Transkript
1 AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ KARARLARINDA İFADE ÖZGÜRLÜĞÜ Editör Yrd. Doç. Dr. Vahit Bıçak Liberal Düşünce Topluluğu Ankara, 2002 Bu kitap Avrupa Komisyonu nun katkılarıyla gerçekleştirilen Türkiye de İfade Özgürlüğü başlıklı proje çerçevesinde hazırlanmıştır.
2 İçindekiler Yeni yapısıyla Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi İfade Özgürlüğü Konusunda AİHM Kararlarının Genel Değerlendirmesi Sunday Times / Birleşik Krallık Kararı Barthold / Almanya Kararı Lingens / Austrian Kararı Castells / İspanya Kararı Jersild /Denmark Kararı Vogt /Germany Kararı Fressoz ve Roire / Fransa Kararı Ceylan / Türkiye Kararı Sürek ve Özdemir Kararı Gerger / Türkiye Kararı Arslan / Türkiye Kararı Erdogdu ve İnce / Türkiye Kararı Öztürk / Türkiye Kararı Wille / Liechtenstein Kararı Nilsen ve Johnsen / Norweç Kararı News Verlags GmbH & CoKG / Avusturya Kararı Özgür Gündem / Türkiye Kararı Şener / Türkiye Kararı Privatfernsehgeselllschaft / Avusturya Kararı
3 Birinci Bölüm YENİ YAPISIYLA AVRUPA İNSAN HAKLARI MAHKEMESİ Vahit Bıçak * Giriş Uzun bir aradan sonra Türkiye Avrupa Birliği ilişkilerinde yeni bir dönem başladı Aralık 1999 tarihinde Helsinki de toplanan Avrupa Birliği Konseyi, yayınladığı Bin Yıl Bildirgesi ile Türkiye nin Avrupa Birliği ne aday ülke statüsünde olduğunu kabul etti. 1 Aday ülke statüsünden üye ülke statüsüne geçişin söz konusu olabilmesi için bazı konularla ilerleme kaydedilmesi ön şartı getirildi. İnsan hakları konusunda ilerleme kaydedilmesi bu önkoşulların başında gelmektedir. İnsan haklarının iyileştirilmesi önkoşulunun ne oranda gerçekleştiğinin belirlenmesi açısından Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nin kararları hayati öneme sahip olacaktır. İnsan Hakları Mahkemesi verdiği kararlarla halihazırda Türk hukuk uygulamasını ve mevzuatını önemli ölçüde etkilemiştir. İncal 2 davasında Devlet Güvenlik Mahkemelerinde askeri hakimin görev yapmasının adil yargılama hakkını ihlal ettiğinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından tespit edilmesi üzerine 1999 yılında Anayasa ve yasa değişikliği yapılarak asker hakimin Devlet Güvenlik Mahkemelerinde görev yapması uygulamasına son verilmiştir. Öcalan 3 davasında, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından verilen yürütmenin durdurulması kararı, verilen cezanın infazı sürecini durdurmuştur. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin iş yükü açısından Türkiye ile ilgili davalar önemli bir sayı oluşturmaktadır yılı sonu itibariyle Mahkeme önünde bulunun toplam derdest dosyanın 2369 adeti Türkiye deki insan hakları uygulamaları aleyhine açılmış dosyalardan oluşmaktadır. 4 Başka bir ifade ile Mahkemedeki derdest dosyaların yaklaşık beşte biri Türkiye ile ilgilidir. Belirtilen nedenlerden dolayı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Türkiye açısından çok büyük bir önem kazanmıştır. Coğrafi olarak Türkiye nin dışında olmasına rağmen Türk yargı sisteminin önemli bir parçasını oluşturun Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nin yakından tanınması ihtiyacı ortadadır. Bu ihtiyacı bir ölçüde karşılamak amacıyla, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin yapısının incelenmesi bu çalışmanın konusunu oluşturmaktadır. Ayrıca, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi nin 1 Kasım 1998 tarihinde çok önemli yapısal değişiklik geçirmiş olması ve yeni yapının Türkiye de yeterince bilinmemesi bu çalışmayı zorunlu kılmaktadır. Sözleşme Sistemi Avrupa Konseyi tarafından hazırlanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (kısaca Sözleşme) 1950 tarihinde Roma da imzaya açıldı ve 1953 tarihinde yürürlüğe girdi. Sözleşmeyi hazırlayanların amacı, 1948 tarihli Evrensel İnsan Hakları Beyannamesinde ifade edilen hakların pratiğe geçirilmesinin ilk adımını atmaktı. Medeni ve siyasi hak ve özgürlükler kataloğu oluşturmasının yanında, Sözleşme, taraf devletler açısından taahhüt edilen yükümlülüklerin hayata geçirilmesinin sistemini oluşturdu. Sözleşmeye taraf olan Devletlerin, bireylerin, birey grupların ve hükümet dışı kuruluşların Sözleşmeye * Yrd. Doç. Dr., Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinde Stajer Hukukçu. 1 Presidecy Conclusions, Helsinki European Council, 10 and 11 December 1999, Press Release Nr:00300/99. 2 Judgment, 9 June 1998 (41/1997/825/1031), 3 Council of Europe, Doc European Court of Human Rights, Pending Applications.
