1. Araştırma Metodolojisi
3.4. Çocuğun Tüketici Olarak Sosyalleşmesine Tesir Eden Faktörler: Kitle
3.4.3. Sosyal Ağlar, Tüketim ve Çocuk
94
95 üzerinde enformasyon paylaşabildiği veya pasif olarak da olsa bu mecralar üzerinde iletişimde bulunduğu ortamlar sosyal paylaşım ağları olarak adlandırılmaktadır. Örneğin: Linkedln, Google+, Foursquare, Facebook vb”.
3. Forumlar: “Sosyal medyadan daha önce internette yerini almıştır. Belirli bir ilgi alanı dahilinde olan konular ve başlıklar altında yapılan tartışma alanlarıdır”.
4. Wikiler: “Wiki kelimesi hızlı anlamına gelmektedir. Wikiler kullanıcılarının hepsine kolayca içerik ekleme ve düzenleme imkânı sağlayan web siteleridir.
Wikiler de iş birlikli yazarlık vardır ve dinamiktir. En bilinen wiki örneği wikipediadır”.
5. Wordpress: “Ücretsiz olarak sunulan, devamlı olarak geliştirilen, internet sitesi kurmanızı sağlayan, admin paneli olan bir sistemdir”.
6. Podcastler: “Podcasting ses görüntü ve yazı içeren yayınların yayın zamanından sonra izlenmek üzere kişisel bilgisayarlara, cep telefonu, MP3 çalar, video oynatıcı veya dizüstü bilgisayar benzeri taşınabilir aygıtlarla yüklenmesidir. Pazarlama aracı olarak postcastler günümüzde giderek daha da önem kazanmaya başlamıştır. Postcastler pazarlama aracı olarak düşünüldüğün de hedeflenebilir, esnektir, masrafı daha azdır, ölçümlenebilir, kontrol edilmesi kolaydır” (Keskin ve Baş, 2015:55).
Sosyal medya özellikle de sosyal ağ siteleri, “önemli bir sosyalleşme kurumu olarak insanların iletişimini sağlayan muazzam bir ortamdır” (Balıkçıoğlu ve Volkan, 2016:302). Bir başka ifadeyle, “günümüz enformasyon ve ağ toplumlarında sosyalleşme biçimi, kendisini en çok sosyal ağ sitelerinde göstermeye başlamıştır” (Dağtaş ve Yıldırım,2015:155).
Sosyal ağ siteleri gibi diğer tüm sosyal medya araçları bireylerin sosyalleşme sürecini kolaylaştırmakla beraber paylaşılan bilgiler neticesinde de tüketicilerin hem yaşam biçimlerinde hem de alışkanlıklarında kayda değer değişiklikler meydana getirmiştir ve söz konusu etkileşimli yapı, tüketicilerin yaşam biçimlerinde ve alışkanlıklarında önemli değişiklikler meydana getirmektedir. Tüketici sosyalleşmesi bağlamında yapılan bir çalışmada, “Çevrimiçi tüketicilerin sosyal ağ reklamlarına yönelik tutumlarının büyük ölçüde sosyalleşme faktörlerine bağlı olduğu ortaya
96 çıkarken tüketime yönelik sosyal medyada akran iletişiminin satın alma kararlarını etkilediği ortaya çıkmaktadır” (Balıkçıoğlu ve Volkan, 2016:302).
Dünya üzerinde meydana gelen kitlesel üretim beraberinde kitlesel tüketimide getirmiştir. Gelişen teknolojiyle birlikte birçok kitle iletişim araçları günlük yaşamımızda her alanda bizlerle temas içindedir. Bu araçların yaygınlaşması kişiler içerisinde benzer davranışların, tüketim kalıplarının gelişmesine neden olmuştur. Kaban Kadıoğlu (2013:110) bu durumu şöyle izah etmektedir; “Aynı reklamları seyreden, aynı dizilerin bağımlısı olan, aynı filmlerde, eğlence programlarında vakit geçiren insanlar aynı ürünlere özendiği görülmektedir. İnsanlar, 1980’lerden itibaren serbest piyasa ekonomisinin tüm dünyada yaygınlaşması ve yabancı sermayenin önündeki engellerin kalkmaya başlaması ve hatta teşviki ile beraber kitle iletişim araçlarında gördükleri ama kendi ülkelerinde bulamadıkları birçok ürüne ulaşabilmişlerdir. Teknolojideki gelişmeler insanlara sunulan ürünlerin çeşitliliğini arttırdı. 1990’lı yıllardan itibaren dünyanın finansallaşma sürecinin kredi olanaklarının genişletmesi, kredi kartı kullanımı oranının giderek hızla artması insanların satın alma güçlerini yükselmiştir”. Öyle ki günümüzde nakit alışveriş yerini daha çok kredi kartılarına bırakmaktadır. Kreti kartları her kesimden insanın cüzdanını işgal etmektedir. Böylece tüketicilere alışveriş yapma imkânı daha fazla sunulmaktadır. Kredi kartlarının kullanımının yaygınlaşması tüketicileri bir başka tüketim kanalı olan internet üzerinden alışverişe de yönlendirmiştir.
