İstanbul’da Beyazıt'tan Aksaray’a doğru yürürseniz, Laleli Camiine tam gelmeden, Ordu caddesini kesen Fethibey caddesi köşesinde bütün bloku kaplayan, beje çalan sarı badanalı büyük binalar dikkatinizi çeker. Başınızı kaldırıp yukarı baktığınızda simetrik olarak kullanılan bolca kemerler, jumbolu pencere çıkıntıları, çatı katındaki saçaklı kulübecikler görürsünüz. Bina sanki biraz Osmanlı, biraz barok, biraz da moderndir. Size bir yerden tanıdık gelen bu binayı araştırır ve öğrenirsiniz ki bu bina aslında 20 TL lik banknotların arkasında resmi olan Mimar Ahmed Kemaleddin’in yangınzedeler için tasarladığı binadır. Birinci Ulusal Mimarlık Akımının öncülerinden mimar Kemaleddin ünlü Ankara Palas'ın da mimarıdır. Biz de merak ettik ve binanın geçmişini araştırdık ve öğrendik ki aslında bu yapıt bir tarihte burada çıkan büyük bir yangında mağdur olan insanları barındırmak için yapılmış. Öyleyse önce İstanbul’un yangın tarihin den kısaca bahsedelim.
1918 YANGININDA YANAN EVLERINI SEYREDN INSANLAR
ISTANBUL YANGINLARI
İstanbul tarihi boyunca deprem, sel gibi tabii afetlerin yanında insan ihmalinden doğan yangınlardan da çok çekmiştir. Osmanlı devrinde evlerin hepsi ahşaptı ve mahalleler dar sokaklar içinde birbirlerine bitişik evlerden meydana geliyordu. Mahremiyet duygusu, arka bahçelerde ağaç, çiçek yetiştirme isteği, müslüman nüfusu hep müstakil evlerde yaşamaya itmiştir. Ahşap binaların maliyeti tuğla ve taş evlere nazaran çok daha ucuz olduğundan müslümanlar hep ahşap evler yapmayı tercih etmişlerdir. Çoğu ihmal ve dikkatsizlik sonucu başlayan yangınlar kısa zamanda bütün bir sokağı bazen mahallelere sıçrıyor büyük hasarlara yol açıyor insanların yersiz yurtsuz kalmasına ve yıllarca sürecek mağduriyetine yol açıyordu.
İstanbul İtfaiyesi İstanbul yangınlarını kronolojik sırada 5 dönem halinde toplamıştır :
1.ci Dönem 1510 yılından 1714 yılına Tulumbacıların kuruluşuna kadar olan yıllardır. İki yüzyıllık bu sürede bazen her 5 bazen her 10 yılda olan büyük yangınlar not edilmiştir.
2. Dönem Yeniçeri Tulumbacıları Dönemi olarak adlandırılır ve 1714-1826 yıllarını kapsar. Bu ikinci dönem yeniçeri ocağının kaldırılış tarihi 1826 yılına kadar devam etmiştir ve hemen hemen her yıl olan yangınlar kaydedilmiştir. Bu dönemde tarihçiler 44 büyük yangın olduğunu, bu yangınlarda 7000 bina, han, hamam, medrese yandığı kayıt etmişlerdir. Fakat bu dönemde yangınla mücadele dönemi de başladıldığından bazı yangınların anında söndürüldüğü de olmuştur.
3. Dönem, Belediye Daireleri ve Semt Tulumbacıları dönemini ve 1826-1874 yılları arasındaki büyük yangınları kapsar. 1826 Yılında Yeniçeri ocağı kaldırılınca Yeniçeri Tulumba Ocağı da lağv edilmiştir.
4. Askeri İtfaiye Dönemi 1874 -1923 yılları arasını kapsar. Sultan Abdülaziz'in 24 Kasım 1874 tarihli iradesi ile askeri idareye bağlı bir İtfaiye Alayı kuruldu. Macar asıllı Kont Széchenyi itfaiye alayı başöğretmenliğine, kendisi gibi itfaiye uzmanı olan arkadaşı Baroni de yardımcılığına atandı. Bu devirden itibaren İstanbul’da o kadar çok yangın vardır ki bazı yıllarda 5 e kadar önemli yangın kaydedilmiştir.
5. Dönem 1923 yılından günümüze kadar gelen modern itfaiye dönemidir.
1918 BÜYÜK FATİH VEFA YANGINI
10 Haziran 1918 de Fatih Vefa yangını olarak adlandırılan, Beyazıt’tan, Altı Mermerler, Küçük Mustafa ve Cibaliye kadar 1,662.880 km karelik bir alanı kapsayan büyük felakette 7500 yapı yanmış, kül olmuştu. 1908 deki Çırçır yangınından 1918 deki Fatih yangına kadar geçen süredeki yangınlardan 20 000 ev yanmış 50.000 kişi evsiz kalmıştı.
