This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU YÖNETİMİ ANA BİLİM DALI
ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE TÜRK SİYASAL KÜLTÜRÜNDE MUHALEFET OLGUSUNUN GELİŞİMİ(1946-1950)
YÜKSEK LİSANS TEZİ
EMİN KİRMAN DANIŞMAN: YRD. DOÇ. DR. METİN İŞÇİ
ISPARTA, 2006
ii
T.C. SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TEZLİ YÜKSEK LİSANS TEZ SAVUNMASI VE SÖZLÜ SINAV TUTANAĞI
İLGİ:Enstitü Yönetim Kurulu’nun ..../..../20.... Tarih ve ..../.... Sayılı Kararı, Kamu Yönetimi Anabilim Dalında ders dönemine ait eğitim öğretim programını başarı ile tamamlayan 0230203215 numaralı Emin KİRMAN’ın hazırladığı, Çok Partili Döneme Geçiş Süreci ve Türk Siyasal Kültüründe Muhalefet Olgusunun Gelişimi(1946-1950) başlıklı TEZLİ YÜKSEK LİSANS TEZİ ile ilgili TEZ SAVUNMASI VE SÖZLÜ SINAVI Lisansüstü Öğretim Yönetmeliği’nin ....md.si uyarınca 11/05/2006 günü saat 14:00’de yapılmış; sorulan sorular ve alınan cevaplar sonunda adayın tez savunmasının KABULÜNE OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir.
SINAV JÜRİSİ
BAŞKAN
Metin İŞÇİ Yrd. Doç. Dr.
ÜYE
Faruk TURHAN Doç. Dr.
ÜYE
Timuçin KODAMAN Yrd. Doç. Dr.
i
ÖZET ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE TÜRK SİYASAL KÜLTÜRÜNDE MUHALEFET OLGUSUNUN GELİŞİMİ(1946-1950) Emin KİRMAN Süleyman Demirel Üniversitesi, Kamu Yönetimi Bölümü Yüksek Lisans Tezi, 133 sayfa, Mart 2006 Danışman: Yrd.Doç. Dr. Metin İŞÇİ Türkiye’nin çok partili hayata geçiş tarihi olan 1946 yılı ile 1950 yılı arasındaki süreç, Türk siyasal tarihinde önemli bir yere sahiptir. 1946 yılında Demokrat Parti’nin kurulması ve ardından ülkeyi uzun bir süre tek başına yöneten Cumhuriyet Halk Partisi iktidarına son vermesi, Türkiye’de demokrasinin ve özellikle de siyasal muhalefet olgusunun yerleşme sürecini başlatmıştır. Bu tez çalışmasında, çok partili döneme geçiş süreciyle birlikte, Türk siyasal kültüründe muhalefet olgusunun nasıl bir gelişme gösterdiği sorusuna cevap aranmaya çalışılmıştır Çalışma üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm de; kültür, siyasal kültür, muhalefet, siyasal muhalefet, tek partili, çift partili ve çok partili sistem kavramları açıklanmaya çalışılarak konunun kavramsal içeriği hakkında genel bir bilgi verilmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde; çok partili döneme geçiş sürecini daha iyi tahlil edebilmek için geçiş öncesi Türk siyasal sistemin niteliği hakkında bilgi verilmiş, rejimin niteliğini belirleyen tek partinin yapısı, özellikleri ve bu dönemde oluşan muhalefet girişimleri ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise, çok partili döneme geçişte rol oynayan iç etkenler; toplumsal muhalefetin gelişmesi, tek parti yöneticilerinin demokrasinin kurumsallaşmasına yönelik istekleri, ekonomide devletçiliğin getirmiş olduğu müdahaleci ve otoriter uygulamalar, toplumsal ve ekonomik etkenler başlığı altında incelenmiştir. Çok partili döneme geçilmesinde, iç etkenlerden daha önemli olduğunu düşündüğümüz dış etkenler de büyük rol oynamıştır. Bu durum, Türkiye’nin dış politikası, coğrafi konumu ve ideolojik etkiler bağlamında ele alınmıştır. Daha sonra ise, konunun temel noktası olarak ele aldığımız “Çok Partili Döneme Geçiş ve Siyasal Muhalefetin Ortaya Çıkması” konusu, incelenen 19461950 yılları arasında muhalefetin nasıl kurumsallaşmaya doğru gittiğini göstermesi bakımından önem arz etmektedir. Son olarak, tek parti yönetimine özgü olarak niteleyebileceğimiz Anayasaya aykırı kanun ve uygulamaların muhalefetin baskısıyla nasıl kaldırıldığı hakkında kısaca bilgi verilmeye çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Kültür, Siyasal Kültür, Muhalefet, Tek Parti, Çok Partili Dönem, Cumhuriyet Halk Partisi, Demokrat Parti, Dörtlü Takrir, 12 Temmuz Beyannamesi
In the first part. In the second part. İsmet İnönü’s demand on the institutionalization of democracy. Dr. information on the properties of Turkish political system prior to this transition to the multi-party period has been conveyed in order to make a better analysis on this transition while the structure and properties of the “single party” have been discussed besides the opposition initiatives during the period mentioned. The subject “Transition to Multi-Party Period and Appearance of Political Opposition” that has been discussed later in our study as the basic point of the subject carries a high importance as it shows how the opposition had been institutionalized between the years 1946 and 1950. Multi-Party Period. development of opposition in the society. double party and multi-party concepts have been explained together with some general information on the conceptual context of the subject. consequently. the answer to the question of how the opposition movement had developed in the Turkish political culture is searched after this transition to the multi-party period. concepts of culture. Memorandum of the Four. Declaration of July 12th. External factors that we think that are of greater importance than internal ones have also played important roles in the transition to multi-party period. Establishment of Democrat Party (Demokrat Parti) in 1946 and.ii ABSTRACT TRANSITION TO THE MULTI-PARTY PERIOD AND DEVELOPMENT OF OPPOSITION IN TURKISH POLITICAL CULTURE (1946-1950) Emin KİRMAN Süleyman Demirel University. Metin İŞÇİ The period between the years 1946 and 1950 incorporating the process of transition to the multi-party period in Turkey has an important place in the Turkish political life. reactions against the party in power due to the intervention and authoritarian implementations of state in economy and social and economic factors of that period. 2006 March Supervising Professor: Assistant Prof. Thesis of Graduate Study. Republican People’s Party. Finally. Key Words: Culture. 133 pages. . Opposition. Single Party. In this thesis study. brief information has also been given on how the laws and applications violating the Constitution special to the single-party period had been gradually removed under the pressure from the opposition. The third part discusses topics under the headings the internal factors playing important roles in the transition to the multi-party period. This situation has been discussed within the contexts of Turkey’s foreign policy. the termination of the power of Republican People’s Party (Cumhuriyet Halk Partisi) that was solely administrating the country for a long period of time had started the efforts of democracy and especially the settlement of opposition movements in Turkey. geographical location and ideological factors. Democrat Party. The study is comprised of three parts. Political Culture. political culture and opposition as well as single-party. Department of Public Management.
......................................................................................................8 B.............................Çift Partili Sistem.....................................................................................................Çok Partili Sistem ................Siyasi Sistemin Özelliklerine Göre ....vii ÇİZELGELER DİZİNİ............................................14 2..................................................................................................................................Siyasal Kültür Kavramı ...................4 II....................................................................Siyasal Kültür ve Siyasal Sosyalleşme ...1 BİRİNCİ BÖLÜM KAVRAMSAL ÇERÇEVE I...............9 c...................................................................16 B......................................................................................................MUHALEFET VE SİYASAL MUHALEFET KAVRAMI .......................iii İÇİNDEKİLER İÇİNDEKİLER.....................................14 3................................................................................................ SİYASİ PARTİ SİSTEMLERİ ................13 a.7 A............................................................................................................................iii KISALTMALAR DİZİNİ.........................KÜLTÜR KAVRAMI .....................................................Parlamento İçi Muhalefet ve Parlamento Dışı Muhalefet ...................................................................................................13 A...Siyasal ve Sosyal Yapıya Göre....................9 b........................15 A..............................ıx GİRİŞ ...............................................10 C...............................17 ...........15 IV.....................11 III.....................................................................SİYASAL KÜLTÜR KAVRAMI VE SİYASAL KÜLTÜRÜN TÜRLERİ........................Yapısal Muhalefet ve Yapısal Olmayan Muhalefet ............................................................................................13 B...................................................Siyasal Kültürün Türleri ....14 1..................................................................................................................................................Tek Partili Sistem ...................................17 C......................................................................................Anayasal Muhalefet ve Anayasal Olmayan Muhalefet .......................................................Alt Kültür Gruplarına Göre...................................................................Muhalefet Kavramı..Siyasal Muhalefet Türleri ....................................Siyasal Muhalefet Kavramı..8 a.......................................................
.............................43 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE SİYASAL MUHALEFETİN ORTAYA ÇIKMASI I......................................................................................TÜRK TEK PARTİ SİSTEMİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ ....................41 E..............................33 A.........................................................................................................................................ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞTE ROL OYNAYAN ETKENLER....................İkinci Dünya Savaşı Sonrasında Artan Rus Tehdidi ve Türkiye’nin Batılı Devletlerle Yakınlaşma İsteği ....................................................22 A.....55 a..........Tek Parti İktidarına Karşı Toplumsal Muhalefetin Gelişmesi...........................iv İKİNCİ BÖLÜM ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ ÖNCESİ TÜRK SİYASAL SİSTEMİNİN NİTELİĞİ I................................54 3...............................33 B..................................CHP ve Parti-Devlet Bütünleşmesi..........İkinci Grup Muhalefeti ....Toplumsal ve Ekonomik Etkenler ................................................................................................28 C..............................Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Kurulması......TÜRK YÖNETİM SİSTEMİNDE TEK PARTİNİN ORTAYA ÇIKIŞI ..31 III.....Jön Türkler ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Kurulması ........46 b.Türkiye Komünist Fırkası......19 II.................................................................38 D............................................................52 2.............TEK PARTİ DÖNEMİNDE MUHALEFET GİRİŞİMLERİ ...............................................................Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu...............Diğer Siyasal Parti Kurma Çalışmaları ....................................................................Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Kurulması ........................................................58 .................................................................................................45 a...............................................................Artan Devletçilik Uygulamaları ve Ekonominin Bozulması.............Bazı CHP’ li Yöneticilerin Çok Partili Bir Siyasal Hayata Yönelik İstekleri ...................................................... Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun Kuruluşu ve Cumhuriyet Halk Fırkası Adını Alması ....35 C...............................................45 A...Uluslar arası İdeolojik Etkiler................................49 c..............................................................................56 b....23 B.....Dış Etkenler ......................................................................................51 1............Milli Korunma Kanunu ....................54 B...............................Varlık Vergisi ................................
.........................................83 c........................................................Muhalif Milletvekillerinin CHP’den İhraç Edilmesi ...................TBMM’NDE SİYASAL MUHALEFETİN ORTAYA ÇIKIŞI....................................................97 B..............................................................Cumhurbaşkanı İnönü’nün Hükümet-Muhalefet İlişkilerini Düzeltme Çabaları ve 12 Temmuz Beyannamesi ...115 D..................Hasan Saka Hükümeti Dönemi.............................101 C...............................................................................107 b...................................................................................................................Hükümetin Muhalefete Yönelik Baskıları...Muhalif Vekiller Tarafından Dörtlü Takrir’in Verilmesi ..........65 C...................73 D............................................................111 V..................................................................................................93 a..............Basın Yasası’na Yönelik Düzenlemeler ...............60 A.............................................113 A................................................97 A......................104 a.........................................................................v II.................Millet Partisi .................................................Tek Parti İktidarının Muhalefet Yanlısı Basın Kuruluşlarına Yönelik Baskıları .............................93 B.............................Sivil Toplum Kuruluşları..................................................................................................................................Sınıf Esasına Dayalı Parti ve Dernek Kurma Yasağı........................................................96 IV......Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın Görüşülmesi Sırasında Muhalefet.......113 B................106 2................Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu Görüşmeleri............................................................................................................................................................................................................Polis Vazife ve Salahiyetleri Kanunu’na İlişkin Düzenlemeler.............120 ............114 C.....Değişmez Genel Başkanlığın Kaldırılması ............Mecliste Hükümet-Muhalefet İlişkileri..............................................................................ÇOK PARTİLİ DÖNEMDE HÜKÜMET-MUHALEFET İLİŞKİLERİ .......................................................117 E...................................Demokrat Parti.........Üniversite Yasası’na İlişkin Düzenlemeler ................................Mecliste Psikopat Olayı ve Hükümet-Muhalefet İlişkilerinin Bozulması..ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE MUHALEFET..........Diğer Muhalefet Partileri.............................................79 III..........................81 A.......................Şemsettin Günaltay Hükümeti Dönemi ...........Milli Kalkınma Partisi ..................................76 E.............119 F.......................Bütçe Kanunu Görüşmelerinde Muhalefet ...........................DEMOKRAT PARTİ MUHALEFETİ VE ANAYASAYA AYKIRI KANUNLARIN VE UYGULAMALARIN KALDIRILMASI ....81 b......Recep Peker Hükümeti Dönemi .................................Tek Dereceli Seçim Sistemi’nin Kabul Edilmesi ................................93 b..................104 1......90 d......................................................................Örgütlü Muhalefet ...........Örgütsüz Muhalefet ..............................81 a..............61 B..........110 c....................Basın ......................
................................................................133 ....126 ÖZGEÇMİŞ .............................................vi SONUÇ ..................................................................................................................................................................................................................122 KAYNAKÇA.........................................................
vii KISALTMALAR ABD A-RMHC A-RMHG A.B. Der. Ü A. D DP MP MKP md.Ü.S. S. BM BMM C CHF CHP Çev. O RKF s.F B Bkz. : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : Amerika Birleşik Devletleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu Anadolu Üniversitesi Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Birleşim Bakınız Birleşmiş Milletler Büyük Millet Meclisi Cilt Cumhuriyet Halk Fırkası Cumhuriyet Halk Partisi Çeviren Derleyen Dönem Demokrat Parti Millet Partisi Milli Kalkınma Partisi Madde Oturum Rusya Komünist Fırkası Sayfa Sayı .
: : : : : : : : : : Sayfaları arası Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Serbest Cumhuriyet Fırkası Türkiye Büyük Millet Meclisi Türkiye Cumhuriyeti Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası Tutanak Dergisi Türkiye Komünist Fırkası Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi Ve Diğerleri .viii ss. SSCB SCF TBMM TC TCF TD TKF TSEKP Vd.
.......................ix ÇİZELGELER DİZİNİ Sayfa No Çizelge 3.......2..101 ............................................................. Tek Parti Döneminde Basın Kuruluşlarının Kapatılma Süreleri ve Kapatılma Sayıları..............................1. 1939-1943 Yılları Arasındaki Bazı Tüketim Mallarının Fiyatları ve Artış Oranları...48 Çizelge 3.............
Mustafa Kemal Atatürk’ün “Ebedi Şef” olduğu dönemi. I. Osmanlı Devleti. tek parti yönetimi kurumsallaşmış. toplumsal ve kültürel reformların yapıldığı dönem. aynı zamanda tek kişi egemenliğine dayanan bir milli şef yönetiminden çok partili demokrasiye geçiş anlamına da gelmektedir. Başarısızlıkla sonuçlanan I. tek partinin ilkeleri anayasaya geçirilerek hukuki bir nitelik kazandırılmıştır.Meşrutiyet rejiminin temelini oluşturmuştur. onun ölümüyle İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanı olduğu “Milli Şef” dönemi izlemiştir. çok partili hayata geçiş. Tanzimat Dönemi’nde yapılan reformlar ve bunlara bağlı olarak oluşan siyasal gelişmeler. 1908’de ikinci kez Meşrutiyet rejimini geri getiren İttihat ve Terakki Partisi. Cumhuriyet’in kuruluşu ve sonrasında da etkisini sürdürmüştür. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Cumhuriyet Halk Partisi tarafından üstlenilmiştir.Abdülhamit’in tahttan indirilmesi ve bunun arkasından gelen İttihat ve Terakki Partisi’nin iktidar dönemi Türk siyasal hayatına önemli izler bırakmıştır. savunduğu pozitivist Batıcı felsefeyi ülkede hakim kılmaya çalışmıştır.1 GİRİŞ Türkiye’de demokrasinin en önemli göstergelerinden biri sayılan çok partili siyasal hayata geçiş süreci. . oldukça uzun bir dönemi kapsamaktadır. Cumhuriyet’in kurulduğu. Milli Şef İnönü. seçim ya da referandum yoluyla gelmediği Cumhurbaşkanlığı makamından ülkeyi yönetmiştir. Tanzimat. Milli Şef İsmet İnönü döneminde. İttihat ve Terakki Partisi’nin merkeziyetçi ve seküler yapısı. tepeden inmeci reformist niteliği. Söz konusu dönemin başlangıcını Tanzimat’a kadar götürmek mümkündür. Parlamento ve anayasa idealleri ile iktidara gelen İttihat ve Terakki Partisi zamanla bir tek parti diktatörlüğü kurmuştur. 1876 Anayasası ile başlayan I. siyasal ve hukuki alanda modernleşmenin. Bu nedenle. anayasal rejim ve demokratikleşme akımlarının kaynağı olarak görülmektedir. Milli Kurtuluş Savaşı’nı başarıya ulaştıran kadronun yönetimine hakim olduğu dönemdir.Meşrutiyet Dönemi’nin ardından II. çoğu yazarlarca.Meşrutiyetle birlikte çeşitli etnik özellikler taşıyan parlamentolu bir siyasal hayata geçiş yapmıştır. Bu partinin toplumsal ve kültürel alanda üstlendiği modernleştirmeci rol.
Bu nedenle ikinci bölümde öncelikli olarak Türk tek parti sisteminin genel özellikleri farklı görüşler çerçevesinde ele alınmış. Çalışma üç ana başlık altında toplanmıştır. Çok partili yönetime geçiş sürecini daha iyi tahlil edebilmek için. çok partili hayat öncesi siyasal sistemin niteliğinin de açıklanması gerekmektedir. muhalefeti destekleyen ve hükümet uygulamalarını eleştiren basın kuruluşlarına yönelik baskılar ortaya konulmuş. nihayetinde. Dörtlü Takrir gibi muhalif hareketlerinin nasıl ortaya çıktığı incelenmeye çalışılmış. tek partili bir yönetim anlayışının ortaya çıkmasında rol oynadığını düşündüğümüz. Jön Türkler. Bu nedenle çok partili hayata geçiş sürecinde etkili olan iç ve dış etkenler üçüncü bölümde ele alınmıştır. çok partili döneme geçiş süreci olarak ele aldığımız 1946-1950 yılları arasında CHP içerisinde ortaya çıkan muhalefet hareketinin hangi aşamalardan geçerek kurumsallaşmaya doğru gittiği ve tek parti yönetiminin 1924 Anayasası’nın özüne aykırı uygulamalarının. meclis çatısı altında ortaya çıkan çekişme ve tartışmalar çerçevesinde ele alınmıştır. daha sonra ise bu dönemde ortaya çıkan muhalefet girişimleri ele alınmıştır. çok partili döneme geçilmesiyle birlikte nasıl kaldırıldığı konusuna açıklık getirmektir. kültür. İttihat ve Terakki Partisi ve Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Türkiye’nin tek partili bir siyasal sisteme doğru gitmesinde ne gibi etkilerinin olduğu anlatılmış. muhalefet ve siyasal parti sistemleri gibi kavramlar teorik olarak açıklanmaya çalışılarak. Birleşmiş Milletler Anlaşması. siyasal sistemi demokratikleştirmeye zorlayan iç ve dış etkenlerin de ortaya konulması gerekmektedir. bu dönemde kurulan muhalefet partileri kısaca anlatılmaya çalışılmıştır. CHP ve DP arasındaki ilişkiler. Bütçe Görüşmeleri. siyasal kültür. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu. Daha sonra ise. . Birinci bölümde. Tek partili bir yönetim anlayışından çok partili bir demokratik rejimin kurulmasına doğru giden sürecin daha kolay anlaşılabilmesi için.2 Tez çalışmasının amacı. Daha sonra. çok partili döneme geçiş sürecini hızlandıran. CHP Hükümeti’nin muhalefeti sindirmeye yönelik uygulamaları. konunun kavramsal boyutu ifade edilmeye çalışılmıştır. çok partili dönemde hükümet-muhalefet ilişkileri ele alınmış.
3 Üçüncü bölümün sonunda ise. Böylece demokrasi. tek parti yönetiminin uyguladığı Basın Yasası. Belirtilmesi gereken diğer bir nokta ise bu tez çalışmasında kullanılan yöntemin hangi bilimsel çerçeve esas alınarak ortaya konulmaya çalışıldığıdır. literatür tarama ve kaynak toplama gibi araştırma tekniklerine başvurulmuştur. ileriki dönemlerde zaman zaman kesintiye uğrasa da. Yapılan bu tez çalışmasında alan araştırma yöntemi kullanılmış. Üniversite Yasası. Bu dönemde parlamenter demokrasinin kurum ve kuralları oluşturulmaya ve yerleştirilmeye çalışılmıştır. Polis Vazife ve Salahiyetleri Kanunu gibi anayasaya aykırı kanun ve uygulamaların çok partili döneme geçilmesiyle birlikte nasıl kaldırıldığı üzerinde durulmuştur. muhalefetin muhalefet yapmasını. iktidarında muhalefete alışmasını öğrenmeye başladığı bir dönemdir. 1940-1950 arasında yayınlanan gazete ve dergilerden faydalanılmıştır. Sonuç olarak. TBMM Tutanakları. Konuyla ilgili olarak. . Türk devlet geleneğinin en önemli ve vazgeçilmez bir niteliği haline gelmiştir. 1946-1950 yılları.
Bu nedenle. değerler ve idealler sistemi. insan zekasının oluşumu. Kültür ve Uygarlık Kavramı Üzerine. yasa ve geleneklerin yanı sıra. I. kültürü tüm yönleriyle açıklama amacı gütmüşlerdir. bilim. Bu nedenle bütün bu kavramları etkileyen siyasi kültürün ne olduğunun açıklanması da önem arz etmektedir. “Çok Partili Döneme Geçiş Süreci ve Türk Siyasal Kültüründe Muhalefet Olgusunun Gelişimi” olması nedeniyle. Kültürün çeşitli yönleriyle ilgilenen antropolog ve sosyologlar kültürü. günümüzdeki anlamına yakın olarak ilk defa Voltaire tarafından. iktidar. . yüzyıla kadar sadece bu anlamı ile kullanılmıştır.Taylor tarafından yapılmıştır. kültürün günümüzde sıkça kullanılan tanımı İngiliz antropolog E. bu kavramlar tanımlandıktan ve nitelikleri belirtildikten sonra muhalefet ve siyasal muhalefet kavramları ile siyasi parti sistemlerinin incelenmesine geçilecektir. Kelime. siyasal muhalefetin içinde yer aldığı. inanç. Bilim ve Ütopya Dergisi. birinci bölümde ilk olarak kültür ve siyasal kültür kavramları ele alınacak.4 BİRİNCİ BÖLÜM KAVRAMSAL ÇERÇEVE Muhalefet. toplumun siyasi kültüründen etkilenmekte ve şekillenmektedir. 1 Ahmet UHRİ. Taylor’a göre “kültür (ya da uygarlık). değişim süreci gibi niteliklerini dikkate alarak tanımlamaya çalışmışlardır. Bu tanımlar. ahlak. siyasi sistem vb. kavramların tümü. Bu çalışmada incelenen konunun. gelişimi ve geliştirilmesi anlamında kullanılmıştır1. Sayı:104. Nitekim. ekip biçmek. toplumsal miras. s.KÜLTÜR KAVRAMI Latince'deki özen göstermek (La. sürmek. 17. Muhalefet olgusunun daha kolay anlaşılabilmesi için de. sanat.51. muhalefet olgusunun incelenmesi tezin temel çıkış noktasını teşkil etmektedir.B. siyasal sistemin genel niteliklerinin de belirtilmesinde fayda vardır.Colere) deyimiyle. Şubat 2003. tarım anlamına gelen (Culture) kelimesinden türetilmiş olan kültür kavramı. yaşam biçimi.
batı dillerindeki anlamıyla Türkçe’de ilk kez Ziya Gökalp tarafından kullanılmıştır.” Kültür.107. Şirin Tekeli. GÜVENÇ. Ziya GÖKALP. s. İstanbul. Arapça kökenli bir kelime olan hars. Ankara. Ankara. insanın doğal ve toplumsal çevresine egemenliğinin ölçüsünü gösteren araçların bütünü9” olarak tanımlamaktadır. TÜRKÇE SÖZLÜK. Gökalp’a göre hars. Hazırlayan: Mehmet Kaplan. Türk Dil Kurumu Yayınları. 132. 1972. düşünceler ve duyuşlar bütünüdür5. kültürü. s. Remzi Kitabevi. s. “Tarihi ve toplumsal gelişme süreci içinde yaratılan bütün maddi ve manevi değerler ile bunları yaratmada.” Krober’a göre kültür. Bozkurt GÜVENÇ. Ankara. s. Maurice DUVERGER.htm > (11.1996. Çev.” White’a göre kültür ise. Türkçülüğün Esasları.com/Archive/Fener64_1. ahlak. Siyaset Sosyolojisi. Varlık Yayınları. düzenlenmiş bir davranışlar. “Toplumu oluşturan fertlerin.” Duverger’de kültürü.2005) UHRİ. Marx ise. 100. 2 3 4 5 6 7 8 9 Joseph FİCHTER. ahlaki. iktisadi ve fenni hayatlarının ahenkli bir bütünüdür8. sonraki nesillere iletmede kullanılan. lisani. “Maddi öğelerin. “Bir insan topluluğundan beklenilen davranışları tayin eden rolleri oluşturan. Sosyoloji Nedir?. Türk kültür tarihine ilk defa ciddi ve bilimsel bir şekilde yaklaşan Gökalp.” Türk Dil Kurumu da.5 insanın toplumsal bir varlık olarak edindiği diğer tüm yetenek ve alışkanlıkları da kapsayan karmaşık bir bütündür2. 2002. . gelenek ve göreneklerle her türlü beceri ve alışkanlıklarını içeren karmaşık bir bütündür6. düşünce ve duyguların simgelerden oluşan sembollere dayalı bir örgütlenmesidir4. hukuki.Nilgün ÇELEBİ. 97. kültür kelimesine karşılık olarak “hars” kelimesini kullanmıştır.10.30. insanın bir toplumun üyesi olarak edindiği bilgi. İstanbul. 1982. s. No:549. s. Milli Eğitim Basımevi. tarla sürmek ve tarım anlamına gelir7. <http://historicalsense. Çev.1436. öğrenme ve şartlanma yoluyla bir kuşaktan diğerine geçirilen faaliyetlerinin bütünüdür3. sanat. kültürel içeriğin son derece kapsamlı bir tanımını vermiştir: “Kültür ya da uygarlık.51. Atilla Kitabevi. içgüdüsel ve fizyolojik olmayan.” şeklinde tanımlamaktadır. inanç. s. 1998. dini. “Yalnız bir milletin kendine özgü. İnsan ve Kültür.
aletlere maddi kültür veya medeniyet adı verilir. dil vb. her bireyin doğduktan sonraki yaşantısı içinde kazandığı alışkanlık ve değerler bütünüdür.6 Kültür. -Kültür Geniş Kapsamlıdır: Çevremizde gözlemlediğimiz tüm nesneler ve davranışlar doğrudan veya dolaylı olarak kültürle bağlantılıdır. 4. Kültürün içeriğini 10 11 Metin İŞÇİ. bu sosyal mirası koruyup. kabul edilen davranışlar. alınıp verilmesi tamiri güç problemlere neden olur. s. -Kültür Öğrenmeyle Kazanılır: Kültür. s.” Birbirine benzer yüzlercesi içerisinden seçerek aldığımız bu tanımlar ışığında kültürün özellikleri şöyle sıralanabilir: -Kültür Toplumsal İnanç ve Değerler Bütünüdür: İnsanların yarattıkları maddi ve manevi değerlerin tümü ancak. 3. Folklor. 13 GÜVENÇ. içgüdüsel ve kalıtımsal değil. özel ve toplumdan topluma. değerler bu cümledendir10. . 2000.102. -Kültür Sosyal Bir Mirastır: Kültür nesiller boyu anlamını.Bilim alanındaki kültür: Uygarlıktır. İstanbul. Toplumsal gelişmeyi sağlamanın yolu. din. Sosyal Yapı ve Sosyal Değişme. Manevi kültür ise. İnsanların meydana getirdikleri maddi eserlerle. s. Der Yayınları. 2Beşeri alanındaki kültür: Eğitim sürecinin ürünüdür.97. gelişmesini sağlamaktan geçer. Kültür sözcüğünün dört ayrı anlamda kullanıldığını belirten Güvenç şu gruplandırmaya dikkat çekmektedir: “1. değerini ve canlılığını sürdüren bir olgudur.101.28. bölgeden bölgeye farklılık gösteren kültür tarzıdır. Bir grubun üyeleri tarafından paylaşılan alışkanlıklar. ülkeden ülkeye. toplum içinde anlam kazanırlar.Estetik alandaki kültür: Güzel sanatlardır. GÜVENÇ.Madde (teknolojik) ve biyolojik alanda ki kültür: Üretme. tarım. 12 GÜVENÇ. tutum ve değerler o grubun kültürünü meydana getirir12. çoğalma ve yetiştirmedir11. s. ekin.13 Bu öğrenme süreci içinde aileden devlete kadar tüm sosyal gruplar kültürün aktarılmasına aracılık eder. maddi kültür ve manevi kültür olarak ikiye ayrılmaktadır. Bu kültür örf ve adetlerle geleneklere dayandığından.
bir toplumun siyasi kültürünün incelenmesiyle mümkündür. bir kültürün özünde değer hükümlerine dayanan milli düşünce varsa o kültüre sahip olan millet bütünleşmiş demektir15. Çağdaş Kültür Politikası. bireyler siyasete karşı kolektif bir biçimde çeşitli görüşler geliştirip. Kimi kurumlar hemen kültürel değişmelere hızla ayak uydururken kimi kurumlar da değişmeyi frenleyip yavaşlatmaya. maddi ve manevi kültür elemanlarını bir arada ele alan canlı ve organik bir bütünleşme söz konusudur. Kültürel değişme. Bu tepkiler siyasi davranışlardır. İstanbul. bir makinenin parçaları gibi mekanik değil. Özellikle teknolojik gelişmeye bağlı olarak artan ve farklılaşan insan ihtiyaçları kültürden beklentileri de etkilemektedir. siyasi yaşamın davranışsal yönü üzerinde durmaktadır. 15 İŞÇİ. Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Yayınları. akıl ve iradesini kullanarak yaşam mücadelesi sonucunda kazanılmaktadır14. bazı durumlarda ise destekleyip hızlandırmaya çalışırlar. tepki gösterirler.93-94. 27. siyaset bilimi disiplini. Bu etki bir yandan siyasi kurumlara yansırken.103.SİYASAL KÜLTÜR KAVRAMI VE SİYASAL KÜLTÜRÜN TÜRLERİ Siyaset. ss. diğer yandan siyasi davranışları yeniden biçimlendirmektedir. Sosyal yapıda meydana gelen değişiklikler kültürel yapıyı da etkiler. Siyasi yapı ve siyasi davranışlar arasındaki etki-tepki ilişkisinin anlaşılabilmesi ancak. 16 GÜVENÇ. Fakat hemen her kültürel değişme olayında kurumlararası bir farklılaşma ortaya çıkmaktadır16. s. sanat. gelenek ve inançlar gibi) insanın duygu. toplumun ortak yaşamını belirleyen ve ona yön veren bir olgu olduğu için. bir toplumun siyasi yapısıyla siyasi sisteminin işleyişi arasında yakın ilişkiler vardır. bireylerin siyasi davranışlarını da etkilemektedir. Bu nedenle. Ülkedeki siyasi yapı. II. Nazan İBİŞOĞLU. sistemin bütünlüğünde hemen gerçekleşivermez. 1991. -Kültür Zaman İçinde Değişir: Kültürle sosyal yapı iç içedir. Çağdaş Kültürümüz-Olgular-Sorunlar. 14 . İnsanlar arasındaki ilişkiler de. Çünkü. ahlak. s. -Kültür Bütünleştiricidir: İnsanları kederde ve kıvançta bir arada tutan kültürel değerlerdir.7 oluşturan tüm değerler (bilgi. Siyasi davranışlar siyasi sistemin işleyişi üzerinde etkili olduğu için.
B. görgüsü. Siyasal kültür. tutum ve davranışlarının tümüdür20. sendika. 1998. Yıl: 4. 1991. İletişim Yayınları.1852. Böylece. Öztekin’e göre siyasal kültür. bazı inanç ve davranış kurallarının standartlaşması yoluyla. İstanbul. kamu yönetimi. siyasi sistemin demokratikliği ve otoriterliğine ilişkin bilgi sahibi olabiliriz17. dernek. gibi kavramlar konusundaki bilgisi. 20 Ali ÖZTEKİN.10. s. mevcut olan siyasi sistemin benimsenmesini. 1998. toplumun maddi ve manevi ihtiyaçlarından. Ankara. Siyaset Bilimine Giriş. siyasi sürecin işleyişini kolaylaştırmak.Siyasal Kültürün Türleri Siyasal kültürün incelenmesinde “Siyasal ve Sosyal Yapıyı”. parlamento.Siyasal Kültür Kavramı Toplumun siyasal kültürünün genel özelliklerinin yardımıyla. toplumun genel kültürünün diğer unsurlarından ve uluslar arası seviyedeki kültür hareketlerinden büyük ölçüde etkilenir ve onları da etkiler21. davranış ve değerlere sahip olmasıyla ortaya çıkar. Siyasi Parti Yönetimi. Siyasal Kitabevi. Yeni Türkiye Medya Hizmetleri. 17 Siyasi kurumlar ve siyasi yaşam üzerinde kısa ve orta vadede ektili olan faktörlerden biri . 1997. 19 Güneş BERBEROĞLU. 18 PARLA. Sayı:23-24. siyasal kültürün toplumsal kültürden ve yapılanmadan önemli farklılıkları yoktur19. hükümet. Siyasal kültür.8 A. s. demokrasi vb. alışkanlıkları. Cumhuriyet Özel Sayısı. Taha PARLA. Siyasal kültür. s. s. siyasi parti. devamlılığını sağlamaktır. “Siyasal Sistemin Özelliklerini” ve “Alt Kültür Grupları”nı esas alan üçlü bir ayırım yapılmıştır. ss. ülkelerin siyasal yaşamına bütünlük kazandırır. Çünkü de siyasi kültürdür18.15-16. C: 1. Eskişehir. 2003. Anadolu Üniversitesi Yayınları.11. 21 Mimar TÜRKKAHRAMAN.” Siyasal kültürün siyasi süreç açısından fonksiyonu. toplumsal kültürün bir alt sistemini oluşturmaktadır. yaklaşımları. Türkiye’de Siyasi Kültürün Resmi Kaynakları (Atatürk’ün Nutuk’u).210. Türkiye’de Siyasal Sosyalleşme: Tarih ve Politika. toplumu oluşturan bireylerin benzer siyasi tutum. “Bir toplumun gerek o toplumun siyasi sistemi içinde yer alan gerekse öteki siyasal oluşumlar dediğimiz devlet. Bu nedenle.
Siyasi Sistemin Özelliklerine Göre Siyasi sistemin özellikleri dikkate alınarak yapılan tanımlarda.Siyasal ve Sosyal Yapıya Göre Ülke ve toplumların siyasal. . toplum içindeki farklı gruplar arasında benimsenen değerler konusunda farklılaşmalar ortadan kalkar24. Bu nedenle siyasi konulara fazla ilgi duyulmaz -Uyrukluk Siyasal Kültür: Bu siyasal kültür türüne özellikle Doğu Avrupa’da. -Katılmacı Siyasal Kültür: Katılmacı siyasal kültür türünün belirgin özelliği. -Yöresel Siyasal Kültür: Bu siyasal kültüre. her türlü siyasi konulara ve faaliyetlere yoğun ilgi gösterilmesidir. gelişmekte olan ülkelerin kırsal kesimlerinde ve yeni kurulan devletlerde rastlanmaktadır. s. 24 TOSUN. egemen olmaya çalışan farklı siyasi değerler yerine. s. b. Endüstri Öncesi Toplumlara Özgü Karma Siyasal Kültür. Bu kültüre sahip olan toplum ve ülkelerde siyasi bilinç yüksektir. Askeri Müdahalelerin Siyasi Kültüre Etkileri. düşünce ve inançları sınırlıdır.13. Uyrukluk ve Katılmacı Siyasi Kültür. tüm fertlerin benimseyebileceği siyasi değerler yerleştirilmeye çalışılır. Afrika’nın kabile topluluklarıyla. s.14. -Anglo-Amerikan Sistemlerindeki Siyasal Kültür: Bu siyasal kültür türünün yoğun olarak bulunduğu toplum ve ülkelerde. Uyrukluk siyasi kültürün hakim olduğu ülkelerde insanlar siyasi sistemin girdi ve çıktıları konusunda bilgi sahibidirler22. Parçalanmış Kıta Avrupası Siyasal Kültürü. üç türlü siyasal kültürden söz edilmiştir: Anglo-Amerikan Sistemlerindeki Siyasal Kültür.9 a. siyasal kültür çeşitli sınıflandırmalara tabi tutulmuştur. Bu gerçekleştirildiği takdirde. üç tür siyasal kültür vardır: Yöresel. sosyal ve toplumsal özellikleri dikkate alınarak. Bireylerin siyasi nitelikli konulara ilişkin duygu.14. 23 TOSUN. 22 Tanju TOSUN. 1991. Siyasi katılma büyük ölçüde siyasal kültürde yerleşmiş olan normlardan etkilenir23. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. yerel gruplarda rastlanmaktadır. İzmir. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı. Buna göre.
27 TOSUN. Siyasal kültürdeki bu bölünme. Sıradan kimselerin bu kadrolarda görev almaları oldukça zordur. -Endüstri Öncesi Toplumlara Özgü Karma Siyasal Kültür: Bu siyasal kültür türüne özellikle endüstriyel gelişimlerini henüz tamamlayamamış toplumlarda rastlanır. adalet anlayışının ön planda tutulduğu siyasal kültür tipidir. siyasi kadroların elit bir grup tarafından işgal edilmesidir. siyaseti bireylerin ve grupların ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarının karşılanması için varolduğunu kabul etmesidir.16.15. sosyal pozisyon.Alt Kültür Gruplarına Göre Siyasal kültüre ilişkin bir diğer sınıflandırmada. birbirine rakip olan çeşitli alt kültürlere25bölünmüş olmasıdır. normlar. kamusal faydayı sağlamaktır. Siyasi faaliyetlerin amacı bireysel çıkarları sağlamaktır. Devletin sunduğu hizmetlerin temel amacı. tutumlara sahip olan bütündür. 28 TOSUN.14-15.16. Çünkü. Ahlaki. Bu tür toplumlarda siyasi rejimin meşrutiyeti tartışmalıdır. Bu siyasal kültüre sahip olan toplumlarda siyasi katılma ahlaki bir yükümlülük olarak kabul edilir28. -Gelenekçi Siyasal Kültür: En önemli özelliği. 26 TOSUN. kendini siyasi kurumlarda yoğun olarak hissettirir26.Buna göre siyasal kültürler. 29 TOSUN. halkın siyasi etkinlik duygusu da gelişmemiştir27. Ülkedeki mevcut rejim konusunda uzlaşma sağlanamadığı gibi. Kamusal nitelikli hizmetlerden ayrıcalıklı olanlar (belirli ailelerden gelenler) yararlanırlar30.14. c. Bireyci ve Gelenekçi siyasal kültür olmak üzere üçe ayrılmaktadır: -Ahlaki Siyasal Kültür: Yönetimde dürüstlük. bu tür görevlerin elde edilmesinde aile bağları. -Bireyci Siyasal Kültür: Bu siyasal kültürün felsefesi. kendine özgü değerler. . siyasal alt kültürler dikkate alınarak yapılmıştır. 30 TOSUN. genel siyasi meseleler ikinci plandadır29. 25 Alt Kültür: bir kültür bütünü içindeki kültür farklılıkları ve ahenksizlikler sonucunda oluşan. s. s.10 -Parçalanmış Kıta Avrupası Siyasal Kültürü: Bu siyasal kültürün belirgin özelliği. s. s. s. servet etkilidir.
Toplumsal Değişme Kuramları ve Türkiye Gerçeği. toplumun içinde yer alan çeşitli grupların üyesi konumuna gelmekte. Türkiye’de Siyasal Sosyalleşme ve Siyasal Sembolizm. ailede başlayıp okul dönemi sonunda da etkinleşen kültürlenme. birbirini etkileyen. aile düzeni sağlamak ve toplumun geleceğini güvence altına almak fonksiyonunu üstlenmiştir36. Ankara. bazen de çocuklar ev ortamında kendiliğinden siyaset ve onunla ilgili konular hakkında bilgi edinirler37. 35 Türker ALKAN ve Doğu ERGİL. toplumsal ideoloji olarak ele alınabilecek olan manevi kültür ise. başka bir değişle kültürlenmektedir32. 34 Mimar TÜRKKAHRAMAN. Dar anlamda siyasal sosyalleşme. s. daha önce de bahsettiğimiz maddi ve manevi kültürün bir bileşkesidir. bölge (alt kültür) çevrelerinden kalkıp belli yer ve zamanlarda bir araya gelen.24. 31 32 İŞÇİ. siyasal çevre ile birey arasında yaşam boyu süren dolaylı veya doğrudan etkileşim sonucunda. Bu kültürlenme sürecinin temeli.11 C.43. bireyin topluma katılıncaya kadar geçirdiği dönemlerin bütünüdür31. Ailelerin çocuklar üzerindeki en belirgin etkisi. değişik aile. s. 33 Emre KONGAR. okul. Teknoloji temelli olan maddi kültür. 37 TÜRKKAHRAMAN. 36 İŞCİ.Siyasal Kültür ve Siyasal Sosyalleşme Sosyalleşme. Siyasal bilgi. Remzi Kitabevi. eğitim. Çünkü. Kültürlenme: Okul öncesinde. Turan Kitabevi. bireyin siyasal kültürü edinme süreci olarak tanımlanırken34.22. s. bir anlamda maddi olmayan kültürün tabanını oluştururken. s. meslek. toplumun dünyayı algılamasını meydana getirir33. Siyaset Psikolojisi. davranış tutum ve değerlerinin 35 gelişmesi olarak tanımlanmaktadır . -Aile: insanların meydana getirdiği en önemli sosyal teşkilat ailedir. tutum ve davranışların edinilmesinde etkili olan siyasal toplumsallaşma araçlarını şu şekilde sınıflandırmak mümkündür. bireyin siyasal sistemle ilgili görüş. 2000.31. anne babaların çocuklarına tercih ettiği değerler sistemini öğretmesidir.6. Bu yolla birey. Aile üyeleri bazı siyasi değerleri ve tutumları bilerek ve isteyerek çocuğuna aktarırken. İstanbul. 2000. s. Birey Yayıncılık. Kişinin çevresine karşı ilk tutumu. geniş anlamda siyasal sosyalleşme ise. . 1980. 1995.7. akran grupları arasındaki kültür etkileşimidir. İstanbul. kurumsallaşmış değer ve tutumlar edinmekte. s. üyesi olduğu ailede biçimlenmektedir.
siyasal konular daha çok arkadaş gruplarına taşınmakta. Şaban SİTEMBÖLÜKBAŞI. Parti Seçmenlerinin Siyasal Yönelimlerine Etki Eden Sosyoekonomik Faktörler. -Kitle İletişim Araçları: Televizyon. memurların hükümetin aldığı ekonomik kararlardan yakından etkilenmeleri.44. s. Bu mekanizmalar kişinin genel ve siyasal kültürünü de etkiler. sendikalar. dergi gibi kitle iletişim araçlarının fonksiyonları sadece bilgi aktarmak değildir. planlı ve bilinçli bir yönlendirmeye uygun olması nedeniyle iktidarların. 41 TÜRKKAHRAMAN. 42 SİTEMBÖLÜKBAŞI. Birinci Baskı.160-163. İstanbul. siyasal partiler gibi kişinin sosyalleştikçe katıldığı örgütler.12 -Okul: Siyasi edinme sürecinde. siyasi etkinlikten siyasi katılıma kadar çeşitli etkilerde bulunur38. 2001. Örneğin. Eğitim. yöneticilerin ve ideolojilerin hedeflerine ulaşmada kullandıkları etkili bir araçtır39. Örneğin. -Meslek Grupları ve Dernekler: Dernekler. bu araçların kişilerin değer ve tutumları üzerinde etkili olduğunu göstermektedir41.86. otoriterlik eğilimine. Gündoğan Yayınları. 39 38 . s.28. s. bireyi siyasi tutum ve davranışları açısından etkilemektedir. siyasi yaklaşıma katılmanın uygun ve zorunlu siyasi davranışlar olup olmadığını belirleyen tutumlar geliştirmesine de yardımcı olur40. 2000. gazete. Ankara. Bu dönemde. 40 Ersin KALAYCIOĞLU. arkadaş grupları siyasi tutumların gelişmesine yardımcı olur. oradaki çeşitli eğilimlere göre şekillenmektedir. s. Siyasal Bilinç ve Toplumsal Değişim. bu sorunların çözülmesine yönelik çözümler üretmesine. Arkadaş gruplarının siyasal kültür edinme sürecindeki etkisi özellikle gençlerin öğrencilik döneminde daha fazladır. Türker ALKAN. Nobel Yayın Dağıtım. Bu gruplar. bireylerin siyasi sistemin sorunları hakkında bilgi sahibi olmaya. ideoloji oluşumundan. meslek örgütleri. -Arkadaş Grubu: Bireyin yaşı ilerledikçe. ss. Ankara. 1989. Çağdaş Siyasal Bilim.36. 1984. bu tür yayın araçlarının sık sık propaganda için kullanılması. Beta Yayınları. onları hükümetin faaliyetlerine ilgi duymaya ve onları izlemeye yöneltir42.
