geliştirilmiştir. s. dokuz ve on birinci maddelerinde iç politika hedefleri yer almaktadır. Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu. İkiniz arasında benim gözümde hiçbir fark yoktur163. Sekizinci maddede rüşvet ve suiistimalin önlenmesine. yedinci maddede ise Teşvik–i Sanayi Kanunu’nun getirdiği himaye ve kolaylıkların uygulanacağına. İkinci maddede vergilerin hafifletilmesine. dördüncü maddede yabancı sermayeyi kolaylaştıracak önlemler alınmasına ve beşinci maddede özel girişime devletin müdahale etmemesine değinilmiştir164. Bu maddeler liberal bir anlayış sergilerken altıncı ve yedinci maddelerde devletçilik ön plandadır. Nasıl Fesh Edildi?. 165 OKYAR. 1987. Demirkırat (Bir Demokrasinin Doğuşu). Programın temel ilkeleri şunlardır: Programın ilk maddesinde SCF’nın Cumhuriyetçilik. İstanbul.39 “Ben şimdi bir babayım. Siz ikiniz de benim evlatlarımsınız. on birinci maddede ise tek dereceli seçim sistemi ile kadınlara siyasal haklar verilmesine değinilmiştir. . Birinci aşamada.Ali BİRAND. Milliyetçilik ve Laiklik esasına bağlı olduğu belirtilmektedir. böylelikle SCF resmen hukuki varlık kazanmış ve ülkenin siyaset sahnesine dahil olmuştur. İstanbul. SCF’nın kurulduğunu belirten dilekçeyi Yalova’dan telgrafla 12 Ağustos tarihinde İstanbul Valiliği’ne göndermiş. Altıncı maddede Ziraat Bankası vasıtasıyla köylü ve çiftçiye ucuz faizle para sağlanmasına. Ekonomik ve mali konulardaki esaslara ise. SCF’nın programı iki aşamada oluşturulmuştur. ss. Onuncu 163 M. dokuzuncu maddede mahkemelerle ilgili düzenlemelerin yapılmasına.” İkinci bir muhalefet partisini kurmakla görevlendirilen Fethi Bey. üçüncü maddede devlet masraflarında sıkı tasarrufa riayet edilmesine ve israftan kaçınılmasına. Milliyet Yayınları. ertesi gün partinin tescil işlemleri bitirilmiş.14-15 164 Ali Fethi OKYAR. 58. programın iki ile yedinci maddeleri arasında yer verilmiştir. 1995.
Bütün önlemlere rağmen. cumhurbaşkanın seçtiği 15 milletvekilinin Serbest Fırka’ya geçmesine izin verilmiştir. yakın 166 167 OKYAR.416-417. Partinin gerek kuruluşunda gerekse de kısa bir süre içerisinde halk arasında başarı kazanmasında. muhalefetin giderek bir iktidar seçeneği olmasının gerçekten göze alınmamış olmasıdır. s. Gerçekleştirilen reformlar. Fethi Bey meclis üye tam sayısının üçte biri olan 120 milletvekili istemiş. ss.7 kuruşa kadar gerilemişti. 7. S.59. ülkenin içinde bulunduğu iç ve dış şartların önemli rol oynadığı söylenebilir. Fethi Bey’in İzmir’e yaptığı geziye halkın göstermiş olduğu ilgi. Serbest Fırka’nın yalnızca mecliste kalacak bir siyasal rakip değil. yarı yarıya bir düşüşle ancak 7. yeni partinin yalnızca hükümete karşı bir siyasal rakip olarak kalması amaçlanmış ve iktidar seçeneği olarak gelişmesi önlenmek istenmiştir. Aynı şekilde arpadan elde ettiği gelir de.3 Kuruş elde edebiliyordu. yalnızca meclis içinde faaliyette bulunabilecek bir muhalefet partisi olarak tasarlanmıştı. 168 1928 yılında buğdayın kilosundan 13. yeni partiyi kalması istenilen sınırda tutmak mümkün olmamış. ancak Mustafa Kemal Paşa’nın araya girmesiyle 70 milletvekilinde anlaşma sağlanmıştır169.40 maddede dış siyasette Türkiye Cumhuriyeti’nin komşu ve bilumum devletlerle münasebetinin dostluk çerçevesinde sürmesi istenmiştir166. kurulduktan kısa bir süre sonra umulanın aksine. Bu yaklaşımla. Bu nedenle Cumhuriyet Halk Fırkası’ndan Serbest Fırka’ya geçecek milletvekilleri bile pazarlık yoluyla belirlenmiştir. Cumhuriyet’in ilanından beri kendisine temsil şansı verilmeyen kitlelerin desteğini alan Serbest Fırka. İlk aşamada. toplumun ekonomik yapısına dokunmamış Osmanlıdan devralınan ekonomik ilişkiler aynen süregelmiştir.F’nın Kuruluş tarihi olan 12 Ağustos’tan itibaren 12 gün içinde 130 bin kişi fırkaya üye olmak için başvurmuştur. Parti.C. SCF girişimini yapay kılan. Uzun süren savaş dönemlerinin sıkıntısını üzerinden atamamış olan halk. zamanla umulanın ötesinde güçlenmeye başlamıştır.6 Kuruş elde eden bir çiftçi. . geniş halk kitleleri tarafından tanınmış ve desteklenmeye başlanmıştır167.8 Kuruştan 3. 1930 yılında. bu kez de 1929 ekonomik bunalımının etkileri ile karşılaşınca daha da kötü duruma düşmüştür168. Başlangıçta Serbest Cumhuriyet Fırkası. 169 OKYAR.
173 TUNÇAY. iktidarın demiryolu politikasının yanlışlığından ve yabancı sermayenin ülkeye gelmesi için gerekli önlemlerin alınmasının zorunlu olduğundan söz etmişlerdir171. özel kişilerin yararına çalıştığı ve çoğunun kaldırılması gerektiğinden. geçen hafta içinde Türkiye komünistlerini bir araya toplamak. Bu haberde.177. Fethi Bey. iktidara yönelik eleştirilerde artış göstermekteydi. Maksadımız bambaşkaydı. No:28. Anadolu ve Sovyetler Birliği’ndeki komünist örgütlenmelerin birleşimi sonucu ortaya çıktı. Sizinle mücadele etmek zorunda kalmaktansa bunu tercih ederiz. Kemal GÖRMEZ. tekellerin kamu yarına değil.41 gelecekte ülke düzeyinde bir siyasal güç ve iktidar alternatifi olacağını gösteriyordu170. 1989. muhalefet lideri Fethi Bey. Dahiliye Vekili Şükrü Bey’e bir gensoru önergesi vermiş ve 15 Kasım’da ateşli tartışmalardan sonra 10 muhalife karşı. Türkiye’de Devletçilik. bir program etrafında örgütlemek üzere TKP’nin kurulduğu belirtilmekteydi174. TÖKİN. ilk kez bir gazete(Hakimiyet-i Milliye) haberi ile kamu oyuna duyurulmuştur. TKP’nin kuruluşu.75. 1994. s.51. Muhalefetin eleştirileri özellikle ekonomik konularda ve parti programı doğrultusunda kendisini göstermiştir. No:4. 170 171 Şükrü KARATEPE. Nitekim.Türkiye Komünist Fırkası TKF.310. İstanbul. hiçbir zaman Mustafa Kemal Paşa ile karşı karşıya gelmek istememiştir. 172 Fethi Okyar. Serbest Cumhuriyet Fırkası muhalefetinin güç kazanmasıyla birlikte.” Demiştir. . s. s. Ankara. TBMM’de belediye seçimleri sırasında fesat ve yolsuzluklarla ilgili olarak. s. 174 Türk Parlamento Tarihi(1919-1923). s. vergilerin ağırlığından. Ankara. toplanmasında yapılan yolsuzluklardan. 1999. Bu gelişmeler üzerine. partinin çeşitli illerde kurulan teşkilatlarına girenlerin kontrol edilememesi ve rejime. Şimdi bu durumda arzu ediyorsanız partimizi kapatalım. Mustafa Kemal Paşa’ya karşı muhalefet yapmanın imkansızlığı172 gerekçesiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı feshettiğini bildirmiştir173. devrimlere karşı olanların toplandığı bir parti haline gelmesi üzerine Okyar. Mustafa Kemal’e: “Biz bu fırkayı sizinle mücadele etmek için kurmadık. meclis çoğunluğu bakana güvenoyu vermiştir. Savaş Yayınları. Birinci Dünya Savaşı sonunda ve milli mücadelenin ilk yıllarında İstanbul. TBMM Vakfı Yayınları. Bu çerçevede. Osmanlı Siyasi Kurumları.276. D. İşaret Yayınları. TBMM Birinci Dönem. 1982.
sağlık ve kültür işlerine ait olmak üzere 10 maddelik bir giriş. Kongre tarafından kabul edilen TKF’nin programı. 178 Aclan SAYILGAN. 1997. TKP hükümete karşı tavır aldı. Hükümet şekli.136. Otağ Yayınları. Türk Tarih Kurumu Yayınları. TKP çevresinden de tutuklananlar oldu. 1976. 5 ve 6. Mustafa Suphi tarafından kongreye sunulan program taslağı tamamen Marksist bir görüşle. s. dini ve milli münasebetlere. karşı çıkılan “Yurtta Sulh. Bu nedenle TKP. eğitim.244. dini. 12 bölüm ve toplam 49 maddeden oluşmaktadır176. hükümetin şekline. İkinci Dünya Savaşı’nın ilk yıllarında Almanya’nın SSCB’ye saldırması üzerine TKP. TKF illegal olarak çalışmalarını sürdürdü.270-271 . s. köy tasarruflarına. bankalara. 177 UYAR. 1925 tutuklamalarından sonra. oturumlarında görüşülerek kabul edilmiştir175. iktisadi. 176 Yavuz ASLAN. işçilere ait teminata. Türkiye’de Sol Hareketler.42 TKF Programı. mahkeme. ordu ve zabıta işlerine. İstanbul. Cihanda Sulh” ilkesiydi. hükümetin tarafsızlık politikası artık yetersiz kalmaktaydı. Ancak Refik Saydam’ın ölümü ve Almanlar’ın SSCB içlerinde hızla ilerlemeleri üzerine. legal ve illegal olarak yürüttüğü faaliyetleri çerçevesinde İstanbul’da Aydınlık Dergisi’yle Orak-Çekiç Gazetesi’ni yayınlamakta ve bunun yanı sıra işçilere yönelik propaganda çalışmalarını yürütmekteydi. iktisadiyata. RKF’nin Programı ile TKF’nin Programı karşılaştırıldığında durum kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. 175 TKF’nin Programı tamamen Rusya Komünist Fırkası Programı(RKF) esas alınarak hazırlamıştır. Türkiye’nin şartları göz önünde tutularak hazırlanmış ve çok küçük değişikliklerle benimsenmiştir. Kemalizm’in “tereddi etmiş şekline karşı mücadele”sloganını ortaya attı. Partinin 1926 yılında yeni program ve tüzüğü kabul edildi177. Çünkü. vergilere. milli. mesken ve iaşe meselesine. 1925 yılı başlarında Şeyh Sait İsyanı’nın çıkmasıyla ve İstiklal Mahkemeleri’nin kurulmasıyla birlikte başlayan Takrir-i Sükun dönemindeki baskı ortamı çerçevesinde. Hükümetin tarafsızlıktan vazgeçerek. s. adli. Türkiye Komünist Teşkilatları Birinci Kongresi’nin 4. TKF’nin Programında da yer almaktadır.TKF’nin Kuruluşu ve Mustafa Suphi. Milli mücadelenin sonuna gelindiğinde TKF. Refik Saydam Hükümeti’ni destekleme kararı aldı. siyasi ve askeri meselelerde RKF Programında bulunan esaslar. Ankara. SSCB ve müttefikleri safında yer alması isteniliyordu178.
Ancak üç aylık ömrü olan ve birkaç Güney ili dışında örgütü bulunmayan parti. 26 Eylül 1930’da Adana’da Abdülkadir Kemali Bey tarafından kurulan Ahali Cumhuriyet Fırkası’nın tüzüğü hükümet tarafından kabul edilerek onanmıştı.242-244. Ve daima müttefiklerin değil Sovyetler Birliği’nin menfaatleri ön planda tutulmuştur. Aynı yıl. legal olarak kurulan sosyalist partilere de yansımıştır. ss. belediye seçimlerinde de herhangi başarı gösterememiştir. Faris Erkman adlı vatandaşın “En Büyük Tehlike” adlı broşürü. bu partinin gerçekte Atatürk devrimleri ve Mustafa Kemal’in yol göstericiliğini partili siyasal yaşama dönülmüştür. 182 TUNÇAY. Tunçay. E. ss. 180 “En Büyük Tehlike” Broşürü konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz.Diğer Siyasal Parti Kurma Çalışmaları Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kendisini feshetmek zorunda bırakılmasından sonra tekrar tek söz edilebilir.43 TKP’nin yürüttüğü anti-faşişt geniş cephe politikası179 çerçevesinde faşizm ve vurgunculuk aleyhine geniş cephe oluşturulmuş ve 1943 yılından itibaren TürkçüTurancılara karşı savaş açılmıştı. TKP’nin Cephe Politikası konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz.Dünya Savaşı’nın aldığı istikametlere göre ayarlanmıştır. Ahali Cumhuriyet Fırkası 21 Aralık 1930’da Bakanlar Kurulu kararıyla kapatılmıştır182. illegal TKP içindeki bölünmeler ve hizipleşmeler. faşizmin memleket için en büyük tehlike olduğunu iddia ediyordu180. Bu bağlamda.257-299. s. ss.1999.138. 181 UYAR. 179 . Muhalefet hareketlerinin ortadan kaldırılmasından sonra birtakım yeni siyasal parti kurma girişimlerinden de TKP’nin 1939’dan 1944’e ve 1944’ten 1946’ya kadar süregelen faaliyetleri içinde cephe çalışmaları II. 29 Eylül 1937’de Edirne’de Mimar Kazım Tahsin Bey tarafından Türkiye Cumhuriyet Amele ve Çiftçi Partisi kurulmaya çalışılmış ise de hükümet tarafından “komünist eğilimli” olarak nitelendirilerek faaliyetine izin verilmemiştir.273-275. SAYILGAN. 1945 sonrasında çok partili yaşama geçilmesiyle birlikte. SERTEL. Süleymaniye Camii’nin iki minaresi arasına “Saraçoğlu Hükümeti Faşisttir-Vurguncularla Savaş Cephesi” pankartını asmak isteyen TKP’ye yönelik de tutuklamalar yapıldı181.
183 TUNÇAY.275-276. ss.44 benimsediğini ve işçi ve çiftçi haklarını koruma dışında tüzüğünün Cumhuriyet Halk Fırkası’na benzediğini belirtmektedir183. Bu dönemde. Sosyal Demokrasi Partisi gibi parti kurma girişimleri ise sonuçsuz kalmıştır. 1999. . Laik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Partisi.
Türkiye’yi Amerika Birleşik Devletleri’nin önderliğindeki Batıya yaklaştırırken. Türk Siyasal Hayatının Gelişimi. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın imzalanması. İç ilişkiler alanında ise. Ali Yaşar Sarıbay. sorunları çözmede yetersiz kalması. Ülke içindeki siyasal sistemin monolitik yapısının. etkisini siyasal düzeyde göstermekte gecikmemiştir184. Türkiye’de Siyasal Muhalefet Olgusu ve Anlayışı. s. muhalefet kurumunun resmi olarak ve bir daha vazgeçilemeyecek bir şekilde ortaya çıkmasıdır.443. sosyal yapının etkileri ve ekonomik durumun bozulması ile ortaya çıkan toplumsal muhalefetin zorlaması. İkinci Dünya Savaşı’nı demokratik cepheyi oluşturan ülkelerin kazanması ve dünyada demokratik ideolojilerin egemen olması ülkenin iç siyasal yapısını bu yeni duruma göre düzenleme zorunluluğunu da beraberinde getirmiştir. bu blokta geçerli olan rejimin. toplumsal güçlerde meydana gelen gelişmeler ve geniş kitlelerin içinde bulunduğu ekonomik durum. 184 Nükhet TURGUT. Bu ortaya çıkışı. yani demokrasinin esas alınmasını zorunlu kılmıştır.ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞTE ROL OYNAYAN ETKENLER Türkiye’nin tek partili yönetimden çok partili yönetime geçiş ortamını. A. .Toplumsal ve Ekonomik Etkenler Çok partili hayata geçiş döneminde ülkenin sosyo-ekonomik yapısı ve bu yapının siyasal sisteme etkileri demokrasiye geçiş sürecini doğrudan etkilemiştir. siyasal muhalefetin oluşumu ve demokrasi açısından önemi. 1986. Beta Yayınları. sosyal ve ekonomik iç etkenler ile dış etkenler hazırlamıştır. siyasal. İstanbul. 1945’lerin iç ve dış koşulları birlikte hazırlamıştır.45 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE SİYASAL MUHALEFETİN ORTAYA ÇIKMASI I. Çok partili siyasal hayata geçişin. çok partili hayata geçişte iç etkenleri oluşturmuştur. Uluslararası ilişkilerde bloklaşma politikasının gündeme gelmesi ve bu arada Sovyetler Birliği’nin boğazlarla ilgili olarak Türkiye’ye nota vermesi. Edit:Ersin Kalaycıoğlu.
Milli Kurtuluş Savaşı’nın Müdafaa-ı Hukuk Cemiyetlerinde. sosyal adaletsizliğin ve iktidar baskısının artmasına neden olurken. toplum kesimleri arasında değil. Temeli. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. kaymakamların eline teslim ettikten sonra halk ile ilgisi kesilmiş. Cumhuriyet Halk Partisi kurulduktan sonra. İstanbul.”demektedir186.23 TİMUR. servetlerini ancak devlet yardımıyla sağlamış. İmge Yayınları. ekonomik durumun bozulması ve bu bozulmaya bağlı olarak halkta beliren hoşnutsuzluk. tek parti rejimi ve bu rejime özgü bir seçim sistemi ile bu koalisyon büyük çatışmalara meydan vermeden ülkeyi yönetmişti185. diğer yandan da 185 186 Taner TİMUR. s. Bu nedenle iktidar partisi halk nazarında bürokratik bir baskı aracı olarak görülüyordu. Bunun yanında. rejimin temel yapısının da değişmesi sonucunu doğurmuştur. Ancak bu gruplar. kendi içlerinde bile sürükleyici bir güce sahip olmaktan çıkmışlardı.46 Sosyal yapıda oluşan değişimler ve ekonomik sorunlar.Tek Parti İktidarına Karşı Toplumsal Muhalefetin Gelişmesi Tek parti döneminde Türkiye’de siyasal iktidarın toplumsal tabanı asker-sivil bürokrasi ile ekonomik yönden güçlü toplum kesimlerinin ortaklığına dayanıyordu. a. Cumhuriyet Halk Partisi. . iktidara karşı güçlü bir toplumsal muhalefetin oluşmasına neden olmuştur. 2003. siyasal muhalefetin oluşmasında önemli bir role sahiptir. bütünüyle bürokratik bir şekil almıştı. Bu savaş. 1939-1945 yılları arasında ekonomik siyasal sıkıntılarla mücadele etmek zorunda kamıştır. Türkiye’de çok partili hayata geçiş sürecinde sosyal yapı ve toplumsal kesimlerin bu süreç içindeki yeri. s. Kuvay-i Milliye müfrezelerinde ve kongrelerde atılan bu koalisyona. Türkiye İkinci Dünya Savaşı’na girmemiş olmakla birlikte.29. korumuş ve geliştirmiş bir kesimi kendi saflarında tutabilmişti.Yakup Kadri Karaosmanoğlu bu dönem için “Gerçi benim bildiğim bir Halk Partisi vardı ama. egemen toplum kesimlerinden. savaşın kazanılmasından sonra gayrimüslim burjuvazinin yerini almaya aday büyük şehir burjuvazisi de katılmıştı. teşkilatı valilerin.
. kendi memurunu kısmen koruyabilmenin gayreti içindeydi.190 Yasa. küçük üretici vb. Hatta francala bile bulmak. bedelini ödedikten sonra pek hala kabildi. s. 190 TİMUR. Çizelge 3. hükümete ekonomiyi yeniden düzenlemek amacıyla o zaman dek görülmemiş ölçüde geniş yetkiler ve olanaklar veriyordu. halk kesimlerinin daha da yoksullaşmasına neden olmuştur187. 1985.) Şeker için memura ve halka değişik bedel ödetiliyordu. “Demokrat Parti”. s. 1940 başında yürürlüğe konulan Milli Korunma Kanunu’da bu enflasyonist politikanın temel dayanağını oluşturuyordu.27. Halbuki bunları almak da bir meseleydi ve nüfus cüzdanlarının başındaki beyaz sayfalar çeteleye dönmüştü188. Örneğin. s.435. 189 C.. C:8.24.KOÇAK. Halk ile memur iki sınıf halinde birbirinden ayrılmıştı ve devlet. Bu dönemde bir yandan enflasyonist bir politika izlenirken. İstanbul.1’de 1938-1943 yılları arasında halkın temel ihtiyacı olan maddelerin fiyatlarında savaş dönemi boyunca ne kadar fazla artış olduğu açıkça görülmektedir.2064. kim daha az yedi tartışmaları eksik olmazdı. şekerdeki artış %1107’ye kadar çıkmıştır189. savaş yıllarında halkın yaşadığı yoksulluğu şu sözlerle anlatıyor: “ Evlerde ekmek kavgaları. Metin Toker. 187 ÇAVDAR. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. 1996b. 188 TOKER.” İkinci Dünya Savaşı ve bu savaş süresince Türkiye’de izlenen iktisat politikası toplumsal dengeyi sarsıcı sonuçlar yarattı. kim daha çok yedi. memur. temel gıda maddesi olan ekmekteki artış oranı yaklaşık beş yıllık sürede % 285’ e.47 işçi. Ağır işçi karneleri sözüm ona kollarıyla çalışanların karınlarını biraz daha iyi doyurmak içindi ama bunlar karaborsa da bol bol satılmaktaydı. öte yandan da bu politikanın doğal sonuçları olan fiyat artışları baskı ve zabıta yöntemleriyle önlenmek istenmiştir. s.. (.
25 Artış Oranı(%) 285 1107 218 129 336 400 337 256 237 Milli Korunma Kanunu uygulaması.05 Şeker 28 Peynir 48.435.170. komisyonların saptayacağı vergi miktarına itiraz olanağı tanınmamıştı. bütün savaş zenginlerinin vergilendirilmesini öngörmüştü.08 Süt 14.39 20000 198. servet ve kazanç sahiplerinin servetleri ve olağanüstü kazançları üzerinden bir defaya mahsus olmak üzere olağanüstü bir vergi alınacaktı.78 Kömür 5. sosyal adaletin sağlanması ve yüksek kazanç sahibi olanlardan vergi alınabilmesi için yeni önlemler düşünüldü.33 Zeytinyağı 51.67 338 155. ama uygulama daha değişik oldu.1. mal yokluğuna dayalı bir karaborsa. kentlerdeki savaş zenginlerinden Varlık Vergisi. kurulacak olan takdir komisyonları. Gelir dağılımının yeniden düzenlenmesi.) Ekmek 10.79 Kaynak: Cemil KOÇAK. kırsal kesimdeki savaş zenginlerinden ise Toprak Mahsulleri Vergisi alınacaktı.42 12. .52 Odun 370. Yasa. Saydam Hükümeti döneminde fiyatların nispeten daha az yükselmesine katkıda bulunmuşsa da. Savaş yıllarında büyük kazançlar sağlayanlar da vardı. s. Ancak.21 231.66 51. Buna göre. yükümlüleri ve vergi miktarını saptayacaktı. 1938-1943 Yılları Arasındaki Bazı Tüketim Mallarının Fiyatları ve Artış Oranları(%) Tüketim Malları 1938 (1 kg. siyasi etki ve kişisel 191 C. ekonomide önemli rolleri olan Gayri-Müslim azınlıklara katı davranıldı ve bu grubun Varlık Vergisi miktarı olağanüstü derece de yüksek tutuldu. 2002.54 1316. Yasaya göre.KOÇAK. Yine yasaya göre. ekonomik sorunların geniş yığınların günlük yaşamını etkilemesini önleyememiştir. Diğer yandan komisyonların vergi yükümlülerini saptamasında ve vergi miktarını belirlemesinde. Genel bir enflasyon ortamında. s.48 Çizelge 3. 1943 38. Uygulamada Müslüman Türklere hoşgörü gösterilirken.85 Kereste 4000 Et 42. 1996b. karaborsaya dayalı bir spekülasyon olanağı dönemin ekonomik hayatına ilişkin tabloyu sergiler191.
KOÇAK. toplumsal muhalefetin daha da artmasına neden oldu. İnönü o dönemde böyle bir karar almamış olsaydı. çok partili bir rejime geçmenin bir zorunluluk olduğunu belirtmektedir: 192 193 C.beşinci kurşunlar bir komşunun camını kırabilir. Ama eninde sonunda tam isabet yapacak ve iyi bir nişancı olacaktır.192 Bu durum ise.130.Bazı CHP’ li Yöneticilerin Çok Partili Bir Siyasal Hayata Yönelik İstekleri Muhalefetin girişiminin başarıya ulaşmasında. 1940’ların ortalarında. fakat gecikirdi. iç ve dış koşulların yanında çok partili demokrasiyi ve onun getireceği özgürlükler ortamını ülkesinin gelişmesi açısından yararlı gören aydınların ve siyasilerin etkisi de küçümsenmemelidir.49 ilişkilerin de önemli rolü oldu.. CHP içindeki arkadaşları henüz zamanı olmadığını öne sürerek çok partili hayata karşı çıktıklarında onlara şöyle yanıt vermişti: “Çocuğunuzu iyi bir nişancı yapmak isterseniz ona yalnız nazari bilgiler vermekle bu maksada ulaşamazsınız. s.171. s. Kurtuluş ve Sonrası. İkinci. . ülkenin çok partili rejime geçmesi engellenmiş olmazdı. hedefin yakınındaki canlı bir mahluku öldürebilir. Kurtuluş. attığı ilk kurşun. 2002. Ayrıca. bu sebeple Türkiye’de demokrasinin Cumhuriyetin ilanından itibaren var olduğunu söylemişlerdir 193. demokratik bir düzene alıştırmak için bu usulü kullanmaktan başka bir çare yoktur194.. 194 Avni DOĞAN. s. yahut bir çatının bacasını yıkabilir.249. Nitekim. Burada özellikle iktidardaki yöneticilerin rolü önemlidir CHP yöneticilerinin batlılaşma istekleri ve bu doğrultuda giriştikleri çabalar ve Cumhuriyetin temelinde var olan liberal fikirlerin çok partililiğe geçişteki önemine birçok yazar tarafından işaret edilmiştir. Cumhuriyet Halk Partisi sözcüleri de Türkiye’de “Halk egemenliğinin tanındığını ve rejimin esasında demokratik olduğunu. Dünya Yayınları. Halkı. üçüncü. nasıl nişan alacağını söyleyeceksiniz. b. Eline ateşli silahı verecek. İstanbul. 1964. KARPAT. İnönü.” İnönü Mayıs 1945’te ise. Çok partili döneme geçişte İsmet İnönü’nün kişisel katkısının da önemli bir etken olduğu kesindir.
‘Aman Paşam. Bu nedenle vakit geçirmeksizin bu kendisine yönelmesi. “Çok Partili Dönemde Türk Siyasi Hayatına Etki Eden Siyasal Hukuk . 199 Hikmet Bayur. sizi yıpratacaklar’ derlerdi. İnönü’nün kızı Özden Toker de. İnönü’yü demokratik düzene geçmek zorunda bırakan iki neden üzerinde durmuştur. Ve. s. Biri. Tek Partiden Çok Partiye. Bunlara da gene babam gülerek cevap verirdi: ‘İşte ben bunun için benim sağlığımda bu işe geçmek istiyorum. geçişin kendisi hayattayken yapılması istiyor ve bu durumu da şöyle izah ediyordu: “Ben işe girişmeliyiz196. Ankara. Bu işe girmeyelim. aylardır.24. birçok zahmetle meydana getirilen bir çok eserin hepsi heba olmuştur. Bilgi Yayınları. Demokrasimizin İsmet Paşalı Yılları. hiç değilse bu zaruri olan intikali tam zamanında yapamadıkları için yıkılmışlardır. İnönü’yü bu kararı vermeye iten nedenler. Benden sonra gelecekler benim kadar sabırlı olmayabilirler. Daha halkımız olgunlaşmadı. Benden sonrasını düşünüyorum. Biraz daha bekleyelim’diyenler çok oluyordu. kötülüklerin alabildiğine yayılmış olmasından dolayı halkın her yerde açıkça hükümeti suçlaması ve en ağır kınamaların özellikle 199 ömrümü tek parti rejimi ile geçirebilirim. ‘Paşam. Metin TOKER.” İnönü. Ama. Ankara. 197 BİRAND ve DÜNDAR. daha çok erken.59. Yıkıntının arasında da.” İnönü. Milliyet Yayınları. Türk ve yabancı yazarlar tarafından inceleme konusu yapılmıştır. Hikmet Bayur.50 “Tek parti rejimleri. sonunu düşünüyorum. 11 Şubat 1968’den aktaran Tülay ÖZÜERMAN. Memleketimizi böyle bir akıbetten korumalıyız195. 1990. Atatürk-İnönü İlişkilerinin İçyüzü. Son Havadis. ilk defa size hücum edecekler. 1970. 198 BİRAND ve DÜNDAR. diğeri de iktidarın aşırı yıpranmışlığıdır . hatta yıllardır beklenen işareti nihayet 1 Kasım 1945’de Meclis’i açış konuşmasında vermiştir: “Bizim tek eksiğimiz hükümet partisinin karşısında bir parti bulunmamasıdır’’ diyerek çok partili siyasi hayata geçişi desteklediğini ortaya koymuştur197. Ama ben kendime güveniyorum198” derdi. s. 195 196 Metin TOKER. s. ss. İsmet Paşa’nın o dönem de çok partili rejime geçme isteğini şöyle ifade etmektedir: “Tabii ilk demokrasi kurulmak üzereyken babama belki de iyi niyetle gelip. normal demokrasi usulleri ile idare şekline intikal edemedikleri. 77-78.27.
Büyük Kongresi’nde kabul edilen programında devletçilikle ilgili olarak şu ifadelere yer verilmiştir: “ Ferdi mesai ve faaliyeti esas tutmakla beraber. ss. Özel girişime büyük darbe indiren kriz. CHP devletçiliği202. 202 Cumhuriyet Halk Partisi’nin 1931 Tarihli 3. Sivas’ta yaptığı konuşmada. SCF tarafından hükümete Faktörleri”. 1992. c. 1929 yılının Ekim ayında New York Borsası’nda patlayan büyük kriz kapitalist dünyayı büyük bir felakete sürüklemiş. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Kamu Yönetimi Bölümü. Bu gelişmeler. bir çok ülke gibi Türkiye’de bu buhrandan ciddi bir biçimde etkilenmiştir. yöneticilerin rolü 1945 yılının iç ve dış gelişmeleri dikkate alındığında önem kazanmaktadır. ss. 201 YÜCEKÖK.40-41.51 Duverger de. Bu nedenle.360-362. İnönü. 200 DUVERGER. Ekonomide uygulanan devletçi ve müdahaleci yönetimin. Türk yöneticilerin demokrasiye verdiği önemi vurgulamış ve tek partili dönemde yaşanan iki başarısız deneyimin aslında toplumu demokrasiye hazırladığını. mümkün olduğu kadar az zaman içinde milleti refaha ve memleketi mamuriyete . ağzından savunmuştur. 1989. İzmir. CHP’nin parti dışında yasaklanan çoğulculuğu parti içinde uygulaması ile de siyasi rekabeti ortadan kaldırmadığı için demokrasi için uygun ortam hazırladığı görüşünü ileri sürmüştür200. İsmet İnönü’nün. yöneticilerde var olan çoğulculuğa ilişkin düşünsel potansiyeli uygulamaya dönüştürmelerinde etkili olmuştur. Bu koşullar altında özel girişimciliğin yürütülmesinin kolay olmadığını gören rejim ister istemez devletçiliğe kaymıştır201. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. dünyadaki üretim fazlasının fiyatları korkunç bir biçimde düşürmesi sonucu başlamış ve Türkiye’de tarım ürünü fiyatlarını da olağanüstü bir biçimde etkilemiştir. siyasal hayatta otoriter uygulamalar olarak kendisini gösterdiği söylenebilir. s. Çünkü bu etki tek başına gerçekten çok önemli olsaydı 1945’den önce de demokrasiye geçilebilirdi.117. Yöneticilerin çok partili bir yönetime geçişteki etkilerinin yalnızca Cumhuriyet Dönemi’nin ve tek partinin özellikleriyle açıklanması yanıltıcı olabilir. ilk kez 1930 yılında SCF’na karşı.Artan Devletçilik Uygulamaları ve Ekonominin Bozulması Türkiye’de tek partili yönetimden çok partili yönetime geçiş sürecinde ekonomik faktörlerin etkisi göz ardı edilemez.
