i T.C
AĞRI İBRAHİM ÇEÇEN ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRKÇE EĞİTİMİ ANA BİLİM DALI
Fatih ASLAN
AHMED MÜRŞİDÎ EFENDİ’NİN PENDNÂMESİNDEKİ DEĞER EĞİTİMİ UNSURLARININ İNCELENMESİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
TEZ DANIŞMANI Doç. Dr. Mehrali CALP
AĞRI 2019
ii
22.02.2019
DOĞRULUK BEYANI
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ MÜDÜRLÜĞÜNE
Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Lisansüstü Eğitim-Öğretim ve Sınav Yönetmeliğine göre hazırlamış olduğum ‘‘Ahmed Mürşidî Efendi’nin Pendnâmesindeki Değer Eğitimi Unsurlarının İncelenmesi’’ adlı tezin tamamen kendi çalışmam olduğunu ve her alıntı için kaynak gösterdiğimi taahhüt eder, tezimin bu anlamda kâğıt ve elektronik kopyalarının Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü arşivinde aşağıda belirttiğim koşullarda saklanmasına izin verdiğimi onaylarım.
Lisansüstü Eğitim-Öğretim yönetmeliğinin ilgili maddeleri uyarınca gereğinin yapılmasını arz ederim.
∆ Tezimin tamamı her yerden erişime açılabilir.
∆ Tezim sadece Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi yerleşkelerinden erişime açılabilir.
∆ Tezimin… yıl süreyle erişime açılmasını istemiyorum. Bu sürenin sonunda uzatma için başvuruda bulunmadığım takdirde, tezimin tamamı her yerden erişime açılabilir.
Tarih ve İmza Fatih ASLAN
iii
AHMED MÜRŞİDÎ EFENDÎ’NİN PENDNÂMESİNDEKİ
DEĞER EĞİTİMİ UNSURLARININ İNCELENMESİ
Öğretim Üyesi Doç. Dr. Mehrali CALP danışmanlığında, Fatih ASLAN tarafından hazırlanan bu çalışma, …/…/2019 tarihinde aşağıdaki jüri tarafından Türkçe ve SosyalBilimler EğitimiAnabilim Dalı Türkçe Eğitimi Bilim Dalı’nda Yüksek Lisans tezi olarak oybirliği / oy çokluğu (…/…) ile kabul edilmiştir.
Başkan : İmza :
Üye : İmza :
Üye : İmza :
Yukarıdaki sonuç;
Enstitü Yönetim Kurulu …/…/2019 tarih ve . . . . / . . . . nolu kararı ile onaylanmıştır.
Doç. Dr. Alperen KAYSERİLİ Enstitü Müdürü
Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaklardan yapılan bildiriş, çizelge, şekil ve fotoğrafların kaynak olarak kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.
TEZ ONAY FORMU T.C.
AĞRI İBRAHİM ÇEÇEN ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimleri Enstitüsü Müdürlüğü
iv ÖN SÖZ
Değer, toplumdan topluma farklılık gösteren, insanların ortak duygu ve düşüncelerini yansıtan ve çoğunluk tarafından kabul gören ortak düşünce, amaç, ahlaki ilke ve inançların bütünüdür. İnsanlık tarihi kadar eski olan bu kavram, insanın kendisini ve evreni anlama ve anlamlandırma çabasını içinde barındırır. Toplumların arzuladıkları ideal insan, bu ortak değerleri özümsemiş ve kendini anlamış bireyler yetiştirmektir.
Kültür, bir milleti ayakta tutan ve onu geçmişten geleceğe taşıyan maddi ve manevi değerlerin bir araya gelerek oluşturduğu bir yapıdır. Toplumsal değerlerin sözlü ve yazılı olarak nesilden nesile aktarılması bu kültürel yapıda gerçekleşir. Toplum hayatını yansıtmada ayna görevi üstlenen edebi eserler, kültürel değerlere ait pek çok unsuru gelecek kuşaklara taşır. Bu anlamda büyük bir edebî birikime sahip olan Türk edebiyatı, zengin bir “değerler” hazinesini de bünyesinde barındırır. Duygu ve düşüncelerin aktarımında önemli bir rol üstlenen edebî eserler iyi, güzel ve doğrunun yanında, üstün ahlakı da topluma kazandırma işlevini üstlenmiştir.
İslamiyetin Türkler tarafından kabulüyle yeni bir hayat anlayışı edebî eserlere yansımıştır. İslami dönem Türk edebiyatının bir parçası olan tekke - tasavvuf edebiyatı, muhtevası bakımından değer eğitimini anlatma ve aktarmada önemli bir görev üstlenmiştir. Dönemin önemli bir mutasavvıfı olan, hayatını ilme ve talebe yetiştirmeye adayan Diyarbekirli Ahmed Mürşidî Efendi “Pendnâme” adlı eseriyle, toplumsal değerlere ve insanın dünya-ahiret dengesini gözeterek yaşamasına hizmet etmiştir. Müellif, şiirlerinde zengin ve akıcı bir anlatımla dile getirdiği değerler yanında çeşitli menkıbelerle de insanlara iyiyi, güzeli, doğruyu telkin etmektedir.
Ahmed Mürşidî Efendi’nin Pendnâmesindeki değer unsurları incelenerek hazırlanan bu çalışma altı bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde problem durumu, araştırmanın amacı, araştırmanın önemi ve araştırmanın sınırlılıkları üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde; değer eğitimi ve eğitim kavramı, değerlerin sınıflandırılması, değerlerin özellikleri ve fonksiyonları, değerler eğitiminde ailenin ve öğretmenin rolü, tasavvuf şiirlerinin değer eğitimindeki yeri, Türk milli eğitim sisteminde değer eğitimi başlıkları üzerinde durulmuş ve gerekli açıklamalar
v
yapılmıştır. Üçüncü bölümde; tasavvufun tanımı, tasavvuf edebiyatının oluşumu, tasavvuf edebiyatının özellikleri, mutasavvıf kavramı, Ahmed Mürşidî Efendi’nin hayatı ve eserleri üzerinde durulmuştur. Dördüncü bölümde; araştırmanın yöntemi açıklanmıştır. Beşinci bölümde; Ahmed Mürşidî Efendi’nin Pendnâme adlı eserinde değer eğitimi ile ilgili unsurlar tespit edilmiş ve günümüz toplum hayatındaki yeri ve önemi arasında ilişki kurulmaya çalışılmıştır. Altıncı bölümde ise sonuç ve öneriler başlığıyla çalışmamızın değerlendirilmesi yapılmıştır.
Bu çalışmamızın gerçekleşmesinde, eseri bize tavsiye ederek başlamamıza vesile olan ve her daim katkılarını bizden esirgemeyen kıymetli hocam Dr. Öğrt. Üyesi. Müzahir KILIÇ’a ve katkılarından dolayı Dr. Öğrt. Üyesi. Metin ERKAL’a, tezimizin araştırılmasında, yürütülmesinde değerli bilgilerini bizimle paylaşan, ilgi ve desteğini esirgemeyen, olumlu eleştirileriyle bize katkıda bulunan danışmanım, kıymetli hocam Doç. Dr. Mehrali CALP’a sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca bu çalışma sırasında maddi ve manevi desteklerini esirgemeyen aileme ve fedakârlıklarından dolayı kıymetli eşime teşekkür ederim.
