Para piyasası nedir?
Para piyasası; belirli fonların bir yıldan kısa vadede arz ve talebin karşılandığı piyasalarda, piyasalardaki fonlar şirketlerin nakit getirilerini ya da nakite çevrilen varlıklarını finanse etmek için gerekli kuralları sağlayan piyasadır.
Kısaca şu şekilde de açıklanabilir. Kısa vadeli fonların işlem gördüğü piyasalardır. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası içerisinde benzer adli işlem gören sistemde bankalar kendilerini tanım tanımlanan limitler dahilinde önceden belirtilmiş olan vadelerde Türk Lirası alım satım işlemi yapmaktadırlar.
İçindekiler Tablosu
Para piyasası nedir?
Para piyasasının temeli ile ticari sebepler oluşturur kaynaklarını ise bir takım mevduat sistemi oluşturmaktadır. Para piyasası kendi içinde ikiye ayrılır. Bunlardan ilki bankalardır. Diğeri ise banka sisteminin dışında kalan serbest piyasadır. Küçük, büyük yatırımcıların gelir elde ettiği anı zamanda gelişmek isteyen şirketler için gerekli kaynakları bu piyasalardan sağlanmaktadır.
Konuya makroekonomi gözüyle bakıldığında finansal piyasalar içinde işlem gören ürünlerin süreli olarak devam ettirebilmesidir. Yani makroekonomi kendi içinde ikiye ayrılarak para piyasaları ve sermaye piyasalarını oluşturmaktadır.
Bu piyasalardaki işlem bir yıldan kısa fakat sermaye piyasalarında bir yıldan uzundur. Kısa vadeli piyasalar da likitide açığı likitide fazlası olan tarafından karşılanır.
Genellikle bu işlemler şu şekilde yapılmaktadır. Likitide fazlası mevcutta bulunan faiz talep eder. Likitide açığı fazla olan da faiz öder. İçinde bulunduğu konuma göre yurt içi ve yurt dışı olarak iki tarafta işlem görür. Para piyasalarında ikiye ayrılan bu sistemde işlemler ulusal parayla yurtiçinde İnterbank yurtdışında ise Euro Market olarak kullanılmaktadır. Tüm bunlar Uluslararası Para ile sınırlıdır.
Para piyasalarındaki kişiler banka kuruluşları aracılığıyla karşılaşmaktadırlar. Döviz kurlarına piyasalarına alım satım fonlar raporlar gibi birçok mevduatlara bankalar aracılık etmektedirler. Genellikle bankalar kendi duruşlarını hedef alırken amacı gayesi ile hareket ederler.
Bankalar risklere karşı para piyasalarında koruma yönetimi uygular. Bu koruma yönetimine ise piyasa içinde hedging denir. Bu işlem için forward opsiyon işlemleri ile sağlamaktadır.
Para piyasası fonu transferleri ile ilgili mevcutta bulunan aktif ekonomi dengesinin likitide sorununu çözmektedir. Çoğu zaman önemli olan konu ise bankalar kişi kurum ya da kuruluşlardan elde ettikleri mevduatların fonları işletmelere kredi olarak vermektedirler.
Bu hizmetlere de hazine bonosu adı altında kısa vadeli borçlanma işlemiyle fon aktarırlar. Para piyasasında yer alan fonların fiyatı arz talep dengesine göre belirlenir. Faiz oranları dalgalanmalar ve bankaların açık kapalı durumları fiyat riskini ve seviyesini belirler para piyasalarında her gün belirli bir dönemde alınan bir intihar oranı vardır.
Örneğin Londra’da libor kullanan bu oran piyasadaki ise bankaların her gün belirli bir zaman diliminde bir yıl içerisinde razı olduklarını diğer bankalara gösterirler.
Tüm bu işlemlerin yanında bir de faiz periyotları belirlenmektedir. Bu işlemler günleri aritmetik sayılarıyla veya bütün ayları yani tüm 12 ayı birden 30 gün kabul ederek uygulanır.
Türkiye’de para piyasaları Türk Lirası ya da sermaye piyasası işlemlerini gerçekleştirir. Para piyasasında burada düzenlemeleri ve işlemleri uyarınca konusunda yetkisi olan banka ve aracı kurumlar ile Takasbank, işlem yapabilen tek kuruluş Borsa İstanbul’dur.
Borsa İstanbul’da aracı kurumların teminatlı olarak borç almak ya da borç verme işlemleri yapılmaktadır. Piyasada yer alan iki çeşit emir vardır. Piyasa Emri ve de limitli Emir olmak üzere iki başlıkta incelenir.
Piyasa emrinde ise herhangi bir faiz oranı belirlenmek için sadece miktara ihtiyaç duyarak üretilir. Eğer hali hazırda bekleyen mevcut emirlerle kısmı ya da tamamı karşılanabilir ise bu tip durumlarda gerçekleştirilmeyen emirler otomatik olarak iptal edilir.
