ANTONIO GRAMSCI’DE ENTELEKTÜELĠN BĠR ELEġTĠRĠSĠ OLARAK PRAKSĠS FELSEFESĠ
2.1. ANTONIO GRAMSCI: DÖNEMĠ VE DÜġÜNCELERĠ
2.1.2. Hapishane Defterleri ve Siyaset Kuramının Temel Kavramları
sahip olur. Özellikle Kuzey İtalya‟da bulunan Torino‟da geçirdiği dönemdeki ilk yıllarından itibaren Kuzeyliler arasında epey yaygın olan Güney‟in yetersizlikleri ve barbarlığı hakkındaki önyargılara muhalefet etmiştir. Bu dönemde Gramsci, özellikle Güney sorunu ve bölünme ile ilgilenir ve eylemsel olarak da bu konunun içinde yer alır (Santucci, 2011, s. 54). Bu konuda yazdığı makalesinde, sanayi proletaryası ile kırsal işçi sınıfı ve köylülük arasında sağlam bağlar kurmanın önemini vurgular. Aynı yazısında Gramsci, Torino‟lu proletaryanın burjuva devletine ve kapitalizme karşı çalışan sınıfların çoğunluğunun ittifakını başardığı ölçüde egemen sınıf haline gelebileceğini ifade eder. Ancak geniş köylü kitlelerinin rızasının alınması ile başarı sağlanacaktır. Bu nedenle köylülüğün rızasını sağlamak, İtalya için Güney sorununun tam anlamıyla sahiplenilmesi ve talep edilen sınıfsal beklentilerin işçi sınıfının kendi devrimci geçiş programıyla bir araya getirilmesi ile gerçekleşebilecektir (Ransome, 2011, s. 144).
Gramsci Güney sorunu da dâhil olmak üzere, hapishane öncesi yazıları ile siyaset teorisinin temel yönünü çizerken, politik mücadele sürecinin nasıl gerçekleşebileceğine ilişkin de çözüm önerilerinde bulunmaktadır. Ona göre, iktidara sahip egemen sınıfların süreç içinde kurmuş oldukları tarihsel blok, ancak karşı devrimci yeni bir tarihsel bloğun oluşturulmasıyla yıkılabilecektir. Bu blok ise ancak işçi, köylü ve entelektüel kesimler arasında kurulabilecek ittifaklar ile mümkün olabilecektir. Böylece Gramsci, sosyalist devrimci modelin nasıl kurulacağının yolunu çizerken, kendi kuramsal yaklaşımlarının ipucunu da sunmaktadır. Bunlar hegemonya ve tarihsel blok gibi kuramsal yaklaşımlardır. Bu temel kavramlarını hapishane döneminde yazdıkları ile daha da geliştirecektir.
eserlerinde kesinliklerden ve gerçeklerden daha çok, ucu açık soruları yer almaktadır.
Özellikle yöntem bakımından üzerinde durulması gereken, hiç şüphesiz Hapishane Defterleri‟nin anti dogmatik ve eleştirel karakteridir (Santucci, 2011, s. 140-141)51. Gramsci, Hapishane Defterleri‟nde, kapitalist toplumlardaki iktidar ilişkileri ve ideolojik yapılanmalara ilişkin temel kavramlara yönelik eleştirilerde bulunmuş ve önceki çalışmalarını genişleterek defterilerinde bütünleştirmiştir.
Hapishane Defterleri‟nde ele alınan konuları genel olarak şu şekilde özetlemek mümkündür: Gramsci, ilk olarak sosyalist devrimin kapitalist bir toplumda kendiliğinden gerçekleşemeyeceğini ifade etmekte ve devrimin ancak bilinçli bir mücadelenin sonucunda ortaya çıkabileceğini vurgulamaktadır. Bu nedenle Marksist kuramı, siyasi ve felsefi olarak ilerletecek, aynı zamanda da sosyalist devrimin gerçekleşmesine olanak sağlayacak yöntemler üzerinde durmaktadır. Hapishane Defterleri‟nde ikinci olarak, siyasal ideoloji ve toplumsal iktidarın yaratılmasına ilişkin düşünceleri yer almaktadır. Bu konuda Marksizme katkı sağlamış olan Gramsci, sınıf egemenliğinin sadece devletin güç kullanımı ile sağlanamayacağını, çoğunluğun rızasının alınarak oluşturulabileceğini ifade etmiştir. Defterlerde bunu gerçekleştirecek olan mekanizmaların varlığından söz eden Gramsci, bunlar arasında eğitim, basın, hukuk, kültür gibi üstyapı kurumlarını ele almıştır. Böylece devrimci mücadelenin başarılı olmasını sağlayacak karşıt bir hegomonik ideolojinin nasıl gerçekleşeceğini araştırmıştır. Üçüncü olarak Gramsci sosyalist devrimi ekonomik, siyasal, kültürel, toplumsal, ideolojik vb. tüm yönleriyle ele alırken, sınıf mücadelesinin burjuva toplumunda her alanda yürütülmesi gerekliliğini vurgulamaktadır. Bu yaklaşım içerisinde „parti‟ kavramını öne çıkarmaktadır. Sosyalist devrimin örgütleyici gücü olarak partiye vurgu yapan Gramsci için parti, sınıf ile ilişki halinde olan öncü bir kuvvettir (Saybaşılı, 1999, s. 80-81). Böylelikle ele aldığı konulardan her biri, bir bütünsellik içerisinde organik bir birliktelikte değerlendirilebilir.