vi KISALTMALAR DİZİNİ akt. : Aktaran BTS. :Büyük Türkçe Sözlük Ed. :Editör C. :Cilt Hz. :Hazret H. :Hicri
DİB. :Diyanet İşleri Başkanlığı DTS. :Diyanet Terimler Sözlüğü
İA. :İslam Ansiklopedisi
MEB. :Milli Eğitim Bakanlığı
M. :Miladi
S. : Sayfa
TDE. :Türk Dili ve Edebiyatı
TDK. :Türk Dil Kurumu
TDVİA. :Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi UNESCO :Birleşmiş Milletler Eğitim ve Kültür Örgütü
Vb. :Ve benzer
vd. :Ve diğerleri
Yy. :Yüzyıl
vii
İÇİNDEKİLER
DOĞRULUK BEYANI ……….İİ TEZ KABUL TUTANAĞI ………...İİİ ÖN SÖZ....……….…….İV KISALTMALAR………...…..Vİ İÇİNDEKİLER………...Vİİ ÖZET……….Xİ ABSTRACT………Xİİ BİRİNCİ BÖLÜM 1.GİRİŞ……….1 1.1 Problem Durumu………...2 1.2 Araşrırmanın Amacı………2 1.3 Araştırmanın Önemi………2 1.4 Araştırmanın Sınırlılıkları………….………...3 İKİNCİ BÖLÜM 2. DEĞER EĞİTİMİ………...4
2.1 Eğitim ve Değer Kavramı………4
2.2 Değer Eğitimi………...6
2.3 Değerlerin Sınıflandırılması………7
2.4 Değerlerin Özellikleri ve Fonksiyonları………...10
viii
2.6 Değerler Eğitiminde Öğretmenin Rolü………...13
2.7 Tasavvufî Şiirlerinin Değer Eğitimindeki Yeri………...…14
2.8 Türk Milli Eğitimin Sisteminde Değer Eğitimi………...…15
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 3. TASAVVUF VE TASAVVUF EDEBİYATI………..……...18
3.1 Tasavvuf Kelimesinin Menşei………..………...18
3.2 Tasavvufun Tanımı………..……….…..19
3.3 Tasavvuf Edebiyatının Oluşumu……….………...20
3.4 Tasavvuf Edebiyatının Özellikleri……….21
3.5 Tasavvuf ve Mutasavvıf Kavramı………..22
3.6 Ahmed Mürşidî Efendi’nin Hayatı………23
3.7 Ahmed Mürşidî Efendi’nin Eserleri ……….………...24
3.8. Ahmed Mürşidî Efendi’nin Edebiyatımızdaki Yeri………25
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM 4. YÖNTEM………...……26
4.1. Araştırmanın Yöntemi/ Deseni/ Modeli………...26
4.2. Evren ve Örneklem/Çalışma Grubu/ Ana Madde ………26
4.3. Veri Toplama Araçları……….…26
4.4. Verilerin Analizi………...……….……...26
BEŞİNCİ BÖLÜM 5. BULGULAR VE YORUMLAR……….…….……....27
ix
5.2. FAKİRLİK HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...31
5.3. DÜNYA MALI HAKKINDAKİ BÖLÜM ………..33
5.4. DÜNYA MÜLKÜ HAKKINDAKİ BÖLÜM ……….36
5.5. İŞİN SONUNU DÜŞÜNMEK HAKKINDAKİ BÖLÜM ..………...39
5.6. TABİPLERİN SÖZÜNÜ DİNLEMEK HAKKINDAKİ BÖLÜM .………….42
5.7. BEŞ VAKİT NAMAZ HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...44
5.8. ANNE-BABA HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...48
5.9. KOMŞU HAKKI HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...52
5.10. EŞLERİN KARŞILIKLI GÖREVLERİ HAKKINDAKİ BÖLÜM ……….55
5.11. NAMUSUN KORUNMASI HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...57
5.12. RIZIK HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...59
5.13. AÇGÖZLÜLÜK HAKKINDAKİ BÖLÜM ……….……62
5.14. ZENGİNLİK HAKKINDAKİ BÖLÜM ……….…..…65
5.15. HARAMDAN SAKINMA HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...68
5.16. EMANETİ KORUMA HAKKINDAKİ BÖLÜM ………..……...71
5.17. DEVLET YÖNETİMİ HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...73
5.18. KONUKLAR HAKKINDAKİ BÖLÜM ……….……..76
5.19. İHANET HAKKINDAKİ BÖLÜM ...………...79
5.20. SABIR HAKKINDAKİ BÖLÜM ………..…....82
5.21. DEDİKODU HAKKINDAKİ BÖLÜM ………85
5.22. KENDİNİ BEĞENME HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...88
5.23. KİBİR HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...91
5.24. TEVBE VE İSTİĞFAR HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...94
x
5.26. DUA VE YARDIM TALEBİ HAKKINDAKİ BÖLÜM ………..100
5.27. ŞÜKÜR VE HAMD HAKKINDAKİ BÖLÜM ………..103
5.28. İLAHİ AŞK HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...106
5.29. İLİM VE ALİM HAKKINDAKİ BÖLÜM ……….109 5.30. ÖLÜMÜ DÜŞÜNME HAKKINDAKİ BÖLÜM ………...…...112 ALTINCI BÖLÜM 5. SONUÇ VE ÖNERİLER……….115 6.1. Sonuç………..………....115 6.2. Öneriler………...116 KAYNAKÇA……….…...118 ÖZGEÇMİŞ………...……..121
xi
ÖZET
YÜKSEK LİSANS TEZİ
‘‘AHMED MÜRŞİDÎ EFENDİ’NİN PENDNÂMESİNDEKİ DEĞER EĞİTİMİ UNSURLARININ İNCELENMESİ’’
Fatih ASLAN
Tez Danışmanı: Doç. Dr. Mehrali CALP 2019,
xıı+136 sayfa
Jüri: Dr. Öğrt. Üye. Müzahir KILIÇ Dr. Öğrt. Üye. Aptulkerim DİNÇ Doç. Dr. Mehrali CALP
Bu çalışmanın amacı, Dinî - Tasavvuf Edebiyat geleneğinde yetişen Diyarbekirli âlim ve arif Ahmed Mürşidî Efendi’nin hayatını ve edebî şahsiyetini araştırmak; Dinî - Tasavvuf Edebiyat geleneği içindeki yerini; ‘Pendnâme’ adlı eserinin değer eğitimi açısından önemini belirlemektir. Ayrıca bu çalışmada kültürümüzün bir parçası olan tasavvuf geleneğinin toplumun eğitimindeki işlevini göstermek ve ortaya koyduğu değerleri incelemek amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda araştırmada metin incelemesine dayalı nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi kullanılmıştır. Araştırma yapılırken mutasavvıf şahsiyetin Pendnâme adlı eseri incelenmiş ve beyitler halinde manzum olarak yazılmış bu eserdeki “değer eğitimi” unsurları tespit edilmiştir. Tespit edilen bu unsurlar çeşitli değer başlıkları altında incelenmiştir. Bu değerlerin günümüz toplum hayatındaki yeri ve önemi açıklanmış ve yorumlanmıştır.
Belirlenen değer eğitimi unsurlarının eğitimdeki işlevine ve üstlendiği rolün önemine, Ahmed Mürşidî Efendi’nin şiirleriyle bu alana yaptığa katkıya, bu şiirlerin nesillerin bilinçlenmesinde ve değerlerin edinilmesindeki etkisine ilişkin verilere ulaşılmıştır.
xii
ABSTRACT MASTER’S THESIS
INVESTIGATION OF ELEMENTS OF VALUE EDUCATION IN THE PENDNAM OF AHMED MURSIDI EFENDI
Fatih ASLAN
Thesis Supervisor: Assoc. Prof. Mehrali CALP 2019, Page: xıı+136
Jüri: Dr. Öğrt. Üye. Müzahir KILIÇ Dr. Öğrt. Üye. Aptulkerim DİNÇ Doç. Dr. Mehrali CALP
The aim of this study is to investigate the life and literary personality of Ahmed Mürşidî Efendi, a scholar and wise man of Diyarbekir, who grew up in the tradition of Religious - Sufism Literature is to determine its place in Religious - Sufism Literature tradition and the importance of ‘Pendname’ in terms of value education. Besides, it is aimed to show the functions of the tradition of Sufism, which is a part of our culture, in the education of the society and to examine the values it puts forth. For this purpose, document analysis, which is one of the qualitative research methods based on text analysis was used. While the research was carried out, the work of the sufi person, named Pendname, were examined and the “value education” elements in this work written in verses in couplets were determined. These elements were examined under various value headings. The place and importance of these values in today's social life were explained and interpreted. Data on the function of the determined value education elements in education and the importance of the role it undertakes, the contribution of Ahmed Mürşidi Efendi to this field with his poems and the effect of these poems on the consciousness of generations and the acquisition of values have been reached.
1
BİRİNCİ BÖLÜM 1.GİRİŞ
İslamiyetin doğuşuyla başlayan Tasavvufî hayat, işaret ettiği mana ve hükümlerin birçoğuyla Hz.Peygamberin zamanında ve onun hayatından örneklerle ortaya çıktığı söylenebilir. Hz. Peygamber gerek yaşadığı sade hayat ve gerekse üstün ahlak ve seciyesi ile tasavvufi hayata kaynaklık etmiştir. O’nun bu yaşayışı öncelikle sahabeler tarafından benimsenmiş; ardından tasavvuf öğretisinin kaynağı olmuştur.
Tasavvuf, lügat manası itibariyle “Gönlünü Allah sevgisine bağlama”; ıstılahi manada ise “Zühd ve takva ile ruhu temizleyip Hakk’ın ahlakı ile ahlaklanmak, kendi varlığını Hakk sevgisinde eriterek masivadan ilgiyi kesmek ve bu hal içinde O’nun emir ve yasaklarına tam bir uyuşla sonsuz mutluluğa ermektir.” (Güzel, 2009, 147) Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere kişi her daim huzur-u İlahide olduğunu düşünecek ve kalbini dünyaya ait bütün ilişkilerden (masivadan) temizleyecektir.
Halk Edebiyatının bir kolu olarak gelişen Tekke-Tasavvuf Edebiyatı, tasavvufla uğraşan kişilerin (Mutasavvıfların) ortaya koyduğu ürünleri kapsayan bir edebiyat türü olarak nitelendirilebilir. Temelde bu anlayış üzerine inşa edilen tasavvuf, Türklerin İslamiyeti kabul etmesiyle de yayılmış ve gelişmiş, günümüze kadar gelmiştir.
