|Türk Edebiyatında İşçilerimiz|
Hazineler içindesin
Bu toprağın altında ne var ne yok
Kömür bakır altın demir
Hepsi senin, hepsi senindir
Çıkar çıkarabildiğin kadar
Ne çıkarırsan
Hepsi benimdir.
Melih Cevdet Anday
Yazıma Melih Cevdet Anday’ın ‘Hazineler İçindesin’ şiiri ile başlamak istedim. Sermaye sahiplerinin işçilerimize bakış açısını ne güzel anlatmış. Bu toprakların altındakiler de üstündekiler de insanımızın aslında. Gözü aç ve de asla doymayacak olan insanlar işçilerimizi bu hazinelere ulaşmak için sadece bir araç olarak görmektedirler. İşçilerimizin onlar için hayvandan farkı yok. Yeter ki çıkarsınlar ve daha çok çıkarsınlar o toprağın altındaki madenleri. Melih Cevdet’in dediği gibi o madenler yerin altındayken hepimizin ama çıkarıldıktan sonra hep o gözü doymayanların.
Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı içerisinde bazı şairler ve yazarlar işçilere çok sık değinmişlerdir. Bu sanatçıların işçilere ilgi duyması kimi zaman ideolojik kimi zaman da kendilerinin de o işçi sınıfından geliyor olmalarıdır. Her iki sonuçta da o ezilmiş sınıfın yanında duran ve onların sorunlarına dikkat çeken onurlu sanatçılar olmayı tercih etmişlerdir. Türk edebiyatının önceki devirlerinde bazı sanatçılar muktedirleri öven şiirler yazmışlar ve el üstünde tutulmuşlardır. Bazıları ise hiciv türünde şiirler kaleme almışlar ve bu tercihleri hayatlarına mal olmuştur. İki farklı sanatçı tipi ve ikisi de tercih meselesi. Cumhuriyet döneminde de benzeri bir durum söz konusudur. Özellikle Milli Mücadele sonrası ülkenin içinde bulunduğu zor durumu da göz önünde bulundurursak işçilerimizin ne zorluklar çektiğini daha iyi anlayabiliriz. Ülkemizde kabul edelim ya da etmeyelim cumhuriyetin ilanından beri büyük bir işçi sınıfı mevcut. Ülkenin ekonomisi ve şu anda işleyen düzen belirli bir ölçüde onlara bağlıdır. Bu denli önemli bir halkayı oluşturan işçilerimize, niçin değer verilmediğini anlamak ise güç bir durum.
Nazım Hikmet şiirlerinde özellikle işçiler üzerinde durmuştur. Nazım Hikmet’in bu tutumunun ideolojik olduğu ise edebiyatımızın hala tartışılan bir noktasıdır. Neticesi itibariyle Nazım Hikmet bu konuda öncü bir isim olmuştur. Nazım Hikmet ile aynı cezaevini paylaşan Orhan Kemal ise bu noktada önemli bir yere sahiptir. Orhan Kemal aynı zamanda işçilerin dünyasından gelen bir yazardır. Onun bu durumu eserlerinde işlediği işçi sınıfı temasını havada bırakmamaktır. Romanlarındaki işçi kahramanların çoğunu bizzat kendisi tanımıştır. Babasının Suriye sürgününden sonra genç bir delikanlı olarak tekrar Adana’ya dönmüş ve amiyane tabirle ne iş olsa yapmıştır. Pamuk tarlalarında, fabrikalarında çalışmış ve ambar memurluğu yapmıştır. Bu yaşantısı onun romanları için büyük bir alt yapı oluşturmuştur. Biz toplum olarak sanatçılarımızı tanımıyoruz. Tarihimizi ve edebiyatımızı ne yazık ki televizyon dizilerinden öğreniyoruz. Orhan Kemal’in önemli bir eseri olan Hanımın Çiftliği, dizi sayesinde tanınmıştır. Hanımın Çiftliği’nde gördüğümüz üzere işçi ve işçi sorunları Orhan Kemal’de önemli bir tutar. Bereketli Topraklar Üzerinde adlı eseri de bu konuda önemli bir başyapıttır. Kendisi de sürekli maddi sıkıntılar çekmiş ve evinin kirasını dahi ödeyememiş birisidir. Fildişi kulelerine çekilip işçilerden dem vuranları okumaktansa gerçekten o dünyanın içinden gelen Orhan Kemal’i okumak bu noktada daha doğrudur. Orhan Kemal ömrünü bu davaya adamış bir isimdir ve bedelini de hapishaneler de ödemiştir.
