ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
EĞİTİM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI
EĞİTİM PROGRAMLARI VE ÖĞRETİM BİLİM DALI
SEKİZİNCİ SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİNE İLİŞKİN ORTAK SINAV SORULARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Tuğba İNCİ
Yüksek Lisans Tezi
ESKİŞEHİR OSMANGAZİ ÜNİVERSİTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
EĞİTİM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI
EĞİTİM PROGRAMLARI VE ÖĞRETİM BİLİM DALI
SEKİZİNCİ SINIF FEN VE TEKNOLOJİ DERSİNE İLİŞKİN ORTAK SINAV SORULARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
Tuğba İNCİ
Yüksek Lisans Tezi
Danışman: Doç. Dr. Asım ARI
Teşekkür
Yüksek lisans eğitimim ve tez çalışmam boyunca kıymetli yardım ve yönlendirmelerinden dolayı tez danışmanım Doç. Dr. Asım ARI’ya; yüksek lisans eğitimim sürecinde ders aldığım ve fikirleriyle bana yol gösteren başta Prof. Dr. M. Bahaddin ACAT olmak üzere Doç. Dr. Zühal ÇUBUKÇU, Doç. Dr. Engin
KARADAĞ, Yrd. Doç. Dr. İsmail YÜKSEL, Yrd. Doç. Dr. Fatih Bektaş ve Yrd. Doç. Dr. Mustafa SEVER’e ve üzerimde emeği olan tüm hocalarıma teşekkür ediyorum.
Yardım ve desteklerini esirgemeyen iş arkadaşlarım Arş. Gör. Zeynep KILIÇ’a, Arş. Gör. Zeynep AKIN’a, Arş. Gör. Nurhan ATALAY’a, Arş. Gör. Eren Can
AYBEK’e, Arş. Gör. Yusuf AY’a ve Arş. Gör. Şule Betül TOSUNTAŞ’a teşekkür ediyorum. Ayrıca yardımlarından dolayı arkadaşlarım Zehra Sümeyye GÖKLER ve Sibel ALBAYRAK’a; bölüm arkadaşlarım Araş. Gör. Gülçin ÇELİKER’e ve Araş. Gör. Burak Yasin YILMAZ’a; burada yer veremediğim ama tez yazma sürecinde fikirlerini aldığım tüm hocalarıma ve arkadaşlarıma teşekkür ediyorum.
Bu çalışma TÜBİTAK tarafından desteklenmiştir.
Her zaman yanımda olan, varlıklarıyla güç bulduğum ve hayatıma anlam katan CANIM AİLEM’e…
Sekizinci Sınıf Fen Ve Teknoloji Dersine İlişkin Ortak Sınav Sorularının Değerlendirilmesi
Özet
Amaç: Bu araştırmada Sekizinci Sınıf Fen ve Teknoloji Dersine İlişkin Ortak
Sınav Soruları’nın değerlendirilmesi amaçlanmıştır.
Yöntem: Araştırma, nitel araştırma yaklaşımları kullanılarak yapılandırılmıştır.
Araştırmanın veri kaynakları 2013-2014 eğitim-öğretim yılında uygulanan Fen ve Teknoloji dersine ilişkin 40 (20+20) Ortak Sınav sorusu ile bu sınava ilişkin 137 (40+97) kazanımdan, çalışma grubu ise 18 Fen ve Teknoloji dersi öğretmeninden oluşmaktadır. Araştırmada veriler öğretmen görüşme formu ve doküman incelemesi ile toplanmıştır. Elde edilen veriler betimsel analiz ile çözümlenmiştir.
Bulgular: Araştırma bulguları, Ortak Sınav sorularının sekizinci sınıf Fen ve
Teknoloji Dersi Öğretim Programı’nda yer alan 137 kazanımdan 68’i ile ilgili olduğunu göstermiştir. MEB tarafından belirlenen Ortak Sınavlar’a ilişkin kazanımlar ve Ortak Sınav soruları alt düzey bilişsel basamaklarda yoğunlaşmaktadır. Yapılan görüşmelerde öğretmenler; Fen ve Teknoloji dersine ilişkin Ortak Sınavlar’da sorulan soru sayısını yeterli gördüklerini, soruların öğretim programıyla uyumlu olduğunu fakat sınavda sadece programda yer alan bazı kazanımlara ağırlık verildiğini ve diğer kazanımlarla ilgili soru sorulmadığını belirtmiştir. Ayrıca öğretmenler sınav sorularının daha seçici ve kapsamlı hale getirilmesini önermiştir.
Tartışma ve Sonuç: Bu araştırma Ortak Sınav sorularının Fen ve Teknoloji
Dersi Öğretim programında yer alan kazanımların bir kısmına ilişkin olduğunu; sınav soruları ve sınava ilişkin kazanımların alt düzey bilişsel basamaklarda yer aldığını; Fen ve Teknoloji öğretmenlerinin, sorulan soru sayısını yeterli gördüğünü fakat soruların seçicilik, kapsam gibi niteliklerinin artırılmasını vurguladığını göstermiştir.
The Evaluation of Common Exam Questions regarding 8th Grade Science and Technology Lesson
Abstract
Purpose: In this study, it is aimed to review the Common Exam Questions
regarding Eight-Grade Science and Technology Lesson.
Method: The research was structured by using qualitative approaches. The data
sources of the study consist of 40 (20+20) Common Exam Questions regarding Science and Technology lesson implemented in 2013-2014 academic year and 137 (40+97) objectives concerning this exam while the study group is formed by 18 Science and Technology lesson teachers. The data of the study was collected by interview form and document review. The data got was analyzed by descriptive analysis.
Results: The findings of the study have showed that Common Exam Questions
are related with 68 out of 137 objectives which take place in 8th grade Science and Technology Curriculum. The objectives as to Common Exams which are determined by MEB and Common Exam Questions have concentrated on low-level cognitive stages. The teachers have stated that the number of the questions asked in the Common Exams regarding Science and Technology lesson was adequate and the questions was
compatible with the curriculum. However, they have pointed out that in the exams, it is concentrated only on some objectives in the curriculum but not on the others.
Moreover, the teachers have suggested that the exam questions should be more distinctive and comprehensive.
Conclusion and Discussion: This study has showed that Common Exam
Questions were related with only some of the objectives in Science and Technology Curriculum and exam questions and objectives regarding the exam were at low-level cognitive stages. Moreover, the Science and Technology teachers find the number of the questions asked enough but they emphasize that the exams questions should be more distinctive and comprehensive.
Key words: Common Exam, Common Exam Questions, Science and
İçindekiler
Teşekkür ... i
Özet ... ii
Abstract ... iii
İçindekiler ... iv
Tablolar Listesi ... viii
Şekiller Listesi ... x Bölüm I: Giriş ... 1 Problem Durumu ... 1 Araştırmanın Amacı ... 4 Araştırmanın Önemi ... 5 Tanımlar ... 6 Kısaltmalar ... 6
Bölüm II: İlgili Alanyazın ... 7
Eğitim Programı ... 7
Hedefler/Kazanımlar ... 8
Programın dikey boyutu ... 10
Programın yatay boyutu ... 11
İçerik ... 12
Öğrenme- Öğretme Süreci ... 12
Ölçme ve Değerlendirme ... 13
Ölçme araç ve yöntemleri ... 13
Taksonomi Kavramı ... 15
Bloom Taksonomisi ... 17
Orijinal Bloom Taksonomisi ... 17
OBT’deki eksiklikler ve yenilenme sebepleri ... 17
Yenilenmiş Bloom Taksonomisi ... 18
Yenilenmiş Bloom Taksonomisi ile yapılan değişiklikler ... 19
Yenilenmiş Bloom Taksonomisi’nin yapısı ... 22
Türkiye’de Fen Bilimleri Eğitimi Tarihi ... 28
İlköğretim Kurumları (İlkokullar ve Ortaokullar) Fen Bilimleri Dersi (3, 4, 5, 6, 7 ve 8.