51 1960‟lı yılların başında, farklı kesimlerde, Gramsci‟nin düşüncelerine ilişkin sunulan yeni perspektifler ve tartışmalarda, Gramsci‟nin hapishane yazılarının açık uçlu olması, o dönemde İtalya‟daki sansüre dayandırılmıştır. Sansür nedeni ile Gramsci‟nin hapishane yazılarında özel terimler kullanmak zorunda kaldığı ifade edilmiştir. Bu konuda bkz. Qhoare ve Smith (Gramsci, 1971).
Gramsci‟nin notlarından anlaşılan, onun siyaset kuramının temel kavramlarının yapı/üstyapı, politik toplum/sivil toplum, doğu/batı toplumları, mevzi/manevra savaşı, organik/geleneksel entelektüeller şeklinde ikilikler ile hegemonya, tarihsel blok ve praksis felsefesine dayandığıdır. Gramsci yaklaşımı ile modern kapitalist toplumların ekonomik, siyasal, kültürel ve ideolojik bir çözümlemesini yapmaktadır. Bu çözümleme şüphesiz, bütünsellik içerisinde toplumsal yaşamı sadece belli bir alana (sadece ekonomik ya da sadece siyasal) indirgeyen dışsallaştırmaları eleştirmek amacını taşımaktadır (Gramsci, 1989, s. 139; Texier, 1982, s. 45). Gramsci‟nin görüşlerini değerlendirirken, onun devrimci sürecin gerçekleşmesi için gerekli olan koşulların neler olduğunu araştırmayı hedeflediğini unutmamak gerekir.
Gramsci‟nin Marksizmden beslenen ancak Marksizme dogmatik bakmayan bir yaklaşımla geliştirdiği düşüncelerinin anlaşılabilmesi için öncelikle Marksizmin bazı temel görüşlerine başvurmak bir zorunluluktur. Geliştirdiği teori ile bir üstyapılar teorisyeni olarak kabul edebileceğimiz Gramsci, Marx‟ın toplumsal yapıyı alt yapı ve üst yapı olarak ikiye ayıran yaklaşımından yola çıkarak, ona yönelik eleştirilerde bulunur. Klasik Marksizm‟de toplum, alt yapı ve üst yapı olmak üzere genel anlamda ikiye ayrılmaktadır. Üretim ilişkileri ve üretim güçlerini, yani toplumsal ilişkileri ve sistemi belirleyen alt yapıdır (Marx, 2010, s. 90). İdeoloji, hukuk ve siyaset gibi toplumusal yapıyı ve toplumsal ilişkileri belirleyen ve yönlendiren diğer tüm olgular ise üst yapının içindedir ve üst yapı, alt yapı temelinin üstüne kurulmaktadır ve/veya yapılandırılmaktadır. Bu Marksist yoruma göre yapı, tamamen bağımsız bir belirleyici öğe iken, üst yapı alt yapıya bağımlı olarak gelişmektedir.
Bu anlamda alt yapı-üstyapı nedir şeklindeki soru son derece önemlidir. Bir diğer ifadeyle, alt yapı ve üst yapı tarafından tanımlanan ve yönlendirilen ilişkiler ağı, toplumsal düzeni ve ilişkileri nasıl belirler? Toplumsalın temelini oluşturan alt yapı, üretim güçleri ve üretim ilişkilerin tümünü ifade eder. Üretim güçleri ekonomik faaliyetlerde üretim için kullanılan her türlü araç-gereç, kaynak ve emekten ibarettir.
Üretim ilişkileri ise bu üretim güçlerinin vasıtasıyla insanların üretim sürecinde kurdukları ilişkilerdir. Bu üretim tarzı toplumsal yapıyı ekonomik ilişkiler içindeki rollere göre belirlediği ve kurguladığı için toplumsal olan her öğenin bu ilişkiler ağı üzerine şekillendiği düşüncesi hâkimdir. Klasik Marksizm‟e göre sosyal sınıflar, üretim
ilişkileri ve bu ilişkiler içindeki inanışlar, ideolojiler ve kurumlar alt yapıdan beslenir.
Diğer bir deyişle kültürün, dinin, sanatın, felsefenin, ideolojinin, medyanın, siyasetin, hukukun kapsandığı üst yapı alt yapıdan güç almaktadır (Marx, 2010, s. 176-183).
Tam bu noktada Gramsci, Marxizmin İkinci Enternasyonel‟deki mekanik determinizmini sorgulamaya başlamış ve ona yeni bir açılım getirmiştir. Gramsci‟ye göre altyapı ve üst yapı birbirinden ayrı düşünülemez. Bunlar bir bütünün iki parçasıdır.
Ona göre Marksizm‟in dogmatik yorumcuları alt yapıyı her zaman ve her koşul altında üst yapının belirleyicisi olarak konumlandırmaktadırlar. Oysa kültürün, ideolojilerin, ahlakın, fikirlerin, ailenin, dinin, sanatın, medyanın oluşturduğu üst yapı öğeleri de aynı oranda belirleyicidir. Üst yapı, ilk başta alt yapının sınırları içinde gelişiyor olsa da, sonrasında alt yapıyı değiştirme gücünü elde eder. Hatta kültürel hegemonya yolu ile işçi sınıfının devrim yolunu açacak olan ya da burjuvazinin hegemonyasını güçlendirecek olan üst yapının kendisidir. Çünkü sosyal grupları, siyasal ve ideolojik düzeyde örgütleyen ve bilinçlenme yolunu açan üst yapıdaki dinamiklerdir.