Şerif MARDİN. Gökkubbe Yayınları. genelde siyasal nitelikte olmayan muhalefetler bile zaman zaman böyle bir nitelik kazanabilirler. Siyasal Muhalefet: Batı Demokrasileri-Sosyalist Ülkeler-Türkiye. İkinci Baskı. Türk Modernleşmesi (Makaleler 4). mutlak gücü sınırlama ve alternatifler önerme işlevlerine sahip bir mekanizma olarak da tanımlanabileceğini ifade etmektedir44. en küçük birim olan aileden başlamak üzere toplumsal yaşamın her düzeyinde ve her döneminde görülebilir. İlk ve asıl anlamıyla. 1992. genel muhalefetin siyasal yüzüyle karşımıza çıkıp. bir görüşe. siyasal rejimi. siyasal muhalefetin de bulunması kaçınılmazdır. Şerif Mardin. bir davranışa karşı olma durumu. Birey ve Toplum Yayıncılık. s. onun somut öğelerini hedef aldıkları. 1984. hükümetin politikalarına karşı koyuş ya da 43 44 TÜRKÇE SÖZLÜK. karşıtlık gibi kavramlar ile açıklanabileceği gibi. Ankara. İstanbul. İstanbul. s. Türk Dil Kurumu Yayınları.19. Yine de bir ölçüt olarak şu söylenebilir: Muhalefet olgusu ve muhalifler. s. No:549. Bir tutuma. Ankara. Siyasetin toplumsal yapının her alanında yaygınlaşması ve bu yapıyla olan karşılıklı etkileşimi yüzünden.Muhalefet Kavramı Siyasal iktidarın varolduğu bir toplumda.13 III. B. İletişim Yayınları. Muhalefet. birkaçına veya hepsine yöneldikleri andan itibaren kavram siyasal niteliğe bürünmektedir46. 2004. Bu nedenle muhalefet en küçük birim olan aileden başlamak üzere toplumun her katmanında karşımıza çıkabilir45.Siyasal Muhalefet Kavramı Siyasal muhalefet kavramı ise. farklı düşüncelerin yansımalarını karşılayan partilerin. bir tutum ve davranışa karşı olma. 1998. s.MUHALEFET VE SİYASAL MUHALEFET KAVRAMI A. muhalefetin. kendi çevrelerinden çıkıp var olan toplumsal ve ekonomik yapıyı. II. Siyasal muhalefetin özellikle iki anlamı karşıladığı gözlenmektedir. bunlardan birine. uymama başka türlü olma.179.Meşrutiyet Dönemi’nde Siyasal Muhalefet(1908-1913). demokrasi de iktidarın dışında olan parti veya partiler anlamında da kullanıldığı görülür43.1584. aykırılığı karşılayan muhalefet kavramının. genel muhalefet kavramının siyasal perspektif içinde ele alınmasından ibarettir. . 46 Nükhet TURGUT.4. 45 Abdullah İSLAMOĞLU. Ancak her zaman iki kavramı birbirinden net olarak ayırmak kolay olmadığı için araya belirgin bir sınır konamaz.
s. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. gizli ya da açıkça oluşturulan örgütlenmiş muhalefet hep bu grup içine girmektedir50. bizzat iktidar karşısındaki partileri belirtmektedir47. düzene uygun değilse “anayasal olmayan muhalefet denmektedir. s. Batı demokrasilerinde. 50 TURGUT. 2. karşılığında alternatif bir program ya da öneri sunarak veya sunmayarak. mevcut siyasal rejimi ve ekonomik yapıyı yasa dışı yollardan zorla değiştirmeyi hedefliyorsa “sistem dışı muhalefet”. yapılış tarzı ve amacı kurulu yasal düzene uygun ise ona “anayasal muhalefet”. kurulu sistemde değişiklik istemeksizin sadece hükümet değişikliği ya da politika değişikliğini amaçlıyor ve meşru yollardan mücadele etmeyi tercih ediyorsa “sistem içi muhalefet” olarak adlandırılmaktadır49. ikinci anlamıyla. 47 İSLAMOĞLU. içinde bulunulan sistemi kabul edip. bunları. eylemleri. kısmi sosyo-ekonomik reformlar aracılığıyla yaşam düzeyinin yükseltilmesini savunan sosyal demokrat partiler ve parlamento dışında. TURGUT.13. Bir muhalif hareket.” a. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı.10.8.14 engelleyişi olarak açıklanırken.20. 2002. var olan siyasal rejime ve içerisinde yaşanan sosyoekonomik düzene veya bunlarda yalnızca birine ya da sadece siyasal iktidarı ellerinde bulunduranlara ve bunların faaliyetlerine karşı olmayı. 49 Ahmet TANER. s. Bu ayırımla aynı paralellikte olan bir diğer ayırım ise “sistem içi” ya da “sistem dışı muhalefet” kavramlarıdır.Siyasal Muhalefet Türleri 1. yasal sınırlar içinde veya yasal sayılmayan çeşitli yollara başvurarak eleştirmeyi ve bu arada istenilen amaç doğrultusunda etki ve sonuçlar yaratmayı içeren bir olgu veya davranıştır48. Ankara. 48 . herhangi bir zaman sürecinde. var olan siyasal rejimde ve sosyo-ekonomik düzende radikal olsun ya da olmasın herhangi bir değişikliği amaç edinen muhalefet tarzıdır. Tek Parti Döneminde İktidar Muhalefet İlişkileri (1923-1945).Anayasal Muhalefet ve Anayasal Olmayan Muhalefet Bir muhalif hareketin doğuşu. s.Yapısal Muhalefet ve Yapısal Olmayan Muhalefet Yapısal muhalefet. En kapsamlı tanımıyla siyasal kültür: “Belli bir toplumsal formasyonda.
Parlamento dışı muhalefet ise. s. siyasi iktidarın uyguladığı politikalara yönelik olarak yapılan her türlü muhalefeti ifade etmektedir.28-38. ya da hükümet değişikliği ya hükümet politikasında değişiklik veya her ikisini birden hedef alır. örgütlenmeleri ya da yapıları bakımından değişik tiplere ayrıldığı gibi. Konya.14. belirli bir alternatifi olmalıdır ve rekabetçi olmalıdır53. her birinin boyutları. Tunç. aralarındaki ittifaklar ve stratejileri. partiler arası ilişkiler bakımından da değişik tiptedirler.15 Yapısal olmayan muhalefet ise. Hasan TUNÇ. . parlamento içi muhalefetin bir takım niteliklere sahip olması gerektiğini belirtmektedir. 53 Parlamento içi muhalefetin özellikleri konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. s. Üstelik bu partinin belirgin bir politikayı gerçekleştirme arzusu yoksa. sürekli olmalıdır. parlamento içi muhalefet. Bu nedenle.11. Partilerin muhalefetinde bunlardan ilki. İsteyerek parlamento dışında kalmak ve legal veya illegal yollarla iktidara bayrak açan grupların eylemleri de parlamento dışı muhalefetin kapsamına girmektedir. Yapısal nitelikte hedefi bulunmayan bir muhalefet partisinin hemen tüm muhalefet mücadelesi iktidarın ele geçirilmesine yönelir.. siyasi partilerce yapılmalıdır. nispi bir istikrar 51 52 TURGUT. bu durumda hükümetin politikasını değiştirme de söz konusu olmayacağından iktidardaki parti ya da partilere karşı yalnızca muhalefet etmek için muhalefet yapmış olur51. Cemre Yayınları. partilerin sayısı. baskı gruplarının klasik anlamdaki faaliyetlerinde ikincisi asıl amaç olarak ön plandadır. Her ülkede. Parlamento İçi Muhalefet. 1997.Parlamento İçi Muhalefet ve Parlamento Dışı Muhalefet Parlamento içi muhalefet. SİYASİ PARTİ SİSTEMLERİ Partiler. 3. parlamentoda temsil edilen siyasi partiler ile bağımsız milletvekilleri tarafından. IV. ss. hükümetin değişmesini hatta iktidarı ele geçirmeyi istese bile kendisini iktidar alternatifi olarak gösterip toplumun desteğini kazanacak politikalar oluşturamamış ve bu durumun sonucu olarak parlamentoda temsil imkanına sahip olamayan muhalefet türüdür. Parlamentoda temsil imkanı bulamayan partiler bu kapsamın dışında yer almaktadır52. TUNÇ.
bütün toplumu kapsayıcı bir ideoloji yoktur.12. Bir ülkenin gerçek siyasi rejiminin işleyişini tanıyabilmek için. gerçek iktidar. yapılarına ve ideolojilerine bakılarak çeşitli sınıflandırmalara tabi tutulmaktadır. otoriter tek parti sistemi ve hegemonyacı tek parti sistemi şeklindeki ayrımdır. Tek Parti Dönemi. 57 KARATEPE. 1997.Tek Partili Sistem Bir ülkedeki siyasal hayatın işleyişini ülkede egemen tek partiye bırakan ve başka partilerin iktidar için yarışmalarına izin verilmeyen rejimlere tek parti yönetimi adı verilmektedir56. 55 54 . üyeliğe kabul edilmeden önce. Anayasa Hukuku. Ankara. herhangi bir ülkedeki partilerin sayısına. Ancak bunlar arasında gerçek anlamda bir yarışma söz konusu değildir58. 1997. partilerin siyasal sistem içindeki konumuna. Parti sistemleri. Tek parti sistemleri farklı tasniflere tabi tutulmaktadır. çift partili ve çok partili şeklindeki sınıflandırma kullanılmaktadır55. 2. Erdoğan TEZİÇ.16 ilişkisi bütününü oluşturur. tek partili. parti sisteminin kurumlar sisteminden nasıl yararlandığını bilmek önemlidir54. Seçimlerin ve parlamento denetiminin pek anlamının olmadığı bu sistemde. birden fazla partinin varlığına izin verilmektedir. İz Yayıncılık. Bu tasnifler içinde en çok kullanılanı: Totaliter tek parti sistemi. dışlayıcılık bu sistemin en önemli özelliğidir.11. 56 Şükrü KARATEPE. partiler arasındaki ittifaklara ve mücadeleye. Otoriter tek parti sisteminde ise. s. Esat ÖZ. İstanbul. Tek Parti Yönetimi ve Siyasal Katılım. s. Partilerin çeşitli özellikleri dikkate alınarak yapılan tasnifler içinde en çok. s. Hegemonyacı tek parti sisteminde. Parti üyeleri. 1992 s. Topyekün kapsayıcılık değil. Totaliter tek parti sisteminde.35. A.336. İstanbul.Baskı. Gündoğan Yayınları. iktidar bütün toplumu zorlayıcı ve kapsayıcı bir ideolojiye sahiptir ve tek partinin dışında hiçbir partinin varlığına izin verilmez. partide olduğu için partinin tüzük ve kararları anayasa ve hukukun üstündedir. 58 ÖZ.1991. Partiye girmek ve parti organlarında görev almak kolay bir iş değildir. s. Beta Yayınları. Bu yapı ve ilişkiler bütününe “parti sistemi” denir. gençlik örgütünde veya partinin yardımcı kuruluşlarında çalıştırılarak sıkı bir eğitimden geçirilirler57.31.
Destekli iki parti sisteminin temel özelliği ise. 62 M. Saf iki parti sisteminde. iki büyük partiden birinin kesin üstünlüğü ya da koalisyon ortaklığı ile sonuçlanır. İki parti sistemine örnek olarak ABD ve İngiltere verilebilir59. 60 59 .Çift Partili Sistem Çift partili sistemden söz ederken bir ülkede iktidar yarışında yalnızca iki partinin varlığı anlaşılmamalıdır. büyük partilerden biri. s. s. Partiler rejim ve ülke sorunları konusunda uzlaşabilecek ortak BERBEROĞLU. ülkedeki siyasal partiler arasında ideolojik ayrılıklar çok derin değildir.57. Ankara.57. dolayısıyla da giderek güçlü yürütmeye yol açmaktadır.KOÇAK.Çok Partili Sistem İkiden çok parti siyasi hayatta etkili olmakla beraber bunlardan hiçbirinin iktidarı tek başına kullanabilecek çoğunluğa erişememesi durumunda çok partili sistemden söz edilir62. Bu sistemde yürütme. Buna iki buçuk parti sistemi de denilmektedir61.20. sağ ve solda yer alan partilerin rejime karşıtlıkları da çok güçlü değildir. Çok parti sistemini de yine kendi içinde ılımlı çok parti ve aşırı çok parti sistemi olarak ikiye ayırmak mümkündür: Ilımlı çok parti sisteminde. C. bunların iktidarı etkileyebilecek gücü yoktur. İki parti sistemini de kendi içinde “saf iki parti sistemi” ve “destekli iki parti sistemi” olarak ikiye ayırabiliriz. bir bakıma doğrudan halk tarafından belirlendiğinden buna dolaysız demokrasi de denilebilir60. s. s. Turhan Kitabevi. Saf iki parti sistemi istikrarlı hükümetlere. siyasi hayata egemen iki büyük partiden birinin seçimlerde çoğunluğu sağlayamaması ve hükümetin ya kendi aralarında ya da bir büyük partinin üçüncü bir parti ile anlaşması sonucunda iktidarın kullanılmasıdır. parlamentoda çoğunluğu sağlayabilir ve hükümeti tek başına kurabilir. Siyasal Partiler ve Türkiye’de Siyasi Parti Yasakları. iki büyük parti egemendir. Çift parti sisteminde siyasi hayata.56.KOÇAK.17 B. Mustafa KOÇAK. 61 M. İktidar mücadelesi. Büyük partilerin dışında irili ufaklı başka partiler olsa da. 2002.
18 noktalar bulabilirler63. sık sık hükümet buhranlarına yol açabilmektedir.56. çok yönlü bir kutuplaşmaya yol açmaktadır. Merkez partilerin uçtaki partilerle işbirliği yapma güçlüğü. bir süre sonra gene aynı partilerin hükümeti oluşturdukları görülmektedir. 63 64 M. ister istemez merkez sağ ya da merkez sol hükümetlerinin kurulmasına yol açmaktadır. Partiler arası sürekli bloklaşmanın olmaması. Aşırı çok partili sistemlerde ülkenin temel sorunları üzerindeki görüşler bakımından. s. s. Bu nedenle koalisyon hükümetlerinde yer almak veya dışarıdan hükümet üzerinde etkili olmak başlıca hedefleri haline gelmiştir64. farklı eğilimleri bir araya getirmekte. . Kurulan koalisyonlar kısa ömürlü olmaktadır. s.KOÇAK. fakat hükümet buhranları sık sık ortaya çıksa bile. uzun vadeli politika yerine. 1991.20. BERBEROĞLU. hükümet faaliyetlerine ortak olmalarını önlemek amacı ile kurulan merkez koalisyonları. Bu sistemde sağ ve sol uçta yer alan partilerin varlığı.337. bu da kurulan hükümetlerin. Bu partilerin hiç biri tek başına iktidara gelebilecek oy potansiyeline sahip değillerdir. 65 TEZİÇ. günlük kısa vadeli sorunlarla uğraşmalarına yol açmaktadır65. çok farklı ve birbirleri ile uyuşmayacak kadar geniş bir partiler yelpazesi vardır. Uçtaki partilerin.
aynı zamanda bakanlar 66 Feroz AHMAD. 1925 tarihli Şeyh Sait İsyanı gibi hareketlerle kendini gösteren karşı devrimci güçler korkusu Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kapatılmasına yol açmış. Çok partili siyasal hayata geçiş sürecine etki eden faktörlerin ortaya konulabilmesi için. Yeni seçilen ve dağıtılan Meclis-i Mebusan’ın üyelerinden oluşan TBMM. yine aynı sonuca maruz kalmamak için 17 Kasım 1930’da kendini feshetmiştir66. . çok partili döneme geçiş öncesi Türk siyasal sisteminde tek partinin ortaya çıkışı. yasama ve yargı yetkilerini elinde bulundurmuştur. yürütme.6-17. Hil Yayınları. Jön Türk hareketi. tek partili ve monolitik bir yapının mevcut olduğu görülmektedir. bakanlar meclisin üyeleri arasından salt çoğunlukla tek tek seçilmiş. çok partili dönem öncesi Türk siyasal sisteminin niteliğinin açıklanması gerekir. 23 Nisan 1920 tarihinde TBMM’nin açılması ile yeni Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin temelleri atılmıştır. ss.19 İKİNCİ BÖLÜM ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ ÖNCESİ TÜRK SİYASAL SİSTEMİNİN NİTELİĞİ Çok partili döneme geçiş öncesi Türk siyasal sisteminin yapısına bakıldığında. Demokrasi Sürecinde Türkiye.TÜRK TEK PARTİ SİSTEMİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ 16 Mart 1920’de İstanbul’un işgal edilmesi ve İstanbul’daki son Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nın dağıtılmasını müteakip. 1930-1945 yılları arası Türkiye Cumhuriyeti tarihine çoğulcu rejimin rafa kaldırıldığı “tek parti dönemi”olarak damgasını vurmuştur. Bu bölümde. milli egemenlik ilkesi esas olmak üzere. Bu girişiminde başarısızlıkla sonuçlanması sonucunda. Cumhuriyet’i kuranların tek partili bir devlet kurmak gibi bir niyeti olmamasına rağmen. İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin nasıl CHP’ye dönüşerek tek parti yönetimini meydana getirdiği konuları ile tek partili dönem de oluşan muhalefet hareketleri incelenmiştir. İstanbul. I. meclis başkanı. Başlangıçta. Kuvvetler birliği esasına dayanan bu siyasi sistemde. Ağustos 1930’da kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası da. 1992.
3. sınıfsız bir toplumun varlığıyla ya da parlamenter çekişmeleri ve liberal demokrasiyi ortadan kaldırma arzusuyla meşrulaştırmaya çalışmamıştır. s. İkinci gruba dahil milletvekillerinin ise çoğu meclise girememiştir67. Duverger: “(.. 1992. Üç Devirde Bir Adam. Vakıa bir meclis vardır. Tercüman Yayınları. İkinci Grup diye adlandırılan muhalefetin de katkıları ile demokratik bir ortam oluşturmuş. Bu durumun demokratik sistemin vazgeçilmez unsuru olan muhalefetin yokluğuna ve dolayısıyla tek parti yönetimine yol açtığı söylenebilir. Atatürk’ün. Ergun Özbudun. İstanbul. Fakat gerek içte gerekse dışta bize diktatör nazarıyla bakıyorlar. Seçimlerde büyük ölçüde Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun gösterdiği adaylar seçildi.. 69 Ali Fethi OKYAR. (.)Hepimiz faniyiz. Sahip olduğu tekelden dolayı daima rahatsızlık. s.Baskı. 1997.. başarılması imkansız görülen faaliyetleri icra etmiş ve 1 Nisan 1923’de seçime gitme kararı alarak kendini feshetmiştir.393. Türk tek partisini demokratik ideolojiye sahip bir parti olarak nitelendirmektedir. Bilgi Yayınevi. TBMM’de kabul edilen ve 21 Ocak 1921 tarihinde yürürlüğe giren Anayasa’da meclis hükümeti sistemini öngörmüştür.” 67 68 KARATEPE. İstanbul.360. s. hiçbir zaman bir tek parti doktrinine dayanmamış. Cumhuriyet’in Birinci Meclisi. Siyasi Partiler.28. Çev. Türk siyasal hayatında tek olma özelliği ile bir dönemin belirleyicisi olan Cumhuriyet Halk Partisi’nin tek parti tiplerinden hangisine girdiği yönünde değişik görüşler ileri sürülmüştür: Parti sistemleri konusunda ayrıntılı çalışmaları bulunan Maurice Duverger. 1980. mevcut tek parti konusundaki şu sözleri de Duverger’in ifadelerini doğrular niteliktedir: “Bugünkü manzaramız aşağı yukarı bir diktatör manzarasıdır. Ben öldükten sonra arkamda kalacak müessese bir istibdat müessesesidir.20 kurulu ile devlet başkanlığı görevini de üstlenmiştir. Hazırlayan: Cemal KUTAY. Maurice DUVERGER. onu. tekele resmi bir nitelik vermemiş. Fakat ben millete miras olarak bir istibdat müessesesi bırakmak ve tarihe o surette geçmek istemiyorum69.. hatta utanç duymuştur68” demektedir.) Türk tek parti sistemi. .
Aynı şekilde farklı bir yaklaşımda Tunaya tarafından yapılmıştır. Tunaya.htm> (09. Cumhuriyet Halk Partisi’nin bir kadro partisi görünümünde. Türk tek partisinin hiçbir zaman kalıcı olmayı amaçlamadığını. Gerçekte parti içi demokrasi de oldukça ileri görünmekteydi70. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları. Avrupalı bir liberal partiye benzediğini belirten Özbudun. Bu doğrultuda. Cumhuriyet Halk Partisi’nin temel bileşenlerini milliyetçilik. Şükrü Karatepe ise. tek parti yönetimini vesayetçi ideolojiye sahip partiler kategorisinde değerlendiren Özbudun’a göre. Almanya ve İtalya’da iktidara gelen faşist yönetimlerin dünyanın diğer bölgelerindeki rejimleri de etkilediği gibi. İstanbul. akılcılık. Türk tek parti sistemine ilişkin bu genel değerlendirmelerden sonra Türkiye’yi tek parti sistemine götüren siyasi oluşumların kökenlerine kısaca göz atabiliriz. vesayetçi bir ideolojiye sahip parti. sonuçta liberal ve demokratik bir sisteme geçmeyi bilinçli olarak amaçlamıştır.21 Duverger. 1992. demokratik ve uygar bir düzene geçmek için bir köprü olduğunu ve partinin bu amaç doğrultusunda toplumu hazırlayıcı bir görev üstlendiğini ve demokratik sistem kuruluncaya kadar partinin kendi sonunu kendisinin hazırladığını belirtmektedir72. 71 .” Tek partinin yapısına ilişkin başka bir değerlendirmede vesayet kavramı kullanılarak yapılmıştır. s. 1997. Siyasi Kurumlar ve Anayasa Hukuku. s. yirminci yüzyılın otoriter-totaliter partilerinden çok. 1982.314. Üniformalar. laiklik olarak ele almış ve partinin nihai hedefinin siyasal demokrasi olduğunu belirtmiştir71.25. Türk tek partisinin demokratik öğeler bakımından da şu özellikleri taşıdığını belirtmektedir: “Üyelik herkese açıktı. 70 < http://www. 72 Tarık Zafer TUNAYA. geçit resimleri ve sert bir disiplin yoktu.aydinlanma1923/Ataturk ve Demokrasi II . 73 KARATEPE. Türkiye’de de CHP iktidarının gerek örgütlenme gerekse siyasi mücadelesinde Batı ülkelerindeki yöntemlerden çoğunu benimsediğini ifade etmektedir73.Ergun Aybars.2005) DUVARGER.118. İhraç ve temizlik mekanizması mevcut değildi.10. s.
kavim esasına dayanmaması ve gizli olmaması esaslarını getirmiştir. Ancak 1924 Anayasası. CHP’de Gelişmeler. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi. Böylece CHP 1930’dan 1946 yılına kadar tek parti olarak Türkiye’yi yönetmiştir74. Meşrutiyet’in ilanı ile birlikte. gizli olarak faaliyet göstermişlerdir. Cumhuriyet’in ilanından sonra ise. parlamentonun ve seçimlerin olmadığı bir ortamda. Türk Devleti’nde en büyük ülkü. Altın Kitaplar Yayınevi. Daha da önemlisi parti ile devlet arasında bir ayrım olmamasıdır.130. 1983. 1924 Anayasası’nda siyasi partiler konusunda açık bir hüküm bulunmadığı görülmektedir. çok partili rejime kapalı bir anayasal düzenleme getirmemekteydi. Aynı yıl çıkarılan Cemiyetler Kanunu. . Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. s.22 II. 1992.TÜRK YÖNETİM SİSTEMİNDE TEK PARTİNİN ORTAYA ÇIKIŞI Osmanlı İmparatorluğu döneminde ilk siyasi amaçlı örgütler. İstanbul. Bu birliği de ancak CHP sağlayacaktır76.15. CHP’de tek parti yönetiminin mimarı olarak niteleyeceğimiz Recep Peker’e göre. herhangi bir cemiyetin. Türkler tarafından kurulan siyasi amaçlı örgütler. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin Cumhuriyet Halk Partisi adını almasıyla farklı bir sürece girmiştir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında CHP dışında iki defa çok partili hayata geçiş için deneme yapılmış olmasına rağmen siyasi ortamın hazır olmaması nedeniyle bu girişimler başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Jön Türkler veya Genç Osmanlılar olarak bilinen Türk aydınlarının Osmanlı padişahının otoritesini kısıtlayarak meşrutiyet idaresini getirme çabalarından itibaren başlayan süreç. Meşrutiyetten önce. mili birliktir. Feroz AHMAD. İstanbul. Bu dönem açısından önemli olan sadece bir tek partinin varlığı değildir. s. Kanun-i Esasi’de yapılan 1909 değişiklikleri ile dernek kurma hürriyeti kabul edilmiştir. bu nedenle de daima bir. Türk yönetim sisteminde tek parti olgusu bir anda ortaya çıkmamıştır. 74 75 Suna KİLİ. 76 Çetin YETKİN. 1976. milli bağımsızlık amacı ile azınlıklar tarafından kurulmuştur. Çünkü dağılan çöker. 1908 yılında II. daima toplu olmak gerekir. Bu nedenle bir çok durumda partinin il yöneticileri aynı zamanda ilin valileriydi ve neredeyse bütün devlet memurları CHP üyesiydi75. s.77.
İstanbul. Demokrat Parti. Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişmesi (18391965).18. s. Ülke Kitapları. Afa yayınları. s. Yeni Osmanlılar Cemiyeti’nin ömrü uzun sürmedi. Osmanlı İmparatorluğu’nda bir parlamentonun kurulmasını bürokrasisi üstlenecekti78. 23 Aralık 1876 tarihinde I. istediği zaman meclisi toplantıya çağırır. s. 1996. Cemiyetin temel amacı. Jön Türklerin Siyasi Fikirleri. 2001. 80 YÜCEL. mebusan ve ayan meclislerinden oluşan bir parlamento sistemini öngörüyordu. Bunlar zamanla Jön Türkler adıyla anılmaya başlandı81. İlk ciddi ve büyük siyasi kurum ise. II. Babıali üst gittikçe önem kazanan Türk milliyetçiliğinden M.79. Türk Demokrasi Tarihi(Sosyal-Ekonomik-Kültürel Temeller). 1876 Anayasası vatandaşlara bir takım bireysel haklar tanıyor. kendi aralarından birinin ihbar etmesi üzerine cemiyet üyelerinin bir kısmı tutuklandı. No:10. Padişah. Meşrutiyet istekleri. MARDİN. 1865 yılında Paris ve Londra’da kurulan Yeni Osmanlılar Cemiyeti olmuştur. Ancak. padişahın Hıristiyan unsurlara tanıdığı eşit haklara karşı çıkıyordu. Yeni Osmanlılar meşrutiyet rejimini savunuyor.18. Elif Yayınları.20. İletişim Yayınları. dinamizmini Yeni Osmanlılarda olduğu gibi İslam tabanına oturtulmuş liberal bir Osmanlı parlamentarizminden değil.Abdülhamit. Bir kısmı ise. bazı reformlara karşı çıkıyordu77. Siyasi alanda reform. Yeni Osmanlılık düşüncelerinin gerçekleşmesi. Avrupa’ya kaçanlar mücadelelerine burada da devem ettiler. Bu tarihte İstanbul’da kurulan “Fedailer Cemiyeti” adlı gizli bir teşkilat. kendisine verilen bu hakları kısa sürede kullandı ve meclisi süresiz olarak dağıttı80. s. Bu çerçevede yürütme görevini padişah değil. 78 . 1965. s. 2002. 77 sağlamak böylelikle de kuvvetler ayrılığını gerçekleştirmekti. bu ilk Anayasa padişahın egemenlik haklarına hiç dokunmuyordu. 79 Kemal KARPAT.Meşrutiyet’in ilanı ve ilk Osmanlı Kanun-i Esasisi’nin kabul edilmesi sonucunu doğurmuştur.23 A.31. II.Serhan YÜCEL. istediği zaman dağıtabilirdi. arzusu ve yabancı devletlerin baskısı.36. İstanbul.Meşrutiyetin temelinde yatan Jön Türk hareketi. İstanbul.Jön Türkler ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Kurulması Osmanlı Devleti’nin son zamanlarında Hıristiyan azınlıklara reform ve ıslahat adı altında batılı devletlerin de baskısıyla verdiği imtiyazlara Müslümanlardan ilk tepki 1859 yılında geldi. Avrupa’ya kaçtı. 81 Füruzan Hüsrev TÖKİN.
1984. s.N. İstanbul. Jön Türk hareketin kapsamının genişliği. Çev. Siyasal Muhalefet. Bu grup. s. 86 TURGUT. Bu dönem boyunca imparatorluk.24 almaktadır. 82 Feroz AHMAD.000. İlk kez açık ve farklı bir siyasal görüşün savunuculuğunu yapan bu grubun ilerideki muhalefet hareketlerinin kökenini oluşturduğu söylenebilir86. örgütün tek bir düşünce etrafında bütünleşmesini güçleştirmiş. 83 TÖKİN. iki grup ortaya çıkmıştır.238. Ahmet Rıza Grubu adını alan ve daha sonra İttihat ve Terakki Partisi’ni oluşturan gruptur. 85 Birinci Jön Türk Kongresi’nde ortaya çıkan görüş ayrılıklarının temelini. Bunun da ana nedeni Abdülhamit’in Şubat 1878’de parlamentoyu dağıtmasından 1908 yılına kadar geçen 30 yıl süresince imparatorluğun büyük toprak kayıplarına uğramış olmasıdır. Bu toprak kayıpları imparatorluğun çok uluslu niteliğinin büyük ölçüde azalmasına yol açmış ve Jön Türkler’in ideolojik etkisi ile hareket sosyal bir harç olarak Türklüğe ve Anadolu’ya yönelmiştir. Bu kongrede. ekonomide de liberal anlayışı ve yabancı sermaye ile işbirliği görüşünü benimsemiştir.32. s. güçlü bir merkeziyetçi anlayışı savunmuş ve yönetim karşıtı hareketlerde yabancı müdahalesini kabul etmemiştir. Bu tepkilerin bir sonucu olarak. İttihat-ı Osmani adıyla bir cemiyet kurdular.000. tasarlanan ihtilal hareketine ordunun ve yabancıların dahil edilip edilmeyeceği konusu oluşturmuştur.000 km2’lik bir alanın 1. Bunlardan ilki.226. . 3. s. örgüt içinde bölünmelere yol açmıştır84. 1984. 1994. YAVUZ. Dışarıda Jön Türklerin yayınlarını takip eden bu cemiyet üyeleri. İttihat ve Terakki(1908-1914). Paris’te bulunan Jön Türk liderlerinden Ahmet Rıza’nın grubuyla temasa geçtikten sonra cemiyetin adı İttihat ve Terakki şeklinde değiştirildi83. 1889 yılının mayıs ayında İstanbul’da Tıbbiye-i Askeri okulunda Tıbbiyeli öğrencilerden bir grup. şahsi çatışmaların yanında özellikle. adem-i merkeziyet esasına göre yönetilmesi gerektiğini savunmuş. Kaynak Yayınları.239. Birey ve Toplum Yayınları.Jön Türk Kongresi’nde ortaya çıkan bölünme olmuştur85. devletin federatif bir biçimde yapılanmasını. İstanbul. Teşebbüs-i Şahsi adıyla anılan Prens Sabahattin Grubu ise. 84 Nükhet TURGUT. Bu bölünmeler arasında en önemlisi Paris’te toplanan 1.000 km2’sini ve 24 milyonluk nüfusunda 5 milyonunu yitirmiştir82.
Meşrutiyeti tekrar ilan etmek zorunda kaldı89. 1983. 2000. Yeni Sultan Mehmet Reşat ise. İSLAMOĞLU.Ü. Parlamentoya egemen olmasıyla birlikte derhal anayasa değişikliklerine giriştiler. Gerek Müslümanlar gerekse Hıristiyan azınlıklar tarafından da desteklenen bu hareket önemli bir güç haline geldi. YÜCETÜRK.B.84-89. ayrıca hükümetin politikası konusunda bütün kabine toplu siyasal sorumluluk taşır hale geliyordu. Modern Türkiyenin Doğuşu. yönetim konusunda yeterli tecrübeye sahip olmamasından dolayı kabineyi doğrudan doğruya kurmak yerine kontrol altında bulundurmayı tercih etmiştir. 1909 Yılında yapılan değişiklikle bütün bakanların sadrazam tarafından seçilmesi kabul ediliyor.Ahmet N. Harbiye Nazırı ve Şey-ül İslam dışında bütün bakanları seçme yetkisi verilmesidir.S. Bu birleşme ve Rumeli’deki subaylarında cemiyete katılması II. Sultan Abdülhamit’i tahttan indirme gayesini güden. Anayasa değişiklikleri sadece sarayın yetkilerini kısıp. Bernard LEWİS. saray personelini baştan aşağı temizleyen ve oradaki kilit mevkilere kendi adamlarını getiren İttihat ve Terakki’nin denetimi altına girmiştir92. Bursalı Tahir. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Sadrazama. Türk Tarih Kurumu. Edib Servet. Sultan Abdülhamit tahttan indirilmiş olmasına rağmen ters bir tepkiden korkulmaktaydı. A. Balkan halkının da desteği ile ortay çıkan olaylar sonunda Sultan Abdülhamit II. ikinci defa kurulan Said Paşa hükümeti ise ancak beş gün dayanabilmiştir. ihtilalci bir hüviyete sahip olan ve kurucularının ekseriyetinin mason olması ile dikkat çekmekteydi. Ömer Naci. İttihat ve Terakki Cemiyeti. 1908 Anayasa değişikliklerinden en önemlisi.F Yayınları No:533. Yayınları. Rahmi ve Mithat Şükrü Beyler tarafından Selanik’te kurulan cemiyet. 87 88 89 90 91 92 Büyük çoğunluğu Üçüncü Ordu Subayları’ndan olan. ss. İsmail Canbolat.37. . parlamentonunkileri güçlendirmeyi amaçlıyordu91.25 Ali Rıza Bey’in kurmuş olduğu cemiyet. Ahmet Rıza ve Prens Sabahattin’in gruplarının aralarında yaptıkları görüşmeler de Abdülhamit’in istibdat yönetimine son vermek ve Kanun-i Esasi’yi tekrar yürürlüğe koymak konusunda işbirliği yapmaya karar verdiler. İttihat ve Terakki’nin baskısına dayanamayarak 13 Ağustos’ta çekilmek zorunda kalmış. II. 1906 yılında Selanik’te subay ve devlet memurlarından bir grubun kurmuş olduğu Osmanlı Hürriyet Cemiyeti87 ile birleştikten sonra güçlendi. Meşrutiyet hareketinin başarıya ulaşmasında büyük rol oynadı88. Ankara.56. s. Hakkı Baha Beyler ile posta ve telgraf idaresi Başkatibi Mehmet Talat.Meşrutiyetle birlikte sadece sultanı 1876 Anayasası’nı riayete zorlamak amacını güden İttihat ve Terakki Cemiyeti parlamentonun en etkili gücünü oluşturdu90. KARPAT. 4 Ağustos 1908’de kurulan Meşrutiyet’in ilk kabinesi olan Said Paşa hükümeti. Bu nedenle. Metin KIRATLI. Türkiye’de Parlamentonun Evrimi. Kazım Nami. Naki. s.216-217. 21 Ağustosta ise İttihat ve Terakki’nin baskısıyla Kamil Paşa hükümeti kurulmuştur. Çev. ss. İstanbul.
E. 1999. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İsyanı bastırmak üzere Selanik’ten Mahmut Şevket Paşa komutasında İstanbul’a giren Hareket Ordusu. İletişim Yayınları. Osmanlı gelenek ve göreneklerine uygun. s. 2000. yerine kendinden iki yaş küçük olan kardeşi Muhammed Reşad getirildi. kendi saflarından ayrılanların kurmuş oldukları muhalif partileri yok etmeye kalkıştı. ss. YÜCETÜRK. s. Meclis içinde. bir çok çevrelerde. etnik eşitliğe yönelik bir uygulama istediler. 2000. KARPAT. s. . 1911 başlarında. Cemiyeti yöneten Merkez-i Umumi (genel merkez) üyesi yedi kişinin kimlikleri. kuruluş.26 Cemiyetin gizli kapaklı yönetim modeli93. Bu gazete. İttihatçı saflarında ilk büyük ayrılıkta ifadesini buldu. 23 Ağustos’ta yayınlanan Cemiyetler Kanunu ile etnik ve milli gruplara dayanan siyasal derneklerin kurulması yasaklandı97. Meclis dışında da Serbesti Gazetesi ile muhalefet çalışmalarını sürdürmüştür. 21 Kasım 1911’de bütün muhalefet gruplarının bir araya gelmesiyle Hürriyet ve İtilaf Fırkası kuruldu99. Fedakaran-ı Millet ve Heyeti Müttefika-i Osmaniye partilerini kapattı96. Bununla birlikte. doğru Yıldız Sarayı’na geldi. teşkilatlanma ve faaliyet bakımından farklı özellikler taşıyordu. izlediği baskıcı politikalar. s. teşvik ettikleri gerekçesiyle Ahrar.85. Kanun-i Esasi’de değişiklikler yaparak hükümetin yetkilerini artırmak 93 94 95 96 97 98 99 Cemiyet. İttihat ve Terakki’nin egemenliği 1911 yılına kadar ciddi bir muhalefetle karşılaşmadı. Muhalefet. Cemiyetin yöneticilerinin çoğu masondu. İttihat ve Terakki üyelerinin eski memurlardan şantaj yoluyla para aldığını gösteren belgeler ve makaleler yayınlamıştır. meşrutiyet ilan edildikten sonra bile açıklanmamıştır. 39.Jan ZÜRCHER. cemiyet üyelerinin bazı kötü hareketlerinin94 neden olduğu tenkitler karşısında Cemiyet. LEWİS. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz. Yasaklamalar ardı ardına geldi.219. 13 Nisan 1909 günü beliren bir isyan hareketini-31 Mart Vakası95fırsat bilerek. asırlardan beri toplanmış olan kıymetli yadigarları ve dünyanın en zengin kütüphanelerinden olan saray kitaplığını yağma ettiler. olayların gidişatından duyulan hoşnutsuzluk. daha demokratik ve anayasal özgürlüklere uygun bir yönetim talep ettiler.143-148. LEWİS. İstanbul. masonların merasimlerine benzer usullerle cemiyete alınırdı. Sultan İkinci Abdülhamit Han. 31 Mart olayından sonra İttihat ve Terakki. İttihat ve Terakki ileri gelenlerince tahttan indirildi. 10 maddelik bir muhtıra yayınlayarak.217. Üyeler. Padişahın arabası bile parçalanıp paylaşıldı. devlet yönetiminde tek söz sahibi oldu. Meclis-i Mebusan’daki hakimiyetin elinden çıkmakta olduğunu gören İttihat ve Terakki. çok az üyesi bulunan Ahrar Fırkası. Hazineyi. Cemiyetin izlediği siyasal ve toplumsal politikaları ciddi olarak eleştiren Miralay Sadık ve Abdülaziz Mecdi Bey’in liderliğinde Hizb-i Cedid adıyla bir grup teşekkül etti98. İttihad-ı Muhammedi.
normal yollardan iktidara gelemeyeceğini anlayınca.27 çabasına girdi. 23 Ocak 1913’de Babıali Baskını diye bilinen kanlı bir baskın düzenleyerek iktidara el koymuştur. 105 İttihat ve Terakki. 104 İttihat ve Terakki’nin gücünü kırmak. s. Bu haliyle de 1918 yılına kadar iktidarı elinde tuttu. 102 35. 269 vekil çıkarmıştır. ordunun siyasete sokulması ve subayların İttihatçı-itilafçı olarak ikiye bölünmesi yüzünden Osmanlı ordusunun Balkan Harbinde bütün cephelerde kısa zamanda yenilgiye uğraması olmuştur. ss 120-127. Ocak 1913’de bir hükümet darbesiyle105 İttihat ve Terakki tekrar iktidarı ele geçirdi ve hemen genel kurulunu toplayarak nihayet siyasi bir parti kimliğini almak kararını verdi. Bakanlar Kurulu ile Meclis arasındaki anlaşmazlıkların nasıl çözüleceğini hükme bağlamaktadır. Şahsi ihtiras ve ikbal için bir milleti harbe sokarak Müslüman-Türk evlatlarından en az iki milyon kişiyi cephelerde kar ve tipi altında veya kavurucu çöller ortasında çıplak. İttihat ve Terakki’nin yaptığı diğer Anayasal değişikliler konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. İlk iş olarak Anayasanın ünlü 35. ihtilalci bir grup olan Halaskar Zabitan Grubu’nun baskısı idi104. birkaç milyon kilometre kare olarak devraldıkları bir 100 “Sopalı Seçimler” olarak tarihimize geçen 1912 seçimleri konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. İttihat ve Terakki. ss. silah tehdidi altında Kamil Paşa’da hemen istifasını yazmıştır. Bakanlar Kurulu ya Meclis’in kararını kabul eder ya da istifa etmek zorunda kalır. 106 KARPAT. Hükümetle Meclis-i Mebusan’ın arası açılınca. Başlarında Enver Bey’in bulunduğu küçük bir subay grubu zorla kabine odasına girerek Harbiye Nazırı Selim Paşa’yı vurmuşlar.madde.148-150. meclis de güven oyu alamayan hükümetler ard arda istifa etmek zorunda kaldı. İSLAMOĞLU. Heyet-i Ayan’ın onayı ve üç ay içerisinde seçimlerin yenilenmesi koşuluyla Meclis’i feshedebilir. 13 Nisan 1912’de yeni meclis açıldı. Mecliste muhalefet yoktu.39. herhangi bir anlaşmazlık durumunda bakanlar kendi kararlarında ısrar edip Meclis’ in de bu kararı kesin olarak üst üste iki defa reddettiği durumlarda. bunun başlıca sebebi. çoğunluğu yine İttihat ve Terakki elde etti101. 1912 yılında kısa bir zaman için iktidardan düştü. aç. . yeni Bakanlar Kurulu da öncekinin görüşünde direnirse ve meclis tekrar bunu reddederse. 101 1912 Seçimlerinde İttihat ve Terakki 275 üyeli meclisten.150. yasal olmayan bir hükümeti devirmek. İSLAMOĞLU. maddesi102 değiştirildi103. Padişah. susuz bırakarak şehit olmalarına sebep olan İttihat ve Terakki’nin ileri gelenleri. Almanya ile birlikte katıldığı ve kaybettiği Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda kendisini feshetti106. subayların kurmuş olduğu tedhişçi. Çekilme yolunu seçtikleri takdirde. “Sopalı seçimler100” diye bilinen ve İttihat ve Terakki’nin çeşitli tedhiş hareket ve hileleriyle yapılan 1912 seçimlerinde. Bu bunalım sebebiyle Meclis-i Mebusan feshedilerek tekrar seçime gitme kararı alındı. 103 İSLAMOĞLU. yeni ve özgür bir seçimle anayasal düzene geçişi sağlamak amacıyla hareket eden Halaskar Zabitan Grubu’nun ortaya çıkardığı en büyük sorun. s. Maddeye göre.
111 Bu gruplar:Tesanüt Grubu. İletişim Yayınları. s. 1994. mecliste kendisine yakın mebuslardan bir grup oluşturarak.29. s. Halk Zümresi ve İslahat Grubu’dur. sosyal yapı ve anlayış yönünden bir görüş birliği içinde olamamıştır. Ancak milli mücadelenin yönetim sorumluluğunu taşıyan bu meclis. 109 KİLİ. Bu küçük toprak parçasını da düşman çizmelerinin altında bırakarak kaçmışlardır. İstiklal Grubu. İttihat başarılı politikayla milli ve Terakki adına iktidar mücadelesi girişimlerini direniş hareketinin tartışmasız lideri konumuna engellemiş. B. Birinci Meclis’te Muhalefet (İkinci Grup). Paşa. önce başkanlığını yaptığı Erzurum ve Sivas Kongreleri’yle milli direniş hareketini A-RMHC107 bünyesi altında merkezileştirmiş. 211. henüz açık bir biçimde ifade edilmemiş olduğunun bir göstergesi sayılabilir. s. atılması planlanan adımlar bu grup kanalıyla sağlanacak çoğunluğun desteğiyle A-RMHC yürürlükteki Cemiyetler Kanunu’nda öngörülen işlemler doğrultusunda resmi izin alınarak kurulmuştur. Bu durum.28 memleketi birkaç yüz bin kilometre kareye kadar küçülttüler. A-RMHC(Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti)’nin temsil heyeti adına Mustafa Kemal. Müdafaa-i Hukuk Zümresi. meclis desteğini örgütlü bir yapı içine sokmayı tasarladı.ileride İstanbul’la girişilecek iktidar mücadelesinin. Bu meclis. Böyle bir grup sayesinde meclis çoğunluğuna sürekli hakim olunacak. meclisin büyük çoğunluğundan destek görmekle birlikte. 108 Ahmet DEMİREL. yeni seçilen üyeler ve İstanbul’dan kaçarak Ankara’ya gelen vekillerinde katılımı ile 23 Nisan 1920’de açılmıştır109. direniş karşıtı bir tutum izleyen İstanbul Hükümeti’ne karşı izlediği yükselmiştir108. İstanbul. Mustafa Kemal Paşa. TBMM’nde mevcut olan bu grupları111 birleştirmek suretiyle meclise işlerlik kazandırmak istediyse de bunda başarılı olamamıştır. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun Kuruluşu ve Cumhuriyet Halk Fırkası Adını Alması Mustafa Kemal Paşa.39. milli mücadele hareketinin başladığı tarihten 1921 Anayasası’nın kabul edildiği tarihe kadar geçen dönemde. Zamanla meclis içinde farklı gruplaşmalar meydana gelmiştir110. olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclisin kurulması için seçim yapılmasını önermiştir. 107 . 110 KİLİ.
No:4.653 115 Mete TUNÇAY. .21-23. Bu teşekkül. A-RMHG’nun ilk toplantısında kabul edilen Grup Nizamnamesi konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz.. grubun dışında kalan vekiller zamanla birleşerek “İkinci Grup” olarak bilinen muhalefet hareketini ortaya çıkarmıştır116. ss. başkan vekilliğine de Edirne Milletvekili Şeref Bey’i getirmiştir. 117 Bu demecin tam metni için bkz. Bunun üzerine. 118 R. 1971. 116 Mahmut GOLOĞLU. Türk Parlamento Tarihi(1919-1923). Cumhuriyete Doğru. Meclis’in A-RMHC Genel Kurulu yetkisinde olduğu kabul edilmiştir. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu. 10 Mayıs 1921 günü Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nu kurdu.1997. -Grup. bu ana gayeye hizmet etmeye çalışacaktır. Ankara. Halk Fırkası’nın dayandığı iki temel ilkenin “tam bağımsızlık” ve “kayıtsız şartsız millet hakimiyeti” olduğunu ifade ederek. Mustafa Kemal Paşa. 114 Mustafa Kemal ATATÜRK. 1999. bazı vekillerin gruba alınması bazılarının da alınmaması gibi bir sonucu ortaya çıkarması nedeniyle. devlet ve milletin teşkilatını Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun koyduğu ilkeler çerçevesinde sırasıyla şimdiden tespite ve hazırlamaya çalışacaktır114. memleketin resmi ve özel bütün kuruluş ve tesisleri.292-293. İstanbul. 1994. grup başkanlığına Mustafa Kemal Paşa’yı. Ankara. İstanbul. Başnur Matbaası. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.36-37. Muhalefeti oluşturan İkinci Grup üyeleri. s. 10 Mayıs tarihli toplantıda grubun iç tüzüğüyle ilgili maddeler113 ve Mustafa Kemal Paşa’nın hazırladığı A-RMHG’nun amaçlarını gösteren iki temel maddede kabul edildi. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetiminin Kurulması (1923-1931). Bu maddeler şunlardır: -Grup.163. Ankara. Siyasal Kitabevi. Birinci Dönem. 1999. kurulacak partide bütün milletin temsil edileceğini belirtmiştir118. Suna KİLİ. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin meclis grubunu oluşturmuştur. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi.TURAN vd. ss. s.249. bu planın gerçekleştirilmesinden önce meclis seçimlerinin yapılması için baskı yaparak 112 113 DEMİREL s. s. ss. TBMM Vakfı Yayınları.115 Ancak bu durumun. Nutuk.29 kolaylıkla gerçekleştirilebilecekti112. CHP’de Gelişmeler.212. Ankara’da 1922 yılının aralık ayında gazetelere verdiği demeçte117 “Halk Fırkası” adında bir siyasi parti kurulacağını açıklamıştır. Misak-ı Milli ilkeleri çerçevesinde memleketin bütünlüğünü ve milletin bütün maddi ve manevi kuvvetlerini gereken hedeflere yönelterek kullanacak. Kamer Yayıncılık.
