2.4. KUR’ÂN’A GÖRE TOPLUMSAL FARKLILIĞIN MEŞRULAŞTIRIMI VE
2.4.2. Servet Ve Statü (Ekonomik) Farklılıkları
İş bölümü farklılıkları akla ekonomik düzeyde gelir ve servet farklılıklarını getirmektedir. Kur’ân’da söz konusu farklılıkların da ele alındığını görmekteyiz.
Kur’ân’ın ekonomik farklılıklara bakışını ele alırken ilk önce onun mülkiyet anlayışından bahsetmek gerekmektedir. Kur’ân bazı naslarında mülkiyeti Allah’a,357 bazılarında topluma,358 bir kısmında da bireye359 isnad etmektedir. Fakat hemen şunu belirtelim ki mülkiyetin gerçek sahibi ve maliki, kainatı ve onun içerisindeki bütün
354 Ebu’l-A’la Mevdûdî, Tefhîmu’l Kur’ân, Çev: Muhammed Han Kayani, İnsan Yayınları, İstanbul 1997, C. 3, s.
101.
355 Muhammed Hamdi Yazır, Kur’ân-ı Kerim Türkçe Meali.
356 Muhammed Hamdi Yazır, Hakdini Kur’ân Dili, C. 3, s. 2116.
357 En’âm, 6/12; A’râf, 7/128.
358 A’râf, 7/100, 137; Enbiyâ, 21/105; Ahzâb, 33/27.
359 Bakara, 2/264; En’âm, 6/152; Kehf, 18/32-43; Meryem, 19/77; Kalem, 68/10-14; Hakka, 69/28; Nûh, 71/21;
Müddessir, 74/12-13; Leyl, 92/1-21; Hümeze, 104/1-3.
varlıkları yaratan Allah’tır.360 İnsanı da yaratan Allah çevresini kuşatan sayısız nimetleri de onun istifadesine sunmuştur. İnsan esasen muhtaç olduğu bu nimetleri sahibinin koymuş olduğu kurallar çerçevesinde istediği gibi kullanabilir. İşte mülkiyet denilen şey, bu mülk edinmeden doğan ilişkiden ibarettir.361
Her şeyden önce Kur’ân’ın “fıtrat”ı muhatap aldığını düşünür, mülk edinmenin de hem fıtri bir ihtiyaç, hem de fıtri bir arzu olduğunu göz önünde bulundurursak,362 bunun yanında “Nefsani arzulara, (özellikle) kadınlara, oğullara, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüşe, salma atlara, sağmal hayvanlara ve ekinlere karşı düşkünlük insanlara çekici kılındı…363 (Âl-i İmrân, 3/14) ayetini hesaba katarsak, mantıki olarak İslam’da mülk edinmenin varlığına hükmedebiliriz.
Kur’ân insanların maddede eşit olduğunu kabul etmez. Bu farklılaşmayı şekillendiren Allah’tır ve insanlara onun verdiği rızka şükretmeleri,364 eğer ihtiyaçları varsa çalışmaları ve çalışmanın karşılığını da Allah’tan istemeleri önerilir.365 İmtiyazlara kesin bir şekilde karşı çıkan İslam kabiliyet derecelenmesini ve iktisadi farklılaşmayı tabii kabul366 edip bunu işbölümünün, içtimai hareketliliğin ve iktisadi faaliyetlerin canlılığının temeli sayar.367 Servet, gelir, kabiliyet ve güç farklılaşması bir üstünlük sebebi olmamakla birlikte imtihan dünyasının aletleridir:
“Size verdiği şeylerde, sizi imtihan etmek için (Allah), kiminizi derecelerle, kiminizin üstüne çıkardı”368 (En’âm, 6/165)
Kur’ân, ekonomik farklılaşmayı tabii kabul ederken, fakirlik denizi içinde birkaç kişinin adalar teşkil ettiği bir beşer cemiyetine müsaade etmez.369 Dolayısıyla
360 Bakara, 2/29; En’âm, 6/102; Lokmân, 31/20.
361Muhsin Demirci, Kur’ân ve Yorum, Ensar Yayınları, İstanbul 2006, s. 95.
362 Faruk Beşer, İslam’da Zenginlik ve Fakirlik Kavramları, Seha Neşriyat, İstanbul 1991, s. 11.
363 Muhammed Hamdi Yazır, Kur’ân-ı Kerim Türkçe Meali.
364 Nahl, 16/114.
365 Cum’a, 62/10-11; Sebe, 34/15.
366 Nahl, 16/71.
367 Zuhruf, 43/32
368 Muhammed Hamdi Yazır, Kur’ân-ı Kerim Türkçe Meali.
369 Fazlur Rahman, İslamiyet ve İktisadi Adalet Meselesi, Çev: Yusuf Ziya Kavakçı, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum 1976, s. 10.
