EĞİTİM ÜNİTESİ (13 )
KONU: Hijyeni Sağlamada Deterjan ve Dezenfektanların Kullanımı
Deterjan ve Dezenfektanların Tanımı: Deterjanlar ve dezenfektanlar besin ile temas eden her türlü yer, yüzey ve araç gereç temizliğinde kullanılan temizlik ajanlarıdır. Bugün piyasada değişik türde pek çok deterjan ve dezenfekten bulunmaktadır. Her biri bir diğerinden ayrı özellik taşır. Her amaca uygun deterjan ve dezenfektan bulmak mümkün değildir, ikisinin birlikte kullanılması da essen doğru değildir. Kullanımda amaca uygun deterjan ve dezenfektan seçimi büyük önem taşır.
Deterjan: Deterjanlar genel tanımı ile herhangi bir yüzeyde bulunan kirleri çözen ortamdan uzaklaştıran kimyasal bileşiklerdir. Deterjanlar, sabun yıkamada kullanılan maddelerden yapılırlar, sabundan farkı içinde daha çok yumuşatıcı maddeler bulunmasıdır. Yumuşatıcılar alkali ürünlerdir ve fazla miktarlarının cilde ve nefes yollarına tahriş edici etkileri vardır, bu nedenle fazla kullanımları sakıncalıdır. Deterjanların bakteri öldürme özellikleri yoktur. Ancak, kirleri, yağları ve artık maddeleri ortamdan uzaklaştırarak bakteri sayısını düşürürler.
Dezenfektan: Ortamda ve gıdalarda bulunan mikroorganizmaları yok ederek, zararlı olmayacak seviyeye çeken kimyasal maddelerdir. Dezenfeksiyon işlemi sonucunda dezenfekte edilen yerde yaşayan mikroorganizma sayısı düşer. Dezenfeksiyon işlemi çoğu zaman bakteri sporlarını yok etmez. Dezenfeksiyon öncesinde derinlemesine temizlik yapılmayan bir dezenfeksiyon işlemi etkin olamaz. Dezenfektanlar son derece zararlı maddelerdir, gereksiz yere kullanılmazlar ve kullanımlarından sonra ortamın bol su ile durulanması gerekir. Bu durum bu ünite için tekrar tekrar dile getirilmiştir, çünkü çok önemlidir, personelin bu konuda çok iyi aydınlanması gerekir.
Dezenfeksiyon: Ortamın ve besinlerin kimyasal dezenfektanlarla ya da ısı kullanılarak zararlı olan mikroorganizmalardan arındırılma işlemdir. Dezenfeksiyonun sadece sıcak su ile ( 75 C° üzerinde ) yapılması sağlıklıdır. Bulaşık makinalarında bu durum sağlanabildiğinden bulaşık makinalarında dezenfektan kullanımı gereksizdir. Buhar püskürtme ile de dezenfeksiyon sağlanabilir, mutfakta bu tür bir imkan var ise, yüzeylerin buhar püskürtmesi ile dezenfekte edilmesi, kimyasal dezenfektan kullanmaktan daha sağlıklıdır.
Deterjanlar ve Genel Özellikleri Deterjanlar suyun fiziksel ve kimyasal özelliklerini değiştirerek, suyun kirli araçlar ve gereçler üzerindeki sertlenmiş kalıntılara nüfuz etmesini, böylece onları yerinden çıkarabilmesini mümkün kılan kimyasal bileşiklerdir. Deterjanlar yüzey gerilimini azaltarak, iyi birer köpürtme, ıslatma ve elimine etme özelliği gösterirler. Yukarıda da belirtildiği gibi ana maddeleri sabundur. SABUN da bir deterjandır, ancak basit bir deterjandır. Sert sularda fazla etkinlik göstermez. Genellikle kişisel temizlikte kullanılır. Sabun sentetik deterjanların iyi ısıtma özelliğinden ve içlerindeki alkali maddelerin güçlü çözücü özelliğinden yoksundur. Sert sularda kir tabakası oluşturabilir ve zor köpürür. Oluşan köpük ise kolayca söner. Mutfak araç ve gereç temizliğinde sentetik deterjanlardan yararlanılır. Deterjan kullanılan araç ve yüzeylerin çok iyi durulması gerekir.
