Macaristan doğumlu Petra Somlai, Bela Bartok Konservatuar’ı ile Franz Liszt Müzik Akademisi mezunu. İlgi alanı ise erken dönem müzik ve elbette dönem enstrümanları ile icra. Yani Beethoven veya Mozart’ın duyduğu/çaldığı tınılar. Somlai, Birmingham Konservatuarı’nda fortepiano ve klavsen çalıştı, The Hague Kraliyet Konservatuarı’ndan birincilikle mezun oldu. Belçika’da düzenlenen fortepiano yarışmasından da birincilik elde eden Somlai, 2013-2015 yıllarında Kuzey Teksas (ABD) üniversitesinde erken dönem enstrümanları bölümünde Profesör olarak görev yaptı. Tekrar üniversitesine (The Hague) dönen Prof. Somlai, erken dönem müzik ve fortepiano bölümünde lisans ve yüksek lisans dersleri veriyor.
S: Müzik kariyeri yapmaya nasıl karar verdiniz? Ailenizde müzisyen var mı? Bize biraz çocukluğunuzdan bahsedin.
C: Ailemde müzisyen kimse yok ancak büyük büyük babaannem amatör bir piyanistti ve bildiğimiz kadarıyla Liszt’den ders almıştı. Büyük dedemin de güçlü bir müzik kulağı olduğu ve hemen hemen her enstrümanda eser çalabildiği söylenirdi. Bu iki hikaye ailemizin damarlarında olan gizli bir müzik yeteneğini işare ediyor. Anne ve babam da hem müzik hem de sanat ile ilgililer – onlara ne kadar teşekkür etsem azdır.
S: Erken dönem müzik enstrümanları ile nasıl tanıştınız? Katıldığınız programlar ve fortepiyano eğitiminizden bahseder misiniz?
C: Fortepiyano kariyerim oldukça enteresan. Liszt Akademisinde modern piyano eğitimi alırken Birmingham Konservatuarı’ndan burs kazandım. Okulun koridorlarında yürürken bir odada kahverengi ve eski piyanolar gördüm. Seslerine hayran kalmıştım. O yıllarda erken dönem enstrümanları profesörü David Ward beni odaya davet ederek enstrümanları tanıttı. İşte kalbim o an çalındı.
İkinci büyük adım ise David’in bana verdiği Bart van Oort’un ‘Beethoven Sonatları’ CD’siydi. Müziğin doğallığı ve işittiğim tınılar ile şok olmuştum. Bir sonraki durağım Hollanda olmuştu; artık Bart van Oort’un öğrencisiydim. Eski kayıtları dinlemeyi sevenleri uyarayım – Bart artık kocam olmuştu ! [Gülümser]
S: Benim müzik kulağım ve zevkim, eserleri bestelendiği dönemin enstrümanları ile dinlemeyi tercih ediyor. Chopin dinlemek istersem mutlaka Pleyel ile çalınan kayıtları, Beethoven için Broadwood piyanolarını arıyorum. Modern piyanolar yukarıda bahsettiklerimden üstün değiller. Dönem enstrümanları daha az kalabalık kitlelere hitap ettikleri için yeterliydi ancak günümüzün kalabalık salonları daha fazla ses üretimi talep ediyor. Bu gelişimi nasıl yorumlarsınız?
C: Kesinlikle haklısın. Önceki yüzyıllarda eser icra etmek oldukça farklıydı. Müzik daha soylu bir kesimin tekelindeydi. Çoğunlukla doğaçlamaydı, kendilerinden önce ki yüzyıllara ait eserler icra edilmezdi. Mozart ve Beethoven doğaçlama yetenekleri ile seyircileri etkileme konusunda başarılıydı.
S: Her konser ve etkinlik için 200 yıllık enstrüman bulmak oldukça zor – bu kariyeri tercih eden öğrenciler ile modern piyano arasında nasıl bir denge görüyorsunuz? Kariyerleri konusunda endişe yaşıyorlar mı?