Gramsci‟nin teorisinin önemli kavramlarından bir diğeri, alt yapı ile üst yapının içerisinde olduğunu düşündüğü yapısal bir öğe olan „tarihsel blok‟tur. Tarihsel blok, ona göre Marksizmin yapı ve üstyapı arasında çizdiği sınırların ortadan kalktığı ve Marksist teorinin etkenlerinin daha somutlaştığı bir alandır. Buna göre „yapılar ve üstyapılar birleşerek bir tarihsel blok oluşturur‟ (Gramsci, 1971, s. 360). Gramsci burada ikilikler üzerinden bütünlüklü bir yapı sergiler. Ancak blok, bütün bu karşıt gibi görünen ilişkileri içerisinde barındırır. Aradan kalkan sınırlardan dolayı siyasal kurumlar, ideoloji, din ve kültür bir arada bu blok içerisinde birlikte yer alabilir. Gramsci, tarihsel blok aracılığı ile Marksizmin temellerindeki alt yapı-üst yapı metaforunu yeni bir bağlama yerleştirmeye çalışır52. Bu sayede, toplumsal formasyondaki sınıfsal üstünlük
52 Gramsci tarihsel blok kavramını oluştururken dayandığı kuramsal model, düşünsel ve yöntemsel kökenlerine göre Marksizmin pozitivist yorumuna yönelik eleştirel tutumun göstergesi gibidir. Gramsci, Hapishane Defterleri‟nin bir bölümünde, öznel faktörü önemsizleştirerek tarihsel ilerlemeyi ekonomik süreçlerin basit ve dolaysız bir yansımasına indirgeyen mekanik determinizmine karşı çıkar. Bu pozitivist yoruma yönelik önemli bir itirazı, tarihsel blokun yapısal kertedeki ekonomik uğrağın kendi içinde kapalı bir ilişkiler örüntüsü oluşturduğu yolundaki varsayımla ilişkilidir. Pozitivist yorum, ekonomi alanını, üstyapısal süreçlerin dışsal etkisinin ötesinde bir işleyiş mantığına sahipmişçesine betimlediği için hatalıdır. Gramsci‟ye göre, temel yanılgı Marksizmi sosyolojiye indirgemesi ve tarihsel sürecin
biçimlerini açıklamak amacıyla, üst yapıdaki hegomonik süreçlerin ne denli önemli olduğunu göstermeye çalışır. Söz konusu toplumsal formasyonun karmaşık yapısını niteleyen bu kavram, hangi üretim tarzının egemen olduğuna ve onun eski üretim tarzıyla nasıl eklemlendiğine bağlı olarak, farklı sınıflar ve sınıf fraksiyonları arasındaki karşılıklı ilişkilerin biçimlenme mantığını anlatır (Sassoon, 1987, s. 121-22). Bu nedenle Marksizimin üretim ilişkileri ve ekonomik faktörleri toplumsal çözülmenin merkezine konumlandırması, toplumsal sınıflar ve sınıf fraksiyonlarının üst yapıdaki yansımalarının göz ardı edilmesini gerektirmez. Üst yapısal öğelerle yapı arasındaki ilişkinin tek yanlı olmadığını düşünen Gramsci, tıpkı Machiavelli‟nin İtalyan siyasal kültürünü dinsel ve ahlakçı bakış açılarından kurtarmaya çalışmasında görüldüğü gibi, Marksizmin gelişmesi için ekonomik indirgemeciliğin her türünden uzaklaşılmasının zorunlu olduğunu varsayar (Femia, 1987, s. 133 akt. Yetiş, 2009, s. 14) . Tarihsel blok kavramı, sadece ekonomik indirgemeciliği eleştirisinde kullanılmaz; aynı zamanda Gramsci‟nin diğer kavramları olan ve organik olarak birlikte düşünülmesi gereken bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlı olan “hegemonya, devlet, sivil toplum”
kavramlarının anlaşılması için de gereklidir. Hatta tarihsel blok söylemi anlaşılmadan, diğer kavramların anlaşılması oldukça güçtür.
Gramsci‟nin tarihsel blok kavramına bakışı ile temelde sivil toplum-devlet ikiliğinin de arasındaki dönüşümü irdelemektedir. Bu bağlamda işçi sınıfının yenilgiye uğramasının ve faşizmin iktidara gelmesinden sonra İtalya‟da yaşanan sürecin kavramsal boyuttaki yansımasını, bu ikilikler üzerinden açıklamaktadır. Bu amaçla, sivil toplum ile devlet arasındaki ilişkileri, daha kuşatıcı bir kavram olan „tarihsel blokun organik birliği‟
bağlamında çözümlemektedir. İkiliklerde üst yapısal düzeyin birinci alanı ve aşaması olan, sivil toplum, yani “özel” alandır. İkincisi politik toplum ya da devlettir. Bu iki alanın birlikteliği, egemen grubun toplum üzerinde uyguladığı hegemonya işlevine ya da doğrudan devlet tarafından uygulanan tahakküm ve komuta işlevine denk gelir (Gramsci 1971, s. 12). Gramsci, sivil toplumu ekonomik yapıyla özdeşleştirmek yerine, ideolojik, politik, hukuki üstyapılar bütünlüğü içinde konumlandırmayı seçer. Buna karşılık politik toplum ya da devlet ise dar anlamıyla egemen sınıfın siyasal nesnel gelişimi ile öznel faktörün siyasal alandaki etkinliği arasında ortaya çıkan diyalektiği kavrayamamasıdır (Yetiş, 2009, s. 139).