En son Bulgaristan’da bir hastanede kalp krizi sonuç hayatını kaybetmiştir. Cenazesi Bulgaristan’dan bir cenaze aracı ile Kapıkule’ye kadar gelmiştir. Çetin Altan cenazeyi teslim almak için cenaze aracı bulamamıştır çünkü hiç kimse ‘mimli’ bir adam olan Orhan Kemal’e cenaze aracı vermek istememiştir. Cenaze Babaeski dolaylarına geldiğinde yıllarca onlar için mücadele verdiği işçiler cenaze aracını karşılar ve şöyle bir pankart açarlar. ‘Biz işçiler hatıran önünde saygıyla eğiliyoruz.’ Sanırım bu pankart Orhan Kemal için her şeye bedeldir.
Günümüz işverenleri bence Orhan Kemal gibi sanatçıların eserlerini okumalı. Onların vicdanına tesir edebilecek en güçlü şey bu romanlardır. Cezai yaptırımların o insanlara tesir edebileceğini sanmıyorum artık. En son Ermenek ilçesinde on sekiz işçimiz madende günlerdir mahsur. O maden işletmesine dokuz bin Türk lirası ceza kesilmiş. O vicdanlara dokuz bin liralık cezanın tesiri olur mu bilmem ama dokuz liralık bir Orhan Kemal kitabının daha fazla tesir edeceği kanaatindeyim.
Soma maden faciası kaybettiğimiz 301 can ve en son Ermenek 18 işçimiz için umutlar tükenmek üzere. İşçilerimizin sorunlarının gündeme gelmesi için bu tür faciaların olması mı gerekiyor. O insanların sorunlarını yıllar öncesinden bu onurlu sanatçılar kaleme almış açıp okumasını bilen vicdanlı yüreklere tabii. Melih Cevdet’in şiirine değindik en başta. Onun gibi ‘küçük insan’ ı ele alan Orhan Veli, Oktay Rifat’ ı da unutmamalıyız. Halkçı olan bu şairlerimiz sanattan önce insanı ve halkı temel almışlardır. Küçük insanı ele alan başka bir yazarımız ise Sait Faik Abasıyanık’tır. Sait Faik’in o içten hikâyelerinde ezilen insanı genellikle görürüz. Çok gündemde olmasa da Tarık Dursun K. Denizin Kanı romanında 1940’lardaki sünger avcılarının hazin hayatlarına dikkat çekmesi, deniz işçileri açısından önemlidir. Bunlar edebiyatımızdaki örneklerin bazıları sadece.
İşçilerimiz koca yürekli onurlu adamlar. Onlardan çok şey öğrendik biz. "İnsanlık öldü artık, babana bile güvenmeyeceksin, önce can sonra canan, nerde o eski insanlar " gibi beylik laflarla kendimizi kandırmışız. Kendileri öldüler ama insanlığın ölmediğini gözümüze soktular, kendilerinden önce hamile eşi olan arkadaşının hayatını düşündüler, can telaşında bile devletin sedyesi kirlenmesin diye düşündüler, son nefeslerini 'oğlum hakkını helal et' yazarak verdiler, emekli olmalarına rağmen kızlarının çeyiz parası için yerin altına indiler. Yazacak daha nice şey var onlar için. O güzel adamlar öldüler belki ama bu topluma birçok ibretlik hikâye bıraktılar. Çoğu için 'kara madenciler' öyle aydınlık ve güzel adamlarsınız ki ruhunuz şâd olsun.
Onur Savkal