Sınıflar) Öğretim Programı ... 31
Temel Eğitimden Ortaöğretime Geçiş Sistemi ... 31
Ortak Sınavlar ... 33
İlgili Araştırmalar ... 35
Yurt içinde yapılan araştırmalar ... 35
Yurtdışında yapılan araştırmalar ... 40
Bölüm III: Yöntem ... 44
Araştırma Deseni ... 44
Verilerin Kaynağı ... 44
Çalışma Grubu ... 45
Veri Toplama Araç ve Teknikleri ... 46
Doküman incelemesi ... 47
Öğretmen görüşme formu ... 47
Verilerin Toplanması ... 48
Verilerin Çözümlenmesi ... 49
Doküman Analizi ... 49
Görüşme Verilerinin Çözümlenmesi ... 52
Çalışmanın Geçerliği ve Güvenirliği ... 53
YBT Sınıflama Kategorileri ve Örnekleri ... 56
Olgusal bilgiyi hatırlamak seviyesi ve örnekleri ... 56
Kavramsal bilgiyi hatırlamak seviyesi ve örnekleri ... 57
Kavramsal bilgiyi anlamak seviyesi ve örnekleri ... 58
Kavramsal bilgiyi analiz etmek seviyesi ve örnekleri ... 59
Kavramsal bilgiyi oluşturmak seviyesi ve örnekleri ... 60
İşlemsel bilgiyi uygulamak seviyesi ve örnekleri ... 61
Kavramsal bilgiyi uygulamak seviyesi ve örnekleri ... 61
İşlemsel bilgiyi oluşturmak seviyesi ve örnekleri ... 62
Bölüm IV: Bulgular ve Yorum ... 62
Ortak Sınav Sorularının Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programına Uygunluğuna İlişkin Bulgular ... 63
2013-2014 Güz dönemi Ortak Sınav sorularının Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programı’na uygunluğuna ilişkin bulgular ... 63
2013-2014 Bahar dönemi Ortak Sınav sorularının Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim
Programı’na uygunluğuna ilişkin bulgular ... 65
Ortak Sınav Sorularının Sınıflandırılması ile Elde Edilen Bulgular ... 68
2013-2014 Güz dönemi Ortak Sınav sorularının sınıflandırılması ile elde edilen bulgular ... 68
2013-2014 Bahar dönemi Ortak Sınav sorularının sınıflandırılması ile elde edilen bulgular ... 70
Ortak Sınavlara İlişkin Kazanımların Sınıflandırılması ile Elde Edilen Bulgular ... 72
2013-2014 Güz dönemi Ortak Sınavına ilişkin kazanımların sınıflandırılması ile elde edilen bulgular ... 72
2013-2014 Bahar dönemi Ortak Sınavına ilişkin kazanımların sınıflandırılması ile elde edilen bulgular ... 75
Fen ve Teknoloji Öğretmenleriyle Yapılan Görüşmelerden Elde Edilen Bulgular ... 77
Ortak Sınavlar’a ilişkin görüşler ... 77
Ortak Sınavlar’a ilişkin olumlu görüşler ... 78
Ortak Sınavlar’a ilişkin olumsuz görüşler ... 83
Sınav sorularına ilişkin görüşler ... 93
Soru sayısı ... 93
Soruların kazanımlara uygunluğu ... 94
Konu dağılımı ... 98
Soruların niteliği ... 100
Başarı-yeteneği ölçme düzeyi ... 103
Üst düzey öğrenme ... 104
Gerçek başarıyı yansıtma düzeyi ... 106
Mazeret sınavı ... 108
Ortak sınavlar ve kaynaştırma öğrencileri ... 111
Öğrencilerin tepki ve değerlendirmeleri ... 114
Geri planda kalan öğrenciler ... 117
Ortak Sınavların yapılma nedenleri ... 120
Sınav güvenliği ... 123
Öğretmenlerin Öneriler ... 125
Bölüm V: Sonuç, Tartışma ve Öneriler ... 133
Sonuçlar ... 133
Tartışma ... 134
Kaynakça ... 139
Ekler ... 146
Ek 1: 2013-2014 Güz Dönemi Ortak Sınav Sorularına İlişkin Sekizinci Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programında Yer Alan Kazanımlar ... 146
Ek 2: 2013-2014 Bahar Dönemi Ortak Sınav Sorularına İlişkin Sekizinci Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programında Yer Alan Kazanımlar ... 149
Ek 3: 2013-2014 Güz Dönemi Fen ve Teknoloji Dersine İlişkin Ortak Sınav Soruları’nın Taksonomi Tablosuna Göre Dağılımı………. 156
Ek 4: 2013-2014 Bahar Dönemi Fen ve Teknoloji Dersine İlişkin Ortak Sınav Soruları’nın Taksonomi Tablosuna Göre Dağılımı………. 157
Ek 5: Güz Dönemi Ortak Sınavlar’ına İlişkin Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programında Yer Alan Kazanımların Taksonomi Tablosuna Göre Dağılımı ... 158
Ek 6: Bahar Dönemi Ortak Sınavlar’ına İlişkin Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programında Yer Alan Kazanımların Taksonomi Tablosuna Göre Dağılımı……….. 160
Ek 7: 2013-2014 Güz Dönemi Fen Bilimleri Dersi Ortak Sınav Soruları……… 162
Ek 8: 2013-2014 Bahar Dönemi Fen Bilimleri Dersi Ortak Sınav Soruları ... 167
Ek 9: Öğretmen Görüşme Formu ... 173
Tablolar Listesi
Tablo Başlık Sayfa Numarası Numarası
1 Taksonomi Tablosu………..22
2 YBT Bilgi Boyutu Ana ve Alt Kategorileri………..23
3 YBT Bilişsel Süreç Boyutu Ana ve Alt Kategorileri………...25
4 Katılımcıların Demografik Özellikleri………46
5 2013-2014 Güz Dönemi Ortak Sınav Sorularının Sekizinci Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi Kazanımlarına Göre Dağılımı…………..63
6 2013-2014 Bahar Dönemi Ortak Sınav Sorularının Sekizinci Sınıf Fen ve Teknoloji Dersi Kazanımlarına Göre Dağılımı…………...65
7 2013-2014 Güz Dönemi Ortak Sınav Sorularının YBT Üzerinde Dağılımı………...69
8 2013-2014 Bahar Dönemi Ortak Sınav Sorularının YBT Üzerinde Dağılımı………...71
9 2013-2014 Güz Dönemi Ortak Sınavına İlişkin Kazanımların YBT Üzerinde Dağılımı………..73
10 2013-2014 Bahar Dönemi Ortak Sınavına İlişkin Kazanımların YBT Üzerinde Dağılımı……….75
11 Ortak Sınavlar’a İlişkin Olumlu Görüşler………..78
12 Ortak Sınavlara İlişkin Olumsuz Görüşler……….83
13 Soru Sayısına İlişkin Görüşler………93
14 Soruların Kazanımlara Uygunluğu İle İlgili Görüşler………94
15 Konu Dağılımı İle İlgili Görüşler………...98
16 Soruların Niteliği ile İlgili Görüşler……….100
18 Üst Düzey Öğrenme İle İlgili Görüşler………104
19 Gerçek Başarıyı Yansıtma Düzeyi İle İlgili Görüşler………..106
20 Mazeret Sınavı İle İlgili Görüşler……….108
21 Ortak Sınavlar ve Kaynaştırma Öğrencileri İle İlgili Görüşler...111
22 Öğrencilerin Tepki ve Değerlendirmeleri İle İlgili Görüşler…………114
23 Geri Planda Kalan Öğrenciler İle İlgili Görüşler………..117
24 Ortak Sınavların Yapılma Nedenleri İle İlgili Görüşler………...120
25 Sınav Güvenliği İle İlgili Görüşler………...123
Şekiller Listesi
Şekil Başlık Sayfa Numarası Numarası
1 Tek Boyutlu OBT ve İki Boyutlu YBT Tablosu………...20 2 Öğretmenlerin Ortak Sınav Sorularına İlişkin Görüşleri………...93
Bölüm I: Giriş
Araştırmanın bu bölümünde; araştırmada ele alınan problem açıklanmış, araştırmanın amacı, alt amaçları ve önemi belirtilerek tanımlar ve kısaltmalara yer verilmiştir.
Problem Durumu
Eğitim, bir süreç ve bu süreç sonunda ortaya çıkan ürün/kazanım olarak ele alınabilir. Süreç olarak eğitim; davranış değişikliği oluşturma sürecidir. Bu süreç, doğumdan ölüme kadar geçen süreyi hatta bazılarına göre doğum öncesinden ölüme kadar geçen süreyi kapsar. Sonuç olarak ele alındığında ise eğitim; bireyin yaşantısı boyunca kazandığı bilgi, beceri, alışkanlık, değer ve tutumları ifade eder. Eğitim hem insanı etkileme süreci hem de bu sürecin sonucu olan kazanımlar olarak görülebilir (Şişman, 2013).
Günümüzde eğitimin niteliği ülkeler için gelişmişliğin ölçütü haline gelmiştir. Bilim ve teknolojideki ilerlemeler bilginin hızla artmasına, bu da eğitimden
beklentilerin değişmesine sebep olmuştur. Eğitim programlarında gerçekleştirilen düzenlemelerle beklentiler karşılanmaya çalışılmaktadır. Çünkü eğitim programları bireylerde olmasını istediğimiz değişiklikleri ifade eden sistemli araçlardır (Arslan, 2000).
Eğitim programları; amaçlar, içerik, uygulanacak yöntemler, destekleyici araç-gereçler ve değerlendirme ölçütlerini kapsar (Gözütok, 2003). Eğitim programlarının istenilen başarıyı gösterip göstermediği ve öğrencilerden beklenen bilgi-beceri ve tutumların gelişip gelişmediği ölçme değerlendirme ile belirlenir. Ölçme ve
değerlendirmeyle eğitim-öğretim sürecinin sürekli izlenmesi ve ortaya çıkan sorunların tespit edilerek düzenlenmesi için fırsat sağlanır (MEB, 2005).
Ölçme ve değerlendirmenin amacı; öğrencilerin giriş davranışlarının uygunluğu, öğretim etkinliklerinin verimliliği ve öğrenme ürünlerinin yeterliliğinin belirlenmesidir (Tan, 2009). Ölçme ve değerlendirme diğer derslerde olduğu gibi Fen ve Teknoloji dersinde de; hedef ve kazanımlara ne derece ulaşıldığı, öğretim süreci içerisinde nelerin işleyip nelerin işlemediği ve yapılan öğretimin öğrencilerin gelişim özelliklerini ne
derecede etkilediğinin belirlenmesinde farklı şekil ve biçimlerde kullanılmaktadır (Akpınar ve Ergin, 2004).
Ülkemizde, öğrencilerin eğitim gördükleri kademelerden sonra öğrenimlerine devam edecekleri bir üst kademedeki eğitim kurumlarını belirlemek amacıyla ölçme ve değerlendirmeden yararlanılmaktadır. Ortaöğretime geçiş sürecinde öğrencileri seçme ve yerleştirme ile ilgili kararlar verilirken merkezi sınavlar yapılmaktadır. Önceki yıllarda LGS ve OKS adı altında yapılan bu sınavlar, 2008 yılından itibaren SBS adı altında yapılmaya başlanmıştır. 2013-2014 eğitim-öğretim yılı itibariyle öğrencilerin liseye geçiş sürecinde programdaki kazanımları elde etme seviyesini ölçen ve hangi liseye yerleşecekleri konusunda önemli bir faktör olan SBS kaldırılıp yerine Ortak Sınavlar uygulamaya konulmuştur.
Ortak Sınavlar; Türkçe, Matematik, Fen ve Teknoloji, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi, T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük, Yabancı Dil olmak üzere altı derse yönelik sekizinci sınıfta öğretmen tarafından yapılan sınavlardan biri olarak yapılmaktadır. Ortak Sınavlar; güz ve bahar eğitim-öğretim dönemlerinde, iki yazılısı olan derslerden birincisi ve üç yazılısı olan derslerden ikincisi olarak, MEB tarafından belirlenen akademik takvime göre sınavlara kadar işlenen programı kapsayacak şekilde gerçekleştirilmektedir. (MEB, 2013a)’e göre, öğrencinin bir sonraki eğitim
kademesinde devam edeceği okulun belirlenmesinde ortaöğretime yerleştirmeye esas puan kullanılmaktadır. Yerleştirmeye esas puan; öğrencilerin 6, 7 ve 8’inci sınıf yıl sonu başarı puanları ile 8’inci sınıf ağırlıklandırılmış Ortak Sınav puanları toplanıp elde edilen toplam ikiye bölünerek elde edilmektedir. Bu durum öğretmen, öğrenci ve veli için Ortak Sınavlar’ın önemini artırmaktadır. Soruların; sınavların yapılacağı tarihe kadar işlenen öğretim programlarının belirlenen kazanımları esas alınarak ve öğrencinin eleştirel düşünme, analiz yapma, problem çözme, sonuç çıkarma, yorumlama gibi becerilerini ölçecek nitelikte hazırlanacağı belirtilmektedir.