4 taraf olan herhangi bir devlet aleyhine Sözleşmede korunan değerleri ihlal ettiği gerekçesi ile Sözleşme organlarına başvurabilmesine imkan sağlandı. Sözleşmede sayılan insan haklarının pratikte uygulanıp uygulanmadığını denetim sorumluluğu ise Strasbourg da oluşturulan belli organlara verilmiştir. 31 Ekim 1998 tarihine kadar geçen zamanda Sözleşmeye taraf devletlerin yükümlülüklerini yerine getirip getirmedikleri üç organ tarafından denetlenmiştir. Bunlar, 1954 yılında oluşturulan Avrupa İnsan Hakları Komisyonu (kısaca Komisyon), 1959 yılında oluşturulan Avrupa İnsan Hakları Divanı (kısaca Divan) ve Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesidir. 1 Kasım 1998 de yürürlüğe giren 11 nolu Protokol ile anılan ilk iki organın yerini, tam zamanlı çalışan tek bir Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi aldı. Bakanlar Komitesinin yargısal işlevi ise ortadan kaldırıldı. 1 Kasım 1998 tarihinde varlık kazanan yeni Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin yapısının, eski sistemle mukayeseli olarak incelenmesi konunun daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunacaktır. Yenilik İhtiyacı Avrupa Ýnsan Haklarý Mahkemesi, bireyin hak ve özgürlüklerini totaliter anlayýþlara karþý korumayý amaçlayan bir yapýdýr. Mahkemenin görevini gereði gibi yapabilmesi için Sözleþmeye taraf Devletlerin müdahalelerine ve etkilerine karþý baðýmsýz olmalýdýr. Ýkinci Dünya savaþý sonrasý oluþturulan Komisyon ve Divanýn yapýlarý bu dönemde Sözleşmeye taraf Devletlerce mümkün olabilen uzlaþmanýn bir yansýmasýdýr. Bugünün koþullarýnda yargý baðýmsýzlýðý açýsýndan oldukça yetersiz olan bu mekanizmalar tarihsel þarlarla birlikte düþünüldüðünde tarihin önemli köþe taþlarýndan olduklarý görülecektir. Ancak, deðiþen dünya þartlarýnda bu mekanizmalar yargý baðýmsýzlýðý ilkesi açýsýndan oldukça yetersiz kalmýþlardý. Strasbourg mekanizmasýnýn siyasi amaçlardan ve devlet müdahalelerinden arýndýrýlmýþ bir þekilde sadece hukuka ve sözleþmeye baðlý bir þekilde karar verebilecek bir yapýya kavuþturulmasý ihtiyacý çok net olarak hissedilmiştir. Taraf devletlerin birçoðunun yargısal niteliğe sahip bir organý sahip olmak konusunda fazla istekli olmadıkları ortada olan bir gerçekti. Buna raðmen, 1980'lerden sonra dava sayýsýnýn düzenli olarak artmasý, yargýlama sürecinin kabul edilebilir sürede tamamlanmasýný güçleþtirdi ve reformu kaçýnýlmaz kıldı. 1990'larýn baþýnda 23 olan Sözleþmeye taraf devletlerin sayýsýnın 1999 yýlýna gelindiðinde 41'e yükselmesi, adaletin geç iþlemesi probleminin büsbütün artmasýna neden oldu. Komisyona 1981 yýlýnda 404 baþvuru kaydedilirken, 1993 de bu sayý 2037'ye 1997 de 4750'ye yükseldi. Komisyonca kaydedilmeyen veya geçici dosya açýlan baþvuru sayýsý ise 1997 yýlýnda 12000'e ulaþtý. Divan istatistikleri de benzer bir resim ortaya koymaktaydý: 1981 yýlýnda 7 olan Divan önündeki dava sayýsý, 1993 de 52'ye, 1997 yýlýnda ise 119'a yükselmiþtir. Dava sayýsýndaki bu artýþ, Sözleþmenin denetim organlarýnýn reformunun taraf devletlerce de benimsenmesine yol açtý. Sözleþme sisteminin yeniden yapýlandýrýlmasý konusunda baþlangýçta görüþler farklý olmasýna raðmen, netice de tam zamanlý, tek bir mahkeme oluþturulmasý çözümü benimsendi. Yeni yapý iki temel amacý gerçekleþtirmeyi hedeflemektedir. Bunlar, Strasbourg sisteminin yargýsal karakterinin güçlendirilmesi ve yapýyý basitleþtirerek muhakeme süresinin kýsaltýlmasýndan ibarettir. Geçiş Dönemi Belirtilen hedefleri gerçekleştirmeyi amaçlayan ve denetim mekanizmasını yeniden yapılandıran 11 nolu Protokol, 11 Mayıs 1994 tarihinde imzaya açıldı. 11 numaralı Protokolün Sözleşmeye taraf tüm devletlerce onaylanması ve en son onayın alınmasından bir yıl sonra yürürlüğe girmesi öngörüldü. Son onayın Ekim 1997 de Avrupa Konsey ine teslim edilmesi ile bir yıllık hazırlık dönemi başladı. Bu geçiş dönemi boyunca Mahkemede görev yapacak hakimler seçildi ve yeni Mahkemenin yapısı ve çalışma usulu hakkında birkaç toplantı yapıldı. Özellikle, halen Divanda hakim olupta yeniden hakim olarak seçilen hakimler yeni Mahkeme İçtüzüğü Tasarısını hazırladılar.
