This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU HUKUKU (HUKUK FELSEFESİ VE SOSYOLOJİSİ) ANABİLİM DALI
KADIN SUÇLULUĞU
Feminist Bakış Açısından Kavramsal Bir İnceleme
Yüksek Lisans Tezi
H. Dilara AĞAOĞLU CANAY
Ankara-2004
T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU HUKUKU (HUKUK FELSEFESİ VE SOSYOLOJİSİ) ANABİLİM DALI
KADIN SUÇLULUĞU
Feminist Bakış Açısından Kavramsal Bir İnceleme
Yüksek Lisans Tezi
H. Dilara AĞAOĞLU CANAY
Tez Danışmanı Yrd. Doç. Dr. Gülriz ÖZKÖK
Ankara-2004
T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ KAMU HUKUKU (HUKUK FELSEFESİ VE SOSYOLOJİSİ) ANABİLİM DALI
KADIN SUÇLULUĞU
Feminist Bakış Açısından Kavramsal Bir İnceleme
Yüksek Lisans Tezi
Tez Danışmanı: Yrd. Doç. Dr. Gülriz ÖZKÖK
Tez Jürisi Üyeleri Adı ve Soyadı .................................... .................................... .................................... .................................... .................................... İmzası ........................ ........................ ........................ ........................ ........................
Tez Sınavı Tarihi ...........................
İÇİNDEKİLER KISALTMALAR GİRİŞ IKADIN SUÇLULUĞUNUN ANLAMI A- GENEL OLARAK 1- Suç 2- Sapma 3- Kadın Suçluluğu B- FEMİNİZM VE KADIN SUÇLULUĞU 1- Feminizmin Genel Özellikleri 2- Feminist Hukuk 3- Feminist Kriminoloji 4- Feminist Yöntem 14 21 27 32 7 11 14 1- 6 7- 36
II-
KADIN SUÇLULUĞUNU AÇIKLAYAN GÖRÜŞLER A- GENEL OLARAK B- BİYOLOJİK CİNSİYET (SEX) BAĞLAMINDA KADIN SUÇLULUĞUNU NEDENSEL OLARAK AÇIKLAYAN GÖRÜŞLER 1- Genel Olarak 2- Lombroso, Ferrero 3- Freud 4- W.I. Thomas 5- Glueckler 6- Pollak 7- Çağdaş Biyolojik Açıklamalar
37- 89 37
39 40 43 45 49 50 53
C- TOPLUMSAL CİNSİYET (GENDER) BAĞLAMINDA KADIN SUÇLULUĞUNU NİCELİKSEL OLARAK AÇIKLAYAN GÖRÜŞLER 1- Genel Olarak 2- Centilmenlik Teorisi 3- Kontrol Teorisi 4- Güç- Kontrol Teorisi 5- Özgürleşme Teorileri 6- Ekonomik Teoriler (Yoksulluk, Sınıf, Sosyal Konum) 59 60 64 67 70 78
D- BAD/MAD VE MADONNA/FAHİŞE İKİCİLİKLERİ IIIÖRNEK SUÇLARDA KADIN SUÇLULUĞU A- GENEL OLARAK B- KADIN SUÇLARI 1- Cadılık 2- Zina 3- Fahişelik 4- Çocuk Düşürme ( Kürtaj), Çocuk Öldürme (İnfantisite) 5- Çocuk tacizi, Ensest
83 90- 129 90
94 98 100 109 115
C- HERKESİN İŞLEYEBİLECEĞİ SUÇLARDA KADININ FAİLLİĞİ 1- Adam Öldürme ve Dayak Yiyen Kadın Sendromu (BWS) 2- Hırsızlık 3- Ekonomik Nitelikli Suçlar ( Sahtecilik, Zimmet, Dolandırıcılık) 4- Örgütsel ve Siyasal Nitelikli Suçlar ( Uyuşturucu, Çete, Terör) 125 116 121 123
SONUÇ
130- 134
EK İstatistikler ve Değerlendirmesi
1- Cinsiyete göre cezaevine giren ve çıkan hükümlüler 1993- 2000 2- Cinsiyet, cürüm ve kabahat türüne göre cezaevine yeni giren hükümlüler 1970- 2000 3- Cinsiyet ve yaş gruplarına göre cezaevine yeni giren hükümlüler 1970- 2000 4- Cinsiyet, yaş ve seçilmiş cürümlere göre cezaevine giren hükümlü sayısı 1990- 2000 5- Cinsiyet, suçluluk durumu ve hükümlülük öncesi daimi ikametgahlarına göre cezaevine giren hükümlüler 1970- 2000 6- Suçluluk durumu, ikametgah ve seçilmiş cürümlere göre cezaevine giren hükümlü sayısı 1990- 2000 7- Cinsiyet, meslek grubu ve seçilmiş cürümlere göre cezaevine giren hükümlü sayısı 1970- 2000 8- Cinsiyet ve medeni duruma göre cezaevine yeni giren hükümlüler 1970- 2000 9- Cinsiyet ve öğrenim durumuna göre cezaevine yeni giren hükümlüler 1970- 2000 10- Cinsiyet ve ceza türlerine göre cezaevine giren hükümlüler 1970- 2000
ÖZET
ABSTRACT
KAYNAKÇA
Kısaltmalar: age. agm. Bkz. Bs. çev. KSSGM sf. vd. Vol. Yay. yay. haz. Adı geçen eser Adı geçen makale Bakınız Baskı Çeviren Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü Sayfa Ve devamı Volume Yayınları Yayına hazırlayan
GİRİŞ
Cinsiyetlerimize göre tanımlandığımız bir dünyada yaşıyoruz. Kadın veya erkek olmak birçok şey için belirleyici etken. Sebebi ne olursa olsun, dinle, biyolojiyle, sosyolojiyle, ekonomiyle; neyle açıklamaya çalışırsak çalışalım, ‘farklı’ iki cinsin varlığı, bir olgudur.
Farklılıkların nedenlerinden çok, neler olduğunu tespit etmeye çalışsak da, belirli bir bakış açısı benimsememiz ve tespitlerimiz için bazı öncüller kabul etmemiz gerekmektedir. Bizce, öncelikle kadınla erkek arasındaki farklar, kadın ve erkek bakış açılarını belirleyen etkenler, kadınsılık ve erkeksilik, toplum tarafından belirlenen, öğrendiğimiz ve öğrettiğimiz kültür öğeleridir. Bu kültür öğeleri ataerkil sistemin ürünleridir. Bu sistemin ürünü olan kültürün ilk ve en önemli dışavurumunun dil olduğu, bizim de kabul ettiğimiz çok önemli bir tespittir. Gerçekten, kültürün diğer öğeleri dille tanımlanır ve oluşturulur. Akıl dille işler, kelimelerle düşünürüz. Dolayısıyla düşünce yapımızın, bakış açılarımızın, dünya görüşümüzün oluşması herşeyden önce ve herşeyden çok, kullandığımız dille bağlantılıdır. Diller farklı topluluklara ait, farklı yapılarda olsalar da bizim için önemli ortak bir özellikleri vardır: Dil, erkeklere ait, ağırlıklı olarak erkekler tarafından şekillendirilmiş, erkek bakış açısını yansıtan bir sistemdir. Geleneksel ikili dil zıtlığı içinde kadınlar erkeğe zıt bir biçimde, alternatif, zayıf ve diğeri olarak temsil edilir ve kimliği kendisinden daha güçlü erkeğe göre belirlenir. Alfred Adler’e göre dişi olan herşeyin ikincil olduğu efsanesinin ciddi bir sonucu, kavramların tuhaf bir biçimde ikiye bölünmesidir. Erkek, değerli, güçlü ve üstün kavramlarıyla; kadın, boyun eğen , köleleşen ve bağımlı olan kavramlarıyla özdeşleştirilir. 1
1
ADLER, Alfred, Cinsiyetler Arasında İşbirliği, Çev. Seçkin Sadi, Payel Yay. , 1999, sf. 13.
Öznel-nesnel, kendi-diğeri, erkek-kadın, kamu-özel, güçlü-zayıf, hakimiyettabiyet şeklindeki ikili dil zıtlığı içinde gelişmiş olan ataerkil anlayışa göre, erkek genelde güçlü, rasyonel, mantıklı, makul ve kararlı; kadın ise duygusal, irrasyonel, mantıksız ve güçsüz olarak betimlenir. Yine bu anlayışa göre kadın, erkeğin aynasıdır ve onun arka tarafını yansıtır. 2 Kadınlık durumunun dille yakından ilişkisi vardır. Dilin kendisinin mi, yoksa kullanımının mı kadına karşı olduğu tartışılmakla birlikte, dilin kendisi ya da kullanımı kadını dışlar, önemsizleştirir, azımsar. Dil veya kullanımı, cinsiyetçi olup; kadının değerini düşürür. Dil veya eğitim, adalet gibi söylem üreten tüm kurumlar, erkek gücünü yansıtıp, onu tipik örnek, kadını da atipik bir örnek olarak sunarlar. 3
Cinslere ilişkin kavramlar dil yoluyla bu denli içselleştirilmişken ve kültürün her alanı olduğu gibi hukuk alanı da erkekler tarafından dil aracılığıyla şekillendirilmişken, kadının suçluluğu konusunda da kadın bakış açısından eleştiriye açık ve yeniden kurulması istenen durumlar bulunması sürpriz olmayacaktır. Hukuk, gerçekten de geleneksel erkek bakış açısının kabul edilip meşrulaştırıldığı, erkek gücünün kurumsallaştırıldığı bir alandır. 4 Toplum, cinsiyeti kadın ve erkek arasındaki fiziksel ve psikolojik ayırımı kabul ederek kurar. Toplumun geniş ölçüde bir yansıması olarak kabul edilen hukuk ise bu sosyal inşayı kabul eder ve onu hukuk normlarına dönüştürür. 5 Sosyal kimlikler erkek tekelinde biçimlenmiştir; böylelikle kadının statüsünü belirleyen de, bir
NAFFINE, Ngaire, Sexing the Subject of Law, London, 1997 , sf. 36. AKAL, Cemal Bali, Siyasi İktidarın Cinsiyeti, İmge Yay. 1994, sf. 40. (SEGAL, Lynn, Gelecek Kadın mı, Afa Yay., İstanbul 1987, sf. 49, 50’den aktaran) 4 MAC KINNON, Catherine, Feminist Bir Devlet Kuramına Doğru, Çev. Türkan Yöney/ Sabir Yücesoy, Metis Yay., 2003, sf. 272. 5 YÜKSEL, Murat , Feminist Hukuk Kavramı ve Feminist Düşünce Teorileri, Beta Yay., 2003, sf. 45. ( O’DONOVAN, K, Sexual Divisions in Law, London, 1985, sf. 171’ den aktaran)
3
2
‘kadın bakış açısı’ yerine, toplum içerisinde yaygın, yerleşik ve her iki cins tarafından da benimsenen, ‘kadına bakış açısı’ olmaktadır. 6
Bu kabulden hareketle, kadın suçluluğu konusunu, kadın deneyimlerini esas alarak ve kadınla erkeğin farklılığını kabul eden bir yaklaşımla incelemeye çalıştık. Çalışmamızın ilk kısmında öncelikle kadın suçluluğunun anlamı tespit edilmeye çalışılmıştır. Biz, suç kavramını, suçu inceleyen disiplinlerden yalnızca birinin kabulüne uygun olarak ele almak yerine; daha geniş bir bakışı tercih ettik. İleride de söz edileceği gibi, kadının cezai anlamda suç sayılan eylemi, çoğu zaman, kadına özgü bir sapma görünümü de sunmaktadır. Bu sebeple, ceza hukuku ve sosyolojik anlamlarda ‘suç’ ve ‘sapma’yı özellikle kadın suçluluğu alanında birbirinden ayırmamak ve birbirinin seçeneği gibi ele almamak bize daha doğru göründü. İkinci kısımda, kadın suçluluğunun çeşitli bakış açıları tarafından nasıl değerlendirildiği ele alınmıştır. Kadınlığı biyolojik cinsiyet bağlamında açıklayan görüşler, esas olarak, kadın suçluluğunun nedenlerini tespit etmeye çalışmış olan görüşlerdir. Toplumsal cinsiyet bağlamında yapılmış olan açıklamalar ise, temelde, kadın suçluluğunun sayıca az olmasına veya az görünmesine açıklama getirmiş olan görüşlerdir. Üçüncü kısımda ise kadın suçluluğu örnek suçlar esas alınarak değerlendirilmiştir. Burada, tarihsel süreç içinden gelerek, önce kadının kadın olduğu için suçlu sayıldığı eylemlerden söz edilmiş, daha sonra da hem erkek hem kadın tarafından işlenebilen suçların kadınlar tarafından işlendiği durumlarda, kadınlık deneyiminin etkisi ve sonucu ortaya konmaya çalışılmıştır.
Kadının işlediği ‘suç’ ve bu suçu işleyen ‘kadın’, ayrı ayrı önem ve özellikler taşımaktadır. Çalışmamızda toplum ve hukuk sistemi içinde suç olarak tanımlanan
ÖZÜERMAN, Tülay, Kadının Siyasal Kimliği- Simgeselden Olgusala, Farklı Cinslerin Eşitliği Sempozyumu, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yay., İzmir, 1998, sf.320.
6
eylemleri gerçekleştiren kadınların bu eylemleri ile içine girdikleri, büründükleri ‘suçluluk’ durumu resmedilmeye çalışılmış; kadınların neden suç işledikleri sorusunun yanıtı aranmamıştır. Kadın suçluluğunu incelemek için ele aldığımız bazı eylemler, halihazırda ceza kanunlarında suç olarak düzenlenmemiş olsa da, tarih içinde, belli dönemlerde cezai anlamda suç sayılmış eylemlerdir. Bununla birlikte, ileride ele alınacağı gibi, kadın, bazı durumlarda işlediği suçun cezai yaptırımıyla karşılaşacak olmakla birlikte, suç işleyerek kadınlık rollerine aykırı davrandığı için toplum tarafından da dışlanarak, aşağılanarak adeta ikinci kez cezalandırılmaktadır. Bunun öncesinde de yine kadınlık rollerine aykırı davranışı sebebiyle emniyet ve yargılama sürecinde de kaba muameleye maruz kalabilmektedir. Bu durumda, kadının cezai anlamda suç sayılan eylemi, aynı zamanda sapmanın kadına özgü bir şekli olarak belirmektedir. Günümüz sistemlerinde cezai anlamda suç olarak düzenlenmiyor olsa bile, çok şiddetli bir toplumsal tepkiyle karşılanan, kadına özgü sapma kabul edebileceğimiz eylemler de ileride incelenecektir.
Yukarıda söz ettiğimiz ve ileride ele alacağımız kavramların her biri, sosyal bilimler ve feminist araştırmalar içinde yeni sayılabilecek alanlardır. Dolayısıyla, her biri ayrı bir çalışmanın konusunu oluşturabilecek genişlikte ve önemdedir. Çalışmamızda ise, konuyu bütün olarak, genel çerçevesiyle ele almış olup, çalışmamızın, daha özel başlıklar altında yapılacak çalışmalar için, geniş bir özet olarak nitelendirilebileceğini düşünmekteyiz.
Çalışmamızda kullandığımız teorik kaynaklar, çoğunlukla Avrupalı ve Amerikalı yazarlara aittir. Bu çalışmalardaki istatistiki değerlendirmelerin bir kısmını, çalışmamızın kapsamını sınırlı tutmak amacıyla, örneğin zenci veya Latin değişkenlerini -ki bu
istatistiklerin yapıldığı ülkelerde son derece önemli değişkenlerdir- büyük ölçüde gözardı ettik. Yine aynı sebepten, bu eserlerdeki istatistik bilgilerini rakam olarak çalışmamıza almak yerine ‘çoğunlukla’, ‘daha az’, ‘genellikle’ gibi daha muğlak ama kadın suçluluğundaki eğilimleri belirtmeye yeterli olacağını düşündüğümüz terimler kullanmayı tercih ettik. Ayrıca istatistik verilerinin en güncel şekliyle kullanılması gereği ve kullandığımız kaynakların bunu karşılayacak kadar güncel olmayabileceği gerçeği de böyle davranmamıza sebep oldu. Bununla birlikte Türkiye’deki durumu açıklamak için kullandığımız istatistiki veriler, ulaşabildiğimiz en güncel verilerdir.
Çalışmamızda, incelediğimiz görüşleri temsil edecek isimler seçilmiş, aynı düşünceyi savunan veya çalışmalarında benzer bulgulara ulaşmış olan birçok araştırmacı, çalışmamızın boyutu bakımından dışarıda bırakılmak zorunda kalmıştır.
Çalışmamızın
ekinde
Türkiye’deki
kadın
suçluluğuyla
ilgili
istatistikler
bulunmaktadır. Bu istatistikler, Devlet İstatistik Enstitüsü’nden ulaşılan verilerdir. İstatistikleri değerlendirmek için Yargıtay Cumhuriyet Savcılarıyla görüşmeler yapılmış; uzun yıllar Türkiye’nin çeşitli yerlerinde kürsü hakim- savcılığı yaptıktan sonra Ankara’daki görevlerine devam etmekte olan hukukçuların, deneyim ve gözlemlerinin çalışmamıza ışık tutacağı düşünülmüştür.
I-
KADIN SUÇLULUĞUNUN ANLAMI
A- GENEL OLARAK
1. Suç
Suç kavramı, sosyal bilimler içinde birçok disiplin tarafından incelenen ve farklı bakış açılarından farklı tanımları yapılabilen bir kavramdır. Kadın suçluluğundan önce, suç kavramı hakkında genel bilgi vermek, sonra da kadın suçluluğunun neden özel olarak incelenmesi gerektiğini belirtmeye çalışmak çalışmamızın yönünü oluşturmaya yardımcı olacaktır.
Suç kavramının öncelikle ceza hukukuna ait bir kavram olduğu gerçeğinden hareketle, bu disiplindeki anlamından yola çıkmak doğru görünmektedir. 18. yüzyılın sonlarında kendini gösteren klasik okul, toplum sözleşmesini esas almıştır. Toplum yararının, gözetilmesi gereken ilk ve en önemli değer olduğunu düşünen Francesco Carrara ve diğer klasik okul mensuplarına göre suç, eylemsel değil hukuki bir olgudur. Bu durum, kişinin eylemi ile kanun arasındaki çelişkiden doğar. 7 Cesare Beccaria da suçların tek ölçüsünün ulusa karşı yapılan haksızlık olduğunu, bazılarının düşündüğü gibi suçlunun niyeti, ruh hali olmadığını söylemektedir. 8 Klasik okul, suç işleyenin irade serbestisini kabul eder; yani insanlar eylemlerini gerçekleştirmede özgürdürler. Suç ve suçlu bu bağlamda, soyut olarak ele alınırlar. 9
SOYASLAN, Doğan, Ceza Hukuku Genel Hükümler, Yetkin Yay., 2. bs. , 2003,sf. 176. (CARRARA F., Programma del corso di diritto criminale parte generale vol. I., Milano, 1926, sf. 351’den aktaran) 8 BECCARIA, Cesare, Suçlar ve Cezalar, Çev. Zuhal Özbayrak, Çağdaş Hukukçular Derneği, sf. 58. 9 TANER, Tahir, Ceza Hukuku, İstanbul, 1953, sf. 33.
7
19. yüzyılın sonlarında ortaya çıkan pozitivist okul, suç işleyen kişinin irade serbestisini kabul etmez, yani deterministtir. Suç işleyen kişinin bu nedenle manevi sorumluluğu olamaz, fakat topluma zarar verici bir davranışta bulunduğu için kanuni, bir başka deyişle toplumsal sorumluluğu bulunmaktadır. 10 Pozitivist okula dahil olan Enrico Ferri’ye göre suçlar, insan egoizminden kaynaklanan antisosyal dürtüler olup, belli bir anda toplumun ahlak değerlerine aykırılık oluşturmaktadırlar. 11 Yine pozitivist okuldan Rafaele Garofalo da suçu ahlakla ilişkilendirmiştir. Doğal suç olarak nitelendirdiği eylemler, her zaman ve her yerde suç oluşturur. Bunu tespit ederken, eylemler yerine duyguların değerlendirilmesi gerektiğini söyler. 12 Ona göre soyaçekim, fiziksel özelliklerle birlikte ahlaki eğilimlerin de kuşaktan kuşağa geçmesini sağlar. 13 Garofalo, ahlakın her çağ ve her yer için ortak özellikleri olup olmadığını araştırırken, bölgeden bölgeye ve zamandan zamana değişen ahlak anlayışlarının da olduğunu kabul eder. Ancak bizim için, ‘ahlak’ı ve değişkenliğini sorgularken başvurduğu örnekler dikkat çekicidir: Kıbrıs ve Lidya’da dini nitelikte fuhuş, Roma’da eşini bir dosta terk, eski Sparta’da çocuk yapamayan erkeklerin eşlerinin zina hakları, Yunan düşünürlerinin sadece hoşgörmekle kalmayıp aynı zamanda olağan ve güzel kabul ettikleri aynı cins insanlar arasında geçen aşklar, firavunlar devrinde meşru görülmüş kardeş evlilikleri 14 gibi örnekler, doğrudan cinsellikle ve özellikle kadın cinselliğiyle bağlantılıdır. Eğer suç temelde ahlaka da aykırı bir eylemse, bu ahlakın niteliği kadın suçluluğunun belirlenmesinde de rol oynayacaktır.
20. yüzyılın başlarında gelişen düşünceler, suçun nedensel açıklamasına yönelmiştir. Bir grup, suçu, kişinin ruhsal yapısındaki gerilimlerin dışavurumu olarak; bir
TANER, age, sf. 50. SOYASLAN, age,sf. 176. (FERRİ, Enrico, Principii di diritto criminale, Torino, 1928, sf. 383’ten aktaran) 12 GAROFALO, Rafaele, Criminologica “Suç, Suçlu ve Ceza”, Nurgök Matbaası, 1957, sf. 28. 13 GAROFALO, age, sf. 29. 14 GAROFALO, age, sf. 53.
11
10
başka grup da bireyin içinde yaşadığı ortamın sonucu olarak değerlendirmiştir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ise bütün dünyada, ama özellikle Amerika'da, sosyologlar, suç üzerine eğilmiş, suçu, bireyin içinde sosyalleştiği veya fiilen faaliyette bulunduğu sosyal ortama bağlamışlar, böylece aile yapısı, suçlu grupların etkisi, kültür değerlerinin rolü, suç organizasyonları gibi konular gündeme gelmiştir. 1960'lardan sonra suç sosyolojisi, yerini geniş ölçüde sapma sosyolojisine bırakmıştır. 15
Suçu tanımlarken ortaya çıkan iki temel ilke, tarihi boyunca, ceza hukukunu etkilemiştir: Bunlardan biçimsel kanunilik ilkesi, işlendiği zamanın kanunu tarafından açıkça suç sayılmayan bir fiili cezalandırma ve kanun tarafından açıkça tespit edilmeyen bir ceza ile cezalandırma yasağını ifade eder. Öze ilişkin kanunilik ilkesi ise, kanunda açıkça suç olarak öngörülmemiş olsalar bile, antisosyal fiillerin suç sayılmaları ve bu tür fiillere amaca uygun cezaların uygulanması gerektiği anlamına gelir. 16 Suçun anlamı üzerinde ortaya çıkmış olan görüş ayrılıkları, esas olarak suçun özüne ilişkin tartışmalar ve ayrılıklardır. Bir başka deyişle, öze ilişkin kanunilik ilkesindeki ‘öz’ün anlamına, suçu oluşturan fiilin ‘antisosyal’ olma özelliğinin nereden kaynaklandığına ilişkin görüş ayrılıklarıdır. Günümüz ceza hukukçuları için biçimsel kanunilik ilkesi esastır. Suç, hukuk düzeninin cezai nitelikteki bir kuralının ihlalidir. 17 Fakat bu biçimsel tanım, değerden arınmış bir normun varlığı anlamına gelmemektedir. Normun ihlal edilmesinin cezayla karşılık görmesi, bu normun bir değer ifade etmesinden kaynaklanmaktadır. Davranış kuralları, etik/ siyasi bir faaliyetle, yani bir değerlendirme faaliyetiyle ortaya çıkan değer hükümleridir. 18 Buna göre suç, topluma zarar verdiği ya da tehlikeli olduğu kanun koyucu tarafından kabul edilen ve belirtilen eylemdir. Bununla birlikte, bilimsel yönden neyin
15 16
DÖNMEZER, Sulhi, Kriminoloji, Beta Yay., 8. bs., 1994, sf. 5,6. TOROSLU, Nevzat, Ceza Hukuku, Savaş Yay., 3. bs., 1994, sf. 14. 17 TOROSLU, age, sf. 36. 18 HAFIZOĞULLARI, Zeki, Ceza Normu, Seçkin Kitabevi, 1987, sf. 27.
toplum için zararlı olduğunu belirlemek, toplumun varlığını sürdürmesi bakımından neyin gerektiğini belirlemeye benzer. Böylece fiilin zararlılığını, çoğunluğu temsil eden gücün belirlemesi gerekir ve kanun koyucular da kamuoyunu izlerler.19
Suçun temel özelliği, hukukla çatışması, hukukun karşıtı olmasıdır. Bu çatışma veya aykırılık, ‘hukuka aykırılık’ olarak adlandırılır. 20 Hukuka aykırılık kavramı, suçun niteliği/özü mü yoksa unsuru mu olduğu tartışmasının halen sürdüğü bir kavramdır. Bununla birlikte, hukuka aykırılığın bir şekli bir de maddi yönü olduğu kabul edilmektedir. Buna göre eylem, bir ceza hukuku kuralını ihlal ediyorsa şekli hukuka aykırılık gerçekleşmiş olur. Maddi hukuka aykırılıkta ise, kanun koyucunun hangi sebeple bir eylemin suç olma niteliğini kabul ettiği veya kanuni tip gerçekleşmiş olsa bile eylemi hukuka uygun kılan özel sebeplerin bulunup bulunmadığı önem kazanmaktadır. 21 Maddi hukuka aykırılık kavramının, suçun biçimsel tanımı içinde yer bulabilmiş olmasının bir önemli yararı, kanunun belirli bir durumu düzenlememiş olduğu hallerde kendini gösterir. Toplumun hukuk bilinci, bazı eylemlerin cezalandırılmaması şeklinde belirmekte ise, kanunda yazılı olmasa da, bunların hukuka uygunluk sebebi olarak kabul edilebilmesine olanak verir. 22 En azından hakimin bu yönde takdir hakkı kullanabilmesine olanak sunar. Bu olanak da, sözü edilen ‘hukuk bilincinin’ yaratıcısı olan toplumun ataerkil yapısı içinde bir parça kadın bakış açısı yer bulabilmişse, bize göre kadın suçluluğu açısından önem kazanır. Bu bağlamda, kadın suçlulara özgü hukuka uygunluk sebeplerine ilişkin tartışma ve taleplerin bir örneği olan ‘dayak yiyen kadın sendromu’, ileride ele alınacaktır.
2. Sapma
19 20
DÖNMEZER, age, sf. 48. TOROSLU, age, sf. 36. 21 ÖNDER, Ayhan, Ceza Hukuku Genel Hükümler C.II, Beta Yay. , 1989, sf. 150. 22 ÖNDER, sf. 151.
Suç, ceza hukukuna ait bir kavramdır. Sosyoloji alanında ise, toplumda kültürün belirlediği örf, adet, gelenek görenek ve hukuk kurallarına uymayan davranışlar, sapmış davranışlar olarak nitelendirilirler. Toplumsal kuralların bazıları yasalarda karşılıklarını bulurlar ve bu kuralların çiğnenmesi, devletin yaptırımına bağlanır.23 Sapmayı inceleyenler, toplumda çoğulcu değerler sisteminin mevcut olduğunu, bir davranışın sapmış veya suç olarak nitelendirilebilmesi için, bireyin belli bir şekilde davranması ve farklı değerlere sahip diğer bireyin eylemini sapma olarak nitelendirmesi gerektiğini belirtmektedirler. 24 Karşılıklı ilişkilerin önemini vurgulayan bu görüşe göre, sapmış davranış, objektif varlığı yönünden sapmış değildir. Damgalama ve tasnif etme mekanizması, sosyal sapmayı yaratan asıl etkendir. 25 Damgalamanın özellikle kadın suçluluğu konusunda taşıdığı önem, çalışmamızın ilerleyen aşamalarında ele alınacaktır.
