'Eşek, at veya deve?' Bedevi rehberimdeki soru bana, 'Ekonomi mi, tam boy mu yoksa SUV mu?' diye soran bir araba kiralama acentesini hatırlatıyor. Ben ekonomiyi seçiyorum ve kaya kırmızıdan hardal sarısına, turuncuya ve tekrar kırmızıya dönüşürken, Ürdün'de Petra'yı çevreleyen sarp vadilerde eşeklerimizle dörtnal yapıyoruz. İki bin yıl önce, şimdi terkedilmiş olan yolumuz, yaya tüccarlar, at sırtında Romalı askerler ve deve üzerinde zengin tüccarlarla dolu, iyi tasarlanmış bir kervan rotasıydı.
Hemen ileride Yunan ve Roma tapınaklarını anımsatan zarif oymalarla çevrili dik bir uçurum, çölle çevrili bu uzak dağ vadisinde gerçeküstü bir görüntü. Bu, Yunancada kaya anlamına gelen Petra'nın arka kapısıdır. MÖ birinci yüzyılda başlayan en parlak döneminde. ve yaklaşık 400 yıl süren Petra, dünyanın en zengin, en eklektik ve en dikkat çekici şehirlerinden biriydi. Nebati halkının anıtsal yapılarının en etkileyicisini doğrudan yumuşak kırmızı taşa oyduğu zamandı. 19. yüzyıl gezginleri buraya gelip Petra'nın ürkütücü ve şaşırtıcı bir mezarlar şehri olduğu sonucuna vardığında, cepheler kaldı.
Ancak şimdi arkeologlar, antik Petra'nın yemyeşil bahçeler ve hoş çeşmeler, muazzam tapınaklar ve lüks Roma tarzı villalardan oluşan geniş bir şehir olduğunu keşfediyorlar. Ustaca bir su tedarik sistemi, Petrans'ın sadece içip yıkanmasına değil, aynı zamanda buğday yetiştirmesine, meyve yetiştirmesine, şarap yapmasına ve uzun ağaçların gölgesinde dolaşmasına izin verdi. İsa'dan hemen önceki ve sonraki yüzyıllarda Petra, Mısır, Arabistan ve Levant'tan yollarda seyahat eden kervanlar için bir mıknatıs olan Ortadoğu'nun önde gelen alışveriş merkeziydi. Ve bilim adamları artık Petra'nın daha önce tahmin edilenden çok daha uzun bir süre, yaklaşık 1000 yıl boyunca geliştiğini biliyorlar.
Petra'nın en büyük bağımsız binası olan Büyük Tapınağa yaklaşırken eşeklerimiz yavaşlıyor. Alanı çevreleyen kayalıklardaki oyulmuş mağaraların aksine, bu kompleks sağlam bir zemin üzerindeydi ve bir futbol sahasının iki katından daha büyük bir alanı kaplıyordu. Rehberim Süleyman Mohammad, tapınağın bir tarafında bir toz bulutunu işaret ediyor ve Martha Sharp Joukowsky'yi bir düzine işçiyle bir çukurun derinliklerinde buluyorum. Üç kuşak Bedevi işçisine 'Dottora (doktor) Marta' olarak bilinen Brown Üniversitesi arkeoloğu, son 15 yılını Büyük Tapınak kompleksini kazmak ve kısmen restore etmekle geçirdi. MÖ 1. yüzyılda inşa edilmiştir. MS 1. yüzyılda 600 kişilik bir tiyatro, üçlü bir revak, taş döşeli devasa bir avlu ve altında tonozlu odalar bulunuyordu. Alanda bulunan eserler -küçük Nabat sikkelerinden heykel parçalarına kadar- yüzbinleri buluyor.