206 <http://www.163-164. toplumda zaten adil olmayan gelir dağılımının daha da kötüleştiği ve savaş zenginleri denilen yeni bir zümrenin türediği söylenebilir. artan devlet masraflarının yeni vergilerle karşılanılmasına çalışılan ortamda sosyal adaletin ortadan kalktığı.2006.” 203 Herbert MELZİG. Devletçilikten büsbütün vazgeçip. İstanbul. temelde İkinci Dünya Savaşı’nın başından beri geçen süre içinde elde edilen servet eriştirmek için. milletin umumi ve yüksek menfaatlerinin icap ettirdiği işlerde-bilhassa iktisadi sahada-devleti fiilen alakadar etmek mühim esaslarımızdandır. devlet artan otoriter tutumuna uygun olarak sanayi sektörünün yönetiminde daha büyük sorumluluk yüklenmiştir204. Savaş ekonomisi dönemi sosyo-ekonomik açıdan genel olarak değerlendirildiğinde. daha sonra da 1937’de Anayasaya konulmuştur.Varlık Vergisi Cumhuriyet tarihinin tartışılan yasalarından biri olan “Varlık Vergisi”.03.turmob. 1. 204 KARPAT.52 ve CHP’ne yöneltilen eleştirileri yanıtlıyor ve yeni ekonomik politikayı şöyle açıklıyordu: “Liberalizm nazariyatı. .03.com/arsiv/varlikvergisi. İnönü Diyor ki.html>16.htm>16. ss. 205 <http://www. her nimeti sermayedarların faaliyetlerinden beklemeye sevk etmek. 1923-1930 yıllarında kabul edilen prensipler ilk olarak 1931 yılında Cumhuriyet Halk Partisi’nin programına. Kanunun resmi gerekçesi: “Olağanüstü savaş koşullarının yarattığı yüksek karları vergilemek206” olarak açıklanmıştır. Biz iktisatta hakikaten mutedil devletçiyiz.org.” Gerçektende 1930’dan sonra.tr/turmob/basin/10-08-2000.2006. Yasa. Kanun. bu memleketin anlayacağı bir şey midir?203. ss. Ülkü Basımevi. Şükrü Saraçoğlu Hükümeti tarafından 9 Kasım 1942'de TBMM'ye sevk edildi.75-76. sosyal huzurun bozulduğu. Bizi bu istikamete sevk eden.belgenet. 11 Kasım'da Genel Kurul’da kabul edildi ve 12 Kasım 1942’de Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi205. bütün memleketin güç anlayacağı bir şeydir. Bu nedenle hükümetin ekonomik politikalarında da değişiklikler olmuş. Memleketin ihtiyaçları için herkes ve her yer hazineden çare arar. 1946. bu memleketin ihtiyacı ve bu milletin fıtri temayülüdür.
210 C. s. Der. 2002. 300. 1996b. Bu durum. Kanun metni bir ayrım yapmamasına rağmen. Tek parti yönetimi altında Türkiye’de varlık vergisinin yasalaştırıldığı 1942 yılının Kasım ayı.KOÇAK.53 ve kazançlara bir ölçüde el koyma biçiminde hükümete yetki veren bir düzenlemedir207. 209 YETKİN. Vergi miktarlarını belirleme yetkisi komisyonlarda görevli kişilerin keyfiyetine bırakılmıştır. 205. toplam vergi tahsilatının yarıdan fazlası azınlıklarca ödenmiş ve böylece Varlık Vergisi. 207 208 EKİNCİ. kişi ve çevrelerin vurgunculuğunun. s. karaborsacılığının. İstanbul. sıkıntı ve darlıktan yararlanan. İkinci Dünya Savaşı koşullarının ülkede oluşturmuş olduğu. Türk piyasasını Türklerin hakimiyetine bırakacağız” diyerek Varlık Vergisi’nin asıl amacını açıklamıştır208. din ırk ayrımına dayalı bir vergi uygulaması olarak tarihimize geçmiştir. Ancak Vergi miktarının belirlenmesinde kesin bir ölçü yoktur. Türkiye ekonomisinde hakim sınıflar arasındaki dengeyi sarsmıştır. 212 LEWİS. Varlık Vergisi. her türlü haksız kazanç sağlamalarının doruğa ulaştığı bir zamandır209. geçimini zaten zorlukla sürdüren orta sınıfın daha da yoksullaşmasına neden olmuştur212. savaş yılları içinde elde edilen servet ve kazançlara hükümetçe el konulmasına imkan vermiştir210. YÜCEL. s. Vergi. buna karşılık küçük esnaf ve işyerlerinin yok olmasına neden olmuştur. 211 Korkut BORATAV. Başbakan Şükrü Saraçoğlu da. Bu durum ise çoğu mükellefin ödeme gücünün üzerinde vergi miktarı ile yükümlü olmasına neden olmuş211. böylece ortadan kaldıracak. “Bize ekonomik bağımsızlığımızı kazandıracak bir fırsat karşısındayız. s. s. Cem Yayınevi. Piyasamıza egemen olan yabancıları.38. Nitekim. YETKİN. s.506. Türkiye Tarihi-Çağdaş Türkiye(1908-1980) içinde İktisat Tarihi.264 . uygulamada bir çok karışıklık ve güçlüklere yol açmış. Sina AKŞİN. milletin geniş bir kısmının huzurunu kaçırmıştır. sağladığı fırsatlarla karaborsacıları zenginleştirmiş.260. Bu vergi.204. s. BORATAV. s.181.
Türkiye Ekonomisi. Bununla beraber. özellikle tarım ürünlerini piyasa için üretmeyip kendi tüketimine ayıran küçük ve yoksul köylü üzerinde çok ağır bir yük 213 214 C. Ankara.KOÇAK. s. 215 İlker PARASIZ. endüstriyel kuruluşlara. 216 ÇAVDAR. satış fiyatlarını belirleme. milli hayatımızda bu istisnai ahvalin tesirlerini önlemek ve sair bakımlardan olduğu kadar. aşar vergisinin kaldırılmasından beri ilk kez tarım ürünlerine yönelik büyük çapta ilk dolaysız vergidir.Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu Varlık Vergisi boyutlarına ulaşmamış olmakla beraber Toprak Mahsulleri Vergisi.1940 tarihli Başvekillik Mazbatasında kanunun gerekçesi şu şekilde ifade edilmiştir: “(. ücretli iş yükümlülüğü.” Milli Korunma Kanunu. hükümete ülkenin bütün kaynaklarının savaş ekonomisinin gereklerine uygun olarak kullanımını sağlamak amacıyla özel sektörle ilgili olarak madenlere. s. bazı maddelerin tüketiminin kısıtlanması. 1996b. bunların taşınmasına ve yönetimine müdahale. İkinci Dünya Savaşı yıllarında uygulanan iktisadi ve toplumsal politikaların temelini ve hukuki dayanak noktasını Milli Korunma Kanunu oluşturmaktadır.412.. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri (1920-1946). Ahmet MAKAL. Ekonominin giderek kötüleşen bir seyir izlemesi üzerine bir takım ekonomik önlemler alınması zorunlu olmuş ve 18 Ocak 1940’da “Milli Korunma Kanunu” TBMM’nde kabul edilerek yürürlüğe girmiştir213.) Memleketimizin halen Avrupa’da hüküm süren harbin dışında bulunduğu malumdur. 1999. 1998.373.60. İmge Kitabevi. devletin ekonomik hayatı denetim altına almaya çalıştığı yıllardır. ürünlere el koyma. iktisadi bakımdan da tahaffuzu ve tedafüi tedbirler almak zarureti muvacehesindeyiz214.Milli Korunma Kanunu Tek parti döneminin son yılları savaş ekonomisi kurallarının hakim olduğu. Fakat Milli Korunma Kanunu’nun en büyük etkisi işçiler ve köylüler üzerinde görülmüştür. s. Her iki kesim angarya olarak nitelendirilebilecek çalışma yükümlülükleri altında ezilmiştir216.54 2. s. Bursa. çalışma süresinin uzatılması ve ücret sınırlaması gibi geniş yetkiler vermiştir215.. Ezgi Kitabevi. . 15.376. 3.01. Vergi.
Ankara.Dış Etkenler Türkiye’de çok partili rejime geçme kararının verilişine dış etkenler açısından bakıldığında. kararın o dönemdeki uluslar arası koşulların etki ve baskısı ile ve 217 Korkut BORATAV. Boratav. ss. bir çok sorunu da beraberinde getirmiştir.102. bazıları ürün miktarını az göstermek karşılında rüşvet talep etmişlerdir. Ancak Ofis’in bazı uygulamaları ve görevli memurların tutumları ofisle üreticiyi karşı karşıya getirmiştir. Bazı görevliler rastgele tahminlerde bulunmuşlar. Köylünün tarlasından ne kadar ürün çıkacağı ise bazı resmi görevlilerin tahmine bırakılmıştır. 219 KARPAT.363. Bu nedenle. s. Ödenecek vergi tutarı. Toprak Mahsulleri Vergisi’nin Köy Enstitüleri ve Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu gibi büyük toprak sahiplerinin tepkisini ve direnmesini doğuran icraatlarla birlikte toprak ağalarının ve toprak burjuvazisinin CHP iktidarına savaş sonunda cephe almasına yol açan ana etkenlerden biri olduğunu ifade etmektedir221. Bu durum ise. B. 1965.265. Bütün savaş yılları süresince bunların dedikodusu yapılmış ve çiftçiler tarafından sık sık şikayet konusu olmuştur220. bazı köylüler vergilerini ödeyebilmek için topraklarının bir bölümünü ağalara satmak zorunda kalmışlardır218. gerçeklere uymayan hareket tarzını ve yükün herkese eşit yüklenmiş olmasını kabul etmiyorlardı219. tarladan elde edilecek ürün miktarı üzerinden hesaplanmıştır. Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu ile büyük ve küçük çiftçi ayrımı yapılmamıştır. Türk Siyasi Tarihinde C. Verginin toplanmasında büyük ölçüde Toprak Mahsulleri Ofisi görev almıştır. Ayyıldız Matbaası. Gerçek Yayınevi. 2002. İstanbul. Vergi kapsamına giren herkes vergisini vermekle yükümlüdür. Köylüden ürün vergisi olarak istenilen miktar. genellikle köylünün gücünün çok üstünde olmaktadır. 220 Fahir GİRİTLİOĞLU. 1998. 218 .P’nin Mevkii.H.67. İsmail CEM.377-378. s. Türkiye İktisat Tarihi(1908-1985). Genel olarak köylüler savaş dolayısıyla olağanüstü tedbirlerin alınması gerektiğini anlıyorlar ama Ofis’in tepeden inme.55 oluşturmuştur217. s. s. 221 BORATAV.
Batının desteğini sağlayabilmesi için siyasal yapısını demokratikleştirmesi. Yalta Konferansı’nı takiben 19 Mart 1945’de bitecek olan 17 Aralık 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması’nı yenilemek istemediğini bildirmiştir223. Daha sonra Sovyetler Birliği. 7 Haziran 1945’te Moskova Büyükelçisi Sarper. 1994.637. Sovyetler Birliği-Türkiye ilişkileri İkinci Dünya Savaşı sırasında. Türkiye’nin Siyasi Anlaşmaları (1920-1945). . Türk Tarih Kurumu Yayınları No:38. Molotovla yeniden görüşmüştür. Türk Hükümeti 23 Ağustos 1939’da. Bu görüşmede Sarper’e.Türkiye’nin Doğu sınırında Kars ve Ardahan Sovyetlere bırakılacaktı. Türkiye’nin Batı ittifakı içinde yer almasını zorunlu kılmıştır. 17 Eylül 1925 Tarihli TürkSovyet Anlaşması’nın yenilenmeyeceği bildirilmiştir. Burada Sovyetlerle ortak üsler kurulacaktı. 1983. Bu notayı aldığında savaş süresince izlediği 222 223 İsmail SOYSAL. çok partili hayata geçiş sürecinde bir gereklilik olarak ortaya çıkmıştır. Ankara. Bu notanın sıraladığı istekler şunlardır: 1. Bu sorun ilk kez 19 Mart 1945’te Moskova Büyükelçisi Selim Sarper’in Rus Büyükelçisi Molotov’la görüşmesi ile ortaya çıkmıştır. Türkiye’nin izlediği tarafsızlık politikası nedeniyle belli bir düzeyde devam etmiştir.Türkiye boğazları tek başına savunamayacağını kanıtlamıştı. s. anlaşmanın savaşın getirdiği gerçekler ve değişikliklerle bağdaşmadığını öne sürerek anlaşmanın yeni koşullara göre kökten bir değişime tabi tutulması gerektiğini söylemiştir. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Molotov. İstanbul. birbirlerine karşı tekrar güven duymak istediklerini göstermişlerdir222. Ancak Almanya Ekim 1940’da Romanya’ya girdikten sonra. 2. a. Bunun üzerine Türk ve Sovyet Hükümetleri 25 Mart 1941’de 1925 Saldırmazlık Anlaşması’nı doğrulayan bir demeç imzalamışlar. Bu görüşme sırasında Sarper’e ikinci sözlü nota verilmiştir.İkinci Dünya Savaşı Sonrasında Artan Rus Tehdidi ve Türkiye’nin Batılı Devletlerle Yakınlaşma İsteği Savaş sonrası bir süper güç olarak ortaya çıkan Sovyetler Birliği’nin Türkiye üzerindeki emelleri ve bunlara yönelik ileri sürdüğü istekler.56 Türkiye’nin uygulamakta olduğu dış politikanın gerekleri doğrultusunda alındığı söylenebilir. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Selim DERİNGİL. ertesi yılın baharında da tüm Balkanları işgal edince hem Sovyetler Birliğinde hem de Türkiye’de büyük kaygı duyulmuştu. Alman-Sovyet Saldırmazlık Paktı’ndan ve bunun sonucunda Sovyetlerin Türkiye’ye karşı değişen politikasından büyük kuşku duymuştu. Ekonomik ve askeri yönden Sovyetler Birliği karşısında oldukça güçsüz bir durumda bulunan Türkiye’nin.251-252. savaş sonrası dünyada elde ettiği siyasal nufüz ve askeri gücüne dayanarak. Denge Oyunu. ss.
A. Türkiye’yi uluslar arası alanda zor durumda bırakmak için. s. s. ilk olarak anlaşma zeminini aramıştır. İkinci Dünya Savaşından Sonra Türk Dış Politikası. Ancak Sovyetler birliğinin baskısı. Türkiye üzerindeki baskılarını iyice arttırmıştır. 1.165.S. iki ülke arasındaki ilişkileri daha fazla bozmamak ve Sovyetlerin bu isteklerini geri almasına olanak sağlamak amacıyla. Türkiye’nin ve Karadeniz’e sahili bulunan diğer devletlerin yetkisi dahilinde olmalıdır. No:509. 3. boğazların Karadeniz’e sahili bulunan devletlerin aleyhine kullanılmasını önlemek amacıyla Türkiye ve Sovyetler Birliği ortak olarak sağlarlar225. 225 Kamuran GÜRÜN.B. 4. Dış İlişkiler ve Türk Politikası. daha çok susmak yolunu seçmiştir.S. 5. 19 Mart 1945’de Türkiye’ye verdiği notayla şu istekleri ileri sürmüştür . Sovyet radyosu sürekli Türkiye’nin demokrasiden uzak.57 tarafsızlık politikası nedeniyle yalnızlık içinde bulunan Türk Hükümeti.F Yayınları No:531 Ankara.Ü. A.Boğazlar bütün ülkelerin ticaret gemilerine açık olmalıdır. azalacağına daha da artmıştır. 1983.B.Ü. faşist 224 Mehmet GÖNLÜBOL ve Haluk ÜLMAN. Ankara. 2. . özellikle boğazların ortak savunulması teklifi Türkiye’nin egemenlik haklarına yönelik bir hareket olarak yorumlanmış ve Türkiye 22 Ağustos 1946’da karşı bir nota ile cevap vermiştir. Sovyetler Birliği. Karadeniz Devletleri’nin savaş gemilerine daima açık olmalıdır.150.Karadeniz’de sahili bulunmayan devletlerin savaş gemilerinin boğazlardan geçmesi özel şekilde belirlenen durumlar dışında yasaktır. Sovyetlerin bu tutumu karşısında Türk hükümeti.Boğazlar.Boğazlarda ticari seyrüseferin serbestisini ve boğaz güvenliğini.F Yayınları.Karadeniz’e girmek ve Karadeniz’den çıkmak için doğal su yolu olan boğazlara yönelik rejimin kurulması. Süresi sona ermekte olan 1925 Anlaşması’nın yerine yeni ve daha kapsamlı bir anlaşma yapmak yönündeki tekliflere olumlu baktığını bildirmiştir224. Özellikle. Sovyet isteklerinin geri çevrilmesinin ardından Sovyetler Birliği. 1982. Sovyet istekleri.
1997. üzerinde uygulanan baskı228 ve çeşitli ikna taktiklerine rağmen savaştan uzak kalmayı başarabilmiştir. Amerika ve Fransa ile ilişkiler sürdürülmüştür. İstanbul.265. Sovyetler Birliği’nin bu tehditkar açıklamaları. bu rejimin mutlaka değişmesi gerektiğini öne sürmekteydi226. Uygulanan tarafsız politika ile Almanya. Türkiye’nin Batı bloğuna girme ve bunun ön şartı olarak da çok partili siyasete geçme kararını hızlandırmıştır. ss.225-241. 227 226 . Sovyetler Birliği. dış politikada üzerine gelebilecek aşırı baskı karşısında. Konferans öncesinde hükümetin çok partili rejim konusundaki tutumunda yumuşamalar gözlendi. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi.. 3 Şubat 1944’te Türkiye’ye yapılan Amerikan ve İngiliz yardımı durdurulmuştur. İletişim Yayınları. 228 Örneğin. Çetin YETKİN. İngiltere. San Francisco Konferansı’na giden Türk heyetinde yer alan Feridun Erkin’in belirttiğine göre. Birincisi. C:1. 14 Ocak 1944’te ABD Ankara Büyükelçisi. 1996. mutlaka sonuna kadar savaşacağını gösteren ilkeli ve kararlı tutumu. “İsmet Paşa. İstanbul.58 ilkelerle yönetildiğini vurgulamakta. Savaşın son dakikalarında Almanya ve Japonya’ya savaş ilan eden Türkiye. 1983. önceki görüşlerini tekrarlayarak Türkiye’nin açıklamalarını yeterli bulmadıklarını ve Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı sırasında boğazların güvenliğini sağlayamadığını ve düşman gemilerinin geçişine engel olmadığını belirtmiştir. Amerikalıların sorması halinde. Altın Kitaplar Yayınevi.” b. karşı cepheye kayabilme imkanı veren hareket serbestisine sahip olması ve ikincisi de.111-112. en kısa zamanda demokrasiye geçileceğini söylemeleri talimatını vermişti227. 229 Cemil KOÇAK. Bu gelişme sonucunda. demokratikleşme şartlarını yerine getirerek müttefikler yanında yer almadığı takdirde.229 EKİNCİ. s. ss. uluslar arası alanda yalnızlığa itilebilirdi. Türkiye’nin izlediği bu denge politikasının iki temeli vardı. Artık Halk Partisi iktidarı.Uluslar arası İdeolojik Etkiler İkinci Dünya Savaşı süresince Türkiye. Milli Şef Dönemi (1938-1945). çok partili siyasete gidişte dönüşü olmayan bir yola girmişti. s. Savaşta üstünlüğü elinde tuttuğu 1941-1943 yıllarında Almanya ile sıkı ilişkiler kurmuş olan Türkiye. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. KARATEPE. Türkiye’nin savaşa katılması gerektiğini kesin bir biçimde bildirmiştir.562. San Francisco Konferansı’na davet edildi. ülkesine herhangi bir saldırı olması halinde. Türkiye’nin notasına verdiği cevapta.
Ankara. Ömer KÜRKÇÜOĞLU. “Cumhuriyet rejimi siyasi bir kurum olmak özelliği ile modern demokrasinin yolunda azimle ilerlemektedir. 1930’dan itibaren dostluk ilişkileri yürütülen Nazi Almanyası savaşı kaybettiği gibi. Ankara.59 Türkiye’nin bu tutumu. en ileri demokratik anayasalarla karşılaştırılabilir. Şöyle ki. bir muhalefete dönüşmüştür. savaş sonrasında oluşan bloklaşma ortamında yalnız kalmasına neden olmuştur. Türkiye’nin savaş süresince. Mart-Haziran.B.231. dışarıdaki-özellikle ABD’deki-siyasal ortam. 14 Mayıs 1946’da kurulan Türkiye Sosyalist Partisi ve 19 Haziran 1946’da kurulan Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi. Türk Demokrasinin Kuruluş ve İşleyişinde Dış Etkenlerin Rolü. Türk-Rus ilişkilerinin bozulması özelliklede komünist eğilimli partileri etkilemiştir.401. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Gerek bu yalnızlık gerekse demokratik ideolojinin zaferi ve tek partili otoriter rejimlere karşı duyulan kuşkunun motive edici etkisi ile Türkiye tercihini demokrasi yönünde yapmak durumunda kalmıştır.Ü. Türkiye 23 Şubat 1945’de savaş ilan etmiştir. savaştan kaçınmak uğruna güttüğü tarafsızlık politikası. Daha ayrıntılı bilgi için Bkz. s. İkinci Dünya Savaşı biterken.S. başkalarını da geride bırakır. A. . C:33.” diyor ve “her demokratik tezahürün savaştan sonra Türkiye’de gelişeceğini” sözlerine ekliyordu232. 19 Mart 1945’de Sovyet Hükümeti’nin Türk Hükümeti’ne verdiği bir notayla Türk-Sovyet ilişkileri gerginleşmiştir231. Türkiye’nin siyasal yapısını demokratikleştirmedikçe batıdan beklediği yardımı elde edemeyeceğini gösteriyordu.Fahir ARMAOĞLU.Yüzyıl Tarihi (1914-80). 1978. Bu karardan sonra.Türkiye. 1984. Nitekim. siyasi rejimi de çöküntüye uğramıştır.F. Reuter Ajansı’na verdiği demeçte. savaşın sonunda Almanya’nın yenilmesi üzerine. Batılı ülkelere yaklaşmasını kolaylaştırmıştır. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı onaylamak üzere Nisan 1945’de San Francisco’ya giden Türk Heyeti Başkanı Hasan Saka. s. ülkede uzun yıllar tek parti iktidarı tarafından yönetilmenin yarattığı olumsuz hava. Türkiyenin o dönemdeki koşulları bu tercihi kolaylaştırmıştır. Türkiye’nin ve Rusya ile diplomatik ilişki kurmayan Güney Amerika Devletleri’nin Birleşmiş Milletler Teşkilatı’na üye olarak alınmamalarını istemesi üzerine yapılan tartışmalardan sonra 1 Mart 1945’e kadar ortak düşmana savaş ilan edenlerin üyeliğe alınması kabul edilince. 230 231 232 Rusların Yalta Konferansı’nda. 23 Şubat 1945’de Birleşmiş Milletlere kurucu üye230 olabilmek için Japonya ve Almanya’ya savaş ilan etmek suretiyle savaş sırasındaki tarafsız tutumunu savaş sonrasında terk etmek zorunda kalmış ve Batılı devletlerin safında yer almıştır. 16 Aralık 1946’da Sıkıyönetim Komutanlığı kararıyla kapatılmıştır. Anayasamız. 20. Dergisi.
Hiçbir ülke dünyada oluşan büyük olayların ve egemen olan fikir akımlarının etkisinden uzak olamaz.TBMM’NDE SİYASAL MUHALEFETİN ORTAYA ÇIKIŞI Ülkemizde siyasal muhalefetin kurumsallaşarak bir siyasi parti muhalefeti halini alması. s. tek parti yönetimine son II. tek şef sistemi ile yönetilen Türkiye’ye yönelik dünya kamuoyunun baskısı artmıştır. demokratik olmayan ülkeler gözden düşmüş. Türkiye’ninde imzasının bulunduğu bu anlaşmada. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın imzalanmasıyla son buldu. 233 234 EKİNCİ. o sırada demokrasinin uluslararası saygınlığının artmış olması.60 25 Nisan 1945’de başlayan San Francisco Konferansı 26 Haziran 1945 günü. savaş sonrası ortaya çıkan bu ortamda tek parti. KÜRKÇÜOĞLU. 18 Temmuz 1946’da Aydın’da yaptığı konuşmada şöyle diyordu: “Tek parti usulüyle yönetilen ülkeler her yerde yeniliyorlar ve tek parti yönetimimin üstünlüğüne bağlanan umutlar tek tek iflas ediyordu. Bütün dünyada demokrasi yükselen değer haline gelmiş. Bu konuda Adnan Menderes. TBMM’nde 1946 yılında yapılan Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu görüşmeleri sırasında kendini göstermiştir. Türkiye bu baskıya daha fazla dayanamamış ve çok partili yönetime geçilmesine izin vermek zorunda kalmıştır.276.maddesinin hiçbir biçimde tek partili bir rejimle uzlaşmaması ve aynı zamanda vermek zorundaydı233. Bu bölümde ülkemizde 1945-1950 yılları arasında muhalefet hareketlerinin nasıl bir gelişme gösterdiği üzerinde durulacaktır. Sovyet tehdidinin de etkisiyle yalnızlık içinde bulunan Türkiye.232. kendisini ideolojik etki olarak göstermiştir. s.” Sonuç olarak. Ülkemizde de bu etki kendini gösterdi234. . faşist yönetimlerin savaşı kaybetmesi aynı zamanda demokrasinin zaferi olarak yorumlanmıştır. Savaşı sonrası. Türkiye’nin 1945’de çok partili hayata geçmesinde. İşte İkinci Dünya Savaşı’nın kan ve ateş tufanları içinde tek parti zihniyeti böyle yıkıldı. İnsan Hakları Bildirgesi’nin 20.
” Kanun tasarısı.Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu Görüşmeleri Cumhuriyet Halk Partisi içinde gelişen muhalefetin somut olarak ortaya çıkması. Geçici komisyonun son toplantısına gelen Başbakan Şükrü Saraçoğlu. daha sonra TBMM’nde oluşturulan geçici Komisyonda “Çiftçiyi Topraklandırma Kanun Tasarısı” şeklinde değiştirilmiştir. hükümetin topraksız veya az toprağa sahip olan çiftçileri toprak sahibi yapmak amacıyla TBMM’ye bir kanun teklifi vermesiyle su yüzüne çıkmıştır. Mahmut GOLOĞLU.468. 235 . Bu Kanun tasarısının gerekçeleri ve tasarıya ilişkin görüşmeler konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. belediyelere ve devlete ait diğer topraklar. 20 yıl içinde. 236 LEWİS. ss. Yöntem. Bu son kategori için. Turhan Kitabevi. sözcülüğüne de Aydın Milletvekili Adnan Menderes getirilmişti. elde bulundurulan arazi ne kadar büyükse oranlar o kadar küçük olacaktı. hemen parti içinde engelleme ve eleştirilere hedef oldu.315-322. Meclis Genel Kurulu’nda görüşülmeden önce bu amaçla oluşturulan geçici komisyonda ele alınmıştır. tarıma elverişli hale getirilen araziler. kırsal nüfusun yaklaşık üçte biri civarında -beş milyon kadar-kişinin yararlanacağı tahmin ediliyordu236. s. bu yasayla elde edilen yeni toprakların mirasçılar arasında bölünemeyeceğini de şart koşuyordu. ülkenin ekilebilir topraklarının tam ve verimli kullanımını sağlamaktı. Milli Şef Dönemi. Komisyonun başkanlığına İzmir Milletvekili Rahmi Köken. 500 dönümden fazla bütün araziler millileştirilecekti. 1974. “Toprağı hiç olmayan yada çok az olan köylülere toprak ve tarım aletleri vermek. Bernard Lewis’in ifadeleriyle bu yasa tasarısının hedefleri. yirmi yıllık faizsiz kalkınma kredisi ve diğer maddi yardımlarla birlikte bu köylülere toprak vermekti. Millileştirme bedelleri değişen ölçülerde ödenecekti. sahibi belli olmayan topraklar ve özel kişilerden müsadere edilecek araziler olacaktı. Tam uygulandığında Türkiye’yi bağımsız bir küçük mülk sahibi köylüler ülkesine dönüştürerek önemli bir devrime yol açacak olan bu yasadan.61 A. kullanılmayan hazine arazileri. %4’ü hazine bonosu olmak üzere taksitler halinde ödenecekti. 1 Ocak 1945’de hükümetin Toprak Reformu Yasa Tasarısı235 meclisin önüne geldiğinde. Yasa. Bu kanun tasarısı ilk olarak “Çiftçiye Toprak Dağıtılması ve Çiftçi Ocakları Kurulması” adıyla meclise sunulmuş. Ankara. Bu toprak.
322-323. Komisyonda iki defa görüşülerek son halini almış olan tasarının 17. 238 Mahmut GOLOĞLU. Eskişehir Milletvekili Emin Sazak. TİMUR. Kanun tasarısının meclis genel kurulunda görüşülmesi oldukça sert ve hararetli tartışmalara sahne olmuştur. Aydın Milletvekili Nuri Göktepe. 1974. ss. bunun üzerine Menderes de. Nitekim Elazığ Milletvekili Sağıroğlu. komisyondaki görevinden istifa etmiştir. Ankara.Maddesi. Milli Şef Dönemi.15-16. “Kim ne derse desin. 30-500 dönüm arasında “müstakil çiftçi ailelerinin yaratılması. Elazığ Milletvekili Sabit Sağıroğlu ve Çankırı Milletvekili Atıf İnan’da bazı maddelere muhalif kalmışlardır. ss.39. bu tasarının ruhu Ali’nin malını alıp Veli’ye vermektir” diyerek başladığı konuşmasının devamını “Bu kanunla izlenen tek düşünce özel bir malın bir başkasına verilmesini kamu yararı prensibine yaklaştırmaktır. s. 239 Ahmet YEŞİL. Ancak CHP içerisinde ortaya çıkan bu muhalif görüş sadece Menderes’le sınırlı kalmamış.62 tasarıda bazı yeni değişiklikler yapılmasını istemiş237 ve Aydın Milletvekili Menderes’in şiddetli muhalefetine rağmen yeniden görüşmelere başlanarak başbakanın istediği değişiklikler yapılmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Özellikle muhalif milletvekillerinin Halk Partisi’ne yönelik eleştirileri dikkate değerdir. İçel Milletvekili Turhan Cemal Beriker. Muhalif vekillerden İçel Milletvekili Refik Koraltan . İç Tüzük hükümlerine aykırı olarak üçüncü defa görüşülerek kabul edilmiş. Bu ad altında amaçlanan. Ankara. Eskişehir Milletvekili Emin Sazak’ın konuşması daha serttir: “Tasarı da. Bu konudaki açıklamalar için bkz. Yozgat Milletvekili Ahmet Sungur. “Komisyon görüşmeleri bittikten sonra yapılan teklifleri Anayasa’nın ve parti programının temeli olan ve and içilerek bağlanılan milli egemenlik esaslarına aykırı gördüğümden hükümetten evvelce gelmiş olan tasarının aynen kabulü oyundayım238” diyerek açıkça yapılanların Anayasanın ve parti programının ruhuna aykırı olduğunu belirtmiştir. Belki toprak sahibi olduğum için böyle düşündüğüm sanılabilir ama 237 Saraçoğlu’nun isteği üzerine. 1989. devam . şehirde ve kasabada oturan ve başka iş tutana 30 dönümden çok arazi vermemek gibi kötü bir zihniyet vardır. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. Demokrasi temelleri üzerine kurulan. 240 Çiftçi Ocakları ile çiftçilik bağımsız bir meslek haline getirilmek istenmiştir. Bir de Türk ruhuna uymayan Ocak’lar kuruluyor240. çoğaltılması. Turhan Kitabevi. kuruluşunun temeli ve yapısı halk için Halkçılık olan bir devletin bünyesinde bu gibi görüşlere yer yoktur239” şeklinde sürdürüyordu.