Suç, temel olarak, Georges Picca’nın tanımıyla da, grupla birey arasında bir çatışmadır. 26 Ona göre, bir eylemin suç olmasını, nesnel özellikleri değil, toplumun ve hukuk sisteminin ona getirdiği yargı belirler. 27 Suç oluşturan eylem, suç olma niteliğini, içinde gerçekleştiği sosyal durumdan alır. Örneğin cinsel ilişki, bir eylem olarak suç değildir, ama ensest, zina, ırza tecavüz şeklinde gerçekleştirilince suç kapsamında değerlendirilir. Yani suç, tümüyle tanımsaldır. 28 Buradan hareketle, ceza kanunlarında tanımlanmamış eylemlerin cezai anlamda suç olmadığı, yani sapma ve suçun birbiriyle
İÇLİ, Tülin Günşen, Kriminoloji, Bizim Büro Basımevi, 1994, sf. 1, 2. İÇLİ, Kriminoloji, sf. 2. ( WORSLEY, Peter, The New Introducing Sociology, Penguin Boks, New York, 1987, sf. 411’den aktaran) 25 DÖNMEZER, age, sf. 353. ( BECKER, Howard, Outsiders, Studies in Sociology and Deviance, London 1963 ve SHOAM, Shlomo- NEHRI, Miriam, Crime and Madness, Annales Internationales de Criminologie, 1970, Vol. 9, No. 1'den aktaran) 26 PICCA, Georges, Kriminoloji, Çev. Ebru Erbaş, İletişim Yay. 1992, sf. 17. 27 PICCA, age, sf. 13. 28 İÇLİ, Kriminoloji , sf. 3.
24
23
her zaman örtüşmeyebileceği, her sapmış davranışın suç oluşturmadığı sonucuna ulaşabiliriz. 29
Eski kriminologlara göre suç oluşturan eylem, diğer eylemlerden kesin şekilde ayrılan, farklı esaslara dayanmakta idi. Çağdaş görüşlere göre ise suç da diğer sapmış davranışlar gibi sapmış bir davranıştır. Ancak suçun, diğer sapmış davranışlardan farkı, kanun koyucu tarafından belirlenmiş ve karşılığında ceza yaptırımı öngörülmüş olmasıdır. 30
Sapma kavramı, suç kavramından daha belirsiz ve daha geniştir. Sosyologlar, emniyet kuvvetleri, psikiyatrlar, sosyal hizmet görevlileri, ahlakçılar, normalliğin sınırları dışında kabul ettikleri her türlü davranışı sapma olarak nitelendirmektedir Fakat bu noktada normalin ne olduğunu sorusu akla gelmektedir. İstatistikler mi yoksa toplumun beklentileri mi normali belirleyecektir? Bununla birlikte toplumun beklentilerinin saptanması ve bu beklentilerin gruptan gruba farklılık göstermesi de bir sorun olabilecektir. 31
Emile Durkheim’in belirlemesine göre suç, toplumun normal tüm bireylerinin ortaklaşa sahip oldukları duyguları yaralayan eylemin adıdır. Ceza da, asıl olarak duygusal yönüyle beliren bir tepki olup; bireyin toplumda alışılagelmiş inanç, düşünce, duygu ve yapma biçimlerinden uzaklaşması karşısında uygulanmaktadır. Suç olarak nitelendirilen eylemleri, Durkheim, iki grupta toplamaktadır. Birinci grupta kollektif şeylere karşı işlenen suçlar yer almaktadır. Kollektif şey kavramının içine de kamu
İÇLİ, Kriminoloji ,sf. 3. ( SIEGEL, Larry, J. Criminology, West Pub. Comp. St. Paul, 1989, sf. 11’den aktaran) 30 DÖNMEZER, age, sf. 47. 31 SOKULLU AKINCI, Füsun, Kriminoloji, Beta Yay., 2002, sf. 39.
29
otoritesi, bunun temsilcileri, gelenekler ve din girmektedir. İkinci grupta ise yalnızca bireylere karşı işlenmiş olan, öldürme, hırsızlık gibi suçlar yer almaktadır. İlkel topluluklar, cinsel suçlar dışında bireylere karşı suçları önemsememektedir. 32
‘Kollektif şeyler’le ifade edilen kamu otoritesi, kamu otoritesinin kimler tarafından temsil edildiği sorusunu akla getirmekte ve bu noktada suçun yaraladığı ortaklaşa duyguların kimin duyguları olduğu ve bütün toplumdan bahsedilirken kadınların da bu bütüne dahil olup olmadığının sorgulanmasını gerektirmektedir. Aşağıda incelenecek olmakla birlikte, akılda tutulmalıdır ki, tarih içinde kadına özgü kılınan suçlar olan cadılık ve fahişelik kişiye değil kollektif şeye yönelmiş suçlardır. Oysa tarihsel olarak, sadece erkeğin fail olabildiği, ‘kollektif şeye’ yönelmiş bir suç yoktur. Bu durum, kadının, kollektif şeye dahil olmadığını, onun karşısında, hatta belki bir tehdit olarak yer almakta olduğunu düşündürtmektedir. Bu aşamada kadının kamu otoritesini temsil etmedeki konumunu sorgulama gereği gündeme gelmektedir.
3- Kadın Suçluluğu
Görüldüğü gibi sapma da, suç da, ‘tanımlanmış’ eylemleri ifade etmektedir. Bu tanımlar, yasa koyucu veya toplum tarafından yapılmaktadır. Fakat ‘toplum’ diye anılan topluluğun kimlerden oluştuğu, toplumun genel yargıyı yansıttığı kabul edilen değerlerinin de gerçekten ‘genel yargı’ olup olmadığı tartışmalıdır. Feminist düşünceler, ahlak, değer yargıları, namus gibi kavramların bu noktadan hareketle değerlendirmesini yapmaktadır. Kadın suçluluğu da bu kavramlarla yakından ilişkili olup, suçluluk ve sapma kavramlarının tanımlarını bulduğu sistem içinde tanımlanmıştır.
CAN, Cahit, Toplumsal İnsanın Evrensel Doğası ve Cinsel Suçlar, Seçkin Yay. , 2002, sf. 144 vd. (DURKHEIM, Emile, De la division du travail social, troisieme edition.Librairie Felix Alcan, Paris, 1911, sf. 43- 47’den aktaran)
32
Yukarıdaki, suç ve sapmayla ilgili açıklamalar doğrultusunda, çalışmamız açısından ‘kadın suçluluğu’, geniş bir bakış açısıyla, ataerkil sistem içinde ‘suç işlemiş kadını’, ‘kadının suç sayılan eylemlerini’ ve hem erkeğin hem kadının işleyebileceği suçlarda ‘kadının failliğini’ ifade etmektedir.
B- FEMİNİZM VE KADIN SUÇLULUĞU
1- Feminizmin Genel Özellikleri
Kadının kamusal alandaki varlığı, varoluş şekli ve bu bağlamda kamu otoritesini temsil etmedeki konumu, temel olarak feminist düşüncelerin gelişmesiyle gündeme gelmiştir. Farklı bakış açıları, yaklaşımları ve farklı amaçları olan feminist düşüncelerin ortak noktası, mevcut sistemin ataerkil bir sistem olduğunun kabulüdür. Kadın suçluluğuyla ilgili belirlemeler, günümüzde temel olarak feminist araştırmacılar tarafından yapılmaktadır. Daha önceki dönemde kadın ve suç üzerine çalışan araştırmacıların bulgularının ise, ataerkil düşünce yapısı doğrultusunda, önyargılı ve kadının ikincil kabul edildiği sonuçları ortaya koyduğu görülmektedir. Feminist araştırmacılar için suç ve kadın suçluluğu kavramları ise anlamını ataerkil yapı içinde bulmakta, kadın suçluluğuyla ilgili sorunlara getirilen çözüm önerileri de, ataerkil sistemi değiştirmeye veya dönüştürmeye yönelik çözüm önerileri ile uygunluk göstermektedir.
Feminizm düşüncesinin filizlenmeye başlaması 17. yüzyıla rastlamaktadır. Feminist düşüncenin ilk eserleri 1790 yılında Judith Sargent Murrey‘in kaleme aldığı ‘Cinsiyetler Arasındaki Eşitlik Üzerine’ (On The Equality of Sexes) adlı eser ve Mary
Wollstonecraft’ın 1792 yılında yazdığı ‘Kadın Haklarının Savunusu'dur ('A Vindication of Rights of Woman). Wollstonecraft, bir taraftan zamanının yaygın ideolojisinden etkilenerek kadının erkeğe göre doğal olarak aşağı bulunduğuna inanmakla birlikte, akıl sahibi insanlar arasında farklılığı cinsiyetin değil erdemin yaratacağı tespitiyle de kadınların erkeklerden daha düşük zeka kapasitesine sahip olduğu düşüncesine karşı çıkmıştır. 33 Bu dönem feministleri, kadınların doğal olarak erkeklerden farklı olduklarını reddetmekle, kadınları toplumsal bakımdan belirlenmiş özelliklere sahip bir toplumsal grup olarak tanımlamışlardır. Onlar için en yüksek değer, akıldır. 34 Wollstonecraft, kadınların duygusallıkları körüklenirken, kavrayışlarının ihmal edildiğini ve sonunda kadınların duygularının esiri olduğunu, buna da kibarca duyarlılık adı verildiğini ileri sürmüştür. 35
Çeşitli feminist düşünceler, temelde ataerkil sisteme karşı söylem geliştirmiş olmakla birlikte, farklı bakış açılarına ve kabullere sahiptirler. Bu tür düşünceleri liberal, kültürel, Marxist, varoluşçu ve postmodern feminizmler olarak adlandırmak mümkündür.
Liberal feministlerin kabul ettikleri temel düşünceler, akla inanç, kadınla erkeğin ruhları ve akılcı yeteneklerinin aynı olduğu, yani ontolojik olarak benzer oldukları, toplumsal değişim ve dönüşümü sağlamanın en etkili yolunun eğitim olduğu, bireyin diğer bireylerden ayrı olarak, gerçeği arayan, akılcı, bağımsız ve yalnız bir varlık olduğudur. Liberal feministler doğal haklar düşüncesine bağlı kalmışlar, özellikle de oy verme hakkı üzerinde durmuşlardır. Liberal feministler için cinsiyet sorunu teorik olarak problem değildir. Onlar için kadınları kamu yaşamından ( tam eşitlik temelinde) alıkoyan resmi
RULLMANN, Marit, Kadın Filozoflar- Antikçağ’ dan Aydınlanmaya Kadar, Çev. Tomris Mengüşoğlu, Kabalcı Yay., 1996, sf. 270. 34 YÜKSEL, age, sf. 14, 15. 35 YÜKSEL, age, sf. 16. ( SMITH, Patricia, Feminist Jurisprudence and The Nature of Law, Oxford Press, Oxford, 1993, sf. 22’den aktaran)
33
eşitsizliğin ortadan kaldırılması temel hedeftir. 36 Liberal çözümleme, özel alanı dokunmadan bırakmış, evli kadınların malvarlıklarıyla ilgili yasal değişikliklerin, evlilik içinde kadınların konumunu erkeklerinkine eşitleyeceğini düşünmüşlerdir. 37
Kültürel feminist geleneği, Margaret Fuller'in ‘19. Yüzyılda Kadın’ (Woman In Nineteenth Century) adlı eseri başlatmıştır. Bu gelenek, Avrupa'daki romantik akımın ya da Amerikan aşkıncılığının bir ürünü olarak, Aydınlanma akılcılarının mekanik bakışından tamamen farklı biçimde, bilginin duygusal, sezgisel yönü üzerine vurgu yapmıştır. 38 Kültürel feministler, siyasal değişime odaklanmaktansa, daha geniş bir kültürel dönüşümü aramaktadırlar. Eleştirel düşünme ve kendini geliştirmenin önemini kabul etmeye devam ederken, hayatın akıldışı, sezgisel ve genellikle kollektif yönü üzerinde durmakta, kadınlarla erkekler arasındaki benzerlikler yerine, genellikle kadınlık niteliklerinin, kişisel güç, gurur ve kamusal yenilenme kaynağı olarak kabul edilen farklılıklarını vurgulamaktadırlar. Kültürel feminist teorinin altında anaerkil bakış yatmaktadır. Temelde dişil etki ve değerler aracılığıyla yönlendirilen kadın toplumu görüşü, barışseverlik, işbirliği, farklılıkların şiddetsizce bir arada oluşu ve kamusal hayatın uyumlu bir şekilde düzenlenmesi fikirlerini de içermektedir. 39 Kültürel feministler, kadınların farklı ve ayrı bir kültürle etiğin mirasçıları olduklarına inanmaktadırlar. 40
Marxist feminizm, kadınların sorunlarının üretim ve kadının statüsü arasındaki ilişkiden kaynaklandığını öngörür. Onlar için cinsiyet, temel bir sorun değildir. Temel ilgi
DONOVAN, Feminist Teori, İletişim Yay. Çev. Aksu Bora/ Meltem Ağduk Gevrek/ Fevziye Sayılan, 2. bs., 2001, sf. 27, 28. 37 DONOVAN, age, sf. 61. 38 DONOVAN, age, sf. 71. 39 DONOVAN, age, sf. 69, 70. 40 DONOVAN, age, sf. 111.
36
alanı kapitalist toplumda evin rolünü belirlemektir. Kadın hareketinin tespitleri yalnızca sosyalist bir örgütte 'erkek egemenliği' gibi bir soruna indirgenemez. Kapitalist sistemin sömürüye dayalı sınıf ilişkilerini sürdürebilmesinin ve yeniden üretilebilmesinin temelinde yatan olgulardan biri, kadının aile kurumunun merkezinde yer alması ile yapılan işbölümü aracılığıyla uğradığı ezilmedir. 41 Bununla birlikte ücretliler olarak kadınların, üretim tarzları ile doğrudan ilişkileri, kadın ile sınıf arasındaki bağ ve evle ailenin ideolojik olarak toplumsallaşmadaki rolü de Marxist feminizmin sorunlarıdır. 42
Varoluşçu felsefeden kaynaklanan bu akım, kadının toplumsal rollerini aşabileceğini ve kendi gelişim yönünü özgür iradesiyle belirleyebileceğini savunur. Simone de Beauvoir’nın ‘İkinci Cins’ (The Second Sex) adlı çalışmasında ifadesini bulan bu görüşe göre, ataerkil bir kültürde, erkek ya da eril olan, olumlu ya da norm olarak kurulurken, kadın ya da dişillik, olumsuz, esas olmayan, normal dışı, yani kısaca ‘öteki’ olarak kurulur. Bu görüşe göre anatomi yazgı değildir, kişi, kendi vücudu aracılığıyla dünyaya bağlı olup; erkek bedeni özgür yaratıcı etkinlikleri kolaylaştırırken (çünkü bir toplumsal yaptırımla karşılaşmaz ve adet görmek veya hamile kalmakla kısıtlanmaz), kadın bedeni kadın için bir kısıtlayıcıdır. 43
Postmodernizmin ‘öteki’ olanı yüceltmesine paralel olarak ‘öteki’ cins olan kadın da postmodern feminizm akımında yerini almıştır. ‘Ötekilik’, çoğulculuğu, farklılığı ve açıklığı ifade etmektedir. Postmodern feminizm, modern bilimin sözde rasyonelliğini ve
SEGAL, Lynne, Yerel Bir Deney, Feminizm, Sosyalizm ve Eylemde Birlik, Çev. Emel Çetin Özül, İletişim Yay., 1984, sf. 25, 214. 42 DONOVAN, age, sf. 148. 43 DONOVAN, age, sf. 234.
41
objektifliğini feminist pencereden eleştirmiş ve kadın deneyimlerini ifade etmeye daha uygun, akıcı ve açık bir dil yaratma girişiminde bulunmuştur. 44
Görüldüğü gibi, feminist düşünce öncelikli olarak kanun önünde eşitlik/ eşit haklar talebiyle ortaya çıkmış, ayrımcılığı reddetmiş, süreç içinde kadınla erkeğe uygulanan mutlak eşitliğin, kadınla erkeği aynı kabul ettiği için aslında bir eşitsizliğe/ adaletsizliğe yol açtığı görülmüş ve farklılık düşüncesi filizlenmiştir. Eşitlik ve farklılık, temel olarak hukuk alanında uygulamasını bulan yaklaşımlardır ve tartışmaları da bu alanda sürmektedir.
Tarihsel süreçte, kadın ve suç, ataerkil sistem içinde ve bu sistem tarafından, 'tanımlanmış', kadının suçluluk alanında da ikincil ve tabi kılındığı bir yaşam biçimi yerleşmiştir. Feminist düşünceler, genel olarak sosyal hayatta ve hukuk alanında, kadının bu konumunu ortaya koyup çözümler üreten düşüncelerdir. Daha önce de belirtildiği gibi, feminist düşüncelerin ortak hareket noktası, kadınla ilgili tanımlamaları yapan sistemin ataerkil bir sistem olduğudur.
Ataerkillik deyince ilk akla gelen, bunun, babanın ‘erk’ sahibi olduğu, daha genel bir anlamla erkek tahakkümünü yansıtan bir toplumsal sistem olduğudur. 45 Feminist eleştirinin merkezinde yer alan ataerkilliğin başlangıcı üzerinde, ne feministler, ne de feminist olmayan araştırmacılar arasında bir fikir birliği vardır; fakat mevcut sistemin ataerkil olduğu ve tüm feministlerin bu sisteme karşı söylem geliştirdikleri tartışmadan uzaktır. Ataerkil sistemin meydana çıkışını araştırırken de, ilkel toplulukların incelenmesiyle ulaşılmış totem ve ensest yasağı kavramları her araştırmacının konusu
GELSTHORPE, Loraine, Feminism and Criminology, www.oup.co.uk/doc/college/maguire/ch04.doc MARSHALL, Gordon, Sosyoloji Sözlüğü, Çev. Osman Akınhay/ Derya Kömürcü, Bilim ve Sanat Yay., 1999, sf. 47.
45 44
olmuştur. Totem hayvanı yeme ve ensest yasaklarının kim tarafından ve ne için konulmuş olduğu, ataerkilliğin kökeni konusundaki düşünceyi de belirlemektedir. Mevcut ataerkil sistemin öncesinde bir anaerkil sistemin hüküm sürmüş olduğunu savunan yazarların karşısında, anaerkil bir düzenin hiçbir zaman var olmadığını, ataerkilliğin toplumun kuruluşundan beri sürdüğünü savunanlar bulunmaktadır. 46
Hangi başlangıç kabul edilirse edilsin, çalışmamız açısından önemli olan, mevcut sistemin ataerkil bir sistem olmakla, erkekler tarafından yaratılmış olduğu konusunda var olan fikir birliğidir. Akal'a göre kandaşla cinsel ilişki yasağının konulması ve böylece kadınların değiş tokuş edilebilmesi demek olan bir ilk kuralla toplumun kurulması, sosyal düzenlemenin her şeyden önce bir cinsel düzenleme olduğunu gösterir. 47 Akal, kadın erkek ilişkisinin, tüm toplumları kapsayan bir yöneten yönetilen ilişkisi olarak, tartışmasız bir siyasi iktidar ilişkisi olduğunu düşünmektedir. 48 Siyasi iktidar ilişkisini belirleyen olgu, yöneten ve yönetilen tarafların niteliği değil, her toplum tipinde zorunlu olarak kurulduğu görülen ve sayesinde sosyal düzenlemenin gerçekleştirilebildiği, yasa-
Bachofen, söylencelere dayanarak, Likya’daki anaerkil sistemi; Atina’da başlangıçta varolan anaerkilliğin İon’laşmayla birlikte özdeksel/ dişil ilkeden uzaklaşarak yerini ataerkilliğe bırakma sürecini; Lemnos’ta var olan anaerkil sistemin kadınların erkekleri öldürerek doruk noktasına ulaşmasını ve bir kadının bunu reddederek ataerkil sisteme geçişi sağlamasını; Mısır’da anaerkillikle ataerkillik arasında olan bir sistemi ve adalet aracı olarak kadın imgesinin belirişini; Hindistan’ da anaerkil ilkenin İskender’le temsil edilen ataerkil ilkeye karşı direnişini; ve Lesbos’ta da anaerkil ilke olarak, Sappho aracılığıyla, kadınların kendi cinslerine duyduğu sevinin tinsel güzelliğe dönüşmesini anlatmıştır. Ayrıntılı bilgi için bkz. BACHOFEN, J. Jacob, Söylence, Din ve Anaerki, Çev. Nilgün Şarman, Payel Yay. , 1997 Evelyn Reed de, anasoylu toplumların varlığından yola çıkarak, ataerkil toplumdan önce anaerkil bir toplumun var olduğunu savunur. Toplumu toplum yapan ilkelerin kadın tarafından konulmuş olmasını da buna dayanak yapar. Bu ilkeler totem hayvanı yemek ve kandaşla cinsel ilişki kurmaktır ve ona göre bunları yasaklayan, kadındır. İlk sosyal kurallar kadınların eseridir, dolayısıyla kadın, iktidar ve hukuk yaratıcısı olarak erkin de sahibidir. Reed, tabulara sadece bir cinsel ilişki yasaklaması gözüyle bakılmaması gerektiğini, aslında erkeklerin avlanma ve öldürme gibi tehlikeli ve lekeleyici uğraşlar içinde bulunduğu dönemlerde kendilerine yaklaşılmayacağı buyruğunu çıkaran ve bunu kural haline getirenin kadınlar olduğunu söylemektedir. Ve ona göre bu, yalnızca cinsel ilişki sakınması değil, erkeklerin kadınlarla her türlü ilişkide bulunmasına engel olan bir tümel tabuydu. Reed’e göre kadının ‘kirli’, dolayısıyla ‘kirleten’ olması da 20. yüzyılın modasıdır. Yabanıllık çağında ise ‘kirleten’, avcı ve et yiyenler olan erkeklerdir. Ataerkil sisteme geçiş ise Reed’de, ilerleyen aşamalarda, tarımın ve mülkiyetin gelişmesi süreci içinde açıklanmıştır. REED, Evelyn, Kadının Evrimi I, Payel Yay. , Çev. Şemsa Yeğin, 2. bs. 1994, sf. 124, 140. 47 AKAL, age, sf. 12. 48 AKAL, age, sf. 13.
46
uygulama ilişkisidir. 49 Yani hukuk yaratma ve uygulama da iktidarın bir aracıdır ve kadın suçluların durumu da, iktidarın kökenini ifade eden ataerkil çözümlemeden uzaklaşarak açıklanamaz. Gözlemlenen bütün toplumlarda, dinsel alan da, aynı zamanda bir siyasi alan olarak, erkeğe özgüdür.
50
Durkheim’a göre ceza hukuku da başlangıçta tümüyle dinsel bir
hukuktu. 51 Dolayısıyla dinsel kaynaklı suç ve cezaların da erkek karakterli ve kadınlara karşı olacağı sonucuna ulaşılabilir.
2- Feminist Hukuk
Eşitlik ve farklılık yaklaşımları, uygulama alanını esas olarak hukuk alanında bulmaktadır. Kadın suçluluğu alanında da, kadınla erkeğin farklılığını kabul eden düzenleme ve uygulama önerilerini dikkate değer bulduğumuzdan, önce bu eşitlik ve farklılık yaklaşımlarının feminist hukuk bağlamında nasıl belirdiğinden sözetmek gerekmektedir.
Feminist hukuk, erkek yorumuna dayalı olarak oluşturulmuş mevcut hukuk sistemi karşısında, alternatif kadın taleplerini yansıtır. Çünkü ataerkil hukuk, tarih boyunca kadınları, çocuklar ve delilerle aynı kefeye koyarak ‘kısıtlı’ saymıştır. 52
Nesebin ve verasetin kadına göre belirlendiği toplum tiplerinin varlığı bilinmekle birlikte, kadının sosyal bakımdan egemen olduğu bir hayat biçimini ifade eden anaerkil modelin var olup olmadığı konusunda tartışmalar, yukarıda da söz edilmiş olduğu gibi, halen sürmektedir. Üremede erkeğin rolünün anlaşılması ve ekonomide de saban aracılığı
AKAL, age, sf. 15. AKAL, age, sf. 20. 51 CAN, age, sf. 141. ( DURKHEIM, Emile, De la division du travail social, troisieme edition.Librairie Felix Alcan, Paris, 1911, sf. 60’tan aktaran) 52 BERKTAY, Fatmagül, Tarihin Cinsiyeti , Metis Yay. , 2003 age, sf. 22.
