9 Adımda II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in Türkiye Selçukluları Yıkıma Götürüşü
II. Gıyaseddin Keyhüsrev’in saltanatı döneminde başlayan Türkiye Selçuklu Devleti’nin çözülme süreci, Keyhüsrev’in yönetim kabiliyetinin sınırlı olması ve keyfe düşkünlüğüyle direkt ilişkilidir. Devlet mekanizmasını kontrol altına alamaması sonucu oluşan otorite boşluğunu fırsat bilen Sadeddin Köpek’in iktidarı ele alma çabaları iç siyasette ciddi sorunlara yol açtı. Ekonomik ve siyasi olumsuzluklar ile birlikte halka yüklenen ağır vergilerden dolayı hoş olmayan yansımalar meydana geldi. Bu süreç Selçuklu Devleti’nin önünü alamadığı ve otoriter imajını zedeleyen Babaî isyanının çıkmasına neden oldu. Bu ayaklanma sonucu dış politikada güçsüz imajının oluşması ise Anadolu’ya gözünü diken Moğolların iştahını kabarttı. Yıkılmaya evrilen bu süreç Türkiye Selçuklu Devleti’nin kaderini belirleyen ve Moğollara karşı gerçekleşen Kösedağ Savaşı’nı doğurdu.
1. Çöküşe giden ilk adım
Devlet yönetimindeki yetkinlikleriyle ve özel hayatına olan düşkünlüğüyle tartışma konusu olan II. Gıyaseddin Keyhüsrev, Anadolu Selçukluları başta olmak üzere tüm Türk tarihi açısından dönüm noktası oluşturan bir karakterdir. I. Alaeddin Keykubad’ın oğlu olan II. Keyhüsrev, babasının vefatının ardından oldukça genç yaşta tecrübesiz bir şekilde tahta çıktı. Bu durum ise Anadolu Selçukluların yıkılmasına giden sürecin ilk adımını oluşturdu.
2. Deneyimli devlet adamlarının tasfiyesi başladı
II. Keyhüsrev’in devlet yönetimindeki tecrübesizliği, veziri Sadeddin Köpek’in iktidar olma hayallerinin önünü açtı. Sadeddin Köpek’in gizli planlarının başroldeki oyuncusu olma rolünden ileriye gidemeyen II. Keyhüsrev, çevresindeki önemli devlet adamlarını tavsiye etme yoluna gitti ve devletine yıllarca büyük hizmetlerde bulunmuş olan Kemâleddin Kâmyâr, Şemseddin Altunaba, Hüsâmeddin Kaymerî ve Tâceddin Pervâne gibi değerli ve yetenekli devlet adamlarını birer birer öldürttü.
3. Sadeddin Köpek'in iktidar olma planları devam ediyor
Sadeddin Köpek güdümündeki II. Keyhüsrev gözü dönmüş bir şekilde daha da ileri giderek eski veliaht İzzeddin Kılıçarslan ile kardeşi Rükneddin ve anneleri Âdiliye Hatun’u önce hapse attırdı, sonra da öldürttü. Keyhüsrev dışında hiçbir saltanat iddiacısının kalmamasını planlayan Sadeddin Köpek bu amacına başarıyla ulaştı. Sırada ise tahta geçmenin altyapısını hazırlamak vardı. Etrafa I. Gıyaseddin Keyhüsrev'in oğlu olduğu ve haliyle onun mirasçısı olduğunu belirten dedikodular yaydı.
4. II. Keyhüsrev'in kabiliyetsizliği, eğlenceye düşkünlüğü ve ahlaki zaafları yıkılmayı hızlandırıyor
Kabiliyetsizliği, ahlâkî bozuklukları, içkiye, eğlenceye ve kadınlara düşkünlüğü, ayrıca korkaklığı ve Sâdeddin Köpek’in etkisinde kalarak tecrübeli devlet adamlarını bertaraf etmesi sebebiyle ülkeyi başsız bırakan II. Keyhüsrev, devlet idaresinde iş bilir ve idealist insanların kalmamasından dolayı genel bir çöküş ve gerileme devrinin başlamasına neden oldu. Otorite zafiyetiyle birlikte ortaya çıkan Babai ayaklanması zor da olsa bastırılsa da bu isyan devletin zaaflarını daha da ortaya çıkarttı ve devleti Moğol istilasına hazır hale getirdi.
5. II. Keyhüsrev'in devleti kurtarmak için attığı önemli adım
Sadeddin Köpek'in devlet üzerindeki planlarının geç de olsa farkına varan II. Gıyaseddin Keyhüsrev, onui öldürterek kendini ve devleti onun tahakkümünden kurtardı. Arkasından da bir köşeye sinmiş bekleyen devlet bilincine sahip önemli devlet adamlarından Mühezzebüddin Ali, Şemseddin Muhammed el-İsfahânî, Veliyyüddin Tercüman, tarihçi İbn Bîbî’nin babası Mecdüddin Muhammed ve Celâleddin Karatay gibi kişileri görevlere getirdi.