Sipere indiğimde, sanki bir savaş alanına giriyormuşum gibi geliyor. Sıcak ve tozun ortasında, Joukowsky ekskavatörlere bir general gibi komuta ediyor, haki kıyafetleri ve beyzbol şapkasının faturasındaki altın amblemlerle pekiştirilen bir izlenim. ' Yalla , yalla !' Bedevi işçilere arapça sevinçle bağırıyor. 'İşe başlayın, işe başlayın!' Bu, Joukowsky'nin son sezonu - 70 yaşında emekli olmaya hazırlanıyor - ve kaybedecek zamanı yok. MS ikinci ve üçüncü yüzyıllarda inşa edilmiş bir yüzme alanına rastladılar ve keşif, sezon araştırmasını tamamlama planlarını karmaşıklaştırıyor. Bir işçi ona bir parça Roma camı ve küçük bir çanak çömlek rozeti veriyor. Onlara hayranlıkla bakmak için duraklıyor, kataloglama için bir kenara koyuyor, sonra toprakla dolu lastik kovaları hendekten dışarı çıkarırken kazıcılara havlamaya devam ediyor. Öğleden sonraya yaklaşıyor, güneş kavurucu, toz boğucu ve iş günü neredeyse bitiyor. Joukowsky, Petra'nın seçkinlerinin banyo suyunu ısıtmak için yakılan odun ve diğer yakıtlardan çıkan kara kül yığınlarına işaret ederek, 'Bunu iki gün önce bitirmek istedim, ama hâlâ bu karmaşanın içinde sıkışıp kaldım,' diyor sahte bir hiddetle. 'Kariyerime bir kül yığını içinde son veriyorum.'
Daha önceki arkeologlar Büyük Tapınak'ı kurtarılamaz bir taş yığını olarak gördüler, ancak Joukowsky projeye muhtemelen ailesinden miras kalan bir güçle saldırarak aksini kanıtladı. Üniteryen bir bakan olan babası ve bir sosyal hizmet görevlisi olan annesi, II. Dünya Savaşı öncesinde, sırasında ve sonrasında binlerce Yahudi ve Nazi karşıtı muhalifi kurtarıp yeniden yerleştirmek için Massachusetts'i terk etti. Gestapo Prag'daki operasyonunu durdurduğunda, çift tutuklanmaktan zar zor kurtuldu. Onlar savaşın harap ettiği Avrupa'da ilerlerken, küçük kızları Martha, Amerika Birleşik Devletleri'nde arkadaşlarıyla birlikte yaşıyordu. Savaştan sonra bile, ebeveynleri kararlı sosyal aktivistler olarak kaldı. Joukowsky, 'Şimdi burada olsalardı Darfur'da olurlardı' diyor. 'Belki de sonuç olarak geçmişe odaklanmayı seçtim - gerçekten geçmişte olduğundan daha fazla rahatlık buluyorum.'
Yakın Doğu'nun çeşitli yerlerinde otuz yıl boyunca çalışarak ve yaygın olarak kullanılan arkeolojiyi yayınlayarak arkeolojiye büyük bir hevesle başladı. Tam Bir Alan Arkeolojisi El Kitabı , diğer kitaplar arasında. Ama Petra onun en iddialı projesi. 1990'ların başlarından itibaren, sadık bir Bedevi, Brown'dan öğrenciler ve dünyanın dört bir yanından bağışçılardan oluşan bir ekip kurdu ve bölgenin dikkatli bir şekilde haritasını çıkarmak, düşmüş sütunları ve duvarları yükseltmek ve antik kültürün eserlerini korumak için Herkül'ün görevini yönetti.
Çalışmaya başladığında Petra, kazıları finanse edemeyecek kadar fakir bir ülkede egzotik bir turizm destinasyonundan biraz daha fazlasıydı. Arkeologlar, Roma İmparatorluğu'nun sınırındaki alanı büyük ölçüde görmezden gelmişlerdi ve antik kentin sadece yüzde 2'si ortaya çıkarılmıştı. O zamandan beri, Joukowsky'nin ekibi, bir İsviçre ekibi ve başka bir Amerikan çabasıyla birlikte, bir zamanlar metropolün siyasi, dini ve sosyal kalbi olan şeyi ortaya çıkardı ve buranın sadece bir mezarlar şehri olduğu fikrini sonsuza dek sona erdirdi.