Kur’ân genellikle zengin olanların fakire yardım etmeleri gerektiğinin işlendiği ayetlerde yoksulluk olgusuna bir gerçeklik olarak yaklaşılır ve toplumsal eşitsizliğin adaletsizlik olarak yansımaması için toplumdan yoksulların kollanıp korunması ve gözetilmesi istenir. Kur’ân’ın mal, servet, zenginlik, yoksulluk, sadaka, zekât ve infakla ilgili ayetlerine bakıldığında, İslam dininde yoksulların durumunu düzeltmenin ve sosyal adaleti sağlamanın topluma farz olduğu anlaşılır. Denilebilir ki zenginlik de yoksulluk da bir sosyal gerçekliktir. Ama İslam zenginlik ve yoksulluğun toplumda üstün olmanın ölçütü olmasına ve dengesizliklerin, mutsuzlukların oluşmasına yol açmasına izin verilmemesi ilkesi ile hareket edilmesini ister.370
Bakıldığında gelir dağılımı ve statü farklılıklarından doğacak problemleri aşma bağlamında, haram-helal dengesinin gözetilmesi, iyiliğe çağırma, kötülükten sakındırma gibi ahlaki temeller üzerine inşa edilmiş bir sosyal adaletin sağlanması gerekliliği Gemi Hadisinde veciz bir şekilde ifade edilmiştir: “Allah’ın emirlerine uyanlar ile uymayanların durumu, bir gemi için kura çekenlere benzer. Bir bölümü geminin üst kısmına bir bölümü de alt kısmına düşmüştür. Alt kısmında kalanlar, su ihtiyacı olduğu zaman üst güverteye çıkıp su ihtiyacını gidermektedirler. Onlar şöyle derler: “Bizim bölümden bir delik delelim de üsttekilere eziyet etmeyelim.” Eğer üsttekiler onlara ilişmez de serbest bırakırsa hepsi helak olur. Ellerinden tutup engel olurlarsa onlar da kurtulur, kendileri de.”371 Burada alt ve üst güverte; ekonomik anlamda statü ve servet eşitsizliğinin sembolik dilde anlatımı olabilir. Üst kata çıkılıp da içilmek istenen su ise; işçi-işveren, amir-memur devlet-reaya denklemi içinde ortaya çıkan geçim sıkıntısıdır. Genel anlamda zengin-fakir de olabilir. Eğer geçim derdi bir toplumda emek vermeden, haram-helal gözetmeden haksız kazanç sağlamaya tevessül eden fakir ve hırslı bir sınıfı ortaya çıkartıyorsa ve bu sınıfa da kimse dur demiyorsa, bu toplum çökmeye ve helak olmaya mahkûmdur. Böyle bir
370 Ejder Okumuş, “Bir Sosyal Eşitsizlik Örneği Olarak Yoksulluğun Dini Meşrulaştırımı” Meşruluğun Toplumsal Gerçekliği, Derleyen: Ejder Okumuş, İnsan Yayınları, İstanbul 2010, s. 168.
371 Buharî, Şerike, 6/2493, Tirmizi, Fiten, 12/2173.
sınıfın doğmasına sebep olan da zengin ve konforuna düşkün üst sınıfın, işi ehline vermeme adam kayırma, parayı dolaşıma sokmadan para kazanma yöntemini (faiz) yaygınlaştırarak istihdam olanaklarını tıkama gibi ihmalkârlıkları ve tedbirsizlikleridir. Bu doğrultuda bakıldığında “gemi hadisi” “Size verdiği şeylerde, sizi imtihan etmek için (Allah), kiminizi derecelerle, kiminizin üstüne çıkardı”372 (Zuhruf, 43/32) ayetinin tefsiri mahiyetindedir.
Mevdûdî bu ayette üç gerçeğin ortaya konduğunu söyler:373
1) Kâinattaki herşey Allah'a aittir; tüm insanlar da Allah'ın pek çok şeyini kendilerine emanet etmesi ve bunları kullanacak güç ve yetenek vermesi anlamında yeryüzünde O'nun halifeleridir.
2) Emanetlerle ilgili olarak Allah halifelerine farklı mertebeler vermiş ve bazılarını ise başkalarından daha iyi çalışabilme kapasitesiyle donatmıştır. Buna paralel olarak, O'nun insanlara verdiği güç ve yeteneklerde de farklılık vardır; O güç ve yetenek yönünden bazılarını bazılarından daha da üstün kılmıştır.