Okul öğrenmelerinde hedefler, bilişsel alan ağırlıklıdır. Bununla birlikte bilişsel ürünler, kendi içinde farklı düzeylerde öğrenmeyi ve değişik düzeylerde zihinsel etkinlikleri gerektirir. Bu durum her bir düzeydeki hedefin kazandırılması için düzenlenecek öğretme-öğrenme durumlarıyla hedefe ne derecede ulaşıldığının yoklanması için düzenlenecek ölçme durumlarının farklı olmasını gerektirmektedir (Senemoğlu, 2012). Kazanımların sınıflandırılmasında çeşitli taksonomiler
kazanımların sınıflandırılmasında değil, değerlendirme sürecinde sınav sorularının hazırlanmasında da kullanılabilmektedir.
Bloom Taksonomisi 1956 yılında Bloom ve arkadaşları tarafından “Eğitimsel
Hedeflerin Aşamalı Sınıflandırılması El Kitabı 1: Bilişsel Boyut” adı altında kitap
olarak yayımlanmıştır (Anderson ve ark., 2001). Bu taksonomi birçok dile çevrilmiş, hem ülkemizde hem de diğer ülkelerde kabul görmüş ve Milli Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan öğretim programlarına alt yapı oluşturmuştur (Bümen, 2006).
Bloom Taksonomisi; Bloom’un öğrencisi olan Lorin W. Anderson başkanlığında test ve değerlendirme uzmanları, bilişsel psikologlar, eğitim programcıları ve öğretim araştırmacıları tarafından yeniden düzenlenmiştir. 2001 yılında “Öğrenme, Öğretim ve
Değerlendirme İle İlgili Bir Taksonomi: Bloom’un Eğitimsel Hedefler Taksonomisinin Yenilenmesi” adı altında kitap olarak yayımlanmıştır (Anderson ve ark., 2001).
Eğitim Hedefleri Taksonomisi; eğitimin amaçlarını, hedeflerini ve standartlarını sınıflandırmada kullanılan bir şemadır. Bu taksonomi hedeflerin genel olarak anlamının anlaşılmasını sağlayarak iletişimi artırır. Hedef, aktivite ve değerlendirmeleri
sınıflandırmak için taksonomi tablosunun kullanılması; belli bir ders veya ünitenin açık ve kısa görsel sunumunu sağlar. Tamamlanan taksonomi tabloları müfredatı düzeltme ve eğitimsel fırsatların gözden geçirilmesinde kullanılabilir. Ayrıca buna dayalı olarak öğretmenler öğretim programının/eğitimin nerede ve nasıl geliştirileceğine karar verebilirler (Krathwohl, 2002).
Yenilenmiş Bloom Taksonomisi’ne göre farklı hücrelerde yer alan hedefler değerlendirilirken farklı yaklaşımlar gerektirirler. Benzer hedefler yani taksonomi tablosunda aynı hücrelerde yer alan hedeflerle ilgili değerlendirmeler ise benzer yaklaşımlar gerektirirler. Bununla birlikte hedefler, öğretim ve değerlendirme arasında uyum olmalıdır. Örneğin; değerlendirmenin hedeflerle uyumlu olmadığı durumlarda değerlendirme sonuçları hedeflerle ilgili başarıyı yansıtamaz (Anderson, 2001).
MEB tarafından gerçekleştirilen sınav sorularına yönelik yapılan araştırmalar incelendiğinde Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS), Yüksek Öğretime Geçiş Sınavı (YGS), Ortaöğretim Kurumlarına Geçiş Sınavı(OKS) ve Seviye Belirleme Sınavı (SBS) sorularıyla ilgili çalışmalar yapıldığı görülmüştür. Ortak Sınavlar 2013-2014 eğitim-öğretim yılından itibaren uygulanmaya başlandığı için henüz bu sınavlara yönelik yapılmış herhangi bir çalışma bulunmamaktadır.
Öğrencilerin eğitim yaşamlarını etkileyecek olan Ortak Sınav soruları ve bu sınava ilişkin kazanımların Yenilenmiş Bloom Taksonomisi’ne göre değerlendirilmesi, mevcut durumu açığa çıkaracaktır. Bu çalışma, bundan sonraki süreçte Ortak Sınavlar’ı hazırlayanlara Yenilenmiş Bloom Taksonomisi’ne göre hangi basamaklara ağırlık vermeleri konusunda ışık tutacaktır. Ortak Sınav sorularının öğretim programıyla tutarlılığının belirlenmesi, MEB’in sonraki sınavlarda daha nitelikli sorular hazırlayabilmesine yardımcı olabilecektir. Araştırmanın sonucuna göre öğretim programına konu eklenebilir veya konularda kısıtlamalar yapılabilir. Ayrıca araştırma kapsamında Ortak Sınavlar ile ilgili öğretmen görüşlerinin alınması Ortak Sınavlar’ın öğretmenler açısından nasıl algılandığını ortaya çıkaracaktır.
Ortak Sınav sorularının; Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programı ile
Yenilenmiş Bloom Taksonomisi’ne uygunluk düzeyini belirleme ve Fen ve Teknoloji öğretmenlerinin Ortak Sınavlar’a ilişkin kişisel görüşlerini açığa çıkarma; kazanımlar, içerik, eğitim-öğretim süreci ve değerlendirmenin birbirleriyle uyum içinde olması açısından önemlidir. Böylelikle uygulanan sınavın amaca ne kadar hizmet ettiğinin belirleneceği düşünülmektedir.
Araştırmanın Amacı
Bu araştırmada Sekizinci Sınıf Fen ve Teknoloji Dersine İlişkin Ortak Sınav Soruları’nın değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaca ulaşmak için aşağıdaki sorulara yanıt aranmıştır:
1. Ortak Sınav sorularının Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programı’na
uygunluk düzeyi nedir?
2. Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programı’na ilişkin Ortak Sınav sorularının
YBT’ye uygunluk düzeyi nedir?
3. Ortak Sınavlar’a yönelik Fen ve Teknoloji dersi kazanımlarının YBT’ye
uygunluk düzeyi nedir?
4. Fen ve Teknoloji dersi öğretmenlerinin Ortak Sınavlar’a ilişkin kişisel
Araştırmanın Önemi
MEB tarafından 2013 tarihli değişiklikle 1, 2, 3, 4. sınıflar ilkokul ve 5, 6, 7, 8. sınıflar ortaokul kategorisine ayrılmıştır. 8. sınıfların yılsonunda girdikleri SBS
kaldırılmış yerine 2013-2014 Yılı Ortaöğretime Geçiş Sistemi getirilmiştir. Bu sistemle beraber 8. sınıflar güz ve bahar dönemlerinde olmak üzere yılda iki defa ortak sınavlara gireceklerdir. Ayrıca öğretim programlarında sadeleştirilmeye gidilmiş ve kazanım sayıları önemli ölçüde azaltılmıştır.
Fen ve Teknoloji Dersi Öğretim Programı’na ilişkin Ortak Sınav sorularının ve programda yer alan kazanımların YBT’ye göre hangi bilişsel basamakta ve bilgi boyutunda yer aldığını belirlemek; öğretmenlerin ve araştırmacıların işini
kolaylaştıracaktır. Bu araştırma sonucunda; Fen Bilgisi öğretmenleri kendi sınavlarında soruları hazırlarken YBT’yi daha kolay kullanabilecektir çünkü kendi alanlarıyla ilgili örnekleri inceleme fırsatı bulacaktır. Araştırmacılar ise bu çalışmaya benzer ya da daha kapsamlı çalışmaları kendi alanlarında yapmak istedikleri takdirde bu çalışma onlar için kaynak teşkil edecektir.
Öğrencilerin eğitim yaşamlarını etkileyecek olan Ortak Sınav sorularının ve ders programındaki kazanımların YBT basamaklarına göre sınıflandırılması mevcut duruma farklı bir bakış açısı getirecektir. Araştırma sonuçları, bundan sonraki süreçte Ortak Sınav soruları hazırlanırken YBT’ye göre hangi öğrenme basamaklarına ağırlık verilmesi gerektiği konusunda soru hazırlayan görevlilere ışık tutacaktır. MEB sınav sorularını hazırlarken bu araştırma verilerinden faydalanabilecek; sorularla öğretim programının tutarlığı önemli olduğundan soruların ve kazanımların öğrenme
basamaklarına dağılımının belirlenmesi yetkililere daha sonraki sınavların niteliğini artırmada yardımcı olabilecektir. Araştırma sonuçlarına göre programa konu eklenebilir veya sınav soruları kapsamında ele alınan konularda kısıtlamalar yapılabilir.
Araştırma sonucuna göre hem soruların programa uyumluluğu hem de soru ve kazanımların YBT’ye uyumluluğu artırılabilir. Ayrıca araştırma kapsamında Ortak Sınavlar ile ilgili öğretmenlerin görüşlerinin alınması Ortak Sınavlar’ın öğretmenler açısından nasıl algılandığını ortaya çıkaracaktır.
Tanımlar
Kazanım: Üniteler işlenip amaçlar gerçekleştirildikten sonra öğrencilerin
edinecekleri bilgi, beceri, görüş, tutum ve davranışlardır (MEB,2000).
Ortak Sınavlar: Ortaokul ve imam hatip ortaokullarının sekizinci sınıflarında
MEB tarafından yapılan ortak sınavlardır (MEB, 2013a).
Taksonomi: Yapılması gereken iş ve işlemleri ya da kazandırılması gereken
özellikleri, hedefleri, görevleri, ödevleri ve işlemleri belirli kurallara göre aşamalı olarak sıralama ve sınıflamaya koyma stratejisidir (Duman, 2013).
Öğretim programı: Öğretim programı ise okulda veya okul dışında bireye
kazandırılması planlanan bir dersin öğretimiyle ilgili tüm etkinlikleri kapsayan yaşantılar düzeneğidir (Demirel, 2011).
Kısaltmalar
OBT: Orijinal Bloom Taksonomisi YBT: Yenilenmiş Bloom Taksonomisi TEOG: Temel Eğitimden Ortaöğretime Geçiş MEB: Milli Eğitim Bakanlığı
LGS: Liselere Giriş Sınavı SBS: Seviye Belirleme Sınavı
Bölüm II: İlgili Alanyazın
Araştırmanın bu bölümde ele alınan problemle ilgili literatür bilgileri ve ilgili araştırmalara yer verilmiştir.
