Bazı insanları hemen severiz. Başkalarına tahammül edemiyoruz. Psikolojik deneyler, yabancıları saniyeler içinde nasıl yargıladığımızı ve bu sürede nelerden etkilendiğimizi gösteriyor.
Ekranda bir adamın yüzü görülüyor. Doğrudan kameraya bakıyor; siyah arka plana karşı kafası kel. Bir fare tıklaması ve özellikleri değişmeye başlıyor: başı daralıyor, derisi bronzlaşıyor, gözleri büyüyor. Çift çene belirtisi kaybolmaya başlıyor; ağzının köşeleri yükseliyor. Dört buçuk saniye sonra metamorfoz tamamlandı. Şimdi ekrandan izleyiciye gülümseyen yüz son derece sevimli: birlikte bira içmek isteyeceğimiz hoş bir adam.
Ama şimdi yüz yeniden değişiyor; önce orijinal görüntüye, sonra ötesine: kafatası genişliyor, gıdı büyüyor, giderek bulanıklaşan göz bebekleriyle küçük gözler birbirine yaklaşıyor. Art arda, çok az kişinin hemen beğeneceği bir insan yüzü ortaya çıkıyor.
Bazı insanları biz doğrudan sempatik buluyoruz; başkalarıyla kesinlikle gereğinden fazla temas kurmak istemiyoruz. Psikolog Alexander Todorov’un bulgularına inanacak olursak, bunun anahtarlarından biri görünüşlerinde yatmaktadır. Todorov, Princeton Üniversitesi’ndeki Sosyal Algı Laboratuvarı‘na başkanlık ediyor; orada da yukarıda açıklanan metamorfoz görülebilir. Çalışma grubu, yirmi yıldır etrafımızdakilerin yüzlerini nasıl algıladığımızı ve onların üzerimizde ne gibi etkileri olduğunu araştırıyor. Bulguları bir bilgisayar modeline dâhil edildi, o bir fare tıklamasıyla gerçekçi portreler oluşturuyor.
Yazılımın asıl öne çıkan özelliği, laboratuvar web sitesindeki dokuz kısa video ile gösterilmektedir: Sanal insanların görünümünü hedefe yönelik bir şekilde değiştirebilir. Ve bununla birlikte, ortalama bir gözlemcinin tasvir edileni değerlendirme şekli – örneğin içe dönük veya dışa dönük, güvenilir veya dürüst olmayan, yetkin veya yetersiz olarak. Dolayısıyla sempati, her şeyden önce bir dış görünüş meselesidir. Bu fazla şaşırtıcı değil. Evrim sürecinde, diğer insanlar hakkında hızlıca fikir edinmenin faydalı olduğu kanıtlanmıştır: Yabancı bir tehdit midir? Ona güvenebilir miyim?
Bir sinyal üreteci olarak fizyonomi (dış görünüm)
Giyim, beden dili, yüz ifadeleri – bunlar, uzaktan bile bir ilk fikir edinmek için kullanabileceğimiz bilgilerdir. Todorov ve meslektaşı Janine Willis’in 2006’daki bir deneyde gösterdiği gibi, en azından yüzlerde bu oldukça hızlı gerçekleşir. Öğrencilerin portre fotoğraflarını saniyenin onda biri kadar görmeleri, tasvir edilen kişileri sempatik bulmak veya bulmamak için yeterliydi. İlk itibar için sadece göz açıp kapama kadar bir süre gerekiyordu.
Bunun yerine aynı görüntülere bir saniyeliğine bakmalarına izin verilen denekler, çok benzer bir değerlendirmeye geldi. Daha fazla zamana sahip olmak sistematik olarak farklı bir yargıya yol açmadı. Ayrıca çoğu insanın aynı yüzleri sevdikleri görüldü. Muhtemelen bu tercihler, evrim sırasında genlere derinden yerleşti. Bunlardan biri yüzün genişliği ile ilgilidir: kişinin yüzü ne kadar dar olursa o kadar hoş görünür. Araştırmalar, boyuna göre geniş bir kafatasına sahip kişilerin aslında ortalama olarak daha agresif ve baskın olduğunu gösteriyor. Bunun nedeni ise tartışmalıdır.
Bu bağlantı, 19 çalışmayı değerlendiren bir meta-analiz de dahil olmak üzere çeşitli vesilelerle doğrulandı. Yazarlar, kare bir kafatasının bir uyarı sinyali olarak hizmet etmesini makul buluyorlar: Dikkat, bu kişi hafife alınmamalıdır. Evrimsel biyologlar da “yanlışlanamaz bir sinyal”den söz ederler çünkü daha zararsız görünecek şekle basitçe değiştirilemez. Bu aynı zamanda neden genellikle ince yüzlü insanları daha sevimli bulduğumuzu da açıklayabilir – çünkü onları daha az tehdit edici görüyoruz.