5 Yeni Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi 1 Kasım 1988 de 11 nolu protokolün yürürlüğe girmesi ile çalışmaya başladı. Eski Divan işlevine 31 Ekim 1998 de son verdi. Komisyon ise 31 Ekim 1999 tarihine kadar önceden kabul edilebilirlik kararı verilen dosyalarla ugrasmak üzere 1 yıl daha varlığını devam ettirdi. Neticede, 31 Ekim 1999 tarihinde Komisyon da tarihteki yerini aldı. Bakanlar Komitesinin Yargýsal Ýþlevinin Sonu Yeni yapý ile Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin yargýsal iþlevi ortadan kaldýrýldý. Bu yenilik, sistemin yargısal nitelik kazanması açýsýndan son derece olumlu olmuþtur. Bakanlar Komitesi, Avrupa Konseyinin yürütme organý olmasýna raðmen Komisyon tarafýndan haklý bulunan baþvurular eðer Divan önüne getirilmezse, Bakanlar Komitesi Sözleþmenin ihlal edilip edilmediðine ve eðer ihlal olduðu kanaatinde ise maðdura tazminat ödenmesine karar verebilmekteydi. Bakanlar Komitesinin yargýsal iþlevini kaybetmesi, yeni mahkemenin kabul edilebilir bulunan her olay hakkýnda hüküm vermesini gerekli kýlmýþtýr. Bunun anlamý, yeni mahkemeyi çok büyük bir iþ yükünün bekliyor olmasýdýr. Mahkemenin yargý alaný, 800 milyon kiþiyi kapsamaktadýr. Mahkeme de görev yapan 41 hakimi bekleyen ortalama yýllýk iþ yükü ise þikayet, kayýt edilen baþvuru, 500 son karardýr. Mahkeme her gün 700 mektup, 200 ün üzerinde ülkeler arasý telefon aramasýna muhatap olmaktadýr. 5 Yaþamýnýn ilk gününde, 1 Kasým 1998 tarihinde, Mahkeme Komisyondan kayýt edilmiþ baþvuru, geçici dosya, Divandan ise 89 dosya devralmýþtýr yılı sonu itibariyle mahkemede kayýt edilmiþ baþvuru ve geçici dosya bulunmaktadýr. Kayýt edilen baþvurularýn yarýsý üç ülke, Türkiye, Ýtalya ve Polonya aleyhine yapýlan baþvurulardan oluþmaktadýr. Türkiye, 2369 başvuru ile birinci sırada bulunmaktadır. Türkiye aleyhine yapılan başvuru sayısı olması gerekenden çok fazladır. Mahkemenin yargı alanında 800 milyon kişi yaşadığı ve Türkiye nufusunun 60 milyon olduğu dikkate alınacak olursa, Türkiye aleyhine makul başvuru sayısının on üçte bir olmalıdır. Oysa, 1999 yılı sonu itibariyle bu oran beşte birdir. Yarı Zamanlı Divandan Tam Zamanlı Mahkemeye Yeni mahkeme tam zamanlý çalýþmak üzere yapýlandýrýlmýþtýr öncesi dönemde Divan üyeleri veya Komisyon üyeleri temsil ettikleri Devletlerdeki asýl mesleklerine ek olarak Divan ve Komisyon üyeliðini yarý zamanlý olarak yürütmekteydiler. Bu durum Divan ve Komisyon üyelerinin baðýmsýzlýklarýný olumsuz etkilemekteydi. Hakimler önceden olduðu gibi sürekli ülkeleri ile Strasbourg arasýnda seyahat etmekten kurtulmuşlardır yılından itibaren Strasbourg'da ikamet etmektedirler. Yeni yapýda bu bir zorunluluktur. Ülkelerin gösterdikleri hakim adaylarýndan Strasbourg da ikamet edeceklerine dair bir taahhüt de alınmaktadır. Mali Yapı Mahkeme ekonomik baðýmsýzlýðýný halen saðlayamamýþtýr. Avrupa Konseyinden baðýmsýz bir bütçeye sahip deðildir. Avrupa Ýnsan Haklarý Mahkemesinin giderleri Avrupa Konseyi tarafýndan üstlenilmektedir. Avrupa Konseyinin gelirlerine ise üye ülkelerin katkýlarý oluþturmaktadýr. Mahkemenin kararlarýndan tatmin olmayan ülkeler mali katkýda bulunmakta gönülsüz davranabilmektedirler. Bütçe yoluyla mahkeme etkilenmeye çalýþýlmaktadýr. Bu durumu iyileştirme arayışları devam etmektedir. 5 Luzius Wildhaber, 20 Agustos 1999 tarihli konuþmasý, The Human Rights Centre, University of Postdam, Berlin, p.3
6 Ýyileþtirme çalýþmalarýnda Avrupa Birliði'nin bütçe yönteminin esas alýnması önerilebilir. Avrupa Birliði'nin ve Birliðin Lüksenburg da bulunan yargý organýnýn bütçesi, üye ülkelerin katkýlarýndan deðil, üye ülkelerde geçerli olan Katma Deðer Vergisinin belli bir oranýnýn Birliðe aktarýlmasý yoluyla oluşturulmuktadır. Aðýr iþ yükünün altýndan Mahkeme sýnýrlý bir bütçe ile kalkmaya çalýþmaktadýr. Avrupa Konseyinin bir yýllýk bütçesi Avrupa Birliðinin bir günlük bütçesine eþittir. Avrupa Konseyi bütçesinden Avrupa Ýnsan Haklarý Mahkemesinin payý ise % 15 dir. Bireysel özgürlükleri geliþtirmek ve hukuk devleti ilkesini yaþama geçirilmesini saðlamanýn en önemli köþe taþlarýndan biri olan Avrupa Ýnsan Haklarý Mahkemesinin bir yýllýk bütçesi, Avrupa Birliði'nin bir saatlik bütçesine eþittir. 6 Hakimler Hem yeni Mahkeme hem de eski Divan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine taraf olan devlet sayısı kadar hakimden oluşmaktadır sonu itibariyle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesine 41 devlet taraf olduğundan dolayı, her bir devletten bir hakim olmak üzere Mahkemede 41 hakim görev yapmaktadır. Bunlardan 10 u eski Komisyon üyesi, 10 tanesi eski Divan hakimi, 21 tanesi ise daha önce Avrupa İnsan Hakları mekanizmasında görev yapmamış olan yeni hakimlerdir. Bir devletin birden fazla vatandaşının hakim olması eski dönemde mümkün değilken yeni Mahkemede bu mümkün hale getirildi. Örneğin, İtalya, San Marino ve Malta adına görev yapan üç İtalyan hakim mevcut olabilmektedir. Eski dönemde hakimler 9 yıl süre için seçilirken yeni dönemde bu süre 6 yıla indirilmiştir. Her üç yılda hakimlerin yarısının yenilenmesini sağlamak amacıyla ilk seçimde seçilen hakimlerin yarısının görev süresinin üç yıl sonra sona ermesi öngörülmüştür. Divanda görev yapan Türk Hakim Rıza Türkmen in görev süresi 2001 yılında sona erecektir. Her iki dönemde de hakimlerin yeniden seçilebilmeleri mümkün kılınmıştır. Hem yeni dönemde hemde eski dönemde hakimlerde aranılan şartlar ise, yüksek ahlaki karaktere sahip olma ve yüksek mahkeme üyesi olabilme niteliklerini taşımaları olarak ifade edilmiştir. Hem yeni mahkeme de hemde eski Divanda hakimler kendi devletlerini temsilen değil, kendilerini temsilen görev yapmaktadırlar ve görevlerini yerine getirirken tamamen bagımsız ve tarafsızdırlar. Yeni yapıda tam zamanlı olarak çalışan hakimler, yaklaşık Frank (8 milyar TL) aylık maaş almaktadırlar. Hakimlerin, tam zamanlı hakimlik göreviyle, tarafsızlıkla veya bağımsızlıkla bağdaşmayan herhangi bir iş yapmaları yasaklanmıştır. Yetmiş yaşına ulaşanların hakimlik görevleri sona ermektedir. Divanda kuruluşundan beri dört Türk hakim görev yapmıştır. Bunlar sırasıyla, yılları arasında Kemal Fikret ARIK, yılları arasında Suat Bilge, yılları arasında Ali Bozer ve yılları arasında Feyyaz Gölcüklü dür. Halihazırda Mahkeme de görev yapan Türk hakim ise Rıza Türmen dir. Hakimlerin Seçimi Hakimlerin Mahkemenin temel unsurunu oluşturmalarından dolayı seçim süreçleri ayrıntılı olarak ele alınacaktır. 6 İbid.p.3
7 Hem eski dönemde hem de yeni dönemde hakimlerin seçimi, üye ülkelerin göstereceği üç kişilik aday listesi arasından Avrupa Konseyi Parlamentosunda yapılan oylama ile gerçekleştirilmektedir. Hakimler 6 yıllık süre ile seçilmelerine rağmen, mahkemenin tamamen yenilenmesinden kaçınmak için her üç yılda bir hakimlerin yarısının yenilenmesi öngörülmüştür. Her üç yılda bir yapılacak düzenli seçimler dışında, 70 yaşın doldurulması, ölüm, istifa gibi nedenlerle de yeni hakim seçilmesi durumu gündeme gelebilecektir. Hukuki Sorunlar ve İnsan Hakları Komitesinin tavsiyesi üzerine Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi hakimlerin seçimi ile ilgili kendi prosedürünü geliştirmeye 1996 yılında karar vermiştir. Bu amaçla hakimlerin seçim sürecine bazı yenilikler getirilmiştir. 7 Özgeçmişlerin Standartlaştırılması Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi hakim adaylarına gönderilmek üzere bir model özgeçmiş geliştirilmesine karar verilmiştir. Eski Divan döneminde de bazen adaylar tarafından, bazen aday gösteren ülkeler tarafından adayların özgeçmişleri Parlamenterler Meclisi ne sunulmaktaydı. Bu özgeçmişler standart olmaktan öte, kişilerin kendi vermek istedikleri bilgileri içeriyordu. Verilen özgeçmişler tek bir yapıda ve sistematikte olmadığı için adayları mukayese etme imkanı sağlamıyordu. Hatta bazen, en temel bilgiler eksik olan özgeçmişlere rastlanabiliyordu sayılı karar ile adayların özgeçmişlerindeki bilgileri sistematik olarak ve benzer hatta aynı yapıda sunmalarının adaylar arasında mukayeseyi kolaylaştıracağı vurgulanmış ve 1082 sayılı kararın bir parçası olarak resmi bir özgeçmiş formatı oluşturulmuştur. Bu özgeçmiş formatı 1999 yılında güncelleştirilmiştir. 8 Model özgeçmiş formu tüm adaylara gönderilmekte ve adaylardan doldurmaları istenilmektedir. Birçok hakim adayı özgeçmişini ciddiyetle ve özenle hazırlarken bazı adayların çok ayrıntıcı oldukları görülmüştür. 9 Örneğin bir aday 20 sayfalık eser listesi sunmuştur; özgeçmişin toplam uzunluğu ise 25 sayfayı bulmaktadır. 