Cam üretimindeki en önemli unsur cam fırınıdır. Cam fırını içinde yakılan ateşle ısının yükseltilip, camı oluşturan hammaddelerin harmanlandıktan sonra içine konularak eritildiği, camın şekillendirmeye uygun, akışkan kıvama getirildiği kapalı düzenektir. Camın uygun kıvama gelmesi için belli bir dereceye kadar ısı sağlanması ve üretimin sürekliliği için de bu ısının korunması gerekmektedir. 1450 santigrat derecede sıvı hale gelen cam hamuru ancak 1100 derecede işlenebilmektedir (1).
Camın içinde oluşan gerilimleri önlemek için yavaş yavaş oda ısısına kadar soğutma işlemine tavlama denir (2).
İç Kalıp Tekniği
En eski cam yapım tekniklerinden biridir, MÖ 1500 yıllarında Mezopotamya’da ortaya çıkmış ve uzun süre kullanılmıştır. İç kalıp tekniği ile yapılmış objeler küçük boyutlu olup parfüm, kozmetik ve medikal malzemelerin korunmasında kullanılmıştır.
Kum, kömür, gübre ve kuvars tozlarından yapılan iç kalıp, metal bir çubuğun ucuna tutturulur. Isıtılan bu kalıbın etrafına başka bir çubukla kalın cam lifi dolanır, düz ve sert bir satıh üzerinde yuvarlanır. Elde edilen formun üzerine bezeme yapılabilir.
İç kalıp tekniğinde uygulanan diğer bir yöntemde ise iç kalıp yüksek derecede ısıtılarak, toz halinde bulunan camın üzerinde yuvarlanır veya kalıp üzerine cam tozu serpilir. İç kalıp yeterince ısınmışsa küçük cam tanecikleri eriyip kalıbın yüzeyi camla sıvanır. Çekirdek üzerindeki cam, tekrar ısıtma ve sert bir satıhta yuvarlamayla çekirdeğin şeklini alır.
Kalıp üzerindeki cam tabakasının yüzeyine bezeme yapılabilir. Sonrasında ağız, dip ve kulp eklenir. İşlem tamamlandıktan sonra soğuyan kabın içindeki kalıp malzemesi temizlenir. Kabın içindeki kalıp ne kadar temizlenirse temizlensin içte bir kısım kalıp artıkları kalır. İç kalıp yönteminde soğuyan camlı kalıbın tekrar ısıtılıp üzerine renkli cam tozlarının yapıştırılması mümkün olduğu için, bu tekniğin uygulandığı örneklerde çok renklilik görülür.
Sürme şişesi gibi ince uzun kapların ya da bazı takıların yapımında iç kalıp olarak bir çubuk kullanıldığı da olur. Buna çubuk kalıp tekniği adı verilir (3).
Frig ve Helenistik zamanlarda fayans, kum sırlı çanak çömlek yapımı, kalıplanmış cam ve bir metal çubuğun etrafına kil ve gübre kaplanıp sıvı camın içinde döndürme yani iç kalıp teknikleri biliniyordu (4).
Yararlanılan Kaynaklar
- Hatay Arkeoloji Müzesi bilgilendirme tabelası.
- Beykoz Cam ve Billur Müzesi, Ed. Nazan Erbil, Milli Saraylar Başkanlığı, 2021. Sayfa 105.
- Adıyaman, Elazığ, Hatay, Mardin, Şanlıurfa Müzelerinde Bulunan İslami Dönem Cam Eserler, Gül Geyik Karpuz, Atatürk Üniversitesi Doktora Tezi, 2014. Sayfa 16, 17, 18.
- Gordion Müzesi Rehberi, Haz.: Kenneth Sams, İlhan Temizsoy, T.C. Kültür Bakanlığı Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü. Sayfa 74.