ZURCHER.Ç. Birey ve Toplum Yayınları. düzenli ve kararlı bir şekilde ZÜRCHER. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. milletvekili sayısının azalması. dernek başkanı sıfatıyla. Bunlardan belli başlıları şunlardı: Fırka meclis içinde muhafazakar ve kişisel rakiplerden oluşan muhalefete karşı Mustafa Kemal’e destek sağlayacak. Nasıl aynı nedenlerle 10 Mayıs 1921’de Müdafaa-i Hukuk Grubu’nu kurmuşsa.580-582. ss. İletişim Yayınları. İstanbul. 2003. 123 Ömür SEZGİN. ss.167-170.42. meclisin dağıtılması ve yeni seçimlerin yapılması kararı Mustafa Kemal Paşa tarafından açıklandı. Türkiye’de Siyasi Partiler(1859-1952) Arba Yayınları. 2003. 1995. Aslında TBMM’nin yenilenmesi isteminin altında yatan gerçek nedeninin de bu olduğu söylenebilir. İstanbul.41. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti gibi Misak-ı Milli’de belirtilen amaçları gerçekleştirecek ve devlet teşkilatını 1921 Anayasası’na göre yapılandıracaktı.. seçmen yaşının yirmi beşten on sekize indirilmesi ve seçim çevrelerinin yeniden belirlenmesi gibi değişiklikler yer alıyordu121. meclis içinde oy verme disiplinini gerçekleştirecek ve reformların planlı. s. 122 Bildirinin tam metni için Bkz.Güven G. 120 119 . Bu yenileme kararı alınırken dikkati çeken bir diğer nokta da 1921 Anayasası’na göre. TBMM. meclisi iş yapamaz durumu sokmaktaydı. Çev. 1984. ss. Fırkanın kurulmasında bir çok amaç güdülmüştü. s. Lozan Barış Görüşmeleri’nde giderek şiddetlenen muhalefet. Bundan birkaç gün sonra yeni seçim yasası hazırlandı. TUNÇAY. Bu yasada. Meclisin o dönemdeki bileşimiyle kesintiye uğramış bulunan Lozan Barış Görüşmeleri’nin sonucunda varılacak bir antlaşma tasarısını kabul etmeyeceğinden endişe duyuluyordu. Bir hafta sonrada Mustafa Kemal Paşa.45-46. 1999. meclisteki grubun açıklayan Halk Fırkası’na dönüşeceğini “dokuz umde” bildirisini açıkladı122. parlamentodaki grubun ülkeye yayılmış teşkilatlarla bağlantı kurmasına aracılık edecek. 1923 yılı nisan ayı başında seçimin yenilenmesi kararını aldı. basit çoğunlukla alınabilmiş olmasıdır120. Bu kararın alınmasından sonra. s.30 inisiyatifi ele geçirmeye çalışmışlarsa da verdikleri önerge Ocak 1922’de kolayca engellenmiştir119. Türk Kurtuluş Savaşı ve Siyasal Rejim Sorunu. Halk Fırkası. ancak üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile alınması gereken bu kararın. 121 Eric Jan ZÜRCHER. şimdide aynı nedenlerle doğrudan doğruya bir siyasal parti kurma yolunu seçiyordu123. 2003. 42.Tarık Zafer TUNAYA.
yönlendirilmesi ve kontrol edilmesini sağlayacaktı124. Mustafa Kemal Paşa’nın liderliğindeki Halk Fırkası’nın 1920 ve 30’lardaki temel hedefi. ss.128 Mason Derneği 10 Ekim 1935 tarihinde malvarlığının.54. SİTEMBÖLÜKBAŞI. YETKİN. s.CHP ve Parti-Devlet Bütünleşmesi Serbest Fırka girişiminin de başarısızlıkla sonuçlanması sonrasında yavaş yavaş çok partili bir yönetim anlayışından vazgeçilmeye başlandığı görülür. Türk Kadınlar Birliği ile Mason Derneği’nin başına geldi.31 gerçekleştirilmesi amacıyla toplumun siyasal elitin ideolojisi doğrultusunda eğitilmesi.Türk Ocakları’nın kapatılması ve tüm malvarlığının Halkevlerine devredilmesinin. Yetkin. dönemin siyasi yapısı içinde gayet doğal bir girişim olduğunu ifade etmektedir. Bu nedenle tek örgütlü düzene ulaşmak amacı ile zaten toplumsal farklılaşmadan ötürü cılız bir kurumsallaşmanın ancak gerçekleştiği çok az sayıdaki kurumlarda kapatılmaya başlandı. Neden ilk önce Türk Ocakları kapatıldı? Sorusuna verdiği yanıt ise söyledir: “Türk Ocakları’nın siyasal bir güç niteliğini kazanmaya başlamış olması. Rejim karşıtı unsurların hemen muhalefet partisi bünyesinde yer almasının da bu kararın alınmasında en önemli etken olduğu söylenebilir.” Benzer bir gelişme ise. Halkevlerine bağışlanması suretiyle lağvedildi.115. İlk olarak 1931 yılı başında Türk Ocakları kapatıldı ve CHF’na katılmaları kararı alındı126.78-86. bu sürecinde(Parti-devlet bütünleşmesinin)bu kuruluşun kapatılmasıyla başlamasının temel nedenidir127. ss. 128 Bu derneklerin kapatılması konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. ona laik ve milli bir karakter kazandırmaktı125. Türk Devleti’nin kurumsal yapısını batılı ülkelerinkine göre yeniden biçimlendirerek Türkiye’yi modernleştirmek.86. s. . s. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi. 1983. 127 Çetin YETKİN. C. Parti devlet bütünleşmesi ise ancak çok örgütlü sosyal düzen anlayışından vazgeçmekle sağlanabilirdi. 126 YÜCETÜRK. İstanbul.86-87. Türk Kadınlar Birliği ise 10 Mayıs 1935 tarihinde 124 125 SİTEMBÖLÜKBAŞI. Altın Kitaplar Yayınevi.
İstanbul. Tek Millet. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. Tüzük. 133 C. 1995. İstanbul. görevden alınacağı 15 Haziran 1936 tarihine kadar tek parti yönetimi teorisyenlerinden biri olmuş ve tek parti yönetimi ile ideolojisini ülkenin her alanında güçlendirmeye çalışmıştır. 135 KİLİ.156. . İstanbul.32 kendini lağvetti129. partinin aldığı monolitik biçim.21. Peker. ünlü “Tek Parti.132 Kongrede kabul edilen parti tüzüğü de partinin devlet organları ile sıkı ilişkiye geçmesini öngörmekteydi. CHF’nın devletle aynı seviyede ve devlete hareket kabiliyeti veren bir parti olduğu belirtilmiştir. Tek Lider” sloganıyla en iyi ifadesini buldu136. Daha sonra. 129 Cemil KOÇAK. parti kongrelerine mahallin en yüksek mülki idare amirinin de katılabilmesini ve bu kişilerin kongrelerde açıklamalarda bulunabilmesine olanak sağlıyordu. CHP’de Gelişmeler. Cem Yayınevi.128.570. tek partili bir devlete yönelik eğilim güçlüydü ve CHP’nin 1935 Tarihli Kongresi’de bu bakımdan önemli bir dönüm noktası olmuştur. milli şeflerin emirlerine candan uyan ve inanan disiplinli bir cemiyet kurulmasından yanaydı.Peker. “Türkiye Tarihi 4 Çağdaş Türkiye (1908-1980)” içinde Siyasal Tarih (19231950). s. 1976. 136 AHMAD. s. 26 Aralık 1938’de toplanan partinin Olağanüstü Kongresinde İnönü “Değişmez Başkan” ve “Milli Şef134” unvanlarını aldı135. s. 134 CHP içinde “Milli Şef” kavramını ilk defa kullanan ve rejimin ve rejimin yerleşmesi için gerekli gören Recep Peker olmuştur. tek parti ve devletçilik-halkçılık-inkılapçılık konularında bir çok konferans vermiş ve bu konularda kendi yorum ve önerilerini parti örgütüne. Türkiye’de Siyasi Partiler 1859-1952. 2002. s.155. Cumhuriyet kurulduğundan beri. 1996. s. 2002. dönemin aydın gruplarına ve halka benimsetmeye çalışmıştır. Bu amaçla da 1931 yılında CHF Halk Hatipleri Teşkilatı kurulmuştur. 130 Peker. 131 YETKİN.KOÇAK. 132 TUNAYA.” Kongrede ayrıca. Kongre sırasında partinin genel sekreteri olan Recep Peker130 parti devlet bütünleşmesi konusunda şöyle diyordu: “Yeni programın göze çarpan ve kendisini duyuran başlıca özelliği Türkiye’de baştan beri devletle bir ve beraber çalışan Cumhuriyet Halk Partisi varlığının devlet varlığı ile birbirine daha sıkı bir surette yaklaşmasıdır131. Gerektiğinde genel yönetim kurulu kararı ve başkanlık divanının onayı ile partinin il başkanları tayin edilebilecekti133. Atatürk’ün 10 Kasım 1938’de ölmesinden bir gün sonra toplanan TBMM. Arba Yayınları. Parti örgütünde ilişkiler il düzeyinde il başkanları ile valiler arasında kurulacaktı.85. s. Der: Sina AKŞİN. cumhurbaşkanı olarak seçti. İsmet İnönü’yü.
s. parti biçiminde örgütlenmişlerdir139. A. III.TEK PARTİ DÖNEMİNDE MUHALEFET GİRİŞİMLERİ Cumhuriyet’in kurulmasından sonraki ilk muhalif siyasi parti Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası olmakla beraber. o döneme ilişkin olarak şu açıklamaları yapmaktadır: 137 138 C. Ankara.Maddesi. Bu durum.İkinci Grup Muhalefeti Yerel ve bölgesel nitelikli direniş örgütleri. 139 DEMİREL.157.M. siyasi parti hüviyeti altında olmaksızın başlayan ve gelişen bir muhalefet hareketinin olduğu görülmektedir. Başnur Matbaası. . Birinci dönem mebuslarından Kazım Özalp hatıralarında. Sivas Kongresi’nden sonra da Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti bünyesinde toplandı. s. Cumhuriyet Halk Partisi’nin “6 Oku”nun 13 Şubat 1937 tarihinde Anayasa’ya girmesi ve parti ilkelerinin aynı zamanda devletin temel ilkeleri haline gelmesi ile gerçekleşti137. 20 Ocak 1921 Tarihinde kabul edilen Anayasa’nın 1. idare usulü halkın mukadderatını bizzat ve bilfiil yönetmesi esasına dayanır” şeklindedir.M. “Hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir. Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nu kurmasından önce Erzurum Mebusu Hoca Raif Efendi. Bununla beraber TBMM’de zamanla kaçınılmaz olarak görüş ayrılıkları138 belirmiş ve benzer görüşleri paylaşan mebuslar. çeşitli ad ve unvanlar altında grup.’nin açılmasıyla birlikte. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz. Bu cemiyetin muhalif olduğu konulardan birisi komünist faaliyetlerin artması diğeri ise Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nde meydana gelen değişiklikler olarak gösterilmiştir.159. Cumhuriyet’e Doğru(1921-1922). Yeşilzade Salih Hoca ve arkadaşları Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’ndan ayrılarak Muhafazaa-i Mukaddesat Cemiyeti’ni kurmuşlardır. ilk B. Ancak bu grup partileşememiştir. GOLOĞLU. zümre. meclisteki mebuslar arasında ilk ciddi görüş ayrılıklarının da ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. s. 1971. Meclis açıldıktan sonrada Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin yetkileri meclis genel kuruluna geçti. tüm mebuslar bu cemiyetin doğal üyesi sayıldı.KOÇAK. Bu Anayasa’da halifelik ve sultanlıktan söz eden herhangi bir madde bulunmamaktadır.33 Parti ile devletin birleştirilmesi konusunda ki son girişim ise. 2002.37.
174. İkinci Grup’un.11. İkinci Grup muhalefetinin temel noktalarının başında. Her vekil meclisten seçildiği için. TBMM Vakfı Yayınları No:4. s. fiilen oluşabilecek her türlü kişisel yönetime karşı tepki göstermiş. s. Ülkede kanuna dayanan bir yönetim kurulması ilkesi de İkinci Grubun temel ilkelerinden birisidir. 143 DEMİREL. Bilhassa İkinci Grubu teşkil eden mebuslar. İkinci Grup. temel hak ve özgürlükler konusunda da oldukça duyarlı olmuştur. Emin Bey ve arkadaşları 1922 yılı başlarında II. . meclis egemenliği kavramına dayanarak.” Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Grubu’nun kurulmasından sonra bu grubun içinde yer almayan Hüseyin Avni Bey. meclis üstünlüğü ve bu gücün üzerinde yetkili makam tanımama konusunda olağanüstü ölçüde duyarlı davranmıştır142. Birinci Grup genellikle “devrimci” olarak anılmakta. Birinci ve İkinci Grubun niteliği hakkında yapılan değerlendirmelerde. Bunun doğal bir sonucu olarak İkinci Grup. Hükümetin tamamı adına görüşmeler cereyan etmiyordu. vekaletlerine ait kanunları ve teklifleri mecliste ayrı ayrı müdafaa ediyordu. daha o zaman hükümetin icraatını her sebeple tenkit ettiklerinden.s. İkinci Grup ise “muhafazakar” olarak değerlendirilmektedir. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. 1992. kişi tahakkümüne karşı tavır gelmektedir. hükümetin en basit teklifleri bile bir çok itirazlara uğruyordu.10.34 “Mecliste görüşmeler genel olarak çok münakaşalı oluyor. meclis reisinin diktatörlüğe doğru gittiğinden şüphelenenler tarafından kurulmuş olduğunu belirtmektedir. Grup’u oluşturduklarını ifade etmişlerdir141. 142 DEMİREL. Atatürk’ten Anılar. Ankara. Ankara. en önemsiz işler bile lüzumsuz yere uzuyor ve tabii olarak çok zaman mebusları memnun edecek sonuçlar alınamıyordu140.Dönem. Selahattin Bey. Başlangıçta Birinci Gruba dahil olup sonraları İkinci Grup’a geçmiş olan Ali Fuat (Cebesoy)Bey’de. s. Bu anlayışı ile kendi başlarına buyruk İstiklal Mahkemeleri ve bu mahkemelerin uygulamalarına karşı çıkmıştır143. bu usulün zararları çok kereler ortaya çıkıyordu. muhalefetin devlet ve hükümet işlerinin meclis denetiminden çıkarak tek elden yürütülmeye doğru gittiği 140 141 ÖZALP.305. Birinci Grup üyesi olan Rauf(Orbay)Bey ise. Türk Parlamento Tarihi (1919-1923) -TBMM I. 1994. Tabii.
gevşek bağlarla bir araya gelmiş bir muhalefetin koalisyonu olduğu söylenebilir.42. İlk istifa edenler 10 kişiydi. Tek Parti Yönetimi ve CHP.82. İstanbul. Halk Fırkası’ndan istifa eden milletvekilleridir146. . İstifaların nedeni. Yasaların çıkarılmasını. üyelerinin tümü din unsurunu öne çıkaran milletvekillerinden oluşmamaktaydı.116. Rauf(Orbay). s. Grup. Feridun Fikri(Düşünsel) de yer alıyordu. s. 1). ZÜRCHER.41. İlk bölümün en önemli maddeleri arasında şunlar yer almaktadır: Türk Devleti halkın hakimiyetine dayanan bir cumhuriyettir (md. Halk Fırkası’ndan istifalar başladı. göçmenlerin yerleşimleri ve bunlara Rumlardan kalan malların paylaştırılmasında yolsuzluk yapıldığı gerekçesiyle mecliste açılan gensorudur147. 1999. İkinci Grupla ilişkili milletvekillerinin sayısı kesin olarak bilinmemekle beraber.35 yönünde oluşan kanaatlerden doğduğunu belirtiyordu. Görüşmeler sonunda hükümetin güvenoyu almasının ertesi günü. Boyut Kitapları.Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Kurulması 17 Kasım 1924 tarihinde Kazım Karabekir başkanlığında örgütlenen Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası(TCF) kurucuları. Programın ilk bölümde genel esaslar ele alınmıştır. Buna karşılık Mustafa Kemal. istifa edenlerin sayısı 29’u buldu ve bu bağımsız milletvekilleri 17 Kasım 1924 tarihinde TCF’nı kurdular148. yaklaşık yüzyirmi isimden söz edilmektedir145. diğer unsurlarla birlikte “halkın eğilimi” 144 145 SEZGİN. İkinci Grubun. 2003. Oylamaya 41 milletvekili katılmamış ve 1 milletvekili çekimser oy vermiştir. Dr. 148 oyla güvenoyu almıştır. 2). Lozan Anlaşması hükümleri gereğince yapılan Rum ve Türk mübadelesi esnasında. Adnan(Adıvar). Demokrasi ve Türkiye’de Siyasi Partiler Hakkında Kısa Notlar. 148 Hakkı UYAR. 18 Kasım 1924 tarihinde ise TCF’nın yedi bölümden oluşan programı yayınlanmıştır. Refet(Bele). Bunlar arasında. 146 Naki Cevat AKKERMAN. Bunları takip eden istifalarla. Ankara. Ulus Basımevi. 1950. 1984. s. İkinci Grup’un aslında özgün bir programı olmayan. B. Mustafa Kemal’in Grubu’ndan daha muhafazakar bir bakış açısına sahip olmakla beraber. liberalizm ve demokrasi fırkanın asıl mesleğidir (md. hükümet teşkilatının Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’na göre yapılmasına engel olmak amacıyla kurulduğunu belirtmektedir144. 147 8 Kasım 1924 günü yapılan oylamada İsmet Paşa Hükümeti 19’a karşı. s.
İkinci bölümün en dikkat çekici maddelerinden biri de “fırka düşünce ve din inancına hürmetkardır150” hükmünün yer aldığı 6. İkinci bölümün en önemli maddeleri arasında şunlar yer almaktadır: bürokratlar. Parti programında. 153 ZÜRCHER. Belediye ve köy düzeyinde örgütsel bir yapı oluşturulacaktır153. anonim şirketlere ait kanun ve nizamnamelerin bu şirketlerin daha serbest.(md. s. s. Ülkenin sadece kendi kaynakları ve sermayesine dayanarak kalkınması görüşüne karşı çıkılmaktadır155. 34). İstanbul. maddeler). (md. partinin dine saygılı olduğu şeklindeki hükmün gericiliği teşvik edici nitelikte olduğu ifade edilerek.141-142. Parti programının ikinci bölümünde iç siyasete ilişkin ilkeler bulunmaktadır. 3). Şeyh Sait ayaklanması ile parti arasında ilişki kurulmuştur. 1924 Anayasasına baktığımızda.145. ademi merkeziyetçilik ve rasyonalizasyon152 üzerinedir. ss. daha hızlı. gerekli yerlerin yeniden düzenlenmesi ve işleyişin basitleştirilmesidir. Ancak. s.37.5).36 belirleyecektir(md. devlet sisteminin yeniden gözden geçirilerek. her düzeyde seçimle işbaşına gelecektir(İstanbul gibi büyük kentlerin belediye başkanları da dahil). 37) 40 ve 41. daha müdahaleden uzak olarak teşekküllerini temin edecek surette olması gerekmektedir154. 149 150 ZÜRCHER. 152 Rasyonalizayondan kasıt. 2003. Programın beşinci bölümünde devlet maliyesi. . s. altıncı bölümünde eğitim ve son bölümünde siyaseti içtimaiye ele alınmıştır.16) Üçüncü ve dördüncü bölümlerde ekonomik konular ele alınmıştır. (14. Serbest Cumhuriyet Fırkası(Bu Partinin Kapatılmasında Basının Rolü). Kitabevi Yayınları. İstiklal Mahkemelerinde. devletin dininin İslam olduğu hükmü yer almaktadır. 154 TUNAYA. 155 ZÜRCHER.maddesiydi151.143. 2003. TCF’nin liberal politika anlayışını gösteren ifadeler kullanılmıştır: ilgili maddelerde. 151 Abdülhamit AVŞAR. Teşkilat–ı Esasiye Kanunu ancak millet izin verirse değiştirilebilecektir149(md. Bu bölümde vurgu. ve 23.maddelerde ise. 1998. 2003. Bu bölümdeki maddelerden bazıları ise şu şekildedir: küçük sanat sahiplerinin ekonomik gelişmelerini sağlamak için üretim kooperatif teşkilatı kurulmalıdır (md. 619.
Halis Turgut. İstanbul. Atatürk devrimlerine. Fethi (Okyar)Bey başkanlığında yeni bir hükümet kurulmuştur. Ahmet Şükrü. Necati Bey ve Faik Bey seçilmiştir156. 158 Suna KİLİ. onun Batılılaşmaya yönelik laik düzeni hedefleyen düşünce ve eylemlerine karşı olan kesimleri hemen bu partinin çevresinde toplamış ve kısa zamanda parti içinde hakim bir görüş şeklinde ortaya çıkarak muhalefeti amacından saptırarak yozlaştırmıştır158. Ordu müdahalesi ile bastırılan bu ayaklanmanın hemen ardından İkinci İsmet İnönü Hükümeti tarafından söz ve yazı özgürlüğünü kısıtlayan ve hükümete olağanüstü yetkiler tanıyan 4 Mart 1925 Tarihli Takrir-i Sükun Kanunu çıkarılmış. Toplumsal Dönüşüm Yayınları. inşallah ben yanılmışımdır” diyerek İsmet Paşa’nın istifasını kabul etmiş. İstiklal Mahkemesi savcılarının. . Halk Fırkası’nın nispeten türdeş yapısının tersine çok değişik kesimleri kendi içinde toplamaya başlaması.37 Aralık ayı başında TCF başkanlığına Kazım Paşa.96-97. ss.74-75. Halk Fırkası’nın Meclis Grubunda kabul edilmeyince İnönü Hükümeti 21 Kasım 1924 tarihinde istifa etmiştir. Sabit Bey. bazı TCF taraftarlarının ayaklanmaya maddi ve manevi destek verdiğini hükümete bildirmeleri üzerine 1 Haziran 1945 günü 156 157 ZÜRCHER. Kazım ve Ali Fuat Paşalar’dan başka Heyet-i Merkeziyesi üyeleri olarak Adnan Bey. kısa zamanda örgütünü doğu illerine kadar genişleterek. 1983. TCF’nin. yerine Fethi Bey’i(Okyar)görevlendirmiştir. 1997. 11 Şubat 1925’de Doğu Anadolu’da çıkan Şeyh Sait önderliğindeki isyan. Hüseyin Rauf Bey. hükümete ve onun otoritesine karşı bir harekettir. genel sekreterliğe ise Ali Fuat Paşa seçilmiş ve böylece TCF Heyet-i Merkeziyesi oluşturulmuştur.205. Türkiye İş Bankası Yayınları. İnönü’nün çekilmesiyle. Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli. İsmail Bey. TCF kurulur kurulmaz aktif bir muhalefet işlevini üstlenmiş ve İsmet İnönü’nün istifasına neden olmuştur157. biri Ankara’da diğeri isyan bölgesinde olmak üzere iki İstiklal Mahkemesi kurulmuştur159. Türkiye’de Çok Partili Düzene Geçişte Dış Etkenler. İstanbul. ss. İsmet Paşa Hükümeti’nin sıkıyönetim ilan edilmesi yönündeki önerisi. Ahmet Muhtar Bey. 2003. Grup toplantısından sonra Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığında toplanan Fırka Yönetim Kurulu’nda Gazi. s. İsmet Paşa’nın istediği gibi sert tedbirlerden yana olduğunu ihsas ederek “benim burnuma barut ve kan kokusu geliyor. Rüştü Paşa. 159 Necdet EKİNCİ.
Ankara. 80. CHF içindeki doğal bir muhalefet hareketinin muhalefet partisidir 162 partiden ayrılması ile kurulmuş. s.d. Ancak bu parti. çok partili yaşamdan vazgeçilmesinin bir zorunluluk olduğu şeklindedir161. ülke bütünlüğünün ve Cumhuriyet rejiminin tehlikeye girdiği ve Türk devriminin henüz tamamlanmadığı bir ortamda. SCF ise. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal ve o ana kadar bakanlık ve başbakanlık yapmış olan Ali Fethi Bey arasında yapılan karşılıklı yazışma ve görüşmelerden sonra parti 12 Ağustos 1930 yılında kurulmuştur. Fethi Bey’den bir parti kurmasını istedi. 162 UYAR.118. bir an önce uygulamaya geçilmeliydi. rejimin formülünü de açıkladı: 160 Yonca ANZERLİOĞLU v. TCF’nin kapatılması konusunda yapılan çeşitli değerlendirmelere baktığımızda bazıları. Birand’a göre SCF’nin kuruluşu şu şekilde gerçekleşmiştir: “Sıcak bir Ağustos akşamı Gazi Paşa. s. Hacettepe Üniversitesi Yayınları.Yılında Türkiye Cumhuriyeti ve Demokrasi..93. 161 UYAR. Çok partili rejim formülü gecikmemeli.38 Hükümet. Başbakan ile ilerde muhalefet lideri olacak Fethi Bey’e dönüp. s. C. TCF. 2004.118. tek parti dönemindeki ikinci önemli muhalefet denemesidir. Bir başka görüşe göre ise. Gerçi her iki partide CHF içerisinden çıkmakla beraber. Hatta adını bile koymuştu: Serbest Cumhuriyet Fırkası. TCF’nin varlığını sürdürmesi ve iktidarı devralması sağlanabilmiş olsaydı. Takrir-i Sükun Kanunu’na aykırı hareket ettikleri gerekçesiyle TCF’nı tamamen kapatmıştır160.Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Kurulması Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kurulması. tamamen bazı kurulmuş bir şartların zorlaması ile Mustafa Kemal’in isteği doğrultusunda . . Yalova’daki bir baloda yakın bir dostu olan Fethi Bey ile Başbakan İsmet Bey’i yanına çağırttı. kapatılan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’ndan hem kuruluş hem de kapanış özellikleri bakımından ayrılmaktadır. demokrasinin ve daha hoşgörülü bir laiklik anlayışının Türkiye’de yerleşebileceğini iddia etmektedir.
14-15 164 Ali Fethi OKYAR. Sekizinci maddede rüşvet ve suiistimalin önlenmesine. s. Nasıl Fesh Edildi?. 1995. 58. Birinci aşamada. İkiniz arasında benim gözümde hiçbir fark yoktur163. İkinci maddede vergilerin hafifletilmesine. böylelikle SCF resmen hukuki varlık kazanmış ve ülkenin siyaset sahnesine dahil olmuştur. programın iki ile yedinci maddeleri arasında yer verilmiştir. SCF’nın programı iki aşamada oluşturulmuştur. Bu maddeler liberal bir anlayış sergilerken altıncı ve yedinci maddelerde devletçilik ön plandadır. Sanayi ve Maadin Bankası’nın faaliyetlerinin arttırılmasına ve yerli mahsullerin yabancı piyasalara kolay ihraç edilebilmesi için tedbirler alınmasına yer verilmiştir165. dokuzuncu maddede mahkemelerle ilgili düzenlemelerin yapılmasına. İstanbul. SCF’nın kurulduğunu belirten dilekçeyi Yalova’dan telgrafla 12 Ağustos tarihinde İstanbul Valiliği’ne göndermiş.39 “Ben şimdi bir babayım. Fethi Bey tarafından hazırlanan on bir maddelik program Gazi’nin onayına sunulmuş. daha sonra bu on bir maddelik metin daha da geliştirilmiştir. ve Can DÜNDAR. Milliyet Yayınları. Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu. ss. 57.” İkinci bir muhalefet partisini kurmakla görevlendirilen Fethi Bey. Programın temel ilkeleri şunlardır: Programın ilk maddesinde SCF’nın Cumhuriyetçilik. Ekonomik ve mali konulardaki esaslara ise. Demirkırat (Bir Demokrasinin Doğuşu). Milliyetçilik ve Laiklik esasına bağlı olduğu belirtilmektedir. üçüncü maddede devlet masraflarında sıkı tasarrufa riayet edilmesine ve israftan kaçınılmasına. Programın sekiz. yedinci maddede ise Teşvik–i Sanayi Kanunu’nun getirdiği himaye ve kolaylıkların uygulanacağına. Siz ikiniz de benim evlatlarımsınız.Ali BİRAND. . Onuncu 163 M. 1987. Altıncı maddede Ziraat Bankası vasıtasıyla köylü ve çiftçiye ucuz faizle para sağlanmasına. ertesi gün partinin tescil işlemleri bitirilmiş. dokuz ve on birinci maddelerinde iç politika hedefleri yer almaktadır. on birinci maddede ise tek dereceli seçim sistemi ile kadınlara siyasal haklar verilmesine değinilmiştir. İstanbul. 165 OKYAR. dördüncü maddede yabancı sermayeyi kolaylaştıracak önlemler alınmasına ve beşinci maddede özel girişime devletin müdahale etmemesine değinilmiştir164.
İlk aşamada. muhalefetin giderek bir iktidar seçeneği olmasının gerçekten göze alınmamış olmasıdır.3 Kuruş elde edebiliyordu.59. toplumun ekonomik yapısına dokunmamış Osmanlıdan devralınan ekonomik ilişkiler aynen süregelmiştir. zamanla umulanın ötesinde güçlenmeye başlamıştır. Parti. yarı yarıya bir düşüşle ancak 7.8 Kuruştan 3. SCF girişimini yapay kılan.6 Kuruş elde eden bir çiftçi. yeni partiyi kalması istenilen sınırda tutmak mümkün olmamış.416-417.40 maddede dış siyasette Türkiye Cumhuriyeti’nin komşu ve bilumum devletlerle münasebetinin dostluk çerçevesinde sürmesi istenmiştir166. . ülkenin içinde bulunduğu iç ve dış şartların önemli rol oynadığı söylenebilir. Uzun süren savaş dönemlerinin sıkıntısını üzerinden atamamış olan halk. Partinin gerek kuruluşunda gerekse de kısa bir süre içerisinde halk arasında başarı kazanmasında. yakın 166 167 OKYAR. Bu yaklaşımla. yeni partinin yalnızca hükümete karşı bir siyasal rakip olarak kalması amaçlanmış ve iktidar seçeneği olarak gelişmesi önlenmek istenmiştir. ancak Mustafa Kemal Paşa’nın araya girmesiyle 70 milletvekilinde anlaşma sağlanmıştır169. Aynı şekilde arpadan elde ettiği gelir de. cumhurbaşkanın seçtiği 15 milletvekilinin Serbest Fırka’ya geçmesine izin verilmiştir. Bütün önlemlere rağmen. S. Bu nedenle Cumhuriyet Halk Fırkası’ndan Serbest Fırka’ya geçecek milletvekilleri bile pazarlık yoluyla belirlenmiştir.7 kuruşa kadar gerilemişti. Fethi Bey meclis üye tam sayısının üçte biri olan 120 milletvekili istemiş. ss.F’nın Kuruluş tarihi olan 12 Ağustos’tan itibaren 12 gün içinde 130 bin kişi fırkaya üye olmak için başvurmuştur. 1930 yılında. bu kez de 1929 ekonomik bunalımının etkileri ile karşılaşınca daha da kötü duruma düşmüştür168. Cumhuriyet’in ilanından beri kendisine temsil şansı verilmeyen kitlelerin desteğini alan Serbest Fırka. s. yalnızca meclis içinde faaliyette bulunabilecek bir muhalefet partisi olarak tasarlanmıştı. Fethi Bey’in İzmir’e yaptığı geziye halkın göstermiş olduğu ilgi. 168 1928 yılında buğdayın kilosundan 13. 7. Gerçekleştirilen reformlar. Serbest Fırka’nın yalnızca mecliste kalacak bir siyasal rakip değil.C. geniş halk kitleleri tarafından tanınmış ve desteklenmeye başlanmıştır167. Başlangıçta Serbest Cumhuriyet Fırkası. 169 OKYAR. kurulduktan kısa bir süre sonra umulanın aksine.
toplanmasında yapılan yolsuzluklardan. s. ilk kez bir gazete(Hakimiyet-i Milliye) haberi ile kamu oyuna duyurulmuştur. vergilerin ağırlığından.75. No:4. meclis çoğunluğu bakana güvenoyu vermiştir. Anadolu ve Sovyetler Birliği’ndeki komünist örgütlenmelerin birleşimi sonucu ortaya çıktı. 174 Türk Parlamento Tarihi(1919-1923). Türkiye’de Devletçilik.310. Maksadımız bambaşkaydı. TÖKİN. Birinci Dünya Savaşı sonunda ve milli mücadelenin ilk yıllarında İstanbul. Şimdi bu durumda arzu ediyorsanız partimizi kapatalım. Bu haberde. bir program etrafında örgütlemek üzere TKP’nin kurulduğu belirtilmekteydi174. Osmanlı Siyasi Kurumları. Bu gelişmeler üzerine. iktidara yönelik eleştirilerde artış göstermekteydi. 173 TUNÇAY.” Demiştir. 170 171 Şükrü KARATEPE. Sizinle mücadele etmek zorunda kalmaktansa bunu tercih ederiz.51. s. Savaş Yayınları. hiçbir zaman Mustafa Kemal Paşa ile karşı karşıya gelmek istememiştir. tekellerin kamu yarına değil. 1989. TBMM Birinci Dönem. Fethi Bey. s. 1982. 1994. İşaret Yayınları. Ankara. TKP’nin kuruluşu. 1999. muhalefet lideri Fethi Bey.41 gelecekte ülke düzeyinde bir siyasal güç ve iktidar alternatifi olacağını gösteriyordu170. TBMM Vakfı Yayınları. s. Ankara. Mustafa Kemal Paşa’ya karşı muhalefet yapmanın imkansızlığı172 gerekçesiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı feshettiğini bildirmiştir173.Türkiye Komünist Fırkası TKF. D. s. devrimlere karşı olanların toplandığı bir parti haline gelmesi üzerine Okyar. Serbest Cumhuriyet Fırkası muhalefetinin güç kazanmasıyla birlikte. geçen hafta içinde Türkiye komünistlerini bir araya toplamak. .177. özel kişilerin yararına çalıştığı ve çoğunun kaldırılması gerektiğinden. Dahiliye Vekili Şükrü Bey’e bir gensoru önergesi vermiş ve 15 Kasım’da ateşli tartışmalardan sonra 10 muhalife karşı. İstanbul. Muhalefetin eleştirileri özellikle ekonomik konularda ve parti programı doğrultusunda kendisini göstermiştir. 172 Fethi Okyar. Nitekim. TBMM’de belediye seçimleri sırasında fesat ve yolsuzluklarla ilgili olarak. Bu çerçevede. No:28. iktidarın demiryolu politikasının yanlışlığından ve yabancı sermayenin ülkeye gelmesi için gerekli önlemlerin alınmasının zorunlu olduğundan söz etmişlerdir171. partinin çeşitli illerde kurulan teşkilatlarına girenlerin kontrol edilememesi ve rejime.276. Mustafa Kemal’e: “Biz bu fırkayı sizinle mücadele etmek için kurmadık. Kemal GÖRMEZ.
köy tasarruflarına. 176 Yavuz ASLAN. karşı çıkılan “Yurtta Sulh. hükümetin şekline. Hükümet şekli. TKP hükümete karşı tavır aldı. iktisadiyata. Partinin 1926 yılında yeni program ve tüzüğü kabul edildi177.244. Türkiye’de Sol Hareketler. bankalara. legal ve illegal olarak yürüttüğü faaliyetleri çerçevesinde İstanbul’da Aydınlık Dergisi’yle Orak-Çekiç Gazetesi’ni yayınlamakta ve bunun yanı sıra işçilere yönelik propaganda çalışmalarını yürütmekteydi. Kemalizm’in “tereddi etmiş şekline karşı mücadele”sloganını ortaya attı. 12 bölüm ve toplam 49 maddeden oluşmaktadır176.270-271 . Ankara. milli.136. Mustafa Suphi tarafından kongreye sunulan program taslağı tamamen Marksist bir görüşle. 1997. mahkeme. hükümetin tarafsızlık politikası artık yetersiz kalmaktaydı. Bu nedenle TKP. sağlık ve kültür işlerine ait olmak üzere 10 maddelik bir giriş. Cihanda Sulh” ilkesiydi.TKF’nin Kuruluşu ve Mustafa Suphi. Türkiye Komünist Teşkilatları Birinci Kongresi’nin 4. siyasi ve askeri meselelerde RKF Programında bulunan esaslar. Türk Tarih Kurumu Yayınları. 178 Aclan SAYILGAN. dini ve milli münasebetlere. İstanbul. ordu ve zabıta işlerine. Otağ Yayınları. eğitim. Kongre tarafından kabul edilen TKF’nin programı. 1976. Türkiye’nin şartları göz önünde tutularak hazırlanmış ve çok küçük değişikliklerle benimsenmiştir. Refik Saydam Hükümeti’ni destekleme kararı aldı. Ancak Refik Saydam’ın ölümü ve Almanlar’ın SSCB içlerinde hızla ilerlemeleri üzerine. RKF’nin Programı ile TKF’nin Programı karşılaştırıldığında durum kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. TKF illegal olarak çalışmalarını sürdürdü. 1925 yılı başlarında Şeyh Sait İsyanı’nın çıkmasıyla ve İstiklal Mahkemeleri’nin kurulmasıyla birlikte başlayan Takrir-i Sükun dönemindeki baskı ortamı çerçevesinde. adli. s. 177 UYAR. vergilere. 5 ve 6. s. işçilere ait teminata. iktisadi. TKP çevresinden de tutuklananlar oldu.42 TKF Programı. Çünkü. oturumlarında görüşülerek kabul edilmiştir175. Hükümetin tarafsızlıktan vazgeçerek. 1925 tutuklamalarından sonra. TKF’nin Programında da yer almaktadır. Milli mücadelenin sonuna gelindiğinde TKF. İkinci Dünya Savaşı’nın ilk yıllarında Almanya’nın SSCB’ye saldırması üzerine TKP. 175 TKF’nin Programı tamamen Rusya Komünist Fırkası Programı(RKF) esas alınarak hazırlamıştır. dini. s. mesken ve iaşe meselesine. SSCB ve müttefikleri safında yer alması isteniliyordu178.
273-275. ss.Diğer Siyasal Parti Kurma Çalışmaları Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kendisini feshetmek zorunda bırakılmasından sonra tekrar tek söz edilebilir. Ancak üç aylık ömrü olan ve birkaç Güney ili dışında örgütü bulunmayan parti. Ve daima müttefiklerin değil Sovyetler Birliği’nin menfaatleri ön planda tutulmuştur. Süleymaniye Camii’nin iki minaresi arasına “Saraçoğlu Hükümeti Faşisttir-Vurguncularla Savaş Cephesi” pankartını asmak isteyen TKP’ye yönelik de tutuklamalar yapıldı181. Aynı yıl.138. ss.242-244. E.Dünya Savaşı’nın aldığı istikametlere göre ayarlanmıştır. Tunçay. 179 . 26 Eylül 1930’da Adana’da Abdülkadir Kemali Bey tarafından kurulan Ahali Cumhuriyet Fırkası’nın tüzüğü hükümet tarafından kabul edilerek onanmıştı. 182 TUNÇAY. Ahali Cumhuriyet Fırkası 21 Aralık 1930’da Bakanlar Kurulu kararıyla kapatılmıştır182. SERTEL. SAYILGAN. s.43 TKP’nin yürüttüğü anti-faşişt geniş cephe politikası179 çerçevesinde faşizm ve vurgunculuk aleyhine geniş cephe oluşturulmuş ve 1943 yılından itibaren TürkçüTurancılara karşı savaş açılmıştı. TKP’nin Cephe Politikası konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. 1945 sonrasında çok partili yaşama geçilmesiyle birlikte.1999. legal olarak kurulan sosyalist partilere de yansımıştır. Bu bağlamda. Muhalefet hareketlerinin ortadan kaldırılmasından sonra birtakım yeni siyasal parti kurma girişimlerinden de TKP’nin 1939’dan 1944’e ve 1944’ten 1946’ya kadar süregelen faaliyetleri içinde cephe çalışmaları II. bu partinin gerçekte Atatürk devrimleri ve Mustafa Kemal’in yol göstericiliğini partili siyasal yaşama dönülmüştür. 180 “En Büyük Tehlike” Broşürü konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. ss. Faris Erkman adlı vatandaşın “En Büyük Tehlike” adlı broşürü. faşizmin memleket için en büyük tehlike olduğunu iddia ediyordu180. belediye seçimlerinde de herhangi başarı gösterememiştir. 181 UYAR. 29 Eylül 1937’de Edirne’de Mimar Kazım Tahsin Bey tarafından Türkiye Cumhuriyet Amele ve Çiftçi Partisi kurulmaya çalışılmış ise de hükümet tarafından “komünist eğilimli” olarak nitelendirilerek faaliyetine izin verilmemiştir.257-299. illegal TKP içindeki bölünmeler ve hizipleşmeler.
Sosyal Demokrasi Partisi gibi parti kurma girişimleri ise sonuçsuz kalmıştır. 1999. Laik Cumhuriyetçi İşçi ve Çiftçi Partisi. ss.275-276. Bu dönemde. . 183 TUNÇAY.44 benimsediğini ve işçi ve çiftçi haklarını koruma dışında tüzüğünün Cumhuriyet Halk Fırkası’na benzediğini belirtmektedir183.
toplumsal güçlerde meydana gelen gelişmeler ve geniş kitlelerin içinde bulunduğu ekonomik durum. s. . A. Türkiye’yi Amerika Birleşik Devletleri’nin önderliğindeki Batıya yaklaştırırken. sosyal yapının etkileri ve ekonomik durumun bozulması ile ortaya çıkan toplumsal muhalefetin zorlaması. bu blokta geçerli olan rejimin. yani demokrasinin esas alınmasını zorunlu kılmıştır.ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞTE ROL OYNAYAN ETKENLER Türkiye’nin tek partili yönetimden çok partili yönetime geçiş ortamını. çok partili hayata geçişte iç etkenleri oluşturmuştur. 1945’lerin iç ve dış koşulları birlikte hazırlamıştır. Bu ortaya çıkışı. İkinci Dünya Savaşı’nı demokratik cepheyi oluşturan ülkelerin kazanması ve dünyada demokratik ideolojilerin egemen olması ülkenin iç siyasal yapısını bu yeni duruma göre düzenleme zorunluluğunu da beraberinde getirmiştir. Çok partili siyasal hayata geçişin. muhalefet kurumunun resmi olarak ve bir daha vazgeçilemeyecek bir şekilde ortaya çıkmasıdır.45 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE SİYASAL MUHALEFETİN ORTAYA ÇIKMASI I. sosyal ve ekonomik iç etkenler ile dış etkenler hazırlamıştır. Ali Yaşar Sarıbay. Uluslararası ilişkilerde bloklaşma politikasının gündeme gelmesi ve bu arada Sovyetler Birliği’nin boğazlarla ilgili olarak Türkiye’ye nota vermesi. Türkiye’de Siyasal Muhalefet Olgusu ve Anlayışı. Beta Yayınları. Ülke içindeki siyasal sistemin monolitik yapısının. sorunları çözmede yetersiz kalması. 184 Nükhet TURGUT. siyasal muhalefetin oluşumu ve demokrasi açısından önemi. İç ilişkiler alanında ise. Türk Siyasal Hayatının Gelişimi. etkisini siyasal düzeyde göstermekte gecikmemiştir184.443. İstanbul. siyasal. 1986. Edit:Ersin Kalaycıoğlu. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın imzalanması.Toplumsal ve Ekonomik Etkenler Çok partili hayata geçiş döneminde ülkenin sosyo-ekonomik yapısı ve bu yapının siyasal sisteme etkileri demokrasiye geçiş sürecini doğrudan etkilemiştir.
ekonomik durumun bozulması ve bu bozulmaya bağlı olarak halkta beliren hoşnutsuzluk. rejimin temel yapısının da değişmesi sonucunu doğurmuştur. toplum kesimleri arasında değil. teşkilatı valilerin. Ancak bu gruplar. Temeli. savaşın kazanılmasından sonra gayrimüslim burjuvazinin yerini almaya aday büyük şehir burjuvazisi de katılmıştı. Bunun yanında. kaymakamların eline teslim ettikten sonra halk ile ilgisi kesilmiş. Cumhuriyet Halk Partisi. korumuş ve geliştirmiş bir kesimi kendi saflarında tutabilmişti. 2003. s. Türkiye’de çok partili hayata geçiş sürecinde sosyal yapı ve toplumsal kesimlerin bu süreç içindeki yeri.23 TİMUR.46 Sosyal yapıda oluşan değişimler ve ekonomik sorunlar. İstanbul. kendi içlerinde bile sürükleyici bir güce sahip olmaktan çıkmışlardı. Kuvay-i Milliye müfrezelerinde ve kongrelerde atılan bu koalisyona. Cumhuriyet Halk Partisi kurulduktan sonra. İmge Yayınları. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. . diğer yandan da 185 186 Taner TİMUR. Bu nedenle iktidar partisi halk nazarında bürokratik bir baskı aracı olarak görülüyordu. a. servetlerini ancak devlet yardımıyla sağlamış.29. Türkiye İkinci Dünya Savaşı’na girmemiş olmakla birlikte. tek parti rejimi ve bu rejime özgü bir seçim sistemi ile bu koalisyon büyük çatışmalara meydan vermeden ülkeyi yönetmişti185. siyasal muhalefetin oluşmasında önemli bir role sahiptir. 1939-1945 yılları arasında ekonomik siyasal sıkıntılarla mücadele etmek zorunda kamıştır. s. iktidara karşı güçlü bir toplumsal muhalefetin oluşmasına neden olmuştur. Milli Kurtuluş Savaşı’nın Müdafaa-ı Hukuk Cemiyetlerinde. bütünüyle bürokratik bir şekil almıştı.Tek Parti İktidarına Karşı Toplumsal Muhalefetin Gelişmesi Tek parti döneminde Türkiye’de siyasal iktidarın toplumsal tabanı asker-sivil bürokrasi ile ekonomik yönden güçlü toplum kesimlerinin ortaklığına dayanıyordu. Bu savaş. egemen toplum kesimlerinden.”demektedir186. sosyal adaletsizliğin ve iktidar baskısının artmasına neden olurken.Yakup Kadri Karaosmanoğlu bu dönem için “Gerçi benim bildiğim bir Halk Partisi vardı ama.
kendi memurunu kısmen koruyabilmenin gayreti içindeydi.. kim daha az yedi tartışmaları eksik olmazdı. İstanbul. Hatta francala bile bulmak. 190 TİMUR.KOÇAK.) Şeker için memura ve halka değişik bedel ödetiliyordu. s. Bu dönemde bir yandan enflasyonist bir politika izlenirken. halk kesimlerinin daha da yoksullaşmasına neden olmuştur187. kim daha çok yedi. .27.190 Yasa. Halk ile memur iki sınıf halinde birbirinden ayrılmıştı ve devlet. Çizelge 3. temel gıda maddesi olan ekmekteki artış oranı yaklaşık beş yıllık sürede % 285’ e. Örneğin. Metin Toker. s.1’de 1938-1943 yılları arasında halkın temel ihtiyacı olan maddelerin fiyatlarında savaş dönemi boyunca ne kadar fazla artış olduğu açıkça görülmektedir. küçük üretici vb.2064. 187 ÇAVDAR. Ağır işçi karneleri sözüm ona kollarıyla çalışanların karınlarını biraz daha iyi doyurmak içindi ama bunlar karaborsa da bol bol satılmaktaydı. C:8. s. memur. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. bedelini ödedikten sonra pek hala kabildi.. 188 TOKER.24. 189 C. 1996b. s.” İkinci Dünya Savaşı ve bu savaş süresince Türkiye’de izlenen iktisat politikası toplumsal dengeyi sarsıcı sonuçlar yarattı.435. öte yandan da bu politikanın doğal sonuçları olan fiyat artışları baskı ve zabıta yöntemleriyle önlenmek istenmiştir. 1940 başında yürürlüğe konulan Milli Korunma Kanunu’da bu enflasyonist politikanın temel dayanağını oluşturuyordu.47 işçi. (. 1985. Halbuki bunları almak da bir meseleydi ve nüfus cüzdanlarının başındaki beyaz sayfalar çeteleye dönmüştü188. savaş yıllarında halkın yaşadığı yoksulluğu şu sözlerle anlatıyor: “ Evlerde ekmek kavgaları. hükümete ekonomiyi yeniden düzenlemek amacıyla o zaman dek görülmemiş ölçüde geniş yetkiler ve olanaklar veriyordu. şekerdeki artış %1107’ye kadar çıkmıştır189. “Demokrat Parti”.
08 Süt 14.78 Kömür 5. s. Uygulamada Müslüman Türklere hoşgörü gösterilirken.39 20000 198. komisyonların saptayacağı vergi miktarına itiraz olanağı tanınmamıştı. Yine yasaya göre.85 Kereste 4000 Et 42. s.05 Şeker 28 Peynir 48.21 231. ekonomide önemli rolleri olan Gayri-Müslim azınlıklara katı davranıldı ve bu grubun Varlık Vergisi miktarı olağanüstü derece de yüksek tutuldu. Ancak. 2002. kentlerdeki savaş zenginlerinden Varlık Vergisi. Saydam Hükümeti döneminde fiyatların nispeten daha az yükselmesine katkıda bulunmuşsa da. yükümlüleri ve vergi miktarını saptayacaktı.48 Çizelge 3. siyasi etki ve kişisel 191 C. mal yokluğuna dayalı bir karaborsa. Genel bir enflasyon ortamında.52 Odun 370. Diğer yandan komisyonların vergi yükümlülerini saptamasında ve vergi miktarını belirlemesinde.66 51. ama uygulama daha değişik oldu. kırsal kesimdeki savaş zenginlerinden ise Toprak Mahsulleri Vergisi alınacaktı.KOÇAK.170. Savaş yıllarında büyük kazançlar sağlayanlar da vardı. .79 Kaynak: Cemil KOÇAK. Yasa.) Ekmek 10. Gelir dağılımının yeniden düzenlenmesi. karaborsaya dayalı bir spekülasyon olanağı dönemin ekonomik hayatına ilişkin tabloyu sergiler191. 1996b.33 Zeytinyağı 51.42 12. kurulacak olan takdir komisyonları. 1938-1943 Yılları Arasındaki Bazı Tüketim Mallarının Fiyatları ve Artış Oranları(%) Tüketim Malları 1938 (1 kg.435.54 1316.25 Artış Oranı(%) 285 1107 218 129 336 400 337 256 237 Milli Korunma Kanunu uygulaması. Buna göre. sosyal adaletin sağlanması ve yüksek kazanç sahibi olanlardan vergi alınabilmesi için yeni önlemler düşünüldü. bütün savaş zenginlerinin vergilendirilmesini öngörmüştü.1. servet ve kazanç sahiplerinin servetleri ve olağanüstü kazançları üzerinden bir defaya mahsus olmak üzere olağanüstü bir vergi alınacaktı. ekonomik sorunların geniş yığınların günlük yaşamını etkilemesini önleyememiştir.67 338 155. 1943 38. Yasaya göre.
Burada özellikle iktidardaki yöneticilerin rolü önemlidir CHP yöneticilerinin batlılaşma istekleri ve bu doğrultuda giriştikleri çabalar ve Cumhuriyetin temelinde var olan liberal fikirlerin çok partililiğe geçişteki önemine birçok yazar tarafından işaret edilmiştir. ülkenin çok partili rejime geçmesi engellenmiş olmazdı. Çok partili döneme geçişte İsmet İnönü’nün kişisel katkısının da önemli bir etken olduğu kesindir. Cumhuriyet Halk Partisi sözcüleri de Türkiye’de “Halk egemenliğinin tanındığını ve rejimin esasında demokratik olduğunu. s. attığı ilk kurşun. fakat gecikirdi. .249.. Nitekim. Kurtuluş. İstanbul.” İnönü Mayıs 1945’te ise.KOÇAK. Ayrıca.beşinci kurşunlar bir komşunun camını kırabilir. Ama eninde sonunda tam isabet yapacak ve iyi bir nişancı olacaktır. toplumsal muhalefetin daha da artmasına neden oldu. iç ve dış koşulların yanında çok partili demokrasiyi ve onun getireceği özgürlükler ortamını ülkesinin gelişmesi açısından yararlı gören aydınların ve siyasilerin etkisi de küçümsenmemelidir. KARPAT. 2002. İkinci.130. Halkı. b.192 Bu durum ise. demokratik bir düzene alıştırmak için bu usulü kullanmaktan başka bir çare yoktur194. hedefin yakınındaki canlı bir mahluku öldürebilir. 1940’ların ortalarında. İnönü o dönemde böyle bir karar almamış olsaydı. CHP içindeki arkadaşları henüz zamanı olmadığını öne sürerek çok partili hayata karşı çıktıklarında onlara şöyle yanıt vermişti: “Çocuğunuzu iyi bir nişancı yapmak isterseniz ona yalnız nazari bilgiler vermekle bu maksada ulaşamazsınız.. üçüncü. 194 Avni DOĞAN. Eline ateşli silahı verecek. Dünya Yayınları. s.171. İnönü. s. bu sebeple Türkiye’de demokrasinin Cumhuriyetin ilanından itibaren var olduğunu söylemişlerdir 193.49 ilişkilerin de önemli rolü oldu. çok partili bir rejime geçmenin bir zorunluluk olduğunu belirtmektedir: 192 193 C. 1964. nasıl nişan alacağını söyleyeceksiniz.Bazı CHP’ li Yöneticilerin Çok Partili Bir Siyasal Hayata Yönelik İstekleri Muhalefetin girişiminin başarıya ulaşmasında. Kurtuluş ve Sonrası. yahut bir çatının bacasını yıkabilir.
diğeri de iktidarın aşırı yıpranmışlığıdır . s. Yıkıntının arasında da. s. İnönü’nün kızı Özden Toker de. “Çok Partili Dönemde Türk Siyasi Hayatına Etki Eden Siyasal Hukuk . Atatürk-İnönü İlişkilerinin İçyüzü. 197 BİRAND ve DÜNDAR.” İnönü. kötülüklerin alabildiğine yayılmış olmasından dolayı halkın her yerde açıkça hükümeti suçlaması ve en ağır kınamaların özellikle 199 ömrümü tek parti rejimi ile geçirebilirim. ss. daha çok erken.59. 198 BİRAND ve DÜNDAR. sonunu düşünüyorum. Bu nedenle vakit geçirmeksizin bu kendisine yönelmesi. aylardır. Benden sonra gelecekler benim kadar sabırlı olmayabilirler. Ama. ‘Aman Paşam.24. Türk ve yabancı yazarlar tarafından inceleme konusu yapılmıştır. Biraz daha bekleyelim’diyenler çok oluyordu. s. Bunlara da gene babam gülerek cevap verirdi: ‘İşte ben bunun için benim sağlığımda bu işe geçmek istiyorum. Demokrasimizin İsmet Paşalı Yılları. normal demokrasi usulleri ile idare şekline intikal edemedikleri. hatta yıllardır beklenen işareti nihayet 1 Kasım 1945’de Meclis’i açış konuşmasında vermiştir: “Bizim tek eksiğimiz hükümet partisinin karşısında bir parti bulunmamasıdır’’ diyerek çok partili siyasi hayata geçişi desteklediğini ortaya koymuştur197. 195 196 Metin TOKER. sizi yıpratacaklar’ derlerdi. İnönü’yü demokratik düzene geçmek zorunda bırakan iki neden üzerinde durmuştur. Bu işe girmeyelim. Milliyet Yayınları. Ve. Son Havadis. Ama ben kendime güveniyorum198” derdi. Daha halkımız olgunlaşmadı. Benden sonrasını düşünüyorum. ilk defa size hücum edecekler. Metin TOKER. 199 Hikmet Bayur. 11 Şubat 1968’den aktaran Tülay ÖZÜERMAN. geçişin kendisi hayattayken yapılması istiyor ve bu durumu da şöyle izah ediyordu: “Ben işe girişmeliyiz196. hiç değilse bu zaruri olan intikali tam zamanında yapamadıkları için yıkılmışlardır. birçok zahmetle meydana getirilen bir çok eserin hepsi heba olmuştur.50 “Tek parti rejimleri. 77-78. Tek Partiden Çok Partiye. İnönü’yü bu kararı vermeye iten nedenler. Bilgi Yayınları. 1990.” İnönü. Hikmet Bayur. ‘Paşam. Biri. Ankara.27. Memleketimizi böyle bir akıbetten korumalıyız195. Ankara. 1970. İsmet Paşa’nın o dönem de çok partili rejime geçme isteğini şöyle ifade etmektedir: “Tabii ilk demokrasi kurulmak üzereyken babama belki de iyi niyetle gelip.
İsmet İnönü’nün. Çünkü bu etki tek başına gerçekten çok önemli olsaydı 1945’den önce de demokrasiye geçilebilirdi. İzmir. bir çok ülke gibi Türkiye’de bu buhrandan ciddi bir biçimde etkilenmiştir. yöneticilerde var olan çoğulculuğa ilişkin düşünsel potansiyeli uygulamaya dönüştürmelerinde etkili olmuştur. Bu koşullar altında özel girişimciliğin yürütülmesinin kolay olmadığını gören rejim ister istemez devletçiliğe kaymıştır201. 1989. 1992. Yayınlanmamış Doktora Tezi. Bu gelişmeler. s.Büyük Kongresi’nde kabul edilen programında devletçilikle ilgili olarak şu ifadelere yer verilmiştir: “ Ferdi mesai ve faaliyeti esas tutmakla beraber. Yöneticilerin çok partili bir yönetime geçişteki etkilerinin yalnızca Cumhuriyet Dönemi’nin ve tek partinin özellikleriyle açıklanması yanıltıcı olabilir. SCF tarafından hükümete Faktörleri”. İnönü. 201 YÜCEKÖK. ss.51 Duverger de.117. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. ss. CHP devletçiliği202. ağzından savunmuştur. Bu nedenle.40-41.360-362. dünyadaki üretim fazlasının fiyatları korkunç bir biçimde düşürmesi sonucu başlamış ve Türkiye’de tarım ürünü fiyatlarını da olağanüstü bir biçimde etkilemiştir. 1929 yılının Ekim ayında New York Borsası’nda patlayan büyük kriz kapitalist dünyayı büyük bir felakete sürüklemiş. Türk yöneticilerin demokrasiye verdiği önemi vurgulamış ve tek partili dönemde yaşanan iki başarısız deneyimin aslında toplumu demokrasiye hazırladığını. ilk kez 1930 yılında SCF’na karşı. 202 Cumhuriyet Halk Partisi’nin 1931 Tarihli 3. Özel girişime büyük darbe indiren kriz. 200 DUVERGER. siyasal hayatta otoriter uygulamalar olarak kendisini gösterdiği söylenebilir. mümkün olduğu kadar az zaman içinde milleti refaha ve memleketi mamuriyete . c. Sivas’ta yaptığı konuşmada. CHP’nin parti dışında yasaklanan çoğulculuğu parti içinde uygulaması ile de siyasi rekabeti ortadan kaldırmadığı için demokrasi için uygun ortam hazırladığı görüşünü ileri sürmüştür200. Ekonomide uygulanan devletçi ve müdahaleci yönetimin. Kamu Yönetimi Bölümü. yöneticilerin rolü 1945 yılının iç ve dış gelişmeleri dikkate alındığında önem kazanmaktadır.Artan Devletçilik Uygulamaları ve Ekonominin Bozulması Türkiye’de tek partili yönetimden çok partili yönetime geçiş sürecinde ekonomik faktörlerin etkisi göz ardı edilemez.
bu memleketin anlayacağı bir şey midir?203.com/arsiv/varlikvergisi.Varlık Vergisi Cumhuriyet tarihinin tartışılan yasalarından biri olan “Varlık Vergisi”.htm>16.org.03.2006. 11 Kasım'da Genel Kurul’da kabul edildi ve 12 Kasım 1942’de Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi205. sosyal huzurun bozulduğu. İstanbul. Şükrü Saraçoğlu Hükümeti tarafından 9 Kasım 1942'de TBMM'ye sevk edildi.” Gerçektende 1930’dan sonra. Kanun. 1946. 205 <http://www. her nimeti sermayedarların faaliyetlerinden beklemeye sevk etmek. temelde İkinci Dünya Savaşı’nın başından beri geçen süre içinde elde edilen servet eriştirmek için.tr/turmob/basin/10-08-2000. İnönü Diyor ki. Bizi bu istikamete sevk eden.belgenet. Devletçilikten büsbütün vazgeçip. devlet artan otoriter tutumuna uygun olarak sanayi sektörünün yönetiminde daha büyük sorumluluk yüklenmiştir204. bu memleketin ihtiyacı ve bu milletin fıtri temayülüdür.html>16. daha sonra da 1937’de Anayasaya konulmuştur.75-76. Ülkü Basımevi. ss. Kanunun resmi gerekçesi: “Olağanüstü savaş koşullarının yarattığı yüksek karları vergilemek206” olarak açıklanmıştır. 206 <http://www.163-164.52 ve CHP’ne yöneltilen eleştirileri yanıtlıyor ve yeni ekonomik politikayı şöyle açıklıyordu: “Liberalizm nazariyatı. Biz iktisatta hakikaten mutedil devletçiyiz. toplumda zaten adil olmayan gelir dağılımının daha da kötüleştiği ve savaş zenginleri denilen yeni bir zümrenin türediği söylenebilir. bütün memleketin güç anlayacağı bir şeydir.2006.” 203 Herbert MELZİG. milletin umumi ve yüksek menfaatlerinin icap ettirdiği işlerde-bilhassa iktisadi sahada-devleti fiilen alakadar etmek mühim esaslarımızdandır. Bu nedenle hükümetin ekonomik politikalarında da değişiklikler olmuş.03. 1923-1930 yıllarında kabul edilen prensipler ilk olarak 1931 yılında Cumhuriyet Halk Partisi’nin programına. 204 KARPAT. 1. Memleketin ihtiyaçları için herkes ve her yer hazineden çare arar. Savaş ekonomisi dönemi sosyo-ekonomik açıdan genel olarak değerlendirildiğinde. artan devlet masraflarının yeni vergilerle karşılanılmasına çalışılan ortamda sosyal adaletin ortadan kalktığı.turmob. ss. Yasa. .
İkinci Dünya Savaşı koşullarının ülkede oluşturmuş olduğu. Vergi miktarlarını belirleme yetkisi komisyonlarda görevli kişilerin keyfiyetine bırakılmıştır. Der. 2002.506. kişi ve çevrelerin vurgunculuğunun. “Bize ekonomik bağımsızlığımızı kazandıracak bir fırsat karşısındayız. Türkiye Tarihi-Çağdaş Türkiye(1908-1980) içinde İktisat Tarihi. s.264 . 209 YETKİN.KOÇAK. 210 C.204. buna karşılık küçük esnaf ve işyerlerinin yok olmasına neden olmuştur. Bu durum ise çoğu mükellefin ödeme gücünün üzerinde vergi miktarı ile yükümlü olmasına neden olmuş211. Kanun metni bir ayrım yapmamasına rağmen. böylece ortadan kaldıracak. din ırk ayrımına dayalı bir vergi uygulaması olarak tarihimize geçmiştir. milletin geniş bir kısmının huzurunu kaçırmıştır. Bu durum. s. toplam vergi tahsilatının yarıdan fazlası azınlıklarca ödenmiş ve böylece Varlık Vergisi. 1996b. Piyasamıza egemen olan yabancıları. 205. s.260. Varlık Vergisi. Ancak Vergi miktarının belirlenmesinde kesin bir ölçü yoktur. her türlü haksız kazanç sağlamalarının doruğa ulaştığı bir zamandır209. YETKİN. s. 300. s.38. s. İstanbul. Cem Yayınevi. karaborsacılığının. uygulamada bir çok karışıklık ve güçlüklere yol açmış. Vergi. YÜCEL. Türk piyasasını Türklerin hakimiyetine bırakacağız” diyerek Varlık Vergisi’nin asıl amacını açıklamıştır208. geçimini zaten zorlukla sürdüren orta sınıfın daha da yoksullaşmasına neden olmuştur212.53 ve kazançlara bir ölçüde el koyma biçiminde hükümete yetki veren bir düzenlemedir207. Sina AKŞİN. BORATAV. sağladığı fırsatlarla karaborsacıları zenginleştirmiş. sıkıntı ve darlıktan yararlanan.181. Türkiye ekonomisinde hakim sınıflar arasındaki dengeyi sarsmıştır. Bu vergi. savaş yılları içinde elde edilen servet ve kazançlara hükümetçe el konulmasına imkan vermiştir210. s. 211 Korkut BORATAV. Tek parti yönetimi altında Türkiye’de varlık vergisinin yasalaştırıldığı 1942 yılının Kasım ayı. Nitekim. Başbakan Şükrü Saraçoğlu da. 207 208 EKİNCİ. 212 LEWİS. s.
bazı maddelerin tüketiminin kısıtlanması. endüstriyel kuruluşlara.. ücretli iş yükümlülüğü. s. çalışma süresinin uzatılması ve ücret sınırlaması gibi geniş yetkiler vermiştir215. İkinci Dünya Savaşı yıllarında uygulanan iktisadi ve toplumsal politikaların temelini ve hukuki dayanak noktasını Milli Korunma Kanunu oluşturmaktadır. milli hayatımızda bu istisnai ahvalin tesirlerini önlemek ve sair bakımlardan olduğu kadar.1940 tarihli Başvekillik Mazbatasında kanunun gerekçesi şu şekilde ifade edilmiştir: “(. s.Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu Varlık Vergisi boyutlarına ulaşmamış olmakla beraber Toprak Mahsulleri Vergisi. Ahmet MAKAL.54 2. ürünlere el koyma. hükümete ülkenin bütün kaynaklarının savaş ekonomisinin gereklerine uygun olarak kullanımını sağlamak amacıyla özel sektörle ilgili olarak madenlere. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri (1920-1946). Fakat Milli Korunma Kanunu’nun en büyük etkisi işçiler ve köylüler üzerinde görülmüştür. özellikle tarım ürünlerini piyasa için üretmeyip kendi tüketimine ayıran küçük ve yoksul köylü üzerinde çok ağır bir yük 213 214 C.Milli Korunma Kanunu Tek parti döneminin son yılları savaş ekonomisi kurallarının hakim olduğu.) Memleketimizin halen Avrupa’da hüküm süren harbin dışında bulunduğu malumdur. satış fiyatlarını belirleme.KOÇAK. iktisadi bakımdan da tahaffuzu ve tedafüi tedbirler almak zarureti muvacehesindeyiz214. bunların taşınmasına ve yönetimine müdahale. 3.60. 216 ÇAVDAR.376. Ankara. Türkiye Ekonomisi. Vergi. Bursa. .01.” Milli Korunma Kanunu. 1999. Ekonominin giderek kötüleşen bir seyir izlemesi üzerine bir takım ekonomik önlemler alınması zorunlu olmuş ve 18 Ocak 1940’da “Milli Korunma Kanunu” TBMM’nde kabul edilerek yürürlüğe girmiştir213. Ezgi Kitabevi. devletin ekonomik hayatı denetim altına almaya çalıştığı yıllardır. Bununla beraber. İmge Kitabevi.. s.412. 1998. Her iki kesim angarya olarak nitelendirilebilecek çalışma yükümlülükleri altında ezilmiştir216. s. 15.373. aşar vergisinin kaldırılmasından beri ilk kez tarım ürünlerine yönelik büyük çapta ilk dolaysız vergidir. 1996b. 215 İlker PARASIZ.
Bu durum ise. s.H. bazı köylüler vergilerini ödeyebilmek için topraklarının bir bölümünü ağalara satmak zorunda kalmışlardır218. Verginin toplanmasında büyük ölçüde Toprak Mahsulleri Ofisi görev almıştır. Türkiye İktisat Tarihi(1908-1985). s. 1965.265. Köylüden ürün vergisi olarak istenilen miktar. B. Türk Siyasi Tarihinde C. 220 Fahir GİRİTLİOĞLU. Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu ile büyük ve küçük çiftçi ayrımı yapılmamıştır. Genel olarak köylüler savaş dolayısıyla olağanüstü tedbirlerin alınması gerektiğini anlıyorlar ama Ofis’in tepeden inme. gerçeklere uymayan hareket tarzını ve yükün herkese eşit yüklenmiş olmasını kabul etmiyorlardı219. Köylünün tarlasından ne kadar ürün çıkacağı ise bazı resmi görevlilerin tahmine bırakılmıştır. bir çok sorunu da beraberinde getirmiştir. tarladan elde edilecek ürün miktarı üzerinden hesaplanmıştır.102. ss. kararın o dönemdeki uluslar arası koşulların etki ve baskısı ile ve 217 Korkut BORATAV. 218 . Ödenecek vergi tutarı. Boratav.377-378. 2002. s.Dış Etkenler Türkiye’de çok partili rejime geçme kararının verilişine dış etkenler açısından bakıldığında. 219 KARPAT. Ankara. Ancak Ofis’in bazı uygulamaları ve görevli memurların tutumları ofisle üreticiyi karşı karşıya getirmiştir. 1998. Vergi kapsamına giren herkes vergisini vermekle yükümlüdür. İstanbul. bazıları ürün miktarını az göstermek karşılında rüşvet talep etmişlerdir. Ayyıldız Matbaası. genellikle köylünün gücünün çok üstünde olmaktadır. Bu nedenle. 221 BORATAV.363. Bütün savaş yılları süresince bunların dedikodusu yapılmış ve çiftçiler tarafından sık sık şikayet konusu olmuştur220.67. İsmail CEM.55 oluşturmuştur217. Gerçek Yayınevi. Bazı görevliler rastgele tahminlerde bulunmuşlar.P’nin Mevkii. Toprak Mahsulleri Vergisi’nin Köy Enstitüleri ve Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu gibi büyük toprak sahiplerinin tepkisini ve direnmesini doğuran icraatlarla birlikte toprak ağalarının ve toprak burjuvazisinin CHP iktidarına savaş sonunda cephe almasına yol açan ana etkenlerden biri olduğunu ifade etmektedir221. s.
Denge Oyunu.Türkiye’nin Doğu sınırında Kars ve Ardahan Sovyetlere bırakılacaktı. Molotov. Türk Hükümeti 23 Ağustos 1939’da.Türkiye boğazları tek başına savunamayacağını kanıtlamıştı. Selim DERİNGİL. Bu görüşmede Sarper’e. birbirlerine karşı tekrar güven duymak istediklerini göstermişlerdir222. Ankara. Bunun üzerine Türk ve Sovyet Hükümetleri 25 Mart 1941’de 1925 Saldırmazlık Anlaşması’nı doğrulayan bir demeç imzalamışlar. Türkiye’nin Batı ittifakı içinde yer almasını zorunlu kılmıştır. s. Ancak Almanya Ekim 1940’da Romanya’ya girdikten sonra.56 Türkiye’nin uygulamakta olduğu dış politikanın gerekleri doğrultusunda alındığı söylenebilir. çok partili hayata geçiş sürecinde bir gereklilik olarak ortaya çıkmıştır. 1994. Türkiye’nin Siyasi Anlaşmaları (1920-1945). Burada Sovyetlerle ortak üsler kurulacaktı. Alman-Sovyet Saldırmazlık Paktı’ndan ve bunun sonucunda Sovyetlerin Türkiye’ye karşı değişen politikasından büyük kuşku duymuştu. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Bu sorun ilk kez 19 Mart 1945’te Moskova Büyükelçisi Selim Sarper’in Rus Büyükelçisi Molotov’la görüşmesi ile ortaya çıkmıştır. 1983. Bu notanın sıraladığı istekler şunlardır: 1. savaş sonrası dünyada elde ettiği siyasal nufüz ve askeri gücüne dayanarak. ss. . ertesi yılın baharında da tüm Balkanları işgal edince hem Sovyetler Birliğinde hem de Türkiye’de büyük kaygı duyulmuştu. Bu notayı aldığında savaş süresince izlediği 222 223 İsmail SOYSAL. Türk Tarih Kurumu Yayınları No:38. Yalta Konferansı’nı takiben 19 Mart 1945’de bitecek olan 17 Aralık 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Saldırmazlık Antlaşması’nı yenilemek istemediğini bildirmiştir223. Türkiye’nin izlediği tarafsızlık politikası nedeniyle belli bir düzeyde devam etmiştir. Sovyetler Birliği-Türkiye ilişkileri İkinci Dünya Savaşı sırasında.251-252. Daha sonra Sovyetler Birliği. Molotovla yeniden görüşmüştür. 7 Haziran 1945’te Moskova Büyükelçisi Sarper.İkinci Dünya Savaşı Sonrasında Artan Rus Tehdidi ve Türkiye’nin Batılı Devletlerle Yakınlaşma İsteği Savaş sonrası bir süper güç olarak ortaya çıkan Sovyetler Birliği’nin Türkiye üzerindeki emelleri ve bunlara yönelik ileri sürdüğü istekler.637. Ekonomik ve askeri yönden Sovyetler Birliği karşısında oldukça güçsüz bir durumda bulunan Türkiye’nin. 17 Eylül 1925 Tarihli TürkSovyet Anlaşması’nın yenilenmeyeceği bildirilmiştir. a. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. İstanbul. Bu görüşme sırasında Sarper’e ikinci sözlü nota verilmiştir. Batının desteğini sağlayabilmesi için siyasal yapısını demokratikleştirmesi. 2. anlaşmanın savaşın getirdiği gerçekler ve değişikliklerle bağdaşmadığını öne sürerek anlaşmanın yeni koşullara göre kökten bir değişime tabi tutulması gerektiğini söylemiştir.
Sovyet istekleri. 1983. Özellikle.Boğazlar bütün ülkelerin ticaret gemilerine açık olmalıdır.Ü. azalacağına daha da artmıştır. Sovyetler Birliği.B.B.F Yayınları No:531 Ankara. daha çok susmak yolunu seçmiştir. Türkiye’yi uluslar arası alanda zor durumda bırakmak için. s. No:509. Türkiye üzerindeki baskılarını iyice arttırmıştır. 1982. Süresi sona ermekte olan 1925 Anlaşması’nın yerine yeni ve daha kapsamlı bir anlaşma yapmak yönündeki tekliflere olumlu baktığını bildirmiştir224.S. s. Dış İlişkiler ve Türk Politikası.Boğazlar.Karadeniz’de sahili bulunmayan devletlerin savaş gemilerinin boğazlardan geçmesi özel şekilde belirlenen durumlar dışında yasaktır. özellikle boğazların ortak savunulması teklifi Türkiye’nin egemenlik haklarına yönelik bir hareket olarak yorumlanmış ve Türkiye 22 Ağustos 1946’da karşı bir nota ile cevap vermiştir. . A. 3. ilk olarak anlaşma zeminini aramıştır. iki ülke arasındaki ilişkileri daha fazla bozmamak ve Sovyetlerin bu isteklerini geri almasına olanak sağlamak amacıyla. 225 Kamuran GÜRÜN. 4. Sovyetlerin bu tutumu karşısında Türk hükümeti.Ü. Türkiye’nin ve Karadeniz’e sahili bulunan diğer devletlerin yetkisi dahilinde olmalıdır. A. 19 Mart 1945’de Türkiye’ye verdiği notayla şu istekleri ileri sürmüştür .165. İkinci Dünya Savaşından Sonra Türk Dış Politikası.Karadeniz’e girmek ve Karadeniz’den çıkmak için doğal su yolu olan boğazlara yönelik rejimin kurulması. 5. Karadeniz Devletleri’nin savaş gemilerine daima açık olmalıdır. faşist 224 Mehmet GÖNLÜBOL ve Haluk ÜLMAN. Ankara.S.F Yayınları.150.Boğazlarda ticari seyrüseferin serbestisini ve boğaz güvenliğini. Ancak Sovyetler birliğinin baskısı. 1. Sovyet isteklerinin geri çevrilmesinin ardından Sovyetler Birliği. 2. Sovyet radyosu sürekli Türkiye’nin demokrasiden uzak. boğazların Karadeniz’e sahili bulunan devletlerin aleyhine kullanılmasını önlemek amacıyla Türkiye ve Sovyetler Birliği ortak olarak sağlarlar225.57 tarafsızlık politikası nedeniyle yalnızlık içinde bulunan Türk Hükümeti.
Türkiye’nin notasına verdiği cevapta.265. 14 Ocak 1944’te ABD Ankara Büyükelçisi. çok partili siyasete gidişte dönüşü olmayan bir yola girmişti.229 EKİNCİ. bu rejimin mutlaka değişmesi gerektiğini öne sürmekteydi226. demokratikleşme şartlarını yerine getirerek müttefikler yanında yer almadığı takdirde. 1997. ss. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. 227 226 . Bu gelişme sonucunda. en kısa zamanda demokrasiye geçileceğini söylemeleri talimatını vermişti227. Savaşta üstünlüğü elinde tuttuğu 1941-1943 yıllarında Almanya ile sıkı ilişkiler kurmuş olan Türkiye. 228 Örneğin.111-112. San Francisco Konferansı’na davet edildi. ülkesine herhangi bir saldırı olması halinde. Çetin YETKİN.58 ilkelerle yönetildiğini vurgulamakta. mutlaka sonuna kadar savaşacağını gösteren ilkeli ve kararlı tutumu. Türkiye’nin savaşa katılması gerektiğini kesin bir biçimde bildirmiştir. Sovyetler Birliği.” b. İstanbul. İngiltere. Milli Şef Dönemi (1938-1945). Konferans öncesinde hükümetin çok partili rejim konusundaki tutumunda yumuşamalar gözlendi. s. Amerikalıların sorması halinde.. San Francisco Konferansı’na giden Türk heyetinde yer alan Feridun Erkin’in belirttiğine göre. Savaşın son dakikalarında Almanya ve Japonya’ya savaş ilan eden Türkiye. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi.562. dış politikada üzerine gelebilecek aşırı baskı karşısında. 1996. Uygulanan tarafsız politika ile Almanya. Türkiye’nin Batı bloğuna girme ve bunun ön şartı olarak da çok partili siyasete geçme kararını hızlandırmıştır. önceki görüşlerini tekrarlayarak Türkiye’nin açıklamalarını yeterli bulmadıklarını ve Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı sırasında boğazların güvenliğini sağlayamadığını ve düşman gemilerinin geçişine engel olmadığını belirtmiştir. Artık Halk Partisi iktidarı. Birincisi. s. 229 Cemil KOÇAK. İstanbul. uluslar arası alanda yalnızlığa itilebilirdi. Sovyetler Birliği’nin bu tehditkar açıklamaları. Türkiye’nin izlediği bu denge politikasının iki temeli vardı. Altın Kitaplar Yayınevi. “İsmet Paşa. üzerinde uygulanan baskı228 ve çeşitli ikna taktiklerine rağmen savaştan uzak kalmayı başarabilmiştir. karşı cepheye kayabilme imkanı veren hareket serbestisine sahip olması ve ikincisi de. KARATEPE. 1983. İletişim Yayınları. C:1.225-241. 3 Şubat 1944’te Türkiye’ye yapılan Amerikan ve İngiliz yardımı durdurulmuştur.Uluslar arası İdeolojik Etkiler İkinci Dünya Savaşı süresince Türkiye. Amerika ve Fransa ile ilişkiler sürdürülmüştür. ss.
“Cumhuriyet rejimi siyasi bir kurum olmak özelliği ile modern demokrasinin yolunda azimle ilerlemektedir. A. s. Reuter Ajansı’na verdiği demeçte. 14 Mayıs 1946’da kurulan Türkiye Sosyalist Partisi ve 19 Haziran 1946’da kurulan Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi. Türkiyenin o dönemdeki koşulları bu tercihi kolaylaştırmıştır. Dergisi. Türkiye’nin savaş süresince. İkinci Dünya Savaşı biterken. bir muhalefete dönüşmüştür. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı onaylamak üzere Nisan 1945’de San Francisco’ya giden Türk Heyeti Başkanı Hasan Saka. 1984. Mart-Haziran. başkalarını da geride bırakır. savaştan kaçınmak uğruna güttüğü tarafsızlık politikası. Türk-Rus ilişkilerinin bozulması özelliklede komünist eğilimli partileri etkilemiştir. Bu karardan sonra.59 Türkiye’nin bu tutumu.Yüzyıl Tarihi (1914-80).S. dışarıdaki-özellikle ABD’deki-siyasal ortam. Şöyle ki. Türk Demokrasinin Kuruluş ve İşleyişinde Dış Etkenlerin Rolü. Ömer KÜRKÇÜOĞLU. en ileri demokratik anayasalarla karşılaştırılabilir. s. siyasi rejimi de çöküntüye uğramıştır. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Türkiye’nin siyasal yapısını demokratikleştirmedikçe batıdan beklediği yardımı elde edemeyeceğini gösteriyordu.B. 20. 230 231 232 Rusların Yalta Konferansı’nda. Türkiye’nin ve Rusya ile diplomatik ilişki kurmayan Güney Amerika Devletleri’nin Birleşmiş Milletler Teşkilatı’na üye olarak alınmamalarını istemesi üzerine yapılan tartışmalardan sonra 1 Mart 1945’e kadar ortak düşmana savaş ilan edenlerin üyeliğe alınması kabul edilince. savaş sonrasında oluşan bloklaşma ortamında yalnız kalmasına neden olmuştur. C:33. Gerek bu yalnızlık gerekse demokratik ideolojinin zaferi ve tek partili otoriter rejimlere karşı duyulan kuşkunun motive edici etkisi ile Türkiye tercihini demokrasi yönünde yapmak durumunda kalmıştır.” diyor ve “her demokratik tezahürün savaştan sonra Türkiye’de gelişeceğini” sözlerine ekliyordu232. .231. Türkiye 23 Şubat 1945’de savaş ilan etmiştir. Ankara.401.Fahir ARMAOĞLU. 1930’dan itibaren dostluk ilişkileri yürütülen Nazi Almanyası savaşı kaybettiği gibi. Nitekim. 1978. ülkede uzun yıllar tek parti iktidarı tarafından yönetilmenin yarattığı olumsuz hava. Anayasamız.Ü. Daha ayrıntılı bilgi için Bkz. Ankara.Türkiye. 23 Şubat 1945’de Birleşmiş Milletlere kurucu üye230 olabilmek için Japonya ve Almanya’ya savaş ilan etmek suretiyle savaş sırasındaki tarafsız tutumunu savaş sonrasında terk etmek zorunda kalmış ve Batılı devletlerin safında yer almıştır. 16 Aralık 1946’da Sıkıyönetim Komutanlığı kararıyla kapatılmıştır. 19 Mart 1945’de Sovyet Hükümeti’nin Türk Hükümeti’ne verdiği bir notayla Türk-Sovyet ilişkileri gerginleşmiştir231. savaşın sonunda Almanya’nın yenilmesi üzerine. Batılı ülkelere yaklaşmasını kolaylaştırmıştır.F.
savaş sonrası ortaya çıkan bu ortamda tek parti.60 25 Nisan 1945’de başlayan San Francisco Konferansı 26 Haziran 1945 günü. tek şef sistemi ile yönetilen Türkiye’ye yönelik dünya kamuoyunun baskısı artmıştır. kendisini ideolojik etki olarak göstermiştir. Savaşı sonrası.232. s. Türkiye’nin 1945’de çok partili hayata geçmesinde. KÜRKÇÜOĞLU. s. Hiçbir ülke dünyada oluşan büyük olayların ve egemen olan fikir akımlarının etkisinden uzak olamaz. İşte İkinci Dünya Savaşı’nın kan ve ateş tufanları içinde tek parti zihniyeti böyle yıkıldı. Türkiye bu baskıya daha fazla dayanamamış ve çok partili yönetime geçilmesine izin vermek zorunda kalmıştır. Türkiye’ninde imzasının bulunduğu bu anlaşmada. tek parti yönetimine son II. Sovyet tehdidinin de etkisiyle yalnızlık içinde bulunan Türkiye. 18 Temmuz 1946’da Aydın’da yaptığı konuşmada şöyle diyordu: “Tek parti usulüyle yönetilen ülkeler her yerde yeniliyorlar ve tek parti yönetimimin üstünlüğüne bağlanan umutlar tek tek iflas ediyordu.276. Ülkemizde de bu etki kendini gösterdi234. faşist yönetimlerin savaşı kaybetmesi aynı zamanda demokrasinin zaferi olarak yorumlanmıştır. İnsan Hakları Bildirgesi’nin 20. TBMM’nde 1946 yılında yapılan Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu görüşmeleri sırasında kendini göstermiştir. Bütün dünyada demokrasi yükselen değer haline gelmiş. . o sırada demokrasinin uluslararası saygınlığının artmış olması.maddesinin hiçbir biçimde tek partili bir rejimle uzlaşmaması ve aynı zamanda vermek zorundaydı233. Bu bölümde ülkemizde 1945-1950 yılları arasında muhalefet hareketlerinin nasıl bir gelişme gösterdiği üzerinde durulacaktır. Bu konuda Adnan Menderes. demokratik olmayan ülkeler gözden düşmüş.TBMM’NDE SİYASAL MUHALEFETİN ORTAYA ÇIKIŞI Ülkemizde siyasal muhalefetin kurumsallaşarak bir siyasi parti muhalefeti halini alması. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın imzalanmasıyla son buldu. 233 234 EKİNCİ.” Sonuç olarak.
yirmi yıllık faizsiz kalkınma kredisi ve diğer maddi yardımlarla birlikte bu köylülere toprak vermekti. Tam uygulandığında Türkiye’yi bağımsız bir küçük mülk sahibi köylüler ülkesine dönüştürerek önemli bir devrime yol açacak olan bu yasadan. Bu kanun tasarısı ilk olarak “Çiftçiye Toprak Dağıtılması ve Çiftçi Ocakları Kurulması” adıyla meclise sunulmuş. ss. sahibi belli olmayan topraklar ve özel kişilerden müsadere edilecek araziler olacaktı. Ankara. 20 yıl içinde.61 A. Yasa. sözcülüğüne de Aydın Milletvekili Adnan Menderes getirilmişti. 1974. Meclis Genel Kurulu’nda görüşülmeden önce bu amaçla oluşturulan geçici komisyonda ele alınmıştır.” Kanun tasarısı. Geçici komisyonun son toplantısına gelen Başbakan Şükrü Saraçoğlu.Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu Görüşmeleri Cumhuriyet Halk Partisi içinde gelişen muhalefetin somut olarak ortaya çıkması. ülkenin ekilebilir topraklarının tam ve verimli kullanımını sağlamaktı. hemen parti içinde engelleme ve eleştirilere hedef oldu.315-322. %4’ü hazine bonosu olmak üzere taksitler halinde ödenecekti. 236 LEWİS.468. Turhan Kitabevi. 235 . elde bulundurulan arazi ne kadar büyükse oranlar o kadar küçük olacaktı. daha sonra TBMM’nde oluşturulan geçici Komisyonda “Çiftçiyi Topraklandırma Kanun Tasarısı” şeklinde değiştirilmiştir. 500 dönümden fazla bütün araziler millileştirilecekti. s. Milli Şef Dönemi. bu yasayla elde edilen yeni toprakların mirasçılar arasında bölünemeyeceğini de şart koşuyordu. 1 Ocak 1945’de hükümetin Toprak Reformu Yasa Tasarısı235 meclisin önüne geldiğinde. Yöntem. Bu toprak. Mahmut GOLOĞLU. Bernard Lewis’in ifadeleriyle bu yasa tasarısının hedefleri. belediyelere ve devlete ait diğer topraklar. Bu Kanun tasarısının gerekçeleri ve tasarıya ilişkin görüşmeler konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. kullanılmayan hazine arazileri. hükümetin topraksız veya az toprağa sahip olan çiftçileri toprak sahibi yapmak amacıyla TBMM’ye bir kanun teklifi vermesiyle su yüzüne çıkmıştır. Komisyonun başkanlığına İzmir Milletvekili Rahmi Köken. tarıma elverişli hale getirilen araziler. Millileştirme bedelleri değişen ölçülerde ödenecekti. Bu son kategori için. kırsal nüfusun yaklaşık üçte biri civarında -beş milyon kadar-kişinin yararlanacağı tahmin ediliyordu236. “Toprağı hiç olmayan yada çok az olan köylülere toprak ve tarım aletleri vermek.
1989. TİMUR. Bu ad altında amaçlanan.15-16.322-323. İç Tüzük hükümlerine aykırı olarak üçüncü defa görüşülerek kabul edilmiş. s. Aydın Milletvekili Nuri Göktepe. bu tasarının ruhu Ali’nin malını alıp Veli’ye vermektir” diyerek başladığı konuşmasının devamını “Bu kanunla izlenen tek düşünce özel bir malın bir başkasına verilmesini kamu yararı prensibine yaklaştırmaktır. “Kim ne derse desin. Ancak CHP içerisinde ortaya çıkan bu muhalif görüş sadece Menderes’le sınırlı kalmamış. Ankara. Eskişehir Milletvekili Emin Sazak. Eskişehir Milletvekili Emin Sazak’ın konuşması daha serttir: “Tasarı da. komisyondaki görevinden istifa etmiştir. ss. şehirde ve kasabada oturan ve başka iş tutana 30 dönümden çok arazi vermemek gibi kötü bir zihniyet vardır. 238 Mahmut GOLOĞLU. 239 Ahmet YEŞİL. devam . 1974. Demokrasi temelleri üzerine kurulan. Belki toprak sahibi olduğum için böyle düşündüğüm sanılabilir ama 237 Saraçoğlu’nun isteği üzerine. Nitekim Elazığ Milletvekili Sağıroğlu. Kanun tasarısının meclis genel kurulunda görüşülmesi oldukça sert ve hararetli tartışmalara sahne olmuştur. Elazığ Milletvekili Sabit Sağıroğlu ve Çankırı Milletvekili Atıf İnan’da bazı maddelere muhalif kalmışlardır. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.39. Özellikle muhalif milletvekillerinin Halk Partisi’ne yönelik eleştirileri dikkate değerdir. Bir de Türk ruhuna uymayan Ocak’lar kuruluyor240. bunun üzerine Menderes de.Maddesi. Yozgat Milletvekili Ahmet Sungur. ss. Turhan Kitabevi. Komisyonda iki defa görüşülerek son halini almış olan tasarının 17. Bu konudaki açıklamalar için bkz. Muhalif vekillerden İçel Milletvekili Refik Koraltan . İçel Milletvekili Turhan Cemal Beriker.62 tasarıda bazı yeni değişiklikler yapılmasını istemiş237 ve Aydın Milletvekili Menderes’in şiddetli muhalefetine rağmen yeniden görüşmelere başlanarak başbakanın istediği değişiklikler yapılmıştır. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. 30-500 dönüm arasında “müstakil çiftçi ailelerinin yaratılması. Ankara. “Komisyon görüşmeleri bittikten sonra yapılan teklifleri Anayasa’nın ve parti programının temeli olan ve and içilerek bağlanılan milli egemenlik esaslarına aykırı gördüğümden hükümetten evvelce gelmiş olan tasarının aynen kabulü oyundayım238” diyerek açıkça yapılanların Anayasanın ve parti programının ruhuna aykırı olduğunu belirtmiştir. 240 Çiftçi Ocakları ile çiftçilik bağımsız bir meslek haline getirilmek istenmiştir. kuruluşunun temeli ve yapısı halk için Halkçılık olan bir devletin bünyesinde bu gibi görüşlere yer yoktur239” şeklinde sürdürüyordu. çoğaltılması. Milli Şef Dönemi.
241 GOLOĞLU. Menderes gayet uzun olan konuşmasında243 öncelikle bu muhalif hareketten duyduğu memnuniyeti şöyle dile getiriyordu: “TBMM’nin yaptığı kanunların. Bu gidilen yolda yürünemez. Ekonomik işler şakaya gelmez. Remzi Kitabevi.” ettirilmesi ve toprağın parçalanmaması gayesiyle” kırlarda yeni bir kurumsallaşmaya gidilmesiydi. derinliğine ve genişliğine etkileri bakımından. ss. Bu toprak hiçbir şekilde haczolunamayacak ve ipotek edilemeyecekti. toprağın bölünmeler yoluyla küçülmesine imkan vermemek. Çiftçi Ocakları adı altındaki topraklar için bölünemezlik ve yirmi beş yıldan önce satılamazlık kaydı düşülüyordu. içine alacağı hükümler bakımından ve uygulayacakların zihniyet.326-342 243 Menderes’in konuşmaları hiçte toprak ağası mantığında değildir.Süreyya AYDEMİR. Ş. dolayısıyla da az topraklı veyahut topraksız köylülerin ortaya çıkmasını engellemekti. varlık düşmanlığıdır. Nitekim.1974. Bugün bizdeki görünüş. .328. ailedeki başka bir şahsa devredilecekti. Menderes’in Dramı. görüş ve yeteneklerine göre. Benden önce söz alan değerli arkadaşlarımın emek. Herkes kafasını yormalı.63 eğer bunun memlekete yararı olacağı kanısında bulunsaydım. Ailenin bakıma muhtaç olmayan diğer fertleri toprağın bırakıldığı kişiyi zor duruma düşürmeden bu kişi tarafından maddi olarak telafi edileceklerdi. Böyle düşünmekte çok haklıdırlar. s.GOLOĞLU. Sanat ve ticaret alanını da özel teşebbüse bırakmadık. İşlenmeyen topraklar derhal ocak reisinin elinden alınacak. s. dikkat ve bilgi ürünü olan düşünce ve önerilerinden. memleketin selameti için canını veren arkadaşlarım gibi bende malımı vermekten çekinmezdim. Burada ki esas amaç.325. 244 GOLOĞLU. 242 Menderes’in Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu Tasarısı üzerindeki Meclis Genel Kurulunda yaptığı konuşmalar hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. Bunun memleket için zararlı olduğu kanısındayım. 2001. ss.” Genel Kurulda söz alan Aydın Milletvekili Adnan Menderes yaptığı konuşmayla242 dikkatleri üzerine çekecek ve bütün Türkiye’ye kendisini tanıtacaktı. aile reisi öldüğünde de miras olarak ailede yalnız bir kişiye bırakılabilecekti. Adnan Menderes’in toprak varlığı konusundaki değerlendirmeler için bkz. Bu topraklar yalnız bir kişinin malı olabilecek. Devam edilirse ben hükümete güvenemem241. 1974. Bu tür topraklarda her ne olursa olsun ortakçı kullanılmayacaktı. 1974. bu konuda atılacak yanlış bir adımla esasen güçsüz olan tarımsal ve ekonomik yapımızın büsbütün sarsılacağı kuşkusu açıkça sezilmektedir. yoksa şefim böyle istedi diye buraya gelmemeli.123-124. Çünkü Toprak Kanunu. çok yararlı olabileceği gibi ülkeyi tarımsal ve ekonomik perişanlığa düşürecek bir kanunda olabilir244. 1960 yılına kadar 5 bin dönüme düşmüştür. belki de en önemlisinin üzerinde duruyoruz.1931 yılında meclise girdiğinde Aydın’da 20 bin dönümün üzerinde olan arazisi.
” Meclis Genel Kurulu’nda Toprak Kanunu Tasarısı’nın maddeleri üzerinde yapılan görüşmelerin en tartışmalı ve eleştirili geçeni 17. Bunun üzerine rapora.Madde üzerinde yapılanlardır246.05. 1974. . Komisyon bu görüşüme katılmadı.1945. hükümetçe yazılmış ve formüle edilmiş bir teklif olup olmadığının dahi incelenmeye muhtaç bir sorun olduğunu sözlerime ekledim. Görüşmelerin başladığı 1 Haziran 1945’de Kütahya Mebusu Alaeddin Tiritoğlu ve 321 üyenin imzasıyla 17. Toprak 245 246 GOLOĞLU.maddeyle ilgili bir değişiklik önergesi verilmişti. maddelerin hükümleri işlemez. 17.328. s.. İşçinin geçici mevsim işçisi olup olmadığını Tarım Bakanlığı belirler. bazı maddelere muhalifim diye şerh vermek ve sizin önünüzde de sorunu açıklamak zorunluluğunu duydum245.64 Konuşmasının devamında Menderes. Öneri üzerinde konuşmak için söz alan Seyhan Mebusu Cavit Oral. Sahibine bırakılacak arazi elli dönümden aşağı olamaz..md gereğince. Önerge üzerinde konuşmak için söz alan Aydın Milletvekili Adnan Menderes. sözcü olarak görev yaptığı komisyonda üç ay gibi uzun bir süre görüşüldükten sonra kabul edilen tasarı konusunda Başbakan Saraçoğlu’nun son anda verdiği değişiklik tekliflerini de değerlendirmiştir: “Komisyonda söz alarak iki kez görüşmesini yapmış bulunduğumuz madde ve hükümler üzerinde bir üçüncü görüşmenin açılmasının içtüzük hükümlerine aykırı olduğunu ileri sürdüm ve Başbakanın “Komisyona gelmezden önce özel kalem müdürlüğüne not ettirdiğim bazı esaslar” diye nitelendirdiği teklifin. ve 16. görüşümde direndim ve bazı maddelerin üçüncü görüşme sonunda yapılan değişikliklerine karşı oldum. değişiklik önergesine karşı çıkarak söylediği sözlerin hiçbir zaman toprak sahibi olmasından ileri gelmediğini belirtmiş ve konuşmasının devamında “maddenin bu şekilde kabulü ile memlekette 80-100 bin çiftçi ailesinin geçiminin tehlikeye sokulacağını” belirtmiştir247. kiracılar veya tarım işçileri tarafından işlenmekte bulunan arazi ve bölgede 39. dağıtılmaya esas tutulan miktarın kendi seçtiği yerde üç katı sahibine bırakılmak şartıyla yukarıda yazılı çiftçi ve işçilere dağıtılmak üzere kamulaştırılabilir. Bu madde hükmünün uygulanmasında 15. Maddesi şöyleydi: “Topraksız veya az topraklı olan ortakçılar. önergenin elden ele dolaştırılarak hazırlandığını.” 247 TBMM Tutanak Dergisi. Kanun Tasarısı’nın 17.)Ben. geçici mevsim işçileri hakkında bu hüküm uygulanmaz.” “(. 321 imza toplayan bazı milletvekillerinin imza sahiplerine ayrı ayrı müracaatta bulunduklarını.