123 adayın her birinin bu kadar kapsamlı özgeçmiş sunması durumunda Parlamenterlerin gözden geçirmesi gereken bilgi korkunç bir büyüklüğe ulaşmaktadır. Bazı özgeçmişler eksik bilgi içermekte, diğer bazıları ilgisiz ve gereksiz bilgileri ihtiva etmektedir. Örneğin, Hırvatistan adayı Granic ve İspanya adayı Rodriguez Zapana Perez pasif dinleyici olarak katıldıkları akademik ve diğer toplantıların uzun bir listesini sunmuşlardır. Özgeçmiş formu ile verilen bilgilerin doğruluğu kontrol edilmemekte doğru oldukları varsayılmaktadır. Özgeçmiş formunun sonunda seçilmeleri durumunda Strasbourg da ikamet edeceklerine dair adaylardan taahhütte bulunmaları istenilmektedir. Mahkemenin düzenli ve verimli çalışabilmesi açısından hakimlerin Strasbourg da ikamet ediyor olmaları kuşkusuz önem taşımaktadır. Mülakata Tabi Tutma Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi hakim adaylarının Hukuki Sorunlar ve İnsan Hakları Komitesinin bir alt Komisyonu tarafından mülakata tabi tutulmalarına karar verilmiştir. Parlamenterler Meclisi bu mülakatların Mahkemenin yerleşmiş olduğu Strasbourg yerine ulaşım kolaylığını dikkate alarak Avrupa Konseyinin Paris bürosunda yapılmasına karar vermiştir. Bu karar doğrultusunda Aralık 1998, 7-9 Ocak 1998, 6 Nisan 1998 ve 7 Ocak 1999 tarihlerinde mülakatlar İnsan Hakları Alt Komitesi tarafından gerçekleştirilmiştir. Alt Komitede Parlamenterler Meclisindeki siyasi gruplar orantılı olarak temsil edilmiştir. 7 Council of Europe, Resolution 1082, Council of Europe, Resolution 1200, Adayların Özgeçmişleri için bk. Parliamentary Assembly, Doc January 1998.
8 Alt Komite Sözleşmeye taraf her bir Devlet adayları için 1 saatlik bir zaman dilimi ayırmıştır. Her bir aday ise 15 dakika mülakata tabi tutulmuştur. Geriye kalan son 15 dakika ise adayların mukayese edilmesi ve değerlendirilmesi için kullanılmıştır. Böylesine önemli bir görev için 15 dakikanın yeterli olup olmadığı tartışma konusu yapılabilir. Ancak, alt komitenin 123 adayı mülakata tabi tutmak durumunda olduğu da gözden uzak tutulmamalıdır. Mülakatlar sonuçları bir rapora dönüştürülerek Hukuki Sorunlar ve İnsan Hakları Komisyonuna ve Parlamento Sekreterliğine sunulmuştur. Sekreterlik bu raporu tüm Parlamenterlerin bilgisine sunmuştur. Devletlerin seçim sırasında takındıkları tavır, alt komitenin mülakat sonrası tavsiyeleri doğrultunda olmuştur. Bu durumun belki tek istisnasını İngiltere oluşturmuştur. Alt Komite tarafından önerilen adayın değil, listesindeki başka bir adayın seçilmesini İngiltere Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisinde sağlamıştır. Parlamenterler Meclisi, 1999 yılında 10 yapılan mülakatların adayların nitelikleri hakkında daha iyi bilgi vermesi ve dolayısıyla adaylar arasında Parlamenterler Meclisinin daha bilinçli karar vermesine katkıda bulunması açısından çok faydalı olduğuna ve devam etmesine karar vermiştir. Seçim Takvimi Geliştirilmesi Hakimler altı yıl için seçilmektedirler. 70 yaşına ulaşıncaya kadar birkaç kez tekrar seçilebilmektedirler. İlk seçimde seçilen hakimlerin yarısının süresi 3 yıl sonunda sona erecektir. Üç yılda görev süresi bitenlerin kimler olacağı, Avrupa Konseyi Genel Sekreterliğince yapılan kura çekimi ile belirlenmiştir. Dolayısıyla her üç yılda bir mahkemenin kısmen yenilenmesini sağlamak için hakimlerin seçimi gündemde olacaktır. Her üç yılda bir yapılması gereken düzenli seçime ilave olarak, görev yapan hakimin 70 yaşına ulaşması, istifa etmesi, ölmesi gibi durumlarda ara seçim yapılması da gerekebilir. Netice olarak, hakim seçimi sık sık Parlamenterler Meclisinin gündeminde olacaktır. Boşalan hakimlik makamlarını doldurmak için adayların tespiti ve seçilmeleri mümkün olduğu kadar çabuk yapılmalıdır. Bunu sağlamak üzere önceden adayların tespit ve seçimi ile ilgili bir takvim olması oldukça faydalı olacaktır. Geçmişte, görev yapan hakimin görev süresinin sonuna doğru, çok kısa bir zaman diliminde ilgili devlete aday bildirmesi için bildirim yapılmıştır. Gecikmelere yol açan bu uygulama yarı zamanlı çalışan Divan zamanında bile bir çok soruna yol açmıştır. Adayların tespiti ve seçimi süreci bir takvime bağlı olarak yürütülürse gecikmeden doğabilecek zararlar giderilebilir. Tekrar seçilen adaylar için olmasa bile yeni seçilen adaylar için mahkemede çalışmaya hazırlanmaları için zaman tanınmalıdır. Ayrıca, süre tanınması yeni seçilen hakimler için özellikle önemli olmakla birlikte, aday olduğu halde seçilemeyen mevcut hakimler içinde yeni iş bulma ve ülkelerine dönme hazırlıkları yapmaları açısından önemlidir. Bu durumu dikkate alan Parlamenterler Meclisi mahkemenin üyelerinin yenilenmesi sürecinde uyulması gereken bir takvim öngörmüştür. Buna göre, takvimin toplam süresi on iki aydır. Görev yapan hakimin görev süresi bitim tarihinden on iki ay önce seçim takvimi işlemeye başlamalıdır. Şöyle ki, Üye ülkelerin hükümetlerine adaylarını seçmeleri ve Avrupa Konseyi Genel Sekreterliğine bildirmeleri için verilmesi gereken süre dört ay; adayları değerlendirmesi ve Parlamenterler Meclisine aday listesini sunması için Bakanlar Komitesi ne verilmesi gereken süre bir buçuk ay; seçim süreci için Parlamenterler Meclisine verilmesi gereken süre iki buçuk ay (Parlamenterler Meclisinin toplantı zamanına bağlı olarak bu süre daha uzunda olabilir); seçilen hakime işlerini tasfiye etmesi ve Strasbourg da yerleşmesi için verilmesi gereken süre dört ay olmalıdır. 10 Council of Europe, Resolution 1200.