C: The Hague’a gelen öğrencileri erken dönem müzik eğitimi konusunda yeteri kadar bilgi sahibi oluyorlar. Bu konuda kariyer yapmak ve uzmanlaşmak konusunda da kararlılar. Modern piyano veya klavsen üzerine diploma sahibi olmak da kararlılık gerektirir. Konservatuarımız, modern piyano eğitimi alan öğrencilerin erken dönem enstrümanları konusunda da bilgi sahibi olmasını özendiriyor. Birkaç yıl öncesine kadar eğitim programlarında bu vardı, modern piyano öğrencileri için de oldukça heyecan verici bir deneyimdi.
S: Konservatuarınızda hangi enstrümanlar var, sizin favoriniz hangisi ?
C: Avrupa’nın en prestijli erken dönem müzik konservatuarında öğretmen olmaktan çok mutluyum. The Hague – Kraliyet Konservatuarı bu alanın en büyük eğitim merkezi. En genç enstrüman 2019 yılında Chris Maene tarafından birebir kopya imalatı olan bir Walter. Paul ve Theo Kobald tarafından yapılmış başka bir Walter fortepiyano da mevcut. Romantik dönem repertuvarı için Gerling tarafından 1830 yılında yapılmış altı oktav bir piyanomuz var. Paul McNulty imalatı 6.5 oktav 1819 Graf (kopya) ve geç dönem Fransız eserleri için de 1843 orijinal Erard piyanomuz var. Yakında 18. yüzyıl bir Broadwood fortepiyanomuzda olacak.
S: Evinizde fortepiyano var mı ?
C: 2011 yılında Chris Maene tarafından birebir kopya üretimi bir Walter fortepiyanom var. Ayrıca 1820 – 6 oktav bir Alosi Graff’ım var. Çaldığım en güzel Viyana enstrümanlarından birisi. Beethoven, Schubert, Hummel, Czerny ve çağdaşları için harika bir enstrüman.
S: Erken dönem bir müzik eserini yine dönem enstrümanı ile icra etmek için hem teori hem de pratik bilgi şart. Böyle bir program hazırlamak ise başlı başına bir proje. Önünüze bir urtext edisyonu nota koyup çalmak gibi değil.. Öğrencileri bu konsepte nasıl hazırlıyorsunuz ?
C: İyi eğitimli bir müzisyenin tekniği ve müzikalitesi vardır. Öbür yanda ise bilgisi. Dönem müzik performansları ile ilgili pekçok kaynak var. Konser dinamikleri ile enstrümanlardaki değişim, günümüz resitallerini de değiştirdi. Fortepiyano ile eser icra edecekseniz, hem mekana hem de enstrümana uyan bir stil ile icra etmelisiniz. Modern piyanoda mümkün olan pekçok şey fortepiyanoda mümkün değildir, dolayısıyla fortepiyano da bir bakıma öğretmeninizdir. Süper lirik icra, büyük tonlar gibi…
Fortepiyano size yeni imkaanlarda sunar; dantel gibi güzel bir doku, harmoniye özel ses renkleri, melodiyi kuş cıvıltılarına benzeten inci tonlarında bir sağ el, ritim duyunuzu netleştiren bir sol el (deri kaplı çekiçler)… Tüm bu saydıklarım Beethoven’ın müzikal fikirlerini anlamanız konusunda size yardım edecektir; Waldstein’ın açılışı gibi.
19. yüzyılda müziğin güzelliği “Anlayamıyorsak güzel değildir” önyargı ile değerlendirildi. Aydınlanma döneminin tipik etkileri. Bu müzik entelektüel, yapısal olarak sağlam ve gizli güzellikleri var. Öğrencilere bunu bulmaları için yardım ediyoruz.
S: Erken dönem müzik organizasyonları, maliyeti düşünüldüğünde, özel firmalar tarafından yürütülüyor. Konservatuar dışında gerçekleşen konserler için enstrüman tedariki nasıl sağlanıyor ?
C: Konservatuarlar ticari konserler düzenlemiyor. Okul içerisindeki konserler ücretsiz. Hollanda’da gerçekleşen tüm klasik müzik konser programları “erken dönem” ‘i kapsar. Hem özel koleksiyon hem de kurumların bünyesinde yüzlerce harika fortepiyano var. Bazı konserlere kendi enstrümanlarımızı götürürüz bazılarında ise bizim için hazır fortepiyano olur.
S: Yaşından dolayı konser esnasında bozulan bir fortepiyano oldu mu ?
C: Her fortepiyano bizimkiler kadar iyi kondisyonda veya başarılı restore edilmiş değil. Özel koleksiyon veya müze enstrümanları konser için yeterli kondisyonda olamıyor. Bu harika enstrümanları konser kondisyonuna getirmek ise hem pratik hem de finansal yönden her zaman mümkün olamayabiliyor. Akortu sağlamak bile tüm gün süren bir uğraş. Böyle bir durumda kalmamak için konser öncesi enstrümanı mutlaka çalar ve inceleriz.
S: Konservatuarınızın kütüphanesinden bahseder misiniz ?
C: Nota ve kitapların olduğu işlevsel bir kütüphanemiz var. Koleksiyonun bir bölümü oldukça eski, dolayısıyla gizli hazinelere denk gelmek mümkün. Konservatuarımızın kütüphanesi büyük Kraliyet Kütüphanesinin bir parçası. Okulun karşısında bulunan Kraliyet Kütüphanesi ise nadide eserlere sahip. Flemenk müziği arşivi oldukça etkiyelici.
S: Dönem enstrümanları ile icra edilen müzik albümlerine ve konserlere bir eğilim gözlemliyorum Hollanda da durum nasıl ?
C: Burada 1950 ve 70’ler den bu yana ilgi canlı. 80’lerin en ünlü müzisyenleri erken dönem icracılarıydı. Şimdi ise erken dönem müzik, günlük müzik hayatının vazgeçilmez bir parçası. Seyirci için de durum aynı.
Örneğin Bach icrası için dönem enstrümanları neredeyse şart. Modern piyano ile icra çok kısıtlı. Genel katılımcı profili için 50 yaş üstü denebilir. Brahms’ı fortepiyano ile dinlemek oldukça normal. Ben de bir 19. yüzyıl enstrümanı ile Brahms’ın klarnet sonatları albümümü yapmıştım.
S: Küresel salgın nedeniyle pekçok organizasyon iptal edildi. Bu durum sizi nasıl etkiledi ?
C: En üzücü iptal Mayıs ayında New York’ta gerçekleşecek olan Beethoven Festivaliydi. Bu festivalde Beethoven’ın 4. Piyano Konçertosu’nu ve seçilmiş sonatlarını çalacaktım. Tarih 2021 olarak revize edildi. Kayıp çok olsa da gelecek sezonlardan umutluyuz.
S: Yeni bir albüm hazırlığınız var mı ?
C: Haziran 2021’de J. L. Dussek’in iki sonatını kaydedeceğim. Bu proje, tün sonatların kaydedileceği ve sekiz ayrı meslektaşımı kapsayan 10 Cd’lik bir proje. Yaz bitiminde bir korno sanatçısı ile kaydım olacak, Ekim ayında 19. Yüzyıl Transilvanya müziği ve yıl sonunda Beethoven sonatlarını kaydedeceğim.
S: Favori bestecinizi de öğrenmek isterim.
C: Schubert kesinlikle en favori bestecim. Bunun dışında üzerinde çalıştığım eserin bestecisi kimse o favorimdir.
S: Sizinle tanışmış olma ayrıcalığından ötürü çok mutluyum. Sizi, müzik dünyası için çok değerli bulduğumu da eklemeliyim. Son olarak eklemek istedikleriniz nelerdir ?
C: Sorularınız çok yerinde ve iyi seçilmiş. İlgi çekici yanıtlar için ilgi çekici hazırlanmış, emeğiniz için teşekkürler. Sağlıkla kalın! Petra.