Kanadalı psikolog Frances Chen’in birkaç yıl önce Köln ve Freiburg’daki üniversitelerden meslektaşlarıyla birlikte yaptığı bir araştırma bu yöne gösteriyor. Öğrencilere daha önce bilgisayarda ince veya kaslı bir gövde verdikleri genç bir adamın resimlerini gösterdiler. Katılımcılar kaslı adamı açıkça daha az sevimli olarak değerlendirdi. Bizim için tehlikeli olabilecek insanları daha az severiz.
Arkadaşlar benzer şekilde düşünüyor
Bir insanın bize ne kadar benzediği de önemli bir rol oynar. Benzer hobileri olan, aynı müziği dinleyen ve aynı şeylere gülebilen insanları genelde kibar ve sempatik buluruz. Bilim insanları buna “sosyal homofili” diyor. Oxford’lu psikolog Robin Dunbar, bu tür benzerlikler ne kadar fazlaysa, sempatinin bir gün arkadaşlığa dönüşme olasılığının o kadar yüksek olduğunu ortaya çıkardı.
Dostlar benzer şekilde düşünüyor – California Üniversitesi’nden sosyal psikolog Carolyn Parkinson’un gösterdiği gibi, beyin tarayıcısında bile görülebilen bir gerçek. Katılımcıların beyin aktivitelerini kaydederken öğrencilere çeşitli video klipler gösterildi. Arkadaşlar arasında, sinirsel kalıplar, birbirlerini pek tanımayan öğrencilerden çok daha benzerdi.
“Taklit, bizim başkalarına benzememizi sağlayan spontane bir davranıştır”
(Psikolog Maike Salazar Kämpf, Leipzig Üniversitesi)
İlk sempati puanları için yüzeysel eşitlikler bile yeterli oluyor. Bu, biyolojiden bir fenomen üzerinde yapılan araştırmalarla kanıtlanmıştır: taklit. Terim, taklitçiye faydalı olabilecek taklit biçimlerini ifade eder. Evrim sürecinde, süzülen sinekler siyah ve sarı bir şerit deseni elde ettiler. Bu nedenle onlar iğne donanımlı bir yaban arısı ile karıştırılıyor ve böylece avcılarını kolay korkutabiliyorlar.
Bukalemun etkisi
Psikologlar, taklitçiliği, insanların konuşma esnasında karşılıklı olarak, birbirlerinin özellikle konuşma tarzını, yüz ifadelerini ve jestlerini – çoğunlukla otomatik olarak ve farkında olmadan – taklit etme eğilimi olarak anlarlar. Leipzig Üniversitesi’nden Maike Salazar Kämpf, “Taklit, bizim başkalarına benzememizi sağlayan spontane bir davranıştır” diye açıklıyor. ABD’li psikolog Tanya Chartrand ve meslektaşı John Bargh bunun için “bukalemun etkisi“ terimini belirlediler. Bir deneyde, taklitçiliğin sempatiyi desteklediğini gösterebildiler. Başka bir deyişle: taklit edenler “bukalemunlarını” sonradan daha çok beğenirler.
Ama bu madalyonun sadece bir yüzüdür. Açıkçası, sosyal bukalemunlar çoğunlukla sevimli buldukları insanlara uyum sağlıyorlar. Karşılığında, taklitçilerini daha hoş buluyorlar ve muhtemelen onları daha çok taklit ediyorlar. Salazar Kämpf’ın 2018 yılında Leipzig Üniversitesi’nden meslektaşlarıyla birlikte yaptığı bir araştırma en azından bu yöne işaret ediyor. Taklit, bir tür döngü içinde çalışır ve muhatapların karşılıklı sempatisini güçlendirir. Yazarlar ayrıca sosyal bir yapıştırıcıdan da bahsediyorlar. Psikolog şu anda psikoterapistler ve hastalar arasındaki ilişkide taklitçiliğin oynadığı rolü araştırıyor.
“Uyum sağlamak, grup aidiyetini simgeliyor”
(Dilbilimci Jan Michalsky, Oldenburg Üniversitesi)
Oldenburg Üniversitesi’nin bir projesinin gösterdiği gibi, taklitçilik sese kadar uzanıyor. Dilbilimci Jan Michalsky ve meslektaşı Heike Schoormann, öğrencilerden hızlı flört (speed-dating) etmelerini istedi. Her biri yaklaşık on beş dakika süren konuşmalar videoya kaydedildi. Başta ve sonunda, katılımcılar birbirlerine sempati notları verdiler. Birbirlerine ne kadar sempati duyarlarsa, sesleri de zamanla o kadar birbirine benzedi. Bu, ses frekanslarının perdesi ve aralığı – basitçe söylemek gerekirse: ikisin ne kadar monoton veya değişken konuşması için geçerliydi.
Sürüklenme etkisi
Michalsky, “Bu etkiye sürüklenme diyoruz” diye açıklıyor. “Uyum sağlamak, grup aidiyetini simgeliyor.” Kabaca söylemek gerekirse, şu geçerlidir: Benzer tarzda konuşan insanlar genellikle aynı sosyal çevreden gelirler. Veya Michalsky’nin dediği gibi: “Sosyal mesafe ne kadar küçükse, dilsel mesafe kural olarak o kadar düşüktür.” Sempati, dilsel yakınlığı arttırır ve dolayısıyla muhtemelen karşılıklı güveni de. Michalsky bunun büyük olasılıkla iki yönlü bir süreç olduğuna inanıyor: “Konuştuğum kişiye, onu sempatik bulduğum için uyumlu olursam, bu da onun bana daha fazla sempati duymasına yol açar.”