6. Keyhüsrev'den bir yanlış hamle daha
Sâdeddin Köpek’in öldürülmesinden sonra devlet hizmetine alınan Hârizmliler’in çok geçmeden tekrar yağma ve soygun hareketlerine başlamaları II. Keyhüsrev’in yanlış bir tercihte bulunduğunu ortaya çıkarttı. Birçok sorunla mücadele etmeye çalışan devlet bölgeye sevk edilen birliklerle Harran’da onları yenilgiye uğrattı. Arkasından Âmid kuşatılarak teslim alındı ve Siverek, Ergani, Çermik gibi kaleler de ele geçirildi. Bu savaşın devletin sırtını daha da kamburlaştırdığı kesindi.
7. Kaçınılmaz sonun antremanı: Babai İsyanı
Devletin içerisinde bulunduğu çeşitli sıkıntılardan dolayı baş gösteren ekonomik sorunlar, göçebe Türkmenleri daha da fakirleştirdi. Bu zaaf sonucu göçebe Türkmenleri etrafında toplayan Baba İlyas, II. Keyhüsrev’in bozuk idaresine karşı halkı ayaklanmaya davet ediyordu. Konar-göçer hayat yaşayan halk Baba İlyas ve Baba İshak gibi Türkmen babalarının propagandalarına kolayca kanıyorlardı. İnsanlar Keyhüsrev yönetimindeki devletin bozulan iktisadi yapısından dolayı bir mehdi arıyorlardı. Baba Resul’ün propagandalarında bulunduğu vaadler arayışta bulunan sözde mehdiyi işaret ediyordu. Kötü hayat şartlarını değiştirmek ve siyasi iktidarı ele geçirerek devlete bizzat sahip olmak isteyen kitle ayaklandı ve Babai İsyanı patlak verdi. Bu isyan her ne kadar bastırılmış olsa da Anadolu Selçuklu Devleti’nin zafiyetini ortaya çıkarttı ve Moğol istilasına hazır hale getirdi.
8. Moğol istilası ve Anadolu Selçuklu Devleti'nin çöküşü
1242 sonbaharında Anadolu sınırlarına yaklaşan Moğol kumandanı Baycu Noyan, Babai İsyanı dolayısıyla Selçuklular’ın zayıf düşmesini fırsat bilerek kuşattığı Erzurum’u kısa sürede ele geçirip tahrip etti. Sultan Gıyaseddin’in başlayan Moğol istilasına karşı topladığı ordunun öncü birlikleri Kösedağ’da kısa sürede imha edildi ve bunun üzerine başsız kalan Selçuklu ordusu dağıldı ve savaşmaksızın ağır bir hezimete uğradı. Bunun üzerine ordu Anadolu’nun içlerine doğru şuursuzca kaçtı. Keyhusrev’in annesi ve diğer aile fertleri Halep’e giderken Selçuklu vasalı Çukurova Ermeni Prensi Hetum tarafından yakalanıp Moğollar’a teslim edildiler; öteki Türk kafileleri de yine Ermeniler tarafından saldırıya uğrayarak yağmalanıp soyuldular.
9. Moğol boyunduruğunda Anadolu Selçuklu
II. Keyhüsrev’in basiretsiz yönetiminin sonucu uğranılan Moğol istilasıyla Selçuklu sultanları bir kukladan öteye geçemedi. Artık Selçuklu yöneticileri, ardı arkası kesilmeyen Moğol istekleri için seferber olmak zorunda kaldılar. Bu sırada eğlenceye düşkün olan II. G. Keyhüsrev keyfine bakarken, Moğol felaketinden sonra devlet işlerini, İranlı bürokrat sınıfından gelen Mühezzibüddin Ali, Şemseddin İsfahani ve Celaleddin Karatay gibi tecrübeli eller yönetiyordu. Türkmenler yönetimden uzaklaştırıldıktan sonra devleti, Moğol Hanı’nın atadığı vezirler ve Anadolu genel valileri yönetecek, ağır vergilerle Anadolu soyup soğana çevrdiler.
Kaynakça
Ali Sevim, Keyhüsrev II, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2002, cilt.25, sf.349-350
Selahattin Döğüş, Moğol İstilası ve Türkiye Selçukluların Çöküşü: Kösedağ Savaşı, Beyaz Tarih(Erişim tarihi: 30 Mayıs 2018)
DİĞERLERİ
Anadolu'nun Doğu Kapısı: Ani
Kars şehrinin güneydoğusunda, şehir merkezinden 42 kilometre uzaklıktaki Ocaklı Köyü sınırları içinde bulunan Ani, tarihin en eski zamanlarından itibaren birçok medeniyete ev sahipliği yapmış bir şehirdir. Bu kanıyı oluşturan arkeolojik buluntulara göre şehrin çekirdeğini Arşarunik ve Kamsarakan adlı Oğuz İlbegleri oluşturmaktadır. Ancak bugünkü Ani harabeleri Hristiyan Bagratlılar ve Müslüman Şeddadilerden kalmıştır. Bagratlılar, Ani şehrine hakim oldukları süre içerisinde şehri genişletip geliştirmiş ve Sultan Alparslan’ın gelişine kadar ele geçirilmesi imkansız müstahkem bir şehir yaratmışlardır. Ayrıca üç tarafı nehirle çevrili olan şehri derin hendekler ve yüksek burçlarla da koruma altına almışlardır. Askeri manada savunma açısından kuvvetli olan Ani şehri Ortaçağ’daki İpek Yolu ticaretinde önemli bir rol oynayarak iktisadi açıdan da büyük güç kazanmıştı.