3) Son olarak, Allah dünya hayatının yalnızca bir denemeden ve yukarda sözünü ettiğimiz insana emanet edilen tüm şeylerin güç ve yeteneklerini ise insanın denenme araçlarından ibaret olduğunu açıkça belirtmektedir. Tek tek her insanın emanete nasıl davrandığı, emanet çerçevesinde bu şeylerden ne ölçüde yararlanabildiği, güç ve yeteneklerini nasıl kullandığı, eksiksiz olarak kaydedilmektedir. Bu deneme, kişinin ahiretteki mertebesini belirleyecektir.
Kur’ân’daki bazı ayetlerde (Fatır; 35/15, Muhammed; 47/38) insanların Allah karşısında fakir olduklarının ifade edilirken de kastedilen önemli hususlardan biri, zenginlerin zengin olduklarından dolayı şımarmamalarını bencil olmamalarını fakirlere karşı üstünlük taslamamalarını, onları hor ve hakir görmemelerini; zira Allah karşısında zenginlerin de fakir olduğunu anlatmaktır.374
372 Muhammed Hamdi Yazır, Kur’ân-ı Kerim Türkçe Meali.
373Ebu’l-A’la Mevdûdî, Tefhîmu’l Kur’ân, C. 1, s. 680.
374 Ejder Okumuş, “Bir Sosyal Eşitsizlik Örneği Olarak Yoksulluğun Dini Meşrulaştırımı”, s. 171.
Aslında fakirliğin, söz konusu ayetlerde sadece maddi unsurlar bağlamında değil insanın toplumsal boyutuna işaret edecek şekilde çok daha kapsamlı ve kuşatıcı bir açıdan ele alındığı bilinmelidir. İnsan varoluşsal açıdan Allah’a karşı fakirdir.
Denilebilir ki insanı yaşamsal açıdan, evrendeki yasalar vasıtasıyla varlığına yönelik kuşatıcı tehditlere maruz kalmaktadır. Bu tehditleri savmak noktasında da acizdir.
Aynı zamanda bu acziyeti aşma girişiminde bulunurken toplumsallaşır. Fakat toplumlar, bu yasalarla kurmaları gereken ilişki noktasında yasa koyucunun yol göstericiliğine uydukları takdirde aynı yasalar sayesinde varoluşsal açıdan evrenden istifade edebilme fırsatını yakalayabilir. Fakirlik; Arapça bir kelime olarak delmek, kazmak ve kırmak gibi anlamlara gelen “fakr” kökünden türetilmiş bir sıfat olup omurgası kırılmış kimse demektir.375 Bu açıdan bakıldığında evrendeki yasalara bağımlı olarak yaşayan insanın, bu yasalara karşı konumunu belirlemede yaşayacağı en ufak hata aynı yasalar tarafından omurgasının kırılması sonucunu verecektir. Bir anlamda toplumsallaşmanın rengini ve niteliğini belirleyen bu yasalara karşı verilen varoluşsal mücadele şeklidir. Bazen bu mücadele şeklinden kaynaklı olarak Allah söz konusu yasalarla ya bir toplumu helak eder ya da bir medeniyete mirasçı kılar.
Dolayısıyla insana bu yasaların işleyiş prensibini ve sınırlarını anlatacak birine her zaman için ihtiyaç duymuştur. Bu ihtiyaçla alakalı olarak Allah peygamberleri göndermiştir. Gönderdiği peygamberlere de uymayan toplumları helak ederken yine evrendeki yasalar üzerinden helak etmiştir. Nitekim Fatır suresinde geçen ayetler arası (3-4, 9-16)376 ilişki göz önüne alınırsa Kur’ân’ın bu olguya işaret ettiği görülmektedir:
Ey insanlar! Allah'ın üzerinizdeki nimetini anın. Allah'tan başka bir yaratıcı mı var? O size gökten ve yerden rızık verir. O'ndan başka ilâh yoktur. O halde (haktan) nasıl çevrilirsiniz? Eğer onlar seni yalanlıyorlarsa, senden önce birçok peygamberler de yalanlandılar. Bütün işler Allah'a döndürülür. (Fatır, 35/3-4)
375Ejder Okumuş, a.g.e., s. 167.
376 Muhammed Hamdi Yazır, Kur’ân-ı Kerim Türkçe Meali.
Rüzgârları gönderip bir bulut kaldıran da Allah'tır. Derken biz o (bulutu) ölmüş bir beldeye sevk etmişizdir. Böylece yeryüzüne ölümünden sonra onunla hayat veririz. İşte o dirilme de böyledir. (Fatır, 35/9)
Her kim izzet istiyorsa bilsin ki izzet tamamıyla Allah'ındır. O'na hoş kelimeler yükselir, onu da salih amel yükseltir. Kötülüklerle tuzak kuranlara gelince, onlara şiddetli bir azab vardır. Onların tuzakları hep darmadağın olur. (Fatır, 35/10)
Hem Allah sizi bir topraktan, sonra bir damla sudan yarattı. Sonra sizi çiftler kıldı. O'nun bilgisi olmadan ne bir dişi hamile olur, ne Doğurur. Kendisine ömür verilenin de ömrünün uzatılması da, ömründen kısaltılması da mutlaka bir kitapta yazılıdır. Şüphe yok ki bu, Allah'a göre kolaydır. (Fatır, 35/11)
Hem iki deniz eşit olmuyor. Şu tatlı, hararet keser, içerken (boğazdan) kayar;
şu da tuzlu, yakar kavurur. Bununla beraber her birinden taze bir et yersiniz ve bir ziynet çıkarır, giyinirsiniz. Allah'ın lütfundan nasib arayasınız diye suyu yara yara giden gemileri de görürsün. Gerek ki şükredeceksiniz. (Fatır, 35/12)
Geceyi gündüze sokuyor, gündüzü de geceye sokuyor. Güneşi ve ayı emrine amade etmiştir. Her biri belirlenmiş bir vakte, mukadder bir gayeye akıp gidiyor. İşte bu gördüklerinizi yapan Allah Rabbinizdir, mülk O'nundur. (Fatır, 35/13)
O'ndan başka çağırdıklarınız ise, bir çekirdek zarını bile idare edemezler.
Kendilerine dua ederseniz duanızı işitmezler. İşitseler bile size cevabını veremezler.
Kıyamet günü de kendilerini Allah'a ortak koştuğunuzu inkâr ederler. Sana her şeyden haberdar olan (Allah) gibi bir haber veren olmaz. (Fatır, 35/14)
Ey insanlar! Siz Allah'a karşı fakirsiniz. Allah ise zengin ve her hamde lâyıktır. (Fatır,35/15) Eğer O dilerse sizi yok eder ve yerinize yeni bir halk getirir.377 (Fatır, 35/16)
377 Muhammed Hamdi Yazır, Kur’ân-ı Kerim Türkçe Meali.
Aynı zamanda yasaların bağlayıcılığı insanı Allah’a yakınlaştırmaktadır.
Evrende bir kaya parçasının, varoluşuna tehdit olacak yasaların sayısı insanın varlığına tehdit olacak yasaların sayısından azdır. Hayat, en fazla yasaya bağımlı olan varlıkta mükemmelliğe erişmektedir. Daha açık ifade ile Allah’a en fazla muhtaç olan hayata en fazla mazhar olandır. İnsan bir kayadan daha fazla Allah’a muhtaç olduğundan kendi hayatı kayanın hayatından daha mükemmeldir. Kaya toz olup yellere karışmaması için sıcak-soğuk farklılığına çok fazla maruz kalmaması gerekmektedir. Fakat insanın ise varlığını devam ettirebilmesi için en azından her an nefes almaya ihtiyacı vardır ve bu ihtiyaç sonsuz ihtiyaçlar arasından sadece bir tanedir.
İhtiyaç skalası en geniş olanın bu skala üzerinden Allah’ı tanıma şansı daha yüksektir. Dolayısıyla yasaların baskısı ve eziciliği üzerinden ortaya çıkan ihtiyaç, yine bu yasalarla ilişki biçiminin belirlenmesi açısından insanı, Allah’a muhtaç kılmaktadır. Allah’ın kullarına yönelik bu muhtaçlığı murad etmesi insanın toplumsal hayatta bir iş tutup çalışması ve çalışarak paylaşması ile birlikte bu fiiller vasıtasıyla Rabbini tanıması ve birlemesidir. Bu ilişki biçimine de genel anlamda Kur’âni ifade ile “sa’y”378 ve “ubudiyet” yani “çalışarak kulluğu icra etmek”379 denmektedir. Çalışarak kulluğu icra etmenin diğer adı “denge ve adalettir”380 yapıldığında menfaat ve lütuf kapılarını açmaktadır. Lütufların en büyüğü de sonsuzluk yurdu cennettir. Bu zaviyeden bakıldığında “fakirlik övünç kaynağımdır”381 hadisi ile “Çalışıp kazanan Allah’ın sevgili kuludur”382 hadisleri birbiriyle uyum içinde görünmektedir.