Eğitim Programı
Eğitim bireyin davranışlarında kendi yaşantısı yoluyla, kasıtlı olarak istendik değişmeler meydana getirme sürecidir (Ertürk, 2013). Eğitim bireyin yaşadığı toplumda davranış biçimleri kazandığı süreçlerin tümünü ifade eder (Varış,1996).
Öğretim, yaşamın belli kesimlerinde kazandırılan, planlı, programlı, destekli, genellikle bir belgeyle sonuçlanan ve davranışların gelişmesini hedefleyen bir kavramdır (Varış,1996). Öğrenme kavramı ise yaşantı ürünü, nispeten kalıcı izli davranış değişikliği olarak tanımlanabilir (Ertürk, 2013).
Ders programı, bir ders sürecinde kazandırılması amaçlanan hedeflerin bireye nasıl kazandırılacağının gösterildiği tüm etkinlikleri kapsayan plandır. Öğretim programı ise okulda veya okul dışında bireye kazandırılması planlanan bir dersin öğretimiyle ilgili tüm etkinlikleri kapsayan yaşantılar düzeneğidir (Demirel, 2011). Öğretim programı öğrenme-öğretme süreçleriyle ilgili tüm etkinlikleri içerir ve eğitim programında yer alır (Çubukçu, 2013). Bu program, eğitim programı içinde ağırlık taşıyan ve genellikle belli bilgi kategorilerinin bir sistem çerçevesinde düzenlenmesiyle ortaya çıkar. Bazı okullarda uygulamaya, bazılarında ise beceriye ağırlık tanıyan eğitim programının amaçları doğrultusunda bilgi ve becerinin planlı bir şekilde
kazandırılmasını hedefleyen programdır (Varış,1996).
Eğitim sisteminde yapılan değişiklikler, programlarda yer aldığı ölçüde anlam kazanır. Programlar ulaşılacak amaçları, bu amaçlara ulaşabilmek için seçilecek ve belli ilkelere göre düzenlenen içeriği, uygulanacak yöntemleri, destekleyici araç-gereçleri, amaçlara ne ölçüde ulaşılabildiğini gösteren değerlendirme ölçütlerini kapsar (Gözütok, 2003).
Eğitim programları, ulusal ya da uluslararası düzeyde kaliteli bir eğitim sistemi kurma, ülkenin kalkınmasını ve gelişmesini sağlayacak nitelikli insan gücü yetiştirme, toplumsal ve kültürel değerlerin korunmasını ve geliştirilmesini destekleme amacıyla geliştirilir (Özdemir, 2009). Genel ve özel amaçlardan, süreçlerin ve sonuçların değerlendirilmesine kadar birbiriyle bağlantılı olan soruların yanıtlanması eğitim
süreçlerine sistemli bir bütünlük kazandıran eğitim programlarını oluşturur (Varış, 1996). Eğitim programı; öğrencilerin yaşantılarını düzenleme anlamında kullanılır, okul içi ve dışı her türlü etkinliği kapsar (Çubukçu, 2013). Bu programı bir eğitim
kurumunda çocuklar, gençler ve yetişkinler için sağlanan milli eğitimin ve kurumun amaçlarının gerçekleşmesine dönük tüm faaliyetlerdir. Eğitim programı; öğretim programı ve eğitsel kol faaliyetleri, özel günlerin kutlanması, rehberlik hizmetleri, sağlık hizmetleri, sanatsal faaliyetler, özel kurslar, gezi, gözlem incelemeleri, kültürel faaliyetler gibi etkinlikleri kapsar. Bu program içinde ağırlık taşıyan kısım öğretim programıdır (Küçükahmet, 2009).
Eğitim programlarının geliştirilme amaçları; ulusal ya da uluslararası düzeyde kaliteli bir eğitim sistemi kurmak, ülkenin kalkınmasını ve gelişmesini sağlayacak nitelikli insan gücü yetiştirmek, toplumsal ve kültürel değerlerin korunmasını ve geliştirilmesini desteklemektir. Eğitim programlarının işlevlerini tam olarak yerine getirebilmesi için sistemli, koordineli ve bilimsel anlayışla geliştirilmeleri gerekir (Özdemir, 2009).
Eğitim programında “Ne yapılmalıdır?”, “Konu alanı neleri içermelidir?”, “Hangi öğrenme stratejileri, kaynak ve etkinlikleri kullanılmalıdır?” ve “Sonuçları değerlendirmek için hangi ölçme teknikleri ve araçlar kullanılmalıdır?” sorularına cevap bulunabilmelidir. Bu cevaplar ortaya çıktığında eğitim programının ögeleri de
belirlenmiş olur. Eğitim programının ögeleri; hedefler, içerik, eğitim durumları ve sınama durumlarıdır. Bu dört öge birbiriyle sürekli ilişki içindedir ve bir öge hakkında alınan bir karar diğerlerini de etkilemektedir (Demirel, 2011).
Eğitim programları dört temel ögeden oluşmaktadır. Bu ögelerden ilki hedeflerdir ve çeşitli kaynaklarda davranışlar, kazanımlar, amaçlar vb. şekillerde adlandırılmaktadır. Bazı kaynaklarda programın ikinci ögesi olan içerik, “konu”; programın üçüncü ögesi olan eğitim durumları, “öğrenme-öğretme süreci”; programın son ögesi olan değerlendirme “sınama durumları” olarak adlandırılmaktadırlar.
Hedefler/Kazanımlar
Programın ilk boyutu olan hedefler dikey ve yatay olarak iki aşamada ele
yatay boyutta bilişsel, duyuşsal ve devinişsel (psikomotor) olarak sınıflandırılır (Demirel, 2012).
Hedefler, öğrenciye kazandırılmak amacıyla seçilen istendik özelliklerdir. Diğer bir deyişle yetiştirilecek insanda bulunması uygun görülen, eğitim yoluyla
kazandırılabilir istendik özelliklerdir. Bu istendik özellikler; bilgiler, yetenekler, beceriler, tutumlar, ilgiler, alışkanlıklar vb. olabilir (Demirel, 2011).
Hedefler, programın diğer öğelerine başlangıç olma özelliği taşıdığından ayrı bir öneme sahiptir. Tutarlı bir eğitim programının oluşturulmasında hedeflerin doğru belirlenmesi, belirlendiği şekilde öğrencilere kazandırılmaya çalışılması, ölçmelere yol göstermesi ve değerlendirmede ölçütler takımı olarak kullanılması bir zorunluluktur (Bümen, 2006).
Hedef varılmak istenen nokta demektir. Öğretim süreci sonunda öğrenciyi ulaştırmak istediğimiz nokta ve öğrenciye kazandırılmak istenenler öğretim hedefi (öğrenci kazanımı) olarak adlandırılmaktadır. Bundan dolayı hedeflenen kazanımlar, öğrenme süreci tamamlandıktan sonra öğrencide olması gerekenleri ifade eder. Eğitim, bireyin davranışlarında kasıtlı ve istendik değişiklik meydana getirme süreci olarak tanımlanmaktadır. Bu tanımdaki davranış değişikliğinin kasıtlı ve istendik olması; eğitimin hedeflere dayalı gerçekleşmesini ve öğretimin planlı olmasını ifade eder (Karacaoğlu, 2011).
Kazanımlar ise bir ders düzeyinde öğrencilerin kazanması gereken özellik ve davranışları ifade eder. Ayrıntılı, sınırlı ve genel hedeflerle ilişkilidir. Bir derste öğretmen ve öğrenciler kazanımlarla doğrudan ilişkilidir. Özel hedef olarak da adlandırabileceğimiz kazanımlar üç alana ayrılır (Sünbül, 2011).
Varış (1996)’a göre eğitim programlarında amaçların özellikleri şöyle
sıralanabilir; toplum koşullarına/ihtiyaçlarına uygun olma, insanların temel ihtiyaçlarını karşılayabilme, demokratik ideallere uygun olma, kendi içinde tutarlı olma, istenen davranış değişikliğini açık bir şekilde ifade etme ve gerçekleşebilecek nitelikte olma.
Eğitimde hedefler, dikey ve yatay olmak üzere iki ayrı aşamada ele alınmaktadır. Dikey boyutta hedefler; genelden özele doğru uzak hedefler, genel hedefler ve özel hedefler olarak sıralanır. Yatay boyutta hedefler bilişsel, duyuşsal ve psikomotor olmak üzere üç alanda ele alınır (Demirel, 2011).
Programın dikey boyutu
Dikey boyutta hedefler uzak hedefler, genel hedefler ve özel hedefler olarak sınıflandırılır (Çubukçu, 2013)
Uzak hedefler: Merkezi sistemde eğitim politikası, devlet politikasıyla tutarlı
olmalıdır. Bu tutarlılığın sağlanması ancak tüm eğitim kurumlarını ilgilendiren “Milli Eğitimin Amaçları” ile mümkün olur. Bu amaçların devletin milli eğitim politikasıyla tutarlı, kapsamlı ve genel olmaları gerekir (Varış, 1996). Uzak hedefler ülkenin politik felsefesini ve yetiştirilecek insan tipini ortaya çıkarır (Karacaoğlu, 2011). Toplumun kendi tarihi içinde oluşan belli bir doğrultu ve yönü olan eğitim felsefesi, ideali, sosyal ve ekonomik ihtiyaçları eğitimin uzak hedeflerini oluşturur (Çelik, 2006).
Uzak hedefler, bir eğitim sisteminin yetiştirmeyi tasarladığı ideal insan tipini belirler. Eğitim sisteminin ulaşmayı öngördüğü ve geliştirmeyi amaçladığı insan nitelikleri bu hedefler içerisinde yer alır. Bu hedefler bir ulusun tarihi ve kültürüyle özleşmiş değerlerinin insana yansıyan özellikleridir (Çelik, 2006).
Genel hedefler: Uzak hedeflerin ayrıntılandırıldığı, eğitimin ürünü olarak
yetişmesi istenen “ideal insan”ın niteliklerinin tek tek sayıldığı hedef ifadeleridir (Özçelik, 2014). Genel hedefler daha çok okulun bütünüyle ilgilidir. Örneğin;
ortaöğretimin amaçlarından biri “Öğrencileri çeşitli program ve okullarla ilgili, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde ve doğrultusunda yükseköğretime veya hem mesleğe hem de yükseköğretime veya hayata ve iş alanlarına hazırlamak.” tır (Karacaoğlu, 2011).
