1227-1370 yılları arasında Mâverâünnehir, Yedisu ve Doğu Türkistanda hüküm süren bir hânedan.
Adını Cengiz Hanın oğlu Çağataydan alır. Çağatay Hanın ölümünden sonra torunu Kara Hülâgû (1241-1246), daha sonra da oğullarından Yesü-Mengü (1246-1251) Çağatay hanı olmuşlardır. Bu dönemde Çağatay hanları Karakurumdaki büyük hanlığa karşı müstakil hareket edemediler. Nitekim 1251de toplanan kurultayda Toluyun oğlu Mengünün büyük han seçilmesiyle Kara Hülâgû tekrar Çağatay Hanlığının başına getirildi; ancak aynı yıl ölümü üzerine karısı Ergene Hatun oğlu Mübârek Şah adına nâibe olarak ülkenin yönetimini eline aldı.
1259da büyük kağan Mengünün ölümünden sonra kardeşleri Kubilay ile Arık-Buka taht mücadelesini sürdürürken Çağatayın torunu ve Baydarın oğlu Algu da Arık-Buka adına Türkistanda faaliyet göstermeye başladı. Çağatay Hanlığı toprakları yanında Hârizm ve Afganistanı da ele geçiren Algu, Kubilay Hanın da desteğiyle Batu Han zamanında Altın Ordaya geçmiş olan Çu ve Yedisu havzalarını yeniden Çağatay Hanlığı topraklarına kattı. Bunun üzerine Ergene Hatun ile Mâverâünnehir hâkimi Mesud Yalvaç, Alguyu Arık-Bukaya şikâyet ettiler. Bu gelişmeler Alguyu Arık-Bukadan uzaklaştırırken Kubilay Hana yaklaştırdı. Bu sırada Algu Ergene Hatun ile evlenip Mesud Yalvaçı da eski görevine iade etmek suretiyle meseleyi çözdü ve Çağatay hanı oldu (1260-1266). Bu sebeple Algu Çağatay Hanlığının gerçek kurucusu kabul edilmektedir. Algunun 1266da ölümünden sonra Ergene Hatunun oğlu Mübârek Şah Çağatay hanı ilân edildi. Mübârek Şah Çağatay oğulları arasında İslâmiyeti kabul eden ilk hükümdardır. Fakat aynı yıl içinde Kubilay Han tarafından desteklenen Çağatayın başka bir torunu Barak Han, Mübârek Şahı tahttan indirerek kendisini Çağatay hanı ilân etti (1266-1271). İslâmiyeti seçerek Gıyâseddin lakabını alan Barak, büyük hanlık için Kubilay ile Kaydu arasındaki mücadele sırasında her iki tarafa karşı Çağatay Hanlığının menfaatlerini korumaya çalıştı. 1269da Talas ovasında toplanan kurultayda, hanlığın kuruluşundan beri bir iç mesele halinde devam eden yerleşik-göçebe mücadelesine geçici de olsa bir çözüm bulunabildi. Buna göre şehzadelerin bozkırdaki yaylak ve kışlaklarla yetinmeleri, ekili topraklardan sürülerini uzak tutmaları ve şehirlerin idaresine karışmamalarına karar verildi. Bu kurultayın ardından, Ögedey Han soyundan gelen ve daha sonraları Çağatay Hanlığından İli havzasını alarak Kubilaya karşı mücadele eden Kaydu, Çağatay Hanlığı üzerinde mutlak bir hâkimiyet kurdu. Bu dönemde Barak Handan sonra Çağatay hanı olan Nikibey Han (1271-1274) ile Buka Timur Han (1274-1277) Kaydunun (ö. 1303) vassâl*ı durumunda idiler. Barak Hanın oğlu Tuvâ Han zamanında (1282-1307) Orta Asyada Çağatay sülâlesinin hâkimiyeti yeniden kuruldu. Tuvâ Hanın ölümünün ardından yerine geçen oğlu Küncük Han (1307-1308) ve Taliku Handan (1308-1309) sonra 1309da Tuvâ Hanın oğlu Kebekin (Köpek, Kobek) gayretiyle toplanan kurultayda Kebekin ağabeyi Esen-Buka han seçildi (1309-1320).
Arık-Buka ve Kayduya karşı verdiği mücadeleden sonra Çin ve Türkistanda Büyük Han olarak tanınan Kubilay Han, Ceyhun nehrine kadar uzanan toprakları ele geçirdi. Torunu ve halefi Kağan Timur ise Ögedey ve Çağatay oğulları üzerinde mutlak hâkimiyet kurdu. Bu mücadeleler Mâverâünnehir ve Türkistanda ziraatın ve ticarî hayatın çökmesine sebep oldu. Esen-Buka Handan sonra Çağatay tahtına kardeşi Kebek Han (1320-1326) geçti. Kendisi müslüman olmadığı halde onun zamanında İslâmiyet Moğollar arasında yayıldı. Kebek Han, Buharanın güneydoğusundaki Nahşebi (Karşı) merkez olarak seçince ülkenin siyasî merkezi Yedisu bölgesindeki Cungaryadan Mâverâünnehire kaydı. Kebek Han zamanında gümüş sikkeler, dinar ve dirhemler kesilmiş ve bu sikkelere sonraları kebekî (köpekî, kobekî) denilmiştir. Ölümünden sonra kardeşleri İlçigiday ile Tuvâ Timurun da aynı yıl içinde ölmeleri üzerine Kebekin diğer kardeşi Tarmaşirin tahta geçti (1326-1334). Tarmaşirin İslâmiyeti kabul ederek Alâeddin adını aldı ve İlhanlılara karşı Delhi Türk Sultanı Muhammedle ittifak kurmak istedi. Bu dönemde Mâverâünnehir ile diğer İslâm ülkeleri arasındaki ticarî ve siyasî münasebetler gelişti. Ancak Tarmaşirin Hanın Mâverâünnehirde oturması ve İslâm ülkeleriyle dostluk bağlarını güçlendirmesi, atlı-göçebe hayatı sürdüren ve Moğol geleneklerine bağlı olan çevreler tarafından tasvip edilmedi. İbn Battûtaya göre Çağatay hanının yılda bir defa doğuya, yani Çin ile komşu olan Almalığ şehrinin bulunduğu eyalete gitmesi âdettendi. Çünkü Almalığ devletin kuruluşundan beri başşehirdi. Halbuki Tarmaşirin Han dört yıl boyunca Almalığa gitmemişti. Bu yüzden Türkistanda yeniden karışıklıklar çıktı ve Tarmaşirin tahttan indirilerek öldürüldü. İbn Battûtanın da kaydettiği gibi İslâmiyetin Çağatay Hanlığında yayılması ve Tarmaşirin Handan destek görmesi üzerine Yedisu ve Cungaryadaki Moğol beyleri Tarmaşirin Hanı tahttan indirerek eski Çağatay Hanlığını yeniden canlandırmak istemişlerdi. Bu olay, Cengiz Hanın geleneklerinin yaşadığını göstermesi bakımından önemlidir. Bu gelişmelerden dolayı olmalıdır ki Mâverâünnehirdeki müslüman halk Moğol beylerine çad (haydut) adını vermiştir.