Bugün teknolojik faaliyetlerin hızla ilerlemesiyle birçok yeni iletişim araçları çıkmış ve internet kullanımının artmasıyla beraber dünyanın çeşitli yerlerinden çok sayıda insan aynı alışveriş sitelerinden alışverişlerini yapmaktadır. Bunun yanında satın aldıkları ürünler hakkında hiç tanımadıkları insanlara bilgi aktarımında bulunabilmektedir. Bu bilgi alışverişi neticesinde birbirlerini tüketim tercihleri konusunda etkileyebilmektedirler. Toplumsal hayat içerisinde meydana gelen hızlı değişimlerle beraber gelişmeler bireylerin “tüm yaşamsal eylemlerini etkilediği, değiştirdiği gibi tüketim tercihlerimizi ve tüketici olarak davranışlarımızı da beraberinde değiştirdi. Yepyeni pazar ortamları ve satın alma biçimlerinin oluştuğunu görmekteyiz.
Bu değişim teknoloji ve internet kullanımının çok daha yaygın olduğu yeni nesil tüketiciler üzerinde çok daha belirgin gözlemlenebilir. Kendinden önceki nesillerden
97 çok daha farklı teknolojik ortamlara ve imkânlara aşina olarak yetişen yeni nesilin davranışsal kodları kendinden önceki nesillerden çok farklılaşmıştır. Kuşkusuz bu farklılıklar tüketim tercihleri ve davranışlarında da karşılık bulmaktadır” (Kaban Kadıoğlu, 2013:110).
Günümüz yeni nesilin yetiştiği çağ herşeyin çok hızlı yaşandığı, hızlı öğrenildiği ve hızlı değiştiği buna karşılık hızlıda tükendiği, yok olduğu çağ diyebiliriz. Buna imkân veren pek çok teknolojik olanak mümkün ve bunlarla yakın ilişki kuran günümüz çocukları bu imkanlardan yararlanmakta ve birbirlerini de etkilemektedir. Bu aralarında önce ki nesle kıyasla farklı bir akran kültürünün oluştuğunu göstermektedir. Yeni nesil akran kültüründe birbiri ile rekabet içinde olan küçük tüketicilerin var olduğunu görmekteyiz. Tüketim onlar için yaşam tarzı olmuştur diyebiliriz. Bunda her yeni gün ortaya çıkan ürün çeşitliliği ve bu ürün çeşitliliklerinden haberdar olmaları, onları temin edebilmeleri için kolaylıklar sağlayan sosyal ağların ve türevlerinin etkisi büyüktür.
Hafife alınamayacak kadar büyük bir kitlenin internet ortamı üzerinden edindikleri bilgiler onların yaşamlarına ve davranışlarına şekil vermektedir. Bu tüketim davranışı üzerinde de oldukça etkili olan bir sahadır. İnternet aracılığıyla sosyal medya ve ağlar bireylere nasıl tüketmeleri gerektiği, neleri nekadar tüketmeleri gerektiği üzerinde yönlendirici etkide bulunup onların tüketim ile aralarında kuvvetli bir bağ oluşturmktadır. Teknolojinin her geçen gün çok daha gelişmesi ve insanların hayatlarında bu gelişimin tesirlerinin değiştirici ve dönüştürücü etkisini görmekteyiz.
Teknolojik gelişmeler pazar ekonomisinde de üretici firmalara pek çok kolaylıklar sağlamıştır. Artık belli bir mekâna bağlı kalmadan sanal ortamda herkesin rahatlıkla erişebileceği vitrinlerin oluştuğu bir çağdayız. Bizzat gidip mağazasından satın alma işlemi yerini internet üzerinde ki çeşitli kanallar aracılığıyla -ki bunlardan biri belkide en yaygını sosyla ağlar olup- istediklerinin de fazlası pek çok ürünü almak durumunda kalan tüketicilerin sayısı her geçen gün artmaktadır. Böylelikle tüketiciler ile işletme sahipleri arasında ki iletişim genişlemiş olmaktadır. Tüketicilerin kaybedilmemesi için müşteri memnuniyeti ciddi önem arz etmiş, onların talepleri veya şikayetlerini bildirmeleri kolaylaştırılmıştır.
Sonuç olarak, teknolojinin gelişmesi ve hayatımızın her alanına nüfuz etmesi sanal ortamlarda harcanan sürenin her geçen gün hızla arttığını görmekteyiz. Her
98 insanın rahatlıkla hiçbir engele takılı kalmadan bu ortamlara erişebilmesi ve böyle ortamlarda sanal bi yaşamı yaşıyor olması onları daha çok içine çekmektedir.
Günümüzde çok erken yaşlardan itibaren artık çocuklarında birer sosyal medya kullancıları olduğu bir gerçektir. Çocukların tüketici kimliğiyle gezinebildiği bir diğer ortam haline alan sanal ortamlar git gide daha fazla sayıda çocuğu kendi dünyasına çekmektedir.