Nebatilerin nereden geldiğini kimse bilmiyor. 400 civarında, Arap kabilesi Sina ve Arap yarımadaları ile Akdeniz arasında yuvalanmış dağlık bölgeyi süpürdü. İlk başta, koyun ve keçi sürüleriyle ve belki de küçük ölçekli tarımla geçinerek basit göçebe hayatlar yaşadılar. Geleceğin arkeologları için çok az şey bıraktılar - kırık çanak çömlek bile değil.
Nebatiler, Petra'da ve başka yerlerde bıraktıkları yazıtlar çoğunlukla insan ve yer adlarından oluşsa ve inançlarını, tarihlerini veya günlük yaşamlarını özellikle açıklamasa da, nihayetinde yazılı Arapça'nın temeli olan bir yazı sistemi geliştirdiler. Bilim adamları resmi doldurmak için Yunan ve Roma kaynaklarını kullanmak zorunda kaldılar. MÖ 323'te Büyük İskender'in ölümünden sonraki on yıllarda Yunanlılar. Nebatilerin gemileri ve deve kervanlarını yağmalamalarından şikayet etti. Bilim adamları, bu tür baskınların Nabatilerin zenginlik iştahını kabarttığına inanıyor. Sonunda, akıncılar kervanlara saldırmak yerine onları korumaya başladılar - bir bedel karşılığında. MÖ 2. yüzyılda, Nebatiler güney Arabistan'dan gelen tütsü ticaretine hakim oldular. Birkaç on yıl içinde, yüzlerce mil boyunca uzanan bir ticaret imparatorluğu kurmuşlardı. Birkaç kuşak önce göçebe olan insanlar, şimdi antik dünyanın en iyileri arasında yumurta kabuğu inceliğinde çanak çömlek ve aynı zamanda büyük mimari üretiyorlardı.
100'e gelindiğinde, kabilenin bir kralı, büyük bir zenginliği ve hızla genişleyen bir başkenti vardı. Develer, Umman'dan gelen buhur ve mür kutuları, Hindistan'dan gelen baharat çuvalları ve Suriye'den gelen kumaş toplarıyla Petra'ya girdiler. Böyle bir zenginlik, akıncıları cezbedebilirdi, ancak Petra'nın dağları ve yüksek duvarları, tüccarları şehre vardıklarında korudu. Siq, yer yer iki devenin geçebileceği kadar geniş, 1000 yard uzunluğunda, kıvrımlı bir kanyon, şehrin doğu kısmını zaptedilemez hale getirdi. Bugün Petra'nın ana giriş yolu olarak hizmet vermektedir. Şimdiye kadar tasarlanmış bir kentsel alana en dramatik giriş olabilir. Ancak eski zamanlarda Petra'ya ilk giriş muhtemelen eşekle geldiğim yoldu.
7. yüzyıla kadar kullanılan ve 1990'larda kazılmış bir kilise ( Kuzu Madalyon Bizans zemin mozaisi) Petra'nın uzun ömürlü olduğunu kanıtlayan papirüs tomarları içeriyordu.(Lindsay Hebberd/Corbis)
Petra'ya birkaç giriş yolundan biri, sonunda Petrans'ın yumuşak kayaya ayrıntılı anıtlar oyduğu dar bir geçit olan Siq'dir.(Yalnız Gezegen Resimleri)
Mısır ve Yunanistan'dan tüccarlar, bir zamanlar olağanüstü sütunlu olan şehrin ana yolunu gezdiler.(Gil Giuglio / Hemis / Corbis)
MS birinci yüzyılın başlarında yazan Yunan tarihçi Strabo, Petra'daki yabancıların 'sıklıkla davaya girerken', yerlilerin 'kendi aralarında hiçbir zaman anlaşmazlık yaşamadıklarını ve birlikte mükemmel bir uyum içinde yaşadıklarını' bildirdi. Kulağa şüpheli gelse de, Nebatilerin kölelikten tiksinmeleri, kadınların siyasi hayatta oynadıkları önemli rol ve yönetime eşitlikçi bir yaklaşımları nedeniyle antik dünyada olağandışı olduklarını biliyoruz. Joukowsky, Büyük Tapınak'ta kısmen restore ettiği büyük tiyatronun yüzlerce vatandaşı barındıran konsey toplantıları için kullanılmış olabileceğini öne sürüyor.
