This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
) GAZELLER N ŞERH (Yüksek Lisans Tezi) Hakan ALPARSLAN Kütahya 2007
T.C. DUMLUPINAR ÜN VERS TES Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
Yüksek Lisans Tezi
AHMEDÎ DÎVÂNI’NDA (1.-50.) GAZELLER N ŞERH
DANIŞMAN Yrd. Doç. Dr. Kadir GÜLER
Hazırlayan Hakan ALPARSLAN
0924012102
Kütahya 2007
2
Kabul ve Onay
Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı yüksek lisans öğrencisi Hakan ALPARSLAN’ın hazırladığı “Ahmedî Dîvânı’nda (1.-50.) Gazellerin Şerhi” başlıklı tez çalışması, tez jürisi tarafından lisansüstü yönetmeliğinin ilgili maddelerine göre değerlendirilip kabul edilmiştir.
…. / ….. / 2007 Tez Jürisi
Yrd. Doç. Dr. Kadir GÜLER (Danışman)
Yrd. Doç. Dr. Mustafa GÜNEŞ (Üye)
Yard. Doç. Dr. Atilla BATUR (Üye)
Prof. Dr. Ahmet KARAASLAN Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürü
3
Yemin Metni
Yüksek lisans tezi olarak sunduğum “Ahmedî Dîvânı’nda (1.-50.) Gazellerin Şerhi” adlı çalışmamın, tarafımdan bilimsel ahlâk ve geleneklere aykırı düşecek bir yardıma başvurmaksızın yazıldığını ve yararlandığım kaynakların kaynakçada gösterilenlerden oluştuğunu, bunlara atıf yapılarak yararlanılmış olduğunu belirtir ve bunu onurumla doğrularım.
…/…/2007
Hakan ALPARSLAN
4
ÖZGEÇM Ş 25. 06. 1977 yılında Ardahan ili Göle ilçesinde doğan Hakan ALPARSLAN , lk ve orta öğrenimini stanbul’da; lisans eğitimini Dumlupınar Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde 1999 yılında tamamlamıştır. Eylül 1999 tarihinde Kütahya ili Domaniç ilçesinde öğretmenliğe başlamıştır. 2001 yılında görev yeri stanbul olarak değişmiştir. Halen stanbul/Kartal Cengiz Topel lköğretim Okulu’nda Müdür
Yardımcılığı görevini sürdürmektedir.
Dr. Gazel şerhinde beyit beyit incelemeyi esas aldık. yüzyıl şairlerinden Germiyanlı Ahmedî Divanı’nın elli adet gazelinin şerhinden oluşmaktadır. Çalışmamız. Doç. Mümkün mertebe edebî sanatlar izâh edilmeye çalışılmıştır. ilk eserlerinden bir tanesinin edebiyatımıza kazandırılması. Hakan ALPARSLAN stanbul-2007 . Genellikle yedişer beyitten oluşan gazeller arasında birkaç tane de dokuz beyitlik gazele rastlamak mümkündür. ncelediğimiz gazellerin içerisinde bir adet de Farsça gazel mevcuttur. Daha sonra ise Ahmedî’nin edebi şahsiyeti üzerinde durulmuştur. Çalışmalarım boyunca bana yol gösteren ve yardımlarını esirgemeyen değerli hocam Yard. Çalışmamızda faydalandığımız eserler kaynakça kısmında belirtilerek teze son verilmiştir. Anlamı verilen kelimelerden hareketle beyitler nesre çevrilerek açıklamasına geçilmiştir. Çalışmamızın ilk bölümünde Ahmedî ve yaşadığı yüzyıl hakkında genel bir bilgi verilmiştir. Dr.v ÖZET Yaptığımız bu çalışma XIV. Divan şiirinin kurucu şairlerinden olan Ahmedî’nin Divanı 1979 yılında Yaşar AKDOĞAN tarafından doktara tezi olarak transkribe edilmiştir. Metin Şerhine dair bilgiler kısaca verildikten sonra ikinci bölüme geçilmiştir. Divanın esas alınan nüshası Süleymaniye Kütüphanesi Hamidiye 1082 numarada kayıtlıdır. Mustafa Güneş’e teşekkürlerimi sunarım. Divan şiirinin gelişimine büyük etkisi olan. Açıklamalarda şâirin anlatmak istedikleri üzerinde durulmuş. tezin arka kısmında yer verilmiştir. ncelediğimiz beyitlerde geçen kelimelerin anlamlarını içeren sözlük hazırlanmış olup. Kadir Güler’e ve bizi çalışmaya teşvik eden Yard. anlaşılabilmesi ve hakettiği değere kavuşması bakımından önem arz etmektedir. kinci bölüm Ahmedî’nin elli adet gazelinin şerhinden oluşmaktadır. Doç. ihtiyaç hasıl olduğunda Divan Edebiyatı’nın genel mazmunları açıklanmıştır.
The first section of our study gives way to the general information about Ahmedi and the century he has lived. I owe many thanks to Asist. . Mustafa Güneş for their great contribution to my work. “The Divan” of Ahmedî. A dictionary is prepared containing the meanings of the words in the verses we have examined and it is placed at the back of the thesis.A ghazal in Farsi is included in the poems of our study. The literary arts are conceived as much as possible.Later. The second section includes the annotations of the fifty ghazals of Ahmedi. Prof.vi ABSTRACT The study we have made consists of the annotation of the fifty ghazals of The Divan. We have predicated on analyzing verse by verse in the annotation of the ghazals.Our study is important in the way that it brings in. Prof.Among the ghazals generally consisting of seven verses are possible to find several ones with nine verses. I am expressing my gratitude them. The thesis is ended by stating the works used in our study in the Bibliograpy section. the verses are explained in prose.In the explanations . who is among the founders of The Divan Poetry.it is emphasized what the poet wants to tell and the general concepts of The Divan Literature are explained where necessary. explains and distinguishes one of the first works that has affected the development of The Divan Poetry. During my study. is transcribed by Yaşar AKDOĞAN as a doctorate thesis in 1979.the collected poems.It passes to the second section after a brief information about the annotation of the text. Kadir Güler and Asist. of Ahmedi of Germiyan.Starting form the words whose meanings are given. The sample taken as a base is registered as Hamidiye 1082 in Süleymaniye Library. it emphasizes Ahmedi’s literary personality.
................................................................... 92 Gazel 20: ‘Âşık-ı pâk ü sâlik-i reh ola.... 66 Gazel 14: Dilersen bâg-ı sun’ itmek temâşâ .......... 6 K NC BÖLÜM AHMEDÎ D VANI’NDA (1........... 122 ......................... 54 Gazel 11: Çün sünügüm çüriyiben gerd ola ............. 22 Gazel 4: Ol kişi kim işi güc anun dün gün âh ola ............................................................................................................................................................... 11 1-50 ARASI GAZELLER N ŞERH ........ 4 AHMEDÎ’N N EDEB ŞAHS YET VE SANATI................................................................. ABSTRACT................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 105 Gazel 24: Kişi ki sözünile bir nefes mücâlis ola........... 58 Gazel 12: Belâ mı bu ‘aceb ya kadd ü bâlâ .............................................vii Ç NDEK LER Sayfa No ÖNSÖZ.......................................................................................................................... 49 Gazel 10: Bana ki olup-durur her gice yeldâ ...........-50............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 13 Gazel 2: Ol dost bir dahı bize ger hem-nişîn ola ............. 26 Gazel 5: Ol keman keş göz ki atar cânlara tîr ü kazâ.................................................. 118 Gazel 27: Her ki ire yâr işigine bahtı sa‘îd ola ................................................................................................................................................ 88 Gazel 19: ‘Âkıbet fikrinde yanar her ki ol ‘âkıl ola.............................. 75 Gazel 16: Dil ü cân zülfüne hayrân u şeydâ ........ 101 Gazel 23: Kişi ki anda bu hüsnile kadd ü kâmet ola.................................................................................... X TEZ HAKKINDA ............... 95 Gazel 21: Kad ceret ‘aynü’l-emani li’r-revâ..................................................................................................................................................) GAZELLER N ŞERH AHMEDÎ D VÂNI’NDAK GAZELLER N ŞERH NE DÂ R ................................. HATA! YER ŞARET TANIMLANMAMIŞ.................................................................................................................... 70 Gazel 15: Şâne urdı saçına Türk-i Hıtâ .............................. 62 Gazel 13: Hurrem gönül ki ‘ışkun ana pây-bend ola ........................................................................................................................................... 17 Gazel 3: Oldı firâkun odı bana derd ile belâ.................................................................................................... 13 Gazel 1: let benüm selâmumı dildâra iy sabâ................................................................................................ 80 Gazel 17: Saçunun bendine ger ‘akl ire dîvâne ola .................................................................................... 85 Gazel 18: ‘Âşıkam diyende gerek ‘ışk odından derd ola......................................................................................................................................................................................................................... 98 Gazel 22: Ger yâr cevr iderise yara sehl ola ............... 109 Gazel 25: Gerek ki sini sevene senden vefâ ola ........................... 42 Gazel 9: Bu ne sûret-durur ne kadd ü bâlâ ......................................................................................V KISALTMALAR D Z N ......................................................................... 38 Gazel 8: Bu ne yüzdür bu ne gözdür bu ne zülf ü bu ne bâlâ ................................... 114 Gazel 26: Gözün kanumı nîşe halâl eyledi sana .......................................................................................................................................... 34 Gazel 7: Bir dahı iderise devlet bana yâri n‘ola....................................................................................................................... 2 ESERLER ............................................. X B R NC BÖLÜM AHMEDÎ’N N HAYATI ESERLER EDEB ŞAHS YET VE SANATI AHMEDÎ’ N N HAYATI ........................... 30 Gazel 6: Bu gicemün ki hergiz irişimez ol tana..................................................................................................................................................................
........................................................................................ 196 Gazel 48: Derd mendem derdümi ne derddür bil ey tabîb................................. 159 Gazel 38: Her kim diye cihânda bu resme cemâl ola ....................................... 204 Gazel 50: Bîmâram itmedün bana tîmârı tabîb........................................... 225 B BL YOGRAFYA.................................................... 126 Gazel 29 Her kişinün ki dilberi bîdâdger ola.......................................................................................................................................................... 134 Gazel 31: Her kişi kim senün bigi dildârı var ola ................................................................................................................................................................................... 209 SONUÇ................................... 213 SÖZLÜK ........................................................................................................................................................ 144 Gazel 34: Her kimde kim bu vechile zülf ü cebîn ola .... 131 Gazel 30: Hicrün belâsıla niçe ola kaddüm dü-tâ .................................................... 241 D Z N .................................................................................. 174 Gazel 42: Yârdan ayrudur ol kim yârdan mehcûr ola............ 184 Gazel 45: Yüz midür Yâ-Rab bu yâhûd âfitâb ........................................................................................................................................................ 152 Gazel 36: Her kim katuna irmege bir rehgüzer bula............................................................................................. 178 Gazel 43: Oldı yüzünün hayâsından eriyüben gülâb .......................................................................................................................................................................................................................................................................... 164 Gazel 39: Lâyık degül mi kanda ki bir bînazîr ola .................... 140 Gazel 33: Her kimde bu nakşıla hüsn ü cemâl ola.......................................................................................................................................................................... 148 Gazel 35: Her göz ki anun hayâli bu serv-i revân ola................................................................. 156 Gazel 37: Degül binüm bu başumdağı sevdâ .................................. 219 ESK YAZILI MET NLER ................................................................................................................. 188 Gazel 46: Bu ne yüzdür bu nice zülf Yâ-Rab ...................................................................................................................................................................... 167 Gazel 40: Yüzünün ğurresin ol ki itdi ğarrâ ..... 200 Gazel 49: Ben dîyar-ı yârdan uş düşmişem tenha garîb ............................................................................................................................................................................ 243 ............... 192 Gazel 47: Pervânesi durur yüzünün şem‘-i âfitâb................................................................... 181 Gazel 44: Bu nicesi dehândür bu nice leb .................................................... 137 Gazel 32: Her göz ki karşusında cemâl-i Habîb ola ..................viii Gazel 28: Her kimde kim bu zülfile bu hatt u hâl ola....................................................................................... 171 Gazel 41: Yüz kim şu‘â’ı zerresi hurşid ü mâh ola ................................................................................
e: a.: Bl.g.: Ünv.: Hz: st.: c.: Yay.: S: s.: Fak: H.: Arapça Adı geçen eser Adı geçen makale Ankara Ahmedî Divânı’nın Hamidiye Nüshası Bakınız Bölüm Cilt Dumlupınar Üniversitesi Edebiyât Fakültesi Hicri Hazırlayan Hazret.ix KISALTMALAR D Z N A.: Nr.: Ank.: Yy.g.: ss.: H: Bkz. hazret-i stanbul stanbul Üniversitesi Kütüphanesi Miladi Numara Sayı Sayfa Sayfa sayısı Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili Dergisi Türk Dil Kurumu Türk Diyanet Vakfı Ve benzeri Üniversite Yayınevi Yüz yıl .: a.m.: DPÜ: Ed.: Haz.: M.: SBE: TDD: TDK: TDV: Vb.: Ü: Ktp.
x TEZ HAKKINDA .
ve XV. Şairin divanında yer alan şiirlerde XIV.yüzyıl edebiyatımıza kazandırıp günümüz insanın okuyup anlamasını görerek bu tezi hazırladık. siyasi ve sanatsal hayatlarını. Divan şiirinin kurucu -aynı zamanda velûd. Türk milletinin varoluşundan bu yana yaşadıkları. dil hususiyetlerini günümüze yansıtmaya çalışmışlardır. kültür ve medeniyet birikimini. Biz de bütün bu ayrıntıları göz önüne alarak Divân şiirinin velûd şairlerinden birinin şiirlerini XXI. Bu dönemde pek önemli . Geçmişten günümüze taşınan eserlerin günümüz insanınca okunup anlaşılabilmesi ve ihtiyaç duyuldukça model olarak alınması açısından metin şerhi büyük bir önem arz etmektedir. yüzyıl Klasik Türk edebiyatının kuruluş çağıdır. VARSAYIM XIV. Bu şairler dönemlerinin sosyal. AMAÇ Türk milleti olarak bizim edebiyatımız dünyanın sayılı edebiyatlarından biridir. Kemâl Hocandî vb. dünya görüşünü gelecek nesillere aktaran en önemli araç edebî eserlerdir. eski edebiyatımızı tanıyamamış veya yanlış tanımış olanlara doğru bir şekilde tanıtıp sevdirecektir. Bu dönemde yaşamış olan şairler devrin edebî hareketine çeşitlilik ve canlılık kazandırmışlardır. dolayısıyla geçmişe ait eserlerin incelenmesi bizlere geçmişin kapılarını açacak. Geçmişten bugüne izler bırakmışlardır. Bağdat gibi yerlerde bulunarak burada mevcut bulunan şairler Nizâmî. yüzyıl dil hususiyetlerini ihtivâ etmesinin yanında tarihi bilgi ve vesikalar a da rastlanır. ÖNEM Ahmedî Eski Türk Edebiyatı’nın Anadolu’daki en önemli gelişme dönemi olan beylikler döneminde yaşamış. Şair hem beyliklerle irtibat halindedir hem da mısır. Edebiyatımızda bugüne kadar pek çok şair eserler vermiştir. hayat tarzı. şairlerin etkisi altında kalarak Arap ve Fars kültürünü dilimize taşımıştır.xi ARAŞTIRMANIN PROBLEM Ahmedî hangi yüzyılda yaşamış.şairlerinden biri olması açısından önemli bir şairimizdir. nasıl bir eğitim almıştır? Ahmedî Divanı’nın önemi nedir? Ahmedî’nin Türk edebiyatına kazandırdıkları ve katkıları nelerdir? Bu çalışmada niçin Ahmedî’nin gazelleri şerhedilmiştir. Şirâz.
xii çok eserler vücuda getirilerek devlet büyüklerine sunulmuştur. Çeşitli edebiyat hocalarının yayınlamış olduğu divan tahlillerini inceledik. Tezin oluşmasındaki en son safha ise yazıya geçirilmesi idi. Ahmedî işte bu dönem şairlerinin en velûd yani çok eser veren şairlerinden biridir. Nesre çeviriden sonra açıklamaya yer verdik. Türk Dili islâmiyetin de etkisi ile yeni dillerle tanışmaya başlamış ve bu dillerde eserler yazılmıştır. edebiyatın kuruluş çağı olması gibi unsurlar göz önünde bulundurularak divanın içerisindeki ilk elli adet gazelin açıklaması yapılarak tez sınırlandırılmıştır. Önce beyti yazarak daha sonra kelimelerin anlamlarını yazarak mısraları nesre çevirisini yaptık. SINIRLILIKLAR VE KAPSAMI Bu çalışmaya Ahmedî hakkında bilgi toplanarak başlanmıştır. Ahmedî ve onun gibi nice şairler bu dönemde yazdıkları şiirlerle kendilerinden sonra gelecek olan şairlere yol gösterdiklerini kabul etmek gerektiği varsayılmaktadır. Şairin klasik edebiyata katkıları. Yapmış olduğumuz bu ön çalışmalardan sonra gazellerin şerhine başladık. . YÖNTEM Çalışmaya öncelikle stanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi bünyesinde bulunan Ahmedî Divanı’nı incelemekle başladık. Bu safhada ise daha önce hazırlanmış olan tez çalışmalarını inceleyerek bir metot izlemeye çalıştık. Ahmedî’nin eserleri gerek dil hususiyetleri gerekse taşıdığı tarihi değer açısından önem arz eder. Daha sonra şair hakkında bilgileri toplayarak hayatı. bu aşamada SAM’da çeşitli taramalar yaparken eserin nüshası için Süleymaniye kütüphanesinde çalışmalarda bulunduk. sanatı ve edebi şahsiyeti ile ilgili görüşleri araştırdık.
xiii TEZ METN .
B R NC BÖLÜM AHMEDÎ’N N HAYATI ESERLER EDEB ŞAHS YET VE SANATI .
2
AHMEDÎ’ N N HAYATI XIV. yüzyılın ikinci yarısı ve XV. Yüzyılın başlarında çok ve çeşitli kitaplar yazmış, büyük eserler vererek tanınmış bir şairi de Ahmedî’dir. Altı asırdır yaşayan eserler bırakmasına rağmen ne yazık ki bu değerli insanın hayat hikayesi biraz karanlıktır.1 Osmanlı müelliflerinin sahibi olan Bursalı Tahir’e göre künyesi Tacüddîn bin brahim olan Ahmedî’nin doğduğu yer ihtilaflıdır. Latifî tezkiresi Sivas’lı olduğunu, Faik Reşâd, Bursalı ve Hüseyin Hüsâmeddin de Amasya’da doğduğunu kaydetmişlerdir. Fakat Şekayık söylerler.
müellifi ile Kınalızâde onun Germiyanlı olduğunu
smail Hakkı UZUNÇARŞILI “Kütahya Şehri” adlı eserinde2 Ahmedî’nin
Uşak köylerinden “Sivaslı” da doğduğunu kaydetmekle Şekayık müellifinin isnadını doğrular. Saddeddîn Nüzhet ERGÜN “Türk Şairleri” adlı eserinde, bu ihtilafları belirttikten sonra Latifî, belli bazı kaynaklarda şairin Sivas’lı olduğuna dair bir kayıt görmüş ve bu yeri Sivas şehri ile karıştırdığından dolayı hata etmiştir diyor. Binaenaleyh Ahmedî’nin kuvvetle Germiyan’lı olduğu iddia edilebilir. Germiyanlı olduğunu ifade eder. Şâirin (h.730) m.1329-30 ‘da doğduğu tahmin edilmektedir. Ahmedî önce Kütahya’da okumuş; burada iyi bir tahsil gördükten sonra tahsilini tamamlamak için Mısır’a gitmiştir. Bu asırlarda Kahire’de Memlüklüler Devletinin himmetiyle yükselmiş, büyük ve kuvvetli bir kültür hayatı vardır. Ahmedî Kahire’de Hidâye Şarihi Şeyh Ekmelü’d-Dîn’den ders görmüş; Molla Fenâri ve Şifâ müellifi Hacı Paşa ile ders arkadaşlığı yapmıştır.4 Hatta bununla ilgili olarak Şekâyık Tercemesi5 ve Aşık Çelebi de Kahire’de iken bir dervişin gelerek Hacı Paşa’ya: -Sen, iyi bir hekim olacaksın. Fenâri’ye: -Sen yüksek bir alim olacaksın.
Bedi N. Şehsuvaroğlu, Şair ve Hekim Ahmedî, s.6 smail Hakkı Uzunçarşılı, Kütahya Şehri, s.24 3 Banu Keşkek, “Ahmedî Divanı’nda “sad”, “dad”, “tı”, “zı”, “ayn”, “gayn” Kafiyeli Kasidelerin zahı ve Tasavvufî Umdeler”, stanbul Ün. Yüksek Lisans Tezi, stanbul, s.1 4 Şehsuvaroğlu, a.g.e., s.7 5 Keşkek, a.g.e., s.1
2 1
3
Ahmedî’nin
3
Ahmedî’ye de: -Sen boşuna vakit geçiren bir şair olacaksın dediği kayıtlıdır. Ahmedî bu kültür merkezinde slâmi ilimlerden başka tasavvuf, tebabet,
riyaziye, fizik ve astronomi tahsili, Yunan ve Şark mitolojilerine derin bir vukuf kazandıktan sonra, geniş ve ansiklopedik bir kültürle memleketine dönmüştür. Mısır dönüşünde Ahmedî önce Germiyan Beyi emir Süleyman’ın hocası olmuş daha sonraki dönemler de ise Osmanlı hükümdârı I. Murad’ın Germiyan’ ı elde etmesiyle birlikte Osmanlı Devletine hizmete başlamıştır. Öce Germiyan’a vali tayin edilerek Yıldırım Bayezid’in Şâiri ve sohbet arkadaşı olmuştur. Şâir bu büyük hükümdardan büyük bir saygı ve iltifat görmüştür. Yıldırım’ın Timurlenk’le olan çarpışmasını Yıldırım kaybedince şiar ister istemez Timur’un yanında kalmıştır. Ahmedî her ne kadar Timur tarafından iltifata mazhar olup takdir edilse de şair onu bir türlü sevememiş ve ilk fırsatta tekrar Osmanlı Sarayı’na dönmüştür. Bir aralık Bursa’da Emir Süleyman’la buluşan şâir, yeni hükümdar ile birlikte Edirne’ye gitmiş, gece gündüz Edirne Sarayı’da Emir Süleyman’ın meclislerinde yaşamıştır. Ahmedî Bursa’da kaldığı sıralarda bu şehri çok beğenmiş fakat şehir ahalisi ile bir türlü yıldızı barışmamıştır. Onları riya ile suçlayıp, görgüsüzlükle itham ederken şehir halkı da Ahmedî’yi bir âlim ve şair olarak çekememektedir. Ahmedî bilhassa sosyal yaşayışıyla Bursalı’lar tarafından eleştirilmektedir. Şair bu konuyla ilgili olarak; her kiminle dostluk kursa sonunda o kişinin kendine düşman kesildiğini; kime iyilik etse ondan kendine kötülük geldiğini, namaz kılıp oruç tutsa adının riyâkara çıktığını, sessiz dursa dilsiz, konuşsa boşboğaz olarak nitelendirildiğini, cetvel gibi doğru dursa pergel gibi eğri yürüdüğünü, cömertlik etse müsrif, etmese cimri, malını yedirse enayi, yedirmese ele kalacağını, temiz gezse gelin gibi süslendiğini, aksi hareket etse murdar gezmekle itham edildiğini hasılı bütün davranışlarının eleştirildiğini yazmaktadır.6 Emir Süleyman’dan sonra şâir, Çelebi Süleyman’a intisap etmeye çalışmıştır. Ahmedî Divân Edebiyatı’nın bilinen velûd şâiri olmasına rağmen seksen yıllık uzun ömründe tutunduğu her dalın kırıldığını görmüş ve ömrünün son yıllarında sıkıntısı
6
Keşkek, a.g.e., s.2
4
çektiğini hatta bazı şiirleri menfaat karşılığı yazdığını yine onun kendi şiirlerinden anlarız. Şâir bir rivâyete göre Divân katipliği yaparken (h. 815) m. 1412-1413 sonlarında vefat etmiştir. Şekâyık müellifi Amasya’da, Türk Edebiyatı tarihlerinin ikisinde de 7 Amasya’da öldüğü yazılıdır. Kabri Kütahya’dadır. Osmanlı Müelliflerinde ise Kütahya’da irtihal eyledi ise de kabri malûm değildir der. Faik Reşad, seksen yaşını geçtiği halde Kütahya’da8, Profesör . Hakkı UZUNÇARŞILI’da Kütahya’da öldü der.9 Sehî, kabri Kütahya’dadır der. Muasırları arasında meşgul olduğu her alanda büyük bir kemâl sahibi olan Ahmedî devrinin mümtaz ve mahir bir şairidir. Bundan dolayıdır ki henüz bir çok devlet ricâlinin sanat zevklerinin yükselmemesi ve rakiplerinin onu çekememezliği nedeniyle ikbâl kadar ibdâra da uğramıştır. Bütün bunlara rağmen şair hayatı boyunca daima kemâle ermeye çalışmış ve olgunluğunun verdiği cesaretle devrin meşhurlarında değil değerli şahsiyetlerine itibar etmiş ve eserlerinde yer vermiştir. Divan Edebiyatının bu velûd şairiyle ilgili olarak yapılan çalışmalar da onun hak ettiği kadar fazla değildir. Genellikle onun şairliği üzerinde durulmuş tıbbî cephesi üzerinde incelemeler yapılmamıştır. ESERLER 1. Divan Ahmedî’nin edebi şahsiyeti ve sanatı bakımından en önemli eseri Divânı’dır. “9000 beyit olan bu Divân içerisinde sekiz tevhid, dört nâ’t, bir sâ Peygamber Medhiyesi, 23 Emir Süleyman medhiyesi, 7 Sultan Mehmed medhiyesi, 1 hazâniyye, 10 bahâriyye, 16 nasihat, 1 rümûz, 1 mukâleme, 1 bülbüliyye, 1 işretiyye olmak üzere 74 kasîde, 2 Emir süleyman tercî-i bend medhiyesi, 5 Emir Süleyman terkîb-i bend medhiyesi, 1 Melik süleyman Teerkîb- bend medhiyesi, 1 musammat, 766 gazel mevcuttur. Eserin altı nüshası mevcuttur. Bunlardan ikisi Türkiye haricindedir. Divanın Vatikan Kütüphanesi ve Süleymaniye Kütüphanesi’nde ki (Hamidiye n.1082) nüshaları
7
Saadettin Nüzhet Ergün, Türk Edebiyatı Tarihi, s.93 Agah Sırrı Levend, Edebiyat Tarihi Dersleri, s.77 8 Tarih-i Edebiyat-ı Osmaniye, s.102 9 Uzunçarşılı, a.g.e., s.25
5
en önemli nüshalardır.”10 Divânın tenkitli metni Yaşar AKDOĞAN tarafından doktara tezi olarak hazırlanmış aynı zamanda bu tezde dil hususiyetleri açıklanmıştır. 2. skendernâme 14. yüzyılın en önemli mesnevisi olan skendernâme, edebiyatımızın da
konusundaki ilk ve en başarılı eseridir. Ahmedî edebiyatımızda daha çok bu mesnevi ile tanınır. “ skender’in efsanevi hayatıyla alakalı, aynı zamanda ansiklopedik özellikleri de olan büyük bir mesnevîdir. skendernâme Germiyanoğlu Mir Süleyman için yazımaya başlanmış, I. Bayezid’in oğlu Emir Süleyman’a 1402-1410) sunulmuştur. 792/1390 yılında nazmedilmiştir. Tek bir vezinle, failâtün, failâtün, failün vezniyle yazılmıştır.”11 “Eserin içinde, Mevlid ve Dastan-ı Tevarih-i Müluk-ı Al-i Osman bölümleri de vardır. Tarih bölümü Nihat Sami Banarlı tarafından yayımlanmıştır.”12 “Gazilerin
kahramanlılarını anlatan eserlere Gazavat-name denir. skendername böyle bir eserdir. Bu eserde Büyük skender’in bahadırlığı, yiğitliği belirtilir ve övülür. Altmışbeşinci varaktan itibaren Osman Bey, Orhan Bey ve 1. Murad’ın yiğitliği ve üstün vasıfları ele alınmış ve övülmüştür.”13 Otuziki kadar yazma nüshasının bulunması bu eserin çok beğenilip okunduğunu göstermektedir. 3. Cemşîd ü Hurşîd XVI. yy.’dan bu yana nüshasına rastlanmayan bu eser 5000 beyit civarında olup şairin ikinci büyük eseridir. Eseri edebiyat dünyasına Nihat Sami BANARLI kazandırmıştır. Eser ran şairi Selmân’ın aynı adlı eserinden fikir ve mevzû almak suretiyle yazılmış fakat orijinal bir telif eserdir. Şair eseri vücûda getirirken bütün şark efsane ve mesnevilerinden faydalanmış onları ustalıkla birleştirerek adeta yeni bir hikâye kaleme almıştır. Şair eseri Emir Süleyman’ın isteği üzerine yazmıştır. (TDV slam Ansiklopedisi, c.II, s.165)
Melike Erdem Günyüz, Ahmedî Divanı Tahlili, s13 Amil Çelebioğlu, Türk Edebiyâtı’nda Mesnevi, s.68 12 Mine Mengi, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, s.88 13 Burhan Kaçar, “Ahmedî’nin skendernâmesinde Kahramanlık”, Kütahyalı Şâirler Sempozyumu, s.464
11
10
6
4. Tervihü’l-Ervâh Tıp konusunda bir mesnevi olup Emir Süleyman’ın isteği üzerine yazılmıştır. 1403-1410 yıllarında kaleme alınan eser daha sonra bazı ilavelerle Mehmed’e sunulmuştur. Eserin nüshası Süleymaniye Kütüphanesinde’dir. (Ayasofya n.3595) 5. Bedayi’u’s-Sihr Fî Sanayi’i’ş-Ş’ir Bu Farsça Risale Reşüdüddin Vatvat’ın Hadaiku-s-sihr adlı eserinin edebi sanatlarını özetleyen aynı zamanda değişik örneklerle zenginleştirilen bir eserdir. Eserin tek bir nüshası vardır. O da Konya Mevlâna Müzesi’ndedir.(n 2540/1 )14 6. Mirkâtü’l-Edeb Arapça- Farsça manzum bir lügat olan eser Aydınoğulları’ndan sâ Bey ‘in oğlu Hamza Bey için yazılmıştır.eserin altı nüshası Nihat ÇET N tarafından tavsif edilmiştir. 7. Mizânü’l-Edeb Arapça sarfına dair Farsça bir kaside olup aynı mecmuanın 113b-121b varakları arasında dolmaktadır. 8. Mi’yârü’l-Edeb Mecmuada dördüncü sırada yer alan bu risale, Arap nahvine ait Farsça bir eserdir. sâ Bey’in oğlu Hamza Bey için ders kitabı olarak yazılmıştır. 15 Ahmedî’nin Fatih Millet Kitaplığı’nın hekimliğe ait eserler kısmında bir nüshası bulunan”Şifâ-i Müntahap”adlı bir eseri daha vardır ki, bilim dilinin Türkçe’deki gelişimi bakımndan önem arzeder.( TDV slam Ansiklopedisi, c.II, s.165) AHMEDÎ’N N EDEB ŞAHS YET VE SANATI Ahmedî, Klasik Türk Şiiri’nin ilk kurucularından olup XIV.yy’ın en kuvvetli ve en velûd şairidir. Bütün eserlerinin 50 bin beyitten daha fazla olduğu tahmin edilmektedir. Onun edebi şahsiyetinin tesisinde Anadolu’da Klasik Türk Edebiyatı’nı kuran Gülşehrî, Hoca Dehhânî, Hoca Mes’ut gibi değerli şahsiyetlerin tesirleri çoktur. ran şairlerinden
14 15
özellikle Nizâmî, Kemal Hocendî,
Selmân-ı Savecî’nin etkileri
TDV slam Ansiklopedisi, c.II, s.165 A.g.e., s. 166
. divanın tamamı incelendiğinde imlâ hataları ve vezin bozukluklarının çokluğuna dikkat çekerken Nihat Sami BANARLI.16 Şâir. a. ran ve Türk edebiyatını çok iyi bilen şair yaşadığı yüzyılın en büyük şairidir. XIV.10 18 Yaşar Akdoğan. lmi Araştırmalar. Buna rağmen şiirlerinde sık sık nazım kusurlarına rastlanır. ve XV. Zamanın değerli bir alimidir. vezin bozukluğunu teşkil eden imâlelerin çokluğunu kusur olarak kabul etmemiştir. s. Halbuki Ahmedî’nin eserleri asrının bütün hususiyetlerini muhafaza etmiştir22. ise şairin aruza hakim olduğunu ve şiirde bir uyum ve ahenk yakalayabildiğini zikreder.21 Ahmedî’nin eserlerinin lisan bakımından da ayrı bir önemi vardır. AKDOĞAN. Şairin. BANARLI. tasvirleri canlı ve renklidir.160 20 Cem Dilçin.g. s. bunu bir aruz kusuru sayarken20. a. başkalarını taklit etmediğini. Aynı zamanda Yunan ve Şark mitolojilerine vakıf olması17 yazmasını daha da kolaylaştıran etkenlerdendir. Şâirin edebî zevki oldukça yüksektir. dil hususiyetlerini açıklayan AKDOĞAN da. skender PALA. yy’ların dil 16 17 Orhan Soysal.e. şiir yazmakta kendini bir hayli zorlamış. c. şairin eserlerinin.. akıcı şiir yazmakta pek muvaffak olamamıştır. bunun bir aruz kusuru sayılmaması gerektiğini.13 21 skender Pala.g. Eski Türk Edebiyatı Metinleri. beylikler döneminin sonunu ve Osmanlı Devleti’nin kuruluşunu gördüğü için şiirlerinde yaşadığı devri tam olarak yansıttığı düşünülmektedir. yazdıklarının kendine ait olduğunu söyler. aruzu başarıyla uygulamış şairlerin şiirlerinde mübah sayılacak bir ifade tarzı olduğunu vurgular. s.7 altında kalmıştır. Bu bakımdan dil araştırmalrı hususunda Ahmedî çok kıymetli bir men bâdır. s. Cem D LÇ N.43 Şehsuvaroğlu.e. Ahmedî. Ahmedî Divanı’nın tenkitli metni üzerinde çalışan. Türkçe kelimelerde ki kısa hecenin aruz gereği uzun okunmasıdır.10 .IV. Yaşar AKDOĞAN’ın tesbitlerine göre şair. Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. s.18 Fakat sanatı bakımından olsun dil zenginliği ve mânâ inceliği yönünden olsun gayet muvaffakiyet göstermiştir. Ondan evvel yazılmış edebî eserlerin varlığı bilinmesine rağmen bu eserler yazıldıkları asrın dil hususiyetlerini pek az tanıtırlar. Sami Banarlı..19 mâle.107-112 22 Şehsuvaroğlu. Dili ve anlatımı düzgün. s. Devrine göre çeşitli nazım şekilleri ve türlerinde büyük başarılar göstermiştir.855 19 N. Ahmedî Divanı’nın Tetkiki ve Dil Hususiyetleri. s. mâle ile Med Arasında Bir Hata.
s. Bu nedenden dolayı şairin şiirlerinde bazen tekrarlara düştüğü edebiyat araştırmacıları tarafından belirtilmektedir. a. Ahmedî de bir çok beyitini ufak değişikliklerle Divan boyunca tekraralamıştır. “Bu denli hacimli bie eser ortaya koyarken kaçınılmaz bir şekilde tekrara düşülmektedir. 23 Yukarıda belirtildiği üzere şair devrinin en çok şiir yazan şairidir.g.30 .g. Ol dost bir dahı bize ger hemnişîn ola Devlet bizümle yâr u sa’âdet karîn ola Bir dahı iderise devlet bana yâri n’ola Bir dahı bu gözlerüm görürse ol yâri n’ola Yüzün nûr ayetini kılur izâh Dudagun rûh sırrın ider ifşâ Namâzumda yüzün fikri getürür Dilüme sûre-i Nûrıla Tâ-hâ Yüzini gördi eriyüp oldı gülâb Böyle olur kimde kim varısa hayâ Oldı yüzünün hayâsından eriyüben gül âb Nergisünün hasretinden gözlerüm toldı gülâb Divanın tahlilini doktora tezi olarak hazırlayan Melike Erdem.. Nitekim aşağıdaki örneklerde de görüleceği üzere şair gazellerinde de tekrarlara düşmüştür.8 hususiyetlerini ihtiva ettiğini.e. s. Ahmedî Divanı’nda yaklaşık 9000 beyit bulunduğunu belirtir.24 23 24 Akdoğan.”der. a.855 Günyüz.. eserde aynı zamanda tarihi bilgi ve vesikaların da bulunduğunu söyler.e.
Aşık Paşa’nın izlerine rastlandığı gibi daha sonraki asırlarda gelen Karacaoğlan. Bundan dolayıdır ki Ahmedî’nin eserlerinde de Türkçe kelimelere daha fazla rastlanır. aşıkta ortaya çıkan haller dile getirilmiş daha sonra ise sevgiliyle ilgili temennileri ve kendi hakkındaki görüşleri yer almaktadır.Fars efsane ve hikayelerine yer verdiği de görülmektedir. Bu dönem Karamanoğlu Mehmed Bey’in “bundan sonra her yerde Türkçe kullanılacak” dediği dönemlerdir. ancak hak ettiği kadir kıymete yeterince mazhar olamadığını. aşığın sevgiliye karşı hissettikleri. bütün bunlara rağmen şairin eserler vererek kemale ermek için çaba sarf ettiğini. üslup ve sanat bakımından yüksek zümre edebiyatı niteliği taşımasına rağmen. 25 A.17 . aşığın ayrılık acıları ve gözyaşları. eserlerinin yaşadığı yüzyılı bizlere yansıttığı için büyük bir önem arz ettiğini söyleyebiliriz.g. Ahmedî’nin şiirlerinde genellikle baştan sona kadar bir paralellik ve simetri olması ve teşbih sanatının şiire hakim olması şiirde ki iç ahengi hemen hissettirir.. dil. mitolojiye vakıf olduğu için mitolojik unsurlara. Zira şâir beylikler dönemi ve Osmanlı’nın ilk kuruluş yıllarında eserler vermiştir. Ahmedî’nin şiirlerinin konusunda ise sevgilinin güzellik unsurları. sevgilinin çeşitli halleri. Bunların yanı sıra şairin şiirlerinde tebâbetle ilgili kelimelere. Eserde Yunus Emre’nin. Ahmedî Divanı bir çok yönleriyle Halk Edebiyatı’yla bütünleşmiş bir haldedir. Divan Edebiyatı. Dadaloğlu gibi şahsiyetlere de ses götürülmüştür. Son olarak Ahmedî’nin gerek şahsiyeti gerek sanatı açısından devrinin önde gelenleri arasında bulunduğunu. s. sevgilinin davranışları. çeşitli hastalık adlarına. Yine Germiyan Sarayı’nda da Türkçecilik şuuru gelişmiş ve Türkçe eserler verilmesi desteklenmiştir. Arap.9 Şâirin gazellerinin büyük bir kısmının yek ahenk gazel olduğu. Şairin halk edebiyatına yakın eserler vermesinde yaşadığı dönemde kullanılan dilin de etkileri vardır.e.25 edebî sanatlarda canlı tasvirleri ve sık teşbih unsurlarına yer verdiği görülmektedir.
) GAZELLER N ŞERH .-50.10 K NC BÖLÜM AHMEDÎ D VANI’NDA (1.
Bir metni şerh edebilmek için iki şey şarttır:27 1.Genel olarak baktığımızda ise geçmişten günümüze pek çok milletin edebiyatında metin şerhlerine rastlanır. 2. şarkta ise ran ve Arap metinleri şerh edilmeye çalışılmıştır. Metnin şerhi. Metin şerhi yapacak olan kişinin. şerhini yaptığı metinle ilgili bilgi birikimine. eski Avrupa metinleri. şiir içerisindeki yanlış ve eksik okumaların önüne geçebilir.26 Bu gibi çalışmalar Eski Türk Edebiyatı alanındaki eserler için gereklidir. Öncelikle metin şerhinin izahını yapmaya çalışalım. öncelikle edebiyatçının yaşamış olduğu döneme ait psikolojik ve sosyal alan malzemesine sahip olması gerekir. Osmanlı Türkçe’si kullanılan bir Türkçe olmasına rağmen kaybolan bazı kelimeleri de bilmek gerekir. Osmanlı Dili: Bu dil Arap ve Acem kelimelerini ve bu iki lisanın gramer kurallarını içine alan Türkçe’dir. Metinler Şerhine Dair. metni yorumlama kabiliyetine göre farklılıklar arz eder.7 Ali Nihat Tarlan. Nitekim doğru okunmayan bir eser doğru olarak şerh edilemez. s. daha ziyade konun uzmanlarını ilgilendiren sözlerdir. Bunlar arasında nüanslar bulunmakla birlikte temelde bu kavramlar aynı amaca hizmet ederler. şairin/yazarın ne demek istediğini açıklamak ve metni şerh etmeye çalışan kişinin metinden ne anladığını ortaya koymasıdır. Metni anlama ve açıklama gibi iki ana kurgu üzerine kurulan metin şerhi.12 .11 AHMEDÎ D VÂNI’NDAK GAZELLER N ŞERH NE DÂ R Metin şerhi. Arûz Vezni: Bu vezin Arap edebiyatına ait bir vezindir. metin tahlili ve metin izahı gibi kavramlar. metnin diline ve onu şerh eden araştırmacının eğitimine. 26 27 Tahir’ül Mevlevî. Metin Şerhi Örnekleri. Garbta Yunan ve Latin. Vezin bilgisine ve ahengine sahip olan kişi harekeleri okuyabilir. s. Araştırmacı doğal olarak şairin ya da yazarın neleri hissederek eseri vücûda getirdiğini bilemez. Araştırmacının burada yaptığı şey geniş bir alt yapıya sahip olarak eserin vermek istediği mesajı yorumlayabilmektir.
göz alıcı libaslardır. dili nasıl işlediğini görmek. nsan ve tabiat güzellikleri: Gazel şairlerinin şiirlerinin temelinde şairin etrafında ve iç dünyasında bulunan insan ve tabiat yer alır. orijinal gibi görünen bir çok şiir temelde aynı mazmun üzerine kurulur. Metin içerinde geçen tarihi olay. Fikir ve felsefe: Şair almış olduğu eğitimin kendisine kazandırmış olduğu felsefeyi ve tecrübeleriyle elde ettiği dünya görüşünü. Son aşamada ise şairin ne demek istediği. nasıl değişiklikler yaptığını ayırt etmek ve geçmişi günümüze aktarıp anlaşılmasını sağlayabilmek için metin şerhine ihtiyaç vardır ve var olacaktır. 2..16 . Edebî Sanat: Şair dile hakimiyeti doğrultusunda şiirini edebî sanatlarla süsler.g. Daha sonra metnin içerisinde yer alan kelime. Bütün bunları yaparken araştırmacı tarih. Şair ya bir insanı medheder yada bir tabiat manzarasını kelimelerle resmeder. Gerek duyulduğu takdirde bunlarla ilgili alıntılarla açıklamaya derinlik kazandırılır. 28 Tarlan. Özet olarak bir sanatkârı anlamak. Aslında bize değişik. psikoloji. s. Bundan sonra metnin tercümesi veya nesre çevirisi yapılır.e. yer ve kişiler için ayrıntılı bilgiler verilir. Mazmun burada iskelet vazifesi görürken kelimeler onun üzerine geçirilen beden. a. 3.12 Klasik Edebiyatımızda yapılan metin şerhi şöyle izah edilebilir. edebî sanatlar ise bu bedene giydirilen renkli. şiirlerine yansıtır. ilgili örneklere atıflarda bulunulur. sosyoloji ve siyaset gibi bilimlerden faydalanmalıdır. terkib ve ibareler açıklanır. Öncelikle şerhi yapılacak olan metin tesbit edilir. Gazel şerhlerinde belli başlı üç unsur göze çarpar:28 1. Şair bunu bazen bilerek ve isteyerek yaparken bazen de farkında olmadan yapmış olur. araştırmacının ne anladığı ortaya koyularak metnin şerhi yapılır.
(sevgilinin) benefşe saçlarını gül yanak üzerine dağıt ki. anber.”29 Divan Edebiyatımızda sabah rüzgârı. dağıtması ve yayması üzerine kurulmuştur. düştüğü halleri gören rüzgârdan bütün bunları sevgiliye iletmesini istiyor. âşık ve sevgili arasında gidip gelen bir habercidir. let benüm selâmumı dildâra iy sabâ Arz eylegil peyâmumı ol yâra iy sabâ “Ey sabah rüzgârı. Böylece sevgili merhamete gelecek. Tagıt benefşe saçları gül yanağ üstine Saçdı ‘abir ü anberi gülzâra iy sabâ “Ey sabah rüzgârı. rüzgârın sevgilinin diyârında ve onun saçlarında serbestçe dolaşabilmesinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle sabah rüzgârını sevgiliye gönderip halini arz etmektedir.” 29 skender Pala. Âşık çektiği sıkıntıları. sevgiliye selamlarını iletmesini. (o) gönül alıcı sevgiliye benim selamımı ilet. Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü. “Sabâ. Aşığa sevgiliden haber getiren bir postacıdır. Sabâ yelinin divan şiirinde kullanımı sevgilinin kokusunu taşıması. Bu. O daima sevgilinin saçlarından bir iz ve koku taşır.396 . doğu cihetin den esen hafif ve latif rüzgar. sümbül ve reyhan kokularına sahiptir. Aşık bazen kendisini sabâ’nın ellerine bırakır ve sevgilisine götürmesini ister. Sevgilinin saçındaki misk.13 1-50 ARASI GAZELLER N ŞERH Gazel 1 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. âşığın haline acıyacak ve küçük de olsa bir lütufta bulunacaktır. gül bahçesine abir ve anber kokuları saçılsın. s. 2. (benim) haberlerimi o yâre arz eyle” Şâir bu beyitte sabah rüzgârına seslenip. Âşık sevgiliyi görememektedir. âşığın ahvâlini anlatmasını istiyor.
Âşık. Âşık rüzgârdan sevgilinin evine gizlice gitmesini özellikle de rakibin onu görmemesini ve sevgilinin kapısını öğrenmemesini istemektedir. gizlice git (sakın) kendini ağyâre gösterme. 30 Beşir Ayvazoğlu. Saçlar menekşeye. gül renkli kokan yanaklarının üzerine dağıtması isteniyor.30 Buradan hareketle sevgilinin saçlarının koyu renkli ve bir araya toplanıp bağlandığını düşünebiliriz. rüzgârdan. 3. Bu durum da âşığın sevgiliyle arasındaki tek iletişiminin ortadan kalkması demektir. Şâir bu beyitte sabah rüzgârından eğer sevgilinin kapısına gidecekse sessizce. rakip tarafından görülürse bir daha sevgilinin diyârına yaklaştırılmayacaktır. saçları ise gülün etrafındaki menekşelerdir.14 Sabah rüzgârından sevgilinin menekşe gibi güzel kokulu saçlarını. Toplu halde bulunan saç dağıtılınca. Sevgilinin yüzü bu bahçenin gülü. Menekşe koyu lacivert rengi ve pazarlarda deste işi satılması ile divan edebiyatında yer alır. Sabah saatleri sokakların tenha olduğu zamanlardır. sevgilinin saçları olduğu ifâde edilerek hüsn-i ta‘lil sanatı yapılmıştır.166 . Öyle ki sevgilinin saçlarının kokusunun yanında gül bahçesinin kokusu hissedilmez. Ayrıca menekşe baharın habercisidir. Beyitte bir gül bahçesi mazmunu vardır. Penhân var yarün tapusına varurısan Gösterme kendüzüni sen ağyâre iy sabâ “Ey sabâ yârin kapısına gideceksen. s. Güller Kitabı. Gül bahçesinden etrafa saçılan güzel kokuların kaynağının. kendisini başkalarına göstermeden dolaşmasını istemektedir. Bir diğer yönüyle de âşığın halini sevgiliye ileten ve ikisi arasında haber getirip götüren rüzgâr. sevgilinin haberlerini işittiği tek kaynağının ortadan kalkmasından korktuğu için.” Rüzgâr doğal mecrası doğrultusunda eserken her kapıya uğrar. kimselere görünmeden gitmesini istiyor. etrafa o saçların abir ve anber gibi ender ve kıymetli kokusu saçılır. yanak ise güle teşbih edilmiştir.
Vuslata erişmek yâni sevgiliyle bir araya gelme düşüncesi. 6. (katlanayım).” Âşığın etrafında dertlerini anlatacağı kimse yoktur. dertlerin kendisine arz edildiği bir tabiptir. dertli. Bu nedenle sabah rüzgârından söz istenmektedir. Vuslat güline irmez elüm pes nicesi ben Bunca tahammül eyleyem ol hâre iy sabâ “Ey sabah rüzgârı kavuşma gülüne elim ulaşmaz. ancak bu sırrının başkalarına anlatılmasından ve ifşâ olmasından korkmaktadır. kimseler tarafından bilinmemesini istemektedir. Divan şiirinde âşık. Çün gizlü râzma seni ben mahrem eyledüm Bi‘llah eyitme râzumı deyyâre iy sabâ “Ey sabâ. Bî-çarâlıgumı benüm ol yâre ‘arzâ kıl Bâşed ki bula derdüme bir çâre iy sabâ “ Ey sabah rüzgârı benim çaresizliğimi. öyleyse ben o dikene daha ne kadar dayanayım. Zaten âşığın derdi de dermânı da sevgilidir. bimâr olarak anılırken sevgili de derdin dermânını bilen tabiptir. Bu nedenle sabah rüzgârına yalvarmaktadır. Âşık. olur ki benim derdime bir çare bulabilsin. .” Âşık için vuslat arzulanan en önemli şeydir. Âşık halini rüzgârdan sevgiliye iletmesini istemekte böylece sevgilinin kendisine merhamet ederek derdine bir dermân bulacağını ümit etmektedir.15 4. Âşık yapayalnızdır. Sevgili bu beyitte. çektiği acıların ve sevgiliye olan hasretinin. ben seni gizli sırlarıma mahrem eyledim (gizli sırlarımı sana anlattım) Billahi. (sakın) bu sırlarımı başkalarına söyleme. 5.” Âşık sevgiliye olan aşkından dolayı çaresiz zavallı duruma düşmüştür. aşk uğruna çekilen bütün ezâ ve cefâlara tahammül göstermenin tek nedenidir. zavallılığımı o sevgiliye sun. Âşık bütün sırlarını sabah rüzgârına anlatmıştır. Çaresiz bir şekilde dertlerini sabah rüzgârıyla paylaşmıştır.
Önceki beyitlerde rüzgâra sırlarını açan âşık bu beyitte de buna devâm ediyor. kavuşmanın verdiği sıkıntıları. Çektiği acıları. ortalığı karıştıran anlamındadır. Sevgilinin bakışı âşığın hem gönlünü yaralıyor. Divan Edebiyâtında bakış oka benzetilir. Âşık ümidini yitirmek üzeredir. Yâni bu duruma daha ne kadar katlanacağım diyerek şikâyet etmektedir. “sor bakalım o sevgiliye daha ne kadar yüreğimde yaralar açacak. . tahammül etmek zorlaşmıştır. Digil ki Ahmedî’ye niçe zahm urasın Gammâz gamzelü gözi mekkâre iy sabâ “Ey sabah rüzgârı bakışı fitneci. 7. stifham sanatı vardır. Sevgiliye kavuşamayınca katlanmak. Sabah rüzgârına. hem de duygularını allak bullak edip karıştırıyor. sevgiliye kendisinden daha yakın olan rakip âşığın sevgiliye kavuşmasını engelliyor. çekilen sıkıntılar ise gülün dikenine teşbih edilmiştir. Fitneci. bu güle elinin ulaşamadığını ifâde ediyor. ayrılık dikeninin gönlünü kanattığını ifade ediyor. Sevgili önceleri yan bakışıyla âşığa ümit vermiş sonra ise sözünde durmamış âşığı hileye düşürmüştür. Artık âşığın dayanma gücü kalmamıştır. düzenbaz sevgiliye: Ahmedî’nin gönlünde daha ne kadar yaralar açacaksın de. “Gülü seven dikenine katlanır.” Sabah rüzgârı şiirin. Ayrıca âşık ‘bunca tahammül eyleyem’ derken çektiği sıkıntıların tahammül gücünü zorladığınıda anlatmak istemektedir. âşıktan sevgiliye haberler taşımaktadır. Bu nedenle şâir sevgilinin bakışını gammaz ve mekkar olarak nitelendirmektedir. Ayrıca aşık. Sevgilinin süzgün bakışı âşığın kalbine saplanmakta ve orada derin yaralar açmaktadır. başından beri âşık ve sevgili arasında bir o tarafa bir bu tarafa gidip gelmekte.” atasözünü hatırlatan beyitte âşık sabah rüzgârına seslenerek vuslat gülüne erişemesede dikenine yani vuslat için aşkı uğruna çektiği sıkıntı ve ızdıraplara tahammül ettiğini anlatmaktadır.16 Vuslatı yani sevgiliye kavuşmayı bir güle benzeten şâir.“ diye seslenmektedir. Sevgilinin vuslatı güle. sıkıntılara ne kadar katlanacağını sevgiliye sormaktadır. Ayrıca sevgilinin etrafında dolaşan. Vuslat gül olunca diken de ayrılık acısı olarak düşünülebilir. Âşığın dayanma sınırını zorluyor.
daimi surette yanında bulunmak ve kendisinden izzet ü ikram görmek istemekte. büyük rütbe yani makamdır.” Bu beyit şâirin devlet büyüklerine yakınlığının bir göstergesi sayılabilir. Halil’e olduğu gibi gül ve yasemin olur. Eğer o dost âşık ile oturup kalkarsa ve aralarında teklifsiz bir arkadaşlık olursa. Şâir beyitte tevriye sanatını kullanmıştır. şansı daha da artacak ve o dost âşık ile maşuku bir araya getirecektir.17 Gazel 2 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Demek oluyor ki şâir bu dost aracılığıyla padişaha yakın olmak.” . yâr’ birbiriyle anlam ilişkisi olan kelimelerdir ve tenâsüb sanatı yapılmıştır. Hem-nişin. Karin ise mabeyinci anlamındadır. sevgiliyle kendisi arasında bir dosttan bahsediyor. Devlet kelimesinin bir diğer anlamı. Ol dost bir dahı bize ger hem nişîn ola Devlet bizümle yâr u sa’âdet karîn ola “O dost eğer bir daha bizimle birlikte olsa. nişin-karin. biz ve yâr kelimeleri arasında mürettep leff ü neşr sanatı vardır. sevgili ve mutluluk bize yakındır. karin ve devlet kelimeleri bu sanatla birlikte beyite ikinci bir anlam kazandırmıştır. hem-nişin. Baht ve talih kendisinden yana olacaktır. Yukarıda bahsettiğimiz gibi şâir kelimelerle oynayarak beyte ikinci bir anlam daha katmıştır. 2. karin. Ana ki yâr zikr ile gönlin üns ide Âteş Halil bigi gül ü yasemîn ola “Sevgiliyi anan ve gönlünü onunla dost eden sıkıntılı (kişiye) ateş. Kelime oyunlarının ayrı bir tat kattığı mısralarda Ahmedî. şans bizimledir. Dolayısıyla âşık sevgiliye kavuşunca saadete kavuşacak ve istediği amaca ulaşacaktır. Dost. devlet kademelerinden birinde bulunmayı talep etmektedir. Dost-devlet.
Sevgiliyi göremez. Bu nedenle Hazreti brahim’e Allahın dostu manasına gelen ‘Halil’ denmiştir. Nemrut’un ateşini bir gül bahçesine çevirmiştir. bu durumdan sürekli şikâyet eder. “Halîl. sevgiliden gelen kahrı da lütfu da hoş karşılamaktadır. Sonunda sevgilinin yüzünü görmek olunca. brahim (A. Sevgilinin eşiğine ulaşan kişi aynı zamanda bahtlı.) Nemrut’un kendisini ateşe atmak istemesine. sıkıntıya düşmesine rağmen halinden şikâyet etmeyerek aşkında sebât göstermiştir.S. Hz brahim’in diğer adı olduğu gibi. s. ayak basarsa onun ayağına dikenler Çin kumaşı gibi olsun’ diyen şâir. ateş olarak düşünülünce âşık brahim omak ister.229 . Her kim ura kadem ki ire yârun işiğine Hârâ o har ayağına dîbâyı çîn ola “Ayağını yârin kapısına vuran kişinin ayağına dikenler Çin kumaşı gibi olur. Onun etrafındaki her şey güzeldir. halis dost manasına da gelir.18 Âşığın fikri de zikri de sevgilidir. Eski Türk Edebiyatı’nda Mazmunlar. Buna karşılık Cenab-ı Allah. Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. Şâirlerimiz Halîl adlı mahbublarının ismiyle. çekilen meşakkatler âşığa lütûf gibi gelir.32 Hazreti brahim'in ateşe atılması olayına telmih yapılmıştır. Burada kadem kelimesinin ikinci bir anlamı daha vardır. Sıkıntı ve mihnet çeker. 31 32 A. Zira gül ve yasemin sevgilinin yanağının benzeyeni olarak kullanılır. Bu durum onun için gül bahçesi haline dönüşmektedir. Dikenler bile âşığa ipekli kumaş gibi gelmektedir. Tıpkı Hazreti brahim gibi.” ‘Her kim sevgilinin kapısına gider. s.279 skender Pala. Sevgiliye gönlü yakınlaşmış ve gönlünü ona kaptırmıştır. ayrılık ateşiyle yanar tutuşur. Onun kapısında uğur vardır. Fakat ona kavuşamayan âşık. Tüm bu sıkıntılara rağmen yine de ondan vazgeçemez. talihli de sayılır. Bazen sevgilide brahimlik özellikleri var gibi gösterilir. bu ezâ ve cefâyı sevgiliden geldiği için hoş karşılamaktadır. sevgilinin yanağı. rakibine kızar. hâlis dost adını alarak bir çok mazmun meydana getirmişlerdir. sevgiliye ait her şeyin güzelliğinden bahsediyor. Âşık için bu uğur sevgiliyi görebilmektir.”31 Âşık da sevgilinin aşkı uğruna tüm sıkıntılara katlanmakta. 3. Talat Onay. Divan şiirinde.
Şâir sevgiliyi överken mübalağa yaparak güzel bir sevdiği olan kişinin güneşe dönüp bakmayacağını belirtiyor. güneş. Olmaya müşterî güneşe ol ki dilberi Sînün bigi kamer rûh u Zühre cebîn ola “Senin gibi yüzü. s.” Sevgilinin yüz güzelliğinin anlatıldığı bu beyitte. ay ve zühre yıldızı gibi parlak bir sevdiği olan kişi.19 Şâir beyitte sevgilinin kapısını mübalağalı bir şekilde överken dikenleri de Çin kumaşına teşbih etmektedir.g. Kanmadı fitneden kanum içüp kara gözün Bu câdû-yı siyâh dilün kasdı dîn ola “(Sevgilinin) kara gözleri kanımı içip fitneye doymadı. 5. cadı suretinde bir insan profili çizerek onun ezâ ve cefâ çektirme özelliğini anlatmak istiyor. zühre kelimeleri arasında tenasüp vardır. kamer. Öyle ki cânından vazgeçen âşık sevgilinin dinine kastettiğini ifade ediyor. a. Aynı zamanda bu ifadelerle gözleri kararmış ve kalbi katılaşmış. ‘Gözü kara’ kelimesi hem sevgilinin gözünün rengini hem de onun fitne çıkararak âşığın kanını döktüğünü anlatmaktadır. Şâir “kara göz” ve “siyah-dil” sözleriyle sevgilinin fiziki portresini ortaya koyuyor. Bilindiği üzere güneş gökyüzünün en parlak ve en önemli cisimlerinden biridir. Beyitte ayrıca müşteri kelimesi hem satın alan.357 .e.. Zulme doymayan sevgili âşığa cefâ çektirmede geri durmamaktadır. 4. Müşteri.” Şâir bu beyitte sevgilinin acımasızlığından bahsediyor. güneşe müşteri olmaz. alıcı manalarına hem de sa‘d-i ekber (büyük kutluluk)33 denilen jüpiter yıldızını anımsatacak şekilde tevriyeli olarak kullanılmıştır. bu kalbi karalaşmış cadının dinime kastı vardır. sevgilinin yüzü parlaklığı yönüyle aya ve Zühre yıldızına teşbih edilmiştir. 33 Pala.
