Gül Baba
- Kişiliği : Osmanlı dönemi mutasavvıf Bektaşi şair ve derviş
- Ölüm : 1541 - Budin, Macaristan
- Başlıca Eserler : Feyznume, Risale-i Besmele, Divan-ı Gülbaba, Miftahu’l- gayb
Ünlü mutasavvıf şair Gülbaba’ın hayatına dair çeşitli rivayetler bulunsa da, yaşamına dair bilgiler sunan önemli kaynaklar da mevcuttur. Bunlar arasında Evliya Çelebi’nin babasından naklen verdiği bilgiye göre bir Bektaşi dervişi olan Gülbaba Amasya’nın Merzifon ilçesinde dünyaya gelmiş, Fatih Sultan Mehmed, II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde birçok savaşa katılmıştır. Dahil olduğu savaşlar arasında bulunan Budin Seferi sırasında vefat etmiştir. Savaşın başarıya kavuşup Budin’in fethinin gerçekleşmesinin ardından Kanuni Sultan Süleyman’ın bizzat dahil olduğu ve yaklaşık 200 bin askerin katıldığı cenaze namazı Ebu Suud tarafından kıldırılarak, Budapeşte’nin Buda yakasındaki kalenin dışında Kalvaria denilen alana defnedilmiştir. Günümüzde türbenin içerisinde bulunan bir levhada, Budin’in fethinden birkaç gün sonra Eylül 1541’de Aya Maria Mathlas Kilisesi’nden bozma bir cami olan Fethiye Camii’inde cemaatle namaz kılarken öldürüldüğüne dair ifadeler yazılıdır.
Isparta’nın Senirken ilçesine bağlı İlegöp köyünde bulunan Veli Baba Dergâhı’na ait kayıtlarda bulunan bilgiler Evliya Çelebi’nin kaleme aldığı iddiaları doğrulamakta ve Gülbaba’ya ait daha gerçekçi bilgiler sunmaktadır. Bu kayıtlara göre Güldede diye anılan Gülbaba’nın asıl adı Cafer’dir. Hz. Hasan’ın soyundan geldiği iddiası mevcuttur. Bununla birlikte Gülbaba adının nereden geldiğine dair çeşitli görüşler mevcuttur. Gülbaba’nın gülü çok sevmesinden veya türbesinin bulunduğu bölgede güllerin çok olduğundan dolayı bu adla anıldığına dair görüşler ağır basmaktadır. Gülbaba’ya ait türbe 1543-1548 yılları arasında Budin Beylerbeyi Yahya Paşazade Mehmed Paşa’nın emriyle yapılmıştır. Türbe, tamamlandıktan sonra başta Türkler olmak üzere birçok Müslüman’ın ziyaret ettiği bir alana dönüşmüştür. Süreç içerisinde efsaneleşen bir karakter haline dönen Gülbaba, Macar edebi yaşantısına hikâyeler, şiirler, makaleler ve piyeslerle dahil olarak, bir folklor malzemesi olarak menkıbeleri defalarca yayınlanmıştır. Şair kimliğiyle öne çıkan Gülbaba, Misalî mahlasıyla manzum ve mensur eserler kaleme almıştır.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Mustafa S. Kalaçin, Gülbaba, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1996, cilt.14, sf.227-228
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Nasîrüddin Tûsî
Tûs’ta doğan ve ilk eğitimini babasından alan Tûsî, dönemin ilim merkezlerine yolculuk yaptı. Fıkıh ve felsefe dersleri aldı. İlme olan iştiyakıyla kısa zamanda üne kavuşunca Kuhistan hâkimi Nâsırüddin Tûsî’yi bölgesine davet etti, Moğol istilâsı yüzünden huzuru kaçan Tûsî bu teklifi kabul etti. İlk dönemlerde valinin desteğiyle Kuhistan’da ilmî faaliyetlerini yürütmek için uygun bir ortam buldu; özellikle felsefî ve tecrübî ilimler alanındaki eserlerinin çoğunu burada yazdı. Ancak İsmâilîlerle arası açılınca Alamut Kalesi’ne gönderildi. Moğollar Alamut’u kuşattıklarında Tûsî kalenin tesliminde yardımcı oldu, bunun üzerine Hülâgû onu yanına alarak iltifatta bulundu. Bu saygınlık maddî destek bulmasına vesile oldu, Hülâgû’yu ikna ederek Azerbaycan’ın Merâga şehrinde rasathânenin kurdu. Merâga’daki faaliyetlerini sürdüren Tûsî Bağdat’a yaptığı bir seferde vefat ederek aynı şehirde defnedildi.
-
Yeremya
Eski Ahit’teki büyük peygamberler arasında yer alan Yeremya, “Yahudi İncili”nde adı geçen ve gerçek tarihi olaylarla bağlantı kurulabilecek birkaç kişiden biridir. Yeremya, Hilkiya adındaki bir Yahudi rahibin oğluydu. MÖ 627 yılında Kudüs yakınlarındaki bir köyde dünyaya geldi. Kuzey İsrail’de yaşadı ve Mısır’da öldü. Yeremya’nın yaşadığı dönemde antik Yahudi tarihinin en büyük felaketlerinden biri gerçekleşti. MÖ 587’de Kudüs yok edildi ve İsraillilerin Babil’e sürgüm edilmeleriyle “Babil Esareti” denilen dönem başladı. Bu dönemde çok sayıda Yahudi göç etti. Yeremya’ya göre yurtlarının işgali Yahudi toplumunun günahlarına karşı Tanrı tarafından verilen bir cezaydı. Daha önce Yeremya, halkını neden oldukları sosyal adaletsizlik ve din kurallarına yeterinde uymadıkları için uyarmıştı.