Ancak Strabon, Nebatileri yoksul askerler ve altın, gümüş, tütsü, pirinç, demir, safran, heykel, resim ve mor giysi ticareti yoluyla 'mülk biriktirmeye düşkün' olan 'dolandırıcılar ve tüccarlar' olarak küçümser. Ve refahlarını ciddiye aldılar: Geliri düşen tüccarların hükümet tarafından para cezasına çarptırılmış olabileceğini belirtiyor. Bütün bu zenginlik sonunda, dini ayinler için büyük bir tütsü ve tıbbi amaçlar ve yiyecek hazırlama için baharatlar tüketen Roma'nın dikkatini çekti. Roma, görünüşe göre savaşmadan MS 106'da Nabatea'yı ilhak etti.
Petra, en parlak döneminde tarihin en cömert şehirlerinden biriydi - Atina'dan çok Las Vegas. Çadırlara alışkın olan ilk Nebatilerin önemli bir inşaat gelenekleri yoktu, bu nedenle ani harcanabilir gelirleriyle Yunan'dan Mısır'a, Mezopotamya'dan Hint'e kadar uzanan stillerden yararlandılar - bu nedenle Büyük Tapınak'taki sütunların tepesinde Asya fil başları vardı. Joukowsky ile birlikte çalışan Brown lisansüstü öğrencisi Christopher A. Tuttle, “Herkesten ödünç aldılar” diyor.
Petra'nın gizemlerinden biri, Nebatilerin servetlerinin çoğunu, şehrin bağımsız binalarının depremler ve bakımsızlıktan yıkılmasından çok sonra uzun süren olağanüstü cephelerini ve mağaralarını oymak için neden harcadıklarıdır. Yumuşak taş uçurumlar, mağaraların oyulmasını ve Nabatilerin muhtemelen cafcaflı renklerde boyadığı ayrıntılı revakları şekillendirmeyi mümkün kıldı. Tuttle, bazı mağaraların mezar olduğunu söylüyor - 800'den fazla tespit edildi - ve diğerleri aile üyelerinin periyodik olarak ölüleri anmak için bir yemek için toplandığı yerlerdi; yine de diğerleri yaz sıcağından kaçmak için kullanıldı.
Zirvede, Petra'nın nüfusu yaklaşık 30.000'di, bu kurak iklimde akıllı mühendislik sayesinde şaşırtıcı bir yoğunluk mümkün oldu. Petrans, sert kayaların içinden kanallar açarak kış yağmurlarını kuru yazlarda kullanılmak üzere yüzlerce büyük sarnıçta topladı. Birçoğu bugün hala Bedevi tarafından kullanılmaktadır. Tuttle beni tapınağın yukarısındaki tepeye götürüyor ve böyle bir sarnıca işaret ediyor, küçük bir sahil kulübesini barındırabilecek devasa, elle yontulmuş bir olay. Kanyonun iki yanında kayaya açılan kanallar taşla kapatılarak şehir merkezine yakın sarnıçlara su fışkırtıyordu. Strabon, MS 22 dolaylarında, 'Hem evsel amaçlar için hem de bahçeleri sulamak için bol miktarda su kaynağı var' diye yazdı. Sarp yamaçlar teraslı üzüm bağlarına dönüştürüldü ve sulanan meyve bahçeleri, muhtemelen nar, incir ve hurma gibi taze meyveler sağladı.