Çünkü Toprak Kanunu. Bu tür topraklarda her ne olursa olsun ortakçı kullanılmayacaktı. dolayısıyla da az topraklı veyahut topraksız köylülerin ortaya çıkmasını engellemekti. varlık düşmanlığıdır. 244 GOLOĞLU. s. 241 GOLOĞLU. Menderes’in Dramı. 242 Menderes’in Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu Tasarısı üzerindeki Meclis Genel Kurulunda yaptığı konuşmalar hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. memleketin selameti için canını veren arkadaşlarım gibi bende malımı vermekten çekinmezdim. Adnan Menderes’in toprak varlığı konusundaki değerlendirmeler için bkz. Remzi Kitabevi. Benden önce söz alan değerli arkadaşlarımın emek. Bu topraklar yalnız bir kişinin malı olabilecek. Ailenin bakıma muhtaç olmayan diğer fertleri toprağın bırakıldığı kişiyi zor duruma düşürmeden bu kişi tarafından maddi olarak telafi edileceklerdi. 1960 yılına kadar 5 bin dönüme düşmüştür. dikkat ve bilgi ürünü olan düşünce ve önerilerinden. Herkes kafasını yormalı. bu konuda atılacak yanlış bir adımla esasen güçsüz olan tarımsal ve ekonomik yapımızın büsbütün sarsılacağı kuşkusu açıkça sezilmektedir. Menderes gayet uzun olan konuşmasında243 öncelikle bu muhalif hareketten duyduğu memnuniyeti şöyle dile getiriyordu: “TBMM’nin yaptığı kanunların. İşlenmeyen topraklar derhal ocak reisinin elinden alınacak. 1974.326-342 243 Menderes’in konuşmaları hiçte toprak ağası mantığında değildir. Çiftçi Ocakları adı altındaki topraklar için bölünemezlik ve yirmi beş yıldan önce satılamazlık kaydı düşülüyordu. 2001.63 eğer bunun memlekete yararı olacağı kanısında bulunsaydım.123-124. Ekonomik işler şakaya gelmez. çok yararlı olabileceği gibi ülkeyi tarımsal ve ekonomik perişanlığa düşürecek bir kanunda olabilir244. belki de en önemlisinin üzerinde duruyoruz.” ettirilmesi ve toprağın parçalanmaması gayesiyle” kırlarda yeni bir kurumsallaşmaya gidilmesiydi. Devam edilirse ben hükümete güvenemem241.325.1974. Bugün bizdeki görünüş. Burada ki esas amaç. ss. 1974.Süreyya AYDEMİR. s. içine alacağı hükümler bakımından ve uygulayacakların zihniyet.GOLOĞLU. Ş. derinliğine ve genişliğine etkileri bakımından.1931 yılında meclise girdiğinde Aydın’da 20 bin dönümün üzerinde olan arazisi. Sanat ve ticaret alanını da özel teşebbüse bırakmadık. Nitekim. Bu toprak hiçbir şekilde haczolunamayacak ve ipotek edilemeyecekti. Böyle düşünmekte çok haklıdırlar. ailedeki başka bir şahsa devredilecekti.” Genel Kurulda söz alan Aydın Milletvekili Adnan Menderes yaptığı konuşmayla242 dikkatleri üzerine çekecek ve bütün Türkiye’ye kendisini tanıtacaktı. . Bu gidilen yolda yürünemez. Bunun memleket için zararlı olduğu kanısındayım. toprağın bölünmeler yoluyla küçülmesine imkan vermemek. görüş ve yeteneklerine göre.328. ss. aile reisi öldüğünde de miras olarak ailede yalnız bir kişiye bırakılabilecekti. yoksa şefim böyle istedi diye buraya gelmemeli.
Öneri üzerinde konuşmak için söz alan Seyhan Mebusu Cavit Oral.. Önerge üzerinde konuşmak için söz alan Aydın Milletvekili Adnan Menderes. s. Görüşmelerin başladığı 1 Haziran 1945’de Kütahya Mebusu Alaeddin Tiritoğlu ve 321 üyenin imzasıyla 17. Kanun Tasarısı’nın 17. Bu madde hükmünün uygulanmasında 15.md gereğince. 1974.” “(. maddelerin hükümleri işlemez. hükümetçe yazılmış ve formüle edilmiş bir teklif olup olmadığının dahi incelenmeye muhtaç bir sorun olduğunu sözlerime ekledim. değişiklik önergesine karşı çıkarak söylediği sözlerin hiçbir zaman toprak sahibi olmasından ileri gelmediğini belirtmiş ve konuşmasının devamında “maddenin bu şekilde kabulü ile memlekette 80-100 bin çiftçi ailesinin geçiminin tehlikeye sokulacağını” belirtmiştir247..1945.Madde üzerinde yapılanlardır246. İşçinin geçici mevsim işçisi olup olmadığını Tarım Bakanlığı belirler.05. 321 imza toplayan bazı milletvekillerinin imza sahiplerine ayrı ayrı müracaatta bulunduklarını. bazı maddelere muhalifim diye şerh vermek ve sizin önünüzde de sorunu açıklamak zorunluluğunu duydum245.” 247 TBMM Tutanak Dergisi. kiracılar veya tarım işçileri tarafından işlenmekte bulunan arazi ve bölgede 39. . 17. Toprak 245 246 GOLOĞLU. dağıtılmaya esas tutulan miktarın kendi seçtiği yerde üç katı sahibine bırakılmak şartıyla yukarıda yazılı çiftçi ve işçilere dağıtılmak üzere kamulaştırılabilir.” Meclis Genel Kurulu’nda Toprak Kanunu Tasarısı’nın maddeleri üzerinde yapılan görüşmelerin en tartışmalı ve eleştirili geçeni 17. Maddesi şöyleydi: “Topraksız veya az topraklı olan ortakçılar. Bunun üzerine rapora.maddeyle ilgili bir değişiklik önergesi verilmişti.328. Sahibine bırakılacak arazi elli dönümden aşağı olamaz. geçici mevsim işçileri hakkında bu hüküm uygulanmaz. görüşümde direndim ve bazı maddelerin üçüncü görüşme sonunda yapılan değişikliklerine karşı oldum.64 Konuşmasının devamında Menderes. ve 16. önergenin elden ele dolaştırılarak hazırlandığını. sözcü olarak görev yaptığı komisyonda üç ay gibi uzun bir süre görüşüldükten sonra kabul edilen tasarı konusunda Başbakan Saraçoğlu’nun son anda verdiği değişiklik tekliflerini de değerlendirmiştir: “Komisyonda söz alarak iki kez görüşmesini yapmış bulunduğumuz madde ve hükümler üzerinde bir üçüncü görüşmenin açılmasının içtüzük hükümlerine aykırı olduğunu ileri sürdüm ve Başbakanın “Komisyona gelmezden önce özel kalem müdürlüğüne not ettirdiğim bazı esaslar” diye nitelendirdiği teklifin.)Ben. Komisyon bu görüşüme katılmadı.
355-358. Ancak. Aydın Milletvekili Adnan Menderes. . Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun belki de en dolaysız etkisi CHP içinde bir muhalefet hareketini ortaya çıkarmasıdır. 1998. s. B. İmge Kitabevi Yayınları.” Görüşmeler sonunda. Anayasamızın. Ankara. 250 Cem EROĞUL.Muhalif Vekiller Tarafından Dörtlü Takrir’in Verilmesi Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun Takrir” adıyla bilinen mecliste kabul edildiği 11 Haziran 1945 tarihinden dört gün önce.madde olarak kabul edildi. Kanunun kabul edilmesi. Bu önergeyi imzalayan milletvekilleri. İzmir Milletvekili Celal Bayar. Bunda dünya savaşı şartları ve toprak reformuna karşı gösterilen büyük direnme etkili olmuştur.29. yani 7 Haziran 1945’te dört milletvekili “Dörtlü önergeyi verdiler. Toprak reformu sorunu 1937’de hükümet programına alınmıştır. Alaeddin Tiritoğlu ve 321 arkadaşının verdiği soru önergesi 17. Bu şekilde bir önerge hazırlamakla bir emri vaki hazırlanmış oluyor. CHP’nin en büyük destekçilerinden olan büyük toprak ağalarının da tepkisini çekmiştir. Bunun için böyle bir önergenin aleyhindeyim ve bu önerge memleket için zarar verebilir. İçel Milletvekili Refik Koraltan ve Kars Milletvekili Fuat Köprülü’dür250. 7 Haziran 1945'te Fuat Köprülü tarafından TBMM Başkanı Kazım Özalp'e verilmiş olan metin şöyleydi: 248 249 GOLOĞLU. Tasarı. Sonraki maddeler ise hızlı bir şekilde görüşülüp kabul edildi. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu olarak 4753 sıra sayısı ile kanunlaştırıldı249. tamamen demokratik düşünce ve kanıların ürünü olduğuna şüphem yoktur. s. 1974. kanun tam anlamıyla uygulanamamış ve 1950 genel seçimleri öncesinde toprak ağalarına bir ödün olarak değiştirilmiştir. her şeyden önce milli egemenliğin millet meclisinde tam olarak bulunmasına ve bunun için de görüşmelere en geniş yer ve imkan verilmesine bağlıdır248.65 Kanunu münasebetiyle bu kürsüden aleyhte konuşan milletvekillerinin dahi önergeye imza koyduklarını belirttiği konuşmasına daha sonra şöyle devam etmiştir: “Arkadaşlar bu şekilde hazırlanan bir önerge milli hakimiyet ilkesine ve Anayasa’ya zararlıdır. Demokrat Parti(Tarihi ve İdeolojisi). Ancak 1945’te Toprak Kanunu çıkana kadar hiçbir şey yasallaştırılamadı. Demokrasinin varolabilmesi ise.
kuruluşundaki gayri tabilik dolayısıyla bundan da müspet bir netice . Bu talihsiz tecrübenin uyandırdığı tepkiler neticesinde siyasi hürriyetlerin yeni birtakım tahditlere uğratıldığı inkar edilemez. Gerçi C.P’nin en esaslı umdesini teşkil eden demokrasi prensiplerine inanmış Türk Milleti’nin ancak bu prensiplerin tatbiki sayesinde refah ve saadete kavuşacağı kanaatine bağlanmış olan vatandaşların bütün memlekette ve bilhassa partimiz mensupları arasında en büyük ekseriyeti teşkil ettikleri şüphesizdir.66 C. İşte bu kanaatladır ki.H. B. Burada izahına lüzum görmediğimiz sebeplerden dolayı. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun demokratik bir şekle ulaştırma idealinden ölünceye kadar ayrılmamıştır. Bununla beraber. milletçe özlenen bu amacın gerçekleşmesi için lüzumlu gördüğümüz tedbirleri partimizin meclis grubuna arz ve teklif etmeyi borç bildik. Cumhuriyet idaresinin her şeye rağmen demokratik tekamül yolunda ilerlemek istediğini gösteren teşebbüslerde vardır. gerek ferdi hürriyetleri gerek milli murakabeyi en geniş surette sağlamak imkanı vermiştir.H.M. İkinci Dünya Savaşı’nın belirmeye başlaması ve harp tehlikesinin memleketimizi daimi bir tehdit altında bulundurması. Atatürk’ün ölmez adına bağlı olan mukaddes Kurtuluş Savaşımızdan doğan Türkiye Cumhuriyeti ilk Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile dünyanın belki de en demokratik Anayasasını meydana getirmiş. siyasi hürriyetleri bir kat daha tahdide sebep olmuş ve bu suretle Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun demokratik ruhundan biraz daha uzaklaşılmıştır. Memleketi orta çağdan kalma birtakım zararlı müesseselerden kurtarabilmek ve irticaı kırmak maksadı ile 1925’den sonraki yıllarda siyasi hürriyetlerin bazı takyitlere uğratıldığını biliyoruz.H. Lakin Türkiye Cumhuriyeti Devleti.M seçimlerinde müstakil mebuslara gittikçe artacak bir nispette yer ayrılması tecrübesini bunun bir delili olarak zikredebiliriz.P içinde ayrıca bir müstakil grup teşkili milli murakabe işinin daha esaslı bir şekilde sağlanması ve tek parti usulünden doğan zararların karşılanması yolunda bir tecrübe olmakla beraber.P Meclis Grubu Yüksek Başkanlığı’na 7 Haziran 1945 “Daha ilk kuruluşundan beri Türkiye Cumhuriyeti’nin ve C. pek tabi olarak. muvaffakiyetsizlikle neticelenen Serbest Fırka tecrübesi bu maksatla yapılmış bir harekettir.
Yurttaşların siyasi hak ve hürriyetlerinin daha ilk Teşkilat-ı Esasiye Kanunumuzun gerektirdiği genişlikte kullanabilme imkanı sağlanması. Uzun asırlardan beri müstakil bir devlet olarak yaşayan Türkiye’de. 3. daha ilk kuruluşundan beri milli hakimiyet gayesine erişmeyi. bilhassa Cumhuriyet idaresinin kuruluşundan beri yapılan büyük hamleler neticesinde bundan 20 yıl evveline nispetle çok yüksek bir seviyeye erişmiş bulunduğu övünülecek bir gerçektir. 2. İşte bir taraftan iç hayatımızdaki bu mesut tekamülün yarattığı siyasi olgunluk diğer taraftan bugünkü medeniyet dünyasının umumi şartları daha ilk Teşkilat-ı Esasiye Kanunumuzda hakim olan demokratik ruhu. hatta okuyup yazma bilmeyen vatandaşların bile siyasi hürriyetlerini şuurla kullanacak bir seviyede bulundukları inkar edilemez bir hakikattir. Milli hakimiyetin en tabi neticesi ve aynı zamanda dayanağı olan Meclis murakabesini. Bütün parti çalışmalarının yukarıdaki esaslara tamamıyla uygun bir şekilde yeni başkan tanzimi.H. Okuyup yazma bilmeyen köylüler arasında bile dünyanın en değerli idare ve siyaset adamlarını yetiştirmiş olan milletimizin. bugünkü siyasi hayat ve teşkilatımızda kuvvetle tecelli ettirmek zamanı geldiği kanaatine bizi sevk etmiş bulunuyor. Atatürk’ün idealine sadık kaldığımıza tamamen inanmış bulunuyoruz.P’nin ve bütün Türk Milleti’nin yüksek arzularına tercüman olduğumuza. Bütün dünyada hürriyet ve demokrasi cereyanlarının tam bir zafer kazandığı demokratik hürriyetlere riayet prensibinin milletlerarası teminata bağlanmak üzere bulunduğu şu günlerde memleketimizde de cumhurbaşkanlığından en küçüğüne kadar bütün milletin aynı demokratik ülküleri taşıdığından şüphe edilemez.67 alınamadığını görüyoruz. Anayasamızın yalnız şekline değil ruhuna da tamamıyla uygun olarak. tecellisini sağlayacak tedbirlerin aranması. . onu gerçekleştirmeyi hedef tutan C. Bunun bir an evvel gerçekleşmesi yönündeki düşüncelerimizi şöyle hülasa ediyoruz: 1. Muhterem milletvekili arkadaşlarımızın yüksek tasviplerine sunduğumuz bu teklifimizle.
ss. Türkiye Cumhuriyeti’ne ve Türk Milleti’ne dünya demokrasileri arasında şerefli bir mevki sağlayacak olan bu teklifi.25. somut olarak milli egemenliğin tek tecelli yeri olan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde. Sayı:53. Refik KORALTAN(İçel). Tarih ve Toplum.68 Cumhurbaşkanımızın 19 Mayıs 1945 tarihli mektuplarında “Siyaset ve fikir hayatımızda demokrasi prensiplerinin daha geniş bir ölçüde hüküm süreceği” hakkındaki ifadeleri bu teklifimizin vakitsiz ve yersiz olmadığı hakkındaki inancımızı büsbütün kuvvetlendirmiştir. hükümetin meclis tarafından etkili bir biçimde denetlenmesinin sağlanması. Ben kendi düşüncemi naklediyorum. . İstanbul.BİRAND ve C. yurttaşların siyasal hak ve özgürlüklerinin anayasanın getirdiği genişlikte kullanabilmelerinin sağlanması. arkadaşlarımın düşüncelerine tercüman olarak söylemiyorum ama benim kesin surette bir parti kurmak niyetim yoktu.365-367. dörtlü takririn asıl amacının ne olduğunu şu ifadelerde açıklamaktadır: “Ben Sayın Celal Bayar’a sordum: ‘Siz Dörtlü Takrir’i verdiğinizde parti kurmayı düşünüyor muydunuz?’dedim.M. Demokrat Partinin Kurulması. s.DÜNDAR. Bana cevap olarak aynen şunu söylemiştir: ‘Bunun tarihe geçmesinde yarar olduğunu sanıyorum. 253 M.” Celal BAYAR(İzmir).’ Demiştir ki: ‘Biz Dörtlü Takrir’i verdiğimiz zaman sadece CHP bünyesinde ıslahat yapılmasını düşünmüştük.13.M. Ve CHP’nden ayrılmayı düşünmüyordum253.” 251 252 GOLOĞLU. Adnan MENDERES(Aydın). Milletimizin bütün kuvvet ve idaresini temsil eden B. Mayıs 1988. C:9. Sina AKŞİN. 1974. Fuat KÖPRÜLÜ(Kars) Cumhuriyet Halk Partisi Grup Başkanlığı’na verilen takrirde. bütün parti çalışmalarının bu esaslara uygun hale getirilmesi ve takririn açık oturumda görüşülmesi isteniyordu252. İletişim Yayınları. Grubu arkadaşlarımızı. DP kurulduktan sonra Grup Başkan vekilliği de yapmış olan Baha Akşit.A. kendi öz düşüncelerinin bir ifadesi gibi telakki edeceklerinden asla şüphe etmediğimizi bir defa daha tekrar eder ve bu takririmizin açık oturumda müzakeresini saygılarımızla rica ederiz251. s.
Anayasa hükümlerinin teşebbüsümüzü254. s.1946. Bir Soru.7. CHP Meclis Grubu’na bir önerge vererek CHP´yi uyarma düşüncesi Refik Koraltan tarafından Adnan Menderes’e ve Fuat Köprülü’ye önerilmiştir. Kervan Yayınları. Ancak Menderes. Dörtlü Takrir’in verilmesi fikrinin Köprülü ve Menderes’e ait olduğunu.15-18. 256 Samet AĞAOĞLU. Demokrat Parti ve Ötekiler. 1975. Hiçbir memleket. vereceğimiz takririn fikirlerimizi açıklıkla ortaya koymasından yana idim. İstanbul. Demokrat Parti’nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri. Memleketimizde de bu tesir kendini göstermeğe başladı. İsmet BOZDAĞ. ss. 18.. Ben şahsen. Baha Matbaası. teşkil edilecek bir komisyonda açıklamanın daha faydalı olacağını ileri sürdüler. Celal Bayar ise.. Hükümetin ve tek partinin tamamen murakabesiz kalmasının milli bünyemizde yarattığı zaaflar. . Fakat arkadaşlarım takririn ana hatları ihtiva etmesini ve bu ana hatları kabul ettirebilirsek fikirlerimizi.)İşte İkinci Cihan Harbi’nin kan ve ateş tufanları içinde tek parti zihniyeti böyle yıkıldı. Vatan. Harbin bitmesi üzerine harekete geçme zamanının geldiğine ve geçen her günün memleket aleyhine olacağına karar verdik ve dört arkadaş tatbikini istemekten başka bir şey olmayan bu fikirlerimizin özünü bir takrirle toplayarak mensup bulunduğumuz Halk Partisi’ne verdik. dünyada cereyan eden büyük hadiseleri ve hakim olan fikir tesirlerinden uzak kalamaz. böyle bir hareketin isim yapmış bir politikacının da aralarına katılarak yapılmasının daha etkili olacağını düşünmüş ve Celal Bayar’ın ismi üzerinde durmuştur255. Müzakerelere başladık.85. Koraltan’ın takrire imza atmasını ise kendisinin istediğini belirtmektedir256. Bende kendilerine 254 255 Adnan Menderes´in bu açıklaması için bkz. 1972. Bayar.69 Menderes ise verdikleri takririn asıl amacını daha sonra şu sözlerle açıklamaktadır: “(. İsmet Bozdağ’a göre. İstanbul. harbin yaptığı sarsıntılarla elle tutulur gözle görülür hale gelmişti. Başvekilim Adnan Menderes isimli kitabında takririn hazırlanması süreci konusunda şunları söylemektedir: “Arkadaşlarımla mutabık olan fikirlerimizi bir takrirle partiye getirmeğe karar verdik.” Dörtlü Takrir’in verilmesi fikrinin kimden geldiği konusu ise tartışmalıdır.
s. Der. Çankaya’da İnönü’nün başkanlığında toplantılar yapıldığını işitiyorduk. takrirlerinin CHP içerisinde ve bilhassa üst yönetimde hiçte iyi karşılanmayacağını ve fikirlerinin kabul edilmeyeceğini bilmekteydiler. İstanbul. Tercüman Gazetesi Yayınları. takrirde yer alan görüş. 1986. Başvekilim Adnan Menderes isimli kitabında.)ilkin beş kişiydik. İsmet Bozdağ. Fuat Köprülü ve Refik Koraltan’ın bu işin içinde oldukları ve böyle bir takriri önceden görüşmeler yapmak ve üzerinde tartışmak suretiyle hazırladıkları açıkça anlaşılmaktadır. Bu sebeple takrir kısa. takririn dört imza ile değil yalnız benim imzam ile verilmesini de teklif etmişti. . Yine Bayar. takririn reddedilmesi ve imza sahiplerinin grupta 257 Celal BAYAR. 259 İsmet BOZDAĞ. s.33.. düşünce ve isteklerinin gerek basın tarafından gerekse Meclis tarafından ayrıntılı olarak öğrenilmesini istiyorlardı. partide fırtınalar kopardı.. Bu nedenle..33. “Takrir. imza koymaktan caydı.)takririmizin açık oturumda müzakeresini saygılarımızla arz ederiz” cümlesini eklemişlerdi.. özlü ve prensip noktasına bağlı olarak yazılmıştır257. Emre Yayınları. s. Nitekim Celal Bayar bu konuda “Bugünkü Halk Partisi´nin bu fikirleri kabul etmesi. 258 Şevket Süreyya AYDEMİR. Hikmet Bayur’da bizimle beraberdi.70 katıldım. “(. Remzi Kitabevi. İstanbul. Tam takrir imzalanacağı sırada. bilahare Demokrat Parti’yi kuracak olan ve takrire imza koyan dört kişinin yani Celal Bayar. takririn en sonuna “(. Adnan Menderes. Ancak. 1993. İstanbul. Değişim Şafağı. Dörtlü Takrir’i veren milletvekilleri. 167. takriri veren milletvekilleri. eşyanın tabiatına aykırıdır.” Demokrat Parti´nin dört kurucusundan biri olan Refik Koraltan’da Dörtlü Takrir’in hazırlanması ve imzalanması konusunda. Başvekilim Menderes. Bu toplantılarda. Takrir’in esasını Fuat Köprülü yazdı258” demektedir. Bayur. 2001. Hele bu takrirde bizim imzalarımız varsa259” diyerek karşılaşacakları olumsuz tutum ve davranışları adeta önceden tahmin ettiklerini belirtmeye çalışmıştır. Menderes’in Dramı ( 1889-1960). Dörtlü Takrir’in hazırlanması ve imzalanması konusundaki yaklaşımlar farklı olmakla beraber.
1978. “Yedi saat bize sadece küfür yağdırdılar” demiştir263. kararlı ve mücadeleci tavırlarıyla ilgili olarak Celal Bayar şunları söylemektedir: “Takriri reddetmek vazifesini alanlar. bizi şiddetle tenkit ediyor. Ankara. hırpalıyordu. Ayyıldız Matbaası. Apaçık görünüyordu ki. s. Fakat fikirlerimiz ne kadar doğru olursa olsun. Bu kararlar kulağımıza geliyordu260” diyerek CHP üst yönetiminin takrir konusunda aldıkları tutum ve düşünceleri belirtmektedir.71 hırpalanmaları kararlaştırılmıştı. Grup. s. Çankaya’da Milli Şef ve CHP´nin Değişmez Genel Başkanı olan BAYAR. Bu müzakereler sırasında Adnan Menderes’in bir başka güçlü yanını tanıdım. 264 BAYAR. Bir Devre Adını Veren Başbakan (Adnan Menderes). Adnan Menderes’in takrir görüşmeleri esnasında sergilediği cesaretli.33-34. Nitekim görüşmeler esnasında uğradıkları hakaretler konusunda daha sonraki yıllarda yaptığı bir konuşmada Adnan Menderes. Hilmi URAN.432. ss.33. bu müzakereler mizansen olmaktan ileri geçmiyordu. 12 Haziran Salı günü Meclis Başkan Vekili ve Balıkesir Milletvekili olan Kazım Özalp başkanlığında toplanmış ve 7 saat müddetle takrirle ilgili görüşmeler yapmıştır.” Yapılan eleştiri yüklü aleyhteki konuşmalar ve takrircilerin bunlara karşı yaptıkları açıklayıcı ve savunma konuşmalarından sonra kürsüye Başbakan Şükrü Saraçoğlu geldi. 261 260 . Çünkü Çankaya’da takririn reddedilmesi karara bağlanmıştı264. sinirlerini bozmuyor. tam aksine CHP Meclis Grubu tarafından kapalı oturumda görüşülmüştür261. ss. Takrircilerin Meclis’te açık bir görüşmede ele alınmasını ve görüşülmesini istedikleri takrir. Takrir reddedilecekti. hırpalanmış ve hatta kişiliklerine hakaretler niteliğinde ağır sözler söylenmiştir262. Biz bunlara karşı düşüncelerimizi metanetle savunduk.33. 87-88. soğukkanlı olmaya çalışarak kendilerini ve önergelerini savunmaya çalışmışlardır. 262 BAYAR. 1959. 263 Orhan Cemal FERSOY. Görüşmelerde. Saldırılardan yılmıyor. horluyor. biz bu fikirleri ne kadar samimiyet ve ehliyetle savunursak savunalım. Ancak önerge sahibi milletvekilleri bütün bu eleştiri ve hakaretlere karşı dayanma güçlerini ve kararlılıklarını bozmamışlar. Hatıralarım. Hun Yayınları. önerge ve önergeciler şiddetle eleştirilmiş. İstanbul. s. Adnan Menderes iyi bir polemikçidir. içinde fikir varmış gibi görünen demagojik sözlerin parlak balonlarını bir cümle de patlatıp söndürüyordu.
Bu olayla ilgili olarak Celal Bayar Başvekilim Menderes isimli kitabında şunları söylemektedir: “Yanımda oturan Fuat Köprülü’nün birden ayağa kalktığını gördüm. 1970.385. “konunun örtbas edileceğini. Bu esnada bazı milletvekilleri “onlar arkadaşlarımız değillerdir!” diye bağırmışlardı. takririn sahiplerine geri aldırılabileceği” düşüncesindeydi.91. . Çünkü bizzat Milli Şef ve CHP Değişmez Başkanı ve aynı zamanda Cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü takririn reddedilmesini istemişti268. temelde demokratik esaslara dayanmış bulunduğunu anlatarak “Tavsiye ederim. s. Dörtlü Takrir’in reddedildiği. s. Eteğinden çekip oturttum. Açıklamada kanunlarda yapılacak değişikliklerin usulü dairesinde değişiklik teklifine başvuracakları. Yukarıda da ifade edildiği gibi aslında oylamanın böyle sonuçlanacağı aşikardı. Sesini çıkartmadı. Halk Partisi’nin takrirde yazılı olduğu şekilde bir demokratik ıslaha muhtaç olmadığını. CHP Grubu Başkan Vekilliği’nin Anadolu Ajansı kanalıyla yayınlanan tebliği ile açıklandı. s. s.” Dörtlü Takrir konusunda yapılan oylamada. 268 C. Kurultay’a ait işlerden 265 266 TOKER. Saraçoğlu.KOÇAK.72 İnönü´nün huzurunda takrir ile takrircilere karşı takip edilmesi gereken hareket tarzının belirlenmesiyle ilgili olarak yapılan toplantılarda Başbakan Şükrü Saraçoğlu. Takririmiz ret olunmuştu267. arkadaşlar bu takrirlerini geri alsınlar” demişti. CHP zaten liberalleşme çizgisinde hızla ilerliyordu265. Takriri geri almaya niyetli olduğu görülüyordu. 34. Bu açıklamada takririn. parti tüzüğü ile bazı kanunlarda değişiklikler yapılmasını hedef tuttuğu açıklanmakta idi. BAYAR. Bunun üzerine takrircilerden Celal Bayar “bu takrir geri alınmak için verilmemiştir” diyerek bu konudaki kararlılıklarını ortaya koymuştur266. Saraçoğluna göre. Ve takrir oya konuldu. parti tüzüğünde değişiklik yapılmasının da. Sert bir sesle: “Biz verdiğimiz takrirleri geri alacak insanlardan değiliz” dedim. 1996a. takrire imza atan dört milletvekilinin dışında oturuma katılmış bulunan diğer bütün CHP milletvekillerinin verdikleri “ret oyuyla” takrir reddedilmişti. 267 BAYAR. İmza sahibi dört milletvekilinden başka bütün eller havaya kalktı.34.
dar gelirlilerin ve özellikle memurların acı durumu. Cumhuriyet Halk Partisi yapısının henüz otoriter tepki alışkanlığını sürdürdüğü görüşüdür271. s.” Dörtlü Takrir’in reddedilmesinin asıl sebebi ise tartışmalıdır. takrir İnönü’nün isteği ile reddedilmiştir. 1998. .Bütçe Kanunu Görüşmelerinde Muhalefet 21-29 Mayıs 1945’deki Bütçe Kanunu görüşmelerinde.98. hayat pahalılığı. TBMM’ye sunulan 1945 yılı Bütçe Kanunu Tasarısı’nın üzerindeki görüşmelerde ilk olarak muhalif kanadın temsilcilerinden. Feridun Fikri Düşünsel. C. Bir görüşe göre. Emin Sazak’ın dile getirdiği eleştiriler. ss. 1998. bütçe açığı dolayısıyla artan devlet borçları.27. Bu iki görüşünde ret kararı alınmasında etkili olduğu söylenebilir. Burada asıl amaçlanan. karaborsa ve vergi sistemindeki verimsizlik ve adaletsizlik üzerinde yoğunlaşmıştır272.30-31. Müzakere sırasında arkadaşlarımızın çok ağır hücumları karşısında kalmıştık. bütçe görüşmelerini bir anonim şirketin yıllık 269 270 UYAR. ikinci bir parti kurdurmaktır. Dörtlü Takrir’in CHP Meclis Grubu’nda reddedilmesinin sonuçları için bir fikir vermesi açısından Bayar’ın şu sözleri oldukça anlamlıdır: “Ancak şurası muhakkaktır ki bu takririn reddinden sonra Halk Partisi içindeki durumumuz çok kötüleşmişti. BAYAR. s. Sazak. vurgunculuk.73 olduğu belirtilerek bunların grupça görüşülmesine ve bir komisyona havale edilmesine gerek olmadığı ve önergenin takrircilerin dışında bütün milletvekilleri tarafından reddedildiği açıklanmıştır269. 272 EROĞUL. 271 EROĞUL. Yapılan bu açıklama ile CHP içinde uzun zamandır ortaya çıkan ve belirginleşmiş olan muhalefet artık kamuoyunca da öğrenilmiştir. Hikmet Bayur. Diğer bir görüş ise. demokratikleşme yolunda ilerlendiğini ve tek parti rejiminin baskıcı yönünün yavaş yavaş gevşetildiğini gösteren önemli bir işarettir. s. Toprak Reformu konusunda örgütlenmeye başlayan muhalif gruptan Adnan Menderes.34. Eskişehir Milletvekili Emin Sazak söz almıştır. Meclisteki görüşmelerin basın yoluyla kamuoyuna duyurulabilmesi. Neredeyse yüz yüze bakmak imkanı bile azalmıştı270.
devrimleri yaparken halkın bugünkü durumunu unutmak doğru değildir. devrimler için hükümete teşekkür ederken diyorum ki. Bize varlık içinde yokluk çektirilmiştir. bütçe hakkında fazla iyimserliğe elverişli görülmemektedir” demektedir. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’na nazaran Bütçe Kanun Tasarısı üzerinde uzun ancak ılımlı bir konuşma yapan Aydın Milletvekili Adnan Menderes ise konuşmasında: “Bütçenin açık olması. Konuşmasının sonunda ise Menderes. tarlalarını satmak zorunda kaldıklarını belirtmiştir.345-346.346. Bu nedenle. 1974. Orman Kanunu’nun kötü uygulandığını. hükümetin uyguladığı devletçiliği de eleştiren Sazak. hükümetin halktan uzaklaştığını belirterek. özel teşebbüsün önünün açılmamasının zararlara neden olduğunu.”demiştir. GOLOĞLU. Bu da büyük ölçüde yeteneksizliğin ürünüdür. bu yıl başarılı bir yıl olmamıştır274. Daha sonra söz alan Manisa Milletvekili Yusuf Hikmet Bayur: “Ekonomik işlerimizde göze çarpan başlıca yön vurgunculuk ve hırsızlıktır. Bizi savaş dışı tuttuğu için hükümete teşekkür edenler bile. hükümetin beceriksizliği yüzünden bakır ve krom madenlerinin işletilemediğini. savaş yıllarında her türlü imkanın olmasına rağmen. konuşmasının devamında. “Göğe bakarken ayağına takılan taşı görmeyen bilginler gibi. harcamaların artmasına karşılık vergi gelirlerinin düşmesi. okul parası(Köy Enstitüleri’nin yapım işleri için)nedeniyle köylülerin hayvanlarını. Sazak. hayat pahalılığına özel kişilerden çok devletin neden olduğunu. 1974. ss. genel müfettişlikler gibi kurumlarında kaldırılmasını talep etmiştir273. s. ‘ekonomik işlerde tam bir beceriksizlik gösterilmiştir’ demektedir. emisyon yapmak zorunluluğunun ve hayat pahalılığı ile yüksek maliyetlerin hala devam etmek eğilimini göstermesi gibi üzücü ve sıkıcı durumlar.74 bilançosu gibi gördüğünü belirterek. aşarın kaldırılmasına rağmen yerine Toprak Mahsulleri Vergisi’nin konulduğunu. devlet borcunun yıldan yıla artması. . “Dünyada yeni açılmakta olan safhanın gereklerine ve gerçeklerine uyarak yepyeni bir zihniyetle 273 274 GOLOĞLU.” Bayur. Konuşmasının devamında. devlet dairelerinde memur ve para israfının olduğunu. savaş sonrası ekonomik gidişatın memnunluk verici bir gelişme göstermediğini söylemiştir.