“Türklerin İslamiyet’e girişleri, tasavvuf hareketinin İslam’da kurumsallaştığı, tarikatların oluştuğu 12.yy ve öncesinde tasavvufun toplum ve birey hayatında ne denli vazgeçilmez bir unsur olduğu tarih kitaplarımızda mevcuttur. İslamiyetle birlikte tasavvufun da Türkler arasında yaygınlaşması, doğal olarak Semerkand, Buhara, Fergana gibi Türk-İslam çevrelerinde oluşmaya başlamış ve buralarda da tasavvufun temsilcilerinden şeyhlere tesadüf edilmeye başlanmıştır. Yusuf Has Hacib ve Ahmed Yesevî’nin ortaya çıkışına kadar Türkler arasında Muhammed Ma’şûk Tûsi, Emir Ali Abû gibi mutasavvıflar da yetişti. Ahmed Yesevî ile birlikte tasavvuf hareketi Türkler arasında genel bir hâl aldı. Çünkü Ahmed Yesevî bu dönemde; Mansur Ata, Harezmli Sa’id Ata, Süleyman Hakîm Ata, Lokman Perende gibi halifeleri ve binlerce müridi yetiştirip muhtelif Türk coğrafî bölgelerine gönderdi. Yesevî’nin kurduğu bu tarikat, bunlar eliyle Türkistan’da ve daha sonra da Anadolu ve Balkanlar’da hızla yaygınlaştı.” (Güzel, 2009) Çok eski tarihlerden günümüze kadar gelen bu gelenek aynı zamanda halkın değerlerini ve kültürel birikimlerini de ortaya koymuştur. Başta Hoca Ahmet Yesevî, Hoca Dehhani, Yunus Emre, olmak üzere daha sonraları Hacı Bektaş-ı Veli
2
Kaygusuz Abdal, Hacı Bayram-ı Veli, Eşrefoğlu Rumî, Pir Sultan Abdal, Niyazî-i Mısrî, Sinân-ı Ümmî, Hüdâî, Sezaî, Kuddusî, Turâbî ve daha pek çok mutasavvıf şahsiyetin yetiştiği bu alan, toplumda da karşılık görmüş ve bu mutasavvıflar gerek eserleriyle gerek örnek şahsiyetleriyle unutulmaz olmuşlardır. “Mutasavvıflar tarafından oluşturulan bu eserlerin hem toplumun eğitiminde hem de topluma manen belirli değerleri aktarmada önemli roller üstlendiği tarafımızca değerlendirilmektedir. İslamî temele dayanan ahlâk ve âdâb kâidelerini veciz ifâdelerle dile getirerek insanlara ve bilhassa genç nesillere öğüt vermek amacı ile kaleme alınmış eserler çoklukla nasihatnâme, pendnâme gibi adlar almıştır.” (Mermutlu, 2012, 11)
Ahlâk, edebiyatın başlıca konularından biridir. Öğretici amaç güden eserlerle, dinî-tasavvufî eserlerde ahlâk konusu geniş ölçüde yer alır. “Doğruyu, iyiyi ve faydalıyı göstermek için söylenmiş atasözleri, başlangıcından beri edebiyatımızda didaktik unsurların ve öğüt verme geleneğinin en önemli göstergesidir. Kalıplaşmış şekilleri olan, bazen yarı manzum nasihatnâmelerin ilk örnekleri diyebileceğimiz atasözleri manzum nasihatnâmelerin ilk örnekleri sayılabilir.” (TDE Ansiklopedisi, 241) Bu bakımdan incelediğimiz bu eser hem manzum olması itibariyle hem de ihtiva ettiği değerler bakımından klasik örneklere uygundur.
Toplumların eğitiminde, manevi değerlerin kazandırılmasında örnek şahsiyetlerin rolü büyüktür. 18.yy’da yaşayan Ahmed Mürşidî Efendi de eserleri ve yaşantısıyla örnek bir mutasavvıftır. Pendnâme adlı eseriyle tasavvuf edebiyatı alanına büyük katkılar sunmuş olan Ahmed Mürşidî Efendi’nin bu eseri değer eğitimi adı altında incelenmiştir.
1.1 Problem Durumu
Bu çalışmada Ahmed Mürşidî Efendi’nin Pendnâme adlı manzum eseri incelenmiş ve bu eserdeki ahlak ve eğitimle ilgili değerler belirlenmiştir. Bu eser üzerinde “değerler” konusunda herhangi bir bilimsel araştırma yapılmamıştır. “Ahmed Mürşidî Efendi’nin yazdığı bu eserdeki değer eğitimi unsurları nelerdir?”, “Bu unsurlarının değer aktarımı alanındaki etkileri nelerdir?” gibi sorular araştırmanın problemini oluşturmuştur.
3 1.2 Araştırmanın Amacı
Bu çalışmada, Ahmed Mürşidî Efendi’nin yazmış olduğu Pendnâme adlı manzum eserin içinde yer alan değer eğitimi unsurların ortaya çıkarılması amaçlanmıştır.
1.3 Araştırmanın Önemi
‘‘Ahmed Mürşidî Efendi’nin Pendnâmesindeki Değer Eğitimi Unsurlarının İncelenmesi’’ başlıklı bu çalışma değer eğitimi unsurlarıyla Tekke-Tasavvuf edebiyatının ilişkisini ortaya koymak bakımından önem taşımaktadır. Bunun yanında toplumların eğitiminde ve değerlerin bir sonraki nesle aktarılmasında manzum bir eserin üstlendiği rolün önemi ve ezberlenebilmesindeki işlevselliği de bu araştırmamızın başka bir boyutunu oluşturmaktadır.
1.4 Araştırmanın Sınırlılıkları
Bu çalışma, Ahmed Mürşidî Efendi’nin Pendnâme adlı eseri ile sınırlandırılmıştır. Müellifin diğer eserleri araştırma kapsamına dâhil edilmemiştir.
4
İKİNCİ BÖLÜM 2. DEĞER EĞİTİMİ
Çalışmanın bu bölümünde eğitim ve değer kavramlarından yola çıkarak; değer eğitimine, değerlerin sınıflandırılmasına, değerlerin özellik ve fonksiyonlarına, değerler eğitiminde ailenin ve öğretmenin rolüne, değerler eğitiminde kullanılan yaklaşımlara, tasavvuf geleneğinde değerlerin işleniş boyutuna ve Milli Eğitim sisteminde değerlerin işlevselliğine değinilmiş ve bu konuyla ilgili araştırmanın sonuçları ifade edilmiştir.
2.1. Eğitim ve Değer Kavramı
İnsanın dünyaya gelişinden itibaren başlayan, gelişen ve yenilenen bir kavram olan eğitimin pek çok tanımı yapılmış ve hemen hemen herkes tarafından üzerinde düşünülen ortak konu olmuştur. Çünkü ya kendimiz ya bir yakınımız bu sürecin içerisinde varlığımızı sürdüyoruz. Bundan dolayı bir toplumda eğitimden bahsedilince ya doğrudan ya da dolaylı bir şekilde insanlar konuya müdahil olup kanaatlerini ifade etmişlerdir. Farklı bakış açılarıyla ifade edilmeye çalışılan bu kavramın sabit bir tanımının olmayışı, aslında eğitimin ne kadar kapsamlı bir alan olduğunu ortaya koymaktadır. Bilim adamlarından filozoflara, din adamlarından devlet yöneticilerine kadar toplumun her kesiminden insanlar eğitimin çeşitli tanımlarını yapmışlardır.
“Eğitim, bireyde kendi yaşantıları yoluyla davranış değişikliği meydana getirme sürecidir.”(Tylor, 1950, akt. Ertürk, 1988)
“Bireyin davranışında kendi yaşantısı yoluyla ve kasıtlı olarak istendik değişme meydana getirme sürecidir.” (Ertürk, 1973)
“Eğitim, insanları belli amaçlara göre yetiştirme sürecidir.” (Fidan, 1985)
“Eğirim, bireyin yaşadığı toplumda uygulama değeri olan yetenek, yöneliş ve diğer davranış örüntülerini kazandığı süreçler toplamıdır.” (Demirel ve Kaya, 2002 )
“Seçilmiş ve kontrollü bir çevrenin (özellikle okulun) etkisi altında sosyal yeterlik ve optimum bireysel gelişmeyi sağlayan sosyal bir süreçtir.” (Fidan ve Erden, 1991)
Emile Durkhem’e göre eğitim: Sosyal hayat bakımından yetişmiş nesillerin, henüz bu hayata ulaşmamış olan nesiller üzerindeki etkileridir.
5
İsmail Hakkı Baltacı’ya göre eğitim: Çocukların hayata hazırlanması sürecidir. Yusuf Has Hacip’e göre eğitim: Olumlu davranışları kazanma ve bu şekilde hayata hazırlama sürecidir.
Sanat akımların göre eğitim:
“İdealizm’e göre eğitim: İnsanının bilinçlice ve özgürce Allah’a ulaşmak için sürdürdüğü aralıksız çabalardır.
Realizm’e göre eğitim: Yeni kuşaklara kültürel mirası aktararak, onları toplumsal uyuma hazırlama sürecidir.
Pragmatizm’e göre eğitim: Kişiyi yaşantılarını inşa yoluyla yeniden yetiştirme sürecidir.
Naturalizm’e göre eğitim: Kişinin doğal olgunlaşmasını arttırma ve onun bu özelliğini göstermesini sağlama işidir.” (Gürsel ve Hesapçıoğlu, 2011)
“Eğitimle ilgili yapılan bu tanımlardan yola çıkarak eğitimin ortak özelliklerinin şunlar olduğu söylenebilir:
1. Eğitim bir süreçtir.
2. Eğitimde bireyin kendi yaşantılarının olması gerekir. 3. Eğitim davranış değiştirmeyi amaçlamaktadır.
4. Değiştirilmesi gereken davranışların ‘istendik’ olması gerekir.” (Gürsel, 2003)
Eğitim kavramının farklı biçimlerde tanımlanmasının nedenleri de şunlardır diyebiliriz:
Eğitim kapsamı ve muhtevası geniş olan bir konudur. Örneğin: Trafik eğitimi, çıraklık eğitimi, halk eğitimi, çocuk eğitimi, özel eğitim vb.
Eğitim dinamik bir yapıya sahiptir. Bu nedenle; yapısında değişim olan bir kavramın değişmez bir tanımının yapılması zordur.
Eğitimden, eğitime taraf olanların beklentileri farklı olabilir. Bu farklılık tanımlara da yansıyabilir.
Eğitim kavramının dayandığı felsefi akıma göre hedefi, kazandırılacak davranışları, yöntemi, kullandığı araç gereçler ve ölçme değerlendirme durumları değiştiğinden tek bir tanım konusunda uzlaşmak neredeyse imkânsızdır. (Büyükkaragöz, 1997)
6 Değer kavramı:
Değer kavramı da tıpkı eğitim gibi üzerinde ittifak edilen bir tanımın olmaması yönüyle dikkat çeker. “Değer” her ne kadar ortak bir unsuru ifade etmeye çalışsa da insanların zihin dünyalarında, hayatı algılayışlarında ve yetiştikleri çevrenin farklılığı dolayısıyla çeşitli tanımları olmuş bir kavramdır.
“Bireyler, toplumsal kurallar, gelenekler ve görenekler yoluyla “iyi - kötü”yü ve “doğru - yanlış”ı ayırmayı ve kendi ahlâk ilkeleri doğrultusunda bir ölçü edinmeyi öğrenirler.” (Beill, 2003). Edinilen bu ölçü değer adı verilen kanaatler ve inançlar bütününü oluşturur.
