Adalet ve insan hakları konusunda Anadolu topraklarında yaşayan halkın ne gibi imkânlarının olduğunu bilmek günümüzü incelemek ve karşılaştırma açısından yararlı olacaktır. Çağdaş toplumlarda söz konusu olan Hak ve Hukuk kavramlarının uygulaması, Hitit Devlet yönetiminde de yer almıştır. Güçlü bir devlet, ancak eşitlikçi adaletli hukuk kuralları ile donatıldığı takdirde sürekli olabilir ilkesi yanında, Adalet Mülkün Temelidir sözü Hititliler tarafından benimsenmiş bir söylemdir. Hitit devletini hukuk devleti olarak tanımlamak yanlış olmayacaktır.
Devlet merkez ve taşra teşkilatı olan bir sistem içinde kurulmuş ve yönetilmiştir. Devlette tüm sorumlulukların muhatabı kraldır.
Hitit Devletinde, Kralın halkına karşı sorumluluklarının anlatıldığı bir tablette,
“Halkının eline ekmek ver, hastalara bak onlara ekmek su ver, sıcaktan bunalırlarsa serine al, soğuk rahatsız ederse sıcağa al, kadın kölelere ve erkek kölelere yapılan
cinayetleri cezasız bırakma, açları doyur, bakımsızlara bak, çıplakları giydir”, şeklindeki Krala öğütler Devletteki düzeni açıklamaktadır. Hitit’te Roma Hukukundan çok önce ileri bir hukuk düzeni olduğu anlaşılmaktadır. Hititlilerin yazılı hukuk kurallarına sahip olduğu Boğazköy’de bulunan yazılı belgeler sayesinde anlaşılmıştır.
Belgelerin çoğu kırık ve eksik olduğu için net çözüme henüz ulaşılmamıştır ancak bu tabletlerden özellikle ceza hukuku ile ilgili bulunan yazılar Hititlilerdeki adalet sistemini açıklamada çok önemlidir. İnsan yaralama ve öldürme fiillerinde ölüm veya
hapis cezası yerine tazminat verme müeyyidesinin olduğu görülmektedir. Kısas ve ölüm veya hapis cezası yerine tazminat esasının veya suçlunun mağdur olana veya ailesine karşı tazminat ödemesi veya evinde işinde tarlasında hizmet etmesi şeklinde ceza yaptırımı uygulamasının varlığı oldukça ileri ve çağdaş nitelikte bir hükümlerin olduğunu göstermektedir. Hukuk kuralları her ne kadar kral tarafından konmakta ve insan tarafından belirlenmiş olsa da, krallar öldükten sonra bu kuralların tanrısal olması gibi Hitit halkında bir inanç vardır. Çünkü krallar öldükten sonra Tanrılaştırılmışlardır. Bu nedenle hukuk kuralları da tanrısal boyutta kabul edilmiştir.
Hukuk felsefesi mantığı ile adalet sistemine baktığımızda çok gelişmiş bir anlayış içinde insanlar arasında ve Devlet ile olan ilişkilerde kanunların esaslarının çağdaş nitelikler taşımış olduğunu görmeyiz. Anadolu’da 600 yıl hüküm sürmüş Hitit İmparatorluğunun çok güçlü bir devlet yapısı içinde sürekliliğini koruyabilmiş olması örgütlenmenin ve 1600 şehrin yönetiminin düzenli bir hukuki yapı içinde gerçekleştirilmiş olması ile mümkün olmuştur Çağımızdaki genel kanı çağdaş olduğumuz ve gelişmek sureti ile M.Ö yaşamış nice topluluklardan üstün olduğumuz şeklindedir. Bu kanının tarihin derinliklerine indiğimizde hiç te öyle olmadığını, eski çağlarda yaşamış halkların kurmuş oldukları uygarlıkların, çok daha yüksek nitelikli oldukları ve kurallarının bulunduğunu bilmek günümüz insan haklarına bakış açısını ve açıklanmaya çalışılan tarihi geçmişini değiştirebilecektir." a.g.e. shf147
"İnsanın insana işkence etmediği, babanın sayıldığı gün,Ülkeyi alçak gönüllülük kuşattığı, yukarıda olanların saygın olduğu gün, Küçük kardeşin büyükten sonraya geldiği gün, Gençlerin, bilginlerin sözünü dinlediği gün,Güçlüler ile güçsüzlerin arasında sürtüşme olmadığı nezaketin egemen olduğu gün, İstenilen yolda gidildiği, zararlı otların yok edildiği gün, İnsanın istediği yere gidebildiği. Kırlarda bile incinmediği gün, Ülkede bütün sıkıntıların yok olduğu, onu ışık kapladığı gün, Ülkeden kapkaranlığın kovulduğu gün, Bütün canlılar neşe ve sevinç içinde yaşayacaklardır.Bu metin insan hakları için önemli bir dizedir. Belgeden
anlaşıldığı üzere bugün insan hakları belgeleri ve anlaşmalarında sayfalarca kurallar düzenlenerek sağlanmak istenen haklar ve hürriyetler ve insanın mutlu yaşaması için sarf edilen çaba Kralın dizelerde belirttiği kurallar ile toplumda sağlanmak istenmiştir.
Yine toplumlarda saygı ve saygınlığın önemini ilk kez 4500 sene önce Sümerliler belirtmiştir. Sümer’de her kral kendi yönetiminde, büyükler küçüklere, küçükler büyüklere, karı koca birbirine, zengin fakire, fakir zengine, güçlü güçsüze, güçsüz
güçlüye saygılı oldu. Anne çocuğunu azarlamadı, çocuk annesine karşı gelmedi. Yaşlıların önerileri alındı, dul ve yetimler korundu, şeklinde öğünmeleri olduğu belirtilir.Döneminde ne dereceye kadar sağlandığı sağlanıp sağlanmadığı veya aksine uygulamalar ile ilgili ne gibi yaptırımların olduğu ayrık olarak açıklamanın son derece çağdaş olduğunu bugün dahi altına imza atılacak bir metin olduğunu kabul etmemek imkânsızdır."86GültaşV; a.g.e., s.30
Prof.DR Berrin Altuğ İstanbul Gedik Üniversitesi insan hakları ve Demokrasi çalışması www.gedik.edu.tr