” Sevgilinin gamzesi âşığın cânını almak ister. olumsuz alışkanlıklarından biridir. her sözü. âşığın duygularını karıştırmasıyla. Bundan dolayıdır ki söz dizileri kıymetli inci dizilerine . Gamze (yan bakış) etkileyiciliği ile âşığın gönlünü yaralar. Cânına pusu kurması bile bu davarnıştan vazgeçirmez. Kurbân olam kemânına ol gamze ohınun Ki anun kemîne pişesi câna kemîn ola “Câna pusu kurmak gibi alışkanlığı olan gamze okunun. kaşlar da okun atıldığı yay olur. Ne var ki bu davranış âşığı sevgiliden uzaklaştırmaz. küçüklüğü ve derli toplu oluşuyla da hokkaya benzetilmektedir. Beyitte adeta son nefesini veren bir kişiden şeytanın imanını istemesine telmihte bulunuluyor. Bu yönüyle de âşık bir kurban gibidir. Bu nedenle şâirler tarafından oka benzetilir. 7. dizmek anlamına. şiirin mısralarında toplanan kıymetli bir inci olur. şekli itibarıyla. Beyitte sevgilinin dudakları renk itibarıyla lâ’l gibi kırmızı ve değerli bir taşa. Kirpikler bu okun ucundaki temren olurken. Ağzın içinde bulunan dişler de şiir mısralarının inci gibi kelimelerini hatırlatır şâire. Şâir beyitte gamzeyi câna pusu kurmaya çalışan bir inssana benzeterek teşhis sanatı yapıyor. Kurban ve cân almak kelimeleri beyit içerisinde birbirini tamamlayan kelimelerdir. Onun güzel kaşları uğruna cânını sevinerek fedâ eder.20 Sevgilinin çıkardığı fitne. Aksine âşık sevgilinin her haline razıdır.” Ahmedî bu mısralarda bir yandan sevgiliyi överken diğer yandan kendi şiirini medhetmektedir.’ 6. nazm da dizilmiş anlamlarına gelir. Nazm etmek. Sevgilinin âşığın cânına kast etmesi onun aciz taraflarından. kan dökmesi ise âşığın kanlı gözyaşı akıtması ile ifade ediliyor. ‘kara göz kelimesi tevriyeli olarak kullanılmıştır. nci de ipe dizilerek yan yana getirilir. Fikr eyledükde la’l-i lebün dürcin Ahmedî Her söz ki nazme derc ide dürr-i semîn ola “Ahmedî senin al renkli hokka gibi ağzını düşündükçe. kemanına kurban olayım.
Şâir de bununla iftihâr eder.21 benzetilir. . Bu nedenle de şâir sevgiliyi andıkça aşkını dile getirmek için yazdığı şiirler de kıymet kazanır. Ahmedî’nin şiirinin ilham kaynağı sevgilinin dudaklarıdır. Sevgilinin dudağı renk yönüyle la’l taşına teşbih edilmiştir.
Eyyûb (as) çektiklerinden daha kötü bir belâ olduğunu söyleyerek. Bu aşkın çekilmesi en zor tarafı ise ayrılık acısıdır. vay o kişiye ki ayrılık derdinin tutkunu olmuştur.s)ın (başına) bile bu kadar belâ gelmemiştir. s. Hz.”34 Âşık sevgiliden ayrı kalmanın. Biri ile yıkandı.S.e. Oldı firâkun odı bana derd ile belâ Vay ol kişiye kim ola bu derde mübtelâ “Ayrılık ateşi bana dert ile belâ oldu. Yâni ona da yazık olacağını ve o kişiye acıdığını ‘vay’ kelimesiyle ifade etmiştir 2. beyitte âşığın başına gelen büyük bir dert ve hastalık olarak düşünülmektedir. a. Ben nice sabr eyleyeyim bu belâya kim Eyyûba dahı irmedi bu resmile belâ “Ben bu belâya ne kadar sabredeyim.) Kur’an’da adı geçen ve kulumuz diye bahsedilen sabırlı insan örneği olarak gösterilen srailoğulları peygamberlerinden biridir. Eyyûb (as) ise asla şikayet etmeyip Allah’a şükretti. dert ve sıkıntı içerisindedir.224 . Kim ki bu aşk derdine tutulursa onun ahvâli de âşığın ki gibi olacaktır.” Bir önceki beyitte ayrılık ateşinden dolayı belâya düşen âşık kendini Eyyûb peygamber ile karşılaştırmaktadır. Şâir beyitte ayrılıktan ve ayrılık acısının yüreğini yakmasından söz ediyor.g. ‘bundan daha çetin bir sıkıntıya nasıl tahammül edilsin’ demektedir. Bu suretle şifa buldu. Vücudunun her yerinde yaralar çıkmıştır. Âşığın ayrılık acısına dayanma gücü ve sabrı kalmamıştır. Öyle ki Allah (cc) kendisini bir çok sıkıntı ve hastalıklara düçar etmiştir. Eyyûb (a. Burada şâir 34 Onay.22 Gazel 3 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. “Yaralarında peydâ olan kurtlar vücûdunu yemeye başladı. Allah’ın emriyle ayağını yere vurunca iki su çıktı. Eyyûb (A. Sevgiliden ayrı düşen şâir.” Âşığın en büyük derdi sevgilinin aşkıdır. diğerinden içti. Aşk..
Misk. kokusu ve rengi yönünden miske benzetilir.35 Sevgilinin misk kokulu saçlarının arzusu âşığı perişan eder. Aşk derdinin devâsı yoktur. 3.337 . duygularını karmakarışık bir hale getirir.g. Bu yönüyle tevriyeli kullanılmıştır. Zor düğümleri çözmek her kişinin kârı değildir. s. dağınıklığı itibarıyla da düğüme teşbih ediliyor. saçın kokusu ve âşığın sevgilinin saçını arzulaması ifade edilmektedir. Beyitte saçlar miske ve düğüme teşbih edilmiştir. Eyyûb ve belâ kelimeleri birbiriyle tenasüplü olarak kullanılmıştır. Bu çözülmesi öyle zor bir düğümdür ki bunu kim çözebilir. Bu öyle çetin bir durumdur ki bunu kimseler çözemez. Eyyûb peygamberin kıssasına telmih yapılmıştır. Hevâ kelimesi ile. Müşgîn saçun hevâsı perişân ider beni Müşkil durur bu ‘ukde kimdür ki hall kıla “Misk kokulu saçlarının arzusu beni perişan eder. Doğu Türkistan ülkesinde yaşayan yaşayan bir cins erkek ceylanın göbeğindeki urdur. a. Ger âh kılam karara dütünden gögün yüzi Ger ağlayam yaşum ıla yir kana gark ola 35 Pala. Sabır.e. 4.” Divan Edebiyatında sevgilinin saçları.. Şâir. Şâir buradan hareketle sevgilinin saçlarını arzu etmenin kolay olmadığını aksine çetin bir iş olduğunu belirterek aşk derdinin zorluğunu ifade etmektedir. Ayrıca sevgilinin saçları kıvrımları ve uzunluğu itibarıyla ipe.23 çektiği ayrılık acısının büyüklüğünü ifade etmek için kendini Eyyûb peygamber ile karşılaştırmaktadır. Hammadde olarak kullanılab bu rdan şişeler dolusu koku elede etmek mümkündür. derdini Eyyûb peygamberin derdinden üstün görerek mübalağa yapıyor.
dumanından gökyüzü kararır ve eğer ağlarsam gözyaşlarımdan yeryüzü kana boğulur. Yağmur yağmadan önce göğün yüzü kararır ve duman rengi. Âşık öyle dolmuştur ki gözyaşlarını hep içine akıtarak bir bulut gibi olmuştur. koyu renkli bulutlar her yeri kaplar. yir. bunlar bana ne kadar belâ etseler de düşmeem. Zira arzu edilen her şeyin başında bir sıkıntı vardır.” Âşığın varlığı dosttan gelen ateşte yanarak yakılmıştır. 5. Yer ve gök arasında tezât sanatı . Âhından gökyüzünün kararması.24 “Eğer ah edersem. Sevgiliden gelen ezâ ve cefâlara âşık tahammül gösterir. düt. Varlığı. Bu sıkıntılardan sonra felâha kavuşulur. Gece gündüz ayrılık ateşiyle yanan şâirin gözleri uykusuzluktan kızarmış ve kanlanmış bir vaziyettedir. Şâir burada bu doğal olayların sebebini aşığın âh edip inlemesine bağlamaktadır. Bu ahın ardından ağladığında ise kanlı gözyaşları yeryüzünü sele boğar. Bir kez ağlayabilirse gözyaşları her yeri kaplayacaktır. Ardından da şiddetli yağmurlar boşalır. Bu ah öyle içtendir ki dumanı ta gökyüzüne çıkar. Onlar âşığa hiç bir zarar veremezler.gark olmak kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. bütün sıkıntı ve cefâlara sabır gösterip olgunluğa eriştiği için başkaları tarafından gelen belâların hiç bir ehemmiyeti yoktur. elif ise bu yanan yerden çıkan dumanları ifade eder. Ah kelimesi yazılış olarak ( ) اşeklindedir.” Perişan haldeki âşığın ah edip inlemesinden ve bu ahın dumanından gökyüzü kararır. ağlamasından her yerin kana gark olması sözleriyle de mübalağa yapılmıştır. Bunları dosttan gelen bir lütuf gibi kabul eder. Ayrıca şâir doğa olaylarını farklı bir sebebe bağlayarak Hüsn-i Ta’lil sanatı yapar. her yer sularla kaplanır. ‘He’ âşığın yüreğinin yandığı yeri. . Beyitte bir yağmur mazmunu vardır. yaş. ahın büyüklüğü âşığın derdinin ve aşkının büyüklüğünü gösterir. Ham iken pişmiş ve olgunluğa erişmiştir. bulutlanır. Sen dosttan iren oda yahıldı varlıgum Düşmen bana ne dürlü belâ itdi ise bula “Sen dosttan gelen ateşte varlığım yakıldığı için. göğ.
gözleri yaş dolup ağlar. çli yanık bir ses verir. Şâir beyitte mübalağalı bir şekilde çektiği sıkıntıları ifâde ediyor. ud ve yil arasında tenasüp vardır. Hicrün ki yahdı ‘ud sıfat cânumı oda N‘ey bigi virdi hâsılını ‘ömrümün yile “Ayrılığın cânımı ud gibi ateşte yaktı. Âşığın çektiği sıkıntılardan dolayı. Neyin bu yanık sesi içinin oyularak yakılmasından ileri gelir.” Ahmedî şiirlerinde aşk derdini anlatmıştır.174 . Her kim bu dert dolu şiirleri okursa içlenir ve yüreği ızdırapla dolar. Ney aynı zamanda üflenerek çalınan bir musiki aletidir. neye üflenen nefesi kastederek.e. En kaliteli öd sert. ömrün geçip gitmesi de neye teşbih ediliyor. Ud aynı zamanda bir musiki aleti olduğu için ney .g. Sevgilinin ayrılığı âşığın yüreğini yakmaktadır. onun bu haline üzülüp ağlayacaktır. Öyle ki şâirin çektiği sıkıntıları okuyup öğrenen herkes. siyah. siyahımsı.’36 Ateşte yanması ve yanarken hoş kokular vermesi düşüncesiyle kullanılmaktadır. ayrılık ateşinde yanan ‘uda . güzel kokulu. “Ömrünü yele vermek” deyimi ile irsâl-i mesel sanatı yapılmıştır. Tıpkı ud gibi yüreği yanan âşık ney misali bütün varını yoğunu yok eder. 36 Günyüz. deri gibi bir kabuğu bulunan bir ağaç ve ağaç köküdür. 7. çok yağlı ve sulu olandır.25 6. Bağrı baş olmak ve gözleri kan yaşla dolmak deyimleri kullanılarak irsâl-i mesel sanatı yapılıyor. Şair. ateşe dayanıklı. beyitte ‘ömrümü yele verdim’ derken. ömrünü ayrılık ateşiyle hebâ ettiğini anlatmak istemektedir. Cân. sonunda ney gibi bütün ömrümü yele verdi.” Ortaçağda ıtriyat ve tababet alanında kullanılan bir madde olan öd (‘ud). gözleri kanlı yaşlarla dolar. s.. Her ki Ahmedî’nün ohırısa derdnâmesin Baş ola bağrı gözleri kan yaş ıla tola “Kim ki Ahmedî’nin dertlerini anlatan şiirlerini okursa. a. Ney içi yakılarak yapılan nefesli bir çalgıdır. Şâir şiirlerini derd-nâmeye benzeterek açık istiare sanatı yapıyor. Âşığın da içi ney misali ayrılık ateşiyle her daim yanmaktadır. bağrı taş olup.
sevgiliye seslenerek âşığa revâ gördüğü eziyeti daha da arttırmasının günâh olduğunu ifade ediyor. Dutdun gönül vilâyetini ‘adl eyle kim Zulm eylemek revâ degül ana ki şâh ola “(Ey sevgili)! gönül vilayetini ele geçirdin. Şâir bu beyitte. . sevgiliyi şâha. ızdırap çeken ve düşkün olan bir insana daha fazla eziyet etmek doğru değildir. gönül ilinin sultanı olan sevgiliden. Ol kişi kim işi güc anun dün gün âh ola Kılma dahı cefâ ana kim ol günâh ola “(Gece gündüz) her gününü âh edip inleyerek geçiren kişinin işi çok zordur. herkesin hakkını gözetmesi ve doğruluktan ayrılmamasıdır. fakat anlamları farklı “gün âh ola” ve “günâh ola” kelimelerini kullanarak cinas sanatı yapmıştır. Şâir. Şâir bu beyitte. 2. perişan bir hâlde bulunmak. bu beyitte yazılışları aynı. Zaten sevgili haddinden fazla âşığı incitip eziyet etmekte. Hasta. onu mağdur duruma düşürmektedir. Bu nedenle âşık olanların işi hiç kolay değildir. Böyle kişilere cefâ etmek günâh olur. Zira Türk devlet yapısına göre sultanın en önemli özelliklerinden biri de adaletli olması. günah olduğunu söylemektedir. Dolayısıyla şâir. Bu durumda bulunan âşığın hâli perişandır.” Sevgilinin cefâsından dolayı gece gündüz âh edip inleyen âşığın işi çok zordur. Ancak âşık sıkıntı çekerken sevgilinin ona nazar kılmaması eziyetini daha da artırır. saraya yakın bir şâir olduğu için şiirlerinde devlet motiflerini kullandığını görüyoruz. bu durumda olan kişilere eziyet etmenin. gönlü de bir vilayete benzeterek. Ancak.” Ahmedî.26 Gazel 4 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. (Çünkü )padişah olan kişilerin zulm etmesi doğru değildir. âşıklık mesleğinin gereklerindendir. zabt ettiği bu ilde adaletle ve doğrulukla hükmetmesini istiyor. adaletli olmalısın.
g.” Anber.33 Onay. bir çeşit ada balığından elde edilen yumuşak.e. 37 38 Pala. adaletli davranmasını istemekte ve merhamet etmeyip zulmetmek sana yakışmaz demektedir. Beyitte bir yolcu mazmunu vardır. Anber. ben. Kendisini çaresiz bir şekilde yolda giderken. Harut ve Marut’a telmih vardır. ‘Anber benine kaldı zenehdânunun gönül Bîçâre bilmez idi ki yolında çâh ola “Çaresiz gönül. Vilayet. Yolcunun içine düşüp de çıkamadığı kuyu sevgilinin çene çukurudur. 3.g.38 Beyitte ben anbere teşbih edilirken çene çukuru da bir kuyuya teşbih edilir. şah kelimeleri birbirleriyle tenasüplü kelimelerdir.37 Bu beyitte sevgilinin beni ile anber arasında renk ve koku yönüyle benzerlik kurulmuştur. Ben çene çıkurunda olması nedeniyle Babil yakınlarında bir kuyuda asılı olan Harut ve Marut’u hatırlatmaktadır. Çenendeki siyah benine takıldı kaldı. zenahdân kelimeleri arasında tenasüp vardır.258 . yolunun üzerinde kuyu olduğunu bilemedi. a.. a. Hind denizlerinde yaşayan.27 Âşık da kalbini ele geçiren güzelden kendisine eziyet etmemesini. adl. Bu kuyuda asılı kalan da sevgilinin anber benidir.e. yapışkan ve kara renkte. s. s. Beyitte sevgili bir şaha. gönül ise bir ülkeye benzetilerek Açık stiare sanatı yapılıyor. güzel kokulu bir maddedir. Âşık sevgilinin çene çukurundaki bene takılıp kalmıştır. yolunun üzerindeki çukuru göremeyip içine düşüp de çıkamayan birine benzetiyor.. şaha yakışacak şekilde. Âşığı büyüler ve âşık ondan kendini almaz. Ben rengi ve şekli itibarıyla anbere benzetilir. zulm. Mitolojide bu iki meleğin büyü ve sihir yaptıklarından dolayı bir kuyuda asılı olduklarına ve burada sihir öğrettiklerine inanılır. Adalet ve zulm kelimeleri arasında bir tezât vardır.
Bu sebepten ötürü gözleri kızarmıştır. Bahtı kararan âşığın gözlerindeki umut ışığı söner. Şâir beyitte kendini muma benzetirken. Bu benzetmeden yola çıkan şâir. a.178 . yüreği kan ağlamaktadır. mumun yanarken erimesinden ve eriyen mumun sıvıların içerisinde kaybolmasından faydalanmaktadır.28 4. Burada lâlenin hassas yapısıyla rüzgârda dağılarak savrulmasını.39 Bu çiçek çok hassastır. Gark oldı şem‘ bigi ciger kanına gözüm Hicrinde vay ana ki bahtı siyâh ola “Gözlerim ayrılığından dolayı mum gibi ciğer kanıyla doldu taştı. sevgilinin yolunun toprağı olmak istemesi şeklinde ifade eden şâir hüsnü ta‘lil sanatı yapıyor. Âşık sevgilinin ayrılığından dolayı ağlamakta ve içi yanmakta.” Beyitte şâir ayrılık acısından söz etmekte kendisini muma benzetmektedir. âşığın varlığını lâle gibi sevgilinin yoluna toprak eylemeden vuslata eremeyeceğini ifâde etmektedir. Yaprakları kolayca dağılan bu çiçeğin ortasındaki siyah taneler ise aşk ateşiyle bağrının yanmış olduğu hayaliyle anlatılmaktadır. Burada lâle ile kastedilen gelincik çiçeğidir. bütün varlığı tıpkı lâle gibi aşk yolunun toprağı olur. s. Gözlerinin yaşlarla dolmasını mübalağa yaparak anlatıyor.. 5. Yanan mumun bitmesiyle karanlığın oluşması gibi âşığın da bahtı kararır. Talihi yaver gitmemekte ve âşık ayrılık acısından kurtulamamaktadır.” Şâir vuslat gülüne kavuşmak isteyen âşığın lâle gibi varlığını sevgilinin yolunun toprağı yapması gerektiğini anlatmaktadır.e. Vaslun güline ol ire kim lâle bigi anun ‘Işkunda varlıgı kamusı hâk-i râh ola “Kavuşma gülüne kim erişirse. Şâir gözlerini muma benzeterek teşbih yapıyor. Bundan dolayı âşığın bahtı siyahtır.Vuslat ise güle teşbih edilmiştir 39 Günyüz. Vay ona ki (senin) ayrılığınla bahtı siyah olur. Âşığın gözyaşları ciğer kanına bulaştığı için kanlı gözyaşları dökmektedir.g. Şâir burada göz yaşlarını ciğerinden gelen kana benzetiyor. Âşığın tıpkı bir mum gibi içi yanar ve yüreği erir.
Sevgili de öyle güzeldir ki güzellik timsali güneş ve ay onun için yanarlar. Pervâneler ışığa âşık varlıklardır. merhamet etmenin vakti gelmiştir. Bütün zamanını ayrılıktan dolayı âh edip inleyerek ağlamakla geçirmektedir.” Ayrılıklardan şikayet eden Ahmedî artık sevgiliden merhamet etmesini istemektedir. Vakt oldı Ahmedî’ye ki bir rahm idesin Senden ırah işi niçe zârı vü âh ola “Senden uzak kalarak. . Sevgilinin yüz güzelliğine vurgu yapan şâir güneşin dünya etrafındaki dönüşüyle ilgili olarak hüsn-i talil sanatı yaparak sevgilinin yüzünün ışığı ve nuru karşısında pervâne olduğundan dolayı güneşin tutuşarak yandığını ifade etmektedir. Âşığın başka hiçbir işi gücü yoktur. Bu yönüyle âşığa cevr ü cefâ çektirmektedir. ortaya çıkınca etrafı aydınlatmaktadır.” Şâir bu beyitte bir önceki beyitten farklı bir şekilde sevgiliyi muma benzetmektedir. Şâir burada mübalağalı bire şekilde güneş ve ay. Zira çektiği sıkıntılar. Ay ve güneşi de pervâneye benzeterek teşbih-i beliğ sanatı yapılmaktadır. cihanı aydınlatınca. Ateşin etrafındaki pervâneler onun etrafında dönerken kendilerini ateşte yakarlar. Şem’i cemâlünün salarısa cihâna nûr Pervâne olup yanan ana hurşîd ü mâh ola “Senin yüz güzelliğinin mumu.29 6. Şâir bu ağlayış ve inleyişin bir sonunun gelmesini istemektedir. sevgilinin etrafında dönen pervânelere benzetiyor. Sevgilinin en belirgin özelliği zâlim ve katı yürekli oluşudur. Bu beyitte Ahmedî sevgiliye kendisine merhamet etmesi için yakarmaktadır. Şâir sevgilinin yüzünü muma teşbih ediyor. işi gücü devâmlı ah edip inlemek olan Ahmedî’ye. Sevgilinin yüzünün güzelliği tıpkı bir mum gibi etrafına ışık saçmakta. 7. sevgiliden uzak olduğu kendisi için katlanılamayacak dereceye ulaşmıştır. Âşık çoğu zaman aşk uğruna çektiği sıkıntıları ve sevgiliden gördüğü her mihneti lütuf ve kerem sayar. güneş ve ay onun etrafında dönen pervâne olup yanarlar. Ancak âşık bu sıkıntıları çekerken ona kavuşmayı düşünmese bile cemâlini görmeyi arzular.
Fitne ve cefâ insana mihnet verir. Saç da aynı şekilde âşığın gönlünü belâ ve mihnet tuzağına 40 M Nejat Sefercioğlu. saçın ki belâ tuzağıdır. onun aynı zamanda kaza oku olduğunu da belirtir. Nev’î Divanının Tahlilli. Şâir beyitte gözü ok atıcıya teşbih etmektedir. eğer bir kere hata etse ne olur. Göz kirpiklerin şeklinden dolayı ok atan bir insana benzetilir.. Ol keman keş göz ki atar cânlara tîr ü kazâ Bunca ohda n’ola ger bir kez iderise hatâ “O ok atıcı(sevgili) göz. Ya gözün attığı bu oklar bir kerede hata ederse ne olur. Okun ucundaki temren su ile beslenir. Sevgili âşığa değil de rakibe yan bakış fırlatırsa bu durum âşık için onulmaz bir durum olur.” Sevgilinin gözünü oka benzeten şâir. Mihnetinden ‘ışkınun cân kurtara mı mürg-i dil Kim benündür dâne-i fitne saçun dâm-ı belâ “Benin ki fitne tanesi. Bundan dolayıdır ki göz ok atıcıya benzetilir. Gönlü daima onu hatırlar. tuzağa düşen bir kuş gibi takılmaktadır.30 Gazel 5 Fâ i lâtün / Fâ i lâtün / Fâ i lâtün / Fâ i lün 1. Bu kadar ok. Her ikisi de insanda derin izler bırakır. Ayrıca “ben. Şâir bu beyitte beni saç tuzağı içerisindeki fitne tanesine benzetiyor. Gözün attığı bu oklar âşığın yüreğine isabet eder. fitneci ve yağmacı oluşu” yönüyle de âşığın gönlünü karıştırmaktadır. cânlara (âşığın gönlüne) kaza okunu atar. incinir. 2. Kirpikler de su ile beslenir.189 . Âşığın gönlü için kurulan bu tuzaktan âşık cânını kurtaramamakta sevgilinin güzelliğine. Gönül kuşu aşkının mihnetinden cânını kurtarabilir mi?” “Divan Edebiyatında ben dâima şekli itibarıyla daneye benzetilir. fettan. Ben ve saç siyah rengi itibarıyla kesret ve sıkıntı sebebidir40. Her ikisinin de uçları sivridir. Yani âşık sevgilinin bakışlarından etkilenir. s. kirpikler de onun attığı oklardır.
4.” Sabâ kuzey-doğudan hafif hafif esen bir rüzgârdır. ben tuzağı ise dane-i fitne olarak zikredilmektedir. Ayrıca saba rüzgârının eserek sevgilinin saçlarına dokunarak aralarından geçmesi hasebiyle rüzgârı elinde tarakla birlikte tasavvur etmiştir.31 sürükler. dam-ı belâ. Hasta cânlarun devâsı n’ola didüm işiden Ağzuna idüp işâret didi ki üş budur şifâ “Ey beni işiten. Âşık kendine bir şifa arıyor ve bunu sevgiliye . Buradan hem seni iyileştirsin hem de sevgilinin saçlarına dokunmak gibi uygunsuz bir harekette bulunduğu için Allah seni düzeltsin anlamlarını çıkarabiliriz. Şâir burada saba rüzgârının. saçı ise belâ tuzağına teşbih edilmiştir. Ynı zamanda rüzgar kişileştirilerrrek teşhis sanatı yapılmıştır.” Ağız cân verme özelliğiyle şifa kaynağı olarak vasıflandırılır. tarak sahibi olan sabah rüzgârını Allah ıslah etsin. Onun her ne cefâsı varsa tarak çeker. Saç halka halka oluşu ve perişanlığı (dağınıklığı) yönüyle tuzağa benzetilir. Gönül kuşu. Cân kuşları ona takılıp kalırlar. bu nedenle de parça parça olur. güzel kokulu çiçekleri açtırmasından oluşan güzel kokuları. Saba rüzgârı sevgilinin saçlarında dolaşmakta ve onları dağıtmaktadır. Beyitlerde saç dolayısıyla taraktan da bahsedilir. sevgilinin saçlarının çözülmesine bağlamaktadır. Sevgilinin beni dane-i fitneye. Burada aşığın gönlünü avlayan saç tuzağı. Çün sabâ çözdi saçunı bû-yı cân toldı cihân Aslah Allah şânehü zî-şânedür bâd-ı sabâ “Sabah rüzgârı saçlarını çözünce cihana cân kokusu doldu. âşığın cânı ile beraber dâima sevgilinin diyârında dolaşır ve sevgilinin saçının tuzağına takılır. Bundan dolayı şâir sabaya Allah seni ıslah etsin demektedir. hasta olanların devâsı nedir dedim? Ağzını işaret edip “işte şifa budur. 3. Dağılan saçların kokusu ise her yeri kaplamaktadır. Beyitte rüzgar saç tarayan birilerine benzetilerek kapalı istiare sanatı yapılıyor. Beyitte hasta cânlar ifadesiyle âşık kast edilmektedir.” dedi.
dinimi ve dilimi aşkının yolunda dağıttım. Bu benzerlik renk ve lezzet münasebetiyledir. cânını.41 Sevgili de aşığın gönlünü dirilttiği için bu şekilde bir telmih yapılmıştır. sâ.283 . Âşık câna hiç önem vermez akıl da. Ayrıca âşığa devâ olacak bir diğer şifa kaynağı da sevgilinin vereceği busedir. Bu nedenle cân gayr olarak nitelendirilmiştir.32 arz ediyor.g.” Âşık sevgilinin uğruna aklını. dört büyük kitaptan ncil nazil oan peygamberdir. Âşık bütün varlığını sevgilinin yolunda fedâ etmekten çekinmez. cân da din ve gönülde insanın teninde emânettir. 6. Şâir burada tasavvufi aşktan bahsetmektedir. Dudağın en çok benzetildiği unsurlardan biri de şaraptır. Ağız dudakla birlikte bir bütünlük gösteren güzellik unsurudur. Âşık için hiçbir şey önemli değildir. Cân da aşığın aşk yolunda terk etmesi gereken şeylerden birisidir. a. Ayagun tozın çeragıla taleb ider gözüm Yaşı durmaz ne ‘aceb ger isterise tûtiyâ 41 Onay.e. yâr ile tanış olanın başkalrından uzak olması gerekir. Dudak cân verme özelliği ile Hz. 5. Bunların haricinde âşığın gönlü sevgilinin ağzından çıkacak bir sözle hayat bulur veya sıkıntıya düşer. önemli olan sevgili ile bir olmaktır. Dudak ağzın gözle görülen kısmıdır ve ağızdan ayrı düşünülemez. Âşığın gönlünde cân yerine sevgilinin olması yeterlidir. Akl u cân u dîn ü dili ‘ışkun yolında itdüm nisâr Gayrdan bî-gâne gerek yârıla olan âşinâ “Aklımı. Beyitte hasta cânların devâsı sorularak istihfâm sanatına yer verilmiştir. Sevgili ise ağzını göstererek onun şifa kaynağı olduğunu söylüyor. sâ ölüleri nefesiyle diriltir. cânımı. dinini ve gönlünü fedâ etmektedir. Bunun içinde âşığın gönlünde aşktan gayrı bir şey olmamalıdır. Hz. Âşık eğer vuslatı arzuluyorsa masivayı terk etmelidir. körlerin gözlerini açar ve el-aşa hastalıkları giderirdi. sâ’ya telmih edilir. s..
33
“Gözüm ayağının tozunu mum ile arıyorum, gözlerimin yaşı durmayıp sürme istese ayıp mıdır?” “Tutiyâ: göze parlaklık ve kuvvet veren bu isimle ma’ruf taşın döğülmesiyle oluşan tozuna denir. Sevgilinin ayağının tozu hastalıklı gözlere çekilen tutiya’ya benzetilir” 42 Âşık sevgiliyi göremediği için gözyaşı dökmektedir. Bunu ise bir rahatsızlık olarak ifade edip sevgilinin ayağının tozunu bu rahatsızlığın şifası olarak düşünmektedir. Âşık sevgiliden ayrı olduğu için onun ayağının tozuna bile muhtaçtır. Onu zor görebildiğini halk arasında kullanılan mum ile aramak (çerag-ıla taleb ider) deyimi ile ifade etmektedir. Âşık sevgiliyi göremediği gibi, onun ayağının tozunu bile mumla aramaktadır. Sevgilinin ayağının tozu tutyâya benzetilerek teşbih-i beliğ sanatı yapılmaktadır. 7. Şâh dimiş kim gedâsıdur kapunun Ahmedî Böyle durur böyle şey lillah iy ulu pâdişâh “Ahmedî (sana) şah diyerek kapında kul olmuştur. Ey ulu padişah Allah için (söyle) bu böyledir.” Âşıklar sevgilinin kapısında elleri bağlı birer kuldur. Sevgili ise o kapının sultanıdır. Aslında âşık böyle diyerek kendini üstün görmektedir. Gedâ kelimesiyle yoksul, dilenci hayâli çizilir. Âşık da en önemli hazinesi olan sevgiliden mahrum olunca onun yoksulu olur. Sevgilinin ise sultan, şah olarak vasıflandırılışı, âşığın sevgiliye bağlılığı ve düşkünlüğü, onun arzularına boyun eğmesi, her an hazır bulunması âşığın geda, kul, köle olarak düşünülmesine neden olmuştur. Ahmedî’de bu beyitte kendini sevgilinin gedâsı, sevgiliyi de aşk ülkesinin ulu padişahı olarak görmektedir. Sevgili âşığı bu şekilde görmekte, Ahmedî’de bunu anlatmaktadır. Bu beyitten âşığın sevgilinin kapısından ayrılmadığını anlıyoruz.
42
Onay, a.g.e., s.482
34
Gazel 6 Mef û lü /Fâ i lâ tü /Me fâ î lü /Fâ i lün 1. Bu gicemün ki hergiz irişimez ol tana Fikretde şem‘ bigi yanup kalmışım tana “Bu gecem asla sabaha erişmez, düşünürken tan vaktine kadar mum gibi yanıp kalmışım.” Güneşin batışıyla başlayan gece âşık için, karanlık olması nedeniyle keder ve sıkıntı kaynağıdır. Beyitte gece âşığa öyle uzun gelmektedir ki sabaha erişemeyeceğini düşünmüştür. Sevgiliyi tasavvur ederken adeta bir mum gibi yanıp erimiştir. Aşk derdi ve sıkıntısıyla öylesine hem-hâldir ki kendinden geçerek vaktin sabaha eriştiğinin farkında değildir. Geceyi aydınlatan unsurlardan biri de mumdur. Mum etrafına ışık verirken kendini tüketmektedir. Mumun tükenmesiyle birlikte âşık tan vaktine erişmektedir. Ayrıca bu beyitte sevgili yüzünün parlaklığı yönüyle tana benzetilerek âşığın sevgiliye kavuşamadığı da düşünülebilir. Sevgilinin yüzü “tan”a ; aşık ise “şem’e”benzetilerek açık istiâre sanatı yapılmıştır. Gece, şem’, yanmak kelimeleri arasında tenasüp, gece ve tan arasında tezat sanatı vardır. 2. Yârun saçı ola bu karanu uzun gicem Kim bendi mihnet oldı vü dâmı belâ bana “Yârin saçları, bu uzun karanlık gece gibi bana mihnet bağı ve belâ tuzağı olmuştur.” Âşık bu beyitte sevgilinin saçlarına olan tutkunluğundan bahsediyor. Saçları mihnet bendine ve belâ tuzağına benzetiyor. Saçın geceye teşbihi rengi ve boylu boyunca uzunluğu yönüyledir. Buradan hareketle âşık bu uzun geceyi sevgilinin saçları gibi düşünmektedir. Saçın siyahlığı ise karanu kelimesi ile ifade ediliyor.
35
Gönül sevgilinin saçlarının esiridir. Âşığın gönlünün çektiği sıkıntı ile gece çekilen sıkıntı arasında ilgi kurmaktadır. Âşık gönlünü sevgilinin dolaşmış saçlarına kaptırmış ve belâ tuzağının içine düşmüş ve içini kargaşa kaplamıştır. Kargaşa sonunda belânın kaçınılmaz oluşu, âşığın ruhunu sıkıntının zaptetmesi bir nevi kesretin ifadesidir. Zira, saç çokluğu sebebi ile kesrettir. Beyitte saç mihnet bağına ve belâ tuzağına; ayrıca karanlık uzun bir geceye benzetilerek teşbih yapılmıştır . 3. Sevdâ denizidür tolu mevc-i belâ vü gam Ne diyeyim bu gice perîşânlığın sana “Bu gecenin perişanlığını sana nasıl anlatayım, sevdâ denizi gam ve belâ dalgalarıyla doludur.” Âşık öyle perişandır ki bunu anlatamamaktadır. Sevdâ denizinin içerisinde gam ve belâ dalgalarıyla boğuşmaktadır. Âşığın perişanlığının asıl sebebi gam ve belâdan kaynaklanan karanlık ruh haletidir. Bu ruh haleti gece ile ilişkilendirilmiştir. Âşık perişanlığını gece kelimesiyle korkutucu ve ürkütücü bir deniz tasviriyle anlatıyor. Edebiyatta âşık, daima gam ve belâ içindedir. Bu unsurlardan ayrı düşünülemeyen âşık feryat edip gözyaşı döker. Beyitte mevc-i belâ ifadesiyle âşığın karanlık gecelerde döktüğü gözyaşı anlatılır. Gönül, aşk (sevdâ) denizi gözyaşları ise onun dalgalarıdır. Burada sevdâ kalbin içerisindeki çok kara olan ve insan mizacında olduğu kabul edilen dört hılttan (unsur)dan biridir. Sevdâ kelimesi gecenin karanlığı ve sevgilinin saçlarının siyahlığını ifade eder. Gönül, bela dalgalarıyla dolu olan sevdâ denizine teşbih ediliyor. Gice, perişan, sevdâ; deniz, mevc kelimeleri arasında tenasüp vardır. 4. Yâ Rab ‘adem gicesi midür bu uzun gice Kim subhdan belürmedi hergiz eser buna “Ya Rab, bu uzun gece yokluk gecesi midir ki hiçbir surette sabahtan bir iz yoktur.”
36
Sabahın olmadığı bu uzun geceyi âşık yokluk gecesine benzetiyor. Aynı zamanda da sabahın (güneşin dolayısıyla sevgilinin) yokluğundan bahsediliyor. Allah’a yalvaran âşık bu gecenin içerisinde adeta yok olmaktadır, kendinden geçmektedir. Âşık zaten varlık itibarıyla her şeyini sevgili uğrunda sarf ettiği için varlık âşık da söz konusu değildir. Bu gece öyle uzun bir gecedir ki sabahtan hiçbir iz yoktur. Âşık burada sevgiliye kavuşma umudunu yitirmiştir. Bundan dolayı sabah olmamaktadır. Karanlık gecenin gam ve sıkıntılarından oluşan ruh haleti bu beyitte kendini hissettirmektedir. Gece yokluk gecesine benzetilerek teşbih-i beliğ sanatı yapılırken gece ve subh arasında da tezat sanatı vardır. 5. ‘Ömrüm bekâsı olsa gicem bigi uzadu Tâ subh-ı haşr irmeyeyidi fenâ ana “Ömrümün kalıcılığı, gecem gibi uzamıştır, kıyâmet sabahı yokluk ona erişmesin.” Şâir burada gecenin uzunluğu ve ömrün ebediliği arasında ilgi kuruyor. Her ömrün bir sonu vardır ve bu sonunda kıyâmeti vardır. Şâir beyitte kıyâmet sabahı yokluğun (sıkıntının) kendisine ulaşamamasını istiyor. Kıyâmet dünya hayatının sonu ve ahiret hayatının başlangıcıdır. Kıyâmet sabahındaki büyük kargaşa âşığın gönlündeki kargaşadır. 6. Maşrıkda subhdan bu gice yok nişân meger Yolın yanıldı gün gelmez dahı bu yana “Gün doğusunda sabahtan bir iz yoktur.meğer ki güneş yolunu şaşırıp bu yana gelmemiştir.” Âşık, her gece sıkıntı ve buhranlarıyla boğuşarak sabahı gözlemektedir. Ne var ki bir türlü sabah olmamakta bu uzun gece sona ermemektedir. Şâir bunu güneşin yolunu şaşırıp âşıktan tarafa doğmamasına bağlıyor. “Gün” beklenen sevgilidir, âşığın gece boyunca çektiği sıkıntıların nihayeti olacaktır. Ancak çekilen sıkıntı o kadar
37
fazladır ki gece uzamaktadır. Bu da şâirin sevgiliyi göremeyeceği anlamındadır. Âşığın çektiği ızdırap sevgilinin umurunda değildir. Güneş yolunu şaşıran bir insana benzetilerek teşhis sanatı yapılırken güneşin doğmaması yolunu şaşırmasına bağlanarak hüsn-i ta’lil sanatı yapılıyor. 7. Çoh şükr şem‘ bigi oda yanup Ahmedî rgürürise bu şeb-i buhrânını tana “Ahmedî bu buhran gecesini mum gibi ateşte yanarak sabaha ulaştırırsa (Allah’a) şükürler olsun.” Şâir artık sabaha ulaşmak istediğini bildiriyor. Eğer sabaha ulaşırsam Allah’a şükürler olsun diyor. Aşk ızdırabı âşığı ateş gibi yakmakta mum gibi yüreğini eritmektedir. Âşığa geceler çekilemeyecek derecede ızdırap vermekte, buhrana sürüklemektedir. Âşık bu buhran gecesinde öyle çaresizdir ki sabaha ulaşmak ümidiyle Allah’a yalvarmaktadır. Mumun sabaha kadar yanması şâirin hiç uyumadığını ve sabahladığını dolayısıyla perişanlığını gösterir. Şair kendini ateşte yanan bir muma benzeterek teşbih-i beliğ sanatı yapmaktadır. Şem’, od, ateş kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. Gece ve subh arasında da tezat vardır.
kıskançlıkları ve düşmana beslediği kin ve nefret ön plana çıkmaktadır. Bu nedenle vuslat en büyük zenginlik olan devlet kelimesiyle ifâde edilmiştir. Çektiği bütün sıkıntıların tek nedeni sevgiliye kavuşma arzusudur. beni yâra eriştirip ağyarı kör etsen ne olur.38 Gazel 7 Fâ i lâtün / Fâ i lâtün / Fâ i lâtün / Fâ i lün 1. Âşığın dünyadaki en büyük arzusu onun için en değerli şey olan vuslata kavuşmaktır. Bir dahı iderise devlet bana yâri n‘ola Bir dahı bu gözlerüm görürse ol yâri n‘ola “Tâlihim bir daha beni mutlu ederse ne olur. beğenilmeyen ve itibar edilmeyen isimlerdir. Bu arzu gerçekleşmeyince de çekilen acılar dayanılamayacak bir hâl almaktadır. Rakip ile ilgili tasavvurlarda daima âşığın menfi duyguları. Yârdan ayrılduguma oldı şâd agyâr iy Hak Bini yâra irgürüp kör itsen agyârı n‘ola “Ey Hak. Öyleki âşığın bu sıkıntılara katlanmaya tahammülü kalmamıştır.” Âşığın burada sözünü ettiği kişi rakiptir.” Âşığın dünyadaki tek arzusu sevgilinin yüzünü görmektir. Çektiği acı ve sıkıntılara katlanabilmesi onun sevgiliyi bir kez daha görmesine bağlıdır. 2. Gözlerim bir daha o yâri görürse ne olur. Genel tasavvurlarda rakibin kör olması. Burada âşık sevgiliden ayrılmış olduğunu ve bu durumun rakibi memnun ettiğini ifade edip Allah’a yalvararak Allah’tan kendisini sevgiliye kavuşturup rakibi de kör etmesi dileğinde bulunuyor. Bu beyitte olduğu gibi rakip ile âşık arasında daima bir çekişme vardır. Bu çekişmenin neticesi daima âşığın aleyhindedir. sevgilinin yanında . benim yardan ayrıldığıma ağyâr sevinir. Rakibin benzetildiği unsurlar hoşa gitmeyen.
”43 Bu yanık sesi ile aşık arasında ilgi kurulur. mum gibi (geceden sabaha kadar) yananın gözyaşları kan olsa ne olur. (içim ateş gibi) yanmaktadır. Onun iniltilerini duyanlar gönlündeki ateşi bilemediklerinden dolayı sadece âşıktan yükselen sese bakarak onu ayıplarlar. “Ney kamıştan yapılmış bir arşın uzunluğunda nefesli bir çalgıdır. içini eritmekte ve ney gibi inlemektedir. Âşık müptelası olduğu bu derdini kimseye anlatamamaktadır.371 . s.39 bulunduğu halde kıymetini bilmemesi ve güzelliğinden nasibini almaması düşüncesi vardır. Mum eridikçe âşık da mum gibi erimektedir. Bu nedenle ney gibi ağlayıp inlemesini hoş karşılamak gerekir. Âşığın burada rakibin kör olmasını istemesi sevgili ile âşık arasındaki en önemli engelin ortadan kalkması anlamını taşır.e. 3. a. 4. ağladığımı görenler sabrı yoktur diye beni ayıplarlar. Geceleri uyku tutmaz bir şekilde sabahlara kadar içi kan ağlayarak ah edip inler. mumun etrafında geceden sabaha kadar gözyaşı dökmektedir. Aşığın da gönlü aşk ateşi ile yanıktır.” Âşık aşk ızdırabıyla her an gözyaşı döker.” Âşığın sevgili uğrunda çektiği aşk ızdırabının tarifi mümkün değildir. Ney içi yakılarak musiki aleti haline getirilir. Bu beyitte de âşık çektiği sıkıntılar ve sevgiliye kavuşma arzusuyla geceleri uyuyamamakta. Gönlündeki ateş bütün varlığını yakmakta. Sabrı yohdur diyü ‘ayb ider işiden nâlemi Göynügüm var ney bilgi kılur-ısam zârı n‘ola “ nleyip. ney gibi ağlasam ne olur. Ağyar kör olduğu zaman ise âşık ile sevgili arasında vuslat için hiçbir engel kalmayacaktır. Yaş yirine gözlerüm kan dökdise dutma ‘aceb Şem’ bigi yananun kan olsa yaşları n‘ola “Gözlerim yaş yerine kan dökerse beni ayıplama. Burada sevgili mum. Sesi yanık ve lahûtidir.g. âşık ise mumun etrafındaki pervâne olarak düşünülebilir. 43 Pala..
40 Âşığın uykusuzluktan gözleri kanlanmıştır. Ten ise âşığın cânının. Göz âşığı sevgiliye meftun eyleyen en önemli güzellik unsurlarından birisidir. Aynı zamanda aşığın gönlünü etkilediği için de cadûya teşbih edilir. Bu durumu gözlerinin kan akıtması şeklinde ifade ederek sevgiliden bu halini ayıplamamasını istemektedir. (Yine de) ölmeden bana zulüm ve haksızlık eden sevgiliyi görsem ne olur. Beyitte âşık bu lutfa cânı pahasına dahi olsa kavuşmak için Allah’a yalvarmaktadır. . Âşığa cevr ü cefâ çektiren ve kendisinin kanını döken gamze okları aynı zamanda âşığın sevgiliden beklediği ilgiye de karşılık olarak düşünülmektedir. Sevgilinin kastı âşığın teninindeki bu değerli varlıklaradır.” Cân âşığın en değerli varlığıdır. gönlünün ve dîninin sığınağı konumundadır. Gerçi zülfi gâh cân alurdı tenden gâh dîn Ölmedin bir dahı görsem ol sitemkârı n‘ola “Gerçi (sevgilinin) saçları tenimden bazen cânımı bazen de dînimi alırdı. Bu nedenle âşığın çektiği tüm ızdıraplara karşılık her an sevgiliden gelecek gamze oklarını arzular. Âşık sevgiliden gelecek olan kirpik okunu cânına kastetmek pahasına da olsa şiddetle arzular çünkü bu onun sevgiliye vuslatıdır. 6. 5. gözyaşlarını ise kana benzeterek teşbih sanatı yapmaktadır. Aynı zamanda büyük bir lütuftur. Gerçi kim ol gamze-i câdû çoh itdi bana zulm Görsem iy Hak bir dahı ol fitne hûnhârı n‘ola “Gerçi o cadu gamzeli bana çok zulm etti ise de Ey Allah’ım o kan döken fitneciyi bir daha görsem ne olur. Şair kendini muma. Bu hali ile gamze fitne çıkarıp kan döken birilerine benzetilerek hem teşhis hem de teşbih sanatı yapılmıştır. Gözlerinin kan akıtmasının normal olduğunu zira aşk acısıyla mum gibi eriyip uykusuzluktan kızarmış gözleriyle gözyaşı döktüğünü ifade etmektedir.” Gamze edebiyatımızda sevgilinin âşığa sıkıntı ve cefâ çektirmek için kullandığı ve katil olarak adlandırılan gözün en önemli silahlarından biri olarak düşünülür.
gülzâr.41 Âşık cânını sevgilinin zülfünün tuzağına düşürmüştür ve kurtaramamaktadır. Bülbülün diyarı gülzar yani gül bahçesidir. Ahmedî yâr u diyârın anup aglarsa ne gam Bülbül inlerse anıban bâg u gülzârı n‘ola “Bülbülün gül bahçesini anıp inlemesi gibi Ahmedî de sevgiliyi ve onun diyârinı anıp ağlasa ne gam olur. Bülbül.sevgilinin diyarını gül bahçesine benzeterek teşbih-i beliğ sanatı yapmaktadır. Bülbülün gül için. vefasız.bülbül. Bülbül ağlayıp inleyen feryad eden gözyaşı döken âşıkla birdir.bag u gül-zâr. inlemek kelimeleri ile Ahmedî. âşığın sevgili için inlemesi takdir-i ilahidir. Ahmedî kendini bülbüle. Ancak âşık. yâr. zalim sevgili ile birdir. alışagelmişliğini vurgulayarak hal böyle olunca “ne gam” demektedir. Gül ise nazlı. yâr u diyâr. klişeleşmiş iki mazmun olarak ele alınan gül sevgiliyi bülbül ise âşığı sembolize etmektedir.Ancak sevgili bununla yetinmez ve âşığın cânından sonra dînine de kasteder. Âşık sevgilinin bu hareketinden şikayet etmektedir. 7. ağlarsa. Saç burada cân ve dine kasteden biri olarak tasavvur edilerek teşhis ve teşbih sanatı yapılır. bağ. Hal böyle olunca Âşık sevgili ve onun yaşadığı yeri. . Âşık kendisine zulüm ve haksızlık yaparak hayatına kasteden sevgiliyi sitemkâr olarak nitelendirmektedir. Şâir beyitte bunun doğallığını. bülbül de ağlamaya razıdır. her ne kadar sevgili cân ve dînine kastetmiş olsa da yine de ölmeden önce son birkez onu görmeyi arzuladığını ifâde etmektedir.inlerse kelimeleri arasında müşevveş leff ü neşr sanatı vardır. bülbül ise gülü ve gül bahçesini hatırlayarak ağlayıp feryad ederler. ağlamak kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. Ahmedî.” Klasik edebiyatımızda en çok kullanılan. Âşık belâya razıdır.
rengi ve şekli dolayısıyla şâirlerin büyük ilgisini çekerek sevgilinin yanağına benzetilip durmuştur. Beyitte saç rengi ve şekli itibarıyla sünbüle benzetilir.42 Gazel 8 Me fâ î lün / Me fâ î lün / Me fâ î lün / Me fâ î lün 1. Sevgilinin şehla bakışı ile nergisin uyuşturucu özelliği arasında ilgi vardır. bâlâ. sümbüle benzer. Sevgilinin boyu cennetteki tubâ ağacı gibidir. Sünbül laciverdi ve siyah renkte olup hoş kokusuyla sevgilinin saçına benzetilir. bu ne gözdür. Gönül ol çeşm ü zülfü ol had ü hâle viren olur Kimi magbûn kimi mecnûn kimi vâlih kimi şeydâ 44 Ayvazoğlu. nergise benzer. bu ne saçtır. zülf-sünbül.Tûbâ) 2.. Şâir sevgilinin boyunun yüceliğini belirtmek için bu benzetmeye başvurmuştur. Bu ne yüzdür bu ne gözdür bu ne zülf ü bu ne bâlâ Biri lâle biri nergis biri sünbül biri Tûbâ “Bu ne yüzdür. lâleye benzer. Göbeğindeki siyahlıkta yıldırımdan arta kalan yanık izidir. Yüz renginden dolayı lâleye benzetilmektedir.g. O günden sonra lâle. ran mitolojisine göre bir yaprağın üzerindeki çiğ tanesine yıldırım düşmüş ve alev alan yaprak o haliyle donup kalarak lâleye dönüşmüştür. Ayrıca sünbül her toprakta yetişmeyen nazlı bir çiçektir.44 Göz ise baygın bakışından ve şeklinden dolayı nergise benzetilir. Lâlenin ortasındaki siyahlık sevgilinin yanağında yer alan bendir. s. Sevgilinin saçıda her güzelde bulunmayan bir güzelliktir. a.107-139 . mürettep leff ü neşr sanatı vardır. göz. bu ne boydur Tubâ (ağacına) benzer.e.nergis. (yüzlâle.” Bu beyitte âşık sevgiliyi fiziki olarak ele almakta sevgilide bulunan güzellik unsurlarını ve bunların ruhunda ifadesini bulduğu yansımalarını doğayı süsleyen çiçeklerle ifadeye çalışmaktadır.
Cezbe halinde olan âşık da sevgilinin güzelliğine hayrân olur. saçına. bazen şaşkın. (onlar) fazlasıyla karanlık gece. kırmızı gül ve kırmızı şaraptır. Sevgilinin dudağı. alın. âşığın gönlü ben çukuruna düşüp bir daha kurtulamaz. yanak. ve dudak değil. yanağına ve benine viran olur. 4. bazen deli. Âşığa göre dünyadaki en güzel kişi sevgilidir. sûret-ra’nâ) yanak. Yanagun u dudagun u tenünle sûretün olmış Biri rengîn biri şîrîn biri nazük biri ra’nâ “(Sevgili) Parlak yanağı. parlak ay. hem de görünümü itibarıyla tatlıdır. Şâir burada Mecnun’a telmihte bulunmaktadır. Güzellik her zaman için insanları cezbeder. Zira âşık sevgilinin ağzından çıkacak olan bir çift söze bakar. şirin dudağı ve zarif teniyle çok güzeldir. (yanak-rengîn. Bütün bu unsurlarla bir sevgili profili çizilir. Aşktan deliye dönen Mecnun çöllere düşer. şirin dudağı ve nazik teniyle güzel bir suret olmuş. Divan şâirleri kendilerini ve aşklarını ifade ederken tanınmış âşıklarla kendilerini mukayese eder ve bazen de kendilerini onlardan üstün görürler.” .” Âşığın gönlü sevgilinin güzelliğine takılıp kalır. bazen şaşırmış. Şeydâ memün ve zülüf sözleriyle delilerin zincire vurulduğu hatırlatılır. dudak. Mürettep leff ü neşr sanatı vardır. Sevgilinin yüzü pürüzsüz beyaz görünümüyle âşığın gözünü. suret kelimelri arasında tenasüp sanatı yapılmıştır. gönlünü alır. Zülfü âşığa kemend atar. beyaz renkli yanağı. Ayrıca âşık sevgilinin dudağından kâm almak ister. 3. Sevgilinin saçlarının kıvrımları zincir olarak düşünüldüğünde âşık da bu zincirlere bağlanıp kalan deli gibidir.43 “Gönül sevgilinin gözüne. Bu güzellikler karşısında âşık kendinden geçer aklına sahip olamaz. hem ağzından çıkan sözler itibarıyla. Sıkıntı ve eziyetlerden kurtulur. Sevgilinin şehla gözleri âşığı kendine bağlar. dudak-şîrîn. Aşktan deliye döner. bazen de aşktan aklını kaybetmiş olur. Degül ol zülf ü pişâni vü ol ruhsâr u leb misli Şeb-i tîre meh-i tâbân gül-i sûrî mey-i hamrâ “O (sevgilideki) saç.” Sevgili parlak.
dalgalı. âşığa yüz vermeyip onu aldatır. Ayrıca beyitte birinci mısrada sıralanan kelimelerle ilgili olan diğer kelimelere aynı sıra ile ikinci mısrada da yer verilerek iştikak sanatı yapılmıştır. Önce âşığa yüz verir. büklümlerine takılır kalır. Abid tasavvuf ehlidir. (zülf-şeb-i tîr. Mürettep leff ü neşr sanatı vardır. yanaklarını ve dudaklarını kırmızılık yönleriyle güle ve şaraba benzetmektedir. Abid ve zahid âşığın zıddı bir kişiliğe sahiptir. ruh-sâr-gül-i sûrî. 5. bilgili ve zeki(olan) seçici davranıyor. Bu unsurları renk yönüyle başka varlıklara benzeterek bunları yüceltmeye çalışmaktadır. Bu yönüyle de mübalağa yapılmıştır. Sevgilide gözleri gibi aldatıcıdır. Daha sonra vefa göstermez. Sevgilinin bu davranışlarına zahid ve abid bağlanırken âşık olan kişi daha seçici davranır.mey-i hamrâ) “misli”kelimesiyle şâir sevgilinin uzuvlarını benzettiği diğer varlıklardan daha üstün olduğunu ifade etmek istemiştir. Şâir burada abidin dahi sevgilinin görünen güzelliklerine aldanıp bağlandığını ifade eder. leb. alnını parlaklığı yönüyle aya. gözünün sihrine ve aldatmasına zahid ve abid bağlanıp kalırken. Âşık sevgilinin saçını siyahlığı yönüyle karanlık geceye. pişân-meh-i tabân. yüzünden aşağı kıvrım kıvrım biraz da dağınık olmasıyla şiirlerde geçer. Zahid ve abid birbiriyle tam tezât halindedir. Sevgilinin saçları uzun. Âşık devâmlı olarak bunlardan şikayet eder. arkasından gelmesini sağlayıp onu kendine bağlar. Âşık sevgilinin kıvrımlarına. Görünen güzelliklere aldanmaz. . Saçunun çîn ü pîçine gözünün sihr ü âline Mukayyed zâhid ü ‘âbid muhayyer zîrek ü dânâ “Saçının kıvrım ve büklümlerine. Göz sevgilinin kişiliğini aksettirir. Zahid ise kuru ibadetle görünenle uğraşır.44 Şâir bu beyitte sevgilinin güzellik unsurlarını sıralayarak bunlarn sıradan uzuvlar olmadığını ifâde etmektedir. Göz ise âşıkları sevgiliye bağladığı için hileci ve aldatıcı olarak vasıflandırılır. Kendini onlardan daha zeki anlayışlı olarak görür.
Sevgilinin dudağı da âşığa tatlı geldiği için kevser gibi gelir. Taha Allah’ın en güzel isimlerinden birini sembolize eder.” Beyitte sevgilinin güzellik unsurlarından söz edilmektedir. Letâfetde leb ü dendânun u alnun yüzün olmış Biri kevser biri necm ü biri nûr u biri tâhâ “Güzellikte dudağın kevser.g. Şâir beyitte bunu ayrılığın teninde konaklaması şeklinde ifade eder. s. Beyitte alın da nura benzetilerek bu görüş desteklenmektedir. Yıldızlar nasıl ki karanlık gökyüzünü aydınlatırsa sevgili de âşığın gönlünü aydınlatır. 7. a.208 . Yıldızlar gökyüzünün ulaşılamaz varlıklarıdır. Sevgili de en güzel olduğu için bu surette ifade edilir. Sevgilinin dişlerinin güzelliği de aşıların ulaşamayacağı unsurlardandır. Şâir sevgilinin yüzünün güzelliğini Taha suresi ile ifade ediyor. Diş parlaklığı ve şekli yönüyle yıldızlara benzer. Kevser cennette bulunan bir ırmaktır. dişlerin yıldız. Ayrılık âşık için kaçınılmaz bir durumdur. yüzün ise taha olmuştur. Burada dikkati çeken husus 45 Sefercioğlu.. alnın nur. başım düşünceye bir ev. Firâkunda ‘anâ vü fikr ü âb u âteşe olmış Tenüm menzil başum mesken gözüm menba’ içüm me’vâ “Sevgilinin ayrılığında tenim sıkıntıya konak yeri. Sevgilinin dudağı tadı itibarıyla kevser şarabına benzetiliyor. Bunun sonucunda da ayrılık âşığın sıkıntılarının başlıca sebebidir.45 6. “Dudağın kevser ve selsebil olarak tasavvuru sevgiliye verilen değere ve onun bir cennet varlığı olarak düşünülmesine dayanır. gözüm gözyaşına bir pınar içimse ateşe sığınılacak yer olmuştur.”45 Kevser ırmağının baldan ve şekerden daha tatlı olduğu rivayet edilir.e. Birinci dizede söylenenlerin karşılıkları ikinci dizede aynen verildiği için mürettep leff ü neşr sanatı yapılmıştır. Sevgili âşığa devâmlı vefasızlık gösterir.” Ahmedî bu beyitte ayrılıklarda ve ayrılığın verdiği sonuçlarında bahsetmektedir.
