KAVRAM: Taraflardan birisi, karşı tarafın vermeyi taahhüt ettiği ücret karşılığında, ya belirli müddet için bir şeyin (res) kullanılmasını temin etmeyi veya belirli bir müddet içinde bir eser (opus) meydana getirmeyi veya hizmet (operae) ifa etmeyi taahhüt eder. Rızai, tam iki taraflı bir hüsnüniyet aktidir. İki tarafa borç yükleyen bir akittir. Taraflardan biri her zaman para (merces) verecek, diğer taraf ise kullanımı temin, iş, eser meydana getirecek, hizmet ifa edecektir. Paradan başka bir şeyin verilmesi söz konusu olursa akit isimsiz akit olur.
Locatio conductio synallagmatik (tam iki tarafa borç yükleyen) bir akit olduğundan taraflar her zaman birbirine karşı borçlanır ve birbirlerine karşı davaları vardır.
- Locator (kiralayan) davası: Actio Locati
- Conductor (kiracı) davası: Actio Conducti
Tarafların yükümlülükleri ex bona fide tayin edilir, akitten doğan menfaatleri olduğu için sorumlulukları ağırdır.
A) LOCATIO CONDUCTIO REI (KİRA AKTİ)
- Kiralayan (locator) bir şeyin kullanılmasını kiracıya (conductor) temin etme, kiracıda karşılığında belirli bir kira bedeli ödeme borcu altına girer.
- Aktin konusu mal, menkul, gayrimenkul veya intifa hakkı gibi gayri maddi bir şey de olabilir. Kullanmakla tüketilen şeyler kira konusu olamazlar. Başkasının malı da kira konusu olabilir. Kiracının ödemekle yükümlü olduğu ücrete merces denir. Kira bedelinin belirli, muayyen olması yani certa olması gerekir.
- Arazi kiracılarının kira bedeli olarak mahsulün bir kısmını ödemeleri halinde söz konusu kira aktine colonia partiaria denir. Kira aylık-senelik tahsil olunur.
- Kiracı kendisine teslim edilen şeyin sadece detentorudur (elinde bulunduran) , zilyedi değildir.Kiracı, kiraladığı mala tecavüz halinde zilyetlik interdictumlarından yararlanamaz. Davaları locator yani zilyet açabilir. Kiracının şahsi bir hakkı vardır ve bu hakkı sadece locatora (kiralayan) karşı ileri sürebilir, üçüncü kişilere karşı ileri süremez. Zararın tazminini actio conducti ile ister fakat yeni malike karşı bir şey yapamaz. Yeni malikin ayni hakkı kiracının nisbi hakkından daha kuvvetlidir.
- Kira aktinden kaynaklanan her iki tarafın menfaati olduğundan taraflar bütün kusurlarından sorumludur. Kiracı kendi kusuru yüzünden kiraladığı şeye gelen her türlü zarardan sorumludur. Klasik hukukta kiracı custodia (gözetim ve nezaret yükümlülüğü) ile de yükümlüdür.
- Kusur olmadan kiralanan telef olmuş ise kiracıda borcundan kurtulur. Eğer kira bedellerini önceden ödemiş ise actio conducti davası ile geri isteyebilir. Alım satım aktinde hasar alıcıya aitken burada kiralayana aittir.
- Kiracı kiralanan şeyi ancak kira aktinde tayin edilen tarz ve ölçüde o şeye hiçbir zarar vermeden kullanmaya mecburdur, kiralanan şeyin aslını bozacak veya değiştirecek herhangi bir değişikliği de locatorun rızası olmadan yapamaz, aksi halde sorumlu olur. Bütün bu hallerde kiracıya karşı actio locati açılır.
- Kiralayan kiracının rahatı için gerekli bakım ve tamirleri yaptırmak zorundadır. Bu tamirleri kiracı yaptırmış ise, kiracının bu hususta yaptığı zaruri masrafları ve bu tamiratın yapılmamış olması sebebiyle veya kiralanan maldaki ayıplar dolayısıyla kiracının uğradığı zararları tazmin ile yükümlüdür.
