Yukarıdaki resimde bir imparatorluğun en aciz halini görüyorsunuz. Resim Edirne’deki Selimiye Cami’nin Bulgarlar tarafından işgalini gösteriyor. Yirminci yüzyıl dünyada imparatorlukların yıkıldığı, yerine ulus-devletlerin kurulduğu bir zamandı. Bu yıkımların ilki Osmanlı İmparatorluğunda olmuştu. Balkan Savaşları da aslında Osmanlı’nın yıkıldığının ilk gerçeğiydi.
Kısaca Balkan Savaşları Nedenleri
Balkan Savaşlarının birçok sebebi vardı. Öncelikle bağımsız, güçlü, kendi ulus-devletlerine sahip olmak isteyen, bölgede Osmanlı varlığını istemeyen Balkan Devletleri bu savaşı başlatmıştı. İtalya ile bir yıldır süren Trablusgarp Savaşı, Osmanlıyı zor bir duruma sokuyordu. Ayrıca Balkan devletlerinin en büyük güvencesi Rusya olmuştu. Rusya, Deli Petro’dan beri sıcak denizlere inme politikası gereği, Balkanlar’da gerek panislavist hareketleri desteklemiş gerekse de Ortodoks hamiliğine soyunmuştu. Bu yüzden Balkanlarda er yada geç bir hesaplaşma olacaktı. Bu hesaplaşmanın ne zaman olacağını ise Osmanlı’nın hatalı kararları belirledi.
Osmanlı’nın yaptığı en büyük hata, Balkan devletleri arasındaki en büyük problemlerden birini 1910 yılında kiliseler ve mektepler kanununu çıkarmasıyla çözmesiydi. Böylece aralarındaki husumeti ortadan kaldırmış, Osmanlı’ya karşı yapılacak ittifakın önü açılmıştı.
Balkan savaşlarının diğer bir nedeni de Osmanlı ordusunun durumuydu.
Osmanlı Ordusunun Durumu
Osmanlı ordusunda en büyük sıkıntıyı subaylar arasındaki alaylı ve mektepli olma ayrımı doğuruyor, bu durum disipline, emir komuta zincirindeki hiyerarşiye zarar veriyordu.
Balkan Savaşları başlamadan hemen önce Osmanlı ordusu, terhis isteyen askerlerin isyan ihtimaliyle meşguldü. Bu yüzden Balkanlardaki 120 tabur asker terhis ettirilmişti. Savaştan hemen önce seferberlik ilan edilse de terhis edilen 120 taburun askerleri tekrar silah altına alınamadı. Ordunun büyük bir kısmı ise Yemen’deki isyanla meşguldü ve Balkanlara gelmesi aylarca zaman alabilirdi. 150 bin kişilik bir birlikte, on iki adayı işgal eden İtalyan tehdidine karşı İzmir’e yerleştirilmişti. Yine de merkezi İstanbul, Edirne ve Selanik olan 1, 2 ve 3. orduların bu isyanı kolayca bastıracağı yaygın olan kanaatti. Silah-teknoloji bakımından Osmanlı üstün veya eşit derecede olsa da lojistik açıdan Osmanlı’nın uzun süreli bir isyanı bastıracak kabiliyeti, bir orduyu besleyecek ulaşım ağı yoktu.
Osmanlı donanması da Yunan donanmasının karşısına çıkabilecek güçte değildi. Bu yüzden denizden Batı Trakya’ya sevkıyat mümkün değildi. Ama Hamidiye kruvazörünün kaptanı Rauf (Orbay), bu savaşta yaptıklarıyla Hamidiye Kahramanı olarak ünlenecekti.