Bütçenin tamamı üzerindeki görüşmelerde söz alarak eleştirilere yanıt veren Başbakan Saraçoğlu’nun yaptığı konuşma şöyledir: “Bütçenin tümü üzerindeki konuşmacıları dikkatle izledim. bu oylama oldukça dikkat çekicidir.75 hareket edildiği takdirde.349-350.” Savaş ekonomisine de deyinen Saraçoğlu. yararlanılacak noktaları. Bütçe oylamasına 373 milletvekili katılmış. 30. dediler.350-351.1945. Bütçenin kabulü sırasında verilen beş muhalif oyun. özellikle sert eleştiriler benim ekonomik ve mali bakımdan. ülkenin bütün kaynaklarının güçlü bir ordunun ayakta tutulması için aktarıldığını ifade etmiştir276. hiçte elverişli olmayan bu durum düzeltilebileceği gibi kalkınmamızın bütün alanlarında süreli ve sürekli planlarımızın başarı ile gerçekleşmesini görmekte mümkün olabilecektir”demektedir275. s. . yalnız bir şey için iktidar yerindedir: kendisine düşen görevi her gün biraz daha iyi yapmak amacıyla uğraşmak. s. Kars Milletvekili Fuat Köprülü ve Eskişehir Milletvekili Emin Sazak’ın olduğu görülür. çalışmak için277. uygulanacak yerleri not ettim.352. tersine kuvvetlendirmiştir. 279 GOLOĞLU.” 1945 Yılı Bütçesi. mademki daha iyi yapılmıyor. 1974. sahiplerinden Sazak ve 275 276 GOLOĞLU. ss.351. ss. İçel Milletvekili Refik Koraltan. 278 TBMM Tutanak Dergisi. 1974. Bütçe Kanunu’na ret oyu verenlere baktığımızda bunların. Aydın Milletvekili Adnan Menderes. Ancak hemen belirtilmelidir ki. Yalnız daha şimdiden söyleyebilirim ki. 30 Mayıs 1945 günü TBMM’de oylanarak kabul edilmiştir. 277 GOLOĞLU. 1974. ekonominin kötü gidişatını. Milli Savunma Bütçesi ve Toprak Mahsulleri Ofisi hakkında da ayrıntılı bilgiler verdikten sonra sözlerini şöyle bitirmiştir: “bütçe hakkında söz alan arkadaşlarımdan ikisi. GOLOĞLU. para bakımından işlerime olan güvenimi azaltmak şöyle dursun. Saraçoğlu Hükümeti her Türk hükümeti gibi. Gerek Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu gerekse Bütçe Kanunu görüşmelerinde en sert eleştiri ve muhalefeti yine bu kişilerin yaptığı görülür279. Başbakan Saraçoğlu. hükümetin iktidarı bırakması gerekir. bunlardan 368’i kabul oyu verirken 5 üye de ret oyu vermiştir278. İzmir Milletvekili Celal Bayar.05.
Milli Şef İnönü’nün başkanlığında oylamanın yapıldığı günün gecesi gerçekleşen toplantıda durum tartışılmış ve ret oyu veren bu yedi kişinin birlikte hareket etmelerinin CHP için büyük bir tehlike yaratacağı kanaatine varılmıştır281. İstanbul. savaş süresince kendisini güvence altına almak için. bu anlaşmanın demokratik prensiplerine uygun. Çünkü uzun yıllardan beri TBMM’nde yapılan bütçe oylamalarında hükümetlerin bütçeleri hep ittifakla kabul edilirdi . Türkiye 1944’te Mihver devletleriyle münasebetlerini kesti ve Birleşmiş Milletler’e üye olabilmek için 23 Şubat 1945’te Almanya’ya karşı savaş ilan ederek ikinci günü yani 24 Şubat’ta da Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı imzaladı283. Adnan Menderes. 282 Türkiye. Demokrasiye Geçiş(1946-1950). CHP’ye karşı başlatılan muhalefet hareketini etkisiz kılmak için öncelikle bu grubu dağıtmak gerektiği kararına varılmıştır. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı kabul etmekle Türkiye. Kaynak Yayınları.127. . İstanbul. Emin Sazak. Tekin Yayınevi. hem bütçe oylaması hem de güven oyu için yapılan oylamada ret oyları görülmüştü. “Türkiye’de Cumhuriyet rejiminin 280 Saraçoğlu Hükümetine güvensizlik oyu veren vekiller şunlardır: Celal Bayar. Zaman zaman yalpalayan bu dış siyaset müttefikleri sinirlendirdi ise de Türkiye savaş sonuna doğru Batı tarafına kaydı. Hikmet Bayur ve Recep Peker. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Oysa şimdi. 1966. San Francisco’da 24 Nisan 1945’de toplanan konferansa giden Türk Delegesi. daha hür bir rejime geçmeyi taahhüt etmiş oluyordu. 281 Tekin ERER. Mahmut GOLOĞLU. Bunun için öncelikle Recep Peker’in kazanılması yoluna gidilmesi ve hükümete karşı beliren havanın yumuşatılması için kabinede bazı değişikliklerin yapılması kararlaştırılmıştır. Bu toplantıda. 1939’da Fransa ve İngiltere ile bir anlaşma ve 1941’de de Almanya ile bir Saldırmazlık Paktı imzalamıştı.76 Bayur’un hükümete güvenin sarsıldığı yolundaki sözleri üzerine Başbakan güvenoyu istemiş ve oylamada yedi milletvekili güvensizlik oyu vermiştir280.71. Bu durum başta Milli Şef olmak üzere CHP’nin ileri gelen yöneticilerini dehşete düşürmüştü.32-33. Refik Koraltan. Türkiye’de Parti Kavgaları. s. Bütçe oylaması ile karşılaşılan muhalefet oldukça dikkat çekici olmuştur. D. 1982.Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın Görüşülmesi Sırasında Muhalefet İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye önceleri ihtiyatlı bir tarafsızlık siyaseti gütmüştür282. s. Fuat Köprülü. 283 KARPAT. Rauters Haber Ajansı muhabirine. ss.
s. (…) Tek dereceli olmasını dilediğimiz 1947 seçiminde milletin çoklukla vereceği oylar gelecek iktidarı tayin edecektir. Cumhuriyet rejiminde meydana gelmiş bulunan siyasi sistemle halk hükümeti şeklinin her cephesiyle her bakımdan gelişeceğini ve harbin zorunlu kıldığı şartlar ortadan kalktıkça memleketin siyasal ve kültürel hayatında demokrasi prensiplerinin gittikçe daha fazla yer tutacağını tekrar ediyordu285.” Hükümete karşı belirmiş olan muhalefet. KARPAT. iktidarda bulunanlar teşvik olunarak teşebbüsse girişilmiştir. bunun devlet ve kişiye ait 284 285 Ayın Tarihi. hatta bazılarından üstün bile olduğunu” belirtiyor ve “harpten sonra Türkiye’de her türlü demokratik tezahürün gelişmesine müsaade edileceğini” söylüyordu284. Dörtlü Takrirle de tescillenmişti.” . O zamana kadar bir karşı partinin kurulabilip kurulamayacağını ve kurulursa bunun meclis içinde mi dışında mı ilk şeklini göstereceğini bilemeyiz. bu görüşmelerde de yine tek parti yönetimini eleştiriyordu. kanaatleri ve programları ile açıktan durum almaları.633. siyasi hayatımızın gelişmesi için daha doğru yol. No:138.381. 1974. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın memleket idaresinde halk egemenliğinin sağlanmasını gerektirdiğini. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve Bütçe Kanunu görüşmelerinde su yüzüne çıkmış. s. s. Bu yolda memlekette geçmiş tecrübeler vardır.128. milletin menfaati ve siyasi olgunluğu için daha yapıcı bir tutumdur. Menderes. memleketlerin ihtiyaçları sevkiyle hürriyet ve demokrasi havasının tabii işlemesi sayesinde başka siyasî partilerin de kurulması mümkün olacaktır. Mayıs 1945. Gerek İnönü’nün verdiği beyanat287 gerekse Türkiye’nin Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı imzalaması muhalefeti cesaretlendirdi. Hatta. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın onaylanması yönündeki görüşmeler 15 Ağustos 1945 günü başladı. Tek parti idaresini sözünü hiç sakınmadan tenkit eden Adnan Menderes. Bu beyanattan birkaç gün sonra da Cumhurbaşkanı İnönü. 286 GOLOĞLU. bu siyasi kurul içinde prensipte ve yürütmede arkadaşlarına taraftar olmayanların hizip şeklinde çalışmalarından fazla. barış ve güvenliği dünya ölçüsünde korumak ve kurtarmak amacını güden her çabaya olduğu gibi buna da katıldık286. Türk Anayasasının en ileri memleketlerin anayasaları ile kıyaslanabileceğini.77 siyasal bakımdan kesinlikle modern demokrasi yolunda ilerlediğini. Yeni kurulan cemiyetin yapısı ve faaliyetleri hakkında bilgi veren Dışişleri Bakanı Hasan Saka. Fakat. İlk defa memlekette çıkan tepkiler karşısında teşebbüsün muvaffak olmaması bir talihsizliktir. bunların. Şunu biliriz ki. Türkiye’nin bu yeni örgüte katılım amacını şu sözlerle ifade ediyordu: “Kusurları ve eksikleri ne olursa olsun. 287 Cumhurbaşkanı İnönü’nün beyanatı kısaca şöyledir: “Bizim tek eksiğimiz hükümet partisinin karşısında bir parti bulunmamasıdır.
. M. hürriyeti kısıtlayan tedbirlerin ortadan kaldırılması gerekiyordu289.129.. . Mümtaz Ökmen’in büsbütün başka bir şekilde ve açıkçası(gürültüler). fiili durum bakımından da en ileri de olunduğunu söyledi290. Ancak Halk Partisi’nin yapmış olduğu uygulamalar bu ahengi bozuyordu. “Bir arkadaşımız. neden bilmiyorum. T.08. Ökmen’in isim vermeksizin Menderes’e sataşması üzerine Kars Milletvekili Fuat Köprülü söz aldı: “İnsanlık tarihinin adeta yeni bir dönemini açacak olan ve bütün insanlara açmasını dilediğimiz bu Anlaşma üzerinde görüşülürken arkadaşlarımızdan birinin herhangi bir düşüncesini. 1983.251. Çetin YETKİN. M Tutanak Dergisi. 15.. s. sözünü.78 siyasi ve toplumsal hakların uygulanmasında karşılıklı saygı gösterme ve serbest seçim yoluyla mümkün olabileceğini belirterek.385. -Sen onun avukatı mısın? Köprülü: 288 289 KARPAT. Altın Kitaplar Yayınevi. s. halk idaresini sınırlayan engellerin ortadan kaldırılması ile milletlerin hürriyet ve bağımsızlığının kuvvetlendirilmiş olacağını söyledi288.” diyerek milli anayasanın dünyanın en ileri anayasası olduğunu. 290 GOLOĞLU. İstanbul. Ökmen.B. Şükrü Koçak: -Kendisi gelsin söylesin!. Görüşmelerde özellikle Ankara Milletvekili Mümtaz Ökmen’in. s. Menderes’e yönelik suçlama ve eleştirileri dikkati çekmektedir. Adnan Menderes’e göre. Türkiye Anayasası’nın ruhu millet egemenliğine dayandığı için Birleşmiş Milletler Anlaşması ile tam bir uyum içerisindeydi. uluslar arası bir durumun söz konusu olduğu bir zamanda bizim fiili durumumuzun buna uygun olmadığını ileri sürdü. Menderes’in Meclisteki Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın onaylanması görüşmelerindeki açıklamaları için bkz. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın kabulü ile Türk Hükümeti’nin girmiş olduğu taahhütlerin yerine getirilmesi için. Adnan Menderes’in sözlerini.1945. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi(1930-1943)..
Onlara karışmıyorum. Vatan.P’nin kurulmasına izin verdiği. Gönül isterdi ki siyasi olgunluğundan kimsenin şüphesi olmayan Türk milletine karşılık demokratik hak ve hürriyetler mezununda söylenecek sözler. s.(ders mi veriyorsun!sesleri)291” Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın kabulü hiç şüphesiz tek parti yönetimine karşı koymaya elverişli bir ortam hazırladı. KARPAT. Muhaliflere tek parti iktidarına karşı kullanabilecekleri manevi ve hukuki deliller sağlayarak. 294 AHMAD.GOLOĞLU. bazı arkadaşlar düşünce özgürlüğüne de karşıdırlar.385. s. içtimai. daha açık ve daha kesin olsun295. İşte bizim bütün dünyadan istediğimiz ve bütün dünyanın imzaladığı şey budur.129.79 -(. 1998. bütün yönleri ile demokrasinin yurdumuzda yerleşmesinin gaye olduğunu Başbakanın lisanından pürüzsüz ifade olunduğunu işitmek isterdik.5. tek dereceli seçim. Anayasaya aykırı kanunların kaldırılması gibi taleplere ilke olarak karşı çıkılmayacağı yönündeki demeci sonrasında siyasal rejim değişikliği kamuoyuna iyice mal olmuştur293. E. 1974.” 6 Eylül’de Menderes’e ve 11 Eylül’de Köprülü’ye Parti Genel Sekreterliğinden.Muhalif Milletvekillerinin CHP’den İhraç Edilmesi 5 Eylül 1945‘de Başbakan Saraçoğlu’nun M.09. Olabilir ki. .)Siyasi terbiye başkalarının düşüncelerine saygı göstermek ve onu dinlemektir. Başbakanın Demeci Münasebetiyle. 1976. özellikle San Francisco Paktı’nı onayladığımız bugün hiç olmazsa. 13 Eylül 1945 tarihli Vatan gazetesinde Başbakan Saraçoğlu’nun bir demecini köşesinde şöyle eleştiriyordu: “Bütün dünyaca meşhur olan dört hürriyetin ve siyasi. yazılarının parti tüzüğüne uymadığına dair birer uyarı mektubu 291 292 Bu tartışmalar hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz.K. s.. Dörtlü Takrircilerden Menderes ve Köprülü mecliste yaptıkları muhalefeti Vatan ve Tan gazetelerine taşımıştır294. Nitekim Menderes.. 295 Adnan MENDERES. üniversite özerkliği. başkalarının düşüncelerini kötüye yormamak gereği anlaşılmalıdır.1945. s. 293 EROĞUL.15. Yalnız. 13. iktisadi. onları muhalefetlerini açığa vurmaya ve halkın desteğini aramaya dolayısıyla teşvik etmiştir292.
İsmet İnönü’den randevu istemiş ve İnönü. Refik Koraltan ve Fuat Köprülü parti programı üzerine çalışmaya başlamış. Celal Bayar’ın da CHP’nden istifa etmesinden sonraki bir aylık dönemde Celal Bayar. . s. s.100. 299 TUNAYA. Yapılan görüşme sonucunda İnönü parti programına onay vermiş. s. Sonrasında. Bayar. parti programının İçişleri Bakanlığı’na verilmesinden önce bu programı İnönü’ye tasdik ettirme isteğidir.80 gönderilmiştir. partinin hareket ve faaliyetine aykırı görülmesi” dir297. YÜCEL.50. Adnan Menderes. 298 GOLOĞLU. İki arkadaşım hakkında çıkarma kararı verenlerdir298” diyerek onlarla beraberliğini sürdüreceğini açıklamıştır. 1970.395. 21 Eylülde toplanan CHP Divanı’nca Köprülü ve Menderes’in CHP ile olan ilişkilerinin kesilmesine oybirliği ile karar verilmiştir296. s. bu beyanatı ve parti grubuna karşı aldığı tavır nedeniyle partiden çıkarılmıştır299. TBMM başkanlığına kısa bir mektupla bildirmiştir. 1974. 7 Ocak 1946 tarihinde İçişleri Bakanlığı’nın kabulü ile Demokrat Parti kurulmuş ve Türkiye’de başarısız Serbest Fırka denemesinden sonra 1946 yılında siyasal muhalefete bir kez daha izin verilmiştir. Bayar’ı İnönü’den randevu istemeye sevk eden neden. İhraç gerekçesi “Menderes ve Köprülü’nün hareket ve faaliyetlerinin. milli egemenlik esaslarının ve parti prensiplerinin güçlenmesine çalışmaktan başka bir şey yapmadık. 29 Eylül 1945’de partiden çıkarılan iki arkadaşıyla birlikte olduğunu ve İzmir milletvekilliğinden istifa ettiğini. 296 297 TOKER.649. kendisinden istenen bu randevuyu hemen vermiştir. Prensiplerden ayrılan biz değiliz. Menderes ve Köprülü’nün partiden ihraç edilmesini Vatan gazetesinde eleştirerek arkadaşlarını savunan Koraltan ’da. Adnan Menderes ve Fuat Köprülü’nün partiden çıkarılması nedeniyle 1 Ekim 1945 tarihinde basında şu demeçleri yayımlanan Refik Koraltan: “Ben ve öteki arkadaşlarım. parti programının tamamlanması ile birlikte Bayar.
Teşkilatlarını kursunlar ve ayrı bir parti olarak mücadeleye girişsinler301” İnönü’nün çok partili bir rejime yönelik bu tür açıklamalarından sonra herkes muhalif vekillerin CHP’den ayrılarak yeni bir parti kuracaklarını düşünürken. Ancak İnönü. BİRAND ve DÜNDAR. Bursa Merinos Fabrikası. CHP’ye ve tek parti yönetimine karşı ilk muhalefet partisi. 1886 Yılında Sivas-Divriği’de doğmuştur. CHP’nin de sonu demek olabilirdi. çok partili yaşama tekrar dönüşün de ilk temsilcisi olmuştur.26. Bu değişimi ya gerçekleştirecek ya da önce dış dünya tarafından yalnızlığa itilecek sonrada iktidarını kaybedecekti. ülkede liberalleşme ve demokratikleşme çabalarının yoğunlaşmasını. 7 Temmuz 1945 tarihinde işadamı Nuri Demirağ tarafından kuruluş dilekçesi verilen Milli Kalkınma Partisi(MKP). 302 MKP Genel Başkanı olan Nuri Demirağ. Çok partili hayata geçmek demek. s. çok partili hayata geçmek. parti içindeki muhalefetin eleştirilerini CHP içinde değil de. a. CHP’ne karşı yeni bir partinin kurulacağı beklentisini de beraberinde getirmişti. Özellikle Cumhurbaşkanı İnönü’nün isteğine rağmen. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası örneklerinden son derece rahatsızdı.Milli Kalkınma Partisi İkinci Dünya Savaşı’nın bitmesiyle birlikte diktatörlüklerin de kesin bir yenilgisi söz konusuydu. Bütün dünyada demokrasi rüzgarı esiyordu.ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE MUHALEFET A. yeni bir parti kurarak yapmalarını şu sözlerle ifade etmiştir: “Bunu parti içinde yapmasınlar. CHP’nin ve TBMM’nin dışında ortaya çıkmıştır. Temmuz başında zengin bir işadamı olan Nuri Demirağ302 300 301 YÜCEL. İzmir Kağıt Fabrikası. Karabük Demir-Çelik Tesisleri. Bu süreçte Cumhurbaşkanı İnönü’nün önünde yalnızca bir yol vardı: Milli Şef rejimini terk edip.Örgütlü Muhalefet İkinci Dünya Savaşı’ndan demokrasi ittifakının zaferle çıkması. Muhalefet görevini yine CHP içinden bir grubun yapması fikri ise İnönü çevresinde taraftar bulmadı300. CHP içinde ve TBMM’nde başlayan siyasal muhalefetin gün geçtikçe kamuoyu ve basında destek bulmasını. Çıksınlar. Cumhurbaşkanı İnönü.81 III. Sivas-Erzurum Demir .40. s.karşımıza geçsinler.
iffetsizlikten. üniversite özerkliği ve Anayasaya aykırı yasaların kaldırılması gibi taleplere hükümetin prensip olarak karşı çıkmayabileceğini bildirdi304. ss. Müslüman şark devletlerinin öğrencileri için İstanbul’da bir ‘Teknik ve Ahlak Üniversitesi’ açılacaktı. Türk Hitler’i diye anılan Cevat Rıfat Atılhan ve Birinci Mecliste İkinci Grubun önderliğini yapmış olan Hüseyin Avni Ulaş’tır.78. tek şartın ise. Nuri Demirağ. İstanbul. kumardan. 1953. s.82 Milli Kalkınma Partisi(MKP) adıyla bir parti kurmak için İstanbul Valiliği’ne başvurdu303. 306 Teknik ve Ahlak Üniversitesi konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz Nuri DEMİRAĞ. MKP. Nitekim partinin ciddiyetsizliği birkaç ay sonra ortaya çıkmış ve parti kurucularından Hüseyin Avni Ulaş ve Cevat Rıfat Atılhan partiden ayrılmışlardır. Bir sanayi ve köycülük programında sahip olan MKP. “31 Mayıs 1953’te Nuri Demirağ’ın MKP Kongresi’ndeki Beyanatı”. . 305 TÖKİN.196. Genel Başkan Demirağ’ın Üsküdar’da gazetecilere verdiği kuzu ziyafetlerinden ötürü. işretten(alkol). 307 UYAR. “Kuzu Partisi”ne çıkmıştı. 1991.14-15. Onlardan altı ay sonrada Yolu Hattı projelerini gerçekleştiren. Uçak Fabrikası ve Pilot Okulunu da kurmuştur. tek dereceli seçim sistemi. seçimlerin tek dereceli yapılmasını. Şaka Matbaası. devletçiliği reddetmekte. eğitimde her şeyin ahlak ve milli gelenekler çerçevesinde olmasını istiyordu. altı çeşit kötülükten yani. Hatta partinin adı.8. s. 304 TİMUR. dış politika alanında da ‘İslam Birliği-Şark Federasyonu’nu gerçekleştirmek istiyordu307. Milli Kalkınma Partisi. 31 Mayıs 1953’te MKP Kongresi’nde bu üniversiteye kabul için din. eğrilikten. Ülke içinde sanayi burjuvazisinin temsilcisi olmayı amaçlayan parti. şahsi çabalarıyla İstanbul’da havaalanı yapan Demirağ. zulümkarlıktan sakınmak olduğunu ifade etmiştir306. cins. tembellikten. halk tarafından gerek programı ve gerekse elemanlarının tutum ve davranışları bakımından doyurucu bulunmamış ve yeterince ciddiye alınmamıştır. mezhep. ancak yeterli devlet desteği görmediği için bir süre sonra uçak fabrikasındaki üretimi durdurdu. 303 MKP’nin diğer kurucu üyeleri. cumhurbaşkanının millet tarafından seçilmesini. Başbakan Şükrü Saraçoğlu bir beyanatla Milli Kalkınma Partisi’nin kurulmasına izin verildiğini. ırk farkı gözetmeksizin herkesin kabul edileceğini. s. Bu nedenle. bir ayan meclisinin kurulmasını ve ekonomide serbest rekabetin esas alınmasını istiyordu305.
b. Hiç olmazsa ben böyle bir jest yapmış olurum’ diyordu311. 1974. özellikle SCF ve TCF denemelerinin başarısızlıklarına dikkat çekiyor ve bir anlamda Bayar’dan teminat alıyordu. Çünkü biz bunu verdiğimiz zaman İçişleri Bakanı götürüp İsmet Paşa’ya gösterecek. 1950.105-125. Ankara. Bu görüşmede İnönü. İçişleri Bakanlığı Yayınları. Mecliste 1 Kasım 1945’de yaptığı konuşmada bu partiyi yok saymış. 310 BAYAR. Celal Bayar’ın bana anlattığına göre. Cumhuriyet Halk Partisi’nin karşısında bir muhalefet partisinin olmadığını belirtmiştir. Demokrat Parti’nin kurulması kararını Menderes ve Köprülü’nün CHP’nden ihraç edikleri günlerde kararlaştırdıklarını ifade etmiştir310. TUNAYA. Celal Bayar diyor ki: ‘Bunu İçişleri Bakanlığı’na vermeden evvel götürüp İsmet Paşa’ya göstereyim. Metin Toker’in anlattığına göre bu buluşmada İnönü-Bayar arasında şu konuşma geçmişti: 308 309 GOLOĞLU.638-645.30. ss. Bu hem iyi bir jest olur. Gerçektende bu parti siyasal yaşamda bir varlık gösterememiştir309. 311 BİRAND ve DÜNDAR. Koraltan ve Köprülü’nün CHP’den ihraç edilmesi ve Celal Bayar’ında önce İzmir milletvekilliğinden sonrasında ise Halk Partisi’nden istifa ettiğini açıklaması artık yeni bir partinin kurulmasının yakın olduğunu işaret ediyordu.83 Genel Başkan Demirağ. Türkiye’de Siyasi Dernekler.402-403. Menderes.37. ss. s. Cumhurbaşkanı İnönü’ den de onay alıyordu. partiden çıkarılmış ancak daha sonra mahkeme kararıyla yeniden genel başkan olmuştur308. . Cumhuriyet Halk Partisi’nin karşısında ilk muhalefet partisi olmasına rağmen Milli Şef İsmet İnönü. Cilt:2. Cumhuriyet tarihinde üçüncü kez çok partili hayata geçildiğini belgeleyen ilk parti olma özelliğini kazanan Milli Kalkınma Partisi. s. MKP konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz.Demokrat Parti Dörtlü takriri veren vekillerden. s. Partinin programı tamamlandıktan sonraki gelişmeleri ise. gazeteci-yazar Metin Toker şöyle anlatıyor: “Hazır olunca program. Nitekim Celal Bayar anılarında. hem de bir zararı yok.” 4 Aralık 1945 günü İnönü-Bayar arasında gerçekleşen görüşmede DP.
Demokrat Parti Tüzük ve Programı.27).(md. ikinci bir yargı kademesinin kurulması istenmektedir. ss. tamam312. Celal Bayar. EROĞUL. özellikle dernek kurma hürriyeti üzerinde ısrar edilmiştir. 1998. Özel teşebbüs ve sermayenin faaliyetinin esas olduğu ifade edilmekte(md. Demokrasinin başlıca vasıtası olarak tek dereceli serbest seçim öngörülmüş ve ayrıca idarenin halkın emrinde ve hizmetinde bulunması gereği ısrarla vurgulanmıştır. Dış politikada ayrılık var mı? Terakkiperverlerde olduğu gibi “İtikadatı diniyeye hürmetkarız” diye bir Hayır Paşam. Partinin Programı şu esaslara dayanmaktaydı: Partinin genel ilkeleri iki kısımda toplanmıştır: Genel Esaslar ve Hükümet işleri.112-113. Türk toplumumun aile ve mülkiyet esaslarına dayandığı belirtilmişti. ss.47) Parti programının 54.O halde. Demokrasi görüşü ise.” Nihayet Demokrat Parti(DP) 7 Ocak 1946’da kuruldu. Bu kısımda.(md. TUNAYA. ilkokul seferberliğiyle uğraşacak madde var mı? . Aynı gün partinin program ve tüzüğü de açıklandı.42) hatta gerektiği takdirde devlet kuruluşlarının özel sektöre devredilebileceği açıklanmaktadır. . 1970. ss. Ziyanı yok. Laikliğin dinsizlik olmadığı var. İstiklal Matbaası.Yok! . Ayrıca DP Programı konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. Programın hükümet işleri bölümünde ise.662-673. Köy Enstitüleri’yle. Ankara. Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından kurulan partinin Genel Başkanlığına Celal Bayar getirildi. 312 313 Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Öncelikle belli başlı insan hak ve hürriyetleri öngörülmüş. ülke kalkınmasının temelinin tarım sektörüne dayandırılacağını vurgulamaktadır313.84 “İnönü programı aldı ve sordu: mısınız? Hayır. partinin ekonomik görüşleri de belirtilmiştir. TOKER. Aslında dışarıdan bakıldığında DP ile CHP programı arasında önemli ve ciddi bir fark bulmak zordu. maddesi ise. 1953. doğrudan doğruya partinin kuruluş gayesi olarak ilan ediliyordu. Adnan Menderes.33-34.
Sina AKŞİN. Ancak muhalefet partisinin hızla örgütlenmeye başlamasına üzerine. 09. Necmettin Sadak ise. kendisinin “muvazaa” partisi(danışıklı parti) olmadığını ve CHP’den farklı bir parti olduğunu anlatmak ve toplumu buna inandırmak oldu. kuruluşundan yalnızca üç ay sonra ise 26 il ve 75 ilçe teşkilatını tamamladı. 317 YÜCEL. Anadolu’nun her köşesinde DP’ye olağanüstü bir ilgi. hiç olmazsa ilk zamanlarda. s. CHP tavanı yerinde dururken. Demokrat Parti kurulduktan bir ay sonra il örgütlerini oluşturmaya başladı. Partinin.52. Halk Partisi’nin altı oku gibi DP’ninde cumhuriyetçi. s. DP’nin ilk zamanlarda karşılaştığı en büyük güçlük.317 Kurulduğu tarihten on bir ay sonra Bayar. “Türkiye Tarihi 4 Çağdaş Türkiye (1908-1980)” içinde Siyasal Tarih (19231950). Demokrat Parti kuruluşundan bir buçuk ay sonra 16 il ve 36 ilçede. programın ilk okuyuşta yarattığı tesirin CHP’nin esaslarından faklı olmadığını. Necmettin SADAK. s. yeni bir devlet sistemi getirmek gibi bir niyetinin olmadığını. Cem Yayınevi.01.85 Karatepe. halkçı. olağanüstü bir kayma söz konusu oldu. daha demokratik ve meclisin üstünlüğüne dayanan bir siyasi rejim öngördüğünü belirtmektedir314.181. yönetime karşı ılımlı eleştirileri ile yumuşak bir muhalefet yürüttü316. 2002. bazen ise istifa eden idare heyetlerinin KARATEPE. Akşam. 316 Cemil KOÇAK.1946’dan aktaran. Etem Menderes 4 Şubat’ta Aydın.16-17. 1997. CHP’nin tutumunda önemli bir değişiklik meydana geldi ve bundan sonra yeni parti sürekli olarak idari baskılardan şikayet etmeye başladı. devletçi ve milliyetçi olduğunu. Demokrat Parti’nin bir milyondan çok üyesi olduğunu ileri sürüyordu. Demokrat Parti’ ye Hoş Geldin Deriz. DP’nin programının. 315 314 . Bununla birlikte DP. Halk Partisi’ninkine göre daha az merkeziyetçi ve bürokratik. Sık sık Halk Partisi ilçe ve köy teşkilatlarının DP’ye katıldığı oluyor.116. CHP. İstanbul. laik. inkılapçı. Türkiye’de Çok Partili Hayatın Açıklamalı Kronolojisi. DP’nin kuruluşunu son derece olumlu karşıladı. sadece hükümet ve yönetim sisteminde yenilik ve düzeltmeler istediğini ifade etmektedir315. CHP tabanı hızla DP’ye akıyordu. AHMAD. yeni partiyi hükümet ve yönetimi denetleyecek yeni bir denetim organı olarak görmek eğilimindeydi. CHP. ss. İlk kurucular kurulu 2 Şubat 1946 günü Samsun’da Emekli Kurmay Albay Avni Özüdoğru başkanlığında kuruldu. Avukat Zihni Velibeşe de 5 Şubat’ta Ankara il teşkilatını kurdular. 1976. İstanbul. Der.
