Kripto para, eşler arası işleyen bir ekonomik sistemde başlıca görevi değer takas aracılığı yapmak olan bir dijital varlıktır. Bu ekonomik sistem; işlemleri doğrulamak, güvenceye almak ve yeni birimlerin oluşturulmasını kontrol altında tutmak için kriptografi kullanır.
Merkezi bankacılık sistemlerinin aksine çoğu kripto paralar dünyanın dört bir yanına dağılmış node lar olarak da bilinen bilgisayarlar ağlarına dağıtılarak merkeziyetsizleştirilmiştir.
İnterneti ya da zayıf-sinyal radyo erişimi dahi olan herkes yalnızca bir tuşa basarak kıtalar arası kıymet alım satımı yapabilir. Kripto para işlemlerinin ücreti kıtalararası banka transferlerine kıyasla düşüktür ve kredi kartı şirketlerinde izin verilen geri-ödeme işlemlerinin aksine yapılan transferler geri döndürelemez.
Kripto para birimlerinin çıkarımı ve yönetimi, programlanmış algoritmalar ve kriptografik kanıtlara dayalı çalışan ağ mimarisi tarafından belirlenir. Bunu kripto para sisteminin nasıl çalışacağını belirleyen ve protokol olarak da bilinen önceden belirlenmiş kurallar dizisi olarak düşünebiliriz.
Merkeziyetsiz olmak, kripto paraların tek bir kişi/varlık tarafından kontrol edilemeyeceği ve üçüncü parti bir aracıya ihtiyaç duymadan kullanıcıların kendi arasında işlem yapabileceği anlamına gelir. Fakat, birçok kripto para özel şirketler ve vakıflar tarafından geliştirildiği ve yönetildiği için merkeziyetsizliğin de farklı dereceleri bulunmaktadır. Ağ yapısına ve node dağılımına dayanarak bazı kripto paralar diğerlerlerinden daha merkezi kabul edilmektedir.
Başlıklar
Kripto para cüzdanı nedir?
Kısaca, bir kripto para cüzdanı bir blockchain ağıyla etkileşim kurmanıza yardımcı olan bir araçtır. Kripto para cüzdanları üç gruba ayrılabilir : yazılım, donanım ve kağıt cüzdanlar. Çalışma mekanizmalarına bağlı olarak, soğuk ve sıcak cüzdanlar olarak da adlandırılabilirler.
Kripto cüzdanı sağlayıcılarının büyük kısmı yazılım tabanlıdır, bu da yazılım cüzdanlarını donanım cüzdanlara kıyasla daha kolay kullanımlı hale getirir. Fakat, donanım cüzdanları en güvenli alternatiftir. Diğer yandan kağıt cüzdanlar, bir kağıda basılmış bir “cüzdan”dan oluşur fakat artık bu tür cüzdanlar modası geçmiş ve güvenilmez olarak kabul edilmektedir.
Kripto Para Madenciliği Nedir?
Madencilik, kripro paraların üçüncü parti merkezi otorite gerektirmeden eşler arası, merkezi olmayan bir ağ şeklinde çalışmasını sağlayan anahtar öğelerden biridir. Madencilik, kullanıcı arası işlemlerin doğrulandığı, blockchain ’e eklendiği bir süreç olduğu gibi, ayrıca dolaşımdaki arza yeni coinler de eklenmesini de sağlar.
Nasıl çalışır?
Madenci, yapılan işlemleri biriktiren ve bunları bloklar halinde organize eden bir node’dur. Yapılan her işlemde, madenci node’ları bu işlemi alıp doğruladıktan sonra hafıza havuzuna ekler ve bunları çoklu işlem blokları olarak birleştirmeye başlar.
Bir bloğun kazım sürecinde ilk adım hafıza havuzundaki her bir işlemin hashlenmesidir.
Sürece başlamadan önce, madenci node, kendisine madencilik ödülünü göndereceği bir işlem ekler. Coinbase olarak adlandırılan bu işlem aynı zamanda coinlerin “yoktan var edildiği”, çoğu zaman da yeni blokta yapılan ilk işlemdir.
Her bir alım satım işlemi hashlendikten sonra, bu hashler Merkle ağacı ya da hash ağacı olarak organize edilir, yani hashler ikili eşler olarak düzenlenir ve kök hash ya da Merkle kökü olarak da bilinen “ağacın tepe noktasına” ulaşana kadar hash edilir.
Kök hash, bir önceki bloğun hashi ve nonce olarak da bilinen rastgele bir sayıyla birlikte bloğun başlığına yerleştirilir. Daha sonra blok başlığı hash edilerek bloğun belirteci olarak kullanılacak bir çıktı oluşturulur.
Blok belirteci protokolle belirlenen belirli bir hedef değerin altında olmalıdır. Diğer bir deyişle, blok başlığı hashi belirli miktarda sıfır ile başlamalıdır. Hashleme zorluğu olarak da bilinen bu hedef değer bir denge unsuru olarak yeni blokların yaratılma hızının, ağdaki hashleme gücüne oratılı kalmasını sağlar.
Aralarından biri sonunda geçerli bir hash bulana kadar ağdaki madenciler başlığı noncedan yineleyerek tekrar tekrar hash ederler. Geçerli bir hash bulunduğunda, bunu ilk bulan node bloğu ağa yayınlar. Diğer tüm nodelar bu hashin geçerli olup olmadığını kontrol eder ve bloğu kendi blockchain kopyasına ekleyerek bir sonraki bloğu kazmaya devam eder.
Fakat bazen iki madenci geçerli bir bloğu aynı anda yayınlar ve ağ rakip iki blokla karşı karşıya kalır. Madenciler ellerine ilk ulaşan blok üzerinden bir sonraki bloğu kazıya devam ederler. İki blok arasındaki bu rekabet bir sonraki blok kazılana kadar devam eder, hangi blok üzerinden bir sonrakine geçildiğine göre kazanan belli olur. Boşa çıkan bloğa bayat blok ya da yetim blok (orphan block) adı verilir. Bu bloğun madencileri, kazanan bloğun zincirine dönerek kazıya devam eder.
Maden Havuzları
Blok ödülü geçerli bir hashi bulan ilk madenciye verilse de, geçerli bir hash bulma olasılığı ağın toplam kazı gücüyle doğru orantılıdır. Düşük yüzdeli bir kazı gücüne sahip madencilerin kendi başlarına bir sonraki bloğu bulma şansları oldukça düşüktür. Bu sorunu çözmek için madencilik havuzları yaratılmıştır. Havuzlarda işleme güçlerini bir ağda paylaşan madencilerin kaynakları bir araya getirilir ve ödüller bir blok bulma olasılığına yönelik yaptıkları katkı payıyla orantılı olarak havuzdaki herkesle eşit miktarda paylaşılır.