50 49
ile toprağın işlenmeye başlanması ile birlikte ataerkil düzen, varlığını sabitlemiştir. Ataerkil düzenin yerleşmesinden sonra da, kadınların hukuki bir statüye ve varlığa sahip olmadıkları bilinmektedir. Ortaçağ Avrupası’nda kadınlar erkek karşısında ikinci
derecede bir statüye sahip olmalarına rağmen loncalara girebiliyorlardı. Zamanla kadınların loncalarla ilişkileri kesilmiş, 17. yüzyıla gelindiğinde kadınların ticaret hayatından yasaklanmalarıyla kamusal alandan tümüyle çekildikleri görülmüştür. 53 Doğal hukuk, kadın-erkek eşitsizliğini ve kadının alt pozisyonunu, farklı şekillerde de olsa esas kabul etmiştir. Pozitif hukuk ve sosyal sözleşme teorisinde de, aydınlanma devriminde de kadının ikinci derecedeki rolü korunmuştur. 54
Feminist hukukun gelişimi, birbirinden kesin çizgilerle ayrılamayacak olmakla birlikte, üç evrede incelenebilir. Birinci evre, orta Viktorian zamanından 1980’lere kadardır. Bu dönemde başta aile hukuku ve iş hukuku alanlarında cinsiyete dayalı eşitsizliği ortadan kaldırmak amaçlanmıştır. 55 18. ve 19. yüzyıl feministleri, kadın hakları ve kadınların özel alana hapsedilmesi üzerinde durmuş ve kadınları birer vatandaş olarak erkeklerle aynı temel haklara sahip olduklarını ileri sürmüşlerdir. 56 19. yüzyıla kadar geleneksel ev içi hayatına hapis olarak gelen kadınlar için, Sanayi Devrimi, başgösteren ihtiyaç sebebiyle, çalışmak için kamusal alana çıkmak anlamına gelmiştir. Daha önce oy hakkı elde etme, evli kadınların kendi mülkiyetlerini elde etmeleri ve doğum kontrolü gibi alanlarda mücadele eden feminist hukuk, artık kadınların işgücüne katılmalarından kaynaklanan, aile hukuku ve iş hukuku alanlarındaki sorunları da ortaya koymaya başlamıştır. 1980’lere kadar süregelen feminist akımlar, genel olarak hukuk alanında
GÜRİZ, Adnan, Feminizm, Postmodernizm ve Hukuk, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yay., Ankara 1997, sf. 2 vd. 54 Ayrıntılı bilgi için YÜKSEL, age, sf. 166 vd. 55 YÜKSEL, age, sf. 23. ( BARNETT, Hilarie B.A.,Introduction to Feminist Jurisprudence, London, 1988, sf. 5’ ten aktaran) 56 YÜKSEL, age, sf. 18. ( OKIN, Moller, S., Women in the Western Political Thought, New Jersey, 1979, sf. 247, 148’ den aktaran)
53
kadınlarla erkeklerin eşit haklara sahip ve eşit muameleye tabi olmaları gerektiğini savunuyordu. 1980 ve sonrasında gelişen feminist düşünce ise toplumsal cinsiyetten arınmış bir kuramın gelişmesini öngörenler ile cinsel farklılığın zorunlu ve sabit bir ayrım olduğunu öngörenler arasında olmuştur. Aynılık esasını benimseyen liberal feministlerin tersine radikal, kültürel ve postmodern feministler farklılık esasını benimsemektedirler. Farklılık teorisi kadının biyolojik yapısı ve taşıdığı farklı değer itibariyle erkekten farklı olmasına dayanır. Bu nedenle, farklılık esasını benimseyenler, kadının özel muamele görmesi gerektiğini ileri sürerler. 57 Aynılık esasının benimsenmesinin sonucu olarak, cinsiyete dayalı işbölümüne son verilmesi ve böylelikle kadının kamusal alana taşınması amaçlanmaktadır. Aynılık esasını benimseyen feministlere yöneltilen eleştiri ise, bu esasın kadını erkek kalıplarına sokmasıdır. 58 Catherine Iorns, Dworkin’in eşitlik teorisini feminist bir bakışla eleştirdiği makalesinde, kadınların dünyayı bir ilişkiler zinciri, erkeklerinse atomistik ve hiyerarşik algıladıklarını, böylece özgürlük ve fırsat eşitliği gibi temel hakların bile, ayrımcılığı besleyebileceği için zararlı hale gelebileceğine dikkat çekmektedir. 59
Farklılık yaklaşımları, Fatma İrem ÇAĞLAR’ın çalışmasında ‘asimetrik eşitlik modelleri’ başlığı altında incelenmiştir. Asimetrik eşitlik modelleri temel olarak dört alt başlığa ayrılmaktadır. ‘Özel haklar’ modeli kadın ve erkeğin farklı yaradılışlarda olduğundan hareket eder. Kadınların bu farklılıklardan dolayı hukuk sistemi içinde cezalandırılmamaları gerektiği üzerinde durur. ‘Uzlaşma’ modeli simetrik ve asimetrik yaklaşımları uzlaştırmaya çalışır. Kadın- erkek arasındaki biyolojik farklılıkların etkilerini bertaraf etmeye odaklı bir anlayıştır. Biyolojik farklılıkların gözetilmesini, yetenek, ilgi gibi farklılıkların ise eşit muamele ya da androjenik yaklaşımla değerlendirilmesi gerektiğini savunur. ‘Kabul’ modeli biyolojik farklılıkların kültürel farklılıkları doğurduğunu kabul etmez ve bu farklılıkların eşitsizlik yaratan sonuçlarını bertaraf etmeye odaklanır. ‘Güçlendirme’ modeli ise hukukun kabul ettiği farklılıkların kadının güçsüzlüğüne atfedilen nitelikler olduğundan hareket eder. Eşitlik tartışmalarını eşit muamele- özel muamele yaklaşımından kurtarmayı amaçlar. Ayrıntılı bilgi için bkz., ÇAĞLAR, Fatma İrem, Eşitlik ve Farklılık Yaklaşımları Çerçevesinde Feminist Hukuk Teorisi, Basılmamış yüksek lisans tezi, AÜ. Sos. Bil. Ens. Kamu Hukuku ABD 2002 58 WOLZER, Michael, Spheres of Justice: A Defense of Pluralism and Equality, New York, 1983, sf. 141, 142. 59 IORS, Catherine J. , A Feminist Looks At Ronald Dworkin’ s Theory of Equilty, Murdoch University Electronic Journal of Law, http://www.murdoch.edu.au/elaw/issues/v1n1/iorns113.html
57
Farklılık esası, temel olarak radikal ve postmodern feminist akımlar içinde tartışılmaktadır. 60 Farklılık esasını benimseyen feminist hukukçular, hukukun soyut, genel ve evrensel ilkelerine yoğun eleştiri getirerek bunların bireylerin farklılığını gözetmeden, standart bir şekilde uygulanmasının haksızlığa neden olacağını belirtmişlerdir. 61 Feminist hukuk, hukuk sisteminde cinsiyetten arınmış gibi sunulan insan ve birey kavramlarının pratikte erkeği vurguladığını ileri sürer. 62 Ann Scales de, bu duruma ‘nesnelliğin
zorbalığı’ (tyranny of objectivity) demekte; feminist analizin, nesnel gerçekliğin bir efsane, bir masal (myth) olduğunu kabulle başladığını söylemektedir. 63
1970 ve 1980’lerde egemen olan feminist hukukun ikinci evresinde, en geniş odaklanma, ataerkil toplum yapısı üzerine olmuştur. Farklı yaklaşımların ortak noktası, toplumda ve hukukta cinsiyetler arasındaki ilişkilerin bütün yönleriyle belirlenmesi talebidir. 64
Üçüncü evrede ise hukuk ve hukuk sisteminin kaçınılmaz olarak cinsiyete dayalı olarak geliştiği ama bu durumun, hukukun sürekli ve kaçınılmaz olarak erkek yararını gözeteceği anlamına gelmeyeceğini ortaya konulmuştur. 65 Feminist hukuk teorisi, 1960’lı
Eşitlik ve farklılık kavramlarıyla ilgili eleştirel bir bakış olarak Catherine Mac Kinnon’un egemenlik bağlamında değerlendirmelerinden de bahsetmek gerekecektir. Mac Kinnon’a göre cinsiyet farklılığı yüzünden eşitsizlik, kadınları kadınlar olarak tanımlar ve statülerini belirler. Toplumsal olarak bir kadını bir erkekten ayırt eden şey, iki cinsin birbirinden farklı olan tüm yönleridir; oysa yasal olarak bir kadının cinsiyet temelinde ayrımcılığa maruz bırakıldığını kabul etmek için, önce onun aslında bir erkekle aynı olduğunu söyleyebilmek gerekir. O halde aynılık varsayan bu eşitlik kavramı ile farklılık varsayan cinsiyet kavramı arasında baştan oluşmuş bir gerginlik mevcuttur. ..Cinsiyeti bir aynılık ve farklılık sorunu olarak ele almak, toplumsal cinsiyetin bir toplumsal hiyerarşi ve eşitsizlik sistemi olduğunu gizlemektir... Sorun farklılıkların iktidarla tanımlanmasındadır... Eşitsizlik bir aynılık ve farklılık meselesi değil, bir egemenlik ve bastırılmışlık meselesidir. MAC KINNON, age, sf. 248 vd. , sf. 277. 61 YÜKSEL, age, sf. 57. (SMITH, Patricia, Feminist Jurisprudence and The Nature of Law, Oxford Pres, Oxford, 1993, sf. 498-501’den aktaran) 62 YÜKSEL , age, sf. 7. 63 SCALES, Ann C., Feminist Jurisprudence, Lloyd’s Introduction To Jurisprudence, 6. bs. , MDA Freeman, London, Sweet & Maxwell, 1994, sf. 1051. 64 YÜKSEL, age, sf. 24. ( FIRESTONE, S. , The Dialectic of Sex, The Case for Feminist Reudution, New York, 1972, sf. 4-8’den aktaran) 65 YÜKSEL, age sf. 25. (BARNETT, Hilarie B.A.,Introduction to Feminist Jurisprudence, London,
60
yılların sonlarında hukuk fakültesinde okuyan ve feminist teoriden etkilenen kadınlar tarafından şekillendirilmiştir. Bu kadınlar, kadınları merkez alan tecavüz, aile içi şiddet, eşit olmayan ücretlendirme, cinsiyet ayrımcılığı gibi konuların hukuk eğitiminde müfredat dışı bırakılmasını eleştirmişler ve bu doğrultuda çalışmalarla teoriyi geliştirmeye başlamışlardır. Feminist hukuk, bir çok odası olan bir evdir. Burada, feminist düşüncenin değişik hareketlerini yansıtır. Fakat feminist düşünürleri birleştiren nokta, toplumun ve hukuk düzeninin ataerkil olduğudur. 66
Feminist hukukun görevi, farklı kültürel, politik ve sosyal durumdaki kadınların bu durumlarını geliştirmek amacıyla, kadınların koşullarını hukuki olarak araştırmak ve analiz etmektir. 67 Bu yönüyle feminist hukuk daha çok hukukun maddi koşullarıyla ve hukukun insan yaşamlarındaki sonuçlarıyla ilgilidir. Bundan dolayı feminist hukuk somut bir özellik taşımakta, maddi hukukta cinsiyete dayalı eşitsizliği ortadan kaldırmaya, hukuk teorisinde kadının dışlanmışlığını açıklığa kavuşturmaya çalışmaktadır. 68
Feminist hukuk, geçerli sistematik içinde bir feminist bakış açısı uygulayarak geleneksel alanlardaki boşlukları doldurmak gibi bir işlevi üstlenmekle birlikte, disiplinin temel amacı geniş bir değişimdir. Yani hukuki boşluklara feminist bir bakış açısı uygulamaktan çok, bütün alanları kapsayan bir değişim, feminist hukukun asıl amacıdır. 69
Feminist hukuk, hem tabii hukuka karşı çıkmakta, hem de pozitivist- ampirist hukuk geleneğini reddetmektedir. Yapılması gereken, hakimin yorum yetkisini azami
1988, sf. 8’den aktaran) 66 Lloyd’s Introduction To Jurisprudence, 6. bs. , MDA Freeman, London, Sweet & Maxwell, 1994, sf. 1027. 67 YÜKSEL, age, sf. 2. ( DAHL, Tove Stand, Women’ s Law, An Introduction to Feminist Jurisprudence, Trans; Ronald L. Craig, Norwegian University Pres, Norway, 1987, sf. 11’den aktaran ) 68 YÜKSEL,age, sf. 2. 69 YÜKSEL, age, sf. 146. ( DAHL, Tove Stand, Women’ s Law, An Introduction to Feminist Jurisprudence, Trans; Ronald L. Craig, Norwegian University Pres, Norway, 1987, sf. 36’dan aktaran)
ölçüde genişletmek olmalıdır. 70 Gerçekten, farklılıkları yasal düzenlemeyle şablon haline getirip uygulamak yerine somut durumlar için somut çözümlere ulaşmak amacıyla, hakimin yorum yetkisini kadın erkek farklılığını gözetecek şekilde düzenlemek önerilebilir. Sistemin ataerkil bakışını değiştirip hemen alternatif bir model oluşturmak, halihazırda gerçekçi bir yaklaşım olmayacağına göre işlevsel yaklaşmak tercih edilebilir. Çünkü amaçlanan, cinsiyetleri bireylerin yasalar karşısında farksızlığından hareketle cinsiyetleri yok etmek değil, cinsiyet ayrımını farklı bir şekilde işletebilmektir. 71
Kadın suçluluğu açısından eşitlik yanında farklılık yaklaşımını esas alan yaklaşımların esas alınması gerekmektedir. Buna göre, çalışmamızın çeşitli yerlerinde de değindiğimiz gibi, hukuku erkekler şekillendirmiş, erkekler tanımlamış, erkekler yorumlamıştır. Kadınlar, erkekler için ‘öteki’dir ve erkek hukuk, ‘öteki’lerin seslerini gözardı etmiştir. Hukuk dili ve akıl yürütmesi de bundan dolayı cinsiyetleştirilmiştir. Hukukun mantıksal yapısı eğitimli, imtiyazlı erkekler grubunun değerlerine,
deneyimlerine, sosyalleşme biçimlerine uygundur. Bununla birlikte, farklılık, hemen her zaman kadınların farklılığı anlamına gelmektedir. Yani kadınlara, 'erkeklerden daha kötü' veya 'daha iyi' davranışla somutlaşmaktadır. 72 Bu bağlamda, ileride de ele alınacağı gibi, kadın suçluluğu alanında var olması istenen farklılık da, kadınların ‘erkeklere göre’ farklı olması değil, kendilerine özgü düzenleme ve davranışlara kavuşturulması anlamında anlaşılmalıdır.
3- Feminist Kriminoloji
70 71
GÜRİZ, age, sf. 142- 143. AGACINSKI, Sylviane, Cinsiyetler Siyaseti, Çev. İsmail Yerguz, Dost Kitabevi, 1998, sf. 64. 72 Lloyd’s Introduction To Jurisprudence, 6. bs. , MDA Freeman, London, Sweet & Maxwell, 1994, sf. 1031. ( WIILIAMS, Wendy, Women’s Rights L. Rptr. ,NYU L. Rev. 1003, 1984- 85, 13, sf. 175’ten aktaran)
Feminist kriminoloji, kadın suçluluğu ile yargılama ve cezalandırma sistemi içinde kadının yerinin feminist bakışla incelendiği bir disiplindir. Kadın suçluların, kriminoloji çalışmaları içinde neden şimdiye kadar görmezden gelindiği veya olduklarından farklı gösterildiği, feminist kriminoloji çalışmalarının çıkış noktasıdır. Bütün bu çalışmalar, temelde iki sorun çerçevesinde yapılagelmektedir: Cinsiyet oranı (gender ratio) ve genelleştirilebilirlik ( generalizability) sorunları. Cinsiyet oranı sorunu, neden kadınların daha az, erkeklerin daha çok suç işledikleri veya bunun neden böyle göründüğünü; genelleştirilebilirlik sorunu ise suçu açıklayan geleneksel teorilerin kadın suçluluğuna da uygulanabilip uygulanamayacağını konu eder. 73
Feminist kriminolojinin kazanımları veya sunduklarından önce, bu kavram üzerinde uzun tartışmalar yapıldığını hatırlamak gerekmektedir. Carol Smart’ın ‘Kadın, Suç ve Kriminoloji’ ( Women, Crime and Criminology) adlı çalışmasındaki 1970’lerin kriminolojisi, İngiltere’deki ilk feminist kriminoloji yaklaşımıdır; fakat çalışma, bugünün kriminoloji anlayışından oldukça uzaktır. ‘Feminist kriminoloji’ tamlamasını ilk olarak bir deneme niteliğinde de olsa Smart kullanmıştır; fakat esas olarak feminist bir eleştirinin yeteceğini, yeni bir teorik yaklaşıma gerek olmadığı düşüncesinde olmuştur. Smart, esas olarak, kriminolojik çalışmalarda kadınların olmamasının, kadın suçluların ıslah ve topluma uyum sürecinde adaletsizlik meydana getireceğini savunmuştur. Gerçekten, feminist kriminolojiye olan ihtiyaç, kadın suçlulara ceza verilirken olduğu kadar, cezalarının infazı aşamasında, ıslah ve topluma uyum sağlanması bakımından da önemlidir. 74
73
O’CONNOR, Tom,North Carolina Wesleyan College, http://faculty.ncwc.edu/toconnor/301/301lect14.htm 74 HEIDENSOHN, Frances, Women and Crime , Washington Squire, NY University Press, 1995, sf. 151.
Loraine Gelsthorpe, Allison Morris’le birlikte 1988’de yaptığı çalışmada feminizm ve kriminoloji arasındaki ilişkiyi tanımlamayı denemiştir; fakat bu ilişkinin zorluklarını hiçbir zaman yadsımamışlardır; çünkü ne bir tek feminizm ne de bir tek kriminolojiden söz etmek mümkündür. 75 Frances Heidensohn ise feminist kriminoloji kavramı karşısında çekimser kalmaktadır. 76 Kriminolojiye bir yaklaşım olarak postmodernizmi savunan Smart veya 'sınır aşıcı/ ihlalci kriminoloji' den bahseden (transgressive criminology) Cain gibi yazarları da örnek veren Heidensohn, bu tartışmaların varlığına karşın geniş bir feminist teorik duruşun geliştiğinden söz
edilemeyeceğini düşünmektedir. Hala, 'feminist' ile tam olarak birleştirilemeyen bir kavramlar serisi bulunmaktadır.Bunların bazı bağlantıları olsa da, ortak bir seyir izlememektedirler: "Bir çiçek dürbünündeki renkli parçacıklar gibidirler. Sallandıkları zaman, her biri farklı bir renk ve şekil yansıtsa da, tek çerçeve içinde kalırlar". 77 Bu duraksamalar karşısında Heidensohn, feminist kriminolojinin, birarada bulunması imkansız, karşıt anlamlı sözcüklerin birlikte kullanılmasıyla oluşturulmuş söz anlamında, bir ‘oksimoron’ olup olmadığı sorusunu sorar. Bu eğretilemeyi değiştirip feminist kriminoloji kavramına yaklaşmak için de kendisinin de ilkini dile getirdiği öneriler şunlardır: Kadın suçluların tanımlamasını daha özenli yapmak, ekonomik akıl yürütme, suçların sınıflandırılması, damgalamanın etkisi ve çifte suçlulukla ilgili çalışmalar yapılması. 78
Peki bu feminist yazarların feminist kriminoloji kavramını ‘savunulamaz’ bulmalarının sebebi nedir? Öncelikle suç ve suçluluk, ataerkil ahlakla oluşturulmuş
GELSTHORPE, agm, www.oup.co.uk/doc/college/maguire/ch04.doc HEIDENSOHN, Frances, , Feminist Perspectives And Their Impact On Criminology And Criminal Justice In Britain , International Feminist Perspectives In Criminology- Engendering A Discipline ed. by RAFTER, Nicole Hahn, HEİDENSOHN, Frances, Open University Press, 1995 sf. 80. 77 HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 212. 78 HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 212, 213.
76
75
kavramlar olarak feministlerin kuşkuyla yaklaştıkları şeylerdir. Dolayısıyla, kriminoloji kavramının karşısında çekimser duran feminist bakışın, kavramın başına ‘feminist’ ekleyerek bunu literatüre dahil etmeleri, kendi içlerinde çelişkili olmalarına sebep olabilirdi. Ayrıca ‘feminist kriminolojiyi’ karşılayacak ‘feminizmin’ neyi ifade ettiğinin çok belirli olmaması da yazarların duraksamasına neden olmuştur. 79
Bu çekimserliğe karşın, feminist kriminoloji, kriminoloji disiplini içinde kadınların görünmediğinin farkına varılmasıyla kendini göstermiştir. Başlangıçta, eski, akademik disiplin içinde kurulu erkek bağnazlığına bir tepki olarak ortaya çıkarak feminist eleştiriler yapılmış, suç çalışmalarında kadının yer almaması ve var olan çalışmalarda da kadın suçluluğunun nedensel açıklamalarının cinsiyetçi, kadını ikincil kılan bir şekilde yapılmış olması, feminist yazarlarca eleştirilmiştir. Daha sonra, süreç içinde alternatif talepler ortaya konulmaya, konulara feminist açıklamalar getirilmeye başlanmıştır. Kadın suçluluğunun toplumsal cinsiyetle bağlantılı nedensel açıklamaları, kadın suçluluğunda biyolojik özelliklerden çok, ekonomik ihtiyaçların belirleyici olduğu gibi düşünceler, esas olarak feminist kriminoloji çalışmalarının ürünüdür. Bunlarla birlikte, feminist kriminoloji çalışmalarında kadın deneyimlerinin önemi ve belirleyiciliği gündeme gelmiştir. Örneğin, kadın suçluluğu veya sapmış davranışlarıyla ilgili herhangi bir alan, erkek araştırmacılara genellikle ilgi çekici gelmemektedir.Yalnızca fahişelik, kadın sapmış davranışıyla ilgili ‘farkına varılmış’ bir alandır ve bu konu, en ilginç erkek sapmış davranışından daha ilgi çekici ve etkileyici bir biçimde sunulmak için birebirdir. Fakat erkek araştırmacılar fahişelik alanında çalıştıklarında, bunu bir ‘fenomen’ olarak ele almakta, fahişelerin kendileriyle ilgilenmemektedirler.80 Bu bağlamda da, feminist
79 80
GELSTHORPE, agm, www.oup.co.uk/doc/college/maguire/ch04.doc HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 149.
araştırma yöntemlerinin kullanılmasıyla, feminist bakışla yapılan analizler, farklılıklarını ortaya koymuştur.
Feminist kriminoloji, mevcut/ geleneksel kriminoloji teorilerine de, eleştirel yaklaşmaktadır. Örneğin suçu çevresel veya altkültürlere ait etmenlerle açıklayan sosyal düzensizlik teorisini, kadınların daha az suç işliyor olmalarını erkekler tarafından daha çok denetlenmelerine bağladığı için eleştirmektedir. Gerilim teorisi, çifte standartlı olduğu için eleştirilmektedir. Buna göre, bir erkek suç işlediği zaman, bunun fırsat yoksunluğu (blockage) sebebiyle gerçekleştiği, 'normal' olduğu veya işlevsel bir sebebinin bulunduğu kabul edilmekteyken; bir kadın suç işlediğinde gerilim teorisi, kadının zayıflığını öne sürmektedir. Sutherland'in ayırıcı birleştirme teorisi gibi öğrenme teorileri, temelde erkek yaşantılarına dayanılarak oluşturulduğu için eleştirilmiştir. Feminist eleştirilere göre, teorinin, erkek suçluyu çekici veya en azından sosyal, aktif ve atletik bir tip olarak sunan erkek eksenli bir bakış açısı bulunmaktadır. Kontrol teorileri de, toplumsal sınıfları, cinsiyet ve ırk görmezden gelinerek öne çıkarması sebebiyle eleştirilmiştir. 81
Bartlett’in suçluluk ve mağdurluk konusundaki değerlendirmesi bize göre dikkate değerdir: Kavramların tersiyle var olduğu düşünce sisteminde, geleneksel olarak ‘suçlu’ erkeğin karşısında ‘mağdur’ olarak, kadın vardır. Kriminoloji çalışmalarında ‘kadın ve suç’ başlığıyla yapılan araştırmalarda da karşımıza hep kadının mağdur olduğu çalışmalar çıkmaktadır. Erkeklerin, suçun aktörleri olduklarının içselleştirilmiş olması, kadınların ikincil rollerini sürdürülmesine ve yeniden üretilmesine yol açmaktadır. Suçlu kişi, doğal olarak erkektir; suç işlemeyi seçen ‘kötü’ kadın ise toplumca mahkum edilir. 82 Buradan hareketle, kadın suçluluğu araştırmalarının gündeme gelmesinin, suç işleyen kadınların
O’CONNOR, agm, http://faculty.ncwc.edu/toconnor/301/301lect14.htm BARTLETT, Katherine T., Feminist Legal Methods, Lloyd’s Introduction To Jurisprudence, 6. bs. , MDA Freeman, London, Sweet & Maxwell, 1994, sf. 1129.
82 81
varlığına da alışılmasını ve suçun erkek tekelinde bir alan olmakla, erkeklerin kadınlar için korkulan, çekinilen bir grup olmaktan çıkmasını sağlayacağı; dolayısıyla kadınların ikincil konumlarının yeniden üretilmesini engelleyeceği düşünülmektedir.
Feminist kriminoloji kavramının üstünde tartışmalar sürüyor olmasına karşın, feminist araştırmacıların yaptığı kriminolojik araştırmalar, kadın suçluluğu alanında yeni kazanımlar elde etme yolundadır. Örneğin adam öldürme alanında özel bir durum olarak düzenlenmesi amaçlanan BWS 83 ve kadınların biyolojik durumlarının suç işlemelerinde etkili olduğu hallerde bunun ceza verilirken göz önünde bulundurulması girişimleri feminist kriminologların çalışmalarıyla gündeme gelmiştir. Bu bağlamda feminist ceza hukuku ve feminist kriminolojiye olan ihtiyaç da açıktır.
4- Feminist Yöntem
Genel olarak sosyal konularla, çalışmamızla bağlantılı olarak da kadın suçluluğuyla ilgili feminist çalışmalardan önce yapılmış olan araştırmalardaki sorun, feminist bakışa göre, sadece ataerkil değerler doğrultusunda yapılmış olmaları değildi. Bu çalışmalar, kadının görmezden gelindiği, kadın yaşantılarının değerlendirilemediği bir yöntem sorunu da taşıyordu. Bu çalışmaların yöntemini kullandıkları modern bilim anlayışı, insanın doğaya hakimiyeti ve doğayı denetleme amacıyla, akıl ve duygunun kesinlikle birbirinden ayrılmasından temellenmekteydi. Akıl ve duygunun yanı sıra, düşünce bedenden, kültür doğadan, öznellik nesnellikten, kamusal alan özel alandan ayrılmaktaydı. Üstelik bu ayırım, eşitler arası değil, birinin diğerine üstünlüğü
83
Dayak yiyen kadın sendromu- battered wife syndrome- III-C-1’de incelenecektir.
şeklindeydi. 84 Pozitivistlere göre, hukuk hem toplumdaki hukukun kökeni, doğası ve etkilerinin sosyolojik açıklamasından, hem de ahlakın doğal algılanma biçiminden ayrı olarak özerk, yetkin ve bilimsel bir şekilde incelenmeli ve hukuk sistemi insan olgusu olarak anlaşılmalıdır. Buna göre pozitivist teori, kadın ve erkek arasındaki farklılıkları ve benzerlikleri bütünüyle yadsır. 85
Üniversitelerde kurulan birimler ya da bu konuya özgü yapılandırılmış sivil toplum kuruluşlarının çalışmaları ile ‘kadın çalışmaları’ adında bir alan oluştuğu bilinmektedir. Bu kadın çalışmaları, tıpkı ‘feminizmler’ gibi, kadın sorunlarını farklı bakış açıları ve farklı noktalardan ele alıp incelemekte olsalar da, ortak bir yöntem arayışı, konunun kendini ciddiye alınır bir disiplin olarak kabul ettirme çabası olarak kendini göstermektedir. Marie Mies’in de tespitine göre, eşit haklar, kürtaj yasaları, tecavüz ve kadınlara yönelik şiddet gibi konularda ve pratik alanda odaklanan kadın hareketleri, zamanla analiz ve amaç yokluğundan kaygı duymaya başlamışlar ve feminist araştırma ve teorik çalışmalar gündeme gelmiştir. 86 Sosyal bilimlerde geçerli olan teoriler ve metodoloji ile kadın hareketinin politik hedefleri arasında çelişki vardır. Eğer kadın çalışmaları, eski metodolojileri kullanırsa, kendisi de bir baskı aracına dönüşecektir: “Yeni şarap eski şişelere doldurulmamalıdır”. 87 Değerlerden arınmış, tarafsız ve araştırma öznesi ile araştırma nesnesi arasında karşılıklılığı olmayan hiyerarşik bir ilişkiyi öngören katılımsız bir yaklaşım -ki pozitif sosyal bilimin mantıksal bir varsayımıdır- , kadın araştırmacıları şizofrenik bir duruma sürüklemektedir. Eğer bu önermeyi izlerlerse sürekli olarak yaşadıkları cinsiyetçi baskıyı bilmezlikten gelmeleri, reddetmeleri ve bastırmaları
YÜKSEL,age, sf. 27. ( SERDAROĞLU, Ufuk, Feminist İktisatın Bakışı Postmodernist mi? , İstanbul, 1998, sf. 31’ den aktaran ) 85 YÜKSEL, age, sf. 28. (BARNETT, Hilarie B.A.,Introduction to Feminist Jurisprudence, London, 1988, sf. 101, 102’ den aktaran) 86 MIES, Marie, Feminist Araştırmalar İçin Bir Metodolojiye Doğru, Çev. Ayşe Durakbaşa, Aynur İlyasoğlu, Kadın Araştırmalarında Yöntem, Yay. Haz., Serpil Çakır, Necla Akgökçe, Sel Yay., 1995, sf. 48. 87 MIES, agm, sf. 50.
