Ezani – Muhammediye`ye hasret bir camii düşünün!… Ya da nice camiilerin yıkıldığı, yerlebir edildiği bir şehir… Öyle bir şehir ki, daha bir asır önce sekiz camiisinden günde beş vakit ezan yükselmekteydi. İnsanları öbek öbek ezan verilince camiilere koşar, Allah`a kulluklarını eda ederlerdi. Şimdi o şehirde ezani – Muhamediye okunmuyor, şehir o uhrevi havaya hasret!…
Ezansız, camiisiz kalan bu şehir çok ta uzakta değil, hemen yanıbaşımızda. Tarihi belgelerde İrevan ya da Revan olarak bilinen şuanki Ermenistan`ın başkenti Erivan`dan bahsediyorum sizlere.
1988 yılında bu toprakların ta başından bu yana sahipleri olarak bilinen Azerbaycan Türkleri eski Batı Azerbaycan diye bilinen Ermenistan`dan göçe zorlandıktan sonra Ermenistan tekuluslu devlete dönüştü. Öldürülen, yaralanan, göçe zorlanan insanlarla beraber onların inşa ettikleri camiiler, hanlar, hamamlar, saraylar, hatta daha bu beldenin halkı İslamla müşerref olmamıştan önce yaptırılan kilseler bile yakıldı, yokedildi, ortadan kaldırıldı, ya da dünyanın hiçbir yerinde görülmemiş bir tarzda Ermenileştirildi. Mübarek camiilerimiz teker teker ortadan kaldırıldı.
Ne gariptir ki, sinsi planlarını ta Sovyetler döneminden uygulamağa koyulan Ermenilere kimse birşey söylemedi, yerlebir edilen camiilerdi ya, Sovyetlerin işine geliyordu bu. Yeter ki, imansız, ezansız bir nesil yetişsin. Ama halk gözbebeği gibi bazı camiileri korumasını bildi. O da 1988 yılına kadar…
Halk arasında Şemsiyeli Mescit diye bilinen Demirbulak mescidi, Tepebaşı camii, Gök Mescit, Serdar camii, Zal han camii…
En sonuncudan başlayalım isterseniz: Zal han Camii`nden… geçtiğimiz yüzyılda Sovyetler Birliği`nin ilk yıllarında camiinin büyük odası ve avlusu söküldü, yerinde otel yapıldı. Yeri müsaitti nasıl olsa. Erivan`ın merkezindeki büyük alanda bulunuyordu. Daha sonrakı yıllarda camiinin avlusunda bulunan medreseler söküldü ve yeniden restore edildi. Ama sanat alanı olarak. Ve şuan orda resim galerisi bulunuyor. Yani, Zal han camiinin yarısı beşyıldızlı otel, yarısı da resim galerisi. Ama belki de dünyadaki çoğu müslümanların bundan haberi bile yok… Ermenilerse durmadan ağlıyor, sızlıyor, kendilerini ezik, zayıf, zavallı bir millet olarak gösteriyorlar. Devam edelim mi bu “zavallı” milletin yıktıkları, yerlebir ettikleri camiileri sıralamağa, ne dersiniz?
Tepebaşı camiinden bahsedelim size. İsmini bulunduğu mahalleden alan camiinin minaresi 1960 yılında uçuruldu. Duvarlarının kalınlığı 1,5 metre olan caminin içerisindeki imamın odasında yakın tarihe kadar bir Ermeni ailesi yaşıyordu. Özgür Avrupa radyosunun Ermenistan bürosu camiiyle alakalı bir röportaj hazırlamıştı. Elimizde tek kanıt bu röportajdı, hepsi o kadar. 2013 yılında Tepebaşı mahallesi yıkıldı ve onunla beraber o ana kadar harabeye dönüşen camiiden geriye kalan duvarlar da böylece ortadan kaldırılmış oldu.
Ya Serdar camii?! Öteki ismiyle Şah Abbas… Elimizde son dönemlerde çekilmiş iki fotosu var, o da ondan geriye bir yıkık duvarının kaldığının göstergesi. Yenice yapılan gökdelenlerin ortasında mahsun, boynubükük haliyle öylece duruyor. Kaç kez ibadete kapatıldı, silah deposu olarak kullanıldı, Ermenistan Sovyetler Birliği`ne katıldıktan sonraysa usul usul bu camii söküldü ve yerinde apartmanlar yapıldı. Son durumundan haberimiz yok, belki o duvar da yok şuan, kim bilir?!
Demirbulak, diğer ismiyle Şemsiyeli mesçit 1988 yılına kadar kullanılıyordu. Erivan`da yaşamış Azerbaycan türkleri kendi öz topraklarından göçe zorlandıktan kısa bir süre yakıldı. Demirbulak camii bu mahallede bulunan üç camiiden sağ salim 1988 yılına kadar ulaşmış sonuncu camiiydi. Mahallede bulunan diğer iki camiiyi(Hacı Nevruz Ali bey ve Hacı Cafer bey) 1927 yılında Erivan şehrinin yeni şehir planlamasına uygun olarak yıktılar. Demirbulak camii`nin üzerinde bulunan yazılarda onun 1909 yılında inşa edildiği yazıyordu.
Geriye birtek Gök Mescit kalıyor. Onu da 1995 yılında Ermeniler İranla anlaşma imzalayarak restore ettirmişlerdir ve İran`ın ayırdığı parayla restore edilen mescit şuan ne GARİPTİR ki, İran Kültür Merkezi olarak kullanılıyor.
İşte bu Erivan`da bulunan Türk ve müslüman camiileri. Ezani – Muhammediye`den yoksun, içinde saf tutacak müslümanları bulunmayan, Ermenilerce yakılmış, yıkılmış, yerlebir edilmiş camiilerin acıklı hikayeleri.
Daha ben size 1700`lü yıllarda Osmanlı komutanı Recep Paşa tarafından yaptırılan, bir asır sonra kubbesindeki ay yıldızı sökülen, yerine haç ve çan asılan Recep Paşa camiinin içleri acısı hikayesini anlatmadım. Yani, Ermeniler bize düşman oldukları kadar, dinimize, ibadet yerlerimize de düşmanlar. Her fırsatta da bu düşmanlıklarını sergiliyorlar.
Sorarım size bu camiilerin birzamanlar varolmasından haberdar kaç müslüman var aramızda?! Sorarım size Ermenilerin yerlebir ettiği, yaktığı, yıktığı camiiler kimin? Hesabını kim soracak?! Sonuçta o camiilerin minarelerinden yükselen ezandan nasiblnen bizim ecdadımız, bizim atalarımız değil miydi? Bu camiileri yıktıkları ve bu camiilerin cemaatini yerlerinden göçe zorladıkları için Ermeniler hesap vermesinler mi?
Sorulacak sorularımız çok, Müslüman kardeşlerim! Şu mübarek Ramazan günlerinde o camiileri anımsayalım, lütfen! En azından anımsayalım!
Oktay Hacımusalı