65 Kanunu münasebetiyle bu kürsüden aleyhte konuşan milletvekillerinin dahi önergeye imza koyduklarını belirttiği konuşmasına daha sonra şöyle devam etmiştir: “Arkadaşlar bu şekilde hazırlanan bir önerge milli hakimiyet ilkesine ve Anayasa’ya zararlıdır. . Bunda dünya savaşı şartları ve toprak reformuna karşı gösterilen büyük direnme etkili olmuştur. İçel Milletvekili Refik Koraltan ve Kars Milletvekili Fuat Köprülü’dür250. İzmir Milletvekili Celal Bayar. s. Alaeddin Tiritoğlu ve 321 arkadaşının verdiği soru önergesi 17. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun belki de en dolaysız etkisi CHP içinde bir muhalefet hareketini ortaya çıkarmasıdır.29. Anayasamızın. 1974. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu olarak 4753 sıra sayısı ile kanunlaştırıldı249. Demokrat Parti(Tarihi ve İdeolojisi). yani 7 Haziran 1945’te dört milletvekili “Dörtlü önergeyi verdiler. CHP’nin en büyük destekçilerinden olan büyük toprak ağalarının da tepkisini çekmiştir. tamamen demokratik düşünce ve kanıların ürünü olduğuna şüphem yoktur.Muhalif Vekiller Tarafından Dörtlü Takrir’in Verilmesi Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’nun Takrir” adıyla bilinen mecliste kabul edildiği 11 Haziran 1945 tarihinden dört gün önce. İmge Kitabevi Yayınları. s.355-358. 1998. 250 Cem EROĞUL. Ancak. Ancak 1945’te Toprak Kanunu çıkana kadar hiçbir şey yasallaştırılamadı. 7 Haziran 1945'te Fuat Köprülü tarafından TBMM Başkanı Kazım Özalp'e verilmiş olan metin şöyleydi: 248 249 GOLOĞLU.” Görüşmeler sonunda. Tasarı. Bunun için böyle bir önergenin aleyhindeyim ve bu önerge memleket için zarar verebilir. Bu şekilde bir önerge hazırlamakla bir emri vaki hazırlanmış oluyor. B. Kanunun kabul edilmesi. her şeyden önce milli egemenliğin millet meclisinde tam olarak bulunmasına ve bunun için de görüşmelere en geniş yer ve imkan verilmesine bağlıdır248. Bu önergeyi imzalayan milletvekilleri.madde olarak kabul edildi. kanun tam anlamıyla uygulanamamış ve 1950 genel seçimleri öncesinde toprak ağalarına bir ödün olarak değiştirilmiştir. Toprak reformu sorunu 1937’de hükümet programına alınmıştır. Demokrasinin varolabilmesi ise. Sonraki maddeler ise hızlı bir şekilde görüşülüp kabul edildi. Aydın Milletvekili Adnan Menderes. Ankara.
H.H. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun demokratik bir şekle ulaştırma idealinden ölünceye kadar ayrılmamıştır.P Meclis Grubu Yüksek Başkanlığı’na 7 Haziran 1945 “Daha ilk kuruluşundan beri Türkiye Cumhuriyeti’nin ve C.H. kuruluşundaki gayri tabilik dolayısıyla bundan da müspet bir netice . Burada izahına lüzum görmediğimiz sebeplerden dolayı. İşte bu kanaatladır ki. Cumhuriyet idaresinin her şeye rağmen demokratik tekamül yolunda ilerlemek istediğini gösteren teşebbüslerde vardır. Memleketi orta çağdan kalma birtakım zararlı müesseselerden kurtarabilmek ve irticaı kırmak maksadı ile 1925’den sonraki yıllarda siyasi hürriyetlerin bazı takyitlere uğratıldığını biliyoruz.P içinde ayrıca bir müstakil grup teşkili milli murakabe işinin daha esaslı bir şekilde sağlanması ve tek parti usulünden doğan zararların karşılanması yolunda bir tecrübe olmakla beraber.M seçimlerinde müstakil mebuslara gittikçe artacak bir nispette yer ayrılması tecrübesini bunun bir delili olarak zikredebiliriz.M. milletçe özlenen bu amacın gerçekleşmesi için lüzumlu gördüğümüz tedbirleri partimizin meclis grubuna arz ve teklif etmeyi borç bildik. İkinci Dünya Savaşı’nın belirmeye başlaması ve harp tehlikesinin memleketimizi daimi bir tehdit altında bulundurması. Gerçi C. B. pek tabi olarak.66 C. muvaffakiyetsizlikle neticelenen Serbest Fırka tecrübesi bu maksatla yapılmış bir harekettir. Lakin Türkiye Cumhuriyeti Devleti. Bununla beraber. gerek ferdi hürriyetleri gerek milli murakabeyi en geniş surette sağlamak imkanı vermiştir. Bu talihsiz tecrübenin uyandırdığı tepkiler neticesinde siyasi hürriyetlerin yeni birtakım tahditlere uğratıldığı inkar edilemez.P’nin en esaslı umdesini teşkil eden demokrasi prensiplerine inanmış Türk Milleti’nin ancak bu prensiplerin tatbiki sayesinde refah ve saadete kavuşacağı kanaatine bağlanmış olan vatandaşların bütün memlekette ve bilhassa partimiz mensupları arasında en büyük ekseriyeti teşkil ettikleri şüphesizdir. siyasi hürriyetleri bir kat daha tahdide sebep olmuş ve bu suretle Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun demokratik ruhundan biraz daha uzaklaşılmıştır. Atatürk’ün ölmez adına bağlı olan mukaddes Kurtuluş Savaşımızdan doğan Türkiye Cumhuriyeti ilk Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile dünyanın belki de en demokratik Anayasasını meydana getirmiş.
İşte bir taraftan iç hayatımızdaki bu mesut tekamülün yarattığı siyasi olgunluk diğer taraftan bugünkü medeniyet dünyasının umumi şartları daha ilk Teşkilat-ı Esasiye Kanunumuzda hakim olan demokratik ruhu.H.67 alınamadığını görüyoruz. Bunun bir an evvel gerçekleşmesi yönündeki düşüncelerimizi şöyle hülasa ediyoruz: 1. Bütün dünyada hürriyet ve demokrasi cereyanlarının tam bir zafer kazandığı demokratik hürriyetlere riayet prensibinin milletlerarası teminata bağlanmak üzere bulunduğu şu günlerde memleketimizde de cumhurbaşkanlığından en küçüğüne kadar bütün milletin aynı demokratik ülküleri taşıdığından şüphe edilemez. daha ilk kuruluşundan beri milli hakimiyet gayesine erişmeyi. tecellisini sağlayacak tedbirlerin aranması. 3. bugünkü siyasi hayat ve teşkilatımızda kuvvetle tecelli ettirmek zamanı geldiği kanaatine bizi sevk etmiş bulunuyor. Milli hakimiyetin en tabi neticesi ve aynı zamanda dayanağı olan Meclis murakabesini. Okuyup yazma bilmeyen köylüler arasında bile dünyanın en değerli idare ve siyaset adamlarını yetiştirmiş olan milletimizin.P’nin ve bütün Türk Milleti’nin yüksek arzularına tercüman olduğumuza. . Yurttaşların siyasi hak ve hürriyetlerinin daha ilk Teşkilat-ı Esasiye Kanunumuzun gerektirdiği genişlikte kullanabilme imkanı sağlanması. 2. Anayasamızın yalnız şekline değil ruhuna da tamamıyla uygun olarak. onu gerçekleştirmeyi hedef tutan C. Bütün parti çalışmalarının yukarıdaki esaslara tamamıyla uygun bir şekilde yeni başkan tanzimi. bilhassa Cumhuriyet idaresinin kuruluşundan beri yapılan büyük hamleler neticesinde bundan 20 yıl evveline nispetle çok yüksek bir seviyeye erişmiş bulunduğu övünülecek bir gerçektir. hatta okuyup yazma bilmeyen vatandaşların bile siyasi hürriyetlerini şuurla kullanacak bir seviyede bulundukları inkar edilemez bir hakikattir. Muhterem milletvekili arkadaşlarımızın yüksek tasviplerine sunduğumuz bu teklifimizle. Uzun asırlardan beri müstakil bir devlet olarak yaşayan Türkiye’de. Atatürk’ün idealine sadık kaldığımıza tamamen inanmış bulunuyoruz.
Bana cevap olarak aynen şunu söylemiştir: ‘Bunun tarihe geçmesinde yarar olduğunu sanıyorum. 253 M. Ben kendi düşüncemi naklediyorum. Fuat KÖPRÜLÜ(Kars) Cumhuriyet Halk Partisi Grup Başkanlığı’na verilen takrirde. s.365-367. Sayı:53. C:9. Mayıs 1988.BİRAND ve C. Grubu arkadaşlarımızı. Türkiye Cumhuriyeti’ne ve Türk Milleti’ne dünya demokrasileri arasında şerefli bir mevki sağlayacak olan bu teklifi. dörtlü takririn asıl amacının ne olduğunu şu ifadelerde açıklamaktadır: “Ben Sayın Celal Bayar’a sordum: ‘Siz Dörtlü Takrir’i verdiğinizde parti kurmayı düşünüyor muydunuz?’dedim. Refik KORALTAN(İçel). Tarih ve Toplum. İstanbul. Adnan MENDERES(Aydın).25. . bütün parti çalışmalarının bu esaslara uygun hale getirilmesi ve takririn açık oturumda görüşülmesi isteniyordu252. arkadaşlarımın düşüncelerine tercüman olarak söylemiyorum ama benim kesin surette bir parti kurmak niyetim yoktu.” 251 252 GOLOĞLU. yurttaşların siyasal hak ve özgürlüklerinin anayasanın getirdiği genişlikte kullanabilmelerinin sağlanması.” Celal BAYAR(İzmir).M. İletişim Yayınları.A.M. Demokrat Partinin Kurulması. somut olarak milli egemenliğin tek tecelli yeri olan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde. kendi öz düşüncelerinin bir ifadesi gibi telakki edeceklerinden asla şüphe etmediğimizi bir defa daha tekrar eder ve bu takririmizin açık oturumda müzakeresini saygılarımızla rica ederiz251. Ve CHP’nden ayrılmayı düşünmüyordum253. ss.13. Sina AKŞİN. 1974. DP kurulduktan sonra Grup Başkan vekilliği de yapmış olan Baha Akşit.DÜNDAR.’ Demiştir ki: ‘Biz Dörtlü Takrir’i verdiğimiz zaman sadece CHP bünyesinde ıslahat yapılmasını düşünmüştük. Milletimizin bütün kuvvet ve idaresini temsil eden B. hükümetin meclis tarafından etkili bir biçimde denetlenmesinin sağlanması.68 Cumhurbaşkanımızın 19 Mayıs 1945 tarihli mektuplarında “Siyaset ve fikir hayatımızda demokrasi prensiplerinin daha geniş bir ölçüde hüküm süreceği” hakkındaki ifadeleri bu teklifimizin vakitsiz ve yersiz olmadığı hakkındaki inancımızı büsbütün kuvvetlendirmiştir. s.
256 Samet AĞAOĞLU. Kervan Yayınları. İstanbul. İstanbul. Koraltan’ın takrire imza atmasını ise kendisinin istediğini belirtmektedir256. Fakat arkadaşlarım takririn ana hatları ihtiva etmesini ve bu ana hatları kabul ettirebilirsek fikirlerimizi.85. Hiçbir memleket. 1972. Baha Matbaası. Ancak Menderes. Ben şahsen.7. CHP Meclis Grubu’na bir önerge vererek CHP´yi uyarma düşüncesi Refik Koraltan tarafından Adnan Menderes’e ve Fuat Köprülü’ye önerilmiştir.1946. Celal Bayar ise. İsmet Bozdağ’a göre.. Bende kendilerine 254 255 Adnan Menderes´in bu açıklaması için bkz.. Başvekilim Adnan Menderes isimli kitabında takririn hazırlanması süreci konusunda şunları söylemektedir: “Arkadaşlarımla mutabık olan fikirlerimizi bir takrirle partiye getirmeğe karar verdik. Hükümetin ve tek partinin tamamen murakabesiz kalmasının milli bünyemizde yarattığı zaaflar. Bir Soru. böyle bir hareketin isim yapmış bir politikacının da aralarına katılarak yapılmasının daha etkili olacağını düşünmüş ve Celal Bayar’ın ismi üzerinde durmuştur255. teşkil edilecek bir komisyonda açıklamanın daha faydalı olacağını ileri sürdüler. . Demokrat Parti’nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri. Anayasa hükümlerinin teşebbüsümüzü254. 1975. 18. Dörtlü Takrir’in verilmesi fikrinin Köprülü ve Menderes’e ait olduğunu. dünyada cereyan eden büyük hadiseleri ve hakim olan fikir tesirlerinden uzak kalamaz. Bayar. ss. Müzakerelere başladık. Memleketimizde de bu tesir kendini göstermeğe başladı. İsmet BOZDAĞ.” Dörtlü Takrir’in verilmesi fikrinin kimden geldiği konusu ise tartışmalıdır. Harbin bitmesi üzerine harekete geçme zamanının geldiğine ve geçen her günün memleket aleyhine olacağına karar verdik ve dört arkadaş tatbikini istemekten başka bir şey olmayan bu fikirlerimizin özünü bir takrirle toplayarak mensup bulunduğumuz Halk Partisi’ne verdik. vereceğimiz takririn fikirlerimizi açıklıkla ortaya koymasından yana idim. Demokrat Parti ve Ötekiler.69 Menderes ise verdikleri takririn asıl amacını daha sonra şu sözlerle açıklamaktadır: “(.15-18. Vatan. s. harbin yaptığı sarsıntılarla elle tutulur gözle görülür hale gelmişti.)İşte İkinci Cihan Harbi’nin kan ve ateş tufanları içinde tek parti zihniyeti böyle yıkıldı.
Bu sebeple takrir kısa. “(.. bilahare Demokrat Parti’yi kuracak olan ve takrire imza koyan dört kişinin yani Celal Bayar. s.. takrirlerinin CHP içerisinde ve bilhassa üst yönetimde hiçte iyi karşılanmayacağını ve fikirlerinin kabul edilmeyeceğini bilmekteydiler. Bayur. özlü ve prensip noktasına bağlı olarak yazılmıştır257. takririn dört imza ile değil yalnız benim imzam ile verilmesini de teklif etmişti. 167. Başvekilim Adnan Menderes isimli kitabında. Dörtlü Takrir’i veren milletvekilleri..)ilkin beş kişiydik. eşyanın tabiatına aykırıdır. Yine Bayar. s. Adnan Menderes. Emre Yayınları. Başvekilim Menderes. İstanbul. Bu nedenle. Der. “Takrir. 2001. İsmet Bozdağ. takrirde yer alan görüş. Nitekim Celal Bayar bu konuda “Bugünkü Halk Partisi´nin bu fikirleri kabul etmesi. 258 Şevket Süreyya AYDEMİR. Tercüman Gazetesi Yayınları. Tam takrir imzalanacağı sırada. 259 İsmet BOZDAĞ. Hele bu takrirde bizim imzalarımız varsa259” diyerek karşılaşacakları olumsuz tutum ve davranışları adeta önceden tahmin ettiklerini belirtmeye çalışmıştır. takriri veren milletvekilleri. Hikmet Bayur’da bizimle beraberdi. Dörtlü Takrir’in hazırlanması ve imzalanması konusundaki yaklaşımlar farklı olmakla beraber.33. takririn en sonuna “(. . Fuat Köprülü ve Refik Koraltan’ın bu işin içinde oldukları ve böyle bir takriri önceden görüşmeler yapmak ve üzerinde tartışmak suretiyle hazırladıkları açıkça anlaşılmaktadır. 1986. s..70 katıldım.)takririmizin açık oturumda müzakeresini saygılarımızla arz ederiz” cümlesini eklemişlerdi. Bu toplantılarda. Takrir’in esasını Fuat Köprülü yazdı258” demektedir.” Demokrat Parti´nin dört kurucusundan biri olan Refik Koraltan’da Dörtlü Takrir’in hazırlanması ve imzalanması konusunda. imza koymaktan caydı. Remzi Kitabevi. Ancak. partide fırtınalar kopardı.33. 1993. İstanbul. takririn reddedilmesi ve imza sahiplerinin grupta 257 Celal BAYAR. Menderes’in Dramı ( 1889-1960). Değişim Şafağı. İstanbul. Çankaya’da İnönü’nün başkanlığında toplantılar yapıldığını işitiyorduk. düşünce ve isteklerinin gerek basın tarafından gerekse Meclis tarafından ayrıntılı olarak öğrenilmesini istiyorlardı.
Nitekim görüşmeler esnasında uğradıkları hakaretler konusunda daha sonraki yıllarda yaptığı bir konuşmada Adnan Menderes. Bir Devre Adını Veren Başbakan (Adnan Menderes). Apaçık görünüyordu ki. Takrircilerin Meclis’te açık bir görüşmede ele alınmasını ve görüşülmesini istedikleri takrir. Takrir reddedilecekti. 1959. ss. Görüşmelerde. Ayyıldız Matbaası. biz bu fikirleri ne kadar samimiyet ve ehliyetle savunursak savunalım. İstanbul. Hun Yayınları. bu müzakereler mizansen olmaktan ileri geçmiyordu. Fakat fikirlerimiz ne kadar doğru olursa olsun. 1978.432.33-34. 12 Haziran Salı günü Meclis Başkan Vekili ve Balıkesir Milletvekili olan Kazım Özalp başkanlığında toplanmış ve 7 saat müddetle takrirle ilgili görüşmeler yapmıştır. horluyor. soğukkanlı olmaya çalışarak kendilerini ve önergelerini savunmaya çalışmışlardır.” Yapılan eleştiri yüklü aleyhteki konuşmalar ve takrircilerin bunlara karşı yaptıkları açıklayıcı ve savunma konuşmalarından sonra kürsüye Başbakan Şükrü Saraçoğlu geldi. 263 Orhan Cemal FERSOY.33. Saldırılardan yılmıyor. 262 BAYAR. Hatıralarım. Ankara. 261 260 .33. “Yedi saat bize sadece küfür yağdırdılar” demiştir263. s. Çankaya’da Milli Şef ve CHP´nin Değişmez Genel Başkanı olan BAYAR. hırpalanmış ve hatta kişiliklerine hakaretler niteliğinde ağır sözler söylenmiştir262. Hilmi URAN. 87-88. s. hırpalıyordu. ss. önerge ve önergeciler şiddetle eleştirilmiş. içinde fikir varmış gibi görünen demagojik sözlerin parlak balonlarını bir cümle de patlatıp söndürüyordu. Bu kararlar kulağımıza geliyordu260” diyerek CHP üst yönetiminin takrir konusunda aldıkları tutum ve düşünceleri belirtmektedir. Çünkü Çankaya’da takririn reddedilmesi karara bağlanmıştı264. bizi şiddetle tenkit ediyor. Bu müzakereler sırasında Adnan Menderes’in bir başka güçlü yanını tanıdım. Biz bunlara karşı düşüncelerimizi metanetle savunduk. Ancak önerge sahibi milletvekilleri bütün bu eleştiri ve hakaretlere karşı dayanma güçlerini ve kararlılıklarını bozmamışlar. Grup. kararlı ve mücadeleci tavırlarıyla ilgili olarak Celal Bayar şunları söylemektedir: “Takriri reddetmek vazifesini alanlar. 264 BAYAR. tam aksine CHP Meclis Grubu tarafından kapalı oturumda görüşülmüştür261. Adnan Menderes iyi bir polemikçidir. s.71 hırpalanmaları kararlaştırılmıştı. sinirlerini bozmuyor. Adnan Menderes’in takrir görüşmeleri esnasında sergilediği cesaretli.
. parti tüzüğünde değişiklik yapılmasının da. takrire imza atan dört milletvekilinin dışında oturuma katılmış bulunan diğer bütün CHP milletvekillerinin verdikleri “ret oyuyla” takrir reddedilmişti. Bu açıklamada takririn. Çünkü bizzat Milli Şef ve CHP Değişmez Başkanı ve aynı zamanda Cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü takririn reddedilmesini istemişti268. Yukarıda da ifade edildiği gibi aslında oylamanın böyle sonuçlanacağı aşikardı. 34. s. Ve takrir oya konuldu. 1970. s. Sert bir sesle: “Biz verdiğimiz takrirleri geri alacak insanlardan değiliz” dedim. 267 BAYAR. arkadaşlar bu takrirlerini geri alsınlar” demişti.385. 268 C. 1996a.KOÇAK. Dörtlü Takrir’in reddedildiği. parti tüzüğü ile bazı kanunlarda değişiklikler yapılmasını hedef tuttuğu açıklanmakta idi. CHP zaten liberalleşme çizgisinde hızla ilerliyordu265.34. Eteğinden çekip oturttum. Saraçoğlu. Bu esnada bazı milletvekilleri “onlar arkadaşlarımız değillerdir!” diye bağırmışlardı. Saraçoğluna göre. Bu olayla ilgili olarak Celal Bayar Başvekilim Menderes isimli kitabında şunları söylemektedir: “Yanımda oturan Fuat Köprülü’nün birden ayağa kalktığını gördüm. Takririmiz ret olunmuştu267. BAYAR. s.72 İnönü´nün huzurunda takrir ile takrircilere karşı takip edilmesi gereken hareket tarzının belirlenmesiyle ilgili olarak yapılan toplantılarda Başbakan Şükrü Saraçoğlu. Bunun üzerine takrircilerden Celal Bayar “bu takrir geri alınmak için verilmemiştir” diyerek bu konudaki kararlılıklarını ortaya koymuştur266. İmza sahibi dört milletvekilinden başka bütün eller havaya kalktı. Açıklamada kanunlarda yapılacak değişikliklerin usulü dairesinde değişiklik teklifine başvuracakları. temelde demokratik esaslara dayanmış bulunduğunu anlatarak “Tavsiye ederim. CHP Grubu Başkan Vekilliği’nin Anadolu Ajansı kanalıyla yayınlanan tebliği ile açıklandı.” Dörtlü Takrir konusunda yapılan oylamada. Halk Partisi’nin takrirde yazılı olduğu şekilde bir demokratik ıslaha muhtaç olmadığını.91. “konunun örtbas edileceğini. Takriri geri almaya niyetli olduğu görülüyordu. Kurultay’a ait işlerden 265 266 TOKER. s. takririn sahiplerine geri aldırılabileceği” düşüncesindeydi. Sesini çıkartmadı.
30-31. Burada asıl amaçlanan. s. Toprak Reformu konusunda örgütlenmeye başlayan muhalif gruptan Adnan Menderes. Bir görüşe göre. Cumhuriyet Halk Partisi yapısının henüz otoriter tepki alışkanlığını sürdürdüğü görüşüdür271. 271 EROĞUL. Eskişehir Milletvekili Emin Sazak söz almıştır. 272 EROĞUL. vurgunculuk. Meclisteki görüşmelerin basın yoluyla kamuoyuna duyurulabilmesi. hayat pahalılığı. Neredeyse yüz yüze bakmak imkanı bile azalmıştı270. bütçe açığı dolayısıyla artan devlet borçları. Diğer bir görüş ise.98.34. Dörtlü Takrir’in CHP Meclis Grubu’nda reddedilmesinin sonuçları için bir fikir vermesi açısından Bayar’ın şu sözleri oldukça anlamlıdır: “Ancak şurası muhakkaktır ki bu takririn reddinden sonra Halk Partisi içindeki durumumuz çok kötüleşmişti. karaborsa ve vergi sistemindeki verimsizlik ve adaletsizlik üzerinde yoğunlaşmıştır272. ss. TBMM’ye sunulan 1945 yılı Bütçe Kanunu Tasarısı’nın üzerindeki görüşmelerde ilk olarak muhalif kanadın temsilcilerinden. Hikmet Bayur. Yapılan bu açıklama ile CHP içinde uzun zamandır ortaya çıkan ve belirginleşmiş olan muhalefet artık kamuoyunca da öğrenilmiştir. C. s. dar gelirlilerin ve özellikle memurların acı durumu. takrir İnönü’nün isteği ile reddedilmiştir. BAYAR. bütçe görüşmelerini bir anonim şirketin yıllık 269 270 UYAR. ikinci bir parti kurdurmaktır.” Dörtlü Takrir’in reddedilmesinin asıl sebebi ise tartışmalıdır. Emin Sazak’ın dile getirdiği eleştiriler. s. Feridun Fikri Düşünsel. 1998. Müzakere sırasında arkadaşlarımızın çok ağır hücumları karşısında kalmıştık.Bütçe Kanunu Görüşmelerinde Muhalefet 21-29 Mayıs 1945’deki Bütçe Kanunu görüşmelerinde. demokratikleşme yolunda ilerlendiğini ve tek parti rejiminin baskıcı yönünün yavaş yavaş gevşetildiğini gösteren önemli bir işarettir.73 olduğu belirtilerek bunların grupça görüşülmesine ve bir komisyona havale edilmesine gerek olmadığı ve önergenin takrircilerin dışında bütün milletvekilleri tarafından reddedildiği açıklanmıştır269. 1998. Bu iki görüşünde ret kararı alınmasında etkili olduğu söylenebilir. Sazak.27. .
savaş yıllarında her türlü imkanın olmasına rağmen. hükümetin halktan uzaklaştığını belirterek. emisyon yapmak zorunluluğunun ve hayat pahalılığı ile yüksek maliyetlerin hala devam etmek eğilimini göstermesi gibi üzücü ve sıkıcı durumlar. ‘ekonomik işlerde tam bir beceriksizlik gösterilmiştir’ demektedir.74 bilançosu gibi gördüğünü belirterek. Bize varlık içinde yokluk çektirilmiştir. “Dünyada yeni açılmakta olan safhanın gereklerine ve gerçeklerine uyarak yepyeni bir zihniyetle 273 274 GOLOĞLU. Konuşmasının sonunda ise Menderes. konuşmasının devamında. hükümetin uyguladığı devletçiliği de eleştiren Sazak. GOLOĞLU. devrimler için hükümete teşekkür ederken diyorum ki. tarlalarını satmak zorunda kaldıklarını belirtmiştir. özel teşebbüsün önünün açılmamasının zararlara neden olduğunu. savaş sonrası ekonomik gidişatın memnunluk verici bir gelişme göstermediğini söylemiştir. aşarın kaldırılmasına rağmen yerine Toprak Mahsulleri Vergisi’nin konulduğunu.” Bayur. Bu nedenle.346. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu’na nazaran Bütçe Kanun Tasarısı üzerinde uzun ancak ılımlı bir konuşma yapan Aydın Milletvekili Adnan Menderes ise konuşmasında: “Bütçenin açık olması. hayat pahalılığına özel kişilerden çok devletin neden olduğunu. devlet borcunun yıldan yıla artması. ss. okul parası(Köy Enstitüleri’nin yapım işleri için)nedeniyle köylülerin hayvanlarını. bu yıl başarılı bir yıl olmamıştır274. 1974. bütçe hakkında fazla iyimserliğe elverişli görülmemektedir” demektedir. Orman Kanunu’nun kötü uygulandığını. Bu da büyük ölçüde yeteneksizliğin ürünüdür. 1974. . devlet dairelerinde memur ve para israfının olduğunu. genel müfettişlikler gibi kurumlarında kaldırılmasını talep etmiştir273. Bizi savaş dışı tuttuğu için hükümete teşekkür edenler bile. s. devrimleri yaparken halkın bugünkü durumunu unutmak doğru değildir. “Göğe bakarken ayağına takılan taşı görmeyen bilginler gibi. hükümetin beceriksizliği yüzünden bakır ve krom madenlerinin işletilemediğini.”demiştir. Daha sonra söz alan Manisa Milletvekili Yusuf Hikmet Bayur: “Ekonomik işlerimizde göze çarpan başlıca yön vurgunculuk ve hırsızlıktır. Konuşmasının devamında. harcamaların artmasına karşılık vergi gelirlerinin düşmesi. Sazak.345-346.
bunlardan 368’i kabul oyu verirken 5 üye de ret oyu vermiştir278.350-351. özellikle sert eleştiriler benim ekonomik ve mali bakımdan. yalnız bir şey için iktidar yerindedir: kendisine düşen görevi her gün biraz daha iyi yapmak amacıyla uğraşmak. sahiplerinden Sazak ve 275 276 GOLOĞLU. hükümetin iktidarı bırakması gerekir. 1974. Bütçe oylamasına 373 milletvekili katılmış. Bütçe Kanunu’na ret oyu verenlere baktığımızda bunların.75 hareket edildiği takdirde. 1974. 30 Mayıs 1945 günü TBMM’de oylanarak kabul edilmiştir. 277 GOLOĞLU. Başbakan Saraçoğlu. yararlanılacak noktaları. Bütçenin kabulü sırasında verilen beş muhalif oyun. ss. Aydın Milletvekili Adnan Menderes.1945. Gerek Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu gerekse Bütçe Kanunu görüşmelerinde en sert eleştiri ve muhalefeti yine bu kişilerin yaptığı görülür279.351. hiçte elverişli olmayan bu durum düzeltilebileceği gibi kalkınmamızın bütün alanlarında süreli ve sürekli planlarımızın başarı ile gerçekleşmesini görmekte mümkün olabilecektir”demektedir275. s. tersine kuvvetlendirmiştir.352. Bütçenin tamamı üzerindeki görüşmelerde söz alarak eleştirilere yanıt veren Başbakan Saraçoğlu’nun yaptığı konuşma şöyledir: “Bütçenin tümü üzerindeki konuşmacıları dikkatle izledim. 279 GOLOĞLU. Milli Savunma Bütçesi ve Toprak Mahsulleri Ofisi hakkında da ayrıntılı bilgiler verdikten sonra sözlerini şöyle bitirmiştir: “bütçe hakkında söz alan arkadaşlarımdan ikisi. ekonominin kötü gidişatını. İzmir Milletvekili Celal Bayar. 278 TBMM Tutanak Dergisi. s. bu oylama oldukça dikkat çekicidir. çalışmak için277.” Savaş ekonomisine de deyinen Saraçoğlu. mademki daha iyi yapılmıyor. . ülkenin bütün kaynaklarının güçlü bir ordunun ayakta tutulması için aktarıldığını ifade etmiştir276. ss. uygulanacak yerleri not ettim. para bakımından işlerime olan güvenimi azaltmak şöyle dursun. Kars Milletvekili Fuat Köprülü ve Eskişehir Milletvekili Emin Sazak’ın olduğu görülür. 1974. Saraçoğlu Hükümeti her Türk hükümeti gibi.05. dediler.” 1945 Yılı Bütçesi. GOLOĞLU. Ancak hemen belirtilmelidir ki. İçel Milletvekili Refik Koraltan.349-350. 30. Yalnız daha şimdiden söyleyebilirim ki.
Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı kabul etmekle Türkiye. Oysa şimdi. Emin Sazak.76 Bayur’un hükümete güvenin sarsıldığı yolundaki sözleri üzerine Başbakan güvenoyu istemiş ve oylamada yedi milletvekili güvensizlik oyu vermiştir280.127. CHP’ye karşı başlatılan muhalefet hareketini etkisiz kılmak için öncelikle bu grubu dağıtmak gerektiği kararına varılmıştır. Adnan Menderes. Hikmet Bayur ve Recep Peker. Tekin Yayınevi. İstanbul. 1939’da Fransa ve İngiltere ile bir anlaşma ve 1941’de de Almanya ile bir Saldırmazlık Paktı imzalamıştı. Rauters Haber Ajansı muhabirine. Bütçe oylaması ile karşılaşılan muhalefet oldukça dikkat çekici olmuştur. Milli Şef İnönü’nün başkanlığında oylamanın yapıldığı günün gecesi gerçekleşen toplantıda durum tartışılmış ve ret oyu veren bu yedi kişinin birlikte hareket etmelerinin CHP için büyük bir tehlike yaratacağı kanaatine varılmıştır281. 281 Tekin ERER.32-33. Zaman zaman yalpalayan bu dış siyaset müttefikleri sinirlendirdi ise de Türkiye savaş sonuna doğru Batı tarafına kaydı. savaş süresince kendisini güvence altına almak için. 283 KARPAT. hem bütçe oylaması hem de güven oyu için yapılan oylamada ret oyları görülmüştü. D. bu anlaşmanın demokratik prensiplerine uygun. Türkiye’de Parti Kavgaları. 1982. ss. Bu toplantıda. “Türkiye’de Cumhuriyet rejiminin 280 Saraçoğlu Hükümetine güvensizlik oyu veren vekiller şunlardır: Celal Bayar. Demokrasiye Geçiş(1946-1950). İstanbul. Mahmut GOLOĞLU. s. Çünkü uzun yıllardan beri TBMM’nde yapılan bütçe oylamalarında hükümetlerin bütçeleri hep ittifakla kabul edilirdi . San Francisco’da 24 Nisan 1945’de toplanan konferansa giden Türk Delegesi. 1966. Bunun için öncelikle Recep Peker’in kazanılması yoluna gidilmesi ve hükümete karşı beliren havanın yumuşatılması için kabinede bazı değişikliklerin yapılması kararlaştırılmıştır. s. Daha ayrıntılı bilgi için bkz.Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın Görüşülmesi Sırasında Muhalefet İkinci Dünya Savaşı yıllarında Türkiye önceleri ihtiyatlı bir tarafsızlık siyaseti gütmüştür282. .71. Türkiye 1944’te Mihver devletleriyle münasebetlerini kesti ve Birleşmiş Milletler’e üye olabilmek için 23 Şubat 1945’te Almanya’ya karşı savaş ilan ederek ikinci günü yani 24 Şubat’ta da Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı imzaladı283. Bu durum başta Milli Şef olmak üzere CHP’nin ileri gelen yöneticilerini dehşete düşürmüştü. Kaynak Yayınları. 282 Türkiye. daha hür bir rejime geçmeyi taahhüt etmiş oluyordu. Fuat Köprülü. Refik Koraltan.
Tek parti idaresini sözünü hiç sakınmadan tenkit eden Adnan Menderes. Gerek İnönü’nün verdiği beyanat287 gerekse Türkiye’nin Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı imzalaması muhalefeti cesaretlendirdi. kanaatleri ve programları ile açıktan durum almaları. bu siyasi kurul içinde prensipte ve yürütmede arkadaşlarına taraftar olmayanların hizip şeklinde çalışmalarından fazla. (…) Tek dereceli olmasını dilediğimiz 1947 seçiminde milletin çoklukla vereceği oylar gelecek iktidarı tayin edecektir. bunların. O zamana kadar bir karşı partinin kurulabilip kurulamayacağını ve kurulursa bunun meclis içinde mi dışında mı ilk şeklini göstereceğini bilemeyiz. No:138. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın memleket idaresinde halk egemenliğinin sağlanmasını gerektirdiğini. Hatta. memleketlerin ihtiyaçları sevkiyle hürriyet ve demokrasi havasının tabii işlemesi sayesinde başka siyasî partilerin de kurulması mümkün olacaktır. Fakat. 286 GOLOĞLU.” Hükümete karşı belirmiş olan muhalefet. s.633. Bu beyanattan birkaç gün sonra da Cumhurbaşkanı İnönü.77 siyasal bakımdan kesinlikle modern demokrasi yolunda ilerlediğini. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın onaylanması yönündeki görüşmeler 15 Ağustos 1945 günü başladı. 287 Cumhurbaşkanı İnönü’nün beyanatı kısaca şöyledir: “Bizim tek eksiğimiz hükümet partisinin karşısında bir parti bulunmamasıdır. milletin menfaati ve siyasi olgunluğu için daha yapıcı bir tutumdur. s. Bu yolda memlekette geçmiş tecrübeler vardır. Dörtlü Takrirle de tescillenmişti. Türk Anayasasının en ileri memleketlerin anayasaları ile kıyaslanabileceğini. bunun devlet ve kişiye ait 284 285 Ayın Tarihi. Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ve Bütçe Kanunu görüşmelerinde su yüzüne çıkmış. bu görüşmelerde de yine tek parti yönetimini eleştiriyordu. iktidarda bulunanlar teşvik olunarak teşebbüsse girişilmiştir. Menderes. Cumhuriyet rejiminde meydana gelmiş bulunan siyasi sistemle halk hükümeti şeklinin her cephesiyle her bakımdan gelişeceğini ve harbin zorunlu kıldığı şartlar ortadan kalktıkça memleketin siyasal ve kültürel hayatında demokrasi prensiplerinin gittikçe daha fazla yer tutacağını tekrar ediyordu285. barış ve güvenliği dünya ölçüsünde korumak ve kurtarmak amacını güden her çabaya olduğu gibi buna da katıldık286. s. Türkiye’nin bu yeni örgüte katılım amacını şu sözlerle ifade ediyordu: “Kusurları ve eksikleri ne olursa olsun. Mayıs 1945.128.381. siyasi hayatımızın gelişmesi için daha doğru yol. Yeni kurulan cemiyetin yapısı ve faaliyetleri hakkında bilgi veren Dışişleri Bakanı Hasan Saka. KARPAT.” . hatta bazılarından üstün bile olduğunu” belirtiyor ve “harpten sonra Türkiye’de her türlü demokratik tezahürün gelişmesine müsaade edileceğini” söylüyordu284. İlk defa memlekette çıkan tepkiler karşısında teşebbüsün muvaffak olmaması bir talihsizliktir. 1974. Şunu biliriz ki.
s. Görüşmelerde özellikle Ankara Milletvekili Mümtaz Ökmen’in. Menderes’e yönelik suçlama ve eleştirileri dikkati çekmektedir. 15. Ökmen. İstanbul. Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın kabulü ile Türk Hükümeti’nin girmiş olduğu taahhütlerin yerine getirilmesi için.385. Adnan Menderes’in sözlerini. sözünü.78 siyasi ve toplumsal hakların uygulanmasında karşılıklı saygı gösterme ve serbest seçim yoluyla mümkün olabileceğini belirterek.” diyerek milli anayasanın dünyanın en ileri anayasası olduğunu. s. fiili durum bakımından da en ileri de olunduğunu söyledi290.251... halk idaresini sınırlayan engellerin ortadan kaldırılması ile milletlerin hürriyet ve bağımsızlığının kuvvetlendirilmiş olacağını söyledi288. s.1945. M. .129. Adnan Menderes’e göre. Menderes’in Meclisteki Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın onaylanması görüşmelerindeki açıklamaları için bkz. Ancak Halk Partisi’nin yapmış olduğu uygulamalar bu ahengi bozuyordu. M Tutanak Dergisi.B. uluslar arası bir durumun söz konusu olduğu bir zamanda bizim fiili durumumuzun buna uygun olmadığını ileri sürdü. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi(1930-1943). T. Şükrü Koçak: -Kendisi gelsin söylesin!.. Altın Kitaplar Yayınevi.08. Çetin YETKİN. hürriyeti kısıtlayan tedbirlerin ortadan kaldırılması gerekiyordu289. 1983. 290 GOLOĞLU. Ökmen’in isim vermeksizin Menderes’e sataşması üzerine Kars Milletvekili Fuat Köprülü söz aldı: “İnsanlık tarihinin adeta yeni bir dönemini açacak olan ve bütün insanlara açmasını dilediğimiz bu Anlaşma üzerinde görüşülürken arkadaşlarımızdan birinin herhangi bir düşüncesini. Mümtaz Ökmen’in büsbütün başka bir şekilde ve açıkçası(gürültüler). “Bir arkadaşımız. Türkiye Anayasası’nın ruhu millet egemenliğine dayandığı için Birleşmiş Milletler Anlaşması ile tam bir uyum içerisindeydi.. -Sen onun avukatı mısın? Köprülü: 288 289 KARPAT. neden bilmiyorum.
5.385. özellikle San Francisco Paktı’nı onayladığımız bugün hiç olmazsa. 13. s. içtimai. onları muhalefetlerini açığa vurmaya ve halkın desteğini aramaya dolayısıyla teşvik etmiştir292. yazılarının parti tüzüğüne uymadığına dair birer uyarı mektubu 291 292 Bu tartışmalar hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz.P’nin kurulmasına izin verdiği. üniversite özerkliği. KARPAT. İşte bizim bütün dünyadan istediğimiz ve bütün dünyanın imzaladığı şey budur.(ders mi veriyorsun!sesleri)291” Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın kabulü hiç şüphesiz tek parti yönetimine karşı koymaya elverişli bir ortam hazırladı. Gönül isterdi ki siyasi olgunluğundan kimsenin şüphesi olmayan Türk milletine karşılık demokratik hak ve hürriyetler mezununda söylenecek sözler. 295 Adnan MENDERES. Nitekim Menderes. Muhaliflere tek parti iktidarına karşı kullanabilecekleri manevi ve hukuki deliller sağlayarak.)Siyasi terbiye başkalarının düşüncelerine saygı göstermek ve onu dinlemektir. Onlara karışmıyorum. iktisadi. Olabilir ki.Muhalif Milletvekillerinin CHP’den İhraç Edilmesi 5 Eylül 1945‘de Başbakan Saraçoğlu’nun M. tek dereceli seçim.K. 1976. Anayasaya aykırı kanunların kaldırılması gibi taleplere ilke olarak karşı çıkılmayacağı yönündeki demeci sonrasında siyasal rejim değişikliği kamuoyuna iyice mal olmuştur293. E.15. Yalnız.. Dörtlü Takrircilerden Menderes ve Köprülü mecliste yaptıkları muhalefeti Vatan ve Tan gazetelerine taşımıştır294. 1974..129. bütün yönleri ile demokrasinin yurdumuzda yerleşmesinin gaye olduğunu Başbakanın lisanından pürüzsüz ifade olunduğunu işitmek isterdik.79 -(. 13 Eylül 1945 tarihli Vatan gazetesinde Başbakan Saraçoğlu’nun bir demecini köşesinde şöyle eleştiriyordu: “Bütün dünyaca meşhur olan dört hürriyetin ve siyasi. . daha açık ve daha kesin olsun295. 1998. s. s.GOLOĞLU. Başbakanın Demeci Münasebetiyle. s. 293 EROĞUL. başkalarının düşüncelerini kötüye yormamak gereği anlaşılmalıdır.1945. 294 AHMAD.09.” 6 Eylül’de Menderes’e ve 11 Eylül’de Köprülü’ye Parti Genel Sekreterliğinden. Vatan. bazı arkadaşlar düşünce özgürlüğüne de karşıdırlar.
50. 1974. bu beyanatı ve parti grubuna karşı aldığı tavır nedeniyle partiden çıkarılmıştır299. Adnan Menderes. TBMM başkanlığına kısa bir mektupla bildirmiştir. 7 Ocak 1946 tarihinde İçişleri Bakanlığı’nın kabulü ile Demokrat Parti kurulmuş ve Türkiye’de başarısız Serbest Fırka denemesinden sonra 1946 yılında siyasal muhalefete bir kez daha izin verilmiştir. İsmet İnönü’den randevu istemiş ve İnönü. Menderes ve Köprülü’nün partiden ihraç edilmesini Vatan gazetesinde eleştirerek arkadaşlarını savunan Koraltan ’da. Bayar’ı İnönü’den randevu istemeye sevk eden neden. İhraç gerekçesi “Menderes ve Köprülü’nün hareket ve faaliyetlerinin. Prensiplerden ayrılan biz değiliz.80 gönderilmiştir. 21 Eylülde toplanan CHP Divanı’nca Köprülü ve Menderes’in CHP ile olan ilişkilerinin kesilmesine oybirliği ile karar verilmiştir296. s. 299 TUNAYA. 29 Eylül 1945’de partiden çıkarılan iki arkadaşıyla birlikte olduğunu ve İzmir milletvekilliğinden istifa ettiğini. 1970.395. Refik Koraltan ve Fuat Köprülü parti programı üzerine çalışmaya başlamış.100. Bayar. s. partinin hareket ve faaliyetine aykırı görülmesi” dir297. s. 296 297 TOKER. parti programının tamamlanması ile birlikte Bayar. YÜCEL. Yapılan görüşme sonucunda İnönü parti programına onay vermiş. kendisinden istenen bu randevuyu hemen vermiştir. . s. İki arkadaşım hakkında çıkarma kararı verenlerdir298” diyerek onlarla beraberliğini sürdüreceğini açıklamıştır.649. 298 GOLOĞLU. parti programının İçişleri Bakanlığı’na verilmesinden önce bu programı İnönü’ye tasdik ettirme isteğidir. Sonrasında. Celal Bayar’ın da CHP’nden istifa etmesinden sonraki bir aylık dönemde Celal Bayar. milli egemenlik esaslarının ve parti prensiplerinin güçlenmesine çalışmaktan başka bir şey yapmadık. Adnan Menderes ve Fuat Köprülü’nün partiden çıkarılması nedeniyle 1 Ekim 1945 tarihinde basında şu demeçleri yayımlanan Refik Koraltan: “Ben ve öteki arkadaşlarım.
Örgütlü Muhalefet İkinci Dünya Savaşı’ndan demokrasi ittifakının zaferle çıkması. 302 MKP Genel Başkanı olan Nuri Demirağ. BİRAND ve DÜNDAR. Çok partili hayata geçmek demek. 1886 Yılında Sivas-Divriği’de doğmuştur. CHP’nin de sonu demek olabilirdi. Cumhurbaşkanı İnönü.40. Bütün dünyada demokrasi rüzgarı esiyordu. Çıksınlar. parti içindeki muhalefetin eleştirilerini CHP içinde değil de. a.Milli Kalkınma Partisi İkinci Dünya Savaşı’nın bitmesiyle birlikte diktatörlüklerin de kesin bir yenilgisi söz konusuydu. CHP’ne karşı yeni bir partinin kurulacağı beklentisini de beraberinde getirmişti. çok partili yaşama tekrar dönüşün de ilk temsilcisi olmuştur. Bu değişimi ya gerçekleştirecek ya da önce dış dünya tarafından yalnızlığa itilecek sonrada iktidarını kaybedecekti. yeni bir parti kurarak yapmalarını şu sözlerle ifade etmiştir: “Bunu parti içinde yapmasınlar. çok partili hayata geçmek. Sivas-Erzurum Demir . Temmuz başında zengin bir işadamı olan Nuri Demirağ302 300 301 YÜCEL. Bu süreçte Cumhurbaşkanı İnönü’nün önünde yalnızca bir yol vardı: Milli Şef rejimini terk edip. Bursa Merinos Fabrikası.karşımıza geçsinler. Özellikle Cumhurbaşkanı İnönü’nün isteğine rağmen. İzmir Kağıt Fabrikası. CHP’nin ve TBMM’nin dışında ortaya çıkmıştır. s.26. s. Muhalefet görevini yine CHP içinden bir grubun yapması fikri ise İnönü çevresinde taraftar bulmadı300. Teşkilatlarını kursunlar ve ayrı bir parti olarak mücadeleye girişsinler301” İnönü’nün çok partili bir rejime yönelik bu tür açıklamalarından sonra herkes muhalif vekillerin CHP’den ayrılarak yeni bir parti kuracaklarını düşünürken. ülkede liberalleşme ve demokratikleşme çabalarının yoğunlaşmasını. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası örneklerinden son derece rahatsızdı. CHP’ye ve tek parti yönetimine karşı ilk muhalefet partisi. CHP içinde ve TBMM’nde başlayan siyasal muhalefetin gün geçtikçe kamuoyu ve basında destek bulmasını.ÇOK PARTİLİ DÖNEME GEÇİŞ SÜRECİ VE MUHALEFET A. Ancak İnönü. Karabük Demir-Çelik Tesisleri.81 III. 7 Temmuz 1945 tarihinde işadamı Nuri Demirağ tarafından kuruluş dilekçesi verilen Milli Kalkınma Partisi(MKP).
altı çeşit kötülükten yani. eğitimde her şeyin ahlak ve milli gelenekler çerçevesinde olmasını istiyordu. tembellikten. kumardan. “Kuzu Partisi”ne çıkmıştı. ss. 31 Mayıs 1953’te MKP Kongresi’nde bu üniversiteye kabul için din. üniversite özerkliği ve Anayasaya aykırı yasaların kaldırılması gibi taleplere hükümetin prensip olarak karşı çıkmayabileceğini bildirdi304. 306 Teknik ve Ahlak Üniversitesi konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz Nuri DEMİRAĞ. dış politika alanında da ‘İslam Birliği-Şark Federasyonu’nu gerçekleştirmek istiyordu307. ancak yeterli devlet desteği görmediği için bir süre sonra uçak fabrikasındaki üretimi durdurdu. Nitekim partinin ciddiyetsizliği birkaç ay sonra ortaya çıkmış ve parti kurucularından Hüseyin Avni Ulaş ve Cevat Rıfat Atılhan partiden ayrılmışlardır. Genel Başkan Demirağ’ın Üsküdar’da gazetecilere verdiği kuzu ziyafetlerinden ötürü. cumhurbaşkanının millet tarafından seçilmesini. Şaka Matbaası. Nuri Demirağ. Uçak Fabrikası ve Pilot Okulunu da kurmuştur. Ülke içinde sanayi burjuvazisinin temsilcisi olmayı amaçlayan parti. bir ayan meclisinin kurulmasını ve ekonomide serbest rekabetin esas alınmasını istiyordu305. zulümkarlıktan sakınmak olduğunu ifade etmiştir306. ırk farkı gözetmeksizin herkesin kabul edileceğini.82 Milli Kalkınma Partisi(MKP) adıyla bir parti kurmak için İstanbul Valiliği’ne başvurdu303. 305 TÖKİN.78. Başbakan Şükrü Saraçoğlu bir beyanatla Milli Kalkınma Partisi’nin kurulmasına izin verildiğini. s. Milli Kalkınma Partisi. devletçiliği reddetmekte. 307 UYAR. Müslüman şark devletlerinin öğrencileri için İstanbul’da bir ‘Teknik ve Ahlak Üniversitesi’ açılacaktı. “31 Mayıs 1953’te Nuri Demirağ’ın MKP Kongresi’ndeki Beyanatı”. mezhep. Onlardan altı ay sonrada Yolu Hattı projelerini gerçekleştiren.14-15. İstanbul. cins.8.196. MKP. 1953. halk tarafından gerek programı ve gerekse elemanlarının tutum ve davranışları bakımından doyurucu bulunmamış ve yeterince ciddiye alınmamıştır. 304 TİMUR. Türk Hitler’i diye anılan Cevat Rıfat Atılhan ve Birinci Mecliste İkinci Grubun önderliğini yapmış olan Hüseyin Avni Ulaş’tır. s. . işretten(alkol). tek dereceli seçim sistemi. Bir sanayi ve köycülük programında sahip olan MKP. s. Hatta partinin adı. Bu nedenle. 1991. iffetsizlikten. eğrilikten. 303 MKP’nin diğer kurucu üyeleri. şahsi çabalarıyla İstanbul’da havaalanı yapan Demirağ. seçimlerin tek dereceli yapılmasını. tek şartın ise.