9 İnsan Hakları Mahkemesi hakimlerinin kısmi yenilenmesi 1 Kasım 2001 yılında yapılacağından dolayı, yeni hakimlerin seçim süreci bu tarihten bir yıl önce başlamalıdır. 1 Kasım 2000 yılından önce Avrupa Konseyi Genel Sekreteri Sözleşmeye taraf devletlerin hükümetlerine aday belirleme sürecini başlatmalarını hatırlatan ilk mektubu göndermelidir. Milli Seviyede Aday Tespiti Milli seviyede üç hakim adayının seçim süreci ağır eleştirilere konu olmaktadır. Taraf devletlerin kendi ülkelerinde hakim olarak görev yapacak kişilerin seçim kriterlerini katı kurallarla belirledikleri halde, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine aday hakim seçiminin milli hukuklar düzeyinde takip edilen kuralları bulunmamakta veya var olan kurallara fazla uyulmamaktadır. Adayların belirlenmesi tamamen milli otoritelerin takdirine bırakılmıştır ve aday belirlenmesinde takip edilen usul ülkeden ülkeye farklılık göstermektedir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 22. Maddesi nde kullanılan Yüksek Sözleşmeci Taraf kavramı üç kişilik aday hakim listesinin belirlenmesinin tamamen milli hükümetlere ait bir konu olup olmadığı tartışmasını açmaya elverişli bulunmaktadır. Avrupa İnsan hakları Mahkemesinde hakim olabilmenin kriterleri Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinde düzenlenmiştir. Bu düzenleme hakimlerin niteliklerine ve moral kalitesine ilişkindir. Şöyle ki, Sözleşmenin 21 maddesi, 1. Hakimler, yüksek ahlaki vasıflara sahip olan ve yüksek yargısal göreve atanmak için gerekli niteliklere sahip veya ehliyetleri ile tanınmış hukukçulardan olmalıdır. 2. Hakimler mahkemede kendi adlarına görev yaparlar. 3. Görev süreleri içerisinde, hakimler bağımsızlıkları, tarafsızlıkları ve daimi görevin gerekleri ile bağdaşmayan herhangi bir görev üstlenemezler; bu fıkranın uygulanmasından doğan sorunlar Mahkeme tarafından karara bağlanır. Hakimlerinin seçimine ilişkin milli usullerinin ülkeler arası mümkün olduğu oranda uyumlaştırılması ve geliştirilmesi gerekmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinde hakim olarak görev yapacak adayların milli seviyede belirleniş usullerini ortaya koymak amacıyla Avrupa Konseyi bünyesinde bir anket çalışması yapılmıştır. 11 Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi üyesi milli delegelere 24 Haziran 1997 tarihinde gönderilen anket formuyla altı 6 soru yöneltilmiştir. Bu sorular sırasıyla; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine hakim olarak seçilmek üzere sunduğunuz aday listesi nasıl belirlendi? Liste hazırlanırken Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisinde görev yapan milli delegeye danışıldı mı, eğer danışıldı ise hangi boyutta? Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi için aday hakim aranıldığı ülkenizde ilan edildi mi? Ülkenizin Avrupa Konseyine katıldığı tarihten beri sunulan listelerde yer alan adayların mesleki faaliyetleri nelerdi? Adayların insan hakları alanında tecrübeleri var mı? Adaylar siyasi görevde bulundular mı? Eğer cevabınız olumlu ise, ne gibi sorumluluklar ve kişisel sorumluluklar taşıdılar? Adaylarda bulunması gereken yüksek ahlaki karakter nasıl değerlendirildi? Adaylardan kaç tanesi kadınlardan oluşuyordu? Görevleri nelerdi? Ankete verilen cevapların analizi neticesi ortaya çıkan sonuçlar şunlardır. 40 ülkenin Parlamenterler Meclisinde görev yapan milli delegelerine gönderilen anket sorularına sadece 20 ülkeden yanıt gelmiştir. Cevap veren ülkeler, Belçika, Bulgaristan, Hırvatistan, Çekeslovakya, Estonya, Filanda, Yunanistan, Litvanya, Lüksenburg, Malta, Hollanda, Norveç, Polonya, Portekiz, San Marino, İspanya, İsviçre, Türkiye ve İngiltere den oluşmaktadır. En son yanıt anket soruları gönderildikten bir yıl sonra, Haziran 1988 de alınmıştır. Açıklıkla ve net olarak cevap verme 11 Council of Europe, National Procedures for Nominating Candidates for Election to the European Court of Human Rights, Doc. 8505, 1999.