- Justinianus hukukunda kiracı, gayrimenkulü daha iyi hale getirmek için kiralananda yaptığı faydalı masrafları bile kiralayandan isteyebilirdi. Kiralayan, yükümlülüklerin yerine getirilmemesi durumunda kiracıya karşı bütün kusurlarından sorumludur. Beklenmeyen halden telef söz konusu olmuş ise kimse sorumlu tutulmaz.
- Locatorun kira bedeli karşılığında kiracının getirdiği eşya üzerinde rehin hakkı vardır.
NOT: Köy arazilerinin kiralanmasında kira bedelinin indirilmesine remissio mercers denir.
LOCATIO CONDUCTIO OPERARUM (HİZMET- İŞ AKDİ)
Hizmet etmeyi taahhüt eden taraf, kendisinden beklenen hizmeti, işi yapmakla yükümlü; işverende buna karşılık hizmetin bedelini ödemek mecburiyetindedir.
- İşçi: Locator / Davası: Actio Locati
- İşveren: Conductor / Davası: Actio Conducti
Her iki tarafın menfaati olduğundan dolayı taraflar bütün sorumluluklarından sorumludur.
Hizmet akdinin konusu olan işler operae illiberalesdir. Roma’da ücret mukabilinde fikri bir çalışma için mesela, profesör, avukat, hekim ile yapılan akitler konuları fikri, yüksek hizmetler olduğundan bir hizmet akdi sayılmazlardı. Bu tip hizmetler vekalet akdine konu olur ve buna karşılık honorarium (şeref ücreti) verilirdi. Şeref ücretleri extra ordinem usule göre takip edilir.
Hizmet akdi eğer belirli süre için yapılmışsa, sürenin sona ermesiyle veya işlerin bitimi, işçinin ölümü ile sona erer.
LOCATIO CONDUCTI OPERIS (İSTİSNA AKDİ)
Bir kimse iş sahibinin vereceği ücret karşılığında bir eseri (opus) meydana getirme borcu altına girer.
- Bir işin yapılması bahis konusudur. Akdin gayesi belirli neticenin meydana gelmesidir. İşi yapacak kişi söz konusu işi başkasına yaptırabilir. (hizmet akdinde başkasına yaptırma söz konusu olmaz)
- İşi yaptıran, iş sahibi : Locator / Davası: Actio Locati
- Yapmayı üzerine alan müteahhit: Conductor / Davası: Actio Conducti
- Locatorun borcu vaat ettiği ücreti ödemek ve müteahhidin, kendisine vereceği malzeme yüzünden uğradığı zararları tazmin etmektir. Bunları ödemediği takdirde iş sahibine karşı müteahhit iş sahibine karşı actio conducti açabilir.
- Conductorun borcuda taahhüt ettiği işi yapmak, belirlenen tarihte locatora teslim etmektir. Borcunu yerine getirmeyen conductora karşı locator actio locati açabilir.
- Klasik devirde eser mücbir sebeple telef olmuşsa, eser teslim edilmemişse iş sahibi borcu ödemekten kurtuluyor, sorumluluk conductora kalıyordu.
- Justinianus döneminde ise mücbir sebepten doğan zararlar müteahhide yüklenmiyor ve condutorun borcunun ortadan kalkmasına buna mukabil locatorun ücret ödeme yükümlülüğü devam ediyordu. Her ne olursa olsun locator işi kabul etmiş veya teslim almış ise müteahhit, hile olduğu durumlar hariç kalmak üzere hasardan sorumlu tutulmazdı.
- Eğer malzeme müteahhit tarafından alınmış ise akit alım satım akdi sayılır. İş sahibi malzeme vermişse istisna akdi söz konusu olur. Bugünkü hukukumuzda her iki durumda da istisna akdi olarak kabul edilmektedir. (Nakliye, taşıma istisna akdi ile yapılır.)
NOT: Batma tehlikesine karşı kaptan gemiyi, yükü kurtarmak için malların bir kısmını denize atmış ise malları kurtulmuş olanlar, denize dökülenlerin zararına hisse nispetinde ortak olur. Lex rhadio tatbiki ile mallar telef olanlar kaptana, armatöre karşı actio locati, kaptanda malları kurtulanlara karşı actio conducti açarak kurtulan malların nispetinde zarara iştirak etmelerini talep edebilir. Kaptan, armatör mallar üzerinde hapis hakkını da (retentio) kullanabilir.