Daha pahalı gayrimenkul, tapınağın arkasındaki tepede, ana caddenin uğultusunun çok üzerinde ve kuzey ve güneyden panoramik manzaralar sunuyordu. Tuttle, bir zamanlar müstakil evler, dükkanlar ve mahalle tapınakları olan moloz yığınlarına dikkat çekiyor. Bir İsviçreli ekip, yakın zamanda, tepenin yakınında, özenle hazırlanmış bir banyo, bir zeytin presi ve Pompeii tarzında fresklerle tamamlanmış, etkileyici bir Roma tarzı villa ortaya çıkardı. Tepenin dibinde, Büyük Tapınak'ın bitişiğinde, Joukowsky'nin Erie'deki Pennsylvania Eyalet Üniversitesi'nde eski bir öğrencisi olan Leigh-Ann Bedal, büyük bir bahçenin kalıntılarını ortaya çıkardı. Havuzlar, gölgelik ağaçlar, köprüler ve gösterişli bir köşk ile tamamlanan yemyeşil alanın -muhtemelen halka açık bir park- Orta Doğu'nun güney kesiminde benzersiz olduğu düşünülüyor. 4 yılına kadar yaşamış olan Büyük Hirodes tarafından Judea'da kuzeye yaptırılan özel süs bahçelerini andırmaktadır. Hirodes'in annesi aslında Nebati'ydi ve ilk yıllarını Petra'da geçirdi.
MS dördüncü yüzyılda Petra düşüşe geçiyordu. Joukowsky beni, mermer kaplı duvarlar ve zeminler, kurşun borular ve tuvalet olabilecek tuhaf şekilli tezgahlar, tüm refah belirtileri içeren yeni keşfedilen kaplıca turuna çıkarıyor. Ancak güneyde büyüyen deniz ticareti ticareti emerken, kuzeydeki Palmyra gibi rakip kervan şehirleri Petra'nın karadaki egemenliğine meydan okuyordu. Ardından, 19 Mayıs MS 363'te büyük bir deprem ve güçlü bir artçı sarsıntı bölgede gürledi. Bir Kudüs piskoposu bir mektupta Petra'nın 'neredeyse yarısının' sismik şok tarafından yok edildiğini kaydetti.
Bilim adamları uzun zamandır felaketin şehrin sonunu işaret ettiğini varsaydılar, ancak arkeologlar Petra'nın yaklaşık üç yüzyıl daha yerleşim gördüğüne ve hatta zenginleştiğine dair bol miktarda kanıt buldular. Depremden neredeyse 100 yıl sonra, yerel Hıristiyanlar, şimdi Büyük Tapınağın ana caddesinin hemen karşısında, Petra'nın zenginliğini mümkün kılan deve de dahil olmak üzere, güzel ve bozulmamış hayvan mozaikleriyle ünlü bir bazilika inşa ettiler. Kilisenin 1993 yılında kazılması sırasında keşfedilen yaklaşık 150 parşömen, MS 7. yüzyıla kadar uzanan hareketli bir topluluğu gözler önüne seriyor, ardından kilise ve görünüşe göre şehrin çoğu sonunda terk edildi.
Bin yıldır çöl haslığı nedeniyle unutulan Petra, 19. yüzyılda Batılı gezginler için egzotik bir destinasyon olarak yeniden ortaya çıktı. İlk İsviçreli maceracı Johann Ludwig Burckhardt, Osmanlı İmparatorluğu'nun derinliklerinde yabancı bir Hıristiyan olmanın hala tehlikeli olduğu 1812'de ziyaret etti. Pers hacı kılığında Petra'nın harikalarına hayran kaldı ama merakı yerel rehberlerinin şüphelerini uyandırdığı için oyalanmadı. “Böyle anıtları yöneticilerinin anısına adayabilecek bir şehrin zenginliği büyük olmalı” diye yazdı. 'Geleceğin yolcuları, silahlı bir gücün koruması altında bölgeyi ziyaret edebilirler; bölge sakinleri yabancıların araştırmalarına daha çok alışacak ve ardından eski eserler... o zaman antik sanatın en ilginç kalıntıları arasında yer alacak.'
