Güncel konularla her Çarşamba
Haftanın Ortası her Çarşamba posta kutunuzda.
İran'da hayat şartlarını zorlaştıran ekonomik ambargonun kaldırılması karşılığında ülkenin nükleer
programının sınırlandırılması çalışmaları 18 ay önce
Cumhurbaşkanı Ruhani ile ABD Başkanı Obama’nın telefon
görüşmesiyle başladı. O günden bu yana da, ABD ve İran arasındaki görüşme maratonu, P+1 (BM’nin daimi üyeleri ABD, İngiltere, Fransa, Rusya ve Çin’e ek olarak Almanya) olarak genişleyerek devam etti.
Ortaya çıkması an meselesi kabul edilebilecek “tasarı anlaşma”, hem petrol piyasası hem de son derece dinamik Orta Doğu politik dengeleri açısından dünyanın diğer ülkeleri için de büyük önem taşıyor. Haziran sonunda, tarafların nihai bir
anlaşmaya varmaları hedefleniyor.
Tüm dikenli konulara rağmen, anlaşmak üzere anlaşma çıkmaması halinde vahim sonuçları olabilecek bu müzakerelerin 1 Nisan gecesi bir yere varması büyük olasılık. Keza, petrol üzerinden yapılan güç savaşlarından öteye başka dinamikler de artık bu müzakerelerin çekim gücüne kapılmış durumda.
Keyifli okumalar dileriz.
Petrol fiyatlarından öteye, İran’la anlaşmanın Orta Doğu’da anlamı…
İran’ın nükleer enerji
çalışmalarının Batı ülkeleri ile arasında sorun oluşunun tarihi neredeyse 12 yıla dayanıyor.
Anlaşmazlığın esasında İran'ın ileri teknolojiye sahip santrifüj geliştirebilme isteği var; keza, santrifüjlerde uranyum daha
01 Nisan 2015
hızlı ve daha fazla tutarda zenginleştirilebiliyor.
Zenginleştirilmiş uranyum ise nükleer reaktörlerde yakıt olarak kullanılmasının yanı sıra nükleer bomba yapımında da
kullanılabiliyor.
İran hep barışçı amaçlarla nükleer programı geliştirdiğini söyledi. Ancak, kapalı bir kutu olan ülkenin, bulunduğu bölgede
Haftanın Ortası
Grafik 1. Dünya Nükleer Güç haritası
Kaynak: Carnegie Enstitüsü
nükleer silah sahibi İsrail ile olan tarihsel anlaşmazlığı göz önüne alındığında, İran’ın bu çalışmaları esasında nükleer silah geliştirmek için kullandığı ve bu sayede İsrail’e karşı eşit bir güce sahip olmayı
hedeflediği kaygısı ağır basıyor.
Bu nedenle, 2012’den bu yana Birleşmiş Milletler (BM) kararı ile uygulanmakta olan
ekonomik ambargo
sonucunda, İran’ın günlük petrol ihracatı 2011’deki 2,5 milyon varilden 700 bin ile 1 milyon varil arasına inmiş durumda. Bunun anlamı da sadece 2012-2014 döneminde İran’ın 100 milyar dolara yakın bir geliri kaybetmiş olması. Bunun yanı sıra, başta Çin, Hindistan ve Japonya olmak üzere dış ülkelerde yaklaşık 100 milyar dolar civarında mal varlığı
dondurulmuş ve İran uzunca bir süredir küresel bankacılık sisteminden de dışlanmış durumda. İran’ın yerel para birimi Riyal’in değerinin üçte ikisi oranında değer
kaybetmesi sonucunda 2013’de enflasyon %40’lara kadar tırmanıp şimdilerde %
25’ler civarına geriledi. Ve ülkedeki işsizlik oranı da %20 seviyesine oturmuş durumda.