8. Ayrıca âşık sevgilinin bu kahramanlardan dahaüstün olduğunu ifade ederek mübalağa yapmaktadır. baş meskene. onu fikreder. sevgili ise ondan da güzeldir. Daima sevgiliyi hayal eder. göz menbâya. . Âşık. aşktan deliye döndüğü için kendini Mecnun’a benzetir. Mecnun ve Vamık âşığa yetişemezler.” Şâir sıkıntı ve keder çekmede kendini ünlü aşılarla kıyaslar. Bu da biz şairin halk edebiyatına olan yakınlığını gösterir. bu eziyetlerin sonunda da çöllere düşen en ünlü âşıktır. Sevgiliden ayrı düşen âşığı bir düşünce alır. Mecnun edebiyatta en çok eziyet çeken.iç ise ateşe benzetilerek teşbih yapılmıştır. gözü de bu pınarın kaynağına benzetmektedir. Âşığın aklı fikri sevgilide olduğu için şâir ona başım bir evdir der. Sevgili de saçlarının siyahlığı sebebiyle Leyla’ya benzetilir.46 mesken olarak değil de konaklama yeri diye bahsedilmesidir. Beyitte ten menzile. Şark edebiyatının evsanevi aşk kahramanlarından Leyla ve Menun ile Azra ve Vamık hikayelerine telmihte bulunulmuştur. Ayrılık sıkıntılarından biri de gözyaşıdır. içine kapanmakta. Beyitte şâir öyle acılar içerisindedir ki Mecnun’un çektiklerinin lafı bile edilemez. Âşık bu halin gelip geçici olduğunu sevgiliye günün birinde kavuşacağını ümit ettiğinden dolayı bu şekilde bir ifade kullanmaktadır. Leyla ve Azra ona yetişemezler. derdini kimselere açamamaktadır. Sevgili Leylâ ve Azrâ’ya benzetilerek açık istiâre sanatı yapılmıştır. Leyla güzeldir. Burada da aşk Mecnun ve Vamık sevgili de Leyla ve Azra’dır. Bütün bu cevr ve cefâya karşılık âşık içine sığınmakta. Bana irmez renc ü mihnetde sana irmez şekl ü sûretde Eger Mecnûn eger Vâmık eger Leylî v’eger ‘Azrâ “Mecnun ve Vamık sıkıntı ve kederde bana erişemez. Âşık sıkıntı ve keder çekmede Mecnun ve Vamık’tan üstündür. Bu hâl halk edebiyatında Âşık Veysel’in “Eğlenecek yer bulamam / içimdeki köşk olmasa” sözleriyle ifade edilir. şekil ve surette de Leyla ve Azra da sana erişemez. Şâir beyitte gözyaşını bir pınara.
çektiği acıların neticesinde döktüğü gözyaşlarının çokluğunu ifade etmek gözünü denize benzetiyor. göz ise deryaya teşbih edilmiştir. Düşürdi uş dil ü cân u tenile ‘akluma binüm Yüzün hayret kaşun fitne gözün ‘işve saçun sevdâ “(Senin) yüzün gönlümü şaşkına. onun rüzgâr gibi yok olup gittiği ifade edilir. Rüzgâr lâ mekan bir varlıktır. cisminden ayrılmak üzeredir. Rüzgâr gibi gelip geçicidir. Cân bedenden ayrılınca cisim toprak haline gelir. Ayrılık derdi çektiğinden dolayı âşığın cânı bitip tükenmiş. yürek cehenneme. kaşın cânımı fitneye. göz ağlamaktan dolayı denize benzetilir. göz ise deryaya benzetilerek teşbih-i beliğ sanatı yapılmıştır. Birinci mısradaki bu kelimelerin karşılıkları.ömür toprağa. Bu nedenle.” Âşığın ayrılığın derdinden şikayet etmeye devâm ettiği bu beyitte. sevgiliden ayrı bir şekilde ızdırap çeken âşığın hali anlatılırken. Göz deryâya. yürek cehenneme. sırasıyla ikinci mırada yer aldığı için Cânbâd. Yeri yurdu yoktur. yürek ayrılık ateşinden dolayı cehenneme. ömrüm toprak. gözüm deniz olmuştur. saçın aklımı sevdâya düşürdü. 10. Uş olmış cânum u ‘ömrüm yüregüm ü gözüm sensüz Biri bâd u biri hâk ü biri dûzah biri deryâ “Şimdi sensiz(benim) cânım rüzgâr. Cân da mekansızdır ve maddi bir ağırlığı yoktur. Yüreği yanan şâir. ömür toprağa. gözün tenimi işveye. cân rüzgâra. Cân rüzgâra. Gözün derya olarak tasavvurunda göz yaşının çokluğu ifade edilmek üzere mübalağa yapılmıştır. yüreğindeki aşk ateşini cehenneme benzetmektedir. çinde ayrılık ateşi olan şâir de. Bakî değildir. Cehennemin asli unsuru ateştir.deryâ kelimeleri arasında mürettep leff ü neşr sanatı yapılmıştır. ömr-hâk. yüreğim cehennem. ömür toprağa.” Sevgilinin yüzünün güzelliği âşığın gönlünü şakına çevirir.47 9. Âşık ne yapacağını bilemez kalır. maddi bir ağırlığı yoktur. yüreg. .dûzah. göz.
Şair şiirlerinin güzelliğinin nedeni olarak sevgiliyi göstererek hüsn-i ta‘lil sanatı yapıyor. aşkından dolayı derde düşünce sevgiliyi anlatıp tarif ederken sevgilinin güzelliğinden dolayı güzel şiirler.” Ahmedî. 11. arzu. mektuplar yazmaktadır. yüz. Saç da siyahtır. şöhreti de artar. cân. onu anlatan sözlerde muhakkak ki güzel olacaktır. Ahmedî. mektuplar yazar.48 Kaş gözün yağmacı olması sebebiyle fitneci olarak nitelendirilir. Sevgilinin kaşları düzenli ve yay biçimindedir. Yine saç ve göz sevgilinin en fazla üzerine durulan unsurlarındandır. Bu güzelliklerden dolayı şâirin nazmı da güzelleşir. Sevdâ insan kalbindeki siyah bir noktadır. akıl. yazılar. Genel anlatılmaktadır. seni anlatıp tarif ederken çok güzel şiirler. sevdâ sözüyle saçın rengine işaret ederek aynı zamanda anâsır-ı erbâya da telmihte bulunmaktadır. Duyguları allak bullak olur. Saç güzelliği ve renginden dolayı âşığı sevdâya düşürür. defterler. yazılar. Dil. Sevgili güzeldir. kaş. göz. sevgilinin arzusundan. saç kişileştirilerek teşhis sanatı yapılmaktadır. defterler. olarak beyitte sevgilinin güzelliğinin âşığı düşürdüğü haller . Hevâ vü mihr ü ‘ışk u derdüne düşdi vü vasfunda Düzer üş Ahmedî hoş nazm u nesr ü defter ü inşâ “Ahmedî. aşk ve derde düşünce. Bu güzelliği ile âşığın gönlünü karmakarışık eder. Şâir burada sevdâ kelimesini özellikle kullanmaktadır.
. Sevgili boy ve endam itibariyle serviye benzetilir. Saç kokusu ve rengi itibariyle rengi reyhana benzetilir. 2. Sevgilinin saçları da tıpkı reyhan gibi çok güzel kokar ve kokusu da uzaklardan duyularak âşığı cezp eder. yücelmesini dilemektedir. bu ne uzun boydur. Sevdâ kelimesi ile saçın siyahlığı arasında da bir ilgi vardır. Âşık onun daha da güzel olmasını. s. Bu ne sûret durur ne kadd ü bâlâ Zi yaratmış ta‘âllah ta‘alâ “Bu ne güzel yüz.e. Servi düzgün ve yüksek bir ağaçtır ve sevgilinin boyu bâlâ sözüyle serviye benzetilir.” Sevgilinin güzellik unsurlarının anlatıldığı gazelin ilk beytinde onun yüzü ve boyu üzerinde durulmaktadır. Gel gör ki sevdâ (insanın) başına ne işler getirir. (Allah) onu ne güzel yaratmış.g.”46 Şâir başa ne işler 46 Pala. Allah (c.415 .” Sevgilinin reyhan saçları şâirin aklını başından alır. Reyhan güzel kokan ve kokusu kalıcı olup uzaklardan da duyulan bir bitkidir.49 Gazel 9 Me fâ î lün / Me fâ î lün / Fe û lün 1. “Sevdâ ahlât-ı erbaa’dan olan insan mizacına etki eden dört sıvıdan biridir. boyu da güzeldir. Saç da sevdâ da siyahtır.) sevgiliyi güzel yaratmıştır. Şâir bu hali başına iş gelmek sözüyle ifade ediyor. Saçun reyhânı itdi ‘aklı hayrân Ne işler getürür gör başa sevdâ “Saçının kokusu aklımı(sana) hayrân itdi. Bedende dengeli bir halde bulunan bu sıvılardan sevdânın artması yada eksilmesi halinde sevdâvî hastalıklar denilen sinir ve akıl hastalıkları doğar. daha da yükseltsin. Sureti güzel olan sevgilinin.c. a.
Yaprakları açılıp saçılan gülü yağmaya uğrayıp darmadağınık olan birine benzetiyor. rüzgârın goncânın ağzını yırtması olarak düşünerek bu Hali de rüsva olmak diye nitelendiriyor.” sözüyle açıklıyor. Gül sevgilininyüzüne özenen birine. Yüzüne itdügiçün gül teşebbüh Yile varıban oldı rahtı yagma “Gül (sevgilinin) yüzüne benzemek istediği için rüzgâra ulaşınca bütün azığı yağma oldu. Burada da dudağın açılıp kapanması sevgilinin konuşmasını ifade eder. Şâir bunu “azığı yağma oldı.” Şâir beyitte sevgilinin yüz güzelliğinden bahsediyor. başında bir kara sevdâ olduğunu. Divan edebiyatında sevgilinin dudağı küçük olması. renginin kırmızı oluşu ve kapalı haliyle goncaya benzetilir. rüzgar ise yağma yapan birilerine teşbih edilerek aynı zamanda teşhis yapılıyor. Lebüne öykündügiyçün gonca-i ter Sabâ agzını yırtar ki ola rüsvâ “Yeni açmış gonca (sevgilinin) dudağına özendiği için sabah rüzgârı (aleme) rezil olsun diye (onun) ağzını yırtar. rüzgârı da yağmacı olarak nitelendiriyor. hem de bu sevdânın başına kötü işler açtığını ifade eder. Gülün sevgilinin yüzüne özenip ona benzemek istediğini anlatırken. 4. Açılan gül bütün güzelliğini kaybeder. Goncânın buna özenerek açılması sevgilinin konuşmasını taklit etmeye çalıştığını ve . Bir önceki beyitte sevgilinin yüzüne özenen gül. Bilindiği üzere sabah rüzgârı gonca halindeki gülün açılmasını sağlar. Açılmış şekli ile gonca gülen ve konuşan ağız olarak düşünülür. Gülün bütün güzelliği gonca halindeyken olur. bu beyitte sevgilinin ağzına özeniyor. Şâir bu doğa olayını gülün özenmesine bağlıyrak hüsn-i ta‘lil sanatı yapıyor. 3. Goncânın sabah rüzgârının etkisiyle açılmasından faydalanan şâir goncânın gül haline gelip açılmasını.50 getirir derken.
Bu defa nergis. Âşık sevgili ve nergisin bu tutumlarını “gören göz olmayanda haya olur mu?” diyerek kınıyor. Bu yönden nergis sevgiliye öykünmektedir.”47 Gerek bu sebepten. rüzgar ise onun ağzını yırtan birilerine teşbih edilerek aynı zamanda teşhis yapılıyor. Yine bu beyitte gül sevgilinin dudağına özenen. mahmur ve baygındır. s. Çevresinde divane bir şekilde dolaşan âşığı görmeyen sevgili nergisten daha bencildir. Ve bu çaresiz aşkla günden güne eriyen Narkissos pınarın başında cân verir. 47 Ayvazoğlu. sevgilinin gözüne özendirilerek teşbih ve teşhis sanatı yapar şair. 5. Nergisin sevgilinin gözlerine benzemek istediğini belirtir. Ancak burada şâir tam tersini iddia eder. gerekse nergisin şeklinden dolayı şâir nergisi gören göz olmamakla ithaf ediyor. Gözüne ne ‘aceb öykünse nergis Hayâ olur mı olmayanda bînâ “Nergis (sevgilinin) gözüne özense şaşılır mı. Mitolojiye göre: “Narkissos sıcağın ve av yorgunluğunun verdiği ağırlıkla bir pınarun başında durur ve yorgunluğunu gidermek ister. Edebiyatımızda nergis rengi ve uyku verme özelliği ile yer alır.. Gören gözü olmayanda utanma olur mu?” Şâirin çiçekleri sevgiliye benzettiği bu gazelde sıra nergisindir. bilmeden kendini arzu eder.g. Nergis kendi güzelliğine hayrân olması ve çevresindeki hiçbir güzelliğe bakmaması ve onları görmemesi yönüyle sevgiliyi hatırlamaktadır. Narkissos öldükten sonra sarı göbeğini beyaz yaprakların kucakladığı bir çiçeğe dönüşmüştür.144 .51 bunda başarılı olamadığını da düşündürebilir. Sevgilinin gözü de kendi güzelliklerinden başka hiçbir şeyi görmemektedir.e. Bu durumu da hayasızlık olarak addeder. Sevgilinin gözleri nergis gibi uykulu.bilmeden kendi hüsnüne hayrân olur. a.tam o sırada suda kendi aksini görerek bir başkası zanneder.
Âşık sevgilinin saçalrına hatran kalmıştır. Saçların kıvrımları ukde yani düğüm olarak geçmektedir. Beyitte şâir saçları çözülmesi zor bir bilmeceye teşbih ediyor. Diler hall ide zülfün ‘ukdesin cân Kime keşf oldı bu müşkil mu‘ammâ “Cân zülfünün düğümünü çözmeyi diler.” Beyitte sevgilinin saçalrının çözülüp açılması tasavvuru yer almaktadır. Dudak bu beyitte sırlara teşbih diliyor. 7. Cân çok zor ve karışık bir durum içerisindedir. “Kime keşf oldu bu müşkil muamma” diyerek de istifham sanatı yapıyor. (Acaba) bu zor ve anlaşılmaz bilmece kime açıldı. çünkü bu sırlar kimseye görünmez. Nice itsün Ahmedî la‘lün hadîsin Çün olmaz kimseye bu râz peydâ “Ahmedî dudağının sözünü ne kadar anlatabilsin ki. .52 6. Şâir bu hali bir bilmecenin düğümlerine benzetiyor. “Hall ide” kelimesi hem karışık bir işi çözme hem de hem de düğümden kurtulma anlamlarına gelir.” Sevgilinin saçlarını. Şâir burada hem bu güzelliklerin anlatılmasını sırların ifşâ olması hem de dudakların açmasını sırların ortaya dökülmesi şeklinde nitelendiriyor. Zülfün düğümlerine takılan cân sevgilinin saçalrını çözerek kurtulmayı dilemektedir. Saçalrın durumu müşkil bir muamma olarak düşünülüyor. Bu durum cânın zülfün düğümlerine takılması olarak anlatılıyor. yüzünü. gözlerini ve dudağının güzelliklerini sırasıyla her beyitte anlatan şâir son olarak sevgilinin dudağının güzelliklerini ne kadar anlatsa da yeterli olmadığı kanaatindedir. Şâir bu bilmece kimlere açıldı derken hem sevgili saçlarını kimlere gösterdi hem de bu aşk bilmecesi kimlere malum oldu demek istiyor. Bilmeceye benzeyen bu durumu çözmek istemektedir. Sevgilinin saçları kıvrım kıvrım birbirine girmiş bir haldedir.
. etkileyicidir. Sevgili ise bir sır gibi bu güzellikleri saklar. tatlıdır.53 Sevgilinin dudağı güzeldir. Bundan dolayı Ahmedî’nin dudağın güzelliklerini anlatmaya kudreti yetmez. Bu sır ise şâire göre hiçbir kimseye peydâ olmamaktadır. Âşık bunları dile getirirse sevgilinin güzellikleri ortaya çıkarır. Sevgilinin dudağının etkileyiciliğinden söz edemediğini belirten Ahmedî bu durmun bir sır olduğunu ifade ediyor.
Âşığın gönlünün çektiği ızdıraplar neticesinde gecelerinin uzaması hep bu tasavvurlardan dolayıdır. Sevgiliyi ve onun saçını hayal etmeyi çok hoş.g.48 Âşık gönlünü sevgilinin saçlarına tutsak etmiştir ve gecesi gündüzü ile onu hayal etmektedir. a. Zülüflerine takılan akıl ise şeydâ oluyor. Yine de bu halinden şikayet etmemektedir.e. Sevgilinin siyah saçları âşığı sevdâ tuzağına düşürmüştür. 2. Yüzüne bahuban cân kaldı hayrân Görüben zülfüni ‘akl oldı şeydâ “Sevgilin yüzüne bakınca cân hayrân kaldı.155 . Sevdâ kelimesinin siyah renk ve aşk anlamları vardır.” Saç renk itibarıyla en çok gece ile ilişkilendirilir. 48 Sefercioğlu. Bana ki olup durur her gice yeldâ Saçunun fikridür pîşe zî-sevdâ “Saçını düşünmek sevdâ mesleğidir.. Âşık sevgilinin aşkından dolayı aklını yitirmiş. sevdâ ve gece kelimelerinin bu beyitte yer alması renk benzerliğine dayanmaktadır. bir iş olarak görmektedir. (Bu nedenle) bana her gece uzun gelmektedir. Âşığın işi gücü sevgiliyi düşünmektedir.54 Gazel 10 Fe i lâ tün / Fe i lâ tün / Fe i lün 1. çok güzel ve kendisine zevk veren bir meslek. s. Âşığın aklını yitirmesi çekilen aşk hastalığının derecesini ve sevgilinin bütün vefasızlığına rağmen sevgiliden vazgeçmemesini göstermektedir. düşkün ve divane bir haldedir. Sevgilinin saçalrında bulunduğu hayal edilen âşığın gönlünün ve cânının çektiği sıkıntı ile gece çekilen sıkıntı arasında ilgi kurulur. Çekilen sıkıntılar âşığın gecelerini uzatmaktadır. Saç. Akıl ise saçlarını görünce aşktan dolayı kendini kaybetti” Sevgilinin yüzünü gören âşık ona hayrân ouyor.
49Burada şâir cennette bulunan Tubâ ağacının bile sevgilinin boyu ile karşılaştırılamayacağını belirterek sevgilinin boyunu daha üstün görerek mübalağa sanatı yapıyor. ki yay miktarı veye ondan daha yakın olan ise kaşlarındır.g. Ne hod cennetde var bu nakşa sûret Ne hod Tûbî’de var bu resme bâlâ “(Sevgilinin) kendi ne de onun benzeri bir suret cennette vardır. Yine sevgilinin boyunun da bir çizgi gibi düzgün olduğu böyle bir güzelliğin cennette benzerinin bulunmadığı belirtilerek cennette yer alan Tubâ ağacıyla sevgilinin boyu karşılaştırılarak tûbâ ağacına telmihte bulunuluyor... Aklını yitiren divane olan âşık da sevgilinin saçlarının zincirine vurulmuştur.e.417 .” Sevgilinin güzellik unsurlarında dudak ve kaşın ele alındığı bu beyitte dudaklar bütün cânların doğru açıklanması olarak tasavvur edilirken kaşlar da iki yaydan daha yakın ifade edilir. Beyitte sevgilinin nakış güzelliğinde olan suretinin cennette olmadığı hatta cennette bile bu güzelliğin eşdeğerinin bulunmadığını söylüyor.” Âşığın gözünde sevgili bütün vasıf ve unsurlarıyla kusursuz ve tektir. cân ise sevgilinin yüzüne hayrân olan bir insana teşbih ediliyor. Lebündür rast tefsir-i “külli ‘r-ruh” Kaşundur “Kâbe Kavseyn-i ev ednâ” “De ki ruhların.55 Eskiden aklını yitirenlerin zincire vurulduğu düşünüldüğünde sevgilinin saçları zincir ve ip olarak tasavvur edilebilir. Sevgili bu benzersiz vasıflarıyla insan üstü bir varlık olarak tahayyül edilir.Ne onun boyu gibi bir boy Tubâ ağacında vardır ne de ona benzer bir boy. Tubâ cennette kökü semada bulunan ağaçtır. s.. Beyitte saçları gören akıl aşktan deli olan. 4. a. 3. 49 Onay. sözünün doğru olarak açıklanması dudaklarındır.
Nur kelimesi göz alıcı parlaklık anlamındadır. Edebiyatımızda yüz parlaklığından dolayı Nur suresi ile ilişkilendirilir.) Elmalılı Tefsirinde bunların Allah’ın en güzel isimlerine mukabil olduğu da ifade edilir (bkz. Namaz kılarken dahi onu fikr eder. Her iki .” Saçının cim harfi olarak tasavvuru yüzün Hakkın tecelligâhı oluşuyla ilgilidir. Saçının cîmi cânlar kaydıyıçun Girihlerdür tolu şol resme kim hâ “Saçının cim harfi gibi olan şekli cânların ayağına vurulan zincirleridir.56 Sevgilinin dudakları âşık için cân kaynağıdır. Namâzumda yüzün fikri getürür Dilüme sûre-i Nûrıla Tâ-hâ “Namaz kılarken yüzünün hayali dilime Nur ile Tâhâ surelerini getirir.(saçının) düğümlerinde ise hâ harfinin izleri doludur. sâ’ya telmih edilir âşığın ölü gönlü bu sayede dirilir. Kaşlar ise şekli itibarıyla yaya benzetilir. “külli ‘r-ruh” tefsirini okumak isteyen sevgilinin dudaklarına bakmalıdır. Dudaklar cân vermesi yönüyle Hz. Beyitte ayet alıntıları ile şair. iktibas sanatı yapmaktadır. Tâhâ ise hecâ harflerindendir. 5. Şâir burada Mirâc hadisesinde Hz. Sevgilinin yüzü de göz alıcı bir parlaklığa sahip olduğu için nurdur. Zira en doğru şekilde sevgilinii dudaklarında açıklaması vardır.” Âşık her zaman sevgiliyi tasavvur halindedir. Dolayısıyla sevgili en güzeldir ve en güzel şeyleri akla getirir. Sevgilinin yüzündeki kararsızlık Hakk’ın celâl ve cemal sıfatlarının ifadesidir. Peygamber’in Allah’a olan yakınlığını ifade etmek için kullanılan “Kabe Kavseyn-i ev ednâ” ayetinin tefsiri olarak da sevgilinin kaşlarına bakılması gerektiğini ifade ediyor. 6. Tâhâ suresi tefsiri).(En doğrusunu Allah bilir. Bu halde namazda olunca Nur ve Tâhâ sureleri diline gelir.
50 51 Sefercioğlu.. a.221 .g.” Şâir beyitte sevgilinin güzellik unsurlarından olan dişlerini parlak incilerden daha üstün görmektedir. Saçın kıvrımlı şekliyle cim harfinin şekli arasındaki benzerlik tasavvurun asıl unsurudur. s. Dişün vasfın işitdi Ahmedî’den Eridi su bigi lü’lü-yi lâlâ “Parlak inci Ahmedî’den senin dişinin özelliklerini işitince su gibi erdidi.57 kelimede cim harfiyle başlıyor.50 Bu genel düşüncenin yanısıra şâir bu beyitte sevgilinin saç tuzağına takılıp kurtulamıyor. 152 A. Sevgilinin dişleri bu özelliği ile şiir denizine düşmüş bir incidir.151.51 nci dizisinin güzeli iki sıradan oluştuğu gibi nazım birimi olan beyit de iki sıradan oluşarak güzelliği tamamlar.g. Ahmedî’nin sevgilinin dişlerini nazmında methettikçe söz denizindeki parlak inci. 7.e. dişlerin güzelliğini işittikçe su gibi erimektedir.e. Dişlerin düzgün iki sıra oluşturması onun inci dizisi ve nazım ile benzerliğine sebep olur.. s.
” Aşk derdinin anlatıldığı bu beyitte şâir insanın mutlak sonundan faydalanmaktadır. 2. . bu durum cömertlikle ifade edilmektedir. Kim ki âşıktır (onun) cömert olması gerekir. Âşık sevgilinin uğruna cânından vazgeçip onunla bir olmak istemektedir. Bu beyitte Yunus Emre’nin “Cânlar cânını buldum Bu cânım yağma olsun” sözlerini hatırlamamak mümkün değildir.” Âşık sevgilinin uğrunda bütün varlığından geçerek aşk ızdırabıyla her dem hemhal olarak yaşamaktadır. Çün sünügüm çüriyiben gerd ola ‘Işkun odından içümde derd ola “Aşk ateşinden dolayı kemiklerim çürüyünce toz toprak olur. Bu hal aşkta bir hastalık olarak addedilerek âşık bu hastalığı başına gelmiş bir dert olarak değerlendirmektedir. Aşk ateşi âşığın içini yakıp kavurur. Âşık olan kişinin aşkı uğruna varlığından vazgeçmesi âşık olmanın gereklerinden biri olarak düşünülerek. Nasıl ki ateş herşeyi yakarak kül eder toza çevirirse sevgilinin aşk ateşi de âşığın yüreğini yakıp onu toprak haline getirir. içimse dertle dolu olur. Aşk ateşe teşbih edilmektedir. Âşık bu durumu sevgilinin aşkına bağlamaktadır. toprağa karışıp gidecektir. Ben yolunda varlıgumı virmişem Her ki ‘âşıkdur gerek cömerd ola “Ben (sevgilinin) yolunda varlığımı verdim.58 Gazel 11 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. Her insan öldüğü zaman çürüyüp toprak olacak.
53 52 53 Cemal Kurnaz. Âşığa göre her kim bu derdi almaz istemezse korkaktır ve gerçek âşık olamaz. Cân sevgilinin derdinin karşılığı olarak verilen nakd gibi düşünülerek teşbih sanatı yapılmaktadır. Ancak bu mihnet ve sıkıntılara katlanabilen gerçek âşığın kârıdır. Varlık bir metadır. a. Cân verilerek alınan bu dert çok kıymetlidir. Önceki beyitte cânını vererek cömertlik yapan âşık bu beyitte cânının karşılığında aşk derdini satın alır. Şark edebiyatında Ferhat en büyük müşkülleri yenen kahraman olarak zikrolunur..e. Daha sonra külüngünü havaya atıp altına başını tutarak beyni parçalanarak ölmüştür. Âşığın başı ayıplama taşlarından dolayı kanamıştır.368 Onay. kimin ki derdi yoksa (o) korkaktır. Şirin için hapsolunduğunda dağı delerek Şirin için “cûy-ı şir” adlı suyu getirmiştir. 4. Hayali Bey Divanı’nın Tahlili.52 Ayrıca gül-gün kelimesi ile Ferhat ile Şirin hikayesine telmihte bulunulmaktadır. Ferhat. 3. Her ki ‘âşıkdur gerek bencileyin Başları gülgûn u yüzi zerd ola “Kim ki benim gibi âşıksa onların başları gül renkli. Aşk derdi çeken âşığın yüzü ve yanağı sarı güle benzetilir. Bu haliyle baş güle benzetilir.167 . s. Âşık ondan vazgeçmedikçe.g. Derdüni aldum virüben cân bahâ Her ki derdi yoh anun nâ-merd ola “(Karşılığında) değer olarak cânımı vererek (sevgilinin) derdini aldım. O ayrılık derdinden dolayı sararmıştır.” Bir önceki beyitin devâmı niteliğindedir.59 Beyitte Ahmedî tasavvufî unsurlardan da bahsetmektedir.” Şâir bu beyitte âşıkların başlarının gül gibi kırmızı yüzlerinin ise aşk derdinden dolayı sararmış olduğunu ifade eder. yüzlerinin ise sarı olmaları gerekir. Cân pahasına alınan aşk âşığa verdiği sonsuz ızdırapla bu mihnet ve sıkıntılara katlanma her kişinin kârı değildir. s. sevgilinin yoluna ulaşamayacaktır.
e.111 Neip Fazıl Kısakürek. Âşık olan kişi aşk ateşini içinde taşıdığı için yanmaya alışıktır. o’nun sıfatlarında fâni olacaktır. s. Gerçek âşık bu aşk vasıtasıyla bütün varlık üzerinde Hakk’ı müşahedesiyle. 54 55 Kurnaz. Şâir buradan hareketle Ferhat’ı en büyük âşık olarak kendisini ona benzeterek örnek göstermektedir.60 Sarı renk aynı zamanda zayıflığında bir ifadesidir. hasta olan kişinin yüzü sararır. a. ateş onun cânına gül bahçesi gibi olur. Dert çeken.” Bu beyitte şâir âşkın geniş manâda tüm varlık üzerinde mevcut olduğunu ve âşığın gerçek aşka ulaşarak onda fert yani bir olarak fenâ bulması gerektiği fikrini ifade etmektedir. Bu nedenle aşk derdi çeken âşığın yüzü de sarı olmalıdır. s. Âşığın ise tek olması gerekir.54 Burada ise âşık fenâ olarak aşkı göstermektedir. Öyle ki sevdiği onu ateşte yaksa bile itiraz etmemelidir. ‘Âşık ol kim oda yahsa anı Habîb Od anun cânına bâg u verd ola “Âşık odur ki sevdiği onu ateşte yaksa. çünkü fenâdır. varlığ Hakk’ın varlığında yok etmek demektir. Çün fenâdur ‘ışk pes ‘âşık gerek Kamu varlıgından ki vardur ferd ola “Bütün varlıkta aşk vardır. Tasavvufi olarak fenâ. Onun bu teslimiyeti karşısında ateş âşığı yakmaz ve onun için gül bahçesine dönüşür.. 6. 5. Ahmedî burada güllerin ve ateşin rengi arasında ilgi kurmaktadır. Beyitte varlıkta zuhur eden aşkı fâni olarak nitelemektedir.49 . Tasasvvuf Bahçeleri.55 Ancak bu şekilde fert olarak fenâ bulup vahdete ulaşabilecektir.” Şâire göre gerçek âşık olan teslimiyet içinde olmalıdır.g.
e. Ahmedî’ye göre gerçek aşk çok zor bir iştir ve bu iş her kişi tarafından yapılamaz.(zor olur)” Ahmedî’nin bu gazeli “yek ahenk” bir gazel olup âşıklığın gereklerinden olan sevgili uğruna cândan vazgeçmek konusunu işler. 56 Günyüz. a. âşığın yeri geldiği zaman cânını fedâ eylemesi gerektiği vurgulanmaktadır. s. Aşk ve sevgili sevmek son derece serttir. Hz.. Ahmedî brahim peygamberin yaşadığı bu olaya telmihte bulunarak kişinin Allah’a kulluğunda ve âşığın aşkında kararlı olmasını tavsiye etmekte ve ancak o zaman iltifata kavuşabileceğini söylemektedir. Beyitte Hz.61 Tasavvufî açıdan beyite baktığımızda insanoğlu teslimiyet içerisinde olup Allah’a tevekkül etmelidir. Kalbini ve cânını ona teslim ettiği takdirde şâirin bu gazelde çizdiği âşık profiline ulaşılabilinir. Gazelin son beyiti olan bu beyitte aşk sanatının ve sevgili sevmenin gereklerini yerine getirmenin çok zor olduğu.56 7.g. brahim Allah’a iman ettiği için Nemrut tarafından ateşe atılmış bu hale teslimiyet gösterdiği için ateş onu yakmayarak gül bahçesine dönüşmüştür. brahim’in ateşe atılması hadisesine telmih vardır. Bu hal üzere olan kişide sıkıntı gibi görünen şeyler latif bir duruma gelir.230 . Âşık öncelikle aşk ateşiyle varlığını kavurup ona rıza göstermelidir. Ahmedî terk eyle yâra cânı kim ‘Işk u cân sevmek be-gâyet serd ola “Ahmedî cânını sevgiliye teslim et.
stiğna gösteren sevgili âşığa yukardan bakarak yüz vermez. Âşığın gözünde sevgili bütün unsurlarıyla yüceltilmiş ve üstün bir varlık olarak tasavvur edilmiştir. Dudak da âşığın sevgiliye ulaşamaması değerli olması yönüyle yakuta benzetilir. “te’alallah te’âlâ” sözüyle âşık tevriye yapmaktadır. Divan edebiyatında boydan bâlâ olarak bahsedilmesi sevgilinin boyunun selvi gibi uzun olmasına dayandırılır. Şair beyitte sevgilinin boyunu belâya teşbih etmektedir. Dişlerin ve incilerin .62 Gazel 12 Me fâ î lün / Me fâ î lün Fe û lün 1. Burada da sevgili boyunun uzunluğu yönü ile yüceltilmektedir.” Sevgilinin güzellik unsurlarının ele alındığı bu gazelin ilk beyitinde onun boyundan bahsediyor Ahmedî. Yakut ve inci nadir bulunan maddi değeri yüksek taşlardır. Belâ mı bu ‘aceb ya kadd ü bâlâ Ki düzmişdür te‘alallah te‘âlâ “Acaba bu belâ mıdır yahut uzun boy mudur ki Allah yaratıp yükseltmiştir. Bu söz hem Allah boyu uzun olarak yaratmış hem de Allah onu yüce (erişilmez) yaratmış olarak da anlaşılabilir. 2. Şâir burada “te’alallah te’âlâ” sözü ile hoşnutluğunu dile getiriyor. Zira âşık ilk önce sevgilinin boyuna posuna endamına vurulur. Allah sevgiliyi bu unsurlarla yaratmış ve uzun boyu ona süs olarak bahsetmiştir. Bu leb midür ya hod yâkût-ı ahmer Bu diş midür ya hod lü‘lü-yi lâlâ “Bu dudak mıdır yoksa kırmızı yakut mudur. Dudak rengi yönüyle kırmızı yakutla karşılaştırırken dişler parlaklığı yönüyle inciyle karşılaştırılıyor. Ayrıca sevgilinin boyunun uzun olmaması âşığın acizliğini ve ona ulaşamamasını da ifade eder. bu diş midir yoksa parlak inci midir?” Beyitte şâir sevgilinin güzellik unsurlarını karşılaştırma yoluyla yüceltmeye çalışıyor.
hoş bir şekilde almasını dilerim. Dedi ki –hayır. Şair dudakları kırmızı yakuta. Bu beyitte hayır anlamına gelen lâ kelimesi farklı anlamda kullanılan “lâ lâ” kelimelerine şâir sıkça yer vermiştir. sevgilinin ise naz makamında olduğu bu beyitte âşık sevgiliden bir an için bile olsa kendisine kavuşmayı dilemektedir. parlak olması ve beyaz olması yönüyle bu ikisi arasında ilgi kurulur. Aşk hastalığının devâsı visâldir. dişleri ise inciye teşbih eder. açılıp kapandıkça dişlerin görünmesi ile sedefin iki kapaklı olması ve içinde incilerin bulunması birbiriyle münasebetlendirilir. Yine divan edebiyatında dudakların iki taraflı olup. Ancak sevgili buna izin vermeyip şiddetle karşı çıkmaktadır. Bu devâ hiçbir zaman âşığın eline geçmez. Diler ‘ışkun ki ala varlıgumı Arıda bini benlikden zi ala “Aşkın varlığımı almasını. beni arıtıp benliğimin üzerindeki elbiseyi almasını dilerim. Divan edebiyatında âşık sevgiliye ulaşmak için her yolu dener ama hiçbir zaman ulaşamaz. “Lâ lâ” kelimesi âşığın her dem vuslatı hayal etmesi ve sevgilinin bu isteğe olumsuz tavır takınmasının bir ifadesi olarak görülebilir. 4. 3. Şâir burada gerçek aşktan ve onun yolunda âşığın fani şeylerden arınması ifade . hayır” Aşığın yalvarma makamında. Bunun bedeli olarak da bin defa da olsa cânını vermeye hazırdır.63 yan yana dizilerek güzel görünmesi. Didüm bin cân virem bir dem visâlün Elüme gire mi didi ki lâ lâ “Bin cânımı versem bir anlık kavuşma elime geçer mi dedim. Bu kelime olumsuzluk ifade etmesi yönüyle edebiyatımızda sevgilinin âşığa karşı takındığı genel tavrın bir göstergesi sayılabilir. Bununda sevgilinin âşığa olumsuz cevap verme özelliğini vurgulaması açısından dikkate alınması gerekir. beni benliğimden arıtıp güzel.” Aşkın varlığımı alıp.
rakip ve sevgilinin özelliklerindendir..64 etmektedir. Kur’an Allah’ın cemâl ve celâl sıfatlarının ifade edildiği ayetlerden meydana gelir.” Beyitten âşığın sevgiliden dolayı sıkıntı çektiği.127 .. Allah’a ulaşmak isteyen kişi cismani arzularından uzaklaşmalı üzerindeki benlik libasını atmalıdır. 5.” Yüce Allah güzelliği ve olgunluğu sevgiliye vermiştir. Yani “ölmeden önce ölmeli” nefsini malâyâni şeylerden temizlemelidir. nişan anlamı. Onun yüzünde bunun izleri apaçık görülür. rakiple mücadele halinde olduğu anlaşılır.ikincisi ise Kur’an ayetleri anlamına gelir. ki yanak ise sayfalara benzetilir. Kemâlıla cemâlün ayetini Sana virüp durur Celle Celâle “Olgunluk ve yüz güzelliğinin alametlerini yüce ve büyük olan Allah sana verip durur. Beyitte şâir de bunu gönülden arzu ettiğini ifade etmektedir. Güzel olan herşey gibi sevgili de değerlidir. Allah onları affetsin. Sevgili değerlidir. Şâir bu yönüyle ilgi kurmaktadır. Ayva tüyleri hafif siyah renkte küçük küçük olduğundan dolayı ayet olarak geçer. a. Kemâl olgunluk ve değer anlamındadır. Nazar yolını baglar gözlerümden ‘Afâ‘llah cevri hâcib zecri lâlâ “Sıkıntı bekçisi.e.57Divan edebiyatında yüz mushafa. yüzdeki hatt (ayva tüyleri ve kaş) ayetlere teşbih edilir. Cevr. 6. Şâir benliği bir elbiseye benzeterk teşbih yaparken bir taraftan da aşkı kişileştirir ve ondan varlığını alıp benlik elbisesini çıkarmasını ister. Birincisi yukarda bahsedilen iz. s. 57 Sefercioğlu. eziyet lâlâsı gözlerinden nazar yolunu bağlar.g. kilikten uzaklaşıp bir olmalıdır. Ayet kelimesi beyitte iki mânâya gelir. Allah güzellik ve olgunluğu sevgiliye bahşetmiştir. Allah’ın ayetleri de yüce ve değerlidir.
Âşık bu şekilde iki kez sıkıntı çeker. Ayrıca bu sözle yaptıklarının büyük bir zulüm ve günah olduğunu ifade eder. Gözyaşı döken âşığın ağlamaktan dolayı gözleri göremez hale gelir ve sevgiliyi göremez.65 Sevgili devâmlı olarak âşığa cevr ederken rakibe vefa gösterir. karamsar bir ruh hali alıp sevgiliye kavuşma arzusunda umutsuzluğa kapılıp gözyaşı dökmesine neden olur. Sevgilinin bu yaptıklarına karşı âşık ondan daima vefa bekler. Onu bu durumdan kurtaracak talih ve itibarını yükseltecek tek şey sevgilinin ona verdiği sözde durmasıdır.” Âşık sevgilinin eşiğinde acz içerisinde boyun eğdiğinden dolayı bütün itibarı kaybolmuş. Âşık gördüğü cevr-ü cefâ karşısında vefa göstermekten vazgeçmez. Bazen vefâ. “şâd olan nâ-şâd olur” kavil bilmezlik onun vasıflarındandır. aşığı daima pişman eder. eşiğinde yüksek talih ve değer sahibi olaraksa bu ancak sevgilinin sözünde durması ile olur. eşiğinde bütün itibarını kaybeder. Önce söz verir daha sonra sözünde durmaz. Sevgili ise kararsızdır. kınama taşlarının isabetine uğramıştır. . Vefa âşığın vefasızlık ise sevgilinin özelliğidir. bazen cefâ gösterir. Cevrin neticesi âşıkta gam ve keder olarak meydana gelir. Onun yollarını bağlarlar. Bu da âşığın sıkıntı çekmesine. Dolayısıyla cevr( bekçisi) ve eziyet(lâ lâsı) âşığın sevgiliyi görmesini engeller. 7. Bu nedenle âşık onun oyunlarına aldanır. Sözünde duracağı kendini yücelteceği günü umut edip durur. Vefâyıla Ahmedî olur olursa şigünde zi baht u kadri vâlâ “Ahmedî. Vefası ve muhabbeti azdır. Sevgilinin verdiği eziyet ve sıkıntıya rağmen âşık bu yaptıklarından dolayı Allah’ın affetmesini diler.
Bütün eziyet ve cefâlara katlanan âşığın sevgiliyle giriştiği aşk savaşında tek silahı sabrıdır. Anca şâir beyitte her derde devâ olarak görülen sabrın aşk derdine bir fayda sağlayamayacağını söylüyor. âşığın aşk hastalığının da bir nebze devâsıdır. Dirler ki sabr kamusı derde devâ olur Hâşâ ki ‘ışk derdine ol sûdmend ola “ Sabredenlerin hepsi sabretmenin her derde devâ olduğunu söylerler. Bütün dertlere derman olarak görülen sabır. zülf de kemende benzetilerek teşbih sanatı yapılmıştır. Gönül sevgilinin saçlarına takılır. Şâir bu durumda bulunan âşığı saadetli ve bahtlı bir kul olarak ifade etmektedir. kıvrımları itibasrıyla kemende teşbih etmektedir. Âşığın sabrı çektiği aşk ızdırabı seviyesindedir. Pay-bend. Hurrem gönül ki ‘ışkun ana pâybend ola Devletlü kul ki boynına zülfün kemend ola “Aşkıın ayak bağı olduğu gönül sevinçli.66 Gazel 13 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. boyun kelimeleri birbiri ile tenasüplüdür. kemend. Burada haşa kelimesi beyitte hem sabrın aşk hastalığına devâ olamayacağı hem de aşkın âşık . zülf. zülfünün boynuna kement olduğu kul ise talihli kul olur. Saçlar tıpkı bir kement gibi âşığın boynuna dolanır. 2. Haşa ki (sabır) aşk derdine devâ olsun (fayda sağlasın). Âşığa göre bu hal acınılacak bir durum değil aksine çok sevindirici ve âşığı mutlu edecek bir haldir.” Âşık her zaman sevgilini aşkıyla yanan ızdırap çeken. Beyitte aşk ayak bağına benzetilmiş. ah edip inleyen ve feryat eden bir hâl içerisindedir.” Sevgilinin aşkı âşığın önüne çıkar ve ona ayak bağı olur. Âşık da bu saçalrın güzelliğine hayrân kalınca boynuna kement atılmış bir köle manzarası ortaya çıkar. Sevgilinin saçları uzunluğu.
” Gönül her dâim içindeki aşk oduyla yanarak sevgilinin tûba ağacına benzettiği boyunu hayâl ediyor. Cân sevgilinin dudağının değerini bilmesi yönüyle tutiyle karşılaştırılıyor ve cânın bu konuda üstün olduğunu belirtiyor. Cân dudagunı gördi iniler başını dögüp Tûtî meges bilür n‘erede kim bu kand ola “Cân sevgilinin dudağını görünce başını döverek inler. Tuti konuşması ve şekerle beslenmesi sebebiyle sevgilinin dudağıyla birlikte ifade edilmektedir. Yanarak böyle hayal eder. Sevgilinin dudağını gören cân ona kavuşma arzusunda yanar ve inlemeye başlar. Sinek de şekeri sevip üzerine konduğu için dudakla birlikte ifade edilmektedir. .67 için kutsal bir metâ olduğu anlamlarını katmaktadır. Sevgilini dudağı âşığın cânı için hayat menbaıdır. Cân ile dudak arasındaki ilgi cânın ağzından çıktığı düşüncesine dayanmaktadır. Tuti ve sinek de şekerin mübtelâsıdır. Sevgilinin dudağı ve dudaklarından dökülen her söz tat yönüyle şekere benzetiliyor. Sabır devâya benzetilerek sanatı yapılaktadır. Gönül sevgilini aşkının tecelli ettiği merkez konumundadır.” Cân âşığın en değerli varlığıdır. Cânın bu değeri sevgilinin uğruna feda edilmesinden kaynaklanır. nsanın fikri doğru ve yüce olmalıdır. Bazen de onu kendine dert ortağı olarak görür. Bu yönüyle cân tutî ve sineğe teşbih edilmketedir. 4. Beyitte “gönül bu” derken gönlün kendi başına buyruk hareket ettiği anlatılmak isteniyor. Dudu kuşu yediği şeker olsa dahi onu sinek bilir (sinek olarak görür). Çoğu zaman âşık gönlüne söz dinletemez. Cân sevgilinin dudağı için başını dövüp inlemektedir. 3. Sevgilin cevr ve cefâsı ile aşk derdinin bütün sıkıntılarının muhatabı gönüldür. Tûbî dimiş gönül bu yana böyle ider hayâl Kişi ki fikri togrı vü râyı bülend ola “Gönül sevgilinin boyuna tuba ağacıdır der.
58 Onay. Şâir “fikri doğru ve yüce” kelimeleriyle hem âşığın tek düşüncesinin. Bu değerli varlık sevgilinin aşkı uğruna feda edilmiştir. ‘Işkun odı nirede ki şu‘le ururısa Cân u gönül gerek ki orada sipend ola “Aşk ateşi nerede alevlenirse. Aşk derdi bir hastalık olarak düşünülüyor ve her hastalığı iyileştirecek bir tabibin bulunduğu ifade ediliyor. derde de ilaç olarak.. Aşk ateşinin alevinin gönül dergahında dinmemesi âşığın en büyük emelidir. Cân insanı hayatta tutar ve vücudu terk ettiğinde hayat sona erer. cân ve gönlün orada üzerlik tohumu (tütsülük) olması gerekir” Cân ve gönül âşığın en değerli iki varlığıdır. s. Cân ve gönül tütsüye. ‘Âşık olana derd gerek derd kim tabîb Ana ider ‘ilâc ki ol derdmend ola “Âşık olan kişiye dert. âşığın da düşüncesinin bu yönde doğru ve yüce olması gerektiği anlatılıyor. bunun içinse cân ve gönlün yakılarak tütsü olarak kullanılmasını istemektedir. onun misali olan boyunun hayali olması gerektiğini anlatıyor. od. a. böylece nazarı önleyen ve insana musallat olan cinleri dağıttığına inanılan tütsüdür. Şâir bu nedenle aşkının nazardan korunmasını. çok uzun ve kusursuz güzellikte hayal ederken. Gönül ise aşk ateşinin tecelligâhıdır. aşk ise ateşe teşbih edilmektedir.68 Gönül sevgilini boyunu düzgün. ilaç arkadaşlığı yapacak tabip gereklidir. şu’le arasında tenasüp sanatı vardır.374 . 5. “Sipend ateşte yakıldığında ses çıkaran. sevgilinin tûba ağacına telmihte bulunularak. 6.” Âşığın derdi sevgilinin aşkıdır.”58 Cân ve gönlün sipend olması aşk ateşiyle yanıp kavrulması olarak düşünülebilir. hem de sevgilinin boyunun dik düzgün ve çok uzun olduğunu vurgulamak istemektedir.g.e. Aşk. Aşk ateşinin alevlendiği merkezdir.
Bu toprak âşık için bir ilaç. Bu sebat âşık için en büyük yemin olarak telakki ediliyor. . 7. Sini Ahmedî sever ayagun topragı hakı Bundan ‘azîz dahı cihânda ne and ola “ Ahmedî seni ayağının toprağı hakkı için sever. bazen de inceliği yönüyle yine şifalı olması sebebiyle tutyah olarak beyitlerinde ele almıştır. Sevgiliyi ayağının toprağı hürmetine sevdiğini söyleyen âşık için bu cihanda yapılmış en büyük yemin aşkındaki bu kararlılığıdır. Âşık sevgilinin aşkı üzerinde sebat göstermekte. bütün cefâ ve mihnetine rağmen bir an dahi olsa ondan uzaklaşmayı istememektedir. derd. tabib. Ahmedî bu değere atıfta bulunarak sevgiliyi ayağının toprağı nedeniyle sevdiğini söylüyor.69 Âşık için aşk hastalığının tabibi sevgilidir.” Sevgilinin ayağının toprağı âşık için en değerli unsurlardan birisidir.ilâc kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. Sevgilinin tabip olarak düşünülmesi aşk hastalığının da onun devâsının da sevgilinin elinde bulunmasıyla ilgilidir. bütün dertlerine şifa verecek bir tiryak olarak düşünülmektedir. Ancak işinin ehli olanlar ve bu derdi anlayıp acısını bilenler tedavi edebilir. Aşk derdi her kişinin anlayıp tedavi edebileceği bir dert değildir. Dünyada bundan daha büyük yemin ne olabilir. Zira Ahmedî sevgilinin ayağının toprağını bazen göz hastalığına iyi gelmesiyle sürme olarak. Aşık. Sevgili ise âşığa çektirdiği sıkıntı ve ızdırapları en iyi bilen kişi olarak onun tabibi durumundadır.
” Âşık her uzvu ile sevgiliye hayrândır.bu güzelliklerin hepsinden daha üstün bir güzelliğe sahip olan sevgilinin yüzüne. aklı ve cân(sevgilinin) zülfüne hayrândır. Beyitte olduğu gibi gönlü. Âşık için sevgili her uzvuyla üstündür. akıl ve cân insan bedenindeki en değerli unsurlardır. 2. Beyitte geçen “temaşa” kelimesi tasavvufi manada Allah’ın isim ve sıfatlarının mahlukat üzerindeki tecellisini seyretme demektir. Gönül.güzeldir. akıl düşünme kabiliyetini sağlayan.güneş ve yıldızlar gibi önemli unsurların sevgilinin kaşı.gözüne ve kaşına bakmanın yeterli olduğu görüşünü dile getiriyor.70 Gazel 14 Me fâ i lün / Fe i lâ tün / Fe i lün 1. dilediği gibi yaratmıştır. Bu dünyada hatta cennette dahi dengi bulunmayan sevgili ve onun güzelliği karşısında bütün varlık ona özenir ve bu güzelliğe hayrân kalır. . gözü ve yüzü yanında lafı bile edilemez. cân da insan bedeninde cânlılığı sağlayan ana unsurlardır. Gönül duyguların kontrol edildiği. Dilersen bâg-ı sun‘ itmek temâşâ Nazar kıl ol yüzile göz ü kaşa “Eser bağını temaşa etmeyi dilersen o (sevgilinin) yüze. Allah’ın isim ve sıfatlarının en güzel tecellisi sevgili üzerindedir. Eser bahçesi içerisinde sevgilinin kaşını. Bu güzelliğin yanında hiçbir güzellikten söz edilemez ve ona bakılamaz.” Şâir beyitte yaratılmış tüm güzelliklerin seyredilmesine gerek olmadığını. Zira ay. Gönül ü ‘akl u cân zülfüne hayrân Te‘âlallah zihi ibdâ’ı mâ-şâ “Gönül. göze ve kaşa bak. Yüce Allah ne güzel. Bu yönüyle sevgiliyi temaşa eden âşık Allah’a yaklaşacaktır. aklı ve cânı sevgilinin saçlarının güzelliğine hayrândır. gözünü ve yüzünü bir kez gören kişi başka hiçbir varlığa nazar kılmaz.
Beyitte gönül bu kokuyu ulaştıran rüzgâra teşbih edilmektedir. Sevgilinin saçları kokusu itibariyle ele alınır.71 Sevgilinin saçları bu üç unsurdan daha da önem ve kıymet arz eder. Sevgilinin saçları hoş ve latif kokmaktadır. Hz. Ağız küçüklüğü ve kapalılığıyla sır olarak düşünülmüştür. Sevgilinin simâsına bakanlar “Nur Sûresi” nin ne anlatmak istediğini anlarlar.” Divan edebiyatında yüz mushafa benzetilir. Allah’ın “cemâl” sıfatı sevgilinin yüzünde ve saçlarında tecelli eder. Şâire göre ruh sırrı ağızda gizlidir.heves hem de bildiğimiz anlamında kullanıldığı için saça karşı duyulan istek bu kelime ile anlatılarak tevriye . sâ Ruhullah’tır ve dualarıyla ölüleri diriltir. Güzel koku rüzgâr vasıtasıyla etrafa yayılır. Bu hayrânlığın kaynağı ise. Yüzün nûr ayetini kılur izâh Dudagun rûh sırrın ider ifşâ “Yüzün nur ayetini izah eder. Sevgilinin dudağı da âşığın cânına cân katar. Ayrıca ruhun da ağızdan çıktığı düşünüldüğünde sevgili ağzını açınca ruh sırrının ifşâ olacağı yani ortaya çıkacağı anlatılmaktadır. Başa iltem dir gönül zülfün hevâsın Vay ana kim bu sevdâya ulaşa “Gönül zülfünün havasını başa ileteyim der. Bu benzetmede esas sevgiliyi yüceltmek. ona manevi bir değer biçmektir. Heva kelimesi hem arzu . Yine sevgilinin dudakları Hz. hastalara şifa bahşeder. Yaratılan yaratandan ötürü sevilir. sa ‘ya benzetilirek telmih sanatı yapılmıştır.(o kişinin haline)” Sevgilinin saçlarının anlatıldığı bu beyitte gönül saçların havasını hangi başa ulaştırırsa onun haline âh edilmektedir. Adeta bu üçü onun yoluna kendini feda eder ona hayrân kalır. Yüz mushafa benzetilince ayva tüyleri de mushaf üzerindeki ayetleri sembolize eder. 3. Beyitte olduğu üzere sevgilinin parlak yüzü nur ayetinin tefsiri gibidir. Yüce Allah’ın sevgilinin saçlarını güzel yaratmasından ileri gelir. 4. Bu nedenle ruh sırrını açığa çıkarır. Vay bu sevdânın ulaştığı o kişiye. Dudağın ise ruh sırrını ifşa eder.
Saçun kılur selâsil ‘ukdesin şerh Gözün Bâbil füsunın ider inşâ “Saçın. Aşk ve sevgi anlamının dışında “fazla sevgiden ileri gelen bir çeşit hastalık.. Bu kuyuya yaklaşanlara sihir öğretirlermiş. Düğüm sıkıca bağlandığı için sevgilinin saçına bağlanan âşık ondan kurtulamaz. Zülf de âşığı aşk düğümü ile kendine bağlar.62 . a. Saçın ukdesine düşüpte müptelâ olanlar ondan kurtulamazlar çünkü bu çözülmesi çok zor bir düğümdür.e. s. a. Bu hem saçın havasına yani kokusuna işaret etmekte hem de bizzat saçın kendisine duyulan isteği belirtmektedir. “Babil kuyusu Babil içinde bir derin kuyudur ki Harut ve Marut adlı melekler burada mahpusmuş.Saçların bu güzelliğinin ulaştığı kimse kendisini bu sevdâdan alamaz. Gönül saça duyduğu istek ve arzuyu sonuna kadar sürdürmek ister fakat kimse bu sevdâya.72 sanatı yapılmıştır.113 Onay..III. zülf düğümünü çözerken. cezbedip kendine çeker. “60 Göz âşığı cezbetme ve kendisine bağlama özelliği ile büyüleyici olarak addedilir.e. s. sevgilinin siyah saçlarının aşkına ulaşamamıştır. gözün Babil büyüsünü ortaya çıkarır. Saçı düğüme teşbih eden şâir gözü de Babil büyüsüne teşbih ve telmih eder.g. istek. Asıl anlamı siyahlık demektir. Sevgilinin saçlarına sevdâlan kişi saçlara bağlanır kalır ve bir daha kurtulamaz. C. 5. Bu kurtulamayış âşığın çektiği ızdırabın ne denli büyük olduğunu gösterir.” Saçın düğüm olarak nitelenmesi kıvrım kıvrım düğüme benzemesine dayanır. 59 60 Zeki Pakalın. heves”59 manâları vardır. Sevdâ kelimesinin birkaç anlamı bulunmaktadır. Vücuttaki sevdânın aşkın artması ile çoğaldığına inanılır.g. Saçla sevdâ arasındaki ilgi renginden dolayıdır. Göz bebeği de Babil kuyusuna teşbih edilir. Bu özellikleri itibariyle göz âşığı büyüler.
Gözyaşı döken âşık da için için erir ve gözyaşlarının haddi hesabı olmaz. cefâ vermektedir. Artık kan onun besin kaynağı olmuştur. Mum yanarak kendini bitirir. Firâkundan gözüm uş şem‘ bigi Yahup ‘arak itdi bini kanlu yaşa “Ayrılığından (dolayı) gözüm mum gibi beni yakıp kanlı yaşa rakı etti. Âşık ile mum su dökerek erimeleri yönüyle birbirine benzerler. Ağlamaktan gözleri kızarmış bir halde olması “kanlı gözyaşı” sözü ile ifade ediliyor. Şâir bu beyitte gözün gözyaşı dökmesiyle mum arasında ilgi kuruyor.” Âşığın gönlü ve sinesinden başka ciğeri de aşk ıstırabının çekilerek sevgiliden gelen maddi ve manevi eziyetin hedef olduğu yerdir. Sevgilinin gamzesinden gelen oklar ciğeri yaraladığı için ciğer daima kan içerisindedir. Âşık da aşk ateşiyle yandıkça gözyaşlarını akıtırak ateşi söndürmeye ve aşk ateşinin hararetini gidermeye çalışır. Cân onu bu şekilde beslerken o aşk acısıyla kebap olarak cân ve başa ezâ.73 6. . 7. yanarken de sıvı halinde erir ve ayaklarının ucunda bu sıvı birikir. Mum yanarak eriyince üzerinde su birikir. Yanıp eriyen âşığın gözyaşları ter damlacıkları gibi düşünülebilir.” Sevgiliden ayrı düşen âşığın ayrılık acısıyla içi yanar ve gözyaşı döker. Şâir bu duruma cân içerisinde ciğer kanıyla beslenmesi şeklinde ifade ediyor. Ciger kanıla cânda bislenürken Nice kasd itdi gör cânıla başa “Ciğer cân içerisinde kan ile beslenirken câna ve başa nasıl kastetti gör.
Bu ter dâmanlıgıla Ahmedî’nün Gözi bahdı mı iy Hak gayre hâşâ “Ey Hakk. Ahmedî’nin gözü bu eteği ıslaklıkla haşa başkasına bakmış mıdır?” Ağlamaktan gözyaşı döken şâirin gözyaşları eteklerini yani üzerini sırılsıklam eylemiştir. Bu hal üzere ağlayan bir gözün başkasını görmüş olması mümkün müdür? Hakk’tan gayrıyı görmeyen bu gözler onun aşkıyla yanıp tutuşmakta ve onun için gözyaşı dökmektedir.74 8. .
g. Tenasüp sanatı yapılmıştır.. a. 2. Türk-i Hıta Moğol Türklerine denmektedir. duygularıyla oynaması. sabrını zorlaması. senin saçlarına tarak vurdu. bulut olarak düşünülmesinin temelinde. Şâne urdı saçına Türk-i Hıtâ Aslahallah şâne iy bâd-ı sabâ “Türk-i Hıtâ. ışık ve nur saçması.”61 Âşık sevgiliyi. s. Beyitte sevgilinin yüzü. Sevgilinin saçları misk gibi güzel kokmaktadır ve bu kokuda rüzgâr tarafında etrafa yayılmaktadır. Saç.” Bu beyitte sevgili Türk-i Hıta olarak düşünülmektedri.e. gönül mülküne saldırması ve orayı yağma etmesi yönüyle ele alarak onu Türk-i Hıta yani yağmacı olarak niteliyor.75 Gazel 15 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. Doğu Türkistanda kokusuyla ünlü bir yerdir. ”Türk diye Hıta ve Haten ve deşt-i kıpçak halkına derler ki onların adetleri yağma ve garettir. Hıta ve saba kelimeleri bu ilgi yönüyle birlikte kullanılmıştır. Yine saçı da renk itibarıyle siyah olmasıyla bulut olarak hayal edilmiştir. Saçı altında yüzi şöyle ki gün Yıldırar bulıt içre nûr u ziyâ “(Sevgilinin) saçı altındaki yüzünün görünümü bulut içindeki güneşin nur ve ışığının parıldaması gibidir. Ey sabah rüzgârı sabah rüzgârı Allah seni ıslah etsin. 61 Onay.419 . parlaması dolayısıyla güneşe benzetilmiştir. yüzün güneş olarak tasavvuru yer almaktadır.” Saçın. Ayrıca Hıta.
dişleri inci. Bu durum. nur ve ziya birbiriyle tenasüplü kelimelerdir. 4. dudakları lal. Hiçbir zaman hedefi şaşırmaz. Sevgilinin saçları hoş kokusuyla sümbüle benzemektedir. sıkça cân hedefine atılan okların asla hedefini şaşırmadığı belirtilmiş. saçı sümbül. şâir tarafından bulut içerisine giren güneşin parıldaması olarak tasvir ediliyor. sevgilinin gamze oklarının en önemli hedeflerindendir. Sevgilinin yanakları ise rengi itibariyle eşsiz güzellikteki bir gül olarak düşünülmektedir. (onun) binde birinde bile hata etmez. Gamzesi câna şöyle atar ohı Ki itmez anun birini binde hatâ “(Sevgilinin) gamzesi oklarını öyle atar ki. Âşık her zaman için sevgilinin bir yan bakışına hasrettir ve daima gamzesini arzular çünkü bu sevgilinin âşığa olan iltifatıdır. Bundan dolayı. 3. Lebidür la‘l ü dişleri lü‘lü Zülfi sünbül yanagı gül zî-‘atâ “(O) hsan sahibinin.76 Saç sevgilinin yanakları üzerinden sarkarak yüzün üstünü örtmektedir. yine dişleri de parlaklık ve değeri itibariyle inciye benzetiliyor. Saç ve yüz. Saç buluta yüz ise güneşe teşbih edilmiştir. gün. . bulut. Sümbül hoş kokulu bir bitkidir. Âşığa acı çektirmek için atılan bu oklar her zaman hedefini bulur. bu durum bir nevi şikâyet tarzında ifade edilmiştir. yanakları ise gül(dür)” Sevgilinin dudağı rengi ve değerli olması yönüyle la’l taşına. Ancak beyitte sevgilinin gamzesi bir ok olarak düşünülerek. yıldızlar.” Cân âşığın en değerli varlığı ve sermayesidir.
Sevgilinin saçları. Saçları ‘akl alur zî dâm-ı ‘azâb Gözleri cân diler zi ‘ayn-ı ‘anâ “(Sevgilinin) saçları ne hoş azap tuzağıdır. Yine göz âşık için her türlü manâ içeren ve onu kendisine bağlayan bir tuzaktır. belâ tuzağına. Yüzini gördi eriyüp oldı gülâb Böyle olur kimde kim varısa hayâ “Gül sevgilinin yüzünü görünce gül suyu oldu. Utanan kişi sıkılır ve terler. 6. Bütün çektiklerine rağmen âşık bunları hoş acılar olarak görmekte ve bu durumu sevgilinin kendisine olan bir lütfu ve ihsanı olarak düşünmektedir. Gülün kokusu bu taneciklere geçer ve gül suyu meydana gelir. akıl alır.” Gül. Şâir bir yandan sevgilinin saçlarını. Aklını saç tuzağına kaptıran âşık deli divane bir halde kendinden geçer ve bir daha da bu tuzaktan kurtulamaz. ona mihnet ve sıkıntı çektirerek sürekli gözyaşlarını akıtır. Gözleri ne hoş zahmet çeşmesidir. kendisini şanslı ve talihli hissediyor.” Sevgilinin kıvrım kıvrım olan saçları âşığın aklını avlayan ve cânına kasteden bir tuzaktır. Kimde ki utanma duygusu varsa böyle olur. sevgilinin yüzünü görünce utancından sıkılır ve üzerindeki damlacıklarla birlikte gül suyu haline gelir. Gülün de tıpkı onun gibi utandığını belirten şâir gülün üzerindeki çiğ tanelerini utanan insanın teri gibi düşünmüştür.77 5. Gülün üzerindeki su taneleri ter olarak tasavvur edilir. zahmet çeşmesine teşbih edilmiştir. bu tuzağın kendisine güzel ve hoş acılar çektirdiğini ifade ederek. . diğer yandan. aklını almaya çalışan. cânımı ister. gözleri ise. Âşıktan bakışlarını her dâim esirgeyen sevgili. onu avlayan bir tuzak olarak görüyor.
Balâ ve belâ kelimeleri aynı harflerden oluşuyor. Çekilen bu dert ve mihnetler âşığın belini büker ve onu lâm harfine çevirir. (zaten) hayat suyunda şifa vardır. Tıpkı gül gibi olur. Âşık sevgiliyi göremediği zamanlar karamsar ruh haline sahiptir. Çünkü dert olan aynı zamanda da devâdır. Şâir burada kelime oyunlarına başvurmaktadır. Serv-i bâlâsı olalı rast elif Lâm bigi ortaya aldı cânı belâ “Düzgün elif.78 Gülün rengi. Burada utanma duygusunun. Sevgilinin bâlâsını arzulayan âşık bütün belâlara katlanmak zorundadır. Ancak âşığın sevgilinin boyuna olan vuslat arzusu onu bu yolda çektiği belâlardan ve sıkıntılardan alıkoyamaz. belâ. elif harfi gibi düzgün. cevr ve cefâ çeker. Onun dudakları âşık için âb. 7. Sevgilinin boyunu kucaklamayı. Adeta bir ölü gibidir. servi ağacı misali ince ve uzun düşünülmektedir. güzel bir haslet olduğu vurgulanmıştır. genellikle şiirlerde kırmızı olarak geçer.” Âşığın en büyük derdi sevgili ve onun aşkıdır. Beyitte belâ ve balâ kelimeleri ile cinas sanatı yapılmaktadır. lâm gibi cânı ortaya aldı. Aşk derdinin şifası sevgilidir. servi boylu (sevgilisi) olduğundan beri. Şâir beyitte çiğ tanelerini gül suyuna benzerek açık istiare sanatı yapıyor. Dudaklar cân verme özelliği ile âb-ı hayata benzetilr.” Sevgilinin boyu. Utanan kişinin de yüzü kızarır.hayattır. ona kavuşmayı dileyen âşık. Ancak sevgiliyi gördüğü zaman dirilir. Ahmedî derdile hoş ol ki n‘ola “Fuhü mâü’l-hayâti fîhi şifâ” “Ahmedî dert ile hoş olsan ne olur ki. aşk belâsının âşığın cânını ortaya koyması olarak ifade ediyor. bu yolda sıkıntı. Belâ kelimesi içerisindeki lâm harfi beli bükülmüş olan âşığı temsil etmektedir. 8.beyitte şâir kendine seslenerek dert ile başının hoş olasını istemektedir. . Şâir bu durumu.
Saçlar uzunluğu ve karışıklığı yönüyle tuzağa.” Sevgilinin saçlarının tuzağına düşerek ona av olan kişiye sabır gereklidir. Sevdâ kelimesi aşk ve siyahlık mânâlarıyla tevriyeli olarak kullanılıyor. âşığın gönlü de bu tuzağa takılan ava benzetilir. Sevdâ bir derde. Sabr eden kişi eninde son unda muradına erecektir. Zira aşk derdinin tek bir ilâcı vardır o da sabırdır. sıkıntılara tahammül etmelidir. 9. Çünkü sevdâ derdinin devâsı sabırdır. merhamet edecektir.79 Derd ve şifa arasında tezât sanatı vardır. Çünkü sevdâya sabır devâ olmuştur. Sevgilinin saçları siyah renkte olduğu için sevdâ kelimesiyle aynı zamanda saçın rengi de kastedilir. Âşık sabrederse belki de sevgili insafa gelerek âşığa . Sabr gerek bu zülfe sayd olana Çünki sevdâya sabr oldı devâ “Bu saça av olana sabır gereklidir. sabır ise bu derdin devâsına teşbih ediliyor. Sevgilinin saçlarına tutulan kişi sabreylemeli. Ayrıca beyitin ikinci mısrasında Arapça bir söyleyişe yer verilerek iktibas sanatı yapılmıştır. Şâir beyitte saçı tuzağa benzerek kapalı istiare sanatı yapıyor.
ağız. olmuştur. Sevgilinin saçına tutulan gönül ve cânın şaşkın ve kendini kaybetmiş hali. Zira ruhun ağızda çıktığına inanılmaktadır. hayrân ve şeydâ kelimeleriyle ifade ediliyor. Bu yüzden sevgili dudaklarını açtığında yani âşıkla konuştuğunda ruh sırrı âşikar olup ortaya çıkacaktır. Artık bu tecelliyi temâşa eden kişi.80 Gazel 16 Me fâ î lün / Fe i lâ tün / Fe i lün 1. Dil ü cân zülfüne hayrân u şeydâ Leb-i la‘lünde sırr-ı rûh peydâ “Dil ve cân zülfüne hayrân ve şeydâdır. bütün güzellikleri barındıran Ruh sırrı lal dudağında peydâ . Zülüf ve şeydâ kelimeleriyle delilerin tedavi amaçlı olarak zincire vurulmalarına telmihte bulunuluyor.” Âşığın gönlü ve cânı sevgilinin saçına tutulmuştur. yani kaş göz. Temâşa tasavvufî olarak Allah’ın isim ve sıfatlarının varlıklar üzerindeki tecellilerini seyretme demektedir. Görinür hâr cennet gülsitânı Yüzün gülzârın idene temâşâ “(Senin) yüzünün gül bahçesine temâşâ edene. Gönül ve cân da sevgilinin zülüf zincirlerine bağlanmış bir deli olarak düşünülmüştür. Renk itibariyle lâl taşına benzetilen sevgilinin dudakları ruh sırrının saklı bulunduğu merkez konumundadır. Bu güzellik unsurları. cennet gülistanı diken (gibi) görünür. 2. dudak ben ve kirpik yüz içersinde bulunduğundan yüz genel itibariyle bir gül bahçesi görünümünü almıştır. Bu yönüyle cemâl sıfatı sevgilinin yüzünde en güzel şekilde tecelli etmiştir.” Sevgilinin yüzü bütün güzelliklerin kaynağıdır.
Bâlâ kelimesi beyite hem yükseklik yani uzunluk anlamı katıyor. Gelincik son derece dayanıksız ve hassas bir çiçektir. rüzgar ise onu yağma eden birilerine benzetilerek teşhis sanatı yapılmıştır. Lâle ve sevgilinin yüzü arasında şekil ve renk itibarıyla ilgi kurulur.” Lâle sevgilinin yüzüne özendiği için rüzgâr onun bütün evini barkını dağıtır.” Şâir sevgilinin boyunun eşi ve benzeri bulunmadığını vurgulayarak bu eşsiz güzelliğe teşbih edilecek bir varlığın da olmadığını söylüyor. 4. Beyitte şâir lâlenin görünümünün doğallığından değil de sevgiliye özenmesinden kaynaklandığını ifade eder. Yüz ve cennet gül bahçesine teşbih edilmiştir. Sevgilini yüzüne özendiği için rüzgâr onu darmadağınık bir hale koyar.81 cennet gülistanını görse bile bu gül bahçesi onun gözüne dikenden başka bir şey olarak gözükmez. Tuba ağacında bile bu uzun boy yoktur. 3. hem de bu kelimeyle sevgilinin boyunun yüceliği ve erişilmezliği anlatılmak isteniyor. Neye teşbîh kılam kâmetüni Ki yoh tûbîde bu kadd ü bâlâ “(Senin) boyunu neye benzeteyim. Yüzün cennetten daha güzel olduğu ifade edilerek mübalağa yapılmıştır. Lâle sevgilinin yüzüne özenen bir insan. Lâleden kasıt gelincik çiçeğidir. Sevgilinin boyu kadd ü bâlâ olarak ifade edilmektedir. Rüzgârın tesiriyle hemen yaprakları dağılır. Şâir burada tecâhül-i arif sanatının güzel bir örneğini sergiler. sevgilinin yüzü de kırmızı renktedir. . Cennette kökü gökte bulunan tûba ağacından bile sevgilinin boyu yanında söz edilemez. Lâle de kırmızıdır. Bâlâ kelimesini kullanarak şair tevriye sanatı yapmaktadır. Yüzüne lâle öykündi meger kim der yıl hânümânın cümle yagmâ “Lâle senin yüzüne öykündüğü için rüzgâr bütün evini barkını yağma eder.
yarı açık yarı kapalı olarak etkileyici bir görünümdedir. sedef diye bilinen midye kabuğu içersinde oluşmaktadır. Nergis bu yönüyle sevgilinin gözlerine benzemek ister. Bundan dolayı nergis çiçeğinin şekli baygın bakan bir şekildedir. 62 Pala. s. Narkisos günlerce çaresiz bir şekilde kendi güzelliğini seyreder. Sevgilinin gözleri hafif baygın. şte bu yağmur tanesi daha sonra inciye dönüşürmüş. Teşebbüh itdügi nergis gözüne ‘Aceb mi çün degül bî-çâre bînâ “Nergis sevgilinin gözüne benzemek istediği için çaresiz bir göz (halinde) olmasına şaşılır mı?” Tabiattaki bütün çiçekleri sevgiliye özendiren şâir bu beyitte de nergisi sevgilinin gözüne özendirir. Çünkü sevgiliyi görmüş ve ona benzemiştir. Nergis göz şeklinde olan tek yapraklı bir çiçektir. Ne guherdür leb-i la‘lünde görse Hayâdan hall ola lü’lü-yi lâlâ “Parlak inci .398 .82 5.”62 Şâir bu inanışa telmihte bulunarak midye içersinde sudan teşekkül eden bu değerli incinin sevgilinin dudaklarındaki güheri gördüğünde kendinden utanarak eriyeceğini ifade etmektedir. Şâir nergis çiçeğinin var oan bütün özelliklerini sevgilinin gözüne benzemesinden kaynaklandığını ifade ederek tecâhül-i arif sanatı yaparken nergisi kişileştirerek teşhis sanatı yapıyor. (senin) lâl dudağındaki inciyi görse utancından erir. nanışa göre “nisan ayında (18 Nisan) denizin yüzüne veya sahile çıkarak ağzını açar ve yağmur tanesini yutarmış.” Divan Edebiyatında dişler parlaklığı. Nergis çiçeğinin kendi görüntüsüne âşık olan Narkisos’un öldüğü yerde çıktığına inanılır. nci.g..e. a. Oysa ki beyitte nergis çiçeği çaresiz değildir. 6. beyazlığı ve sıra halinde dizilişi itibarıyla inciye benzetilir.
Zülfün hevesiyle yanan âşık. “Nedir bu başda Yâ Rab bunca sevdâ” mısrasıyla istifham sanatı yapmaktadır. Âşık her daim sevgilinin dudaklarını arzular. Hevâ kelimesi hava ve istek anlamlarında tevriyeli olarak kullanılmıştır. Sevdâ kelimesiyle saçın siyah rengi arasında ilgi kurulmuştur. 7. şekli ve güzelliğiyle âşığın derdine şifâ olacak bir ilaçtır.” Sevgilinin dudağı rengi. 8. Şâir âşık için hayati önem arz eden dudaklar için övgüler methiyeler dizer ve ona olan iştiyakını nazm eder. Dudakların aralanmasıyla ağızdan çıkacak bir söz yada ondan gelecek bir bûse âşığa hayat bahşedecektir.83 Burada sevgilinin dudakları sedef olarak düşünülmüş dudaklar içersindeki dişler de eşsiz bir gühere benzetilmiştir. Yüzünün zikri düşüncelerimi süsler. ncinin hayâ ederek erimesi ve aslı olan su haline dönüşmesi incinin sudan oluştuğunu hatırlatmak için kullanılmıştır. Sevgilinin zülfünün hayâli ve ona kavuşma hevesi âşığı perişan etmektedir. Dudaklar için söylenmiş olan . Zülfün hevâsı denilerek hem saça kavuşma arzusu hem de saçın güzel kokusuna işaret edilmektedir. Ayrıca sevdâ kelimesinin karalık ve siyahlık anlamıyla âşığın başındaki sıkıntıların çokluğu ve büyüklüğü de vurgulanmak istenmektedir. Dudaklar lâl taşına teşbih edilmiştir. Ya Rab! Başımdaki bunca sevdâ nedir?” Âşığın dimağı. dişler ise güher ve lülü-yi lâlâ’ya benzetilerek açık istiâre sanatı yapılmıştır. Âşığın cânı sevgilinin iki dudağı arasındadır. bütün düşüncesi sevgilinin saçlarının hayaliyle dolmuştur. Lebün vasfı kılur sözümi şîrîn Yüzün zikri kılur fikrümi zîbâ “Dudaklarının vasfı sözümü şirinleştirir. Dimagum toludur zülfün hevâsı Nedür bu başda Yâ-Rab bunca sevdâ “Aklım saçlarının arzusuyla doludur. Şair. ‘Yâ Râb başımdaki bunca sevdâ nedir?’ diyerek halini Allah’a arz ediyor.
248 . Şâir buradan hareketle kendi şiirini överek beğendiği ve şiirlerine imrendiği bu şahsiyete telmihte bulunmaktadır. 9.84 bu mısraların güzelliği kendisinden değil. sevgilinin dudağının vasıflarının anlatılmasından dolayı şîrîndir.. a. Süleymân ola Selmân kuş dilinde Dirise Ahmedî Selmân u Minnâ “Ahmedî Selmân ve Minnâ derse.g.. Sevgilinin yüzünü bir an bile anmaktan geri durmayan âşık için bu yüz.e. 63 Günyüz. kuş dilinde Süleymân Selmân olur. Bu kişi aynı zamanda söz oyunları ve edebî sanatlarda mahir olmasıyla tanınır”63. “Selmân-ı Savecî adıyla bilinen kişi lhanlılar devletine hizmet etmiştir.” Ahmedî Selmân ve Minnâ dediği takdirde Süleymân Selmân olur. s. onun gönül dünyasını ve hayallerini süsleyen en önemli unsurdur.
cân ise pervâneye teşbih edilmiştir. parlaklığı ve nurlu olması yönüyle muma benzetiliyor.85 Gazel 17 Fe i lâ tün / Fe i lâ tün / Fe i lâ tün / Fe i lün 1. Zirâ siyah saç Leylâ’yı. Saçunun bendine ger ‘akl ire dîvâne ola Yüzünün şem‘ini ger cân göre pervâne ola “Eğer saçlarının düğümüne akıl ererse divâne olur. Beyittte saç bende. divâne kelimesi ise Mecnûn’u çağrıştırmaktadır. Şâir burada Leylâ ve Mecnûn’a telmihte bulunmakltadır. . Âşığın gönlü ve cânı daimâ sevgiliye meylettiği için ona doğru dönüktür. Tasavvufi açıdan ise sevgili Allah olarak düşünüldüğünde ise onun lütfüna ve cemâline mazhar olan kişi gayrıya meyl edip heves eylemez. divâne olur. Cân da daima ateşin etrafında uçuşup varlığını fedâ eden pervâneler gibidir. Âşığın aklı sevgilinin saçlarının düğümlerini çözmeye çalışır. Sevgilinin eşiğine ulaşıp da o eşiğin safâsını gören kişi buna rağmen Kâbe’ye heves ederse divâne olur.” Beyitte sevgiliyi yüceltmeye çalışan şâir onun eşiği ile Kâbe’yi kıyaslıyor. Âşığın cânı daimâ ateşler içersinde yandığı için cânın bu durumu. şigün kıble-i cân oldı safâsını görüp Ka‘beye her ki heves eyleye dîvâne ola “Cânın kıblesi olan eşiğinin safâsını görüp de Kâbe’ye heves eyleyen divâne olur. Yüzünün mumunu gören cân da pervâne olur” Sevgilinin saçları karışıklığı ve uzunluğu yönüyle bağlanmış. o. Sevgilinin yüzü. düğümlenmiş bir ipe benzetilmiştir. âşığın cânının kıblesidir. 2. Bu zor çözümleme işine kimin aklı ererse. beyitte mumun ateşine pervânenin varlığını yakmasına benzetilmektedir. aklını ziyân eder. Bu itibarla sevgilinin eşiği. Şâir beyitte sevgilinin eşiğini kıbleye benzeterek teşbih sanatı yapıyor. yüz muma. Buradaki safâ kelimesi aynı zamanda bize Kâbe civarındaki Safâ tepesini de hatırlattığı için tevriyeli olarak kullanılmıştır.
Ancak bununla da yetinmez onun maksadı âşığın din ve imanını da almaktır.” Sevgilinin yan bakışı (gamzesi) cân alıcı olarak tasavvur edilmiştir. Sâlik-i nâsik eger göre yüzüni bir dem Hasretinden tutagunun yiri meyhâne ola “Allah’ın yolunda çaba sarfeden mürüd bir an bile olsa senin yüzünü görse hasretinden dolayı uğrayacağı yer meyhane olur. Yüz.” Âşık sevgilinin ayağının tozunun bir zerresi için cânını bağışlar.86 3. deyim ayagunun tozına cânumı nisâr Cânı n‘ider kişi kim tâlib-i cânâne ola “Cânımı ayağının tozuna feda eyleyeyim. 5. 4. Gerçek aşkı . Hayatta kalmak cân ile mümkündür. sevgiliyi isteyen kişi cânı neylesin. Şâirin burada cân verme esnasında insanoğlunun cânından geçip dinini ve imanını almak isteyen şeytanı hatırlattığı da düşünülebilir. Gerçek olarak iman eden kişiler yüz üzerindeki bu tecellileri farkedecekler ve gerçek birer âşık olacaklardır.” Allah yolunda ibadet eden kişi bir kez bile olsun sevgilinin yüzünü görse ona âşık olur. Sevgilinin gamzesi âşığın gönlünü yaralayıp cânını alır. Sevgili âşığa göre öyle yüce ve değerlidir ki. Kaş yaya. Allah’ın cemâl ve celâl sıfatlarının tecelligâhıdır. Ayağının tozu ifadesi ile âşığın cânının kıymetsizliği ve değersizliği ifade edilmeye çalışılmaktadır. Cân insan için hayatiyet arzeden bir unsurdur. Zira sevgiliyi arzu eden kişi için cânın hiçbir önemi yoktur. göz ise ok atan kişiye teşbih edilir. onun uğruna cândan vazgeçmektedir. Sâlik-i nâsik sözüyle şâir dine körü körüne bağlananları kasteder. kaş ve yan bakış hep birlikte anılır. Burada sevgilinin ayağının tozu ile cân karşılaştırılmaktadır. Dil ü cân alıbanun olmadı gamzen sâkin Dahı anun kasdı meger dînile îmâna ola “(Ey sevgili) senin gamzen gönül ve cânı alınca sakinleşmedi. gamze kirpiklerle birlikte oka. Çünkü onun kastettiği din ile imândır. Göz.
hem vazgeçilmez hem de tehlikeli bir yoldur. Ahmedî yana gerek ‘ışk eri pervâne sıfat Dahı n‘ireye ire ‘âşık işi yâ ne ola “Ahmed’i aşk erinin pervâne gibi yanması gerekir. s. şüphesiz danenin (yemin) olduğu yerde tuzak vardır. Ayrıca “eskiden anberden hoş kokulu suni benler yapıldığı da bilinmektedir.87 anladıkları için bunun devâmını isteyecekler ve bu sebepten dolayı şarap içmeye devâm edeceklerdir.g. Sevgilinin beni siyahlığı. Aşk yolu. saçları bir tuzağa. Nasıl ki pervâneler ateşin etrafından uçarken kendilerini ateşte yakarlar.” Şâir kendi kendine seslenerek aşk yolunun erleri pervâne gibi yanmalıdır demektedir. Şâir burada aşk erini mumun etrafında yanan pervânelere benzetir. Sevgilinin benine aldanan âşığın gönlü onu güzelliğine tutulur bir daha da ondan kurtulamaz. Âşık sevgiliden gelen her türlü ezâ ve cefâya sabredip içinin sıkıntı ve yangınlarına tahammül göstermektedir. Anber ada balığından elde edilen kül renginde bir kokudur. Bu şarap ilahi aşkın şarabıdır ve yeri de meyhanedir yani dergâhtır. Dert ve keder içinde kalır. 7. a. Onların akibetleri yanmaktır. Sevgilini yüzününde kendisine has bir kokusu vardır. şekli ve kokusu itibarıyla anber kokulu olarak zikredilir. beni de tuzak içindeki tanelere benzeterek istiare sanatı yapıyor.” Gönül sevgilinin benine aldanır. âşık da o misal aşk ateşinde kendini yakar.. “64 Beyitte şâir gönlü bir kuşa. 64 Günyüz.e. şi aşk olan başka nereye ulaşsın. 6. Aşka gönül vermiş bu kişiler başka bir işle uğraşmamalıdırlar. ‘Anberîn hâline yârun gönül aldanma sahın Bî-gümân dâm olur orada kim dâne ola “Ey gönül sevgilinin anber kokulu benine aldanma sakın.396 .
Derdi olmayan kişi dertten korktuğu için korkaktır.” Şâire göre aşk hastalığı âşıkta bir dert halini almalıdır. 3. Âşık olmak cesur insanların vasfıdır.88 Gazel 18 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. yani hastalık olmayan yerde tabibe de ihtiyaç olmaz. (Zira) tabib derdi olana derman olur.” Âşık olan kişinin gönlü daima aşk ateşi ile yanar ve ona acı verir. 2. ‘Âşıkam diyende gerek ‘ışk odından derd ola Kişi kim gönlinde derdi yohdur ol nâmerd ola “Âşık olan kişinin gönlünde aşk ateşnin derdi olmalıdır. nâmerttir.” . o kişi nâmerttir. Kimin ki gönlünde aşk dedi yoktur. Âşık bu derdi kendisine iş edinmeli bütün zamanı ondan başka hiçbir şeye tevessül etmeden geçirmelidir. Zira âşıkın her türlü derdi belâyı göğüslemesi gerekir. Sevgili bu büyük derde çare bulabileccek tek tabiptir. Sevgili tabibe teşbih edilirken dert ve derman kelimeleri bir arada kullanılarak tezât sanatına yer verilmiştir. Bu şekilde günlerini ızdırap çekerek geçiren âşığın tek tesellisi sevgilidir.dert. Bu âşığın en büyük derdidir. Dolayısıyla şâir her anın bu dertle geçirildiği takdirde sevgilinin âşığa meyedip derman sunacağını ifade etmektedir. Âşık olup gönlünü aşk ateşinin yakmaktan korkan kişi nâmerttir. Yârdan dermân dilersen derdi iş it cânuna Kim tabîb ana ider dermân ki anda derd ola “Yardan derman dilersen derdi cânına iş edinmelisin. Nûra pervâne sıfat dilgerm iden her gice Subh irince şem‘ bigi yanmazısa serd ola “Pervâne gibi her gece ışığa (nura) âşık olmayan sabah olunca mum gibi yanmazsa soğuk (çirkin) olur.
Aşk ehli olanlar da tıpkı brahim peygamber gibi cömert olmalı ve varlıklarını aşkları uğruna feda etmelidirler ki ancak bu şekilde arzularına vasıl olabilsinler. Şâir beyitte varlığın pervâne gibi aşk ateşinde yakılması gerktiğini ifade ederek. yiğit olmalıdır. 4. brahim ilahlığını kabul etmediği için Nemrut tarafından ateşe atılmıştır. aşk ateşini ise Nemrûd’un ateşine teşbih etmektedir. Âşıklık onun toprağında vardır. Şâir bu olaya telmihte bulunarak brahim peygamberin Allah’a kulluğunda ve aşkında sebet göstererek haline razı olmasını mertlik olarak ifade etmektedir.279 .e. âşığın mum gibi yanmadığı takdirde ışıksız bir mum gibi değersiz ve soğuk olacağını söylemektedir. Bu ateş gül bahçesine dönüşerek brahim peygamberi yakmamıştır. Şair bu beyitte aşığı brahim Peygambere. 5. Zaten kainatın yaratılmasının temelinde aşk vardır. “ brahim Peygamber(Haliilullah) nebilerin büyüklerindendir. ‘Işk derdi zerre zerre topragumda bulına Cüzv cüzv üş bu vücûdum ger çüriyüp gerd ola “Aşk derdi zerre zerre toprağımda bulunduğu için bu vücudum parça parça çürüyüp toprak olur.” Âşık her zerresine kadar sevgiliye âşıktır..”65 Hz. (zira) Hz. Ahvâl ü evsâfı Kur’ân’da mezkûrdur.g. s. a. 65 Onay. içindekilerde bağ ve gül olmuştur. aynı zamanda rsâl.89 Pervânenin ışık etrafında dönerek cismini ateşe attığı gibi âşık da sevgili için sabahlara kadar yan arak mum gibi erimelidir. ‘Işkda ehl-i fütüvvet ol durur kim çün Halîl Âteş-i Nemrûd ana gülzâr u bag u verd ola “Âşık olan kişi mert. brahim (mert olduğu için) Nemrudun ateşi ona gül bahçesi. Gönül ısındırmak deyimi beyitte hem kendini yakmak hem de aşka gönlünü alıştırmak mânâlarına gelecek şekilde tevriyeli olarak kullanılmıştır.mesel ssanatı da yapılmıştır.
Onu bütün uzuvlarıyla sever.90 Âşık sadece gönlü ile sevgiliyi sevmez. Aşk olan yerde yer değiştirmek tuhaf mıdır. nsan vücûdu vefat ettikten sonra kabirde bir bütün olarak çürümez. Sevgili âşığa öyle çok ezâ cefâ etmektedir ki acıdan dolayı şâir içinin parça parça olduğunu ifade eder.onun tek arzusu ve emeli budur. Ayrılık ve vasl arasında da tezât sanatı vardır. Aşk onun toprağında var olduğu için aşığın vücûdu da parça parça çürüyerek toprak olur.)” Âşık daima sevgiliye kavuşmayı diler. Ben onun vaslın dilerem ol benüm ayrulıgum ‘Işk olan yirde ‘aceb midür ki ‘aks ü tard ola “Ben ona kavuşmayı dilerken o benim ayrılığımı diler. Zerre zerre. “Her şey aslına rücû eder. 7. toprağım ve gerd kalimeleri arasında mürettep leff ü neşr sanatı vardır. Bu ayrılığa dayanamayan âşık artık bu ikisinin ayrılık ve kavuşmanın yer değiştirmesini ister. Başkalarına nazar kılmayan kişi aşk yolunda tek olur. parçalar halinde çürüyerek toprak olur. Şâir bu olayı âşığın sevgiliye olan aşkına bağlayarak hüsn-i ta’lil sanatı yaparken.” düstürunca âşık da vakti zamanı geldiğinde aşkına rücû eder. Yâr didün Ahmedî agyârdan bagla gözün Gayre kılmayan nazar ‘ışkun yolında ferd ola “Ahmed’i yâr diyen kişi gözünü başkalarından çevirmelidir. Ayrılık ve kavuşma yer değiştirse tuhaf mı olur diyen şâir aşkın olduğu yerde tuhaf olan her şeyin olmasının mümkün olduğunu ifade eder. Beyitte şâir “tuhaf mı?” diye soru sorarak istifham sanatı yaparkan aynı zamanda cevabını bildiği bir soruyu da sorarak tecâhül-i arif sanatı da yapıyor. aynı zamanda bu hadiseye de telmihte bulunur. Yani sevgilinin vuslata izin vermesini diler.(ayrılık ve kavuşme yer değiştirse tuhaf mıdır. Bu davranışı sevgili olan aşkından kaynaklanır. 6. Oysa ki sevgili buna hiçbir zaman fırsat vermeyip âşığı ayrılığa mahkum eder.cüzv cüzv. Beyitten âşığın çok acı çektiğini de anlarız.” .
aşk yolunda tek örnek olmalıdır. Âşık bunları dikkate almamalı ve aşkında sebât göstererek aşkı uğruna her şeyi göze almalıdır.Birinci olarak âşığın gözü sevgiliden başkasını görmemeli. başka güzellere bakmamalıdır. kinci olarak ise âşık olan kişi başkalarını dikkate almamalıdır. Diğer âşıklar gibi birden çok güzel sevmemelidir. Âşık olunca ayıplayıp. âşığı kınayan.91 Yâr deyip kendine bir sevgili bulan kişi artık başkalarına bakmamalıdır diyen şâir burada tevriye sanatı yapmaktadır. gereksiz sözler söyleyen çok olacaktır. Bu davranışıyla âşıklar arasında. Ancak bu sayede gerçek âşık olunabilir. Aşk yolunda tek başına azimle ilerlemelidir. Âşık olan kişi aşkına sadakat göstermelidir. Çünkü âşıklığın gereği tek olmaktır. .
Şâir bunu “yanar” sözü ile ifade ediyor.” Tasavvur düşünce anlamındadır. sarhoş olur. Aklını terk etmeyen kişi cahil olur. Düşünce işi akıl ile olur. Bada virme ‘ömri bâde iç elinden sen anun Kim cemâline gönül hayrân u cân mâyil ola “Ömrünü yele verme(boşa geçirme) güzelliğine cânın meylettiği. öyle ise o mey içip bu kaygıdan kurtulmalıdır. 3. o akıllı olur.” Bir önceki beytin devâmı mahiyetinde olan bu beyitte de akıl bir afet olarak nitelendiriliyor. gönlün hayrân olduğu sevgilinin elinden bade iç” Ömrünü boşa geçirmek istemeyen kişi sevgiliye kişi sevgiliye meyledip onun elinden bâde içmelidir. düşünme yeteneği azalır. Akıldan kurtulmanın yolu içkiden geçer. Şâir burada aklı afete teşbih etmektedir. derde düçâr olur. Bu sıkıntıdan kurtulmayanın yolu ise mey içmekten geçer. . Aklından kurtulmak istemeyen kişi cahildir. Akıl sahibi insan düşündüğü müddetçe sıkıntı içerisinde olur. ‘Âkıbet fikrinde yanar her ki ol ‘âkıl ola Pes yig ol kim mey içüp bu gussadan gâfil ola “Kim ki tasavvurunda yanarsa. ‘Akl âfetdür kişiye bâdedür def‘i anun Her ki âfet def‘ini terk eyleye câhil ola “Akıl kişi için bir afettir. 2. Doğru düşünemediği için de kaygıdan kurtulur. Doğru iş yapmaz. içki ile baştan savılır.92 Gazel 19 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. Düşünen kişi dara düşer. çki içen kişinin aklı başından gider.
Sevgili ile ilgilenmeyen. Sevad ile sevdâ kelimeleri aynı kökten gelen kelimeleri kullanarak iştikak sanatı yapmaktadır. ‘Akl sevdâya düşüp zülfi sevâdında anun Gözler efsûnına fitne câdûyı Bâbil ola “Akıl. 5. Göz ise Babil yakınlarında bir kuyuda baş aşağı asılmış olan Harut ve Marut’ a benzetilerek Babil Cadısı olarak nitelendirilerek telmih sanatı yapılıyor.” Eğer âşık biraz rahat edip sâfâ bulmak istiyorsa şarap içmelidir.Meyden birazcık içse hiçbir zararı olmayacaktır diyen şâir bunu “Ondan zerk itsen sana ne hasıl ola” sözleriyle ifade ediyor. Rızık için ondan biraz içsen sana ne olur. onun elinden içki(şarap) içmeyen kişi ömrünü gençliğini boş yere tüketmiş olur. büyülemesiyle cadıya teşbih edilir.Şarap içtiği taktirde sarhoş olacak düşünce ve kederinden kurtulacaktır. 6. (sevgilinin) saçlarının karasından dolayı sevdâya düşünce göz büyüsünün fitnesi Babil’in cadısı olur. Saçlar âşığı tutan birer tuzaktır. Sevgilinin gözleri yan bakışının etkili olması ve âşığı cezp etmesi.” Akıl sevgilinin siyah renkli saçlarına tutulur kalır. 4. Sarf it malı mey-i sırfa safâ isderisen Rızkıçun zerk itsen andan sana ne hâsıl ola “Eğer sâfâ istiyorsan malını sadece meye sarf et. Gönül ise daima sevgilinin güzelliklerine hayrândır.” .93 Cân sevgiliye maildir. Her an ona kavuşmak arzusu içerisindedir. Kıl nazar şâhid yüzine dinle fâzıllar sözin Ger dilersen nefsüni kim fazlıla kâmil ola “Eğer nefsinin erdemle olgunlaşmasını dilersen erdemli insanların sözünü dinleyip güzellere nazarkıl. Âşığın gönlünü karıştırdığı için de fitneci olarak tasavvur edilir.
Şâirin şiiri bu yüzden gül gibi duru ve güzeldir.” Şâir şiirini övdügü bu beyitte sözlerini bülbülle birlikte nazmetmiştir. Beyitte şair şiirini yazdığı yaprakları.faziletli insanların sözlerini dinleyerek güzellere bakmalıdır. . Zira güzel şeylere bakmak insanı güzel düşünmeye.94 Âşık eğer nefsinin iyilikle olgunluğa erişmesini diliyorsa erdemli. 7. güzel düşünmek de hayattan zevk almaya sevk eder. şiirinin duruluğu ve güzelliği yönüyle gül yapraklarına teşbih eder. Bülbül ile gülnüvâ vü berk düzmiş Ahmedî Nice ide tevbe bu demde kişi kim ‘âkıl ola “Ahmedî bülbül ile gül sesli ve yaprak düzmüş akıllı olan nice kişiler bu zamanda tevbe etmelidir. “şahid” kelimesi burada güzel anlamında kullanılmıştır. Akıl sahibi olan kişiler seher vaktinin kıymetini iyi bilmeli ve tevbelerin kabul edildiği bu zaman diliminde bol bol tevbe etmelidir.
Ol bula ‘ışkdan safâ ki işi Âh-ı şeb nâle-i sehergeh ola “ şi (gücü) geceleri ah edip. Her şey aslına rücü edecektir. seher vaktine kadar inleyen kişi aşktan safa bulur. Tarikat yoluna salik bir süreçten geçer. kincisi ise gerçek boyun büküp başını eğip toprağa bakmaktır. Aşk yoluna giren âşığın gönlü her şeyden arınmış temiz olmalıdır. 2.” . ‘Âşık-ı pâk ü sâlik-i reh ola Derd zevkinden ol ki âgeh ola “Aşk yoluna giren saf aşık. Burada kişi Allah’ın önünde eğilip boyun büker. Kişi daima topraktan geldiğinin ve yine toprağa döneceğinin idraki içinde olmalıdır. aşk davası ona münasip olur. Aşk yoluna giren âşık bir takım ezâ ve cefâlara(sevgiliyi görmeme. 3. derdin zevkinden haberdar olmalıdır. Bu sürece giren sâlikin sonunda kazanacağı şeylerin farkına varması gerekir. Bu hal üzere olan kişilere aşk davası münasiptir. Birincisi yukarıda verdiğimiz manadır. Yüzünü toprağa çevirmek ifadesi tevriyelidir. Gerçek âşığın gönlünde sadece Allah (cc) olmalıdır. tevazü içinde affını diler. bu yola giren âşığında saf olması gerektiğini belirtir.” Yüzünü toprağa çeviren kişilere aşk davası münasip olur. ona kavuşamama.” Aşkı bir yola benzeten şâir . Çünkü geçekten dileyip arzu etmekte ve bunun için çaba sarfetmektedir. Ol ki yüzini hâk-i râh ide Da‘vî-yi ‘ışk ana müvecceh ola “Kim ki yüzünü toprağa çevirse. ayrılık) sabredip sebat etmeli hatta bunların zevkine varabilmelidir. Dolayısıyla insan oğluda aslına rücu edecektir.95 Gazel 20 Fâ i lâ tün /Fâ i lâ tün /Fâ i lün (Fâ ‘lün) 1.
kim onu terk ederse rahat kavuşur. nefsinden feragat edebildiği ölçüde rahatlığa kavuşur. .96 Geceleri âh edip sabah vaktine kadar inleyip göz yaşı döken kişi aşktan rahatlık bulur.” buyurur. Allah(cc) meleklerine “Yok mu isteyen? Vereyim. Hadis-i Kutsî de belirtildiği üzere herkesin uykuya vardığı anda.” Tevhid ehli. 4. gecenin üçte ikisinde kalkıp sabah vaktine kadar nadim olup Allah’a ibadette olan kul ne güzel kuldur. şte o an ayakta olup haline âh eden. Tasavvufi bir gazel olan gazelin bu beyitinde kişinin rahatlığa ulaşabilmesi için neler yapması gerektiğine değinilir. Fetret-i râh-ı ‘ışk varlıhdur Her ki anı terk ide müreffeh ola “Aşk yolunun fetret-i varlıktır . 5. Aşk yolunda ilerlemeye engel olur. Bu kişilerin gönlü Allah’tan gayrı her şeyden uzaktır. Hadis-i Şerif’te bildirildiği üzere “ölmeden önce ölünmelidir. aşk yolunda kendisinden. Nasıl ki bir yolcu. üzerinde yükleri olmadan daha rahat yoluna devâm ederse âşık da varlığından vazgeçerek Allah’a daha çabuk ulaşır.” Gerçek aşık. Bu nedenle varlığı Hakk’ın varlığında yok etmelidir. gerçek aşka ulaşır. Gönlünden dünyanın pasını siler. vahdete ulaşmış kişilerdir.” Varlık aşk yolunun engelidir. göz yaşı döken kişi sâfâ bulur. Gerçek âşık kalbinde Allah’tan başka hiçbir şey barındırmaz. Ehl-i tehvîd ol ki gönli anun Mâsiva Allah’dan münezzeh ola “Tevhid ehlinin gönlü dünyadan Allah’tan ayrı her şeyden uzak olur. onunla ilgili hiçbir şeye önem vermez. Allah’ın varlığına ve birliğine inanan. Yok mu tevbe eden? Tevbesini kabul edeyim.
97 6. 7. Çün fenâda olur bekâ-i ebed Bes fenâdan kaçan kişi ebleh ola “Sonsuzluğun devâmı yoklukta olur. . Varlıktan vazgeçemeyip.” Ebediyete ulaşan kişi bunun devâmını da arzu eder. Ahmedî hâk-i râh itmeyene Cânını ‘ışk lafı bî-reh ola “Ahmedî. Toprak olmak deyimiyle ölüm kastedilir. cânını ayaklar altına almayana aşk sözü boş gelir. Câna değer verip. Ayrıca hakir ve zelil olmak mânâsı da anlaşılabilir. Sonsuzluğa ulaşmak da onu devâm ettirmek de fenâ ile mümkün olur. akılsızlık etmiş olur. Gerektiği zaman gerektiği yerde cânını Allah yoluna feda edebilmelidir. nefsinden arınamayan kişi ahmaklık. yine Allah yoluna cândan vazgeçmek gerektiği vurgulanıyor. Varlığını Hakk’ın yolunda yok eden kişi ebedi saadete kavuşur. yokluktan kaçan kişi akılsız olur. cânını yolun toprağı haline getirmeyene.” Ahmedî’nin kendine seslendiği bu beyitte. onu ayaklar altına almayıp başlar üzerinde taşıyan kişiler doğru yolu kaybetmişlerdir. Gerçek âşık cânını Allah yolunda ayaklar altına almalı yani ona değer vermemelidir.
arzu ve isteklerin asla bitmeyeceğini. Bu güzelliği karşısında kendi yüzüne âşık olur.Gereksiz yere kendini incitmiştir. “bitti” denildiği anda bir yenisinin ekleneceğini imâ eder. Arzu ve emellerin sıkıntılarıyla bunalanlar yine arzu pınarının suyuyla kandıklarını zannederler. Yaratılanlar için de hâl böyledir. 2.Aşkının ızdırabıyla incinir. Sıkıntılarının ilâcı doktoru onlara şahdamarlarından daha yakındır da onlar bunun farkında değildirler. Beyitte hevâ kelimesi hem hava hem de arzu. insanın hararetini daha da arttırır ve fazla susatır.Doktor da ilaç da âşığın yanındadır.” Nergis çiçeği gibi incinmek yersizdir.Onun olduğu yerde de nergis çiçeği biter. Doktor da ilaç da senin yanındadır. Kad ceret ‘aynü‘l-emani li‘r-revâ Eyyühe‘l-‘atşanü min harri‘l-hevâ “Ey havanın sıcaklığından susamış olanlar. Bununla alâka kuran şâir. Su özellikle sıcak havalarda. Nergis çiçeğinin aslı Narkisoss Efsanesinden gelir. .doktoru kendindedir.98 Gazel 21 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. Aslında Narkisoss’un âşık olduğu kendisidir. lâcı. Gereksiz sıkıntılarla kendilerini incitirler.Derdi de kendindedir.” Ey sıcaktan bunalmış olan arzu pınarını sizler için akıtılmıştır. istek anlamlarıyla tevriyeli olarak kullanılmıştır. Efsaneye göre Narkisoss bir suyun başında kendi yüzünü görür. arzu pınarını sulamak için akıttık. Hem-çü nergis ez çi rencûri çünîn Nezd-i tû hazır tabîb ü hem devâ “Nergis çiçeği gibi neden böyle inciniyorsun.Uzun bir süre bu görüntüye bakar kalır.
5. Burada ihsan edilen sudan kevser suyu da kastedilmiş olabilir. gökyüzünün en yüksek noktasına yaratılmışların hepsinde Ondan (Allah c. Yaratılmış her vücutta onsuz hiç bir zerre yoktur. Allah’ın her bir sıfatı onların suretinde tecelli etmiştir. Doğal olarak goncânın cânlılığını koruyup aynı zamanda da açılabilmesi için suya ihtiyacı vardır. Yukarı doğru dönük olan gonca su doldurulması istenen bir kadeh gibi düşünülmüştür.” Basiret ehli olanlar gönül gözü olanlar yaratılmış her nesnede onu görürler.” Yerin yerin yedi kat altından. Ayrıca gonca şekli itibatıyla kadehe benzer. nanarak tam bir teslimiyet içerisinde kulluğunu ifâ eden kişilere cennettte kevser suyundan ihsan edileceğine telmihte bulunulmuştur. . 4.” Âşık olan kişilere Allah(cc. Beyitte O’nu görmekten kasır bire bir yüz yüze görmek değildir.)ilahi aşk şarabından içirerek susuzluklarını gidermiştir. Kamu ol her nesnede anı göresin Varsa gözünde basiretden cilâ “Gözünde basiret cilası varsa.c) bir iz . Şâir bu durmu goncânın susamışlığı olarak tasavvur eder. Hîç ü zerre nist bi-u der vücûd Min sere‘l-arzı ila evci‘s semâ “Yerin altından göğün en üst noktasına kadar vücutta onsuz hiçbir zerre yoktur.99 3. Beyitte gonca susayan bir insan gibi düşünülerek teşhis sanatı yapılmıştır. Uş sekâhüm Rabbühüm dutmış kadeh Gonca bigi teşnelik olmaz revâ “Onların rabbi onlara kadeh tutarak onlara su ihssan etmiştir. Gonca gibi susamış bir vaziyette olmak kabul görmeyen bir davranıştır.bir eser vardır. her nesne de O’nu görürsün. Yaratılmış olan her varlık da “O”nun tecellilerini görüp daima “O’nu hatırlayıp varlığını ikrar etmektir. “O” her şeyin Rabbidir. Gonca gibi sussamış görünmek uygun değildir.
8. Yani O’ndan gelmektedir.” Eğer gerçekten bir mürşid-i veliye ulaşıp onunla dost olmak istersen Ahmedî’nin sözlerine kulak verilmelidir. Bir önceki beyitte izah edildiği üzere kainat ve eşya O’nun tecelli ve tezâhürüdür. Onu aksettiren bir ayna gibidir. Kesretin içinde vahdet vardır. . Tecellinin sürekliliği ile biz eşyayı mevcut gibi görürüz. Tasavvuf ehli bu kesret (çokluk) içinde vahdeti görüp ona ulaşmak ister. hem de şiirinde anlattıklarının insanı doğru yola götürüp bir mürşide ulaştırabileceğini ifade ederken aynı zamanda da şiirini över. Şâir burada hem kendisinin bir veli olarak doğru yolu gösterebileceğini. Günü ve zamanı geldiğinde her şey aslına dönecektir. Zâhir ü bâtın hem evvel âhır ol Nesne var mı dahı hiç andan cüdâ “Gizli de açık da evvel de ahir de ondan ayrı bir nesne yoktur. Guşnih ber nüktehâ-yı Ahmedî n terüm halli veliyyeh mürşidâ “Mürşit veliye dost olmak istiyorsan Ahmedî’nin ince sözlerine kulak ver. Bir aynanın yansıması gibidir. Bir an tecelli etmemeyi murad etse her şey yok olur. onun sıfatlarının tecelli ve tezâhüründen ibarettir. Vahdeti û hest ‘ayn-ı kesreteş Mislü nûrin kad-tele‘l-emni kerâ “Kürelerden parıldayan nur gibi onun vahdeti de kesreti gibidir. Önemli olan da geçici şeylere aldanmayıp onu bilebilmektir. Kainat ve eşya havadis olup. “Mutlak ve tek olan Cenab-ı Allah’tır.” Gözüken ve gözükmeyen geçmişte yaratılmış veya gelecekte yaratılacak olan hiçbir şey ondan ayrı değildir. Şâire göre Allah’ın vahdetti böyledir. 6.” Kürelerden yayılan parıldayan ışığın kaynağı aynıdır ve hepsi bir yerden yayılır.100 Cenab-ı Allah kimi varlıkta cemâl sıfatıyla kimi varlıkta celâl sıfatıyla dolayısıyla her bir varlıkta ayrı ayrı tecelli eder.” 7.
Âşık olan kişi hemen incinir ve gönlü yarlanır. Âşık yine de ona tahammül eder.” Tekrir sanatının güzel bir örneğinin sergilendiği gazelin bu ilk beyitinde şâir âşığın sevgilini elinden çektiği sıkıntıları dile getirir. âşık için onun verdiği acılara katlanması da kolay gelir.101 Gazel 22 Mef û lü Fâ i lâ tü Me fâ î lü Fâ i lün 1. Sevgilini aşkı âşığın yüreğini kolayca yaralar.. Beyitte yara aynı zamanda devâya benzetilmiştir. Çün yare ki anı yâr ura yara devâ olur Gamzen geçerse câna yürek yara sehl ola “Yârin açtığı yara âşığa devâ gibi gelir. 2. Gönlü yaralayan kişi sevgili olunca. Sevgili her türlü cevr ve mihnette bulunurken âşığın gönlü bunlardan incinir. Ger yâr cevr iderise yara sehl ola Hergeh ki yâr elinden ola yâre sehl ola “Eğer yâr sitem ederse yara kolay açılır. Gamze bir ok gibi âşığın gönlüne isabet eder. Ancak sevgiliden gelen her şeye razı olan âşığın gönlünde açılan bu yaralar aşk derdine bir devâ gibidir. Cân ve aşk âşığın yüreğinde bulunur. gönlü yaralanır. Sevgili onu kolayca yaralar.” Sevgilinin yan bakışı âşığın cânına kasteder. kirpikler ise okun ucunda temrendir.her zaman sevgiliden olursa bu yarayı çekmesi de kolay olur. Onun herşeyiyle güzel olduğunu kabullenir. Kaşlar bu okun atıldığı yay. Yara kelimesi tekrar edilerek Tekrir sanatı yapılmıştır. kaş kirpik bir bütün halinde âşığın cânını almak ister. . Gamze. Sevgilinin gamzesi âşığın cânına kastederse yürekte yara kolay açılır. Çünkü bu tarz bir davranış bile sevgilinin âşığın varlığının farkında olduğunu gösterir. Başkalarının yaptıklarına aldırmayan âşık sevgilinin en ufak bir davranışından kırılır.
Sevgilinin yanında olması da onun için en büyük fırsattır. sana gönlünü verene dudakların cân verirse bu yarayı çekmesi kolay olur. Rakip zaten âşığı incitmek için fırsat kollar. hem de bilezik anlamlarına gelmektedir. Her halükârda rakip sevgiliye âşıktan daha yakındır.” Sevgilinin yüzü âşığın cânına cân katar. 4. Buna karşılık olarak da âşık gönlünü sevgiliye fedâ eder. dost. Eğer rakip her zaman sevgilinin yanında onun her işinde elinden tutan bir dost gibi olursa âşık buna dayanamaz. Birinci olarak rakibin sevgiliye dost olması anlamı çıkarkan ikinci olarak rakip daima sevgilinin yanındadır. Yâre. Yari ve düşman kelimeleri arasında ise tezât vardır.102 3. Âşığın onu gördüğü zamna gönlü şenlenir ve cânlanır. Her geh ki yâre yâri ola desti gir anı Düşmen dilerse kim düşüre yara sehl ola “Düşman her zaman sevgilinin elinden tutan bir dost olup âşığı düşürmeyi yaralamayı dilese kolay olur. . el ele tutuşmak anlamı da çıkarılabilir. bir bilezik gibi elinden tutumaktadır anlamı çıkar. Âşık bu durumdan kolayca incinir ve gönlü yaralanır. Yâre kelimesi hem yar. Elinden tutmak derken de her işine koşmak yardımcı olmak anlamınjın yanı sıra gerçekten elinden tutmak. Âşığın en büyük düşmanı rakiptir. yari kelimeleri arasında tenasüp vardır. yâri.” Âşık sevgilinin yanında kimselerin olmamasını diler. aynı zamanda da cinas sanatının güzel bir örneği sergilenir. Bu nedenle sevgiliye gönlünü kaptıran kişiye sevgili dudaklarıyla hayat verirse âşığın gönlündeki yara kolayca iyileşir. Beyitin anlamı tevriyeli kelimelerle zenginleştirilmiştir. Sen rûh-ı rûhsın sana gönlini virene Virürse cân lebündeki şol yara sehl ola “Senin yüzün âşık için cândır. Yüz bu nedenle âşığın gönlüne hayat vermektedir. Beyitte yâre. Sevgilinin yüzü âşık için çok önemlidir. kelimeleri aynı kökten gelen kelimeler olduğu için iştikak sanatı yapılırken.
Hz.103 Gönül (kalp) insanın en önemli uzuvlarındandır. Kalbin içinde cân muhafaza edilmektedir. goncânın yaprakları da sabah rüzgârı tarafından dağıtılmaktadır. Her ikisi de yumruk halinde içine kapanık bir şekildedir. gönül. sâ’nın mucizelerinden birisi de dua ederek hastaları iyileştirmesi ve nefesiyle ölüleleri diriltmesidir.âşığın gönlü sevgilinin saçalrı tarafından dağıtılırken. Saç tıpkı kendi gibi âşığın gönlünü de darmadağınık bir hale getirir. Beyitte zülf. Şâir gonca ile gönül arasında ilgi kurmaktadır. Zülfün ne gam kılursa perîşân bu gönlümi Ger goncayı sabâ nefesi yara sehl ola “Sevgilinin saçları gönlümü perişan eylese ne gam! Sabah rüzgârının nefesinin goncayı yarması ( yapraklarını açtırması) kolay olur. Âşığı gama salar. Gonca sabah rüzgârının nefesini hissedincce birbirine geçmiş yaprakları aralanır. Dudaklar da âşığın hasta gönlünü diriltir ve âşığa cân bahşeder. Dudakların hayat verme özelliği belirtilerek Hz. Beyitte yara kelimesi ile yarmak. Bilindiği üzere sabah rüzgârının çiçekleri açtırma özelliği vardır. Beyitte şâir sevgilinin dudaklarından cân istemektedir. Fettân gözün ki uyhuda bir remz iderise Kim fitnesin kıyâmetün uyara sehl ola “Sevgilinin fitne çıkaran gözleri uykuda bir şeyler anlatır. gonca arasında müşevveş leff ü neşr sanatı vardır. 6. sabâ nefesi. Edebiyatımızda saç dağınıklığı ve perişanlığı ile beyitklerde geçer. Senin gözün gibi bir fitnenin kıyâmet çıkarması kolay olur. bu davranış hiç de zor bir davranış değildir. Sevgili âşığa cân bahşedince onun uğruna cân vermek kolay olur.” . ayırmak anlamları kastedilerek cinas yapılamaktadır. Goncânın da gönlünde rengi kırmızıdır.şâir bu hali sabah rüzgârının goncayı dağıtmasına benzetir.” Sevgilinin saçları âşığın gönlünü kederlere salar ve perişan bir hale getirir. Sabah rüzgârı yaprakalrı yararak onalrın arasına girer. sâ’ya telmihte bulunulmuştur. 5.
104 Âşık her an sevgiliyi görmek ister. Sevgilinin gözlerinin de âşığın gönlünü karıştırması kolaydır kıyâmet de ortalığın karışması demektir. . Yâr oldur Ahmedî ki ‘ala-külli-hâl ana Cân u cihanı itse fidi yara sehl ola “Ey Ahmedî. karışıklık anlamındadır. yâr öyle bir yâr olmalıdır ki. Bu nedenle âşık gündüz hayalinde gece düşünde her daim sevgiliyi görmektedir.külli-hâl” sözü ile iktibas sanatı yapılmıştır. her halükârda âşık yar için cânını ve bütün cihanı kolayca feda edebilmelidir. Fitne. Haayatı sürdürmek cân ile mümkündür.. Âşık olan kişi öyle bir güzele âşık olmalıdır ki onun uğruna bütün dünyayı ve cânı feda etmek kolay olamlıdır. Şâir âşığın gönlünnün karışmasını kıyâmete teşbih eder. Nitekim cihanda içindeki her varlık ile değerlidir. Feda edilen şeyler âşığın gözüne değerli görünmemelidir. Sevgilinin gözleri daima fitne çıkaran ve ortalığı karıştıran bir insana teşbih edilir. 7. Cân insan için en önemli unsurlardan biridir. Arapça olan “ ‘ala.” Sevgili âşığın katında daime değerli ve yücedir. Onu görmek için fırsat kollar. Sevgiliyi yüceltmek isteyen şâir onun değerini öyle yüceltir ki yanında cân ve cihan değersiz kalır ve sevgilinin uğruna kolayca feda edilir.
Sevgilinin fitnesi de cihanı topladığı için kıyâmet fitnesine benzeterek şair kıyâmete telmihte bulunuyor. sevgilinin boyu da âşığın gönlünü karıştırır. . Fitnenin çoğalması cihanın her yerine fitnenin hakim olması demektir.” Şâirler gözü âşığı kendine bağlaması. Başka bir deyişle sevgili güzel. 2. bu surette ki bir fitne kıyâmetin fitnesi olabilir. Gözün ne fitne durur kim belâsı toldı cihân Bu resme fitne meger fitne-i kıyâmet ola “Gözün öyle bir fitnedir ki cihan onun belâsı ile dolmuştur. Ahmedî de bu beyitte gözü belâsı çok bir fitneye benzetiyor öyle ki bu belâ bütün cihanı baştan başa kaplamıştır. Âşık için sevgili güzel olmalı. Boy anlamında olan kâmet kelimesiyle kıyâmet anlamı da kastedilir. aşkına tutulanlar bir daha kurtulamamalıdırlar. Kıyâmet beyitlerde o gün çıkacak kargaşadan dolayı geçer. Böyle olan bir güzelin aşkına tutulanlar onun aşkından kurtulamazlar. Şâir. âşığın gönlünü çelip duygularını karıştırması hasebiyle fitneye benzetirler. uzun boylu olmalı.105 Gazel 23 Me fâ î lün / Fe i lâ tün / Me fâ i lün / Fe i lün 1. Kıyâmet alâmetlerinden birisi de fitnenin çoğalmasıdır. Aşk derdinin kurtuluşunu bulamaz. boyu uzun boylu poslu olmalıdır. Kişi ki anda bu hüsnile kadd ü kâmet ola Kimesne ‘ışkı elinden nice selâmet ola “(Sevgili) ki güzelliğiyle boylu poslu olmalı. Kıyâmet karışıklık demektir. (Âşık) kimse onun aşkının elinden nasıl kurtulsun?” Şâir bu beyitte âşığın sevgilinin hangi unsurlarına önem verdiğini ele alıyor. böyle bir fitne olsa olsa kıyâmetin fitnesi olabilir demektedir. Gönlü karışan âşık bu karışıklıktan nasıl kurtulup selamete erişeceğini bilemez.
melekleri vasıtasıyla kulları bu nimete nail olacaktır. Göz ve ben fitne çıkarma özellikleriyle birlikte anılırlar. 3. belâ kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. Normal olanı budur zaten. Âşık aşktan dolayı aklını kaybeder. Ayda bir defa hilâl olur.” Kevser ırmağı cennette var olan bir ırmaktır. doğru düşünüp doğru hareketlerde bulunması tuhaftır normal değildir. . Fitne. Gönlü kargaşaya düşen âşığın sonunun yaklaştığını. kıyâmet. Beyitte fitneden kasıtla sevgilinin beni de kastedilmiş olabilir. Sevgili de çok sık görülmez. Ayrıca gündüz görünmeyip gece görünür. Âşık olmuş bir insanın aklını kaybetmeyip. Dolayısıyla şâir sevgiliyi ve hilâl kaşlarını görebilmek için akıl almaz işler yapar. nasıl davranacağını bilemez. Tuba ağacı da olsa olsa bu boy bos olmalıdır. 4. Cenab-ı Allah kullarına cennete girdikleri vakit Kevser ırmağından sunacak. Varısa çeşme-i kevser bu leb ola vü dehân Olursa devha-i tûbi bu kadd ü kâmet ola “Eğer Kevser çeşmesi varsa bu dudak ve ağız olmalıdır. Zira o gerçek âşık değildir. Sevgilinin kaşlarına tutkun olan kişinin aklında doğru bir düşünce olmaz. Kişi ki ola kaşunun hilâline meftûn ‘Aceb durur dahı ‘aklındaki istikâmet ola “Kaşının hilâline tutkun olan kişinin aklındaki istikamet tuhaftır. Nadir zamanlarda ve tenha kimsenin kendisini göremeyeceği yerlerde dolaşır. Gerçek âşığın davranışları tuhaftır ne yapacağını..” Divan şâirleri genellikle sevgilinin kaşlarını hilâle benzetirler.106 Buradaki kıyâmet âşığın kıyâmetidir. Bu karışıklık içerisinden çıkamayacağını düşünür. Ay her zaman hilâl halinde olmaz. Ahmedî de bu beyitte sevgilinin kaşlarını şekli itibariyle hilâle teşbih ediyor.