üstünlüğünü sürdürmesine yardımcı olan zorlama, baskı ve tahakküm aygıtlarının toplamıdır.
Buna göre Gramsci‟de sivil toplum53, hegemonya, ikna, rıza ve oydaşma ile devlet ise, tahakküm, diktatörlük ve zorlama ile nitelendirilmektedir. Gramsci‟nin sürekli kurduğu bu ikili yapı, devletin kapsamlı bir sivil toplum analizi yapılmaksızın, sivil toplumun da, devletle ilişkilerine değinilmeksizin kavranmayacağını göstermeye yöneliktir.
Dolayısıyla sivil toplum, dar anlamıyla politik toplum, devletten asla ayrı konumlandırılamaz (Texier, 1982, s. 49). Öte yandan, bu ikiliklerde ortaya çıkan ayrımların, kuramsal çözümlemenin bir gereği olarak yöntemsel düzlemde oluşturulduğu da vurgulanması gereklidir. Zira bunların nesnel gerçeklikteki maddi ayrışmalara karşılık geldiğini varsaymak, Gramsci‟nin işaret ettiği sorunsal açısından hatalı sonuçlara yol açacaktır (Yetiş, 2009, s. 142).
Gramsci, karmaşık bir toplumsal pratikler ve ilişkiler örüntüsü oluşturan sivil toplumun karşısına devleti yerleştirir. Sınıfsal terimlerle çözümlediği devleti, yönetici sınıfların tarihsel birliğinin gerçekleştiği bir uğrak olarak yorumlar. Sivil toplum nasıl egemen sınıfın ideolojik hegemonyasının kurulduğu bir düzlem ise devlet de sınıf iktidarının zor ve tahakküm işlevleri aracılığıyla sağlandığı kritik bir kurumsal örgütlenme alanıdır (Yetiş, 2009, s. 143). Carnoy‟e göre Gramsci‟nin devlete ilişkin düşüncesi tek bir kurama dayanmaz ve Marx ya da Lenin‟den de oldukça farklıdır. Gramsci‟de devlet üstyapı olarak, kapitalist toplumun anlaşılmasında ikincil değil, birincil düzeyde ele alınmaktadır. İşte bu nedenle Gramsci, hegemonya kavramını devlet içerisinde arayarak, klasik devlet yaklaşımının ötesine geçmiştir ( Carnoy, 2001, s. 259).
Devlet Gramsci düşüncesinde bir zorlama ve baskı mekanizmasının ötesinde, hegemonik işlevlere sahip olan bir araçtır. Dolayısıyla devlet kendi aracılığıyla yönetici sınıfın egemenliğini yalnızca meşru gösterip koruduğu değil, yönetimi altında
53 Gramsci Hegel, Marx ve Engels‟in kullandığı sivil toplum yaklaşımlarını geliştirerek bir üst uğrakta konumlandırmıştır. Özellikle Marx‟ın sivil toplum yaklaşımı onun için kalkış noktasıdır. Gramsci için Marx‟ta da olduğu gibi sivil toplum kapitalist gelişme için temel bir etkendir. Marx‟da sivil toplum yapı olarak yer alırken, Gramsci için tarihsel gelişmedeki etkin ve pozitif yönünü üstyapı temsil edecektir. Bu nedenle Gramsci için yapıdan çok ideolojik ve kültürel ilişkiler bütünlüğü, tinsel ve entelektüel yaşam ve bu ilişkilerin dışavurumu çözümleme için önemlidir (Carnoy, 2001, s. 255).
tuttuklarının etkin rızasını da kazanabildiği bir aygıttır. Bu tanımlamaya göre egemen sınıfın üstünlüğü, yeniden üretiminde rol oynayan hegemonik süreçler aynı zamanda devlete de aktarılmıştır. Gramsci‟ye göre devlet, yapısal kertedeki konumlanışına benzer bir biçimde, üstyapısal kertedeki ideolojik, siyasal ve hukuksal süreçlerin düzenlenmesinde de rol üstlenecek, adeta bir “rasyonalizasyon aygıtı” gibi çalışmaktadır. Bu durum yeni bir toplumsal formasyonun ya da daha genel olarak ifade etmek gerekirse, yeni bir uygarlık biçiminin yaratılmasını hedeflediği ölçüde, zorunlu olarak devletin eğitici olarak kavranması gerekliliğini ortaya koyacaktır (Gramsci, 1971, s. 247).
Gramsci, böylece devletin etkinlik alanını zorlama, baskı ve tahakküm süreçlerinin ötesine doğru genişletmektedir. Devletin hegomonik konumuna ilişkin bu genişletme girişimi, devlet aygıtlarının rızanın örgütlenmesindeki eğitsel işleviyle yakından bağlantılıdır (Yetiş, 2009, s. 146). Gramsci, özellikle döneminin İtalya‟sının siyasal anlamda yaşadığı değişimler54 karşısında, yeni bir Marksist devlet yaklaşımı geliştirmiştir. Bu yaklaşımda devlet, klasik anlamda yönetici sınıfın egemenliğini haklı gösterip koruduğu bir konumda değil, yönetilenlerin etkin rızasının da kazanıldığı bir etkinlikler alanıdır ve bütünüdür (Carnoy, 2001, s. 253).