Tüm bunlar bir yana, İran’a ekonomik darboğaz yaratarak diz çöktürmek ve halkı isyan ettirerek rejim değişikliği sağlamak hedefi başarıya
ulaşamadı. Keza, özellikle Irak, Suriye ve şimdi de Yemen’de olanların İran halkında yarattığı algı, İran’ı Sünni cihatçılardan sadece devrim muhafızları ve mevcut rejimin koruyacağı
yönünde. Kısaca, tüm ekonomik zorluklara rağmen İranlılar sistem değişikliğine gidecek bir ayaklanmadan çok uzak bir şekilde devletlerine kitlenmiş durumdalar. Ancak, sistem içinde bir rahatlamaya da açık kapı bırakmaktalar.
Hatırlarsanız Haziran 2013’te İran’daki seçimde
Cumhurbaşkanı Ahmedinejat koltuğunu, seçim
kampanyasında reformlardan bahseden, ABD ile İran’ın nükleer programı için pazarlık edeceği vaadinde bulunarak İran ekonomisini toparlayacağı iddiası ile öne çıkan Ruhani’ye
bırakmıştı. İranlılar o seçimde ekonomik istikrara ve
normalleşmeye oy vermişlerdi.
İran'da hayat şartlarını zorlaştıran ve ağırlaştırılarak uygulanan ekonomik
ambargonun kaldırılması karşılığında ülkenin nükleer programının sınırlandırılması çalışmaları ise, seçimlerin hemen ardından, tam 18 ay önce Cumhurbaşkanı Ruhani ile ABD Başkanı Obama’nın telefon görüşmesiyle başladı. O günden bu yana da, ABD ve İran
arasındaki görüşme maratonu, P+1 (BM’nin daimi üyeleri ABD, İngiltere, Fransa, Rusya ve Çin’e ek olarak Almanya) olarak
genişleyerek devam etti.
Bugün sonlanmadan ortaya çıkması an meselesi kabul edilebilecek “tasarı anlaşma”, hem petrol piyasası hem de son derece dinamik Orta Doğu politik dengeleri açısından dünyanın diğer ülkeleri için de büyük önem taşıyor. İzleyen üç ayda, Haziran sonunda,
tarafların nihai bir anlaşmaya varmaları hedefleniyor.
İran ve P+1 ülkeleri
görüşmelerinde anlaşmayı engelleyen üç sorunlu alan var.
Bunlardan ilki, Batılı ülkelerin İran'ın nükleer faaliyetlerini en az 10 yıl süreyle ciddi bir şekilde
sınırlandırmasını istemeleri.
10 yıldan sonraysa, İran tüm sınırlamaların kalkmasını talep ediyor. Pazarlık bu sınırların kaldırılması sürecine yönelik devam ediyor. İran’ın isteğinin aksine P5+1 ülkeleri söz
konusu sınırlamaların 10 yıl sonrasındaki beş yıl içinde kademeli olarak
kaldırılmasından yana.
İkinci anlaşmazlık noktası, Birleşmiş Milletler’in (BM) yaptırımları üzerinde. İran, BM ambargosunun anlaşma
sağlanmasını izleyen aylarda tamamen kaldırılmasını istiyor.
P5+1 ülkeleri ise, yaptırımların da kademeli olarak kaldırılması ve İran’ın nükleer teknoloji ile ilişkili yaptığı ithalatın daha uzun yıllar sınırlı tutulması ile anlaşmaya güven olacağında ısrarlı görünüyor. Üstelik İran’ın anlaşmaya uymaması halinde BM yaptırımlarının yeniden hızla devreye sokulmasını sağlayacak bir garanti peşinde P+1 ülkeleri ki Rusya bu noktada çekimser görünüyor. Hatırlanacağı üzere, Rusya zaten Ukrayna üzerinden ekonomik
ambargoya maruz kalmış
durumda ve bu nedenle de başta ABD olmak üzere Avrupa’da birçok ülke ile sorunlu bir noktada.
Dolayısıyla gelecekte kendine müttefik olabilecek Çin, İran ve bazı Orta Doğu ülkelerine yakın kalmayı önemsiyor.