84
gerekir ve erkek egemen akademik dünyanın rekabet ortamında rasyonel olarak nitelenen standartlara uymak için çabalamaları gerekir. Feminist kadınlar, kendi ezilmişlik ve ayrımcılık yaşantılarını araştırma sürecine katmalıdırlar. Bu demektir ki, kadın sosyal bilimciler kendi ‘ikili bilinçlilik’ hallerini bir engel gibi değil metodolojik ve politik fırsat olarak değerlendirmelidir. 88 Mies, feminist araştırma için bazı metodolojik ilkeler önermektedir: 89 Örneğin değerden arınmış araştırma önermesi yerine araştırma nesneleri ile kısmen yan tutan bilinçli taraflılık benimsenmelidir. Araştırmacı ve araştırma nesneleri arasındaki dikey ilişki ve yukarıdan bakış, yerini aşağıdan bakışa bırakmalıdır. Niceliksel araştırma yönteminin hiyerarşik niteliği, sorguya çekildiklerini düşünen araştırma nesnelerinde derin bir güvensizlik yaratır. Bu güvensizlik, kadınlar ve başka ayrıcalıksız gruplarla, onlara göre sosyal statüsü daha yüksek tabakadan mülakatçılar mülakat yaptığında ortaya çıkar. Bu yolla toplanan veriler, gerçek davranışı değil, beklenen davranışı yansıtır. 90 Sandra Harding ise, sınırları belirlenmiş bir feminist araştırma
yöntemi fikrine karşı çıkmaktadır. Verileri toplama teknikleri; verileri dinlemek, davranışları gözlemlemek veya tarihsel kayıtları gözden geçirmek kategorilerinden birine denk düşer. Ancak feminist araştırmacılar, geleneksel sosyal bilimcilerin önem vermemiş oldukları kadın ve erkek davranışlarını gözlemlerler. 91 İster kadın ister erkek olsun, günlük yaşamda kadın sömürüsüne etkin bir biçimde karşı çıkmayan bir kişi, cinsiyetçilik ve erkek merkezliliği tarafından çarpıtılmamış herhangi bir konudaki toplumsal araştırmayı yapamayacaktır. 92 Liz Stanley ve Sue Wise da, kadın değil cinsiyet üzerine
MIES, agm, sf. 51. MIES, agm, sf. 52. 90 MIES, agm, sf. 52. (BERGER, Hartwig, Untersuchunge methode und soziale Wirklichkeit, Frankfurt, 1974’ten aktaran) 91 HARDING, Sandra, Feminist Yöntem Diye Bir Şey Var Mı? , Çev. Zelal Ayman, Kadın Araştırmalarında Yöntem,…, sf. 34, 35. 92 HARDING, agm, sf. 45
89
88
odaklanılması gerektiğini, aksi durumun feminizmi bir disiplin olarak gettolaştıracağını düşünmektedir. 93
Katherine Bartlett, feminist araştırma yöntemleri olarak, bilinç yükseltme, kadın sorunları üzerine soru sorma ve eleştiri ile feminist pratik akıl yürütmeyi temel yöntemler olarak kabul eder. 94 Bilinç yükseltme, toplumda var olan olumsuzlukların tartışılması yoluyla çözümlenmesi sürecini ifade eder. Bilinç yükseltme yaklaşımının belirleyici özelliği, araştırma konusunun incelenmesinin uzman araştırmacılar tarafından değil baskıya maruz kalanlar tarafından sürdürülmesidir. Bilinç yükseltme yönteminde, araştırmanın nesnesi konumunda olan kişiler araştırma sürecinde araştırma sürecinin özneleri haline dönüşür. 95 Kadın sorunları üzerine soru sorma yöntemi, kadınların somut ihtiyaçlarının temel alınarak değerlendirilmesine dayalıdır. Bu yöntemde, soyut kavramlardan uzaklaşma söz konusudur. Bu yöntemin temel varsayımı, hukukun kadın ile başladığı, kadının soyut değil somut bir nesne olduğudur. Bu yöntemle feminist hukuk alanında yapılacak reformlar için bir baskı kurulması hedeflenir. 96 Feminist pratik akıl yürütme, hukuk problemleriyle ilgili geniş bir alanda uygulanabilirse de, esas olarak var olan hukuk kuralları ve ilkelerinin toplumsal cinsiyeti görmezden geldiği durumlarda kendini gösterir. 97 Geleneksel hukuk yöntemleri kuralların önceden bilinebilirliğine, kesinliğine ve tespitine önem verirken, feminist hukuk yöntemi, var olan kuralların güç
STANLEY, Liz / WISE, Sue, Feminist Araştırma Sürecinde Metot , Metodoloji ve Epistemoloji, Çev. Füsun Şaşmaz, Kadın Araştırmalarında Yöntem… sf. 86. 94 BARTLETT, Katherine T., agm, sf. 1116 vd. 95 YÜKSEL, age, sf. 38. (SCALES, Ann, Emergence of Feminist Jurisprudence, An Essay, Oxford University Pres, Oxford, 1993, sf. 104’ten aktaran) 96 YÜKSEL,age, sf. 42. (BARNETT, Hilarie B.A.,Introduction to Feminist Jurisprudence, London, 1988, sf. 23’ten aktaran) 97 BARTLETT, Katherine T., agm, sf. 1120.
93
yapısının, değer kurallarının esnekliğinin ve sistemin eksik bakış açısını tanımlama yeteneğini temsilinin eleştirisine yönelmiştir. 98
Feminist hukuk yöntemleri, yorumlayıcı gelenekten ve eleştirel teoriden etkilenmiştir. Pozitivistlerin amacı öngörme ve denetleme, yorumlayıcıların amacı anlayıp değerlendirme, eleştirel teorisyenlerin yaklaşımı ise özgürleştirmedir. Yani toplumdaki belli oluşumların, özelikle değişik grupların bilgi elde etme yollarına ulaşmalarını sınırlamak yoluyla statükoyu koruyup devam ettiren ideolojilerin kaldırmaktır. 99 üstündeki örtüyü
Kadın suçluluğu alanında yapılmış ve yapılacak olan çalışmalarda, özellikle ahlakla bağlantılı suçlarda, gerçek bilgiye ulaşılabilmesi için feminist araştırma yöntemleri önem taşımaktadır. Ataerkil sistemin ahlaki baskısını üzerlerinde hisseden ve suçlulukları da bu sistem tarafından tanımlanıp cezalandırılmış olan kadınlarla, pozitivist yöntemlerle, istenilen iletişimin sağlanamayacağı düşünülmektedir. Bununla birlikte kriminoloji de ayrı bir bilim dalı olarak ortaya çıkmasıyla birlikte, kendine özgü araştırma yöntemleri geliştirmiştir. Bunlar, istatistik, olay öyküleri, yaşam öyküleri, suç faaliyetlerine karışarak gözlem, olay meydana geldikçe tespit yöntemleri ve deneysel yöntemdir. 100 Suç kavramının diğer sosyal olgulardan farklı nitelikleri, kadın suçluluğu konusunda, kendisine suç kavramını konu edinmiş olan kriminoloji biliminin kendine özgü yöntemlerinden de faydalanılması gerektiğini düşündürtmektedir. Bu bağlamda, kriminolojideki araştırma yöntemlerinin, feminist kriminologlar tarafından, kadın
YÜKSEL, age, sf. 43. (BARNETT, Hilarie B.A.,Introduction to Feminist Jurisprudence, London, 1988, sf. 62’den aktaran) 99 Lloyd’s Introduction To Jurisprudence, 6. bs. , MDA Freeman, London, Sweet & Maxwell, 1994, sf. 1033 ( Feminist Research Methods, J.Mc Carl Nielsen (ed.) , Westview Pres, 1990, sf. 9’dan aktaran) 100 DÖNMEZER, age, sf. 28-44.
98
deneyimlerini esas alarak ve feminist yöntemlerle uyumlu hale getirilerek kullanılmasının, kadın suçluluğu araştırmaları için işlevsel olacağını düşünmekteyiz.
II-
KADIN SUÇLULUĞUNU AÇIKLAYAN GÖRÜŞLER
A- GENEL OLARAK
Suçluluğu tanımlarken, tanımlamaya çalıştığımız şeyin ne olduğu, kadın suçluluğu bakımından özellikle önemlidir. Eski suçluluk teorileri, insanların, ceza hukuku tarafından cezalandırılan eylemleri niçin gerçekleştirdiklerini açıklamayı denerken; yeni tanımlama girişimleri, belirli insanların niçin suçlu olarak tanımlandıklarına dikkatini yöneltmiştir. 101 Kadın suçluluğu açıklamalarının da, önce, kadınların bu eylemleri gerçekleştirmesine biyolojik ve psikolojik açıklamalar getirme girişimleri şeklinde belirdiği görülecektir. Daha sonra bu eylemlerin neden suç olarak tanımlandığı (veya tanımlanmadığı) tartışmaları gündeme gelmiş, süreç içinde kadın suçluluğunun niceliksel
değerlendirmesine gidilmiş ve suçluluğun nedensel incelemesi, yerini, suçun ortaya çıkış biçimleriyle cezalandırma süreçleri üzerindeki çalışmalara bırakmaya başlamıştır.
101
DEMİRBAŞ, Timur, Kriminoloji, Seçkin Yay. , 2001, sf. 93.
Kadın suçluluğunu açıklamak için, değişik ayrımlardan yararlanılmıştır. Örneğin Heidensohn, geleneksel kriminoloji, modern kriminoloji ve feminist kriminoloji olarak üç başlık altında suçluluğu açıklayan teorileri incelemiştir. 102 Biz, bakış açımızla ve amacımızla daha çok örtüşen ‘biyolojik cinsiyet (sex) - toplumsal cinsiyet (gender)’ ayrımını kullanmayı uygun bulduk. Görüleceği gibi, bu görüşler belli bir suç tipi üzerinde odaklaşarak geliştirilmişlerdir, doğal olarak kadın suçluluğunu bir bütün olarak açıklamaya hiçbir görüş yetmemektedir. Bu bağlamda suçlu davranışı açıklamada, sosyal bilimlerin tümünde olduğu gibi tek bir açıklamayı geçerli sayıp diğerlerini görmezden gelmek doğru bir yaklaşım olmayacaktır. Uygulama yönünden hangi suçluların biyolojik, hangilerinin çevresel nedenlerle suç işlemiş olarak belirlenebilecekleri bilimsel kesinlikten uzak, bir tür takdir meselesidir. 103
Sosyal bilimlerin bilim tarihi içinde çok genç sayılacağı gerçeği ile birlikte, suçu ve suçluluğu inceleyen kriminoloji biliminin daha da ileri tarihlerde ortaya çıktığı bilinmektedir. Kriminoloji ancak 20. yüzyılın ortalarında teorisini oluşturabilmiştir. 104 Fakat bir bilim dalı olarak şekillendikten sonra dahi, kriminoloji alanında çalışan kişilerin kadın suçluluğunu bir olgu olarak ele alıp incelemediklerini görmekteyiz. Feminist hareketlerin yükselmeye başlamasıyla birlikte her alanda kadınla ilgili özel başlıklar belirmiş, buna paralel olarak 1960’lardan başlayarak kadın suçluluğu konusu bağımsız olarak ele alınmaya başlanmıştır. 105 Kadın suçluluğuyla ilgili çalışan araştırmacıların sosyal konumları, cinsiyetleri, meslekleri de bakış açılarını belirlemektedir. Örneğin evrimin cinsiyet rollerini belirlediğini ileri süren Anthony Layng bir antropolog, aksini savunan Carol Travis sosyal psikologtur. Biyolojinin belirleyici olduğunu savunan James
102 103
HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 110. DÖNMEZER, age, sf.386 vd. 104 ADLER, Freda/ MUELLER, Gerhard O. W. / LAUFER, William S., Criminology, 1991, sf. 482. 105 HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 111.
C. Dobson bir doktor, beyin özelliklerinin belirleyici olduğunu ileri süren Yves Christen bir gen bilimcisi, ekonomik koşulları öncelikli sayan Francine D. Blau ekonomist, kültürü öne alan Linda Lindsey ise bir sosyologtur. 106 Bu tespitin, sosyal bilim çalışmalarındaki göreceliliği ifade etmesi bakımından önemli olduğunu düşünmekteyiz.
B- BİYOLOJİK CİNSİYET (SEX) BAĞLAMINDA KADIN SUÇLULUĞUNU NEDENSEL OLARAK AÇIKLAYAN GÖRÜŞLER
1- Genel Olarak
Bu başlık altında incelenen görüşler, kadınla erkeğin farklılıklarının, dolayısıyla suçluluktaki farklılıklarının da, biyolojik yapılarından kaynaklandığını ileri sürmüştür. Bu bağlamda yapılan çalışmalar, kadınla erkek arasında mevcut olduğu düşünülen bir üstünlük- hiyerarşi değerlendirmesini de hep gündemde tutmuş ve ‘kadına bakış açısı’ ile yapılmış olan çalışmalardır. Suçluluk konusunda determinist bir yaklaşımla nedensel açıklamalar yapan pozitivist okulun temsilcilerinin kadın suçluluğu hakkındaki çalışmaları, işlenen suçların biyolojik kadere bağlı olduğu düşünceleri doğrultusunda, kadınların erkeklerden aşağı seviyede insanlar oldukları ön kabulüyle yapılmıştır.
Kadının biyolojik olarak erkeklerden daha alt kademede ‘yaratıklar’ olduğu düşüncesi, gelişmek için ‘bilimsel’ çalışmaları beklememiştir. Örneğin Aristoteles’e göre
106
PETRIKIN, Jonathan S., yay. haz., Male/ Female Roles – Opposing Viewpoints, Greenheaven Press, 1975
kadın, erkeğe göre sadece toplumsal olarak daha aşağıda olmakla kalmamaktadır. Embriyoloji hakkında bir çalışma yapan Aristoteles, kadın ‘yaratığının’ biyolojik bakımdan bir eksiklikler varlığı, hatta bir şekli bozulmuş erkek olduğunu, çünkü ancak erkek tohumunun bir ruh meydana getirebileceğini ileri sürmüştür. 107
Yine Antik dönemin vücut ısısı anlayışı, insanlar arası utanç ve onurla ilgili belli inançlar doğurmuştur. Dişil, soğuk, pasif ve zayıftan, eril, sıcak, güçlü ve girişkene uzanan tıbbi sicil, insani değerin aşağıdan yukarıya doğru arttığı bir cetvel oluşturmuştur. 108 Buna göre erkekler daha değerlidir. Çünkü erkek yaradılışı sıcak ve kurudur. Ona bu yüzden şiddetli tepkiler egemendir. Çok ateşli olduklarından hata işleme eğilimleri artar ve karmaşık hırslarına egemen olamazlar. 109 Bu belirleme, erkeklerin suç işleme miktarlarının Antikçağ’da da daha fazla olduğunu ifade etmek için yapılmıştır ama buna getirilen açıklamanın bile erkeklerin üstünlüğünü kanıtlayacak şekilde yapılması gülünçtür.
2- Lombroso, Ferrero
Bir İtalyan psikiyatrist olan Cesare Lombroso, doğuştan suçluluk teorisini kadınlara uyguladığında, erkeklerden daha az sayıda doğuştan suçlu kadın bulmuştur 110. Bunu da bazı sebeplere bağlamıştır: Öncelikle ona göre kadınlar biyolojik tekamül bakımından erkeklerden daha geridedirler. Bu anlamda kadınları ‘büyük çocuklar’ olarak
RULLMANN, age, sf. 26. SENNETT, Richard, Ten ve Taş, Metis Yay., 2002, sf. 36. 109 RULLMANN, age, sf. 177. 110 Lombroso “Suç işleyen insan” adlı eserinde suçluları beş gruba ayırmaktadır: 1) Doğuştan suçlular, 2) Sar’alı suçlular, 3) Mukavemet olunamaz ihtiraslara sahip suçlular, 4) Akıl hastalığına veya akıl zaafına tutulmuş suçlular, 5) Tesadüfî Suçlular. DÖNMEZER, age, sf.386 vd.
108
107
nitelemiştir. 111 İkinci olarak kadınlar erkeklerden daha çok sosyal düzenin bozulmamasını gözetme eğilimindedirler. Üçüncü olarak ise kadınlar ev içindeki konumları nedeniyle sosyal hayata daha az dahil olmaktadırlar. 112
1894 yılında yazdığı ‘Kadın Suçlu’ (The Female Offender) adlı bir çalışması bulunan Lombroso, Guglielmo Ferrero’yla birlikte suçlu davranışın kadınlarda biyolojik özelliklere bağlı olarak meydana çıktığını ileri sürmüştür. Lombroso, kadın suçluların iskelet özelliklerini incelemiş (özellikle çene kemikleri, yüz, beyin ve kafatası) ve kalıtsal özelliklerini araştırmıştır. Lombroso, kadın suçluların normal kadınlarda olmayan belli ayırt edici özelliklere sahip olduklarını, bu nedenle belli anomaliler sergilediklerini kabul etmektedir. Örneğin bir fahişenin çenesinin daha aşağıda, burun kemiğinin büyük, kafatası eklemlerinin basitçe birleşmiş, derin sinüslere ve eğik kemiklere sahip olduğunu belirtmiştir. Bir günahkar kadın, genellikle omur yapısında düzensizlikler gözlenen, dar alınlı, çıkık çene kemikli bir görünümdedir. 113
Bununla birlikte, Lombroso, doğuştan suçlu kadınları erkeklere göre ahlaken daha düşük ve daha tehditkar bulmaktadır. Bunu da kadınların kıskanç olduklarında daha merhametsiz ve intikamcı davranış içinde olabileceklerine bağlamıştır. Bu kadınsı karakter özelliği, kadınların zayıflığı, yumuşaklığı, annelikleri ve az gelişmiş zekaları ile dizginlenebilmektedir. Fazla gelişme göstermiş olan kadınlar, erkeklerden daha korku verici olmaktadırlar. Dejenere ve erkeksi olan bu kadınların durumlarını annelik duygularından yoksun bulunmaları açıklamaktadır. Normal kadınlarda annelik
111 112
HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 114. FLOWERS, Ronald B.,Woman and Criminality: The Woman As Victim, Offender and Practitioner, NY Greenwood Press, 1987, sf. 92. 113 FLOWERS, age, sf. 91, 92.
duygusunun bulunmaması ise çok uç bir örnek oluşturmaktadır. 114 Bunlarla birlikte erkeğin doğuştan sahip olduğu güce karşılık, kadın da doğuştan pasiftir. Suç da, kadından çok erkeğe özgü olan, belli bir enerji düzeyi gerektirir. Tıpkı sperm hücresinin yumurta hücresinden daha enerjik ve hareketli olması gibi, yaşamda da erkek kadından daha enerji potansiyeline sahiptir. 115
Lombroso, kadın suçluluğuyla ilgili çalışmalarında fahişelik suçuyla ağırlıklı olarak ilgilenmiştir.Ona göre fahişelik kadın suçlarının temsilcisidir. 116 Diğer kadın suçlulara göre fahişelerde soyaçekimin daha belirleyici olduğu görüşündedir. Onların normal kadınlara ve diğer suçlu kadınlara göre tekamül bakımından daha geride olduklarını da düşünen Lombroso’ya göre, az gelişmiş kadınlar nadiren suç işlemekte ama işledikleri suç hemen hemen her zaman fahişelik olmaktadır. 117
Lombroso aynı zamanda kadın suçluların bir çoğunun bu türde olduğunu düşündüğü tesadüfi suçlular üzerinde de çalışmıştır. Bu kadınlar genellikle az dejenere özelliklere sahiptirler ve ahlaki değerler bakımından normal kadınlara yakındırlar. Tesadüfi suçlu olan kadınlar, erkeklerin kandırması, evlenmelerini engelleyen yüksek eğitimleri ve aşırı isteklerinin olması gibi sebeplerle suç işlemektedirler. 118
Lombroso ve Ferrero, biyolojik özellikleri hem kadın hem erkek suçlular için belirleyici saymakla birlikte, farklı olarak kadın suçluluğunu ‘kadınlık’ / kadın biyolojisi özellikleriyle açıklarken, erkek suçluluğu için bir ‘erkeklik’/ erkek biyolojisi özelliğinden
114 115
FLOWERS, age, sf. 92. WILSON, James Q./ HERRNSTEIN, Richard J. , Crime And Human Nature, New York , Simon and Schuster, 1985, sf. 122. 116 MANNHEIM, Hermann, Comparative Criminology vol. II, London Routledge, 1965, sf. 701. 117 FLOWERS, age, sf. 92, HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 113. 118 FLOWERS, age, sf. 92.
bahsetmemiştir. Bunun sebebini açıklamak için de kadınların suçlu davranışlarının özellikle cinsel içerikli olduğunu belirtmişlerdir.
119
Lombroso’nun metodolojisinin yetersizliği ve teorileri birçok eleştiriye uğramıştır. Çalışmalarında kullandığı denekler hapishanede bulunan veya kovuşturmaya uğramış suçlular olmuştur. Oysa eleştirilere göre asıl sorun onların dışında kalan çoğunluktur. Ronald Flowers’a göre eğer Lombroso’nun biyolojik teorisinin bir geçerliliği varsa, bu ancak toplumun çok küçük bir kısmını açıklayabilen bir teori olacaktır. Bu da gözardı edilebilir bir rakam olacaktır.
120
Heidensohn da, Lombroso ve Ferrero’nun çalışmalarının
bilimsel olmaktan çok hayal ürünü olarak nitelendirilebileceğini ve kadın suçluluğunu anlamamıza yardımcı olmayacağını, bize gösterdikleri şeyin de yalnızca mevcut durumu akla uygun hale getirerek haklı çıkarmak ve o günün ahlak anlayışının çifte standartı olduğunu belirtmiştir. 121
3- Freud
Sigmund Freud, 1912 tarihli 'Totem ve Tabu' da (Totem and Taboo) ve 1938 tarihli 'Musa ve Tektanrıcılık' ta (Moses and Monotheism), şunu anlatır: Toplum öncesi hayvan sürülerini andıran bir hayat süren insanlar arasında, gücü temsil eden babaya boyun eğilmektedir. Babanın hakimiyeti, cinsel hakimiyeti de kapsamaktadır. Sürünün
HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 112. FLOWERS, age, sf. 93. 121 HEIDENSOHN, Women and Crime,sf. 114. Lombroso’nun genelde suçluluğu, özelde kadın suçluluğunu açıklarken biyolojik özellikleri esas aldığı gerçeğinin yanında, zaman zaman demografik ögelerin, uygarlık aşamalarının ve insan ilişkilerinin de etkisinden bahsettiği de görülmektedir. Kanımızca bu duruma Heidensohn’un eleştirisinin paralelinde, statükoyu savunucu ahlakçı yaklaşımını desteklemek için bir yol olduğu gözüyle bakılabilir: “... Şehirlerde cinsel uzuvlarla dimağ arasındaki artan paralelik, bol besleniş ahlaksal suçları arttırır. Bu suretle modern şehirlerin karakteristiği olarak fuhuş meydana geliyor. Aynı sebeple medeni memleketlerde kadının suçluluğu daha çoktur. Kadınlar buralarda fakirliklerine dair yanlış bir haya, zevk düşkünlüğü, erkekçe çalışma ve terbiye yüzünden suç işlemelere karışırlar...” LOMBROSO, Cesare, Suç İşlemenin Biyolojik ve Sosyal Sebepleri Çev. Sadi Irmak, Aydın Güler Kitabevi, 1963, İstanbul, 2. bs., sf. 27.
120 119
bütün dişileri ona aittir. Babanın özellikle cinsel hakimiyetine karşı güç birliği yapan sürünün erkekleri/ kardeşler onu öldürürler, ardından da onun gücüyle özdeşleşebilmek için onu yerler. Ortaya çıkan güç boşluğunda birbirleriyle savaşan erkekler bunun yararsızlığını farkedince bu kavgaya son vermek için kendi aralarında bir sözleşme yaparlar ve sürü içindeki kadınların kendileri için yasaklanmış kadınlar olduğuna karar verirler. Doğal dürtülerini iradeleriyle bastıran erkekler ensest yasağı ve dışevlilik ilkelerini kabul ederler ve ilk toplum kurulmuş olur. Babanın anısını canlı tutmak içinse bunu güçlü bir hayvanla özdeşleştirip totemleşen bu hayvanın rastgele öldürülmesini ve yenmesi yasaklamışlardır.
Akal’ın aktardığı bir tespite göre, Freud düşüncesinde bir olumsuzlama olan uygarlık, insanı ya da erkeği, doğal olandan ve dolayısıyla kadından korur. 122 Kadın, Freud’da, genel olarak ihmal edilmekle birlikte, toplum ya da kültür karşısında doğaya ait kılınır. Akal’a göre ise kurulan yapay bütünde kadının erkeğe göre neden doğal dürtüleri daha güçlü bir cins olduğu açıklanamamaktadır. 123
Freud, bilinçaltı kuramında ilk belirleyici olan bir insan tabiatını arar. Toplumun başlangıcını, evrimini ve işleyişini cinsel içgüdülerle açıklamaya çalışan Freud, sosyal koşulları ikinci plana iter. Bu bağlamda kadınlığı da, sosyal koşullarca belirlenmiş bir konumdan çok, kadına özgü içgüdülerce belirlenmiş bir durum olarak görür. 124 Kadının doğal olarak pasif, mazoşist ve narsist olduğunu düşünür. 125 Bunu da kadınların penislerinin olmamasına bağlamaktadır. Bu fiziksel eksiklik sebebiyle ödip sorununu
AKAL, age, sf. 125. ( ENRIQUEZ, Eugene, De la horde a l’Etat, sf. 93’ten aktaran) AKAL, age, sf. 126. 124 Connell’in düşüncesi ise, Freud’un geliştirdiği psikanaliz yönteminin kadınlık ve erkekliğin toplumsal süreçler tarafından oluşturulmuş psikolojik biçimler olarak açıklanmasını sağlamış olmasıdır. Oysa Freud’un amacı psikolojiye ve biyolojik açıklamalara sıkıca sarılmaktı ama Connel’e göre yönteminin mantığı, kaçınılmaz olarak toplumsala doğru yönelmişti. CONNELL, R. W., Toplumsal Cinsiyet ve İktidar, Ayrıntı Yay, 1998, sf. 53. 125 AKAL, age, sf. 129.
123 122
çözümleyememektedirler. Bu yüzden de ahlaki bakımdan ve içgüdülerini kontrol altında tutma bakımından daha zayıftırlar. Bu da, kıskançlık, duygusallık, ahlaksızlık ve zayıf adalet duygusuyla karakterize edilmiş bir insan ortaya çıkarır. 126 Kadınlar, yaşamın önemli zorluklarına boyun eğmeye daha az hazırdırlar ve kararlarında düşmanlık ya da şefkat duygusundan daha sık etkilenirler. 127 Görüldüğü gibi Freud, kadın suçluluğunu içgüdüsel bir ahlaki eksiklikle açıklamaktadır.
Freud, henüz kadın suçluluğuyla süperego kompleksini birbiriyle doğrudan bağdaştırmamışken, kadınların ahlak dışı eğilimlerinin onların anatomik eksikliklerinden kaynaklandığına inanıyordu. Kadınların antisosyal veya sapkın davranışları hakkındaki zamanla şekillenen genel görüşü bunun erkeklik kompleksi veya penis kıskançlığından kaynaklandığıdır. 128 Daha sonra erkeklerin kadınlarınkinden daha gelişmiş bir süperegoları olduğuna inanmış; süperegonun da uygarlığın kurallarını ilk suç aracılığıyla zorladığını ileri sürmüştür. 129
Feminist yazarlar Freud’un teorisini eleştirmişlerdir. Çünkü onun erkeksi bir önyargıyla taraflı davrandığını düşünmüşlerdir. En büyük itirazları da Freud’un erkekleri kadınlara değer biçmek için ölçü olarak kabul etmesi ve bu bağlamda kadınları az gelişmiş küçük erkekler olarak nitelendirmesi olmuştur. 130
4- W.I. Thomas
FLOWERS, age, sf. 93. DONOVAN, age, sf. 184. ( FREUD, Sexuality and the Psychology of Love, ed. Rieff S. Sf. 193' ten aktaran) 128 FLOWERS, age, sf. 93. 129 DONOVAN, age, sf. 185. 130 FLOWERS, age, sf. 94.
127
126
Bazı sınıflandırmalarda, teorisi sosyal bilimsel bir yaklaşım olarak değerlendirilen William Isaac Thomas’ı, biz, Lombroso’nun takipçisi olduğunu söylemesi sebebiyle kadın suçluluğunu biyolojik cinsiyet bağlamında değerlendiren teorisyenler arasına sokuyor ve bununla birlikte sosyolojik düşünceye doğru gidişin temsilcisi olduğu gerçeğini de gözardı etmiyoruz.