DP’nin kurulmasıyla çok partili bir döneme geçilmişti ancak CHP yine de dizginleri elden bırakma niyetinde değildi. 321 BAYAR. Köylüyü ezen bazı vergiler kaldırıldı. Her fırsatta DP’nin geleceğinin kendi ellerinde olduğunu hissettirmeye çalışıyorlardı319. 1976. Sosyal Demokrat Partisi. Bu gibi durumlarda. Ardından üniversitelere özerklik verildi. Önce öğrencilere örgütlenme hakkı tanındı. s. milletlerarası gruplarla. CHP 2. Demokrat Parti olarak değiştiriliyordu318.324. sınıf esasına dayalı derneklerin kurulabileceği 318 319 KARPAT. AHMAD.86 yerini dolduracak kadar yeterli sayıda Halk Partisi üyeleri bulunamıyordu. CHP’de toplumdaki mevcut olan hoşnutsuzluğu kendisine kanalize etmemesi için bir takım önlemler almaya başladı320.18. hemen şubat ayından başlayarak aldığı bir dizi kararla. duvarın veya kapının üzerindeki Halk Partisi levhası. özelliklede Bulgaristan’daki sosyal demokratlarla ilişkisi olduğu gerekçesiyle 29 Mart 1946’da kapatılmıştır. s. kendisinin Değişmez Başkan sıfatı kaldırıldı323. CHP’nin yapısında çok partili hayata uyum sağlayacak bazı değişiklikler gerçekleştirmekti. s. Aynı zamanda. 320 Şükrü KARATEPE. Darbeler Anayasalar ve Modernleşme. Nitekim. 323 İnönü’nün değişmez başkanlığının 1946 yılındaki 2.Olağanüstü Kurultayı 10 Mayıs 1946’da Ankara’da toplandı. liberalleşme bayrağını DP’nin elinden almak için harekete geçti. 1992. DP’nin hızla teşkilatlanmasını sürdürmesi üzerine. Hükümetin siyasi partileri kapatma yetkisinin bulunması DP tarafında tedirginlik yaratıyordu. iktidarın teşviki ile kurulduğunu ve aynen Serbest Cumhuriyet Fırkası’nda olduğu gibi bir süre sonra kapatılacağı ve o zaman Demokrat Parti’yi destekleyen vatandaşların çok güç bir duruma düşeceği şeklinde propaganda yapmaya başladılar321.Olağanüstü Kurultay’da kaldırılmasına rağmen. Bu kurultayda bizzat İnönü’nün verdiği bir önergeyle. İnönü 1972 yenilgisine kadar seçimler yoluyla CHP Genel Başkanı olmaya devam etmiştir. İstanbul. Cumhuriyet Halk Partisi yöneticileri. Basit suçlar affedildi ve kısıtlamalar gevşetildi. Kurultayın toplanmasından amaç. ülkeyi 23 bölgeye ayırarak her bölgeden sorumlu olacak parti görevlileri tayin etti.206.51. Ancak büyük halk yığınları hızla DP saflarına kayıyordu.37. . 322 BİRAND ve DÜNDAR. Bu liberalleşme politikasının devamında. Demokrat Parti’nin. s. İz Yayıncılık. Bu partililer. İnönü. İşçiler için sigorta güvencesi getirildi322. s.
gerek DP ve gerekse MKP tarafından şiddetle eleştirildi. Kurultaydan önce seçimlerin öne alınması yönünde CHP Meclis Grubu tarafından alınan karar.19. hükümetin DP üzerindeki baskısından ve seçimler konusunda gerekli reformların yapılmamış olmasından şikayet etti327. 1947’den önce olacağı söylenen seçimler konusunda demeç veren Genel Başkan Bayar ise şunları söylüyordu: “Seçimler önümüzdeki seneden evvel de yapılacak olsa bile. s. Erim’in Şalcı Erim diye anılmasına neden olan yazı özetle şöyleydi: “Sosyal bünyede görülen rahatsızlığın 324 325 TİMUR.19. 8 Mayıs 1946 tarihinde açıkladığı bildirisinde. DP’nin belediye seçimlerine katılmayacağını. bütün belediye başkanlıklarını Cumhuriyet Halk Partililer elde etti. Ancak bu durum İnönü’nün ve özellikle de CHP içinde ılımlı eğilimleriyle dikkati çeken Nihat Erim’in de hiçte hoşuna gitmemişti. partisinin güç kazanmasını durdurmaktan başka seçim tarihini öne almanın hiçbir nedenini göremediğini ileri sürüyordu325. s. 1976. seçimlere derhal iştirak edebiliriz326”. iktidar partisi içindeki sertlik yanlılarını harekete geçirdi. gayri resmi olarak kendi seçmenlerine seçime katılmama çağrısında bulundu. Katılımın düşük olması. tek dereceli seçim sistemi ve seçimlere müdahale edilmemesi konusunda düzenlemeler yapılırsa. AHMAD. 326 AHMAD. Muhalefetsiz seçimler sonunda. seçimler normal tarihinde yapılmış olsa bile sadece genel seçime katılacağını ifade ettikten sonra. Bu seçimlerde Demokrat Parti örgütü.69. Menderes. 26 Mayıs’ta yapılan belediye seçimlerine katılmadı. Seçimler konusunda DP ve CHP arasında gerilen ilişkiler Erim’in 30 Mayıs 1946’ da Ulus’ta çıkan yazısı nedeniyle kopma noktasına geldi. DP. .87 kabul edilmiş ve Türk tarihinde ilk kez tek dereceli seçim sistemi onaylanmıştır.28. s. 327 AHMAD. Seçimler konusunda taleplerine olumlu yanıt alamayan DP lideri Bayar. 1992. 1976. Bu arada DP’nin kurulmasıyla hiçbir işlevi kalmamış olan Müstakil Grup’ta kaldırıldı324. s.
yol yapma. ‘Bugün İsmet Paşa iki jandarma gönderir. Aynı zamanda üniversitelere özerklik verildi ve Basın Yasası’nda liberal değişiklikler yapıldı331. s. BİRAND ve DÜNDAR. 331 AHMAD.” DP’nin belediye seçimlerini boykot ederek seçimlere katılmaması. Ulus. Bayar’ın o günlerdeki endişelerini şu sözlerle ifade etmiştir: “Celal Bayar bir seyahatimizde bana dedi ki. ‘bunlar hiçbir şeyden habersiz kimseler’.71. su getirme gibi vaatlerle tanıştı332. 465 sandalyeden CHP 395. DP ve MKP ile diğer bazı yeni kurulmuş küçük partiler katıldı. 330 Görüşmelerde. kabul edilen 4918 Sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu ile tek dereceli seçim sistemi kaldırılmış ancak seçim sistemi çoğunluk sistemi olarak kalmıştır.54. Tehlike karşısında hemen tutumunu değiştirdi ve genel seçimlere katılma kararı aldı329. Seçime CHP. muhalefetin dozunu kaçıranları yine o uyarıyordu. s. yılların tecrübesiyle nerede gaza basılacağını. .” Durumun ciddiyeti anlayan Bayar. birden bire büyük meydan mitingleri. Metin Toker. çok partili demokrasinin kaderinin hala İnönü’nün ağzından çıkacak iki kelimeye bağlı olduğunu biliyordu. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Cumhuriyet tarihimizin ilk çok partili Milletvekili Genel Seçimi 21 Temmuz 1946 günü yapıldı.55.88 giderilmesinin yolu. Nitekim 5 Haziran 1946 tarihinde tek dereceli seçim sistemine geçişi sağlayan seçim kanun kabul edildi330. seçim kampanyası sırasında ilk kez geniş halk mitingleri düzenleyerek yeni siyasal mücadele biçimleri ortaya koydu. s. ayağına kadar gelerek oy isteyen politikacılar. partinin kapısına kilit asar ve kimsenin sesi çıkmaz’ dedi. 332 YÜCEL. Eski seçimlerin durgun ve sessiz havasına alışmış olan milletimiz. CHP’yi yeni demokratik açılımlar yapmaya yöneltti. nerede frene basılacağını çok iyi biliyor. 1976. hürriyetin üzerine bir şal örtmek ve yukarıdan aşağıya bir otorite tesis etmektir328. Bu makale için Bkz. DP. Bu kanunun kabul edilmesinden beş gün sonra CHP Kırklareli Milletvekili Nafi Tuf Kansu’un verdiği önergeyle genel seçimlerin 21 Temmuz 1946 Tarihinde yapılmasına karar verildi.21.” Bayar. gizli oy-açık sayım ilkesi ile seçimin adli denetim altında yapılması gibi muhalefetin bazı talepleri iktidar tarafından reddedilmiştir.40.TİMUR. Seçimler sonunda. DP 66 ve 328 329 YÜCEL. 30 Mayıs 1946. s. s.
” DP’nin kuruluşunun birinci yılında. Kurultayın açılış konuşmasını yapan Celal Bayar. Herkes yılların verdiği hasretle demokrasi adına aklına geleni söyleme imkanı buldu. Remzi Kitabevi. 336 Şevket Süreyya AYDEMİR. Anayasaya aykırı yasaların kaldırılması. 338 Ana Davalar Komisyonu Raporu hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz.. Bağımsızlar: 7 şeklinde bir dağılımın bulunduğunu belirtmektedir. s. Menderes Diyor ki. YÜCEL. Türkiye’de demokratik gösterilerin ilk olarak tarihe geçmeye layık bir toplantısı oldu. halkın dışında ve 333 21 Temmuz 1946 Tarihinde yapılan Milletvekili Genel seçimlerinin sonuçları tartışmalıdır. Demokrasi Yayınları. ss. Örneğin. Kongre boyunca hiçbir delegenin konuşmasına kısıtlama getirilmedi. Demokrat Parti’nin İlk Kongresi’nde kabul edilen Ana Davalar Komisyonu Raporu338.62-64. Şükrü ESİRCİ. 337 AHMAD. 1990. Yücel ise. CHP’yi ve yönetimi seçimlere hile ve baskı karıştırdığı gerekçesi ile suçladı334. 1967. 2002. Bağımsızların ise:7 sandalye kazandığını ifade ederken. temel olarak Celal Bayar’ın Kongreyi açış konuşmasında ele aldığı konular üzerine kurulmuştur. DP taleplerinin yerine getirilmemesi halinde partinin meclisi terk ederek mücadeleyi milletin içinde yürüteceği tehdidi yapılmıştır. İstanbul. 335 BİRAND ve DÜNDAR.39-43. 1976. Akılsızca atılmış ve değiştirilmiş335. Nitekim yıllar sonra CHP Genel Sekreterliği de yapmış olan Kasım Gülek bile 21 Temmuz 1946 Seçimleri’nin hileli olduğu konusunda şunları söylemiştir: “O seçimler dürüst olmadı. DP üzerinde idare baskısının devam ettiği gibi konuları gündeme getirdi337.)Ve o vakit biz bir takım seçim sandıklarını ırmaklarda da bulduk. Ancak seçim sonuçlarının ilanı ile birlikte DP. s. Demokrat Parti Kurultayı.158. devlet başkanlığı ve parti başkanlığının birbirinden ayrılması. Ana Davalar Komisyonu raporu.KOÇAK. ss.45. ss. s. sürekli özgürlük ve demokrasinin ne derece değerli bir şey olduğunu söylüyorlardı336. Biz çalışma sırasında incelediğimiz kaynaklarda en fazla yer alan oylama sonuçlarına yer verdik. s. Raporda. Zira Cumhuriyet tarihinde ilk kez bir siyasal parti..159-163. YEŞİL. DP Birinci Büyük Kongresi 7 Ocak 1947’de 906 delegenin katılımıyla Ankara’da başladı. (. Feroz Ahmad. İstanbul. . DP’nin:65.89 bağımsızlarda 4 üyelik kazandılar333. DP:65. Kürsüye çıkan konuşmacılar. seçim kanunun demokratik ve güvenceli bir hale getirilmesi. siyasal tarihimizde Hürriyet Misakı olarak geçer. Kanım o.183. 465 sandalyeden CHP’nin:390. İhtilalin Mantığı. 334 C.28. CHP:394.
342 TOKER. hürriyet Misakı. . ÇAVDAR. 1985.Millet Partisi İsmet İnönü’nün 12 Temmuz Beyannamesi. İzmir’de yaptığı bir konuşmada. Cumhurbaşkanı İnönü. 341 EROĞUL.26. her iki parti içinde müfritlerin oluşturduğu hiziplerden kaynaklanan sorunlar ortaya çıktı. 1997. kongrede Hürriyet Misakı’nın kabul edilmesini. DP ve CHP arasında bir uzlaşma ortamı yaratmakla beraber.90 üstünde oynanan iktidar oyununa kafa tutuyor ve iktidarı.118-119. kendisine karşı yapılmış bir hakaret saymış ve bu tehditlere hiçbir zaman boyun eğmeyeceğini belirtmiştir. DP içindeki sertlik yanlısı grup. hükümetin Anayasaya aykırı kanunların kaldırılması yönünde gerekli hiçbir adımı atmadığını. 28 Ocak’ta İçişleri Bakanı.238-239. Başbakan Peker ise. 1970. Bu grup. ss. İçişleri Bakanı Şükrü Sökmensüer’in. muhalefetin meclisten çeklime tehdidini boşa çıkarmak için Mareşal ile komünistler arasındaki ilişkiyi ortaya çıkardığını iddia ettikleri bir takım belgeleri Cumhuriyet Halk Partisi Grubu’nda açıkladı342. s. s. Demokrat Parti’nin meclisten çekilme tehdidini. bu konuda İnönü’den daha sert bir tepki göstermiş. CHP’ye karşı çok daha sert bir politika uygulanmasını istemekteydi. özellikle Mareşal Fevzi Çakmak’ın sert tepkisine neden oldu. Bu açıklamadan sonra iktidar ve muhalefet ilişkileri çok daha sert bir hal aldı. ss. Cumhuriyet Halk Partisi ile DP ilişkilerin gerilmesine neden oldu. c.2067. Demokrat Partililere “İstiklal Mahkemeleri Kanunu” nun hala yürürlükte olduğunu hatırlatmıştır341. egemenliğin gerçek sahibi olan halka şikayet etme cesaretini gösteriyordu339. 1990. Demokrat Parti Kurultayı’nın aldığı kararlar özellikle. 12 Temmuz Beyannamesi’nin bir oyalama ve kandırmacadan ibaret olduğunu ifade ederek DP 339 340 KARATEPE. Bunun üzerine Bayar ve İnönü arasında siyasi havayı yumuşatmak amacıyla bir dizi görüşme yapıldı340. “komünist taktiği”olarak nitelendirmesi.
Hatta o kadar ileri gittiler ki. DP’nin bir muvazaa partisi yani danışıklı dövüş partisi olduğunu Bayar’ın da parti kurulurken hükümetten maddi yardım sağladığını bile ileri sürdüler344. 10 Mayıs 1948 Tarihinde Müstakil Demokratlar Grubu’nu oluşturdular. Sakarya Basımevi. 20 Temmuz 1948’de İstanbul Bağımsız Milletvekili Fevzi Çakmak’ın fahri liderliğinde Millet Partisi’ni kurdular.274. 1976. Reşat Aydınlı. adalet. Sadık Aldoğan. 345 Erdoğan TEZİÇ. YÜCEL. Bu muhalifler arasında Yusuf Kemal Tengirşenk. 346 TÖKİN. ss. Ahmet Oğuz. Gerçek Yayınları. Şahin Laçin. Mustafa Kentli. Kenan Öner. Osman Nuri Köni ve Sadık Aldoğan’dır346. s. Millet Partisi’nin programı incelendiğinde. s. Hikmet Bayur.3-4. liberallik ülkülerine ve milliyetçilik esasına bağlı olarak tanımlamaktadır.84. Beş milletvekilinin ihracı kararını benimsemeyen ve ihraç edilen milletvekilleriyle aynı görüşü paylaşan DP genel idare kurulunda bulunan Yusuf Kemal Tengirşenk. parti kendini. 347 Millet Partisi “Program ve Tüzük”. Bunlar. Parti programının 9. s. DP yöneticilerinin tavizkar bir politika izlediklerini düşünmekteydi. Emin Sazak. Enis Akaygen ve Hasan Dinçer istifa ettiler. Osman Bölükbaşı. Diğer bir bölümü ise. MP. 100 Soruda Siyasi Partiler. Enis Akaygen. Anayasa’nın hakiki demokrasiye uymayan hükümlerinin ve bilhassa Cumhuriyet Halk Partisi siyasi umdelerini devletin ana vasıfları haline sokan ikinci maddesinin kaldırılmasını istemekteydi347. Mithat Sakaroğlu ve Osman Nuri Köni’dir345. Sadık Aldoğan ve Ahmet Tahtakılıç önde gelen kişilerdi. Fevzi Çakmak. 1948. Ahmet Tahtakılıç. Necati Erdem. Kenan Önder. Ankara. cumhuriyet. 10 Mayıs 1948 tarihinde parti içi muhalefetten 5 milletvekili ihraç edildi. Partinin kurucuları.118.68. Ahmet Tahtakılıç. Ahmet Oğuz. İstanbul. . maddesinde Türkiye Cumhuriyetinin ana vasıflarından olan milliyetçiliğin partinin de ana prensiplerinden biri olduğu ifade edilmektedir: 343 344 TİMUR. DP içindeki muhalif grup.91 yöneticilerini Hürriyet Misakı’nda ifade edildiği şekilde meclisten çekilmeye davet ediyorlardı343. Hasan Dinçer. DP’den ihraç edilenlerin bir bölümü. Yusuf Kemal Tengirşenk. s. Enver Kök. Kemal Sivrili.
1976. her fırsatta Demokrat Parti ile Cumhuriyet Halk Partisi da devam etmiştir351. bazı vergileri ya kaldıracak yada indirecekti. “Program ve Tüzük”. ‘Ben Türküm’ diyen ve kendisini Türk sayan her insanı Türk olarak kabul eder. Millet Partisi. 1948 ara seçimlerine katılmamış. Bu parti Türkiye Köylü Partisi ile birleşerek. Türklüğün çok eski ve şerefli medeni mazisine ve pek büyük ümitle dolu istikbaline inanır. 352 MP. s. din işlerinin devlet işlerinden ayrı tutulmasını kabul etmekte ve Türkiye’de bulanan muhtelif din ve mezheplere mensup cemaatlerin dini maksatla teşkilat vücuda getirmelerini ve dini vakıfların bu teşkilata devredilmesini savunmaktadır.70. gençlere milli ve dini eğitimin verilmesiyle ahlaki değerlerin yükseleceğini beyan ediyordu349.44. siyasi amaçları için dini kullanabileceği endişesini doğuruyordu350. Türkiye’de Demokrasiye Geçiş (1945-1950). arasında gizli bir anlaşmanın olduğunu iddia ederek. 1960 sonrasında CKMP. Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi adını almıştır. artan sefaletle servet arasında bir denge kuracaklarını ifade ediyorlardı. Alparslan Türkeş’in önderliğinde Milliyetçi Hareket Partisi adı altında varlığını sürdürmüştür. Ocak 1954’de Mahkeme kararıyla kapatılmıştır. Parti. bu tür iddialar 1950 seçimleri öncesine kadar Siyasette önemli bir varlık gösteremeyen MP.” Millet Partililer öncelikle.92 “Parti. YÜCEL.158.4. . Devlet kapitalizmine son verecek. eğitim ve öğretim müesseselerinde milli şuurun kuvvetlenmesine elverişli bir programın tatbikini milli bir vazife bilir. DP’den halkı soğutmaya çalışmış. 350 AHMAD. Din müesseselerine ve milli ananelere hürmetkar olduğunu belirten MP. Partinin ideolojik alanda hiçbir yeni fikir ileri sürememesi. s. MP kapatıldıktan sonra yerine Cumhuriyetçi Millet Partisi kuruldu. Olgaç Yayınları. s. ve okul dışında dahi gençliğin bu imanla yetişmesine çalışmayı lüzumlu sayar348. İstanbul. 14 Mayıs 1950 Seçimleri’nde ise sadece bir milletvekili çıkarabilmiştir352 348 349 Millet Partisi. Serbest girişimin önü açılacaktı. 1977. 351 R. s.Salim BURÇAK.
Bağlam Yayınları. İkinci Meşrutiyet yıllarını hatırlatmaktadır. 1945 yılı ise CHP içinde de muhaliflerin seslerini yükselttikleri bir yıl oldu.34. Bu dönemde kurulan partilerin çoğunun programında yer alan ortak nokta ise. 1999. Bu dönemde parti kurmanın önemli bir koşulu. Emlak ve Serbest Teşebbüs Partisi. Çok partili yaşama geçiş süreci olarak ele aldığımız 1946-950 yılları arasında kurulan küçük partilerden bazıları şunlardır: Sosyal Adalet Partisi. Tan gazetesinde CHP iktidarına yönelik eleştirilerini dozunu gittikçe artıranların gazetecilerin başında Zekeriya-Sabiha Sertel çifti gelmekteydi. 354 C. s. rüşvet ve ihtikar haberleri.iktidara partinin niyetleri konusunda teminat vermekti. Türk Sosyal Demokrat Partisi. İslam Koruma Partisi. 353 . Ankara. İdealist Parti.474.KOÇAK. Yeni bir parti kurmaya yönelen muhalif grup. Öz Demokratlar Partisi. Bu partilerin sayıca çokluğu.93 d. Çalışma Partisi. Dörtlü Takrir’in reddedilmesinden sonra Vatan ve Tan Gazeteleri etrafında toplanıp. B. Serbest Demokrat Parti. Türkiye Sosyalist İşçi Partisi. Toprak. 355 Hürriyet KONGAR. Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi. yolsuzluk. 3 Aralık 1945 günü Tan gazetesinde yayınlanan “Muvafakatin Feryadı” başlıklı yazısında dönemin muhalif basın kuruluşlarının başlattığı demokratikleşme mücadelesi için şunları söylemektedir: 1946-1950 döneminde DP. s. 1996b. CHP hükümetine eleştiriler yöneltmişleridir355. Sabiha Sertel. suiistimal. Ulus Gazetesi (CHP ve Kemalist İlkeler).Örgütsüz Muhalefet a. her gün biraz daha artarak sistemli bir biçimde yer almış ve hükümetin ekonomik politikalarını eleştiren yazılar daha açık ve sık görülmeye başlanmıştır354.Diğer Muhalefet Partileri Yukarıda sözünü ettiğimiz partilerin dışında 1946-1950 yılları arasında bir çok küçük partide kurulmuştur353. Liberal Demokrat Partisi.Basın Savaş sonlarına doğru basında özellikle de Vatan ve Tan gazetelerinde. Çiftçi ve Köylü Partisi. Anayasada yer alan temel hak ve özgürlüklerin uygulamada geçerli kılınması yönündeydi. Milli Kalkınma Partisi ve Millet Partisi’nin dışında yirmiden fazla siyasi parti kurulmuştur.
Aybar.Dr. İstanbul. Halk Partisi’nden. Dikmen Yeniden Çıkarken. ss. halk demokrasisidir” bu ise. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde öğretim üyesi olan Doç. Demokrasinin bütün milletlerde tabii hayat haline gelmesi taraftarıyız. halk inkılabı ve milli kurtuluş çıkışına dayanmaktadır357. 1987. ihtikarın(vurgunculuğun) önlenmesi. halkın mukadderatına hakim olması. “Halk Partisi’nin yüzündeki maskeyi atmasını önermekte ve anayasaya aykırı kanunları değiştirmediklerine ve değiştirmeyeceklerine göre. . sol eğilimli Gün ve Gerçek Dergileri’nde CHP’yi eleştiren yazılar yazdı. Roman Gibi.. Aybar. suiistimallerin. kendini demokrat. 1946’da yedek subaylık görevini yaptığı Kayseri’deki Muhalif Doğruyol Gazetesi’nde. s. ss. apaçık diktatör olsunlar. Aybar.94 “(. “demokrasiye taraftarız. bir 356 357 Sabiha SERTEL. Türk milletinin bütün devlet mekanizmasını kontrolü altına alması için muhalefete geçmiştir356. Dikmen. Faşist tefekkür ve hareketle mücadele edeceğiz” demektedir.” Bu demokrasi mücadelesine İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ertesinde çıkan ve hükümeti şiddetle eleştiren bazı sol eğilimli dergiler de katılmıştır. 21 Temmuz 1945. CHP iktidarına yönelik eleştirilerine ilk olarak 1945 yılında Vatan Gazetesi’nde başladı. Sovyetizm. Dergiye göre. “Apaçık Diktatör Olsunlar” adlı yazısında.304-305. bir nasyonal-sosyalist partisi. fakat gerçekleşebilecek tek şekil değildir. Demokrasi. bari anayasayı şu otoriter kanunlara uydursunlar ve düpedüz. daha sonrada İzmir (Demokrat İzmir) Gazetesinde. Mehmet Ali Aybar’ın Hür ve Zincirli Hürriyet gazeteleridir. 358 Mehmet Ali AYBAR. hakiki manasıyla bir hürriyet ve demokrasinin tahakkuku. Belge Yayınları..)Türk matbuatı içinde bir-iki gazete.. Anti-faşistiz. “20 yüzyılın rehber fikri. Dikmen. 1968. Bu dergilerden birisi olan Dikmen. Sosyalizm (Seçmeler-1945-1967). anti-emperyalist olarak tanımlamıştır.. Dergi. İstanbul.75-78. Sosyalizme dayanan başka hükümet ve idare şekilleri de bulunabilir358” demektedir. Günde yayınlanan “Yeni Dünya” adlı yazısında “(. İkinci Dünya Savaşı sonrasının sol yayınları arasında etkin ve önemli bir yeri olan. sosyalizmin gerçekleşen bir şeklidir. Sayı: 43-1. CHP iktidarını gizli diktatörlükle suçlayan Aybar. anti-faşist.)yeni dünya Sovyet dünyası örneği üzerine kurulmuş bir dünya mı olacaktır? Sorusunu sormakta ve şu yanıtı vermektedir: “zannetmiyorum. Gerçek Yayınları.2. Bağımsızlık. bir faşist partisi.
Arif Oruç’a göre. İzinsiz Muhalefet. özellikle de devletçilik ve halkçılık ilkeleri eleştirilmektedir361. çok partili yaşama geçildikten sonra 1946-47 yıllarında Yarın Gazetesi’ni yeniden yayınlamaya başladı.95 falanjist teşkilatı kadar dürüstlük ve açıklık beklemek. şiddetli zabıta baskısı. Devletin bütün gücünü elinde tutmak gibi büyük bir güce sahip olmanın verdiği çakır keyif hali. bir yazısında CHP’nin zayıf yanlarını ele almış ve tek parti iktidarı olarak CHP’nin hataları ve eksiklikleri üzerinde durmuştur.217. Oruç.Yarın. s. s. 361 UYAR. Yeni Muhalefet. CHP’nin bu duruma düşmesinin nedenleri arasında. Tek parti iktidarına muhalif olan gazetecilerinden birisi de Arif Oruç’tur. Söz konusu dergilerin en önemli özelliği. bazı çıkarcıların CHP’nin adını kötüleyecek tarzdaki aşırı hareket ve yaşayışları. CHP iktidarına ve geçmiş dönemin tek parti yönetimine karşı aldığı sert tavırdır. ancak bugün nahoş bir duruma düştüğünü belirtmektedir. “CHP. sorumluluktan uzak yaşamak demekti. Bunlar nedeniyle CHP zayıf düştüğü gibi. . Meşale. Hepimiz kimlerin ve neyin karşısında olduğumuzu hele bir bilelim” demektedir359. rakipsiz olarak yaşadığı uzun yılların aşındırdığı bir temel üzerinde yaşayabiliyordu. Muhalefet. ülkede mutlak bir hakimiyet kurduğunu. Rakipsiz kalmak. 14. yarını ve yarınları akla bile getirememek gururunu yaratmıştır. hazineyi doldurmak için vergi toplama işlerinde şiddet uygulamak. Daha Ayrıntılı bilgi için bkz. UYAR. diktatörlük olarak tanımlanmakta. Mesuliyet.11. öyle zannediyorum ki hepimizin hakkıdır. Arif Oruç. Birinci Meclis’teki İkinci Grup üyelerinin-Hüseyin Avni Ulaş ve arkadaşları-bazı dergiler çıkarmaya başladıkları görülmektedir. yayın hayatı boyunca CHP iktidarına karşı sert eleştiriler yöneltmiştir. ss.219. halkın gözünde hürriyet düşmanı durumuna düşmüştür360.1946. Yarın. idare ve siyaset aleminde zamanın yıpratıcı ve usandırıcı tesirleri de yer almaktadır. israf. Bu dergilerden bazıları şunlardır. ss. Tek parti yönetimi. CHP’nin 23 yıl boyunca. 359 360 AYBAR.1-3. Arif ORUÇ.” İkinci Dünya Savaşı sonrasında geçilen çok partili ortamda. Sorumsuz ve keyfi tek parti yönetimi şu sakıncaları yaratmıştır: iltimas ve kayırma.85-86. Halk Partisi’nin Zaafı.
96
b.Sivil Toplum Kuruluşları İlk kez tek dereceli ve çok partili seçimin yapıldığı 1946’da-iktidar olamamasına rağmen-Demokrat Parti’nin gösterdiği başarı, muhalefetin sesini daha özgürce yükseltmesine imkan vermiştir. Cumhuriyet Halk Partisi’nin 1946’da hükümete basın üzerinde geçici kapatma yetkisi veren düzenlemede değişiklik yaparak, bu düzenlemeyi kaldırması, açılan yeni bir dönemin habercisidir. İkinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası ortamında etkisiyle, tek partinin baskı362 ve yetersizliklerinden bunalmış bulunan Türkiye’de demokratikleşmeyi ve sivil toplum arayışlarını birden bire yepyeni boyutlara ulaştıran muhalefet, basının nitelik ve nicelikçe hızla gelişmesine yol açmıştır363. 1939’da devlet eliyle kurulan Basın Birliği 1946 yılında dağılmış, yeni gazeteciler cemiyetleri kurulmaya başlanmış, basının kamuoyu oluşturma işlevi üzerindeki devlet baskısı kalktıkça, sol, sağ ve liberal eğilimler yeniden güçlenmeye, partileşmeye başlamıştır. Bir başka ifadeyle, 1946 sonrası dönem, Tanzimat, Meşrutiyet ve tek partili dönemde tohumları atılan, ancak yeterince gelişemeyen demokrasinin, sivil toplumun yeni bir formasyonla biçim kazanmaya başladığı dönemdir. İç ve dış dinamiklerin yarattığı toplumsal hoşnutsuzluktan yararlanmasını bilen muhalefet örgütlenmeye başlamıştır. Bu dönemde milliyetçisinden, İslamcısına, devletçisinden, sosyalistine, 1946-1949 arasında 23 yeni parti kurulmuştur. 1946 seçimlerinden sonra etkin bir muhalefet yürüten DP’nin 1947 yılındaki ilk büyük kongresinde kabul edilen Hürriyet Misakı, içerik olarak toplumsal talepleri yansıtmaktadır. Misak’ta yer alan talepler; “demokrasiye ve anayasaya aykırı yasaların kaldırılması, cumhurbaşkanlığının parti başkanlığından ayrılması, seçimlerin yargı organları tarafından denetlenmesi” dir364. Muhalif görüşlerin açıkça dile getirildiği bir ortamın hayat bulmasıyla birlikte, siyasal partiler ve basın kuruluşlarının yanında, dernekler ve sendikaların da
362
Türkiye’de tek parti döneminde, Takrir-i Sükun Kanunu’ndan itibaren sendikal faaliyetlere fiilen son verilmiş, 1938’de kabul edilen Cemiyetler Kanunu’ da sınıf esasına göre dernek kurulmasını yasaklamıştı. 363 GEVGİLİLİ, s.220. 364 Mete TUNÇAY, Siyasi Gelişmenin Evreleri, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C.7, İletişim Yayınları, 1986, İstanbul, ss.1976-1977.
97
sayı ve çeşitleri artmaya başlamıştır365. Örneğin Tan gazetesi etrafında toplanan Zekeriya Sertel, Cami Baykurt’un öncü olduğu bir grup, 17 Ekim 1946’da Mareşal Fevzi Çakmak başkanlığında İnsan Hakları Derneği’ni kurmuştur366. Rusya’nın Türkiye’den toprak taleplerini gündeme getirdiği bir ortamda kurulan dernek, aşırı solun uyanışı olarak değerlendirilmiş, komünistlikle özdeşleştirilmiştir367. 1947 başında örgütlenen İstanbul Tüccar Derneği, kendisini tüccarın hür ve serbest bir teşekkülü olarak nitelemiştir. Bununla birlikte, bu yeni örgütlenme başından itibaren politik bir anlam kazanmış ve iktisaden güçlü sınıfların CHP’ye yakın kesimiyle DP’ye sempati duyan kesimi birbirine düşmüştür. İstanbul Ticaret Odası, başlangıçta bu yeni örgütlenmeyi önlemeye çalışmış, bunu başaramayınca da, derneğin her konuda kendisine danışması ve hareket etmesini istemiştir. Fakat bu isteğinde de başarılı olamamıştır. Dernek, devletçilik adı altında tüm tek parti uygulamalarına karşı sert bir mücadeleye girişmiş, 1948’de toplanan Türkiye İktisat Kongresi’ni büyük bir başarı olarak nitelemiş ve memleket davaları konusunda karar almanın sadece devlete ve onun memurlarına ait olmadığını beyan etmiştir. Dernek, CHP’ye yakın iş çevreleri tarafından aynen DP’ye yöneltilen suçlamalara maruz kalmıştır368. IV.ÇOK PARTİLİ DÖNEMDE HÜKÜMET-MUHALEFET İLİŞKİLERİ A.Hükümetin Muhalefete Yönelik Baskıları Demokrat Parti’nin kuruluşunun ilk günlerinde Cumhuriyet Halk Partisi, tutum ve davranışlarıyla muhalefetin varlığının kendi rızasına bağlı olduğunu, istediği zaman tekrar eski rejime dönülebileceğini hissettirmeye çalışıyordu. Ancak iktidar partisinin bu tutumunun Demokrat Parti’nin gelişmesini önleyemediği de bir gerçektir. Demokrat Parti’nin hızlı bir şekilde teşkilatlanması üzerine iktidar partisi,
Türkiye’de dernek sayılarına ilişkin olarak rakamlar dikkate alındığında, tek partili dönemden çok partili döneme geçişle birlikte, dernek sayılarının belirgin bir biçimde arttığı görülmektedir. Örneğin, dernek sayıları; 1938’de 205,1946’da 733,1950’de 2011 olmuştur. 366 Dilipak, sol aydınlarında dernek içinde yer almasını, Demokrat Parti’nin geniş cephe taktiğine ve sol aydınları, Cumhuriyet Halk Partisi şemsiyesinden çıkartmaya yönelik bir girişim olduğunu söylemektedir. Bu değerlendirme konusunda daha ayrıntılı bilgi bkz.DİLİPAK, Menderes Dönemi, Beyan Yayınları, İstanbul, 1990, s.115. 367 Çok Partili Döneme geçişle birlikte oluşan sivil toplum konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. Gülsün ERDOĞAN TOSUN, Demokratikleşme Perspektifinden Devlet-Sivil Toplum İlişkisi, Alfa Yayınları, İstanbul, 2001, s.271. 368 TİMUR, ss.132-133.