Değer kavramı için genel olarak şu şekilde tanımlamaların yapıldığını görmekteyiz:
“Terim olarak “değer” bizim objeleri, insanları, fikirleri, durumları ve hareketleri iyi, kötü, arzu edilen, istenmeyen ve bunun gibi yargılarımızı oluşturan standartlarımızı ve prensiplerimizi ifade eder.” (Halstead & Tylor, 2000 akt. Özen)
(Çelikkaya, 1996, akt. Özen), değeri: “Bir toplum, bir inanç, bir ideoloji içinde veya insanlar arasında kabul edilmiş, benimsenmiş ve yaşatılmakta olan toplumsal, insanî, ideolojik veya ilahi kaynaklı her türlü duyuş, düşünüş, davranış, kural ya da kıymetler.” olarak tanımlamıştır.
(Tezcan, 1974 akt. Yazıcı) ise: “Değerlerin bütün kültür ve topluma anlam ve önem veren ölçütler.” olduğunu ifade etmiştir.
“Değer, bir sosyal grup veya toplumun kendi varlık, birlik, işleyiş ve devamını sağlamak ve sürdürmek için üyelerinin çoğunluğu tarafından doğru ve gerekli oldukları kabul edilen ortak düşünce, amaç, temel ahlaki ilke ya da inançlardır.” (http://www.sosyalbilgiler.gen.tr)
Ahlaki açıdan: “Bir şeyin önemini belirlemeye yarayan soyut ölçü, bir şeyin değdiği karşılık, kıymet.” (BTS)
Toplumbilimde: Bir milletin sahip olduğu kültürel, sosyal, ekonomik ve bilimsel değerlerin yanında, manevi değerlerini de kapsayan öğelerin bütünü anlamlarına sahiptir.
Yukarıdaki tanımları değerlendirdiğimizde “değer” için şu ifadeleri kullanabiliriz:
7
Değer, toplumdan topluma farklılıklar gösterse bile insan olmanın kazandırdığı idrak kabiliyetinin ve duygu zenginliğinin bir araya gelerek hayatı ve eşyayı anlama ve anlamlandırma çabasının nesilden nesile, kültür vasıtasıyla aktarılması işidir. Bu açıdan değerlerin toplumdan topluma ve zaman içinde değişmesi kaçınılmaz olur.
Eğitimin ve değerin tanımlarına ve özelliklerine bu şekilde değindikten sonra, değer eğitiminin ne olduğu ve neden değer eğitimi üzerinde çalışma yaptığımıza geçebiliriz.
2.2. Değer Eğitimi
İnsanlar önce hayatta kalmayı, sonrasında hayatı hep daha iyi şartlarda yaşamayı temel amaç edinmişlerdir. Bu amacı gerçekleştirebilmenin en etkili yolu, insanlığın elde ettiği başarıları, kazanımları ve değerleri yeni nesillere aktarabilmektir. Eğitimin temel hedeflerinden biri de değerler üretmek ve bunları öğrencilere aktararak yaşatmaktır. Bu bağlamda değerler eğitimi için yapılan tanımlara bakalım:
Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) tarafından değerler eğitimi: ‘‘Çocukların ve gençlerin pozitif değerleri keşfedip geliştirmeleri ve kendi potansiyellerine göre ilerlemeleri için yürütülen eğitimsel gayretler.” olarak tanımlanmaktadır.
“İnsanın belirli değerleri fark etmesi, o değerlerden yeni değerler ortaya çıkarması, ortaya çıkarttığı değerleri benimsemesi ve kendi kişiliğini bu değerlere göre bir davranışa dönüştürmesi ancak eğitim ile gerçekleşir. Bu eğitime ise değerler eğitimi ismi verilmektedir.” (Yeşil ve Aydın, 2007, s. 65)
Temel insani değerleri benimsemiş bireyler yetiştirmek; aile, toplum ve okulun başlıca görevleri arasındadır.(Yazıcı, 2006)
Yukarıdaki tanımlamalardan da anlaşılacağı üzere değerler eğitimi, bir toplumu toplum payan unsurların başında gelmektedir. Bunun için toplumu oluşturan bireylerin, ailenin, çevrenin vb. unsurların değerleri yaşama ve yaşatma konusunda hassas davranmaları son derece elzemdir. Bu gayretin neticesinde iyi bir insan, iyi bir yaşam ve hem maddeten hem de manen sağlıklı toplumların oluşması hayalden uzak bir gerçekliğe dönüşür.
8
Tasavvufi bir eserin bu açıdan incelenmesi ve içerisindeki değerlerin halka nasıl ulaştırıldığı ve toplumu nasıl yönlendirip yetiştirdiği de değerler eğitimi açısından önem arz etmektedir. Çalışmamızın asıl amacı da bu konu üzerinde değerlendirme yapmaktır.
2.3. Değerlerin Sınıflandırılması
Değer kavramı, pek çok sosyal bilimin çalışma alanına konu olmuştur. “Antropologlar, sosyologlar, siyasal bilim adamları ve psikologlar, kültürel, sosyal, kurumsal ve bireysel değerler ve değer sistemleri ile farklı derecelerde ilgilenmişlerdir. Değerlerin tanımlanması konusunda yaşanan güçlükler, bunların nasıl sınıflandırılacağı konusunda da kendisini göstermektedir. Çünkü gerek değerlerin sınıflandırılması gerekse temel değerlerin neler olduğu konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür.” (Kluchohn, Strodtbeck, 1973, akt. Aydın)
Değerler değişik şekillerde tartışılmıştır. Sosyolojik anlamda toplumsal değerler ve bireysel değerler ayrımı yapıldığı gibi, ahlaksal açıdan etik olan ve olmayan değerlerden söz edilmektedir. “Değerler, genel veya özel, sürekli veya geçici oluşlarına, zorlayıcılık derecelerine ve işlevlerine göre de sınıflandırılabilmektedir.” ( Ünal, 1981). “Sosyal değişme ve modernleşme süreciyle birlikte, değerlerin, özellikle kaynak ve içerikleri dikkate alınarak bazen aşkın ve dünyevi, bazen de modern ve geleneksel biçiminde sınıflandırıldıkları görülmektedir.” (Bartelds, Debats, 1996) Bir yandan değerlerden, gerçekte var olmayan zihinsel yapılar olarak söz edilirken, diğer yandan da değerler, felsefi açıdan “yaşam yolları” veya “değer yönelimleri” gibi tercihler şeklinde belirtilmiştir. “Değerler, belirli kişilik tiplerinde eşit olarak bulunma veya davranışa bir standart, kriter olarak hizmet eden bireysel ya da toplumsal fikirler olma veya beklenenin kavramsallaştırılması açılarından da incelenmiştir.” (Karakitapoğlu, 1996)
“Değerler üzerinde yapılan araştırmaları etkili bir biçimde sürdürebilmek için birçok sınıflandırma yapılmıştır. Bu sınıflandırmalardan en çok bilinen ve kabul edilenler: Nelson, Rokeach, Spranger ve Schwartz’a ait olanlardır.” (Yazıcı, 2006) Bu sınıflamaları şu şekilde göstermek mümkündür.
Nelson’a göre değerler; bireysel değerler, grup değerleri ve sosyal değerler olarak üçe ayrılır. (Naylor ve Diem, 1987, 347; Akbaş, 2004: s. 32-33)
9
Tablo 1: Nelson’a göre değerlerlerin sınıflandırılması
Bireysel Değerler
Bireysel değerler bireyin seçim yapmasıyla, hobileriyle ve kişisel tercihleriyle ilişkilidir.
Grup Değerleri
Belirli bir grubun üyeleri tarafından paylaşılan değerlerdir. Aile, dini veya siyasi bir grup olabilir.
Sosyal Değerler
Adalet, eşitlik, saygı, özgürlük, barış, saygı vb. değerlerdir. Sosyal değerlerin oluşabilmesi için sosyalleşme ve sosyal bilinç kavramları kullanılmalıdır.
Rokeach’a göre değerler: Tablo 2’de verildiği gibi; Temel değerler (Terminal) ve Araç değerler (Instrumental) olmak üzere iki gruba ayrılır. (Akt; Naylor ve Diem, 1987. s.349)
Tablo 2: Rokeach’a göre değerlerlerin sınıflandırılması
Temel Değerler
Arzu edilen nihai değerleri içerir. Başarı, öz saygı, zevk, dostluk, mutluluk, fazilet...
Araç Değerler
Temel değerlere ulaşmak için kullanılacak davranış tarzlarını ifade eder.
Cesaret, sorumluluk, hırslı, neşeli, kabiliyet dürüst…
Spranger, değerleri altı temel gruba ayırmıştır. Bunlar: estetik, teorik (bilimsel), ekonomik, siyasi, sosyal ve dini değer gruplarıdır. Tablo 3 (Akbaş, 2004, s.30-31)
Tablo 3: Spranger’ e göre değerlerlerin sınıflandırılması
Bilimsel Değer
Gerçeğe, bilgiye, muhakemeye ve eleştirel düşünceye önem verir. Bilimsel değerleri olan insan deneysel, eleştirici, akılcı ve entelektüeldir.
Ekonomik Değer Yararlı ve pratik olana önem verir. Ekonomik değerlerin hayatta önemsenmesi gerektiğini belirtir. Estetik Değer Simetri, uyum ve forma önem verir. Birey hayatı olayların bir
10
çeşitliliği olarak görür. Sanatın toplum için zorunluluk olduğunu düşünür.
Sosyal Değer
Başkalarını sevme, yardım ve diğergam olma esastır. En yüksek değer insan sevgisidir. Bu insan sevgisini insanlara sunar. Nazik ve sempatiktir. Bencil değildir.
Politik Değer Her şeyin üstünde kişisel güç, etki ve şöhret vardır. Esas olarak kuvvetle ilgilidir.