Bir gün daha devam ettirilmesine karar verilen görüşmelerde diğer sancılı konu da P+1 ülkelerinin istediği üzere İran'ın nükleer yakıt stoklarını yurt dışına (Rusya adı geçen ülke)
göndermeyi ilk başlarda kabul edip şimdi reddediyor olması.
Tüm bu dikenli konulara rağmen, bu kadar zamandır devam eden ve anlaşmak üzere anlaşma çıkmaması
halinde vahim sonuçları
olabilecek bu müzakerelerin 1 Nisan gecesi bir yere varması büyük olasılık. Keza, petrol üzerinden yapılan güç savaşlarından öteye başka dinamikler de artık bu
müzakerelerin çekim gücüne kapılmış durumda.
Önce petrol…
İran, dünyadaki petrol
rezervlerinin %9,3’üne sahip.
Bu da ülkeyi, Venezüella, Suudi Arabistan ve Kanada’dan sonra dünyada dördüncü en büyük rezerve sahip ülke konumuna getiriyor. Beşinci sırada da zaten Irak var. Rakamlarla ifade edilirse, İran 1974’te günde 6 milyon varil petrol
Grafik 2. Ülkelere Göre Petrol Rezervleri
Kaynak: TRmilitary
üretirken, bugün bu rakam 2,8 milyon varile gerilemiş
durumda.
Ekonomik yaptırımların tamamen tek adımda veya kademeli olarak önümüzdeki birkaç yıl içinde kaldırılması aslında başta Avrupalı olmak üzere, büyük petrol üreticisi şirketler için büyük iş fırsatları anlamına geliyor. Hatta Çin de bu yarışa bir süre sonra İran pazarına gelmesi beklenen ABD’li petrol şirketleri ile beraber katılabilir. Sonuçta 1980’lerdeki İran-Irak
savaşından bu yana on yıllardır neredeyse hiç yeni teknoloji yatırımları yapmamış-
yapamamış İran petrol sektörü, ekonomik ambargonun
ardından petrol üretim
tesislerini acilen yenileme çabasına girecek.
Sadece petrol de değil; doğal gaz rezervlerinin de
depolanması, özellikle likit doğal gaz üretilerek gemilerle başka ülkelere satılması aşamasında İran hükümetinin acil sermaye ve teknik desteğe ihtiyacı bulunmakta.
Zaten, İran’ın P+1 ile yaptığı nükleer müzakerelerin önemli bir noktası da, batılı sermayenin İran petrol yatırımlarına
yönlendirilmesi. Bu istek hem de İran Cumhurbaşkanı
Ruhani’nin ağzından Davos’taki son Ekonomi Forum’da
dillendirildi. Keza, hesaplara göre İran’ın mahkum olduğu eski teknoloji ile petrol çıkarma maliyeti varil başına 130 dolar
civarında; mevcut piyasa fiyatlarının neredeyse üç katı kadar.
İran’ın petrol üretimini
artırabilmesi için bahsi geçen yatırım ihtiyacı 50 milyar dolar ile 100 milyar dolar arasında yazılanlara göre. İran Petrol Bakanı Zanganeh’in açıkladığına göre bu yeni dönemde, Birleşik Arap Emirlikleri ile Irak
Kürdistan’ı arasındaki petrol üretim-paylaşım anlaşmalarına benzer bir yapı ile Batılı
şirketlerle yeni anlaşmaların düzenlenmesi öngörülüyor.
Ancak, petrol fiyatlarının zaten şok edici bir hızla varil başına 55 dolar civarına inmesi ve şimdi de yakın bir gelecekte İran petrolünün de resme eklenmesiyle, daha da aşağıya gidecek olması; İran’ın bu çok ihtiyacı olan yatırımları çekmek konusunda zorlanabileceğini gösteriyor. Hele ki şimdi bir de
“piyasaya” “yenilenerek” giren Irak da oyunun içinde varken.
