Ayni Hak Nedir? Ayni Haklar Nelerdir? Maddi mallar, fiziki(cismani) varlığı olan, elle tutulup gözle görülebilen arsa, konut, kitap, otomobil, uçak, çamaşır makinesi, bilgisayar, elbise, vb. şeyleri ifade eder. Hukuk dilinde maddi mallara eşya denilmektedir. Maddi mallar üzerindeki mutlak haklara ‘Ayni haklar’ ( eşya üzerindeki haklar) da denir.
Ayni Haklar Nelerdir?
Ayni haklar, sahibine tanıdığı yetkinin tam ve sınırsız olup olmamasına göre, “mülkiyet hakkı” ve “sınırlı ayni haklar” olmak üzere iki ana gruba ayrılır.
Mülkiyet Hakkı
Sahibine tam ve sınırsız yetki veren ayni hak mülkiyet hakkıdır. Diğer bir ifade ile sahibine en geniş yetki veren ayni hak olarak mülkiyet hakkı ortaya çıkmaktadır. Mülkiyet hakkına sahip olan malik, bu hakkın konusunu oluşturan eşyayı, hukuk düzeninin belirlediği sınırlar içinde kalmak kaydıyla dilediği gibi kullanabilir, ondan dilediği gibi yararlanabilir ve o eşya üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunabilir. TMK m. 683 hükmüne göre, “Bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde, o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir.” Bu yönde malik eşyasını, örneğin bir başkasına satabilir, bağışlayabilir yahut onu terk ya da tahrip edebilir.
Sonuç olarak mülkiyet hakkı, malike sahip olduğu eşyayı kullanma, ondan yararlanma ve onunla ilgili her türlü maddi ve hukuki tasarrufta bulunma yetkilerini veren tam bir ayni hak niteliği taşımaktadır.
Sınırlı Ayni Haklar
Mülkiyet hakkının aksine bir kısım ayni haklar sahibine tam ve sınırsız yetkiler vermez. Bu tür ayni haklara sınırlı ayni haklar denir. Mülkiyet hakkının bünyesinde barındırdığı kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkilerinden sadece bir kısmını hak sahibine tanır.
Sınırlı ayni haklar (TMK m.779 vb.’da), hak sahine tanıdıkları yetkinin niteliğine göre İrtifak hakları, Taşınmaz yükü ve Rehin hakları olmak üzere üç gruba ayrılır.
1-İrtifak Hakları
Başkasına ait bir eşyayı kullanma veya ondan yararlanma yetkisini veren Ayni Haklardır. İrtifak Hakları, bir başka kişinin para ile ölçülebilen hak ve borçlarının bütününü ifade eden mal varlığı üzerindeki yükümü ifade eder. İrtifak Hakları, kendi aralarında Ayni İrtifak Hakları, Şahsi İrtifak Hakları ve Karma İrtifak Hakları olmak üzere 3’e ayrılır.
Ayni İrtifak Hakları, genellikle iki taşınmazdan birinin diğeri üzerinde haiz olduğu hak şeklinde bilinir. Hak sahibi olan taşınmaza hakim taşınmaz, üzerine külfet yüklenmiş taşınmaza da yükümlü taşınmaz denir.
Şahsi İrtifak Hakları, bir mal üzerinde kişiler lehine kurulur. Taşınırlar, taşınmazlar, haklar veya bir mal varlığı üzerinde kurulabilen ve hak sahibine konusu üzerinde tam yararlanma yetkisi veren ‘intifa hakkı’ ya da bir binadan veya onun bir bölümünden konut olarak yararlanma yetkisini veren ‘oturma hakkı’ şahsi irtifak haklarına örnek olarak verilebilir.
Karma İrtifak Hakları, bir taşınmaz lehine veya belli bir kişi lehine kurulabilen irtifak haklarıdır. Başkasına ait bir arazinin altında veya üstünde inşaat yapma yetkisi veren ‘üst hakkı’ başka birisinin arazisinden çıkan sulardan yararlanma hakkı veren ‘kaynak hakkı’ Karma irtifak haklarına örnek olarak verilebilir.
2-Taşınmaz Yükü
Bir taşınmazın malikinin yalnız o taşınmazla sorumlu olmak üzere diğer bir kimseye bir şey vermek veya bir iş yapmakla yükümlü kılınmasıdır.
3-Rehin Hakları
Güvence teşkil eden haklardır. REhin hakkı sahibine, alacağını borçlusundan alamaması halinde rehin verilmiş olan şeyi sattırıp paraya çevirmek yoluyla alacağını tahsil etmek yetkisini veren bir sınırlı Ayni Haktır. Rehin Hakları, konusunu teşkil eden eşyanın taşınır veya taşınmaz olmasına göre ‘Taşınır Rehni’ ve ‘Taşınmaz Rehni’ olmak üzere 2’ye ayrılır.
FOTOĞRAF: PİXABAY – KAYNAK: HUKUKUN TEMEL KAVRAMLARI