Tarih Boyunca Verem Hastalığına Yenik Düşen Bazı Ünlü İsimler
İnsanlık tarihi kadar eski olan verem hastalığı ilk kez İ.Ö 1000’de yaşamış olan bir rahibin mumyalanmış cesedinde tespit edildi. Nüfusun artışıyla doğru orantılı olarak bazı coğrafyalarda daha büyük kayıplara neden olan verem hastalığı her toplumda farklı bir isimle anılırdı. Bizim ülkemizde ‘ince hastalık, ‘tüketim hastalığı’ , ‘beyaz ölüm’ , ‘ölüm kapanı’ gibi farklı isimlerle anılırken veremlilerin hırıltılı bir şekilde nefes alıp vermesinden ötürü Romalılar da ‘phytisis’ ismiyle anıyorlardı. İ.Ö 2250 yılında yazılan Hammurabi kanunlarında ilahi bir ceza olarak kayda geçen verem ve hastalıklar İlkçağda da ilahi bir ikaz yahut kişinin günahından kaynaklanan bir ceza olarak kabul edilirdi. Tarih boyunca kanunlarda, kitaplarda, notlarda karşımıza çıkan verem hastalığı için Hipokrates kendi kitabında 18-35 yaş arası kişilerde daha yaygın olarak görüldüğünü vurgular. Yaş kriteri bir nebze olsa da statü ve ekonomi gibi farklılıklar gözetilmeksizin birçok insanı vurup geçmiştir. Öyle ki kimi hastalıkların zengin kimilerinin fakir hastalığı olarak anıldığını bilsek bile verem öyle bir hastalık değildir; yakaladığı kişiyi korkusuzca avlar. 18. ve 19. yy.’da pek çok yazar, müzisyen, sanatçı, siyasetçi bu hastalıktan hayatını kaybetti. Şimdi o isimlere bakalım;
Çayın Türkiye Serüveni
Uzun muhabbetlerin yoldaşı, sofraların vazgeçilmezi, edebi ürünlerin malzemesi olan çay bu vazifelerinin yanında ülke ekonomisine önemli katkı sunmaktadır. Dünya çay üretiminde son yıllarda atılım gerçekleştiren Türkiye sıralamada beşinciliğe yükseldi ve önemli çay ihraç eden ülkeler arasına girdi. Türkiye'nin yeşil altını ve sermayesi olarak anılmaya başlandı. İşte bu yeşil sermayenin Türkiye serüveni:
17 Ağustos’ta Ne Oldu?
Osmanlı Devleti zamanında 10 Eylül 1509 tarihinde gerçekleşen ve dönemin nakillerine göre Kıyamet-i Suğra (Küçük Kıyamet) olarak nitelenen deprem toplamda 50 saniye sürmüş ve tahminen en az 7,7 büyüklüğünde gerçekleşmişti. Bu deprem kayıtlardaki en büyük şiddeti ifade ediyorken o günkü İstanbul’un 160.000 kişilik nüfusundan 13.000 kişi hayatını kaybetmiş, Osmanlı Hanedan üyelerinden bazıları da can kaybı yaşamış ve yüzlerce insanın yaralanmasına sebep olmuştu. Deprem, Marmara Denizi’nde Adalar civarında gerçeklemiş olup Edirne’den Gelibolu’ya büyük hasarlar meydana gelmişti. Bundan neredeyse 5 asır sonra ise yine aynı yerde, bu sefer daha kalabalık bir nüfusun maruz kaldığı merkez üssünün Gölcük olduğu bir deprem daha meydana geldi.
Lale Devri'nde Meydana Gelen İlkler
Baskının azaldığı, yenileşmenin önünün açıldığı her ortam, edebiyatın, sanatın, mimarinin ve düşüncenin gelişmeye gebe olduğu zeminler doğurur. Bu yönüyle Osmanlı tarihini incelediğimizde bahsi geçen konunun belirgin bir şekilde önünün açıldığı ilk dönem Lale Devri olarak karşımıza çıkar. 1718’de Avusturya ve müttefiki Venedik ile imzalanan Pasarofça Antlaşması’yla başlayan, Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’nın uzun sadaret dönemini içerisine alan ve 1730’da Patrona Halil İsyanı ile son bulan bu dönem Batı ile siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkilerin geliştiği, zevk, eğlence, barış, yenileşme ve sivil reformların gerçekleştiği birçok ilke sahne oldu. Lale Devri’nde meydana gelen ilkleri gelin beraber inceleyelim.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun