Summerhill Okulu, özgür ortamda demokratik ilişkilere dayalı seçenek bir okul ilk örneği. 1921’de Londra’ya 150 km. uzaklıkta Leiston kentinde A. S. Neill ile karısının kurduğu bu okulda yepyeni ve köktenci bir eğitim uygulandı. Bu okula 5-15 yaşları arasında 45 çocuk alınarak eğitime başlanıldı. Neill, “oklula uyan çocukları eğitmek değil, çocuklara uyan bir okul kurmak” için yola çıkmıştı. Bu okulda otorite, disiplin, ceza, ev ödevi, ders notu, sınıf geçme ve sınav yoktu. Derslere girme, istediği dersi seçip seçmeme kararı öğrenciye aitti. Neill, Rousseau gibi çocuğun doğuştan iyi olduğuna, toplum içinde yolundan saptığına inanıyordu.
Psikanaliz eğitimi almış olan Neill, Pestalozzi ve Froebel’in ortaya koydukları eğitim anlayışlarını uygulamaya koydu. Suçlu ve suça itilmiş çocuklar yurdunda başarıyla uyguladığı özyönetim ilkelerini kendi okuluna aktardı. Kararlılıkla şu ilkeleri yaşama geçirmeye çalıştı: Eğitimin amacı, çocuğun gizilgüçlerini ortaya çıkarmaktır. Zorlama, baskı, yasak ve ceza, çocukta korku, gizli-açık düşmanca duygular yaratıyor; çocuğu sindiriyor ya da saldırganlaştırıyor. Bunlar, bağımsız bir kişilik gelişimini engelliyor. Özgürlük ise korkuyu ve öfkeyi yok ediyor; çocuğa kendisi olma olanağını veriyor. Öğrenimle kimse yeteneğinden daha yüksek düzeye çıkarılamaz; ama dengeli ve mutlu bir insan durumuna getirilebilir. Özgürlük içinde eğitilen herkes, kendi yeteneğinin doruğuna çıkabilir.
Neill, işe, öğretmenleri yetiştirmekle başlıyor. Öğretmenleri çocukları dövmeyen, azarlamayan, suçlamayan, onlara saygı duyan öğretmen durumuna getirmeye çalışıyor. Özgürlüğü, başıboşluk olarak değil, sorumluluk olarak algılıyor. Öğretmenden, çocuğun doğru yaptıklarının desteklenmesi, onaylaması isteniyor; çocuğu yöneltme, ona buyurma, kendi istediklerini yaptırma gibi davranışlardan uzak durması isteniyor. Çünkü çocuk, zorla yaprtırılan işlerden hoşlanmıyor, zevk almıyor. Çocuğa, kendi kendini yönetme yeteneği kazandıran sevgi gösteriliyor. Bu sevgi, ona inandığını, onun yanında olduğunu duyumsatan bir sevgidir. Bu okulda çocuğun yanlış davranışları sorgulanmayıp, onların nedenleri anlaşılmaya çalışılıyor. Örneğin, yalan söyleyen çocuğa, yalancılığın kötülüğü anlatılmak yerine, onu neyin yalan söylemeye zorladığı araştırılıyor. Neill, oyunu çocuğun özgürlüğünün doğal bir sonucu olarak görüyor.
Bu okulun bir başka ilkesi, özyönetimdir. Çocuklar, kendi yaşamlarına ilişkin kararları demokratik yolla kendikeri alıp uyguluyorlar. Eğlence, oyun ve ders kararlarını kendileri veriyorlar. Alınan ortak kararlar, herkes için bağlayıcı oluyor. Kararlara uymayanları, genel kurulun seçtiği küçük kurul yargılıyor. Bu kurul üyeleri belli aralıklarla değiştiriliyor. Cezalar, zararı giderme, oyundan men gibi yapıcı uygulamalar oluyor. Örneğin, gece arkadaşlarını uyutmayanlara eğlenceye katılmama cezası veriliyor. Özgürlük ortamında, kabadayı, uyumsuz çocukların kısa sürede özyönetim havasına uydukları görülüyor. Tembel, geçimsiz, başkaldırıcılar da uyumda zorlanmıyorlar. Kişinin duyguları özgürlük içinde eğitilince yetenekler kendiliğinden gelişiyor. İngiliz Eğitim Bakanlığı denetçilerinin raporu, okulun, büyük ölçüde amacına ulaştığını gösteriyor. Raporda okulun gerçekten özgürlük ilkelerine göre işlediği; herkesin kendi çapında bir şeylerle uğraştığı vurgulanıyor. Bu okulda tartışmalara rastlanıyor; ama yumruklaşanı kimse görmüyor.
Neill, bu okulu 1973’te ölümüne dek yönetiyor. Sevgi, anlayış, özgürlük ve özyönetimle eğitim yapılabileceğini tam 52 yıllık uygulamasıyla kanıtlamış oluyor. Kendi istek ve eğilimlerine kulak verilmeyen, kendisine özgürlük tanınmayan, saygı duyulmayan çocukların sağlıklı bir kişilik geliştirebileceklerini kimse savunamaz.