10 konusunda tüm ülkelerin aynı özeni göstermedikleri, bazı ülkelerin gereksiz ayrıntıya girerken, bazı ülkelerin soruları anlamadığı görülmüştür. Bununla birlikle alınan yanıtlardan adayların kalitesi ve belirlenme süreçleri hakkında bazı hususları tespit edebilmek mümkün olabilmiştir. Adayların tespiti süreci tamamen milli hükümetlerin yetkisi dahilinde gerçekleşmiştir. Belçika ve Slovenya da son karar ülke parlamentoları tarafından verilmiştir. Estonya, Malta, Hollanda, San Marino, İspanya, İsveç, İsviçre, Türkiye, İngiltere gibi bazı ülkelerde Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisinde görev yapan milli delegelerin görüşleri, adayları mülakata tabi tutma formunda, sorulmuştur. Austurya, Malta, Polonya, İngiltere gibi bazı ülkelerde adayların seçim usulü, açıklıktan uzak olmasından, keyfi siyasi kararların sonucu olmasından dolayı basında eleştiri konusu yapılmıştır. Hatta, Hırvatistan, Fransa, Lüksenburg, Polonya ve Slovenya gibi ülkelerden Avrupa Konseyi Genel Sekreterliğine adayların belirlenme yöntemine ilişkin şikayetler yapılmıştır. Sadece Belçika, Croatia, Polanya ve İngiltere aday aranıldığını kamuoyuna duyurmuştur. Duyuru, büyük gazetelere ilan verme şeklinde gerçekleşmiştir. Bazı Devletler ise kamu kurumlarında ve üniversitelerde sınırlı bir duyuru yapmışlardır. Bu ikinci durumda Yüksek mahkemeler ve hukuk fakültelerince önerilen adaylar iki aşamalı bir sürece tabi tutulmuşlardır. Ön seçim, bakanlıkta oluşturulan bir komite tarafından önceden belirli olmayan kriterler ışığında yapılmıştır. Son seçim ise Adalet Bakanı ve Dışişleri Bakanı tarafından birlikte yapılmıştır. San Marino ve Liechtenstein aday olarak kendi vatandaşı olmayan ancak Avrupa Konseyi üyesi olan başka bir devletin vatandaşını aday olarak göstermiştir. Hakimlerin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinde görev süreleri 70 yaş sınırı ile sınırlandırılmıştır. Bu açık hükme rağmen gösterilen adayların yaklaşık yarısı 11 nolu protokolün yürürlük tarihinde 65 veya daha yaşlı bulunmaktadırlar. Çok genç (30-39 yaş arası) adayların oranı oldukça düşük bulunmaktadır. Adayların meslekleri ise; yüksek mahkemelerde çalışan hakimler ve savcılar en sık karşılaşılan meslek grubunu oluşturmaktadır. Diğer taraftan, Anayasa mahkemelerinden ve normal mahkeme hakimlerinden de az da olsa adaylara rastlanılmıştır. Hukuk profesörleri oldukça iyi temsil edilmiştir. Göreceli olarak sınırlı sayıda (19 adet) avukat, siyasetçilerden ise çok daha az, 5 kişi, aday listesine konulmuştur. Devlet organlarında görev yapan adayların çoğunun Adalet Bakanlığı veya Dışişleri Bakanlığı mensubu olduğu görülmektedir. Hükümetler diplomatları hakim adayı göstermekte de tereddüt göstermemişlerdir; Türkiye, Rusya ve Slovakia Avrupa Konseyi nezdindeki daimi temsilcilerini aday göstermişlerdir. Standartlaştırılmış özgeçmiş modeli, adaylara tecrübelerini, mesleki faaliyetlerini ve yayınlarını değerlendirme imkanı vermiştir. Bu verilerin incelenmesi açıkça göstermektedir ki, göreceli olarak çok az sayıda aday insan hakları konusunda tecrübe sahibidir. İnsan hakları konusunda tecrübe sahibi olanların tecrübeleri de, insan hakları sahasında hükümet dışı organizasyonlarda görevlerde bulunma, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Konseyi nde insan hakları ile meseleleri ele alan uzmanlar komitesindeki görevlerde bulunmaktan oluşmaktadır. Bazı devletler, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinde veya Komisyonunda hükümet ajanı veya Devlet avukatı olarak çalışan kişileri aday göstermişlerdir. Bunun dışında, adayların birçoğu bahse değer bir insan hakları faaliyeti belirtmemişlerdir. Adayların moral karakterlerini nasıl değerlendirdikleri sorusuna genelde belirsiz cevaplar verilmiştir. Birçok durumda adayın ahlaki karakteri takdir edilmiş, ancak herhangi bir delil verilmemiştir. Yüksek ahlaki karakter kriterinin ifade edilmesi güçlük arz etmektedir, ancak iki açıdan değerlendirilebilir. İlk olarak, adayın hali hazırda yaptığı işi yürütebilmesinin ön şartı yüksek ahlaki