Bazı seslerin kendiliğinden daha sempatik olup olmadığı sorusuna ilişkin çalışma durumu daha az kesindir. Örneğin, alçak erkek sesleri, yüksek seslerden daha sıcak, daha hoş ve daha yetkin olarak kabul edilir. Kadınlar için tam tersi olabilir. Michalsky, “Ne yazık ki, bu konuyla ilgili araştırmalar zayıf” diyor. “Ve var olan sonuçlar genellikle birbiriyle çelişiyor.” Hangi sesleri hoş bulduğumuz, muhtemelen büyük ölçüde kişisel tercihlere bağlı olduğuna inanıyor. “Sempati bireyseldir – herkes aynı insanları eşit derecede sevemez.”
“Birinin hasta olup olmadığını kokudan anlayabiliriz”
(Ilona Croy, TU Dresden’de Klinik Psikoloji Profesörü)
Bununla birlikte, bazı kokular söz konusu olduğunda, çoğu insan – bilinçsiz olarak – aynı fikirdedir. ABD’de yapılan bir araştırmaya göre, ter kokusu kişiyi daha az sevimli yapar, ancak şaşırtıcı bir şekilde yalnızca koku algı eşiğinin altında olduğunda. Hoş olmayan koku bilince girer girmez etki kayboluyor. Belki de bu gibi durumlarda, yargımızı etkilemesine izin vermemek için kasıtlı olarak karşı önlemler alıyoruz.
Bir kişinin kokusu sadece spor yaptığını ve duş almaya vaktinin olmadığını ifşa etmez. TU Dresden’de koku alma duyusunun sağlık ve davranış üzerindeki etkisini araştıran Ilona Croy, “Örneğin, birinin hasta olup olmadığını tanımlamak için kullanabiliriz,” diye açıklıyor. “Bir kişinin vücudunda iltihaplanma süreçleri meydana gelirse, kokularını daha rahatsız edici olarak algılarız.” Ağız kokusuna benzer – bu da bazı hastalıkların bir işareti olabilir. Croy bunun sempati için ne anlama geldiğini söyleyemiyor. Kokular ve çekicilik arasındaki ilişkinin aksine, bu soru üzerine hala çok az araştırma var. Bununla birlikte, hasta kokan insanlardan kaçınma eğiliminde olduğumuza dair bazı makul sebepler var – örneğin davranışsal bağışıklık sistemi. Croy, “Bu, kendimizi olası enfeksiyonlardan korumamıza yol açan bir davranış demetidir” diye açıklıyor.
Belki de hoşlandığımız ve hoşlanmadığımız şeyler üzerinde kokuların fark edilmeyen bir etkisi vardır. ABD’li araştırmacılar Nicholas Christakis ve James Fowler, örneğin, bağışıklık sistemini kontrol eden belirli genlerde arkadaşların rastgele seçilen yabancılardan daha az benzer olduğunu gözlemlediler. Muhtemelen bu nedenle kendimizi, bağışıklık sistemleri kendimizinkinden farklı hastalıklarda uzmanlaşmış insanlarla çevrelemeyi tercih ediyoruz. Bu da enfeksiyonlara karşı daha iyi koruma anlamına gelebilir. Araştırmacılar, immünoloji açısından çevremizdeki insanların bize ne kadar benzediğini veya benzemediğini koklayabildiğimizi varsayıyorlar. Burun sosyal çevrenin seçiminde aslında önemli bir rol oynayabilir.
Yakınlık sempati puanları sağlar
Son olarak, tesadüf de sempatiye katkıda bulunabilir. Yaklaşık 50 yıl önce, California Üniversitesi’nden psikologlar, yeni bir toplu konutta, sakinlerinin birbirine daha yakın yaşarlarsa arkadaş olma olasılıklarının daha yüksek olduğunu gözlemlediler. İnsanların yolları ne kadar çok birbiriyle kesişirse, diğerini o kadar hoş ve iyi buluyorlardı. Bu fenomen uzmanlar arasında “salt maruz kalma etkisi”, salt temasın etkisi olarak bilinir.
İlk karşılaşmalarda, görünüşe göre, aslında o kadar da önemli olmaması gereken bazı şeylerden bilinçsizce etkileniyoruz. Ancak tanışıklık süresi uzadıkça, başka şeyler de önem kazanmaya başlıyor; mesela gerçek ilgi ve güvenilirlik gibi. Birini daha iyi tanımaya karar verdiğimizde, ilk izlenim giderek önemini kaybediyor. İlk başta çok sevdiğimiz insanlar zamanla daha az sempatik olabiliyorlar ve geniş kafalı bir adam ise en iyi arkadaşınız olabiliyor.
Nizamettin Karadaş
Kaynak: spektrum.de