Kadın şartlarına ve aile ilişkilerindeki duygusal duruşlara odaklanan yoğun, samimi ve gerçekçi bir anlatı eşliğinde şiirsel üslubuyla tanınan Tomris Uyar, Türk edebi hikaye anlatımında önde gelen isimlerden biriydi
Türk kısa kurgusu, Batı edebiyatının daha uzun kurgusu üzerinde başkalaşım geçirdi. Birçok kısa öykü yazarı, kurgu yazma konusundaki Batı yaklaşımını hevesle kucaklasa da, bazıları geleneksel kısa öykü yazma stillerini bırakmayı reddetti. Aslında, bazı yazarlar kısa öykü yazımında yeni yazmaya göre daha yeteneklidir.
Tomris Uyar kısa kurgudan uzaklaşmayı reddeden bir yazardır. Hiç roman yazmamış, ancak kısa bir kurgunun önde gelen yazarı olarak kendisi için bir isim oluşturan 11 cilt kısa öykü – toplamda 900 sayfadan fazla – yayınlamıştır.
Hayatın erken dönemi ve eğitim
Uyar, 15 Mart 1941’de Rana Tomris Gedik’in İstanbul’un üst-orta sınıf ailelerinden birinde doğdu. Hem annesi Celile hem de babası Ali Fuad yasa uyguladı. Büyükbabası Süleyman Sırrı Gedik, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Parlamentosu üyesiydi.
Uyar, 12. sınıfa kadar Amerikan okullarında eğitim gördü ve bu Amerikan okulunun yazar olarak kişiliği üzerinde derin etkileri oldu. İngilizcede yazılmış modern, kısa kurguya, Batı tarzı kısa kurguya adaptasyonunu sergileyen kompozisyonlarına yansıyan bir ayrıcalık vardı. Sait Faik, Uyar üzerinde en derin etkiye sahipti; ve sonunda kariyerini kurmacada Batı ve iç modernizm üzerine güçlü bir kavrayışa sahip bir yazar olarak başlattı.
Uyar, 1963 yılında İstanbul Gazetecilik Yüksek Okulu’ndan mezun oldu ve ilk kısa öyküsünü 1965 yılında R. Tomris ve Rana Tomris gibi adlarıyla yayınladı. Daha sonra 1969’da ünlü şair Turgut Uyar ile 1969’da evlendi ve çiftin şu anda İstanbul Teknik Üniversitesi bilgisayar mühendisliği bölümünde profesör olan Hayri Turgut adında bir oğlu oldu.
İlginç bir şekilde Uyar, daha önce Uyar ile evlenmeden önce, hareketin bir başka ünlü şair Cemal Süreya ile birlikte yaşamakta olan “İkinci Yeni” Hareketi’nin bir şair Ülkü Tamer ile evlendi.
Tomris Uyar, üniversiteyi bitirdikten sonra ölümüne kadar çevirmen olarak çalıştı. Birçok avangard kurgu eserini İngilizceden Türkçeye çevirdi. Ayrıca İstanbul Boğaziçi Üniversitesi’nde kısa bir süre karşılaştırmalı edebiyat dersleri verdi. Uyar, Türk Yazarlar Sendikası’nın (TYS) kurucularından biri ama daha sonra görevden istifa etti. Ayrıca PEN Türkiye üyesiydi.
Uyar, Çehov’un yazı stilini Türk kısa romanına uygulayan en başarılı yazarlardan biri. ABD’den Raymond Carver, Yeni Zelanda’dan Katherine Mansfield ve anavatanı Türkiye’den Sait Faik gibi diğer tanınmış kısa kurgu yazarları gibi Uyar da sıradan insanların günlük yaşamları hakkında yazmaktan kaçınmadı.
Yazar olarak yeteneği, Ülkü Tamer ve Cemal Süreya ile birlikte yazdığı “Papirüs” koleksiyonunda yayınlanan kısa öykülere atfedilebilir, ancak başarısının tek nedeni bu değildir. Ayrıca özel hayatıyla ilgili dönen söylentiler nedeniyle yaygın olarak bilinen bir halk figürü oldu.
Uyar, ilk kısa öyküleri olan “İpek ve Bakır” ı 1971 yılında yayınladı. Geç eleştirmen Füsun Akatlı’ya göre, bu kitaptaki hikayeler bir olay akışı içermiyor, aksine Farklı durumların çarpıştığı noktaya odaklanan görüş.