Bir sosyolog olan Thomas, yazdığı iki kitapla kadın suçluluğu araştırmalarına katkı sağlamıştır. 1907’de yayımlanan ‘Cinsiyet ve Toplum’da (Sex and Society) , antropologları, kadınların tekamül bakımından erkeklerden daha geride oldukları şeklindeki görüşleri ile sonrasında doğuştan ve sonradan gelen özelliklerini ayırmadaki hataları sebebiyle eleştirmiştir. Ona göre cinsiyetler arasındaki bazı farklar, beynin boyutlarından veya başka biyolojik özelliklerden değil, sosyal etkilerden kaynaklanır. Fakat çağdaşlarını bu şekilde eleştirse de, cinsiyetleri katabolik ve anabolik olarak sınıflandırarak aslında Lombroso’ya paralel bir teori geliştirmiş olmaktadır. Erkekler kataboliktir; yani enerjilerini dışarı çıkarmaya daha fazla ihtiyaç duyarlar. Kadınlarsa daha sakin bir yapı sergilerler. Tıpkı bitkilerin besleyici öğelerini gövdelerinde depo etmeleri gibi kadınlar da enerjilerini saklarlar. Bu da onlara katabolik erkeklerin yıkıcılığına karşılık durağanlık, tahammül gücü ve tutkulu olma özelliklerini verir. Thomas böylelikle katabolizm ve anabolizm arasındaki bu psikolojik farklılığın, cinsiyetler arasındaki sosyal davranış farklılığının göstergesi olduğuna karar vermiştir. 131
Thomas’ın 1923’te yayımlanan ‘Uyumsuz Kızlar’ (Unadjusted Girls) adlı kitabında yaşam öykülerinden hareketle ulaştığı tespitler, suçlulukta artık biyolojik etkilerin yanında sosyal etkilerin varlığını da kabul etmekte olduğunu göstermektedir.
131
FLOWERS, age, sf. 94.
Onun görüşüne göre, her insanın dört temel arzusu vardır: Yeni deneyimler edinme, güvenlik, karşılık görme ve kabul edilme .
Yeni deneyimler edinme arzusu, insanın heyecan ve macera tutkusundan kaynaklanır. Öfke duygusuyla bağlantılıdır ve cesaret, ataklık olarak açığa çıkar. Değişiklik, tehlike, hareket ve topluma karşı sorumsuzluk duygusunu barındırır. İşsiz güçsüz, aylak dolaşan serseri kişilerde diğer bütün arzulara, yeni deneyimler edinme arzusu baskındır. Suç işlemek için de bu arzu tetikleyicidir. Bir meslek sahibi olmayıp avare dolaşan ve yeni deneyimler edinme arzusu baskın kadınlarda da fahişelik, hırsızlık ve şantajcılık sıklıkla görülmektedir. 132
Güvenlik arzusu, yeni deneyimler edinme arzusunun karşısında yer alır. Toplumun değerlerini benimsemeyi, bilim ve sanata yatkın olmayı getirir. Diğer taraftan korku duygusundan kaynaklandığı için ürkek ve kaçmaya eğilimli bir kişilik yapısı ortaya çıkarır. Güvenlik arzusu baskın olan kişiler, sakıngan, kuruntulu, tutucu ve malvarlığı edinmeye eğilimlidirler. 133
Karşılık görme arzusu, aşk tutkusu ve takdir edilme isteği şeklinde belirir. Öncelikle bebeğin farkedilme isteği ve annenin ona olan düşkünlüğü ile bunu
karşılamasıyla doyurulan karşılık görme arzusu, ilerleyen yaşlarda karşı cinsler arasında çok güçlü hale gelir. Bu arzu, Thomas’a göre kadınlarda daha baskındır. Bu arzuyu doyurmak için kadın kendisini, çocuğuna, bir erkeğe, çeşitli erkeklere veya herhangi bir
132 133
THOMAS, W. I. , Unadjusted Girl, Boston Little Brown And Company, 1923, sf. 12. THOMAS, age, sf. 12.
şeye adar. Bir kadın için fahişelik, karşılık görme arzusunu gerçekleştirmenin yolu olabilir. 134
Kabul edilme arzusu ise kişiliğin kabul ettirilmesi için zorbalık etme, güç gösterisinde bulunma şeklinde belirdiğinde suç söz konusu olabilmektedir. Tabi kişinin kendini kabul ettireceği alan toplum olduğu için, insanlar üstünde güç gösterisinde bulunma, onlara duyulan ihtiyaçla çakışabilir. Bununla bağlantılı olarak, insanları asla elde edemeyecek olma korkusu, Freudyenlere göre cinsel temelli bir psikopatik rahatsızlıktır. 135
Thomas’ın sosyal etkiler ve baskılarla ilgili çalışmaları olduğu da gözden kaçırılmamalıdır. Thomas’a göre kadınlar uyumsuz olmaya daha yatkındırlar, çünkü kadınlar toplum içinde daha çok acıya tahammül etmek durumundadırlar ve gittikçe bunun farkına varmaktadırlar. Suçluluk konusunda Thomas, suçlunun pişman olup ıslah olma eğilimi göstermesi koşuluyla toplumun suçu bağışlamasının yapıcılığından söz etmiş fakat suçun ve fahişeliğin bir meslek olarak yaygınlaşması durumunda bunun ailenin ve toplum örgütlenmesinin kaybı anlamına geleceğini söylemiştir. 136
Uygar toplumun özgürleşmiş kızlarının ahlaki değerlerden kaybettiğinin düşünüldüğü tespitinde bulunan Thomas, bu kızların aileyle veya toplumla bir bağları olmadığını, kendilerine de yabancılaştıklarını söylemektedir. Erkeklerin kendileriyle ilgili karar verme sürecinde daha rahat ve bağımsız olduklarını da düşünen Thomas, erkekler tarafından rahat bırakılmalarını sağladığı için evliliğin kızlar açısından yararlı olduğunu belirtmiştir. Toplumda kızlardan beklenen rolün estetik/ ahlaki bir çizgide olduğunu da
134 135
THOMAS, age. sf. 17 vd. THOMAS, age, sf. 68. 136 THOMAS, age, sf. 68.
itiraf eden Thomas, kızlara bir toplumsal kutsallık atfedildiğini söylemektedir. 137 Fahişelikle ilgili ayrıntılı çalışmalar yapan Thomas, kadın suçluluğunu cinsel suçlulukla eşit saymaktadır. Bu bakış açısı eleştirilen Thomas, Carol Smart’ın tespitine göre, ‘uyumsuz kızların’ hayatlarından örnekler verirken, toplum ve ailenin kontrolü ve baskısından bahsetmiş ama kadınların bu sosyal konumlarını ayrıntılı olarak ele alıp teorileştirmemiştir. Ya da kadınların yanlış cinsel davranışları damgalanırken erkeklere bunun neden yapılmadığıyla ilgilenmemiştir. 138
5- Glueckler
Thomas’la birlikte sosyolojik çalışmaların yolunu açtıkları söylenebilecek araştırmacılar olan Sheldon ve Eleanor Glueck’in kadın suçluluğu konusuna yaptıkları en büyük katkı, 1934’te yayımlanan ‘500 Kadın Suçlu’ (500 Delinquent Women) adlı kitaptır. Kriminologların Massachusetts’teki 500 suçlu kadın üstünde yaptıkları
araştırmaya dayanan bu çalışmada, kadınların geçmişlerini, geldikleri sosyal çevreleri de araştıran Glueckler, böylece onların fiziksel ve psikolojik özelliklerini de karşılaştırma olanağı bulmuşlardır. Bu kadınların hastalıklı, yasal olmayan cinsel davranışlar sergileyen kişiler oldukları ve suçluluklarının kalıtsal olduğu tespitlerinde bulunmuşlardır. 139
Kadın suçluluğuna sebep olan faktörleri araştıran Glueckler, bunların biyolojik ve ekonomik değişkenler olduğu sonucuna varmışlardır. Araştırmaları sonucunda suçlu kadınların mensup oldukları ailelerin çoğunluğunun çok kalabalık aileler olduğunu tespit etmişlerdir. Çoğu yoksul olan bu ailelerde gelir düzeyi düşük, ilişkiler sağlıksızdır. Anne babaların öğrenim düzeyi de düşüktür. Ayrıca suçlu kadınların büyük bölümü parçalanmış
137 138
THOMAS, age, sf. 92. HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 117. 139 FLOWERS, age, sf. 96.
ailelerden gelmektedir. Böylelikle kadın suçluluğuyla ilgili olarak yapılan biyolojik açıklamaların ardından psikolojik ve sosyolojik veri kullanımı gündeme gelmiştir; fakat verileri değerlendirirken cinsiyetçi bir yaklaşımın etkisi altında oldukları açıktır. Örneğin her suçlu kadının cinsel geçmişini araştırmışlardır. Sadece fahişelikle ilgili değil, bütün suçlarla ilgili olarak bu araştırmayı yapmış olmaları, suçluların ‘kadın’ olmalarıyla ilgilidir. 140
Bununla birlikte bu kadınlar arasında yine büyük oranda akli rahatsızlık olduğunu tespit etmişlerdir. Çalışmalarında yer alan suçluluk eğiliminin kalıtımsal olabileceği seçeneğine karşılık olarak önerdikleri bir çözüm bizce sözetmeye değerdir. Bu öneri, suçlu kadınların çocuk doğurmalarını engellemektir. Bunun için de suçlu kadınların uzun süre gözlem altında tutulmaları gerektiğini savunmuşlardır. Bu görüşleri çok az sayıda taraftar bulmuştur. 141
6- Pollak
Değişik resmi belgelere göre saptanmış olan suçluluğa oranla, türlü nedenlerle varlığından habersiz kalınmış; ancak gerçekte işlenmiş bulunan suç sayısına saklı suçluluk denmektedir. Bir kısım suçların karanlıkta kalma nedenleri şunlardır: Suçun, mağdurun özel yaşamıyla çok yakından ilgili olması, mağdurun suçun meydana çıkmasını istememesi, polise başvurmanın doğuracağı zaman kaybı ile bunun faydasızlığına olan inanç ve kamuoyunun da aslında kumar ya da fuhuş gibi konularda çok sert tedbirlerden
140 141
FLOWERS, age, sf. 96. FLOWERS, age, sf. 96.
yana olmayışı. 142 Bir sosyoloji profesörü olan Otto Pollak, konuyu ‘Kadın Suçluluğu’ ( The Criminality of Women) adlı kitabında, bu bağlamda değerlendirmiştir.
Kadınların erkeklere göre daha az fiziki güce sahip olmaları, özellikle kişiye karşı suçları daha az işlemelerine açıklama olarak savunulmuş, ama Pollak bu düşünceye karşı çıkmıştır. Ona göre çağdaş teknolojik gelişim, daha zayıf olan cinsin bilek gücüne ihtiyaç kalmadan daha saldırgan olmalarını sağlayabilmektedir ve eğer kadınlar fabrikalarda erkeklerle aynı işleri yapabilecek kadar güçlü iseler neden şiddet suçları için de aynı güce sahip olamazlar sorusu ona göre cevapsız kalmaktadır. Sonuç olarak, Pollak’a göre suç işlemede belirleyici olan fiziki güç değil, kültürel ve belirlenmiş sosyal rollerdir. Bir ölçüde bu tespit doğru olsa da, Pollak’ı okuyanlar, Hermann Mannheim’ın tespitine göre, kadınların tekamül bakımından vasat bir derecede olduklarını kabul ettiğini anlayacaktır. Kadınlar şiddet suçları işlerken bile şiddet içermeyen teknikleri tercih etmektedirler. Adam öldürürken zehirlemeyi seçen, veya öldürmeden önce kurbanlarını ilaçla etkisiz hale getiren kadınlardır. 143 Pollak, kadın suçluluğunun kadın anatomisinde kalıtımsal olarak bulunan çeşitli psikolojik özelliklerle sınırlı olarak gerçekleşebileceğini ileri sürer. 144 Kadınların şiddetten kaçma eğilimini Pollak’ın tekamülde vasatlık olarak değerlendirmesi ise bize göre gülünç bir çelişkidir.
Lombroso ve Freud’dan etkilenmiş olmasına rağmen onların teorilerini kullanmayan Pollak, öncelikle kadınların suç işlemelerinin temelinde cinsel,
erkeklerinkindeyse temel olarak ekonomik güdülerin etkin olduğunu savunmuştur. İkinci
CAN, age, sf. 454. ( HIRSCH, Charles, Les chiffres caches de la statistique criminelle, Revue internationale de criminologie et de police technique, 1956, sf. 117’den aktaran) 143 MANNHEIM, age. sf. 700. 144 İÇLİ, Kriminoloji, sf. 255. ( POLLAK, Otto, The Masked Character of Female Crime, The Criminology of Deviant Women, Ed. F. Adler- R.J. Simon, Houghton Mifflin Comp., Boston, 1979, sf. 41’den aktaran)
142
olarak, kadınlarla erkeklerin suç işleme oranlarının eşit olabileceğini ama kadınların suçlarının gizli olduğunu ileri sürmüş ve bu ‘maskeli’ suç tipini açıklayan teorisini yaratmıştır. Kadınlar doğuştan hilebaz ve intikamcı bir yapıya sahiptirler ve erkeklerin kendilerine gösterdikleri koruyucu tutumu sömürme eğilimindedirler. Ev içi hizmetlerde çalışan kadınların bu sosyal konumları sayesinde işledikleri suçların gizli kalabildiğini tespit etmiş olan Pollak, kadınların yapı itibariyle erkeklerden daha ‘kötü’ ve intikam almaya, dolayısıyla suç işlemeye eğilimli olduğunu ileri sürmüştür. Ona göre kadınlar, toplum içindeki ev içi rollerini, işledikleri suçlar için bir perde olarak
kullanmaktadırlar. 145
Pollak’ın görüşlerine yöneltilen eleştirilerden, feminist yazar Carol Smart’a ait olanı bizce dikkate değerdir. Kadınların yanında erkeklerin de işledikleri suçlar içinde büyük bir miktarın gizli kaldığını gözden kaçırmamak gerekmektedir. Örneğin kadına ve çocuğa yönelik şiddet, aile içinde büyük ölçüde gizli kalmaktadır. Bununla birlikte Pollak’ın, biyolojik ve sosyolojik nedenlere dayandırarak ileri sürdüğü, kadınların hilebaz ve yalancı olduğu yolundaki görüşleri, kadın karakterinin özellikleriyle ilgili kendi
görüşlerinin çelişkili olmasına yol açmaktadır. Bu şekilde de Pollak, cinsiyetçi bir yaklaşım sergilemektedir. 146 Heidensohn da Pollak’ın görüşlerinin kadın suçluluğunun açıklanması için yeterli olmadığını belirtmiş ve suç işleyen kadınların psikolojik durumları ve hormonları belirleyici iken erkek suçluluğunda neden biyolojik özellikler üzerinde durulmadığının anlaşılamadığının altını çizmiştir. 147
145
FLOWERS, age, sf. 97. ( POLLAK, Otto, The Criminality of Women, Philadelphia: University of Philadelphia Pres, 1950’ den aktaran) 146 FLOWERS, age, sf. 98. ( POLLOCK, Joy, Early Theories of Female Criminality, Women, Crime and Criminal Justice System, Lee H. Bowker, Lexington, Mass, 1978, sf. 50’den aktaran) 147 HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 121.
Pollak’ın çalışmalarının eleştirilebilir bu yönlerine rağmen,
kadın
suçluluğunun kadının sosyal pozisyon ve rollleriyle ilişkilendirilmesi gerektiğini fark ettirmesi bakımından önemi yadsınamaz.
7- Çağdaş Biyolojik Açıklamalar
Suçluluğun açıklanmasında salt biyolojik değerlendirmeleri kabul etmeye olanak bulunmamasına rağmen, kadınla erkek arasında biyolojik farklılıklar mevcut olduğunu kabul etmek için basit bir bakışın bile yeteceği, bunun için ne derin tıp bilgilerinin gerekeceği ne de uzun teorik açıklamalara gereksinim duyulacağı açıktır. Bu gerçekten hareketle, kadınla erkek beyninin çalışmalarındaki farklılıklara ilişkin çağdaş
çalışmalardan söz etmek de yerinde olacaktır düşüncesindeyiz.
Kadın ve erkek zihinsel yetenekleri arasındaki farklılık, genel zeka (IQ) düzeyinde bir farklılık biçiminde değil, yeteneklerin deseninde bir farklılık biçiminde ortaya çıkmaktadır. Erkekler, ortalama olarak özel uzamsal yetenekler açısından daha yüksek bir performansa sahiptirler. Buna karşın kadınlar, dilsel yeteneklerde daha başarılıdırlar. Zihinsel yetenek örüntüleri tüm yaşam boyunca ortaya çıkan hormonal değişikliklerin etkisi altında kalmaktadır. Yapılan araştırmaların birinde, kadınların menstüriel siklus (adet döngüsü) boyunca birtakım zihinsel işlevlerdeki performanslarının değiştiği, östrojenin yüksek olduğu dönemlerde göreceli olarak uzamsal beceri performansları azalırken, motor ve dile ait performanslarında artış olduğu izlenmiştir. 148
HANOĞLU, Lütfü, Kadın ve Erkek Beyninin Farklılıkları, Bilim ve Ütopya Dergisi, Mayıs 2001, sayı 83.
148
Kadın ve erkek gelişimiyle ilgili psikiyatri çalışmalarının bulguları da sosyal bilimlerle paralellik göstermektedir. Klasik psikanalize göre, kadının saldırganlığı
mazohizm ve ona eşlik eden edilgenliğe dönüştürülmüştür. Erken çocukluktan başlayarak kızların açık saldırganlık ifadesi sürekli yasaktır. Kadınlarla ilgili toplumsal kabul gören davranışlar çaresizlik tutumlarının içselleştirilmiş şeklidir.
149
Kadın ve erkek cinsiyetlerinin doğumdan önce, anne karnındayken, hormonlar tarafından belirlendiği bilimsel bir gerçektir. Cinsiyeti belirleyen hormonlar, cinsiyet organlarıyla birlikte, beynin cinsiyetini de belirler. Yetenekler ve algılama şekillerinin beyindeki konumlanmaları ve bu yeteneklerin kullanılması için gerekli olan koordinasyon düzeneği kadın ve erkek beyninde farklı şekilde gelişir. Örneğin kadını dilsel ve sosyal ilişkilere, erkekleri de üç boyutlu mekan algılamasıyla matematiğe daha yatkın kılan, beynin daha cenin halindeyken aldığı şekildir. Hormonlar, doğumdan sonra da hayat boyu insanın hayatını etkiler. Östragen beyin hücrelerini aktifleştiren, progesteron ise rahatlatan, duygusal istikrar sağlayan dişilik hormonlarıdır. Menstrüasyon dönemininden 4-5 gün önce progesteron ve östrojen seviyesinde ani bir azalma olmaktadır. Bu ani azalmanın getirdiği etki, kadınların bu dönemde düşmanca ve saldırgan davranışlar içine girmesi şeklinde belirebilmektedir. Evrim süreci açısından bakıldığında, bunun modern zamanlar için daha geçerli bir sorun olduğu görülmektedir. Çok eski zamanlarda kadının doğurganlığa elverişli hayat periyodları çok daha kısaydı. Ayrıca emzirmekle de uzun zaman geçirdiklerinden hayatlarında toplam 10 yumurtlama periyodları ancak olurdu. Çağımızda ise kadınlar hayatları boyunca 300-400 yumurtlama dönemi yaşamaktadırlar. Bu, yaşamlarında duygularının, algılama ve duyularının bir yükselip bir alçalan hormon seviyeleri tarafından altüst edildiği 400 ay olduğu anlamına gelmektedir. Fransız ceza
149
AKYÜZ, Gamze/ KUĞU, Nesim, Kadın Psikolojisi Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Dergisi, 1999 sayı 2.
yasalarına göre bu dönem kişinin yaptıklarından sorumlu tutulamayacağı geçici bir dönem olarak kabul edilir. İngiltere’ de de iki kez mahkemelerde adet döneminin gerginliklerinin mahkeme tarafından cezada indirim nedeni olarak kabul edilmiştir. Yine İngiltere’ de cezaevlerinde yapılan bir araştırma da, cezaevinde bulundukları sırada suç işleyen kadınların suç işleme sırasında adet öncesinde olduklarını ortaya koymuştur. Bu dönemde kadınlar arasında intiharların, saldırganlığın, suç işleme oranının arttığı da tespit edilmiştir. 150
Hormon değişimlerinin sebep olduğu adet öncesi sendromu, tarih boyunca bilinen, ancak modern bilimce açıklaması yapılabilmiş olan bir durumdur. Adet kanamasından har zaman çekinilmiş, özel bir durum olarak kabul edilmiş ve örneğin ilkellerde kadın, dokunulmaz olduğu bu dönemde inzivaya çekilmiştir. İngiltere’ de 1845’te hırsızlıktan bir, 1851’de adam öldürmeden iki kadının, adet öncesi sendrom sebebiyle beraat ettiği kaydedilmiştir. Adet öncesi sendromuna maruz oldukları dönemde davranışlarından sorumlu olmadıkları gerekçesiyle bu kararlar verilmiştir. 151 İngiltere’ de bu tarihlerde yapılan araştırmalarda, suçlu kadınların %84’ünün suç işleme sırasında adet öncesi sendromu periyodunda olduğu tespit edilmiştir. 152 Gerçekten de, adet öncesi sendromu içindeki kadının davranışlarında değişiklikler gözlemlenmesi çok sık rastlanan bir durumdur. Bunun ceza hukuku bakımından değerlendirilmeye başlanması ise 20. yüzyıl başlarına denk gelmiştir. Bunu bir terim olarak ilk defa 1950’lerde kullanan Katharina Dalton, progesteron eksikliğiyle açıkladığı sendromun meydana getirdiği davranış
150 151
MOIR, Anna/ JESSEL, David, Beyin ve Cinsiyet, Çev. Tarık Demirkan, Pencere Yay., 2002, sf. 92. WEISER, Patricia, Women And Crime: Premenstrual Issues, Australian Instıtute Of Criminology , Issues In Crime And Criminal Justice, 1991 (SPITZ, Anita 1987, 'Premenstrual Syndrome: A Critical Review of the Literature', Indiana Medicine,vol. 80, no. 4, April, sf. 378-82’den aktaran) http://www.aic.gov.au/publications/tandi/ti31.pdf 152 RILEY, Thomas L, Premenstrual Syndrome As A Legal Defense, Hamline Law Review, Vol. 9., 1986, sf. 194.
değişiklikleri üzerinde çalışmıştır.
153
Zaman içinde yapılan çalışmalar, vücuttaki bazı
hormon, vitamin ve mineral eksikliklerinin takviyesiyle bu sendromun hafifletilmesi yollarını aramışlardır. 154 Ancak konumuz bakımından önemli olan, bu sendromun kadın suçluluğu üzerindeki etkisidir. Adet öncesi sendromunun cezayı azaltıcı sebep olarak yasal düzenleme kapsamına alınması hakkında, durumun suçu özendirici bir hale dönüşeceği konusundaki tereddütlerin varlığı bilinmekle birlikte, kadınlardaki biyolojik/ hormonal dalgalanmaların ruhsal yapıda büyük etkiler doğurduğunu ve bunun suçluluğa etkisi tıbbi olarak tespit edilirse ceza verilirken göz önüne alınması, ama bunun bir kural haline gelmemesi gerektiğini düşünenler bulunmaktadır. 155 Bu doğrultuda, konunun genel olarak cezanın kişiselleştirilmesi kapsamında değerlendirilmesi gerektiği düşünceleri de mevcuttur. Bize göre de suç işlendiği sırada, kadının adet öncesi sendromu etkisi altında olup olmadığının tespiti bakımından bir rutin uygulamanın zorlukları üzerinde de düşünülüp çözüm üretilmeye çalışılması gerekmektedir.
Dişilik hormonlarıyla ilgili durum bu iken, testosteron, yani erkek cinsiyet hormonu ise saldırganlık sonucunu doğurmaktadır. Hatta testosteronun neden olduğu bir indirim sebebi de tartışılmaya başlanmıştır. 156 Hormonlarla ilgili farklılıkların bir üstünlük meselesi olarak ele alınmasının bizi sağlıklı bir sonuca ulaştırmayacağı düşüncesindeyiz. Zira dişi ve erkek beyni arasındaki farklılıklar, beceri ve yeteneklerdeki farklılıklar olup, bunlar zeka düzeyi ile ilgili değildir. 157
153
TRIMBLE, Jane A./ FAY, Margaret Furay, PMS In Today’ s Society, Hamline Law Review, Vol 9., 1986, sf 184. ( DALTON, K., The Premenstrual Syndrome and Progesterone Therapy, 1977, sf. 2021’den aktaran) 154 TRIMBLE/ FAY, agm, sf. 185. 155 EREM, Faruk, Adalet Psikolojisi, Sevinç Matbaası, 8. bs. 1988, sf. 305. 156 MOIR/ JESSEL, age, sf. 99. 157 YALTKAYA, Korkut, Beynin ve Yaşamın Gizemleri, Altın Kitaplar, 1995 , sf. 79.
Bu biyolojik ve psikiyatrik farklılıklar bilimsel verilerdir ve kadınlarla erkeklerin birini diğerinden üstün kılacak tespitler olmadığı açıktır. Kaldı ki toplumsal etmenlerin psikolojik gelişmeyi etkilediği, hatta şekillendirdiği de bilimsel bir gerçektir.158 Bununla birlikte, kadın- erkek ayrımı gözetmeksizin, suçlularda, patalojik nitelikte olmayan fikri çatışmalar, yetersizlik duygusu ve duygusal anormallikler olduğu da tespit edilmiştir. 159
Akal’a göre, erkek söylemi, kadını, içine soktuğu doğal alana yakıştırırken, onun bu konumunu, erkeğe göre biyolojik farklılıklarından ya da tabii özelliklerinden kaynaklandırır. Ama kadını erkekten ayıran biyolojik farklılıkların gerçekten ne olduğuna ilişkin bir araştırma, söz konusu farklılıkların kadının ikinci cins sayılmasını gerektirecek kadar önemli olmadıklarını, dahası, biyolojik ayrılık diye altı çizilen birçok özelliğin, aslında yaratılmış özelikler olduğunu gösterebilir. Cins ayrımı toplumun kuruluşuna denk düşüyorsa, saptanması gereken şey, toplumun zaten varolan biyolojik bir ayrımı mı gözeterek kurulduğu, yoksa toplumun kuruluşuyla birlikte yapay bir cins ayrımının mı yaratıldığıdır. Toplum, doğal olanın bastırılmasıyla oluşmuş yapay bir bütünse, sosyal ilişkilerin kökenini toplum öncesinde, doğada aramanın bir anlamı kalmayacaktır. Kadınlar erkek üstünlüğüne sonradan boyun eğmiş olsalardı, bunun nedenini biyolojik bir farklılıkta aramak mümkün olabilirdi. Ama kadın, toplumun kurulmasıyla boyunduruk altına girmişse, bu bağ, erkeğin biyolojik ayrıcalıklarından doğmuş olamaz, çünkü doğada böyle bir boyunduruğu gerekli kılacak ayrıcalığa rastlanmaz. Öyleyse, kadın cinselliği diye toplumun tanımlama alışkanlığı edindiği ve de kadının doğal zayıflığını yansıttığı varsayılan özellikler, toplumun ona öğrettiği sosyal davranış biçimlerinden başka bir şey değildir. 160 Yukarıda daha ayrıntılı değinilmiş olan, Akal’ın kadının ataerkil düzene ne zaman boyun eğmiş olduğu tespiti karşısında tarafsız kalmakla birlikte, kadının cinsiyeti
158 159
MOIR/ JESSEL, age, sf. 69. YÜCEL, Mustafa Tören, Adalet Psikolojisi, 5. bs., 2004, sf. 25. 160 AKAL, age, sf. 22.
ve cinselliği sebebiyle erkek karşısında zayıf ve ikincil bir konumda olmasının tarihsel bir temelden yoksun olduğu düşüncesine katılmamak mümkün değildir.
Son olarak, biyopsikososyal yaklaşıma göre, kadınlar erkekler kadar mesomorfik değildirler. Mesomorfi, hırslı, rekabetçi anlamına gelmektedir ve bu kişilik yapısının kadınlarda daha az olması, onların daha az şiddet suçu işlemelerine sebep olmaktadır. Bu biyopsikolojik kısmın yanında sosyolojik açıklama ise kadın suçluların çocukluklarındaki bozuk aile yapısından erkek suçlulara göre daha fazla etkilenmiş olduklarıdır. Yani çocukaile uyumsuzluğunun, kadınların ilerleyen yaşamlarında, onların suç işlemesine sebep olma olasılığı, erkeklerinkinden daha fazladır. 161
Kadın suçluluğunun, yalnızca kadın biyolojisinden gelen zaaflardan kaynaklandığı düşüncesi bilimsellikten uzaktır. Ayrıca suç işlemede cinsiyet belirleyici ise, kadın cinsiyeti karşısında bir de erkek cinsiyetinin var olduğu hatırlanmalı, paralel bir değerlendirme erkek suçluluğu için de yapılabilmeliydi. Kadını ve fiillerini tanımlarken biyolojik cinsiyetin belirleyici olması, erkek cinsiyetinin zaten ‘norm’ olması ve bu yüzden ayrı bir açıklamaya muhtaç olmaması sebebiyle, erkek bakışından, kendi içinde tutarlı görülebilir. Ancak bu tutarlılık, kadın suçluluğunu biyolojik cinsiyetle açıklayan görüşlere bilimsel bir geçerlilik kazandırmaya yetmemektedir.