Tüm öğrenciler milli eğitimin hedeflerini benimsemek durumundadır. Ancak bu genel hedeflerin sekiz yaşında bir çocuk tarafından gerçekleştirilmesiyle yirmi
yaşındaki bir birey tarafından gerçekleştirilmesi arasında farklılıklar olacaktır. Ayrıca milli eğitimin amaçlarının gerçekleşme durumu okulların teknik ya da akademik amaçlı olmalarına göre de değişiklik göstermektedir. Bu nedenle her okul kademesi için ve her okul tipi için milli eğitimin amaçlarıyla tutarlı olmak koşuluyla “okul amaçları”
geliştirmek gerekir (Varış, 1996).
Özel hedefler: Bir ders düzeyinde öğrencilerin kazanması gereken özellik ve
davranışlardır. Genel hedeflere göre daha ayrıntılı, sınırlı ve onlarla ilişkilidir. Derste öğretmenin ve öğrencinin doğrudan ilişkili olduğu hedef türüdür. Bunlar bilişsel alan, duyuşsal alan ve psikomotor alan olmak üzere üçe ayrılır (Sünbül, 2011). Bir disiplin ya da çalışma alanı için hazırlanır, doğrudan bir disiplinle ilgilidir (Karacaoğlu, 2011). Bu
hedef türüne tarih, biyoloji, matematik vb. alanlardaki derslerin hedefleri örnek olarak verilebilir (Varış, 1996).
Programın yatay boyutu
Yatay boyutta hedefler bilişsel, duyuşsal ve psikomotor hedefler olarak sınıflandırılır (Çubukçu, 2013). Eğitim programının hedefleri belirlendikten sonra bunların kazanım olarak ifade edilmesi önemlidir. Hedeflerin davranış, yaşantı, beceri ve yeterlik gibi bir öğrenci kazanımına dönüştürülememesi hedeflerin programlarda süs olarak kalmasına sebep olur (Çelik, 2006). Eğitim amaçları; bilişsel, duyuşsal ve psikomotor olmak üzere üç alanda gruplanmıştır (Bloom, 1956). Bilişsel, duyuşsal ve psikomotor olarak gruplanmış hedef alanları birbirlerinden kesin olarak ayrılmaz. Hedefler hangi alanın özelliğini daha çok taşıyorsa o alana yerleştirilir (Senemoğlu, 2012; Kablan, 2014; Sönmez, 2012).
Bilişsel Alan: Öğrenilmiş davranışlardan zihinsel yönü ağır basanların yer aldığı
alandır. Bu davranışların hepsi aynı zihinsel yoğunluğu içermeyebilir (Sönmez, 2012). Zihinsel yetilerin geliştirildiği, zihinsel öğrenmelerin çoğunlukta olduğu alandır (Demirel, 2011). Hatırlamak, anlamak, uygulamak, analiz etmek, değerlendirmek ve oluşturmak bu alanın alt basamaklarıdır (Anderson, 2001).
Duyuşsal Alan: Duyuşsal hedefler bireylerin ilgi, tutum, akademik özgüven ve
güdü düzeylerini ifade eder. Ayrıca bu alan sevgi, korku, beğenme, takdir etme, hayranlık duyma ve değer verme gibi duygusal yönlerin baskın olduğu alandır.
Duyuşsal alan da kendi içinde aşamalı olarak sınıflandırılabilir (Çelik, 2006). Duyuşsal alan; ilgi, tutum, güdülenmişlik, kaygı, benlik, kişilik ve değer yargıları gibi
boyutlardan oluşabilir. Bu boyutlar kişinin yaşantı ürünüdür. Bundan dolayı duyuşsal alanla ilgili davranışlar sadece okul sistemi içinde oluşmayabilir. Fakat okulda bu alanla ilgili davranışların kişiye kazandırılması zorunludur (Sönmez, 2012).
Bloom' a göre duyuşsal alan beş aşamadan oluşmaktadır. Bu aşamalar; alma, tepkide bulunma, değer verme, örgütleme, nitelenmişliktir (Çelik, 2006). Duyuşsal alan sevgi, korku, nefret, ilgi, tutum ve güdü gibi duygusal yönün baskın olduğu bir alandır. Bu alanda bireyin özellikleri ön planda yer alır (Demirel, 2011).
Bilişsel alanın bilgi basamağındaki bazı ögeler gerçekleşmeden duyuşsal alandaki kazanımlar oluşmayabilir. Çünkü bilmediğimiz bir olgu karşısında sevgi, nefret, korku gibi herhangi bir duyuşsal tepki geliştiremeyiz (Çelik, 2006).
Devinişsel Alan: Bilişsel ve duyuşsal alanla iç içedir. Kişi bu alanla ilgili
davranışları çeşitli düzeylerde öğrenebilir. Bu davranışlar basitten karmaşığa, kolaydan zora, bir organın hareketinden daha çok organın koordineli hareketine doğru aşamalı olarak sıralanabilir (Sönmez, 2012). Devinişsel alan; algılama, kurulma, kılavuz denetiminde yapma, mekanikleşme, karmaşık davranış, durum uydurma ve yaratma boyutlarından oluşur (Kablan, 2014).
Psikomotor kazanımlar; kas, kemik ve kas-kemik koordinasyonunu gerektiren, bir dereceye kadar kalıcı ve öğrenilmiş hareketlerdir. Bir hareketin psikomotor bir kazanım olması için öğrenilmiş olması şarttır. Örneğin; tehlikeli bir anda gözümüzü kırpmamız veya kapamamız birer refleksif harekettir, psikomotor kazanım değildir. Fakat fen laboratuarında bir terazide tartı yapmamız, keman çalarken yay çekmemiz psikomotor kazanımlara örnektir (Turgut ve Baykul, 2013).
İçerik
İçerik programın ikinci boyutudur, programın hedefleri doğrultusunda seçilen konuların tümüne denir. İçerik kısmında belirlenen program hedeflerine ulaşmak amacıyla “Ne öğretelim?” sorusuna yanıt aranır (Demirel, 2011). İçerik, yaşam alanlarında anlam taşıyan bölümlerin aktif bir çabayla düzenlenmesi olarak ifade edilebilir (Varış, 1996).
İçerik boyutu; öğretilecek bilgi, kavram, olgu ve konuların düzenlenmiş halidir. Hedeflenen kazanımların gerçekleşmesi amacıyla kullanılır. Kazanımlar kapsamında hazırlanan konulardaki bilgiler kullanılabilir ve yararlanılabilir olmalıdır (Karacaoğlu, 2011).
Öğrenme- öğretme süreci
Öğrenme-öğretme süreci eğitim programının üçüncü ve en önemli boyutudur. Çünkü öğrenme bu boyutta gerçekleşir. Bu boyutta örnek bir dersin işleyişi hakkında bilgi verilir (Demirel, 2011).
Öğrenme-öğretme süreci öğrenme ürünlerini elde etmek için gerçekleştirilen eylem ve işlemlerdir. Bu süreçte “Nasıl öğretelim?” sorusuna yanıt aranır. Hedeflenen kazanımların gerçekleştirilmesi için içeriğin en etkili şekilde öğretilmesiyle ilgili
çalışmalardır. Öğretim stratejisi, yöntemleri, teknikleri ve öğretim araç-gereçlerinin uygun biçim, ortam ve sürede gerçekleşmesi öğrenme-öğretme sürecini oluşturur (Karacaoğlu, 2011).
Ölçme ve değerlendirme
Programın son boyutu ölçme ve değerlendirmedir. Bu boyutta en önemli nokta, öğretim programında yer alan her hedef ve davranışın en az çoktan seçmeli bir test maddesi veya sorusuyla ölçülmesidir. Bu kurala olabildiğince özen gösterildiği takdirde öğrenciye kazandırılmak istenen her kazanımın ölçülmesi sağlanmış olacaktır. Sınama durumları, öğrencilerin kazanmasını hedeflediğimiz kazanımların kazanılıp
kazanılmadığı hakkında yargıya varma işidir. Öğrencilerin istendik davranışları edinip edinmedikleri belirlenerek sınama durumları düzenlenebilir (Demirel, 2011).
Ölçme; belli bir nesnenin ya da nesnelerin belli bir özelliğe sahip olup
olmadığının, sahipse sahip oluş derecesinin gözlenip gözlem sonuçlarının sembollerle ya da sayı sembolleriyle ifade edilmesidir. Kısaca, ölçme betimlemedir (Tekin, 1991). Ölçmenin konusu objelerin kendileri değil onların dikkate alınan özellikleridir. Örneğin; insanların kendileri değil onların bir sınavdaki başarıları, yetenekleri, tutumları ölçme konusu yapılabilir. Değerlendirme; öğretme ve öğrenmenin etkililiğini belirlemek amacıyla eğitimle ilgili verilerin toplanmasını ve yorumlanmasını içeren çok adımlı, sistematik bir süreçtir (MEB, 2005). Diğer bir deyişle değerlendirme, gözlem sonuçlarını bir ölçüt veya ölçütlerle karşılaştırarak bir karara varmaktır (Turgut ve Baykul, 2013). Değerlendirme yaparken elde edilen ölçme sonuçlarından anlam çıkarmak için ölçme sonuçlarının ölçütle karşılaştırılması gerekir (Atılgan, 2009). Değerlendirmede önceden belirlenmiş amaçlara öğrencilerin ne ölçüde ulaştıkları belirlenir. Değerlendirmenin amaç değil amaçlara ulaşmak için bir araç olduğu unutulmamalıdır (Küçükahmet, 2009).
Ölçme araç ve yöntemleri
Eğitimin amaçları bilişsel yeterlilikler, psikomotor beceriler ve duyuşsal
özelliklerle ilgilidir. Bilişsel yeterlilikler her zaman daha büyük bir yere sahiptir. Bunun sonucunda okullarda bilişsel yeterliliklerin kazandırılması ve kazanılma derecelerinin açığa çıkarılmasına önem verilmiştir (Özçelik, 2014). Eğitimin hedefleri içinde yer alan
bilişsel yeterliliklerin ölçülmesinde yararlanılan başlıca ölçme araç ve yöntemleri şunlardır;
Yazılı yoklama: Yazılı yoklama, öğrencilere az sayıda (üç, beş gibi) soru
yazdırılıp veya yazılı olarak verilip bu sorulara belli bir sürede yazılı cevap
vermelerinin istendiği sınav türüdür (Turgut & Baykul, 2013). Üst düzey öğrenmeleri ölçmeye uygun olmasına rağmen birçok öğretmen tarafından hatırlama (bilgi)
düzeyindeki öğrenmeleri ölçmek için kullanılır. Başka araçlarla kolayca ölçemediğimiz yaratıcı düşünme, eleştirel düşünme vb. öğrenmeleri ölçmek ve geliştirmek için
uygundur. Yazılı yoklamaların, öğrenciler yanıtlarını düşünüp hatırlayarak yazdıkları için kazanımları daha geçerli ölçtüğü söylenebilir. Şans başarısı olmayıp soru sayısı az olduğu için kapsam geçerliği düşüktür. Uygulama ve puanlamanın zaman almasından dolayı kullanışsızdır. Puanlama güvenirliği düşüktür ve puanlayıcı yanlılığına açıktır (Doğan, 2009a).