Sentetik Deterjanlar: Sentetik deterjanlar, elde ve makinada bulaşık yıkamada ve de genel temizlikte kullanılanlar olamak üzere birkaç çeşittir. Genel amaçlı sentetik deterjanlar biraz alkalidir ve yerden, duvardan, tavanlardan ve sabit büyük araç gereçten kir çıkarmada etkindir. Daha derin temizlik gerektiren durumlar için yapılmış deterjanlarda vardır. Bu tür deterjanlar fazla alkalidir ve mumsu maddeleri ya da ağdalanmış yağı temizlemek için kullanılır. Bulaşık makinalarında kullanılan deterjanlar da daha fazla alkalidir, bu nedenle elle yıkamada kullanmaya uygun değildirler. Elde bulaşık yıkamada kullanılan deterjanlar ise daha nötrdür ( fazla alkali değildir ) ve elleri yumuşak tutmak için çeşitli maddeler içerir. Bazı kirler, örneğin kireç kaplı bulaşık makinesi parçaları, ya da pirinçten ve bakırdan yapılmış malzemelerindeki pas lekeleri ve karartılar, alkali temizleyicilerden etkilenmez. Bu tür durumlarda, bazen formüllerinde asit içeren deterjanlar kullanılabilir. Bu tür malzemeler temizlenecek yüzeye ya da kullanıcının cildine zarar vermemesi için özenle seçilmeli ve uygulanmalıdır. Deterjanların içindeki alkali maddeler suyun sertlik derecesine düşerek temizleyici ajanların daha etkin temizlik yapmasını sağlarlar. Bir deterjanın seçiminde göz önünde bulundurulacak noktalar şunlardır:
1. Çıkartılmak istenen kirin türü,
2. Temizlenecek yüzeyin ne tür maddeden yapılmış olduğu,
3. Ellerin solüsyona temas edip etmeyeceği,
4. Makine de kullanıp kullanılmayacağı,
5. Kullanılan suyun sertlik derecesi.
Deterjanlarda Aranan Genel Özellikler
· Her tür suda kolayca eriyebilmelidir.
· İyi bir ısıtma özelliği olmalıdır.
· Yağları parçalama özelliği olmalıdır.
· Isısı farklı sularda işlerlik gösterebilmelidir.
· Kolay durulanabilir olmalıdır.
Elde yıkamada uygun olanlar:
· Temizlenecek yüzeyi derinlemesine ıslatabilmelidir.
· Yüzeydeki kiri temizlemelidir.
· Çıkan kiri süspansiyonda tutabilmelidir.
· Kolay ve çabuk durulanabilmelidir.
· Köpürme özelliği olmalıdır.
· Suyla tamamen kaynaşmalıdır.
· Nötr olmalı ve eli tahriş etmemelidir. Bulaşık makinası için uygun olanlar:
· Su sertliğini gideren katkıları ihtiva etmelidir.
· Köpüğü ayarlayan maddeler ihtiva etmelidirler.
Aşındırıcı temizleyiciler ( Toz temizleyiciler): Bazen yağ, bazı yüzeylere öyle sağlam yapışır ki ya da asidik temizleyiciler etki göstermez. Bu gibi durumlarda kazıyıcı (aşındırıcı) niteliğe sahip maddeler kullanılabilir. Bu maddeler çoğunlukla silis ya da toprak kristal minerallerinden yapılmış maddelerdir. Düzgün, yemekle temas eden yerlerde dikkatli kullanımları gerekmektedir. Aksi halde zarar verebilirler.
Dezenfektanlar ve Dezenfeksiyon Dezenfektanlar ortamları ya da araç gereçleri dezenfekte etmek içi kullanılırlar. Dezenfeksiyon tüm bakterileri öldürmez, bakterilerin sayısını zarar vermeyecek düzeye indirir. Yiyecek ve içecekle ilgili alanlarda herşeyin dezenfekte edilmesi gerekmez. Dezenfekte edilmesi gereken yüzey ve araç gereçler şunlardır:
1. Yiyecekle, özellikle potansiyel riskli besinlerle temas eden yüzeyler,2. Yiyecek ve içecekle ilgili alan ve araç gereçlerin temizliğinde kullanılan tüm malzemeler ( makinalar, bezler, fırçalar vb)
Dezenfeksiyon üç yolla sağlanabilir:
1. Çok sıcak su ile ( 75 C° üzerinde). Bu yöntem ekonomik,hızlı ve en sağlıklı yöntemdir.
