Anayasa Mahkemesi hükmü verdi
Son yıllarda raporlarıyla gündeme oturan Sayıştay, en sonunda kendisi gündem olmaya aday. Çünkü Sayıştay dairelerinin “mahkeme” niteliğinde olduğu Anayasa Mahkemesi (AYM) tarafından tescil edildi.*
Bu nasıl mı oldu? AYM, Sayıştay’ın itiraz yoluyla açtığı bir iptal davasını kabul ederek, Sayıştay’ı, diğer adli ve idari mahkemeler yanında AYM’nde dava açabilecekler kümesine dahil etti.
AYM’nde iki yolla iptal davası açmak olanaklıdır. Birinci yol “dava” yoludur. Dava yoluyla iptal isteminde bulunma hakkı, Cumhurbaşkanı’na, iktidar ve ana muhalefet partilerinin Meclis gruplarına ve TBMM üye tam sayısının en az beşte biri (110 milletvekili) tutarındaki üyelerine tanınmıştır. Bu yol süre ile sınırlıdır. İptali istenen kuralı içeren yasanın Resmi Gazete’de yayımlanmasından başlayarak 60 gün içinde iptal davasının açılması zorunludur. 60 günden sonra dava açma hakkı düşer.
İkinci yol “itiraz” yoludur. İtiraz yoluyla iptal davası açma hakkı “mahkemelere” verilmiştir. Bir davaya bakmakta olan adli ya da idari mahkeme, davada uygulanacak bir yasa kuralını Anayasa’ya aykırı görürse ya da taraflarca ileri sürülen aykırılık savını ciddi bulursa, öncelikle o kuralın iptalini AYM’den ister. İtiraz yoluyla iptal davası açılmasında süre sınırlaması yoktur.
SAYIŞTAY’IN BAŞVURUSU
Anayasamıza göre Sayıştay, kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının tüm gelir ve giderleri ile mallarını TBMM adına denetlemek, sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamakla görevli bir anayasal kurumdur. (m.160)
Sayıştay Yasası’nda ise “Sayıştay Daireleri”nin birer “hesap mahkemesi” olduğu belirtilmiştir. (m.23)
Anayasa Mahkemesi’nin 2013 yılında verdiği bir kararda da, Sayıştay’ın, “sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlama yönünden yargısal bir faaliyet gerçekleştirdiği, bu çerçevede verdiği kararların maddi anlamda kesin hüküm teşkil eden yargı kararları niteliğinde olduğu, bu kararlara karşı yargı organları dahil hiçbir makam ve merciye başvurma olanağının bulunmadığı ve yargısal sonuçlu kararlar veren bir hesap mahkemesi olduğu” kabul edilmiştir. (28.02.2013 günlü, E.2011/21, K.2013/36 sayılı karar)
Sayıştay 1. Dairesi de, yukarıdaki gerekçelere dayanarak bir hesap incelemesi sırasında uygulayacağı yasal kuralı Anayasa’ya aykırı bularak, iptali için AYM’ne başvurmuştur.
AYM’NİN DEĞERLENDİRMESİ
AYM, ilk inceleme aşamasında öncelikle Sayıştay Dairesi’nin, Anayasa’nın itiraz yoluyla AYM’ne başvuracakları belirleyen 152. maddesi kapsamında bir “mahkeme” niteliğinde olup olmadığını ve hesap inceleme işinin, yine aynı madde kapsamında “dava” olarak nitelenip nitelenemeyeceğini tartışmıştır.
1) Sayıştay, Anayasa’nın 152. madde kapsamında bir “mahkeme” midir?
AYM, aşağıdaki gerekçelerle, Sayıştay dairelerinin mahkeme niteliğinde olduğunu karara bağlamıştır.
- AYM’nin 27.12.2012 günlü, E.2012/102, K.2012/107 sayılı kararında da belirtildiği gibi, yargısal faaliyetin en önemli öğesi, bir hukuksal uyuşmazlığın tüm yönleriyle esastan çözümlenerek karara bağlanması ve bu kararın kesin hüküm taşımasıdır.