Bu önem. Seni sevene yüzün kıbledür kaşun mihrâb Namâzıçun n‘irede kim ezân u kâmet ola “Namaz için nerede ezân ve kamet okunsa. Dudak ağzın görünen kısmıdır. Şâirler bu münasebetler dolayısıyla bu ilgileri kurarlar. “namaz dinin direğidir” sözüyle özetlenmiştir. Sevgilinin boyuda uzun ve düzgündür. kaşın mihrap olur. Kökleri yukarıda dalları aşağıda bulunan tuba ağacının boyu oldukça uzundur. Müminler bu ağacın gölgesinde serinleyeceklerdir.107 Ağız ve dudak insan uzuvları içerisinde bir bütünlük arz eden uzuvlardır. Ahmedî beyitte sevgiliyi değerli . Ancak cennete girmeye hak kazanan kimseler bu nimetten faydalanacaklardır. Âşığında yöneldiği kişi sevgilidir. kadd. badet edenlerin yöneleceği yerdir. Leb. kazandığı değer ve yücelik yönüyle şâir . Dudaklar güzelliği ve söylenen sözünün tatlı olmasından dolayı kevsere teşbih edilir. tuba ağacını da onun boyuna benzetiyor. Tuba ağacı da cennette bulunan bir ağaçtır. seni seven kişiye yüzün kıble.Yöneldikleri bu makam ayrıca onlara manen bir huzur da verir. Sevgiliyi. Âşık olan kişi de nerede bir ezân okunsa nerede namaza durup kâmet getirse aklına sevgili gelir. Sevgiliye de herkes erişemeyecektir. Şâir beyitte sevgiliyi övme ve yüceltme duygusuyla mübalağalı davranıyor ve Kevser ırmağını sevgilinin dudak ve ağzına.” Şâir bu beyitte de sevgiliyi yüceltmeye devâm ediyor. Sevgilinin yüzü kıble olunca kaşları da mihrâb olur. Namaz Müslümanlar için önemli bir ibadettir. yüce bir varlık olarak düşündüğü ve sevgilinin bir cennet varlığı olduğunu ifade etmek için mübalağa yapmaktadır. Dileyen her kişi dilediği an ona erişemeyecek. Birbirlerinden ayrı düşünülemezler. Kaş kavisli şekliyle ve yüzde güzelliği gösteren temel unsurlardan olduğu için mihrâba benzetilir. 5. Ağzın söz söylemesi dudaklar vasıtası ile olur.Âşık sevgilinin yüzünü ve güzelliğini gördükçe rahatlar ve huzura kavuşur. badet için Müslümanlar kıbleye yönelmek zorundadır. Mihrâb bir caminin temel unsurlarından biridir. Sevgilinin ağzından çıkan söz tatlıdır. kâmet kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. dehân.
Bunların olmadığı kişi gerçek âşık değildir. Keramet kelimesi hem yüce değerli kişilerin gösterdikleri doğadışı hal hem de lütuf ihsan bağış anlamlarını taşır. Yara âşığın çektiği elem ve ızdırabın somut halidir. Gözyaşının kaynağı âşığın gönlü döküldüğü yer ise gözdür. Âşıklara yukarıdan bakar. eğer kabul edersen ne güzel bir keramet olur.108 burada olduğu gibi kıble mihrâba teşbih edilir. onlara vefa göstermez. Şâir burada tevriye yaparak sevgiliyi yüceltmekte hem de âşığın cânını kabulüyle ona ihsanda bulunmuş olur demektedir.” Şâir beyitte gönlünü ve cânını sevgiliye feda eden onun için bunlardan vazgeçen bir âşıktır. Gözyaşı gönüldeki duyguları açığa çıkardığı için ikisi birlikte anılır. Nerede bir âşık var ise onda (aşkın)izleri olmalıdır. 7. mihrâb. Yoluna Ahmedî idüp durur fidî dil ü cân Eger kabûl iderisen zihî kerâmet ola “Ahmedî yoluna gönlünü ve cânını feda edip durur. Şâir de burada eğer senin uğruna feda edilen gönlü ve cânı kabul edersen ne güzel bir keramet olur demektedir. Âşık olan kişinin gönlü yaralı gözü yaşlıdır. Bunlar âşıklığın izleri ve delilidir.” Yüreğin yaralı oluşu ve gözün yaşlı âşıkla ilgili önemli tasavvurlardandır. Âşık sevgiliden ne kadar ezâ cefâ çekse de ondan vazgeçmez. Cân hayati bir unsur olmasına rağmen sevgili bunlara rağbet etmez. N’ola eger cigerüm başlu yaşluyısa gözüm N‘irede ‘ışk var anda gerek ‘alâmet ola “Eğer ciğerim başlı gözüm yaşlıysa ne olur. Sevgilinin âşığa çektirdiği sıkıntılar onun gönlünü yaralar. Bu hallere katlanıp bunları âşıklığın izlerinden sayar.ezân kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. Âşığın yarası onulmaz bir yaradır. kıble. Gönlü yaralı olan âşık kanlı gözyaşı döker. 6. . kâmet. Namaz.
Âşığın gönlü de tıpkı bir pervâne gibi sevgilini âşıkından dolayı yanmaya heveslidir. kişi de sözüyle birlik olmalıdır. nsanın sözünde durması neyin meclisleri güzelleştirmesi gibi güzel bir davranıştır. Ne cem‘de ki yüzün şem‘i ola tûtî yi cân Oda yahılmaga pervâneveş mühevvis ola “Gönül ne zaman ki yüzünün mumu etrafında toplanırsa. Şâir burada gönül ve pervâne arasında ilgi kurmaktadır. Beyitte sözünde durması istenen kişi sevgilidir. Kişi ki sözünile bir nefes mücâlis ola Nice ki ney nefesi revnâk-ı mecâlis ola “Nasıl ki neyin nefesiyle güzel meclisler oluşuyorsa. söz verir. Sevgilinin yüzünün parlaklığı âşığın gönlünü aydınlatması bakımından muma benzetildiği zaman. sevgilini yüzünü de muma teşbih eder. daha sonra ise sözünde durmaz. ne de onun sıkıntılarından kurtulabilir. Pervâne ateşin cezbesine kapılıp kendini ona feda eder.” Gönlü pervâneye benzeten şâir. Sevgili önce âşığa vefa gösterir. 2. Ne ondan ayrı kalabilir.109 Gazel 24 Me fâ î lün / Fe i lâ tün / Me fâ i lün / Fe i lün 1. Şâir burada bir mukayese yapmaktadır. .” Ney içli sesiyle meclislerin vazgeçilmez musiki aletlerinden biridir. pervâne gibi ateşte yanmaya hevesli olur. Oysa ki sevgili sözünde dursa âşığın gönlü güzel meclisler gibi renklenir ve şenlenir. Gönül daima sevgiliyle birlikte olmak ister. gönül de bu mumun etrafında toparlanan pervânelere benzetilir. Neyin ayrıldığı sazlığa kavuşup bir olma arzusu ile çıkardığı sesler meclisleri güzelleştir. Böyle bir durumda kalan şâirin gönlü ayrılık acısı içerisinde olur.
Ne nakşdur bu kaşun kim anu gören eydür Zi tâk kim ana kudret eli mühendis ola “Kaşını gören kişi bu nasıl bir nakıştır. mühendis kelimeleeri arasında tenasüp vardır. bazende mihrâba benzzetir. Âşığın ayı da. güneş ve ayı asla gözünün önüne getirmez.şekli ve beyazlığı itibarıyla güneşe ve aya teşbih edilir. nakş. . Beyitte kaş kemere. Bu avuntu öyle bir hale gelir ki âşık secgilinin hayaliyle dost haline gelirek başka kimselere ihtiyaç duymaz.110 3.)” Sevgilinin yüzü öyle güzeldir ki âşık onu her zaman karşısında görmeyi diler.” Sevgilinin güzellik unsurlarından biri de kaştır. Sevgilinin yüzü parlaklığı.) onu inşa eden bir mühendise teşbih edilmiştir. Onu görmek için fırsat kollar. Zira kaşı inşâ eden kudret eli Allah’tır. Beyiitte ise kaş kusursuz olarak yapılmış muazzam bir kemere benzetilmektedir. Sevgilinin kaşını görenler bu kusursuz ve mükemmel güzelliğe hayrân kalarak bu güzelliğin sadece Allah tarafından yaratıldığını dile getirirler. güneşi de sevgilini yüzü olur. Beyitten ikinci olarak âşığın sevgilinin hayalini gözlerinin önünden uzaklaştırmak istemediği için güneşe ve aya bakmak istemediği anlamını çıkarabiliriz. Ne var ki sevgili âşığa kendini her zaman göstrmez. 4. Gözine ay-ıla güni getürmeye hergiz Kişi ki ana yüzünün hayâli mûnis ola “Yüzünün hayalinin kendisine dost (yakın) olduğu kişi. (asla onlara bakmaz. Sevgiliyi göremeyen âşık onun hayali ile avunur. Tâk. Allah(cc. Bundan dolayı gözleri gerçek ayı ve güneşi göremez hale gelir. Şâir bazen sevgilinin kaşlarını hilâlden üstün tutarken. Güneş ve ay gökyüzünü aydınlattığı gibi sevgilinin yüzü de âşığın karanlık gönlünü aydınlatır. ki kudret eli bu kemeri inşâ eden mühendis olmuştur der.
kinci mânâda ise sevgilinin yüzünün güzelliği sıradan bir güzellik değildir. Bu durumu ile elindeki bütün varlığını kaybetmiş iflas eden bir kişi gibidir. Bu kitabı okuyanlar sıradan insanlar değiildir. mutâli’a.” Sevgilini yüzü bir kitap. yanakları ise bu kitabın yapraklarına teşbih edilmiştir.” Âşık sevgili uğruna her şeyini feda eder. dekâyık kelimeleri arasında tenasüp vardır. Bu güzellik Allah’ın cemâl ve celâl sıfatlarının tecellisinden ibarettir.111 5. Birincisi nazar ilmi. Âşık sevgili için cânını bile feda etmeye hazırdır. flas eden kişi için artık hiçbir şeyin önemi kalmaz. . âşık da iflas etmiş insana teşbih edilir. iltifat ilmi olarak anlaşılabilir. Bu yönüyle gerçek mânâda bakmayı bilen yani nazar ilminin inceliklerine sahip olanlar ancak bunu görebilir ve bu kitabı okuyabilirler. Bunu ancak iltifat ilminin inceliklerine vakıf olan müderrisler yani hocalar anlayabilirler. nazar ilmi. müderris. Şâir burada sevgilinin yüz güzelliklerini övberek iltifatlarda bulunmaktadır. 6. Nüsha. Şâir sevgilinin yüzünü nüshaya teşbih ederken onun yüzüne bakmayı bilenleri de müderrise teşbih eder.. Ne ‘ayb olurısa cânum ayaguna nisâr Elinde varını virür kişi ki müflis ola “Cânımı ayaklarına saçsam ayıp mıdır? Bütün varını elinde ne varsa hepsini veren kişi zaten iflas etmiştir. Ne nüshadur yanagun kim anı mutâli‘a iden Dekâyıkında nazar ‘ilminün müderris ola “Yanağının nüshasını okuyan kişi nazar ilminin inceliklerinde müderris olur. Bu kitabın yapraklarını ancak nazar ilminin inceliğini bilen hocalar okuyabilirler demektedir. Bunlardan biri de insan için hayatiyet arzeden cândır. Cân beyitte sevgilini uğruna feda edilen bir metâya benzetilirken. Bu beyit iki mânâda ele alınabilir.
aşk derdiyle ney gibi inler. gözleri ise nergise teşbih edilmiştir. Bu da âşığın ızdıraplarının sevgili tarafından bilinmesi anlamına geldiği için hoş bir şey olarak görülmektedir. (âşığın) yüzü gül.ki. Latîfdur mey ü ney hâse anun elinden kim Yüzi gül ola vü gözleri tâze nergis ola “Mey ve ney özellikle onun (sevgilini) elinden olursagüzeldir hoştur.” Âşık. Bana diyen kişi kim ‘ışk u bâdeyi terk it Kim ola ol kişi kim sûfî-yi müvesvis ola “Bana aşk ve badeyi yerk et diyen kişi. aşk ve badeden geçemez. Burada sarhoş olmuş bir insan tasviri çizilmiştir ki âşığın mey ve ney ile birliket aşk sarhoşu olduğu ifade edilmek istenmiştir. 8. Bazı sûfîler gerçek aşkı anlamadıkları için aşk ve badenin iyi olmadığını ve onun terk . Bu yönüyle iştikak sanatı yapılmıştır. Âşığın yüzü güle. Sevgili elinden mey içen âşığın yüzü gül gibi kızarır ve gözleri nergis gibi kısılarak baygınlaşır. sarhoşluk vermesi yönüyle de nergis ile ilgilidir. Âşığın bunlardan vazgeçmesini isteyen kişi vesveseci bir sûfîye benzetilerek teşbih sanatı yapılır. âşıklığının gereği olarak. gözleri nergisolur.112 7. Beyitin birinci mısrasındaki mey ve ney kelimeleri ikinci mısradaki gül ve nergis kelimeleriyle ilişkilidir. Şâir burada aşk şarabının sevgili elinden sunulmasını bir lütuf olarak görmekte ve bunun güzel bir şey olduğunu söylemektedir. Neyin acı dolu iniltilerinni sevgilinin elinden sunulması kendisini neyle özdeşleştiren âşık için acılarınınbir ifadesi olarak düşünülmektedir. vesveseci bir sûfî gibi olur. Yine ney kelimesi bülbülün gül için inlemesi gibi âşığında sevgili için inlediği mânâsını çağrıştırmaktadır.” Âşık her zaman aşk derdiyle sarhoştur. Gece gündüz acı çeker. Mey renk yönüyle gül ile ilgili olurken.
” Belâgat yani söz ilminde usta olan kimseler Ahmedî’ye yetişemez. şekilde şiirini övmektedir. 9.Fevâris ola “Belâgatte hiçbir süvari Ahmedî’ya yetişemeyeceği gibi Ebu’l Fevâris dahi olsa onun tozuna bile erişemez.113 edilmesi gerektiğini söyleyerek insanın içini kuruntularla doldururlar. Ne fâris ola belâgatda k’Ahmedî’ye ire Tozına irmez anun ger Ebû‘l. Bunların gerçek mânâsını ancak saf âşıklar anlayabilirler. Süvari kelimesiyle hızı kasteden şâir. Bu kişi süvarilerin başı sayılan Ebu’l Fevâris dahi olsa Ahmedî’nin geride bıraktığı tozlara bile yetişemez. Beyitte Ahmedî mübalağalı bir .incelikleri göremez ve şiire dökemez. diğer belâgat ilminde usta olanların Ahmedî’ye yetişemeyeceklerini ifade etmek için kullanmıştır. Bu kişi her ne kadar ferasetli de olsa Ahmedî gibi . Fâris kelimesi mecâzi olarak süvari anlamına da gelir.
114 Gazel 25 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1.” Edebiyatta sevgili daima yüce bir makamda . devlet sarayına yüz sürüp (o kapının) dilencisi olan ne şanslıdır. 2. âşık ise ona kul. Bütün bunlara rağmen âşık aşkından vazgeçmeyip sevgiliden daima vefa bekler. Âşık bu kavuşma arzusu uğruna bütün sıkıntılara katlanır. vasl.” Şâir bu beyitte sevgilinin vefasızlığından aşk hastalığının devâsının sevgiliye kavuşmak olduğundan bahsediyor. Âşığın tek arzusu sevgilinin eşiğine ulaşmaktadır. . Sevgiliye kavuşup aşk derdinin bulacağı günün hayaliyle bekler durur. Tabibin sevgili olduğu bu hastalığın şifası da sevgiliye kavuşmaktır. O eşikten içeri girmek değil yüz sürmek bile âşık için çok şerefli ve yüce haldir. Âşığa vefasız davranıp ona keder ve sıkıntı verir. Devlet serâyıdur işigün devlet ana kim Devlet serâyına yüz uruban gedâ ola “(Ey sevgili) senin eşiğin devlet sarayıdır. Bimâr. derd. Âşık çektiği ızdırap ve elemlerden dolayı daima hasta olarak tasavvur edilir. Vuslat şifaya teşbih edilmiştir. Yukarıdaki beyitte de sevgilinin eşiği son derece önemli erişilmesi zor bir makam olan devlet sarayı olarak geçmektedir. Sevgili âşığı önce kendine bağlar söz verir. şifâ kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardı. Âşık olan kişinin bunu hak ettiğini düşünür. esir ve dilenci olarak tasavvur edilir. Gerek ki sini sevene senden vefâ ola Bîmâr olursa derdine vaslun şifâ ola Seni seven kişinin senden vefâ görmesi ve hasta olduğun zaman sana kavuşmak da derdinin şifası olması gerek. Âşığın tek arzusu sevgiliye kavuşmaktır. Daha sonra ise ahdine vefa göstermez.
Âşık da sevgili kendine yüz verilsin ya da vermesin dualarını ondan eksik etmez. Şâir beyitte sevgiliye yakın olmak isteyen kişi dünya hayatından vazgeçmelidir demektedir. Rakip âşıktan daima bir adım öndedir. Bîgâne oldı cândan u bîhîş kendüden Her kim dileye ‘ışkunıla âşinâ ola “Aşkın ile yakın olmayı bilen kişi cândan ve soy sop dan ve kendisinden ilgiyi kesmiş olmalıdır. Eşiği devlet sarayı olunca sevgili de bu sarayın sultanıdır. Dilenci el açıp yalvarır kendine lutufda bulunulması için daima dua eder. Sevgilinin kapısında geda olan kişi rakiptir. Ayrıca devlet keimeleri arasında da cinas sanatı vardır. Tasavvufi açıdan beyit’e baktığımızda sevgili Allah’tır. 3. Her ne kadar elle tutulup gözle görülmese de insanın hayatta kalmasını sağlar. Bu arzunun bedeli olarak cânından eşinden dostundan geleceğinden kendinden geçmesi gereklidir. Sevgilinin eşiği devlet sarayına teşbih edilirken. Âşığın ulaşamayacağı o yerde el açmak bile talih meselesidir. Âşıktan daha şanslıdır. .115 Sevgilinin eşiğinde dilenci olan kişi ne büyük bir şans sahibidir. Âşığın geda olmak isteyişi şu yönleriyle ele alınabilir.sevgilinin kapısına ulaşabilen aşık da gedâya benzetilerek açık istiâre sanatı yapılmıştır. Allah’a yakın olmak isteyen kişi “ölmeden önce ölmüş” olmalı kendinden nefsinden feda edebilmelidir.” Sevgiliye âşık olan kişinin her şeyden vazgeçmesi gerekir. Beyitte ise âşık sevgilinin eşiğine ulaşamamıştır. Sultan her zaman herkese bağışta bulunmaz. Cân insanı terk edince dünya hayatı sona erer. Ona yakın olmak isteyen maddi şeylerden uzaklaşmalıdır. Cân insan için önem taşıyan unsurlardandır. Âşık sevgiliye kavuşmak arzusu içerisindedir.
Her kim bu düğüme düşüp tutulursa kurtuluş bulamaz. mertebesi artar. Onunla hem hal olur. Ebediyete kavuşmak insan bedenini cânın terk etmesiyle mümkündür. Cân bigi tatludur bana ‘ışkun belâsı kim Her kim belâya sabr ide ehl-i velâ ola “Senin aşkının belâsı cân gibi tatlıdır. Âşığın sevgiliye karşı tek dayanağıdır.” Belâ âşığı perişan eden sebeplerin başında gelmesine rağmen âşık için önem arz eder. 6. her kim belâya sabr ederse yakınlık sahibi olur. Sevgili uğruna varlığını terk eyleyen öncelikle yüce bir değere ve ölümsüz bir hayata ulaşacaktır.” . Sabır sahibi olmak âşığın vasıflarındandır. Düşvâr ‘ukdedür bu saçun bulamaz halâs Her kim bu ‘ukdeye düşüben mübtelâ ola “Saçın çözülmesi zor bir düğümdür. Ona yakınlaşan kişinin de değeri artar ve ebediyete kavuşur. Sabreyledikçe selamete ulaşacağını düşünen âşık. Bu hal üzre olan kişi de Allah’a yakınlaşır ve değeri artar. Cânını veren yokluğu göze alan asıl hayata nail olur. Sevgilinin makamı yüce değeri yüksektir. Cân burada nakd konumundadır.116 4.” Önceki beyit’in devâmı mahiyetinde olan bu beyitte varlığını sevgilinin yoluna feda eden kişinin erişeceği mükafatlardan bahsedilmektedir. 5. Cân tatlıdır tıpkı bunun gibi sevgiliden gelen her şey belâ bile olsa âşığa tatlı gelir. bu beyitte sabrının neticesinde sevgiliyle yakınlaşır. Vaslundan ol kişi ire ‘izz ü bekâya kim Varlığını yolunda koyuban fenâ ola “Varlığını senin yoluna koyup yok olan kişi sana kavuşunca güce bir değer ve ebedi hayata erişir. Tasavvufi manada fena varlığı Allahın varlığında yok etmek anlamındadır.
Aşka düşen âşık da aşk derdinden kurtulamaz. sevgilinin saçlarını.157 . Âşık da sevgilinin saçlarının düğümünü bir türlü çözemez. Tutiyâ bu isimle maruf taşın döğülüp göze çekilen tozu denilmektedir. Sevgilinin saçları ip gibi düşünülünce dağınık saçlar da zor çözülen düğüm olur.Şâir de bunu “ bu düğüme düşen kurtulamaz” sözleriyle ifade eder. değer kazanmaktadır. Şâirin burada bütün cevherlerin sürmesi bir araya gelse de senin ayağının tozu kadar olamaz demektedir. “Hz. Beyitte şifâ olan iki sürme karşılaştırılmaktadır. eğer eşiğinin tozu ona sürme olur.e. ayrılmayı da istemez. göze cevâhir sürmesi getirmezse.g. Sevgilinin eşiğinin tozu üstün tutularak sevgili yüceltilmekte. 66 Onay. Getürmeye Ahmedî göze kühlü’l-cevâhiri Ger tozı işigünün ana tûtîyâ ola “Ahmedî.”66 Bu cevherin bazı hastalıklara iyi geldiği söylenir.. a. Peygamber efendimizin mübarek ravzalarındaki toprağa cevher denir. s. Sevgilinin ayağının tozu hastalıklara şifâ veren ve gözlere çekilen tutiyâ olarak düşünülmüştür. Halk arasında çözülmesi zor olan düğümler için “kör düğüm” ifadesi kullanılır. şekli. Bu bağlanışla perişan olma. Âşık da bu düğümlerle sevgiliye bağlanır kalır. Bir güzellik unsuru olmasının yanı sıra gözdeki hastalıkları tedavi etmek amacıyla göze sürülen sürme olarak tasavvur edilir. Düğüm bir şeyin sıkıca bağlanmasından oluştuğu için saç ve düğüm arasında ilgi kurulur. Sevgilinin saçlarına kör bir düğümle bağlanır ve bir daha ondan ayrılamaz.117 Ahmedî beyitte. hâlâsa erme ihtimalinin azlığı nedeniyle gönlün çektiği sıkıntılar önemlidir.” Âşık sevgiliyi yüceltirken onun eşiğinin tozunu bile yüceltir. 7. dolâşıklığı ve karmakarışık olmasından dolayı çözülmesi zor bir düğüme teşbih eder.
Âşık yanması erimesi. Divan edb. Aşk derdinden dolayı âşık da kendini yiyip bitirir bir mum gibi erir. Âşık sevgiliyi hayal etmekten gözüne uyku giremez. .118 Gazel 26 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Yılduzları gözedü yanup şem‘vâr oda Zülfün sabâhıçun giceler kalmışam tana “Yıldızları izlerken mum gibi ateşte yanarak. rengi ve geceleri uyanık olması hasebiyle muma benzetilir. Sevgilinin leyli saçlarında geceler yıldızları seyreder pervâne gibi bir mumun ışığında eriyip gider. Geceler mum ile aydınlatılır. Gözün kanumı nîşe halâl eyledi sana Derdün devâyı nîşe harâm eyledi bana “Gözlerin kanımı sana niçin helal eyledi. saçlarının sabahı için pek çok geceler tan vaktine kalmışım. Göz sevgilinin kişiliğini aksettirir. Gönlünde kaynayan bu pınar gözyaşı olarak gözlerden süzülür. Âşığın cânına ve gönlüne kast ettiği için göz bu şekilde tasavvur edilir. Şâir burada helâl ve haram kavramlarıyla tezât oluşturmaktadır. kendine âşık olan kişinin bunları çekmesi gerektiğine inanır. Sevgili bu hali mubah görmekte. Sevgilini derdini çeken kişiye devâ haramdır. 2. Âşık olan kişi aşktan kurtulmayı devâ bulmayı düşünmemelidir. Âşık hakkında düşündüklerini göz vasıtasıyla uygulamaya geçirir.” Âşık pek çok geceler sevgiliyi düşünürken sabaha kadar uyanık kalır.” Şâirin sevgilinin gözlerini kan dökücü olarak nitelendirdiği beyitte âşığa devâ haram edilir. sevgilinin saçları renginin koyuluğu ve uzunluğu nedeniyle geceye benzetilir. derdin de devâyı ne için haram eyledi bana. Gönlü yaralanan âşığın içi kan ile dolar.
. Nil ve Fırat nehirlerine telmihte bulunarak onların suyunun çokluğu ile gözlerinin yaşını mukayese ediyor. Suyu bol olan bu nehirlerin akmaması mümkündür. 4. Nîl ü Furât dinmegi mümkin durur velî Mümkin degül ki gözlerümün kan yaşı dine “Nil ve Fırat nehirlerinin durması mümkündür fakat gözlerimin kanlı yaşlı yaşlarının dinmesi mümkün değildir. Bunun üzerine âşık kendini savunarak bunun normal olduğunu ifade eder. Bunun neticesinde de kınanır. Beyitte geceleyin görünen yıldızları seyreden şair kendini ateşin etrafında dönen pervânelere benzetrek açık istiâre sanatı yapmaktadır. Gam ve keder içinde olan âşık bazen sabrında karar gösteremez dayanamaz bir hale gelip ah eder. ansızın bunalan kişinin inleyip feryad etmesi tuhaf mıdır?” Âşığın ah edip inlemesini görenler buna ne oldu ki yok yere inleyip derler. Sevgilinin ayrılığından dolayı ağlayan âşığın yaşları ırmak gibi çağlar durur. Aşk derdini çekmeyen âşığın halinden anlamayıp ta’n eder. 3 Dirler bana ne oldıki sabr itmez iniler Nâle ‘aceb mi ana ki nâgeh düşe buna “Bana ne oldu da sabır etmeyip inliyor derler. Nesi var ki boş yere inleyip duruyor diyerek ayıplanır.” Âşık ızdırabının derecesini anlatmak için mübalağa yapıyor. Ancak âşığın gözyaşlarının dinmesi mümkün değildir. geçtikleri topraklara feyz ve bereket vermesi sebebiyle şiirlerde geçer. Ansızın sıkıntı basan kişinin ah edip inlemesi çok doğaldır. Aşk ateşiyle yanıp tutuşan âşık kendini muma benzetir. Gözyaşı çokluğu gözden süzülüp akması yönüyle nehre benzetilir. Âşığa ait önemli vasıflardan biri de ah edip feryât etmesidir.119 Sevgilinin vuslatına yaklaşan âşığın acı ve ızdırabı artar. Nil ve Fırat nehirleri suyunun bolluğu .
ölüleri diriltmesi ile geçer. Aşk da çekilmesi güç bir hastalık olarak düşünüldüğünden herkes tarafından tedavi edilemez. sa‘ya benzetilierek teşbih sanatı yapılmıştır. Bu özelliği de göz önünde bulundurulursa âşığın sevgilisini ne kadar yücelttiği anlaşılır. 5. Nil ve Fırat nehirleri geçtikleri yerlerde yüce bir değer taşırlar. sa peygamber kendine kitap gönderilen dört büyük peygamberlerden biri olması nedeniyle önem arz eder. Sevgilinin dudakları şifa olması hasebiyle Hz. onun tabibi sa (a. Dolayısıyla sevgilinin makamını yüceltir ve değerini artırırken mübalağa yapar. ‘Işkun ne sa‘b derd durur kim tabîbi anun ‘ sî dahı olurısa bulmaz devâ ana “(Senin ) aşkın ne çetin bir derttir ki.s) insanların kendisinden mucize istemeleriyle Allah tarafından hastaları iyileştirip ölüleri diriltme mucizesi bahşedilir.s) bile aşk derdini tedavi edemeyeceğini belirtir. sa (a. Umumi görüş olarak zor hastalıkların tedavisini her hekim tedavi edemez. Mısırlılar Nil nehrinin değişik kutsi yönleri olduğuna inanırlar.s) beyitlerde nefesi ile hastalara şifâ olması. .s) dahi olsa ona devâ bulamaz.120 Sevgilinin bahar mevsimde seyr ü sefa ya çıkması âşığın ızdıraplarını daha da artırır. sa (a. Izdırabı artan âşık daha çok inleyip kan gözyaşı döker. Sevgiliyi yüceltmek isteyen âşık onun derdinin de devâsının da büyük olduğunu sa (a.” Sevgilinin derdi öyle çetin bir derttir ki bu derdin tabibi sa peygamber bile olsa ona bir devâ bulamaz. Bahar mevsiminde suların bulanıp ırmakların suyunun arttığı bir mevsimdir. Şâir beyitte aşk derdinin zorluğundan ve güçlüğünden bahsediyor. Şair. beyitte sâ Peygambere telmihte bulunur. Öyle ki suları feyzli ve bereketli olan bu nehir’in suları bile âşığın gözyaşlarının yanında az kalır. Sevgiliyi yüceltmek isteyen âşık onun için dökülen gözyaşlarının bu nehirlerden de yüce olduğunu ifade eder.
” Şâir burada sevgilinin cefâsından âşığın ise bu cefâya karşılık sabr göstermesinden bahsediyor. . Bunun neticesinde tâlih yüzüne gülecek sevgiliye yakın olacaktır. sevgili sana ne kadar cefâ etse de sabr eyle. aklımdan çıkmayan kişiyi nasıl aklıma getireyim demektedir. Âşığın görevi de bunlara katlanmak ve şikayetçi olmamaktır. Gece gündüz aklında hayalinde sevgili vardır. Sabreden âşığa talih bir gün gülecek ve zor işleri hallolup sevgiliye eş olacaktır. Sabreyleyen kişi bir gün muhakkak muradına erecektir. Sabır âşığın sevgiliye karşı tek dayanağıdır. Her dâim kendini hatırlamasını ister. Dirsin ki bunca vakt neçün anmadun beni Kişi nicesi ola ki unutmadugın ana “ Bunca vakit niçin beni anmadın dersin. Sabr eyle Ahmedî ne cefâ itse sana yâr Ola ki sabrila işin ü tâli‘ün ona “Ey Ahmedî. Sevgili bunun farkında olmadığı için âşığa sitem etmektedir. Divan edbiyatında âşık sevgiliden vefâdan çok naz ister. Kendisini anmayan âşığa sitem eder.121 6.” Sevgili her ne kadar âşığa yüz vermese de âşığın kendisinden yüz çevirmesini de istemez. 7. Âşığın sabırsızlık gösterdiğini ifâde eden beyitler daha azdır. Cevr ü cefâ sevgilinin özelliklerindendir. Âşık da sevgiliye cevaben sen daima aklımdasın. Âşık her ne kadar ezâ cefâ çekse de sevgilinin uğrunda her şeyini verir. sabır ile ona tâlih ve eş olasın. kişi unutmadığını nasıl ansın. âşığa sıkıntı ve zahmet vermek onun şanındandır.
Ebu Said gibi kutlu bir kişi bile onu başına taç etmelidir diyen şâir sevgiliyi yüceltmekte ve ona değer arz etmektedir. Âşığın tek arzusu sevgilinin eşiğine ulaşmak o kapıya yüz sürmektir. Ulaşabilen kişi için her gün bayram olur. Dünyada ne denli büyük saltanata sahip olursa olsun Ebu Said yine de sevgilinin ayağının toprağını başına tac edecek kadar aciz ve değersizdir.” Sevgilinin eşiği âşık açısından son derece mühim ulaşılması güç ve yüce bir yer olarak düşünülür. Beyitte de âşık bu arzusunu dile getirmekte onun eşiğine erişebilenin bahtının uğurlu olduğundan bahsetmektedir. Yârun ayagı topragını getüren ele Başına tâc eyleye ger Bû Sa‘îd ola “Yârin ayağının toprağını getiren eli. . Âşığın bahtı talihi pek yaver gitmediği için onun eşiğine ulaşamaz. Bu nedenle her günü bayram gibi şen geçer. 2.122 Gazel 27 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1 Her ki ire yâr işigine bahtı sa‘îd ola Yârı görene her ne gün olursa ‘îd ola “Kim ki yârin eşiğine erişirse bahtı uğurlu olur. Bayram Müslümanlar için önemli günlerdendir ve senede ancak iki kez bayram kutlanır. Yârin eşiğine ulaşan kişi de mutlu ve sevinçli olur. yari gören kişiye her gün bayram gibi olur. Sevgili ondan daha yücedir.” Sevgilinin ayağının toprağını getiren kişi baş tacı edilmelidir. Bayramlar mutluluğun sevincin yaşandığı günlerdir. eğer Ebu Sâid bile olsa bu eli başına taç eyle.
Mürit derviş demektir. Şâir musikişinas ve hattat olan Ebu Said ilim adamlarını ve zamanında pek çok eser kaleme alınmıştır. Mürşit müride aşk şarabını sunar aşk şarabını içen kişi âşık olur. Sabr it belâya ehl-i velâ olayım disen Kim uşanan bu yolda belâdan pelîd ola “Yakınlık ehlinden olmak istersen belâya sabr et. “67 Anadolu halkının da gönlünü kazanan ve adil bir hükümdar olarak bilenen Ebu Said bu kıymetine nazaran sevgilin ayağının tozunu getiren eli başında taç gibi taşımalıdır diyen şâir sevgiliyi herkesten ve her şeyden üstün tutmalıdır. Âşığın muradı sevgiliyle vuslat olmaktır. Yâre mürîd ol bulayım dirisen murâd Her kim mürîd olmaya yâre merîd ola “Her kim muradı bulayım derse yare mürit olsun. s.” Sevgilinin mürşit olarak düşünüldüğü beyitte âşık mürit olur. Âşık da gönülsüz olmalı. Âşık olan kişi de sevgilinin lutfuna keremine muhtaçtır. sevgiliye gönül koymayıp ondan gelen her sıkıntıya katlanmalıdır.123 “Ebu Said (Bahadır Han) lhanlı devletinin 9.230 . aynı zamanda himmete muhtaç kişidir.e. Derviş müridinin her emrine itaat.. Her ezâ ve cefâya katlanır. yare mürit olmayan kişi isyankar olur. Sevgilinin yolundan gitmeyen. Onun yolundan ayrılmadığı sürece âşık muradına daha da yaklaşır. Mürit kelimesi “ölmüş” manalarına gelir. hükümdarıdır.g.” 67 Günyüz. Derviş gönülsüz kişidir. bu yolda belâdan ufalanan kişi murdar olur. a. Ölü yıkayıcısına itiraz edip asi olmadığı gibi âşık da sevgiliye asi olmamalıdır 4. onun sıkıntı ve cefâlarına katlanmayan kişi mürşidine boyun eğmeyen onun yolundan ayrılıp isyan eden kişidir. Doğru yolu bulup murada erer. 3.
6.124 Sevgiliye yakın olmak isteyen kişi belâlara sabr etmelidir. Sen şâhidün gözi kanumı içse sehl durur Devletlü kul ki ‘ışk yolında şehîd ola “Senin gibi bir güzelin gözü. kanımı içmesi kolay olur. Yüzün ümîdi rûh u saçun bendi havf-ı dil Böyle olur nirede ki va‘dü va‘îd ola “Sevgilinin yüzünün ümidi. Âşık burada bir sabır taşı gibi belâlara dayanır. Aşkı uğruna ölümü bile göze alır. Şehitlere sorgusuz sualsiz cennete girin buyrulacak ve onların her birini birer huri karşılayacaktır. Gönlü yaralanan âşık aşk yolunda her şeyini feda eder. 5. Ona yakın olanlar zümresine dahil olur. Sabreden kişi bunun mükâfatı olarak sevgiliye yakınlaşır. Dökülen bu kan sevgilinin gözleri vasıtasıyla içilir. Âşık her ne kadar belâlara maruz kalsa sabr eder. . Kutsal değerler uğruna cânını feda eden kişiye şehit denir. Şâir beyitte dini ıstılahlardan faydalanarak sevgiliyi yüceltmektedir. Sabredemeyen âşık hem sevgiliden uzaklaşır hem de saflığını kaybeder. Aşk yolunda şehit olan kul ne devletli kuldur. Belâlara dayanamayıp sıkıntılar altında ezilip ufalanan kişi murdar olur. Şehitlik mertebesi manen yüce bir makamdır. Âşığa göre sevgili kutsal ve yüce bir varlıktır. nsanları doğru yola ulaşabilmeleri için havf ve recâ arasında olmalıdırlar.” Gözün âşığın cânına ve gönlüne kastettiği için kan içici olarak tasavvur edildiği bu beyitte âşık da aşk yolunda kanı döküldüğü için şehit olarak nitelendirir. Belâlara sabredemeyen kişi saflığını kaybeder. Gönlünden cânından vazgeçer. Sevgilinin kaşları hançer gibi şekliyle âşığın yüreğini yaralayıp kanını döker. Âşığın perişanlığının başlıca sebeplerinden biri belâdır. Âşık kendini saf ve pak olarak nitelendirir. gönlünün korkusu iyi ve yıldırıcı şeyler vadetmek gibi olur. yanağının ve saçının engeli.” yi ve yıldırıcı şeyler vadetmek (müjdeleyip korkutmak havf ü recâ) sevgilinin yüzünü ümit etmek yanağının ve saçının engeliyle karşılaşmak gönlün korkması gibi olur.
sevgilinin her istediğine boyun eğip onun her cefâsına katlanır. Çün ‘ışk-ı sıdkıla ola gönlinde ‘âşıkun Vahdetde Ahmedî bigi dâyim vahîd ola “Âşığın gönlündeki saf aşk. Ümide kapılıp temkini elden bırakan âşık sevgilinin saçlarına takılır. .” Âşığın gönlünde yalnızca aşk olmalıdır diyen Ahmedî bu hali Allah yolunda yalnız başına kalan kendisine benzetiyor. Müminin havf ü recâ içinde olması gibi âşık da ümit ve korku arasında gider gelir. Bu korku nedeniyle davranışlarını düzenler. Âşığın gönlü ise daima sevgiliyi kaybetmekten onu rakiple birlikte görmekten korkar. Bu hal üzere takip edeceği yol onu doğrulara ulaştırır. Sevgilinin yüzü önce âşığa ümit bahseder.125 Mümin Allaha ulaşabilmek için onun cehenneminden korku duyarken cennetle müjdelenerek ümitlendirir. Âşığın gönlü sevgilinin saçlarına bağlanır ve âşık için ikaz mahiyeti taşır. Saçlar âşık için bir engel bir tuzaktır. Taş olarak masivadan ve cândan geçen âşık etrafından bulunan kişilerin kendisini kınamasına aldırış etmeden tek başına kalsa bile yoluna devâm etmelidir. Âşık sevgiliye kavuşmanın ümidi içindeyken onu görememenin ve kaybetmenin korkusunu daima gönlünde taşır. 7. Sevgilide âşık için tıpkı bunun gibidir. Yalnızlıktan bahseden şâir âşığın gerçek aşkla sevgiliyi sevmesi gerektiğini bildiriyor. Allaha yakın olan Ahmedî gibi daima yalnız ola. Âşık olan kişinin gönlünde sadece aşk olmalıdır.
2. Bunlar sevgilinin yüzünün güzelliğini daha da ortaya çıkaran unsurlardır. Hûrşîd ü mâh u zühreye kimse itmeye nazar Her kanda kim bu sûret ü şekl ü cemâl ola “Her nerede sevgilinin suretini şeklini ve yüzünü görseler kimse Güneşe. Gökyüzü ve gökyüzünden bulunanlar şiirlerde erişilmezliği. parlaklığı yönüyle geçerler. dalgası.” Sevgilinin yüzünü şeklini ve bu yüzün güzelliğini görenler gökyüzünün en büyük en tanınan yıldızlarına dönüp bakmazlar. çene çukurunda. Akıl ona kezâ davranışları ve uzuvları kontrol eden mekanizmadır.126 Gazel 28 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Ben de yüzün muhtelif yerlerinde sevgilinin yanağında. Gönül ise duyguların sığınağıdır. Aya. onun aşkını uğru cân. yüceliği. Şâir beyitte kozmik alemin unsurlarından yararlanıyor. Değersiz ve alçak olan şeyler ayak altında dolaşırlar. dudağının kenarında. Şâir beyitte önem arz eden bu unsurları sevgilinin güzelliği uğruna ayaklar altına almaktadır. Sevgili öyle yüce ve değerlidir ki onun uğruna her şey feda edilmelidir. uzunluğu ve kokusu ile geçer. ayva tüylerinden ve beninden bahsediyor. . Ayva tüyleri çokluğu ve kokusu ile sevgilinin güzelliğine güzellik katar. Cân insanın yaşamını sürdürmesini sağlayan hayati bir öğedir. Saç şiirlerde kıvrımı. akıl ve gönül ayaklar altında olur. Âşık bütün bu güzellikler uğruna bir insan için önemli olan cândan. kulağında bulunur ve ayva tüyeri ile beraber anılır. ve Zühre yıldızına bakmaz olur.” Sevgilinin güzellik unsurlarının konu edinildiği beyitte sevgilinin saçlarından. Her kimde kim bu zülfile bu hatt u hâl ola ‘Işkına cân u ‘akl u gönül pâymâl ola “Her kimse bu saçlarla birlikte bu ayva türleri ben olursa. akıldan ve gönülden vazgeçer. rengi.
2.g.”70 Bütün bu kozmik unsurlar erişilmezdir. Sevgiliyi gördükten sonra ise sevgilinin güzelliğinden dolayı bunlara dönüp bakılmaz. Isı ve ışık kaynağı olan güneş dünya açısından hayati bir önem taşır. Hurşîd.e. Âşık onu görünce cânlanır. zührenin parlaklığı onun gibidir. Sevgili de âşık için hayatiyet arz eder. “Ay 1. s. Sevgili ayın bu iki halinden daha da muhteşemdir. Dolunay en güzel en parlak halidir. s. felekte yer alır”69 ve geceleri ışık kaynağı olarak bilinir. 68 69 Onay. Yüzine bedr disem olur lafz-ı mübtezel Kaşlarına hilâl disem kej hayâl ola “Yüzüne dolunay desem değersiz bir söz etmiş. a.e.e. parlaklığı. yüksektir. Sevgili ondan daha göz alıcı olduğu için dolunay kıymetini kaybeder.” Âşık her zaman olduğu gibi sevgiliyi yüceltmeye devâm ediyor. Ay sevgilinin yüzüne benzer. Mâh ve Zühre kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır.112 70 A. Güneşi gören insanlar cânlanır.”68 Sevgilide âşığın gönül mülk sultanıdır.510 . ay ve zühre güzel gelir.246 A. Parlaklığı ve şekli ile dikkati çeker. hayat bulur. Sevgilinin yüzü yuvarlaklığı. Kaşları ise keskinliği ve kavisli haliyle hilâl olarak şiirlerde geçer. “Zühre ise yıldızların en parlağı ve en işvelişi olarak kadınları temsil eder. kaşlarını hilâl gibi tasavvur ederken de yanlış. gökte yer alır ve göklerin sultanıdır.127 “Güneş 4. mutlu olur. s. beyazlığı ve pürüzsüzlüğü yönüyle dolunay gibi düşünülür. Sevgiliyi görmeyenlere güneş.. Yüksek ve değerli oluşları sevgiliye benzediklerinden dolayı ya da ona kul olmaları hasebiyledir. eğri bir hayal kurduğunu ifade eder. hareketlenir ve mutluluk duyar.g.g... Şâir sevgiliyi anlatırken beyaz ve parlak yüzü için dolunay diye bahsetse değersiz bir ifade kullanmış olacağını. kaşlarına da hilâldir desem yanlış bir hayal olur.
Ayağınun tozın getüren tûtiyâyıçun Gözlerüme meger ki nesîm-i şimâl ola “Gözlerime ayağının tozunu tutiya olarak getiren meğer şimal rüzgârıymış. Sürme de toz halindedir ve göze çekilirken hafiften gözü yaşartır. Şekli ince ve narindir. Ortalığı fazla dumana karıştırırlar.128 Hilâl ayda bir kez ancak görülür. Sevgilinin ayağının tozu şifa veren sürme tutiya olarak tasavvur edilerek teşbih sanatı yapılmaktadır. sevgilinin ayağının tozunun sürme olarak göze sürülmesi ile alakalandırılmştır. Ağlamaktan gözleri kızaran âşığa bu sert rüzgâr bile acır. Şâir burada muazzam bir tabiat görüntüsü ile alâka kurmuştur. Dert de sevgiliden devâ da sevgiliden dolayıdır. Hilâl onun yanında bozuk ve eğri kalır diyerek şâir sevgilisini överken mübalağa etmekte onu yükseltmektedir. Şimal rüzgârı kuzeyden esen sert rüzgârlardır. 4. Şiroz ortalığı toza dumana katarak âşığın gözlerini yaşartması. 5. Şifa vermesi için sevgilinin ayağının toprağını bizzat kendisi âşığa götürür. Ahmedî bu beyitte şimal rüzgârını sevgilinin uğruna amâde kılıyor. Kuzey rüzgârı anlamına gelen bu rüzgâr gözlerine sürmesi için sevgilinin ayağının toprağını âşığa getirmek görevini üstleniyor. sevgiliden eser taşır. Onun aşkıyla ağlayan âşığın gözüne devâ yine sevgiliden gelir. Sevgili daha az görünür onun göründüğü günler kıymetlidir. âşığa sevinç verir.” . Sevgili hilâlden daha ince ve narindir. Kaşlarının kavisi hilâlden daha düzgündür.” Âşığa göre tabiattaki her şey sevgiliyi anlatır. ondan izler getirir. Her iki durumda da göz yaşarmakta ve âşığın ahvalini göstermektedir. imkansız bir şeyi söylemek nasıl bir alamettir. Dirler bana ki yâr firâkına sabr it Ne resmedür bir işi dimek kim muhâl ola “Bana sevgilinin ayrılığına sabr et derler.
Oysa ki bu beyitte artık âşık dayanma gücünün sonuna gelmiş. Sevgilinin dili tatlı.O olmadan âşık yaşamaz. sabredip tahammül gösterir. 6. Âşık sevgilinin her haline ayrılıp. Onun bu halini anlamayanlar ise anlayış göstermemektedir. Sevgili âşık için cândır. dil ve din. koku. Âşık artık sabretmenin imkansız bir şey olduğunu gerçekleşmesi zor olan şeyleri istemenin nasıl bir alamet olduğunu ifade eder. Cândan ayrı düşmek ölmek demektir. Cân u ten ü revân u dil ü dîn kamusı ol Bu kamunun firâkına nice ihtimâl ola “Cân. bütün bunların ayrılığına dayanabilmek ne kadar mümkündür. Her zaman sevgiliye sabır gösteren âşığın ondan şikayet ettiği nadir beyitlerden biridir. güzel kokusu. Onun beyaz teni. Dinden çıkmak. Âşık da cevaben imkansız şeyleri istemek nasıl şey demektedir. Onun kokusu misk ü anberden güzeldir. Beyitte âşık artık ayrılık derdine sabredememekte ve haliyle ayıplanmaktadır. imandan ayrılmak ne kadar zor ise sevgiliden ayrılmak da bir o kadar zordur. ten. Dayanma sınırının sonuna gelen âşık sabırsızlık içerisindedir. sitem etmektedir. hayat kadar önemlidir. . Âşık ise âşık olduğu kokudan hiç ayrılmak istemez.” Sevgilinin ayrılığına dayanamayan âşık bunun zorluğunu dile getirerek “bu ne kadar mümkündür” diyerek adeta mümkün değildir demektedir. Defalarca duyulmak mümkünse uzaklaşılmamak istenir. Sevgili güzel olduğu kadar da güzel kokar. sözü tatlıdır. Onun ağzından çıkan her laf âşığa hoş gelir. tatlı sözlerinden ayrı kalmak mümkün değildir.güzel kokuyu herkes tarafından duyulur.129 Âşığın halini görenler onu dayanıksızlıkla itham ederek sabretmesini isterler.
” Ahmedî. uzun zamandır sevgilinin lafzını işitmediği anlaşılır. Sevgilinin dudakları âşığa cân bahşeder. Gerçi ki teşnedür lebün anduhda Ahmedî Dilinde söz ki söylene âb-ı zülâl ola “Gerçi Ahmedî dudaklarını andıkça. sevgilinin içini ferahlatan sözlerine susar onları duymak ister. soğuk. . berrak su gibi söylenen sözlerine susamıştır. sevgilinin dudaklarını andıkça. Ab-ı zülâl. Aşktan dolayı yanan âşığın yüreğine sözleriyle su serper. Soğuk ve tatlı olan su. susayan insanları ferahlatır ve içlerine bir rahatlık verir. Ancak beyitte geçen ve susamak manasına gelen “teşne” kelimesinden dolayı âşığın sevgilinin konuşmasına hasret kaldığı. berrak ve saf su anlamına gelir. Sevgilinin dudaklarından dökülen sözlerde âşığa rahatlık vermesi yönüyle âb-ı zülâle teşbih edilir. Sevgilinin dudaklarının güzelliğini anlatan şâir onun ağzından güzel sözler işitmek istediğini belirtir.130 7..
131 Gazel 29 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Ancak âşık şarap yerine beyitte olduğu gibi ciğer kanı içer. kan ağlamasını ciğerler kanı içmek şeklinde ifade ediyor. kanlı gözyaşları döken bir tiptir. keder. Şâir beyitte âşığın gönlünün yaralanmasını. Her kişinün ki dilberi bîdâdger ola Yidügü gussa içdügü hûn-ı ciger ola “Kimin ki zalim. vücûdu. Âşıklığın en belirgin özelliklerinden birisi de âşığın devâmlı içmesidir. Bunlar âşıklığın gereklerindendir. 2. Bu izler beyitte yüreğin yaralı olması. Sıkıntı ve eziyet gören âşık hayattan zevk alamaz hale gelir. gözleri yaşlı olur. Divan Edebiyatı’nda aşık motifi. . gözün yaşlı olması şeklindedir. Bu sıkıntılar onun âşık olduğunun anlaşılmasına bir vesiledir. gönlü yaralı. içtiği ciğerler kanıdır diyerek sevgiliden şikâyet etmektedir.” Âşık olan kişi de âşık olduğuna dair izler bulunur. Yediği gam ve keder olan âşığın içtiği ciğerler kanıdır. Gönülü âşıktan tecrit edilerek ona ayrı bir kimlik kazandıran şâir onu ağlatır. adaletsiz bir dilberi olursa. onun yediği gam. Hûn-ı ciğer ifadesiyle şarabı kasteden şâir âşığın acısını unutmak maksadıyla âşığın kendisinin şarab içtiğini de imâ eder. Sevgili âdeti olduğu üzere cevr ü cefâ etmekte âşığa acı çektirmektedir.” Kimin sevdiği zalim olursa diyen şâir. yaralar içinde bırakır. daima aşk acısı çeken. âh edip feryâd eden. Âşık sevgilinin verdiği sıkıntılardan şikâyet etmek yerine onunla iftihar eder. aşkın ve kederin sığınağı haline getirir. içtiği ciğer kanı olur. yediği gam. Başlu-durur yüregüm ü yaşlu durur gözüm ‘Âşıkda ‘ışkdan gerek âhır eser ola “Âşık olan kişide aşkın son eseri olarak yüreği yaralı.
Bu devir aynı zamanda ahir zamandır. Ateş yanarken etrafına kıvılcımlar saçar. Cennetin olduğu gibi cehennemin de yedi tabakası vardır. Bu kıvılcımlar ateşin sıcaklığı yanında hiç gibidir.132 3. Sevgili koyu renkli gözleriyle öyle hiddetle bakar ki âşıklar kargaşa ve kararsızlık içinde kalırlar. şerer kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. Bu ateşin sıcaklığı öyle büyüktür ki cehennem ateşleri onun yanında küçük birer kıvılcım gibi kalır. nanışa göre her gezegenin birer yıllık süreleri vardır. Her bir tabaka bir diğer tabakadan daha yakıcı bir ateş içerir. Sıra ayındır ve son devirdir. onun yanında yedi cehennemin ateşi bir kıvılcım gibi olur. Kıyma gözün kıyâmet eder çün kıya bahar Yâ-Rab meger bu fitne-i devr-i kamer ola “Hiddetle bakan gözünle kargaşa çıkararak bana kıyma. ‘Işkun yüregüme bir odı saldı kim anun Katunda yidi tamu bir şerer ola “Aşkın ateşi kimin yüreğine bir ateş salarsa.” Kıyâmet etmek ortalığı kargaşa ve gürültü içinde bırakmak demektir. Bu sebeple de fitne ve karışıklık çok olacaktır. Ya Rab demek bu kamer devrinin fitnesiymiş. Devr-i kamer Ay’ın devri içinde bulunulduğuna inanılan son bir yıldır. Cehennem ateşi de aşk ateşinin yanında kıvılcımlara teşbih edilir. . tamu. Sevgili güzelliğiyle âşığın yüreğini öyle bir yakar ki cehennem ateşleri onun yanında kıvılcım gibi kalırlar. Bu yedi tabakanın ateşi toplansa aşk ateşinin yanında bütün yakıcılığını kaybeder. Şâir beyitte aşkının yakıcılığını mübalağalı bir şekilde anlatıyor. Böylece sevgili fitne çıkarmış olur. 4.” Sevgilinin aşkı âşığının yüreğini ateş gibi yakar. Od. Fitnenin çoğalması kıyâmet alâmetlerindendir.
Bu âşık açısından çok önemlidir. Başkasına baş tacı olmak yerine sevgilinin ayağının tozu olmayı yeğliyor. lakin senin ayağının tozu olmaya heves eder. Lâlenin rengiyle. 5. 6.” Şâir beyitte sevgiliyi yüceltmeye devâm ediyor. Gül güzelliği en mükemmel bir biçimde yansıtır ve bu nedenle büyük bir sevgiyle sonsuza kadar sevilir.” Sevgilinin güzelliklerini anlatmaya çalışan şâir çiçeklerden faydalanıyor. yarı açık yarı kapalı görünümüyle izah eder. onun ayağının tozu bile kıymetlidir. sevgilinin yanağının rengi arasında ilgi kurulur.133 Aynı kökten gelen kıyâmet. Nergis gibi vazifesini görmemezlik olur. Gülün tabiat içerisinde ayrı bir yeri vardır. Âşık sevgilinin ayağının tozu olabilmek için cânını bile fedâ edebilir. Sevgilinin yüzü rengi. tmek yüzün katunda gül ü lâleye nazar Nergis bigi vazîfe-i her-bî basar ola “Yüzünün yanında gül ve lâleye bakmak. Bu hali de nergisin baygın. Baş virmez ayruga ki ola tâc-ı ser Ahmedî Likîn heves ider ki sana hâk-i der ola “Ahmedî başkasına baş tacı olmasına baş vermez. sevgilinin güzelliğini öyle över ki tabiatın en güzel çiçeklerini onun yanında görmez olur. Büyük bir aşkla sevilir. kokusu itibarıyla güle ve lâleye benzetilir. kıyma ve kıya bakmak kelimeleri ile iştikak sanatı yapılmıştı. . Sevgili öyle yüce ve değerlidir ki. Sevgili de güzelliğin en mükemmelini temsil eder. Şâir beyitte sevgiliyi öyle yüceltir.
meskeni haline getirmiştir. âşığın yüreğindeki ateşi söndürmek içindir. Gözyaşı esasının su olması. diyerek şâir çektiği acıların büyüklüğüne işaret etmektedir.” Aşık daima sevgilinin boyuna.134 Gazel 30 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Elif bu âhın gökyüzüne ulaşan dumanıdır. Hicrün belâsıla niçe ola kaddüm dü-tâ Gönlümde hasret odı niçe bir vatan duta “Gönlümde hasret ateşi nicedir bir vatan tuttuğundan beri. Âh kelimesi yazılışı itibariyle “elif ” ve ve “ he” harfleri ile yazılır. ayrılık belâsıyla belim bükülmüştür.” Ayrılık derdine dayanamayan âşık sitem etmeye başlar. onu göremediğini anlarız. 2. saçına hasret halindedir. Âşığın âhı da gökyüzüne ulaşarak bütün felekleri kaplar.Ayrılık derdiyle gözyaşı dökmek âşığın belirgin özelliklerindendir. Gözyaşının sürekli olması ve çokluğunun sebebi. bazen dudağına. Beyitte gönül hasret ateşinin vatanına. . Hiçbir dert âşığı yıldırmamıştır da her dertten âlâ olan ayrılık âşığı yıldırmıştır. Ayrılık derdi çeken âşık bu derdin ızdırabıyla sararıp solar. Her daim her şeye hasret olduğundan dolayı hasret âşığın gönlünü kendine vatan tutmuş. daima sevgiliye kavuşmayı hayal ederek iki büklüm olup beli bükülmüştür. ayrılık ise bir belâya teşbih edilir. öz yurdu. eğer âh edersem bütün felekleri duman tutar. Gençliği ziyân olmuş. çokluğu ve bulanıklığı nedeniyle sel olarak tasavvur edilir. Âşık büyük bir sabır içinde kavuşmayı beklese de sevgiliye kavuşamamıştır. Buradan hareketle âşığın sevgiliden uzak olduğunu. Ger aglayam memâlik-i dünyâyı seyl ola Ger âh idem felekleri cümle dütün duta “Eğer ağlarsam dünya ülkelerini sel alır.