Petra son zamanlarda bu kehaneti yerine getirdi. Şu anda, yılda yüz binlerce ziyaretçiyi çeken Ürdün'ün en önemli turizm merkezidir. Hollywood'un Indiana Jones'u 1989 tarihli bir filmde Petra'nın mağaralarından birinde Kutsal Kase'yi aradı ve siteyi dünya çapında bir izleyici için dramatize etti. Ürdün ve İsrail arasındaki 1994 barış anlaşması kitle turizmini mümkün kıldı. Yabancılar Petra'ya gelmeye başladı ve dindar Yahudiler, geleneklere göre Peygamber Harun'un mezarının bulunduğu yakındaki Cebel Harun'a hac ziyareti yapmaya başladılar. Yakındaki Wadi Musa köyü, köhne kerpiç evlerden oluşan dağınık bir koleksiyondan, bir otel (Cleopetra) ve mağaza (Indiana Jones Hediyelik Eşya Dükkanı) patlamasına dönüştü. Petra ayrıca, Dünyanın Yeni Yedi Harikası'nı adlandırmak için düzenlenen uluslararası bir yarışmada en iyi yarışmacıdır. Adaylar bir uzmanlar paneli tarafından aday gösterildi ve kazananlar oylama ile seçilecek. (İnternet üzerinden oy verebilirsiniz. new7wonders.com .) Kazananların önümüzdeki ay açıklanması planlanıyor.
Tüm tanıtımlara ve turistlerin geçit törenine rağmen, Petra'nın çoğu, yüzyıllar boyunca biriken kalın enkaz ve kum katmanlarının altında saklanan arkeologlar tarafından dokunulmadan kalıyor. Petra'nın işaretlenmiş olması gereken yoğun pazar yerlerinin sitelerini kimse bulamadı. Ve yerel yazıtlar, Nebatilerin bazen Dushara olarak adlandırılan bir ana tanrıya ve bir ana tanrıçaya taptıklarını gösterse de, Nabatilerin dini aksi halde gizemli kalır.
Dolayısıyla Joukowsky'nin ekibinin çalışması antik Petra hakkında çok şey ortaya çıkarmış olsa da, şehrin manzarasını hala belirleyen birçok moloz yığınını ve gizemi çözmek Tuttle gibi yeni nesil araştırmacılara kalmış olacak. Tuttle, ürkütücü manzarayı incelerken, 'Nebatiler hakkında neredeyse hiçbir şey bilmiyoruz' diyor. 'Profesyonel hayatımın çoğunu burada geçirmeyi umuyorum.'
Tuttle ve meslektaşlarına, geçmişi ortaya çıkarma ve yeniden birleştirme konusunda yetenekli Bedevi yardım edecek. Bedeviler, en az bir yüzyıl boyunca Nabat mağaralarında yaşadılar, ta ki hükümetin bölgeyi keşfetmeye gelen ziyaretçilere yer açmak için antik kentin dışındaki somut bir yerleşime taşınmak için en çok baskı yaptığı 1980'lere kadar. Daha kazançlı turizm ticaretine geçmeden önce Büyük Tapınak'ta çalışan ve İsviçreli bir turistle evlenen rehberim Süleyman Muhammed, bu kadar çok yabancı ziyaretçiye sahip olduğu için minnettar olduğunu söylüyor. Ancak tüm Bedeviler bu kadar şanslı değil, diyor. Petra'nın dışındaki sert ülkede, çölde uzaktaki bir gruba işaret ediyor: 'Ayakkabıları yok, yırtık pırtık elbiseleri var ve sadece keçileri var - orada hiç turist yok!'
Süleyman o gece kazı ekibini ve beni evine yemeğe davet etti. Bizi sıcak bir şekilde karşıladı ve gün batımının tadını çıkarmak için çatıya çıktık. Kızıl güneş çirkin beton köyü yumuşatır. Alt kata döndüğümüzde minderlere oturduk ve büyük bir geleneksel yemek tabağından yedik. maglouba , pirinci elimizle topaklar haline getirip sıcak tavuğun tadını çıkarıyoruz. Perşembe gecesi, Arap hafta sonunun başlangıcıydı ve yemekten sonra genç bir Amerikalı ve bir Bedevi, büyük kahkahalar ve bağırışlar için bilek güreşi yaptılar. Dışarıda, küçülen büyük ay yükseldi ve çok aşağıda, Petra'nın kırmızı kayası yumuşak çöl gecesinde gümüşe döndü.
Andrew Lawler Nisan sayısında İskenderiye arkeolojisi hakkında yazdı. Smithsonian. Deveye binmekten kaçınır .