Emir Kuralları
Para piyasalarında emir giriş yaparken alım kısmında en yüksek faiz oranı olan, satımda ise düşük faiz oranlı olan önceliklidir. Eğer ki faiz oranları aynıysa bu tip durumda emirlerde hangi emrin girişi öncelikli girilmiş ise işlem önceliği olan duran faiz oranı kısmında eşitliğin olmadığı durumlarda var olan sistemin öncelikli olan ilk gelişi faiz oranı olarak kabul edilir.
Ve ayrıca serbest piyasalarında Emirler girişleri yapıldığı gün dahilinde geçerlidir. Eğer ki mevcut işlemde gönderilen emirler aynı gün içerisinde ise bu durumlarda 17.30’da otomatik olarak sistem tarafından işlemin iptali gerçekleşir.
Bu konuda anlatılabilecek bir diğer unsur ise para piyasasının Sermaye Piyasasıyla arasındaki farktır. Para piyasalarında işlem unsurları yatırım enstrümanları ve risk düzeyi sermaye piyasalarına göre farklılık gösteren ayrımlardan bazılarıdır.
Para piyasasının araçları ise finansman bonoları geri satın alma anlaşmaları (yani günümüzde bazı gruplar geri satım anlaşmasına repoda denmektedir), hazine bonosu ve banka mevduatı repo yatırımlarını aktif ortamda tutmak isteyen ve finansal varlığı belli bir süreyle ya da süre sonunda geri almak koşuluyla elden çıkarmak anlamına da gelebilir.
Bazı durumlarda piyasayı aktif kullananlar Merkez Bankası’na borçlanmak da zorluk çekebilirler. Merkez Bankası’na borçlanmada zorluk çekmenin temelinde maliyetin yüksek olması yatabilir ya da Merkez Bankası’na borçlanma limitinin dolmuş olabileceği ihtimali olabilir.
Bu gibi ihtimallerde teminatların yetersiz olması nedeniyle Merkez Bankası’na borçlanmakta katılımcılar güçlük çekmektedirler. Tam olarak bu noktada her iki tarafında kabul edeceği bir teminata dayalı olarak bankalara borçlanılabilir.
Fakat bu sistemin bir garantisi yoktur ve yine bu borçlanma repo şeklinde de yapılabilir ya da direkt borçlanma yerine taraflardan birinin karşı tarafın bonolarını borca karşılık teminat alarak müşteri repo bandı konumunda hareket eder.
Kısaca para piyasalarının araçlarını tanımlamak gerekirse;
Hazine Bonosu
Devletin cari bütçe Kanunu’na dayanarak bütçe açıklarının finansmanında yer almak üzere çıkarmış oldu iç borçlanma süresinin bir yıldan az olanlara hazine bonosu vadesi 1 Sene veya daha uzun olanlara devlet tahvili denmektedir.
Geri Satın Alma Anlaşması (Repo)
Belirli bir tarihte finansal yatırımların belirlenmiş bir fiyattan geri satın alınabileceği taahhüt edildiği sözleşmelerdir. Geri satımı anlaşmalarında söz konusu finansal yatırımlar yatırımcıya teslim edileceği gibi bazı zamanlarda ise satan finansal kurum bünyesinde saklanmaktadır. Tabi bu gibi durumlarda geri satın alma taahhüdü taşıyan bir sözleşme imzalanması gerekmektedir. Reponun vadesi ise bir gece ile 30 gün arasında olabileceği gibi daha farklı vadelerde de olmaktadır.
Banka Mevduatı
Banka mevduatına verilebilecek spesifik bir tanım olmamakla birlikte ülkemizde yatırımcıların tasarruflarını değerlendirdikleri başlıca finansal araçlardır.
Finansman Bonoları
Çok ortaklı şirketler tarafından vadesi fazla uzun olmayan borç sağlamak üzere çıkarılan menkul değerlerdir. Bu bonoların vadeleri 3 ay ve katları şeklinde en fazla 12 aydır. Finansman bonoları da bu noktadan hazine bonoları gibi değerlendirilebilir.
Riski düşük olan fakat hacmi büyük olan işletmelerin kısa süreli finansman ihtiyaçlarını olumlu sonuçlandırmak için piyasaya sunulan bir hizmettir.
Bu hizmet doğrudan ya da aracı kurumlar vasıtasıyla satışa çıkarılabilir. Finansman bonolarını işletmeler açısından cazip kılan şey banka kredilerine göre daha uygun olmasıdır ya da bir başka kolaylığı olan prosedür sistemidir.
Yani fon sağlamak adı da uzun formaliteleri ihtiyaç duymadan kısa sürede alınabilirler. Tercih edilmelerindeki en önemli sebeplerden bir başkası ise ikincil piyasasının içinde var olması sebebiyle işletmeye prestij sağlamaktadır.