Kısa cevaplı sınavlar: Kısa cevaplı yazılı sınavlarda öğrenciye cevabı bir
kelime, bir sayı veya bir cümle olan sorular sorulur ve öğrenciden bu soruların cevabını düşünüp yazması istenir (Özçelik, 2014). Bu tür sınavlar kısa cevaplı ya da boşluk doldurmalı sorulardan oluşur (Tekin, 1991). Kısa cevaplı sorular “Kim, nasıl, niçin, nerede vb.” soru kelimeleri ile biten sorulardır. Boşluk doldurmalı sorular ise öğrencilerden ifadelerde, cümlelerde veya paragraflarda bırakılan boşluk ya da boşluklara kelime, cümle vb. yazmasının istendiği sorulardır ( Doğan, 2009b). Cevaplayıcının istediği cevabı verebilmesi açısından yazılı yoklamalara ve cevapların kısa olması açısından çoktan seçmeli testlere benzer. Kısa cevaplı sorular çok çeşitli bilgi ve yetenek alanlarına uygulanabilir, bu sorularla derin ve yukarı basamaklardaki zihin yetenekleri yoklanabilir. Hazırlanması ve puanlanması kolaydır (Turgut & Baykul, 2013).
Çoktan seçmeli sınavlar: testi yanıtlayan bireylerin yanıtlarını belli sayıdaki
seçenek arasından birini seçerek vermesini gerektiren sorulardan oluşur (Doğan, 2009c). Çoktan seçmeli bir madde kök ve seçeneklerden oluşur. Kök, kazanımın ifade edildiği veya sorunun sorulduğu kısım; seçenekler de öğrencinin önüne konulan muhtemel cevaplardır. Bu tarz sınavlar öğrencilerin yaratıcılığını ve yazma becerilerini ölçmek amacıyla kullanılamaz. Daha çok bilgi, zihinsel beceriler ve yeteneklerin ölçülmesinde kullanılır. Fiziksel beceriler ve yeteneklerin ölçülmesinde ise kullanılmaz (MEB, 2005).
Çoktan seçmeli testlerde uygulama ve puanlama kolaydır. Çok sayıda soru sorulabilir ancak şans başarısı vardır. Doğru cevap çoğu zaman madde içinde verilerek bilginin hatırlatılmasına sebep olunur ve üst düzey davranışların ölçülmesinde
yetersizdir. Hazırlama süreci uzmanlık gerektirir, uzun ve zahmetlidir. Şans başarısı vardır (Güler, 2013). Seçmeli soruların yazılabilmesi için hem hazırlık hem de yeterlilik gerekir. Nitelikli sorular ancak belli bir hazırlık dönemi ve deneyimden sonra yazılabilir (Özçelik, 2014).
Doğru-yanlış testler: Doğru-yanlış testlerde, maddelerle verilen önermelerin
testi yanıtlayan bireyler tarafından belli bir ölçüte göre sınıflanması istenir (Atılgan, 2009). Bir maddede birden fazla doğru ya da yanlış olabilecek madde bulunmamalı ve her maddede bir kazanım ölçülmeli. Hazırlanması, uygulanması ve puanlanması
kolaydır. Çok sayıda soru sorulabileceği için güvenirliği ve kapsam geçerliği yüksektir. Şans başarısı en yüksek olan sınav türü olup güvenirliği bu nedenle düşüktür. Fakat yanlış cevabın doğrusu istenirse şans başarısı azaltılabilir. Soru maddeleri dikkatle ve özenle hazırlanmazsa sadece ezbere dayalı, önemsiz ya da çok basit bilgiler ölçülür (Güler, 2013).
Eşleştirmeli testler: Eşleştirmeli testler bir dizide yer alan sorularla başka bir
dizide yer alan cevaplardan uygun olanlar ile eşleştirilmesini gerektirir. Bu sorular daha çok tanıma ve hatırlamayı ölçmekle birlikte anlama ve yargılamayı da düşük düzeyde ölçmektedir. Eşleştirmeli sorular uygulamayı ölçemez ve çok kullanıldığında öğrencileri ezberciliğe sürükler (Gündüz,2009).
Eşleştirmeli testler “Kim?, ne?, nerede?” gibi soruların cevabını oluşturan olgusal bilgilerin ölçülmesinde daha kullanışlıdır. Eşleştirmeli maddelerin
hazırlanmasında; eşleştirme madde grubunda yer alan öncüller listesi ile cevaplar listesinin her birinin benzeşik olmasına, bir eşleme takımında öncüllerle cevapların eşit sayıda olmasına ve eşleştirme için iyi bir yönerge yazılmasına dikkat edilmelidir. Ayrıca cevap listesi bir kelime listesi ise alfabetik; rakam, sayı, tarihten oluşuyorsa büyüklük sırasına göre düzenlenmesine dikkat edilmelidir (MEB, 2005).
Taksonomi Kavramı
Taksonomi hayvan bilimi, sınıflandırma ve bu sınıflandırmada kullanılan
sadece bitki ve hayvanların sınıf, cins, aile vb. kategorilere ayrıldıkları biyolojik taksonomi olarak kullanılıyordu. 1956 yılında Bloom ve arkadaşları eğitimsel hedefler taksonomisini oluşturmuştur. Bu taksonominin eğitim programı ve değerlendirme problemleriyle ilgilenen öğretmen, müdür, uzman ve araştırmacılara yardımcı olacağı düşünülmektedir (Bloom,1956). Bu bağlamda taksonomi; istendik davranışların basitten karmaşığa, kolaydan zora, somuttan soyuta, birbirinin önkoşulu olacak şekilde aşamalı olarak sıralanmasıdır (Sönmez, 2012). Diğer bir deyişle taksonomi; yapılması gereken iş ve işlemleri ya da kazandırılması gereken özellikleri-hedefleri-görevleri, ödevleri ve işlemleri belirli kurallara göre aşamalı olarak sıralama ve sınıflamaya koyma
stratejisidir (Duman, 2013).
Taksonomiler bilişsel, duyuşsal ve psikomotor alanla ilgili olmaktadır.
Çalışmanın konusu Ortak Sınav soruları olduğu için bilişsel alan üzerinde durulmuştur. Bilişsel alanla ilgili taksonomiler; Bloom Taksonomisi (1956), Taba’nın
Sınıflaması, Gerlach ve Sullivan Taksonomisi, De Block Taksonomisi, Gagne-Merrill Taksonomisi, Solo Taksonomi (1982), Yenilenmiş Bloom Taksonomisi (2001), Fink Taksonomi (2003) ve Dettmer Taksonomi (2006)’dir (Arı, 2011; Kadayıfçı, 2007). Kazanımların sınıflandırılmasında çeşitli taksonomiler kullanılmıştır. Bloom Taksonomisi MEB’in program geliştirme ve ölçme-değerlendirme çalışmalarında dikkate aldığı taksonomidir.
Okul öğrenmelerinde hedefler bilişsel alan ağırlıklıdır. Bununla birlikte, bilişsel ürünler de kendi içinde farklı düzeylerde öğrenmeyi gerektirir. Bu ürünler kavramların, olguların ve ilkelerin hatırlanması; bir bilginin analizi, özgün olarak oluşturulması ya da değerlendirilmesi gibi değişik düzeylerde zihinsel etkinlikleri gerektirir. Bu durum her bir düzeydeki hedefin kazandırılması için düzenlenecek öğretme-öğrenme durumları ile hedefe ne derecede ulaşıldığının yoklanması için düzenlenecek ölçme durumlarının farklı olmasını gerektirmektedir (Senemoğlu, 2012). Bu nedenle ölçme ve
değerlendirme çalışmalarında taksonomilerin dikkate alınması gerekmekte olup
ülkemizde yıllardır Bloom Taksonomisi kullanılmaktadır. Aşağıda Bloom Taksonomisi açıklanmıştır.
Bloom Taksonomisi
Bloom Taksonomisi Orijinal Bloom Taksonomisi ve Yenilenmiş Bloom Taksonomisi olarak ayrı ayrı başlıklar altında verilmiştir.
Orijinal Bloom Taksonomisi
Bloom Taksonomisi 1956 yılında Bloom ve arkadaşları tarafından “Eğitimsel Hedeflerin Aşamalı Sınıflandırılması El Kitabı 1: Bilişsel Boyut” adı altında kitap olarak yayımlanmıştır (Anderson ve ark., 2001). Bu taksonomi birçok dile çevrilmiş, hem ülkemizde hem de diğer ülkelerde kabul görmüş ve Milli Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan öğretim programlarına alt yapı oluşturmuştur (Bümen, 2006).
Orijinal Taksonomi, tek boyuta yerleştirilmiş altı ana kategori içerir. Kategoriler basitten karmaşığa, somuttan soyuta doğru düzenlenmiştir. Bu kategoriler sırasıyla; bilgi, kavrama, uygulama, analiz, sentez ve değerlendirmedir. Bilme basamağı ile kavrama basamağı somut ve basit basamaklar; değerlendirme basamağı ile sentez basamağı ise soyut ve karmaşık basamaklardır. Ayrıca taksonominin tek boyutlu olması birikimli bir hiyerarşi yansıtmaktadır. Yani her bir düşük kategorinin gerçekleşmesi sonraki daha yüksek kategorinin gerçekleştirilmesi için ön şarttır. Uygulama basamağı dışında her bir kategori alt kategorilere ayrılmıştır (Anderson, 2005).