Dini Değer Evreni bir bütün olarak kavrar ve kendisini onun bütünlüğüne bağlar. Dini uğrunda dünyevi hazları feda eder.
Schwartz ise değerleri; güç, başarı, hazcılık, uyarılım, özyönetim, evrenselcilik, iyilikseverlik, geleneksellik, uyma ve güvenlik olmak üzere on farklı grupta incelemektedir.
Tablo 4: Schwartz’a göre değerlerlerin sınıflandırılması
Kök Değer Açıklama Değerler Güç Toplumsal konum, denetim
gücü
Sosyal güç sahibi olmak, zengin olmak
Başarı Toplumsal standartları temel alan başarı yönelimi.
Başarılı olmak, yetkin olmak, hırslı olmak, zeki olmak… Hazcılık Bireysel zevke, hazza yönelim. Zevk, hayattan tat alma… Uyarılım Heyecan ve yenilik arayışı Cesur olmak, heyecanlı bir
yaşantı…
Özyönetim
Düşünce ve eylemde bağımsızlık.
Yaratıcı olmak, merak duymak, özgür olmak, kendine saygısı olmak…
Evrenselcilik Anlayışlılık, hoşgörü ve insanlığın iyiliğini gözetmek.
Açık fikirli olmak, erdemli olmak, adalet, eşitlik, barış istemek…
11 Hamilik Kişinin yakın olduğu kişilerin
iyiliğini gözetmesi ve geliştirmesi.
Yardımsever olmak, dürüst olmak, affetmek, sadık olmak, manevi hayat…
Geleneksellik Töre, kültür ya da fikirlere saygı ve bağlılık.
Alçakgönüllü olmak, dindar olmak, hayatın verdiklerini kabul etmek.
Uyum Başkalarına zarar verebilecek davranışların ve dürtülerin sınırlandırılması
Kibarlık, itaatkâr olmak, anne babaya ve yaşlılara değer vermek…
Güvenlik Toplumun ve kişinin huzuru ve sürekliliği.
Ulusal güvenlik, toplumsal düzenin devamı, iyiliğe karşılık vermek…
2.4. Değerlerin Özellikleri ve Fonksiyonları
Değerlerin, toplumdan topluma ve zaman içinde değişmesi kaçınılmazdır. Toplumlar, çocuklarının değerler doğrultusunda bazı davranışları sergilemesini önemser. Örneğin; Sevgi, saygı, dürüstlük, dostluk, paylaşma, dayanışma, temizlik ve benzerleri hemen her toplumda önemsenen toplumsal değerlerdir. Değerler toplum için önemli olduğundan, bu değerlere uygun davranan insanlar da toplum gözünde değerli kabul edilir. Değerlerin özellikleri konusunda farklı görüşler ileri sürülmüş ise de bunlar birbirlerine uzak olmayan şeylerdir. Her biri değerin bir yönünün altını çizmiştir. Değerlerin özellikleri konusunda araştırmacıların ortaya koydukları ortak noktalar, özellikle üzerinde durmayı düşündüğümüz işlevler açısından bakıldığında şöyle sıralanabilir:
1. Değerler inançlarımızın ortak bir ürünüdür. Ancak bunlar işlevsellik kazanır ve fiiliyatta kendisini gösterirse değerli olur.
2. Değerler, bireyin amaçlarıyla ve bu amaçlara ulaşmada etkili olan davranış biçimleriyle ilişkilendirilmelidir.
3. Değerler; davranışların, insanların ve olayların seçilmesini ya da değişmesini yönlendiren soyut kurallar olarak işlev görürler.
12
4. Değerler değişime açık yapılardır. Zaman içerisinde etkileşime ve ortaya çıkan yeni duruma göre ihtiyaçları karşılamak için değer önceliklerinde değişkenlikler oluşabilir.
5. Değerler, fertlerin yapıp ettiklerini rasyonelleştirip içselleştirme imkânı veren olgulardır. Rokeach’ın da belirttiği gibi değer, dini -profan hangi türden olursa olsun ferdin kendini konumlandırma, tercih etme, karşılaştırma imkânlarını sağlar. Bunu sağlarken de bir standart oluştururlar.
6. Değerler, Schwartz’ın da belirttiği gibi, inanışlar ihtiva eden, dolayısıyla aşkınlıklar taşıyan olgulardır. Her değer inançlar taşır, yani değerin olduğu her yerde bir kabul, bir benimseme vardır. Meselâ “İnanıyorum ki arkadaşım doğru söyler.” önermesi, doğru söylemenin gerekliliğine olan mutlak inancını bir vakıa üzerinden tespit ve teyit eder.
7. Değer, ilgi gösterilen, arzu edilen şeydir. Bu konuyla ilgilenen Perry de değerleri “ilgi” çevresinde açıklamaya çalışır. O, değerleri, insanların ilgi objeleri, ilgilerin cinsi, miktarı, yoğunluğu çevresinde açıklayabileceğimizi söyler.” (Topçuoğlu, 1996) Perry bu görüşüne değerlerin negatif olabileceğini de ekler. İşin gerçeği dini-sosyal bütün değerlerin önemli niteliklerinden birisinin ferdi ve dini-sosyal ilgi olduğunda şüphe yoktur. Ancak değerlerin, diğer özellikleri göz önüne alındığında negatif özellikler taşıdığını söylemek mümkün değildir, yani değer her halükârda olumluluk taşır.
8. Değerler her alanla ilgilidirler. Yani ekonomik, dini, ailevi, siyasal ve benzeri her alanın değerleri vardır. Ahlâk konusunda olduğu gibi belki adalet, hakkaniyet gibi her alanı ilgilendiren üst ortak değerler vardır. Ancak, daha alt beşeri birimlerin kendine has değerleri ve meselâ buna göre bir “ailevi değerler” den söz edilebilir.
9. “Nihayet dini-sosyal, kaynağı ne olursa olsun değerler bir biçimde sosyaldirler. Pek çok kişi tarafından paylaşılır, ciddiye alınırlar, coşku ile birlikte bulunur ve kavramsal olarak diğer nesnelerden soyutlanabilirler.” (Fichter, 1990)
“Bilindiği üzere sözlükte görev anlamına gelen işlev (fonksiyon), sosyolojide herhangi bir sosyal olgunun, bütün içinde yerine getirdiği görev demektir. Hala sosyolojide geçerli olan kural, bir beşeri öğenin tanınmasının işlev(ler)inin bilinmesine bağlı olduğudur. Tabi değerler de bunun dışında değildir. Değerlerin işlevi, “Bütün
13
beşeri olayların gerçekleşmesinde belirleyici olmak şeklinde formüle edilebilir. Siyasi, estetik, sosyal, ailevi, bütün beşeri olaylar bir değere dayanırlar. Gerçi sosyal olguların gerisindeki değerlerin bir kısmı geri dönüşlü olarak sosyal şartlar gereği üretilmiş ve dolayısıyla da süreci belirleyicilik özelliği zayıf olabilir ama bu, sonucu değiştirmez. Eylemler için bir hedef oldukları kadar sonucu değerlendirmeye yarayan değerler her şeyden önce bir ölçek görevini yerine getirirler. Yani değerler eylemin başında, sürecin bizzat içinde ve sonunda yer alırlar. Çünkü bu, insanın bilinç dünyasında ve vicdanında başlayan bir etki biçimidir.” (Yazıcı, 2014)
Bu çerçevede değerlerin bazı görevleri şöyle sıralanabilir: a. Değerler, yargılamada birer araç olarak kullanılır.
b. Kişilerin dikkatini istenen, yararlı ve önemli görülen kültür nesneleri üzerinde odaklaştırırlar.
c. İdeal düşünme ve davranma yollarını gösterirler.
d. Sosyal rollerin sevilmesinde ve gerçekleştirilmesinde rehberlik ederler. e. Sosyal kontrol ve baskı araçları görevini yerine getirirler.
f. Dayanışma araçları olarak devreye girerler.
2.5. Değerler Eğitiminde Ailenin Rolü
Temel insani değerleri benimsemiş bireyler yetiştirmek; aile, toplum ve okulun başlıca görevleri arasındadır. Değerler eğitiminin, ailede başlayan ve bireyin yaşamının sonuna kadar devam eden bir süreç olmasından dolayı değerler eğitiminde ailenin ve okulun (öğretmenin) rolünün ne olduğu konusu, ifade edilmesi gereken önemli bir mevzudur.
Eğitim şüphesiz ilk olarak aileden başlar ve hatta pek çok İslam âlimi, bu eğitimin, çocuk henüz ana rahmindeyken başladığını ifade etmektedir. Bu anlamda değerlerin aktarılmasında ailenin ve özellikle ailenin temel unsurunu oluşturan annenin önemli bir rol üstlendiği âşikardır. Necip Fazıl’ın dediği gibi:
“Annesi gül koklasa, ağzı gül kokan çocuk; Ağaç içinde ağaç geliştiren tomurcuk...”
ifadesi, rol model olan hem annenin hem de babanın bu konuda çok daha hassas davranmaları gerektiğini ifade etmektedir.
14
Çocukların değerleri öğrenmesi için yetişkinlerin iyi birer model olarak değerleri kendi yaşamlarına uygulamaları gerekmektedir. Eğer çocuk ailesinin yalan söylemediğini, başkalarına nazik davrandığını, sorumluluklarını yerine getirdiğini görürse kendi davranışlarını buna göre düzenleyecektir. Eğer çocuk ailesinin yanlışlarını ve hatalarını gözlemlerse, dürüst davranmakta ve doğruları söylemekte zorlanacaktır. Değerler için en önemli kurallardan biri iyi model olmaktır.
Değerlerin eğitiminde çocuğa karşı net ve anlaşılır olmak gereklidir. Beklentimizin ne olduğunu açıkça belirtmemiz ve aynı zamanda çocuğumuzun yaş özelliklerine uygunluğunu da dikkate almamız gerekmektedir.
“Ailede başlayan değerler eğitimi, okullarda formal bir yapı içerisinde temel değerlerin öğrencilere kazandırılması ile devam eder.” (Yazıcı, 2006)
2.6 Değerler Eğitiminde Öğretmenin Rolü
Aile ortamından sonra hem okul öncesi dönemde hem de sonraki yıllarda değerlerin aktarılması rolünü en etkili bir şekilde yerine getiren kişi şüphesiz öğretmendir. Değerlerin bireye öğretilmesi ve bunun bir davranış halini alması eğitim kurumlarının önemli bir meselesidir. Eğitim kurumlarında öğretmenin omuzlarındaki bu yük, öğretmenlerin bu konuda vazgeçilmez bir unsur olduğunu gözler önüne sermektedir. Aynı zamanda bu rolü üstlenmekle toplumun temeli olan bireyleri yetiştirmenin büyük hazzını da yaşamada haklı gururlarının olduğunu söylemek mümkündür.
“Öğretmenler konumlarından dolayı, öğrencilerinin değer eğitimleri ile ilgili olumlu kararlar verebilmeleri için onlara yardım etmede elverişli bir duruma sahiptirler.” (Suh & Traiger, 1999, s.1). “Ancak öğretmenin, kendisinde öğretim faaliyetlerinde uygulanması istenilen değerler yoksa ya da bu değerlerin öğrencilere nasıl kazandırılacağını bilmiyorsa; öğretmen değerler eğitimi alanında, öğrencilere iyi bir model değil, tam aksine öğrencilerde bulunan mevcut değerlerin bile körelmesine ve hatta ortadan kalkmasına sebep olabilecek kötü bir model olabilir.” (Yazıcı, 2006)
(Halstead ve Taylor’a, 2000) göre; öğretmenler değerler eğitiminin özünü oluşturdukları için, değerleri kendi rollerinin bir bölümü olarak göstermek istemeseler bile; öğrenciler, öğretmenlerinin değer yargılarından mutlaka etkilenirler.” (Yazıcı, 2006)
15
Eğitim sisteminde öğretmenin görevi sadece bilgi aktarmak olmadığı, bunun yanında değerlerin öğretilmesiyle önemli bir rol model unsuru olduğu unutulmamalıdır. Bu açıdan öğretmenlerin iyi bir karaktere sahip bireyleri yetiştirmesi ve onları geleceğe emin adımlarla hazırlaması değerlerin eğitim sistemindeki varlık sebebini ve önemini gerekli kılmaktadır. Değerleri olmayan bir eğitim sistemi, kendi tarihine ve kültürüne yabancı nesillerin ortaya çıkmasını ve geçmiş ile gelecek arasındaki köprü vazifesi gören neslin yok olmasını tetiklemektedir. Bunun çözümü de aile, öğretmen ve çevre unsurlarının oluşturdukları yapıda değerlerin yaşatılması adına gayretlerin ortaya konulması ve bu değerlere sahip çıkılmasıdır.
“Değerler eğitiminde öğretmenin dikkat etmesi gereken hususları da şu şekilde sıralayabiliriz:
Öğrencinin bilgisi, davranışı ve hisleri üzerine odaklanarak eğitim faaliyetlerini yürütmek,
Şeref, onur, erdem ile ilgili örnekler kullanarak içerik seçimi ve değerlerin yansıtılmasını cesaretlendirmek,
Alıntılar, özlü sözler kullanmak,
Öğrenciler için açık iletişim, tutarlılık, içtenlik ve yüksek beklentiler sağlamak,
Öğrencileri toplumsal hizmetlerde bulunmaya teşvik etmek,
Öğrencilerin heterojen gruplarda müşterek bir şekilde işbirliği yapmalarını sağlamamak,
Etik, ahlâkî olmayan ve saygısız davranışları düzeltmek,
Öğrencileri uğraştıracak, özen gerektirecek işlerde ve erdemli davranışlar sergilediklerinde övgü veya takdir yoluyla onları desteklemek,
Pozitif kişisel örneklerle iyi bir model olmak.” (Yazıcı, 2006)
2.7. Tasavvufî Şiirlerinin Değer Eğitimindeki Yeri
Arapça bir kelime olan tasavvuf için çok fazla tanımlar yapılmış olsa da temelde bütün araştırmacı ve ilim ehli insanların ortak görüşü şu şekilde ifade edilebilir:
Tasavvuf her anında Allah’ın huzurunda bulunduğunu unutmadan, Huzur-ı İlahide olduğunu düşünerek yaşamaktır ve ibadetlerini buna göre yapmaktır. “Tasavvuf ilminin kişilik eğitiminde güzel ahlakı ön planda tuttuğu ve bunu da nefis terbiyesi
16
denilen meşakkatli bir yol ile yaptığı bilinmektedir. Ayrıca tasavvuf için her ne kadar bir kâl (söz) ilmi değil, bir hâl ilmi olduğu ifade edilse de, bu hiçbir zaman onun edebiyatla olan ilgisine engel olmamıştır. Tasavvuf ve tekke edebiyatı kültürümüzün zenginliklerinden birisidir. Hatta tasavvuf sadece bizim edebiyatımızı değil, İran, Arap ve Malay dillerini ve edebiyatlarını yakından ilgilendirmiş ve beslemiştir.” (Yılmaz, 2015)
Değerler eğitimi konusunda okullarımızın çok büyük bir öneme haiz olduklarını daha önce belirtmiştik. Okul yaşantısının değer eğitiminde çok kritik bir öneme sahip olduğu herkesin malumudur. Müfredatın ders dağılımı da göz önünde bulundurulduğunda gerek Türkçe dersi gerekse Türk Dili ve Edebiyatı dersi, değerlerin öğrenciye kazandırılmasında çok daha elverişli olduğu bilinmektedir. Çünkü bahsi geçen iki ders hem içerik hem de kullandıkları anlatım türleri bakımından oldukça zengindir. Bu anlatım türlerinden hiç şüphesiz en önemlisi şiirdir. Şiir, yoğun bir anlatıma sahip, mecazlı ifadelerin çoklukla kullanıldığı duygu ve his boyutu olan anlatım türüdür. His ve duygu boyutu insanın iç âlemiyle yakından ilişkili olduğundan değerler eğitimiyle çok irtibatlıdır. Değerlerin daha çok insanın manevi hayatını etkilediğini, kalbi ve vicdani boyutları olduğunu ve tasavvufa ait eserlerle verildiğinde çok daha etkili olacağını belirtmek yanlış olmaz. Bu vesileyle rahatça ezberlenen, sonraki nesillere rahatça aktarılabilen şiir formundaki tasavvufa ait eserlerin, hem muhafaza edildiği hem de değerleri koruyarak geliştirdiği bilinen bir gerçektir. Gerek çocukların gerekse yetişkin bireylerin hayal dünyalarına hitap etmek, onlara ulusal ve evrensel değerler kazandırmak ve bunu yaparken de ezberlenmesi ve sonraki nesillere kolaylıkla aktarılması açısından şiirden faydalanmak oldukça önem arz etmektedir. Çünkü değerler insanın sadece bilişine değil, duyuşuna, yani duygularına da hitap edebilen bir özelliğe sahiptir.
Tasavvuf edebiyatına ait eserlerin yukarıda bahsedilen işlevleri yerine getirdiğini, kişinin gönül dünyasının aydınlatılmasında etkili olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Türk Edebiyatında geçmişten günümüze pek çok şair ve sanatçının eserleriyle toplumu aydınlattığını, topluma değerler kazandırdığını hem okuyor hem de okunduğuna şahit oluyoruz. Bu açıdan Ahmet Yesevî, Yusuf Has Hacip, Yunus Emre, Hoca Dehhani, Hacı Bektaş-ı Veli, Mevlâna, Kaygusuz Abdal, Hacı Bayram-ı Veli, Eşrefoğlu Rumî, Pir Sultan Abdal, Niyazî-i Mısrî, Sinân-ı Ümmî, Hüdâî, Sezaî,
17
Kuddusî, Turâbî, Nâbi, Mehmet Akif, Necip Fazıl ve daha pek çok şair ve yazar, değerlerin aktarılmasında şiirlerini eğitimsel bir araç olarak görmüşlerdir.
2.8. Türk Milli Eğitimin Sisteminde Değer Eğitimi
Bir ülkenin eğitim sistemi, gelecek nesillerin yetişmesi bakımından ve kültürel birlikteliğin devamı açısından çok önemli bir unsuru teşkil etmektedir Bir eğitim sistemi bilişsel hedefler yanında duyuşsal hedeflerle de donanmış olmalıdır. Değer ve takdir duygusundan mahrum olan bir sistem yeni kuşakları yetiştirmede yeterli olamaz. Zira insan sadece akıl ile değil kalp, ruh, vicdan vb. duygular ile donatılmıştır ve bu duyguların da doyumu söz konusudur. Eğitim, akıl gibi bir zihni melekeye, kalp gibi duyumların mihrakı olan bir melekeye sahip olan insanın bu iki yönünü ihmal etmemelidir. Nitekim eğitim sistemlerinin de temel hedefi, bireyin iyi bir donanımla okullardan mezun olmasını ve sağlam bir kişilikle değerler eğitimine sahip bir vatandaş olarak hayatına devam etmesini sağlamaktır.
Değerler eğitimi evrensel bir olgudur. Sadece bizim ülkemizde değil, dünyanın her tarafında eğitim sistemlerinin vazgeçilmez bir unsurudur. Okullarda bu eğitimin verilip verilmemesi tartışma konusu olsa da gerek okullarda gerekse toplum içerisinde belli bir yasası olmadığı halde değerlerin genel olarak toplum tarafından kabul gördüğü bir gerçektir. Bu açıdan, birey mensubu olduğu toplumun değer yargılarını görmezden gelemez. Aksi takdirde toplumun değerlerinde bir yozlaşmaya ve beraberinde bir kültür bunalımına yol açabilir.
Türk milli eğitim sistemi gerek ders etkinliği olarak gerekse rehberlik eğitimi olarak değerlerin öğrencilere öğretilmesi adına belirli hedefler ortaya koymuştur. Bu açıdan, toplumun ihtiyacı olan bilinçli, sağlam karakterli, kültürlü ve değerlerine sahip bireyler yetiştirmek milli eğitim politikasının en önemli hedefleri arasındadır.
Türk milli eğitiminin gerek genel amaçlarında gerekse çeşitli derslerin özel amaçlarında değerler eğitimine yer verilmektedir. 1739 Sayılı Milli Eğitim Temel Kanunun genel amaçlarını oluşturan 2. maddesi değerler eğitimine atıfta bulunmaktadır. 2. madde şöyledir:
Türk Milletinin bütün fertlerini,
1. Atatürk inkılâp ve ilkelerine ve Anayasada ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı; Türk Milletinin milli, ahlaki, insani, manevi ve kültürel
18
değerlerini benimseyen, koruyan ve geliştiren; ailesini, vatanını, milletini seven ve daima yüceltmeye çalışan, insan haklarına ve Anayasanın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devleti olan Türkiye Cumhuriyetine karşı görev ve sorumluluklarını bilen ve bunları davranış haline getirmiş yurttaşlar olarak yetiştirmek;
2. Beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımlarından dengeli ve sağlıklı şekilde gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere, hür ve bilimsel düşünme gücüne, geniş bir dünya görüşüne sahip, insan haklarına saygılı, kişilik ve teşebbüse değer veren, topluma karşı sorumluluk duyan; yapıcı, yaratıcı ve verimli kişiler olarak yetiştirmek; (https://www.Milli Eğitim Temel Kanunu.com) şeklinde ifade edilmektedir.
Bu açıdan, eğitim sistemimizin de temel yapısı değerler eğitimi üzerinde inşa edildiği ve ancak bu değerlere sahip bireylerin yetişmesiyle toplumda refah ve huzurun tesis edilebileceği sonucuna ulaşabiliriz.
Milli Eğitim Bakanlığı, 2010 yılında okullarda değer eğitiminin nasıl yürütüleceğine dair bir genelge yayınlamış ve bu genelgede eğitimcilere rehberlik seminerleri vererek konuya verdiği önemi göstermiştir. MEB Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı tarafından 08.09.2010 tarihli ve ‘İlk Ders’ konulu genelgede şu hususlar ifade edilmiştir:
“Günümüzde küreselleşme; siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel alanlarda pek çok gelişmeye imkân sağlarken bir taraftan da yaşamı tehdit eden sorunların ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bireyi, aileyi, yaşadığımız toplumu ve dünyayı tehdit eden risk ve sorunların çözümünde, toplumsal yaşantımızın yapısını oluşturan milli, manevi, sosyal, ahlaki ve kültürel değerlerimizden olan yardımlaşma, dayanışma, hoşgörü, misafirperverlik, vatanseverlik, doğruluk, iyilik, temizlik, çalışkanlık, dürüstlük, sevgi, saygı, duyarlı olma, âdil olma, paylaşımcı olma gibi kazanımlarımız en önemli referans kaynağımızdır.
Eğitim sistemimiz öğrencilerimize; bilgi, beceri, tutum kazandırmanın yanında onların dengeli, sağlıklı, gelişmiş bir kişiliğe ve karaktere sahip, temel ve insani değerleri kazanmış iyi insan, iyi vatandaş olarak yetişmelerini sağlamak görevini üstlenmiştir. Toplumsal hayatı oluşturan, insanları birbirine bağlayan, gelişmeyi, mutluluğu ve huzuru sağlayan, risk ve tehlikeden koruyan ahlaki, insani, sosyal, manevi
19
değerlerimizin tüm bireylere kazandırılmasında en önemli etken eğitimdir. Bu kazanımlarımızın öğrencilerimize aktarılması da değerler eğitimini oluşturmaktadır.
Bakanlığımız, değerlerimizi geliştirmeyi temel alan kültürel birikimimizi 2003 yılından itibaren geliştirilen öğretim programlarına yansıtmıştır. Uygulamaya konulan programlarımızın temel ögeleri arasında değerlerimize de yer verilmiştir. Dolayısıyla öğrencilerimizin bir taraftan yüksek düzeydeki kazanımlarımız olan değerlerimizi yaşamalarını sağlayarak toplumsal dayanışma ve bütünleşmeye katkı sağlamak, diğer taraftan da bu kazanımlarımızın gelecek nesillere aktarılmasındaki önemli görevi yerine getirerek artan ve değişen risk ve tehditlerden bireysel ve toplumsal korunmayı sağlamak amaçlanmaktadır.” (MEB, 2006)
Değerler eğitimi toplumun tümünü ilgilendirdiğinden çok boyutlu ele alınması gerekmektedir. Bu açıdan eğitim sistemini oluşturan tüm unsurların bu konuda duyarlılık ve bilinç kazanmasına ihtiyaç vardır. Öğretmenlerimizin de öğretim programlarının uygulayıcıları olmanın yanı sıra öğrencilerimize değerleri kazandırmada öncü rol ve görevleri de bulunmaktadır.
Genelgenin ekinde yer alan yazıda ise, değerler eğitimiyle ilgili etkinlik önerileri listesi oluşturulmuştur. (www.egitimmevzuat.com/index.php/201009091422/2010/lk-ders-201053-genelge.html)
20
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
3. TASAVVUF VE TASAVVUF EDEBİYATI
Tezimizin bu bölümünde tasavvuf kavramının menşei ve tanımı, tasavvuf edebiyatının oluşumu ve gelişimi, tasavvuf edebiyatının özellikleri, mutasavvıf kavramı ve son olarak Ahmed Mürşidî Efendî’nin hayatı ve mutasavvıf şahsiyeti incelenmiştir.
3.1 Tasavvuf Kelimesinin Menşei
Öncelikle tasavvufun mahiyeti üzerinde durmak, konuya bir zemin hazırlaması bakımın yararlı olacaktır. Tasavvuf, belirli bir zümrenin duygu ve düşüncelerine tercüman olmuş bir inanç ve amel düsturudur. Tasavvuf bir bilim değil, bilgeliktir. Tasavvuf bir tefekkür, tezekkür, tahassüs ve zevk halidir. O anlatılmaz, yaşanır. Onunla gönüller sürur bulur, ruhlar kanatlanır, kalpler coşar.
“Arapça bir kelime olan tasavvuf, iştikak1
ettiği kelime kökü itibariyle üzerinde ittifak olunmuş bir kavram olmadığı, bundan dolayı da tek bir tanımının yapılamadığı ve anlam derinliğini üzerinde taşıyan bir kavram olduğu herkesin malumudur. Bu bakımdan tasavvuf kelimesinin Arapça bir kökten türediği ve bu kökün de şu manalara gelebileceği ifade edilmiştir.
1. Hz. Peygamber döneminde ashâb-ı suffe’nin suffesinden, 2. Bir çöl bitkisi olan sufâne’den,
3. Duruluk ve temizlik anlamına gelen safâ ve safvet’ten, 4. İlk sıra anlamına gelen saff-ı evvel’den,
5. Niteleme anlamına gelen sıfat’tan,
6. Yunan dilinde hâkim ve filozof anlamına gelen sophia’dan,
7. Kendilerini hizmete adamış, zâhid bir hayatı kendilerine ilke edinmiş bir kavim olan Benû Sufe’den,
8. Yün anlamına gelen sûf’tan türetilmiştir.
Bunlar arasında en yaygın ve genel kabul gören ‘yün’ anlamına gelen “sûf” tur.” (Yılmaz, 2015)
İbn-i Haldun tasavvufun sûf’tan türediğini kabul eder. Ona göre bu yolun yolcuları, süslü elbiseler giyme noktasında halka muhalefet olsun diye yün elbise giymekle ünlüdürler. (İbn Haldun, Mukaddime C.2, s. 541)
21
“Geçmişten Günümüze Tasavvuf ve Tarîkatlar” kitabının yazarı Ömer Yılmaz’ın şu değerlendirmesini de burada paylaşmakta fayda var. ‘‘Kanaatimizce tasavvufun iştikak ettiği kelimeler arasında ‘iç temizlik’ anlamına gelen ‘safvet’i göz ardı etmemek gerekir. Her ne kadar nisbe ve masdar olarak tasavvuf kelimesi safvete uymasa da, köken ve içerik itibariyle çok fazla uzak kaldığı söylenemez. Çünkü çok sıcak bir memlekette insana hayli sıkıntı veren yün giyme adabının bir erdem olarak kabul edilmesi üzerinde uzunca düşünmeyi gerektirir. Hâlbuki Kur’an’da ve Hz. Peygamber’in hadislerinde kalp temizliği ve nefis tezkiyesi konusunda çok sayıda ifade mevcuttur. Nitekim Bişri Hafî de ‘Sufi kalbini sâfî tutan kimsedir.’ derken buna işaret etmiştir.’’(Yılmaz, 2015)
3.2 Tasavvufun Tanımı
Tasavvuf, fikirlerin berraklaşması vicdanların saflaşması, kalplerin temizlenmesi ve ruhların sükûnete ermesi; kısacası ahlakın güzelleşmesinde önemli bir etkiye sahip olmuştur.