365
98
Demokrat Parti’nin toplumda mevcut hoşnutsuzluğu kendisine kanalize etmemesi için bir takım önlemler almaya başladı369. Bu gelişmelerin yanında Demokrat Parti’nin hiçbir yasal dayanağa sahip olmadan kurulması ve parti faaliyetlerinin yasal güvence altında Demokrat Partilileri kapatılma korkusuyla olmaması karşı karşıya getiriyordu. 9 Martta
kurulan Sosyal Demokrat Parti’nin yabancı sosyal demokrat partililerle ilişki kurduğu gerekçesiyle kapatılması da,hükümetin istediği zaman siyasi partileri kapatabileceğine bir örnek oluşturdu370. Cumhuriyet Halk Partisi, bu dönemde üç seçenekle karşı kaşıya kalmıştır. Birincisi, biriken tepkiyi desteğe çevirerek halka dönük reformist tedbirler almak, ikincisi, merkeziyetçi yönetimi pekiştirip baskıyı artırmak, üçüncüsü, partiyi muhalefetle rekabet edebilecek bir kitle partisine dönüştürmek. Halk Partisi, önce ilk iki seçeneğin karması olan bir yol izlemiş, daha sonra çok partili rejim kesinlikle benimsenince kitle desteği için rekabet edebilecek bazı politikalar uygulamaya başlamıştır371. Demokrat Parti’nin kuruluşundan kısa bir süre sonra, ülke genelinde hızla çoğalan parti örgütleri ve halkın giderek artan ilgisi, Cumhuriyet Halk Partisi’nin beklemediği gelişmelerdi. Muhalefet partisinin iktidar karşısında giderek güçlenmesi, Cumhuriyet Halk Partisi ileri gelenlerini endişelendiriyordu. Bu nedenle Cumhuriyet Halk Partisi’nin ilk aylarda gösterdiği tavırlar yavaş yavaş değişmeye başladı. Demokrat Parti kurucularından Adnan Menderes iktidarın muhalefet karşısında değişen tavrının nedenlerini bir konuşmasında şöyle dile getiriyordu: “Partimizin ilk kuruluş zamanlarında iktidar partisi yumuşak ve samimi göründü. Kısa bir süre sonra, partimizin yurdun dört bir tarafında yayılmaya ve güçlenmeye başladığı görülünce, bu durum birdenbire değişti. Anlaşılıyor ki, Halk Partisi’nin, kuruluş zamanlarımızdaki oldukça yumuşak ve tahammüllü hareketi,
369 370 371
KARATEPE, 1992, s.206. TOKER, 1970, s.106. İlkay SUNAR, “DP ve Popülarizm”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, İletişim Yayınları, Cilt : 7, İstanbul, 1983, s.2076.
1990.15. CHP’nin yarı resmi bir yayın organı olan Ulus Gazetesi’nde yazan Atay. partinin bir yıkıcı ve intikamcılar hareketi haline geldiğini yazıyordu374. 375 DİLİPAK. 374 Ulus Gazetesi. Baskılara karşı. Muhalefet. bu iddianın Demokrat Parti’yi engellemesinden çok. karşısında ciddi. Bu arada Bayar. Anadolu Ajansı’nın bültenlerinden ve radyodan Demokrat Parti’nin örgütlenmesiyle ilgili haberler kayboldu. hükümetin belediye seçimlerinin öne alınmasına ilişkin verdiği teklife engel olamayınca belediye seçimlerine katılmama kararı aldı. Cumhuriyet Halk Partisi çevrelerinin yaymaya çalıştıkları söylentilere cevap olarak. s. Nitekim. 1990. bazı Demokrat Parti müteşebbislerinin üzerinde baskı oluşturmaya başladılar ancak yinede Demokrat Parti’nin gelişmesini engelleyemiyorlardı. 376 EROĞUL.98. Demokrat Parti’nin Serbest Fırka gibi muvazaalı bir siyasal hareket olmadığını vurguluyor. demokrasinin bir gereği olduğunu vurguluyordu. ss.” Cumhuriyet Halk Partisi. ikinci bir siyasal partinin varlığının milli birliği parçalayıcı bir neden değil. sertlikten yana olan yöneticiler de. iktidar partisini küçülttüğünü ileri sürüyor. 13 Mart 1946’da bir bildiri yayınladı. Bayar. ancak Falih Rıfkı Atay’ın Demokrat Parti’ye yönelik dozajı gittikçe artan hırçın ve sert demeçlerini yayınlıyordu373. Ajans ve radyo. 4 Temmuz 1946 tarihli yazısında DP’nin artık bir siyasi parti olmaktan çıktığını. yasadışı bir tavır olarak reddediyordu375. TOKER. 4 Temmuz 1946. Demokrat Parti baskılar karşısında geri çekilmiyordu. Demokrat Parti bir buçuk ayda 16 il ve 36 ilçede teşkilat kurmuştu.99 partimizin hükümet ve iktidar partisi karşısında bir türlü yetişemeyeceği. s. s. Demokrat Parti’ye geçenlerin sonunun iyi olmayacağı yönündeki tehditleri ise. aldıkları parti kararları ile tepki gösteriyorlardı. şakaya gelmeyen bir muhalefet partisinin olduğunu yavaş yavaş fark etmeye başladığı zaman DP’ye olan bakışı da değişmeye başladı.55-56. gelişemeyeceği ve güçlenemeyeceği düşüncesinden ileri gelmekte imiş372. . 372 373 ESİRCİ. Muhalefet partisinin bu kararı kamuoyu tarafından da olumlu karşılandı376.124. 1970. Cumhuriyet Halk Partisi içinde.
. Jandarma tarafından alınıp karakola götürülenler bile vardı379. Aynı şekilde seçim propagandası için İsmet İnönü’nün radyoda edilmemiştir378. muhalefet çevrelerinde rejimin liberalleşmesine yönelik umutların azalmasına sebep oldu. sayım gizliydi. ss. DP Genel Başkanı Bayar’ın konuşma yönündeki isteği kabul 377 378 AHMAD. s.. Jandarma silahıyla baskı yapıyor. ss.19. Demokrat Parti kurmaylarından Menderes. tayyare hırsızı Bayar’a mı vereceksin? Milli Mücadele Kahramanı Atatürk’ün arkadaşı İnönü’ye mi vereceksin?’ (. s. Ancak CHP.) Ve bu devrede biraz ‘Ne karışıyorsun.KONGAR. sol partileri ve yayın organlarını kapatarak ve pek çok solcuyu da çeşitli cezalara çarptırarak bertaraf etmiştir380. 380 H.54-55.” DP gibi sol kesimde CHP’nin iktidarının otoriter yönetiminden şikayetçiydi. rey açık. 1976. ‘Kime veriyorsun. bu durumun tek parti yönetimini sürdürmek amacıyla oluşturulduğunu ileri sürdü377.. kurulan sendikaların bir çoğunu. ben istediğime veririm’ diyenlere karşı ağır muamele yapılıyordu. konuşmaları yayınlanırken. muhalefetin karşı çıkmasına rağmen öne alınması. 379 BİRAND ve DÜNDAR. CHP’nin 1946 seçimlerinde muhalefete yönelik baskılarını şöyle ifade etmektedir: “Seçim gününde sandıkları dolaştım ben. Kanun gereği. Sıkıyönetim ilan ederek. DP eski milletvekili Esat Budakoğlu. GOLOĞLU.43. Sol muhalif kesim Cemiyetler Kanunu’nun yürürlüğe girmesinden sonra 19 Haziran 1946’da Şefik Hüsnü Deymer’in kurduğu Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi(TSEKP) ile 20 Ekim’de kurulan İnsan Hakları Derneği biçiminde ve diğer kurulan sol partilerle muhalefet hareketini örgütlü olarak ve meşru bir zemin içinde yürütmek istiyordu. seçimlerin iktidar partisi tarafından öne alınmasını sert bir dille eleştirerek.100 1947 Genel Seçimleri’nin iktidar tarafından. bu kesime karşı genelde tavizsiz bir politika izlemiş ve yeni demokratik harekette sol kesime yaşama izni vermemiştir.63-64.
s. demokrasi cephesinin savaşı kazanacağı açık bir şekilde ortaya çıkınca. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü. Türkiye’de bu gelişmelerden etkilenmiştir. Çizelge 3.1944’ten itibaren süresiz) 7. ırkçı ve faşist görüş ve eylemleri eleştirmiş ve hemen bunun arkasından 381 Nilgün GÜRKAN.Tek Parti İktidarının Muhalefet Yanlısı Basın Kuruluşlarına Yönelik Baskıları Türk basını II. 19 Mayıs 1944 tarihinde yaptığı konuşmada. önemli konuları gündeme getirmiş ve bu yüzden de çok defa cezalandırılmıştır. Türkiye’de Demokrasiye Geçişte Basın(1945-1950). 2 kez Sıkıyönetim 4 kez Hükümet 3 kez Sıkıyönetim 5 kez Hükümet 4 kez Sıkıyönetim 1 kez Hükümet 2 kez Sıkıyönetim 4 kez Hükümet 1 kez Hükümet 1 kez Sıkıyönetim 2 kez Sıkıyönetim Kaynak: Cemil KOÇAK. İletişim Yayınları.5 Ay 9 Gün(30.138-139 İkinci Dünya Savaşı’nın son zamanlarında ise.1944’ten itibaren süresiz) 6 Gün 11 Gün 12 Gün 10 Gün Kapatma Sayısı 5 7 9 3 4 2 2 Kapatan Makam 3 kez Hükümet. Almanya-İtalya-Japonya’dan oluşan faşist devletlerin yenilgiye uğratılmasıyla. 1941 yılında Ahmet Emin Yalman’ın “Berraklığa Doğru” adlı yazı dizisi nedeniyle Vatan gazetesi. Matbuat Kanunu’nun 50. .08.09. 1998. İstanbul. 1996b.50.101 B. s.maddesine dayanılarak Bakanlar Kurulu kararı ile 45 gün kapatılmıştır381.Dünya Savaşı yıllarında iktidarın bütün baskılarına rağmen.2 Tek Parti Döneminde Basın Kuruluşlarının Kapatılması Süreleri ve Kapatılma Sayıları Gazete veya Derginin Adı Cumhuriyet Tan Vatan Yeni Sabah Son Posta Vakit Haber Kapatılma Süresi 5 Ay 9 Gün 2 ay 13 gün(12.
Bu yasanın görüşülmesi sırasında mecliste muhalefet ve iktidar milletvekilleri arasında sert tartışmalar oldu. s.B. gazete çıkarma konusunun asgari bazı şartlara bağlanması gerektiği” gibi görüşleri arka arkasına sığdırıyordu. İletişim Yayınları. herkesin gazete çıkaramayacağı.331. 383 Tevfik ÇAVDAR. beyanname vermemiş gazetelerin ise.219’dan aktaran UYAR. tasarının ardındaki gerçek amacı ortaya koyuyordu383. yalan ve insan onuruna saldıran yazıların basın hürriyeti kapsamına alınamayacağı. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Recep Peker. gazete çıkarabilmek için beyanname verme yükümlülüğü gerektiği.102 Almanya ile dostluğu savunan ve ırkçı-turancı görüşleri yaymakla suçlanan gruplar tutuklanmıştır382. T. Türkiye Basını. resmi şahsiyetlerin şeref ve haysiyetine karşı yalan haber yazanlarında beş yıla kadar ağır hapis cezası ile cezalandırılmalarını öngörüyordu. Adalet Partisi. Tasarı aynı gün CHP milletvekillerinin oyları ile kabul edildi384. 1946 seçimleri sonrasında muhalif hareketlere açıkça destek vermiş ve CHP hükümetinin uygulamalarını eleştiren yazılar da daha fazla yer almaya başlamıştır.8.. Sertel.207. Ayrıca. 14 Eylül 1946. D. C:8. Yeni Dünya gazeteleri ile Görüşler dergisinin sattırılmaması. Adnan Menderes ise.2066. Savaş nedeniyle ilan edilmiş olan Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından sıkı bir denetim altına alınan basın. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. devletin anarşiye karşı savunulması gerektiği. C. mecliste tasarıyı savunurken. C. s. Halk Partisi’nin özel toplantılar yaparak muhalif basına karşı mücadele edilmesi yönünde kararlar alındığını. İstanbul. Tasarı da yer alan hükümlere göre. “Devletin. Bunun üzerine Peker Hükümeti yürürlükteki Basın Kanunu’nu değiştirerek basını denetim altına almak için çalışmalara başlamıştır. yaptığı konuşmada. 382 . s. en büyük mülki amir tarafından kapatılabileceği hükmü yer almaktaydı.1. devlet menfaatlerini korumak amacı ile. T. İletişim Yayınları. devlet memurlarına. Basın Kanunu’nun değiştirilmesi konusundaki Meclis tartışmaları için bkz.M.M. 384 EKİNCİ. gazete ve dergi sahibi olanların sui şöhret taşıyamayacakları.D. 1985. bayilere Tan. hükümete muhalif gazetelerin dize getirilmek istendiğini söyleyerek.1. insanın bildiği en yüksek örgütlenme biçimi olduğu. öğrencilere bu gazetelerin Ali GEVGİLİLİ. s.
Olay sonrasında Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından yapılan açıklamada. 1974. s. s. s.15. Zekeriya Sertel. 391 GÜRKAN. 387 Hüseyin Cahit YALÇIN. Vatan ve Tan gazetelerinde hükümeti eleştiren yazılar yazmaya başlaması bardağı taşıran son damla olmuştur386. Saldırı sonucunda Tan Gazetesi’nin yayın hayatı sona erdi.103 okutulmaması hakkında şifahi ve tahriri emirler verildiğini söylemektedir385. 407-408. Olayları yönlendiren CHP yöneticisi ise. baskı makinalarını tahrip etti. AHMAD. Tan Olayları’nı. 3 Aralık 1945 Tarihinde CHP’li Hüseyin Cahit Yalçın’ın “Kalkın Ey Ehli Vatan387” adlı eylem çağrısı niteliği taşıyan yazısının yayınlandığı gün. ss. ayrıca olaydan üç ay sonra. ss. ss.407.304-306.” Timur. dönemin Başbakanı’nın şu sözlerinden de anlaşılmaktadır: “Yalnız iki tane fena kokan gazete vardı. SERTEL. ‘öğrencilerin olayı önlemeye çalışan polisi dinlemeyerek suç işledikleri ve derhal kovuşturmanın başlatıldığı. grup. 390 Mehmet Nuri İNUĞUR. Onları susturduk. Türk Basın Tarihi(1919-1989).206. 388 Sertel’e göre. CHP İstanbul Müfettişi Alaettin Tiritoğlu’idi388. Tan ve Vatan gazetelerinin bu dönemdeki yazılarının hükümete verdiği rahatsızlık. Tan gazetesinin tahrip edilmesi emri ilk olarak Başbakan Saraçoğlu tarafından verilmiştir. Özellikle Dörtlü Takrir’in verilmesinden sonra muhalif gruptan Menderes. 386 385 .62-63.12 1945. “Kalkın Ey Ehli Vatan”. Bunda Saraçoğlu Hükümeti’nin iki amacı vardı. önce Tan gazetesinin matbaasına saldırarak. 1974. GOLOĞLU. Halk Partisi’ne karşı muhalefete geçen Celal Bayar grubununun ilerici kuvvetlerle işbirliği yapmasını önlemek ikincisi de. Sabiha Sertel ve Cami Baykurt hakkında TBMM ve hükümetin manevi şahsiyetini tezyif ve tahrir suçlamasıyla dava açılmıştır390. Nitekim. daha sonra da solcu olarak bilinen La Turquie ve Yeni Dünya gazeteleri ile Gün ve Görüşler dergileriyle Berrak ve ABC Kitabevleri’ne saldırdı. SERTEL. muhalefeti kontrol altında tutmak için baskı ve terör yöntemlerine SERTEL. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları No:37. bir grup üniversite gençliği.314. 1992. 1976. Köprülü ve Karaosmanoğlu gibi CHP’li muhaliflerin.301. İstanbul. s. bu tür olaylara müsamaha gösterilmeyeceği ve bu gibi toplantıların yasak edildiği’ ifade ediliyordu389. Tanin. çok partili hayatı çeşitli zorluklar altında kabul eden siyasi iktidarın. birincisi. s. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. mesele kalmadı artık391. Amerika’ya karşı memlekette komünistlerle mücadele edildiğini göstermek suretiyle yardım sağlamak. 389 GOLOĞLU. 03.
Recep Peker Hükümeti Dönemi Hükümeti kurma görevinin Recep Peker’e verilmesi DP’yi endişelendirirken. Mareşal Fevzi Çakmak 59 oy almıştır.Mecliste Hükümet-Muhalefet İlişkileri 21 Temmuz 1946 Seçimleri sonucunda TBMM’ndeki 465 sandalyeden CHP 395. 21 Temmuz 1946 seçimlerini protesto etmişlerdir. İsmet Paşa 388 oy alırken. C. 394 5 Ağustos’ta açılan TBMM. hükümet programını meclise getirir getirmez. KARPAT. 1991. TBMM Başkanlığı’na da CHP’nin adayı olan Kazım Karabekir getirildi395. programın aynı günde görüşülüp kabul edilmesinde ısrar ediyordu. Ancak Demokrat Partililer İnönü yemin etmek için geldiğinde ayağa kalkmayarak. İnönü.149. s.57. Demokrat Partililerin bu davranışları uzun ve sert tartışmaları da beraberinde getirmiştir396.148. a. Aynı şekilde Karpat ise. 397 KARPAT. Türkiye’de demokrasinin başlangıcının bir korku ve endişe bulutu ile kaplandığını. Meclis toplantısının ilk günü. . Peker’in hükümeti kurmakla görevlendirilmesi. Recep Peker. Türk demokrasi tarihinde bir ilke de imza atmıştır. Sekizinci Dönem TBMM 5 Ağustos 1946 tarihinde toplanmıştır. partiler arasındaki gerginliği daha da artıran yeni ve önemli bir aşama oldu. Başvekillik görevini Saraçoğlu’na değil de otoriter kişiliği ile tanınan Recep Peker’e verdi. Recep Peker. s. Böylece İnönü yeniden cumhurbaşkanlığına seçildi394. CHP Cumhurbaşkanlığına İnönü’yü. 395 YÜCEL. s.113. Böylece CHP dört yıl daha iktidarda kalmayı garantilemiştir. s. DP ise.135. Halk Partililerle Demokratlar arasında ilk çatışma baş gösterdi.104 başvurmaktan çekinmediği şeklinde yorumlamaktadır392. CHP içinde uzun zamandır muhalefete karşı sert önlemler alınmadığından yakınan aşırı grubu memnun etmiştir397. gerektiğinde hükümetin beğenmediği bir muhalefet hareketini kanun dışı kuvvet kullanarak da susturabileceğini ifade etmiştir393. Bu Cumhurbaşkanlığı seçiminde ilk defa iki Cumhurbaşkanı adayı gösterilmiştir. 396 FERSOY. s. Genelkurmay Eski Başkanı Fevzi Çakmak’ı aday gösterdi. Muhalefet 392 393 TİMUR. DP 66 ve bağımsızlarda 4 üyelik kazanmıştı.
s.Vatan. O da tek parti hükümeti konuşma hürriyetine asla hürmet etmiyor399” demektedir. itirazlarına karşılık beş sandalye kaybetti400. siyasi tarihimize “7 Eylül Kararları” diye geçen liberal kararlar alındı. İsmail CEM. Meclis açılmadan önce seçim sonuçları üzerine CHP ile yaptığı gizli görüşmeden bir sonuç alamayınca Meclis açılır açılmaz itirazlarını gündeme getirdi. İstanbul. isabetsiz ekonomik tedbirlerle işe başlamış oldu. s. 1976. daha yeni bir ayını doldurmuştu ki.80’e düşürülmüştür. Türk Lirası’nın değeri düşürüldü401.105 ise her zaman olduğu gibi işin aceleye getirilerek DP’ye söz hakkının bile tanınmadığını iddia ediyordu398. 399 398 . DP. KARPAT.25 403 7 Eylül Kararları’nın CHP iktidarına yakın olan kimselere daha önceden bildirildiği ve bu şahıslara açıktan milyonlar kazandırılarak bunun üzerinden komisyon alındığı söylentileri o dönemde ayyuka çıkmıştır.377-379. 400 YEŞİL. Türkiye Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1946 tarihinde toplanır toplanmaz. altının satışı serbest bırakıldı402. Peker Hükümeti. İthalattaki bazı sınırlamalar kaldırıldı. “Mecliste Tartışmalar”.151. İktidar ise. 1. 36 vilayette yapılmış olan seçimlerin tamamına itiraz ederken. 1995. 402 AHMAD. Meclise girmiş CHP’li 27 üyenin mazbatalarının iptalini istedi. muhalifleri hükümetin ekonomik siyasetini baltalamakla suçladı404. 15 Ağustos 1946. DP milletvekili Refik Koraltan bu konuda: “Daha ilk günden bu şekilde kurulmuş olan bir hükümetin programı hakkında muhaliflere konuşmak fırsatı verilmez ise demokratik ilerleme vaadedenler için bu güzel bir başlangıç olur mu? Bu hareket maalesef şu manayı ortaya koymaktadır. Türkiye’de Geri Kalmışlığın Tarihi. DP’nin üzerinde en önemli konu seçim sonuçları idi.149. Böylece Recep Peker Hükümeti. 404 KARPAT. ss. Bu durum. Demokratlar 7 Eylül Kararları’nı tenkit eden bir önerge verdiler.30 TL’dan 2. Bu konuda bkz. İtirazları incelemek üzere kurulan Tutanakları İnceleme Komisyonu’nun çalışmaları da bir netice vermedi ama Meclis’te seçim mazbatlarının görüşülmesinde DP. hükümetin itibarını düşürerek halkı muhalefete daha da yaklaştırdı403. s. Cem/Kültür Yayınları. s.6 oranında düşürülerek.79. 401 7 Eylül Kararları sonunda Türk Lirası’nın değeri ABD Doları karşısında %53.
İnönü. DP’liler ve hatta bazı CHP’li vekiller tarafından değişiklik ile zaten dar kapsamlı olan Matbuat Kanunu kullanılarak muhalefetin baskı altına alınmak istendiği öne sürüldüyse de. s. psikopat bir ruhun ifadesi”olarak tanımlayınca. . Demokrat Partililer bu boykotlarını dokuz gün boyunca sürdürdüler. 405 Matbuat Kanunu 25 Temmuz 1931’de kabul edilmiştir. İnönü’nün yatıştırma hareketiyle Başbakan Peker’in konumu zayıflamıştı409. Bu sözle birlikte DP’liler Meclise geri döndüler. tasarı CHP’nin oyları ile kabul edildi406. hükümet tarafından mutlak olarak baskı altına alınmıştır. Milli Mücadele Cumhuriyet. kötü olan mevcut ekonomik durumla baş edebilmek için gerekli mali ve ekonomik tedbirlerin alınmadığını belirtmiş. İnönü Devri ve Matbuat. Tasarıya göre. DP Meclis Grubu Meclisi terk etti408. Türkiye Fikir Ajansı. 1976. Ankara. Ne var ki. 1956.35. bu işe müdahale ederek.28. bu kötü ekonomik durumun sorumlusu olarak da askeri masrafların ağırlığını ileri sürmüştü407. 409 AHMAD. ss. Nurettin GÜZ. Bakanlar Kurulu’na. 1992. 1993.81-82. Adnan Menderes. bütçenin şeffaf olmadığı. 407 KARPAT. Refik KORKUD. Celal Bayar’ı davet edip. Bu madde ile basın. 408 AHMAD. 151-152. Serbest Cumhuriyet Fırkası Sonrası Basında Muhalefet Ve 1931 Matbuat Kanunu. Bunun üzerine kürsüye gelen Recep Peker. gelecekte böyle olayların tekrarlanmayacağı güvencesini verdi. maddesidir.Mecliste Psikopat Olayı ve Hükümet-Muhalefet İlişkilerinin Bozulması 18 Aralık Bütçe Görüşmeleri partiler arasında zaten mevcut olan gergin havayı daha da artırdı. Bu kanunun en önemli maddesi. s. Menderes’in sözlerini “Hastalıklı. 406 YEŞİL. 1.106 Partiler arasındaki diğer önemli bir çatışma ise. İletişim Fakültesi Yayınları No: 11. Beyanname vermeyen gazeteler hakkında en büyük mülki amire gazete kapatma yetkisi veriliyordu. Bu kanun hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. Bunun üzerine Cumhurbaşkanı İnönü. Matbuat Kanunu’nda405 yapılmak istenen değişiklik nedeni ile oldu. Gazi Üniversitesi Yayınları No: 184. Tasarıda ayrıca şahısların şeref ve haysiyetleri konusunda suizanı davet edecek yazı yazanlara da beş yıla kadar ağır hapis cezası getiriliyordu. ss. konuşarak sorunu çözümledi. ülkenin genel politikasına dokunacak yayınlardan dolayı gazete kapatma yetkisi veren 50. Ankara. gazete ve dergi sahibi olan bir kimsenin suişöhrete haiz olamayacağı belirtilmekte ve gazete çıkarabilmek için de beyanname verme mecburiyeti getirilmekteydi.
Cumhurbaşkanı İnönü’nün Hükümet-Muhalefet İlişkilerini Düzeltme Çabaları ve 12 Temmuz Beyannamesi Demokrat Parti Kongresi’nden sonra. acil olan taleplerini ise şöyle sıraladı: kişi hak ve özgürlüklerini kısıtlayan ve aslında anayasaya da aykırı olan tüm Anayasaya aykırı yasaların değiştirilmesi. yönetimce halen uygulanmakta olan politikayı savunan ve ılımlı muhalefet anlayışını temsil eden kanattı. Taraflardan biri.61. Uzlaştırıcı bir girişim olmazsa çok partili hayat denemesi başarısızlıkla sonuçlanabilirdi. yönetimin ılımlı muhalefet anlayışını eleştiriyor ve sert davranılmasını talep ediyordu. diğer taraf ise. hükümet başkanı ile muhalefet lideri Bayar’ı Çankaya Köşkünde bir araya getirdi. son ayların olayları hakkında genel değerlendirmeler yaptıktan sonra hükümetin muhalefete kaşı tarafsız davranmadığından şikayet etti. 1. 7 Ocak 1947’de Ankara’da toplandı. Söz konusu görüşmelerde muhalefet temsilcileri.Büyük Kongresi. . YÜCEL. kongrede sertlik yanlıları ile ılımlı kanat arasında bir anlaşma sağlandı ve “Hürriyet Misakı”adı verilen bildiri kabul edildi. otoriter bir kişi olan Recep Peker ile muhalefet arasında bir yumuşamanın sağlanabilmesi için bir arabuluculuk görevi üstlendi. s. s.107 DP. oy güvenliğini temin edecek yeni bir seçim yasasını getirilmesi ve cumhurbaşkanlığı ile parti başkanlığının ayrılması410. bu talepler yerine getirilmediği takdirde ise DP’nin meclisten çekilip çekilmeyeceği kararının Genel İdare Kurulu’na ait olduğu ifade edilmiştir411. 2. Ancak komisyonunun çalışmaları sırasında parti içinde iki farklı anlayışın bulunduğu da ortaya çıktı. Cumhurbaşkanı İnönü. Bu arada iktidar ve muhalefet in ileri gelenleri ile bir dizi görüşme yapıldı. hükümet memurlarının ve idare 410 411 KARPAT. Bununla birlikte. muhalefet ile iktidar arasındaki sert mücadele giderek rejimi tıkayacak bir düzeye erişmişti.156. Hürriyet Misakı ile Bayar’ın konuşmasında ifade ettiği demokratik açılımların gerçekleştirilmesinin sağlanması konusunda meclis grubu görevlendirilmiş. Kongrede bir konuşma yapan DP Genel Başkanı Celal Bayar. Konuşmasında. Bu doğrultuda 10 Mayıs’ta İnönü. Kongrede Bayar’ın ortaya koyduğu ana sorunların görüşülmesi ve bu konuda bir karara varılması için özel bir komisyon kuruldu.
Ancak komisyonunun aldığı kararlara göre. Ayın Tarihi. .KOÇAK.95. radyodan diğer siyasi partilerin de yararlanması gibi yeni düzenlemelerin yapılması idi. DP’nin yasadışı yöntemlere başvurduğu ve ihtilalci bir parti olduğu yönündeki suçlamaları reddetmiştir. 415 12 Temmuz Beyannamesi’nin tam metni için bkz. Bu nedenle endişe bir kat daha arttı ve bunalım doruğa ulaştı413. İnönü. ss. Bayar’ın iddialarının aksini savunmuştur. Ana Davalar Komisyonu’nun aldığı kararlara uygundu. 17 Haziranda İnönü Bayar ile bir görüşme daha yapmıştır. Bayar ve Peker’i birlikte davet etmiş ve ortak bir görüşme yapmıştır. TBMM açıldıktan sonra iktidar-muhalefet arasındaki ilişkilerin düzeleceğinden ümitli olduğunu söylemiştir414.185. s. idare mekanizması karşısında eşit 412 413 KARPAT. İskan Kanunu gibi Anayasaya aykırı kanunların kaldırılması. KARPAT.15-16. Cumhurbaşkanı. s. 416 YEŞİL. Polis Vazife ve Salahiyetleri Kanunu. Cumhurbaşkanı İnönü’nün ağzından yayınlanan bildiri.108 amirlerinin muhalefete yönelik baskılarından şikayet ettiler ve bu baskıların ortadan kaldırılmasını istediler412. İnönü ile yaptığı görüşme sonrasında. ESİRCİ.99-102. bir gece önce radyolarda okunan fakat gazetelerde yayınlandığı tarihe atfen Türk demokrasi tarihine 12 Temmuz Beyannamesi415 olarak geçen beyanname yayınlandı416. Başbakan Peker de. s. tasarılar reddedildiği taktirde. EROĞUL. Peker ise. Temmuz 1947. ss.164-166. 1998. genel idare kuruluna grubu meclisten çekme yetkisi veriliyordu. Bu yasanın amacı. Bu görüşme sonrasında Bayar.57. siyasal partilerin. muhalefet lideri Bayar’ı çağırarak bir görüşme yaptı. “Hükümet reisi ve muhalefet lideri ile son günlerde memleketin iç durumu üzerindeki konuşmalarım ve bu hususta kanaatlerimi ve fikirlerimi söylemek zamanı gelmiştir” diye başlıyordu.163. Bayar. 414 C. s. İnönü’nün parti liderleriyle yapmış olduğu görüşmelerin bir neticesi olarak. bu görüşmelerden memnun olduğunu ifade etmiştir. 7 Haziran 1947’de Cumhurbaşkanı İnönü. 2002. Bu tasarıların getirilmesi. ss. 14 Haziranda ise. Bu arada Demokrat Parti Grubu meclise yeni bir yasa teklifi sundu.
parlamentoya karşı sorumlu olması nedeniyle. . s. ikna etme.2067. Bu nedenle Başbakan Recep Peker. Demokratikleşemeyen Türkiye. Buna karşılık Demokrat Parti örgütünün. İstanbul. s. onunla görüşmeler yapma. Mete TUNÇAY. s. Demokrat Parti’nin 12 Temmuz Beyannamesi’ne karşı tutumu farklı olmuştur. Peker’in beklentilerine destek vermemiştir419. iktidara sürekli olarak karşı çıkmak yerine. Bu bildirgede temel olarak. beyannamenin her iki taraf üzerinde yumuşatıcı etkileri olmuştur. s. 1999. Cumhurbaşkanı olarak her iki partiyi de tarafsız bir şekilde koruyacağını söyleyen İnönü. Ancak. İstanbul. 1983. 12 Temmuz Beyannamesi’ni ilginç bir şekilde demokrasiye ve 1924 Anayasası’na aykırı bularak eleştirmiş.445. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. 421 TURGUT.50. Demokrat Parti. Bu bildiri ile İnönü. beyannamenin partinin manevi şahsiyetine mal edildiğini söylemiştir. Muhalefet. 1924 Anayasası’na göre. aynı zamanda bunların ihtilalci metotlarla çalışmaları gerektiğini dile getiriyordu417. ss.265. kendisini 12 Temmuz Beyannamesi ile bağlı saymadığını söylemiştir420. 420 TİMUR. Ancak her şeye rağmen. C: 8. hükümet istifasına yol açmıştır421. hatta bazı iktidar partisi üyelerini kendi tarafına çekme gibi yeni taktiklere başvurmuştur. 1970. 417 418 TOKER. İşaret Yayınları. siyasi partilerin Türk demokrasisinin vazgeçilmez unsurları olduğu ve gelinen noktadan geri dönülemeyeceğinin özellikle iktidar tarafından anlaşılması gerektiği belirtiliyordu. 1986. muhalefetin varlığına tahammül etmeyi ve onunla bir arada yaşamayı kabul ediyordu418. 419 Davut DURSUN.109 olduklarını ilan ediyor. Bayar. bu da sürekli olmamış. İletişim Yayınları. beyannamenin iktidar partisi ile bir uzlaşmayı sağlayacak olması nedeni ile bu girişimi desteklemediği söylenebilir. Başbakan Recep Peker’in ihtilâlci bir parti olmakla suçladığı DP’yi savunarak muhalefet partisinin yasal çerçevede hareket ettiğini ve CHP ile aynı şartlarda çalışmasına izin verilmesi gerektiğini belirtiyordu.78-79. Böylece iktidar. Merkezde beyanname desteklenmiş. başbakanın cumhurbaşkanına değil de. gensoru silahının da kullanıldığı hükümeti yıpratma girişimleri.