Gramsci‟de devlet ve sivil toplum tartışması gibi ikilikler üzerinden tartışılan bir diğer kavram, onun en temel argümanlarından biri olan “hegemonya”55dır. İktidarı ele geçirmek için gücün yetersiz olduğu noktalarda “hegemonya”nın gerekliliğini ifade eden Gramsci, karşıt sınıflar arasında güç ilişkileri ötesinde, egemen sınıfın, “kendine yakın olan toplumsal grupların” onayını da sağlaması gerekli olduğunun altını çizmektedir (Günyol, 1985, s. 13). Bu anlamda hegemonya, proletarya diktatoryasını, yani egemen sınıfın karşıt gruplar üzerinde kaçınılmaz olarak uygulayacağı zorlamayı açıklamada kullanılır. Hegemonya kavramı egemen grup ile yönetici kesim arasındaki ayrımdan ortaya çıkmaktadır (Moget, 1986, s. 74).
54 İtalya‟da yaşanan siyasal koşullar için bu bölümün 3. ve 4. sayfalarında detaylı tartışmalara yer verilmiştir.
55 Hegemonya, Antik Yunan‟da liderlik, yönetim, öncülük gibi terimleri çağrıştırmaktadır.
Özellikle devletin ya da toplumsal kesimin diğerleri üzerindeki üstünlüğü anlamında kullanılıyordu. Bu anlamda Antik dönemde hegemon, bir sitenin diğer site ya da toplumsal kesimler üzerindeki üstünlüğü anlamına geliyordu (Yetiş, 2009, s. 148).
Hegemonya kavramı, Lenin tarafından geliştirilmiş olup, yönetimin ele geçirilmesini ifade eder. Dolayısıyla Gramsci‟den önce hegemonya kavramının ilk kez Lenin tarafından kullanıldığı görülmektedir 56. Lenin için, Rus devrimi sürecinde hegemonya, bir sınıf ittifakına önderlik etmek anlamını taşımaktadır. Dolayısıyla Lenin hegemonya kavramı ile proleteryanın ilk kertede burjuva demokratik devrime, daha sonra ise köylülük ve diğer sömürülen gruplarla kurulan ittifaka önderlik etmesi anlamını yüklemektedir. Bu önderlik, yönetici sınıfın ekonomik açıdan sahip olduğu merkezi role dayanmaktadır (Forgacs, 2010, s. 506). Gramsci‟nin hegemonya kavramı ilk değerlendirmede Lenin‟in kullanımına yakın olsa da, kültürel ve ideolojik yönünü öne çıkartması nedeniyle bir farklılık sergilemektedir. Lenin, özellikle hegemonyanın salt siyasal yönü üzerinde durmaktadır, çünkü onun için önemli olan, devletin kaba kuvvet aracılığı ile yıkılmasıdır. Amaç, politik toplumdur, bunun için politik hegemonya bir zorunluluktur. Buna karşılık Gramsci için yönetici sınıfa karşı savaşın özsel alanında sivil toplum ön plandadır. Sivil toplumu denetleyen grup, hegemon olacaktır. Devletin tümü de sivil ve politik toplumda bir hegemonyanın yayılması ile hegemonyanın kendisi tamamlanacaktır (Portelli, 1982, s. 72-73).
Gramsci Lenin‟deki hegemonya kavramını daha da geliştirmiş ve kavrama felsefi yan anlamlar yüklemiştir. Bunun dışında, her ne kadar kendisinden önce İtalyan sosyalistleri arasında hegemonya kavramı tartışılmış olsa da, Gramsci kavrama önemli katkılar sağlayarak ona özgünlükler katmıştır. Böylece, hegemonya sadece parti aygıtının proleterya üzerinden örgütlendiği bir egemenlik alanı olarak kalmamaktadır. Daha çok halk üzerinden yorumlanarak, teori ile pratiğin arasındaki yeni ilişkiler üzerinden değerlendirilmekte ve bu hali ile hegemonyanın bilgisi değişime uğratılmış olmaktadır (Moget, 1986, s. 74). Buna göre, burjuvazinin belirlediği bir toplumsal formasyonda egemen sınıf ve temsilcilerinin, siyasal, kültürel, entelektüel, ahlaki etkinliklerin toplamını hegemonya kavramıyla çözümlemek mümkündür (Yetiş, 2009, s. 148).
Hegemonya, belirli bir yaşam ve düşünce biçiminin egemen olduğu, gerçekliğe ilişkin bir yaklaşımın bütün kurumsal ve özel görünümleri içinde topluma yayıldığı, ruhuyla bütün beğeni, ahlak, gelenek, dinsel ve siyasal ilkeleri ve bütün toplumsal ilişkileri, özellikle kendi entelektüel ve ahlaki çağrışımları içinde bilgilendirdiği bir düzeni ifade
56 Lenin‟in dışında hegemonya terimini Buharin, Zinovyev ve Stalin tarafından da kullanılmış ve Enternasyonal içinde de dile getirilmiştir (Santucci, 2011, s. 107,108).