OBT’deki eksiklikler ve yenilenme sebepleri
OBT’ de göze çarpan eksikliklerden biri bilişsel süreç davranışlarının basitten karmaşığa doğru sıralandığı tek boyutta sınıflandırılmasıdır (Furst, 1994 akt., Arı, 2011). Ayrıca bu tek boyut birikimli bir hiyerarşi yansıtmaktadır. Yani her bir düşük kategorinin gerçekleşmesi sonraki daha yüksek kategorinin gerçekleştirilmesi için ön şarttır (Anderson, 2005; Krathwohl, 2002). Birikimli hiyerarşide olduğu gibi
kategorilerin üst üste gelmeyecekleri varsayılmıştır (Amer, 2006). Çeşitli amaç ve görevlerde çelişkiler olduğu görülmüştür. Örneğin; bilgi kategorisindeki belli şeyler değerlendirme ve analiz etmeden daha karmaşık olabilir (Ormel, 1974 akt., Amer, 2006). Üst basamaklardaki bir hedefin gerçekleştirilebilmesi için öncelikle alt basamaklardaki hedeflerin gerçekleştirilmesi gerektiği, katı bir kural olarak nitelendirilmiş ve eleştirilmiştir (Bümen, 2006).
Hâlbuki bazı alanlarda bir düzeyin gerektirdiği davranışlar gösterilmeden bir üst düzeydeki davranışlar gösterilebilmektedir. Örneğin; bir roman eleştirmeni özgün bir
roman yazamamasına rağmen yazılmış bir romanı değerlendirebilir (Senemoğlu, 2012). OBT’de ise değerlendirme yapabilmek için öncelikle o alanda özgün bir ürün meydana getirilmesi gerektiği savunulmaktadır (Bloom,1956). Ayrıca değerlendirme
kategorisinin sentez kategorisinden daha karmaşık olmadığı, hatta sentez basamağının değerlendirmeyi de içerdiği yönünde eleştiriler yapılmıştır (Kreitzer ve Madaus, 1994 akt., Bümen, 2006).
Taksonominin yenilenmesi için iki sebep öne sürülmektedir. Birincisi, eğitimcilerin tekrar orijinal taksonomiye odaklanmalarını sağlamaktır. Çünkü bu taksonomi; tasarım, uygulama, standartlara dayalı öğrenme ve özgün değerlendirme sorunlarıyla ilgili birçok fikir içerir. İkincisi, 1956’dan beri Amerika ve dünyadaki gelişmeler ile gelişim ve öğrenme psikolojisi, öğretim yöntem/teknikleri ve ölçme-değerlendirmeyle ilgili güncel bilgilerin bu taksonomiyle birleştirilmesine ihtiyaç duyulmasıdır (Bümen, 2006).
Yenilenmiş Bloom Taksonomisi
Bloom Taksonomisi; Bloom’un öğrencisi olan Lorin W.Anderson başkanlığında test ve değerlendirme uzmanları, bilişsel psikologlar, eğitim programcıları ve öğretim araştırmacıları tarafından yeniden düzenlenmiştir. Çalışma sonunda yenilenen
taksonomi 2001 yılında “Öğrenme, Öğretim ve Değerlendirme İle İlgili Bir Taksonomi: Bloom’un Eğitimsel Hedefler Taksonomisinin Yenilenmesi” adı altında kitap olarak yayımlanmıştır (Anderson ve ark., 2001).
Eğitim Hedefleri Taksonomisi eğitim amaçlarını, hedeflerini ve standartlarını sınıflandırmada kullanılan bir şemadır. Bu Taksonomi hedeflerin genel olarak
anlamının anlaşılmasını sağlayan bir yapı sağlar, böylece iletişim artar. Hedef, aktivite ve değerlendirmeleri sınıflandırmak için bu tablonun kullanılması belli bir ders veya ünitenin açık ve kısa görsel sunumunu sağlar. Tamamlanan taksonomi tabloları; ilişkili vurgular, müfredatı düzeltme ve gözden kaçan eğitimsel fırsatların gözden
geçirilmesinde kullanılabilir. Ayrıca buna dayalı olarak, öğretmenler öğretim
programının ve eğitimin nerede ve nasıl geliştirileceğine karar verebilirler (Krathwohl, 2002).
Yenilenmiş Bloom Taksonomisi ile yapılan değişiklikler
2001 yılında yayımlanan Yenilenmiş Bloom Taksonomisi görünürde küçük fakat gerçekte oldukça önemli birkaç değişiklik içermektedir. Bu değişiklikler; terimsel, yapısal ve vurgusal olarak gerçekleştirilmiştir (Forehand, 2005).
Forehand (2005)’e göre terimsel değişim ile ilgili olarak; Bloom
Taksonomisi’nin altı ana kategorisi isim formundan fiil formuna çevrilmiştir. Orijinal Bloom Taksonomisi’nin en alt kategorisi olan bilme, “hatırlamak” olarak
değiştirilmiştir. Kavrama ve sentez basamakları “anlamak” ve “oluşturmak” olarak yeniden adlandırılmıştır. Yapısal değişim ile ilgili olarak; Orijinal Bloom Taksonomisi tek boyutluyken Yenilenmiş Bloom Taksonomisi bilgi ve bilişsel süreç olmak üzere iki boyuttan oluşmaktadır. Bilgi ve bilişsel süreç boyutundaki kategoriler kendi içlerinde alt kategorilere ayrılmaktadır. Amaçsal değişim ile ilgili olarak; Yenilenmiş Bloom
Taksonomisi yapılan değişiklikler sayesinde Orijinal Bloom Taksonomisi’ne göre daha geniş bir kesime yöneliktir. Yapılan değişikliklerle taksonominin uygulanabileceği konu alanları genişletilmiş ve tüm konu alanlarına uygulanabilir hale getirilmiştir (Anderson, 2005).
Orijinal taksonomiden farklı olarak YBT öğrenmeleri ya da hedefleri hem bilgi hem de süreç açısından değerlendirme imkanı veren iki boyuttan oluşur (Krathwohl, 2002; Anderson, 2005). Şekil 1’de tek boyutlu OBT tablosu ve iki boyutlu YBT tablosu yer almaktadır.
Şekil 1: Tek Boyutlu OBT ve İki Boyutlu YBT Tablosu
Kaynak. Anderson, L. W., Krathwohl, D. R., Airasian, P. W., Cruikshank, K. A., Mayer, R. E., Pintrich,P. R., Raths, J., Wittrock, M.C. (2001). A taxonomy for learning, teaching and assessing: a revision of Bloom’s taxonomy of educational objectives. New York: Addison Wesley Longman, Inc.
Yenilenmiş Taksonomi iki boyut içerir. Dikey boyut olan bilgi boyutunda; olgusal, kavramsal, işlemsel ve üstbilişsel bilgi türleri vardır (Anderson, 2005). Bilgi boyutu, Orijinal Taksonomi’de tasarlandığından farklı olarak ve o zamandan beri geliştirilmiş bilişsel psikolojinin farkını ayırt etmek ve terminolojiyi kullanmak için yeniden düzenlenmiştir. Bilgi boyutuna dördüncü kategori olarak üst bilişsel bilgi kategorisi eklenmiştir. Üst bilişsel bilgi; bilinçli olmanın ve birisinin kendi bilinciyle ilgili bilgisinin yanı sıra bilinçle ilgili bilgi içerir. Araştırmacılar öğrencilerin kendi biliş ötesi aktivitelerinin farkında olmalarının ve daha sonra bu bilgiyi kendi öğrenme
yöntemlerine uyumlu hale getirerek kullanmalarının önemini vurguladıkları için bu bilginin önemi her geçen gün artmaktadır (Krathwohl, 2002).
Yatay boyut, OBT’nin değiştirilmiş hali olan bilişsel süreç boyutudur. Bu
boyutta uygulamak, analiz etmek ve değerlendirmek fiil biçimleriyle yer almıştır. Bilme “hatırlamak”, kavrama “anlamak” ve sentez “oluşturmak” olarak yeniden
adlandırılmıştır (Anderson, 2005).
Bilgi Boyutu
Bilişsel Süreç Boyutu
Ha tı rlam ak An lam ak Uy g u lam ak An ali z etme k De ğe rlen dirme k Olu ştu rm ak Olgusal bilgi Kavramsal bilgi İşlemsel bilgi Üstbilişsel bilgi Sentez Analiz Uygulama Kavrama Bilme Değerlendirme
Kavramadan “anlamak” ifadesine geçiş, yazarların öğretmenlerle aynı terminolojiyi kullanma isteklerinden kaynaklanmaktadır. Sentezden oluşturmak ifadesine geçiş ise oluşturmanın daha üst olduğu ve sentezin oluşturmanın bir parçası olduğuna dair anlayışa dayanmaktadır. Birçok tartışma sonrası değerlendirmek ve oluşturmak basamaklarının yerleri değiştirilmiştir. Bilişsel süreç boyutunda
oluşturmanın değerlendirmeye göre daha üst düzeyde olduğu, daha karmaşık ve soyut olduğu sonucuna varılmıştır (Anderson, 2005).
Bilişsel süreç boyutuyla ilgili iki önemli değişiklik yapılmıştır. Birincisi; bilişsel süreç boyutunun hiyerarşik olduğu yani yüksek kategorilerin düşük olanlardan daha karmaşık ve soyut olduğu kabul edilmesine rağmen “birikimli hiyerarşi” nin
oluşturduğu sınırlama kaldırılmıştır. Örneğin; anlamak kategorisi uygulamak kategorisi için artık gerekli bir önkoşul değildir. Aslında öğrenci anlamak için kısmen uygulama yapabilir (Anderson, 2005). Birey bir öğrenme birimini veya hedefi anlamamış olsa da, bu öğrenme birimi veya hedefle ilgili kısmen uygulama yapabilir. Böylece Orijinal Taksonomi’nin hiyerarşik olma ilkesine yapılan eleştiriler, Yenilenmiş Bloom Taksonomisi ile ortadan kaldırılmıştır (Bekdemir ve Selim, 2008).
İkinci olarak, amaçlarda çoklu bilişsel süreçler olduğunda amaçlar en karmaşık bilişsel sürece göre sınıflandırılır. Örneğin; bir amaçta anlamak ve analiz etmek
süreçleri yer alıyorsa bu amaç analiz etmek kategorisine yerleştirilir (Anderson, 2005). Bilgi boyutu olarak bilinen dikey boyut; olgusal, kavramsal, işlemsel ve
üstbilişsel olmak üzere dört bilgi tipinden oluşur. “İçerikten” “bilgi çeşitlerine” geçiş tüm ders konuları, tüm düzeyler ve tüm okul seviyeleri için uygun bir taksonominin geliştirilmesini sağlamıştır. İçerik, konuya özgü olduğundan bu durum her bir konu için kısmen farklı bir taksonomi tablosunu gerektirmiştir. Bir amacın taksonomi
tablosundaki yeri için amaçta yer alan fiil ve nesne ipucu sağlar (Anderson, 2005). YBT tüm alan ve kademedeki eğitim programlarının oluşturulması ve uygulanmasına, bu eğitim programlarında belirlenen hedeflere ulaşmayı sağlayan öğretim etkinliklerinin düzenlenmesine ve bu hedeflere ulaşma düzeyinin
belirlenmesine hem bilgi hem de bilişsel süreç boyutu açısından büyük katkı sağlayacaktır (Bekdemir ve Selim, 2008).