"YANGINDAN MAL KACIRMAK"
1918 FATIH - VEFA YANGININDA TAHRIP ALAN FOTOGRAFIN UST KISMINDA
HARİKZEDEGAN ÇOK KATLI KONUTLARIN DAN TEYYARE APARTMANLARINA
1918 de çıkan yangından sonra on binin üstünde ailenin evsiz kalması üzerine Sultan Vahdettin eski veziriazam Tevfik Paşa’yı bir yardım kampanyası yapmakla görevlendirdi. Tevfik Paşa’nın kurduğu Harik komisyonu başarılı bir çalışma yürüttü. Yalnız müslüman ülkeler değil, Avrupa devletlerinden de yardımlar geldi. Şirket-i Hayriye vapurlarına ve Galata Köprüsünden geçişlere konulan ek vergilerden gelir elde edildi. Vatandaşların da yardımı ile o zaman için büyük bir meblağ sayılabilecek 500 000 Lira toplandı. Harik komisyonu bu parayı evsiz kalan “harikzedeganlara” ( yangınzedelere) konut yapmak için kullanmaya karar verdi. Başta İtalyan ve Fransız firmaları olmak üzere birçok yabancı firma baraka şeklinde, günümüzdeki pre-fabrike evlere benzer baraka evler yapmak için teklifler verdiler, hatta Ayasofya civarında model maketler sergilediler. Yangınzedeler için toplanan paranın yatırıldığı İktisat Bankası Müdürü de bu parayı Fransız şirketinin baraka projesini yatırılmasını öneriyordu.
Harik komisyonu yangınzedeler için şehrin çeşitli bölgelerinde müşterek kullanıma açık, kalıcı çok katlı yapıların inşasına karar verdi. Ama bu binaların yangınzedelerin ancak bir kısmının ihtiyacını karşılacağından, geçici barakaların yapılmasını da meclis kararına bağlanmasını önerdi. Yapılacak çok katlı binalar, Laleli Camii’nin Beyazıt yönünde, ağır zarar gören Laleli ve Nazır Ağa Medreseleri ve bazı özel arazinin olduğu alana yapılacak, vakıf ve özel arazi sahiplerinden izin alındıktan sonra istimlak işlerine hemen başlanacaktı. Yapılan ihale sonucunda 428 000 TL fiyat veren Mimar Kemaleddin Bey'in projesinde karar kılındı. Mimar Kemaleddin Bey projeden alacağı 18 000 TL yi de yangınzedelere hibe etti. Netice olarak komisyonun toplamının bağış toplamının yüzde 80'ini Harikzedegan çok katlı konutlarına gidiyordu.
1919 yılında inşaatına başlanılan ve Türkiye'nin ilk betonarme konutları olan Harikzedegan Apartmanlarını aynı zamanda Türkiye'nin ilk çok katlı sosyal konutları olarak sayılır. 7 Ekim 1919 da başta Tevfik Paşa olmak üzere önemli devlet adamlarının katılımı ile binaların temeli atılır. Tevfik Paşa, Halit Kamil Akdik Efendinin kaleme aldığı Sultan Vahdettin methiyesini içinde taşıyan altın, gümüş ve nikelden yapılmış bir boruyu, atlas bir kese içinde binanın temeline koyar. Kendisine gümüş bir tepside sunulan gümüş mala ile harcı temel taşının üzerine sürer. Bundan sonra kurban kesilir, kuran okunur ve yangınzede ailelerin zor durumdan kurtulması için dualar edilir ve tören sona erer.
Konutların yapımı 1922 yılında tamamlandı. Birbirine dik akslarla birleşen orta avlulu dört blok üzerine inşa edilen devasa binalar, 124 daire ve 14 dükkanı içeriyordu. Dairelere birbirini çevreleyen koridorlardan ulaşılıyor, avlunun dört köşesinde daire şeklinde dönen merdivenler, katlar arası irtibatı sağladığı gibi iç avluya güzel bir görünüm sağlıyordu. Binaların cepheleri birbiriyle simetrik olarak birleşiyor, damlarından sarkan saçaklar hemen yakındaki Laleli Camiinin Osmanlı Barok stili ile uyum sağlıyordu. En altta bodrum katı, üzerinde zemin katı, onun üzerinde üç kat ve en üstte çatı katı bulunuyordu. Bodrum katında kömür depoları, kalorifer kazan dairesi ve ortak kullanım için saç çöp toplama sandıkları vardı. Zemin katı kiraya verilecek dükkanlar için ayrılmıştı. Üstteki katlara ise 124 yangınzede aileye ayrılmıştı. Kapalı teras şeklinde düzenlenen çatı katında ise çamaşırhane vardı.