Mecliste 1 Kasım 1945’de yaptığı konuşmada bu partiyi yok saymış. Cumhuriyet tarihinde üçüncü kez çok partili hayata geçildiğini belgeleyen ilk parti olma özelliğini kazanan Milli Kalkınma Partisi. 311 BİRAND ve DÜNDAR. Celal Bayar’ın bana anlattığına göre. Cilt:2. Partinin programı tamamlandıktan sonraki gelişmeleri ise.402-403. Cumhurbaşkanı İnönü’ den de onay alıyordu. Türkiye’de Siyasi Dernekler. s.Demokrat Parti Dörtlü takriri veren vekillerden. . 310 BAYAR. Ankara. gazeteci-yazar Metin Toker şöyle anlatıyor: “Hazır olunca program.638-645. TUNAYA. 1974.30. Menderes. Demokrat Parti’nin kurulması kararını Menderes ve Köprülü’nün CHP’nden ihraç edikleri günlerde kararlaştırdıklarını ifade etmiştir310. s. MKP konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. partiden çıkarılmış ancak daha sonra mahkeme kararıyla yeniden genel başkan olmuştur308. ss.” 4 Aralık 1945 günü İnönü-Bayar arasında gerçekleşen görüşmede DP. ss. Bu hem iyi bir jest olur. İçişleri Bakanlığı Yayınları. özellikle SCF ve TCF denemelerinin başarısızlıklarına dikkat çekiyor ve bir anlamda Bayar’dan teminat alıyordu. Bu görüşmede İnönü.105-125. Hiç olmazsa ben böyle bir jest yapmış olurum’ diyordu311. Çünkü biz bunu verdiğimiz zaman İçişleri Bakanı götürüp İsmet Paşa’ya gösterecek. s. Nitekim Celal Bayar anılarında. Metin Toker’in anlattığına göre bu buluşmada İnönü-Bayar arasında şu konuşma geçmişti: 308 309 GOLOĞLU. Celal Bayar diyor ki: ‘Bunu İçişleri Bakanlığı’na vermeden evvel götürüp İsmet Paşa’ya göstereyim. Cumhuriyet Halk Partisi’nin karşısında ilk muhalefet partisi olmasına rağmen Milli Şef İsmet İnönü. Cumhuriyet Halk Partisi’nin karşısında bir muhalefet partisinin olmadığını belirtmiştir.83 Genel Başkan Demirağ. Gerçektende bu parti siyasal yaşamda bir varlık gösterememiştir309. b. 1950. hem de bir zararı yok. Koraltan ve Köprülü’nün CHP’den ihraç edilmesi ve Celal Bayar’ında önce İzmir milletvekilliğinden sonrasında ise Halk Partisi’nden istifa ettiğini açıklaması artık yeni bir partinin kurulmasının yakın olduğunu işaret ediyordu.37.
Dış politikada ayrılık var mı? Terakkiperverlerde olduğu gibi “İtikadatı diniyeye hürmetkarız” diye bir Hayır Paşam. 1998.(md.84 “İnönü programı aldı ve sordu: mısınız? Hayır. Öncelikle belli başlı insan hak ve hürriyetleri öngörülmüş. Adnan Menderes. doğrudan doğruya partinin kuruluş gayesi olarak ilan ediliyordu. Özel teşebbüs ve sermayenin faaliyetinin esas olduğu ifade edilmekte(md.Yok! . Bu kısımda. ss. . Laikliğin dinsizlik olmadığı var. İstiklal Matbaası.662-673. Ankara.47) Parti programının 54. 1953.27).33-34. Aslında dışarıdan bakıldığında DP ile CHP programı arasında önemli ve ciddi bir fark bulmak zordu. Celal Bayar. partinin ekonomik görüşleri de belirtilmiştir. Ziyanı yok. ülke kalkınmasının temelinin tarım sektörüne dayandırılacağını vurgulamaktadır313. özellikle dernek kurma hürriyeti üzerinde ısrar edilmiştir. ilkokul seferberliğiyle uğraşacak madde var mı? . ss.(md. EROĞUL. Partinin Programı şu esaslara dayanmaktaydı: Partinin genel ilkeleri iki kısımda toplanmıştır: Genel Esaslar ve Hükümet işleri. maddesi ise.” Nihayet Demokrat Parti(DP) 7 Ocak 1946’da kuruldu. TUNAYA. ikinci bir yargı kademesinin kurulması istenmektedir. Türk toplumumun aile ve mülkiyet esaslarına dayandığı belirtilmişti.42) hatta gerektiği takdirde devlet kuruluşlarının özel sektöre devredilebileceği açıklanmaktadır. Demokrasinin başlıca vasıtası olarak tek dereceli serbest seçim öngörülmüş ve ayrıca idarenin halkın emrinde ve hizmetinde bulunması gereği ısrarla vurgulanmıştır. TOKER. 1970. Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından kurulan partinin Genel Başkanlığına Celal Bayar getirildi. Ayrıca DP Programı konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. ss. Demokrat Parti Tüzük ve Programı. Köy Enstitüleri’yle. 312 313 Daha ayrıntılı bilgi için bkz. tamam312. Demokrasi görüşü ise. Programın hükümet işleri bölümünde ise.112-113. Aynı gün partinin program ve tüzüğü de açıklandı.O halde.
Demokrat Parti’nin bir milyondan çok üyesi olduğunu ileri sürüyordu. s. CHP’nin tutumunda önemli bir değişiklik meydana geldi ve bundan sonra yeni parti sürekli olarak idari baskılardan şikayet etmeye başladı. İlk kurucular kurulu 2 Şubat 1946 günü Samsun’da Emekli Kurmay Albay Avni Özüdoğru başkanlığında kuruldu.16-17.52. DP’nin programının. İstanbul. Partinin. kendisinin “muvazaa” partisi(danışıklı parti) olmadığını ve CHP’den farklı bir parti olduğunu anlatmak ve toplumu buna inandırmak oldu. Necmettin SADAK. s. 09. Demokrat Parti kuruluşundan bir buçuk ay sonra 16 il ve 36 ilçede. 1976.85 Karatepe. Avukat Zihni Velibeşe de 5 Şubat’ta Ankara il teşkilatını kurdular. Halk Partisi’ninkine göre daha az merkeziyetçi ve bürokratik. Ancak muhalefet partisinin hızla örgütlenmeye başlamasına üzerine. İstanbul. DP’nin ilk zamanlarda karşılaştığı en büyük güçlük. Etem Menderes 4 Şubat’ta Aydın. Anadolu’nun her köşesinde DP’ye olağanüstü bir ilgi. sadece hükümet ve yönetim sisteminde yenilik ve düzeltmeler istediğini ifade etmektedir315. Demokrat Parti kurulduktan bir ay sonra il örgütlerini oluşturmaya başladı. AHMAD. Necmettin Sadak ise. CHP. kuruluşundan yalnızca üç ay sonra ise 26 il ve 75 ilçe teşkilatını tamamladı. Cem Yayınevi.01. daha demokratik ve meclisin üstünlüğüne dayanan bir siyasi rejim öngördüğünü belirtmektedir314. laik.116. Sina AKŞİN. Bununla birlikte DP. devletçi ve milliyetçi olduğunu. ss. Türkiye’de Çok Partili Hayatın Açıklamalı Kronolojisi. Halk Partisi’nin altı oku gibi DP’ninde cumhuriyetçi. programın ilk okuyuşta yarattığı tesirin CHP’nin esaslarından faklı olmadığını. Der. yönetime karşı ılımlı eleştirileri ile yumuşak bir muhalefet yürüttü316. DP’nin kuruluşunu son derece olumlu karşıladı. 1997.317 Kurulduğu tarihten on bir ay sonra Bayar. yeni partiyi hükümet ve yönetimi denetleyecek yeni bir denetim organı olarak görmek eğilimindeydi. CHP. olağanüstü bir kayma söz konusu oldu.181. halkçı.1946’dan aktaran. yeni bir devlet sistemi getirmek gibi bir niyetinin olmadığını. hiç olmazsa ilk zamanlarda. “Türkiye Tarihi 4 Çağdaş Türkiye (1908-1980)” içinde Siyasal Tarih (19231950). 2002. CHP tabanı hızla DP’ye akıyordu. Sık sık Halk Partisi ilçe ve köy teşkilatlarının DP’ye katıldığı oluyor. 315 314 . 317 YÜCEL. s. Demokrat Parti’ ye Hoş Geldin Deriz. bazen ise istifa eden idare heyetlerinin KARATEPE. 316 Cemil KOÇAK. Akşam. inkılapçı. CHP tavanı yerinde dururken.
Demokrat Parti olarak değiştiriliyordu318. Darbeler Anayasalar ve Modernleşme.Olağanüstü Kurultayı 10 Mayıs 1946’da Ankara’da toplandı. iktidarın teşviki ile kurulduğunu ve aynen Serbest Cumhuriyet Fırkası’nda olduğu gibi bir süre sonra kapatılacağı ve o zaman Demokrat Parti’yi destekleyen vatandaşların çok güç bir duruma düşeceği şeklinde propaganda yapmaya başladılar321. s. sınıf esasına dayalı derneklerin kurulabileceği 318 319 KARPAT. . İnönü 1972 yenilgisine kadar seçimler yoluyla CHP Genel Başkanı olmaya devam etmiştir. 323 İnönü’nün değişmez başkanlığının 1946 yılındaki 2. Cumhuriyet Halk Partisi yöneticileri.51. DP’nin hızla teşkilatlanmasını sürdürmesi üzerine. Önce öğrencilere örgütlenme hakkı tanındı. Demokrat Parti’nin. İz Yayıncılık.18.37.86 yerini dolduracak kadar yeterli sayıda Halk Partisi üyeleri bulunamıyordu. özelliklede Bulgaristan’daki sosyal demokratlarla ilişkisi olduğu gerekçesiyle 29 Mart 1946’da kapatılmıştır. Aynı zamanda. s. Her fırsatta DP’nin geleceğinin kendi ellerinde olduğunu hissettirmeye çalışıyorlardı319. milletlerarası gruplarla. CHP’de toplumdaki mevcut olan hoşnutsuzluğu kendisine kanalize etmemesi için bir takım önlemler almaya başladı320. 320 Şükrü KARATEPE. 321 BAYAR. DP’nin kurulmasıyla çok partili bir döneme geçilmişti ancak CHP yine de dizginleri elden bırakma niyetinde değildi. Bu kurultayda bizzat İnönü’nün verdiği bir önergeyle. Ardından üniversitelere özerklik verildi. s. Hükümetin siyasi partileri kapatma yetkisinin bulunması DP tarafında tedirginlik yaratıyordu. ülkeyi 23 bölgeye ayırarak her bölgeden sorumlu olacak parti görevlileri tayin etti.Olağanüstü Kurultay’da kaldırılmasına rağmen.206. Köylüyü ezen bazı vergiler kaldırıldı. Bu partililer. liberalleşme bayrağını DP’nin elinden almak için harekete geçti. İnönü. s. kendisinin Değişmez Başkan sıfatı kaldırıldı323. s. Nitekim.324. Basit suçlar affedildi ve kısıtlamalar gevşetildi. duvarın veya kapının üzerindeki Halk Partisi levhası. Sosyal Demokrat Partisi. 1992. Ancak büyük halk yığınları hızla DP saflarına kayıyordu. Bu liberalleşme politikasının devamında. AHMAD. Bu gibi durumlarda. Kurultayın toplanmasından amaç. 1976. CHP 2. 322 BİRAND ve DÜNDAR. CHP’nin yapısında çok partili hayata uyum sağlayacak bazı değişiklikler gerçekleştirmekti. İşçiler için sigorta güvencesi getirildi322. İstanbul. hemen şubat ayından başlayarak aldığı bir dizi kararla.
Katılımın düşük olması. gerek DP ve gerekse MKP tarafından şiddetle eleştirildi. Seçimler konusunda taleplerine olumlu yanıt alamayan DP lideri Bayar. iktidar partisi içindeki sertlik yanlılarını harekete geçirdi. 1976.28. 26 Mayıs’ta yapılan belediye seçimlerine katılmadı. Muhalefetsiz seçimler sonunda. partisinin güç kazanmasını durdurmaktan başka seçim tarihini öne almanın hiçbir nedenini göremediğini ileri sürüyordu325. Ancak bu durum İnönü’nün ve özellikle de CHP içinde ılımlı eğilimleriyle dikkati çeken Nihat Erim’in de hiçte hoşuna gitmemişti. . Bu arada DP’nin kurulmasıyla hiçbir işlevi kalmamış olan Müstakil Grup’ta kaldırıldı324. hükümetin DP üzerindeki baskısından ve seçimler konusunda gerekli reformların yapılmamış olmasından şikayet etti327. s. s. tek dereceli seçim sistemi ve seçimlere müdahale edilmemesi konusunda düzenlemeler yapılırsa. bütün belediye başkanlıklarını Cumhuriyet Halk Partililer elde etti. Erim’in Şalcı Erim diye anılmasına neden olan yazı özetle şöyleydi: “Sosyal bünyede görülen rahatsızlığın 324 325 TİMUR. Menderes.69. 327 AHMAD. 8 Mayıs 1946 tarihinde açıkladığı bildirisinde. DP’nin belediye seçimlerine katılmayacağını. AHMAD. DP. 1947’den önce olacağı söylenen seçimler konusunda demeç veren Genel Başkan Bayar ise şunları söylüyordu: “Seçimler önümüzdeki seneden evvel de yapılacak olsa bile.19. Seçimler konusunda DP ve CHP arasında gerilen ilişkiler Erim’in 30 Mayıs 1946’ da Ulus’ta çıkan yazısı nedeniyle kopma noktasına geldi. 1976. s. 1992.19. s. Bu seçimlerde Demokrat Parti örgütü.87 kabul edilmiş ve Türk tarihinde ilk kez tek dereceli seçim sistemi onaylanmıştır. seçimler normal tarihinde yapılmış olsa bile sadece genel seçime katılacağını ifade ettikten sonra. 326 AHMAD. gayri resmi olarak kendi seçmenlerine seçime katılmama çağrısında bulundu. seçimlere derhal iştirak edebiliriz326”. Kurultaydan önce seçimlerin öne alınması yönünde CHP Meclis Grubu tarafından alınan karar.
Aynı zamanda üniversitelere özerklik verildi ve Basın Yasası’nda liberal değişiklikler yapıldı331. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Tehlike karşısında hemen tutumunu değiştirdi ve genel seçimlere katılma kararı aldı329. çok partili demokrasinin kaderinin hala İnönü’nün ağzından çıkacak iki kelimeye bağlı olduğunu biliyordu. DP 66 ve 328 329 YÜCEL. 330 Görüşmelerde. nerede frene basılacağını çok iyi biliyor. Nitekim 5 Haziran 1946 tarihinde tek dereceli seçim sistemine geçişi sağlayan seçim kanun kabul edildi330. ‘bunlar hiçbir şeyden habersiz kimseler’. s. s. Metin Toker. partinin kapısına kilit asar ve kimsenin sesi çıkmaz’ dedi.54.” DP’nin belediye seçimlerini boykot ederek seçimlere katılmaması.71. s. .” Durumun ciddiyeti anlayan Bayar. Seçime CHP. s. kabul edilen 4918 Sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu ile tek dereceli seçim sistemi kaldırılmış ancak seçim sistemi çoğunluk sistemi olarak kalmıştır. su getirme gibi vaatlerle tanıştı332. ayağına kadar gelerek oy isteyen politikacılar. Bu kanunun kabul edilmesinden beş gün sonra CHP Kırklareli Milletvekili Nafi Tuf Kansu’un verdiği önergeyle genel seçimlerin 21 Temmuz 1946 Tarihinde yapılmasına karar verildi. birden bire büyük meydan mitingleri.40. s. yılların tecrübesiyle nerede gaza basılacağını. hürriyetin üzerine bir şal örtmek ve yukarıdan aşağıya bir otorite tesis etmektir328.21. 332 YÜCEL. gizli oy-açık sayım ilkesi ile seçimin adli denetim altında yapılması gibi muhalefetin bazı talepleri iktidar tarafından reddedilmiştir. muhalefetin dozunu kaçıranları yine o uyarıyordu. DP. Cumhuriyet tarihimizin ilk çok partili Milletvekili Genel Seçimi 21 Temmuz 1946 günü yapıldı. Eski seçimlerin durgun ve sessiz havasına alışmış olan milletimiz. Seçimler sonunda. 331 AHMAD. CHP’yi yeni demokratik açılımlar yapmaya yöneltti. 465 sandalyeden CHP 395. Ulus. seçim kampanyası sırasında ilk kez geniş halk mitingleri düzenleyerek yeni siyasal mücadele biçimleri ortaya koydu. yol yapma.55. DP ve MKP ile diğer bazı yeni kurulmuş küçük partiler katıldı. Bu makale için Bkz. ‘Bugün İsmet Paşa iki jandarma gönderir. 30 Mayıs 1946.” Bayar.88 giderilmesinin yolu.TİMUR. Bayar’ın o günlerdeki endişelerini şu sözlerle ifade etmiştir: “Celal Bayar bir seyahatimizde bana dedi ki. BİRAND ve DÜNDAR. 1976.
CHP’yi ve yönetimi seçimlere hile ve baskı karıştırdığı gerekçesi ile suçladı334.. Nitekim yıllar sonra CHP Genel Sekreterliği de yapmış olan Kasım Gülek bile 21 Temmuz 1946 Seçimleri’nin hileli olduğu konusunda şunları söylemiştir: “O seçimler dürüst olmadı. Türkiye’de demokratik gösterilerin ilk olarak tarihe geçmeye layık bir toplantısı oldu. Bağımsızların ise:7 sandalye kazandığını ifade ederken. DP Birinci Büyük Kongresi 7 Ocak 1947’de 906 delegenin katılımıyla Ankara’da başladı. Remzi Kitabevi.183. DP üzerinde idare baskısının devam ettiği gibi konuları gündeme getirdi337. ss. CHP:394. s. Demokrat Parti’nin İlk Kongresi’nde kabul edilen Ana Davalar Komisyonu Raporu338. DP:65. s. DP taleplerinin yerine getirilmemesi halinde partinin meclisi terk ederek mücadeleyi milletin içinde yürüteceği tehdidi yapılmıştır. 336 Şevket Süreyya AYDEMİR. (. Feroz Ahmad. Akılsızca atılmış ve değiştirilmiş335. Yücel ise. YÜCEL.KOÇAK. ss. Kurultayın açılış konuşmasını yapan Celal Bayar. Örneğin. Kürsüye çıkan konuşmacılar. Raporda. Kanım o.89 bağımsızlarda 4 üyelik kazandılar333. s. Anayasaya aykırı yasaların kaldırılması. 1990.62-64. s. . Zira Cumhuriyet tarihinde ilk kez bir siyasal parti. 338 Ana Davalar Komisyonu Raporu hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz.45. Biz çalışma sırasında incelediğimiz kaynaklarda en fazla yer alan oylama sonuçlarına yer verdik. Menderes Diyor ki. İhtilalin Mantığı. siyasal tarihimizde Hürriyet Misakı olarak geçer. Herkes yılların verdiği hasretle demokrasi adına aklına geleni söyleme imkanı buldu. Bağımsızlar: 7 şeklinde bir dağılımın bulunduğunu belirtmektedir. 334 C. halkın dışında ve 333 21 Temmuz 1946 Tarihinde yapılan Milletvekili Genel seçimlerinin sonuçları tartışmalıdır. 335 BİRAND ve DÜNDAR. Demokrat Parti Kurultayı. 337 AHMAD. 1967. İstanbul.28. devlet başkanlığı ve parti başkanlığının birbirinden ayrılması. temel olarak Celal Bayar’ın Kongreyi açış konuşmasında ele aldığı konular üzerine kurulmuştur.159-163.158..” DP’nin kuruluşunun birinci yılında. DP’nin:65.)Ve o vakit biz bir takım seçim sandıklarını ırmaklarda da bulduk. YEŞİL. Ana Davalar Komisyonu raporu. 1976. 465 sandalyeden CHP’nin:390.39-43. Demokrasi Yayınları. Ancak seçim sonuçlarının ilanı ile birlikte DP. Kongre boyunca hiçbir delegenin konuşmasına kısıtlama getirilmedi. 2002. sürekli özgürlük ve demokrasinin ne derece değerli bir şey olduğunu söylüyorlardı336. Şükrü ESİRCİ. İstanbul. ss. seçim kanunun demokratik ve güvenceli bir hale getirilmesi.
Bunun üzerine Bayar ve İnönü arasında siyasi havayı yumuşatmak amacıyla bir dizi görüşme yapıldı340. Cumhurbaşkanı İnönü. 1990. muhalefetin meclisten çeklime tehdidini boşa çıkarmak için Mareşal ile komünistler arasındaki ilişkiyi ortaya çıkardığını iddia ettikleri bir takım belgeleri Cumhuriyet Halk Partisi Grubu’nda açıkladı342. hükümetin Anayasaya aykırı kanunların kaldırılması yönünde gerekli hiçbir adımı atmadığını. kongrede Hürriyet Misakı’nın kabul edilmesini. Başbakan Peker ise.238-239. CHP’ye karşı çok daha sert bir politika uygulanmasını istemekteydi. DP içindeki sertlik yanlısı grup.90 üstünde oynanan iktidar oyununa kafa tutuyor ve iktidarı. ss. Bu grup. Bu açıklamadan sonra iktidar ve muhalefet ilişkileri çok daha sert bir hal aldı. İzmir’de yaptığı bir konuşmada. 342 TOKER. 1970. 1985. c. s.118-119. egemenliğin gerçek sahibi olan halka şikayet etme cesaretini gösteriyordu339. kendisine karşı yapılmış bir hakaret saymış ve bu tehditlere hiçbir zaman boyun eğmeyeceğini belirtmiştir. 28 Ocak’ta İçişleri Bakanı. 12 Temmuz Beyannamesi’nin bir oyalama ve kandırmacadan ibaret olduğunu ifade ederek DP 339 340 KARATEPE.2067. İçişleri Bakanı Şükrü Sökmensüer’in. her iki parti içinde müfritlerin oluşturduğu hiziplerden kaynaklanan sorunlar ortaya çıktı. hürriyet Misakı. Demokrat Partililere “İstiklal Mahkemeleri Kanunu” nun hala yürürlükte olduğunu hatırlatmıştır341.Millet Partisi İsmet İnönü’nün 12 Temmuz Beyannamesi. Cumhuriyet Halk Partisi ile DP ilişkilerin gerilmesine neden oldu. DP ve CHP arasında bir uzlaşma ortamı yaratmakla beraber. bu konuda İnönü’den daha sert bir tepki göstermiş. özellikle Mareşal Fevzi Çakmak’ın sert tepkisine neden oldu. “komünist taktiği”olarak nitelendirmesi. Demokrat Parti Kurultayı’nın aldığı kararlar özellikle. 1997. ss. Demokrat Parti’nin meclisten çekilme tehdidini. s.26. . 341 EROĞUL. ÇAVDAR.
cumhuriyet. Gerçek Yayınları.91 yöneticilerini Hürriyet Misakı’nda ifade edildiği şekilde meclisten çekilmeye davet ediyorlardı343. 347 Millet Partisi “Program ve Tüzük”. Beş milletvekilinin ihracı kararını benimsemeyen ve ihraç edilen milletvekilleriyle aynı görüşü paylaşan DP genel idare kurulunda bulunan Yusuf Kemal Tengirşenk.118. 10 Mayıs 1948 Tarihinde Müstakil Demokratlar Grubu’nu oluşturdular. Hatta o kadar ileri gittiler ki. Şahin Laçin.84. 20 Temmuz 1948’de İstanbul Bağımsız Milletvekili Fevzi Çakmak’ın fahri liderliğinde Millet Partisi’ni kurdular. Necati Erdem. Kemal Sivrili. Ahmet Oğuz. Enis Akaygen. DP yöneticilerinin tavizkar bir politika izlediklerini düşünmekteydi. 100 Soruda Siyasi Partiler. ss. Ahmet Tahtakılıç. DP’nin bir muvazaa partisi yani danışıklı dövüş partisi olduğunu Bayar’ın da parti kurulurken hükümetten maddi yardım sağladığını bile ileri sürdüler344. Yusuf Kemal Tengirşenk.3-4. Hasan Dinçer. liberallik ülkülerine ve milliyetçilik esasına bağlı olarak tanımlamaktadır. MP. Ahmet Oğuz. 346 TÖKİN. Sakarya Basımevi. Osman Nuri Köni ve Sadık Aldoğan’dır346. Ahmet Tahtakılıç. Diğer bir bölümü ise. s. Bu muhalifler arasında Yusuf Kemal Tengirşenk. 1948. Kenan Önder. Parti programının 9. Sadık Aldoğan. Ankara. Sadık Aldoğan ve Ahmet Tahtakılıç önde gelen kişilerdi. Osman Bölükbaşı. Anayasa’nın hakiki demokrasiye uymayan hükümlerinin ve bilhassa Cumhuriyet Halk Partisi siyasi umdelerini devletin ana vasıfları haline sokan ikinci maddesinin kaldırılmasını istemekteydi347. s. 10 Mayıs 1948 tarihinde parti içi muhalefetten 5 milletvekili ihraç edildi. Mithat Sakaroğlu ve Osman Nuri Köni’dir345. Mustafa Kentli. Enver Kök. s. Emin Sazak. Millet Partisi’nin programı incelendiğinde. Reşat Aydınlı. DP içindeki muhalif grup.274.68. parti kendini. . Bunlar. Hikmet Bayur. YÜCEL. Enis Akaygen ve Hasan Dinçer istifa ettiler. 345 Erdoğan TEZİÇ. Partinin kurucuları. İstanbul. s. Kenan Öner. DP’den ihraç edilenlerin bir bölümü. 1976. Fevzi Çakmak. maddesinde Türkiye Cumhuriyetinin ana vasıflarından olan milliyetçiliğin partinin de ana prensiplerinden biri olduğu ifade edilmektedir: 343 344 TİMUR. adalet.
352 MP.4. Millet Partisi. 1976. 1948 ara seçimlerine katılmamış. ‘Ben Türküm’ diyen ve kendisini Türk sayan her insanı Türk olarak kabul eder.” Millet Partililer öncelikle. s. Ocak 1954’de Mahkeme kararıyla kapatılmıştır. “Program ve Tüzük”. s. 1960 sonrasında CKMP. gençlere milli ve dini eğitimin verilmesiyle ahlaki değerlerin yükseleceğini beyan ediyordu349. bu tür iddialar 1950 seçimleri öncesine kadar Siyasette önemli bir varlık gösteremeyen MP. Serbest girişimin önü açılacaktı. 350 AHMAD.158. 1977. siyasi amaçları için dini kullanabileceği endişesini doğuruyordu350. Olgaç Yayınları. Türklüğün çok eski ve şerefli medeni mazisine ve pek büyük ümitle dolu istikbaline inanır. din işlerinin devlet işlerinden ayrı tutulmasını kabul etmekte ve Türkiye’de bulanan muhtelif din ve mezheplere mensup cemaatlerin dini maksatla teşkilat vücuda getirmelerini ve dini vakıfların bu teşkilata devredilmesini savunmaktadır. Bu parti Türkiye Köylü Partisi ile birleşerek.44.92 “Parti. YÜCEL. ve okul dışında dahi gençliğin bu imanla yetişmesine çalışmayı lüzumlu sayar348. artan sefaletle servet arasında bir denge kuracaklarını ifade ediyorlardı. Parti. Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi adını almıştır. Alparslan Türkeş’in önderliğinde Milliyetçi Hareket Partisi adı altında varlığını sürdürmüştür. 351 R.70. . İstanbul. DP’den halkı soğutmaya çalışmış. 14 Mayıs 1950 Seçimleri’nde ise sadece bir milletvekili çıkarabilmiştir352 348 349 Millet Partisi. s. bazı vergileri ya kaldıracak yada indirecekti. Devlet kapitalizmine son verecek. Din müesseselerine ve milli ananelere hürmetkar olduğunu belirten MP. arasında gizli bir anlaşmanın olduğunu iddia ederek. Partinin ideolojik alanda hiçbir yeni fikir ileri sürememesi. eğitim ve öğretim müesseselerinde milli şuurun kuvvetlenmesine elverişli bir programın tatbikini milli bir vazife bilir. s.Salim BURÇAK. Türkiye’de Demokrasiye Geçiş (1945-1950). MP kapatıldıktan sonra yerine Cumhuriyetçi Millet Partisi kuruldu. her fırsatta Demokrat Parti ile Cumhuriyet Halk Partisi da devam etmiştir351.
Yeni bir parti kurmaya yönelen muhalif grup.34.93 d. 3 Aralık 1945 günü Tan gazetesinde yayınlanan “Muvafakatin Feryadı” başlıklı yazısında dönemin muhalif basın kuruluşlarının başlattığı demokratikleşme mücadelesi için şunları söylemektedir: 1946-1950 döneminde DP. Bağlam Yayınları. Bu dönemde parti kurmanın önemli bir koşulu. rüşvet ve ihtikar haberleri. suiistimal. B.Diğer Muhalefet Partileri Yukarıda sözünü ettiğimiz partilerin dışında 1946-1950 yılları arasında bir çok küçük partide kurulmuştur353. Anayasada yer alan temel hak ve özgürlüklerin uygulamada geçerli kılınması yönündeydi. Türk Sosyal Demokrat Partisi. İkinci Meşrutiyet yıllarını hatırlatmaktadır. 1945 yılı ise CHP içinde de muhaliflerin seslerini yükselttikleri bir yıl oldu. Serbest Demokrat Parti. İdealist Parti.Örgütsüz Muhalefet a. Emlak ve Serbest Teşebbüs Partisi. Bu partilerin sayıca çokluğu. 353 .Basın Savaş sonlarına doğru basında özellikle de Vatan ve Tan gazetelerinde.474. Türkiye Sosyalist İşçi Partisi. s. Çalışma Partisi. 1999. her gün biraz daha artarak sistemli bir biçimde yer almış ve hükümetin ekonomik politikalarını eleştiren yazılar daha açık ve sık görülmeye başlanmıştır354. Öz Demokratlar Partisi. Çiftçi ve Köylü Partisi. yolsuzluk. Çok partili yaşama geçiş süreci olarak ele aldığımız 1946-950 yılları arasında kurulan küçük partilerden bazıları şunlardır: Sosyal Adalet Partisi. Ulus Gazetesi (CHP ve Kemalist İlkeler). 354 C. Sabiha Sertel. Toprak. 355 Hürriyet KONGAR. İslam Koruma Partisi. CHP hükümetine eleştiriler yöneltmişleridir355. 1996b. Milli Kalkınma Partisi ve Millet Partisi’nin dışında yirmiden fazla siyasi parti kurulmuştur. s.KOÇAK. Liberal Demokrat Partisi. Bu dönemde kurulan partilerin çoğunun programında yer alan ortak nokta ise. Ankara. Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi.iktidara partinin niyetleri konusunda teminat vermekti. Tan gazetesinde CHP iktidarına yönelik eleştirilerini dozunu gittikçe artıranların gazetecilerin başında Zekeriya-Sabiha Sertel çifti gelmekteydi. Dörtlü Takrir’in reddedilmesinden sonra Vatan ve Tan Gazeteleri etrafında toplanıp.
“Apaçık Diktatör Olsunlar” adlı yazısında.. İkinci Dünya Savaşı sonrasının sol yayınları arasında etkin ve önemli bir yeri olan. fakat gerçekleşebilecek tek şekil değildir. Aybar. apaçık diktatör olsunlar. “20 yüzyılın rehber fikri. sol eğilimli Gün ve Gerçek Dergileri’nde CHP’yi eleştiren yazılar yazdı. bir 356 357 Sabiha SERTEL. 1946’da yedek subaylık görevini yaptığı Kayseri’deki Muhalif Doğruyol Gazetesi’nde. s. Dikmen Yeniden Çıkarken. Belge Yayınları. sosyalizmin gerçekleşen bir şeklidir. bir faşist partisi.. Anti-faşistiz. 358 Mehmet Ali AYBAR.)yeni dünya Sovyet dünyası örneği üzerine kurulmuş bir dünya mı olacaktır? Sorusunu sormakta ve şu yanıtı vermektedir: “zannetmiyorum. ihtikarın(vurgunculuğun) önlenmesi. anti-faşist. Sosyalizme dayanan başka hükümet ve idare şekilleri de bulunabilir358” demektedir.304-305. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde öğretim üyesi olan Doç. Dikmen.75-78. kendini demokrat. ss. halk demokrasisidir” bu ise. İstanbul. halkın mukadderatına hakim olması. CHP iktidarını gizli diktatörlükle suçlayan Aybar. “demokrasiye taraftarız. ss.Dr. Dikmen.. CHP iktidarına yönelik eleştirilerine ilk olarak 1945 yılında Vatan Gazetesi’nde başladı. Bu dergilerden birisi olan Dikmen. Roman Gibi.)Türk matbuatı içinde bir-iki gazete. Dergiye göre. Günde yayınlanan “Yeni Dünya” adlı yazısında “(.. 21 Temmuz 1945. Sovyetizm. daha sonrada İzmir (Demokrat İzmir) Gazetesinde. 1987. Demokrasinin bütün milletlerde tabii hayat haline gelmesi taraftarıyız. Sayı: 43-1. Halk Partisi’nden. . Dergi. “Halk Partisi’nin yüzündeki maskeyi atmasını önermekte ve anayasaya aykırı kanunları değiştirmediklerine ve değiştirmeyeceklerine göre. bir nasyonal-sosyalist partisi.94 “(. Bağımsızlık. hakiki manasıyla bir hürriyet ve demokrasinin tahakkuku.” Bu demokrasi mücadelesine İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ertesinde çıkan ve hükümeti şiddetle eleştiren bazı sol eğilimli dergiler de katılmıştır. Mehmet Ali Aybar’ın Hür ve Zincirli Hürriyet gazeteleridir. Faşist tefekkür ve hareketle mücadele edeceğiz” demektedir. Gerçek Yayınları. Türk milletinin bütün devlet mekanizmasını kontrolü altına alması için muhalefete geçmiştir356. Sosyalizm (Seçmeler-1945-1967). Demokrasi. 1968.2. suiistimallerin. Aybar. Aybar. anti-emperyalist olarak tanımlamıştır. bari anayasayı şu otoriter kanunlara uydursunlar ve düpedüz. İstanbul. halk inkılabı ve milli kurtuluş çıkışına dayanmaktadır357.
219. yarını ve yarınları akla bile getirememek gururunu yaratmıştır.95 falanjist teşkilatı kadar dürüstlük ve açıklık beklemek. Meşale. UYAR.1-3. 361 UYAR. Sorumsuz ve keyfi tek parti yönetimi şu sakıncaları yaratmıştır: iltimas ve kayırma. yayın hayatı boyunca CHP iktidarına karşı sert eleştiriler yöneltmiştir.85-86.217. rakipsiz olarak yaşadığı uzun yılların aşındırdığı bir temel üzerinde yaşayabiliyordu. Tek parti iktidarına muhalif olan gazetecilerinden birisi de Arif Oruç’tur. israf. CHP iktidarına ve geçmiş dönemin tek parti yönetimine karşı aldığı sert tavırdır.Yarın.” İkinci Dünya Savaşı sonrasında geçilen çok partili ortamda. Bunlar nedeniyle CHP zayıf düştüğü gibi. ancak bugün nahoş bir duruma düştüğünü belirtmektedir. Daha Ayrıntılı bilgi için bkz. halkın gözünde hürriyet düşmanı durumuna düşmüştür360.1946. sorumluluktan uzak yaşamak demekti. Rakipsiz kalmak. Birinci Meclis’teki İkinci Grup üyelerinin-Hüseyin Avni Ulaş ve arkadaşları-bazı dergiler çıkarmaya başladıkları görülmektedir. Bu dergilerden bazıları şunlardır. Hepimiz kimlerin ve neyin karşısında olduğumuzu hele bir bilelim” demektedir359. şiddetli zabıta baskısı. CHP’nin 23 yıl boyunca. Yeni Muhalefet. Devletin bütün gücünü elinde tutmak gibi büyük bir güce sahip olmanın verdiği çakır keyif hali. öyle zannediyorum ki hepimizin hakkıdır. Yarın. Tek parti yönetimi. bazı çıkarcıların CHP’nin adını kötüleyecek tarzdaki aşırı hareket ve yaşayışları.11. s. hazineyi doldurmak için vergi toplama işlerinde şiddet uygulamak. Söz konusu dergilerin en önemli özelliği. Arif Oruç. çok partili yaşama geçildikten sonra 1946-47 yıllarında Yarın Gazetesi’ni yeniden yayınlamaya başladı. bir yazısında CHP’nin zayıf yanlarını ele almış ve tek parti iktidarı olarak CHP’nin hataları ve eksiklikleri üzerinde durmuştur. ss. s. Arif ORUÇ. özellikle de devletçilik ve halkçılık ilkeleri eleştirilmektedir361. idare ve siyaset aleminde zamanın yıpratıcı ve usandırıcı tesirleri de yer almaktadır. İzinsiz Muhalefet. CHP’nin bu duruma düşmesinin nedenleri arasında. Arif Oruç’a göre. Muhalefet. diktatörlük olarak tanımlanmakta. “CHP. Mesuliyet. . ülkede mutlak bir hakimiyet kurduğunu. 14. Oruç. 359 360 AYBAR. ss. Halk Partisi’nin Zaafı.
96
b.Sivil Toplum Kuruluşları İlk kez tek dereceli ve çok partili seçimin yapıldığı 1946’da-iktidar olamamasına rağmen-Demokrat Parti’nin gösterdiği başarı, muhalefetin sesini daha özgürce yükseltmesine imkan vermiştir. Cumhuriyet Halk Partisi’nin 1946’da hükümete basın üzerinde geçici kapatma yetkisi veren düzenlemede değişiklik yaparak, bu düzenlemeyi kaldırması, açılan yeni bir dönemin habercisidir. İkinci Dünya Savaşı sonrası uluslararası ortamında etkisiyle, tek partinin baskı362 ve yetersizliklerinden bunalmış bulunan Türkiye’de demokratikleşmeyi ve sivil toplum arayışlarını birden bire yepyeni boyutlara ulaştıran muhalefet, basının nitelik ve nicelikçe hızla gelişmesine yol açmıştır363. 1939’da devlet eliyle kurulan Basın Birliği 1946 yılında dağılmış, yeni gazeteciler cemiyetleri kurulmaya başlanmış, basının kamuoyu oluşturma işlevi üzerindeki devlet baskısı kalktıkça, sol, sağ ve liberal eğilimler yeniden güçlenmeye, partileşmeye başlamıştır. Bir başka ifadeyle, 1946 sonrası dönem, Tanzimat, Meşrutiyet ve tek partili dönemde tohumları atılan, ancak yeterince gelişemeyen demokrasinin, sivil toplumun yeni bir formasyonla biçim kazanmaya başladığı dönemdir. İç ve dış dinamiklerin yarattığı toplumsal hoşnutsuzluktan yararlanmasını bilen muhalefet örgütlenmeye başlamıştır. Bu dönemde milliyetçisinden, İslamcısına, devletçisinden, sosyalistine, 1946-1949 arasında 23 yeni parti kurulmuştur. 1946 seçimlerinden sonra etkin bir muhalefet yürüten DP’nin 1947 yılındaki ilk büyük kongresinde kabul edilen Hürriyet Misakı, içerik olarak toplumsal talepleri yansıtmaktadır. Misak’ta yer alan talepler; “demokrasiye ve anayasaya aykırı yasaların kaldırılması, cumhurbaşkanlığının parti başkanlığından ayrılması, seçimlerin yargı organları tarafından denetlenmesi” dir364. Muhalif görüşlerin açıkça dile getirildiği bir ortamın hayat bulmasıyla birlikte, siyasal partiler ve basın kuruluşlarının yanında, dernekler ve sendikaların da
362
Türkiye’de tek parti döneminde, Takrir-i Sükun Kanunu’ndan itibaren sendikal faaliyetlere fiilen son verilmiş, 1938’de kabul edilen Cemiyetler Kanunu’ da sınıf esasına göre dernek kurulmasını yasaklamıştı. 363 GEVGİLİLİ, s.220. 364 Mete TUNÇAY, Siyasi Gelişmenin Evreleri, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, C.7, İletişim Yayınları, 1986, İstanbul, ss.1976-1977.
97
sayı ve çeşitleri artmaya başlamıştır365. Örneğin Tan gazetesi etrafında toplanan Zekeriya Sertel, Cami Baykurt’un öncü olduğu bir grup, 17 Ekim 1946’da Mareşal Fevzi Çakmak başkanlığında İnsan Hakları Derneği’ni kurmuştur366. Rusya’nın Türkiye’den toprak taleplerini gündeme getirdiği bir ortamda kurulan dernek, aşırı solun uyanışı olarak değerlendirilmiş, komünistlikle özdeşleştirilmiştir367. 1947 başında örgütlenen İstanbul Tüccar Derneği, kendisini tüccarın hür ve serbest bir teşekkülü olarak nitelemiştir. Bununla birlikte, bu yeni örgütlenme başından itibaren politik bir anlam kazanmış ve iktisaden güçlü sınıfların CHP’ye yakın kesimiyle DP’ye sempati duyan kesimi birbirine düşmüştür. İstanbul Ticaret Odası, başlangıçta bu yeni örgütlenmeyi önlemeye çalışmış, bunu başaramayınca da, derneğin her konuda kendisine danışması ve hareket etmesini istemiştir. Fakat bu isteğinde de başarılı olamamıştır. Dernek, devletçilik adı altında tüm tek parti uygulamalarına karşı sert bir mücadeleye girişmiş, 1948’de toplanan Türkiye İktisat Kongresi’ni büyük bir başarı olarak nitelemiş ve memleket davaları konusunda karar almanın sadece devlete ve onun memurlarına ait olmadığını beyan etmiştir. Dernek, CHP’ye yakın iş çevreleri tarafından aynen DP’ye yöneltilen suçlamalara maruz kalmıştır368. IV.ÇOK PARTİLİ DÖNEMDE HÜKÜMET-MUHALEFET İLİŞKİLERİ A.Hükümetin Muhalefete Yönelik Baskıları Demokrat Parti’nin kuruluşunun ilk günlerinde Cumhuriyet Halk Partisi, tutum ve davranışlarıyla muhalefetin varlığının kendi rızasına bağlı olduğunu, istediği zaman tekrar eski rejime dönülebileceğini hissettirmeye çalışıyordu. Ancak iktidar partisinin bu tutumunun Demokrat Parti’nin gelişmesini önleyemediği de bir gerçektir. Demokrat Parti’nin hızlı bir şekilde teşkilatlanması üzerine iktidar partisi,
Türkiye’de dernek sayılarına ilişkin olarak rakamlar dikkate alındığında, tek partili dönemden çok partili döneme geçişle birlikte, dernek sayılarının belirgin bir biçimde arttığı görülmektedir. Örneğin, dernek sayıları; 1938’de 205,1946’da 733,1950’de 2011 olmuştur. 366 Dilipak, sol aydınlarında dernek içinde yer almasını, Demokrat Parti’nin geniş cephe taktiğine ve sol aydınları, Cumhuriyet Halk Partisi şemsiyesinden çıkartmaya yönelik bir girişim olduğunu söylemektedir. Bu değerlendirme konusunda daha ayrıntılı bilgi bkz.DİLİPAK, Menderes Dönemi, Beyan Yayınları, İstanbul, 1990, s.115. 367 Çok Partili Döneme geçişle birlikte oluşan sivil toplum konusunda daha ayrıntılı bilgi için bkz. Gülsün ERDOĞAN TOSUN, Demokratikleşme Perspektifinden Devlet-Sivil Toplum İlişkisi, Alfa Yayınları, İstanbul, 2001, s.271. 368 TİMUR, ss.132-133.
365
98
Demokrat Parti’nin toplumda mevcut hoşnutsuzluğu kendisine kanalize etmemesi için bir takım önlemler almaya başladı369. Bu gelişmelerin yanında Demokrat Parti’nin hiçbir yasal dayanağa sahip olmadan kurulması ve parti faaliyetlerinin yasal güvence altında Demokrat Partilileri kapatılma korkusuyla olmaması karşı karşıya getiriyordu. 9 Martta
kurulan Sosyal Demokrat Parti’nin yabancı sosyal demokrat partililerle ilişki kurduğu gerekçesiyle kapatılması da,hükümetin istediği zaman siyasi partileri kapatabileceğine bir örnek oluşturdu370. Cumhuriyet Halk Partisi, bu dönemde üç seçenekle karşı kaşıya kalmıştır. Birincisi, biriken tepkiyi desteğe çevirerek halka dönük reformist tedbirler almak, ikincisi, merkeziyetçi yönetimi pekiştirip baskıyı artırmak, üçüncüsü, partiyi muhalefetle rekabet edebilecek bir kitle partisine dönüştürmek. Halk Partisi, önce ilk iki seçeneğin karması olan bir yol izlemiş, daha sonra çok partili rejim kesinlikle benimsenince kitle desteği için rekabet edebilecek bazı politikalar uygulamaya başlamıştır371. Demokrat Parti’nin kuruluşundan kısa bir süre sonra, ülke genelinde hızla çoğalan parti örgütleri ve halkın giderek artan ilgisi, Cumhuriyet Halk Partisi’nin beklemediği gelişmelerdi. Muhalefet partisinin iktidar karşısında giderek güçlenmesi, Cumhuriyet Halk Partisi ileri gelenlerini endişelendiriyordu. Bu nedenle Cumhuriyet Halk Partisi’nin ilk aylarda gösterdiği tavırlar yavaş yavaş değişmeye başladı. Demokrat Parti kurucularından Adnan Menderes iktidarın muhalefet karşısında değişen tavrının nedenlerini bir konuşmasında şöyle dile getiriyordu: “Partimizin ilk kuruluş zamanlarında iktidar partisi yumuşak ve samimi göründü. Kısa bir süre sonra, partimizin yurdun dört bir tarafında yayılmaya ve güçlenmeye başladığı görülünce, bu durum birdenbire değişti. Anlaşılıyor ki, Halk Partisi’nin, kuruluş zamanlarımızdaki oldukça yumuşak ve tahammüllü hareketi,
369 370 371
KARATEPE, 1992, s.206. TOKER, 1970, s.106. İlkay SUNAR, “DP ve Popülarizm”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, İletişim Yayınları, Cilt : 7, İstanbul, 1983, s.2076.
