Türkiye’de Roman Eleştirisine Eleştirel Bir Bakış
Romanda dünya standardını tutturmuş çağdaş yazarlarımız varken, roman eleştirisinde genel görünüm çok farklı düzeyde. Edebiyat eleştirisi, söz konusu eserin açıklayıcı, yorumlayıcı ve değerlendirici bir incelemesi olması gerekirken, bizde incelemeden apayrı düşünülen bir değerlendirme eğilimi yaygın. Genellikle eseri, eserin kendisine dayalı, yani metni esas alan bir çözümlemeye gitmeksizin çoğunlukla öznel duygusal ölçütlerle hareket edildiğini açıkça ortaya koyan ve daha da önemlisi, yargılarını eserden alıntılarla belgemeye gerek duymayan eleştirilerle karşı karşıyayız.
Edebiyat eleştirimizin çağdaş edebiyatımızla aynı düzeyde olmadığı hakkındaki görüşümü şu temellere dayandırıyorum:
- Çağdaş Batı romanının geçirdiği evreleri, bugünkü romanın yeniliklerini, anlatım tekniğini ve kurgu özelliklerini bilen, bunları başarıyla uygulayan yazarlarımız olduğu halde, eleştirmenlerimizin çoğu o bilgilerden habersiz. Dolayısıyla çağdaş romanı 19. yüzyıl roman ölçütleriyle değerlendirme durumundalar. Bir romanın başarısını hâlâ yalnızca tiplerin canlandınlı- şında gören eleştirmenlerimiz var.
- Edebiyat eleştirileri bir yerde edebiyat tarihlerine öncülük etmek gibi ciddilik ve sorumluluk gerektiren bir işlevi yerine getirirler. Bunun bilincine varmamış birçok uzman eleştirmenimizin de sıradan ya da amatörce eleştiri yazanlar gibi ideolojik bir tavır sergilemeleri gözden kaçmayan bir gerçektir. Bunun acı sonucu, eleştirmenlerin yazarları ve eserleri kamplara bölüp etiketleyerek kendi dünya ve siyasal görüşleri doğrultusunda olmayanları yok saymaları; bu etiketlemenin sağlıklı olup olmadığını bile yeniden araştırma zahmetine girmeyişleridir. Millî edebiyat kavramının milliyetçi edebiyatla sınırlı tutulması gibi çağdaşlığın da yalnızca güdümlü edebiyatta aranmasındaki tek yanlı ve bağnaz görüşler, edebiyat eleştirimizi kısırlaştırmaktadır. Aziz Nesin’in ve Peyami Safa’nm romancı kişiliklerine hak ettikleri ilginin gösterilmemiş olması başka türlü açıklanamaz.
- Türk edebiyat bilimi nesnel, inceleme-yorumlama-çö- zümleme anlamında bir eleştirinin gerektirdiği terminolojiye, kavram kesinliğine henüz ulaşmış değildir, Türk edebiyatına eğilme gereğini duyan romanist, anglo-sakson ya da germanist bilim adamları da kendi uzmanlık alanlarından getirdikleri terminolojiyle çalıştıklarından ortak geçerli bir terminolojiye ulaşılmış değildir.
- Edebiyat biliminde öznel eleştiri olarak tanınan ve kanımca ancak sanatçı eleştirmence hoş karşılanabilecek eleştiri türü, yani ölçütleri zevk ve ho§lanma alanından yargılarla belirlenen eleştiri yaygın; üstelik bu, edebiyat eleştirisinde otorite olmaları gereken edebiyat bilimcilerimizce de benimsenmiş durumda.
- Roman eleştirilerinde göze çarpan genel bir eksiklik de eserin biçim özelliklerinin, kurgu, anlatım tekniği, üslûp özelliğinin ya tümden yok sayılarak bütün dikkatin konuda toplanması ya da özelliklerin yuvarlak, kaba yargılarla Konuya verilen önemde bir de şu eğilim ilginç: Eleştirmenlerimiz kurmaca gerçekliği, yani edebiyatta önemli olanın olmuş, gerçek değil, olabilir, olası gerçeklik olduğunu kabullenmek istemiyorlar. Tarih romanlarında bile yazarın bir sanatçı özgürlüğüyle (dichterische Freiheit) gerçekleri değiştirme, gerçeklere tıpatıp uymama hakkına sahip oldukları sanki bilinmiyor. Öte yandan konuya dayalı incelemelerde basit bir olaylar zinciri özetlemesi düzeyi aşılmamakta, motif araştırmalarına bile gidilmemektedir. Edebî eserde hâlâ mutlaka bir mesaj aranmakta, bir çözüm formülü vermesi beklenmektedir.
- Biçim özelliklerine de değinmek gerektiğini sezinleyen bazı eleştirmenlerin edebiyatta ‘nasıl’ sorusu önemlidir, gibi bir cümleye yer verdiklerini görüyoruz. Ne var ki nasıl\a, neyin kastedildiği, hangi özelliklerin arandığı ortaya konmamaktadır. Üslûp konusu da kalıplaşmış bir iki yargıyla (duru, berrak, anlaşılır bir üslûp gibi) ve çoğu kez öz Türkçe mi yoksa OsmanlIca mı yazıldığının tesbitiyle geçiştirilmektedir.
- Romanlarda bir sınıflandırmaya gitme kaygısı hiç yok denebilir. Bir ara ortaya çıkan köy romanı kategorisi üzerindeki tartışmaların dışında romanlarımızı konularına ve sorunsallarına göre gruplandırmak, dolayısıyla çağdaş Türk romanına bütüncül bir yaklaşımla bazı konu öbekleri tespit etmek ya da genel eğilim çizgisini ortaya çıkarmak imkânı yaratılmamış durumda.
- Eleştirilerde karşılaştırmalı bakış açısına rağbet edilmiyor. Olsa bile bu, çarpık bir “orijinallik” tutkusuyla kimin kimden ne çaldığının gözler önüne serilmesi hevesiyle yapılıyor. Genel olarak sanatta, özellikle de edebiyatta mutlak bir özgünlüğün söz konusu olamayacağı, birçok ilgi ve yatkınlığın çoğu kez zamanın, çağın ya da günün atmosferiyle bağlantılı olarak genel bir yaygınlık, bir çağ ürünü olduğu bilmezlikten geliniyor.
- Eleştirinin alt yapısı işlevini yerine getirebilecek kuram bilgileri Türk edebiyat dünyasında artık yabancı dil bilenlerin tekelinde sayılamaz. Sayıları günden güne artan çevirilerle edebiyat kuram kitapları eleştirmenlerimizin bilgi eksiklerini tamarnlamalarına imkân verebilir. Berna Moran’ın Edebiyat Kuramları ve Ele§tiri adlı eseri eleştirmenlerimiz için paha biçilmez bir ders kitabı niteliğindeyken, yararlanmayı bilenlerin bu kadar az sayıda oluşu düşündürücüdür.
- Türk edebiyatının son 10-15 yıl içinde küçümsenmeyecek bir sıçrama kaydettiği kanısındayım. Türkoloji kürsülerimizde öğretimin edebiyat tarihinin geçmiş dönemlerinde yoğunlaştırılıp bugüne gelinememesi, günümüz edebiyatına ilginin akademik bilgilerle beslenememesine yol açmaktadır.