Bu tarihte yangından sonra evsiz kalan ailelerin sayısı 12.495 olarak açıklandığı düşünülürse bu katlı konutlar ihtiyacın ancak çok küçük bir kısmını karşılıyordu. Bu bakımdan Harik Komisyonunun bağışlarla toplanan parayı doğru harcadığı söylenemezdi. Zaten toplu konutlarda yaşamayı istemeyen yangınzedelerin çok azı burada yaşamayı kabul ettiler. Boş kalan daireler yeni kurulan Cumhuriyet’in devlet memurlarına makul ücretlerle kiralandı. Kısa bir zaman sonra da apartmanların idaresi İstanbul Belediyesine devredildi. Belediye'nin idaresinde çok kısa bir zaman kalan Harikzedegan katlı konutları Cumhuriyet’in ilanından sonra Atatürk'ün isteğiyle Türk Hava Kurumuna devredildi.
1923 Türk Hava Kurumuna devredilen Harikzedegan çok katlı sosyal konutlarında çok az 1918 yangınzedesi oturuyordu. Adı da Tayyare Apartmanları olarak değişen çok katlı konutlar artık devlet erkanının ve ünlü kişilerin rağbet ettiği lüks sayılacak konutlar olarak hizmet vermeye başladı. Bunlar içinde üniversite profesörleri, ressamlar, yazarlar vardı. Uzun zaman popüler olan Tayyare apartmanlarının daireleri zamanla eskimeye yüz tuttu, bakımları aksatıldı ve gözden düşerek metruk bir hale geldi. Özal hükümetleri devrinde 1980 li yıllarda binalar elden geçirilerek otele çevrildi. Önce 3 yıldızlı Ramada Oteli, sonra Merit Antique oteli olarak kullanıldı. 2009 yılında ise büyük bir restorasyondan geçerek 5 yıldızlı Crowne Plaza Old City adıyla hizmet görmeye başladı. 4 binadan üçünün orta avlusunun üstü cam tonozlarla kapatılan otel, 25.000 metrekarelik bir alanı kaplıyor ve 265 odası var. Ayrıca içinde Türk yemekleri ve dünya mutfağı yemekleri sunan iki restoran, 1 VIP lounge, 1 Atrium lounge ve bir Health Club barıdırıyor.
Cem Ozmeral
28 Mart 2023
Dublin, Ohio
IC AVLUDAKI DAIRESEL MERDIVENLERDE COCUKLAR
IC AVLUDA TOP OYNAYAN COCUKLAR
TEYYARE APRTMANLARIN BAKIMSIZ VE METRUK KALDIGI YILLAR
CROWNE PLAZA OLD CITY HOTEL 2023
Photos by Selçuk Erarslan
İstanbullite muhabiri arkadaşımız Selçuk Erarslan bana yazdığı mail'de eşi Beyhan Erarslan'ın 1970 li başlarında çocukluk yıllarında anne ve babası ile Teyyare apartmanlarına çok kez annesinin eniştesini ziyarete gittiklerini yazdı. Enişte hava kuvvetlerinde Albay mış ve Ankara'dan
ailesi geldiklerinde THK nin dairesinde kalıyorlarmış. O zamanlar apartmanların rengi mas maviymiş. Muhtemelen o yıllarda Teyyare Apartmanlarının bir veye a birkaç dairesi Türk hava Kurumunun misafir lojmanları olarak kullanılıyordu.
Selçuk ben yazıyı yazdıktan iki gün sonra yağmurların dinmesini fırsat bilerek eşi ile şimdi Crowne Plaza Old City olarak işlev gören Teyyare Apartmanlarına gittiler ve ve 30 un üsütnde fotograf çekti. Aşağıda bunlardan sectiğim bazılarını ve düzenlediğim videoyu görüyorsunuz. Bu arada resepsiyon görevlisinin söylediğine göre binaların mülkiyeti hala Türk Hava Kurumuna aitmiş.
Arkadaşlarımıza güzel fotograf ve bilgiler için teşekkür ediyoruz.
STORY OF THE TEYYARE (AIRPLANE) APARTMENTS IN PICTURES
REFERENCES
Tarihi Yarımada, İstanbul Mimarlık Rehberi, Mimarlar Odası Yayınları, İstanbul, Mayıs 2015