Sayıştay, sorumluların hesap ve işlemlerinin hukuka uygun olup olmadığı, hukuka aykırı ise kamu zararı doğurup doğurmadığı, hukuka aykırı mali işlem ile kamu zararı arasında illiyet bağı bulunup bulunmadığı yolunda, yasasında öngörülen yargılama usullerini izleyerek inceleme yapmaktadır.
Bu üç koşulun gerçekleşmesi durumunda kamu zararının sorumludan tazminine, gerçekleşmemesi durumunda ise sorumlunun beraatına karar verilmektedir. Tazmin kararı hukuka aykırılığın yaptırımıdır ve Anayasa’nın 160. maddesine göre yargısal anlamda kesin hüküm niteliğindedir.
- Anayasa’nın 164. maddesinin son fıkrasında, “Kesinhesap kanun tasarısı ve genel uygunluk bildiriminin TBMM’ne verilmiş olması, ilgili yıla ait Sayıştayca sonuçlandırılamamış denetim ve hesap yargılamasını önlemez ve bunların karara bağlandığı anlamına gelmez” denilmektedir. Bu anayasal kuralda “hesap yargılamasından” söz edilmesi, Sayıştay dairelerinde yapılan işin “yargılama”, verilen kararların da “yargısal” kimliğe sahip olduğunu göstermektedir.
- Anayasa’nın 160. maddesine göre, vergi ve benzeri mali yükümlülükler ve ödevler hakkında Danıştay ve Sayıştay kararları arasında uyuşmazlık doğarsa, Danıştay kararları esasa alınacaktır. Bu kural, Sayıştay’ın bir “yargı merci” olduğunu göstermektedir. Çünkü Danıştay bir yüksek mahkemedir ve kararı ancak bir başka yargı merci kararı ile karşılaştırılabilir.
- Sayıştay’ın yargısal işleve sahip olup olmadığının saptanmasında dikkate alınması gereken bir diğer öğe, Sayıştay’ın bağımsız olmasıdır. Anayasa’nın aynı maddesinde Sayıştay Başkan ve üyelerinin güvencesinin yasayla düzenleneceğinin öngörülmesi bağımsızlığın en önemli göstergesidir.
- Anayasa’nın aynı maddesine göre Sayıştay, TBMM adına denetim yapmaktadır. Maddede “sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamak” işlevi denetimden ayrılmıştır. Yani bu ikinci işlev TBMM adına yapılmamaktadır.
İşte bu gerekçelerle AYM, Sayıştay’ı Anayasa’nın 152. maddesi kapsamında “mahkeme” olarak nitelemiştir.
2) Sayıştay’ın baktığı iş “dava” mıdır?
AYM bu konuya da olumlu yanıt vermektedir. AYM’ne göre, denetçiler sorumluların hesap ve işlemlerini denetlemekte ve yazdıkları raporlarında, hukuka aykırı işlemler için sorumlular hakkında tazmin, hukuka uygun işlemler için de beraat kararı verilmesini istemektedirler. Birer hesap mahkemesi olan dairelerde bu raporlar görüşülerek karar verilmektedir. Bu nedenle yapılan iş “dava” niteliğindedir.
AYM, Sayıştay 1. Dairesi’nin “mahkeme”, bakmakta olduğu işin de “dava” olduğunu kabul ettikten sonra esasa geçmiş ve başvurudaki yasa kuralını Anayasa’ya aykırı bularak iptal etmiştir.
AYM kararı, Sayıştay’a hakkının verilmesi yanında, başvurabilecekler listesini dolayısıyla anayasal denetim kapsamını genişlettiği için, hukuk devleti ilkesi yönünden olumlu bir karardır.
Bülent Serim
Odatv.com
* (AYMK; 13.11.2014 günlü, E.2014/172, K.2014/170 sayılı)