eder ( Carnoy, 2001, s. 253). Bunların yanı sıra günümüze geldiğimizde ise hegemonya kavramı uluslar arası ilişkiler alanın da kullanılan haliyle bir devletin, başka devletler ya da siyasi ittifaklar üzerinde askeri gücü ile tahakküm geliştirmesi anlamına gelmektedir (Yetiş, 2009, s. 148). Bu kullanım tarzı hegemonyanın Antik Yunan‟daki anlamı gibidir. Ancak, Gramsci‟deki kullanım bundan farklı olarak Rus devriminin etkisi ile devrimci stratejilere yakındır. Yani bilinen anlamı dışında hegemonyanın gerçekleşme alanını çok daha geniş olabilecektir. Marx ve Engels, hegemonya tartışmasını doğrudan yapmasalar da, bir düşüncenin toplumsal alanda kabul edilebilir bir düşünce haline gelmesi ile ilişkili yaptıkları saptamaları sayesinde Gramsci için belirleyici ve yön gösterici olmuşlardır. Bu anlamda Alman İdeolojisi‟nde, egemen sınıfın egemen bilinç haline dönüştüğüne dair saptamalar anlamlıdır. Buna göre;
Egemen sınıfın düşünceleri, bütün çağlarda, egemen düşüncelerdir, başka bir deyişle, toplumun egemen maddi gücü olan sınıf, aynı zamanda egemen zihinsel güçtür. Maddi üretim araçlarını elinde bulunduran sınıf, aynı zamanda, zihinsel üretim araçlarını da emrinde bulundurur, bunlar o kadar birbirinin içine girmiş durumdadırlar ki, kendilerine zihinsel üretim araçları verilmeyenlerin düşünceleri de aynı zamanda bu egemen sınıfa bağımlıdır. Egemen düşünceler, egemen maddi ilişkilerin fikirsel ifadesinden başak bir şey değildir, egemen düşünceler, fikirler biçiminde kavranan maddi, egemen ilişkileridir, şu halde bir sınıfı egemen sınıf yapan ilişkilerin ifadesidirler; başka bir deyişle, bu düşünceler onun egemenliğinin fikirleridirler (Marx-Engels, 2004, s. 75).
Carnoy, Gramsci‟nin hegemonya tartışmasını yukarıdaki düşüncelerin dönüştürülmüş ve geliştirilmiş hali olarak rıza, aile, okul veya genel olarak kitleler içinde kazanılmış bilinç olarak tanımlamaktadır (2001, s. 257).
Gramsci‟de hegemonya kavramına ilk olarak hapishane yazılarında rastlanmasına rağmen, öncesinde gazete makalelerinde de bu kavram yer almıştır. Gramsci için hegemonya, kuramsal tartışmaları için anahtar bir kavramdır. Hegemonya kavramını hem var olan diktatoryal devletin temellerini çözümlemek için, hem de işçi sınıfının devrimi gerçekleştirmedeki temel yapı taşı olarak tanımlamasında kullanmaktadır.
Hegemonya bir toplumsal sınıfın ya da grubun diğer sınıflar ya da gruplar karşısındaki üstünlüğü olarak iki biçimde ortaya çıkar. Bunlar, tahakküm/egemenlik ve entelektüel/ahlaki liderlik şeklinde tezahür eden ikiliklerdir. Egemen sınıf, kendi üstünlüğünü kabul etmeyen, kendisiyle uzlaşmayan düşman kesimler üzerinde tahakküm uygulayıp, gerektiğinde askeri zor da kullanarak onları “tasfiye” etmeye ya da
kendine bağımlı kılmaya çalışmaktadır; buna karşılık müttefik ya da dost kesimlere önderlik yapmakta ve onu yönlendirmektedir (Gramsci, 1971, s. 57). İşte entelektüel ve ahlaki liderlik aracılığıyla kurulan, mutlaka şiddet ve zorlamaya başvurmasını gerektirmeyen üstünlük biçimi, hegemonyayı oluşturur. Bu açıdan hegemonya, yönetici sınıfın üstünlüğünü sosyo-kültürel ve ideolojik araçlarla kurulduğu; bu sınıfa özgü dünya görüşünün toplumun ortak değerlerinin oluşum sürecinde belirleyici bir konuma geldiği, aktif ya da pasif rızaya dayalı ikna yöntemlerinin etkili olduğu bir ilişkidir.
Demek ki, Gramsci‟de rıza ve ikna uğrağı olarak anlamlandırılan hegemonya, ikili perspektif anlayışı doğrultusunda, dolayısıyla zor ve diktatörlük uğrağının karşısında konumlandırılmaktadır (Texier, 1982, s. 64). Gramsci‟de bu ikili ayrımlar, metodolojik olarak kabul edilir ve özünde bir birliktelik şeklinde görülmektedir.
Gramsci hegemonya tartışmasını sadece var olan siyasal koşulların çözümlemesini yapmak için değil, aynı zamanda devrimci sürecin nasıl gerçekleşebileceği ve bu aşamada hegemonyanın işlevini vurgulamak için de ele almaktadır. Hegemonya bu noktada farklı yan anlamları ile toplumsal yapıda iktidarın ele geçirilmesi sürecinde önemlidir. Bir toplumsal sınıf, yönetim erkini elde etmeden önce de liderlik uygulayabilmeli ve hatta uygulamalıdır. Devrimin gerçekleşmesi noktasında da bir sınıf, şayet liderliğini ve bu yolla hegemonyasını sağlayamıyorsa, iktidarda kalamaz (Gramsci, 1971, s. 57). Gramsci‟nin iktidara gelmeden önce sınıfın kendi hegemonyasını kurması ifadesiyle kastettiği husus, o sınıfın toplum üzerinde topyekûn bir hegemon olması değildir. Burada iktidar aygıtını kullanmadan önce, sınıfın ittifak halinde olacağı diğer sınıflar üzerinde sahip olacağı yönlendirme ve liderliktir.