Sosyal ağlar, dijital araçların gelişmesi ile çocukların tüketime yönlendirildiği birbaşka platformdur. Facebook, Twitter, İnstagram vb. birçok sosyal ağ dünya üzerinde milyonlarca kullanıcıya ulaşmıştır ve ulaşmaya da katlanarak devam etmektedir. Sosyal paylaşım ağlarına gösterilen ilginin fazla oluşu çocukları da ister istemez bu mecraya çekmiştir. Sosyal paylaşım sitelerinde hesap oluşturmak isteyen çocuklar için belirlenmiş bir yaş sınırı vardır. Bu yaş sınırı 13 olarak kabul edilse de"Çevrim-içi Çocuklar Araştırma Projesi" kapsamında yapılan inceleme sonuçları sınırın ihlaline işaret etmektedir. Çalışmada yer alan tüm çocukların üçte biri 13 yaşının altında olmasına rağmen, katılımcıların % 48'inin sosyal paylaşım ağlarında hesapları bulunmaktadır. 13 yaş altı sosyal paylaşım ağlarına girmeleri yasak olmasına karşın çocuklar çok da zor olmayan hileli yollarla kendilerine hesap açmaktadırlar. Sosyal ağlarda insanların yaşamlarına dair paylaşım yapma isteği tüketimin seyrini yükseltmektedir. Yemek, ayakkabı, kol saati, mekân, tatil vb. birçok ürün ve hizmete dair fotoğraf paylaşımı tüketimi sembolikleştirmektir (Akpınar, 2015:90).
İnsanlar sosyal ağlarda paylaşmak adına tüketimde bulunmakta böylelikle statülerini istekleri gibi göstermektedirler. Fotoğraf paylaşımında son yıllarda Türk Dil Kurumu'nca Türkçe'sinin özçekim olarak belirlendiği " selfie modası " başlamıştır. Cep telefonları veya dijital makineler ile kol boyu mesafesinden çekilen bu fotoğraflar bir nevi yakın çekimdir. Sosyal ağlarla ilgili bir örnek olarak selfie modasını ele aldığımızda toplumların tüketim faaliyetlerini, çeşitli sektörleri kapsayarak birçok açıdan etkilediği görülmektedir. İlk olarak selfie çekebilmek için ön kamerası olan telefonlar yaygınlık kazanmış daha sonra daha iyi selfie çekebilen kameralara sahip cep telefonlarının reklamları yapılmıştır. Sosyal medya kullanıcıları sırf selfie çekimlerinde daha güzel çıkmak adına yüz estetiğine başvurur olmuş, selfie estetiği kavramı ortaya çıkmıştır. Bir başka deyişle bedenin tüketimi başlamıştır. Sosyal medya kullanımının
99 hem toplumlarda kullanımının fazlaca yaygın olması hem toplumlar üzerinde selfie modası örneğinde belirtildiği gibi etkisinin fazla olması yetişkinleri dahi kapsamı içine almışken çocukların daha önce belirtimiz gibi kolaylıkla kullanıcı olabildikleri bu platformlardan uzak durabilmesi çok zor bir durumdur. Çocukların kullanıcı sayfaların yan kısımlarında Google reklamlarında olduğu gibi ilgili oldukları konuya dair reklamlarla karşılaşabildikleri gibi ana sayfalarda sponsorlu reklamlar ile de karşılaşabilmektedirler. Bunun yanı sıra mesaj olarak da reklamlar gelmektedir. Gerek televizyon gerekse dijital araçlar birbirleriyle bağlantılı olarak çocukları tüketime yöneltmekte ve bir bütün olarak onları içine almaktadır (Akpınar, 2015:91).
Sosyal ağların düşünce ve davranışlarımızda ki etkisi her geçen gün çocuklardan yetişkinlere herkes üzerinde hızla artmaktadır. İnternet üzerinde geçirilen vakit, bilgi paylaşımları ve sosyal ilişkiler artmış bu platforda bulunan herkes paylaşılan tecrübelere ulaşıp, kendi tecribelerine de bir başkalarının ulaşmasını sağlayacak içerikler oluşturmuşlardır. Bu paylaşımlar tüketim konusunda da çok ciddi artış göstermekte ve tüketicileri etkilemektedir. Elbetteki bu paylaşımların yararının olmasının yanında pek çok zararının da olduğu bilinmektedir. “2000'li yılların başlarında internet kullanımı görece yaygınlaşmaya başlamış ADSL gibi daha hızlı iletişim hatlarının maliyetleri yine görece azalmaya ve özellikle sadece şirketlerin değil ailelerin de kullanımına sunulmaya başladı. Ayrıca bu dönem, Castells gibi düşünürlerin ‘ağ toplumu’ olarak tarif ettikleri bir toplumsal dönüşüme doğru gidildiği bir dönem”in de başlangıcı olduğu belirtilmektedir (Aytekin ve Sütçü, 2012:5).