2. Kimyasal dezenfektanlarla.
3. Yüzeylere buhar püskürterek
Kimyasal Dezenfektanlar: Pek çok çeşidi vardır, genellikle kullanılanlar şunlardır:
Hipokloridler: Yemeklerin temas ettiği yüzeylerde kullanılan dezenfektanlardır. Pahalı değildir ve doğru konsantrasyonda kullanıldıklarında çok az tat ya da koku bırakırlar. Geniş bir antibakteriyel aktivite yelpazeleri vardır.Bu aktivite, bakteri sporlarına da arşıdır ve bu özelik çoğu dezenfektanda yoktur. Bununla birlikte, bazı organik meteryaller tarafından pasif bırakılabilirler. Kuvvetli çözeltiler, bazı metalleri aşındırabilirler. İyodofor Dezenfektanlar: Bu tür dezenfektanlar, iyot ve deterjan kapsamaktadır ve organik materyaller tarafından pasif bırakılabilir. Sporlarla mücadelede hipokloritler kadar etkin değildir ve daha pahalıdırlar, az tat ya da koku bırakırlar.
Dördüncül Amonyum Bileşikleri ( QAC ler ): Bu tür dezenfektanlar bakterilere karşı hipokloritler ya da iyodofor dezenfektanlar kadar etkin değildir. Dezenfektanın taze solüsyonları günlük olarak kullanılmalıdır.
Amfoterik Etkileyiciler: Bu tür dezenfektanların, deterjan ve bakteri öldürücü özellikleri vardır. Toksin özellikleri düşüktür, nispeten daha az aşındırıcı, tatsız ve kokusuzdurlar. Bununla birlikte organik maddeler tarafından etkisiz kılınabilirler.
Fenolik Dezenfektanlar: Birkaç tipi vardır. Organik maddeler tarafından kolay kolay etkisiz hale getirilemezler ama plastik ve lastik ( kauçuk) karşısında etkisiz kalırlar. Bazıların kuvvetli kokuları vardır. Genellikle yemekle temas eden iç yüzeylerde kullanılmaları önerilmez.
İdeal Dezenfektan Nasıl Olmalıdır
· Toksin olmamalı,
· Geniş öldürme yelpazesine sahip olmalı,
· Pratikte uygulanabilir olmalı,
· Çevreye zarar vermemeli,
· Aşındırıcı olmamalı,
· Yemek işiyle uğraşılan yerler için kokusuz ve renksiz olmalı,
· Her sertlikteki suda etkin dezenfeksiyon sağlamalıdır.
Deterjan Kullanımında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
· Deterjan daima temiz suya konulmalıdır.
· Deterjan eklenen suya başka bir deterjan, ağartıcı ya da dezenfektan asla eklenmemelidir.
· Mümkün olduğunca sıcak su kullanılmalı, elin dayanma sıcaklığının üstünde ise eldiven kullanmalıdır.
· Tarifede belirtilen miktar kadar deterjan kullanılmalıdır.
· Deterjan mutfakta gelişigüzel bırakılmamalıdır.
· Deterjan kullanılmadığında temiz ve güvenli bir yerde saklanmalıdır ( En uygun yer temizlik odası olarak kullanılan odada dolap içindir )
· İçinde deterjan eritilecek kap, kova vb daima çok temiz tutulmalıdır.
· Elde yıkamaya uygun deterjan elde, makinada kullanmaya uygun deterjan makinada kullanılmalıdır, aksi durumlar son derece sakıncalı olduğu unutulmamalıdır.
Dezenfektan Kullanımında Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
· Dezenfektanlı karışımlar önceden temizliği yapılmış ve kurulanmış yüzeylere uygulanmalıdır.
· Açıkta bırakılan dezenfektanlar etkilerini kaybederler. Etkisi azalmış dezenfektan kullanılmamalıdır.
· Kullanılmış dezenfektanlı suya yeni dezenfektan eklenmemelidir.
· Dezenfektan kullanılan yüzeyler/kaplar iyice durulanmalıdır.· Dezenfektanlara El değmemesine dikkat edilmelidir, dokunulmuş ise eller iyice yıkanmalıdır.
· Dezenfektan başka dezenfektanlarla asla karıştırılmamalıdır.
· Dezenfektanların sağlık için çok zararlı olduğu unutulmamalı, gerekmedikçe kullanılmamalıdır.