Yönlendirme, egemen sınıf tarafından yönetilenler üzerinde belli bir aşamadan sonra devrimci ihtimalin zayıflamasına neden olacaktır. Gramsci bunu “pasif devrim” olarak tanımlar. Pasif devrim, egemen sınıfın hegemonyasını sürdürmek, kitlelerin siyasal ve iktisadi kurumlar üzerinde baskıda bulunmasını önlemek amacıyla, devlet iktidarının sürekli yeniden düzenlenmesi ve alt sınıflarla ilişkisini kurması olarak açıklanmaktadır (Carnoy, 2001, s. 264). Pasif devrim, devlet hegemonyasının herhangi bir anda zayıfladığında ya da devletin kriz ile karşı karşıya geldiğinde, burjuva sınıfının bu iktidarı yeniden kurmak için gerçekleştirdiği bir harekettir. Buradaki pasif ile ifade edilen yönelim, devimci bir harekete ve/veya örgütlenmeye doğru niyetlenen bir
kesimin, devrimci hareket içerisinde olmasına izin vermeden önlenmesidir (Sassoon, 1987, s. 133). Burada Gramsci‟nin vurguladığı bir tür kalıcı devrimci hareketin, sivil hegemonya formülü ile genişletilip, güçlendirilmesi sürecidir. Bu anlamda pasif devrim, sonuçta diyalektik olarak ilerici ve gerici unsurların bir kombinasyonu şeklinde devrimsiz bir devrim olarak kendini gösterecektir (Merton, 2011, s. 101).
Pasif devrim, egemen ideolojinin ve iktidarın sürdürülebilmesi için bir mekanizmadır.
İktidarın krize girdiği zamanlarda, siyasal anlamda aşağıdan gelen taleplerin bir kısmının kabul edilmesi ile egemen olan sınıfın hegemonyası yeniden kurulmuş olunur.
Özellikle burjuvazi, hegemonyası tehdit edildiğinde, devlet aracılığı ile pasif devrim stratejisi geliştirir. Gramsci için pasif devrim, reformist ve devrimci politika arasındaki ayrımı ortaya çıkaracaktır. Reformizm ile kast edilen pasif devrimin bir türüdür (Carnoy, 2001, s. 264). Bu anlamda sürekli devingen ve değişen koşullara dayalı olarak dönüşen iktidar için hegemonya, sınıfın üstünlüğünün yeniden üretilmesinde önemli bir mekanizmadır. Ancak bu hegemonya sadece burjuva egemenliğinin devamlılığını üretmek için değil, aynı zamanda proleteryanın devrimci süreci yerine getirebilmesinde de etkilidir (Forgacs, 2010, s. 508). Gramsci‟ye göre, hegemonyanın yaratımında aracı olacak kurumlar, sivil toplum içersindeki denetim araçları gibi egemen sınıfın, sınıf savaşımında kullandığı araçlardır. Bu araçlar, yönetsel ve teknolojik kurumlar değil, üretim sistemi gibi siyasal bir içerikle var olurlar (Carnoy, 2001, s. 258).
Hegemonya kavramı, Gramsci tarafından anlam alanı bakımından genişletilmiş ve politik, ekonomik ve ideolojik düzeylere ulaştırılmıştır. Dolayısıyla hegemonya sadece politik ya da sadece ekonomik kertede açıklanamaz (Forgacs, 2010, s. 508). İnsanların gündelik yaşamını izah ve analiz etmede de kullanılan hegemonya, iktidar ve tahakkümün ötesinde toplumsal anlamda var olan her yerde mevcut olmaktadır. Bir diğer anlamda hegemonya, iktidarın genişletilmiş bir halidir. Genişletilmiş iktidarın gerçekleşmesinde Gramsci, ekonomik kerteye özel bir önem atfeder. Hem Güney Sorunu isimli makalesinde, hem de Hapishane Defterleri‟nde hegemonya kavramını, zorunlu olarak üretimin ekonomik yönden egemen bir tarzından ve temel toplumsal sınıfların birinden köklenen, fakat sınıfın ekonomik çıkarının ötesine geçip sınıf ittifakları sistemi aracılığıyla siyasal yönetim alanına yayılması şeklinde tanımlamada bulunur (Forgacs, 2010, s. 506).
Hegemonya bu süreçte, sadece ekonomik olmanın ötesinde, toplumda egemen olan bütün süreçlere yayılması ile ideolojik olarak etkinleşecektir. Gramsci‟e göre ideoloji, genel olarak nesnel gerçekliğin içerdiği karmaşık ilişkiler örüntüsünde, insanların kendi varoluşlarını gerçekleştirdikleri maddi pratiklerin bir türevidir. Bu nedenle düşünür, ideolojiyi yanlış bilince ya da başka yanlış algılama biçimlerine indirgeyen “negatif”
ideoloji kavrayışından ayrılır. İdeoloji, sınıfsal ya da sınıf dışında pratik deneyimler ve düşünce biçimlerinin oluşturduğu, ancak bireysel ya da tekil görüşlerle sınırlanamayacak olan ve insanların kolektif yaşam tarzlarında karşılığını bulan farklı dünya görüşlerini yansıtır (Yetiş, 2009, s. 151). Böylece hegemonya ile ideoloji aynı anlamda kullanılmaz. Ama Gramsci analizinde tarihsel blok, ideoloji ve hegemonya kavramalarını birlikte değerlendirmiştir. Bu analizde tarihsel bloğun değişik uğraklarında oluşan bir sınıf bilinci vardır. Kapitalist sistemin gelişimine karşılık, özellikle burjuvazinin kendisi de değişik bilinç aşamalarını geçirecektir. İlk aşama korporatif ve ikinci aşama ise ekonomik bilinç olarak belirginleşmektedir. Üçüncüsü ise ekonomik bilincin ideolojik süreçle karşılaştığı ve hegemonik bilincin toplumsal düzeyde karşılık bulduğu aşama olarak tariflenmektedir. Bu üçüncü ve son aşamada egemen gücün hegemonik etkisi diğer bağımlı sınıflar tarafından ideolojik olarak hissedilir (Gramsci, 1971, s.181-182). Gramsci ideolojiyi toplumsal egemenliğin yeniden üretiminin koşullarını araştırmak için kullanır. Bu noktada ise popüler kültür, bilinç biçimleri ve ideolojinin üç temel türü olarak gördüğü felsefe, ortak duyu ve folklordan yararlanacaktır.