135
3. Cân u cigerdür urdıgı her lahza bîgümân Kaşun kemânı gamzen ohını niçe ata “Kaşın kemanı, gamze okunu nasıl atıyorsa, şüphesiz her seferinde cân ve ciğeri vuruyor.” Âşık sevgilinin gamzesine tutkundur. Ne var ki gamze okları âşığın cânını yaralar. Divan edebiyatında kaş kavisli olması sebebiyle yaya, kirpikler oka, göz de ok atıcıya benzetilir. Sevgili bakışlarının güzelliği ile âşığın gönlüne her seferinde isabet eder ve âşık aşk acısıyla yanar. Gamze oklarının yaraladığı ciğer kanlar içerisinde kalır. Bakışların ok olarak düşünülmesi fettan, fitneci gözün sahip olduğu kaş kemanını kullanarak yan bakış okunu fırlatması hayaline dayanır. Beyitte kaş kemena teşbih edilmektedir. Cân, ciğer; kaş, kemân, gamze arasında tenasüp sanatı vardır. 4. Sana nazîr bir dahı mezcûd kopmadı Dürdâneye ulaşıladan bu tokuz ata “Bu dokuz felekte senin gibi bir inci tanesine ulaşıldığından beri sana benzer bir yaratık yaratılmadı.” Hz. Peygamber’den bahsedilen bu beyitte dokuz felek içerisinde kendisinden daha güzel bir yaratığın yaratılmadığı belirtiliyor. Hz. Peygamber şiirlerde inciye teşbih edilir. nci, kuvveti ve parlaklığı itibarıyla ele alınır. Hz. Peygamber de nuru ve kıymeti esasıyla inci olarak geçer. Alem içerisinde de onun gibi hiçbir kul yaratılmamıştır. 5. Çün tazedür yanagun u ser sebzdür hatun Sehl ola ger benefşe vu gül bite ger yite “Ayva tüylerin yeşil, yanağın taze olduğu için menekşe ve gülün yetişip bitmesi kolaydır.” Bahar çiçekleri sevgilinin yüzüne öykünmektedir. Baharın habercisi olan menekşenin ve gülün sevgilinin yüzünü gördükten sonra açılması kolay olur.
136
Menekşe gök rengi, deste deste oluşuyla şiirlere misafir olur. Sevgilinin ayva tüyleri de gök renkte deste gibidir. Yanak ise yüzün bir parçası olmasına rağmen yüzden ayrı olarak zikredilir. Parlaklığı, rengi ve kokusu itibarıyla gülle ilgi kurulur. 6. Hâk oldum ayaguna elüm dutasın diyü Üftâde olmasa güne şebnem niçe yite “Elimi tutman için ayağına toprak oldum. Şebnem güneşe düşkün olmasa (ona) nasıl yetişebilirdi ki.” Âşık sevgiliye kavuşmanın arzusu ve hayali içinde halden hâle girmektedir. Sevgilinin elinden tutması için onun ayaklarının altına toprak olmayı arzulamaktadır. Sevgiliyi güneşe benzeten âşık kendini de şebneme benzetir. Şebnem seher vakitlerinde yaprakların ve çiçeklerin üzerinde görülen küçük su damlacıklarıdır. Şebnemin en büyük vasfı güneş ışıklarının görünmesi ile birlikte buharlaşıp yok olmasıdır. Şâir sevgilinin elinden tutup kaldırması için uğruna toprak olduğunu, sevgiliyi güneşe kendisini ise güneş karşısında yok olan şebneme teşbih ederek anlatmıştır. 7. Va’de itdün Ahmedî’yi nüvâziş kılam diyü Kad da’a fî-intizârike ‘ömri ila metâ “Gönlünü alıp sevindireyim diye Ahmedî’ye süre verdin. Ömrüm ve zamanım dert içinde mahzun olup bekleyerek geçti.” Sevgili daima âşığa söz verip daha sonra vefasızlık gösterir. Gönlünü alıp sevindirmek için âşığa zaman tanıyan sevgili her zamanki gibi sözünde durmamıştır. Âşık da her daim sevgiliyi büyük bir sabırla dert işçinde beklemektedir. Bu gün mü yarın mı derken hüzün içerisinde mahzunlaşmakta ömrünü bu hal üzere tüketmektedir. Âşığın gençliği geçip gitmiş ihtiyarlığa ermiştir fakat hâlâ bekleyiş içerisindedir. Arapça söyleyişler kullanan şair iktibas sanatı yapmıştır.
137
Gazel 31 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Her kişi kim senün bigi dildârı var ola Devlet ana muvâfık u ikbâl yâr ola “Kimin senin gibi sevgilisi var ise, saadet onun için, yâr da onun içindir.” Sevgiliye âşık olmak, âşık için en büyük saadettir. Sevgili öyle yüce ve değerlidir ki ona herkes âşık olamaz. Devlet (saadet) büyük bir mutluluktur. Âşık yâre kavuşma arzusu içerisindedir. Bu arzu bile âşığı mutlu etmeye yetmektedir. 2. Tâbı cemâlünün n‘ireye kim irerise Gülzâr açıla orada vü lâlezâr ola “Güzelliğinin parlaklığı nereye erişirse, orası gül ve lâle bahçesi haline gelir.” Sevgilinin yüzü güzel ve parlaktır. Bu parlaklığı nedeniyle güneşe benzetilir. Güneş cânlıların hayat kaynağıdır. Işığı ve ısısı her tarafa yayılır ve cânlılık bahşeder. Sevgili de âşığın ölü cânına hayat ihsan eder. Sevgilinin güzelliğini gören âşığın gözü gönlü şenlenir. Gönlü gül bahçesine lâlezâra dönüşür. Gül ve lâle Türk kültüründe önem arzeden çiçeklerdir. Güzellikler her zaman insanı cânlandırır, şevk ve heves verir. Şiar beyitte gül ve lâlenin açılmasını sevgilininyüzünün parlaklığına bağlayarak hüsn-i ta’lil sanatı yapıyor. Yüz güneşe benzetilerek kapalı istiare yapılıyor. 3. Zülfün kemendine irerise sabâ yili Tâ haşr her nefes ki ura müşg bâr ola “Sabah yeli, saçlarının kemendine ulaşınca, tâ haşre kadar her an miskler saçarak eser.” Sevgilinin saçının kendisine has, hoş ve latif bir kokusu vardır. Sabah rüzgârı sevgilinin saçlarına dokunmuş ve saçların hoş, latif kokusundan almıştır. Sabah rüzgârı bir yerde karar kılmayan, oradan oraya esip giden bir rüzgârdır. Sevgilinin saçlarının
138
güzel kokusuyla kendisinden geçmiş, haşre kadar avâre bir şekilde oradan oraya esmektedir. Eserken de sevgilinin kokusunu etrafa taşımaktadır. Sabah rüzgârı, tan vakti gül bahçelerinin kokularını etrafa yayar. Bu doğal olay sevgilinin saçlarına dokunmasına bağlanarak hüsn-i talil sanatı yapılmıştır. 4. Başuma tâc itmege ayagunun tozı Girürise ele şeref-i rûzigâr ola “Ayağının tozunu başıma tâc eyleme (fırsatını) nın ele geçtiği an en şerefli zamandır.” Sevgili âşık için çok değerlidir, yücedir. Öyle ki onun ayağının tozu başlara tâc edilmeye layıktır. Âşık sevgiliye ait her şeye razıdır. Kendisi görmekten geçmiştir. Onun ayağının tozuna erişebilmek bile âşığın katında çok yüce ve şerefli bir haldir. Bu değer sevgilinin cennet varlığı olarak tasavvur edilmesinden kaynaklanır. Ayağının tozuna erişebilmek de her zaman ele geçecek bir fırsat değildir. Nadir zamanlarda âşık bu lutfa erişir. Tac başa takılan bir nesnedir. Sevgilinin ayağının tozunun yüceliğini ifade edebilmek için âşık, onu kendi başına tâc yapmakta ve ayak baş tezâdı içinde ona verdiği değeri anlatmaktadır. Tacı sultanlar taktığı için sevgilinin ayağının tozunu başına tâc yapan âşık da, aşk ülkesinin sultanı olur. Sevgilinin ayağının tozu taca teşbih edilmiştir. 5. Biz yarı üş bu cehdile bulamazuz meger Yârı viren bize kerem-i Kird-i gâr ola “ şte biz bu çalışma ile sevgiliyi bulamayız. Sevgiliyi bize veren kerem olan Allah’tır.” Âşık ister maddi ister manevi anlamda olsun devâmlı bir ıstırap ve gayret içerisindedir. Ayrılık ıstırabı çeken âşık, eline geçen her fırsatı değerlendirerek sevgiliye kavuşmanın azmi ve çalışması içerisindedir. Ne var ki her ne kadar çalışıp çabalasa da âşığın bütün emekleri boşa gider, sevgiliye bir türlü kavuşamaz. Kavuşmak bir yana onu
139
göremez bile. Bu ancak Allah’ın dilemesi ile olur. Kerem olan yani lutufkâr ve ihsân sahibi olan Allah eğer dilerse âşık sevgiliyi görebilir. 6. ‘Âşık olana cevre tahammül gerek ki şem’ Nûr anda olur ki varlıgı nâra nisâr ola “(Tıpkı) mumun nurlanması için varlığını ateşte yok etmesi gerektiği gibi âşık olan kişi (de) cevre tahammül etmesi gerekir.” Âşığın kendisini muma benzettiği bu beyitte sevgiliye kavuşmak için varlığından vazgeçmesi, sevgiliden gelen her türlü eziyet ve sıkıntılara dayanması gerektiği ifade edilir. Mum etrafına ışık yayabilmek için kendisini eriterek yakarak yok olur. Ancak bu sayede ışığa kavuşur.Âşığın da tıpkı mum gibi aşkından dolayı eriyerek sıkıntılara tahammül göstermesi lazımdır. Bu haller âşıklığın gereklerindendir. 7. Terk ide ihtiyârını şöyle ki Ahmedî ‘Işkın yolında her ki diler ki ihtiyâr ola “Şöyle ki Ahmedî, arzu ve isteklerini terk ederek aşk yolunda ihtiyâr olmayı diler.” Âşık aşk yolunda her şeyini fedâ etmeye hazırdır. Gençliğinden arzu ve isteklerinden dahî sevgili uğruna vazgeçerek, bu uğurda ihtiyarlamayı göze almalıdır. Gerçek âşık geçici heves ve arzuları olan kişi değildir. Sevgiliye tam bir sadakatle bağlanıp ömrünü onun yoluna hebâ ederek ihtiyarlığında dahi onu bekleyen kişi gerçek âşıktır.
Onu görmek büyük bir saadet ve şereftir. Fehmi bol ve edip olan insanlar -ki bu da gerçek âşıktır.ancak anlayabilirler. . Âşık sevgilinin yüzünü her zaman göremez. yüz üzerindeki ayva tüylerini de yazıya benzeterek açık istiare yapıyor. 2. incecik ve eğik duruşuyla.” Sevgilinin yüz güzelliğinin anlatıldığı bu beyitte şâir ona öyle büyü değer vermektedir ki. Yârun hatı latife-i nazükdür bedî’ Her ki anı fehm eyleye zîrek edîb ola “Sevgilinin ayva tüyleri öyle güzel. Ayva tüyleri gök rengi. Eşi ve benzeri olmayan eserler misâli kıymetlidir. Şâir beyitte sevgilinin güzelliğini överken mübalağa yapmaktadır.140 Gazel 32 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Bu mutluluğa erişen kişi muhakkak Cenâb-ı Hakkı görme mutluluğuna da erişip dareyn saadetine ulaşır. Hakk’ın yüzü bu cihanda ona nasip olur.” Şâir burada sevgilinin yüzünü kitaba. Bu kitap (yüz) üzerindeki yazıları kimse okuyamaz. Bu yazılar her yerde yoktur. bu cihanda sevgilinin yüzünü görene. öbür cihanda da Hakk’ın didârı nasip olur demektedir. küçük okunması ve anlaşılması zor yazılar gibidir. Her göz ki karşusında cemâl-i Habîb ola Dîdâr-ı hâk ana bu cihanda nasîb ola “Hangi gözün karşısında sevgilinin yüzü olursa. ince ve benzersizdir ki onu anlayabilmek akıllı insanların işidir.
hüzünlenir. Sıkıntı içinde olan insanın yardıma ihtiyacı vardır ve gariptir. zor bir gece geçirdiği için de garip olur. gül yüzündeki ince düşünceyi gören kişi bülbül gibi inler. Âşık da sevgilinin yüzünü görmeyi dileyip bir türlü göremediği için ağlayıp inlemektedir.141 3. . Siyah renk karanlığı ve zorluğu temsil eder. Bu hayal içerisinde bütün bir geceyi uykusuz bir şekilde meşakkatle geçirir. Bülbül sabahlara kadar gülün yüzüne bakıp açılmasını beklermiş. Akşamlar da uzun ve siyahtır. 4. kimin ki akşamları zor geçer.” Sevgiliyi gören âşık. sevgiliyi hayal etmekten dolayı gözüne uyku girmez. o garip bir kişidir. Karşuna inlesem nola kim gül yüzündeki Ol ma‘n-i dakîk gören ‘andelîb ola “Karşında inlesem ne olur ki. Ne var ki sabaha doğru uykuya yenik düşen bülbül. aşk derdinin ıstırabıyla âh edip inleyerek kendini gülün karşısında feryat eden bülbüle benzetir.” Sevgilinin saçlarını arzulayan âşığın gönlü perişan olur. Aynı zamanda gül bülbül hikayesine telmihte bulunuyor. Şâir sevgilinin yüzünü rengi ve kokusu yönüyle güle âşığı da inlemesi yönüyle bülbüle benzeterek teşbih yapıyor. gülün açılışını görememenin verdiği acıyla gülün karşısında feryat edermiş. Saç siyahtır ve uzundur. Saçın rengi itibariyle el alındığı beyitte akşamla ilgi kurulmakta açık isti3are yapılmaktadır. Zülfün hevâsı itdi perîşân bu gönlümi Kim şâmı müşkil olur anun kim garîb ola “Saçlarının arzusu bu gönlümü perişan etti. Sevgilinin saçları hatırına gelen âşık onları tekrar görmeyi ve ona kavuşmayı arzular. kimsesizdir.
Sinünleyem egerçi sûretde ayruyam ‘Işk olıcak ne bu’d ki vardur karîb ola “Görünüşte senden ayrı olsam da aslında seninleyim. O sevgiliden gelen her türlü ezâ ve cefâya tahammül gösterir. bende bu baht olduğu (sürece) bu durum şaşılacak bir şeydir. Onu göremese de onunla birliktedir. 7. Şâir sevgiliye olan özlemini ve onu düşündüğünü mübalağalı bir ifade ile anlatmaktadır. Dirler ki sabr it bulasın yârı ‘âkıbet Bu baht kim benim var olursa ‘acîb ola “Sabredersen sonunda yari bulursun derler. Bu ı‘şk derdi ki içine düşdi Ahmedî Fikr it buna ilâc iden ne tabîb ola “Ahmedî bu aşk derdinin içine düştü. Âşık olunca ne kadar uzaklık varsa yakın olur.” Şâir âşık olmuş ve bu derdin içerisinden kurtulamamaktadır. bahtsızdır. nsan âşık olunca makam önemini yitirmekte. düşün ki buna ilâc eden tabib nasıl bir tabibtir.” Âşık görünüşte sevgiliden ayrıdır onu göremez bile. ancak gece gündüz her daim aklı fikri sevgili ile beraberdir.142 5.” Âşık daima sabr eden ve bu sabrında karar gösteren bir tiptir. Kendisine “ sabr et ”diyenlere şaşmakta. bu baht kendinde olduğu sürece bu sözü bile söylemenin acaip bir durum olduğunu belirtmektedir. 6. Bu derdin ilâcını bulan tabib var mıdır demektedir. Sevgilinin hayali âşığın gözlerinin önünden gitmez. Bu nedenle âşığın talihi düşük. uzaklar yakınlaşmaktadır. . Bütün sabrına karşılık sevgiliye kavuşmak şöyle dursun onu göremez dahi.
143 Aşk derdi çaresi ve ilâcı olmayan çetin bir derttir. Âşığın derdi çaresi bilinmez dertlerdendir ve onu teşhis ve tedavi etmek ancak işin ehli olmakla mümkündür. Bu nedenle şâir sevgiliyi tabibe benzeterek açık istiâre yapmaktadır. Âşığın hastalığı ve çarasi sevgilidedir. Onun ilâcı sadece sevgilidir. .
Hayalinde daima sevgiliyi cânlandırır.144 Gazel 33 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Sevgilinin yüzü parlak ve gül renklidir. Âşık sevgilideki bu güzellikleri görünce onu unutamaz.” Âşık sevgilinin güzelliğini anlatırken onu bazen aya. “Güneş dördüncü kat gökte yer alır ve iffet. karanlık gecelerde hayallerini aydınlatması sebebiyle sevgiliyi aya benzetiyor. Sevgili de hayalleriyle âşığa yakındır. s. Beyitte sevgili ne güneşe ne zühreye benzetilmeyerek aya benzetilmektedir.g. Yüz sevgilideki güzelliğin kaynağıdır.182. Harut ve Mârut devrinin en güzel kadınına telmih eder. Ayrıca nucûm ilmine göre ayın hiçbir düşmanı 71 Onay.” 71 Gökyüzünün sultanı ve Hayat kaynağı olarak bilinir. Ay I. a. bazen başka yıldızlara benzetir. . 2.” Her kimde böyle güzel yüz bulunursa onu görmeden yaşanmayacağını belirten şâir.. Zühre ise üçüncü kat gökte olan bir yıldız olup aşk ve musıkî makamından olup. kat göktedir ve yeryüzüne daha yakındır. Şâir bu güzel varlığa karşılık. ayı yüzüne misâl etmeyi diledim. sevgilinin yüzünün rengini güle benzeterek kapalı istiare yapmaktadır. güzel yüz olursa bir lahza ondan ayrı yaşamak mümkün değildir. onun görüntüsü gözlerinin önünden gitmez. Şâir bunu ondan ayrı kalamamaya bağlamaktadır. Ayı yüzüne diledüm idem mesel velî Bildüm ana ne zühre vü ne gün misâl ola “(Senin) yüzüne ne zühre ne de güneşin misâl olmayacağını bildim. haya ve rikkat evsafındandır.e. bazen güneşe. Her kimde bu nakşıla hüsn ü cemâl ola Bir lahza andan ayrı dirilmek muhâl ola “Her kimde bu renk.
sevgilinin yüzüne bakıp onu güzelliğini gördükten artık uyku girmez. Şâir bu mübalağa ile aşkının yoğunluğunu ve zorluğunu ortaya koymaktadır. Servi ağacı ırmak kenarında yetişen. Gözler bakışlarla îmada bulunur. sulak toprağı seven bir ağaçtır. Artık onun gözlerinde sevgilini hayali yer aldığı için uykuya yer kalmamıştır. Göz rengi ve bakışlarıyla âşık için çeşitli anlamlar ifade eder. Güzellik sahibi olan sevgiliye herkes hayrândır. 3. Bu bakışlar âşıkta büyü yapılmış etkisi bırakır. uzunluğu ve endamı yönünden servi ağacına benzetmekterek teşbih yapmaktadır. Âşık gece gündüz sevgiliyi hayal edip durur. Âşık da sevgilinin boyuna endâmına hayrândır. Göz kim cemâline baha uyhusı ola harâm Söz kim gözünden eydile sihr-i helâl ola “Hangi göz yüzüne baksa uyku ona haram olur. Zühre ve Güneşi misal gösterek mübalağa etmektedir.” Âşık sevgilinin boyunu düzgünlüğü. Geceleri uykusuz kalıp ıstırap çekerek sabahlar. Sevgiliye ait genel özellikler onun gözlerinden yansır. Kimse onun düşmanı olamaz. hangi söz ki gözünden bahsederse sihr-i helâl olur. . gözlerinden süzülen yaşlar ırmak gibi akmaktadır. Gözyaşı ise hayat suyuna benzetilerek açık istiâre sanatı yapılmaktadır. Şâir ay. Sevgiliye olan aşkından dolayı ağlamakta. 4. Kaddün hayâli dutdı gözümde vatan belî Serv anda olur ki çeçme-i âb-ı zülâl ola “Servinin hayat suyunun ( dibinde ) yetişmesi gibi sevgilinin boyunun hayali de gözümü ( kendine )vatan tutmuştur. Şâir. Gördüğü bu güzelliği unutamamakta gece gündüz onun hayalini kurmaktadır.” Âşığın gözüne. servi su dibinde yetiştiği için sevgilinin hayalini serviye benzetmekte ve bu hayal gözlerinin önünden gitmediği için vatan tutmak deyimiyle ifade etmektedir. Sevgilinin gözlerini görmek şöyle dursun ondan bahseden sözler bile âşığı büyüler.145 yoktur.
7. hilâl kaşlara benzemelidir. Kaşla hilâl arasındaki benzerlik her ikisinin de ince ve kavisli olmalarından kaynaklanmaktadır. Hilâl. Akıl. Bu nedenle kaşlar hilâle değil. Benzer dimek hilâli kaşunun kemânına Ol söz n‘ola gümânıla bir kej hayâl ola “Hilâli kaşının kemanına benzer demek günah bir söz. güzelliğinin sözünü yazan kişi kemâl ehli olur. onu hilâle benzetmek yanlış bir hayalden eğri bir düşünceden başka bir şey değildir.” Sevgilinin kaşlarını hilâle benzeten şâir daha sonra bu düşüncesinin doğru olmadığını fark ederek rücû ediyor. Beyitte şâir “sormak” kelimesini tevriyeli kullanmıştır. Ayrıca tatlı tatlı sözler söylemesiyle şîrin olarak ön plana çıkar. Dudak için şîrin sıfatı kullanılarak bu kelime ile masal kahramanı Şîrin hatırlatılarak telmih yapılır. Aslında sevgilinin kaşına hilâl demek. Cân levhine yazar yüzünün vasfın Ahmedî Hûbın yazar sözün kişi ki ehl-i kemâl ola “Ahmedî. dudaklarının sırrını sormayı cândan dilerim. eğri bir hayal olur. Cândan dileridüm ki lebün sırrını soram Ben iderem nerede ki şîrîn sü‘âl ola “Nerede şîrin bir sual olsa. Kelime hem “öpmek” hem de “soru sormak” anlamına gelmektedir. kaş. yüzünün vasfını cân levhasına yazar.” . hem de onu öpmeyi cândan diler.146 5. Âşığa göre kaşlar hilâlden daha ince ve daha kavislidir. Bu durumda âşık da Ferhat’a benzetilir.” Şâir sevgilinin dudaklarının sırrını öğrenmeyi dilemekte ve nerede olursa olsun onu sormayı istemektedir. Dudak şeklinin dar ve küçük aynı zamanda kapalı olmasıyla sır olarak düşünülür. kaşı şekil itibariyle hilâle benzetmiştir. onu hilâlle kıyaslamak. Âşık nerede şîrin tatlı bir dudak olduğunu sorar. kemân kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. 6.
Sevgilinin yüz güzelliğinin ve diğer tüm vasıflarının cân levhine yazıldığını ifade eden şâir. Âşığın âşk uğruna çektiği tüm sıkıntılar . Âşığın cânı levhe teşbih edilmiştir. vucûdunun bütün uzuvları sevgili ile doludur. cümleler yazmak bu işi tam anlamıyla kavrayıp olgunluğa ermiş tecrübeli kişilere aittir diyerek şâir kendini ve şiirini övmektedir. insanların kaderlerinin yazıldığı levhi mahfuza telmihte bulunmaktadır. Özellikle hayat kaynağı olan cân sevgili ile doludur. ızdırap ve cevrü cefâlar cân levhasına işlenmiştir. Aynı zamanda onun sözünü yazmak da öyle kolay bir iş değildir. cân levhasına işlemiştir. Cân gibi çok önemli levhalar üzerine yazılır. .147 Şâir sevgilinin güzel yüzünün özelliklerini en ince ayrıntısına kadar ezberlemiş. Onu anlatan şiirler. Sevgili öyle yüce ve değerlidir ki onu anlatan kelimeler alelâde yerlere yazılamaz. Âşığın her anı her dakikası.
3. Saç şekli itibariyle ve âşıkları kendine bağlama özelliği ile kemende teşbih edilir.” Saç sevgilinin en çok üzerinde durulan güzellik unsurlarındandır. Sevgilinin saçlarına asılan âşığın aklı.” . esir olur. Zülfün kemendine dutılup ‘akl ola esîr Câdû gözüne fitne senün hûr-ı ‘ıyn ola “Akıl saçlarının kemendine tutulup esir olunca. sevgilinin saçlarını görünce ona tutulup kalır. Ol kim hilâle benzede kaşun kemânını Kejdür hayâli gerçi ki bârîkbîn ola “Kaşlarının kemanını hilâle benzeten kişinin hayali eğridir. Cadı ve melek birbiriyle tezât oluşturmaktadır. saçın renk konusunda tasavvurlara konu olduğu durumlarda bir tezât unsuru olarak. Saç koyu siyahtır. Saçın kemend olarak tasavvurunda asılma. 2. sevgilinin uğrunda cân vermeye hazır bir esire.” Âşığın aklı. âşıkları pusuya düşürür. Bu parlaklık içerisinde göz etrafını büyüler. Her kimde kim bu vechile zülf ü cebîn ola Gözlerinün kemîn işi halka kemîn ola “Her kimde bu yüzle birlikte ( böyle güzel ) saç ve alın olursa. Sevgilinin cadı gözlerinin fitnesi gözüne huri melek gibi gözükür. cadı gözün efitne huri melek görünür.148 Gazel 34 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. kendine bağlar. bu siyahlığın içerisinde alın ve yüz bütün parlaklığı ile ortaya çıkar. âşık neye uğradığını anlayamaz. cân verme en belirgin husustur. birlikte kullanılır. iyice görüp bakmalıdır. puslu gözleri halka pusu kurar. Yüz ve alın. cezbeder. göz ise cadûya teşbih edilir.
Çatık kaşlar kurulmuş bir yay . Sevgilinin güzel kokulu saçlarından bahseden kişinin nefesi de anber gibi güzel kokar. Sevgilinin güzelliği etrafına da güzellik saçar. Sevgilinin saçları da yumuşak. Âhir zaman kıyâmete yakın olan zamandır (bkz. iyice baktıkları zaman bu hayallerinin yanlış olduğunu anlarlar ve rücû ederler. yumuşak ve misk gibi kokan. ahir zaman devridir. Anber. saçlarını zikreden kişinin de nefesi anber gibi güzel kokulu olsun. Sevgilinin dudakları şirin olduğu için onu anlatacak sözler de güzel ve hoştur. Bu zamanda fitne çoğalacaktır diyen kişi gelip sevgilinin yüzünü görmelidir. Şîrîn tatlı hoş anlamına gelir. keman gibi düşünülürek açık istiâre sanatı yapılmıştır.” Sevgilinin dudakları rengi ve tadı itibariyle şîrîn olarak nitelendirilir. kaşın hilâlden daha güzel olduğunu imâ eder. 4. Laclüni ananun sözi şîrîn ü ter düşüp Zülfüni zikr iden nefesi anberîn ola “Dudaklarını anan kişinin özü taze ve şirin. 29/5 ). Sevgilinin kaşlarının güzelliğini mübalağa ile anlatan şâir.149 Sevgilinin kaşlarını kavisini ve inceliğini hilâle benzetenler. Devr-i kamerde fitne nice olur diyen kişi Bahsun yüzine ol ki ana ‘ayne‘l-yakîn ola “Kamer devrinde fitne çok olur diyen kişi senin yüzüne baksın ki fitneyi gözüyle görmüş gibi olur. ona göre hilâl ( kaştan ) daha eğridir. Kamer devri.” Sevgilinin yüzü âşığın gönlünü karmakarışık tar ü mâr eder. kargaşa anlamındadır. Fitne karışıklık. Sevgilinin yüzü özellikle de gözleri fettandır. güzel kokulu ve koyu renkte olması itibariyle anbere benzetilir. 5. kül renginde bir maddedir. duygularını . Âşığın gönlünü. Sevgilinin saçları kendiliğinden güzel kokar.
nergis. Reyhan deste halinde satılır ve kokusu çok uzaklardan duyulur. Saç. kokusu. Nergis göz şeklinde bir çiçektir. Sevgili de âşığın gönlünde güzel duygular uyandırır.” Ağız dudaklarının kapalılığı. küçük oluşu ve konuşmama özelliği ile sır olarak düşünülmektedir. 6. Yüz de sevgilinin en önemli güzellik unsurudur. Sevgilinin gözleri de nergise benzetilir. Penhân-ı râzın agzunun anduhda Ahmedî Her söz ki diline gele dürr-i semîn ola “Ahmedî ağzının gizli sırlarını andıkça. her söz diline kıymetli inci gibi olur. kokusu ve pürüzsüzlüğü yönünden güle benzetilir. gül ile yasemin olsun. gül yanaklarını. 7. Sevgilinin teni beyaz olduğu ve güzel koktuğu için yasemine benzetilir. Yüz de rengi. Reyhan sevgilinin saçları. yasemin de tenini temsil eder. Yasemin çiçeği de beyaz parlak ve güzel kokulu bir çiçektir. şekli itibarıyla reyhan’a benzetilir. nergis gözleri. Beyitte yüz aya benzetilerek açık istiâre sanayı yapılmıştır. Mahmur ve baygın bakışından dolayı gözle nergis arasında ilgi kurukur. Bahar mevsimi insanda güzel duygular uyandırır. Gül çiçeklerin en kıymetlisidir.” Sevgilinin güzelliğini bahara teşbih şâir. Fitnenin çoğaldığını görmek isteyen kişinin sevgiliyi görmesi yeterlidir.150 biribirine karıştırır. . onun güzellik unsurlarını da bahar çiçeklerine benzemekterek açık istiâre sanatı yapar. Hüsnündür ol bahâr ki dâ‘im çiçekleri Reyhân ü nergis ü gülile yâsemîn ola “Bahar gibi olan güzelliğinin çiçekleri reyhan. Sevgili güzelliği ve davranışlarının değişikliği ile bahara benzetilir.
Ağzın içinde saklı durduğu ve gizlendiğinden dolayı istiridye içindeki kıymetli incilerle ilgi kurularak teşbih sanatı yapılmaktadır. .151 Sevgilinin ağzının sırlarını andıkça. kelimelerin yan yana dizilmesiyle bir değer kazandırır. Söz. sevgilinin değerli olmasından kaynaklanır. ondan her bahsedişte şâirin sözleri de kıymetli inciler gibi değer kazanır. Sevgilinin dişleri de yan yana dizilerek inci dizisi gibi gürünür. Sözlerin değer kazanması.
O aşk ülkesinin sultanıdır. Her göz ki anun hayâli bu serv-i revân ola Şart ol durur ki orada âb-ı revân ola “Hangi gözün hayali salınan bir servi olacaksa. Her kanda yürisen kademüne nisâriçün Her yanadan hezâr dil ü cân revân ola “Her nerede yürür isen ayağına saçılmak için her yandan binlerce gönül ve cân yürüyüp gelirler. gözyaşını da akarsuya benzeterek açık istiare sanatı yapmaktadır. 2. Sultan her nereden geçerse kıymetini ifade etmek için üzerine güzel ve değerli şeyler saçılır. düzgünlüğü salına salına yürüyüşüyle serviye benzetir. boyunun uzunluğu. Âşık da sevgiliyi hayal edince. Onun kıymeti yanında bu unsurlar değersizdir.” Şâir sevgiliyi hayal eden kişinin gözyaşı dökmek zorunda olduğunu belirtmektedir. aynı zamanda sevgiliyi serviye. Döktüğü bu gözyaşları bir akarsu gibi süzüle süzüle aktığı için şâir akarsu kenarında yetişmiş servi manzarası çizmektedir. onu görememenin ıstırabıyla gözyaşı dökecektir. Gözü insandan ayrı düşünerek şâir onu kişileştirerek teşhis.152 Gazel 35 Müf te i lün / Müf te i lün / Müf te i lün 1. Sevgili öyle değerli ve yücedir ki insan için çok önem arzeden ve değerli olan cân ile gönül onun ayaklarının altına saçılmaya layıktır. . orada bir akarsuyun olması şart olur.” Sevgili âşık için çok değerlidir. Âşık sevgiliyi. Servi ağacı suyu seven akarsu kıyılarında yetişen bir ağaçtır.
3. Kaş yay gibi kavislidir. Sorarlar ağzunı ne güherdür diyü bu râz Cân sırrıdur gerek ki kamudan nihân ola “Nasıl bir incidir diye ağzını sorarlar. 4. Kaş. Şâir.” Ağız kapalılığı. Kirpikler de şekli itibarıyla oka benzetilerek A. Kaşun-ıla gözün dilile cân ider şikâr Fitne çog olur anda ki tîr ü kemân ola “Kaşınla gözün gönül ve cân avlarlar. Ok ve yayın olduğu yerde fitne çok olur. Avda bir kargaşa ortamı olduğu için fitnesi çoktur. Buradan hareketle sevgilinin hayrânın çok olduğunu ve bu hayrânların hepsinin cânlarını ve gönüllerini sevgili için feda edeceklerini anlarız. stiare yapılmaktadır. Bu cân sırrıdır herkesten gizli olması gerekir. Ayrıca sevgilinin bakışları âşığın gönlünü.153 Sevgili ortaya çıkıp salındığı zaman binlerce âşığın gönlü ve cânı onun ayaklarına saçılmak için gelirler. cânlarını kendilerine bağlarlar. Kirpik de gözyaşları ile beslenir.” Sevgilinin kaşları ve gözleri âşıkların gönlünü çelip. Bu şekilde ok ve kirpik arasında ilgi kurulur. kirpik gamze ve gözle bir bütündür. Gözün âşığı yaralamak ve öldürmek için kullandığı silahlar yay. Kaşlar çatılınca yay kurulmuş olur. cân ve gönlü saçılan kıymetli şeylere benzeterek kapalı istiare yapmaktadır. . duygularını birbirinr karıştırdığı için fitne olarak addedilir. konuşmayışı ve içindeki dişleri saklamasından dolayı sır olarak şiirlerde yer alır. kalabalık içerisinde yapılır. Av ok ve yay ile yapılan bir iştir ve kargaşa. keman olarak tasavvur edilen kaş ile ok olarak düşünülen gamze ve kirpiktir. Okun ucunda su ile beslenen temren vardır. Şâir de ağzın nasıl bir inci olduğunu soranlara cevap veremeyeceğini onun cân sırrı olduğunu ve gizli kalması gerektiğini bildirir. Adeta ava çıkmış avcı gibi bunları avlarlar.
gözlerini kanlı yaşlarla doldurur. Kıymetli olan sevgiliye feda edildiği için kıymet kazanır. Sevgilinin yoluna feda edilmeyen cân gerçek cân değildir. 6. nsan bedeninde gizli olan cânın ağızdan çıktığına inanılır. Hiçbir değeri yoktur. Bu nedenle cân sevilir ve azizleşir. Beyitte bağırdan kasıt ciğerdir. acıdan gözyaşı döker. sevgilinin uğruna feda etmekten çekinmez. bu sırrın âyan olmaması gerekir. Bu nedenle cân bir sırdır ve ağzın açılmaması. Âşığın gönlündeki ateş bağrını kebab eder. Âşık sahip olduğu bu en değerli varlığı. 5. Cândaki Cışk odı ola oldur nişânı kim Bağrı kebâb gözlerinün yaşı kan ola “Cânın aşk ateşi ile yanmasının alameti. Ciğer kan içerisindedir ve kebab olmasıyla en çok şiirlerde yer alır. şte bu haller âşığın âşık olduğuna delâlet eden izlerdir. Yâra feda edilmeyen cân nasıl bir (cândır). yan yana dizilişi ve iki sıra olmasıyla inciye benzetilerek A. .154 Sevgilinin dişleri beyazlığı. stiare yapan şâir cânı da saklanması gereken bir sırra teşbih eder. Özellikle de cân âşığın sahip olduğu en değerli varlıktır. Dolayısı ile âşık sevgili uğruna daima sıkıntı çeker. “ Âşığın yüreğine aşk ateşi düştüğü andan itibaren cân bu ateş ile yanıp kavrulur. Cân yâr-ıçun sevilür egerçi ‘azîzdür Çün yâre olmaya fidi ol nice cân ola “Cân yar sevdiği için sevilir ve aziz olur.” Âşık sevgili için her şeyini feda etmeye hazırdır. Gözyaşı dökmekten dolayı gözleri kan içerisinde kalır. bağrının kebap gözlerinin kanlı yaşla dolmasıdır. keder içinde kalır. Bağrı yanıp kebab olan âşık yakasını yırtar. Cânın değeri aşk ve sevgili uğruna harcânabildiği nisbette artar.
Şâirin kendini ve şiirini övdüğü ikinci mısrada söz Ahmedî tarafından yazıldığı için sihirli bir anlatım haline gelir. Bir önceki beyitin aksine. .” Gönlün ve cânın değerinden bahsetmeyi bu beyitte de sürdürür şâir. Vasfında ol gözün ki dil ü cân olur beleş Her söz ki Ahmedî diye sıhrı beyân ola “O gözün vasfında dil ve cân değersiz olur. Okuyanın gönlüne ve kulağına hitab eder.155 7. sevgili kendisi uğruna feda edilip nisâr olunan gönle ve câna değer vermez onlara dönüp bakmaz bile. her söz de Ahmedî (yazdığı için) sihirli bir anlatım olur.
Hûrşîdi zerrece nazarına getürmeye Lutfundan ol ki sana irüp bir nazar bula “Sana ulaşıp lutfundan dolayı iltifat bulan kişi güneşe zerre kadar bakamaz. Sevgili ortalarda görünmediği gibi ona giden yolu da kimsecikler bilemez. Âşık sevgilinin kapısında çok kısa .” Sevgiliye ulaşıp ihsan ve iltifatına eren. Her kim katuna irmege bir rehgüzer bula Her ne murâda kim dilerise zafer bula “Her kim senin katına ulaşabileceği bir yol bulursa. o kişi her ne murad dilerse muzaffer olur. 3. Sevgilinin âşığa ilgi göstermesi ona karşı merhamete gelip şefkat göstermesidir.” Kim sevgilinin katına giden yolu bulursa büyük bir iş başarır. Artık ne murad dilerse o muradında da muzaffer olur. ondan merhamet görmüş olur.156 Gazel 36 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Ol kim kapun gedâliğinün devletin bile Mülk-i cihâna himmeti anun muhtasar bula “Senin kapındaki gedâlık devletinin cihan mülküne himmeti çok kısa olur. Güneş varlıklar için ısı ve ışık kaynağıdır. Âşık için de önemli olan zoru başarmaktır. Ne var ki bu devletin iradesi çok fazla uzun sürmez. Zoru başaran kişi başka işleri de başarır. Bu mahareti gösteren kişi zor bir işi başarmış olur. Artık güneşe dönüp bakmaz bile. Dolayısı ile güneşe onun yanında dönüp bakılamaz diyerek şâir mübâlağa yapmaktadır. 2.” Sevgilinin kapısında dilenci olmaya razı olan âşığa göre bu büyük devlet sayılır. Onun kapısına giden yolu bulmak maharet ister. Onlara bu şekilde şefkat elini uzatmaktadır.
çünki o kıymetli inciyi bulur. 5. Şâir beyitte kendisini gedâya benzeterek A. stiare yapıyor. O da kendini kendinden habersiz bulur. Bir kişidür bilen haberin ‘ışk râzınun Kim kendüzin kendüden ol bîhaber bula “Aşk sırlarının haberini bir kişi bilir. Aşkından dolayı aklını yitiren Mecnûn Kendinden habersiz bir şekilde çöllerde dolaşıp durmuş mecâzi aşktan. bu düğüme yol bulsa ancak seher rüzgârı bulabilir. geceye ulaşan kişiye ne gam. 4. Geceye ulaşan kişi de gamlanmamalıdır. Çünki o gecenin içerisinde kıymetli bir inciye ulaşacaktır.” Sevgilinin uğrunda cânını feda eden kişi aslında bir şey kaybetmez.157 bir süre için kalır. Yolunda cân viren kişi bin câna irişür Ne ğam şebe yitüre ne çün güher bula “Yolunda cân veren kişi bin câna ulaşır. Surete kanıp zorluklardan kaçılmamalıdır. Mecnûn önce Leylâ’ya âşık olmuştur. Zahirde zor ve karanlık gibi görünen şeylerin batınında kolaylık ve aydınlık vardır. hakiki aşka ulaşmıştır. Mecnûn aşk sırlarına vakıf olmuştur ama bu sırları bildirememiştir. 6. Ayrıca sevgilinin güzelliğini de mübalağa ediyor. onun da kendinden haberi olmadığını belirterek mecnûna telmihte bulunur.” Aşk sırlarının haberini ancak bir kişi bilir diyen şâir.” . Zülfüne gönlümün haberini kim irgüre Yol bulsa üşbu Cukdeye bâd-ı seher bula “Zülfüne gönlümün haberlerini kim eriştirir ki. Aksine bir cânına karşılık bin câna malik olur.
158 Âşığın gönlü perişan bir haldedir ve bunu sevgiliye ulaştırmak. Sabah rüzgârı oradan oraya esip savrulduğu için âşıkla sevgili arasında bir haberci gibidir. ahvalini bildirmek istemektedir. tazelik sevgilinin dudağının özelliklerindendir. Düğüm zor çözülür ve içinden çıkılamaz. Şâir böylelikle hem sevgilinin dudağını. La‘lüni Ahmedî niçe kim vasf ide sözin Her kim işide nâzük ü şîrîn ü ter bula “Dudağını Ahmedî nasıl vasf etmelidir ki onun sözünü işitenler ince. Saçların karışıklığına da ulaşmayı ancak sabah rüzgârı başarır. güzelliği ve tatlı söz söylemesi yönüyle şîrin olarak geçer şiirlerde. Şâir sevgilinin dudağını öyle bir anlatmalıdır ki bu anlatımdan dolayı kendi şiiri de ince. Bunun için de kendisine bir haberci lazımdır. şirin ve yeni bulsunlar. kulağa hoş geldiği gibi yeni ifadelerde içererek değer kazanmalıdır. Sevgilinin saçları kıvrımları ve karışıklığı itibariyle düğüme benzetilir. ncelik. 7.” Sevgilini dudağının özellikleri nasıl vasf edilmelidir diyen şâir aynı zamanda onun vasıflarını da ikinci mısrada sıralar. Beyitte özellikle sabah rüzgârının seçilmesinin nedeni tarağa benzetildiğinden de kaynaklanabilir. . Dudak. Bu da olsa olsa sabah rüzgârıdır. hem de şiirini övmüş olmalıdır. zarif. şirinlik.
2. Kırmızı ve beyazın aldatmasıdır. Sevgilinin yüzünnü güzelliği âşığı aşk sarhoşu haline getirir.159 Gazel 37 Me fâ î lün / Me fâ î lün / Fe û lün 1. Beyza ile sevgilinin yüzü. kinci olarak ise âşığın çektiği sıkıntılardan dolayı saçalrının siyahlığının gittiğini ve beyazlaştığını anlarız. Şarap da insanı sarhoş eder. Neyin ne olduğunun farkına varamaz. Gece ise düşünde sevgiliyi görür. Şâir mübâlağalı bir şekilde sevgilinin güzelliğini övmekte. Aşk sarhoşu olan âşık da başında nelerin döndüğünün farkına varamaz. Sarhoş olan kişi aldanır. Şâir burada tevriye yapmaktadır.hamrâ ile de şarap kast edilir.” Âşık aşktan öyle bir hâle gelmiştir ki artık başındakinin ne olduğunun bile farkında değildir. Onun güzelliği öyle yücedir ki güneş ve ay bu güzelliğin yanında sönük kalırlar. . Gündüz güneş gece ay gökyüzünü aydınlatırlar. Sarhoşluk hali aklın başından gitmesi demektir. onu gördükten sonra güneş ve aya bakmayı hor görmektedir. Sevgilinin hayali de âşığın karanlık dünyasını aydınlatır. beyzâ (beyaz). Gerçek mânâda anâsır-ı erbâdan olan sevdâzaten başta değil kalpte bulunan siyah bir noktadırve aşkın buradan kaynaklandığına inanılır. hamrâ (kırmızı) kelimeleri renk olmaları yönüyle tenasüplü kelimelerdir. Güneş ve ay gökyüzünün bilinen en parlak unsurlarıdır. ayrıca sevdâ (siyah). Degül binüm bu başumdağı sevdâ Ki aldaya anı beyza vü hamra “Bu benim başımdaki sevdâ değildir. Beyitte şâir beyzâ ve hamrâ kelimelerini aldatan bir insana benzeterek teşhis sanatı yapar. Gören düşde cemâlünün hayâlin Nazar ider mi ây u güne hâşâ “Düşünde senin hayalini gören güneşe ve aya bakar mı?” Âşık daima sevgilinin hayalini kurar.
4. nefis gibi bütün maddî unsurlardan arınmalı.” Âşık sevgilinin siyah renkli saçlarına tutulmuştur. Âşığın gönlü sevgilinin saçlarını asla unutamaz.” nanan her insan dünya hayatında sabrettiklerinin karşılığında cennette mükafatını alır. Onun arzusu huriler değildir. Bu nedenle sevgilinin saçlarını kendine mesken tutar. akıl.” ki gerçek varlığa kavuşabilmelidir. Belâ dâmı durur saçun sevâdı Gönül zülfünde anunçun dutdı me‘vâ “Saçının karanlığı belâ tuzağıdır. kavuşmak istiyorsa bunun için yokluk gereklidir. Yani cân.” Tasavvufî bir anlamı olan bu beyitte kişi eğer gerçekten Allah’a ulaşmak. Hadis-i Şerifte Hz. 5. onun için gönlüm saçında mesken tutmuştur. saçlarını meskene. . Âşık sevgiliyi öyle yüceltmektedir ki bunu mübalağalı bir şekilde ifade eder. bunları manevi anlamda yok etmelidir. Tasavvufî açıdan beyite baktığımızda gerçek âşık (hak âşığı) ne cenneti ne de huriyi diler. yurda benzeterek teşbih sanatı yapar. Saçlar karanlığı ve dağınıklığı yönüyle belâ tuzağına teşbih ediliyor. Peygamber’in dediği gibi “Ölmeden önce ölmelidir. Bütün varlık yağma edilmelidir. Her dilekleri yerine getirilir. Şâir gönlü kişileştirirken. gönül. benim dileğim de sensin (ey) dileklerin sahibi. Temennâsı kamunun cennet ü hûr Bana sensin temennâ zî temennâ “Herkes cennete girmeyi ve huri diler. Onun dileği bütün dileklerin kendisinden dilendiği Cenab-ı Allah’tır. Fenâ gerek seni isdeyene evvel Anunçun itmişem varlığı yağmâ “Seni isteyen kişiye önce yokluk gerektiği için bütün varlığını yağma ettim. sevgilinin ta kendisidir. Kendilerini cennette huriler karşılar.160 3.
Senün dişüne teşb‘ih itdügümçün Tefâhurdan göge çıkdı Süreyyâ “Süreyyâ yıldızı senin dişlerine benzediği için övünürken göklere çıktı. 8. Utanma duygusuna sahip olduğu için ona rahmet olsun. Yüzüni görüben kan derledi gül Hayâsı var durur iy rahmet ana “Gül sevgilinin yüzünü görünce hayasından dolayı yüzü kızardı. Bu iki nehir. Âşık aşk acısından sevgilinin kendisine verdiği ızdıraplardan dolayı gözyaşı dökmektedir. Sevgilinin dişleri ile yıldız arasında gererk sayı olarak gerekse renk ve parlaklık açısından ilgi kurulur. Öyle ki gözyaşlarının bolluğu ve coşkusu Nil ve Fırat nehirlerini koyup geçmiştir. Bunu mübâlağa yaparak ifade eden şâir aynı zamanda “seyredin” sözüyle insanların çektiği sıkıntılarının ne kadar çok olduğunu görmelerini de istemektedir. sularının bolluğu ve coşkulu akmaları ile bilinen ünlü nehirlerdir. Sevgilinin dişleri öyle güzeldir ki sevr burcunun en parlak takım yıldızı ona benzediği için yeri gökler olmuştur.” Sevgilinin güzelliğini övmeye devâm eden şâir ülker yıldızını sevgilinin dişlerine özendirir.” .161 6. Şâir burada süreyya yıldızını sevgilinin dişlerine benzediği için övünen bir insana benzeterek aynı zamanda teşhis sanatı yapıyor. N‘idersin arzu Nîl ü Furâtı Benüm gözlerümi eyle temâşâ “Nil ve Fırat nehirlerini niçin arzu edersin. Süreyya takım yıldızında birden fazla yıldız vardır. 7. Benim gözlerimi seyretmen yeterlidir.” Nil ve Fırat nehirlerini temaşa etmek isteyen kişinin âşığın gözlerini seyretmesi yeterlidir. Sevgilinin dişleri yıldızdan daha beyaz ve daha parlaktır.
Bu ikisi gökyüüznün yakından görünene en parlak cisimleridir. Günile ay bahdılar yüzüne Zevâle düşdi ol bu kaldı tana “Güneş ve ay senin yüzüne bakarken zevale düşüp tan vaktine kaldılar. Zeval öğle vaktidir. 9. Güneş gündüzleri gökyüzünü aydınlatırken ay da geceleri aydınlatır. Onun dileği âşığın cânını almaktır. Şâir burada mübalağa yaparak bu iki gök cismini sevgiliye hayrân bırakır. tan birbiri ile ilgili kelimelerdir. Güneş bu yükseklikten sevgilinin yüzüne bakmaktadır. ay.” Sevgilinin gözleri fitne çıkararak ortalığı kaırştırır. Utanma duygusu güzel bir haslet olduğu için şâir ona rahmet olsun demektedir.162 Gül sevgilini yüzünü görünce utanır ve utancından dolayı yüzü kızarır. zevâl. Şâir beyitte güneş ve ayı kişileştirir. Bunun sebesi de ayın sevgilini yüzüne bakarken zamanın nasıl geçtiğini anlayamayıp gökyüzündeki yerinde kalmasıdır.” Güneş ve ay sevgilinin yüzüne bakarken vaktin nasıl geçtiğini anlayamdıkları için gündüz vaktine kalmışlardır. Beyitte gül utanan bir insan gibi kişileştirilmektedir. Sevgilinin yüzünü ve yanaklarının kırmızılığını gören gül kendi renginden utanarak kızarır. . Şâir beyitte gülün kırmızı rengini sevgiliden utanmasına bağlayarak Hüsn-i Ta’lil sanatı yapar. Nice aşûb ider ol fitne gözler Dilegi cân mı durur uş müheyyâ “O (sevgilinin) fitne çıkaran gözleri ortalığı karıştırır. Gülün rengi doğal olarak kırmızıdır. Bazen ay gündüz vakti de görülür bu ay için bir kusurdur. Ayın bazı zamanlar gündüz de görünmesini sevgiliye bağlayarak Hüsn-i ta’lil sanatı yapan şâir aynı zamanda mübalağa da yapıyor. 10. Güneş. Güneş zevâl vakti gökyüzünün en yüksek yerindedir. Cân almak için mi hazırda beklemektedir.
Şâir beyitte sevgilinin gözlerini böyle bir anı kollayan kişiye benzetir.163 Sevgilinin gözlerinin güzelliğini gören âşığın bütün duyguları birbirine karışır. Âşık ne yapacağını. Tuti kendisine şeker verilerek konuşturulmaya çalışıldığı için şeker ve tuti beyitlerde genellikle birlikte anılır. Göz üzerindeki kirpiklerle âşığın cânnını almak için hazırda beklemektedir. şidüp Ahmedî’den tûtîyi rûh Lebün vasfın didi kim zî şeker hâ “Cân tutisi Âhmedi’den dudağın vasfını işitince şeker gibi söz sahibi dedi.şirinliğini duyan her akıl ev gönül onun için “şeker gibi tatlt söz sahibi” ifadesini kullanarak onu döver. Cân Tutisi aynı zamanda akıl ve gönül mânâsını da taşır. şâir bunu gözlerin fitne çıkarmasına bağlar. Ahmedî’nin sözünün güzelliğini. Çünkü sevgili daima âşığın cânına kasteder. 11. Sevgilinin dudağının güzelliklerini anlattığı için tatlanan sözü karşısında Tuti şekeri anımsar. Cân almak isteyen kişi sakin bir zamanda bu işi yapamayacağından dolayı ortalığın karışık olduğu zamanları tercih eder. nasıl davranacağını bilemez. Göz edebiyatımızda ortalığı karıştırarak kirpikler ve yan bakış aracılığıyla cân alması ile anılır. . bu beyitte kendi şiiriniövmektedir.” Cânı bir tutiye teşbih eden şâir.
3. ona benzeyeni bile görmek imkansızdır. Değerli ve yücedir. Saçun hevâsıla bu cihân toldı bû-yı cân Bu hoş nefes hevâyı getüren şemâl ola “Şimal rüzgârı (saçlarının) saçlarının hoş kokusuyla dolu havayı getirince cihân saçlarının arzusuyla cân kokusu doldu. güzellik timsali bu varlıklar bile ona hayrândır. Her kim diye cihânda bu resme cemâl ola Ei’llah ki fikri bâtıl u sözi muhâl ola “Her kim cihanda bu surette bir güzellik (daha) vardır derse. Her kim “ben böyle bir güzel gördüm” derse boş konuşur ve imkansız bir şeyden bahseder.” Âşığa göre sevgili en güzeldir. Ona benzerini gördüm diyenler gerçeği konuşmamaktadırlar. Acaba bu güzelliğin bir emsali daha var mıdır?” Huri ve melek sevgilinin güzel yüzüne hayrândırlar. Beyitte şâir mübalağalı bir şekilde sevgilinin güzelliğini överken cennet varlıklarını dahi ona hayrân bırakmaktadır. Billahi onun bu sözü boş ve imkansız bir sözdür. Onun güzelliğinin bir emsali daha yoktur. Âşık bu ifadesiyle sevgiliyi göremediğini de beyan eder. onun eşi ve menendi yoktur. 2. Sevgili öyle yüce ve değerlidir ki âşığın gözünde.” . Hayrân durur yüzüne senün hûrıla melek Üşbu cemâle dahı ‘aceb kim misâl ola “Huri ve melek senin (güzel) yüzüne hayrândırlar. son derece güzel saf cennet varlıklarıdır. Sevgilinin güzelliği “mutlak güzellik”tir. Huri ve melek nurdan yaratılmış. Üzerine güzellik tanınmaz. Zira onun gibisini asla görmemişlerdir. Değil ondan güzelini görmek.164 Gazel 38 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1.
Ne var ki bu kuş asla sevgiliye doğru uçamaz. Çünkü rakip sevgiliye yaklaşırsa sevgili âşıktan uzaklaşıp rakibe vefâ gösterir. Sevgilinin haylini bile göremeyen âşık kendisi bir hayal haline gelir. 5. Rüzgâr estikçe etrafına bu güzel kokuyu yayar. Şâir burada cihânı ve şimal rüzgârını kişileştirerek teşhis sanatı yapmaktadır. Bu hal âşık için çok elem verici bir durumdur. Tûtî-i cân ne bâl ü perile baş ilede Andaki dâm ü dâne bu zülfile hâl ola “Cân tûtîsi kolları ve kanatlarıyla nasıl başını uzatsın. Çünkü cân kuşunun kolları ve kanatları sevgilinin zülüflerine takılır. Şimal sevgilinin kokusunu yayan. cihan da arzu eden birilerine benzetilmektedir. ben de bu tuzak içindeki daneye benzer. Zülf tuzağa teşbih edilince ben de yuvarlaklığı ve tane şeklinde oluşuyla yeme. Hayattan bıkmşı gibi olur. derise cemâlüni gözden rakîb dûr Yüzün hayâli gitdügi cândan hayâl ola “Rakib cemalini gözden uzaklaştırırsa. Âşık rakibin asla sevgiliye yaklaşmasını istemez. Sevgili âşık için hayat kaynağıdır. . Saç karışıklığı ve tel tel oluşuyla tuzağa. Varlığı ve yokluğu farkedilemez.165 Şimal kuzeyden esen rüzgârdır. Hayat kaynağı kendisinden uzaklaşan âşık kendinden vazgeçer. Alem bu koku ile dolunca herkes sevgilinin saçlarını ve onun kokusunu arzular.” Âşığın en büyük düşmanı rakiptir. Sevgilinin saçlarının kendisine has güzel bir kokusu vardır. 4.” Sevgilinin saçlarıyla birlikte en çok zikredilen unsurlarından biri de yüzü üzerindeki bendir. ondaki tuzak ve tane saçlarıyla yüzündeki bendir. Âşığın cânı bir kuştur. gönül de bunlara tutulan kuşa teşbih edilir. Âşık bu nedenle sevgilinin yüzüne rahat rahat bakamaz. yüzününün hayalini gittiği cân bir hayal gibi kalır.
7. kirpik ve kaş birlikte bir bütünlük arzeder. Bunu ancak Âhmedî gibi tatlı sözlü insanlar yapabilir. 6. gamze de bu okların atıcısına benzetilir. . Kanının sevgiliye helal olduğunu ifade eder. kim Âhmedî gibi tatlı sözlü olabilir ki. (zîrâ) cânım senin olduğu gibi kanım da senindir.166 Beyitte cân. Gamzen ohını atarısan bana at girü Kim cân senün durur sanâ kanum halâl ola “Gamze oklarını geri atarsan bana at. Hayal kelmelerinin tekrarlanması ile tekriri sanatı yapılmıştır. Onun eziyetleri. Kirpikler şekli ve gözyaşıyla ıslanması ( okun ucundaki temrene su verilmesi ) sebebiyle oka.” Sevgilinin ağzını vasf ederken onu ifade edecek sözleri bulmak kolay iş değildir. Teng “dar” anlamına da gelir. Bu söz sevgilinin ağzının da küçük ve kapalı oluşunu hatırlatır. kaş da şekli itibarıyla yaya. Sevgilinin yan bakışlarını oka benzeten şâir kendisine bakmasını başkasına bakmamasını ister. hayale teşbih edilir. Göz. Vasfında ağzunun ki söz orada teng olur Kimdür ki Ahmedî bigi şîrîn makâl ola “Ağzını vasf ederken söz zor söylenir. Atılan bu oklar âşığın gönlünü yaralasa da âşık bu hale razıdır. ezâ cefâsı bile âşığa ilgi olarak görünür.” Âşık sevgilinin her şeyine katlanır ve rıza gösterir.
Şâir burada “ser-a-ser” ifadesiyle gönülde sevgiliden başka kimsenin olmaması gerektiğini. Dünya içindeki her şey ile beraber sevgiliye feda edilebilir. Dünyâ nedür ki yâre anı tuhfe ilteler Ma‘şûka cân hediyye iletmek hakîr ola “Sevgiliye cân hediye etmek değersiz olur. Dünya nedir ki sevgiliye hediye diye onu iletmelidirler. Sevgili güzeldir ve âşığın gönlünün sultanıdır. Lâyık degül mi kanda ki bir bînazîr ola Kim cân vilâyetinde serâser emîr ola “Her nerede eşi benzeri olmayan bir (güzel) olsa. Gönül mülkünün sultanı sevgiliye de âşık boyun eğer. Yohdur bizüm bıdâ‘atümüz yâre irmege Yârun meger bize keremi destigîr ola “Bizim yâre erişmeye sermayemiz yoktur. onu sevgiliye hediye olarak sunsa da bu değersiz küçük bir hediyedir. Ona hediye olarak sunulursa ancak o zaman sevgiliye layık bir hediye verilebilir. 3. onun her davranışına katlanır.” Her nerede bir güzel olsa.167 Gazel 39 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Âşık sevgili uğruna cânından vazgeçse. 2. Oysa sevgilinin katında cânın hiçbir değeri yoktur. O yâr bize lutf eyleyip elimizden tutsa ne olur. âşığın gönlünde sadece sevgili ile dolu olmasını vurgular. ona gönül ilinin sultanı olmak layıktır.” .” Cân âşığın bünyesindeki en değerli unsurdur. Yaşamı sürdürmek için câna ihtiyaç vardır. cân vilâyetinde baştan başa hükümdar olması layık değil midir.