“Doğuşundan günümüze kadar tasavvufun pek çok tanımı yapılmıştır. Hatta tasavvufun tanımının yapılamayacağını ifade edenler bile olmuştur. Zira tasavvuf bir kâl dili değil bir hâl dilidir diyerek, bunun da ancak ve ancak yaşantı yoluyla anlaşılabileceğini ifade edenler oldukça fazladır. Bütün bunlarla beraber yine de tasavvuf için tarifler yapılmış ve her kişi kendi zaviyesinden tasavvufu yorumlamıştır. Genel itibariyle tanımların şu noktada yoğunluk kazandığını ifade edebiliriz:
Tasavvuf, zühddür.
Tasavvuf, güzel ahlaktır.
Tasavvuf, kalp temizliğidir.
Tasavvuf, tezkiye, nefis ve ruh temizliğidir.
Tasavvuf, istikamet, Kitap ve Sünnete sıkı sıkıya sarılmaktır.
Tasavvuf, Hakk’a vuslattır.
Tasavvuf, derûn ilmidir.
Tasavvuf, insanın ruhani hayatıdır.
Tasavvuf, havâsa ait ledün ilmidir.
Tasavvuf, Allah’ın emirlerine tam teslimiyet ve rabbaniliktir. Bu bağlamda;
22
Ebu Muhammed Ruveym: “Tasavvuf, Allah ile birlikte nefsi murad-ı İlahiye bırakmaktır.”
Ebu Ali Ruzbâri: “Tasavvuf, kişinin kovulsa bile Sevgilinin kapısında diz çöküp beklemesidir.”
İbn Hafif: “Tasavvuf, takdir-i ilahiye sabır, Allah’tan gelene rıza ile çöller ve yollar aşmaktır.”
Ebu Sehl Su’lûkî: “Tasavvuf, itirazı terk etmektir.” diyerek yukarıdaki tanımları teyit etmişlerdir.
Burada sayılan on farklı tasavvuf tanımı değerlendirecek olursak üç ana maddede bunları ifade etmek mümkün olacaktır. Birincisi İlahi emirlere ve yasaklara uymak, ikincisi Allah ve Resulünün ahlakıyla ahlaklanmak, üçüncüsü ise kalbi Allah’tan başka her şeyden(mâsivâ) uzaklaştırmaktır.” (Yılmaz, 2015)
Tasavvufla ilgili verilen bu tanımların yanında, kendi görüşlerini ifade eden pek çok ilim adamı ve mutasavvıf şahsiyetin de kendilerine has bir üslup ile bu konudaki görüşlerini ifade edebiliriz.
Tasavvuf, Allah’ın bizi bizde öldürüp kendisinde ebedi kılmasıdır. (Cüneydi Bağdâdi)
Tasavvuf, sıkıntılı bir anda dost bulmak ve huzur duymaktır. (Mevlânâ)
Tasavvuf yâr olup bâr olmamaktır. Gül-i gülzar olup hâr olmamaktır. (Ömer Rûşeni)
Tasavvuf, kıllet-i kelam, kıllet-i menam ve kıllet-i ta’amdır. Çünkü yemekle dolan midede hikmet durmaz. (Kuşeyrî)
Tasavvuf, kalbin ağyâr ile değil yâr ile beraber olmasıdır.
Tasavvuf, insanı Allah’ın gönüllü kulu yapmaktır.
Yukarıdaki bütün bu ifadelerden anlaşılıyor ki, tasavvufun hem menşei hem de tarifi insana kendi benliğini hatırlatıyor. Böylece Âdemoğlu dünyaya gönderiliş gayesini unutmadan yaşayacak ve yaratıcısıyla olan bağını koparmayacaktır. Çünkü dünyanın fâni oluşu insanoğluna “Baki olanı bulmaz isen fena mülkünde heba olursun. Baki-i hakikiyi bulan, saadet-i dareyni (hem dünya hem de âhiret saadeti) bulmuş olur.” düşüncesini telkin ediyor.
23 3.3 Tasavvuf Edebiyatının Oluşumu
Hz. Peygamber, sahâbe, tâbiîn ve tebeu't-tâbiîn dönemlerinde Müslümanların yaşadığı hayat, manevi bir atmosferde devam ediyordu. Bu üç devrin dindar insanları dünyaya nazaran âhiret hayatına öncelik verip Allah’ın rızasını kazanmaya çalışarak hayatlarına anlam katıyorlardı. Nitekim böyle bir hayat, Kur’an’ın istediği bir hayattı ve bunun en güzel örneğini de Hz.Peygamber hem yaşıyor hem de yaşatıyordu. ‘‘Hz. Peygamber zamanında çeşitli eğilimlere sahip olan sahâbeler vardı. Bunlardan bir kısmı ilim öğrenmeye, bir kısmı dini tebliğe, bir kısmı cihada, bir kısmı yöneticiliğe daha fazla ilgi duyarken bir kısmı ibadete daha çok önem veriyor, uhrevî kurtuluş üzerinde yoğunlaşıyordu. Daha sonraki dönemlerde yaşayan âbid, zâhid ve dindar müslümanlar her zaman bunları örnek almışlardı. Tasavvuf zincirinin ilk halkaları bunlardı. Daha sonra eklenen yeni halkalarla bu silsile günümüze kadar gelmiş, bu halkalardaki âlim ve zâhidler İslâm'ın ilim, ihlâs, takvâ, ihsan, his, heyecan ve zühd anlayışını yaşayarak çağımıza taşımıştır.’’ (Yılmaz, H. Kamil, 1990)
Türklerin İslâmiyet’i kabul edip Müslüman olmalarından sonra XI. yüzyıldan XX. yüzyıl başlarına kadar devam eden ve tekkelerde mutasavvıflar, medreselerde âlimler aracılığıyla ortaya konan ürünler dinî-tasavvufî bir karakter taşıyordu. Bu alanda ortaya konan eserler hem halk edebiyatı geleneğinden hem de divan edebiyatı geleneğinden yararlanılarak oluşturuluyordu. Bu gelenekle yetişen şahıslara sûfi veya mutasavvıf ve bu edebiyat alanına da Tasavvuf edebiyatı denilmiştir. Tasavvuf edebiyatı, tasavvufla uğraşan kişilerin ortaya koyduğu ürünleri kapsayan edebiyat türüdür. Halk edebiyatının “Tasavvufi Halk Edebiyatı” türü olarak kabul edilen ve XII. yüzyılda Ahmed Yesevi ile temelleri atılan bu edebiyat, tarihi seyri içerisinde önemli bir geleneğin oluşmasında etkili olmuştur. Genel olarak; Allah’a ulaşmanın yolları, ahlak, fazilet, ihlâs, edep, kanaat, rıza, nefsin terbiyesi, dünyanın fani oluşu vb. değerlerin konu edildiği ve anlatıldığı bu edebi eserler halk tarafından da çokça rağbet görmüştür.
Netice itibariyle edebiyat geleneğimizde önemli bir yer tutan ve gerek sözlü gerekse yazılı olarak ahlaki temeller üzerinde inşa edilen bu edebiyat, İslamiyet’in istediği bir hayat tarzını ve değerlerini yaşatması bakımından da ayrı bir önem kazanmaktadır. Edebiyat tarihçimiz N. Sami Banarlı’nın da ifade ettiği gibi ‘‘Türk edebiyatı, varlığını bir anlamda İslamiyet’e ve dolayısıyla tasavvufa borçludur.’’ (Topbaş, 2002) Türk-İslam şiirinin de bu anlamda bir tasavvuf şiiri olduğunu söylemek
24
kanaatimizce yanlış olmaz. Çünkü bu edebiyatın temellerini atan Yunus Emre: ‘‘Yunus’un sözi şi’irden amma aslı kitabdan’’(Tatçı, C, 2. s. 148) diyerek şiirlerinin kaynağını Kur’an olarak ifade eder.
3.4 Tasavvuf Edebiyatının Özellikleri
Dini Tasavvufi Türk Edebiyatı; toplumun manevi değerlerine sahip çıkan, kültürel değerlerini yaşatan, hem dünya hem de âhiret saadetini kazandırmayı hedefleyen edebiyat alanıdır. Üreten ve geliştiren nesil yetiştirmeyi amaçlayan, insanı mutlu kılan ve toplumda birlik ve beraberliği hedefleyen, dini yaşayışın zühd ve takva içinde olması gerektiğini, dünyanın fani olduğunu, bu dünyada misafir olduğumuzu bize hatırlatan bazen nesir bazen de nazım şeklinde oluşan bir edebi form olduğunu daha önce zikretmiştik. Bu edebiyatın özelliklerini maddeler halinde şu şekilde sıralayabiliriz:
Tasavvuf edebiyatının tarihi oluşumu İslamiyet’in başlangıç döneminde yani asr-ı saadet döneminde gerçekleşmiştir.
Bu edebiyat tasavvuf düşüncesini temel alarak eserler ortaya koymuş ve buna uygun bir hayatı yaşamayı hedeflemiştir.
Tasavvufun temel amacı, insanı manen olgunlaştırmak ve onu insan-ı kâmil yapmaktır.
Tasavvufta ‘‘Vahdet-i Vücut’’ anlayışına göre bütün evren Allah’ın tecellisi (yansıması) dır. Bunun için önemli olan insanın nefsâni duygularından sıyrılması ve ilahi aşka (Allah aşkına) yönelmesidir.
Tekkelerde ve medreselerde bir araya gelen ve bazen de halk içinde olan mutasavvıf şahsiyetler, yukarıdaki düşüncelerini insanlara ulaştırmak ve islâmiyeti yaymak için edebiyatı bir araç olarak görmüşlerdir.
Türk İslam Edebiyatının kurucusu olan Ahmed Yesevi ‘Divan-ı Hikmet’adlı eseriyle bu türün ilk örneklerini vermiştir.
İlahi aşkın ele alındığı bu alanda nazım ve nesir türünde eserler verilmiştir.
Nazım birimi olarak hem dörtlük hem de beyit kullanılmıştır. Genel olarak hece vezni kullanılsa da aruz vezninin kullanıldığı eserler de mevcuttur.