-
Faik Reşat
İstanbul’da doğdu. Dîvân-ı Hümâyun Kaleminde çalışırken şiire başlayan Fâik Reşad, aldığı derslerle filolojik ve edebî kültürünü ilerletmeye çalıştı. Farsça ve Arapça okudu. İki yıl sonra geçtiği Hariciye Nezâreti Mektûbî Kalemi’nde Fransızca da öğrenerek Fransız edebiyatından tercüme denemelerine başladı. Batı edebiyatını tanıması onun edebî zevkinde mühim değişmeler meydana getirdi. Bunun sonucunda o zamana kadarki bütün şiirlerini yok etti ve eski edebiyata tenkitler yönelttiği bir makaleyle gerçek şiirin Batı’da olduğunu, artık edebiyatçılarımızın devri geçmiş şeyler yazmak yerine Batı şiirini örnek almaları gerektiğini ifade etti. Aldığı tepkiyle ismini edebiyat âlemine duyurmasına yol açan bu yazı, Nâmık Kemal’in ilgisini çekip kendisiyle dostluk kurmasını sağladı. Osmanlı edebiyatı aleyhinde çığır açmak isteyen biri olarak tanınmasıyla kendisine Medeniyet gazetesinin başmuharrirliği verildi, ancak bu görevi kısa sürdü. Bu arada Nâmık Kemal’in yazdığı fakat devrin şartları dolayısıyla basılamayan Tahrîb-i Harâbât’ı istinsah ederek eserin yayılmasını sağladı. Bir süre Takvîm-i Vekāyi’de başmuharrirlik yaptıktan sonra Maarif müdürlüğü olarak Diyarbekir’e, oradan da Van ve Yanya’ya gitti.
-
Karl Vollers
Kuzey Almanya’da doğan Karl Vollers, Hildesheim ve Jever liselerinde okuduktan sonra Protestan teolojisi ve Doğu dillerini tahsil etmek üzere Tübingen Üniversitesi’ne kaydoldu. Berlin Üniversitesi’nde Heymann Steinthal ve Israel Lewy gibi hocalardan Yahudilik’le ilgili dersler aldı. Ayrıca Halle ve Strasburg üniversitelerinde bir süre öğrenim gördü. 1879’da özel ders vermek için bir yıllığına İstanbul’a gitti. Almanya’ya döndükten sonra lisans diploması ve “facultas doçenti” belgelerini elde etti. 1882’de Halle Üniversitesi’nde hazırladığı çalışmasıyla doktor unvanını kazandı. Vollers öğrenciliği sırasında Albert Socin, Franz Praetorius, Fr. Schrader, J. Barth, Theodor Nöldeke ve G. Landauer gibi ünlü şarkiyatçılardan ders aldı. 1886’da Kahire’deki Hidîviyye Kütüphanesi’ne müdür olarak tayin edildi. Bu görevde kaldığı on yıl süresince Doğu dilleri ve şarkiyat alanında kendini yetiştirdi, Arapça üzerine çalışmalar yaptı. Eylül 1892’de Londra’da toplanan Müsteşrikler Kongresi’ne katıldı. 1896’da Jena Üniversitesi Felsefe Fakültesi’ndeki Şark Dilleri Bölümü’nde görevlendirildi. Burada da Arapça’yla ilgili çalışmalarına devam etti. Aynı yıl Jena’da bulunan Doğu Paraları Koleksiyonu’nun müdürlüğünü de üstlendi ve koleksiyonun zenginleşmesini sağladı.
-
Güzelce Ali Paşa
17. yüzyıl Osmanlı kaptan-ı deryası ve sadrazamı Güzelce Ali Paşa, babası İstanköylü Ahmed Paşa’nın mehdilik ilan eden Yahya b. Yahya adlı bir şaki ile giriştiği savaşta ölmesinden bir süre sonra babasının adamlarıyla birleşerek intikamını aldı. Henüz genç yaşlarda Dimyat sancağı beyliğine getirilen Güzelce Ali Paşa, on beş yıl bu görevde kaldıktan sonra İstanbul’a geldi. İlerleyen süreçte iki yıl Tunus valiliği, üç yıl da Mora sancakbeyliği görevinin ardından Kıbrıs’a görevli olarak gönderildi, ardından ise vezirlik rütbesiyle ikinci defa Tunus beylerbeyliğine tayin edildi. 17 Ocak 1617 yılında kaptan-ı derya olan Güzelce Ali Paşa, aynı yılın ağustos ayında şiddetli bir fırtınaya tutuldu ve bundan dolayı maiyetindeki on bir kadırga kayboldu. Donanma ile Akdeniz’e açıldığı üçüncü seferinde ele geçirdiği altı kalyon ve mallarından 200 esirle çok miktarda parayı Sultan II. Osman’a hediye olarak getirdi ve böylece vezirler arasında ayrıcalıklı bir yer edindi. Bu sayede 1619’da Öküz Mehmed Paşa’nın yerine sadrazam oldu.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun