Sosyal Psikoloji nedir? diye sorduğumuz zaman bu soruya sosyal psikolojinin tanımı ile cevaplamamız gerekir. Oysa her sosyal psikolog, çalışma alanının tamamını kendine göre yapmaktadır. Bir süre önce ortaya konmuş tanımlamalar bugün de geçerliliğini koruyor. Bu tanımlardan birini ”doğru” olarak seçmek yerine birkaçını ele alarak ortak yanlarını bulmaya çalışmak daha yararlı olacaktır.
Bir görüşe göre sosyal psikoloji, sosyal ve kültürel ortamdaki birey davranışının özelliklerinin ve nedenlerinin bilimsel incelenmesidir. (Baron, Bryne&Suls 1989) Bir başka görüşe göre, sosyal psikoloji, kişinin başka kişilere ilişkin davranışını inceler (Marlowe 1971) Şu tanım ise bugün artık klasik olmuştur. Bireylerin düşünce, duygu ve davranışlarının, başkalarının gerçek, hayal edilen ya da zımni varlığından etkileniş tarzını anlama ve açıklama çabası (Allport 1968) dolayısıyla sosyal psikoloji, toplum içindeki bireyin davranış bilimi denmektedir. Bütün bu tanımlamarda, bireyin davranışının ön plana alındığını görüyoruz. Başka bir deyişle, bu tanımlarda, sosyal psikolojinin çalışma birimi bireyidir.
Başka tanımları gözden geçirdiğimizde ise, vurgunun bireyin davranışından sosyal etkileşime ve sosyal çevreye doğru kaydığını görürüz. Buna da üç örnek verelim. Bu türdeki bir tanıma göre sosyal pskoloji, insanların sosyal gruplara katılma sonucu ortaya çıkan davranış düzenliklerini inceler (Shibutani 1961) Bir başkası: Sosyal Psikoloji, çoğunlukla sembolik nitelikteki etkileşimi inceler ve organizma-çevre karşılıklı etkilerini kapsar (Dewey, ve Humber 1966) Nihayet diğerine göre de, sosyal psikoloji sosyal çevre tarafından kontrol edilen, etkilenen ve sınırlandırılan insan davranışını açıklar (LindeSmith ve Strauss 1956) Yukarıda iki grup tanımın-belirttiğimiz vurgu farkına rağmen-oldukça benzer olduğunu söyleyebiliriz. Hepsinde sosyal etki üzerinde durulmakta bireyin ya da bireylerin davranışı bu etki çerçevesinde ele alınmaktadır.
Sosyal Psikoloji içinde ikili akım, sosyal psikolojinin bir bilim dalı olarak başlangıcından beri görülmüştür. 1908 yılında ilk defa iki sosyal bilimci tarafından birbirlerinden bağımsız olarak iki sosyal psikoloji kitabı yazılmıştır. Bu yazarlardan biri psikolog diğeri ise sosyologdu. Sosyal Psikolojinin bu ikili özelliği ”Psikolojik Sosyal Psikoloji” ve ”Sosyolojik Sosyal Psikoloji” olarak iki şekilde ele alınabilmesinden doğmaktadır.
Psikolojik Sosyal Psikoloji Akımı, çalıştığı olayları içten-dışa (bireyden çevreye) doğru inceler. Şöyle ki, temel amaç, bireyin davranışını ve bunun nedenlerini sosyal çevre içinde, fakat birey düzeyinde anlamak ve açıklamaktır. Burada incelenecek olan bireydir. Onun toplum tarafından etkilenen tutumları, güdüleri, duyguları, öğrenme ve algılarıdır. Böylece bireyin iç olaylarının sosyal davranışı şekillendirişi ön plana çıkmaktadır. Bu şekliyle sosyal psikoloji genel psikolojiye çok yaklaşmaktadır, çünkü her ikisininde konu alanı bireyin davranışı, bilişi ve yaşantısıdır. (tecrübesidir). Hatta bir görüş, sosyal psikolojiyi genel psikolojinin bir alt dalı olarak niteler. Ancak, sosyal psikolojide, genel psikolojiden farklı olarak sosyal davranışa önem verildiği bir gerçektir.
Genel Psikoloji de ise fiziksel çevre ile bilişsel, duygusal ve güdüsel temel psikolojik süreçlerin ilişkisi birinci derecede önemlidir.
Sosyolojik Sosyal Psikoloji Akımı ise, olayları dıştan-içe (çevreden bireye) doğru ele almaktadır. Burada araştırma birimi, bireyden daha geniş olan sosyal çevre ya da gruptur. Bu yaklaşım kişinin iç olaylarıyla değil kişiler arası etkileşimle ilgilidir. Bu görüş de, sosyal psikolojiyi sosyolojinin bir alt dalı olarak niteler. Ancak burada da gene sosyoloji ile sosyal psikoloji arasında bir vurgu farkı olduğunu unutmamak gerekir. Sosyoloji çalıştığı olayları toplum düzeyinde işler, sosyal psikolojide ise araştırma birimi daha dardır.(kişi-çevre etkileşimi) ve bireyin davranışının da bu etkileşim içinde bir yeri vardır. Ancak burada birey bir sosyal ortam içinde belirli bir yeri dolduran ve belirgin bir rolü oynayan bir aktör olarak ele alınmaktadır; psikolojik-biyolojik özellikleri söz konusu değildir.
Ancak ne birey, ne de toplum (grup) birbirinden soyutlanmış olarak gereğince incelenemez, çünkü birey toplumun içinde, toplum da-değerler, normlar, tutumlar vb. nitelikleriyle-bireyin içindedir. Toplum bireyi şekillendirdiği ve doğumundan ölümüne kadar etkilediği gibi, birey de içinde bulunduğu toplumu etkiler. Demek ki, en genel anlamıyla, sosyal psikolojinin konusu birey-toplum (grup) etkileşimidir.
Kaynak: Yeni İnsanlar ve İnsanlar-Prof. Dr. Çiğdem Kağıtçıbaşı/Evrim Yayınları kitabı