44. Hükümetin programında. Özellikle. Bu istifadan sonra. 8.Dönem. 423 TBMM Tutanak Dergisi. CHP milletvekili iken istifa ederek DP’ye geçen Manisa Milletvekili Yunus Muammer Alakant.Hasan Saka Hükümeti Dönemi Recep Peker. 425 AHMAD. 12 Temmuz Beyannamesi sonrasında büyük prestij kaybına uğramış ve istifa etmek zorunda kalmıştır422. Yine bu günlerde meclise gelen milletvekili ödeneklerinin arttırılması konusu da DP muhalefetine takılmıştır. 426 AHMAD. CHP’liler tarafından kabul edilen önerge sonrasında yapılan güven oylamasında 34 milletvekilinin aleyhte oy vermesine karşılık CHP çoğunluğunun güvenoyu vermesiyle önerge reddedildi426. s. Siyasi tarihimize 35’ler Grubu olarak geçen bu muhalif vekiller. 1949 yılı bütçe görüşmelerinde. “siyasi partilerin çoğunlukta veya azınlıkta. . hükümeti kurmakla görevlendirildi. 424 EROĞUL. Aslında. Kasım ayında Meclis açılır açılmaz muhalif milletvekilleri. Bu gelişmeler neticesinde Bayar.110 b. CHP yapılması 422 12 Temmuz Beyannamesi’nden sonra İnönü ile ters düşen Başbakan Peker’e. ülkedeki kötü ekonomik durum ve şeker fiyatlarındaki aşırı yükselme ile ilgili bir gensoru önergesi verdi. DP. Halkevlerine aktarılan bütçe ödeneğinin çıkarılmasını talep etmiş bu nedenle de CHP’lilerle DP’liler bir kez daha karşı karşıya gelmiştir. 26 Ağustos 1947 tarihinde CHP Meclis grubunda yapılan güven oylamasında 303 milletvekili olumlu oy verirken. artık muhalefete karşı sert iktidar politikalarının da sona erdiğini göstermektedir. 12 Temmuz Beyannamesi’nin getirdiği sükunet ortamı. 1976. ılımlı ve liberal bir yapıya sahip olarak bilinen Hasan Saka. DP’nin ara seçimlere katılmayacağını bildirdi425. “Normal bir seçim için kanunun yeniden düzenlenmesinin gerekli olduğunu” ifade ederek. C:6. s. hükümetin Ağustos 1948’de meclise getirdiği yeni seçim kanunu nedeniyle yeniden bozuldu.672. muhalefete yönelik olumlu olarak nitelendirilebilecek ifadeler mevcuttu. s. yeni seçim kanuna ilişkin bu düzenlemeleri yetersiz bulduğunu beyan ederek.48. 1998. iktidarda yahut muhalefette devlet idare mekanizması karşısında farklı muamele görmemeleri ve muhalefetin müsait bir çalışma imkanı bulmasının sağlanmasını CHP Hükümeti’nin girişilen hayatın doğal bir sonucu olarak saydığı” belirtilmektedir423. s. seçimlerde yargı denetiminin şart olduğunu ifade etti424. 35 milletvekili ret oyu vermiştir.69. 1976.
Müstakil Grup Beyannamesi. Günaltay.32. DP’nin nasıl bir yol izleyeceği parti içinde sert tartışmalara neden olmuştur. KARPAT. Ancak CHP’li bazı aşırılar. Fark 153 lira gibi küçük bir rakamdır. “Demokrat Parti Kurucuları Bu Davanın Adamı Değildirler”. onun Kemalizme sırt dönebileceğine bile inanıyorlardı431.. Hatta DP Milletvekili İsmail Silivrili. s.” Ocak 1949’da CHP ve DP’liler arasında din eğitimi konusunda ateşli tartışmalar yaşanmıştır. s.e. A. s. 1976. s. lehte oy kullanıp zamları almanın daha namuslu bir davranış olduğunu” beyan etmiştir. 1974. s.201. Meclis tatilde olduğu için seyahatte olan Bayar dönünce zam konusu parti divanında görüşülmüş ve DP’nin bu zam teklifine kırmızı oy vermek suretiyle muhalefet edeceği ifade edilmiştir428. ele geçen miktar ise 560 liradır.42 427 . ılımlı dengeli ve dindar bir kişi olarak bilinmekteydi. 429 GOLOĞLU. 1992. 428 Milletvekili ödeneklerinin artırılması konusunda. Hasan Saka Hükümeti. Memurlarımız bunu politika dışında görecek kadar olgundur429. c.Şemsettin Günaltay Hükümeti Dönemi Saka Hükümeti’nin istifası üzerine yerine 16 Ocak 1949 tarihinde Şemsettin Günaltay Hükümeti kuruldu.50.32.g. ekonomik konularda çözüm üretememesi nedeniyle ekonominin giderek bozulması ve CHP içindeki muhalefet gruplarında eleştirileri neticesinde 19 Ocak 1949’da istifa etti. uzmanlar tarafından hazırlanacak bir programına göre hareket edilmesi gerektiğini ifade etmişlerdir430.111 düşünülen zam teklifini DP Grup Başkan Vekili Fuat Köprülü’ye ilettiği zaman olumlu yanıt almış ve teklife bazı DP milletvekilleri de imza koymuştu427. 20 Haziran 1949. Şayet zam yapılır ise 1150 lira olacak ve ele 725 lira geçecektir. DP’liler bu konunun siyaset üstü olduğunu ifade ederek. 431 AHMAD. s. 430 AHMAD. CHP siyasal nedenlerden olayı bu konuda ileri sürülen istemleri yerine getirme eğilimindeyken. Konu meclise geldiği zaman CHP milletvekili Fikri Düşünsel zam konusundaki düşüncelerini şöyle ifade ediyordu: “Milletvekili aylığı şu anda 875 lira. “aleyhte oy kullanarak zamları almaktansa.187.
eşit ve gizli oyla 432 433 TİMUR. ekonomik yönden ise liberal olarak nitelendirilebilecek özelliklere sahipti. Bu memlekette Müslümanlara namazlarını öğretmek. 9 oy alarak 69 milletvekili. özel sermayenin gireceği teşebbüsleri teşvik etmek ve kolaylaştırmak hükümetin başlıca şiarı olacaktır denilmekte ve laiklik konusunda ise diğer CHP hükümetlerine göre bir yumuşama görülmektedir. genel.” Hükümetin. Din öğretiminin ihtiyari olması esasına sadık kalarak.125. laik kesim arasında tepki uyandırırken. “Bütün diğer hürriyetler gibi vatandaşın vicdan hürriyetini de mukaddes sayarız. Bu memlekette. kuruluşundan beri partinin temel ideolojisi olarak yürüttüğü laiklik ilkesinden kısmı bir ayrılış görülmektedir. 1976. . hükümetin kurulmasından hemen sonra hazırlanmaya başlanan yeni seçim yasası oldu. Dokuz sandalyeyi de bağımsız adaylar kazanmıştır. “1950 seçimlerinin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde yapılması için gerekli tedbirlerin alınacağı belirtilmiştir432”. Millet Partisi ise sadece bir milletvekili çıkarabilmiştir. Hükümet programında. 435 Günaltay Hükümeti’yle birlikte CHP. Programda ayrıca. vatandaşların çocuklarına din bilgisi vermek hakkını kullanmaları için gereken imkanları hazırlayacağız434.120-121. s. Program.112 Günaltay Hükümeti’nin programı mecliste okunarak kabul edildi.” Günaltay Hükümeti’nin en önemli girişimi ise.1946 Tarihli Seçim Kanunu’na göre yapılmıştır. ss. Günaltay hükümetinin en önemi icraatlarından birisi de demokrasinin önünde bir engel olarak duran İstiklal Mahkemeleri’nin kaldırılması olmuştur433. 436 AHMAD. 437 14 Mayıs 1950 Genel Seçimleri 16. 434 TİMUR.59’unu alarak 408 milletvekili çıkarırken. dini konu ve müesseselere ilişkin yaptığı düzenlemeleri Başbakan Günaltay 435 daha sonra şu sözlerle ifade etmektedir: “İlkokullarda din dersleri okutturmaya başlayan hükümetin başkanıyım. ölülerin yıkamak için imam-hatip kursları açan bir hükümetin başkanıyım. Seçimlerde devlet radyosundan propaganda aracı olarak kullanılmasında CHP tekeli kaldırılarak bu hak diğer siyasi partilere de tanınmıştır. s. siyasi yönden ılımlı.54. tek dereceli. Bu durum. s. muhafazakarlar tarafından memnunluk verici olarak karşılanmıştır. CHP % 39. Müslümanlığın yüksek esaslarını öğretmek için ilahiyat fakültesi açan bir hükümetin başkanıyım436. 16 Şubat 1950’de TBMM’de kabul edilen seçim yasasına437 göre. YEŞİL.121.02. DP oyların %53.
Cemiyetler Kanunu.TUNAYA. Bu bölümde çok partili döneme geçilmesiyle birlikte. Muhtelif ilim şubelerinde çalışmak üzere. inanç ve vicdan hürriyeti gibi Anayasa ile kendisine verilmiş olan temel hak ve hürriyetlerine konan kısıtlamalar toplumun her kesiminde tek parti yönetimine karşı sessiz ve derin bir muhalefetin doğmasına yol açmıştır. sandık sayımı ilkesinin uygulanması ve seçimlerin adli denetim altında yapılması olanağı sağlandı438. Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu.Üniversite Yasası’na İlişkin Düzenlemeler DP’nin Programı’nın 39. s.441 438 439 C. Üniversite Yasası gibi kanunların Anayasa’nın 103.666-667. Oysa. Nitekim 1924 Anayasası’nın 103.Madde kısaca şu şöyledir: “Üniversiteler.113 serbest seçim yapılması. araştırma ve öğretim birlikleri olarak kabul edilmiştir.DEMOKRAT PARTİ MUHALEFETİ VE ANAYASAYA AYKIRI KANUNLARIN VE UYGULAMALARIN KALDIRILMASI Türkiye’de tek parti döneminde.Maddesi “Hiçbir kanun anayasaya aykırı olamaz” demektedir. s. 441 EKİNCİ. V. fakültelerden. 2002. Yasanın birinci maddesiyle üniversiteler. Ayrıca. ilmi ve idari muhtariyete sahip olmalıdır. s. araştırma enstitüleri kurulmasını ve memlekete ait araştırmalara bilhassa önem verilmesini istiyoruz. A. 440 AHMAD.21.192. tek parti döneminde yürürlüğe giren ve uygulanan. tek parti iktidarı döneminde mevcut olan anayasaya aykırı kanun ve uygulamalar konusunda hangi düzenlemelerin yapıldığı konusu üzerinde durulacaktır.KOÇAK. okul ve bilimsel kurumlardan oluşmuş.” Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz. ss. 1976. Milli Korunma Kanunu.Maddesi’nde439 gerekliliği üzerinde durduğu üniversitelerin bilimsel ve yönetimsel özerkliğe sahip olmaları yönündeki Üniversiteler Yasası. özerkliği ve tüzel kişiliği olan yüksek bilim.maddesine ve temel hak ve hürriyetlere aykırı hükümler ihtiva ettiği görülmektedir. hükümet tarafından meclise getirilmiş ve 12 Haziran 1946’da kabul edilmiştir440. yöneticilerin keyfi uygulamaları. Demokrat Parti Programı’nın Mili Eğitim İşleri Bölümü’nde yer alan 39. 1924 Tarihli Teşkilat-ı Esasi Kanunu’nun kişi hak ve özgürlüklerine ilişkin hükümleri tam anlamıyla uygulanamamıştır. enstitü. . kişilerin fikir.318. üniversite içinde.
ss. C:3. 1956. beli bir anlamda bu yanlışını onarmaya çalışmış. Binaenaleyh BMM’nin vaziyeti mütalaa ile bu hususta bir karar vermesini elzem görüyoruz. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Bakanlar Kurulu’na gazete kapatma yetkisi veren 50. YETKİN. Milli Mücadele.329-334. B. Ankara.KONGAR. Türkiye Fikir Ajansı. Aksaray Milletvekili Ahmet Süreyya ve Ordu Milletvekili Ahmet İhsan Bey’in TBMM’ne “milli varlığı zehirleyen” bazı basın organlarına karşı önlem alınmasını içeren bir önergeyle ortaya çıkmıştır444.47. TBMM Vakfı Yayınları. H. bilimsel düşüncelerin farklı görüşleri bir arada toplayan anlayışı da yok edilmeye çalışılmış. atiye de birçok vahamet ve zarar hazırlayan bu felaketli cereyan karşısında hükümet ne düşünüyor? Milli varlığı istilaya başlayan şu zehirli havadan ammenin vicdanı pek muzdariptir. Bu yasayla. 69. 1933 Üniversite Reformuyla. 442 443 Mete TUNÇAY. No:11. üniversitelere verilen özerkliği. batı demokrasinin bir gereği saymakta ve üniversitelerin Cumhuriyet devrinin temel bir davası olan bilimi yüceltmek amacı içinde olduğu söylenerek bu özerkleşme ile Batı’daki üniversitelerle aynı düzeye eriştiği belirtilmektedir443.17. 445 Bu madde şöyledir: “Memleketin umumi siyasetine dokunacak neşriyettan dolayı Bakanlar Kurulu kararıyla gazete veya mecmualar muvakkaten tatil olunabilir. tatil müddetince başka bir isim ile gazete çıkaramaz” Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Türk Parlamento Tarihi (TBMM 4. maddesidir445. Hale hiçbir faydası olmadığı gibi. s. Refik KORKUD.YÖK. 1933’de üniversitelerin partinin bir organı haline getiren tek parti yönetimi.Basın Yasası’na Yönelik Düzenlemeler Şüphesiz. Cumhuriyet.Dönem-1931-1935).” Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Bu suretle kapatılan gazete veya mecmuanın neşrine devam edenler hakkında on sekizinci madde hükmü tatbik olunur. tek parti iktidarının 1924 Anayasası’nın özüne ters düşen uygulamalarından birisi de Elazığ Milletvekili Fazıl Ahmet. 1996.680. CHP. öğretim görevlilerinin büyük bir kısmının tasfiyesiyle. . s. yüksek öğretim kurumlarına bilimsel olabilme imkanı tanıyacak özerk üniversite sistemini iade etmiştir. Önerge. Bu kanunun en önemli maddesi. s. 25 Temmuz 1931 Tarihinde “Matbuat Kanunu” adıyla kabul edilmiştir.114 Bilindiği gibi. Ankara. s. 444 Önergenin tam metni şöyledir: “Bazı gazetelerin takip ettikleri istikamet vatandaşların siyasi izan ve medeni vicdanı üzerinde sarih bir fikir şekaveti icra ederek masum ruhları tamamen zehirleyecek mahiyetler almaya başladı. 1983. Bu suretle kapatılan bir gazetenin mesulleri. üniversitelere de diğer kurumlar gibi parti denetimine alınmıştır442. çok partili dönemin başlangıç evresinde.. İnönü Devri ve Matbuat. Darülfünün’un yerine İstanbul Üniversitesi açılırken.
115
1946 yılında çok partili hayata geçilmesiyle birlikte, halkın yeni kurulan Demokrat partiye aşırı derecede ilgi göstermesi nedeniyle CHP’de bazı konularda daha hassas davranmak özellikle de basına birtakım ödünler vermek zorunda kalmıştır. Demokrat parti kurucularının basınla yakın ilişkilerinin bulunması ve bu desteği arkalarına almış olmalarına rağmen, seçim hazırlıklarına girişen CHP’de basının desteğine muhtaçtır. Bu desteği sağlayabilmek için basın hürriyetine önem vermek ve mevcut basın kanununda bu hürriyetleri sınırlayan ve hatta bir baskı aracı olarak kullanılan maddelerde bazı değişiklikler yapmak gerekmektedir. Basın özgürlüğünü kısıtlayan siyasal eleştiri hakkını son derece sınırlayan en önemli madde ise Basın Kanunu’nun 50.maddesidir446. Muhalefetin de baskısıyla Basın Yasası’nın 50.maddesinin değiştirilmesi hakkındaki yasa değişikliği 13 Haziran 1946’da kabul edilmiştir447. Muhalefet ve iktidar arasında 50.maddenin kaldırılmasının demokratikleşme yolunda atılması gereken bir adım olduğu üzerinde görüş birliği sağlanmıştır. 50.maddenin değiştirilmesi ile, gazete ve dergilerin ancak mahkeme kararı ile kapatılabileceği kabul edilmiştir.448 Ancak 50.maddenin değiştirilmesiyle gazetelerin kapatılmasının son bulmadığı görülmektedir. 21 Temmuz seçimlerinin ardından Celal Bayar’ın hükümeti seçimlere hile karıştırmakla suçlayan bildirisi, 25 temmuz 1946 tarihinde üç gazetede yayınlanınca, bu gazetelerden Yeni Sabah ve Gerçek gazeteleri sıkıyönetimce kapatılmıştır. CHP yanlısı Tanin gazetesinin ise kapatılmadığı görülmektedir449. C.Sınıf Esasına Dayalı Parti ve Dernek Kurma Yasağı 28 Haziran 1938 Tarihli Cemiyetler Kanunu, cemiyetlerin kurulmasını izne bağladığı gibi, cemiyetlerin esas nizamnamelerini idare makamlarına vermelerini ve faaliyete geçebilmeleri için de tescil olduklarını gösterir belge almalarını zorunlu kılmıştır.450 Bu tescil sisteminin tek parti dönemi açısından önemi, bütün derneklerin yanında siyasi partilerin kuruluşu üzerinde de etkili olmasıdır. Yasayla getirilen önemli bir düzenleme ise, sınıf esasına veya adına dayalı cemiyetlerin kurulmasının
446
İNUĞUR, s.218. TBMM.T.D., D.VII., C:24, B:64 O:1, 13.06.1946, s.267-268. 448 EKİNCİ, s.319. 449 GÜRKAN, s.378. 450 MAKAL, s.182.
447
116
yasaklanmasıdır. Yasa, cemiyetlerin denetimi konusunda da hükümete geniş yetkiler vermekteydi451. Çok partili döneme geçilmesiyle birlikte, CHP’ninde demokratikleşme yolunda önemli adımlar attığı görülmektedir. Bu adımlardan birisi de, sınıf esasına dayalı cemiyetlerin kurulmasına izin verilmesidir. Nitekim Milli Şef İnönü 10 Mayıs 1946’da CHP kurultayında bu konuda şunları söylemektedir: “Partimizin programı, sınıf esası üzerine cemiyet kurulmasını menetmiştir. Bu maddenin kaldırılmasını tetkik edeceksiniz. Biz, kendi programımızda sınıf mücadelesini istemeyen ve sınıf menfaatleri arasında ahenk arayan esasta kalacağız. Vatandaşlardan, sınıf menfaatleri üzerine cemiyet ve parti kurmak isteyenlere, kanun yolu ile, mani olmayacağız. Bizim kanun yolu ile de menetmeye çalışacağımız cemiyet ve partiler, kökü dışarıda, yani yabancı aleti olan cemiyet ve partiler ve onlardan mülhem olanlardır452.” Böylece sosyalist partilerle birlikte sendikaların da kurulmasına imkan verecek olan “Cemiyetler Kanunu’nda bazı yasakların kaldırılması” da dahil olmak üzere Milli Şef'in Olağanüstü Kurultay’da yaptığı teklifler kabul edilir ve rejimin başlangıçtan beri temel iddialarından biri olagelmiş sınıfsız toplum ilkesine taban tabana zıt bir karar alınır453. Milli Şef'in Olağanüstü Kurultay’da tekliflerini dile getirmesinden dört gün sonra TSP(Türkiye Sosyalist Partisi)’nin kuruluş dilekçesi “İstanbul Valiliği Delayetiyle” İçişleri Bakanlığı'na sunulacaktır. Sosyalist bir partinin kurulabilmesini mümkün kılan Cemiyetler Kanunu’ndaki değişikliğin 14 Mayıs 1946'dan neredeyse tam bir ay sonra gerçekleştirilecek olması, rejimin tavrının bir göstergesi olması açısından büyük önem taşımaktadır454.
451 452
MAKAL, ss.182-184. MAKAL, s.478, Bu konuşma için bkz., 11 Mayıs 1946, Cumhuriyet; Ayın Tarihi, Mayıs 1946. 453 CHP programının, sınıf esasına dayanan cemiyetlerle ilgili kaldırılan hükmünü içeren 22. madde metni şöyledir: “Türkiye’de cins ve sınıf ve rejional fikirleri koruma ve yayma, sınıf mücadelesi uyandırma maksatlariyle cemiyet kurulamaz. Devlet, hususi idare ve Belediyelerle Devlete bağlı müesseselerden hizmet karşılığı aylık ve ücret alanlar bulundukları vazifenin sıfat ve hüviyeti ile cemiyet kuramazlar.” Yurttaş haklarını düzenleyen 4. maddenin C paragrafı da şu şekilde değiştirilir: “Milletvekili seçimlerinde tek dereceli seçim taraflısıyız.” AKKERMAN, s.40. 454 Haziran 1946'da yapılan değişiklikle 1938 tarihli Cemiyetler Kanunu'nun 9. Maddesi’nin B, C ve F fıkraları kaldırılmış, “Aile, cemaat, ırk, cins ve sınıf esasına veya adına dayanan (cemiyetlerin
117
Tek Dereceli Seçim Yasası’nın kabul edildiği gün(5 Haziran 1946), Dernekler Yasası’nda da değişiklikler yapılmış, idare amirlerine tanınmış olan dernekleri kapatma yetkisi mahkemelere verilmiştir. Siyasi partilerinde dernek kapsamında değerlendirildiği bu yasayla, sınıf esasına dayalı örgütlenmeyi yasaklayan maddelerin kaldırılması sonucunda, sınıf esasına dayalı parti kurulması serbest bırakılmış, işçilerin de örgütlenmesine olanak sağlanmıştır. Muhalefetin bu yasayla ilgili eleştirilerinin odaklandığı en önemli nokta, 29.maddesinin değiştirilmemiş olmasıdır. 29.Madde; “zabıta, cemiyetlerin, derneklerin, merkez ve müesseselerine mahallin en büyük mülkiye amirinden verilen ve istenildiği zaman göstermeye mecbur olduğu yazılı emri elinde bulundurarak her zaman girmeye salahiyetlidir”.denmektedir455. Dernekler Yasası ile tek parti rejiminin merkeziyetçi örgütsel yapısı yıkılmakta, demokratik rejimlerin sivil toplum yapısına bir geçiş sağlanmaktadır. Diğer yandan, 29.maddenin korunmasıyla eski rejimin baskıcı ve sınırlı özgürlük anlayışı üstü kapalı bir şekilde korunmaktadır. CHP yanlısı basın, muhalefeti gereksiz yere sergiledikleri şiddetli eleştiriler nedeniyle kınamaktadır. Yalçın, 29.maddeyi zabıta memurlarının derneklere girip oturmak ve görüşmeleri izlemek yolunda sahip oldukları yetkileri belirten madde olarak göstermiş, DP milletvekillerinden gelen itiraz üzerine verilen önergenin oy birliği ile kabul edileceğine inandığını belirtmektedir456. D.Tek Dereceli Seçim Sistemi’nin Kabul Edilmesi 1946 yılında çok partili hayata adım atılıncaya kadar Türkiye’de seçimlerle ilgili yapılan tartışmaların, öncelikle seçimlerin tek dereceli olması üzerinde yoğunlaştığını görmekteyiz. I.Meşrutiyet Parlamentosu tarafından hazırlanan ve Türk tarihinin ilk seçim yasası olan İntihab-ı Mebusan Kanun-ı Muvakkatı’yla getirilen iki dereceli seçim sistemi 1908’den 1942 yılına kadar çeşitli değişiklikler geçirerek bütün seçimlerde uygulanmıştır457.
teşkili yasaktır)” hükmünü içeren H fıkrası, “cins ve sınıf esasına veya adına dayanan” kısmı çıkarılarak değiştirilmiştir. 455 TBMM.T.D. D: VII, C:24, Oturum:1, 5.6.1946, s.49, s.53. 456 Hüseyin .Cahit YALÇIN, İç Siyaset Edebiyatı, Ayın Tarihi, Haziran 1946, s.151. 457 ÖZ, s.152.
şu şekilde bir eleştiri getirmektedir: “(. 5 Haziran 1946 yılında Tek Dereceli Seçim Yasa Tasarısı mecliste görüşülürken. İki Dereceli Seçim Sistemi: Birinci aşamada seçmenler delegeleri. delegeler milletvekillerini seçerler. iki dereceli459 ve çoğunluk usulüne460 dayalı bir seçim sistemi uygulamıştır. Tek Dereceli Seçim Kanunu.” Türkiye’de 1946 yılına gelinceye kadar. 1946 seçimlerinin yolsuzluk ve CHP’lilerin baskısı altında yapıldığı yolunda tartışma getiren TBMM’nin ilk ana muhalefet partisi olan Demokrat Parti tarafından 458 459 Nihat ERİM.gizli tasnif yöntemiyle yapılacağı hükmünün yer alması tek partinin her şeyi kontrol etme politikasının bir sonucuydu461. . ÖZ. seçmenlerin adaylarını aracısız seçebilmelerini. iki dereceli seçim sistemi yerini tek dereceli seçim sistemine bırakırken. düşüncesini terk etmekten ibarettir458. Ancak tek parti döneminde seçmenlerin delegelerin seçiminde de serbest olmadığı görülmektedir. s.. CHP örgütleri.. nazari olarak bulup hazırlayacağımız herhangi bir tedbir kötülüğün önüne geçemeyecektir. seçim sonuçlarının açık oy.118 Çok partili döneme geçilmesiyle birlikte en çok tartışma konusu yapılan konuların başında uygulanmakta olan Seçim Kanunu’nun gelmekte olduğunu görmekteyiz. 9 Temmuz 1948’de çıkarılan. adayların da istedikleri partiden ya da bağımsız olarak aday olabilmelerine olanak sağlaması gibi demokratik özellikleri içerirken. s. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz. Haziran 1946. 5 Haziran 1946 tarih ve 4918 Sayılı Yasa ile Tek Dereceli Seçim Sistemi kabul edilmiştir. yurttaş baskıya dayanamaz. memur vazifesini çiğner.151.313. Demokrasiyi sağlamlaştırmanın esas şartı: hükümet baskı yapar. Bu seçim kanunu ile. hareket noktanız ona inanmamak ise. ss. Bu yasaya göre yapılan 21 Temmuz 1946 Seçimleri. devletin seçim işleriyle ilgili memurlarına güvensizliği konusunda Erim. Ayın Tarihi. Eğer. çok partili ve aynı zamanda ilk erken seçimi olması açısından önem taşımaktadır.152163. Belediye seçimlerinde yapıldığını iddia ettikleri yolsuzluklar nedeniyle muhalefetin. 461 EKİNCİ.)Seçim işlerinde de emniyetin ilk şartı. delegeleri listeler şeklinde ilan etmekte ve seçmenler bu aday(lar) arasından seçimini yapmaktadır. en çok oy alan adaylar yada partilerce kazanılır. 460 Çoğunluk Usulü: Milletvekilliği. Hükümet ve DP milletvekilleri arasında çok sert tartışmalar olmuş. ikinci aşamada ise. 4918 Sayılı Yasa’nın bazı maddelerini değiştiren ve bazı maddelerin eklenmesine dair 5258 Sayılı Seçim Kanunu. Demokratlar belediye seçimlerinde ortaya koydukları suçlamaları tekrarlamışlardır. memur vatandaşlarımıza inanmaktır. Türk siyasal hayatının ilk tek dereceli.
CHP’ninde 463 . Milli Şef ve Değişmez Genel Başkan unvanlarının 10-11 Mayıs 1946 tarihinde 462 463 AHMAD. tek dereceli.119 kanunlara aykırı olarak nitelendirilmiştir. Türk seçim tarihinde dürüst ve serbest yapılan ilk seçim olarak değerlendirilmesine yol açmıştır. s.03 oy oranı ile 1 milletvekili çıkarmıştır462. genel.98 oy oranı ile 69 ve Millet Partisi de %3. ana muhalefet partisi olan CHP %39. 464 KİLİ. %53. o yıllarda totaliter rejimlerin başkanları için kullanılan şef teriminden esinlenerek Milli Şef olarak anılmaya başlandı464. bu yasa uyarınca yapılan 14 Mayıs 1950 Seçimleri’nin. seçim güvenliği. partiye mensup şahıslardan birini Değişmez Genel Başkan seçer” hükmünü getirmiştir. s. CHP’nin 1938 yılı sonunda toplanan CHP Büyük Kurultayı’nda İnönü’ye verilen. ayrıca gizli oy. gizli oy ve açık sayım esasını getiriyor. vefat. 1976.85-86. serbest ve dürüst seçim tartışmalarını 16 Şubat 1950 Tarih ve 5545 Sayılı Seçim Yasası çıkarılıncaya kadar sürdürmüştür. EKİNCİ. ülkenin Milli Şefi. seçimlerin yargı kontrol ve denetimi altında yapılması yanında.Değişmez Genel Başkanlığın Kaldırılması İnönü'nün cumhurbaşkanı olmasından sonra 26 Aralık 1938’de olağanüstü olarak toplanan CHP Büyük Kurultayı’nda Değişmez Genel Başkanı ilan edilmiştir İnönü. Seçim sistemine ilişkin bir değişiklik öngörmeyen bu yasanın önemi. Kurultayda kabul edilen tüzük değişikliklerine göre. Bu yasa.66. açık sayım usulünü benimsememiş olmasıdır. görevini yapamayacağı bir hastalığa tutulması ve istifa hallerinin birinin vukuu bulmasıyla Parti Büyük Kurultayı derhal toplanarak. DP. eşit. Değişmez Başkanlığa getirilen İnönü. iktidarı ele geçiren DP. Çok Partili hayata geçişin demokrasiye olan yansımalarından birisi de. bu yasa uyarınca 17 Ekim 1948’de yapılan ara seçimlere katılmamış. ss. Bu seçimler sonunda. . Getirilen bu zorunluluklar. “Milli Şef ancak. seçimlerin çoğunluk sistemine göre yapılacağını hükme bağlıyordu.59 oy oranı ile 408. E.127. seçim anlaşmazlıklarının özel mahkemelerce çözümlenmesi kuralını getirmesi.
467 KARPAT. gelecek için iyi bir teminat görürüm.” Halk Partisi seçimleri kaybedecek olursa İnönü.Polis Vazife ve Salahiyetleri Kanunu’na İlişkin Düzenlemeler Milli Şef Dönemi’nin geniş kitleler üzerinde olumsuz etkiler bırakan ve tek parti yönetimine karşı iç muhalefetin ve hoşnutsuzluğun oluşmasında önemli bir rolü olan kanun.20.07. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı.162.1934’te kabul edilmiş ve 14. herkesin serbest oyların tesirinde bulunmasını. Yayımlanmamış Doktora Tezi. . partimizi seçime götürecek olan başkanı tayin edecektir. 465 466 AHMAD. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçişte Rol Oynayan İç ve Dış Tesirler.137. Genel Başkanın dört yılda bir kongre tarafından belirlenmesi esası kabul edildi465. s.maddesi.1934’te yürürlüğe girmiştir.186. 2559 Sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu. Cumhurbaşkanlığı ile parti başkanlığını şahsında birleştirdiği için uğradığı tenkitlere rağmen. İnönü parti başkanlığını bırakmak niyetinde değildi467. GİRİTLİOĞLU.120 toplanan CHP İkinci Olağanüstü Kurultayı’nda kaldırılması oldu. 1992. Konya. bir örnek olarak geleceğe devretmekten zevk alacağım466.07. F. 468 Osman AKANDERE. yine parti tarafından değiştirilmek imkanının esas kaide olarak kabul edilmesinde.maddesi ile polise fevkalade yetkiler tanınmıştır. 04. 1976. Halk idaresinde. Ancak. Bu kanunun 18. s. sebep ortadan kalkıncaya kadar polis. Kanunun 18. “fevkalade hallerde ve devletin emniyet ve hizmetini ve içtimai nizamı tehdit ve ihlal kabiliyetini haiz vaziyetlerde bu hal ve vaziyetleri ihdas edeceklerinde veya devamına müessir olacaklarına şüphe edilenleri. bu büyük kurultayın çalışmasında birinci derecede tesirli olan adamın. Arkadaşlarımın bana muhabbetini bilirim. parti başkanı olarak muhalefete geçecekti. Kongrede İnönü. nezaret altına alabilir ve umumi ve hususi nakil vasıtalarına vaziyet edebilir. s. Bu kanunu tamamlayıcı mahiyette 7 Nisan 1938 Tarih ve 8501 Sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Nizamnamesi” neşredilmiştir468. milli şefliğin kaldırılması konusunda şu önergeyi vermiştir: “Her büyük seçimden önce Kurultay. s. “Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu”dur.