Birinci Balkan Savaşı
Savaş Karadağ Prensliğinin Osmanlı’ya savaş açmasıyla başladı. Sonra Bulgaristan, Yunanistan ve Sırbistan savaş ilanında bulundu. İlk taarruz eden Osmanlı oldu. Taarruz başarısız olduktan sonra Osmanlı birlikleri tüm cephelerde geri çekilmeye çalıştı. Bu geri çekiliş bir bozguna dönüştü. Ordunun tekrar mevzi alabildiği yer ancak İstanbul’un yanı başındaki Çatalca Hattı olabildi. Balkanlardaki bütün topraklar kaybedilmişti. Arnavutluk bağımsızlığını ilan etmiş, Makedonya toprakları kapanın elinde kalmış, Selanik tek kurşun atılmadan Yunanlılara teslim edilmiş, Bulgar ordusu Çatalca’da İstanbul’u tehdit eder hale gelmişti.
İki Balkan Savaşı Arasında Babıali Baskını – 1913
Bulgar ordusu Çatalca’ya dayanınca Osmanlı Devleti barış istedi. Edirne’yi Bulgarlara vermeyi kabul eden hükumetin tersine ittihatçılar savaşmaya devam etmek istiyorlardı. Başında Enver’in olduğu darbe girişimiyle 23 Ocak 1913’te Babıali, yani Osmanlı’nın hükumet merkezi basıldı. Yönetimi ittihatçılar ele geçirdi ve savaşı devam ettirdi.
İkinci Balkan Savaşı
Babıali darbesiyle 1913’te ittihatçı kabine hükumette, Enver’de askeriyede hakim duruma geldi. Barış fiilen ortadan kalkmıştı. İlk saldırıyı da Osmanlı kuvvetleri yapacaktı. Yapılan darbeyi meşrulaştıracak bir başarı, ittihatçı hükumeti rahatlatacaktı. İki kolordu; birinin başında Enver, diğerinde ise Mustafa Kemal ve Fethi (Okyar) olmak üzere Bulgarları arkadan sarmak için Şarköy Çıkarmasını yaptı. Sonuç yine felaketti. Devletin yapabileceği başka bir şey kalmamıştı.
İşte o anda 2. Balkan Savaşı başladı. Bulgarların ilk savaştan çok güçlü çıkması, diğer devletler ile arasını açmıştı. Şimdi Balkanlardaki bütün devletler Bulgaristan’a saldırıyordu.
Bulgar ordusu Edirne’deki işgal kuvvetlerini çekmek zorunda kaldı. Böyle bir anda Osmanlı’da kaybettiği Kırklareli ve Edirne’yi geri alacaktı. Balkanlarda sınırlar bu savaş sonrasında imzalanan anlaşmalarla çizildi.
Balkan Savaşlarının Sonuçları ve Önemi
Balkanlar’da Türk nüfusu, Balkan milletlerinden çok olmamakla birlikte az da denilemezdi. Osmanlı, Balkanları 500 yıldır hakimiyetinde tutmuş, buraya Türk aşiretler yerleştirmiş, bölgeyi kısmi olarak Türkleştirmiş ve müslümanlaştırmıştı. Arnavut ve Boşnak Müslümanlığı, yüzyıllar süren Osmanlı politikasıyla alakalıydı. Bugün Balkanlar’da, Anadolu’ya nispeten çok daha fazla Osmanlı eseri vardır. Bunun sebebi aslında Osmanlı’nın bir Balkan devleti olmasıdır. Bugün Türkiye nüfusunun üçte biri de Balkan göçmenidir. İşte bu yüzden Balkanların kaybedilmesinin ne kadar önemli olduğunu İlber Ortaylı’nın İmparatorluğun Son Nefesi adlı eserinde yazdığıyla bitiriyorum:
Biz bu savaşlar sonucunda Rumeli’deki anavatanımızı kaybettik. … Unutmayalım ki Balkanlar diye bir Türk yurdu vardır. Bu alan üzerinde saldırgan emeller besleyecek değiliz, ama tarihi ve coğrafyayı bilmek ve tanımak zorundayız.
Eğer bu yazıyı sonuna kadar okuyup beğendiyseniz belki şunlar da ilginizi çekebilir: