Osmanlı Devleti’nde ilk matbaa kurma çalışmaları 1726 yılında başlamış, bir yıl sonra tüm hazırlıklar tamamlanmış,1729 yılında ise ilk basım gerçekleşmiştir. Bu matbaa Yirmi sekiz Çelebizade Sait Mehmet Efendi ile İbrahim Müteferrika adlı iki ortağa aittir. Vankulu Lügati’ne geçmeden önce İbrahim Müteferrika’dan biraz bahsetmem gerektiğini düşünüyorum.
1674 yılında Romanya’da dünyaya gelen İbrahim Müteferrika’nın Müslüman olmadan önceki hayatı ile ilgili elimizde fazla bilgi yoktur. 1693 yılında Thököly Ayaklanması sırasında Osmanlı askerlerine sığındığı, İstanbul’a gelerek İslamiyet’i kabul ettiği düşünülmektedir. Memleketindeyken de matbaa işleri ile ilgilenen İbrahim Müteferrika , Sait Efendi ile birlikte ilk iş olarak bir rapor hazırlayıp matbaanın önemi ve faydası konusunda devleti ikna etmeye çalışmıştır. 1727 yılında Sultan 3. Ahmet’in fermanı ile ilk Türk matbaasını açma iznini almışlardır. İbrahim Müteferrika da bunun üzerine kendi evinin alt katında “Dârü’t-Tıbaatü’l-Âmire” adıyla ilk Türk matbaasını kurmuştur. Bu matbaanın ilk eseri Vankulu Lügati adıyla anılan Sıhahu’l-Cevheri tercümesidir.
Vankulu Lügati , Mehmet el-Vani’nin en önemli ve onu meşhur eden eseridir. Eser büyük dilci ve lügatçi Ebu Nasr İsmail bin Hammad el-Cevheri’nin son harf esasına göre düzenlenen Tacu’l-Luga ve Sıhahu-Arabiyye adlı sözlüğün tercümesidir. İslami ilimlerin ve şer’i hükümlerin Arapça ifadelerle dolu olduğundan ve bu dilin öğrenilmesi gerektiğinden eserin önsözün de bahsedilmektedir. Eserin ilk cildi on dokuz sayfa giriş ile 775, ikinci cildi ise iki sayfa fihrist, 756 sayfa sözlük ve on sayfa sonuç bölümü ile 768 sayfadır.
İlk cildin ilk sayfasında mukaddime hamdele (el-Hamdü Lillahi Rabbi’l-Âlemin) ve salvele (Allahümme salli alâ Muhammed) ile başlamakta, sözlüğün hazırlanmasının gerekçeleri ve sistemi anlatılmaktadır. Sözlük kısmı dördüncü sayfadan itibaren başlamaktadır. İkinci ciltte asıl sözlük fihristten sonra gelmektedir. Madde girişinden sonra, önce maddelerin hareketleri ifade edilmekte. sonra Türkçe anlamı verilmekte ve bir cümlede kullanılmaktadır.
Vankulu Lügati hem Türkçe olarak ilk defa basılmış hem de Arapça’dan Türkçeye çevrilmiş bir sözlük olması nedeni ile önemlidir.