çok partili hayata geçildikten sonra DP’liler tarafından iktidarda bulunan CHP’nin ağır bir şekilde tenkit edilmesine imkan veren bir kanun olmuştur. nizamı tehdit ve ihlal” konularının takdiri idareye. Kanununun kendilerine tanıdığı salahiyeti. Bu maddenin 1924 Tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun bütün Türk vatandaşlarına tanıdığı tabii bir hak olan “kişi dokunulmazlığını” sınırladığı ve bu konuda idarecilere bir keyfilik getirdiğini söyleyebiliriz. toplanma ve teşkilatlanma hürriyeti” olarak ayırabileceğimiz siyasi hürriyetler tam anlamıyla yasaklanmış ve baskı altına alınmıştır470.189-190. 469 470 AKANDERE. hükümete kişi dokunulmazlığı ile ilgili Anayasa teminatına aykırı hareket için serbestlik getirmektedir. gazetecileri. ss. içtimai. Tek parti yönetiminin yürürlükteki anayasaya aykırı uygulamalar içerisinde olmasına imkan veren “Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu”. “söz hürriyeti.121 Bu hal ve vaziyetinde devamının takdiri en büyük mülkiye amirine aittir469”demektedir. mahkemeden karar almaksızın istediği kadar göz altında tutabilirdi. Savaş yıllarında tek parti yönetimi bu kanuna dayanarak yönetime muhalif olarak gördükleri kişileri. haklarında fişler ve raporlar tanzim ettirmişlerdir. Kanunda yer alan ve Anayasanın ilgili hükümlerine aykırı olan maddeler 02. Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu.02. Cumhuriyet. Bu maddeyle. yazarları takip ettirmiş. 471 GİRİTLİOĞLU. Siyasi Hürriyet İktisadi Hürriyet. yani hükümetçe tayin edilmesi ve sebep ortadan kalkıncaya kadar göz altında tutulabileceği. İkinci Dünya Savaşı yıllarında oldukça sık uygulanan bir kanun olmuştur.1945. resmi görevliler keyfi ve haksız bir şekilde uyguluyorlardı. hükümet. yani hükümete bırakılmıştır. yazı hürriyeti. 11. devletin emniyet ve hizmeti. serbest kalmalarında mahsur gördüğü kimseleri. Yine “bu hal ve vaziyetlerin ihdas ve devamında müessir olanların”.1948 Tarih ve 5188 Sayılı Kanunla kaldırılmıştır471. s. Maddede yer alan “fevkalade haller. . Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu’nun uygulanmasından en ziyade haksızlığa uğrayanların başında gazeteciler gelmekteydi.09. Gerçektende.186. şüphe üzerine idare. Nadir NADİ. vicdan hürriyeti.
bilakis çöküşünü hızlandırmak suretiyle başarısızlığa uğramışlardır. 1878 yılında Sultan Abdülhamit tarafından feshedilmiştir. nihayet Osmanlı Devleti’ni kurtarmak değil. padişahın mutlak hakimiyetini sınırlandırmak ve 1876 Kanun-i Esasisi’ni tekrar yürürlüğe koydurtmaktı. Batı karşısında aşağılık duygusu. 1908 yılında Meşrutiyet idaresinin tekrar yürürlüğe konmasını sağlayan grup. önceki dönemlere göre kişi hak ve özgürlüklerinde bir takım iyileştirmeler sağlanmışsa da. Bu meclisin açılmasıyla birlikte. memleket içinde ve dışında gizli siyasi teşekküller oluşturmaya başlamıştır. Birinci TBMM’nin 23 Nisan 1920 yılında açılmasıyla birlikte hızlı bir şekilde yasama görevini yerine getiren mecliste. Bu aydın grubunun temel amacı. padişahtan devraldıkları iktidarı vatandaşla paylaşmayı reddederek. Jön Türkler parlamentarizm ve liberalizmi. demokratik bir mücadelenin araçları olan siyasi partiler konusunda herhangi bir özgürlük söz konusu değildir. vatandaşa karşı kendini yüksek görme tutumu ve yıkılmakta olan imparatorluğu eski ihtişamlı günlerine kavuşturmak hülyası gibi karışık bazı sosyal ve kültürel faktörlerin de etkisi altında hareket eden Jön Türkler. 1876 Kanun-i Esasisi’nin kabul edilmesi ve meclisin açılmasıyla birlikte monarşik bir idarenin yerini. siyasi ve askeri reform hareketleri. teşkilatlanmaları daha önceki yıllara dayanan Yeni Osmanlılar ve Jön Türkler adıyla anılan aydın bir grup. Bu cemiyetlerin üyeleri daha sonra TBMM’nin oluşmasında etkin rol oynamışlardır. Zaten Osmanlı-Rus Savaşı yıllarına rastlayan bu meclis.122 SONUÇ Osmanlı İmparatorluğu’nda 1839 Tanzimat Fermanı’yla başlayan hukuki. kurmuş oldukları meşrutiyet rejiminin temeli sayıyorlardı. Ancak uygulamada. 1921 Anayasası’nın kabul edilmesiyle . Meclisin dağıtılmasından sonra. daha sonra meclise tamamen hakim olmuş ve padişahın yetkilerini kısıtlamıştır. halka ve siyasi çoğunluğa güven göstermemeye başladılar. meşruti bir idareye bırakmasıyla farklı bir sürece girmiştir. bu işgallere bir tepki olarak da Anadolu’nun çeşitli yerlerinde kurulan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri hem silahlı hem de siyasi mücadeleyi yürütmüşlerdir. Birinci Dünya Savaşı sonunda imzalanan Mondros Mütarekesi neticesinde Anadolu’nun büyük bir bölümü işgale uğramış.
Mason Derneği ve Kadınlar Birliği gibi teşekküller feshedilerek tüm malvarlıkları Halkevlerine devredilmiştir. CHP’nin 10 Mart 1931 Tarihli Kongresi’nde Recep Peker’in genel sekreterliğe gelmesiyle birlikte yeni bir dönem başlamıştır. Bu . Bu iki grup arasında sert tartışmalar yaşanması ve meclisin yasama görevini yerine getiremeyecek bir duruma düşmesi nedeniyle Mustafa Kemal Paşa. Halk Partisi’nin devletçilik anlayışına karşı. bu hedefe yönelik olarak Türk Ocakları. 12 Ağustos 1930’da Mustafa Kemal Paşa’nın yakın arkadaşı Fethi Okyar tarafından Serbest Cumhuriyet Fırkası(SCF) kurulmuştur. İkinci Dünya Savaşı’nın son yıllarına kadar CHP bütün muhalefeti susturmayı başarmıştır. liberalizmi savunan fırkaya karşı ilginin hızla artması ve rejim muhaliflerinin de destek vermesi üzerine kurulduktan kısa bir süre sonra parti kendisini feshetmiştir. her biri çeşitli görüş ve programa sahip gruplar ortaya çıkmıştır. Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğinde kümelenmiş olanların oluşturduğu Birinci Grup ile daha çok muhafazakarların oluşturduğu İkinci Grup’tur. partinin devlet örgütü ile hükümet üzerinde denetim kurabilecek ölçüde parti-devlet bütünleşmesini sağlamaya yönelik adımlar atmış. devletin tek partili bir şekilde yönetilmesine rıza göstermemiş ve 1924 yılında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası(TCF) kurulmuştur.123 birlikte nispi birlik hali bozularak. Bu gruplar. İkinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru faşistotoriter ülkelerin savaşı kaybedeceğinin anlaşılması üzerine tüm dünyada dalga dalga yayılan demokrasi rüzgarına CHP içindeki bazı vekillerde kapılmıştır. Ancak TCF’nin kısa zamanda rejim karşıtlarının toplandığı bir teşekkül haline gelmesi ve bunun sonucunda ortaya çıkan Şeyh Sait isyanı neticesinde TCF kapatılmıştır. Ancak. Ancak. TCF deneyiminin başarısızlıkla sonuçlanmasına rağmen yine de çok partili hayat denemesinden vazgeçmemiştir. “Bağımsızlık ve hürriyet benim karakterimdir” diyen Mustafa Kemal Paşa. Nitekim Atatürk dönemi CHP’si diğer tek parti sistemlerinden farklı olarak kısa bir zaman sonra bir başka siyasi partinin kurulmasına izin verdi. Peker. 8 Nisan 1923 günü “Halk Fırkası” adında bir parti kurduğunu beyan etmiştir. Böylece Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk çok partili hayat tecrübesi başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Kemal Paşa.
124
durum 21 Mayıs'ta başlayan bütçe görüşmelerinde açığa çıkmıştır. Artık CHP içinde tek parti dönemi uygulamalarının sorgulanması gündeme gelmekte; Menderes tarafından, 1945 yılına kadar duyulmayan milli egemenlik, meclis üstünlüğü ve demokratik rejim konuları bütçe görüşmelerinde dile getirilmektedir. Daha sonra, Menderes, Bayar, Köprülü ve Koraltan verdikleri bir önergeyle CHP hükümetinin uygulamalarını eleştirmişler ve iktidarın daha demokratik esaslara göre çalışma gerektiğini ifade etmişlerdir. CHP'ye karşı başlayan muhalefet hareketinin belirginleşmesine yol açan önemli bir gelişme olan Dörtlü Takrir, bir bakıma da o dönemdeki tek partili yönetimin uyguladığı siyasi ve sosyal baskıya karşı bir tepki metnidir. CHP’nin bu önergeyi reddetmesiyle birlikte muhalif vekillerinde yeni bir parti kurma yolundaki çalışmaları hız kazanmış ve nihayet Bayar, 7 Ocak 1946 günü Demokrat Parti’ nin kurulduğunu beyan etmiştir. Kanaatimizce, 1945 muhalefeti Cumhuriyet Dönemi’nin en geniş tabanlı halk hareketi olarak doğmuştur. İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı ekonomik sıkıntıların yanında CHP’nin otoriter uygulamaları ve halktan kopuk bir siyaset izlemesi, insanların akın akın DP’ye koşmasına neden olmuştur. Bir diğer önemli husus ise; DP’nin İnönü’nün isteği doğrultusunda anlaşmalı bir parti olarak kuruluğu şeklindeki iddiasının asılsız olduğudur. Eğer böyle bir iddia gerçek olsaydı DP büyük bir halk tabanına hitap edemezdi. Nitekim 1950 seçimlerinde bu durum, DP’nin halkın büyük desteğini alarak iktidarı ele geçirmesiyle somut olarak görülmektedir. Celal Bayar'ın Cumhurbaşkanı İnönü ile zaman zaman diyaloğa girerek, iki parti arasında ortaya çıkan anlaşmazlıkları aşmaya çalışmış olması, onun muvazaa anlayışıyla hareket ettiğinin bir kanıtı olamaz. Yirmi üç yıllık bir tek-parti yönetiminden sonra birdenbire siyasette çoğulculuğa yönelmenin, gerçekçi bir gözle bakıldığında, birtakım sıkıntılar yaratması normaldir ve böyle bir süreç içinde söz konusu bir diyalogun gerçekleştirilmiş olmasını bir kazanç saymak gerekir. Dörtlü Takrir’in CHP’nden ayrılarak yeni bir parti kurmak için önceden tasarlandığı şeklindeki iddialar da gerçekleri yansıtmamaktadır. Nitekim, takrircilerin
125
DP kurulduktan sonra da ifade ettikleri gibi bu takririn asıl amacı; CHP’nde bir liberalleşme hareketini başlatmaktır. Belirtilmesi gereken bir diğer husus ise, Türkiye’nin Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı imzalamakla zaten çok partili hayata geçmeyi kabul ettiği gerçeğidir. Çünkü Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın temel hükümleri bu anlaşmayı imza edecek devletin demokratikleşmesi ve çok partili bir rejime olanak sağlamasını zorunlu kılmaktadır. Bu durum ise, Bayar, Menderes, Koraltan ve diğer muhalif vekiller olmasa bile Türkiye’nin o tarihlerde çok partili bir yaşama geçiş denemesi yapabileceğini ama bu durumun SCF’nda olduğu gibi bir muvazaa partisi şeklinde olacağıdır Üzerinde durulması gereken diğer bir nokta da; İkinci Dünya Savaşı sonrasında faşist-otoriter yönetimlerin savaşı kaybetmesi ve demokratik eğilimlerin ön plana çıkmasıyla birlikte bu tür rejimlere sahip olan ülkeler üzerindeki oluşan baskıdır. Nitekim İkinci Dünya Savaşı olmamış olsaydı yahut demokrasi cephesi savaşı kaybetseydi, Türkiye’deki çok partili bir hayata geçiş çok daha uzun bir zamanı alabilirdi. Sonuç olarak, ünlü siyaset bilimci Maurice Duverger'in de ifade ettiği gibi, “partiler, kökenlerinin etkisi altında kalırlar” sözünün gerçekten tüm siyasi partiler açısından az veya çok gerçeklik payının olduğu görülmektedir. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nde ve hatta Cumhuriyet Halk Partisi’nde, İttihat ve Terakki'nin izleri bulunmaktadır. Bu izler yalnız tüzüklerdeki benzerliklerle sınırlı kalmayıp, söz konusu partilerin eylemlerine yansımıştır. İttihat ve Terakki’den miras alınan ve tek parti döneminde de devam eden otoriter demokrasiye ve özellikle de muhalefete şüpheyle bakan bir yönetim anlayışı, bir siyasal kültürün
yerleşmesine neden olmuş, 1950’ de iktidarı CHP hükümetinden devralan DP ise, tek parti anlayışının baskıcı ideolojisini devam ettiren bir görüntü vermiştir.
126
KAYNAKÇA Kitaplar: AĞAOĞLU, S., Demokrat Parti´nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri, Bir Soru, Baha Matbaası, İstanbul, 1972. AHMAD, F., İttihat ve Terakki (1908-1914), Çev: YAVUZ N., Kaynak Yayınları, İstanbul, 1994. _______, Demokrasi Sürecinde Türkiye, Hil Yayınları, İstanbul, 1992. AHMAD, F., ve AHMAD, B.T, Türkiye’de Çok Partili Hayatın Açıklamalı Kronolojisi, (1945-1971), Bilgi Yayınları, İstanbul,1976. AKKERMAN, N.C., Demokrasi ve Türkiye’de Siyasi Partiler Hakkında Kısa Notlar, Ulus Basımevi, Ankara, 1950. AKŞİN, S., Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İmge Kitapevi, Ankara, 2001. ALKAN, T., Siyasal Bilinç ve Toplumsal Değişim, Gündoğan Yayınları, Ankara, 1989. ALKAN, T., ve D.ERGİL, Siyaset Psikolojisi, Turan Kitabevi, Ankara, 1980. ANZERLİOĞLU, Y., v.d., 80.Yılında Türkiye Cumhuriyeti ve Demokrasi, Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara, 2004. ARMAOĞLU, F., 20.Yüzyıl Tarihi(1914-80), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1984. ASLAN, Y., Türkiye Komünist Fırkası’nın Kuruluşu ve Mustafa Suphi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, XVI. Dizi, Sayı: 81, Ankara, 1997. ATATÜRK, M.K., Nutuk, Kamer Yayıncılık, İstanbul, 1999. AVŞAR, A., Serbest Cumhuriyet Fırkası(Bu Partinin Kapatılmasında Basının Rolü), Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1998. AYBAR, M.A., Bağımsızlık, Demokrasi, Sosyalizm(Seçmeler:1945-1967), Gerçek Yayınları, İstanbul, 1968, AYDEMİR, Ş.S., İhtilalin Mantığı, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1990. ______, Menderes’in Dramı( 1889-1960), Remzi Kitabevi, İstanbul, 2001. BAYAR, C., Başvekilim Menderes, Der.İsmet Bozdağ, Tercüman Gazetesi Yayınları, İstanbul, 1986. BERBEROĞLU, G., Siyasi Parti Yönetimi, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 1997. BERKES, N., Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2002. BİRAND, M.A., ve C.DÜNDAR., Demirkırat (Bir Demokrasinin Doğuşu), Milliyet Yayınları, İstanbul, 1995. BORATAV, K., Türkiye Tarihi-Çağdaş Türkiye(1908-1980) içinde İktisat Tarihi, Der. Sina AKŞİN, Cem Yayınevi, İstanbul, 2002. ______, Türkiye İktisat Tarihi(1908-1985), Gerçek Yayınevi, İstanbul, 1998.
İstanbul. EKİNCİ. Demokrat Parti ve Ötekiler. Ş. İstanbul.. 1995. D.. Çev. Türkiye’nin Demokrasi Tarihi(1839-1950).. Beyan Yayınları. Türkiye’de Geri Kalmışlığın Tarihi. Ergun ÖZBUDUN. Türkiye’de Parti Kavgaları. TEKELİ. “Adalet Partisi. Varlık Yayınları. A. DOĞAN. “31 Mayıs 1953’te Nuri Demirağ’ın MKP Kongresi’ndeki Beyanatı”. Ayyıldız Matbaası. 1982. İstanbul. 1985. Menderes Diyor ki. Baskı. Tekin Yayınevi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. T. 1964. GOLOĞLU. İmge Kitapevi. Olgaç Yayınları. 1994. İ.2066.1967. İstanbul. 1997. A.. Bilgi Yayınevi. Dünya Yayınları.. 1974 ______.. C:8. 1953. BURÇAK. İmge Yayınevi. Siyasi Partiler. Demokrasi Yayınları.. Milli Şef Dönemi. İstanbul. 1971 .H. İstanbul.. ______. 1995. GİRİTLİOĞLU. 1982. Ankara. S. Emre Yayınları. 1993. 1990. ESİRCİ. İstanbul. DURSUN. İletişim Yayınları. M.P’nin Mevkii.127 BOZDAĞ. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Çok Parti Düzeninin Kuruluşu. CEM. İstanbul.2064. Ankara. İstanbul... M. İşaret yayınları. Başnur Matbaası. Kaynak Yayınları. Toplumsal Dönüşüm Yayınları. 1994. Turhan Kitabevi.. DUVERGER. Kurtuluş ve Sonrası. s. DEMİREL. Kervan Yayınları. N. 1998 ______. İstanbul. “Demokrat Parti”. Demokrasiye Geçiş(1946-1950). İstanbul. İstanbul. Şaka Matbaası. ______. Ankara. DERİNGİL. İstanbul. 1977. İstanbul.. 1985. Cem/Kültür Yayınları. İstanbul. Kurtuluş. Değişim Şafağı. F.. ERER. 1990. EROĞUL. 1999. R. ______. Türkiye’de Demokrasiye Geçiş (1945-1950). ______.. 1966. Demokrat Parti (Tarihi ve İdeolojisi). Ş. 3. Ankara. 1992. Türkiye’de Çok Partili Düzene Geçişte Dış Etkenler.. C.. ÇAVDAR.S. İstanbul. Birinci Meclis’te Muhalefet-İkinci Grup-.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. DEMOKRAT PARTİ TÜZÜK VE PROGRAMI. İstanbul. DİLİPAK. İstanbul. DEMİRAĞ. 1975. İletişim Yayınları. İ.. Cumhuriyet’e Doğru(1921-1922). Siyaset Sosyolojisi. Geçiş Sürecinde Türkiye. Türk Siyasi Tarihinde C. Cilt 8. 1953. Menderes Dönemi. Belge Yayınları. T. N. İstanbul. Ankara. s.. İstanbul. A. Demokratikleşemeyen Türkiye. Çev. İstiklal Matbaası. Denge Oyunu. 1965. ______.
İNUĞUR. Gazi Üniversitesi Yayınları No: 184. 1996. 1991. Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Yayınları. GÜZ. Anayasalar ve Modernleşme. Ankara.S. 1983.. KALAYCIOĞLU.. ______. KARATEPE. Türkiye’de Milli Şef Dönemi 1938-1945. Hazırlayan: Mehmet Kaplan.F Yayınları No: 531 Ankara. Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli-. İstanbul. Ankara.. 1992. Çev. Gökkubbe Yayınları. Z. ______. İstanbul. İstanbul. İletişim Fakültesi Yayınları No: 11. FERSOY. . K. C. 1982.. İşaret Yayınları.F Yayınları. . M. Darbeler.N. Birinci Cilt.. No:509. Hun Yayınları. Savaş Yayınları. İstanbul. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Serbest Cumhuriyet Fırkası Sonrası Basında Muhalefet ve 1931 Matbuat Kanunu.H. Sosyoloji Nedir?. İstanbul. ______. N. İkinci Cilt. Remzi Kitabevi.B. İstanbul. Türk Devrim Tarihi. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. 2000. 2004.. O. 1983. Türkçülüğün Esasları. GÜRÜN.. 1996a. 2002. İz Yayıncılık. İstanbul. 1998. İstanbul. GÖNLÜBOL. GÜRKAN. 1978. İletişim Yayınları.. E. Ekonomik.Meşrutiyet Döneminde Siyasal Muhalefet (1908-1913). Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları No:37. Milli Eğitim Basımevi. Sosyal Yapı ve Sosyal Değişme. J. KOÇAK.B. A. N. Türkiye’de Milli Şef Dönemi 1938-1945. M. İstanbul. Osmanlı Siyasi Kurumları. Çağdaş Siyasal Bilim. İstanbul.. Der Yayınları. Ankara. İBİŞOĞLU. 1984. A.. ÜLMAN. Ş. İz Yayınları. N. İstanbul.C. İletişim Yayınları. 1997. Türk Basın Tarihi(1919-1989).. Kültürel Temeller). 1993.. İstanbul. Türkiye İş Bankası Yayınları. GÖRMEZ. KARPAT. 2001. İstanbul. Atilla Kitabevi.. FİCHTER. ______. 1992. Çağdaş Kültür Politikası. 1976. İŞÇİ. İletişim Yayınları. İSLAMOĞLU. AFA Yayınları. Tek Parti Dönemi. ve H. 1996b.Nilgün ÇELEBİ. Türkiye’de Devletçilik.Ü. 1996. Türk Demokrasi Tarihi (Sosyal. 1972. GÜVENÇ. 1989. İkinci Dünya Savaşından Sonra Türk Dış Politikası. K.. İnsan ve Kültür..128 GÖKALP. Dış İlişkiler ve Türk Politikası. S. Ankara. CHP’de Gelişmeler.Ü. Bir Devre Adını Veren Başbakan-Adnan Menderes-. Beta Yayınları. Çağdaş Kültürümüz-Olgular-Sorunlar. İstanbul. Ankara. A.S. No:28.. II. M. K. İstanbul. İstanbul. 1982. Türkiye’de Demokrasiye Geçişte Basın(1945-1950). KİLİ. B..
Üç Devirde Bir Adam. 1987.. Belge Yayınları.. KONGAR. R. Der. Remzi Kitabevi. Roman Gibi. Cem Yayınevi. İstanbul. Milli Mücadele Cumhuriyet. KORKUD. Siyasal Partiler ve Türkiye’de Siyasi Parti Yasakları. PARASIZ. Ülkü Basımevi. Bursa. ÖZ.. PARLA T. A.. “Demokrat Parti Kurucuları Bu Davanın Adamı Değildirler”. 2002. Türkiye’de Sol Hareketler. İletişim Yayınları. Ankara. C:33. Ankara. Türk Demokrasinin Kuruluş ve İşleyişinde Dış Etkenlerin Rolü. Türkiye’de Siyasi Kültürün Resmi Kaynakları (Atatürk’ün Nutuk’u).Ü. Mart-Haziran. 1999.. Ankara. Siyasal Kitapevi... MARDİN. Türkiye Fikir Ajansı. İstanbul. Ankara.. ÖZALP. Türkiye Tarihi 4-Çağdaş Türkiye (1908-1980) içinde Siyasal Tarih (19231950). Ankara. ______. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri(1920-1946). Hazırlayan: Cemal KUTAY. Nasıl Fesh Edildi?. İstanbul.E.. İstanbul.. . Tek Parti Yönetimi ve Siyasal Katılım. 1999. KOÇAK. Ulus Gazetesi(CHP ve Kemalist İlkeler). A. İletişim Yayınları. İstanbul.. Toplumsal Değişme Kuramları ve Türkiye Gerçeği. KONGAR. H. 1992. A. İstanbul. Ş.F. C:1.. Ankara. İstanbul. 2002. İnönü Devri ve Matbuat. 2003. Ankara. MİLLET PARTİSİ “Program ve Tüzük”. LEWIS. 1987. 1948. Ezgi Kitabevi. İstanbul. SAYILGAN. B. E. A. Siyaset Bilimine Giriş. Jön Türklerin Siyasi Fikirleri. 1992. A. Gündoğan Yayınları. 1978. MARDİN. İstanbul. Türk Modernleşmesi (Makaleler 4). İmge Kitabevi. Tercüman Yayınları.. 20 Haziran 1949. İstanbul.S. 1980.F. Bağlam Yayınları. İnönü Diyor ki.. MAKAL. Atatürk’ten Anılar. Dergisi. Turhan Kitabevi. 2000. KÜRKÇÜOĞLU. Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu. MÜSTAKİL GRUP BEYANNAMESİ. 1991. 1976 SERTEL. M. Modern Türkiye’nin Doğuşu.. Ankara. MELZİG.B. Ankara. İletişim Yayınları. Ankara. ______. Çev: M. 1995. Otağ Yayınları. İ. 2002. Sakarya Basımevi. 1956. H. Sina AKŞİN. Türkiye Ekonomisi.. ÖZTEKİN.129 . 1992. OKYAR. S.. Türk Tarih Kurumu Yayınları. K.. Ö. 1946. KIRATLI. 1998. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Ali Yaşar Sarıbay. “Demokrat Parti. s. Tek Partiden Çok Partiye. Cilt 3. ______. İstanbul. İstanbul. Milliyet Yayınları. Ankara. TBMM Dördüncü Dönem. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları. İmge Yayınevi. SUNAR. İstanbul. . İletişim Yayınları.. 1996.130 SEZGİN.. Demokratikleşme Perspektifinden Devlet-Sivil Toplum İlişkisi. 2001. 1990. Birey ve Toplum Yayınları. 1991. Ankara. 1986. İstanbul. Ş. 1984. 1997. 1970. 1976. Cilt 8. T. G. Türk Kurtuluş Savaşı ve Siyasal Rejim Sorunu.1976-1977.H. İletişim Yayınları. Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişmesi (18391965). “Siyasi Gelişmenin Evreleri.. ______. Anayasa Hukuku. İstanbul. 1965. İstanbul. Nobel Yayın Dağıtım. ______. 1983.Z. Arba Yayınları. TOKER. 1999. 1983. Elif Yayınları. E. İstanbul.. İstanbul. Ö.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. İstanbul.. Türkiye’de Siyasal Muhalefet Olgusu ve Anlayışı. Siyasi Kurumlar ve Anayasa Hukuku. Parti Seçmenlerinin Siyasal Yönelimlerine Etki Eden Sosyoekonomik Faktörler. Türk Tarih Kurumu Yayınları No: 38. İstanbul. TOSUN. Türk Siyasal Hayatının Gelişimi. N. TBMM Vakfı Yayınları. s. Ankara. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi. Edit: Ersin Kalaycıoğlu. R. SOYSAL.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. H. M. TURAN.2076. 1997. İstanbul. Türkiye’de Siyasi Partiler 1859-1952. T. Türkiye’nin Siyasi Anlaşmaları(1920-1945). s. Konya. 100 Soruda Siyası Partiler.. F. Cilt 7. Gerçek Yayınları. 1995. No: 11. Ankara.2067.. s. SİTEMBÖLÜKBAŞI. Ankara. TİMUR. İletişim Yayınları. 1986.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. vd. 1984. Alfa Yayınları.. M. Siyasal Muhalefet: Batı Demokrasileri-Sosyalist Ülkeler-Türkiye. TÖKİN. Ankara. Cilt: 7. “DP ve Popülarizm. 2003.. Beta Yayınları. TEZİÇ.Baskı. 1986. İstanbul. ______. TÜRK PARLAMENTO TARİHİ (1931-1935). TURGUT. E. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931). Bilgi Yayınları.. Tarih Vakfı Yurt Yayınları: 88. İstanbul. ______. İletişim Yayınları. TUNAYA.. Birey ve Toplum Yayınları. İ. 2.. TUNÇ.1983.. Beta Yayınları. ______.. ______. İ. 2001. Parlamento İçi Muhalefet. Siyasal Kitabevi. Cemre Yayınları. TUNÇAY. “YÖK. İstanbul. Demokrasimizin İsmet Paşalı Yılları.680. 1982.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi.. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş.
Birey Yayıncılık. S. 2001. Sayı: 104. URAN. Diğer: İnternet Kaynakları: <http://www.03.10. İçişleri Bakanlığı Yayınları.03. C: 9. Ç. 1950. III.Ç. Ankara. . YETKİN.htm> 16. İstanbul.ataturk. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası.Ü. 1959.html> 09..Ü. İletişim Yayınları. Vakit Matbaası. 1998..2006 <http://www. Dergisi. A. Ayyıldız Matbaası. Kültür ve Uygarlık Kavramı Üzerine. Ö. İstanbul.F. US. İletişim Yayınları. Boyut Kitapları. Demokrat Parti. Mayıs 1988.2005. _____. Şubat 2003. Ankara. Mart-Haziran.turmob. Türkiye’de Parlamentonun Evrimi. Makaleler: AKŞİN.belgenet. E.. Türkiye’de Siyasal Sosyalleşme: Tarih ve Politika. A. Ankara.. Türkiye’de Siyasal Sosyalleşme ve Siyasal Sembolizm.131 TÜRK PARLAMENTO TARİHİ (1919-1923). Altın Kitaplar Yayınevi. Çev: GÜVEN G. 1998. H. 1983. 1999. 1994. 1978. Ankara. 2000.aydinlanma1923/Ataturk ve Demokrasi II-ergunaybars.2006. TÜRKİYE’DE SİYASİ DERNEKLER. YÜCETÜRK. 1988. YEŞİL. A. UHRİ.dallog. <http://www. Tek Parti Yönetimi ve CHP. Yıl: 4 Sayı: 23-24..B. TBMM Vakfı Yayınları No: 4. Sayı: 53..html> 16. <http://www.F Yayınları No: 533. C: 33.01. < http://www. Cilt: 2.S. KÜRKÇÜOĞLU..htm>06. TBMM Birinci Dönem.htm > 11. Türk Dil Kurumu Yayınları No: 549. İstanbul. ZURCHER. Hatıralarım. M. 1998. UYAR.12. TÜRKKAHRAMAN.. A. . Ülke Kitapları. İstanbul.N. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi. 2003.S. A. Bilim ve Ütopya Dergisi. İstanbul. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları No: 897. Tarih ve Toplum.. S.. İstanbul. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. A. YÜCEL.tr/turmob/basin/10-08-2000.org. Türk Demokrasinin Kuruluş ve İşleyişinde Dış Etkenlerin Rolü. İletişim Yayınları.2006. Demokrat Parti’nin Kurulması. TÜRKÇE SÖZLÜK. İstanbul. Ankara.net/imp/ittihat. Ankara. H.com/kurumlar/itterak. Asım Us’un Hatıra Notları: 1930’dan 1950 Yılına Kadar Atatürk ve İsmet İnönü Devirlerine Ait Seçme Fıkralar. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. 1966. Ankara.. 1983. Cumhuriyet Özel Sayısı. 2000.. J. İstanbul.2005. Yeni Türkiye Medya Hizmetleri.B.com/arsiv/varlikvergisi.
1946.M. Çok partili Dönemde Türk Siyasi Hayatına Etki Eden Siyasal Hukuk Faktörleri. Ayın Tarihi. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçişte Rol Oynayan İç ve Dış Tesirler. Vakit. ÖZÜERMAN. Vatan. O.Dönem.132 Tezler: AKANDERE. TOSUN..Mayıs 1946.1945-1947.M. T. Tek Parti Döneminde İktidar Muhalefet İlişkileri (1923-1945). Ayın Tarihi. Askeri Müdahalelerin Siyasi Kültüre Etkileri.M Tutanak Dergisi: 8. TANER. Yayımlanmamış Doktora Tezi.Haziran 1946. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İzmir. 1992. Gazeteler: Akşam. Ulus. Ankara.1945. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı.Dönem. Dergiler: T. Ayın Tarihi.1945-1946. Dikmen. Ayın Tarihi.. .B.1946-1947. Tutanak Dergisi: 7. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı. 1991. Cumhuriyet. İzmir. T. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı. Tanin..1945.M. 2002. 1989. Konya.Mayıs 1945. A.M. T.Temmuz 1947. Kamu Yönetimi Bölümü. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü..1946-1947.
Teknisyeni : Argıthanı Sağlık Ocağı Tabibliği-ILGIN-KONYA/Toplum Sağlığı .133 ÖZGEÇMİŞ Adı ve Soyadı: Emin KİRMAN Doğum Yeri : Ilgın/Konya Doğum Yılı : 30/08/1979 Medeni Hali : Bekar Eğitim Durumu : Lise : 1994-1997-Ilgın Sağlık Meslek Lisesi Lisans : 1998-2002-Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Biga İİBF / Kamu Yönetimi Yabancı Dil(ler) ve Düzeyi : İngilizce : Yazma (İyi) Konuşma (Orta) Okuma (İyi) İş Deneyimi : 2004-. . .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.