YBT’de yapılan yeniliklerden biri de taksonomi tablosudur. YBT’de taksonomi tablosu bilgi ve bilişsel süreç olmak üzere iki boyuttan oluşmaktadır. Bilgi boyutu
taksonomi tablosunun dikey boyutunu oluştururken, bilişsel süreç boyutu taksonomi tablosunun yatay boyutunu oluşturmaktadır.
Yenilenmiş Bloom Taksonomisi’nin yapısı
OBT tek boyuttan oluşurken YBT, bilgi ve bilişsel süreç boyutu olmak üzere iki boyuttan oluşur. YBT’de bilgi türlerinin yer aldığı boyuta bilgi boyutu, bilişsel süreç becerilerinin yer aldığı boyuta ise bilişsel süreç boyutu denilmektedir. Yenilenmiş Bloom Taksonomisi’nin yapısı Tablo 1’de yer almaktadır.
Tablo 1
Taksonomi Tablosu
Kaynak. Anderson, L. W., Krathwohl, D. R., Airasian, P. W., Cruikshank, K. A., Mayer, R. E., Pintrich,P. R., Raths, J., Wittrock, M.C. (2001). A taxonomy for learning, teaching and assessing: a revision of Bloom’s taxonomy of educational objectives. New York: Addison Wesley Longman, Inc.
Bilgi Boyutu Bilişsel Süreç Boyutu
1. Hatırlamak 2. Anlamak 3. Uygulamak 4. Analiz etmek 5. Değerlendirm ek 6. Oluşturmak A. Olgusal bilgi B. Kavramsal bilgi C. İşlemsel bilgi D. Üstbilişsel bilgi
YBT’nin bilgi ve bilişsel süreç boyutuyla ilgili bilgiler şöyle özetlenebilir:
Bilgi boyutu
YBT’nin dikey boyutu olan bilgi boyutu olgusal, kavramsal, işlemsel ve üst bilişsel olmak üzere dört bilgi türünden oluşmaktadır. Her bilgi türünün alt kategorileri vardır. YBT’nin bilgi boyutuyla ilgili ana ve alt kategoriler Tablo 2’de özetlenmiştir.
Tablo 2
YBT Bilgi Boyutu Ana ve Alt Kategorileri
Ana ve Alt Kategoriler Örnekler
A. Olgusal Bilgi: Bir konu alanını bilen veya o alanda problemler çözebilen bir öğrencinin bilmesi zorunlu olan temel ögeler.
AA. Terimler Bilgisi - Teknik terimler, müzik işaretleri AB. Özel Ayrıntı ve Ögeler Bilgisi - Başlıca doğal kaynaklar, güvenilir bilgi
kaynakları
B. Kavramsal Bilgi: Geniş bir yapıda temel ögeler arasındaki onların birlikte hareket edebilmelerini sağlayan ilişkiler
BA. Sınıflamalar ve Sınıfların Bilgisi - Jeolojik zaman dönemleri, iş mülkiyeti şekilleri
BB. İlkeler ve Genellemeler Bilgisi - Pisagor teoremi, arz talep kanunu BC. Kuram, Model ve Yapılar Bilgisi - Evrim teorisi, parlamentonun yapısı
C. İşlemsel Bilgi: Bir şeyin nasıl yapılacağı; araştırma yöntemleri; beceri, algoritma, teknik ve metotların kullanım ölçütleri
CA. Alana Özel Beceri ve Algoritma Bilgisi - Tamsayılarda bölme algoritması, sulu boyalı
resimde kullanılan beceriler CB. Alana Özel Teknik ve Yöntemler Bilgisi - Görüşme teknikleri, bilimsel yöntem CC. Uygun İşlemlerin Ne Zaman Kullanılacağının - Newton’un 2. Kanunun kullanılacağı bir Belirlenmesi ile İlgili Ölçütlerin Bilgisi işlemin ne zaman uygulanacağının belirlenmesinde kullanılan kriterler - İşletme maliyetlerini tahmin etmede kullanılacak özel yöntemlerin
uygulanabilirliğinin
değerlendirilmesinde kullanılan ölçütler D. Üstbilişsel Bilgi: Birinin kendi biliş bilgisi ve farkındalığının yanı sıra genel olarak biliş bilgisi
DA. Stratejik Bilgi - Ders kitabında ünitenin yapısını ortaya koyma araçlarından biri olan ana hatların belirlenmesi bilgisi
Kaynak. Anderson, L. W., Krathwohl, D. R., Airasian, P. W., Cruikshank, K. A., Mayer, R. E., Pintrich,P. R., Raths, J., Wittrock, M.C. (2001). A taxonomy for learning, teaching and assessing: a revision of Bloom’s taxonomy of educational objectives. New York: Addison Wesley Longman, Inc.
Anderson ve ark. (2001)’e göre YBT bilgi boyutu ana ve alt kategorileri şöyle özetlenebilir;
Olgusal bilgi; öğrencilerin bir disiplini tanımaları ya da bu disiplindeki herhangi bir problemi çözebilmeleri için öğrenmek zorunda oldukları temel öğelerdir. Olgusal bilgi “terimler bilgisi” ve “özel ayrıntı ve öğeler bilgisi” olmak üzere iki alt kategoriden oluşur.
Kavramsal bilgi; kategoriler bilgisi, sınıflamalar bilgisi ile daha karmaşık ve organize edilmiş bilgi formları arasındaki ilişkilerin bilgisini kapsar. Kavramsal bilgi; “sınıflamalar ve sınıfların bilgisi”, “ilkeler ve genellemeler bilgisi” ile “kuram, model
ve yapılar bilgisi” olmak üzere üç alt kategoriden oluşur.
İşlemsel bilgi; bir şeyin “nasıl yapılacağı” ile ilgili bilgidir. Konuya özel beceri, algoritma, teknik ve yöntemlerle ilgili işlemler bilgisinin yanı sıra çeşitli işlemlerin hangi durumlarda ve ne zaman kullanılacağını belirlemede kullanılan ölçütler bilgisini içine alır. Genellikle dizi biçiminde ya da takip edilmesi gereken adımlar silsilesi şeklindedir. İşlemsel bilgi “alana özel beceri ve algoritma bilgisi”, “alana özel teknik
ve yöntemler bilgisi” ve “uygun işlemlerin ne zaman kullanılacağının belirlenmesi ile ilgili ölçütlerin bilgisi” olmak üzere üç alt kategoriden oluşur.
Üst bilişsel bilgi; bilişle ilgili bilgi, kişinin kendi bilişinden haberli ve onunla ilgili bilgi sahibi olması demektir. Bu kategori bilişin izlenmesi, kontrolü ve
düzenlenmesi değil sadece bilişle ilgili bilgiyi içerir. Diğerleri bilişsel süreçler
kapsamına girmektedir. Üst bilişsel bilgi kategorisi; “stratejik bilgi”, “uygun bağlam ve
D.B. Uygun Bağlam ve Koşul Bilgilerini İçeren - Belli öğretmenlerin kullanabilecekleri test
Bilişsel Görevler Bilgisi çeşitleri hakkında bilgi, değişik
görevlerin gerektirebileceği bilişsel bilgiler
DC. Kendi kendisi Hakkında Bilgi - Makale eleştirmenin kişisel güç, makale yazmanın ise kişisel zayıflık göstergesi olduğunun bilgisi, kişinin kendi bilgi
düzeyinin farkında olması
koşul bilgilerini içeren bilişsel görevler bilgisi” ve “kendi kendisi hakkında bilgi” alt
kategorilerinden oluşur.
Bilişsel süreç boyutu
YBT’nin yatay boyutu olan bilişsel süreç boyutu hatırlamak, anlamak,
uygulamak, analiz etmek, değerlendirmek ve oluşturmak olmak üzere dört bilişsel süreç boyutundan oluşmaktadır. Her bilişsel süreç boyutunun alt kategorileri vardır. YBT’nin bilişsel süreç boyutuyla ilgili ana ve alt kategoriler Tablo 3’te özetlenmiştir.
Tablo 3
YBT Bilişsel Süreç Boyutu Ana ve Alt Kategorileri
Ana ve Alt Kategoriler Alternatif İsimler Örnekler
1. Hatırlamak: Bilgileri uzun süreli bellekten geri getirme
1.1. Tanımak Belirlemek - Verilen materyale ilişkin bilginin uzun süreli bellekteki yerini belirleme (Örneğin, ABD tarihindeki önemli olayların tarihlerini tanıma) Hatır 1.2. Hatırlamak Bilgiye erişme - İlgili bilgiyi uzun süreli bellekten geri
getirme (Örneğin, ABD tarihindeki olayların tarihlerini hatırlama) 2. Anlamak: Sözlü, yazılı ya da grafikler halinde sunulan eğitimsel iletilerden anlam çıkarma
2.1. Yorumlamak Açıklık getirme, başka - Sayısal olarak ifade edilmiş bilgiyi bir ifadeyle anlatma, sözlü olarak ifade etmede olduğu sunma, çevirme gibi ifade şeklini değiştirme
(Örneğin, önemli konuşma veya dokümanları farklı bir biçime çevirme)
2.2. Örneklendirmek Benzerini göstermek, - Kavram ya da ilkenin benzeri veya somutlamak örneğini bulma.
Sanatsal etkinlik biçimlerine örnek
verme.
2.3. Sınıflamak Gruplara ayırma - Bir şeyin belli bir grupta bulunup ilgili gruba yerleştirme bulunmayacağını belirleme (Örneğin,
zihinsel özürlerle ilgili gözlenmiş ya da tanımlanmış olayları
sınıflandırmak)
2.4. Özetlemek Kısaca ifade etmek, - Ana temayı veya önemli noktaları genellemek ifade etme (Örneğin, videoteyp ile sunulan olayların kısaca özetini