11 karaktere sahip olması ise, anılan görevde olmasının yüksek ahlaki karaktere sahip olduğunu gösterdiği varsayılabilir. İkinci olarak, aday Avrupa Konseyinin temelini oluşturan ilkelere ve değerlere bağlılığının açık delilini verebilir. Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi hakim aday listesinde en az bir bayan adayın bulunmasını tavsiye eden karar almıştır. 12 Bu tavsiye kararı devletlerin çoğu tarafından görmezlikten gelinmiştir. 26 ülkenin hakim aday listesinde bayan adaya yer verilmemiştir. 10 ülke listede 1 kadın adaya, 4 ülkede listelerinde 2 kadın adaya yer vermiştir. Kadın adaylara listenin ilk sırasında yer verilmesi de çok istisnai bir durum oluşturmaktadır. Hollanda, Slovakia ve Bulgaristan kadın adayı ilk sıraya koymuştur. Kadın aday sayısı az olduğundan dolayı Parlamenterler Meclisindeki seçimde kadın adaylar lehine pozitif ayırımcılık yapıldığı ifade edilebilir. Alt komite tarafından yapılan mülakatlar esnasında da adayların nitelikleri konusunda tecrübe kazanma fırsatı söz konusu olmuştur. Mülakat Avrupa Konseyinin iki resmi dilinde (İngilizce ve Fransızca) yapılmış ve mülakat boyunca adayların dil yeteneklerinin gözlemlenmesi fırsatı edinilmiştir. Adayların önemli bir bölümünün İngilizce veya Fransızca yı anlamada güçlükleri olduğu gözlenmiştir. 13 Mülakat sonrası ilk sırada olan adaylar genelde yerlerini korumuşlardır. Bunun nedeni, ilk adayın genelde en iyi olmasıdır: devletler genelde ilk sıraya iyi nitelikli adayları koydukları, diğer iki adayı üç isim sunma yükümlülüğünü yerine getirmek için listede yer verdikleri gözlenmiştir. Bulgaristan, Hırvatistan ve San Marino nun sunmuş olduğu aday listeleri, listedeki adaylardan sadece birisinin istenilen nitelikleri taşıması dolayısıyla listenin gerçekte üç aday içermediği gerekçesi ile reddedilmiştir. Alt komitenin aday sıralamasını değiştirdiği durumlarda da bu tavsiye Parlamenterler Meclisi tarafından dikkate alınmamıştır. Alt komite bir kaç ülke ile ilgili isim tavsiye etmekten kaçınmıştır. Bazen de hükümetler, Portekiz örneğinde olduğu gibi, ilk verdikleri aday listesini geri çekmiştirler. Hükümetlerin destekledikleri adaylar genelde Parlamenterler Meclisinde seçilmişlerdir. Daha önce Komisyon üyesi veya Divan hakimi olan adaylar otomatik olarak seçilme lüksüne sahip olamamışlardır. Listede hem komisyon üyesi hem de Divan hakiminin birlikte olması durumunda Divan hakimleri genelde kazanan taraf olmuşlardır. Özetle, anket sonuçları, adayların belirlenme metotlarının ülkeden ülkeye değişiklik gösterdiğini, birçok ülkenin adayların belirlenmesine ilişkin önceden düzenlenmiş kurallarının olmadığını, hükümetlerin önemli bir kısmının listede kadın adaylara yer vermediğini, listeye alınan adayların Sözleşmede öngörülen kriterleri zaman zaman taşımadığını (örneğin, insan hakları konusunda tecrübe eksikliği, iki resmi dilden en az birinde yeterli olmama gibi) ortaya koymuştur. Aday Belirleme Kriterleri Anket sonuçlarının ortaya koyduğu yetersizlikleri gidermek, bir sonraki seçimde hükümetlere yardımcı olmak ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinde hakimlik görevini yapabilecek mümkün olan en iyi adaya sahip olmak amacıyla Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi, Sözleşmeye taraf devletlerin üç hakim adayını belirlemede takip etmeleri gereken usule ilişkin tavsiye kararı almıştır. 14 Bu tavsiye kararı ile 2001 ve 2004 yılında yapılacak seçimlerde takip edilecek prosedürün geliştirilmesi amaçlanmıştır. Tavsiye kararları beş başlık altında toplanılmıştır. İlk olarak, Sözleşmede öngörülen şartları taşıyan adaylara ulaşabilmek amacıyla aday aranıldığı basın yoluyla kamuoyuna duyurulmalıdır. 12 Council of Europe, Order No: 519 (1996). 13 Council of Europe, Report, Doc.8505 (1999), p Council of Europe, Recommendation 1429, 29 Eylül 1999.