Kur’ân’a bakıldığında da çalışmanın getirisi olarak meydana gelen zenginliğin ve refahın insana ve topluma yüklediği bir sorumluluk vardır: “Ey inananlar, Allâh'ın size helâl kıldığı güzel ve temiz şeyleri harâm etmeyin, sınırı
378 (Necm, 53/39)
379(Bakara, 2/21-24)
380 (Rahman, 55/5-11)
381 Aclûnî, Keşfu'l-Hafâ, Mısır, 1351, C. 2, s.87.
382Aclûnî, a.g.e., C. 1, s. 349.
aşmayın. Çünkü Allâh, sınırı aşanları sevmez. Allah'ın size helâl ve temiz olarak verdiği rızıklardan yeyin ve kendisine iman etmiş olduğunuz Allah'tan korkun.”383 (Maide, 5/87-88)
Söz konusu sorumluluklar bağlamında denilebilir ki, Kur’ân kul hakkı yiyen, yetimin hakkını gözetmeyen bir sömürenler sınıfı oluşmaması gerektiğini önemle vurgular. Farklılık “haram” denen ekonomik yapının üzerine oturursa bu sağlıklı bir farklılaşma olmaz. Tabii ki toplumdaki fertler arasında çalışmalarından, gayretlerinden kaynaklanan bir ekonomik farklılaşma olacaktır. Ama bu farklılaşma
“haram” ekonomik faaliyetlere dayanırsa sağlıklı bir farklılaşma olmayacaktır.
Dolayısıyla bu farklılık tefrikaya dönüşecektir. Yüce Allah Muhammed Suresinin 38.
ayetinde fakirin hakkını gözetmek için infak etmeyen toplumları çökertip yerine onlar gibi yapmayan toplumu getireceğini söylemektedir. Böylece çöküşe doğru giden farklılaşmanın bir dinamiği olarak dengesiz ekonomiyi göstermektedir. Çünkü fakir ile zengin arasındaki fark çok aşırı bir boyuta ulaşırsa, toplumu çürümeye doğru götüren olumsuz bir farklılaşma meydana gelecektir.
Kur’ân’ın genelde servet ve kazanca bakışı müsbettir. Ancak O sırf servet biriktirmenin gerisinden gelen ahlaki olumsuzluklarla ve dolayısıyla bencilce harcamayla savaşmıştır. Çünkü böyle bir ahlaki yanlışlıkla ortaya çıkan zengin, yalnızca malı biriktirmekle, maldan dolayı böbürlenerek övünmekte, malını toplumun diğer kesimlerine kendisi için üstünlük aracı yapması ve de gereksiz ve fazladan tüketimlerde bulunması tekelleşmeye yol açmakta, bazı insanların insani yeteneklerinin ortaya çıkmasına engel olmakta ve böylece toplumda büyük bir sosyal adaletsizlik ve dengesizliğe neden olmaktadır. Bu yüzden Kur’ân lüks ve israfa karşı çıkmaktadır. Böylece denilebilir ki Kur’ân, zenginliğe değil, zenginlerin mal ve servet biriktirerek aşırı oranda nimete boğulmalarına istikbar ve cimrilikleri nedeniyle de israfta bulunmamalarına, ekonomiyi tekellerine almalarına ve mallarının bir kısmının toplumun fakirlerine dağıtmamalarına doğal olarak arz ve
383 Muhammed Hamdi Yazır, Kur’ân-ı Kerim Türkçe Meali.
talep dengesini bozmalarına, aşırı üretim ve aşırı tüketim yapmalarına müsrif olmaları ve istedikleri gibi zevk ve sefa sürmelerine karşı çıkmaktadır. Kur’ân refahın tekelleşmesinden değil yaygınlaştırılmasından yanadır.384
Kur’ân’da zenginliğe olumsuz bakmak bir yana bilakis onu teşvik vardır.
Çalışarak kazanma, ticaret yaparak, emekle, bileğinin gücüyle kazanmak, İslam dininin temel prensiplerindendir. Servet, mal, zenginlik, Kur’ân’da Allah’ın lütfu ve hayır kavramlarıyla ifadelendirilmektedir. Bununla ilgili olarak Kur’ân Cuma gününü tamamen boş geçirmek yerine namazın kılınması sonrasında lutfa ve hayra erişmek adına çalışmaya devam edilmesini öğütlemiştir.385