ABD neden İran’la
anlaşma peşinde olabilir?
İsrail’in seçimle görevi yenilenen aşırı milliyetçi Başbakanı Netanyahu’ya göre ABD, İsrail’in en kadim düşmanı Grafik 3. Ülkelere Göre Doğal Gaz Rezervleri
Kaynak: TRmilitary
İran ile asla bir anlaşmaya imza atmamalı. Tahmin edilebileceği üzere, ABD’de Cumhuriyetçiler de İsrail’in bakış açısını
destekliyorlar ve hatta
Demokratların içinde bir kanat da Başkan Obama’nın bu ısrarlı çabası konusunda çekimser.
Anlaşma sağlanamaz ise, bu kanat Kongre’nin önüne İran’a ekonomik yaptırımları daha da ağırlaştıran bir önerge sunmak
üzere. Kısaca, eğer İran’la anlaşma sağlanamazsa, seçimlerin yaklaştığı ABD’nin İran’la yakın bir zamanda tekrar masaya oturma şansı fazla kalmamış durumda.
İran’da “tutucular” tarafından yapılan açıklamalar da, İran içinde de ağırlığı olan büyük bir grubun Cumhurbaşkanı Ruhani’nin “şeytanla yatağa girmesinden” açıkça nefret
ettiklerini gösteriyor. Bu gruba göre ekonomik yaptırımların sadece hafiflemesi karşılığında zaten her daim çok karışık Orta Doğu içinde yer alan İran adına Ruhani, çok fazla ödün veriyor.
Ruhani ise seçimde verdiği sözleri yerine getiremez ise, İran’ın ekonomik olarak daha da zorlanacağı bir döneme girmesini engelleyemeyecek noktada, koltuğunu yeniden daha radikal sağa bırakmak zorunda kalacak.
Obama açısından İran ile elde edilecek bir anlaşma bölgenin istikrar kazanmasına önemli katkılar sağlayabilir. Askeri varlığını azaltmış ancak İran’ın menzilinde önemli sayıda üssü olan ABD için İran’ın, P+1 ile işbirliği ve ticaret içinde olması, başta Irak olmak üzere Sunni IŞİD cihatçılarına önemli bir darbe vurabilir. İran destekli Şii güçler ve Irak ordusu, önemli petrol kaynaklarına sahip olan Tikrit ve Musul’daki IŞİD tehdidine karşı ABD askeri
gücünü yeniden gerektirmeyecek şekilde kalıcı bir blok
oluşturabilirler. İddialı olacak belki ama nükleer anlaşma ve arkasından gelecek İran’ın o çok ihtiyacı olan petrol sektörü yatırımları sayesinde ABD belli Grafik 4. İran Nükleer Tesisleri ve Orta Doğu’daki ABD Üsleri
Kaynak: Carnegie Enstitüsü
bir vadede İran’ı, Irak’taki Sunni-Şii nüfusunun hamisi haline bile getirebilir.
ABD ve İran’ın ticari zeminde başlayacak olası yakınlığı Orta Doğu’da İran’a karşı ABD
müttefiki olarak konumlanmış birçok ülke açısından yeni stratejik hamleler yapılacağı anlamına geliyor. Hatta Suudi Arabistan’ın Yemen’de İran’ın finansal desteği ile güçlenen Şii Husilere karşı başlattığı
hava harekatını da bu açıdan değerlendirmek mümkün.
Şii İran’ın bölgenin karmaşa içindeki Irak, Suriye ve Yemen Şiileri üzerindeki gittikçe artan nüfuzu dikkat çekmeyecek gibi değil. Buna karşılık geçtiğimiz hafta içinde toplanarak,
1967’deki Arap-İsrail savaşındaki yenilgisinden bu yana ilk defa ordu kurma kararı alan Arap ülkeleri, diğer bir ifadeyle ABD’nin bölgedeki Sünni
müttefikleri, Iran etkisine karşı bir birlik olarak durmayı
deniyorlar. Bu ülkeler içinde Suudi Arabistan, Mısır ve Ürdün işbirliği daha önem kazanmış durumda. Özelikle Mısır’ın Müslüman Kardeşleri devirerek ABD-Suudi desteğiyle göreve gelen asker kökenli
cumhurbaşkanı Sisi, “gerekirse”
Suudi Arabistan’a Yemen’e karşı bir kara harekatında destek verebilecekleri söylemiyle bir adım öne çıkmış durumda.
Konuyla ilgili okumaya meraklı olanlar belki hatırlar: 2004’te Saddam Hüseyin’in
devrilmesinden sonra Ürdün Kralı Abdullah o zamanlar tartışmalar yaratan ve bugün de kullanılan bir ifadeyle, Bağdat’tan geçerek Grafik 5. İran Nükleer Tesisleri ve Orta Doğu’daki ABD Üsleri
Kaynak: PEW
Şam’dan Tahran’a uzanan bir
“Şii Hilali”nden bahsetmişti.
Zaman içinde İran’ın karmaşa içinde olan Orta Doğu
ülkelerindeki Şiileri destekleyerek, Sünni hükümetleri devirmek
isteyeceği ve bugün de bu planı gerçekleştirme yolunda mesafe kat ettiği iddiasını bir çok kaynaktan okumak mümkün.
Şimdilerde ise, ABD’nin nükleer programına son vermesi
karşılığında İran ekonomisini ayağa kaldırabilecek bir anlaşmaya gidiyor olması ABD’nin Sünni müttefikleri
arasında yeni bir birlik çabasını doğuruyor gibi görünüyor. Ve hatta tam da İran ve P+1 anlaşması arifesinde Yemen’in devrik liderinin “ricası” üzerine düzenlendiği söylenen Suudi Arabistan’ın Yemen’e karşı devam eden hava herakatının da bu yakınlaşmayı
engellemek üzere başlatıldığı iddiaları var.
Sonuçta, IŞİD ve benzerleri bir yana, Orta Doğu’da kazanının kim olduğu henüz belli
olmayan güçler savaşı yeni bir dönemece doğru evrilirken, bundan iki sene kadar önce
New York Times’da çıkan ve geleceğin Orta Doğu haritasını tartışan bir makaleyi
hatırlamadan edemiyor insan.
Komplo teorileri üzerinden akıllıca tartışmak kolay değil.
Ancak, İran ve P+1 görüşmeleri ve olası bir anlaşma olasılıkları hakkında çalışanlar için, o zaman çok ses getirmiş bu senaryoya rastlamamak uzak bir ihtimal zaten.
Robin Wright imzalı bu analizde, Türkiye hariç tutularak, Libya, Suriye, Irak, Suudi Arabistan ve Yemen'deki etnik ve mezhepsel gerginlikler üzerinden ortaya Grafik 6. NY Times Eylül 2013 Orta Doğu Analizi
Kaynak: Robin Wright imzalı Ortadoğu analizi, NY Times; Haberler.com
çıkabilecek yeni sınırlar
tartışılıyordu. Ana eksene Suriye iç savaşını koyan makalede, bölge ülkelerin Arap Baharı ile körüklenen Sünni-Şii ekseninde birer birer çözüleceği iddia edilmişti. Sonuç olarak da bu çözülmenin uluslararası
ekonomik işbirliklerini, enerji yollarını, güvenlik
anlaşmalarınıve siyasi dengeleri de değiştireceği savunuluyordu.
Buna göre, Suriye'yi 1971'den başlayarak yöneten Esad ailesi
liderliğinde Nusayri azınlığın dar bir kıyı şeridinde bağımsız devlet kurması öngörülüyor.
Senaryoya göre Irak'ın
doğusunda bir Kürt bölgesi, orta kısımlarında Suriye'ye kadar da uzanan bir Sünni devleti ve başkent Bağdat'ın güneyinde de bir Şii devleti kurulacaktı.
Libya'nın ise (Trablus,
Sirenayka ve Fizan olarak) üçe bölünebileceği
vurgulanmaktaydı. Senaryoda, kabileler arası gerginlikler ve
şiddet olayları sonucu Yemen'in kuzey ve güneyinde Sana ve Aden merkezli iki devlet kurulacağı; Suudi Arabistan'ın da kuzey, doğu, batı ve ortada sert İslamcı bir Vahhabi devleti olarak dört parçaya bölüneceği öngörülmüştü.
İran görüşmelerini bir de bu pencereden tekrar düşünmekte fayda var.
İletişim: Güldem Atabay Şanlı Direktör, Araştırma ve Strateji +90 530 016 98 69
email@example.com
Bu doküman Egeli & Co. Portföy Yönetim A.S. (“Egeli & Co.”) tarafından hazırlanmıştır. Egeli & Co. SPK düzenlemelerine tabi ve SPK tarafından düzenlenen yetki belgesine sahip, kendine değer yaratmaya adamış bağımsız bir portföy yönetim şirketidir. (Yetki belgeleri:
03.11.2010 PYS./PY. 35/946 ve 03.11.2010 PYS./YD. 15/946). Portföy yönetimi ve yatırım danışmanlığı hizmeti veren Egeli & Co. 2002 yılından bu yana, dürüst ve seçkin yaklaşımı ile yerli ve yabancı kurumsal yatırımcılara, aile şirketlerine ve özel bireysel portföylere hizmet etmektedir. Başarısı, yatırımcıları için yurtiçi ve yurtdışında geliştirdiği finansal ürünler ile değer yaratma becerisinden
gelmektedir. Egeli & Co.’yu diğerlerinden ayıran fark alternatif varlık sınıflarına ve yatırım temalarına odaklanmasıdır. Egeli & Co. Türk sermaye piyasalarındaki alternatif yatırım temaları alanında bulunan geniş bilgi, tecrübe ve geçmiş performansı ile yatırımcıları için uzun vadeli yatırımlarla önemli getiriler yaratmaktadır.
YASAL UYARI:
Bu rapor ve yorumlardaki yazılar, bilgiler ve grafikler, ulaşılabilen kaynaklardan iyi niyetle ve doğruluğu, geçerliliği, etkinliği velhasıl her ne şekil, suret ve nam altında olursa olsun herhangi bir karara dayanak oluşturması hususunda herhangi bir teminat, garanti
oluşturmadan, yalnızca bilgi edinilmesi amacıyla derlenmiştir. Bu belgedeki bilgilerin doğruluğu, güvenirliliği ve güncelliği hakkında gerekli özeni göstermekle birlikte bu bilgilerin güvenirliliği, doğruluğu, güncelliği ve eksiksizliği hakkında hiçbir garanti vermemektedir.
(Varsa) Yürürlükteki herhangi bir yasa veya düzenleme ile sorumluluğun sınırlandırması ölçüde tasarruf olarak, Egeli & Co., yöneticileri, çalışanları, temsilcileri ve ajansları bu belgenin içeriği, hatası veya eksiklerinden ya da bu bilgilere dayanılarak yapılan işlemlerden doğacak her türlü maddi/manevi zararlardan (ihmal olup olmadığı ya da başka bir şekilde olursa da) ve her ne şekilde olursa olsun üçüncü kişilerin uğrayabileceği her türlü zararlardan dolayı sorumlu tutulamaz. Herhangi bir şirket, sektör, hisse veya yatırım için detaylı ve tam bir analiz değildir. Egeli & Co. her an, hiçbir şekil ve surette ön ihbara ve/veya ihtara gerek kalmaksızın söz konusu bilgileri, tavsiyeleri değiştirebilir ve/veya ortadan kaldırabilir. Bu rapor hangi amaçla olursa olsun çoğaltılamaz, dağıtılamaz ve yayınlanamaz.