Oryantalizm -diğer adıyla Şarkiyatçılık- Batılı toplumların, Doğu’ya olan bakışı olarak tanımlanabilir. Batılı araştırmacıların, Doğu’yu her anlamda incelemesiyle oluşan bir akımdır. Doğu’nun dilini, gelenek ve göreneklerini, insanlarını inceler. Bu akım sanat, edebiyat ve mimaride pek çok eserin ortaya çıkmasında etkili olmuştur.
Oryantalizm, 20. yy’dan önce Batı’nın Doğu’yu kavramak için oluşturduğu bir bilim iken 20. yy’da Edward W. Said’in yazdığı Oryantalizm (1978) kitabı ile Oryantalizm’e farklı bir bakış açısı gelmiştir. Said, Doğu’yu ötekileştirerek ‘oryantalizm’ kavramına Doğu’yu kötü olarak nitelendiren anlamlar yüklemiştir. Edward Said’e göre Doğu, Batı’nın aksine akılcı düşünceden uzak, hayal dünyasında yaşayan, güçsüz, zevk düşkünü bir toplumdur. Doğu, ona göre geri kalmıştır, çağdışıdır. Said, Oryantalizm kavramını bu düşüncelerle destekleyerek; sömürgecilikle şekillenmiş Doğu toplumlarını tanımlamak olarak değiştirmiştir. Said ile birlikte sömürgecilik, oryantalizmin bir kavramı olarak nitelendirilmiş ve dünyada bir kısmın Doğu toplumlarını küçük görmesine sebep olmuştur. Oryantalizm kavramı, artık ayrımcılığa iten, Doğu’yu hor gören bir kavram olarak kullanılmaya başlanmıştır. Batılı toplumlar kendini daha üst görerek bazı Doğu toplumlarına karşı sömürgecilik yapmıştır.
Oryantalizm; edebiyat, müzik, resim, dans, film gibi pek çok sanatsal dallara etkisini göstermiştir. Avrupalı sanatçılar, Doğu’nun özelliklerini eserlerine yansıtmıştır. Tablolardaki çevreye baktığımızda ortamın Doğu toplumlarının özelliklerini barındırdığını görürürüz. Egzotik ortamlar, el işlemesi halılar, yoğun işlemeler, renkli camlar gibi Doğu mimarisi özelliklerini bulundurur. Batılı sanatçılara göre Doğu toplumundaki kadınlar, tembeldirler ve sürekli yatma eylemini gösterirler. Amerikalı oryantalist Frederick Arthur Bridgman’ın tablolarında kadınları sürekli yatarken görmek mümkündür. Bunun yanı sıra bahsettiğimiz gibi çevreye baktığımızda egzotik ortamlar görürüz. Halılar, kilimler, yoğum işlemeli kolonlar ve tavanlar gibi bir çok Doğu toplumu unsuru görmek mümkündür. Juan Jiménez Martín’in tablolarında da yatan ve nargile içen kadınları görürüz.
Fransız oryantalist Henriette Browne, tablosuna ‘harem’ kültürünü işlemiştir. Süslenmiş birden fazla kadın görürüz. Jean Auguste Dominique Ingres’in ‘Türk Hamamı’ adlı eserinde Doğu’daki hamam kültürünü görürüz. ‘Esir Pazarları’ ile ilgili pek çok tablo bulunmaktadır. Mozart’ın Rondo Alla Turca bestesinde doğu tarzından etkilendiğini görürüz. Indiana Jones filminde ise Doğu uygarlıklarındaki çevrenin etkili olduğunu görürüz. Bunlar gibi daha nice Batılı eserlerde, oryantalizm etkisini görmek mümkündür.
Mimarlıkta Oryantalizm
Mimaride Doğu etkisinin 18. Yy’da başladığını söylemek mümkündür. Oryantalizm ile Batılı toplumların, Doğu toplumlarıyla ilgili her alanı incelediği gibi Doğu mimarisini de incelediğini ve Doğu mimarisinden etkilendiğini görebiliriz. Doğu mimarisinde, Batılı araştırmacıların bahsettiği hayali ve egzotik dünyayı görmek mümkündür. Doğu toplumları, Batı toplumlarına göre zevkine, eğlencesine düşkün; rahatı ve sakinliği seven bir toplum olduğu için mimarisine bu özelliği yansımıştır.
Daha geleneksel bir hava hakimdir. Kubbeler, hamamlar, rengarenk camlar, avlular, kemerler; duvarlarda, yerlerde, tavanlarda yoğun işlemeler, özenilmiş bahçe dekorasyonu; çeşmeler, havuzlar, zenginleştirilmiş ve abartılmış birçok dekorasyondan bahsedebiliriz. Dış cephe kaplamalarında, çiniler ve mermerler çok fazla kullanılır. İç mekan tasarımına gelirsek; divanlar, yer sofraları, çok fazla sayıda yastık (genellikle ipek kumaştan yapılan yastıklar), çok sayıda el dokuması halılardan bahsedebiliriz.
Batı’da oryantalizm ile birlikte Doğu mimarisi etkilerini görebiliriz. İngiltere’deki Royal Pavilion mimarlıkta oryantalizm için iyi bir örnektir.
Royal Pavilion, 19.yy’ın başında oryantalist bir tarzda inşaa edilen bir yapıdır. Köşkün Doğu mimarisindeki gibi bir çok kubbe ve minaresi olduğunu görebiliriz. Dış cephesinin ihtişamlı ve yoğun olması bize İngiltere’de olmasına rağmen bir Doğu toplumunda bulunan bir yapı olduğunu düşündürtür. İşlemeleri yoğundur. Hindistan ve Çin’in görselliğinin harmanlanmasıyla oluşturulduğunu söylemek mümkündür.
Başka bir örnek verecek olursak Almanya’daki Yenidze isimli eski sigara fabrikasından da bahsedebiliriz.
20. yy’ın başında inşa edilen sigara fabrikası yukarıdaki görselde görüleceği üzere kubbe ve minarelerden oluşur. 20 metre yüksekliğinde kubbesi ile ‘Tütün Camii’ olarak da adlandırılır. Doğu’daki yapılar gibi çok fazla cam bulundurur.
Sonuç olarak oryantalizmin, pek çok sanat alanında olduğu gibi mimarlıkta da etkisi yadsımaz. Batı’nın başta Doğu’yu anlamak için oluşturduğu bir bilim olarak bahsedilen oryantalizmin, zaman içinde Doğu’yu ötekileştirmek için kullanılan bir terim haline gelmiş olmasına rağmen Batı’nın gerek eserlerine gerek yapılarına yansımasını pek çok örnekle görüyoruz.