Uyar, hikayelerinin her birinde belirli bir temaya odaklanır. En iyi çabaları stilize olarak yansıtılır ve aslında Uyar’ın yazıları, ustası Sait Faik’in serbest yazı stiline rağmen çok zengin bir tarzı yansıtır. “İpek ve Bakır” ı “Ödeşmeler” (Paybacks, 1973) ve “Dizboyu Papatyalar” (Diz Üstü Papatyalar, 1973) izledi. Her üç kitap da Uyar’ın Sait Faik’e çıraklığını yansıtıyor.
Uyar, 1970’lerin ikinci yarısında daha ayrıntılı, metin merkezli ve metinlerarası bir tarza geçerek daha yeni bir tarza geçti. Bu, “Yürekte Bukağı” (Kalbinde Hobbled, 1979), “Yaz Düşleri, Kış Düşleri” (Summer Dreams, Dream Winters, 1981) ve “Gecegezen Kızlar” (Uyurgezer Kızlar, 1983) gibi birkaç cilt öykü verdi. . Her üç cilt de Latin Amerika büyülü gerçekçiliği ve Anglo-Sakson postmodernizminin kurgudaki unsurlarını taşır.
Özellikle “Gecegezen Kızlar” Türkiye’de postmodern kurgunun ilk örneklerinden biridir. Bu kitapta yer alan tüm kısa öyküler, geleneksel masalların büyülü gerçekçi varyasyonlarıdır. Kitap aynı zamanda cinsiyete özgü bir bakış açısıyla anlatılıyor.
Uyar, kendi kendini ilan eden bir feminist değildi. Onun yerine sosyalist demeyi tercih etti. Bununla birlikte, hikayelerinde her zaman kadın karakterlere odaklandı ve postmodern kurgunun da feminist yönleri var.
Bu arada Uyar, Virginia Woolf tarafından “Kendine Ait Bir Oda” yı anımsatan kişisel dergilerini yayınladı. Bu dergilerde Doğu toplumunun Püriten, konformist, orta sınıf bölümünde evli bir kadın yazar olmanın zorluklarından bahsediyor. Uyar şikayet etmedi; daha ziyade, başkalarına hayatta karşılaştığı zorluklarla nasıl mücadele edileceğini gösterdi.
Postmodern geleneksel folktal çeşitlemelerini tamamladıktan sonra Uyar, daha retorik, kişisel ve psikolojik kurgu üretmeye meyilli oldu. Daha sonraki romanları bu tarzın sonucudur. Uyar’ın 1990’larda yazdığı hikayeler, önceki yıllarda onu takip eden okuyuculara hitap etti.
Hümanist, minimalist ve bireyci
Uyar’ın asıl amacı, eleştiri ve dramadan yoksun basit bir şekilde bireye ışık tutmak olan hümanistik ve bireysel bir yazar olduğuna inanıyorum. Bir yazar olarak hiçbir karakterini suçlamıyor. Onları anlıyor.
Ayrıca Uyar, okuyucuya, hakkında yazdığı karakterlerin durumunu ve tutumlarını yargılama konusunda asla rehberlik etmez. Minimalizmin sessizliğinde barınak bulur ve okuyucularına hikayelerinde neler olduğu hakkında kendi sonuçlarını çıkarma özgürlüğü verir.
Uyar, başlangıçta hümanist yaklaşımını yazı tarzına duygusal duyarlılık ve lirizm, hikayelerindeki bakış açısına subjektivizmi uygulayarak ortaya koyar. Ana hedefi duygusal ya da lirik olmadığı için daha genel bir tarza ve bakış açısına yöneldi. Lirizm büyü gerçekçiliğine dönüştü ve duygusallık minimalizme dönüştü.
Uyar’ın bazı öyküleri İngilizce, Almanca, Fransızca, Lehçe ve Rusça dahil olmak üzere çeşitli dillere çevrilmiştir ve birçok uluslararası, kısa kurgu antolojisinde yer almaktadır. Uyar kariyeri boyunca 60’tan fazla kurgu ve kurgusal olmayan dili Türkçe’ye çevirdi. Türkiye’de verilen her prestijli kısa kurgu ödülünün sahibidir. Tomris Uyar, 4 Temmuz 2003’te İstanbul’da kanserden öldü.