Osmanlı geleneksel mahallesini incelemeye çalıştığım bundan önceki dört yazıda Osmanlı şehrinde mahallenin tanımı, oluşumu ve genel hatlarıyla idari, mali ve sosyokültürel özellikleri üzerinde durmuştum. Bu yazıda da Osmanlı dönemi mahallesine biraz daha yakından bakıp onu oluşturan öğeleri nelerdir bu konuyu ele almaya çalışacağım.
Osmanlı şehrinin merkezinde cami, külliye; mahalle merkezinde mescit vardı. Prof Dr Adalet Alada Osmanlı Şehrinde Mahalle kitabında devletin felsefesinin biçimlendirdiği toplumu ve onun yaşam çevresine dikkat çekmektedir. Bu açıdan bakıldığında gerek bireysel anlamda gerekse toplumsal anlamda Osmanlı devletinde her şeyin üstünde ve her şeyin merkezinde din yer almaktaydı. Daha önceki yazılarımda da sıklıkla vurguladığım üzere mahalle bir cami ya da mescidin etrafında toplanan evlerden oluşurdu.
Camiler, Osmanlı şehrinde sadece ibadet yeri olma işleviyle sınırlı mekanlar değildi. Kelime manası toplanma, birleşme yeri olan bu ibadethaneler aynı zamanda mahallelinin bir araya geldiği, mahalle ve mahalleli ile ilgili kararlar alabildiği toplumsal, idari ve bir yönüyle de adli fonksiyonları olan mekanlardı. Ayrıca devletin emir ve yasakları da yine camiler aracılığıyla halka ulaştırılmaktaydı.
Maurice Cerasi, Osmanlı şehrinde iki ayrı yerleşme modeli olduğunu söyler. Bunlardan birinin mahalle diğerinin ise imarethaneler olduğunu söyleyen Cerasi, “toplumsal ve dini işlevler bütündür ve bu işlevlere tahsis edilen binalar da yerleşimin ilk planlama çekirdeğini oluşturur.” diyerek imarethanelere vurgu yapmaktadır. Mahallede her dönemde, hepsi zorunlu olarak aynı anda bulunmasalar da bazı kamusal ve ortak mekânsal öğelere sahipti (ibadethane, mektepler, aşevleri, hastaneler, kütüphane, dükkanlar, çeşmeler, hamam).
Bu imarethaneler Osmanlı şehrinde caminin yanında ya da yakınında yer alırdı. Merkezinde cami olmak kaydıyla bunlardan pek çoğunun bir arada olduğu bütüncül yapılar külliye olarak adlandırılırdı. Yani kısaca imarethaneler, Osmanlı mahallesinde toplumsal ve sosyal hayatın en önemli yapı taşlarındandı. İmarethaneler ise hayatlarını devam ettirmeyi vakıflara borçluydu. Bu vakıf konusunu ileride ayrıca değerlendireceğim için burada üzerinde durmayacağım.
Osmanlı şehrinde mahallenin diğer başat aktörlerin bir diğeri evlerdir. Prof. Alada Müslüman evinin özelliklerini “yüksek çevre duvarları, iç avlular, gizli pencereler ve kadınların gözlerden ırak kalarak çevreyi seyredebilecekleri kafesli çıkmalar, içerisinin görünmesini engellemek için duvara açılan giriş kapısı, ziyaretçiler için ayrı ayrı kadın ve erkek mahalleri ve komşuların mahremiyetini korumak için binaların yüksekliğindeki eşitlik” olarak sıralamaktadır.
Bir başka önemli öğe ise kendiliğinden ve gelişi güzel diyebileceğimiz bir şekilde ama mekânın topoğrafik özelliklerine sadık kalınarak oluşan sokaklardı. Bu özellikleri sonucunda da hiçbir sokak bir diğerine benzemez ve ayrı ayrı biçimlerde meydana gelirdi. Gönül Tankut’un ifadesiyle “insancıl, entim (samimi) ve korunmuş mekân” niteliğindedir. Burada yeri gelmişken “çıkmaz sokak”lardan da bahsetmek gerekir.
Mahallelerin güvenli alanları (özellikle çocuklar için) olarak adlandırabileceğimiz çıkmaz sokağı Mimar Oktay Ekinci şöyle tarif etmektedir: “...Çıkmaz sokaklarımız. Bu durum eski kent geleneğinden gelen Osmanlı geleneğinden gelen yola cephe almayan mülkiyetlere öndeki ya da onun önündekinin geçiş hakkı tanıması şeklinde bir kavram var. Diğer parsellere geçiş hakkı vermesi ve onu yolsuz bırakmaması. Tarihi dokularda bu geçiş hakları ve iletişim biçimi komşuluk ilişkilerinin daha canlı yaşandığı bir hale gelmiştir”
Bunların yanında imalathane, ticarethane ve kahvehaneler de Osmanlı şehrindeki mahallenin başlıca fiziki yapıları arasında sayılmaktadır. Yazıyı daha fazla uzatmamak adına bu yapıları sadece zikretmekle yetiniyorum. Bir sonraki yazıda komşuluk ve kefalet sistemi değerlendirmeye başlayacağım. Yeniden buluşmak dileğiyle…