Hegemonya süreklilik gösteren ve hiçbir zaman sona ulaşılamayan kesintisiz bir süreç olarak hegemonik olan sınıfın iktidarını yıkmak isteyen sınıflar için de bir karşı hegemonya mücadelesini zorunlu kılmıştır. Egemen sınıf, değişik savaşım konularıyla karşısına çıkan bağımlı sınıfları denetim altında tutmak zorundadır. Buna karşılık, egemen sınıfın iktidarını aşmayı ve yeni bir tarihsel blok kurmayı hedefleyen bağımlı sınıflar da karşıt hegemonya savaşımını örgütlemek zorundadır. Karşıt hegemonya, yeni bir tarihsel bloğun ve uygarlığın kurulmasını amaçlayan tüm ast sınıf etkinliklerinin, siyasal iktidarın ele geçirilmesinden önceki bütün bir sürece yayılması gerektiğini göstermeye yöneliktir (Yetiş, 2009, s. 149-150). Dolayısıyla hegemonya sorunsalı, aynı zamanda bir karşıt hegemonya sorunsalını da beraberinde getirir. Nitekim Gramsci,
hegemonik üstünlüğün bir kez kazanıldı mı, sonsuza dek elde tutulan bir zafer uğrağı olmaktan çok, sınıflar arasındaki ilişkilerin sürekli yeniden biçimlendiği bir savaşım süreci olduğunun altını çizmektedir. Bu nedenle karşıt hegemonya savaşımındaki asıl hedefin, devlet aygıtında somutlanan siyasal iktidarın kazanılması olduğunu belirtir.
Bağımlı sınıflar, hegemonya savaşımında öncelikli olarak egemen sınıfın siyasal ve ideolojik alanlarda yalnızlaştırılmasını, başka bir deyişle, mevcut iktidar bloğunun dağıtılmasını hedefler. Aynı siyasal hedefin öteki bileşeni ise, karşıt-hegemonya savaşımı aracılığıyla kurulacak olan yeni sınıf ittifakının ya da siyasal-ideolojik birliğin güçlendirilmesidir. Dolayısıyla mesele, ittifakların gerçekçi bir odağa dönüştürülmesini sağlayacak olan entelektüel-ahlaki blokun geliştirilmesidir. Ancak bu şekilde, kitleler kendiliğinden harekete geçecek bilinç değişimini taşıyarak dönüşeceklerdir (Yetiş, 2009, s. 161-162). Bu anlamda Gramsci, karşıt hegemonya kavramını, devrimci sürecin nasıl oluşacağını açıklamak için kullanmıştır. Karşıt hegemonya, burjuvaziye ait egemenlik, yeni üstyapısal kurumların gelişmesi ile birlikte, proleter nitelikli yeni bir toplumun yaratılmasını sağlayacaktır. Bu değişikliği yaratacak siyasal liderlik, ancak kültürel ve sosyal savaşımla ele geçebilecektir (Carnoy, 2001, s. 275). Dolayısıyla hegemonyanın olduğu her yerde bir karşı hegemonyadan da söz edilecektir.
Burada Gramsci‟nin kuramında üzerinde durduğu başka bir kavram ortaya çıkar:
“Hegemonya krizi”. Bu kriz, yönetici sınıfların gerçekleştirdiği ve halkın hoşuna gitmeyen eylemlerin ya da önceden edilgen olan kitlelerin artan siyasal eylemliliğinin bir yansımasıdır. Bu durumlarda ortaya bir otorite krizi çıkacaktır. Bu durumu Gramsci Hapishane Defterleri‟nde, egemen sınıfın kendi meşruiyetini kaybetme durumunda yaşadığı ve artık yönetici değil, sadece egemen olarak zor ile gücünü kurabildiği bir ortamda yaşandığını ifade eder. Buna göre, büyük kitleler artık geleneksel ideolojilerden kopmuşlardır ve eskiden inandıklarına artık inanamaz hale gelmişlerdir (1971, s. 25-26).
Bir diğer ifadeyle, sınıflar ile temsilcileri arasında bir kopuş söz konusudur.
Hegemonyanın krizi kısa süreli olarak konjoktürel kriz şeklinde ortaya çıkabileceği gibi, uzun süreli ve geniş kesimleri etkileyecek bir yapıda organik olarak da meydana gelebilir. Organik kriz, farklı ülkelerde farklı şekillerde oluşabilir. Ancak genel anlamda geçerli olan hegemonik krizin doğrudan yönetici sınıfın krizi olduğudur. Hegemonik kriz yöneticilerin geniş kitlelerin rızasını talep ettikleri durumlarda ve yönetim