Nitekim. demokrasinin bir gereği olduğunu vurguluyordu. iktidar partisini küçülttüğünü ileri sürüyor. Demokrat Parti bir buçuk ayda 16 il ve 36 ilçede teşkilat kurmuştu. 375 DİLİPAK. ancak Falih Rıfkı Atay’ın Demokrat Parti’ye yönelik dozajı gittikçe artan hırçın ve sert demeçlerini yayınlıyordu373. Muhalefet partisinin bu kararı kamuoyu tarafından da olumlu karşılandı376. 13 Mart 1946’da bir bildiri yayınladı. s.55-56. gelişemeyeceği ve güçlenemeyeceği düşüncesinden ileri gelmekte imiş372. Bu arada Bayar. 4 Temmuz 1946. 1990. bu iddianın Demokrat Parti’yi engellemesinden çok. Baskılara karşı. partinin bir yıkıcı ve intikamcılar hareketi haline geldiğini yazıyordu374. 1990. CHP’nin yarı resmi bir yayın organı olan Ulus Gazetesi’nde yazan Atay. 1970. hükümetin belediye seçimlerinin öne alınmasına ilişkin verdiği teklife engel olamayınca belediye seçimlerine katılmama kararı aldı. 4 Temmuz 1946 tarihli yazısında DP’nin artık bir siyasi parti olmaktan çıktığını. aldıkları parti kararları ile tepki gösteriyorlardı. Muhalefet. TOKER. Ajans ve radyo. Anadolu Ajansı’nın bültenlerinden ve radyodan Demokrat Parti’nin örgütlenmesiyle ilgili haberler kayboldu. 372 373 ESİRCİ.124. sertlikten yana olan yöneticiler de. Demokrat Parti’ye geçenlerin sonunun iyi olmayacağı yönündeki tehditleri ise. Demokrat Parti’nin Serbest Fırka gibi muvazaalı bir siyasal hareket olmadığını vurguluyor. karşısında ciddi. 376 EROĞUL. ikinci bir siyasal partinin varlığının milli birliği parçalayıcı bir neden değil. Bayar. s. şakaya gelmeyen bir muhalefet partisinin olduğunu yavaş yavaş fark etmeye başladığı zaman DP’ye olan bakışı da değişmeye başladı. Cumhuriyet Halk Partisi içinde.99 partimizin hükümet ve iktidar partisi karşısında bir türlü yetişemeyeceği. yasadışı bir tavır olarak reddediyordu375. Cumhuriyet Halk Partisi çevrelerinin yaymaya çalıştıkları söylentilere cevap olarak. Demokrat Parti baskılar karşısında geri çekilmiyordu. 374 Ulus Gazetesi.” Cumhuriyet Halk Partisi. ss. bazı Demokrat Parti müteşebbislerinin üzerinde baskı oluşturmaya başladılar ancak yinede Demokrat Parti’nin gelişmesini engelleyemiyorlardı.98. . s.15.
) Ve bu devrede biraz ‘Ne karışıyorsun.54-55. Ancak CHP. GOLOĞLU.” DP gibi sol kesimde CHP’nin iktidarının otoriter yönetiminden şikayetçiydi. ss. Sıkıyönetim ilan ederek. ss. CHP’nin 1946 seçimlerinde muhalefete yönelik baskılarını şöyle ifade etmektedir: “Seçim gününde sandıkları dolaştım ben. tayyare hırsızı Bayar’a mı vereceksin? Milli Mücadele Kahramanı Atatürk’ün arkadaşı İnönü’ye mi vereceksin?’ (. muhalefet çevrelerinde rejimin liberalleşmesine yönelik umutların azalmasına sebep oldu. . DP Genel Başkanı Bayar’ın konuşma yönündeki isteği kabul 377 378 AHMAD. DP eski milletvekili Esat Budakoğlu. 1976. s. 380 H. muhalefetin karşı çıkmasına rağmen öne alınması. ben istediğime veririm’ diyenlere karşı ağır muamele yapılıyordu.63-64.. Demokrat Parti kurmaylarından Menderes. sayım gizliydi. seçimlerin iktidar partisi tarafından öne alınmasını sert bir dille eleştirerek. s. Sol muhalif kesim Cemiyetler Kanunu’nun yürürlüğe girmesinden sonra 19 Haziran 1946’da Şefik Hüsnü Deymer’in kurduğu Türkiye Sosyalist Emekçi ve Köylü Partisi(TSEKP) ile 20 Ekim’de kurulan İnsan Hakları Derneği biçiminde ve diğer kurulan sol partilerle muhalefet hareketini örgütlü olarak ve meşru bir zemin içinde yürütmek istiyordu. rey açık. Jandarma tarafından alınıp karakola götürülenler bile vardı379. 379 BİRAND ve DÜNDAR. konuşmaları yayınlanırken..KONGAR.43. Aynı şekilde seçim propagandası için İsmet İnönü’nün radyoda edilmemiştir378. sol partileri ve yayın organlarını kapatarak ve pek çok solcuyu da çeşitli cezalara çarptırarak bertaraf etmiştir380. kurulan sendikaların bir çoğunu. Kanun gereği. Jandarma silahıyla baskı yapıyor. ‘Kime veriyorsun.19. bu durumun tek parti yönetimini sürdürmek amacıyla oluşturulduğunu ileri sürdü377. bu kesime karşı genelde tavizsiz bir politika izlemiş ve yeni demokratik harekette sol kesime yaşama izni vermemiştir.100 1947 Genel Seçimleri’nin iktidar tarafından.
1944’ten itibaren süresiz) 7.5 Ay 9 Gün(30. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü. Çizelge 3. Matbuat Kanunu’nun 50.2 Tek Parti Döneminde Basın Kuruluşlarının Kapatılması Süreleri ve Kapatılma Sayıları Gazete veya Derginin Adı Cumhuriyet Tan Vatan Yeni Sabah Son Posta Vakit Haber Kapatılma Süresi 5 Ay 9 Gün 2 ay 13 gün(12.Tek Parti İktidarının Muhalefet Yanlısı Basın Kuruluşlarına Yönelik Baskıları Türk basını II.1944’ten itibaren süresiz) 6 Gün 11 Gün 12 Gün 10 Gün Kapatma Sayısı 5 7 9 3 4 2 2 Kapatan Makam 3 kez Hükümet.101 B.maddesine dayanılarak Bakanlar Kurulu kararı ile 45 gün kapatılmıştır381. önemli konuları gündeme getirmiş ve bu yüzden de çok defa cezalandırılmıştır. .50. s.138-139 İkinci Dünya Savaşı’nın son zamanlarında ise. İstanbul. s. demokrasi cephesinin savaşı kazanacağı açık bir şekilde ortaya çıkınca.08. 1998. Almanya-İtalya-Japonya’dan oluşan faşist devletlerin yenilgiye uğratılmasıyla. İletişim Yayınları. 1996b.Dünya Savaşı yıllarında iktidarın bütün baskılarına rağmen. 19 Mayıs 1944 tarihinde yaptığı konuşmada. Türkiye’de bu gelişmelerden etkilenmiştir. 2 kez Sıkıyönetim 4 kez Hükümet 3 kez Sıkıyönetim 5 kez Hükümet 4 kez Sıkıyönetim 1 kez Hükümet 2 kez Sıkıyönetim 4 kez Hükümet 1 kez Hükümet 1 kez Sıkıyönetim 2 kez Sıkıyönetim Kaynak: Cemil KOÇAK. Türkiye’de Demokrasiye Geçişte Basın(1945-1950).09. 1941 yılında Ahmet Emin Yalman’ın “Berraklığa Doğru” adlı yazı dizisi nedeniyle Vatan gazetesi. ırkçı ve faşist görüş ve eylemleri eleştirmiş ve hemen bunun arkasından 381 Nilgün GÜRKAN.
“Devletin.M. D. Savaş nedeniyle ilan edilmiş olan Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından sıkı bir denetim altına alınan basın. devlet menfaatlerini korumak amacı ile. 1985. gazete çıkarma konusunun asgari bazı şartlara bağlanması gerektiği” gibi görüşleri arka arkasına sığdırıyordu. tasarının ardındaki gerçek amacı ortaya koyuyordu383. 382 . s.1.8. s. Tasarı aynı gün CHP milletvekillerinin oyları ile kabul edildi384. 1946 seçimleri sonrasında muhalif hareketlere açıkça destek vermiş ve CHP hükümetinin uygulamalarını eleştiren yazılar da daha fazla yer almaya başlamıştır.1. beyanname vermemiş gazetelerin ise. 383 Tevfik ÇAVDAR. devlet memurlarına. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Halk Partisi’nin özel toplantılar yaparak muhalif basına karşı mücadele edilmesi yönünde kararlar alındığını. Bunun üzerine Peker Hükümeti yürürlükteki Basın Kanunu’nu değiştirerek basını denetim altına almak için çalışmalara başlamıştır. Ayrıca.331. Sertel. gazete çıkarabilmek için beyanname verme yükümlülüğü gerektiği. C. C:8.102 Almanya ile dostluğu savunan ve ırkçı-turancı görüşleri yaymakla suçlanan gruplar tutuklanmıştır382. gazete ve dergi sahibi olanların sui şöhret taşıyamayacakları. mecliste tasarıyı savunurken. Türkiye Basını. Tasarı da yer alan hükümlere göre.207. öğrencilere bu gazetelerin Ali GEVGİLİLİ. devletin anarşiye karşı savunulması gerektiği. T.B.. Recep Peker. 384 EKİNCİ.D. Basın Kanunu’nun değiştirilmesi konusundaki Meclis tartışmaları için bkz. İletişim Yayınları. s. Bu yasanın görüşülmesi sırasında mecliste muhalefet ve iktidar milletvekilleri arasında sert tartışmalar oldu. insanın bildiği en yüksek örgütlenme biçimi olduğu. en büyük mülki amir tarafından kapatılabileceği hükmü yer almaktaydı. T. Adalet Partisi. 14 Eylül 1946. hükümete muhalif gazetelerin dize getirilmek istendiğini söyleyerek.2066. İletişim Yayınları.219’dan aktaran UYAR.M. yaptığı konuşmada. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. herkesin gazete çıkaramayacağı. bayilere Tan. Adnan Menderes ise. C. Yeni Dünya gazeteleri ile Görüşler dergisinin sattırılmaması. resmi şahsiyetlerin şeref ve haysiyetine karşı yalan haber yazanlarında beş yıla kadar ağır hapis cezası ile cezalandırılmalarını öngörüyordu. İstanbul. s. yalan ve insan onuruna saldıran yazıların basın hürriyeti kapsamına alınamayacağı.
AHMAD. Türk Basın Tarihi(1919-1989).62-63. 1974. ss. 03. 3 Aralık 1945 Tarihinde CHP’li Hüseyin Cahit Yalçın’ın “Kalkın Ey Ehli Vatan387” adlı eylem çağrısı niteliği taşıyan yazısının yayınlandığı gün. Bunda Saraçoğlu Hükümeti’nin iki amacı vardı. önce Tan gazetesinin matbaasına saldırarak. 388 Sertel’e göre.” Timur. birincisi. daha sonra da solcu olarak bilinen La Turquie ve Yeni Dünya gazeteleri ile Gün ve Görüşler dergileriyle Berrak ve ABC Kitabevleri’ne saldırdı.314. 1976. bir grup üniversite gençliği. Halk Partisi’ne karşı muhalefete geçen Celal Bayar grubununun ilerici kuvvetlerle işbirliği yapmasını önlemek ikincisi de. Özellikle Dörtlü Takrir’in verilmesinden sonra muhalif gruptan Menderes. Olayları yönlendiren CHP yöneticisi ise. muhalefeti kontrol altında tutmak için baskı ve terör yöntemlerine SERTEL. Tan ve Vatan gazetelerinin bu dönemdeki yazılarının hükümete verdiği rahatsızlık. 391 GÜRKAN. 1974. 407-408. ss. SERTEL. ss. baskı makinalarını tahrip etti. Daha ayrıntılı bilgi için bkz.103 okutulmaması hakkında şifahi ve tahriri emirler verildiğini söylemektedir385. s. çok partili hayatı çeşitli zorluklar altında kabul eden siyasi iktidarın. s. CHP İstanbul Müfettişi Alaettin Tiritoğlu’idi388. s. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları No:37. Saldırı sonucunda Tan Gazetesi’nin yayın hayatı sona erdi. ‘öğrencilerin olayı önlemeye çalışan polisi dinlemeyerek suç işledikleri ve derhal kovuşturmanın başlatıldığı. Olay sonrasında Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından yapılan açıklamada. 387 Hüseyin Cahit YALÇIN. grup. GOLOĞLU. ayrıca olaydan üç ay sonra. Sabiha Sertel ve Cami Baykurt hakkında TBMM ve hükümetin manevi şahsiyetini tezyif ve tahrir suçlamasıyla dava açılmıştır390. 390 Mehmet Nuri İNUĞUR. 1992. Amerika’ya karşı memlekette komünistlerle mücadele edildiğini göstermek suretiyle yardım sağlamak. Nitekim. 386 385 . İstanbul. dönemin Başbakanı’nın şu sözlerinden de anlaşılmaktadır: “Yalnız iki tane fena kokan gazete vardı. 389 GOLOĞLU.304-306. Tan gazetesinin tahrip edilmesi emri ilk olarak Başbakan Saraçoğlu tarafından verilmiştir. Vatan ve Tan gazetelerinde hükümeti eleştiren yazılar yazmaya başlaması bardağı taşıran son damla olmuştur386. s. Tan Olayları’nı.407.12 1945. s. Köprülü ve Karaosmanoğlu gibi CHP’li muhaliflerin. Zekeriya Sertel. Tanin. SERTEL.15.206. bu tür olaylara müsamaha gösterilmeyeceği ve bu gibi toplantıların yasak edildiği’ ifade ediliyordu389. “Kalkın Ey Ehli Vatan”. mesele kalmadı artık391.301. Onları susturduk.
113. İnönü. Aynı şekilde Karpat ise.Mecliste Hükümet-Muhalefet İlişkileri 21 Temmuz 1946 Seçimleri sonucunda TBMM’ndeki 465 sandalyeden CHP 395. gerektiğinde hükümetin beğenmediği bir muhalefet hareketini kanun dışı kuvvet kullanarak da susturabileceğini ifade etmiştir393. Meclis toplantısının ilk günü.57. . 397 KARPAT. Genelkurmay Eski Başkanı Fevzi Çakmak’ı aday gösterdi. s. s. s. İsmet Paşa 388 oy alırken. 395 YÜCEL. programın aynı günde görüşülüp kabul edilmesinde ısrar ediyordu. 396 FERSOY. a. Türk demokrasi tarihinde bir ilke de imza atmıştır. DP 66 ve bağımsızlarda 4 üyelik kazanmıştı. C. Peker’in hükümeti kurmakla görevlendirilmesi.104 başvurmaktan çekinmediği şeklinde yorumlamaktadır392. s. Ancak Demokrat Partililer İnönü yemin etmek için geldiğinde ayağa kalkmayarak. Başvekillik görevini Saraçoğlu’na değil de otoriter kişiliği ile tanınan Recep Peker’e verdi. 21 Temmuz 1946 seçimlerini protesto etmişlerdir.149.148. Halk Partililerle Demokratlar arasında ilk çatışma baş gösterdi. Mareşal Fevzi Çakmak 59 oy almıştır. Recep Peker. s.Recep Peker Hükümeti Dönemi Hükümeti kurma görevinin Recep Peker’e verilmesi DP’yi endişelendirirken. Türkiye’de demokrasinin başlangıcının bir korku ve endişe bulutu ile kaplandığını.135. DP ise. Böylece İnönü yeniden cumhurbaşkanlığına seçildi394. TBMM Başkanlığı’na da CHP’nin adayı olan Kazım Karabekir getirildi395. hükümet programını meclise getirir getirmez. 394 5 Ağustos’ta açılan TBMM. Böylece CHP dört yıl daha iktidarda kalmayı garantilemiştir. Bu Cumhurbaşkanlığı seçiminde ilk defa iki Cumhurbaşkanı adayı gösterilmiştir. CHP Cumhurbaşkanlığına İnönü’yü. Demokrat Partililerin bu davranışları uzun ve sert tartışmaları da beraberinde getirmiştir396. KARPAT. 1991. partiler arasındaki gerginliği daha da artıran yeni ve önemli bir aşama oldu. CHP içinde uzun zamandır muhalefete karşı sert önlemler alınmadığından yakınan aşırı grubu memnun etmiştir397. Sekizinci Dönem TBMM 5 Ağustos 1946 tarihinde toplanmıştır. Recep Peker. Muhalefet 392 393 TİMUR.
105 ise her zaman olduğu gibi işin aceleye getirilerek DP’ye söz hakkının bile tanınmadığını iddia ediyordu398. “Mecliste Tartışmalar”. 400 YEŞİL. muhalifleri hükümetin ekonomik siyasetini baltalamakla suçladı404.149. İthalattaki bazı sınırlamalar kaldırıldı. s. İktidar ise. 1976. Bu konuda bkz. 401 7 Eylül Kararları sonunda Türk Lirası’nın değeri ABD Doları karşısında %53. Cem/Kültür Yayınları. Böylece Recep Peker Hükümeti. Türkiye’de Geri Kalmışlığın Tarihi.80’e düşürülmüştür. 15 Ağustos 1946. 404 KARPAT. Meclis açılmadan önce seçim sonuçları üzerine CHP ile yaptığı gizli görüşmeden bir sonuç alamayınca Meclis açılır açılmaz itirazlarını gündeme getirdi. 402 AHMAD.151. O da tek parti hükümeti konuşma hürriyetine asla hürmet etmiyor399” demektedir. Demokratlar 7 Eylül Kararları’nı tenkit eden bir önerge verdiler. s. Peker Hükümeti.25 403 7 Eylül Kararları’nın CHP iktidarına yakın olan kimselere daha önceden bildirildiği ve bu şahıslara açıktan milyonlar kazandırılarak bunun üzerinden komisyon alındığı söylentileri o dönemde ayyuka çıkmıştır. İstanbul.30 TL’dan 2.377-379. itirazlarına karşılık beş sandalye kaybetti400. İtirazları incelemek üzere kurulan Tutanakları İnceleme Komisyonu’nun çalışmaları da bir netice vermedi ama Meclis’te seçim mazbatlarının görüşülmesinde DP.Vatan. İsmail CEM. Türk Lirası’nın değeri düşürüldü401. DP.6 oranında düşürülerek. hükümetin itibarını düşürerek halkı muhalefete daha da yaklaştırdı403. ss. isabetsiz ekonomik tedbirlerle işe başlamış oldu. 399 398 . siyasi tarihimize “7 Eylül Kararları” diye geçen liberal kararlar alındı. altının satışı serbest bırakıldı402. s. 1. daha yeni bir ayını doldurmuştu ki. s. Meclise girmiş CHP’li 27 üyenin mazbatalarının iptalini istedi. KARPAT. Bu durum. DP milletvekili Refik Koraltan bu konuda: “Daha ilk günden bu şekilde kurulmuş olan bir hükümetin programı hakkında muhaliflere konuşmak fırsatı verilmez ise demokratik ilerleme vaadedenler için bu güzel bir başlangıç olur mu? Bu hareket maalesef şu manayı ortaya koymaktadır. 36 vilayette yapılmış olan seçimlerin tamamına itiraz ederken.79. Türkiye Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1946 tarihinde toplanır toplanmaz. 1995. DP’nin üzerinde en önemli konu seçim sonuçları idi.
151-152. Tasarıda ayrıca şahısların şeref ve haysiyetleri konusunda suizanı davet edecek yazı yazanlara da beş yıla kadar ağır hapis cezası getiriliyordu. Bu sözle birlikte DP’liler Meclise geri döndüler. tasarı CHP’nin oyları ile kabul edildi406. Bunun üzerine Cumhurbaşkanı İnönü. Milli Mücadele Cumhuriyet. 1976. 1993. İnönü Devri ve Matbuat. Nurettin GÜZ. 407 KARPAT. psikopat bir ruhun ifadesi”olarak tanımlayınca. 406 YEŞİL. 409 AHMAD. Gazi Üniversitesi Yayınları No: 184. 1. Ankara. Bu kanunun en önemli maddesi. maddesidir. 405 Matbuat Kanunu 25 Temmuz 1931’de kabul edilmiştir. s. . bu kötü ekonomik durumun sorumlusu olarak da askeri masrafların ağırlığını ileri sürmüştü407. Ankara. bu işe müdahale ederek. Türkiye Fikir Ajansı. bütçenin şeffaf olmadığı.35. ss.28. gazete ve dergi sahibi olan bir kimsenin suişöhrete haiz olamayacağı belirtilmekte ve gazete çıkarabilmek için de beyanname verme mecburiyeti getirilmekteydi. Bu madde ile basın.81-82. Matbuat Kanunu’nda405 yapılmak istenen değişiklik nedeni ile oldu. İletişim Fakültesi Yayınları No: 11. gelecekte böyle olayların tekrarlanmayacağı güvencesini verdi.Mecliste Psikopat Olayı ve Hükümet-Muhalefet İlişkilerinin Bozulması 18 Aralık Bütçe Görüşmeleri partiler arasında zaten mevcut olan gergin havayı daha da artırdı. Ne var ki. Serbest Cumhuriyet Fırkası Sonrası Basında Muhalefet Ve 1931 Matbuat Kanunu.106 Partiler arasındaki diğer önemli bir çatışma ise. Refik KORKUD. Bunun üzerine kürsüye gelen Recep Peker. İnönü. DP Meclis Grubu Meclisi terk etti408. Adnan Menderes. kötü olan mevcut ekonomik durumla baş edebilmek için gerekli mali ve ekonomik tedbirlerin alınmadığını belirtmiş. Menderes’in sözlerini “Hastalıklı. ülkenin genel politikasına dokunacak yayınlardan dolayı gazete kapatma yetkisi veren 50. 408 AHMAD. 1992. Bakanlar Kurulu’na. Bu kanun hakkında daha ayrıntılı bilgi için bkz. Tasarıya göre. konuşarak sorunu çözümledi. Beyanname vermeyen gazeteler hakkında en büyük mülki amire gazete kapatma yetkisi veriliyordu. s. hükümet tarafından mutlak olarak baskı altına alınmıştır. 1956. Demokrat Partililer bu boykotlarını dokuz gün boyunca sürdürdüler. Celal Bayar’ı davet edip. ss. İnönü’nün yatıştırma hareketiyle Başbakan Peker’in konumu zayıflamıştı409. DP’liler ve hatta bazı CHP’li vekiller tarafından değişiklik ile zaten dar kapsamlı olan Matbuat Kanunu kullanılarak muhalefetin baskı altına alınmak istendiği öne sürüldüyse de.
son ayların olayları hakkında genel değerlendirmeler yaptıktan sonra hükümetin muhalefete kaşı tarafsız davranmadığından şikayet etti. oy güvenliğini temin edecek yeni bir seçim yasasını getirilmesi ve cumhurbaşkanlığı ile parti başkanlığının ayrılması410. Bu arada iktidar ve muhalefet in ileri gelenleri ile bir dizi görüşme yapıldı.107 DP.Cumhurbaşkanı İnönü’nün Hükümet-Muhalefet İlişkilerini Düzeltme Çabaları ve 12 Temmuz Beyannamesi Demokrat Parti Kongresi’nden sonra. 2. Cumhurbaşkanı İnönü. Kongrede bir konuşma yapan DP Genel Başkanı Celal Bayar. muhalefet ile iktidar arasındaki sert mücadele giderek rejimi tıkayacak bir düzeye erişmişti. 7 Ocak 1947’de Ankara’da toplandı. 1. Taraflardan biri. acil olan taleplerini ise şöyle sıraladı: kişi hak ve özgürlüklerini kısıtlayan ve aslında anayasaya da aykırı olan tüm Anayasaya aykırı yasaların değiştirilmesi. s. Konuşmasında. hükümet memurlarının ve idare 410 411 KARPAT. Uzlaştırıcı bir girişim olmazsa çok partili hayat denemesi başarısızlıkla sonuçlanabilirdi. yönetimce halen uygulanmakta olan politikayı savunan ve ılımlı muhalefet anlayışını temsil eden kanattı.156.61. Söz konusu görüşmelerde muhalefet temsilcileri. s. Ancak komisyonunun çalışmaları sırasında parti içinde iki farklı anlayışın bulunduğu da ortaya çıktı. bu talepler yerine getirilmediği takdirde ise DP’nin meclisten çekilip çekilmeyeceği kararının Genel İdare Kurulu’na ait olduğu ifade edilmiştir411. kongrede sertlik yanlıları ile ılımlı kanat arasında bir anlaşma sağlandı ve “Hürriyet Misakı”adı verilen bildiri kabul edildi. diğer taraf ise. Bununla birlikte.Büyük Kongresi. YÜCEL. Hürriyet Misakı ile Bayar’ın konuşmasında ifade ettiği demokratik açılımların gerçekleştirilmesinin sağlanması konusunda meclis grubu görevlendirilmiş. Bu doğrultuda 10 Mayıs’ta İnönü. hükümet başkanı ile muhalefet lideri Bayar’ı Çankaya Köşkünde bir araya getirdi. otoriter bir kişi olan Recep Peker ile muhalefet arasında bir yumuşamanın sağlanabilmesi için bir arabuluculuk görevi üstlendi. Kongrede Bayar’ın ortaya koyduğu ana sorunların görüşülmesi ve bu konuda bir karara varılması için özel bir komisyon kuruldu. yönetimin ılımlı muhalefet anlayışını eleştiriyor ve sert davranılmasını talep ediyordu. .
siyasal partilerin. KARPAT. Ayın Tarihi. Bu tasarıların getirilmesi. İnönü ile yaptığı görüşme sonrasında. s. EROĞUL. DP’nin yasadışı yöntemlere başvurduğu ve ihtilalci bir parti olduğu yönündeki suçlamaları reddetmiştir.95. Bu nedenle endişe bir kat daha arttı ve bunalım doruğa ulaştı413.164-166. ESİRCİ.15-16.99-102. muhalefet lideri Bayar’ı çağırarak bir görüşme yaptı.163. Polis Vazife ve Salahiyetleri Kanunu. 1998. Temmuz 1947. s. Peker ise. . Bu yasanın amacı. Cumhurbaşkanı. Bu görüşme sonrasında Bayar. Bayar ve Peker’i birlikte davet etmiş ve ortak bir görüşme yapmıştır. Cumhurbaşkanı İnönü’nün ağzından yayınlanan bildiri. radyodan diğer siyasi partilerin de yararlanması gibi yeni düzenlemelerin yapılması idi. Bayar. tasarılar reddedildiği taktirde. genel idare kuruluna grubu meclisten çekme yetkisi veriliyordu.185. Bayar’ın iddialarının aksini savunmuştur.57.108 amirlerinin muhalefete yönelik baskılarından şikayet ettiler ve bu baskıların ortadan kaldırılmasını istediler412. 7 Haziran 1947’de Cumhurbaşkanı İnönü. bir gece önce radyolarda okunan fakat gazetelerde yayınlandığı tarihe atfen Türk demokrasi tarihine 12 Temmuz Beyannamesi415 olarak geçen beyanname yayınlandı416. 14 Haziranda ise. bu görüşmelerden memnun olduğunu ifade etmiştir. 2002. s.KOÇAK. İnönü’nün parti liderleriyle yapmış olduğu görüşmelerin bir neticesi olarak. idare mekanizması karşısında eşit 412 413 KARPAT. TBMM açıldıktan sonra iktidar-muhalefet arasındaki ilişkilerin düzeleceğinden ümitli olduğunu söylemiştir414. s. İskan Kanunu gibi Anayasaya aykırı kanunların kaldırılması. ss. Bu arada Demokrat Parti Grubu meclise yeni bir yasa teklifi sundu. 416 YEŞİL. Ana Davalar Komisyonu’nun aldığı kararlara uygundu. 414 C. İnönü. Başbakan Peker de. ss. 415 12 Temmuz Beyannamesi’nin tam metni için bkz. 17 Haziranda İnönü Bayar ile bir görüşme daha yapmıştır. “Hükümet reisi ve muhalefet lideri ile son günlerde memleketin iç durumu üzerindeki konuşmalarım ve bu hususta kanaatlerimi ve fikirlerimi söylemek zamanı gelmiştir” diye başlıyordu. Ancak komisyonunun aldığı kararlara göre. ss.
Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. 419 Davut DURSUN. beyannamenin her iki taraf üzerinde yumuşatıcı etkileri olmuştur. İşaret Yayınları. Demokrat Parti. Buna karşılık Demokrat Parti örgütünün. 1924 Anayasası’na göre. 1986.78-79. siyasi partilerin Türk demokrasisinin vazgeçilmez unsurları olduğu ve gelinen noktadan geri dönülemeyeceğinin özellikle iktidar tarafından anlaşılması gerektiği belirtiliyordu. parlamentoya karşı sorumlu olması nedeniyle. beyannamenin partinin manevi şahsiyetine mal edildiğini söylemiştir. Bu bildiri ile İnönü. Demokratikleşemeyen Türkiye. Bu bildirgede temel olarak. Cumhurbaşkanı olarak her iki partiyi de tarafsız bir şekilde koruyacağını söyleyen İnönü. Başbakan Recep Peker’in ihtilâlci bir parti olmakla suçladığı DP’yi savunarak muhalefet partisinin yasal çerçevede hareket ettiğini ve CHP ile aynı şartlarda çalışmasına izin verilmesi gerektiğini belirtiyordu. Demokrat Parti’nin 12 Temmuz Beyannamesi’ne karşı tutumu farklı olmuştur. Böylece iktidar. İstanbul. 417 418 TOKER.50. iktidara sürekli olarak karşı çıkmak yerine. hatta bazı iktidar partisi üyelerini kendi tarafına çekme gibi yeni taktiklere başvurmuştur. bu da sürekli olmamış. s. ss. İstanbul. Bayar. muhalefetin varlığına tahammül etmeyi ve onunla bir arada yaşamayı kabul ediyordu418. Ancak her şeye rağmen. gensoru silahının da kullanıldığı hükümeti yıpratma girişimleri. kendisini 12 Temmuz Beyannamesi ile bağlı saymadığını söylemiştir420. s. Ancak. Merkezde beyanname desteklenmiş. . Muhalefet.445. C: 8.265. 12 Temmuz Beyannamesi’ni ilginç bir şekilde demokrasiye ve 1924 Anayasası’na aykırı bularak eleştirmiş. Mete TUNÇAY. başbakanın cumhurbaşkanına değil de. 1970. s. 421 TURGUT. s. Bu nedenle Başbakan Recep Peker. Peker’in beklentilerine destek vermemiştir419. hükümet istifasına yol açmıştır421. ikna etme. onunla görüşmeler yapma.2067. beyannamenin iktidar partisi ile bir uzlaşmayı sağlayacak olması nedeni ile bu girişimi desteklemediği söylenebilir. 1999. İletişim Yayınları. 420 TİMUR. 1983. aynı zamanda bunların ihtilalci metotlarla çalışmaları gerektiğini dile getiriyordu417.109 olduklarını ilan ediyor.
muhalefete yönelik olumlu olarak nitelendirilebilecek ifadeler mevcuttu. s.110 b.Dönem. 1976. hükümetin Ağustos 1948’de meclise getirdiği yeni seçim kanunu nedeniyle yeniden bozuldu.Hasan Saka Hükümeti Dönemi Recep Peker. ülkedeki kötü ekonomik durum ve şeker fiyatlarındaki aşırı yükselme ile ilgili bir gensoru önergesi verdi. seçimlerde yargı denetiminin şart olduğunu ifade etti424.48. Bu istifadan sonra. iktidarda yahut muhalefette devlet idare mekanizması karşısında farklı muamele görmemeleri ve muhalefetin müsait bir çalışma imkanı bulmasının sağlanmasını CHP Hükümeti’nin girişilen hayatın doğal bir sonucu olarak saydığı” belirtilmektedir423. 12 Temmuz Beyannamesi sonrasında büyük prestij kaybına uğramış ve istifa etmek zorunda kalmıştır422. 425 AHMAD. 35 milletvekili ret oyu vermiştir. CHP yapılması 422 12 Temmuz Beyannamesi’nden sonra İnönü ile ters düşen Başbakan Peker’e.69. CHP milletvekili iken istifa ederek DP’ye geçen Manisa Milletvekili Yunus Muammer Alakant. s. Kasım ayında Meclis açılır açılmaz muhalif milletvekilleri. ılımlı ve liberal bir yapıya sahip olarak bilinen Hasan Saka. 1976. Hükümetin programında. yeni seçim kanuna ilişkin bu düzenlemeleri yetersiz bulduğunu beyan ederek. C:6. Siyasi tarihimize 35’ler Grubu olarak geçen bu muhalif vekiller. 12 Temmuz Beyannamesi’nin getirdiği sükunet ortamı. 1998. Bu gelişmeler neticesinde Bayar. s. Aslında. Yine bu günlerde meclise gelen milletvekili ödeneklerinin arttırılması konusu da DP muhalefetine takılmıştır. 8. s. CHP’liler tarafından kabul edilen önerge sonrasında yapılan güven oylamasında 34 milletvekilinin aleyhte oy vermesine karşılık CHP çoğunluğunun güvenoyu vermesiyle önerge reddedildi426. . DP.672. hükümeti kurmakla görevlendirildi.44. Halkevlerine aktarılan bütçe ödeneğinin çıkarılmasını talep etmiş bu nedenle de CHP’lilerle DP’liler bir kez daha karşı karşıya gelmiştir. 423 TBMM Tutanak Dergisi. “siyasi partilerin çoğunlukta veya azınlıkta. 1949 yılı bütçe görüşmelerinde. 424 EROĞUL. 426 AHMAD. DP’nin ara seçimlere katılmayacağını bildirdi425. artık muhalefete karşı sert iktidar politikalarının da sona erdiğini göstermektedir. 26 Ağustos 1947 tarihinde CHP Meclis grubunda yapılan güven oylamasında 303 milletvekili olumlu oy verirken. “Normal bir seçim için kanunun yeniden düzenlenmesinin gerekli olduğunu” ifade ederek. Özellikle.
429 GOLOĞLU. Fark 153 lira gibi küçük bir rakamdır. KARPAT. Meclis tatilde olduğu için seyahatte olan Bayar dönünce zam konusu parti divanında görüşülmüş ve DP’nin bu zam teklifine kırmızı oy vermek suretiyle muhalefet edeceği ifade edilmiştir428..42 427 . c. 1976. 428 Milletvekili ödeneklerinin artırılması konusunda. Günaltay. Memurlarımız bunu politika dışında görecek kadar olgundur429. 1974.187. 431 AHMAD. 430 AHMAD. DP’nin nasıl bir yol izleyeceği parti içinde sert tartışmalara neden olmuştur.” Ocak 1949’da CHP ve DP’liler arasında din eğitimi konusunda ateşli tartışmalar yaşanmıştır. 1992.g. ılımlı dengeli ve dindar bir kişi olarak bilinmekteydi. Hatta DP Milletvekili İsmail Silivrili. uzmanlar tarafından hazırlanacak bir programına göre hareket edilmesi gerektiğini ifade etmişlerdir430. s. ekonomik konularda çözüm üretememesi nedeniyle ekonominin giderek bozulması ve CHP içindeki muhalefet gruplarında eleştirileri neticesinde 19 Ocak 1949’da istifa etti. A. Hasan Saka Hükümeti.201. s.32. s. Müstakil Grup Beyannamesi.Şemsettin Günaltay Hükümeti Dönemi Saka Hükümeti’nin istifası üzerine yerine 16 Ocak 1949 tarihinde Şemsettin Günaltay Hükümeti kuruldu. ele geçen miktar ise 560 liradır. lehte oy kullanıp zamları almanın daha namuslu bir davranış olduğunu” beyan etmiştir. Konu meclise geldiği zaman CHP milletvekili Fikri Düşünsel zam konusundaki düşüncelerini şöyle ifade ediyordu: “Milletvekili aylığı şu anda 875 lira. DP’liler bu konunun siyaset üstü olduğunu ifade ederek. s. s. s.50. Şayet zam yapılır ise 1150 lira olacak ve ele 725 lira geçecektir. 20 Haziran 1949. onun Kemalizme sırt dönebileceğine bile inanıyorlardı431. “aleyhte oy kullanarak zamları almaktansa.e. “Demokrat Parti Kurucuları Bu Davanın Adamı Değildirler”.111 düşünülen zam teklifini DP Grup Başkan Vekili Fuat Köprülü’ye ilettiği zaman olumlu yanıt almış ve teklife bazı DP milletvekilleri de imza koymuştu427. CHP siyasal nedenlerden olayı bu konuda ileri sürülen istemleri yerine getirme eğilimindeyken.32. Ancak CHP’li bazı aşırılar.
54.112 Günaltay Hükümeti’nin programı mecliste okunarak kabul edildi. özel sermayenin gireceği teşebbüsleri teşvik etmek ve kolaylaştırmak hükümetin başlıca şiarı olacaktır denilmekte ve laiklik konusunda ise diğer CHP hükümetlerine göre bir yumuşama görülmektedir. YEŞİL. Programda ayrıca. Seçimlerde devlet radyosundan propaganda aracı olarak kullanılmasında CHP tekeli kaldırılarak bu hak diğer siyasi partilere de tanınmıştır.120-121. 434 TİMUR. 16 Şubat 1950’de TBMM’de kabul edilen seçim yasasına437 göre.1946 Tarihli Seçim Kanunu’na göre yapılmıştır. 436 AHMAD. ölülerin yıkamak için imam-hatip kursları açan bir hükümetin başkanıyım. siyasi yönden ılımlı. . Bu memlekette. 437 14 Mayıs 1950 Genel Seçimleri 16. Millet Partisi ise sadece bir milletvekili çıkarabilmiştir. Program. Günaltay hükümetinin en önemi icraatlarından birisi de demokrasinin önünde bir engel olarak duran İstiklal Mahkemeleri’nin kaldırılması olmuştur433. Din öğretiminin ihtiyari olması esasına sadık kalarak. Müslümanlığın yüksek esaslarını öğretmek için ilahiyat fakültesi açan bir hükümetin başkanıyım436. vatandaşların çocuklarına din bilgisi vermek hakkını kullanmaları için gereken imkanları hazırlayacağız434.02.” Hükümetin. 9 oy alarak 69 milletvekili. ss. tek dereceli. “1950 seçimlerinin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde yapılması için gerekli tedbirlerin alınacağı belirtilmiştir432”. Bu durum. s. kuruluşundan beri partinin temel ideolojisi olarak yürüttüğü laiklik ilkesinden kısmı bir ayrılış görülmektedir.” Günaltay Hükümeti’nin en önemli girişimi ise. eşit ve gizli oyla 432 433 TİMUR. 435 Günaltay Hükümeti’yle birlikte CHP. genel. ekonomik yönden ise liberal olarak nitelendirilebilecek özelliklere sahipti. “Bütün diğer hürriyetler gibi vatandaşın vicdan hürriyetini de mukaddes sayarız. DP oyların %53. CHP % 39. hükümetin kurulmasından hemen sonra hazırlanmaya başlanan yeni seçim yasası oldu. s. laik kesim arasında tepki uyandırırken.121. Hükümet programında. Bu memlekette Müslümanlara namazlarını öğretmek. muhafazakarlar tarafından memnunluk verici olarak karşılanmıştır. dini konu ve müesseselere ilişkin yaptığı düzenlemeleri Başbakan Günaltay 435 daha sonra şu sözlerle ifade etmektedir: “İlkokullarda din dersleri okutturmaya başlayan hükümetin başkanıyım. s.59’unu alarak 408 milletvekili çıkarırken. Dokuz sandalyeyi de bağımsız adaylar kazanmıştır.125. 1976.
üniversite içinde. Üniversite Yasası gibi kanunların Anayasa’nın 103. araştırma ve öğretim birlikleri olarak kabul edilmiştir. . kişilerin fikir. 441 EKİNCİ. Cemiyetler Kanunu. Ayrıca.Maddesi “Hiçbir kanun anayasaya aykırı olamaz” demektedir.113 serbest seçim yapılması.318. okul ve bilimsel kurumlardan oluşmuş. s. Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu. 2002.maddesine ve temel hak ve hürriyetlere aykırı hükümler ihtiva ettiği görülmektedir.441 438 439 C. özerkliği ve tüzel kişiliği olan yüksek bilim. Yasanın birinci maddesiyle üniversiteler. 440 AHMAD. A. Demokrat Parti Programı’nın Mili Eğitim İşleri Bölümü’nde yer alan 39. araştırma enstitüleri kurulmasını ve memlekete ait araştırmalara bilhassa önem verilmesini istiyoruz.192. tek parti iktidarı döneminde mevcut olan anayasaya aykırı kanun ve uygulamalar konusunda hangi düzenlemelerin yapıldığı konusu üzerinde durulacaktır. fakültelerden. 1976. Bu bölümde çok partili döneme geçilmesiyle birlikte.666-667.KOÇAK. Milli Korunma Kanunu.Maddesi’nde439 gerekliliği üzerinde durduğu üniversitelerin bilimsel ve yönetimsel özerkliğe sahip olmaları yönündeki Üniversiteler Yasası. 1924 Tarihli Teşkilat-ı Esasi Kanunu’nun kişi hak ve özgürlüklerine ilişkin hükümleri tam anlamıyla uygulanamamıştır. ss. tek parti döneminde yürürlüğe giren ve uygulanan.Üniversite Yasası’na İlişkin Düzenlemeler DP’nin Programı’nın 39. hükümet tarafından meclise getirilmiş ve 12 Haziran 1946’da kabul edilmiştir440.” Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz. inanç ve vicdan hürriyeti gibi Anayasa ile kendisine verilmiş olan temel hak ve hürriyetlerine konan kısıtlamalar toplumun her kesiminde tek parti yönetimine karşı sessiz ve derin bir muhalefetin doğmasına yol açmıştır.Madde kısaca şu şöyledir: “Üniversiteler. s. sandık sayımı ilkesinin uygulanması ve seçimlerin adli denetim altında yapılması olanağı sağlandı438.TUNAYA.21. Nitekim 1924 Anayasası’nın 103. enstitü.DEMOKRAT PARTİ MUHALEFETİ VE ANAYASAYA AYKIRI KANUNLARIN VE UYGULAMALARIN KALDIRILMASI Türkiye’de tek parti döneminde. ilmi ve idari muhtariyete sahip olmalıdır. Oysa. yöneticilerin keyfi uygulamaları. Muhtelif ilim şubelerinde çalışmak üzere. s. V.
ss. YETKİN. üniversitelere verilen özerkliği. Türk Parlamento Tarihi (TBMM 4. H. Darülfünün’un yerine İstanbul Üniversitesi açılırken. .” Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Bu suretle kapatılan gazete veya mecmuanın neşrine devam edenler hakkında on sekizinci madde hükmü tatbik olunur. 445 Bu madde şöyledir: “Memleketin umumi siyasetine dokunacak neşriyettan dolayı Bakanlar Kurulu kararıyla gazete veya mecmualar muvakkaten tatil olunabilir. bilimsel düşüncelerin farklı görüşleri bir arada toplayan anlayışı da yok edilmeye çalışılmış. Binaenaleyh BMM’nin vaziyeti mütalaa ile bu hususta bir karar vermesini elzem görüyoruz. 1933’de üniversitelerin partinin bir organı haline getiren tek parti yönetimi. yüksek öğretim kurumlarına bilimsel olabilme imkanı tanıyacak özerk üniversite sistemini iade etmiştir. 25 Temmuz 1931 Tarihinde “Matbuat Kanunu” adıyla kabul edilmiştir. İnönü Devri ve Matbuat. tatil müddetince başka bir isim ile gazete çıkaramaz” Daha ayrıntılı bilgi için bkz. CHP. 1956. maddesidir445. Ankara. TBMM Vakfı Yayınları. 442 443 Mete TUNÇAY. Bu suretle kapatılan bir gazetenin mesulleri. B.680.Dönem-1931-1935). batı demokrasinin bir gereği saymakta ve üniversitelerin Cumhuriyet devrinin temel bir davası olan bilimi yüceltmek amacı içinde olduğu söylenerek bu özerkleşme ile Batı’daki üniversitelerle aynı düzeye eriştiği belirtilmektedir443. Refik KORKUD. atiye de birçok vahamet ve zarar hazırlayan bu felaketli cereyan karşısında hükümet ne düşünüyor? Milli varlığı istilaya başlayan şu zehirli havadan ammenin vicdanı pek muzdariptir. 444 Önergenin tam metni şöyledir: “Bazı gazetelerin takip ettikleri istikamet vatandaşların siyasi izan ve medeni vicdanı üzerinde sarih bir fikir şekaveti icra ederek masum ruhları tamamen zehirleyecek mahiyetler almaya başladı. C:3. Ankara. Milli Mücadele. Önerge. No:11. 1996. 1983. s. Cumhuriyet.329-334. 69.114 Bilindiği gibi. Hale hiçbir faydası olmadığı gibi.Basın Yasası’na Yönelik Düzenlemeler Şüphesiz. Bu yasayla. beli bir anlamda bu yanlışını onarmaya çalışmış. tek parti iktidarının 1924 Anayasası’nın özüne ters düşen uygulamalarından birisi de Elazığ Milletvekili Fazıl Ahmet.YÖK.47. s. 1933 Üniversite Reformuyla. Bu kanunun en önemli maddesi. üniversitelere de diğer kurumlar gibi parti denetimine alınmıştır442. çok partili dönemin başlangıç evresinde. s. öğretim görevlilerinin büyük bir kısmının tasfiyesiyle.KONGAR. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi.. s. Türkiye Fikir Ajansı. Bakanlar Kurulu’na gazete kapatma yetkisi veren 50.17. Aksaray Milletvekili Ahmet Süreyya ve Ordu Milletvekili Ahmet İhsan Bey’in TBMM’ne “milli varlığı zehirleyen” bazı basın organlarına karşı önlem alınmasını içeren bir önergeyle ortaya çıkmıştır444.
115
1946 yılında çok partili hayata geçilmesiyle birlikte, halkın yeni kurulan Demokrat partiye aşırı derecede ilgi göstermesi nedeniyle CHP’de bazı konularda daha hassas davranmak özellikle de basına birtakım ödünler vermek zorunda kalmıştır. Demokrat parti kurucularının basınla yakın ilişkilerinin bulunması ve bu desteği arkalarına almış olmalarına rağmen, seçim hazırlıklarına girişen CHP’de basının desteğine muhtaçtır. Bu desteği sağlayabilmek için basın hürriyetine önem vermek ve mevcut basın kanununda bu hürriyetleri sınırlayan ve hatta bir baskı aracı olarak kullanılan maddelerde bazı değişiklikler yapmak gerekmektedir. Basın özgürlüğünü kısıtlayan siyasal eleştiri hakkını son derece sınırlayan en önemli madde ise Basın Kanunu’nun 50.maddesidir446. Muhalefetin de baskısıyla Basın Yasası’nın 50.maddesinin değiştirilmesi hakkındaki yasa değişikliği 13 Haziran 1946’da kabul edilmiştir447. Muhalefet ve iktidar arasında 50.maddenin kaldırılmasının demokratikleşme yolunda atılması gereken bir adım olduğu üzerinde görüş birliği sağlanmıştır. 50.maddenin değiştirilmesi ile, gazete ve dergilerin ancak mahkeme kararı ile kapatılabileceği kabul edilmiştir.448 Ancak 50.maddenin değiştirilmesiyle gazetelerin kapatılmasının son bulmadığı görülmektedir. 21 Temmuz seçimlerinin ardından Celal Bayar’ın hükümeti seçimlere hile karıştırmakla suçlayan bildirisi, 25 temmuz 1946 tarihinde üç gazetede yayınlanınca, bu gazetelerden Yeni Sabah ve Gerçek gazeteleri sıkıyönetimce kapatılmıştır. CHP yanlısı Tanin gazetesinin ise kapatılmadığı görülmektedir449. C.Sınıf Esasına Dayalı Parti ve Dernek Kurma Yasağı 28 Haziran 1938 Tarihli Cemiyetler Kanunu, cemiyetlerin kurulmasını izne bağladığı gibi, cemiyetlerin esas nizamnamelerini idare makamlarına vermelerini ve faaliyete geçebilmeleri için de tescil olduklarını gösterir belge almalarını zorunlu kılmıştır.450 Bu tescil sisteminin tek parti dönemi açısından önemi, bütün derneklerin yanında siyasi partilerin kuruluşu üzerinde de etkili olmasıdır. Yasayla getirilen önemli bir düzenleme ise, sınıf esasına veya adına dayalı cemiyetlerin kurulmasının
446
İNUĞUR, s.218. TBMM.T.D., D.VII., C:24, B:64 O:1, 13.06.1946, s.267-268. 448 EKİNCİ, s.319. 449 GÜRKAN, s.378. 450 MAKAL, s.182.
447
116
yasaklanmasıdır. Yasa, cemiyetlerin denetimi konusunda da hükümete geniş yetkiler vermekteydi451. Çok partili döneme geçilmesiyle birlikte, CHP’ninde demokratikleşme yolunda önemli adımlar attığı görülmektedir. Bu adımlardan birisi de, sınıf esasına dayalı cemiyetlerin kurulmasına izin verilmesidir. Nitekim Milli Şef İnönü 10 Mayıs 1946’da CHP kurultayında bu konuda şunları söylemektedir: “Partimizin programı, sınıf esası üzerine cemiyet kurulmasını menetmiştir. Bu maddenin kaldırılmasını tetkik edeceksiniz. Biz, kendi programımızda sınıf mücadelesini istemeyen ve sınıf menfaatleri arasında ahenk arayan esasta kalacağız. Vatandaşlardan, sınıf menfaatleri üzerine cemiyet ve parti kurmak isteyenlere, kanun yolu ile, mani olmayacağız. Bizim kanun yolu ile de menetmeye çalışacağımız cemiyet ve partiler, kökü dışarıda, yani yabancı aleti olan cemiyet ve partiler ve onlardan mülhem olanlardır452.” Böylece sosyalist partilerle birlikte sendikaların da kurulmasına imkan verecek olan “Cemiyetler Kanunu’nda bazı yasakların kaldırılması” da dahil olmak üzere Milli Şef'in Olağanüstü Kurultay’da yaptığı teklifler kabul edilir ve rejimin başlangıçtan beri temel iddialarından biri olagelmiş sınıfsız toplum ilkesine taban tabana zıt bir karar alınır453. Milli Şef'in Olağanüstü Kurultay’da tekliflerini dile getirmesinden dört gün sonra TSP(Türkiye Sosyalist Partisi)’nin kuruluş dilekçesi “İstanbul Valiliği Delayetiyle” İçişleri Bakanlığı'na sunulacaktır. Sosyalist bir partinin kurulabilmesini mümkün kılan Cemiyetler Kanunu’ndaki değişikliğin 14 Mayıs 1946'dan neredeyse tam bir ay sonra gerçekleştirilecek olması, rejimin tavrının bir göstergesi olması açısından büyük önem taşımaktadır454.
451 452
MAKAL, ss.182-184. MAKAL, s.478, Bu konuşma için bkz., 11 Mayıs 1946, Cumhuriyet; Ayın Tarihi, Mayıs 1946. 453 CHP programının, sınıf esasına dayanan cemiyetlerle ilgili kaldırılan hükmünü içeren 22. madde metni şöyledir: “Türkiye’de cins ve sınıf ve rejional fikirleri koruma ve yayma, sınıf mücadelesi uyandırma maksatlariyle cemiyet kurulamaz. Devlet, hususi idare ve Belediyelerle Devlete bağlı müesseselerden hizmet karşılığı aylık ve ücret alanlar bulundukları vazifenin sıfat ve hüviyeti ile cemiyet kuramazlar.” Yurttaş haklarını düzenleyen 4. maddenin C paragrafı da şu şekilde değiştirilir: “Milletvekili seçimlerinde tek dereceli seçim taraflısıyız.” AKKERMAN, s.40. 454 Haziran 1946'da yapılan değişiklikle 1938 tarihli Cemiyetler Kanunu'nun 9. Maddesi’nin B, C ve F fıkraları kaldırılmış, “Aile, cemaat, ırk, cins ve sınıf esasına veya adına dayanan (cemiyetlerin
117
Tek Dereceli Seçim Yasası’nın kabul edildiği gün(5 Haziran 1946), Dernekler Yasası’nda da değişiklikler yapılmış, idare amirlerine tanınmış olan dernekleri kapatma yetkisi mahkemelere verilmiştir. Siyasi partilerinde dernek kapsamında değerlendirildiği bu yasayla, sınıf esasına dayalı örgütlenmeyi yasaklayan maddelerin kaldırılması sonucunda, sınıf esasına dayalı parti kurulması serbest bırakılmış, işçilerin de örgütlenmesine olanak sağlanmıştır. Muhalefetin bu yasayla ilgili eleştirilerinin odaklandığı en önemli nokta, 29.maddesinin değiştirilmemiş olmasıdır. 29.Madde; “zabıta, cemiyetlerin, derneklerin, merkez ve müesseselerine mahallin en büyük mülkiye amirinden verilen ve istenildiği zaman göstermeye mecbur olduğu yazılı emri elinde bulundurarak her zaman girmeye salahiyetlidir”.denmektedir455. Dernekler Yasası ile tek parti rejiminin merkeziyetçi örgütsel yapısı yıkılmakta, demokratik rejimlerin sivil toplum yapısına bir geçiş sağlanmaktadır. Diğer yandan, 29.maddenin korunmasıyla eski rejimin baskıcı ve sınırlı özgürlük anlayışı üstü kapalı bir şekilde korunmaktadır. CHP yanlısı basın, muhalefeti gereksiz yere sergiledikleri şiddetli eleştiriler nedeniyle kınamaktadır. Yalçın, 29.maddeyi zabıta memurlarının derneklere girip oturmak ve görüşmeleri izlemek yolunda sahip oldukları yetkileri belirten madde olarak göstermiş, DP milletvekillerinden gelen itiraz üzerine verilen önergenin oy birliği ile kabul edileceğine inandığını belirtmektedir456. D.Tek Dereceli Seçim Sistemi’nin Kabul Edilmesi 1946 yılında çok partili hayata adım atılıncaya kadar Türkiye’de seçimlerle ilgili yapılan tartışmaların, öncelikle seçimlerin tek dereceli olması üzerinde yoğunlaştığını görmekteyiz. I.Meşrutiyet Parlamentosu tarafından hazırlanan ve Türk tarihinin ilk seçim yasası olan İntihab-ı Mebusan Kanun-ı Muvakkatı’yla getirilen iki dereceli seçim sistemi 1908’den 1942 yılına kadar çeşitli değişiklikler geçirerek bütün seçimlerde uygulanmıştır457.
teşkili yasaktır)” hükmünü içeren H fıkrası, “cins ve sınıf esasına veya adına dayanan” kısmı çıkarılarak değiştirilmiştir. 455 TBMM.T.D. D: VII, C:24, Oturum:1, 5.6.1946, s.49, s.53. 456 Hüseyin .Cahit YALÇIN, İç Siyaset Edebiyatı, Ayın Tarihi, Haziran 1946, s.151. 457 ÖZ, s.152.
düşüncesini terk etmekten ibarettir458. Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz. Belediye seçimlerinde yapıldığını iddia ettikleri yolsuzluklar nedeniyle muhalefetin. 1946 seçimlerinin yolsuzluk ve CHP’lilerin baskısı altında yapıldığı yolunda tartışma getiren TBMM’nin ilk ana muhalefet partisi olan Demokrat Parti tarafından 458 459 Nihat ERİM. İki Dereceli Seçim Sistemi: Birinci aşamada seçmenler delegeleri. 9 Temmuz 1948’de çıkarılan. Eğer. devletin seçim işleriyle ilgili memurlarına güvensizliği konusunda Erim. seçmenlerin adaylarını aracısız seçebilmelerini. iki dereceli seçim sistemi yerini tek dereceli seçim sistemine bırakırken. en çok oy alan adaylar yada partilerce kazanılır.152163. Bu seçim kanunu ile. 5 Haziran 1946 tarih ve 4918 Sayılı Yasa ile Tek Dereceli Seçim Sistemi kabul edilmiştir. Ayın Tarihi. Ancak tek parti döneminde seçmenlerin delegelerin seçiminde de serbest olmadığı görülmektedir. hareket noktanız ona inanmamak ise. delegeleri listeler şeklinde ilan etmekte ve seçmenler bu aday(lar) arasından seçimini yapmaktadır.151. ss. seçim sonuçlarının açık oy. s. 5 Haziran 1946 yılında Tek Dereceli Seçim Yasa Tasarısı mecliste görüşülürken. Bu yasaya göre yapılan 21 Temmuz 1946 Seçimleri.)Seçim işlerinde de emniyetin ilk şartı. ÖZ. 461 EKİNCİ. delegeler milletvekillerini seçerler. nazari olarak bulup hazırlayacağımız herhangi bir tedbir kötülüğün önüne geçemeyecektir.. Haziran 1946. çok partili ve aynı zamanda ilk erken seçimi olması açısından önem taşımaktadır. . CHP örgütleri. ikinci aşamada ise. şu şekilde bir eleştiri getirmektedir: “(.313.” Türkiye’de 1946 yılına gelinceye kadar. Demokrasiyi sağlamlaştırmanın esas şartı: hükümet baskı yapar.118 Çok partili döneme geçilmesiyle birlikte en çok tartışma konusu yapılan konuların başında uygulanmakta olan Seçim Kanunu’nun gelmekte olduğunu görmekteyiz. Türk siyasal hayatının ilk tek dereceli. s. Tek Dereceli Seçim Kanunu. memur vatandaşlarımıza inanmaktır. Demokratlar belediye seçimlerinde ortaya koydukları suçlamaları tekrarlamışlardır. yurttaş baskıya dayanamaz. Hükümet ve DP milletvekilleri arasında çok sert tartışmalar olmuş.gizli tasnif yöntemiyle yapılacağı hükmünün yer alması tek partinin her şeyi kontrol etme politikasının bir sonucuydu461. 4918 Sayılı Yasa’nın bazı maddelerini değiştiren ve bazı maddelerin eklenmesine dair 5258 Sayılı Seçim Kanunu. memur vazifesini çiğner. adayların da istedikleri partiden ya da bağımsız olarak aday olabilmelerine olanak sağlaması gibi demokratik özellikleri içerirken. 460 Çoğunluk Usulü: Milletvekilliği.. iki dereceli459 ve çoğunluk usulüne460 dayalı bir seçim sistemi uygulamıştır.
85-86. Değişmez Başkanlığa getirilen İnönü.59 oy oranı ile 408. Seçim sistemine ilişkin bir değişiklik öngörmeyen bu yasanın önemi.03 oy oranı ile 1 milletvekili çıkarmıştır462.Değişmez Genel Başkanlığın Kaldırılması İnönü'nün cumhurbaşkanı olmasından sonra 26 Aralık 1938’de olağanüstü olarak toplanan CHP Büyük Kurultayı’nda Değişmez Genel Başkanı ilan edilmiştir İnönü. seçim güvenliği. EKİNCİ. DP. tek dereceli. 464 KİLİ. açık sayım usulünü benimsememiş olmasıdır. o yıllarda totaliter rejimlerin başkanları için kullanılan şef teriminden esinlenerek Milli Şef olarak anılmaya başlandı464. seçimlerin çoğunluk sistemine göre yapılacağını hükme bağlıyordu. CHP’ninde 463 . vefat. partiye mensup şahıslardan birini Değişmez Genel Başkan seçer” hükmünü getirmiştir. Kurultayda kabul edilen tüzük değişikliklerine göre. genel. E. ss. bu yasa uyarınca 17 Ekim 1948’de yapılan ara seçimlere katılmamış. Çok Partili hayata geçişin demokrasiye olan yansımalarından birisi de. %53. ayrıca gizli oy.127. ülkenin Milli Şefi. s. bu yasa uyarınca yapılan 14 Mayıs 1950 Seçimleri’nin. seçim anlaşmazlıklarının özel mahkemelerce çözümlenmesi kuralını getirmesi. s. gizli oy ve açık sayım esasını getiriyor. “Milli Şef ancak.66. 1976. eşit.119 kanunlara aykırı olarak nitelendirilmiştir. Getirilen bu zorunluluklar. iktidarı ele geçiren DP. Bu yasa. CHP’nin 1938 yılı sonunda toplanan CHP Büyük Kurultayı’nda İnönü’ye verilen. ana muhalefet partisi olan CHP %39. Milli Şef ve Değişmez Genel Başkan unvanlarının 10-11 Mayıs 1946 tarihinde 462 463 AHMAD. seçimlerin yargı kontrol ve denetimi altında yapılması yanında. Türk seçim tarihinde dürüst ve serbest yapılan ilk seçim olarak değerlendirilmesine yol açmıştır. . görevini yapamayacağı bir hastalığa tutulması ve istifa hallerinin birinin vukuu bulmasıyla Parti Büyük Kurultayı derhal toplanarak. serbest ve dürüst seçim tartışmalarını 16 Şubat 1950 Tarih ve 5545 Sayılı Seçim Yasası çıkarılıncaya kadar sürdürmüştür.98 oy oranı ile 69 ve Millet Partisi de %3. Bu seçimler sonunda.
07. milli şefliğin kaldırılması konusunda şu önergeyi vermiştir: “Her büyük seçimden önce Kurultay.maddesi. bu büyük kurultayın çalışmasında birinci derecede tesirli olan adamın. Kanunun 18. parti başkanı olarak muhalefete geçecekti.” Halk Partisi seçimleri kaybedecek olursa İnönü. yine parti tarafından değiştirilmek imkanının esas kaide olarak kabul edilmesinde.120 toplanan CHP İkinci Olağanüstü Kurultayı’nda kaldırılması oldu. “Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu”dur.1934’te kabul edilmiş ve 14. . 2559 Sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu. Konya.07. Genel Başkanın dört yılda bir kongre tarafından belirlenmesi esası kabul edildi465. 1976. 465 466 AHMAD. “fevkalade hallerde ve devletin emniyet ve hizmetini ve içtimai nizamı tehdit ve ihlal kabiliyetini haiz vaziyetlerde bu hal ve vaziyetleri ihdas edeceklerinde veya devamına müessir olacaklarına şüphe edilenleri. Yayımlanmamış Doktora Tezi. s. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı.186. s. bir örnek olarak geleceğe devretmekten zevk alacağım466.20. Bu kanunu tamamlayıcı mahiyette 7 Nisan 1938 Tarih ve 8501 Sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Nizamnamesi” neşredilmiştir468. partimizi seçime götürecek olan başkanı tayin edecektir.137. nezaret altına alabilir ve umumi ve hususi nakil vasıtalarına vaziyet edebilir.Polis Vazife ve Salahiyetleri Kanunu’na İlişkin Düzenlemeler Milli Şef Dönemi’nin geniş kitleler üzerinde olumsuz etkiler bırakan ve tek parti yönetimine karşı iç muhalefetin ve hoşnutsuzluğun oluşmasında önemli bir rolü olan kanun. Arkadaşlarımın bana muhabbetini bilirim. İnönü parti başkanlığını bırakmak niyetinde değildi467. Halk idaresinde. Kongrede İnönü. GİRİTLİOĞLU. Ancak. herkesin serbest oyların tesirinde bulunmasını. 468 Osman AKANDERE. sebep ortadan kalkıncaya kadar polis. 1992. gelecek için iyi bir teminat görürüm.maddesi ile polise fevkalade yetkiler tanınmıştır. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçişte Rol Oynayan İç ve Dış Tesirler. 04. Bu kanunun 18.1934’te yürürlüğe girmiştir. F. Cumhurbaşkanlığı ile parti başkanlığını şahsında birleştirdiği için uğradığı tenkitlere rağmen. s. 467 KARPAT.162. s.
1948 Tarih ve 5188 Sayılı Kanunla kaldırılmıştır471. Savaş yıllarında tek parti yönetimi bu kanuna dayanarak yönetime muhalif olarak gördükleri kişileri. Cumhuriyet. hükümet. Kanunda yer alan ve Anayasanın ilgili hükümlerine aykırı olan maddeler 02.186. Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu. Bu maddeyle. yazı hürriyeti. Maddede yer alan “fevkalade haller. Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu’nun uygulanmasından en ziyade haksızlığa uğrayanların başında gazeteciler gelmekteydi.09. Nadir NADİ. “söz hürriyeti.02. 469 470 AKANDERE. yani hükümete bırakılmıştır. . mahkemeden karar almaksızın istediği kadar göz altında tutabilirdi. nizamı tehdit ve ihlal” konularının takdiri idareye. ss. s. Kanununun kendilerine tanıdığı salahiyeti. çok partili hayata geçildikten sonra DP’liler tarafından iktidarda bulunan CHP’nin ağır bir şekilde tenkit edilmesine imkan veren bir kanun olmuştur. serbest kalmalarında mahsur gördüğü kimseleri. 471 GİRİTLİOĞLU. Yine “bu hal ve vaziyetlerin ihdas ve devamında müessir olanların”. İkinci Dünya Savaşı yıllarında oldukça sık uygulanan bir kanun olmuştur.121 Bu hal ve vaziyetinde devamının takdiri en büyük mülkiye amirine aittir469”demektedir. haklarında fişler ve raporlar tanzim ettirmişlerdir.189-190. gazetecileri. toplanma ve teşkilatlanma hürriyeti” olarak ayırabileceğimiz siyasi hürriyetler tam anlamıyla yasaklanmış ve baskı altına alınmıştır470. şüphe üzerine idare. resmi görevliler keyfi ve haksız bir şekilde uyguluyorlardı. yani hükümetçe tayin edilmesi ve sebep ortadan kalkıncaya kadar göz altında tutulabileceği. yazarları takip ettirmiş.1945. Bu maddenin 1924 Tarihli Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nun bütün Türk vatandaşlarına tanıdığı tabii bir hak olan “kişi dokunulmazlığını” sınırladığı ve bu konuda idarecilere bir keyfilik getirdiğini söyleyebiliriz. Gerçektende. 11. içtimai. Tek parti yönetiminin yürürlükteki anayasaya aykırı uygulamalar içerisinde olmasına imkan veren “Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu”. Siyasi Hürriyet İktisadi Hürriyet. devletin emniyet ve hizmeti. hükümete kişi dokunulmazlığı ile ilgili Anayasa teminatına aykırı hareket için serbestlik getirmektedir. vicdan hürriyeti.
Zaten Osmanlı-Rus Savaşı yıllarına rastlayan bu meclis. kurmuş oldukları meşrutiyet rejiminin temeli sayıyorlardı. nihayet Osmanlı Devleti’ni kurtarmak değil. Bu aydın grubunun temel amacı. Jön Türkler parlamentarizm ve liberalizmi. memleket içinde ve dışında gizli siyasi teşekküller oluşturmaya başlamıştır. meşruti bir idareye bırakmasıyla farklı bir sürece girmiştir. Ancak uygulamada. önceki dönemlere göre kişi hak ve özgürlüklerinde bir takım iyileştirmeler sağlanmışsa da. padişahın mutlak hakimiyetini sınırlandırmak ve 1876 Kanun-i Esasisi’ni tekrar yürürlüğe koydurtmaktı. halka ve siyasi çoğunluğa güven göstermemeye başladılar. siyasi ve askeri reform hareketleri. vatandaşa karşı kendini yüksek görme tutumu ve yıkılmakta olan imparatorluğu eski ihtişamlı günlerine kavuşturmak hülyası gibi karışık bazı sosyal ve kültürel faktörlerin de etkisi altında hareket eden Jön Türkler.122 SONUÇ Osmanlı İmparatorluğu’nda 1839 Tanzimat Fermanı’yla başlayan hukuki. Birinci Dünya Savaşı sonunda imzalanan Mondros Mütarekesi neticesinde Anadolu’nun büyük bir bölümü işgale uğramış. Batı karşısında aşağılık duygusu. padişahtan devraldıkları iktidarı vatandaşla paylaşmayı reddederek. demokratik bir mücadelenin araçları olan siyasi partiler konusunda herhangi bir özgürlük söz konusu değildir. Birinci TBMM’nin 23 Nisan 1920 yılında açılmasıyla birlikte hızlı bir şekilde yasama görevini yerine getiren mecliste. Bu meclisin açılmasıyla birlikte. 1878 yılında Sultan Abdülhamit tarafından feshedilmiştir. 1908 yılında Meşrutiyet idaresinin tekrar yürürlüğe konmasını sağlayan grup. bilakis çöküşünü hızlandırmak suretiyle başarısızlığa uğramışlardır. daha sonra meclise tamamen hakim olmuş ve padişahın yetkilerini kısıtlamıştır. teşkilatlanmaları daha önceki yıllara dayanan Yeni Osmanlılar ve Jön Türkler adıyla anılan aydın bir grup. Bu cemiyetlerin üyeleri daha sonra TBMM’nin oluşmasında etkin rol oynamışlardır. 1921 Anayasası’nın kabul edilmesiyle . Meclisin dağıtılmasından sonra. 1876 Kanun-i Esasisi’nin kabul edilmesi ve meclisin açılmasıyla birlikte monarşik bir idarenin yerini. bu işgallere bir tepki olarak da Anadolu’nun çeşitli yerlerinde kurulan Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri hem silahlı hem de siyasi mücadeleyi yürütmüşlerdir.
Peker. Ancak. “Bağımsızlık ve hürriyet benim karakterimdir” diyen Mustafa Kemal Paşa. Bu iki grup arasında sert tartışmalar yaşanması ve meclisin yasama görevini yerine getiremeyecek bir duruma düşmesi nedeniyle Mustafa Kemal Paşa. Ancak TCF’nin kısa zamanda rejim karşıtlarının toplandığı bir teşekkül haline gelmesi ve bunun sonucunda ortaya çıkan Şeyh Sait isyanı neticesinde TCF kapatılmıştır. Bu . devletin tek partili bir şekilde yönetilmesine rıza göstermemiş ve 1924 yılında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası(TCF) kurulmuştur. Ancak. Nitekim Atatürk dönemi CHP’si diğer tek parti sistemlerinden farklı olarak kısa bir zaman sonra bir başka siyasi partinin kurulmasına izin verdi. Bu gruplar. Böylece Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk çok partili hayat tecrübesi başarısızlıkla sonuçlanmıştır. bu hedefe yönelik olarak Türk Ocakları. CHP’nin 10 Mart 1931 Tarihli Kongresi’nde Recep Peker’in genel sekreterliğe gelmesiyle birlikte yeni bir dönem başlamıştır. İkinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru faşistotoriter ülkelerin savaşı kaybedeceğinin anlaşılması üzerine tüm dünyada dalga dalga yayılan demokrasi rüzgarına CHP içindeki bazı vekillerde kapılmıştır. Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğinde kümelenmiş olanların oluşturduğu Birinci Grup ile daha çok muhafazakarların oluşturduğu İkinci Grup’tur. Halk Partisi’nin devletçilik anlayışına karşı. Kemal Paşa. TCF deneyiminin başarısızlıkla sonuçlanmasına rağmen yine de çok partili hayat denemesinden vazgeçmemiştir. partinin devlet örgütü ile hükümet üzerinde denetim kurabilecek ölçüde parti-devlet bütünleşmesini sağlamaya yönelik adımlar atmış. İkinci Dünya Savaşı’nın son yıllarına kadar CHP bütün muhalefeti susturmayı başarmıştır.123 birlikte nispi birlik hali bozularak. 12 Ağustos 1930’da Mustafa Kemal Paşa’nın yakın arkadaşı Fethi Okyar tarafından Serbest Cumhuriyet Fırkası(SCF) kurulmuştur. 8 Nisan 1923 günü “Halk Fırkası” adında bir parti kurduğunu beyan etmiştir. liberalizmi savunan fırkaya karşı ilginin hızla artması ve rejim muhaliflerinin de destek vermesi üzerine kurulduktan kısa bir süre sonra parti kendisini feshetmiştir. Mason Derneği ve Kadınlar Birliği gibi teşekküller feshedilerek tüm malvarlıkları Halkevlerine devredilmiştir. her biri çeşitli görüş ve programa sahip gruplar ortaya çıkmıştır.
124
durum 21 Mayıs'ta başlayan bütçe görüşmelerinde açığa çıkmıştır. Artık CHP içinde tek parti dönemi uygulamalarının sorgulanması gündeme gelmekte; Menderes tarafından, 1945 yılına kadar duyulmayan milli egemenlik, meclis üstünlüğü ve demokratik rejim konuları bütçe görüşmelerinde dile getirilmektedir. Daha sonra, Menderes, Bayar, Köprülü ve Koraltan verdikleri bir önergeyle CHP hükümetinin uygulamalarını eleştirmişler ve iktidarın daha demokratik esaslara göre çalışma gerektiğini ifade etmişlerdir. CHP'ye karşı başlayan muhalefet hareketinin belirginleşmesine yol açan önemli bir gelişme olan Dörtlü Takrir, bir bakıma da o dönemdeki tek partili yönetimin uyguladığı siyasi ve sosyal baskıya karşı bir tepki metnidir. CHP’nin bu önergeyi reddetmesiyle birlikte muhalif vekillerinde yeni bir parti kurma yolundaki çalışmaları hız kazanmış ve nihayet Bayar, 7 Ocak 1946 günü Demokrat Parti’ nin kurulduğunu beyan etmiştir. Kanaatimizce, 1945 muhalefeti Cumhuriyet Dönemi’nin en geniş tabanlı halk hareketi olarak doğmuştur. İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı ekonomik sıkıntıların yanında CHP’nin otoriter uygulamaları ve halktan kopuk bir siyaset izlemesi, insanların akın akın DP’ye koşmasına neden olmuştur. Bir diğer önemli husus ise; DP’nin İnönü’nün isteği doğrultusunda anlaşmalı bir parti olarak kuruluğu şeklindeki iddiasının asılsız olduğudur. Eğer böyle bir iddia gerçek olsaydı DP büyük bir halk tabanına hitap edemezdi. Nitekim 1950 seçimlerinde bu durum, DP’nin halkın büyük desteğini alarak iktidarı ele geçirmesiyle somut olarak görülmektedir. Celal Bayar'ın Cumhurbaşkanı İnönü ile zaman zaman diyaloğa girerek, iki parti arasında ortaya çıkan anlaşmazlıkları aşmaya çalışmış olması, onun muvazaa anlayışıyla hareket ettiğinin bir kanıtı olamaz. Yirmi üç yıllık bir tek-parti yönetiminden sonra birdenbire siyasette çoğulculuğa yönelmenin, gerçekçi bir gözle bakıldığında, birtakım sıkıntılar yaratması normaldir ve böyle bir süreç içinde söz konusu bir diyalogun gerçekleştirilmiş olmasını bir kazanç saymak gerekir. Dörtlü Takrir’in CHP’nden ayrılarak yeni bir parti kurmak için önceden tasarlandığı şeklindeki iddialar da gerçekleri yansıtmamaktadır. Nitekim, takrircilerin
125
DP kurulduktan sonra da ifade ettikleri gibi bu takririn asıl amacı; CHP’nde bir liberalleşme hareketini başlatmaktır. Belirtilmesi gereken bir diğer husus ise, Türkiye’nin Birleşmiş Milletler Anlaşması’nı imzalamakla zaten çok partili hayata geçmeyi kabul ettiği gerçeğidir. Çünkü Birleşmiş Milletler Anlaşması’nın temel hükümleri bu anlaşmayı imza edecek devletin demokratikleşmesi ve çok partili bir rejime olanak sağlamasını zorunlu kılmaktadır. Bu durum ise, Bayar, Menderes, Koraltan ve diğer muhalif vekiller olmasa bile Türkiye’nin o tarihlerde çok partili bir yaşama geçiş denemesi yapabileceğini ama bu durumun SCF’nda olduğu gibi bir muvazaa partisi şeklinde olacağıdır Üzerinde durulması gereken diğer bir nokta da; İkinci Dünya Savaşı sonrasında faşist-otoriter yönetimlerin savaşı kaybetmesi ve demokratik eğilimlerin ön plana çıkmasıyla birlikte bu tür rejimlere sahip olan ülkeler üzerindeki oluşan baskıdır. Nitekim İkinci Dünya Savaşı olmamış olsaydı yahut demokrasi cephesi savaşı kaybetseydi, Türkiye’deki çok partili bir hayata geçiş çok daha uzun bir zamanı alabilirdi. Sonuç olarak, ünlü siyaset bilimci Maurice Duverger'in de ifade ettiği gibi, “partiler, kökenlerinin etkisi altında kalırlar” sözünün gerçekten tüm siyasi partiler açısından az veya çok gerçeklik payının olduğu görülmektedir. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nde ve hatta Cumhuriyet Halk Partisi’nde, İttihat ve Terakki'nin izleri bulunmaktadır. Bu izler yalnız tüzüklerdeki benzerliklerle sınırlı kalmayıp, söz konusu partilerin eylemlerine yansımıştır. İttihat ve Terakki’den miras alınan ve tek parti döneminde de devam eden otoriter demokrasiye ve özellikle de muhalefete şüpheyle bakan bir yönetim anlayışı, bir siyasal kültürün
yerleşmesine neden olmuş, 1950’ de iktidarı CHP hükümetinden devralan DP ise, tek parti anlayışının baskıcı ideolojisini devam ettiren bir görüntü vermiştir.
126
KAYNAKÇA Kitaplar: AĞAOĞLU, S., Demokrat Parti´nin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri, Bir Soru, Baha Matbaası, İstanbul, 1972. AHMAD, F., İttihat ve Terakki (1908-1914), Çev: YAVUZ N., Kaynak Yayınları, İstanbul, 1994. _______, Demokrasi Sürecinde Türkiye, Hil Yayınları, İstanbul, 1992. AHMAD, F., ve AHMAD, B.T, Türkiye’de Çok Partili Hayatın Açıklamalı Kronolojisi, (1945-1971), Bilgi Yayınları, İstanbul,1976. AKKERMAN, N.C., Demokrasi ve Türkiye’de Siyasi Partiler Hakkında Kısa Notlar, Ulus Basımevi, Ankara, 1950. AKŞİN, S., Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İmge Kitapevi, Ankara, 2001. ALKAN, T., Siyasal Bilinç ve Toplumsal Değişim, Gündoğan Yayınları, Ankara, 1989. ALKAN, T., ve D.ERGİL, Siyaset Psikolojisi, Turan Kitabevi, Ankara, 1980. ANZERLİOĞLU, Y., v.d., 80.Yılında Türkiye Cumhuriyeti ve Demokrasi, Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara, 2004. ARMAOĞLU, F., 20.Yüzyıl Tarihi(1914-80), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ankara, 1984. ASLAN, Y., Türkiye Komünist Fırkası’nın Kuruluşu ve Mustafa Suphi, Türk Tarih Kurumu Yayınları, XVI. Dizi, Sayı: 81, Ankara, 1997. ATATÜRK, M.K., Nutuk, Kamer Yayıncılık, İstanbul, 1999. AVŞAR, A., Serbest Cumhuriyet Fırkası(Bu Partinin Kapatılmasında Basının Rolü), Kitabevi Yayınları, İstanbul, 1998. AYBAR, M.A., Bağımsızlık, Demokrasi, Sosyalizm(Seçmeler:1945-1967), Gerçek Yayınları, İstanbul, 1968, AYDEMİR, Ş.S., İhtilalin Mantığı, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1990. ______, Menderes’in Dramı( 1889-1960), Remzi Kitabevi, İstanbul, 2001. BAYAR, C., Başvekilim Menderes, Der.İsmet Bozdağ, Tercüman Gazetesi Yayınları, İstanbul, 1986. BERBEROĞLU, G., Siyasi Parti Yönetimi, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 1997. BERKES, N., Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2002. BİRAND, M.A., ve C.DÜNDAR., Demirkırat (Bir Demokrasinin Doğuşu), Milliyet Yayınları, İstanbul, 1995. BORATAV, K., Türkiye Tarihi-Çağdaş Türkiye(1908-1980) içinde İktisat Tarihi, Der. Sina AKŞİN, Cem Yayınevi, İstanbul, 2002. ______, Türkiye İktisat Tarihi(1908-1985), Gerçek Yayınevi, İstanbul, 1998.
S. 1953. Birinci Meclis’te Muhalefet-İkinci Grup-. İstanbul. ______. Menderes Dönemi.. 1998 ______.127 BOZDAĞ. A.. İstanbul.. 1995.. Şaka Matbaası. TEKELİ. İstanbul. Varlık Yayınları. Kurtuluş. ______. DEMİRAĞ.. DEMİREL. İstanbul. Demokrasiye Geçiş(1946-1950). Ş. Türkiye’de Çok Partili Düzene Geçişte Dış Etkenler. Demokrasi Yayınları. İ. Milli Şef Dönemi. Turhan Kitabevi. 1994.. Emre Yayınları. A.. Siyaset Sosyolojisi. ESİRCİ. Geçiş Sürecinde Türkiye. Demokratikleşemeyen Türkiye. M. M. İletişim Yayınları. “Adalet Partisi. Tekin Yayınevi. 1994. ÇAVDAR. DEMOKRAT PARTİ TÜZÜK VE PROGRAMI. Ş. BURÇAK. Demokrat Parti (Tarihi ve İdeolojisi). 1953. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Ankara.. F. Kervan Yayınları. S. Türkiye’de Demokrasiye Geçiş (1945-1950). Türkiye’de Geri Kalmışlığın Tarihi. 1966.2066. Ankara. İstanbul. İstanbul. ______. İstanbul. Bilgi Yayınevi. Değişim Şafağı. Çev. Başnur Matbaası. EROĞUL. 1995. Dünya Yayınları. 1982. 1982. R. GOLOĞLU. Kurtuluş ve Sonrası.. 1965. s. A. Baskı. Çev. 1975. Belge Yayınları. İstanbul. DİLİPAK. Demokrat Parti ve Ötekiler. Cem/Kültür Yayınları. 1985..” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. İletişim Yayınları.. s. 1997. İstanbul. İstanbul. İmge Kitapevi. EKİNCİ. Beyan Yayınları. T.1967. 1999. 1985. İstanbul.. N. Türkiye’nin Demokrasi Tarihi(1839-1950). “Demokrat Parti”.2064. İstanbul. DUVERGER. 1977. İmge Yayınevi. Denge Oyunu. İstiklal Matbaası. 1971 . Toplumsal Dönüşüm Yayınları.. CEM. İstanbul.P’nin Mevkii. Ergun ÖZBUDUN. İstanbul. Menderes Diyor ki. 1993.H. İstanbul. DERİNGİL. Türk Siyasi Tarihinde C. İstanbul. İstanbul. 1964. Kaynak Yayınları. “31 Mayıs 1953’te Nuri Demirağ’ın MKP Kongresi’ndeki Beyanatı”. ______. ______.. C. Siyasi Partiler. Ankara. İstanbul.. D. 1992.. İ. T. GİRİTLİOĞLU. Türkiye’de Parti Kavgaları. İstanbul. 1990. Çok Parti Düzeninin Kuruluşu. DURSUN. N. 3. 1990. 1974 ______. C:8. Olgaç Yayınları. Ayyıldız Matbaası. Ankara. ERER. İstanbul.. DOĞAN. Cilt 8. İşaret yayınları.. Cumhuriyet’e Doğru(1921-1922). Ankara.
Savaş Yayınları. İstanbul. İSLAMOĞLU. 1998. İz Yayıncılık. 1996.. 1996a. C. Ş. 2002. ______.B. A.. K. Çağdaş Siyasal Bilim. İBİŞOĞLU. Türkçülüğün Esasları. Türk Devrim Tarihi. Ankara. FERSOY. 1982. No:509. Kültürel Temeller). GÜRKAN. Türkiye İş Bankası Yayınları. İletişim Yayınları. 1984.. 1989. ______. K. İletişim Yayınları. N. E.128 GÖKALP. Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği Yayınları.. Gazi Üniversitesi Yayınları No: 184. İz Yayınları. K. Türkiye’de Demokrasiye Geçişte Basın(1945-1950). İstanbul. 2004. ÜLMAN..N. O. FİCHTER... İŞÇİ. Ankara.. Sosyoloji Nedir?. 1992. İşaret Yayınları. İstanbul. S. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları. İkinci Dünya Savaşından Sonra Türk Dış Politikası.. GÜZ. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları No:37. GÜRÜN. Bir Devre Adını Veren Başbakan-Adnan Menderes-. İstanbul. . KİLİ. Türkiye’de Devletçilik. İstanbul. KARATEPE. 1991. 2000. B. KALAYCIOĞLU. 1978. N. İstanbul. Gökkubbe Yayınları. Sosyal Yapı ve Sosyal Değişme. Osmanlı Siyasi Kurumları.S. II... N. 1992. Atilla Kitabevi. Remzi Kitabevi. İstanbul. Beta Yayınları. Çağdaş Kültürümüz-Olgular-Sorunlar. Darbeler. 1983. CHP’de Gelişmeler. ______. İstanbul.Ü.. KARPAT. ______. Tek Parti Dönemi. AFA Yayınları. J.Meşrutiyet Döneminde Siyasal Muhalefet (1908-1913). İstanbul. GÖNLÜBOL. KOÇAK. Der Yayınları.. Ekonomik. Türk Basın Tarihi(1919-1989). İstanbul. İstanbul. Milli Eğitim Basımevi. Ankara. Çağdaş Kültür Politikası. Ankara.F Yayınları No: 531 Ankara.C. Z.. Türkiye’de Milli Şef Dönemi 1938-1945. İNUĞUR.. Hazırlayan: Mehmet Kaplan. İletişim Fakültesi Yayınları No: 11. 2001. A. Çev. 1976.. M. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. 1996. A. Hun Yayınları. 1993. İstanbul.Nilgün ÇELEBİ.H.Ü. No:28. Ankara. İkinci Cilt. İstanbul. 1972. Atatürk Devrimi-Bir Çağdaşlaşma Modeli-. 1982. İstanbul. GÖRMEZ. İletişim Yayınları. . Dış İlişkiler ve Türk Politikası.S. 1983.F Yayınları. İstanbul. M. 1997. Birinci Cilt. Serbest Cumhuriyet Fırkası Sonrası Basında Muhalefet ve 1931 Matbuat Kanunu. Türkiye’de Milli Şef Dönemi 1938-1945.B. 1996b.. GÜVENÇ. Anayasalar ve Modernleşme. Türk Demokrasi Tarihi (Sosyal. İnsan ve Kültür. M. İstanbul. ve H.
2002. 1987. SAYILGAN. 1992. ______. Ankara.. Gündoğan Yayınları. İstanbul. KONGAR. İnönü Diyor ki. İ. 2000. İstanbul. KONGAR. Siyasal Partiler ve Türkiye’de Siyasi Parti Yasakları.. Ankara. Milli Mücadele Cumhuriyet. Üç Devirde Bir Adam.Ü. İstanbul. Ankara. Çev: M. KOÇAK. 1992. A. OKYAR. MİLLET PARTİSİ “Program ve Tüzük”. Roman Gibi. Ankara. LEWIS. İletişim Yayınları. 2003. Dergisi.S. Siyasal Kitapevi. Türk Modernleşmesi (Makaleler 4). KÜRKÇÜOĞLU.. Der. 1976 SERTEL. Remzi Kitabevi. C:33. Ankara. 2002. Turhan Kitabevi. İnönü Devri ve Matbuat. 1992. İstanbul. A. 1998.. Hazırlayan: Cemal KUTAY. ÖZ. 1948.. Ö. Ankara. Serbest Cumhuriyet Fırkası Nasıl Doğdu.. Türk Demokrasinin Kuruluş ve İşleyişinde Dış Etkenlerin Rolü. 1991. Ankara.F. Türkiye Tarihi 4-Çağdaş Türkiye (1908-1980) içinde Siyasal Tarih (19231950). 1978. İstanbul... Ankara. 1999. . K. Ülkü Basımevi. Ezgi Kitabevi. E. Mart-Haziran.. Otağ Yayınları. C:1.. Bursa. Bağlam Yayınları. Ş. MELZİG. Tercüman Yayınları. 1999.B. 1980. İletişim Yayınları. KIRATLI. A.. İletişim Yayınları. Sakarya Basımevi.. Cem Yayınevi. Türkiye Fikir Ajansı.. R. İstanbul. Türkiye’de Tek Partili Dönemde Çalışma İlişkileri(1920-1946). 1946. MARDİN. İmge Kitabevi. PARASIZ. H. B. Ankara. M. Tek Parti Yönetimi ve Siyasal Katılım.. MÜSTAKİL GRUP BEYANNAMESİ. 1995. A. İstanbul.129 . MAKAL. Türk Tarih Kurumu Yayınları.. Belge Yayınları. KORKUD. ______. MARDİN. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Ankara. Modern Türkiye’nin Doğuşu. S. PARLA T. İstanbul. ÖZTEKİN. İstanbul. A. Nasıl Fesh Edildi?.. 1956.E. 2002. Türkiye’de Siyasi Kültürün Resmi Kaynakları (Atatürk’ün Nutuk’u). Atatürk’ten Anılar. “Demokrat Parti Kurucuları Bu Davanın Adamı Değildirler”.. ÖZALP. Siyaset Bilimine Giriş. Sina AKŞİN. 1987.. Jön Türklerin Siyasi Fikirleri. Türkiye’de Sol Hareketler.F. Toplumsal Değişme Kuramları ve Türkiye Gerçeği. H. 20 Haziran 1949. Ulus Gazetesi(CHP ve Kemalist İlkeler). Türkiye Ekonomisi. İstanbul.
Tarih Vakfı Yurt Yayınları: 88. 1983. İstanbul. Cilt 8. s. İletişim Yayınları. “YÖK. M. ______. “Demokrat Parti.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi... TOKER. 1990. 1986.. s. G. TÜRK PARLAMENTO TARİHİ (1931-1935). 1986. Elif Yayınları. İ. Siyasi Kurumlar ve Anayasa Hukuku. 1997. Bilgi Yayınları. Gerçek Yayınları. Ş. ______.. Türkiye’de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişmesi (18391965). ______. 1986.. E. Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması (1923-1931). 1983.. 2003. Cilt 7. 1996. Ankara.680.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. 1995. SİTEMBÖLÜKBAŞI. ______. TUNÇAY.. Nobel Yayın Dağıtım. Demokrasimizin İsmet Paşalı Yılları. 1984.2076. Beta Yayınları. Milliyet Yayınları.H.. T. İstanbul. Siyasal Kitabevi. SUNAR. İstanbul. .1976-1977. Parti Seçmenlerinin Siyasal Yönelimlerine Etki Eden Sosyoekonomik Faktörler.. 1982. Cemre Yayınları. F.. ______.Baskı. R..” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. İ. Ankara. TEZİÇ. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.. E.Z. N.. Ankara. İstanbul. Demokratikleşme Perspektifinden Devlet-Sivil Toplum İlişkisi. 1999.2067. TÖKİN.. 1997.. ______. 100 Soruda Siyası Partiler. Türk Siyasal Hayatının Gelişimi. Beta Yayınları. İstanbul. Türkiye’de Siyasal Muhalefet Olgusu ve Anlayışı. Türkiye’nin Siyasi Anlaşmaları(1920-1945). İstanbul. Ankara. TUNÇ. TURGUT. 1970. Cilt 3. TURAN. İstanbul. Arba Yayınları. 1965. T. İstanbul. TBMM Vakfı Yayınları. İletişim Yayınları. Birey ve Toplum Yayınları. İmge Yayınevi. Ankara. Türkiye’de Siyasi Partiler 1859-1952. İletişim Yayınları. M. s. 1984. H. İletişim Yayınları. vd. İstanbul. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. Konya. İstanbul. “DP ve Popülarizm. Parlamento İçi Muhalefet. SOYSAL.130 SEZGİN. TİMUR. Siyasal Muhalefet: Batı Demokrasileri-Sosyalist Ülkeler-Türkiye. İstanbul. TUNAYA. 1976. Cilt: 7. “Siyasi Gelişmenin Evreleri. 2001. Ankara. Birey ve Toplum Yayınları. Anayasa Hukuku. TBMM Dördüncü Dönem. 2001. s. 1991. 2. No: 11. ______. İstanbul.1983. İstanbul. Ali Yaşar Sarıbay. İstanbul. Edit: Ersin Kalaycıoğlu.” Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi. Türk Tarih Kurumu Yayınları No: 38. TOSUN. Alfa Yayınları. Ö. Türk Kurtuluş Savaşı ve Siyasal Rejim Sorunu. Tek Partiden Çok Partiye. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi.
İçişleri Bakanlığı Yayınları. Tek Parti Yönetimi ve CHP. Yeni Türkiye Medya Hizmetleri. Türkiye’de Tek Parti Yönetimi.org. Dergisi. Sayı: 53.S.131 TÜRK PARLAMENTO TARİHİ (1919-1923).com/kurumlar/itterak. Türkiye’de Parlamentonun Evrimi.03. Sayı: 104. 1950.htm > 11. Ayyıldız Matbaası.B.. Ülke Kitapları.. A.01. UYAR.com/arsiv/varlikvergisi. Ankara. Asım Us’un Hatıra Notları: 1930’dan 1950 Yılına Kadar Atatürk ve İsmet İnönü Devirlerine Ait Seçme Fıkralar.dallog.2006 <http://www. Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. TBMM Vakfı Yayınları No: 4. KÜRKÇÜOĞLU. TBMM Birinci Dönem.. H. Cilt: 2. 1978. YEŞİL.net/imp/ittihat. <http://www.2006... UHRİ. <http://www. URAN. A. 1988.N. 1983. Ankara.S. Birey Yayıncılık. A. İstanbul. Türkiye’de Siyasal Sosyalleşme: Tarih ve Politika. Hatıralarım.B. İstanbul. C: 33. Çev: GÜVEN G. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçiş. TÜRKÇE SÖZLÜK.Ü. 1998. Türk Dil Kurumu Yayınları No: 549.aydinlanma1923/Ataturk ve Demokrasi II-ergunaybars. Cumhuriyet Özel Sayısı. İstanbul.ataturk. US. S. Ankara. İstanbul. TÜRKİYE’DE SİYASİ DERNEKLER.. J. Mayıs 1988. Yıl: 4 Sayı: 23-24. 1994. 1998.belgenet. Ankara. Vakit Matbaası. Demokrat Parti’nin Kurulması. < http://www.html> 16. ZURCHER. C: 9.2005. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası. E. III.htm>06. 1999. Şubat 2003. 1998. Ö.tr/turmob/basin/10-08-2000.. A.htm> 16. Türk Demokrasinin Kuruluş ve İşleyişinde Dış Etkenlerin Rolü. 2000. H... Ankara. Demokrat Parti. Altın Kitaplar Yayınevi. 1966. YÜCEL. Kültür ve Uygarlık Kavramı Üzerine. A.2005.2006. İstanbul. A. İletişim Yayınları. Bilim ve Ütopya Dergisi. 1959. 2003.html> 09. Tarih ve Toplum. Makaleler: AKŞİN. YÜCETÜRK.Ç. Mart-Haziran.. Türkiye’de Siyasal Sosyalleşme ve Siyasal Sembolizm.F.. İstanbul. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları No: 897. İletişim Yayınları. 1983.03. M.. YETKİN. . Ç. Ankara. Diğer: İnternet Kaynakları: <http://www. İletişim Yayınları. Boyut Kitapları.Ü. TÜRKKAHRAMAN.turmob. _____. 2000.12.F Yayınları No: 533. . S. 2001. İstanbul. İstanbul. Ankara.10.
1989. T. 1991. Tanin. TANER.M Tutanak Dergisi: 8.1945-1946. Cumhuriyet. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı.1946-1947. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı. Vakit.Dönem. Gazeteler: Akşam.. A. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.M. Çok partili Dönemde Türk Siyasi Hayatına Etki Eden Siyasal Hukuk Faktörleri. Ayın Tarihi. Tutanak Dergisi: 7.1946.M.. Ankara.B. Ayın Tarihi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı. 2002... T.Temmuz 1947.Dönem. Yayınlanmamış Doktora Tezi. . Tek Parti Döneminde İktidar Muhalefet İlişkileri (1923-1945).M. Vatan. T. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. İzmir. Ayın Tarihi. Türkiye’de Çok Partili Hayata Geçişte Rol Oynayan İç ve Dış Tesirler.1945.Haziran 1946. Konya. Askeri Müdahalelerin Siyasi Kültüre Etkileri. ÖZÜERMAN. Kamu Yönetimi Bölümü. Ulus.Mayıs 1946. 1992.132 Tezler: AKANDERE. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Dergiler: T. Dikmen.1945-1947.1945.1946-1947. İzmir. TOSUN. Ayın Tarihi.Mayıs 1945. O.M.
Teknisyeni : Argıthanı Sağlık Ocağı Tabibliği-ILGIN-KONYA/Toplum Sağlığı . .133 ÖZGEÇMİŞ Adı ve Soyadı: Emin KİRMAN Doğum Yeri : Ilgın/Konya Doğum Yılı : 30/08/1979 Medeni Hali : Bekar Eğitim Durumu : Lise : 1994-1997-Ilgın Sağlık Meslek Lisesi Lisans : 1998-2002-Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Biga İİBF / Kamu Yönetimi Yabancı Dil(ler) ve Düzeyi : İngilizce : Yazma (İyi) Konuşma (Orta) Okuma (İyi) İş Deneyimi : 2004-. .