4. yüceliğini her an ortaya koymaya çalışır.168 Âşık her zaman sevgiliye kavuşmayı arzu eder. Sevgili âşığın elinden tutup kendisine kavuşmasına izin vermelidir. Dolayısıyla âşık sevgiliye kavuşmanın yolunu çaresini bilemez. onun yüceliği karşısında âşığı fakir olarak gösterir. Âşık da sevgilinin karşısında aciz aynı zamanda da alçakgönüllüdür. Bunun için her yolu dener. kincisinde ise sevgili lutfedip gerçekten âşığın elini tutmalıdır ki âşık sevgiliye kavuşsun. Birazcık âşığa yüz vermelidir. . Fakat bir türlü ona kavuşamaz.aklın arzuları baştan başa güzel kokularla dolu olur. ‘Işkun yolında bundan ulu müşkil olmaya Kim ma‘şûk ulu yirden ü ‘âşık fakîr ola “Sevgili yerden yüce âşık da fakir olduğu (zaman) aşk yolunda bundan büyük zorluk yoktur. bunun için sevgiliden kendisine kerem etmesini diler. 5.” Sevgiliyi yücelten şâir. Aralarında bu kadar mesafenin olduğu âşık ve ma‘şuk arasındaki aşk dünyanın en büyük zorluğudur. Sevgili ise tam aksine daima istiğnâ gösterip.” Sevgili saçlarının bir düğümünü çözerse onun saçlarının kokusu âşığın dimağını güzel kokularla doldurur. Zülfinden ol sanem çözer olursa bir girih Ucdan uca dimâğı hevânun ‘abîr ola “O sevgili saçının bir düğümünü çözerse. birinci olarak yardımcı olmak anlamına gelir. vuslat gerçekleşsin. “Fakîr” kelimesi aynı zamanda acîz. Elinden tutmak deyimi ile rsâl-i Mesel sanatı yapan şâir aynı zamanda tevriye sanatı da yapar. alçak gönüllü mânâlarına da gelir. Bu ikisi arasındaki aşk en zor aşktır. Beyitte elinden tutmak tevriyeli olarak kullanılmıştır.
7. 6. o gamzenin benzeri hangi ok olabilir. kokusu da abire teşbih edilir. Sevgili saçalrını bağladığı için beyitte çiçekler de karıştırıldığı abir zikredilir. Ol kaş bigi kemân-ı keyânî n‘irede var Ol gamzenün nazîri cihânda ne tîr ola “O sevgilinin kaşları gibi hangi hükümdarın yayı vardır. Bu yay gibi kaşlar öyle güzel ve kavislidir ki hiçbir hükümdarın elinde onun kaşlarından daha düzgün bir yay yoktur. heves mânâsındadır. Ayrıca “hevâ” kelimesi tevriyeli olarak kullanılır. Sevglinin saçalrının kendisine has bir güzel bir kokusu vardır. . Şâir bu kokuyu güzel çiçeklerin miske karıştırılmasıyla elde edilen abire benzetir. Şâir bundan dolayı misk kelimesi yerine abiri tercih etmiş olabilir. Hârût eneginün çuhurında dutıluban Mârut cadû gözine anun (kim) esîr ola “Hârut çene çukuruna tutulunca Mârut ki onun câdu gözlerine esir olur. Âşık sevgilinin saçalrının kokusunu arzu edip hayal eder. Yay etkileyici silahlardan biridir. Sevgilinin kaşları düzgünlüğü ve cân alıcılığı yönüyle yaya. Sevgilinin saçlarının rengi miskin koyu rengine. yan bakışı ise oka benzetilir. Zira çiçeklerde pazarlarda desteler halinde bağlı olarak bulunurlar.“ Sevgilinin kaşları kavisli ve düzgün olmasından dolayı yaya benzetilir.” Sevgilinin çene çukurunu Hârut ve Mârut’un asılı olduğu kuyuya teşbih eden şâir gözlerine de Mârut’u esir eder. kincisinde ise. Birincisinde. kokusu da miskin kokusuna benzetilir. “hevâ” teneffüs edilen hava anlamına gelir. Beyitte saçlar düğüme. Hiçbir ok ve yay sevgilinin kaşları ve yan bakışı kadar etkilideğildir. arzu.169 Âşık beyitte sevgilinin saçlarının kokusunu hayal etmektedir. Dolayısıyla sevgili saçlarını çözüp dağıtınca havanın kokusu değişerek hava abir kokar.
Okuyan insanın gönlünü alır. Vasfın idicek ol leb ü dendânun Ahmedî Her söz ki nazm ide kamusı dilpezîr ola “Âhmedî o dudak ve dişlerin vasfını edince. Şâir beyitte Allah’ı nakkaşa yarattıklarını ise nakışa benzeterek açık istiare yapmaktadır. Şâir gönül almak deyimini kullanarak irsâl-i mesel sanatı yapıyor. Yüze dudak. Ağız dudak ve diş hep birlikte anılır. Nazımda da beyitler kelimelerin yan yana dizilişiyle iki sıradan oluşur. Sevgilinin çene çukuru ve gözleri âşığı büyüler ve kendine bağlar. Nakş arada bahânedür ehl-i basîrete Nakkâşa vire gönlüni her kim basîr ola “Sezgisi kuvvetli olanlar için nakış arada bir bahanedir. gözleri de büyüleyici olmasından dolayı cadıya teşbih eder. Şâir burada Hârut ve Mârut’a telmihte bulunurken. sözleri sevgilinin dudak ve dişlerini vasfettiği için değer kazanır. Basiret ehli de nakışa bağlı kalmaz.” Şâirin şiirini övdüğü bu beyitte. . Geçici güzellikler yerine daimi ve kalıcı olan güzelliğe gönül verir. Dudak ağzın dışa açılan kısmıdır. her kim sezgili olursa nakkaşa gönül verir. dudağa diş güzellik katar. 8. Şâirin şiirine de sevgilinin dudak ve dişlerinin güzelliği güzellik katar. nakkaşı bulmak için nakış birer bahanedir.170 Hârut ve Mârut Babil yakınlarında bir kuyuda baş aşağı asılı duran ve âşıklara sihir öğrettiklerine inanılan iki melektir. Şiirini de mübalağalı bir şekilde övüyor. Hakiki ve gerçek âşık o zaman olunur. Dişler yan yana dizilişi ve iki sıra halinde oluşu nedeniyle nazma benzetilir.” Hakikat ehli olanlara. Sözler ağızdan dudak ve diş vasıtasıyla çıkarlar. Nakıştaki güzellikler nakkaştaki güzellikleri yansıtır. nazm ettiği sözlerin hepsi gönül alıcı olur. Onun yârine o nakışı inşâ eden nakkaşı arar bulur. 9.
Yüzünün ğurresin ol ki itdi ğarrâ Saçunun turresin kıldı mutarrâ “O. şâir. Ancak kendisine benzetilen direk olarak zikredilmeyerek sadece benzetme yönü zikrediliyor. Ne suda gördi ne yirde misâlün Cihânı seyr iden bahren ve berrâ “Cihanı denizden ve karadan seyreden kişiler ne suda ne de deniz de senin eşine ve benzerine rastlamamıştır. saçının lülesini de taravetli kıldı. onun yüzü nur gibi parlaktır ve herkesten daha güzeldir. Yine melekleri aracılığı ile kendisini bütün kötülüklerden beri kılmıştır.” Sevgilinin yüzünün parlaklığından ve saçının kıvrımlarından bahsedilen bu beyittte. 2. Sevgilinin yüzü parlaklığı itibarı ile nura benzetilir. Olgunluğun bütün eksiklerden arındırılmıştır. Şâir burada sevgili olrak Hz. saçlarının kıvrımları ise taze çiçeklere benzer. saçının parlaklığını gösterişli kılarken. Sevgili de asığı çeken ilahi bir cezbe vardır. Allah’ın sevgiliyi ne kadar güzel yarattığına değinir.171 Gazel 40 Me fâ î lün / Me fâ î lün / Fe û lün 1. taze çiçek gerek görüntüsü gerek kokusu itibarıyla insana daha hoş ve taravetli gelir. kast etmektedir. Zira Cenâb-ı Allah O’nu herkesten daha mükemmel ve olgunluğa erişmiş olarak vücûda getirmişitir. Küçük yaşta iken kalbini kötülüklerden melekleri vasıtasıyla arındırrak kemâle ermesini sağlamıştır.” . Şâir beyitte sevgilinin tüzü nura benzetiyor.” Sevgilin gzelliği bütün kötü unsurlardan arındırılırken kemâli de bütün eksikliklerden arındırılmıştır. Cemâlün kamu âfetden münezzeh Kemâlün cümle noksândan müberrâ “Güzelliğin bütün âfetlerden uzaklaştırılmış. 3. Peygamber AS.
6. Niçe kim çarh döne hîç ‘âşık Bu resme idemeye ebyât-ı ğarrâ “Dünya döndüğü müddetçe hiçbir âşık böyle gösterişli beyitler resmedemez. Yanlış bir iş tuttuğu söylenir. adın gizli ve açık olarak zikrimdedir. Peygamber tektir.172 Hz. Bazen dil ile bazen de kalp ile O’nu tesbih ve tanzim eder. seni sevmeyenlerden yüz çevirip uzaklaşıyorum. onun uğruna ezâ ve cefâ çekip âh ettikçe ağyar yani başkaları tarafından kınanır. Seni sevdügüme iderler melâmet Teberrâ sini sevmezden teberrâ “Seni sevdiğim için beni ayıplıyorlar. Her birini kendine göre kıymeti ve değeri olan bu varlıklar içerisinde Hz. Âşık ise asla sevgiliden usanıp bıkmaz aksine ayıplanıp kınandıkça sevgiliye daha da düşkün olur. Alem üzerinde gerek deniz içerisinde gerk karada binlerce varlık halk edilmiştir.” Âşık sevgiliyi andıkça. Bu sayede kalplerin sükûna varacağının idrakindedir. Bu kul her daim Allah ile beraberdir. Burada geceleri uyumayan ve daima vaktini Allah’a ibadetle geçiren bir kul vardır. Beyitte berrâve yer kelimeleri ile Bahr ile su kelimeleri birbirleriyle tenasüplü kelimelerdir.” Âşık gece gündüz uyumayıp daima sevgilinin güzelliğini anlatır. Sözün dilümdedür leylen nehâren Adun zikrümdedür cehren ve sırrâ “Gece gündüz dilim seni anlatırken. 5. 4.” . Peygamber Allah tarafından eşi ve benzeri bulunmayacak bir surette yaratılmıştır. Denizden ve karadan ifadesiyle şâir dünyanın her neresinde olsun o’na benzeri yoktur demek istemektedir. Sevgiliden uzaklaşmak yerine kendisini kınayan vazgeçirmeye çalışan insanlardan uzaklaşıp yüz çevirir.
Her dönem güzel şiiirler.173 Bu beyitte şâir şiiirini güzelliğini ve aşkını yüceliğini övmektedir. Hiçbir kimse onun kadar gerçek âşık olamayacağı gibi onun gibi gösterişli beyittler de düzemez. 7. Şiirinin güzelliği yüce bir sevgiliyi vasf ettiği için artmıştır. . eksiksiz ve kusursuz bir güzel medh edildiği için şâirin sözleri de eksik ve kusurlardan arınmıştır. güzel sözler yazan insanlar olur ancak bunların hçi birisinin de sözleri Ahmedî’nin sözleri kadar insanı cezbedip kulağa hoş gelmez. Senün vasfun diyeli Ahmedî’nün Sözi her ‘aybdan oldı mu‘arrâ “Ahmedî senin vasfını diyeliden beri sözleri her türlü ayıptan arındırılmıştır. Ancak bir fark vardır. Şâir beyiitte şiiirini mübalağalı bir şekilde övmektedir.” Şâir burada da şiirini övmeye devâm eder.
” Âşığın başına her ne gelir ise yine kendinden gelmektedir. Âşığın bu halini görenler onu kınayarak kötüler ve ayıplarlar. Gönlü kara olan kişi kötü düşünceli olur. Hiçbir şey onunla kıyaslanamaz. Yüz kim şu‘â’ı zerresi hurşid ü mâh ola Hâşâ ki ol yüze nazar itmak günâh ola “Yüzünün ışıklarını bir zerresi bile güneş ve ay gibi olan bir yüze bakmak günah olur. Zira gündüz kocaman bir alemi aydınlatan güneş ile geceleri gökyüzünde ışıldayan ay bile sevgilinin yüzünden yayılan parlaklığın bir zerresine tekabül eder.” Şâir sevgilinin yüzünün parlaklığını güneş ve aydan daha parlak bulmaktadır. Âşığın gözleri sevgilinin saçlarının güzelliğini görünce doğal olarak bu güzelliğe tutulur. Eskiden esirler elleri ve ayakları zincirlendiği için şâir böyle bir benzetmeye başvurmuştur. Etrafındaki kişileri ise gönlü kara olarak nitelendirmektedir. Âşık bu kişileri kötü niyetli. Zülfüne gözlerümdür iden gönlümi esîr Kej rây olur ol kişi kim dil siyâh ola “Gönlümü saçlarına esir eden (saçlarının güzelliğini gören) gözlerimdir. Âşık için sevgili çok değerli ve bir o kadarda yücedir. Saç şekli ve uzunluğu itibarıyla zincire benzetilir. kara gönüllü kişiler olarak nitelendirmektedir. Şâir beyitte saçları zincire benzeterek kapalı istiare sanatı yaparken gönlü de esirlere teşbih etmektedir. 2. . Tıpkı bu esirlerin bir yere ayrılıp kaçamadığı gibi âşık da sevgiliden uzaklaşamaz. Âşıkların gönlü daima sevgilinin saçlarına esir olur. Böyle yüce bir varlığa bakmak günahtır.174 Gazel 41 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1.
4. düğüm ve çözmek kendi arasında. Sevgili sabah zamanı saçlarını tarayınca onun güzel kokusu nice kişinin aklını başından alır. Şâir buradan hareketle gözyaşlarını bir peçeye benzeterek kapalı istiare sanatı yapar. ondan ayrılınca bir değeri olmadığını da anlayabiliriz. şâir saçın bu karışık halini çözülmesi zor düğümlere benzetir. Şâir saçların karışıklığını düğüme teşbih ederken.” Âşık sevgiliden gördüğü sıkıntılar karşısında ve ona kavuşamamanın vermiş olduğu ızdıraplarla daima ah edip gözyaşı döker. Âşığın yüzünü kapatmasını sebebi âhını rüzgâr tarafından uçurulmamasından ileri gelir. Eskiden bazı erkeklerin de yüzlerini peçe ile kapattığı bilinmektedir. yil. hâk birbiri ile tenasüplü kelimelerdir. Bu düğümleri hiçbir kişi çözemez. Cânı da toprağa teşbih eder. sabâ. saç.175 3. Yüzümi örterem yaşıla ki âhum irmeye Kim yilile suya varur anda ki kâh ola “Yüzümü yaş ile örtüyorum ki âhım yel ile suya ulaşıp orada bir saman çöpü olmasın. Ancak sevgili kendi dilek ve isteğiyle saçları çözer. Âşık öyle çok gözyaşı dökmüştür ki bu gözyaşları âşığın yüzünü bir peçe gibi örtmektedir. Çözsen sabâya karşu saçunun girihlerin y niçe cân ki yile varup hâkrâh ola “(Ey sevgili) sen saçının düğümlerini sabah rüzgârına karşı çözsen (bu hali gören) nice cânlar hebâ olup yoluna toprak olurlar.Âh kelimesinin yazılış şeklindedir. yani onları tarar. Âşık ancak bu sayede sevgilinin saçlarına ulaşabilecektir.Ayrıca beyitten âhın Âşıkta olduğu müddetçe bir değerinin olduğunu. Eğer rüzgâr âhını alır da bir suya ulaştırırsa ahı bir saman çöpü gibi olur.” Sevgilinin saçları uzunluğu ve daha ziyade karışıklığı ile şiirlerde geçer. ayrıca rüzgâr tozları havalandırarak sevgilinin saçlarının üzerine kondurur. Şâir burada âhı bir saman çöpüne benzeterek teşbih sanatı yapıyor. . Buradaki Elif harfi ile saman çöpü arasında şekil benzerliği ilgisi kurulmuştur. bu durumda âşığa da yok olup toprak haline gelmek revâ olur.
Gurur rüzgârı tâc ve külahın afeti olsun. ayı seyredince hesabının yanlış olduğunu anlar. Kavsin hilâl kaşuna teşbîh eylemiş Kejdür hisâbı nirede kim seyr-i mâh ola “Ayın kavisini hilâl kaşına teşbih eyleyen kişi. Âşığa göre sevgili her şeyden üstündür. Rüzgâr doğal olarak başlarda külahları düşürür. Lâle sevgilinin yüzüne özendiği için yanmıştır. Şâir bununla da ilgi kurmaktadır. rengi ve kokusu itibarıyla lâle ile sevgilinin yüzü arasında ilgi kurulur. geceleri gökyüzünü aydınlatarak önem arz eden ay bile ondan beridir. 6. Rüzgâr lâlenin yapraklarını dağıtarak onu perişan bir hale getirir. Zira gurur insanları bir çok felaketlere sürükler.” Kaş ve ay arasında divan şâirleri tarafından daima bir ilgi kurulur. Şâir burada lâlenin rengini ve ortasını yanmasını sevgilinin yüzüne özenmesine benzeterek Hüsn-i Talil sanatı yapmaktadır. Ayın hilâl halinin kavisi ile sevgilinin kaşlarının kavisi birbirine benzetilir. . Şâir bu beyitte bu tarz bir benzetmenin yanlış olacağından söz etmektedir. Lâle yine şekli itibarıyla tac ve külaha teşbih edilmektedir. Lâle kırmızı renkli ve ortasında siyahlıklar bulunan bir çiçektir. Lâle bu davranışının cezâsını zaten yanarak çekmiştir. Lâle yüzüne öykünü yandı oda ne ‘aceb Bâd-ı ğurur ki âfeti tâc u külâh ola “Lâle sevgilinin yüzüne özenerek yandığı için ateşe gerek yoktur. Gururlanan lâlenin rüzgâr tarafından dağıtılan yaprakları gurur yüzünden tacından ve külahından olan insanlara benzetilir. Sevgilinin kaşları hilâle benzemez aksine hilâl sevgiliye benzer.” Edebiyatımızda gülden sonra şekli. Ateşte yanmasına gerek yoktur.176 5. Şâir bu şekilde sevgiliyi yüceltir ve ona büyük bir değer verir.
Kaş da yüz güzelliğini ön plana çıkaran ana unsurlardan biridir. nsanlar Allah’a ibadet için yönlerini mihrâba yönelirler. Bu nedenle sevgiliye karşı daima bir istek içerisindedir. Secde boyun eğme anlamına gelir.177 7. Âşık daima sevgilinin yollarını gözetlediği için yönü de daima sevgiliye doğru dönüktür. Yüzüne secde ide niyâzıla Ahmedî Mihrâbı kaşunun ana ger kıblegâh ola “Sevgilinin kaşının mihrâbı kıblegâh olsun. Âşık da sevgiliye kavuşmayı niyaz eder.” Sevgilinin kaşları şekli itibarıyla mihrâba benzetilir.Bu nedenle sevgili âşığın Kabesidir. . Ahmedî niyaz ile yüzüne secde etsin. Mihrâb cami içerisindeki ana unsurlardan biridir. Âşığın da sevgilinin karşısında boynu büküktür. yöneldiği kıblesidir. nsanlar mihrâba Allah’a niyaz etmek yani istemek için yönelirler. Kul Allah’ın emir ve isteklerine boyun eğdiğini belirtmek üzere secde eder. Mihrâb Kabe tarafındadır. Onun her dileğini ve istediğini yerine getirerek ondan gelen her türlü sıkıntılara katlanır.
178
Gazel 42 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. Yârdan ayrudur ol kim yârdan mehcûr ola Gonca bigi tengdil nergis sıfat rencûr ola “Sevgiliden ayrı olan kişi gonca gibi içi sıkıntılı olur, nergis gibi işkence görür.” Sevgilinin ayrılığı konu edinilern bu beyitte şâir ondan ayrı düşen kişinin halini goncaya benzetir. Gonca gülün açılmamış halidir. Gülün yaprakları gonca halinde iken birbirine iyice sıkışmış bir haldedir. Şâir bunu için daralması şeklinde ifade eder. çi daralan kişi sıkıntı ve ızdırap çeker. gönlü huzur içerisinde olmaz. Şâir bunu da nergisin işkence çekmesine benzetir. Nergis kendi güzelliğine hayrân olduğu için sonsuza kadar derdinin dermanına ulaşamaz. Bu sebepten dolayı acı çektiğine inanılır. Şâir sevgiliden ayrı olan kişiyi goncaya ve nergise teşbih etmektedir. 2. y ki sordun yârdan ayru düşenün hâlini Şol tene benzer ki cândan mihnetile dûr ola “Yârdan ayrı düşenin halini iyi ki sordun, cândan eziyetle uzaklaşmış tene benzer.” Ayrılık acısının izah eden şâir bu hali cânın tenden ayrılmasına benzetir. Âşığın halini ve çektiği acıları kimseler sormamaktadır. Sevgiliden ayrı düşmek ölümle eşdeğerdir. Ölüm cânın bedenden sıkıntı vererek çıkması halidir. Ölüm insanoğlunun en sıkıntılı anıdır. Cân bedenden çıkınca ölüm gerçekleşir. Sevgiliden ayrı düşen âşık da ölü gibidir. Şâir sevgiliden ayrı olan âşığın halini cândan uzaklaşmış olan tene teşbih ederken; sevgiliyi de câna benzeterek Açık stiare sanatı yapar.
179
3. Gözlerüm yaşı aharken nîşedür rengüm harâb Çünki dirler suyıla olur yir ki ol ma‘mûr ola “Göz yaşlarım zehir gibi akarken rengim harab olur. Çünkü yer su ile mamûr olur derler.” Âşık sevgilisi için daima göz yaşı dökerek ağlayıp durur. Ağladıkça hali perişan olur. Hem gönlü hem de gözü ağlamaktan yorgun düşer. Âşık bütün bu harablığına karşı asla ümidini kesmez. Sevgilinin kendisinin ağladığını görünce insafa gelmesini ümit eder. Yer nasıl suyu, yağmuru gördüğü zaman mamur olursa belki âşık da su gibi akan göz yaşları sayesinde sevgiliden vefa görür. 4. Her kim ol ‘abher gözün ‘ışkına bir câm ide nûş Tâ kıyâmet cânı anun nergis bigi mahmur ola “Kim o nergisin aşkına bir bardak içki içse tâ kıyâmete kadar onun cânı nergis gibi mahmur olsun.” Sevgilini gözleri nergis gibidir. kim onun aşkından dolayı bir kadeh içse nergis gibi şen olur. Nergis hafif mahmurluk veren bir bitkidir. Sevgilinin gözleri hafif şehlâ bakışıyla, âşığın aklını başından alıp aşk sarhoşu yapmasından ve şeklinden dolayı nergise teşbih edilmiştir. Sevgilin aşkından içki içen âşık sarhoş olur ve üzerine bir mahmurluk, uyku haki çöker. Şâir âşığın bu halini de nergise teşbih eder. 5. Gizle dirler râzunı çün kim bakam yaşum ahar Za‘fran yüzümdür özüm nicesi mestûr ola “Gözlerimden kanlı yaşlar akınca sırrını gizle derler. Yüzümün sarılığından (dolayı) içimi nasıl gizleyebilirim.” Âşık sevgilinin ayrılığından dolayı gözyaşı döker. Bu ağlayıştan dolayı âşığın gözleri kızarır ve kendince kanlı gözyaşları döker. Âşığın bu halini görenler aşk sırrını
180
saklamasını aleme fâş etmemesi gerektiğini söylerler. Âşık da buna cevaben ayrılıktan dolayı sararan bir yüzle derdimi içimi nasıl gizleyebilirim demektedir. Yani Âşık derdini gizlemek istese bile gözlerinin kırmızılığı ve ayrılıktan dolayı sararan yüzü onu ele verir. Sırrını saklamasına imkan vermez. Âşığın gözyaşları kana yüzü ise safrana benzetilerek Teşbih sanatı yapılmaktadır. 6. ‘Işk nârı nûrdur yaharsa yahsun cânumı Şem‘ ol yig kim yahılup ucdan uca nûr ola “Aşk ateşi nurdur, cânımı yakarsa yaksın, Zira mumun yakıldığı zaman baştan başa ışkı veren mum iyidir.” Aşk ateşi görünüşte yakıcı gibi görünmesine rağmen bir nurdur. Âşığın gönlünü aydınlatan bir ışıktır. O olmasa âşığın gönlü karanlıklar içerisinde kalır. Şâir bu hali muma benzetmektedir. Mumun çok ışık vereni makbuldür. Mum kendini yakarak etrafına ışık verir. Âşık da aşk ateşinde kendini yakar. Bu sayede gönlü aydınlanır. Şâir Aşk ateşini nura teşbih ederken cânıda yanıp biten muma teşbih eder. Nâr, nur, şem, yahmah kelimeleri birbiri ile tenasüplü kelimelerdir. 7. La‘li dürcin dudagunun zikr idicek Ahmedî Her ne söz kim nazm ider lü‘lü-yi mensûr ola “Ahmedî sevgilinin hokka gibi küçük ağzının dudaklarını zikredince her sözü serpilmiş inci gibi nazm eder.” Şâir sevgilin dudaklarını anınca onu anlattığından dolayı sözleri serpilmiş incilere benzer. Şâirin şiirini övdüğü bu beyitte ağız küçüklüğü ve yuvarlaklığı ayrıca kapalı olması yönüyle bir hokkaya teşbih edilirken, dudaklar kırmızı renginden dolayı(lâl olarak bahsedildiği için) kırmızı renkli bir mürekkebe (kapalı istiare) ve dişlerde inci gibi nazm edilmiş olan sözlere benzetilerek açık istiare sanatı yapılır. Şiir yazabilmek için şâirin hokkaya, mürekkebe ihtiyacı vardır. Dişler de yan yana dizilmesi ve iki sıra olması yönüyle beyite benzetilir. Beyit kelimelerin yan yana sıralanmasından ve iki sıradan oluşmaktadır. Şâirin şiiri sevgilinin güzellik unsurlarını andığı için daha da bir önem kazanır.
181
Gazel 43 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. Oldı yüzünün hayâsından eriyüben gülâb Nergisünün hasretinden gözlerüm toldı gülâb “Gözlerim yüzünün hayasından dolayı gül gibi erirken, nergisinin hasretinden dolayıgül suyu doldu.” Âşık daima sevgiliyi görmek ister fakat onu bir türlü göremez. Görse de b ir türlü yüzüne bakamaz. Utancından dolayı âşığın yüzü gül gibi kızarır. Gül kırmızı renginden dolayı yüze teşbih edilir. Sevgilinin gözlerini nergise benzeten şâir açık istiare sanatı yapmaktadır. Nergis göz şeklinde olup hafif mahmurluk veren tek yapraklı bir çiçektir. Sevgilinin gözleri baygın ve şehlâ bakışından ve âşığın gönlünü sarhoş etmesinden dolayı nergise teşbih edilir. Sevgilinin hasretinden kanlı gözyaşları döken âşığın gözyaşları âşığın yüzünün de gül renkli olması yönüyle gül suyuna benzetilir. 2.
C
Aklıla kimse bilemez yüzünün mâhiyyetin
Şem‘ile nice biline vü bulına âfitâb “Mum ile güneş bilinip bulunamayacağı gibi akıl ile de senin yüzünün aslı bilinemez.” Güneş ısı ve ışık veren bir gök cismidir. Aslı ateştendir. Mumun da aslı ateştendir. kisi de ateşten olmasına rağmen birbirlerinden oldukça farklıdırlar. Bu nedenle mum ile güneş anlaşılmaya çalışılamaz. Mumun güneş ile anlaşılamayacağı gibi sevgilinin güzelliği de akıl ile anlaşılamaz. Öyle ki sevgilinin güzelliğine akıl sır erdirilemez. Onun güzelliğini akıl ile anlamaya çalışan kişiler aklını kaybederler.
182
3. Bir hayâle râzı olmışdur cemâlünden gözüm Âh idem kim harâm oldı bu gözlerüme hâb “Sevgilinin güzelliğinden dolayı gözlerim onun hayaline bile razı olmuştur, âh ederim ki bu gözlerime uyku haram olmuştur.” Âşık sevgilinin güzel yüzünü görüp ona âşık olmuştur. Ancak onu bir türlü görememektedir. Bu nedenle onun hayaline bile razıdır. Gece gündüz sevgilinin hayali ile yaşamakta onu tasavvur etmektedir. Bu nedenden dolayı uyku uyumamaktadır. Şâir bu hali gözlerime uyku haram oldu sözleri ile ifade etmektedir. Gece gündüz uykusuz kalan âşık uyuyamadığı için sevgiliyi uykusunda da görememektedir. Yani gerçek hayatta onun yüzünü göremeyen, ona kavuşamayan âşık, gözlerine uyku haram olalı sevgilinin yüzünü hayâllerinde de görememektedir. Âşık aslında uykusuz kalmaktan şikâyetçi değildir. Uykusuzluk onun hayâlinde dahi olsa sevgiliye vuslatına engel olduğu için âh etmektedir. 4. Saçlarunun ‘ukdesi ‘aklumı kılmışdur esîr Gözlerünün fitnesi gönlümi itmişdür harâb “Saçlarının düğümü aklımı esir ederek gözlerinin fitnesi gönlümü harab etmistir.” Sevgilinin saçları uzunluğu ve karışıklığı itibarıyla ipe ve düğüme benzetilir. Esirler iple bağlanırlar. Âşık da sevgiliyi gördükten sonra gönlü ona bağlanır ve ondan bir türlü kopamaz. Esirlerin her şeye boyun eğmesi gibi âşık da sevgilinin her haline boyun eğer. Ondan gelen her şeye razı olur. Fitne karışıklık anlamlarına gelir. Sevgilinin gözleri âşığın gönlünü duygularını karmakarışık edip perişan bir hale getirir. 5. Dahdı saçun mâhı bedrün boynına müşgîn kemend Saldı zülfün âfitâbun yüzine can bernikâb “Saçların dolunayın boynuna siyah bir kemend atarken güneşin yüzüne de siyah bir örtü örtmüştür.”
. Ahmedî kendine seslenerek eğer gerçekten sevgiliye kavuşmak istiyorsan onun uğruna varlığını feda etmen gerekir demektedir.183 Şâirin muhtemelen güneş ya da ay tutulması karşısında yazdığı bu beyitte sevgilinin saçları bir yandan siyah bir ipe bir yandan da siyah bir örtüye benzetilir. Ahmedî yâri gerekse varlıgun terk eylegil Yârıla sinün aranda varısa sensin hicâb “(Ey) Ahmedî eğer sana sevgili gerekse. Sevgilinin yüzü parlaklığı ve beyazlığı nedeniyle güneşe ve aya teşbih eden şâir açık istiare sanatı yapar. Sevgilinin saçları rengi ve kokusundan dolayı müşg ve anber ile ilgi kurulur. nefsinden vazgeçmelidir. 6.derdini ise şifa şerbetine teşbih eder.” varlığını fani olan şeylerden arındırmalıdır.)’tır. Şâir burada varlığını sevgiliyle kendi arasında bir perdeye benzetmektedir. Bâkî ve fenâ arsında. Beyite tasavvufî açıdan baktığımızda sevgili Allah(c.” Âşığın en büyük dileği sevgiliye kavuşmaktır. Öyle ki gerçek sonsuzluk sevgilnin aşkının yanında yokluk gibi kalmaktadır.” Âşık sevgiliyi o derece sever ki onun sevgisinin sonsuzluğu karşısında gerçek sonsuzluk yokluk gibi kalır. Saçlar sevgilinin yüzüne boynuna dolandığı için şâir tarafından örtü ve kemende benzetilir. Fani şeylere takılan kişi eşyanın aslını göremez ve arada bir perde oluşturur. sevgiliyle senin aranda perde olan varlığını terk eylemelisin. Senin derdin şifa şerbetidir baki ise bir serâptır.Allah’a kavuşmak isteyen kişi arada bir engel olan varlıktan. Âşık aşk hastalığına yakalanmıştır ama bundan şikayetçi değildir. baki yokluktur.c. Devlet-i bâkî senün ‘ışkundur u bâkî fenâ Şerbet-i şâfî senün derdündür ü bâkî serâb “Senin aşkın sonsuz bir saadettir. Âşık sevgilinin herşeyine razıdır. Aksine bu derdin başının üzerinde yeri vardır. Beyitte şâir sevgilinin aşkını sonsuz saadete. Yani “Ölmeden önce ölmeli. Ondan gelen sıkıntı ve dertler bile âşığa şifa gibi gelir. 7. Sonsuz mutluluk sevgilinin aşkından kaynaklanır. sâfî ve derd arasında tezât vardır. Âşık sonsuzluğu sevgilinin aşkında bulur.
Oysa ki beyitte sevgilinin ağzı konuşmakta ve şâir bu duruma şaşırmaktadır. Zira aşkın yüreğime sıtma nöbeti salmıştır. Yüregüm ditrer uş kim şem‘ bigi çüme saldı ‘ışkun tâbıla teb “ şte yüreğim mumun alevi gibi titrer.184 Gazel 44 Me fâ î lün / Me fâ î lün / Fe û lün 1.” Sevgilinin ağzı şiirlerde genellikle dudakla birlikte anılır. Bu nicesi dehândür bu nice leb Ki dir cânlara her dem nahnü akreb “Bu nasıl bir ağız ve nasıl bir dudaktır ki her zaman cânlara ‘Biz size daha yakınız. Her ikisi de titrediği için şâir böyle bir benzetme ilgisi kurar. Sıtma nöbeti titremeler halinde olur. Sevgilinin ağzı ve dudakları genellikle kapalıdır ve âşık ondan bir kelime bile olsun işitmek ister. Söz ağızdan dudaklar vasıtasıyla çıkar.” Şâiriz yüreğini muma teşbih ederken sevgilinin aşkı da onun yüreğine sıtma nöbeti gibi bir humma salar. Bu yüzden câna yakındır. Dudak âşığın cânına cân katar. Şâir aşkı sıtma hastalığına teşbih ederken. âşığın yüreğini ilk beyitte muma benzetir. Dudak ağzın dışa açılan kısmıdır. Sevgili her nasılsa âşığa “Biz yakınız” demektedir.’der. kinci beyitte ise gönlü sıtma hastalığına yakalanmış birine benzeterek teşhis sanatı yapar. Mumun alevi titreyerek yanar ve her yandığı zaman da kendini eritir. Câna cân kattıkları için cândan uzak değildir. 2. . Âşığın gönlü de sevgilinin aşkından dolayı bir mum gibi erirken içini de bir titreme alır.
Böyle bir güzellik karşısında âşık şaşırır kalır ne yapacağını bilemez.185 3. 5. Sevgilinin derli toplu taranmış saçları âşığı çok etkiler. . Likânı iderem Hakdan temennâ Zihi hûb arzu vü hûb matleb “Senin yüzünü Allah’tan istiyorum.” Sevgili âşığa göre her şeyden daha güzel ve hoştur. Duygularını karmakarışık eder. Âşığın muradıdır. duygularını ise müşevveş yani düzensiz leff ü neşr sanatına benzeterek teşbih yapar. Duyguları ve aklı karışır. mürettep yani düzgün ve tertipli gören aşık. Yüzün hayret saçundur dâm-ı mihnet Havâdis zâydur bu rûzıla şeb “Yüzün hayret saçın da eziyet tuzağıdır. Zira güzeli ve güzelliği istemek âşık için çok güzeldir. Bu gece ve gündüz böyle hadiseler meydana getirir.” Sevgilinin saçları her hali ile âşığı büyüler. Sevgilinin saçlarının leffü neşrini. Edebî sanatlardan da faydalanarak sevgilinin saçlarını medh eden şâir saçlarla leff ü neşr sanatı arasında bir ilgi kurar. müşevveş yani karmakarısık bir hale gelmiştir. Müşevveş oldı gönlüm göreliden Saçunun leff ü neşrini müretteb “Gönlüm. O da isteğini Allah’a bu şekilde sunuyor. Şâir sevgilinin saçlarının toplu halini mürettep yani düzenli leff ü neşr sanatına. çünkü güzeli istemek ve güzeli arzu etmek ne güzel ne hoştur. Kendisine hayrân bırakır. saçının derli toplu halini görünce. Bu yüzden âşık dileyecekse sevgiliyi ve ona kavuşmayı dileyecektir. karmakarışık oldu. 4. Bu sanat belli bir konu ile kelimelerin bazen dağınık bazen de karışık olarak beyit içerine yerleştirilmesi ile oluşur.” Sevgilinin yüzü parlaklığı ve beyazlığı ile âşığı hayrete düşürür. Leffü neşr kelimesinin sözlük manası dürüp bükmek ve sonra dağıtmak anlamındadır.
Bu özelliklerinden dolayı felek bunları başının tacı olarak kabul etmiştir. necm kelimeleri kendi arasında tenasüplü kelimelerdir. Şâir burada hilâli sevgilinin atının ayağının nalı ve yıldızları da bu nala çakılmış çiviler olarak ifade etmiştir. Gece karanlık olması nedeniyle insanı sıkıntıya sürüklerken gündüz insanın içini aydınlatarak onu ferahlatır. Lebündendür kelâmı Ahmedînün Zihî şîrîn hadîs ü pâk meşreb “Ahmedî’nin kelamının şirinliği ve temiz yaratılışı senin dudağından dolayıdır. Dünya bir insan gibi kişileştirerek teşhis sanatı yapılmıştır. Felek. Şerefdür çarha bu kim başmaguna Hilâli na‘lçe ide nacmi kebkeb “Hilâli (sevgilinin atının) ayağına küçük nalın. onun yüzünün verdiği rahatlığı gündüze teşbih eder. yıldızları da bu nalın çivileri yapmak çarh için şereftir. Edebiyatımızda dudak genellikle şirin sıfatı . Saçlar genellikle âşığın yüreğini yakalayan bir tuzaktır. hilâl. Kebkeb ayakkabıların altlarının aşınmaması için çakılan nalçeleri tutturmaya yarayan yıldıza benzeyen küçük çivilere denmektedir. tabiat açısından hem de söz söylemedeki ustalığı açısından kendisi övmektedir.186 Sevgili de âşığı cezbeden unsurlardan biri de onun saçlarıdır. Onun şiirinin güzelliği sevgilinin güzel şirin dudaklarını anlattığı için güzelleşir ve kulağa hoş gelir. Nalçe. Bu nedenle şâir saçları sıkıntı tuzağına teşbih eder. Şâir sevgilinin yüzünü geceye saçlarını da geceye benzetir. hilâli sevgilinin ayağının altına nalçe yıldızları da kebkeb yapmak bir şeref olarak görülmüştür. başmag. kebkeb kelimeleri ile çarh. Şâir sevgiliyi yüceliğini dile getirmek için gökyüzünün erişilmez cisimlerini birer birer ayağına indiriyor ve onun hizmetinde kullanıyor. Dünya ise sevgilinin ayaklarına bu cisimleri sunabildiği için şeref duymaktadır. 7. Şâir de sevgilinin saçlarının verdiği sıkıntıyı geceye.” Şâir burada hem fıtrat..” Hilâl ayın yeni halidir. Gönlü sevgilinin saçlarına takılan âşık acı içerisinde olur. 6. Şâir hilâli nalına yıldızları da kebkebe benzeterek teşbih sanatı yapıyor.
.187 ile birlikte geçer. Muhakkak ki sevgilinin dudağı tatlıdır yani şirindir. Şirin ve leb kelimeleri birbiri ile tenasüplü kelimelerdir. Bu gerek onun dudağından dökülen tatlı sözlerle ilgilidir gerekse görünümü ile ilgilidir. Sevgilinin dudağı şirin olunca onu anlatan kişinin huyu ve sözleri de şirin olmaktadır. Beyitte şâirin tabiatı ve söylediği sözler dudağa teşbih edilmektedir.
Yüz midür Yâ-Rab bu yâhûd âfitâb Ten midür iy Hak bu yâhûd mâfitâb “Ya Râb bu bir yüz müdür yoksa bir güneş midir? Ey Allah’ım bu bir ten midir yahut bir dolunay mıdır. Âb-ı hayat Lokman hekim tarafından bulunduğuna inanılan ölüme dahi çare olan suyun adıdır. . Yine dudaklar da ab-ı hayata teşbih edilmekle aynı zamanda bu olaya telmihte de bulunulmuştur. Mehtâb ayın en son halidir ve onda hiçbir kusur yoktur. Güneş yeryüzünün cânlılığını sürdürebilmesi açısından önem arz eder. 2. Dişleri ise parlak inci dizileridir adeta. Bu yönüyle dişler inciye teşbih edilir.” Sevgilinin yüzü âşığa öyle güzel görünür ki bunu ifade edebilmek için şâir gök cisimlerinden faydalanır. Yüz parlaklığı erişilmezliği ve âşığın gönlünü aydınlandırması itibarıyla güneşe benzetilir. Sevgilini dişleri yan yana dizilişi ve beyazlığı itibarıyla inci tanelerine benzetilir. Yine sevgilinin teni beyazlığı. pürüzsüzlüğü ve parlaklığı açısından mehtâba teşbih edilir. Şâir için öyle bir an gelir ki güneşi ve mehtabı sevgili olarak addeder. Bundan dolayıdır ki sevgilinin yüzü güneşe teşbih edilir. Leb mi bu yâ çeşme-i âb-ı hayât Diş mi bu yâ nazm-ı lü‘lü-yi hoşâb “(Allah’ım) bu dudak mıdır yoksa hayat suyunun çeşmesi midir? Bunlar diş midir yoksa parlak inci dizisi midir?” Sevgilinin dudakları âşık için hayat suyu gibidir. Dudak âşığa cân bahşetmesi ve âşığın andan kâm alabilmesi açısından sonsuz hayat suyu olan âb-ı hayata teşbih edilir. Âşık bu çeşmeden kana kana içmeyi dâima hayâl eder.188 Gazel 45 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. Sevgilinin yüzü de âşığın hayat kaynağıdır. Dişlerin dizi halinde olduğu gibi inci de yan yana dizilmiştir. Onu göremeyen âşık adeta ölü gibidir.
Fakat bu cânın takılıp bir daha kurtulamamasından anlarız. pîç ü tâb kelimeleri birbiri ile tenasüplüdür. Gözlerün ne efsûn ohıdı gönlüme Ki anda hergiz kalmadı ârâm u hâb “Gözlerin gönlüme öyle bir büyü yaptı ki ondan sonra gönlüm bir daha dinlenme ve uyku nedir bilmedi. Cânı acı çeker. Burada tuzak kelimesi zikredilmemektedir. Şâir sevgilinin saçlarını kıvrımlarını tuzağa benzeterek kapalı istiare sanatı yapar. kıvrım ve büklümlerle (dolayısıyla sıkıntı ve ızdırapla) doludur. Burada takılmaktan kasıt âşığın daima saçların bu halini düşünmesi ve gönlünden bir türlü çıkaramamasıdır.189 3. Cân bu kıvrımlara bir çengelin ucuna takılır gibi takılır. Uyuyamadığı için de âşığın dinlenmesine imkân olmaz.” Şâir sevgilinin gözlerinin etkileyicilğini anlatabilmek için gözlerin efsun okuyarak gönle sihir yaptığını ifade etmektedir Sevgilinin gözlerinin güzelliğini gören âşığın asla rahatı ve huzuru kalmaz. çîn. 4. . Onu hayal etmekten dolayı gözlerine uyku girmez. Saçlarundan nice bula cân halâs Kim toludur bend ü çîn ü pîç ü tâb “Şu cân saçlarından nasıl kurtulsun ki saçlaın düğümlerle. Gözlerin büyü yapan birisi olarak düşünülmesiyle teşhis sanatı yapılmıştır. Daima onu hayal ettiği halde bir türlü ona kavuşamayan âşığın gönlü sıkıntı içerisinde olur. Onun kıvrımlarına büklümlerine takılan âşığın gönlü istese de bir daha ondan kurtulamaz. Saç. Âşık gözlerini kapattığı zaman sevgilinin hayâlinin gözlerinin önünden gidip kaybolmasından korkar. Bunu da gözlerime uyku haram oldu şeklinde ifade edilmektedir. Bu nedenle uyku uyumak istemez.” Sevgilinin saçları tıpkı bir tuzağa benzer.
Eğer sevgilinin siyah saçları onun yüzünü örtmeseydi âşık kendini onun uğruna feda ederdi. Bir tecellîyile yüzünden gözüm Rûşen ol kim itdi bin nûr iktisâb “(Sevgilinin) yüzünü görmekle gözlerim nur kazandı.” Ağız kapalılığı ve konuşmaması ile şiirlerde geçer. Sevgilinin yüzü parlaklığı ve âşığın gönlünü yakmasından ötürü muma benzetilir. Hiç ibr şeye bakmak istememektedir. Doğrusunu Allah bilir. Âşık sevgilinin etrafında dönüp dolaşır. Mum etrafını aydınlattığı gibi sevgilinin yüzü de âşığın gönlünü aydınlatır. Zaten sevgili âşığın her derdinin dermanı ve ilâcıdır. Etrafındakilerin gözlerini kamaştırmaktadır. Allah bilir. Gün yüzün şem‘ine pervâne sıfat Yanadı olmasa saçun can bernikâb “Saçların gün yüzünün üzerine siyah bir örtü olmasaydı (âşık) pervâne gibi onun mumunda yanardı. Bu nedenle ağız ve içindekiler sır olarak addedilir. Şâir âşığın bu halini mumun etrafında dönerek kendini feda eden pervânelere benzetir. Şâir bunu sevgilinin yüzünün gözlerine bir nur vermesi sonucu gözlerinin görmesi şeklinde ifade eder. . Ne diyem agzuna kim ol sırr-ı rûh Gaybdur vallahü a‘lem bi’s savâb “Ağzın için ne diyebilirim ki o yanağının gizli sırrıdır. Onu ve onun içindekileri ancak gizli şeyleri bilen.” Âşık sevgilinin yüzünü her zaman görememektedir. Onu gördüğü zaman gözü gönlü açılmaktadır. Âşığa göre sevgilinin yüzü güneş gibi parlaktır. Öyle ki görür hale geldi. Ağlamaktan dolayı âşığın gözlerinin feri azalmıştır. Ancak sevgiliyi gördüğü zaman gözleri açılır ve onu görmek ister. 6.190 5.” Sevgilinin saçları rengi ve yüzü örtmesinden dolayı siyah bir örtüye teşbih edilir. 7.
Fetihler büyük sıkıntılardan sonra kazanılır. “hicâb” kelimesi aynı zamanda utanma anlamlarına da gelir. Âşık utanmayı aradan kaldırmalıdır ki sevgiliye kavuşabilsin. Bu yüzden varlığını bırakarak ara yerden perdeyi kaldır. Cânumı oda gözüm saldı velî Girü andan oldı ana feth-i bâb “Gözüm. Varlık sevgili ile âşık arasında bir perde bir engeldir.” Ahmedî’nin kendine seslendiği bu beyitte sevgiliye kavuşmak için varlığından vazgeçmesi gerekir. “gözüm”kelimesinin tevriyeli olarak kullanıldığını düşünürsek bu kelime sevgili anlamına da gelmektedir. Âşık sevgiliye o kadar düşkündür ki en önemli şeyden varlığından vazgeçmesi gerekir. 9.” Âşığın gözleri sevgiliyi görerek gönlünün ona âşık olmasını sağlar. cânımı ateşlere saldı. Onun sayesinde ona fetih kapıları açıldı. . Aşktan dolayı gönlü yanan âşık bunun gözleri sayesinde olduğunu belirtir. Yâr gerek varlıgun ko Ahmedî Tâ ki götrile ara yirden hicâb “Ey Ahmedî sana yar gerek. Âşık da büyük sıkıntılardan sonra sevgiliye kavuşmayı hayal eder.191 8. Sevgili âşığı kendine âşık etmiştir. Varlık insan için en önemli unsurdur. Bundan dolayı âşığın gönül kapıları ardına kadar açılmıştır.
. Yüce ve değerlidir. o da parlak bir yıldız mıdır. Sevgili âşık için çok önemlidir. O âşık için bir hayat kaynağıdır. bu nasıl bir yüzdür. Şâir sevgilinin yüzünü beyazlığı. parlaklığı ve âşığın gönlünü aydınlatması yönüyle aya teşbih ederken. 2. “Yüz ve mâh” kelimesi ile “zülf ve kalb-i akreb” kelimeleri arasında müretteb leff ü neşr sanatı vardır. Acaba bu bir dudak mıdır yoksa bir kevser çeşmesi midir. Bu nedenlerden dolayı şâir onun yanağını cennete benzetir. dudağını ise kevser şarabına teşbih eder. Bu ne yüzdür bu nice zülf Yâ-Rab Meger bu mâhdur ol kalb-i akreb “Allah’ım bu nasıl saç. ‘ ‘ Aceb bu gülşen-i cennet mi yâ rûh Aceb bu çeşme-i Kevser mi yâ leb “Acaba bu bir yanak mıdır yoksa cennet bahçesi midir. Hatta o bir cennet varlığıdır.192 Gazel 46 Me fâ î lün / Me fâ î lün / Fe û lün 1. Âşık da sevgilinin dudaklarından kâm almak istemektedir.” Âşık sevgilinin saçları ve yüzünün güzelliği karşısında hayrete düşmüştür. saçlarını da parlaklığı yönüyle yıldıza teşbih eder. yoksa bu ay mıdır. Kevser şarabı varolduğu bilinen bir suyun adıdır. Cennete girmeye hak kazanan müminler bu sudan kana kana içeceklerdir. Onun yüzü bir ay kadar parlaktır. pembeliği ve âşığın gönlünü ferahlatması açısından gül ve cennet bahçelerine benzetilir. Saçları ise parlaklığı itibarıyla kuzey yarım kürenin en parlak yıldızı gibidir.” Sevgilinin yüz güzelliklerinden bahseden şâir onun yanağını cennet bahçesine. Sevgilinin yanağı güzel kokusu.
saçının siyahlığı ise karanlık gece gibidir. . Sudan toprahdan olmaz böyle terkîb Meger sen ‘akl u cândansın mürekkeb “Sudan ve topraktan böyle bir şey terkib edilemez. Cân insan bedeninin devâmını sağlar. Gece ve gündüz birbiri ile tezât oluştururlar. Her ikisi de insana sıkıntı verir. Akıl ve cân insan için çok değerlidir. Yanagun nûrı durur âyet-i rûz Saçunun zulmetidür râyet-i şeb “Yanağının nuru gündüz ayeti gibidir.” Sevgiliyi yüceltmeye devâm eden şâir onun su ve topraktan yaratılmadığını. Akıldan yoksun olan kişi doğru dürüst hareket edemez. gece gibi kelimeler de sevgilinin saçıyla eşleştirilir. siyah karanlık.” Edebiyatımızda gün. güneş gibi aydınlıkla ilgili kelimeler sevgilinin yüzüyle. Bu nedenle hayatî bir önem arz eder. Karanlık da insanı sıkar. saçları da geceye benzeterek teşbih sanatı yapar. Sevgilinin saçları ise koyu renginden dolayı geceye benzetilir. O değerlidir ve akıl ile cân gibi değerli şeylerden yaratılmıştır. 4. akıl ve cân gibi kıymetli unsurlardan yaratıldığını ifade eder. Âşık sevgilinin saçlarından dolayı sıkıntıya düşer. Gecenin uzunluğu gibi sevgilinin saçları da uzundur. Şâir yüzü gündüz ayetine. Akıl ise insanın davranışlarını denetleyen bir mekanizmadır. Burada da şâir sevgilinin yüzünün parlaklığını gündüz ayetiyle eşleştiriyor. Sen olsa olsa akıl ve cânın karışımından oluşmuşsundur.193 3. Yüz mushaf olunca yüz üzerindekiler ayet olurlar. Yüz edebiyatımızda mushafa benzetildiği de olur. Toprak ayaklar altında olduğu için âşık onu sevgilisine yakıştıramaz.
Cân hem gönülden hem de sevgilinin saçlarından ayrı düştüğü için acı çekmektedir. kıvrımları ve karışıklığı yönüyle bağlanmış iplere benzetilir. Yüzü sararır solar. . Bu nedenle hiçbir şeye itibar etmez. Göreli saçlarunda müşg tâbın Ten ü cânuma düşdi tâbıla teb “Saçlarındaki misk kokulu ışığı gördüğümden beri tenime ve cânıma sıtma ateşi düştü. Ne dünya ne de ahiret onun için önemini yitirir. Din ve mezheb insanın öteki dünyada işine yarayacak unsurlardır. Şâir sevgilinin saçlarını kokusu ve rengi itibarıyla miske teşbih eder.” Âşık sevgilinin saçlarına gönlünü kaptırmaya görsün artık ona bağlanıp kalmıştır. Seni diyene ne dünyâ ne ‘ukbâ Seni sevene ne dîn ü ne mezheb “Seni söyleyene ne dünya ne ahiret. Âşık sevgilisinin uğruna hem bu dünyadan hem de öbür dünyasından vazgeçtiğine göre artık dinle ve mezheple ilgisi kalmamıştır. Cân ise gönülden ayrı kaldığı için azap içerisindedir. seni isteyene ne din ne de mezheb gerekmez. Gönül zülfün hamındadur mukayyed Bu cân hicrün gamındadur mu‘azzeb “Gönül senin saçının kıvrımlarına bağlı olduğu için cân ayrılığın acısıyla azap çekmektedir.” Sevgilinin saçı misk gibi güzel kokar ve ışık gibi parıldar. Saç uzunluğu. Âşık sevgilinin saçlarının bu güzelliğini gördüğünden beri aşk ateşinin şiddetiyle sıtma nöbetine yakalanmış gibi titrer. 7. 6. Bu hali onun dış görünüşüne de yansır.” Sevgiliyi isteyip bulan kişi en büyük nimete kavuşmuş olur. hasta bir çehre içerisinde titreyip durur.194 5. Aşk acısı çeken âşık hasta bir vaziyet içerisindedir.
” Sevgiliye yakın olmak isteyen kişi onun uğrunda cânını kurban etmesi gerekir. de sevgiliye yaklaşmak ve ona kavuşmaktır. Kurban yakınlık kökünden gelen yakın olmak anlamlarına gelen bir kelimedir. Şâir âşığın cânını kurbana teşbih etmektedir. Bu gaye doğrultusunda cânını sevgilinin uğrunda feda etmelidir ki onun gerçek âşık olduğu anlaşılıp sevgiliye kavuşabilsin. Bu gerek onun dudağından dökülen tatlı sözlerle ilgilidir gerekse görünümü ile ilgilidir. tabiat açısından hem de söz söylemedeki ustalığı açısından kendisi övmektedir.tabiatı da güzelleşir. Muhakkak ki sevgilinin dudağı tatlıdır yani şirindir. Kapunda sıdkıla cân ide kurbân Tapunda olayım diyem mukarreb “Eşiğinde sana yakın olayım diyen kişi. sadakatle cânını kapında kurban etmelidir. Beyitte şâirin tabiatı ve söylediği sözler dudağa teşbih edilmektedir. Edebiyatımızda dudak genellikle şirin sıfatı ile birlikte geçer. Cânı ise azap çeken bir insana teşbih ederek teşhis sanatı yapar. Ayrıca bir gaye uğruna feda olma anlamları da taşır. .195 Şâir saçın kıvrımlarını ipe benzeterek kapalı istiare sanatı yapar. Şirin ve leb kelimeleri birbiri ile tenasüplü kelimelerdir. Sevgilinin dudağı şirin olunca onu anlatan kişinin huyu ve sözleri de şirin olmaktadır.” Şâir burada hem fıtrat. Âşığın gayesi. Onun şiirinin güzelliği sevgilinin güzel şirin dudaklarını anlattığı için güzelleşir ve kulağa hoş gelir. 9. Lebüni Ahmedî zikr itdügince Sözi şîrîn olur u pak meşreb “Ahmedî sevgilinin dudağını andığı için sözü şirin olur. 8.
tâb kelimeleri birbirleri ile tenasüplü kelimelerdir. Sevgili öyle değerlidir ki güneç bile onun etrafında pervâne olmaktadır. Şâir bunu sevgilinin etrafında dönmesine bağlayarak hüsn-i ta’lil sanatı yapıyor. Bu nedenle bu tarz bir ilgi kurulmaktadır. Her ikisi de parlak ve beyazdır. Eğer saçlar sevgilinin yüzünü bir nebze olsun gizlemeseydi alemde sevgilinin aşkından dolayı yanmayan kimse kalmazdı diyor. Onlar engel oluyor da dünya yüzünde ki ışıktan dolayı yanmaktan kurtuluyor. . güneşi de bu mumun etrafında uçuşan pervânelere benzetir. Şâir bu hali saçların yüze gölge olmasına teşbih ediyor. 2. Şem. Diyor ki şâir: “Allah’tan saçların var. yüzünün ışığı mum gibi cihanı yakardı. Sevgilinin saçlarının rengi siyahtır ve onun yanakları üzerine dökülmektedir.196 Gazel 47 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Güneş doğal mecrası doğrultusunda zaten dönmektedir. Parlak inci de senin dişlerindir.” Bilindiği üzere mumun alevi yakıcıdır. Sevgilinin dişleri de parlak inci tanelerine benzetilir. Pervâne nasıl mumun etrafında dönüyorsa güneşte aynı şekilde sevgilinin etrafında döner. Pervânesi durur yüzünün şem‘-i âfitâb Dürdânesi durur dişünün lü‘lü-yi hoşâb “Güneş senin yüzünün pervânesidir. Yahardı şem‘ bigi yüzün tâbı ‘âlemi Olmasa arada saçunun sâyesi hicâb “Eğer arada saçının gölgesi olmasaydı. yahardı. Şâir burada dünya sözüyle hem gerçek dünyayı kast ederek mübalağa yapıyor hem de dünyanın içindekileri kast ederek mecaz-ı mürsel yaparken aynı zamanda da tevriye yapıyor.” Sevgilisini yüceltmeye çalışan şâir onun yüzünü bir muma.
LaClün katında kim olur âb-ı hayât kim Serçeşme-i hayâtun ider adın ol serâb “Dudağını yanında âb-ı hayatın ne değeri kalır. Yine menekşe gül suyuna teşbih edilir. Menekşe sevgilinin uğrunda kendini hebâ eder. Benefşe. Şâir menekşeyi bir insana teşbih ederek aynı zamanda teşhis sanatı yapar.” Menekşe baharın habercisi olan çiçeklerden biridir. . Sevgilinin yüzü bir gül kadar kırmızıdır ve bir o kadar da güzel kokar.” Sevgilinin dudağı aşılara cân bahşettiği için hayat suyu olarak geçer şiirlerde. hevâ kelimeleri aralarında tenasüp sanatı vardır. Ancak bu kapılma sonucunda menekşenin yaprakları da sevgilin rüzgârda dağılan saçları gibi dağılır gider. Zülfün hevâsıyıla benefşe yile varup Yüzün hevâsıyıla eriyüp olur gülâb “Saçının arzusuyla menekşe rüzgâra kapılıp giderken yüzünün arzusuyla eriyerek gül suyu olur. Ayrıca menekşe koyu lacivert rengi ve deste işi satılması yönüyle de sevgilinin saçlarına teşbih edilir. gül. Sevilinin zülüfleri de menekşe gibidir. yil. 4. Menekşe de eriyerek sevgilinin yüzünün hasretinden dolayı gül suyu gibi olur. Bu nedenle menekşe ona kapılıp gider. Sabah rüzgârı çiçeklerin açmasını sağlayan bir rüzgârdır. Sevgilinin bahar mevsimi geldiğinde seyr ü sefâya çıkmasından dolayı ikisi arasında ilgi kurulur. Öyle ki gerçek âb-ı hayat onun dudaklarının yanında bir hayal gibi değersiz kalır.Beyitte menekşe sabah rüzgârına kapılıp sevgilinin saçlarına ulaşmak ister. Şâir sevgilinin dudaklarını mübalağalı bir şekilde överken aynı zamanda onu âb-ı hayata teşbih eder. Ölümsüzlüğün kaynağı olduğuna inanılan suyun kaynağı sevgilin kırmızı dudaklarının yanında çölde görülen bir seraba benzer.197 3. (dudağın) hayat suyunun baş çeşmesinin adını serâp eder.