Tarmaşirin Hanın öldürülmesinden sonra başlayan karışıklıklar otuz yıl devam etmiş, Çağatay Hanlığı, birisi yerleşik ve müslüman halkın çoğunlukta olduğu Mâverâünnehir, diğeri de atlı-göçebe unsurun hâkim olduğu ve Moğol geleneklerine bağlı Moğolistan kolu olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Moğolistan kolunun merkezi yeniden İli havzasına taşınmış, Mâverâünnehir kolu ise Karşı şehrini merkez yapmıştır. Müslüman kolun başına Cenkşi Han (1335-1337), Bozan Han (1337-1338) ve Yesü-Timur (1338-1340) geçmiştir. Birliğin sağlanamaması yüzünden gerek içeride gerekse dışarıda devleti tehdit eden meseleler halledilememiş, devlet içinde Türkmen beylerinin nüfuzu her geçen gün artmıştır. Kazan Timur Han (1343-1346), Türkmen beylerinin desteğiyle hanlığını korumuşsa da yine onların isyanı sonucu tahttan indirilerek öldürülmüştür. Bu tarihlerde Mâverâünnehire hâkim olan batı kolu Türkmen beylerinin idaresine girdi. Daha sonra bu Türkmen beyleri arasında en nüfuzlusu olan Emîr Kazgan, Çağatay soyundan olmadığı halde devletin başına geçti. Emîr Kazgan zamanında (1346-1358) Çağatay Hanlığının Mâverâünnehir kolu içerisinde Türk nüfuzu daha da arttı. Emîr Kazgan atlı-göçebe hayatını yerleşik hayata tercih etmiş olmalı ki kış mevsimini Ceyhun nehri boylarında, yazı ise Balçuan dağlarında geçirmeye başladı ve yerleşik halkın arazisine zarar verdirmediği için onların da sevgisini kazandı. Nitekim yerine geçecek olan oğlu Abdullah, babasından izin almadan Hârizm üzerine bir akın yaparak Hârizmlilerden 200 tuman kurtuluş akçesi alınca Emîr Kazgan oğlunu şiddetle azarlamıştır. Emîr Kazganın ölümünden sonra Doğu Çağatay Hanı Tuğluk Timur Mâverâünnehiri işgal etti. Emîr Kazganın yerine geçen oğlu Emîr Abdullahın (1358-1359) Semerkantı başşehir yapması iyi karşılanmadı ve tahttan indirildi. Birkaç yıl süren karışıklıktan sonra hâkimiyet Emîr Kazganın torunu Emîr Hüseyine geçti ve Timur Hüseyin ile iş birliği yaparak Tuğluk Timuru bölgeden uzaklaştırdı. Daha sonra Hüseyini de bertaraf edip 1370lerde Mâverâünnehire fiilen hâkim oldu. Onun ve Timurlu hânedanının tayin ettiği Çağatay prensleri, ayrıca Ögedey soyundan gelen bazı emîrler IX. (XV.) yüzyıla kadar ismen hükümdar olarak kaldılar. Timurlular 1448de Mâverâünnehiri istilâ edince artık bunların isimlerinden de bahsedilmez oldu.
Almalığ, Kâşgar ve Aksuyu merkez edinen Çağatay Hanlığının Moğolistan kolu ise ne Timur ne de halefleri tarafından ortadan kaldırılabildi. Bu son Çağataylılar arasında Veys Han (ö. 1428) ile iki oğlu II. Esen Buka (ö. 1462) ve Yûnus (ö. 1487) zikredilebilir. İki kardeş Çağatay topraklarını aralarında bölüştüler. Yûnusun kızı Kutluğ Nigâr Hanım Timurlu şehzadesi Ömer Şeyh ile evlendi ve oğulları Bâbür Taşkenti Timurlulardan alarak hanlığı ihya etti. Fakat bunun oğulları Sultan Ahmed ile Mehmed, X. (XVI.) yüzyılın başlarında batıdaki bütün topraklarını Şeybânîlere kaptırdılar. Doğudaki toprakları ise XI. (XVII.) yüzyılın sonlarında bölgedeki dinî liderlerin eline geçti. Böylece Çağatay hânedanının bu kolu da ortadan kalkmış oldu.
Kaynak: Yuvalı, Abdülkadir, "Çağatay Hanlığı", İslam Ansiklopedisi, C. 8, S. 177-178.
__________________
Sen beni bıraktın ama kederin bırakmadı.
Hakikaten kederin senden daha vefâkâr!
Hakikaten kederin senden daha vefâkâr!