6.198 5. Şâir sevgilinin yüzünü parlaklığı ve yakıcılığı ile muma teşbih eder. Nergisin rengi ve duruşu hasebiyle şâir böyle bir benzetme yapmıştır. âşık da gece gündüz sevgiliyi düşünüp uyku uyuyamadığı için mahmurdur. . Nergis sarı renkli. Nergis de âşık gibi sevgilin yan bakışına tutulmuştur ve o günden beri ne yüzü sararıp solmuş sarı bir hal almıştır. h’ab kelimeleri arasında tenasüp sanatı vardır. Meftûn olalı gamzene nergis benüm bigi Ne rengi ver yüzinde vü ne hod gözinde hâb “Nergis benim gibi senin gamzene tutulalıdan beri ne yüzünde renk ne gözünde uyku kalmıştır. Zira sevgili istiğna göstererek zaten âşıkla ilgilenmektedir. Yanduhca şem‘ bigi oduna cân safâ bulur Zîrâ ki yâre ‘azb olur yârdan ‘azâb “Cân sevgilinin ateşiyle mum gibi yandıkça bundan zevk alır. Nergis hafif sarhoşluk verdiği için. Ancak sevgiliden yüz bulamayan âşık azab içinde kıvransa da bundan zevk alır. od. Her ikisi de mahmurdurlar. Nergis. Onun varlığından haberdar olduğu için ona yüz vermemektedir. yine nergis âşığa teşbih edilmektedir. reng.” Gamze sevgilinin yan bakışıdır. hafif toprağa doğru eğik bir çiçektir. Bu da âşığı mutlu etmekte ve âşık bu halden zevk almaktadır. Âşıkla nergis arasında bu bakımdan bir ilgi vardır. Şâir burada nergis çiçeğinin rengini ve mahmurluğunu sevgiliyi görmesine bağlayarak Tecâhül-i Ârif sanatı yapmaktadır. azab kelimeleri tenasüplü kelimelerdir. Âşığın da rengi sarıdır ve sevgilinin ayrılığından dolayı boynu büküktür. Şem. Çünkü sevgilinin azabı âşığa tatlı gelir..” Âşığın cânı sevgilinin muma benzeyen yüzünün arzusu ile yanar.
âşık sevgilinin gönlünü kazanarak zafer elde edecektir. sevgilinin ilgi ve alâkasını da fetihe benzeterek teşbih sanatı yapmaktadır.” Ahmedî sevgilinin ayrılığından dolayı bir mum gibi yanarken aynı zamanda da gözlerinden yaşlar akmaktadır. ateşle mum gibi yanarken gözlerinden dolayı sana fetih kapıları açılır.. Ağlayan gözlerinden dolayı belki de sevgili ona acıyacak ve ilgi gösterecektir.199 7. Dolayısıyla âşığa fetih kapıları açılacak. . Şâir beyitte kendisini muma . Sûzıla şem‘ bigi yanar iken Ahmedî Girü gözünden ola sana olsa feth-i bâb “Ey Ahmedî.
Tabibten derdinin ve dermanının ne olduğunu bilmesini ister. Artık normal olarak davranamamaktadır. hasta.zülf. Derd mendem derdümi ne derddür bil ey tabîb Pes ana lâyık niceyise devâ kıl ey tabîb Âşık sevgilinin aşkından dolayı sıkıntı içersindedir. Aslında âşığın derdi de dermanı da sevgilidir. tabiatımfenedır. Sevgili şiirin tamamında tabibe teşbih edilirken âşık da hastaya teşbih edilir. Âşık bu yüzden dertlidir ve hastadır. Şâir beyitte sevgiliyi tabibe teşbih eder. derd-mend kelimeleri birbirleri ile tenasüplüdür. tabib. Sevdâ “kapkara” anlamına geldiği gibi kara sevdâ da aşk hastalığının adıdır. Tabib. perişan. mizac müşkil kelimeleri de kendi aralarında tenasüplüdür.” Âşık sevgilinin saçlarının güzelliğinden dolayı yataklara düşmüştür. Ona kavuşmanın verdiği acı içerisinde cân çekişmektedir. derd. Zülfi sevdâsıyla oldum hasat dutgıl nabzumı Kim perîşândur mizâc u hâl müşkil ey tabîb “Saçının sevdâsıyla hasta oldum nabzımı tut. . sevdâ kelimeleri birbiri ile .200 Gazel 48 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. nabz. Çünkü sevgilinin saçının sevdâsına düşmüştür. Tabib olan sevgiliden halini anlamasını nabzını tutmasını ister. halim. tabiatı değişmiştir. devâ. Âşığın bu sevdâdan dolayı huyu. 2. Sevgilinin saçları da kapkaradır. Sevgiliyi görüp de ona kavuşamamak en büyük derttir. Âşık sevgiliden kendisini anlayıp biraz ilgi ve alaka göstermesini kendisi uğruna ne sıkıntılara katlandığını bilmesini ister. zor durumdayım ey tabib. Derd ve devâ birbiri ile tezât oluştururlar.
” . renc kelimeleri birbiri ile tenasüplüdür. Ayrıca aşk da bir hastalığa teşbih edilir. Bu nedenle fitneye benzetilir. Âşığın derdini devâsı sevgilinin dudaklarıdır. Gül. Em lebinden buyur ol yârun devâ derdüme kim Gülşeker olur ‘ilâc-ı ‘illet-i dil ey tabîb “O yârin dudakları derdimin devâsıdır. Sevgilinin dudakları kırmızı renginden ve tatlılığından dolayı bu şuruba teşbih edilmektedir .” Sevgilinin dudakları âşığı cân verdiği için âşığın derdinin devâsıdır.201 3. Sevgilinin gözleri karışıklık içerisinde âşığı büyüler ve kendinden başkasını görmemesini sağlar. 5. Zira gönül hastalığının ilâcı gül şekerdir.beşeker eskiden kuvvet şurubu olarak kullanılan bir terkibin adıdır. Hem ilâc anlamlarına gelir hem de âşığın o dudakları öpmek istediği anlamlarına gelir. 4. Sihr. Tıpkı gönül derdi olanlara eskiden gül-beşeker verildiği gibi. şte bu derdin dermenı ne ise dermen eyle ey tabib. Öyle ki âşığın gözü kendini bile göremez. ‘Işk elinden muhterikdür tende ahlatum kamu Üş bu rence ne durur dermân buyurgıl iy tabîb “Aşk elinden tendeki bütün karışımlar yanmaktadır. Beyitte em kelimesi tevriyeli olarak kullanılmaktadır. Sevgilinin gözü fitne çıkaran bir sihirbaza teşbih edilir. Göz bunların yanı sıra âşığı etkilediği kendine bağladığı için de büyücüye benzetilir.” Sevgilinin gözleri âşığı büyüler ve onun duygularını karmakarışık bir hale getirir. Buyur em o dudaklardan. Âşık sevgiliden insafa gelmesini ve artık kendine eziyet etmemesini ister. Bini benden aldı sihr ile gözinün fitnesi Sende bu rence devâ varısa kılgıl iy tabîb “Sevgilinin gözünün fitnesi sihir ile beni benden aldı. Ayrıca âşık o dudaklardan kâm almayı da arzu eder. göz. ey tabib. Sende bu sıkıntıya çare varsa onu bul ve ver. fitne.
kalbini sükuna erdirecek başka bir dermana ihtiyacı vardır ki bu da sevgilinin dudaklarından başak bir şey değildir. Âşıktaki bu unsurlar aşk derdinden dolayı yanmaktadır. Çün bilemezsin ki nedür derdüme binüm sebeb demezsin ana dermân ‘aczuni bil iy tabîb “Çünkü benim derdimin dermanı nedir sen bilemezsin. Bu unsurlar insanın mizacını oluştururlar.” Âşığın sevgiliyi gördüğü zaman nabız atışları hızlanır. 6. Çünkü âşık yeterince sabr etmiştir.” Âşık sevgilinin derdinden dolayı her ne kadar şikayet etse de ondan vazgeçemez. Dut ki dârûlar kamusı sende vardur n‘idesin Sıhhate çünkim mizâc olmaya kâbil iy tabîb “Tut ki ilaçların bütün hepsi sende olmasına rağmen benim mizacım sıhhatı kabul etmez ey tabib. salya. 8.202 nsan vücudunda dört tane unsur olduğuna inanılır. Bu derdin dermanını âşık sevgiliden talep etmektedir. Bundan dolayı âşık ızdırab çekmektedir. Bu karışımlar. Kalbi yerinden fırlayacakmış gibi olur. Âşığın mizacı aşk derdine öyle alışmıştır ki devâ kabul etmemektedir. kan. Âşık sabretmenin bu derde dermen olmadığını ifade eder. Artık onun yerine içini rahatlatacak. Ancak bu sabrının neticesini alamamıştır. Dolayısıyla âşığın mizacı değişmeye başlamıştır. Şâir sabrı bir dermana teşbih ederken seviliyi de iç ferahlatan bir çareye benzetir. Kendisine verilecek olan ilâcın onu sevgiliden ayıracağını düşündüğü için devâyı kabul etmez. 7. Onun için içime ferahlık verecek bir çare bul ey tabib.” . Yüregüm oynadugınun sabr dermânı degül Anun ıçun bir müferrih çâre itgil iy tabîb “Yüreğimin atışının dermanı sabır değildir. safra ve kalbdeki sevdâdır. ona çare bulamazsın acizliğini bil ey tabib.
9. Sevgilinin gözleri bir katile benzeten şâir onun ayrılığının acısını binlerce kez tatmaktadır. Ahmedî’ye vasl-ı tiryâki gevrek kim ol durur Bin kezin fürkatden içen zehr-i kâtil iy tabîb “Ey tabib katilin zehri olan firkatten binkez içen Ahmedî’ye kavuşmak gereklidir. tabib kelimeleri birbiri ile tenasüplü kelimelerdir. (Zira onun derdinin dermanı odur). Tabib derdine derman bulamadığı için beceriksiz olarak addedilir. Her türlü şikayetini bildirmesine rağmen tabib ona çare olamamıştır. Sevgilinin bakışları âşığı günde binlerce kez öldürmektedir. Sevgilinin gözleri katilin zehrine teşbih edilir. Âşık da sevgiliye aşırı derecede tutkundur. Zehr.203 Artık derdine devâ bulamayan şâir tabibi suçlamaktadır.” Şâir artık ayrılık acısına tahammül edememektedir. afyon gibi bağımlılık yapan maddelere düşkünlüğü belirtir. Artık ayrılık acısına dayanamadığı için sevgiliye kavuşmayı diler. . Tiryâk. katil.
Ayrı düştüğü yetmemiş gibi sözü de ney gibi gariptir. Bu nedenle de mutlu değildir.Ney gibi inleyerek garibim diyorum. tenha. Her hallerine şükredip otururlar. hoşnud olurlar.” Fakir de olsa zengin de olsa herkes yerli yerindedir. Ney de kamışlıktan ayrı düştüğü için içi de sesi de yanıktır. garib olandan başka elhamdülillah hepsi hoştur. Bu halini de bir kuş yuvasına benzetir. Onun gönlü hoş değildir. Âşık da sevgilinin diyârindan ayrı düşünce garip kalır. Kuşlar yavruları zarar görmesin diye yuvalarını kimsenin olmadığı tenha yerlere yaparlar. Ger fakîr ü ger ganî yirlü yiründe her kişi Hoş durur elhmadülillah kamusı illâ garîb “Fakir ve zengin her kişi yerli yerindedir. Hepsinin bir yuvası. sözü de neye benzeterek teşbih sanatı yapar. Sözüm budur. garib. Oysa garib olanın ne yeri ne yurdu vardır.204 Gazel 49 Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lâ tün / Fâ i lün 1. şte o zaman kendisini garip ve yalnız hisseder. Zîra sevgili onun her şeyidir. 2. yurdu vardır.” Âşık sevgilinin memleketini benimser ve onu görebilmek için orayı mekân tutar ancak bazen âşık sevgiliden uzak kalır. Âşığın garipliği sadece bununla da sınırlı kalmaz. Şâir beyitte âşığı sevgilinin diyârindan uzak bir kuş yuvasına benzeterek açık istiare sanatı yaparken. Ben dîyar-ı yârdan uş düşmişem tenha garîb nileyü ney bigi sözüm budur kim vâ garîb “ şte şimdi ben yârin diyârinda kimsesiz ve tek başıma aciz kalmışım. ney inileyü garib kelimeleri birbiriyle tenasüplüdür. Uş. Bundan dolayı ney de garip ve yalnızdır. Birinci beyitin mahiyetinde olan bu beyitte âşık sevgilinin diyârindan uzak olduğu için kimsesiz ve zavallıdır. .
” Bülbül gül bahçesinin içinde tek başına her gece gülün açılmasını bekler durur. Şâir kendini bülbüle sevgilinin diyârinı ise bağa benzettiği için Açık stiare sanatı yapar. Bülbülün feryadının sebebinin bağ içinde garip kalışına bağlanmasın da Hüsn-i Ta‘lil sanatı vardır. gül bahçesi ise sevgilinin diyârını temsil eder. Âşık da tıpkı bülbül gibi sevgiliden uzak düşmüştür. Bülbül gülün açılmasını beklerken sabaha karşı uyuya kalır dolayısı ile gülün açılışını göremez ve feryada başlar. yel. gül sevgiliyi. . Her gice şöyle iniler ki işiden kalur tana Bag içinde oldugıçun bülbül-i şeydâ garîb “Aşktan deliye dönen bülbül bağ içerisinde kimsesiz olduğu için öyle inler ki onun inleyişini işitenler sabah vaktine kalır. bağ kelimeleri birbiriyle tenasüplüdür.bundan dolayı daima ağlayıp inler. Renginin değişikliğinden dolayı garip yani ilginçtir. Onun bu yalnızlığından dolayı feryat edişini duyanlar uyuyamazlar. Onun bu feryatlarını işitenler ona acır ve uyuyamazlar. bazen de yandığı için gariptir. toprak ve ateş bu gülün bünyesinde mevcuttur. Su. Onun âhını işitenler ona acırlar ve sabaha kadar uyuyamazlar. Bülbül-i şeydâ. Bu gül adeta anâsır-ı erbâayı temsil eder. Çünkü yine kimsesiz ve zavallı kalmıştır. Geh sular geh yile varur gâh topraga düşer Gâh yanar oldugıçun bu gül-i ra‘nâ garîb “Gül-i ra‘na bazen suya bazen rüzgâra kapıldığı bazen toprağa düştüğü.” Gül-i ra‘na bir tarafı sarı diğer tarafı kırmızı olan bir gül çeşididir. Şâirin kendini bülbüle benzettiği bu beyitte bülbül adeta âşığın yalnızlığını ifade eder. inilemek.205 3. 4. Edebiyatımızda bülbül âşığı.
Ortası delinen inci ipe dizilerek boyunlara takılır. Şâir incinin ortasının delinmesini yüreğinin delinmesi şeklinde ifade eder. 6. Fakat kimse de çıkıp onun derdini sorup ona merhamet etmez. Âşık ve inci arasında bir ilgi kurulan bu beyitte inci bir köle gibi tasavvur edilir. . Âşığın yüreği de sevgilinin ayrılığından dolayı yanmaktadır.” Âşık bir ud gibi inleyerek yanmaktadır. Kendü yirinden cüdâdur ki oldı bende kayd-ı la‘l Yüregi delindi olalı lü’lü-yi lâlâ garîb “Kendi yurdundan ayrı kalarak yüreği delinen zavallı parlak inci. Âşık da yerinden yurdundan ayrı kaldığından beri sevgilinin esiri olmuştur. Ney. Kimse merhamet edip niçin inliyorsun ey garip demiyor. Bilindiği gibi inci denizden çıkarılarak ortası delinir. ayağına pranga vurularak köle olmuştur.” nci denizden çıkarılıp ortası delinerek ipe dizildiğinden bu yana köle gibidir demektedir şâir. ud.206 5. Şâir inciyi yüreği delinen. yahıla kelimeleri arasında tenasüb vardır. ayağına pranga vurulan bir esire benzeterek teşbih sanatı yaparken aynı zamanda onu kişileştirerek teşhis sanatı yapar. Fakat kimse ona merhamet edip de niçin inliyorsun diye sormamaktadır. Âh edip inleyen şâir ud gibi sesler çıkarır. Ud gibi bazı çalgılar ortaları yakıldıktan sonra yanık sesler çıkarırlar. ‘ Ûd bigi niçe inleye yahıla rahm idüp Bir kişi dimez ki neyçün inilersin yâ garîb “Ud gibi inleyip yakılmaktayım. Şâir burada kendini uda benzeterek teşbih sanatı yapıyor. Âşık zincir ile bağlandığı için sevgiliden uzak kalamamakta onun her haline boyun eğmektedir. Onun bu hali de ayağına pranga vurulan esire benzetilir.
” Âşık gündüzleri zavallı bir halde oradan oraya dolaşıp durur. Onu hiçbir zaman aklından çıkarmaz. Onun için sevgili ve sevgilinin diyarı sığınılacak bir meskendir. Yürüdüğü yolu. Âşık sevgilinin aşkından dolayı kendinden geçerek kendini bilmez bir halde oradan oraya divane gibi dolanır kalır. Pâdişeh dahı olursa ger diyerın yâd ide Dirliginden zevk u râhat bulamaz asla garîb “Garib ( kişi ) padişah dahi olsa kendi yurdunu hatırlar. Âşık sevgiliden ayrı düştüğü için sığınacağı yerden de ayrı düşmüştür. Yaşayışından zevk alıp asla rahat edemez. . rahat ve dirlig kelimeleri arasında tenasüb sanatı vardır. zevk. Hem evinin yurdunun olmadığını hem de âşığın evinin yolunu bulamadığını kast eder. Padişah. Aslında şâir burada tevriye yapmaktadır.207 7. Gündüzin sergeşte vü bîkâr her yana yürür Gice olduhda bulamaz mesken ü me‘va garîb “Garip gündüz vakti şaşkın ve tembel her yana yürür. Âşık devâmlı sevgiliyi ve yurdunu hatırlar. Sevgilinin yurdunu kendi yurduna benzeterek mübalağa yapar. Her ne kadar her şeyin sahibi olsa da bundan zevk alıp rahat edemez. Âşık bir ülkeye padişah bile olsa daima sevgilinin olduğu yeri yani yurdunu anar durur. Şâir âşığı padişaha teşbih eder. gece olunca da sığınacak yer bulamaz. Yeter ki sevgilinin yakınında olsun ister.” Âşığın yurdu sevgilinin olduğu yerdir. 8. gittiği yeri bilemez. Gece olunca da sığıncağı bir yer bulamaz. Onun her türlü eziyetini rahata değişmez.
memleketinden uzak kaldıysa ne olur ki. Anka kuşu da uzaklarda olan ve kimsenin erişemeyeceği bir yere düşerek değer kazanmıştır. Garip Ahmedî de yurdundan uzak kalmıştır ama bir değere hâiz olmuştur. . diyarından uzak düştüise ne olur. Garibin kaf dağına düşüp anka olması ayıp mıdır?” Ahmedî. Anka kuşu da uzaklarda olan Kaf dağ’ına düşmüştür. Ger diyârından ırah düsdise n‘ola Ahmedî ‘ Ayb mıur Kâfa düşüp oldugı ankâ garîb “Ahmedî. Şâir beyitte bir nevî kendini avutmaktadır.208 9.
Vefâ görmeyen âşık da tedavi olamadığı için zavallı bir durumdadır. Sevgilinin derdinden dolayı bu hallere düşen âşığı hiçbir tabib tadavi edemez. Sevgili ise âşığın kendisine kavuşmasına fırsat vermediği gibi kendini ondan uzak tutar. Bundan dolayı halsiz. O her zaman sevgiliye kavuşmayı ister. Tiryâk-i vaslı ister iken cân devâ içün Zehr-i firâkdur bana virdügi ol tabîb “Ben cânımın devâsı için kavuşma panzehrini isterken. o tabibin bana verdiği ayrılık zehridir. Beyitte şâir kendini hastaya teşbih ederken sevgiliyi doktora benzeterek açık istiare sanatı yapar.209 Gazel 50 Mef û lü / Fâ i lâ tü / Me fâ î lü / Fâ i lün 1. Sevgili ise âşığa vefa göstermemektedir. Bîmar. Bîmâram itmedün bana tîmârı tabîb Vay ol kişiye kim ola bîmâr u hem garîb “Hastayım beni tedavi etmedin doktor! Hem hasta hem de garib olan kişiye eyvahlar olsun” Âşık aşk hastalığına yakalanmıştır. sevgili de tabib olur. Ona kavuşmak aşk hastalığının şifasıdır. yorgun ve bakıma muhtaç durumdadır. Çünki o normal ilaçlarla tedavi edilemez.” Âşık aşk hastalığının devâsı olarak sevgiliye kavuşmayı görürken tabib bu derdin devâsının ayrılık olduğunu söyler. tabib. 2. Kavuşmayı arzu eden âşık ayrılıkla karşı karşıya gelir. Ayrılık acısı âşığa bir zehir gibi gelir. timâr kelimeleri tenasüplü kelimelerdir. Kendisine acınmasını istemektedir. Âşık hasta olunca. Onun derdi de dermanı da sevgilidir. Âşık sevgiliye duyduğu aşktan dolayı hastadır. .
” Âşığın yazısı (kaderi) ezelden takdir edilmiştir. . Kalem. mutluluğu huzuru yaşar. Öyle ki âşık bir mürekkep gibi kalemin çatlağına girse de bu yazıyı değiştiremez. bana mihnet ve cefâ nasib olmuş” Her insan dünya hayatında mutlaka rahattan bir hisse alır ve zamanı gelince bunu yaşar. Râhatdan aldı dünyâda her kişi bir nisâb Mihnet bana cefâyıla olmış durur nasîb “Dünyada her kişi rahattan bir miktar alırken. 3. Şöyle olmışam k‘eger kalemün şakkına girem Yazarken olmaya mütegayyir hat-ı edîb “Öyle olmuşum ki eğer kalemin çatlağına girsem de ediplerin yazısı yazarken farklı olmaz. Bu kalemlerin ucu yarılarak mürekkebi muhafaza ederek yazının yazılması sağlanırmış. şakk. Fakat âşığa hiçbir zaman böyle hisse nasib olmamıştır. Ezelde takdir edilen hiçbir zaman değiştirilemeyeceği için âşığın çaresiz zavallı talihi de değişmeyecektir. 4. Zehir ve panzehir ile ayrılık ve kavuşma arasında tezât. Çünkü âşık sevgiliden hiçbir zaman yüz bulamaz. sevgiliye kavuşmak panzehire . Onun nasibi sevgiliden gelen eziyet ve cefâdır. hât-ı edip kelimeleri birbiriyle tenasüblüdür. aynı zamanda da müretteb leff ü neşr sanatı vardır.210 Beyitte âşık hastaya. sevgili tabibe benzetilirken. Şâir beyitte kendini kalemin içindeki mürekkebe benzeterek kapalı istiare sanatı yapar. Bilindiği üzere eskiden kamış kalemler kullanılırmış. ayrılık ise zehre benzetilir.
” Âşığın sevgilinin aşkından dolayı içi yanmakta ve gözlerinden yaşlar akmaktadır. Bu hem hoş hem de acayip bir manzaradır. Şâir kendini muma teşbih eder. Gözüm yaşı ineriken içüm yanar oda Şol resmile ki şem‘ zihî hâlet-i ‘acîb “Gözyaşlarım inerken içim ateşte yanar. öyle ki o tabib senin hâlini görür de merhamet eder. Ne yazıkki âşığın bu fikri bir türlü gerçekleşmez. için için yanar ve sessiz gözyaşı döker. Bu (hal) bir mumun yanarken eriyen hoş ve acayip haline benzer. Eyyûbvâr derdüne sabr eyle Ahmedî Ola ki göre hâlüni rahm ide ol tabîb “(Ey) Ahmedî Eyyub gibi derdine sabr et. Şâir bu hali muma benzetir. 7. Bu iyilik ve ihsân sevgilinin kendisine vefâ gösterip yüz vermesidir. Çünkü mum varlığını yok ederek etrafına ışık verirken adeta sessiz sessiz ağlamaktadır. Âşığın hayalinde daimâ bu fikir vardır. Mum da yanarken erir ve eriyen mumlar. Oda (içi) yanmak deyimi ile de irsâl-i mesel yapar. Âşık da sevgilinin aşkı için. Şâir bunu başına gelen bir musîbet olarak nitelendirerek “eyvahlar olsun!” der.” . mumun kenarlarından gözyaşları gibi aşağı süzülür.” Âşık sevgiliden her zaman bir lütuf ve ihsan bekler. O sevgiliden bana lütuf olsun derken bu fikrim de bana nasib olmadı.211 5. Ol yârdan ‘inâyet ola dir iken bana y vâ musîbeâ ki bu fikr olmadı musîh “Eyvah! Bu ne musîbettir. 6.
Bu sabrın sonunda da ola ki sevgili çektiklerini görüp de ona merhamet edip vefâ gösterir. Eyyub (as) o suda yıkanınca bütün yaralarından kurtulmuştur. sabr. Nitekim Allah (cc) kendisine rahmetiyle tecellî edip ona yıkanacağı bir suyu Cebrail (as) vasıtasıyla bildirmiştir. Cenâb-ı Hakk tarafından Eyyub (as)’ın vücudunda yaralar çıkmıştır. . Eyyüb. rahm kelimeleri arasında tenasüb vardır.212 Ahmedî kendisine seslendiği bu beyitte kendisinin sabretmesi gerektiğini ifade eder. Şâir kendisini Eyyüb (as)’a teşbih ederken aynı zamanda çektiği acıların büyüklüğünü de mübalağalı bir şekilde ifâde eder. Öyle ki bu yaralar kurtlanarak azmışlardır. Bu sabır Eyyub sabrı gibi olmalıdır. Ahmedî’de tıpkı Eyyub (as) gibi sabretmelidir. Beyitte Eyyub (as)’a telmihte bulunulmaktadır. Bütün bunlara karşı Eyyub (as) isyan etmemiş daima sabr etmiştir.
Osmanlı sarayı. Ahmedî’nin tarihe kaynak olabilecek eserlerinin arasında “ skendernâme” ve “Hurşidnâme”si önemlidir. Ahmedî’nin yaşadığı devir. Ahmedî’de Germiyan. siyasi. Mısır –Kahire. Yukarıda sayılan maddeler çerçevesinde ve Klasik Türk Edebiyatı’nın yeni teşekkül ettiği bu devreden günümüze bu çapta ve bu değerde çok fazla eserin ulaşmadığı göz önünde bulundurulduğunda Ahmedî’nin ve sahip olduğu divanın değeri daha iyi anlaşılacaktır.213 SONUÇ Yaptığımız bu çalışmaya temel teşkil eden eser. yüzyılın dil özelliklerini büyük ölçüde yansıtıyor olmasıdır. mücerred mazmunlardan ibaret kalmamış. kültür seviyeleri. Yaşar AKDOĞAN’IN “Ahmedî Divanı’nın Tenkitli Metni” ve divanın Süleymaniye Kütüphanesi Hamidiye 1082 numarada kayıtlı bulunan nüshasıdır. bunun yanında tarihi bilgi ve vesikalara. Timur Sarayı gibi çeşitli sahalarda bulunduğu için bu muhitlerle ilgili bilgilere ulaşılabilmektedir. kelime oyunları. şehirlerin sosyal ve kültürel durumlarına hatta şairin yaşamış olduğu şehirlerdeki insanların kendisine davranışlarına ve onlar hakkında ki kanaatlerine kadar aydınlatacak bilgiye ulaşılabilecek bir menbâ olabilmektedir. ve XV. Eser klasik mânâda anladığımız divân edebiyatı şiirlerinde olduğu gibi ağır edebî sanatlar. sosyal ve kültürel seviyesi ve gelişimine ışık tuttuğunu. bu ilerlemelere katkıda bulunmuş sanatkârların ekonomik durumları. Özellikle skendernâme’de eski Yunan mitolojisine ve eserin sonunda yer alan Osmanlı Tarihi niteliğindeki bölümüne bakıldığında Ahmedî’nin yazmış olduğu eserlerin ne kadar önemli olduğu anlaşılır. muhitleriyle ilgili bilgilere ulaşılabildiğini bilmekteyiz. XIV. Bütün edebi eserlerin ait oldukları yüzyılların. edebiyat dünyasında “ skender-nâme” adlı eseri ve bu eserin sonunda yer alan Osmanlı devletinin anlatıldığı ve Osmanlı tarihi niteliğinde olan bölümüyle dikkatleri celb etmiş. Ahmedî Divanı’nın en önemli özelliği XIV. siyasi karışıklığın hüküm sürdüğü beylikler bir çok hususu dönemidir. klişe ifadeler. yüzyılın en önemli şairi ve Klasik Edebiyat’ın kurucularından sayılan ve çok fazla eser vermiş olan Ahmedî. hakkında bilgi edinilmeye başlanmıştır. Bu nedenle bu dönemde bariz bir şekilde “Türkçecilik şuuru” ile .
çuhur. xvı. serd ol-. . dutgıl. ve xv. tapu. Yukarıda belirttiğimiz sebepler Ahmedî Divanı’nda karşılaştığımız arûz kusurlarının nedenleri arasında gösterilebilir. deyimlere ve halk söyleyişlerine yani halkın kullandığı dile rastlanılmaktadır. aynı zamanda kuru olmasına ve şairlerin arûz veznini Türkçe’ye tatbik etmelerinde zorlanmalarını göstermektedir. göynügüm. Gün yüzünü takvimine ey dil nazar kıl daimâ Ay başında fitneler vardur hazer kıl daimâ Devrin şairlerinin çok fazla sayıda Türkçe eser verememelerinin nedeni olarak Faik Reşâd. kelimeler günümüz Türkçesinde kulanılmayan (arkaik) kelimeler olarak karşımıza çıkmaktadır. vb. kimesne. dahdı. eneginün.. kanda. Yüzyılların dil özelliklerini yansıtan ‘irgürür. Türkçe’nin bu günkü intizam ve genişliğine göre daha iptidâi. kullanılan aruz kalıpları ve sayıları şu şekildedir. virdügi . yahılmag. od. ayrug. Ayrıca yine divanda yer alan ‘dutıluban. çüriyiben. tamu. üş. Ben yolunda varlıgumı virmişem Her ki ‘âşıkdur gerek cömerd ola Cândaki Cışk odı ola oldur nişânı kim Bağrı kebâb gözlerinün yaşı kan ola Her ki Ahmedî’nün ohır-ısa derd-nâmesin Baş ola bağrı gözleri kan yaş ıla tola Ahmedî Divanında yer alan. ncelediğimiz elli gazel içersinde. uş. aşağıdaki beyitlerde de görüldüğü üzere atasözlerine. bigi. tutag. yil. “Mef û lü Fâ i lâ tü Me fâ î lü Fâ i lün” kalıbını kullanmıştır. Bu özelliği ile Ahmedî Divanı’nda. bahuban. vb.’ kelimelerin çeşitli ses ve hece değişimleri neticesinde az çok farklılık göstererek günümüzde de kullanılmaktadır. başmaguna.214 karşılaşılmaktadır. Yine burada da belirtmeliyiz ki divanda rastlanan bu arûz noksanlıkları bazı araştırmacılar tarafından kusur olarak görülmüş bazıları tarafından ise kusur olmadığı ifade edilmiştir. sünügüm. girü. Ahmedî şiirlerinde genellikle .
Kelimeleri söz ve mânâ sanatlarıyla bir mücevher dizisi halinde söylemek yolundaki şiir anlayışı.215 23 adet . .Me fâ î lün Fe i lâ tün Fe i lün Ahmedî Divânında yer alan gazeller genellikle “yek ahenk” gazeller olup. Leylâ ile Mecnun hikayelerine de yer verir. içlerinde bir tane de Farsça gazel yer alır. Gazellerinin içerisinde iki tanesinde mahlas beyti önce yer almaktadır. Şair aynı gazelde hem Narkissos efsanesine hem de Ferhat ile Şirin. Bunların yanı sıra şairin mesleğinin hekimlik olduğu da göz önünde bulundurulurda tıbbî terim ve hastalık adlarının ve bu hastalıkların tedavi yöntemlerine de şiirlerinde sıkça rastlanmaktadır.ise ger biline Anca nazar kılmış kişi anunla kâle düşmesün mısralarıyla belirtir. Şair Yunan ve Şark mitolojilere vakıf olduğu için şiirlerinde bu iki kültürün izlerini bir arada görmek mümkündür. Akl o ki sözde kıl yarar kıl dir. Bunun yanı sıra şairin Mısır’da almış olduğu Arap kökenli eğitimden kaynaklanan Arapça alıntılara ve ayetlere de şiirlerinde rastlanmaktadır. Şairin uslûbu daha çok ran örneklerine uyularak oluşmuştur. Yine sözde kılı kırk yarmanın yani sözlerini düşünerek söylediğinin uslûbunun bir parçası olduğunu.Mef û lü Fâ i lâ tü Me fâ î lü Fâ i lün: 8 adet Fâ i lâ tün Fâ i lâ tün Fâ i lâ tün Fâ i lün: 1 adet Me fâ î lün Me fâ î lün Me fâ î lün Me fâ î lün 6 adet Me fâ î lün Me fâ î lün Fe û lün 1 adet Fe i lâ tün Fe i lâ tün Fe i lün 5 adet Fâ i lâ tün Fâ i lâ tün Fâ i lün 1 adet Fe i lâ tün Fe i lâ tün Fe i lâ tün Fe i lün 2 adet Me fâ î lün Fe i lâ tün Me fâ î lün Fe i lün 1 adet Müf te i lün Müf te i lün Müf te i lün 2 adet. Ahmedî’nin şiir anlayışıyla örtüşmektedir. Takrir itdügünce lebün vasfın Ahmedî Her söz ki nazm ide güher-i âbdâr olur.
Sözde Hassân-ı zamândur Ahmedî Benzer anâ hasm olan Bâkıl’a Ahmedî Divanı’da konu olarak. aşık ve sevgili üçgeninde aşığın halleri. çektiği sıkıntı ve ızdıraplar. Ahmedî. Tasavvufla ilgili kelimeleri kullanma biçimi ve inceliği onun tasavvufa vakıf olduğunun göstergesi sayılabilir. Gerçek aşkın ilahi aşk. sevgilinin vefasızlığı. Klasik edebiyatın ana konuları olan aşk.) olduğu. . sevgiliye duyulan özlem. Ahmedî yâri gerekse varlıgun terk eylegil Yâr-ıla sinün aranda var-ısa sensin hicâb Çün fenâda olur bekâ-i ebed Bes fenâdan kaçan kişi ebleh ola Ahmedî’nin şiirlerinde önemli olan tasavvufa yer vermesi değil esas olarak tasavvufi terim ve umdeleri kullanış şekli ile dikkat çekmektedir. aşkın önemi ve büyüklüğü. Ahmedî’ye göre dünyanın yaratılışı ve bütün tabiat sırları Allah’ın varlık ve birliğine delâlet etmektedir.216 Söz ustalığında ise kendisini dönemin Hassân’ı seviyesinde gören şair kendisine düşman olanları ise Bâkıl’a benzetir. Nakş arada bahânedür ehl-i basîrete Nakkâşa vire gönlüni her kim basîr ola gibi beyitlerde ve vahdet nazarıyla bakıldığında Cenâb-ı Hakk’ın varlığında fenâ olunacağı düşüncesi aşağıdaki beyitte olduğu gibi bir çok yerde de ifade edilmektedir. aşığa çektirdiği acılar. Allah’ın bütün sıfatlarıyla mahlukât üzerinde tecelli ettiği. Divanı’ndaki gazellerinin bir kısmında tasavvufi görüşlere de yer vermiştir. Ahmedî Hayatı boyunca bir çok yer gezmiş bir çok şehirde yaşamış buralardaki sosyal hayatta karşılaştığı insanlarla olan ilişkilerini ve bunların duygusal yansımalarına da şiirlerinde yer vermiştir. gerçek aşkın ve aşıklığın ne olduğu ile gereklerinin neler olduğu anlatılmaktadır. maşukun ise Allah (cc.
Ahmedî şiirlerinde devrinde yaşayan şâirlerden Elvân Şîrâzî’ye. insanlarını ise: Bursa hûb şehrdür lîkin Halkı gâyet gârib düşmendür çleri toldugı nifâk-ıla şirk Taşlarından kamu mübeyyendür beyitleriyle hicvetmektedir. kendinden önce yaşamış olan Hoca Dehhânî. Dehhâni la’lün vasfına dür döktü gelsün Ahmedî Alsun cevâbın şi’rinün ayruh hayâla düşmesün ve Gülşehri’ye de göndermelerde bulunmaktadır. Bu resme söyle sözi söyler isen iy Elvân Sahın ki söylememekten yig olmasın bu sükût beytiyle seslenirken Şeyhoğlu Mustafa’yı.217 Şâir Bursa şehrinin güzelliklerini : Yiri cennat-ı tahtehe’l-enhâr Zî mekân u zî hûb meskendür Bursa sultanlara neşîmendür Yümn-ile Tûr u Vâdî eymendür beyitleriyle överken. Şeyhoğlu değülem ki didügüm sözün kamu Kimisi terceme ola vü kimi müntehal ola beytiyle hicvederek.Hassân . Eger bu nazmı işide revân-ı Gülşehrî Diye ki şâd ol u ahsen ü sâniye’l. Ayrıca şâirin Amasya’da yaşadığı ‘Amasiyye urur ta’ne bugün Mısr-ıla Şiraz’a” mısrasından anlaşılmaktadır.
Xıv. tıp ve riyâziyeye ait kelimeler. kendisinden yüzyıllar sonra yaşamış olan Ahmet Paşa. ancak eşek inatlıların bunu bir türlü anlamadıklarını Niçesi bile sâ enfâsın Ol ki eşek bigi tab’-ı gevdendür sözleriyle ifade eder. Nizâmî. Şiirlerini Mevlâna’nın Fîhî Mâ-fih eseriyle ölçmektedir. klasik edebiyatın kuruluşuna ve gelişmesine önemli katkılar sağlamış.Fih Yunus tarzında şiirler yazdığını divânındaki şiirlerde görmekteyiz. . bu değerli şâirimizin gazellerinin bir kısmının şerhini yapmaya çalışarak bundan sonra yapılacak çalışmalara ufakta olsa bir katkı sunmayı amaç edindik.218 Bunlara karşılık şair kendini ve şiirini şu mısralarla övmektedir. Biz de çalışmamızda. şiden Ahmedî sözünü eydür Meger budur Kitâb-ı Fîhi Mâ. Cihândan ben usanmışam bana sini gerek sini Kamulardan üşenmişem bana sini gerek sini Beytiyle başlayan yedi beyitten oluşan murabba gazeli bunun en güzel örneğidir. Hubs iderlerse Ahmedî’yi ne gam Su bigi ol çü Pâk dâmendür Ahsenü’l-nâs kerdür işitmez Sözi kim kamu sözden ahsendür Kendi sözlerinin hastalara şifa veren sâ nefesi kadar kıymetli olduğunu. onun büyük bir âlim ve şâir olduğunun göstergesi sayılır. Yüzyılın en çok eser veren en büyük şâiri olması yönüyle. sosyal ve tarihi bilgilerle de birçok alanda yapılmış çalışmalara ışık kaynağı olmuştur. atasözleri. Şeyhî. Eserlerinde kullandığı ilmi kelimeler. deyimler. Fuzûlî ve Bakî gibi büyük şâirleri de etkilemiştir. Zeynep Hatun. Bütün bu özellileri ile Ahmedî. eserlerindeki siyasî. Cem.
anber nikâb: siyah örtü arâm:istirahat ayet-i rûz:gündüz ayeti B bâd. haberli ahlat:karışım. insan vücûdunda farz olunan dört unsur veya usâre akıbet: sonunda Allahü alem bi-s-savâb: doğrusunu Allah bilir. kötü yola sapan Bülbül-i Şeydâ: Çılgın bülbül C cehren ve sırrâ: açık ve gizli Cüd: Ayrı Ç çeşme-i âb-ı hayat: hayat suyunun çeşmesi çeşme-i kevser: kevser çeşmesi çîn:kıvrım D dâm-ı mihnet:sıkıntı tuzağı dârû:ilaç def’: savma. durum ‘acz:beceriksizlik ‘azb:tatlı. iş görmeyen. bekâr Bîmar: Hasta. kara yoluyla Bî-kâr: Tembel. itme . deniz yoluyla bakam: kırmızı başmag:pabuç. ayakkabı beâa-i ebed: sonsuzluğun devamı bend:düğüm berrâ: karadan. hoş afitâb:güneş agah:Bilgili. sayrı bî-reh: yolsuz. Rüzgar. hareketsiz. Şaşılacak hal. yel bâde: içki bahr: deniz.219 SÖZLÜK A ‘Acîb.
erdem feth-i bâb: fetih kapısının açılması fetret-i râh-ı aşk: aşk yolunun durgunluğu. gülşen-i cennet:cennet bahçesi H h’ab: uyku hadis:söz hâk-râh: yolun toprağı halâs:kurtuluş hâm: eğri. satır havâdis-zây: hadiseler meydana getiren hergiz:asla .ziyade 2.iyilik. Eskiden kuvvet şurubu yerine kullanılırmış. sihir ehl-i tevhîd: Tevhid ehli em:ilac F fâzıl:erdemli . parlaklık gül-âb:gül suyu Gül-i ra‘na: Güzel gül gül-nüva:gülselsi gül-şeker: şekerli gül murabbasıdır. düşünce fitne: karışıklık fürkât: ayrılık G garrâ: ğösterişli gayb:gizli girîh: düğüm gurre: aklık.nazm etmek E ebleh: akılsız.220 dehân:ağız derd-mend: dert sahibi devlet-i bâki: sonsuz saadet Dirlig: Yaşayış.fazla. hayat dûr:uzak dür-dâne: inci tanesi düzmek:meydana getirmek.faziletli fazl: 1. fikri: tasavvur. ahmak ebyât-ı garrâ:gös terişli beyitler efsûn:büyü. bükülmüş Hât-ı edip: Çizgi.
: olgun Kayd-ı lâl.221 hevâ:hava. kişilik. sığınılacak yer mehcûr:ayrı melâmet: ayıplama. maksad mâyil: meyilli Me‘va: Yurt. iktisâb:kazanma illet-i dil: gönül hastalığı nayet: Lütuf. yaratılış mu‘arrâ: temizlenmiş . ihsan. Zahmet. ev mestûr: örtülü. sıkıntı mihnet: sıkıntı mizâc:karışım.: saman çöpü kalb-i akreb: Akrep burcunun en parlak yıldızı kâmil. çehre. kavuşma Lü‘lü-yi Lâlâ: Parlak inci lü’lü-yi hoş âb:parlak inci dizisi M mâh-ı bedr: dolunay mâhitâb: mehtap.dolunay. kapalı. kabul edici kâh. eziyet. gizli Mihnet. mekan. K kâbil: kabul eden. ayın on dördü mahiyet: bir şeyin aslı. Mesken: Yurt. terkip. iç yüzü masivâ: dünya ile ilgili şeyler. matleb:meram. iyilik. Ayağa vurulan pranga kebkeb: ayak patırtısı kej-rây: yanlış düşünce. sarma ve çözme leylen ve nehâran: gece gündüz likâ: yüz. kınama. eğri fikirli L leff ü neşr: toplama ve dağıtma. arzu hicâb:perde. utanma hicr:ayrılık hod:kendi hûb:sevgi hurşîd: güneş.
Düzenli. miktar nîşe: zehir Ö öykünmek: özenmek. derli toplu müşevveş:karışık. Öyle ise pîç ü tâb:ızdırap sıkıntı. rast gelen Musîbetâ: Eyvah! Ne musîbet mutarrâ: taravetli. iç açıcı ilaç münezzeh: temiz. endişe R Rahm: Acıma. uzak müreffeh: rahata. mal. refaha kavuşturulmuş. esirgeme râyet-i şeb:karanlık gecer renc: sıkıntı. engel Mütegayyir. Değişik. taze müberrâ: aklanmış. mürekkeb: terkibedilmiş mürettep. iç açan. imrenmek P pâk meşreb:temiz yaratılışlı pes: şimdi. işkence rencûr: işkence rûşen:ziyalanmak. arı. çetin.222 mu’azzeb:azap içinde bulunan muhterik:tutuşup yanan. Hisse necm:yıldız Nisâb: sermaye. yanmış mukarreb:yaklaşmış. temizlenmiş müferrih:ferahlık veren. dağınık müşgîn kemend: siyah ip müşkil:güç. göz görür olmak rûz:gündüz .yakın mukayyed: kayıtlı. münasip. zor. farklı müvecceh : Makbul. uygun N na’lçe: küçük nalın nahnü akreb: biz size yakınız Nasîb. bağlanmış Musîb: sabet eden.
çekilme. yarık şeb:gece şem: mum şerbet-i sâfî: şifa şerbeti şirîn:tatlı. birleşme Tımâr: Yara bakımı Tiryâk: Panzehir turre: kıvırcık saç lülesi U Ûd: Öd ağacı ukbâ:ahiret ukde: düğüm uş: işte V -vâr: Benzetme edatı.sevgili Şakk: Çatlak. uzak durma. siyahlık sırf:seda sûz:ateş Ş şahid:Güzel. hoş şu’â’-ı zerre: ışık zerresi T tâb:ışık. görünme. muzdarip terkîb:karışım.kader. berraklık.talih temennâ itmek:dilemek istemek teng-dil: içi sıkıntılı. sevmeyip yüz çevirme tecelli:belirme. sâlik-i reh: Bir yola giren sarf etmek:harcamak sâye:gölge ser. gönül şenliği rahatlık. gibi vasl-ı tiryâki:düşkün olanın kavuşması .223 S safâ: saflık. parlaklık tâb-teb:sıtma humması tapu:kapı teberrâ:uzaklaşma.çeşme-i hayat: hayat çeşmesinin başı Ser-geşte: Başı dönen şaşkın sevâd: karalık.
ne hoş Zihî: Ne güzel. ne hoş . hebâ olmak yile varmak:yel alıp götürmek. rüzgara kapılmak. ziyan olmak Z zafran: sarı renkte olan bir bitki zehr-i katil: katil zehri zerki: bir sıvıyı şırınga etmek zihî: ne güzel.224 Y yiğ: iyi yile varmak: rüzgara kapılmak.
225 ESK YAZILI MET NLER .
226 .
227 .
228 .
229 .
230 .
231 .
232 .
233 .
234 .
235 .
236 .
237 .
238 .
239 .
240 .
Türk Edebiyatı Tarihi. Eski Türk Edebiyatı Tarihi. DEM REL Şener. stanbul.1993 PALA skender. Ankara.Mevlevî (Olgun)’den Metin Şerhi Örnekleri. Tâcî-zâde C’afer Çelebi Divanı Gazel Şerhi (51-100). 1995 ÇAPKIN F.B Türk Ansiklopedisi. 2001 HOCAOĞLU Bedri Selim.241 B BL YOGRAFYA AKDOĞAN Yaşar. stanbul. Güliz. 2000 SEFERC OĞLU M. Ankara. 2001 . Tahirü’l. 1998 KEŞKEK Banû. Nev’î Divânı Tahlili. stanbul PEKTEN Halûk. 1990 KOCATÜRK Vasfi Mahir. Ahmedî Divanı’nın Tetkiki ve Dil Hususiyetleri. 1987 KAVRUK Hasan. Ankara. Eski Türk Edebiyatında Mensûr Hikâyeler. Tasavvuf Bahçeleri.1997 D LÇ N Cem. 1948 KISAKÜREK Necip Fazıl. stanbul. Osmanlıca-Türkçe Lügat. 1989 AYVAZOĞLU Beşir. Divân Edebiyatında Edebî Muhitler. Zâti Divanından Seçilen Gazellerin stanbul. lmi Araştırmalar.E. ayn. stanbul. 1968 MENG Mine. 1998 KOCAKAPLAN sâ. Zâti Divânından Elli Gazelin Şerhi (301-350). stanbul. Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Arûz. 1995 ONAY Ahmet Talat. stanbul. Örneklerle Türk Şiir Bilgisi. Ankara. Yeni Tarama Sözlüğü. Güller Kitabı. Kütahya. 1994 KARAHAN Berna. 1996 PEKTEN Halûk. Ahmedî Divanının “sad. mâle ile Med Arasında Bir Hata. Açıklamalı Edebî Sanatlar. Hayâli Bey Divânı’nın Tahlili. Ankara. gayn” Kafiyeli Kasidelerinin zahı ve Tasavvûfi Umdelerinin Şerhi. 1996 Kütahyalı Şairler Sempozyumu-1. Divân-ı Ahmedî Üzerine Bir Tetkik. 1987 ncelenmesi (101-150). 2000 M. stanbul. stanbul. 1948 GÜNYÜZ Melike Erdem. stanbul.zı. tı.Nejat. Ankara. 1964 KURNAZ Cemâl. stanbul Üniversitesi. 2005 DEVELL OĞLU Ferit. stanbul. Ankara. Ankara. 1983 GENÇ Nevin. Zâti Divânından Elli Gazelin Şerhi (401-450). Ankara. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve zahı. Ahmedî Divânı’nın Tahlili. stanbul. stanbul. 1996 D LÇ N Cem. 1979 AMAÇ Mehmed. TDK. dad.
stanbul. stanbul. Ankara. stanbul. Eski Türk Edebiyatı Metinleri. 2000 UZUNÇARŞILI smail Hakkı. 1932 . Ankara. Metinler Şerhi’ne Dair. MEB.. Şair ve Hekim Ahmedî Hayatı ve Eserleri.Karakoyunlu Devletleri.2001 Türk Diyânet Vakfı slâm Ansiklopedisi. Divan Edebiyatında Mitolojik Unsurlar. stanbul. 1954 SOYSAL Orhan. stanbul.. 2002 TARLAN Ali Nihat. 1937 TÖKEL Dursun Ali.. stanbul.Kütahya Şehri. Cilt II.242 ŞEHSUVAROĞLU Bedî N. 1989 Türk Kültürü ncelemeleri Dergisi sayı III. Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu. 1969 ……….
. 64...... 63.... 209 Gül-zâr ........ 175..... 128 anber...... 148... 219 gül ...... 169. 48....... 36. 56...... 48....... 37. 95... 42....... 39.... 126. 199. 198... 165..... 108. 146........... 43........ 143....... 150........47 B bağ.. 136... 154..... 186..55... 122.............. 204... 204.... 44...... 16. 49..... 95...2... 78.... 206..... 78. 98. 73........... 213........ 44.. 105.. 139. 186.... 201. 144 bâlâ. 133.............. 205 göz 11. 55...... 105.. 90........... 72.. 22........... 71..... 88. 69.... 87.. 139.. 154.7... 65.. 83.43... 141........... 32...66. 157..... 62.... 144..... 52...... 33...... 89...... 19...... 76.. 93.. 213 devlet ...... 27..18.... 181 gönül ........12.... 165..... 162.. 81.. 31.. 146...... 205. 149.. 18. 159. 196 Azrâ.. 10. 62.... 34.......... 120.... 70.... 36. 112.... 68. 183..... 47....... 182........... 151......... 196. 6. 42. 77..................... 147. 13........ 118.... 205..50... 29...... 91...... 73........ 129.... 162. 130... 108 bülbül . 119.... 209 C câdû ... 186..... 161. 108. 125. 56... 201.. 93.... 209 gonca.... 116.. 63. 205.. 164..... 130... 66... 172............. 55....... 78.....19. 220 ay 18. 70. 159.. 79... 56...... 14.. 90.. 81.. 134... 16..... 67...... 87.. 27.. 97..... 41.. 108. 217.... 69....................... 56. 127. 205... 87. 31..... 128.... 79......... 193.44.. 155............. 35.... 88. 147... 135.......... 159.. 144.... 72... 33 gece....... 205... 18.... 196.. 117. 88.33... 31....... 92..... 80. 215 F fenâ . 177.. 206 devâ........ 162 ben 13.. 125.. 108. 217.... 109 derd . 106. 208..... 137. 72..... 170.. 128......... 26.. 14. 143. 101..... 168. 129... 107........... 79.... 110. 61. 222 Benefşe. 161.. 204......... 122......... 101...... 140. 74..... 41............ 190. 147.. 143.. 220 Fırat..... 150...... 84.. 45... 110.. 202...... 122............ 177.. 164.... 219 gözyaşı . 128..... 98.... 71. 94....... 26... 52...... 36... 76.. 118.. 89... 27.......... 31... 109.... 218 diş 63.28.. 154.. 146..... 78........ 184. 113. 52.. 36... 163........ 59. 105. 24............... 49..... 21.201 boy. 172... 81. 138.21... 85. 190 D dâ 152 dâm ... 189.212 aşk 14...... 152 E Eyyûb.. 205. 166. 178... 179........ 155. 166 ciger.. 70. 82....... 172.. 29. 103....... 87.. 41. 21. 100. 161.. 154... 61.. 110............ 204. 218 dermân ......18..... 87. 35... 59....... 142........ 167. 129... 114. 150 celâl .. 163 G gamze... 81. 86. 47.. 81..... 186........ 137... 197...... 48.. 142. 32....... 80.. 42.................... 184................. 182....... 188..... 71....... 81.. 87... 118....42.. 94 cân 19..... 128. 32..... 55.... 78... 164.. 137...... 82.. 120... 167..... 112.. 133 Ç çarh...... 113 cemâl ......... 44....... 19... 48..... 28.. 161. 55....... 158 dil 4. 24. 108.... 164.. 68.. 89...... 192... 189 dânâ... 50...... 61. 97............ 26... 108.. 201 baht.243 DZN A ağız.. 194 akl. 63...... 209... 31.. 163.18........ 122.. 192. 51.... 45 dâne. 89.. 188.. 86..... 210... 116.. 67.......... 100............... 137.................. 28. 156. 60... 132.... 183....... 144........... 60.... 209 bahar...... 7.... 77.... 37... 14.. 8....... 155... 79. 122. 78.... 184...... 64. 177... 23.. 152.......... 62... 75......................... 167. 34........ 28. 36....122. 40............... 13..... 104....... 41.... 99.......... 65.... 81. 51. 74... 37......... 100.......... 106.......... 156....... 152.. 169...... 116.. 77.... 166... 31.... 136.175... 137... 17....... 172....42... 194...... 122. 22...... 205........ 152....... 74... 213 cebîn. 88........ 178.... 126........ 37....... 186.... 131............ 155.................. 168 gayr ............. 182....... 129....... 111.... 211 gelincik .... 53.. 44... 143. 103. 40.. 163..... 157. 167 dehân.... 197... 69........ 114. 121... 31.... 186 ankâ ... 29.... 154.. 12... 79... 41.... 89..... 86.. 33.. 192...... 71....... 197 .. 148..... 63.. 19..... 140. 154...... 69.. 139 güneş. 49.. 171.... 3.... 198...... 167... 173... 134...... 207. 81.. 111...... 199 dürr. 181... 60. 68. 51.. 68.... 89. 120.... 195. 12........ 202...... 175.. 82 gice..... 96. 82 belâ... 156... 192 dudak .......57... 57.. 206............. 90......... 88.. 67. 53... 57... 71... 215 güher ..
.. 39........... 72.... 16............. 130.. 72...... 84......107...125 müşg ...... 171.. 218 tenâsüb ..... 96.............. 83.... 210 sâ3...... 114 mihrâb ......69... 22... 5.......... 194............ 31. 215 mürîd ........ 177... 38................. 208 Nil ........ 90. 111. 165... 36.... 90............... 211. 137.. 200........... 94.. 150. 171 keman .... 59........ 93.... 203.................... 155....... 183... 190.. 146.. 109...... 16 teşbih... 89................ 184................................. 183. 41............................. 195...7........... 122.... 65.... 28.......................... 86.. 178.... 86.. 86......... 204 Halîl............ 214 Leylâ ............ 33.... 83.. 200...... 215..24.......41.......17... 200.. 181. 73....................... 207.... 44...... 148.......... 156......... 44. 108...... 189...................... 106...... 13.. 60........ 118... 163 Nûr ...................... 198..... 111.. 77. 49... 24............. 74............................. 196 L lâl 81..... 142. 134.... 87.. 48.. 201......... 20......................... 15. 129................................ 83..................139.... 29...................... 98. 109 kamer...... 182............ 57 tamu ....47....... 200 O od 38... 184.... 205........... 151.......... 67........... 69...... 99................ 204............121..... 134 kâmet..... 188....... 34........ 167......... 215...... 199.......... 197....... 45. 137. 186..................... 53...... 194....... 87.... 50........... 153.. 141................................ 206...29 hüsn ... 67..... 81.................. 218 tûtî..... 29.. 88.............. 67............ 119....... 182............ 123....... 136.. 13..... 147....... 130..... 79. 218 Ö öd 24 P peri ... 183..................... 199 leff ü neşr . 53.......... 197 şeker...... 111... 46.............. 78........... 137........................ 112...... 110 mum .... 179........... 108................ 196 Mecnûn................. 139...... 89.............. 84..... 143.... 149................. 43 Süreyyâ . 63. 8........ 41........ 89......... 91...... 181... 147.... 56 tutag ..... 213....... 120........ 159........... 150........ 83... 52..................... 116............ 179 leb... 67.. 207. 122..... 37... 40.......... 113.... 150 Kevser .. 43..... 192. 27.......... 205....... 202... 110 kaş 49.................. 108........68 mey. 5........ 198 müşteri... 135....... 48.... 141 ...... 134. 57..... 200 R rakîb ..... 155...... 76 sabr. 45............................................65............. 191... 32....... 203..... 114. 69.............. 138................. 48........................... 168.......... 105..... 46............. 213 tûbâ ...... 186. 51..... 202 nesîm ........................ 210................... 77........ 108..................... 38.. 42. 82.. 179..... 135......19.7........ 109............. 202... 114..... 144...... 205 sipend... 148........ 152 rûzigâr... 91............90 Nergis ............. 159 meges .. 140...... 121.......................... 63...18 N Nemrûd.....31..... 183 Lâle .. 69 Sünbül. 188............ 38........... 99...244 H hâk...........82..... 97 sâlik.. 208................. 45..................... 132.109...... 155 kemend .............. 42... 190 hûn..................... 52....... 47.... 128. 191.... 220 hilâl .... 222 K kadd...... 134 T tâb ..... 206..186.. 29.................... 133 hurşîd.................... 147.... 189........... 177............ 172. 200...... 151.18..........44....... 172.. 28.......... 207. 152.. 206...................... 82... 163 Ş şeb... 51.. 86....... 112........ 188............. 107.............47................. 45.. 200 tabîb ...... 196...... 196..... 178 hâl................ 192... 138.......... 99...46.. 103.......... 58...... 80............. 18.... 95.......... 153....... 64......... 193.. 152..... 154 servi ... 34............ 162............ 128........ 213...... 122.. 168.............. 155 Reyhân .... 165............................... 94... 202.. 90 hatt.. 96.. 152.................... 219 M mâh...21..... 154 sihr ............ 28........ 90............. 29... 184... 63. 167 pervâne...... 47... 93........... 57.......... 109. 106........................... 152... 87....................................... 126.......................... 120.............. 215 Tâhâ ... 125.................. 144.......... 128 hicâb... 29. 65.. 117.130 ney........... 108. 167.............. 198. 110.. 45......... 179.. 185 kemîn....... 111....................... 94. 40.... 216 sâfâ..................................... 35.......... 204.. 188... 205 şerer ................ 196................ 44....... 107....... 165 inci.......... 38............... 189.. 89...................... 56.................... 96 serv................................................. 216 Tiryâk.. 167 râz ............... 68. 108.. 140 S saba ................................. 105............ 63..... 19. 80..................... 40.. 140.............. 32..... 68...
.................................... 18. 207 velâ..................................... 67............119 U ukde... 150...... 147 zülf ...................... 167.. 125. 204 .................................. 49.... 44.....118............... 146...... 53 V Vâmık........................... 45........................47 vasl ....... 40......91........................................... 125 vuslat ... 103....... 129...... 170 Y yakut.... 128......... 43... 142 Zühre . 39.. 79........63 yay............. 28.. 14...22.................... 155..... 56. 73................ 151...........45.............. 105................................................ 128..................... 196... 171 Z zîrek........245 tûtîyâ .............. 19.... 116..
246 .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.
Get the full title to continue reading from where you left off, or restart the preview.