C- TOPLUMSAL CİNSİYET (GENDER) BAĞLAMINDA KADIN SUÇLULUĞUNU NİCELİKSEL OLARAK AÇIKLAYAN GÖRÜŞLER
1- Genel Olarak
161
CORTES, Juan B./ GATTI, Florance M, Delinquency and Crime, A Biopsychosocial Approach, Seminar Press, 1972, sf. 220.
Yukarıda incelediğimiz biyolojik açıklamalar, kadın suçluluğunu incelerken fahişelik gibi salt kadın suçu olarak genel kabul gören suçlar üzerinde yoğunlaşmışlardır. Tarihsel gelişim içinde kadınların diğer ‘erkek’ suçlarında da mevcut olmaları ise, bu duruma bir açıklama getirilmesini gerektirmiştir ve süreç içinde toplumsal cinsiyet kavramının kabul görmesiyle suçluluk açıklamalarında biyolojik değişkenle birlikte sosyal ve ekonomik başka değişkenler de kullanılmaya başlanmıştır. Biyolojik değişken
dışındaki açıklama çalışmaları ise, temel olarak, kadının neden suç işlediğine değil, işlediği suç miktarının değerlendirmesine, bir anlamda neden ‘suç işlemediğine’, bununla birlikte sosyal nedenlerin kadın suçluluğunu erkekten farklı olarak nasıl şekillendirdiğini belirlemeye yönelmiştir.
Aşağıda incelenecek olan teorilerden centilmenlik teorisi, kontrol teorisi ve özgürleşme teorileri, kadın suçluluğunun miktarı, artıp azalması, istatistiklerin kadın suçluluğu miktarının bütününü yansıtıp yansıtmadığı gibi konulara açıklama getirirken; ekonomik ve sınıfsal teorilerle güç-kontrol teorisi, konuyla ilgili olarak belli ölçüde nedensel açıklamalar yapmaktadır. Bununla birlikte, konunun bütününü bozmamak açısından ve temelde bu teorilerin hepsi toplumsal cinsiyeti esas alıp kadın suçluluğuna niceliksel açıklamalar getirmekte oldukları için tümünü tek başlık altında ele almakta bir sakınca olmadığını, bunun konunun özünü etkilemeyeceğini düşünmekteyiz.
Toplumsal cinsiyet bağlamında yapılan çalışmalar, ağırlıklı olarak feminist araştırmacıların çalışmalarıdır ve önceki görüşlerin ‘kadına bakış açısı’ ile getirdikleri yaklaşımlar yerine bir ‘kadın bakış açısı’ oluşturmaya başladıkları gözlemlenmiştir.
2- Centilmenlik Teorisi
Saklı suç düşüncesinin destekleyicisi olan centilmenlik teorisi, kadın suçluların erkek iştirakçileri tarafından korunup kollandığı ve polisin de kadın suçlulara daha şefkatli davrandığını, onları yakalamak veya tutuklamak konusunda daha az istekli olduklarını ileri sürer. Bu durum da kadın suçluluğunun istatistiklere daha az yansıması sonucunu doğurur. Bu da, kadınların erkeklerden daha az suçlu davranış içinde oldukları düşüncesinin gerçekçi bir yaklaşım olmadığı anlamına gelmektedir. 162
Centilmenlik düşüncesini geliştirmiş olan Mannheim‘ın çalışmalarında bizim için önemli olan, kadınların elde ettikleri yeni toplumsal roller üzerinde durmuş olmasıdır. Endüstri ihtilaliyle birlikte kadınlar, evle ilgili sorumluluklarının artmasının yanında, toplumsal yaşama ev dışında da katılmaya başlamışlar, ekonomik düzen içinde işgücü olarak yer almışlardır. Bu durum kadın suçluluğunu bir ölçüde arttırabilir ama asıl önemli olan, bu durumun kadınların işlediği suçların niteliğini değiştirmesi ve çeşitlendirmesidir. Kadınlar, rüşvet, dolandırıcılık ve casusluk suçlarında daha sık görülmeye başlamıştır. 163
Kadın suçlular, istatistiklere göre sayıca erkeklerden her zaman çok daha az olmuştur. Sayıca yapılan bu karşılaştırma bizi kadın suçluluğunda sağlıklı bir bilgiye ulaştırmayacaktır. Çünkü Mannheim, kadın suçluluğuyla ilgili tespitlerine, tutulan kayıtların erkekler tarafından, yanlı olarak ve objektiflikten uzak bir şekilde oluşturulduğu kabulüyle başlar. Kadın suçluluğu kavramı, erkek kanun yapıcıların, yargıçların, polislerin ve bilim adamlarının ve hatta erkek yazar ve şairlerin tespitleri doğrultusunda şekillenmiştir. Erkekler, ceza yasalarını kendi bakış açılarına göre suç olan eylemler için
162 163
FLOWERS, age, sf. 83. MANNHEIM, age, sf. 705.
yapmışlardır. Suç sayılabilecek davranışın kadına özgü şekilleri de varken, erkekler bunları ciddiye almamış, cezaya ‘layık’ bulmamışlardır. Yasa yapıcılar, erkek olarak ve aslında kasıtlı davranmaksızın, tüm ceza hukuku sisteminin gözlerini kadınlar tarafından gerçekleştirilen ( fahişelik ve lezbiyenlik gibi) bazı antisosyal davranışlara kapamıştır.164 Bununla birlikte, cadılık örneğinin gösterdiği gibi, bu teorinin uygulanabilirliği çok da geçmişe uzanmamaktadır. Fahişeliğin suç sayılmamış olması ise, yukarıda incelemiş olduğumuz gibi, gerçekçi bir tespit değildir.
Bu, yasal, kadını kollar eşitsizliklerin yanında, kovuşturma, yargılama ve mahkumiyet süreçlerinde de aynı durum mevcuttur. Kadınların işledikleri suçların kovuşturulmasında, kadın olmalarından dolayı bazı özel zorluklar bulunmaktadır. Bu aşılsa da, nadiren kayıt altına alınmakta ve kovuşturulmaktadır. Çünkü sadece suç tipi değil, kadınların suç içinde varlık şekli de kadın suçluluğunun kayıtlara daha az geçmesine neden olmaktadır. Kadınlar suç eylemini bizzat gerçekleştiren değil, teşvik eden, azmettiren, yardımcı veya iştirakçi olmaya eğilimlidirler ve bunun takip edilip kayıtlara yansıtılması daha zordur. 165 Bunlarla birlikte, yakalanan ve suçlu bulunan kadına da mahkemelerde erkeklere olduğundan daha müşfik davranılmaktadır. Mannheim bu durumu tespit etmekle birlikte, birçok durumda doğru da bulmaktadır. Diğer yandan, kadınların suç işleyenler içinde azınlık olmaları nedeniyle, ıslah olanakları
geliştirilememektedir. Çünkü az sayıları nedeniyle sınıflandırılmaları, onlara özel personel sağlanması ve kurum oluşturulması daha zor olmaktadır. 166
M. Eaton’un çalışmalarında da bu teori önemli bir dayanaktır; fakat duruma farklı ve olumsuz bir açıdan bakan Eaton, mahkemelerin, aynı durumda olan kadınlarla
164 165
MANNHEIM, age, sf. 691. MANNHEIM, age,sf. 693. 166 MANNHEIM, age, sf. 694.
erkeklere eşit şekilde davranma eğiliminde olduğunu, ama bunun mahkemenin dışındaki hayat yüzünden çok nadir olabildiğini belirtmektedir. Çünkü özellikle aile içindeki cinsiyete dayalı eşitsizlik, hakimlerin kararlarına da yansımakta ve eşitsizlik yeniden üretilmektedir. Eaton, kadınlara daha yumuşak davranıldığını kabul etmekte ve bu korumacı tutumun eşitsizliğin yeniden üretilmesi olduğunu söylemektedir. 167
Bazı araştırmacılar, kadınlar için yakalama ve tutuklama tedbirlerine daha az başvurma eğiliminin varlığını ve kadınların erkeklere göre daha hafif cezalandırmak istendiğini iddia etmekte, bunu ataerkilliğin göstergesi saymaktadırlar. Özellikle şiddet suçları ve hırsızlık suçları kadınlara ‘kondurulamamaktadır’. Buna karşı bir düşünceye göre ise, özellikle genç kadınlar erkeklerden daha ağır şekilde cezalandırılmaktadır. Bu düşünce, kadınların hukuki korumadan yoksunluklarını bir avukat tutma ve davaya hazırlanma şansına daha az sahip olmalarıyla da açıklamaktadır. 168
Centilmenlik teorisini kabul etmeyen bir başka görüşe göre, kadın hareketiyle birlikte, ceza hukuk sistemi suç işleyen kadınlara daha az nazik/ centilmen davranmaya başlamıştır. James Messerchmidt’in de belirttiği gibi kadınlar, hukuku çiğnemenin yanında, aynı zamanda kadın hareketinden ve geleneksel cinsiyet rolünü çiğnemelerinden dolayı da cezalandırılmaktadırlar. 169
Flowers’a göre de ampirik çalışmalar centilmenlik teorisini desteklememektedir. Kayıtlar bunu ispatlamak için yetersiz olsa da kadınlara daha sert davranıldığına en
HEIDENSOHN, Frances, Crime And Society, Mac Millan Education, 1989 sf. 102. ( EATON, M, Justice For Women? Open University Pres, Mİlton Keynes, 1986’ dan aktaran) 168 FLOWERS, age, sf. 84. (TEMIN, Carol Engel, Discriminatory Sentencing of Women and The Criminal Law, American Criminal Law Review 11, 1973, sf. 3-29’dan aktaran) 169 Females and Crime, ( MESSERSCHMIDT, Capitalism, Patriarchy, and Crime: Toward a Socialist Feminist Criminology, Rowman & Littlefield, 1986’dan aktaran) www.homestead.com/rouncefield/files/a_soc_dev_26.htm
167
azından işaret etmektedir. Bununla birlikte, centilmenlik gerçekten mevcut olsaydı bile, bütün kadınlara aynı yumuşaklıkta davranılması sonucunu doğurmazdı. Centilmenlik, ırkçı ve sınıfçı bir kavramdır; ancak sağlıklı beyaz hanımefendiler için geçerli olabilir. 170
Bu konudaki bir düşünce de şöyledir: İstatistiklerde kadınlara daha ayrıcalıklı davranıldığına işaret ettiği düşünülen değerler, aslında sadece kadınların daha az suç işlemeleriyle de açıklanabilir. Ayrıca yargıçların, kadınlara ceza verirken, işledikleri suçların planlanmamış ve ev içi suçlar olmasıyla birlikte, kadını cezaevine koymanın ailesini de ne kadar etkileyeceğini göz önünde bulunduruyor olabileceklerine de dikkat çekilmektedir. 171
Heidensohn’a göre de, erkek bakışından kadınlar, hem yasaları çiğnemekte hem de rollerine aykırı davranmaktadırlar. Hal böyle olunca da mahkemelerde kadınlara daha kibar davranılması bir yana, daha önyargılı ve adaletsiz davranıldığını
deneyimlenmektedir. Sistem, suçlu kadına kibar davranmamakta, ona kızgınlık ve önyargı duymakta, onu küçük görmektedir. 172
3- Kontrol Teorisi
Kontrol teorisini savunanlar, kadın suçluluğu konusundaki araştırmalarına, “neden kadınların çok büyük bir çoğunluğu suç işlemiyor” sorusuyla başlar. Çünkü teoriye göre kadınlar, ailede başlayan ve toplumun geneline yayılan bir sosyal kontrolün süjesidirler. Kontrol, uyumluluğu sağlar ve bu yüzden kontrol yokluğu suçlu davranışa meydan verir.
170 171
FLOWERS, age, sf. 83. FLOWERS, age, sf. 84. 172 HEIDENSOHN, Crime And Society, sf. 103.
Suçu doğrudan uyumlulukla açıklayan bu görüş, diğer teorilerden farklı olarak suçun değil uyumluluğun nedenlerini araştırır. 173
Kontrol teorisi, aileyle, okul veya benzer gruplarla özel ilişkiler içinde bulunmayan, bağlantıları ve hayatta etik ilkeleri de olmayan, geleneksel değerlerle bağları zayıf olan kişilerin suç işlediklerini ileri sürer. Aile içi ilişkilerde çocukla ana baba arasındaki bağ zayıf veya çatışma temelliyse, çocuğun suça eğilimli olması daha büyük bir olasılık haline gelmektedir. Arkadaş grupları ile suçluluk arasındaki ilişki açıkça ortaya konulmamış olsa da, birçok araştırmada suçlu kişilerin daha çok suçlu kişilerle arkadaşlık ettikleri tespit edilmiştir. 174
Eğitim kurumlarında verilenden önce, eğitimin ailede başlamasından hareketle, aile içindeki eğitimin ataerkil yapıya uygun olarak veriliyor olması da bizim için önemlidir. Eşit olmayan güç ilişkileri üzerine kurulmuş olan bu sistem, kadın ve erkek sınıflarını belirler. Dolayısıyla eğitim sürecinin suç işlemeyi engelleyici kontrol etkisi, kadınlar üzerinde daha yoğundur. 175
Heidensohn’a göre kadın, tanımlandığı ev içi alandan, tecavüz ve şiddet korkusu veya sadece hoş karşılanmayacağı gerekçeleriyle çıkamamakta, sadece belirli zamanlarda, belirli mekanlarda ve belirli amaçlarla ‘sokakta’ bulunabilmektedir. Kadın üstünde, erkeğin/ kocanın/ babanın somut olarak şiddet kullanarak kurduğu kontrolün yanında, ataerkil sistemin sistem olarak kadını ‘yaratırken’ oluşturduğu kontrol mekanizması, bundan daha etkin ve yaygındır. Buna göre, güç ve şiddet erkek tekelinde olan
173 174
KIMMEL, Michael S., The Gendered Society, Oxford University Press 2000, sf. 13. CONKLIN, John E. , Criminology, 3. bs. 1989 sf. 263. 175 MESSERSCHMIDT, James W., From Patriarchy to Gender: Feminist Theory, Criminology, And The Challenge Of Diversity, International Feminist Perspectives In Criminology, yay. haz. RAFTER, Nicole Hahn/ HEIDENSOHN, Frances, sf. 167 vd.
kavramlardır. Kadınlar da sistem içinde, bu durumu kabul edip içselleştirerek yetiştikleri için bu kabule aykırı bir davranış geliştirmeyi düşünmemektedirler. 176 Saygıdeğer bir kadın olmanın önemini içselleştirmiş kadın da, suç işlemek, bu imajını yitirmesine,
kendisine ‘kötü kadın’ gözüyle bakılmasına sebep olacağı için suçlu davranış içinde bulunmayı göze alamamaktadır. 177
Yine Heidensohn’a göre, kadın suçluluğunu homojen olarak düşünmemek gerekmektedir. Kadın suçluların bir kısmı, cinsiyetlerinin, sosyal ve yasal alanlarda yol açtığı çelişkili durumları ortaya çıkarmak ve politik bir tavır sergilemek için; diğer bir kısım ise sosyo- ekonomik baskılar nedeniyle suç işlemektedirler. Bir başka kısım kadın suçluda da, özellikle genç kızlar için, içinde bulundukları çevrenin baskısıyla çetelere veya yasadışı gruplara katılma söz konusu olmaktadır. Yani kadınlar, üzerlerindeki sosyal kontrol mekanizmasına tepki olarak da suç işleyebilmektedirler. 178
Suçlu erkeklerle aynı sosyal ortamı paylaşan ve aynı şartlara sahip olan fakat suç işlemeyen kadınların bazı teorisyenler tarafından anormal veya kontrol edilen/ yönetilen/ dizginlenen kadınlar olarak tanımlanması ilgi çekicidir. Buna göre suç işlemeye uygun ortamda yasaya saygılı davranış erkekler için bir karakter özelliği, kadınlar içinse zayıflık olarak açıklanmaktadır. Bununla birlikte Meda Chesney- Lind’e göre şu unutulmamalıdır ki, kadın ve erkek aynı ortamda yaşayıp aynı şartlara sahipmiş gibi görünseler de, kızlar ve erkekler farklı dünyalarda büyümektedirler. Kızlar çok daha erken gelişip hayatın içine girmek zorunda kalmaktadırlar. Benzer sorunlar, kızlar için çok daha ağır şartlar
176 177
HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 181. HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 183. 178 HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 200.
yaratmaktadır. 179 Yine Chesney- Lind’e göre, kızlar, erkeklerle aynı ortamda yaşar, okula gider, çocukluk çağlarını geçirir ama dramatik olarak kızların hayatları cinsiyetlerine göre şekillenir. 180 Örneğin kızlar cinsel sömürüye çok daha fazla maruz kalmaktadırlar. 181 Çocukluklarında bu tür suçların mağduru olan kadınların, bu mağduriyetleriyle ilerideki suç kariyerleri arasında doğru orantı olduğu tespit edilmiştir. 182
4- Güç- Kontrol Teorisi
Suçlulukta cinsiyetin etkinliğini, farklı suç türlerindeki rolünü inceleyen araştırmalara ek olarak, aile içi ilişkilerde cinslerin gücü elinde bulundurmaları veya gücün cinsler tarafından kontrolü hususu da incelenmiştir.
Teori, aile reisi değişkenini esas almaktadır. Ataerkil aile tipi, eşitlikçi aile tipi ve babasız, annenin aile reisi olduğu aile tipi. Suçluluğu incelenen kişiler de bu aile tipleri içinde yetişmiş olan kız ve erkek çocuklardır.
John Hagan’ın formüle ettiği güç-kontrol teorisine göre suçluluk iki değişkene bağlıdır: Sınıf içindeki durum ( güç) ve ailenin fonksiyonu ( kontrol) . Bu iki değişkenin arasındaki ilişki de, aile bireylerinin çalışma alanlarındaki gücü elinde bulundurma durumunun aile içine taşınmasıdır. Aile içinde karı kocanın işyerlerindeki otorite durumları ve bunun ev içine yansıması, çocuklarda oluşacak suçlu davranışı da doğrudan etkileyecektir. Babanın geleneksel role uygun şekilde eve ekmek getiren asıl kişi; annenin de ev içindeki sıradan işlerle meşgul olan kişi olarak kabul edildiği bir ataerkil ailede
179
CHESNEY- LIND, Meda, The Female Offender: Girls, Women and Crime, Thousand Oaks Sage Publications, 1997, sf. 22. 180 CHESNEY- LIND, age, sf. 31. 181 CHESNEY- LIND, age, sf. 25. 182 CHESNEY- LIND, age, sf. 27.
babanın gücü, diğer aile bireyleri üzerinde fazlasıyla etkin olacaktır. Evdeki erkek çocuk kız çocuğa göre büyük bir özgürlüğe sahip olacak, bu durum da onun, babası tarafından sembolize edilmiş olan geleneksel erkek rolüne hazırlanmasına zemin sağlayacaktır. Kız çocuk ise ev içinde ‘ev kızı’ olarak annesi tarafından yetiştirilecektir. Çocukların ileride risk göze alma, dolayısıyla suç işleme olasılıkları da bu yetişme tarzlarına bağlı olacaktır. Anne ve babanın işyerlerindeki rollerinde çok büyük farklılık bulunmayan eşitlikçi ailelerde ise çocuk yetiştirmedeki sorumluluk da paylaşılacaktır. Ayrıca gücü elinde bulunduramadığı, sağladığı statü ve geliri düşük bir işte çalışıyor olsa da, annenin yalnız başına aile reisi olduğu evlerde de; babanın yokluğunda, annenin çocuklar üzerindeki denetimi ataerkil aile tipindeki kadar baskın olmamakta ve gerçekten, her iki cinsteki çocuk da, risk göze alma konusunda eşit olmaktadır. Bu bağlamda annenin yalnız başına aile reisi olduğu ailelerle eşitlikçi aileler birbirine benzerlik göstermektedir. 183
Güç- kontrol teorisi, cinsiyet ve suçluluk ilişkisinin en fazla eşitlikçi ailelerde olduğunu iddia etmektedir. Bu ailelerde işyerlerindeki pozisyonlarının uzantısı olarak ev içinde de kadın ve erkek arasında denge mevcuttur. Bu durum da erkek ve kız çocuklarının kontrolüne yansır. Anneler babalara göre daha fazla özgürlük sağlama eğiliminde olduklarından, kız çocukları da erkekler kadar hatta onlardan daha fazla özgür olacaklardır. Sonuçta eşitlikçi olmayan/ ataerkil aile tipinde, kız çocukları erkeklerden daha çok kontrol altında tutulduklarından cinsiyet ve suç ilişkisi orantısız olacaktır. Burada cinsiyet kavramıyla kadın cinsiyeti kastedilmekte, eşitlikçi ailelerin kızlarının daha çok suç işlediği sonucuna ulaşılmaktadır. 184
183
KEEL, Robert, Power- Control and Feminist Theories, Sociology ofDeviant Behavior http://www.umsl.edu/~rkeel/200/powcontr.html 184 KEEL,agm.
Hagan, sosyal kontrole ayrıca değişik bir yönden de yaklaşır. Ona göre ticaret alanlarının genişlemesi ve şekillerinin değişmesi, süreç içinde gelişen ve yayılan endüstrileşme, sosyal kontrolü kurumlaştırarak bir suç kontrolü haline getirmiştir ve gözaltı, tutuklama ve cezalandırma şeklinde sistemleşmiştir. Kadınların kamusal alanda daha az yer almaları, onların aile içindeki sosyal kontrole tabi olma durumlarını sürdürürken, erkekler için bu kontrol kurumlaşmış olarak (işyerlerinde) etkisini göstermektedir. 185 Hagan’ın güç-kontrol teorisi, kadınların kamusal alandaki
mevcudiyetinin artması ve statülerinin değişmesiyle suçlu davranışa eğilimlerinin de arttığını ileri süren özgürleşme teorisinden adapte edildiği gerekçesiyle eleştirilere uğramıştır. 186
Bir başka yaklaşım da Gary D. Hill ve Maxine P. Atkinson’dan gelmiştir. Buna göre aile içinde kız ve erkek çocuklar arasında kontrolün şiddetinden değil ama niteliğinden kaynaklanan bir fark bulunmaktadır. Erkek çocuklar babanın, kız çocuklar annenin denetimindedirler. Fakat bu yaklaşım da onları Hagan’ın suçluluk konusunda ulaştığı sonuçlara ulaştırmıştır. 187
Mary Morash ve Chesney- Lind’in değerlendirmeleri ise şöyledir: Onlara göre kızlar, her aile tipinde erkeklerden daha az suç işlemektedirler ve araştırmalarına göre üst sınıfa mensup olmakla suçluluk arasında bir pozitif ilişki bulunmamaktadır. Hatta bunun tam tersinin gerçeklik payı daha yüksektir. Ayrıca annenin yalnız başına olduğu ve çalışmadığı ailelerde erkek çocuk üzerindeki kontrol daha fazla olmaktadır. Onlara göre
185
HAGAN, John, Modern Criminology- Crime, Criminal Behavior And Its Control, Mc Graw- Hill Book Company, 1985, sf. 268. 186 www.homestaead.com/rouncefield/files/a_soc_dev_26.htm 187 MIGUEL, Melisa, Power-Control Theory, http://www.criminology.fsu.edu/crimtheory/hagan.htm (HILL, Gary D./ ATKINSON, Maxine P., Gender, Familial Control and Delinquency, Criminology, 1988, sf. 127- 145’ten aktaran)
Hagan’ın bulguları, suçlu davranışa nedensel yaklaşımda yoksulluğun önemini baltalamaktadır. 188
5- Özgürleşme Teorileri
Kadın suçluluğu konusu içinde marjinalizasyon, erkeksilik, özgürleşme ve fırsat teorileri isimleriyle anılan görüşler, kadının kamusal alanda varlık göstermesi ile suç işlemesi arasındaki ilişkiye dikkat çeker. Marjinalizasyon, suç işleyen kadının diğer kadınlar karşısındaki marjinalliği ile; erkeksilik, kadının kamusal alanda erkek rollerine bürünmesi ile; özgürleşme, kadın haklarındaki kullanımın kadını her alanda olduğu gibi suç işleme alanında da özgürleştirmesiyle; fırsat da kadının ekonomik kazanımlarının, iş dünyasında varlık göstermesinin suç işleme fırsatlarını arttırmasıyla kadın suçluluğunu açıklar. Biz ‘özgürleşme’ başlığı altında, bu birbirinden temelde ayrılmadığını düşündüğümüz görüşleri birarada inceledik.
1970’li yıllarda özellikle ABD’de doruk noktasına ulaşan kadın özgürlüğü hareketi ve kadın suçlu oranındaki yükselme, konunun toplumsal ve ekonomik değişme kapsamında incelenmesi gerekliliğini ortaya koymuştur. Eğitim ve çalışma olanakları ile çalışma koşullarındaki değişmelerin kadın suçluluğu oranlarını ve suç türlerini değiştireceği görüşü yaygın biçimde benimsenmiştir. 189 Özgürleşme teorisi, kadınların özgürlük kazanmalarının, suç işleme özgürlüklerini de arttırdığı varsayımına dayanır. 190
MIGUEL, agm, ( MORASH, Merry/ CHESNEY- LIND, Meda, A Reformulation and Partial Test of Power- Control Theory of Delinquency. Justice Quarterly, 1991, sf. 347-374’ ten aktaran) 189 İÇLİ, Tülin, Türkiye’ de Suçlular, Sosyal Kültürel ve Ekonomik Özellikleri, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi Yay., sayı 71, 1993, sf. 26. 190 HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 146.
188
Chesney- Lind’e göre kadınlar şiddet suçlarını bir güç gösterisi olarak da kabul etmeye başlamışlardır. Yazarın tespitlerine göre, iş dünyasında ve siyasi hayatta daha güçlü oldukça, kadınlar, şiddet suçlarında da daha fazla varlık göstemeye, sarhoşluk, sokak kavgaları gibi suçlardan daha fazla gözaltına alınmaya başlamışlardır. Geleneksel erkek rollerinde kadınların daha fazla görülmeye başlamasının bir örneği de bu olmaktadır. 191
Talcott Parsons’un 1947’de ileri sürdüğü düşünceye göre kadın, özgürleşmesi ve daha çok erkek rollerine soyunması sonucunda erkekleşmektedir. Suç, erkeksiliği sembolize eder ve erkeksilik, suçlu davranış için motivasyon sağlar. 192 Alfred Adler’in de tespiti, geleneksel kadın rolünden uzaklaşan her adımın erkeksi olarak görüleceği; erkek rolüne aykırı her davranışın da kadınsı olarak tanımlanacağı yönündedir. 193
Freda Adler ve Rita Simon, kadının özgürleşmesi ve ekonomik olanaklarının artması doğrultusunda, suç işleme sıklığının da arttığını tespit etmişlerdir. Kadınların her alanda eşit haklar elde etmelerinin, onların suç oranları ile erkeklerin suç oranları arasındaki farklılığı ortadan kaldırdığını ortaya koyduğunu iddia eden çalışmalar mevcuttur. Örneğin bir istatistiğe göre Türkiye’ de 1960- 1969 yılları arasında 18 yaşın altındaki erkeklerde soygun oranları %17 artarken aynı yaş grubundaki kadınlarda suç oranı %319 artmıştır. Aynı şekilde mala karşı tüm suçlarda erkek çocuklarda artış %73 iken kızlarda %211’dir. 194
191 192
CHESNEY- LIND, age, sf. 36. KIMMEL, age, s. 13. ( Bkz. PARSONS, Talcott, The Structure of Social Action, 1937 ve The Social System, 1951) 193 ADLER, Alfred, age, sf. 20. 194 İÇLİ, Türkiye’ de Suçlular, sf. 25.
Freda Adler, kadının sosyal statüsünün erkeklerinkine ulaşmasıyla birlikte, işledikleri suçların sıklık ve çeşidinin de erkeklerinkiyle benzeşmeye başladığını savunan ilk kriminologlardan biridir. Kadın suçluluğundaki ve kadınların aşırı kendine güvenen/ iddiacı yapılarındaki bu ürkütücü/ şaşırtıcı artışla kadın özgürlüğü arasındaki muhtemel ilişkiyi araştırmıştır. Kadınla erkek, aynı isteklere sahiptirler ama kadınlar, baskı altında tutulan bir sınıf olmakla, bu isteklerini meşru yollardan sağlayacak güçten yoksundurlar. 195 Buradan hareketle, Adler’e göre kadınların özgürleşmesinin bir de ‘karanlık yüzü’ vardır. Kadınlar artık doktor, avukat, asker ve bunun yanında hırsız, sahtekar, dolandırıcı ve terörist de olmaktadırlar. Adler, kadınların sosyal olarak erkeklere yaklaştıkça, her alanda olduğu gibi suçlulukta da eşit hale geleceklerini öngörmüştür. Eğer mevcut toplumsal eğilimler devam edecek olursa, kadınlar, erkeklerle ülser, kalp hastalıkları, hipertansiyon ve akciğer kanseriyle birlikte ( ki bu hastalıklar ağırlıklı olarak erkek hastalığı olarak kabul edilir), şiddet suçları, gasp ve özellikle beyaz yaka suçları gibi geleneksel erkek suçlarında da yarışır hale geleceklerdir. 196
Adler, iki cins arasındaki farklılıklardan sadece dördünün ceza sistemiyle ilişkili olabileceğini kabul etmektedir. Ona göre bunlardan cüsse olarak irilik ve kas gücü, biyolojik olarak mevcuttur fakat saldırganlık ve egemenlik, toplum tarafından öğretilmiştir. Sosyal yapılanmaya ve karmaşık ödül- ceza sistemine rağmen çocukların kişilikleri kendi cinsiyet rolleri doğrultusunda şekillenmektedirler. Erkek çocuklara mekanik oyuncaklar verilmekte, güçlü ve sert olmaları konusunda
yüreklendirilmektedirler. Kız çocuklara ise şefkat dolu ve yumuşak davranılmaktadır; yani çocuklar, cinsiyet rolleriyle ilgili olarak, toplumun beklentisine uygun olmayan davranışların toplum tarafından küçük görüleceği gizli tehdidi altında büyümektedirler.
ADLER, Freda, Sisters in crime: The rise of the new female criminal. New York: McGraw-Hill., 1975, sf. 10. 196 ADLER, Freda Sisters in crime,... sf. 13.
195
Adler, bu toplumsal gücün, suçlu davranışı varlığı muhtemel küçük biyolojik farklılıklarla açıklamaktan daha önemli olduğunu düşünmektedir. Ayrıca fiziksel eşitsizliklerin teknoloji yardımıyla, sözgelimi modern silahlarla eşitlenebileceği düşüncesindedir. Kadınlar, erkeklerle eşitlik kazanmalarıyla birlikte, risk alma, rekabetçilik ve saldırganlık gibi erkeksi özelliklere adapte olmaktadırlar. Toplum içinde kadının pozisyonu erkeğinkine yaklaştıkça, yasalara uygun ve aykırı davranışlarda da benzerlikler artacaktır. 197
Adler’in teorisi farklı açılardan eleştirilere uğramıştır. Bunlar, öncelikle dayandığı suç istatistiklerinin iyi değerlendirilmediği, kadın suçluluğunu açıklayan alternatif teorilerin varlığı ve aslında kadınların eskisinden daha fazla suç işlediklerinin ispatlanmadığı gibi noktalardır. Adler’in teorisi, özellikle suç işleyen kadınların hala bu özgürlük hareketinden çok fazla etkilenmemiş, eğitimsiz, yoksul ve küçük çapta mala karşı suçlar işleyen kadınlar olduğu gerçeğine bir açıklama getirememektedir. Bunlarla birlikte metodolojik/ bilimsel olarak, kadının özgürleşme derecesini somut olarak ölçmenin zorluğu ve Adler’in buna bir çözüm getirmemiş olması da eleştirilmiştir. 198
Melissa Hamilton’a gore Adler’in teorisi 1990’lardaki popülaritesini kaybetmiş görünmektedir. 199 Bunun sebebi, öncelikle kadınların Adler’in öngördüğü şekilde her alanda erkeklerle eşit pozisyonları paylaşamamış olmasıdır. Özellikle kadınların işlediği şiddet ve beyaz yaka suçlarında da dikkate değer bir artış gözlemlenmemiştir. Hatta kadının özgürleşmesi - eğer özgürlük ve eşitliği ekonomik değil de cinsel anlamda
HAMILTON, Melisa,Freda Adler Biography,( ADLER, F., Sisters in crime: The rise of the new female criminal. New York: McGraw-Hill, 1975, sf 10’dan aktaran) http://www.criminology.fsu.edu/crimtheory/Adler.htm 198 HEIDENSOHN, Frances, Crime And Society, sf. 95. 199 HAMILTON, agm.
197
algılarsak- kadın suçluluğunu arttıran değil azaltan bir etken olacaktır. 200 Bununla birlikte, eleştirilere rağmen Adler’in teorisinin kendisinden sonraki çalışmalara ilham verdiği de yadsınamaz. Örneğin yukarıda incelediğimiz, Hagan’ın eşitlikçi ailelerdeki güç-kontrol açıklaması Adler’den esintiler taşımaktadır. Bunların yanında yer alan ilginç bir tespit de, Adler’in teorisinin erkek suçluluğunu açıklamada kullanılmasıdır. 1990’lardaki, erkeğin aile reisi konumuna geri dönmesini savunan erkek hareketi, Adler’in kadın suçluluğunu açıklarken kullandığı tanımlardan faydalanmıştır. 201
Rita Simon’un kadın ve suç konusundaki çalışmalarında, kadın hareketinin sosyal ve politik anlamlarının yanında, kadın suçluluğuyla demografik ve işgücü/ istihdam değişkenleri arasında potansiyel ilişki ve ceza adaleti sistemi içinde kadınların durumunu iyileştirme çalışmaları üzerinde kadın hareketlerinin etkileri açıklanmıştır. Simon da, kadının işgücünde aldığı yer arttıkça, belli suç tiplerini işleme fırsatının da arttığını söylemektedir. Bu açıklamayla, Simon, kadınların erkeklerden daha fazla ahlaklı olmaları gerekmediğini kabul etmektedir. Suça eğilimlerinin erkeklerden farklı olmadığını, yalnızca eskiden fırsatlarının daha sınırlı olduğunu ifade etmektedir.
202
Darrel Steffensmeier, gözaltına alınan veya tutuklanan kadın sayısında kadın hareketlerinin arttığı yirmi yıllık süreçte çok küçük bir değişiklik olduğunu, bundan da kadın hareketlerinin kadın suçluluğunun tipi veya miktarı konusunda bir etkisi olmadığı sonucunu çıkardığını söylemektedir. 203 Steffensmeier, kadın suçluluğundaki sayısal artışın açıklamasını, bu artışın sadece tipik kadın suçlarında gerçekleştiğini belirterek yapmıştır.
HAMILTON, agm, ( HANNA, C., Ganging up on girls: Young women and their emerging violence, Arizona Law Review, 41,1999, sf. 109’dan aktaran) 201 HAMILTON, agm. (STOELTJE, M.F., As women and minorities move forward, men ponder their future: What’s with men? The Houston Chronicle, Lifestyle, 2000, April 30, sf.1’den aktaran) 202 FLOWERS, age, sf. 101. (SIMON; Rita, The Contemporary Woman and Crime, Washington DC, Government Printing Office, 1975, sf. 48’den aktaran) 203 FLOWERS, age, sf. 102. (STEFFENSMEIR, Darrel, Sex Differences in Patterns of Adult Crime, 1965-77: A Review and Assesment, Social Forces 58, 1980,sf.1098’den aktaran)
200
Yoksa şiddet suçları, beya yaka suçları gibi erkek suçu olarak tanımlanan suçlarda kadınların bir sıçrama yapmaları söz konusu değildir. Bu durum da ona göre, kadının özgürleşmesinin kadın suçluluğunun niteliğinde bir etki doğurmadığının göstergesidir.
204
Steffensmeier, 1970- 1976 yılları arasında resmi istatistikler üzerinde yaptığı çalışmalarda özellikle adolesan dönemindeki kızların işledikleri suçların geleneksel cinsiyet rollerinin paralelinde olduğunu tespit etmiştir. Kadının özgürleşmesini farklı iki bağlamda ele almış olan Steffensmeier, kızların dışarı çıkıp erkek arkadaşlarıyla görüşme konusunda özgürleşmelerini suç işleyen kadın sayısını arttıran bir faktör olarak kabul etmektedir. Çünkü bu kızlar evlilik amacıyla yetişmişlerdir, bunu gerçekleştirmek için de görüştükleri erkeklere tabi olma eğilimindedirler. Sokakta suç işleyen erkek arkadaşlarına kendilerini ispatlamak zorunda hisseden kızlar da onlara uymak zorunda kalmaktadırlar. Diğer yandan fiziksel güzellikten yoksun oldukları için erkeklerin ilgisini çekemeyen kızlar da erkeklere cinsel yönden tabi olarak kendilerini kabul ettirmeye çalışmakta, bu da onların suç işleyecekleri durumlara girmelerini kolaylaştırmaktadır. Kadın özgürlüğü hareketi ise, yazara göre kadın suçluluğunu azaltıcı etki yapmaktadır; çünkü bu hareket, kadınların ev kadınlığı ve annelik gibi geleneksel rolleri reddetmelerine sebep olmakta, bu da erkeklerle farklı amaçlarla görüşmelerini sağlamakta ve onlara tabi olmalarını engellemekte, dolayısıyla bu, erkeklerin de içinde bulundukları suçlara karışmamalarını sağlamaktadır. Sonuç olarak Steffensmeier, kadın suçluluğunu etkileyen bir kadın özgürlüğü durumu varsa, bunun kadın özgürlüğü hareketi değil, kızların erkeklerle görüşmede kazandıkları özgürlük olduğunu; bununla birlikte küçük yaşta kızları bile ev geçindirmek zorunda bırakan ekonomik şartların hırsızlık gibi suçlarda artış sağlayabileceğini söylemektedir.
205
204
CHESNEY- LIND, age, sf. 114. (STEFFENSMEIR, Darrel, Sex Differences in Patterns of Adult Crime, 1965-77: A Review and Assesment, Social Forces 58, 1980,sf.72’ den aktaran) 205 STEFFENSMEIER, Darrel J/ KRAMER, John H., Sex Differences in Delinquency: An Analysis of Juvenile Court Statistics, 1970- 76, Pepperdine Law Review Volume 6, 1978-1979
Bu konuda Carol Smart’a ait bir başka eleştiri de, Amerika ve İngiltere’deki resmi kayıtların incelenmesi sonucu ulaşılan kadın suçluluğundaki ‘dramatik’ artışta yeni bir şey olmamasıdır. Ayrıca erkek suçluluğuyla ilgili çalışmalar birçok nedensel bakış açısı getirirken, kadın suçluluğunun kadın hareketleri gibi tek bir sebeple açıklanma eğilimlerini de eleştirmiştir. Smart’a göre, suç işleme, Adler tarafından kadının
özgürleşmesinin bir yolu gibi sunulmuş, erkeklerin yaptığı herşeyi kadınların da yapabileceklerinin bir ispatı olarak, kadınlar bilinçli biçimde erkek suçları işliyorlar gibi gösterilmiştir. Aslında kadın suçluluğunun artışında yeni bir şey yoktur. 1890’larda Lombroso, 1920’lerde Thomas, 1950’lerde Pollak ve nihayet 1970’lerde Adler kadın suçluluğundaki artış üzerine konuyu incelemeye değer görmüşler ve bunu ilk kez kendi çağlarında ortaya çıkan yeni bir durummuş gibi değerlendirmişlerdir. Kaldı ki Adler’in kadın suçluluğunu artmasını bağladığı özgürleşme yıllarında, yani 1970’lerde kadın suçluluğunda hiç de kayda değer bir artış olmamıştır. Ama böyle bir dönem aranacaksa, kadın suçluluğunun erkek suçluluğundan daha hızlı arttığı tespit edilen 2. Dünya Savaşı sonrası 1946- 1955 yılları arası incelenmelidir. 206
Chesney- Lind’e göre kadının ekonomik ve sosyal statüsünün iyileşmesiyle suç işleme oranı ve çeşitliliğinin de artması arasında doğru bağlantı olduğu inkar edilemez bir noktadadır. Ama kadının özgürleşmesiyle suç işleme oranını doğrudan bağdaştırmak doğru gözükmemektedir. 207
Clarice Feinman’ın eski mahkum olan bir kadının deneyimlerinden ve görüşlerinden aktardığına göre de, kadın hareketleri kadın suçluluğunu arttırmamaktadır. Hatta tam tersi, ‘sokaktaki’ kadının kadın hareketlerinden haberi yoktur, bununla
206
SMART, Carol, The New Female Criminal: Reality or Myth? British Journal of Criminology Volume 19, 1979 ( Women, Prison and Getting Out, Fortune News, April, 1979, sf. 5’ten aktaran) 207 CHESNEY- LIND, age, sf. 115.
ilgilenmek onun için bir lüks bile sayılabilir. Kadın suçluluğunun ona göre sebebi asıl olarak yoksulluk ve eğitim eksikliğidir.
208
Konuya farklı bir açıdan yaklaşan Tülin İçli ve Aslıhan Öğün, kadının kamusal alanda yer almasının, iş sahibi olmasının ev içindeki sorumluluklarını azaltmadığını; tam tersine eşlerinden yeterli paylaşımı görmeyen ve kendisinden geleneksel roller de beklenmeye devam eden kadının, bu rol çatışması içinde büyük sıkıntıya düştüğünü gözlemlemiştir. Kadınların kapalı konumlarından çıkıp kamusal alana dahil olmalarıyla birlikte, ev içindeki sorumluluklarında ve kendilerinden beklenenlerde bir değişiklik olmaması, onları özgürleştirmekten çok üstlerindeki baskıyı arttırmaktadır. Bu zorlanmayı da suça iten bir faktör olarak düşünebiliriz. 209
6- Ekonomik Teoriler (Yoksulluk, Sınıf, Sosyal Konum)
Kadın suçluluğunu toplumsal cinsiyet bağlamında değerlendiren diğer görüşlerden farklı olarak, ekonomik teoriler, konuya nedensel bir açıklama getirmekte, kadının suç işlemesini öncelikli olarak yoksulluk ve geçindirmek zorunda bulunduğu çocuklarının/ ailelerinin varlığına bağlamaktadır. Kriminoloji çalışmaları, 1980’lerde suçun iradi olarak seçilip seçilmediği tartışmalarıyla geçtikten sonra, 1990’lar, Messerschmidt ile birlikte cinsiyetin ve farklılığın oluşturulması (doing gender- doing difference) akımına sahne olmuştur. Ekonomik kazanç için suç işlemenin seçilmesi durumunun, kadınsılığın oluşturulmasının (doing feminininty) bir yolu olup olmadığı konusu ise tam olarak açıklamaya
208 209
FEINMAN, Clarice, Women In The Criminal Justice System, New York: Praeger, 1985 sf. 26. İÇLİ, Tülin/ ÖĞÜN, Aslıhan, Sosyal Değişme Süreci İçinde Kadın Suçluluğu, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, c.5 sayı 2 aralık 1998, sf. 30,
kavuşturulamamıştır. Pamela Davies’e göre her halükarda iradi seçim ile cinsiyetin ve farklılığın oluşturulması düşüncelerinin, genelleştirilebilirlik problemiyle birlikte ele alınması gerekmektedir. Cinsiyetin ve farklılığın oluşturulması düşüncesine göre suç, toplumsal cinsiyetin kurulmasının bir aracıdır. 1980’lerde revaçta olan rasyonel seçim konusu, Davies’e göre mağaza hırsızlığı gibi bazı suçlarda daha rahat incelenebilir. Allison Morris her kadının mağazadan alışveriş ettiğini ama bazılarının hırsızlık yaptığını, mağaza hırsızlığının kadının kadınlığını gerçekleştirme yolu olduğu kabul edilecekse mağaza hırsızı erkekleri de homoseksüel saymak gerekeceğini söylemektedir. Kadınlarla ilgili açıklamalarda nedense kadınların da erkekler gibi sadece ‘kötü’ olabilecekleri, paraları olmadığı ve çalışmak istemedikleri için hırsızlık yapabiliyor olacakları akla gelmemektedir. Ekonomik motivasyonun kadın ve erkek için benzer olabileceğini geleneksel kriminoloji gözardı etmektedir. 210 Dorie Klein ve June Kress, kadınların kriminolojik araştırmalarda hep sadece cinsellikleriyle ilgili çalışmaların konusu olduklarını belirtmişlerdir. Mağaza hırsızlığı gibi ekonomik suçlar, kadınların cinsel hüsranlarının dışavurumu olarak değerlendirilmiştir. Erkeklerin bu suçları başka birçok sebeple işleyebilecekleri öngörülmesine ve erkeklerin işledikleri suçu rasyonel olarak seçtikleri kabul edilmesine rağmen, aynı durumdaki kadınlara sapkın ve hasta gözüyle bakılmıştır. 211
Sosyal yapı içinde kadının ekonomik durumu, kadınların suçtan dolayı kovuşturulma oranını arttırmıştır. Bu da başka faktörlerden daha fazla, kadını suç
210
DAVIES, Pamela, Women, Crime And An Informal Economy: Female Offending And Crime For Gain, The British Criminology Conferences: Selecting Proceedings. Vol. 2, Queens University, Belfast, 1999 ed. by Mike Brogden (MORRIS, Allison, Women, Crime and Criminal Justice, London, Basil, Blackwell, 1989, sf.65’ten aktaran) www.britsoccrim.org/bccsp/vol02/01DAVIE.HTM 211 DAVIES, agm, (KLEIN, D. and KRESS, J. , Any Woman's Blues: A Critical Overview of Women, Crime and the Criminal Justice System, Crime and Social Justice, vol.5,1976, sf. 34’ten aktaran)
işlemeye yönlendiren gücün öncelikle ekonomik olduğunu göstermektedir. Klein’e göre eski teoriler kadının ekonomik ve sosyal gerçeğini gözardı etmiştir. Yoksul üçüncü dünya kadınları, kadının cinsel dürtülerle suç işlediği düşüncesini geçersiz kılmışlar ve yasadışı davranışın sebebinin ekonomi olduğu gerçeğini ortaya koymuşlardır. 212
Suç işlemede ekonomik ihtiyaç içinde bulunma faktörü, kadın suçluluğu incelemelerinde, erkeklerinkinden daha önemli bir yer tutmaya başlamıştır. 1987’de Amerika Birleşik Devletleri’ndeki yoksul ailelerin üçte ikisini, aile reisinin kadın olduğu ailelerin oluşturduğu tespit edilmiştir. Bu durum, araştırmacıların ‘yoksulluğun kadınsılaşması’ (feminization of poverty) kavramını gündeme getirmelerine sebep olmuştur. Yoksulluk, erkekler için de bir suç işleme sebebi olabilmektedir. Ancak erkekler, herhangi bir iş bulup çalışma olanağına daha çok sahiptirler. Kadının çalışması ise, özellikle çocuklu bir kadın söz konusu olduğunda bir dizi ön şart ve çekinceyle karşılaşmaktadır. Öncelikle çocuğun gün içinde bakımı sorun yaratmakta, yine çocuğun varlığı sebebiyle kadının gece çalışması genellikle mümkün olamamakta, çalışma saatleri çocuk sebebiyle esnetilemediği için işveren, kadın işçi tercih etmemekte, bunlarla birlikte, kadının kadın olmasından kaynaklanan, işyerlerinde uğradığı cinsel taciz gibi olumsuzluklar söz konusu olmaktadır. Tüm bu koşullar bir arada düşünüldüğünde, ailesine bakmak zorunda olan veya sadece kendisini geçindirmesi gereken bir erkek, herhangi bir iş bulup çalışabilmekte iken; aynı koşullarda bir kadın için ‘herhangi bir iş’ iş bulmak mümkün olmakta, ekonomik ihtiyacını suç işleyerek karşılama seçeneği, özellikle eğitimsiz/ vasıfsız/ kalifiye olmayan kadın için daha geçerli hale gelmekte, yoksulluk, kadın için öncelikli ve özel bir suç işleme sebebi halini almaktadır. 213
212
FLOWERS, age, sf. 99. (KLEIN, Dorie, The Etiology of Female Crime: A Review of the Literature, Issues in Criminology 8, 1973, sf.6’dan aktaran) 213 DAVIS, Nanette J/ STASZ, Clarice, Social Control of Deviance, A Critical Perspective, Mc. Graw Hill Publishing Company, 1990, sf. 227-230.
Biyolojik ve psikolojik temele dayanan geçmiş araştırmalar, cinsiyetçiliği, ırkçılığı ve sosyal sınıfları gözardı etmişlerdir. Bununla birlikte, kadın suçluların birçoğu yoksul, eğitimsiz, ırk olarak azınlığa mensup, çocuk doğurmuş, kendisinin ve başka kişilerin de geçimini sağlamak zorunda olan kadınlardır. İstatistikler cezaevindeki kadınların %50- 80 oranında anne olduklarını göstermektedir. Bu da, kadınlar için suç işlemenin, gerçekten de kendilerinin ve ailelerinin geçimini sağlamanın yolu olduğundan, anlaşılabilir bir hale gelmesi anlamına gelmektedir. Hırsızlık, dolandırıcılık gibi mala karşı suçlar yanında ekonomik faktörler başka suçların da sebebi olabilmektedir. Bunun en iyi örneği de fahişeliktir. 214
Steffensmeier’in tespitine göre de, boşanma oranlarındaki artış kadar, evli olmayan hamile kadın sayısındaki artış da, kadınların aile reisi olma/ aile sorumluluğu almalarını eskisine göre önemli ölçüde arttırmıştır. Kadınlar iş hayatı konusunda büyük adımlar atmış olsalar da, hala erkeklere göre daha düşük pozisyonlarda ve düşük maaşlarla çalıştırılmaktadır. Bu kadınlar sonuçta ailelerini desteklemek amacıyla mala karşı suçlara yönelebilmektedirler. 215
İçli’nin tespitlerine göre Türkiye’de hükümlü kadınların büyük çoğunluğu büyük ekonomik sıkıntılar yaşamaktadırlar, eşleri sık sık işsiz kalmaktadır. Türkiye’de suçlu kadınların büyük çoğunluğu evlidirler ve ev kadını statüsündedirler. Bu kadınlar ev içindeki kararların alınmasında da etkin değildirler. Medeni hal, suçluluk konusunda kadını ve erkeği farklı şekillerde etkilemektedir. Evlilik erkeğe düzenli bir hayat sağlarken, kadınların yaşam kalitesinin düşmesine sebep olmaktadır. En azından Batı
214 215
FLOWERS, age, sf 99. www.atsweb.neu.edu/gender/criminality1.html
uygarlığında evli kadınlar bekar kadınlardan daha çok suç işlemektedirler. Türkiye’de hükümlü kadınlar içinde evlilik yaşının çok düşük olduğu (15-19) tespit edilmiştir. Evlilikler genellikle görücü usulüyle gerçekleştirilmiştir. Türkiye’de suçlu kadınların büyük çoğunluğu okur yazar olmayan veya ilkokul mezunu kadınlardır. Bu kadınların ailelerinin eğitimi de daha yüksek değildir. 216
Kadın suçluluğu konusunda Hindistan’da yapılmış bir çalışmanın bulgularına göre de suçlu kadınların genç, evli, okuma yazması olmayan ve düşük ekonomik koşullarda yaşayan kadınlar olması dikkate değerdir. Ayrıntılı gözlem imkanımız olmasa da, geleneksel rollerin Hindistan sosyal hayatında da çok etkin olduğu bilinen bir durumdur. Kadın suçluluğu konusunda bu ülkede yapılmış olan çalışmalar da cinsiyet rollerinin ve kadının sosyal hayattaki marjinal durumunun kadın suçluluğunu açıklama bakımından ne kadar belirleyici olduğunu göstermektedir. 217
Bu başlık altında değinilebilecek bir konu, ülkemizde yaşayan zenci nüfusun istatistiklere dahil edilmeyecek kadar az olmasına karşın, Amerika’da kadın suçluluğuyla ilgili araştırmalarda önemli bir belirleyici sayılan ırk farklılığıdır. 218 Araştırmalar, zenci kadınların suç işleme oranlarının zenci erkeklere, beyaz kadınların beyaz erkeklere olduğundan daha yakın olduğunu göstermiştir. Basit bir çıkarımla bundan zenci kadınların beyaz kadınlardan daha fazla suç işledikleri sonucuna ulaşılabilse de, Amerika’da halen mevcut gizli ırk ayrımcılığının suç istatistiklerine zenciler aleyhine yansıması olarak
216 217
İÇLİ, Tülin, Ailede Kadına Karşı Şiddet ve Kadın Suçluluğu, KSSGM, Ankara , 1995, sf. 27 vd. NAGLA, B. K. , Women, Crime and Law, Rawat Publications, 1991 218 DALY, Kathleen/ STEPHENS, Deborah J., The ‘Dark Figure’ Of Criminology: Towards A Black And Multi- Ethnic Feminist Agenda For Theory And Research, Feminist Perspectives In Criminology International Feminist Perspectives In Criminology- Engendering Discipline, yay. haz. HEIDENSOHN, Frances/ RAFTER, Nicole Hahn, Open University Press, 1995, sf. 189 vd.
değerlendirilmesi daha doğru olacaktır. 219 Bu da sosyal ve ekonomik konumun önemini göstermesi açısından bizce önemli bir örnektir. Bununla birlikte, ırk farklılığı, suçluluk konusunda kadınlarda erkeklerden daha az belirleyicidir. Beyaz erkekler, siyah ve Latin kökenli erkeklerden daha fazla iş olanağına, daha iyi gelire, kendi evlerine sahipler. Bu da siyah ve Latin kökenli erkeklerin sokaklarda daha çok suç işlemelerindeki önemli bir etkendir; fakat kadınlar için ırk ve köken suç işlemede daha az belirleyicidir. 220
D- BAD/MAD VE MADONNA/FAHİŞE İKİCİLİKLERİ 221
Kadın suçluluğunun
sistem içinde iki türlü bir ikiciliğe bağlı olarak yerini
bulduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Kadın, erkek bakışından ‘norm’ tarafından yapılan bir değerlendirmeyle her zaman tanımlanmaya çalışılmış, bu da talihsiz bir şekilde tarih içinde kadının madonna/ fahişe ikiciliğinden kurtulamamasına, bunun yanında anormal/ mad olarak değerlendirilmesine sebep olmuştur. Özellikle adam öldürme, çocuk öldürme gibi kişiye karşı suçlar söz konusu olduğunda erkek bakış açısı, kadını ‘bad’ değil ‘mad’ olarak değerlendirmekte, ‘normal olmayan’, ‘hasta’, ‘tedaviye muhtaç’ olan bu kadına koruyucu kollayıcı ‘centilmen’ bir tutumla yaklaşılmaktadır. Fakat kadın rolüne, toplumun kadından beklediği davranışa aykırı fiiller içeren suçlarda bu kez
FLOWERS, age, sf. 77. DALY, Kathleen, Gender, Crime and Punishment,.sf. 236. 221 Madonna- fahişe ikiciliğinden bahsederken, madonnaya karşılık gelebilecek azize, Meryem, rahibe gibi sözcüklerin yerine İngilizce orijinalini kullanmayı tercih ettik. Yine bad –mad için, kötü- çılgın, hasta gibi bir çeviri yapılabilecek olmakla birlikte, bu iki sözcüğün ( hatta ‘sad’ ile de) birlikte kullanımının literatürde adeta bir terim gibi yerleşik olması sebebiyle ve aralarındaki uyağı bozmamak için, İngilizce olarak kullandık.
220 219
madonna/ fahişe ikiciliği varlığını göstermekte, bu kez kendisinden beklendiği gibi ‘madonna’ olmayan kadın ‘fahişe’ muamelesi görmekte, dışlanmakta, aşağılanmakta ve centilmenlik bir yana, fazlaca kaba bir muameleye maruz kalmaktadır.
Genel kanıya göre ‘iyi’ kadın, iyi ahlaklı, hanım hanımcık olan kadındır. ‘Kötü’ kadın ise genellikle erkeksi davranışlar içinde olan kadındır. 222 Gerçekten, kadın erkekten farklı olarak, suç işlediği zaman onun sadece yasaları değil, toplumsal kuralları ve ahlaki değerleri de çiğnediği düşünülmektedir. Hatta 19. yüzyıl başlarında bu düşünce kurumsallaştırılarak kadının ailede ve toplumda ‘ahlaksal ve cinsel temizlikten’ sorumlu olduğu düşüncesi güçlenerek yerleşmiştir. 223 Suç işleyen kadın gerçek bir kadın değildir mitini Lady Macbeth kralı öldürdüğünde şöyle dua ederek doğruluyordu: Beni cinsiyetimden arındır, ve beni tepeden tırnağa zalimlikle doldur.. 224
Anie Wilczynski’nin makalesinde çocuklarını öldüren kadın ve erkekler üzerinde yapılan bir çalışmanın sonuçları, erkek ve kadın arasındaki bad-mad değerlendirmesi farklılığını ortaya koyması bakımından çarpıcıdır. Kadınlar bu suçla ilgili olarak daha çok hastanede tedavi altına alınma, erkekler cezaevine gönderilme yoluna gitmektedir. Yazar bunu centilmenlik teorisinin bir görünümü olarak da değerlendirmektedir. Hastanede kalış periyodu kadının iyileşmesine bağlı olarak değişmekte ve her halükarda erkeğin cezaevinde kalış süresinden az olmaktadır. Çocuklarını öldüren kadınlar her zaman sad, genellikle mad, bazen bad; erkekler bazen sad, genellikle bad, çok nadir mad olarak değerlendirilmektedirler. Yazar, çocuklarını öldüren kadınlarla ilgili olarak sosyal yapıya ait bazı öğelere de dikkat çekmektedir: Kadının çocuk bakıcı rolü, destekten yoksunluğu,
222 223
HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 148. RULLMANN, age, sf. 210. 224 NAYLOR, Bronwyn, Women’ s Crime And Media Coverage , Gender and Crime, DOBASH, R. Emerson/ DOBASH.Russel P./ NOAKS, Lesley, yay. haz., Cardiff: University of Wales Press, 1995, sf. 90. (MACHBETH, ACT I, 38- 40).
yoksulluğu, iyi anneliğin kültürel standartları ve çocuk yetiştirmede suç teşkil edebilecek yöntemler. 225 Kadınlar için centilmenlik yaklaşımı iki ucu keskin bir kılıçtır. Toplumsal cinsiyet rolüne uygun davranan, ahlaklı kadın, sistemin kanatları altındayken bu suçu sözgelimi sarhoşken veya bir anda değil de çocuğa uzun süre kötü davrandıktan sonra işlemişse ‘kötü’ bir kadındır ve bu kez centilmenlikten uzak, ve muhtemelen olması gerektiğinden daha ‘kaba’ bir muamele görür. Erkekler çocuk öldürme suçunu genellikle çocuğun annesine kötülük yapmak için, kıskançlık yüzünden veya disiplin kurmak istediği çocuğun kendisine karşı gelmesi sonucu işler. Kadın ise genellikle istemediği ve yeni doğmuş olan çocuğu öldürür. Yazar, çocuk öldüren erkek ve kadının psikolojik veya sosyal birçok büyük baskı faktörünün etkisi altında olduğunu kabul etmekle birlikte, kadının bu baskılardan daha fazla nasiplendiğinin altını çizmektedir. Bad- mad ikiciliği ve centilmenlik uygulamasının yanında yazar, çocuk öldürme suçunu, sosyal kontrol değişkeninin de özellikle kadın üstünde etkili olduğu bir alan olarak değerlendirmektedir. İyi annelik beklentisi başlı başına bir kontrol unsurudur. Bütün bu değerlendirmelerden sonra Wilczynski, kadın suçluların bu suçla ilgili olarak, sadece erkekler gibi veya erkeklerden farklı olarak cezalandırılma durumlarının incelendiğine dikkat çekmektedir. Fakat buna karşılık “işlenen suçları mutlak bir eşitlik gözetilerek değerlendirmek, kağıt üstünde adaleti sağlamak gerçek adaleti de sağlayacak mıdır” sorusunu sormaktadır.
Marge Piercy’nin romanı, tam da böyle bir kadını anlatmaktadır. Romanın kahramanı Latin kökenli Connie, alkollü olduğu için çocuğu bakımsız kalmış, devlet tarafından elinden alındıktan sonra ölmüş, kızı da daha önce ona bir kez vurduğu ve duvara çarpan çocuğun bileği kırılmış olduğu için bir aileye devlet tarafından evlatlık verilmiş olan yoksul, 30’larında bir kadındır. Bu olaylar ve kendini korumak için girdiği bir şiddet olayından ötürü zaman zaman akıl hastanesine konulup ‘tedavi’ edilmektedir.. “...Suçluluk duyarak hizaya gelmişti, bu bile hasta olmanın bir parçasıydı. Bu kötü olmaktan çok, hasta olduğunu kanıtladı.. Sosyal görevli, ‘Bir anne olarak hareketleriniz utanç verici ve kontrolsüz’ diyerek..tehdit savurdu.. Kendi iradesiyle küçük bir çocuğun…sağlığına zor kullanarak zarar vermek dediler ama aynı zamanda davranışlarından sorumlu olmadığını da söylediler… ‘Yeğenimin pezevenginin yüzüne bir şişeyle vurdum. Ben aşırı çalışmamıştım (Yorgun değildim) Yalnızca ondan nefret ediyordum’ .. Bunu böyle açıkça söylemek.. öylesine hafifleticiydi ki… aynı zamanda bir kopuştu da bu his, çünkü bir kadının bu tür eylemleri değil yapmak, sözünü bile edemediği bir görenek içinde yetiştirilmişti… (Hastanede, doktor heyetiyle yaptığı bir görüşmede) Yüzünü donuk, sesini aynı düzeyde tuttu. Buna uygunsuz tepki diyorlardı. Sanki elden düşme eşya satışında eski giysileri karıştıran insanlar gibi insanın yaşamını didikleyen yabancılarla konuşurken gücünün yettiği her denetim önlemini alması yeterince acı verici bir şey değilmiş gibi. Annesi, babası, erkek kardeşi, sevgilisi, kocası, kızı, hepsine değinilmiş, hepsi ölçülmüş, ayrılmış, etiketlenmişti…” PIERCY, Marge, Zamanın Kıyısındaki Kadın, Çev. Füsun Tülek, Ayrıntı Yay., 1992
225
Dolayısıyla burada eşitlik veya farklılık yaklaşımının da üzerinde bir tutum gerekmektedir. Kadına erkekle eşit davranmak adına ceza sistemi içinde daha ağır/ kaba davranmak kadına da erkeğe de hiçbir fayda sağlamayacaktır. Burada, belki kadına verilmeyen cezanın arttırılması yerine, erkeğe verilen cezanın azaltılması şeklinde daha yapıcı bir yol izlenmesi daha doğru olacaktır. 226
Tüm istatistiklere göre, kadınlar erkeklerden daha az suç işlemektedirler. Onlardan çok daha az ikinci kez suç işlemekte ve onlar kadar ağır suçlar işlememektedirler. 227 Heidensohn’a göre, kadın suçluluğunun erkek suçluluğundan çok farklı olduğuna inanmak için a priori nedenler mevcut değildir. Kadınlar da erkekler gibi her tür suçu işleyebilirler ve işlemektedirler de. Fakat cinsiyet, suç işleme sıklığında ve işlenilen suçun ağırlığında ve özellikle ‘suçlu’ olmanın toplum içinde yarattığı etki bakımından farklılık yaratmaktadır. Suçluluk damgası, kadın üzerinde daha parlak, daha göze batıcı durmaktadır. 228 Damgalamanın iki yönlü işlevi vardır:
1)
Yeteri derecede üstbeni gelişmiş, sosyal statü sahibi bireylerin normdan
sapma türünden bir davranışta bulunmalarını önleyen yanı ile (olumsuz geri bildirim/ negative feedback işlevi), toplumsal düzenin sağlanması ve korunması
2)
Suçlu hakkındaki mahkumiyet sonucu beliren kısıtlılıklar nedeniyle eski
hükümlülerin topluma dahil olmasının engellenmesi (olumlu geri bildirim/ positive feedback işlevi) 229
226
WILCZYNSKI, Anie, Mad or Bad, Child- Killers, Gender and the Court, Brit. J. Criminol. Vol. 37. No. 3, summer 1997 (ALLEN, Hillary, Justice Unbalanced: Gender,Psychiatry and Judicial Decisions, Milton Keynes, Open University Pres, 1987’den aktaran) 227 HEIDENSOHN,Women and Crime, sf. 196. 228 HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 198. 229 YÜCEL, age , sf. 38.
Her iki durum da kadının hayata katılmasını iki kat zorlaştıran bir tablo sunmaktadır. İlk durumda, suç işlememiş kadın, ahlaki yükü omuzlarında daha ağır hissetmekte, ikinci durumda ise suç işlemiş kadın, bu ahlaki yargı sebebiyle topluma eskisi gibi dahil olamamakta, dışlanmaktadır.
Kadın hakkında ataerkil sistemin yaratıp kemikleştirdiği bu bakış açısı, çeşitli şekillerde yeniden üretilmektedir. Örneğin medya, kadın suçlunun haberini verirken bunu mükemmel şekilde sağlamaktadır. Genel kanıya göre kadının suç işlemesi beklenmedik bir durumdur. Kadın suçluluğu bu bağlamda toplumsal değerlerin saldırıya uğraması anlamına gelir. Kadının işlediği suçlar medya için her zaman daha fazla ilgi çekici olmuştur. Kadının işlediği suçların haberleri, her zaman cinsiyetleriyle bağlantılı olarak ele alınır ve işlenir. Kitle iletişim araçları, haber ve yorumlar aracılığıyla toplumsal yargıları yeniden üretmektedir. Kitle iletişim araçlarına hakim olan erkek bakış açısı nedeniyle, kadına ilişkin kalıplaşmış yargılar da yeniden üretilmekte, geleneksel kadın imgesi pekiştirilmektedir. 230 Bu da, kadın suçluluğu söz konusu olduğunda, sırtındaki ahlak simgesi olma yükünden dolayı kadının daha fazla mağdur olmasına ve hem badmad , hem de madonna – fahişe ikiciliğinin yerinin sağlamlaşmasına yol açmaktadır. Erzurum’da yakalanan, AIDS virüsü taşıdığı ve 1335 erkekle birlikte olduğu anlaşılan bir fahişenin medyada yer alış biçimi de konunun son örneklerinden biridir. Gazeteci Bekir Coşkun, bu konuyu şöyle ele almıştır: “ Kadın, suçluysa, elbette yasalar ne diyorsa yapılmalı. Ama belli ki ‘kadınları aşağılama içgüdüsü’ işbaşındaydı. Fenalıkların, ahlaksızlıkların, günahların sebebi olarak bir zavallı kadını yakalamışlardı ve ayakta tutarak ‘teşhir’ ediyorlardı..” 231
230 231
Ulusal Eylem Planı, TC Başbakanlık Kadının Statüsü ve Sorunları Genel Müdürlüğü, 1998, sf. 56. COŞKUN, Bekir, Kadınlar Suçludur, Hürriyet, 31. 12. 2003
Bütün dünyada olduğu gibi, Türkiye’de de toplumsal roller cinsiyet esasına göre ayrışmıştır. Her iki cinsiyete de sosyalleşme sürecinde toplumun bütün kurumları tarafından bu roller benimsetilir. Sözü edilen toplumun kurumlarının başında da okul, aile ve medya gelmektedir. Kadınlarla erkeklere uygun görülen kimlikler birbirine zıt
anlamlar içermektedir. Ders kitaplarında da kadınlara toplumsal yaşamda edilgen, erkeklere etken kimlikler verilmekte; kadınlar ev işlerine, eşlerine ve çocuklarına yönlendirilmektedir. 232 Kadın suçluluğunun algılanması ve yorumlanması hakkında arzu ettiğimiz bakış açısının oluşmasında medyayı, yazılı ve görsel bütün iletişim ve kültür araçları olarak düşünürsek konunun alanının ne kadar geniş olduğu ortaya çıkacaktır. Mesele kadın suçluluğunun sunumundan önce, kadına bakış açısının, kadının algılanmasının değişmesidir.
Sherrie Barnhorst, makalesinde, bazı enstitüler ve okulların yaptıkları serbest istatistiklerde kadın-erkek suçluluğu arasında sadece kandidatif/ niceliksel/ sayı bakımından bir fark bulunduğunun saptandığı, resmi istatistiklerde ise kalitatif/ niteliksel fark olduğunu ispatlama eğilimi bulunduğunu iddia etmektedir. Bu durum da ona göre, kadın rolünün muhafaza edilmesi amacıyla, kadının rolünün cinsiyetine bağlı olma durumunun suç alanında da korunmaya, kadınlık rolünün yeniden yaratılmaya çalışılmasından kaynaklanmaktadır. Bir ‘kadın suçlu’ imajı yaratılmaya çalışılmaktadır. Kadın suçu diye bir kavramın var olması, kadınların erkekler gibi suç işliyor olmadıkları, onlar hakkındaki bad- mad ve madonna- fahişe bakışının da suçluluk alanında uygulanabilirliğini sağlayacaktır. 233
232 233
ALTAN ARSLAN, Şengül, Ders Kitaplarında Cinsiyetçilik, TC Başbakanlık KSSGM, Ankara, 2000 BARNHORST, Sherrie, Female Delinquency and The Role Of Women, Canadian Journal of Family Law Volume 1, 1978, sf. 268.
III-
ÖRNEK SUÇLARDA KADIN SUÇLULUĞU
A- GENEL OLARAK
Feminizm, tüm kadınların kadın olmakla bir ortak deneyim paylaştığını öngörür. Bu paylaşılan şeyler ise biyolojik olgulardan çok, kadınların yaşadığı ortak baskı ve deneyimlerdir. Bu noktada feminizm bir yandan kadınlara eşit haklar ve fırsatlar tanınmasını ve kadınlara karşı ayrımcılığın ortadan kaldırılmasını amaçlarken, diğer yandan kadınların erkeklerden farklı olduğunu ve bu farklılığın göz önünde bulundurulması gerektiğini savunur. Feminizm, hukuka, tarihi, sosyal ve siyasi bir perspektiften bakılmasını önermekte, soyut ve evrensel nitelikteki kurallara dayanılmasını ve güvenilmesini reddetmektdir. 234 Hukukun feminist perspektifi doğrultusunda kadınların koşulları, kadınların somut deneyimleri üzerine tanımlanmalıdır. 235
234 235
GÜRİZ, age, sf. 2. MAC KINNON, age, sf. 244.
Suç diye nitelendirdiğimiz davranış, esas itibariyle ceza hukukuna ait bir kavramdır ve tanımını, gerçekleştiği sosyal durumdan alır. Hukukun da bir sosyal olgu olduğu gerçeğinden hareketle, çalışmamızın konusunu meydana getiren suç kavramının, halihazırda suç olmasa da tarihsel süreç içinde ceza kanunlarında suç olarak tanımlanmış davranışlar olduğunu tekrar belirtmek gerekir.
Eylemi suç olarak belirleyen grubun özelliği, bu bağlamda çok önemlidir. Daha önce de değindiğimiz gibi, tarih boyunca, özellikle kamusal alanda, egemenlik erkeklerde bulunmuş ve hukuk sistemleri, suçlar ve cezalar da erkekler tarafından belirlenmiştir. Bu gerçek göz önünde bulundurulunca, özellikle sadece kadının fail olabileceği suçların ‘suç’ olma niteliklerine ve karşılığında öngörülen cezalara kuşkuyla bakmak gerekeceği açıktır.
Suçluluğu ve bize göre özelde kadın suçluluğunu genel bir kavram olarak düşünmek, suçun nedensel açıklamasında doğru bir yol sayılamaz. Her suç türü için sosyal ya da kişisel nedenlerin payı ayrı ayrı değerlendirilmelidir. 236 Dolayısıyla kadın suçluluğunu kavram olarak inceledikten ve kadın suçluluğuna getirilen açıklamalardan sonra, bazı somut suçlarla ilgili değerlendirmeler de çalışmamız açısından işlevsel olacaktır düşüncesindeyiz.
Anne Worral’ın 13 suçlu kadınla birebir yaptığı görüşmelerin verileri konumuz bakımından kayda değerdir. Bu kadınlardan sadece bir tanesi kendisini gerçekten ‘suçlu’ olarak tanımlamıştır. O da dükkanlardan hırsızlık yapmayı alışkanlık haline getirmiş biridir. Diğerleri ise yaptıklarının gerçekten suç sayılmaması gerektiğini
düşünmektedirler. Çünkü içlerinden geldiği veya istedikleri için değil ekonomik
236
CAN, age, sf. 442.
zorunluluklar sebebiyle yapmışlardır. İçlerinden birisi, 6 kişiyle iştirak halinde işledikleri bir suçta sadece araba kullandığını ve bunun kötü birşey/ suç sayılmaması gerektiğini düşünmektedir. Bir tanesi kocasını dolandırmış ve sonra teslim olmuştur. Yaptığının suç olduğunu kabul etmekte ama iki yıl cezayı gerektirmediğini düşünmektedir. Bir diğeri, işlediği suçun sigara, içki veya oyuncak gibi aptalca şeyler için değil çocuklarının karnını doyurmak için olduğunu söylerken, diğeri, çalma hastalığının varlığını ileri
sürmektedir.Yazarın bütün görüşmelerden ulaştığı sonuçlar şöyledir: Kadın, suç işlediği zaman erkeklerden farklı olarak sosyal statüsünü kaybetmekte, ona artık saygı duyulmamaktadır. Kadın suç işlediği zaman bu suçluluk duygusu ona kendi özsaygısını da kaybettirmektedir. 237 Bununla birlikte yine Worrall’ın tespitlerine göre kadınların işlediği suçların kadın deneyimleriyle doğrudan bağlantılı açıklamaları vardır. Örneğin çocukları ‘için’, çocukları ‘yüzünden’, çocuklar ‘üzerinde’ suç işleyen kadın sayısı az değildir. Motz’un tespitine göre, kadın suç işlediğinde, bu genellikle erkek egemenliğindeki kamusal alanda değil, kendisine ait özel alanda gerçekleşmekte ve kendisine veya çocuğuna yönelik işlenmektedir. 238 Çocuk bakımı birçok kadının ortak deneyimi olduğu için, çocukla ilgili işlenen suçlar da da bu deneyimlerin değerlendirme aracı olması gerektiği açıktır. Aynı şekilde evliliğin kadına sunduğu hayat da kadın suçluluğunun değerlendirilmesi için önemlidir; çünkü erkekten farklı olarak, ‘eş’ rolü, kadının bütün hayatının öncelikli rolü, bütün deneyimlerinin de öncülü olmaktadır. Evli kadının ev içinde veya dışında işlediği bütün suçlar ‘eş’ rolünün şemsiyesi ve etkisi altında işlenmektedir. 239
237
WORRALL, Anne, Offending Women, Female Lawbreakers and the Criminal Justice System, Routhledge London and New York, 1990, sf. 140. 238 MOTZ, Anna, The Psychology of Female Violence: Crimes Against The Body, New York Routledge, 2001, sf. 4. 239 WORRALL, age, sf. 141 vd.
Kadın, erkek dünyasında cinsiyetiyle ayrılmakta, tanımlanmaktadır. Geçinmeye ihtiyacı olan mağdur durumdaki kadına sunulan ilk para kaynağının da yine cinsiyetiyle ilgili olarak fahişelik olması şaşırtıcı değildir. Kadınların fahişelik yaparak ya da bunu tercih etmeyip başka suçlara yönelerek geçimlerini sağlamaya çalışmaları da kadınlık durumuyla tam olarak bağlantılı manzaralardır. 240
Tarihsel bir bakışla, kadın suçluluğu kavramının genellikle fahişelik, zina, ensest, cadılık, zehirleme ve çocuk öldürme suçlarını karşıladığı görülmektedir. Hukuk tarihçileri, devletin cezalandırma yetkisini üstlendiği devirden önce, kocanın aile reisi olarak zina yapan karısını cezalandırma yetkisine sahip olduğunu tespit etmişlerdir. Yunanistan’da klasik çağın başlamasıyla, evlilik dışı ilişkiyi devlete karşı suç sayan evlilik biçimi kabul edilmiş, bu da ahlakı ve bağlantılı olarak suçu, kadının cinselliğine bağlayan anlayışın yerleşmesine zemin hazırlamıştır. 241 Ayrıca ortaçağda uygulanan cezaların cinsiyete göre gösterdiği farklılıklar da söz konusudur. Örneğin suda boğmak, yakmak veya canlı olarak gömmek, kadının idamı için uygulanan yöntemler olarak uygulanmıştır. 242
Mannheim’in tespitlerine göre 14. yüzyılda kadınların sadece tipik kadın suçu olarak kabul edilen hırsızlık yapmakla kalmadıkları, haydutluk ve diğer başka şiddet suçlarına da dahil oldukları kayıtlara geçmiştir. Kadınların böylece kocaları veya aşıkları kadar acımasız olabildikleri ve sadece erkeklerin suç ortağı olmakla kalmamakta, özellikle fahişelik ve dilencilik suçlarında yalnız hareket etmekte oldukları görülmüştür. 18. yüzyılda kadın suçluluğu, ceza hukukçuları ve edebiyatçılar tarafından çocuk öldürme ile belirginleştirilmiştir. Örneğin Goethe’nin Faust’undaki Gretchen, çocuk öldürme suçu yüzünden idam edilen bir kadındır. Alman şairler Schiller ve Bürger ise bu suç için idam
240 241
WORRALL, age, sf. 149. RULLMANN, age, sf. 25. 242 MANNHEIM, age, sf. 695.
cezasının kaldırılması gerektiğini savunmuşlar, çocuk öldürmeyi, aristokrasinin, düşük sosyal sınıfa mensup kadınlar üzerindeki baskısının belirtisi, ortaya çıkış biçimi olarak değerlendirmişlerdir. 243
Aynı zamanda, Fransız aristokrasisine mensup kadınlar bambaşka bir suç türünün baş aktörleri olmuşlardır: ‘Entrika’. 16. Louis’nin tahttan düşüşünde ve Fransız İhtilali’nin başlamasında etkisi olduğuna inanılan, sansasyonel ‘kraliçenin gerdanlığı meselesi’nde, bir kadın, kontes La Motte başrolü oynamış 244; Brinvilliers markizi de 17. yüzyılda geniş zehir çeşitliliği içinde arseniği önce hastanede hastalar ve sonra ailesinden birçok kişi üzerinde olmak üzere ilk defa kullanarak bir suç tarihi yaratmıştı. Bu ‘romantik’
olaylardan başka, sarhoşluk, fahişelik, çocuklara kötü muamele, mağaza hırsızlığı gibi daha az ilgi çekici kadın suçluluğu halleri de bulunmaktaydı. 245
B- KADIN SUÇLARI 1- Cadılık
Ortaçağ Avrupası, uzun yıllar sürecek olan bir katliama sahne olmuştur. Yüzlerce kadın, cadı oldukları için, ( Cadılık suçu işledikleri için mi demek gerekir; burada, var olduğu kabul edilen bir kimliğin suç olması söz konusudur) çeşitli şekillerde
MANNHEIM, age, sf. 696. Kontes La Motte, çevirdiği entrikalarla, kraliçe Marie Antoinette’e aşık olan kardinal Rohan’ın, kraliçenin istediğine inandırarak ona bir elmas gerdanlık almasını sağlıyor, daha sonra kraliçenin hiç bilgisi olmayan bu gerdanlığı alıp kaçıyor. Saray kadınlarının entrikacılığı ( Avrupa saraylarının yanında doğu ve Osmanlı saraylarında geçen kadın başrollü entrika hikayeleri de akılda tutulmalı mıdır? ) ile dolandırıcılığın kadın karakterli bir suç olduğu belirtilmek istenmektedir. Kraliçenin gerdanlığı öyküsü için bkz. http://www.myrrhine.net/antoinette/necklace.html ve http://www.blackmask.com/books27c/marieandex.htm?http://www.blackmask.com/books27c/marieancon.ht m 245 MANNHEIM, age, sf. 696.
244
243
öldürülmüştür. Aslında kadına karşı bir suç dalgası olan cadı avı sürecinin, ‘kadın suçluluğu’ başlığı altında incelenmek zorunda olması üzücüdür.
Elizabeth Reis’e göre ortaçağ din adamları, ruhu dişi olarak karakterize ediyorlar ve kadının tatmin edilemez doğasıyla açığa çıktığını düşünüyorlardı. Ruhun bir uzantısı olan beden de bu kadınlıkla karışmıştı tabii. Şeytanın bedene saldırarak ruhu ele geçirmeye çalıştığına inanıyorlardı. Çünkü inanışlarına göre kadın vücudu daha zayıftı, şeytan böylelikle kadının ruhuna daha kolay ulaşabilirdi. 246 Gözler ve kulaklar ruhun kapılarıydı, buradan sayısız nesne girebilirdi, fakat dişi olan ruh hiç tatmin olmazdı. Bütün cadılar günahkardı ama bütün günahkarlar cadı değildi. Cadı şeytana teslimiyetini açıkça ve pervasızca sergiliyordu. Bedenini şeytanın kullanımına bırakmıştı. Bu açık teslimiyet, çoğu kez kadının munis olmaması, bilgili ve açık fikirli olması ve bunu ifade etmesi şeklinde ortaya çıkıyordu. 247
Hemen hemen tümüyle kadınların konu olduğu bu cadı çılgınlığına değişik açıklamalar getirilmiştir. 1486’da ‘Cadıların Kafasına İndirilen Balyoz’ (Malleus Maleficarum) adlı bildiriyi yayımlayan iki Dominiken rahip Heinrich Kraemer ve Johann Sprenger, kendilerinden önceki birçok kilise babası gibi, kadınların kendi zayıflıklarından ve yönetme konumunda olmamaktan nefret ettikleri için daima aldatmaya yatkın, kin dolu, gizli bir düşman haline geldiklerini ve öç almak için büyücülük ve cadılığa başvurduklarını öne sürmüşlerdir. Buna göre kadınlar, meşru olarak sahip olamadıkları iktidarı şeytanla işbirliği yaparak elde etmeye çalışmaktadırlar. 248 Gerçekten kadının işbirliği yaptığı varsayılan şeytandan mı, yoksa kadının iktidar sahibi olma arzusundan mı korkulduğu ise hiçbir zaman tam olarak aydınlanmamıştır. 1800’lerde ise Philippe
246 247
REIS, Elizabeth, Damned Women, Cornell University Press, 1997, sf. 3. REIS, age, sf. 107. 248 BERKTAY, age, sf. 219.
Pinel’le başlayan bir düşünce cadıların hasta olduklarını ileri sürüyordu. Bu görüş, daha sonra cadılığı psikopatolojik bir durum olarak ele alan Freud’u da etkileyecekti. 249
Avrupa’da 15. yüzyılda başlayan cadı avcılığının, dönemin sosyal ve dinsel yapısıyla ilgili sebepleri de olduğu bilinmektedir. Fakat bizim için asıl dikkat çekici olan, cadı avının konusunun neden kadınlar olduğudur. Tipik cadı, yaşı 41 ile 60 arasında, evli ya da dul, sivri dilli ve bağımsız hareket edebilen bir kadındı. Cadılıkla suçlanan çok az sayıda erkek ise genellikle kadın cadıların oğulları ya da kocalarıydı. Kadınlar, zaten masallarda ve eski kültürlerin öykülerinde açıkça görüldüğü gibi, her zaman büyünün olağanüstü dünyasıyla ilintili kabul edilirlerdi. Eski gelenek ve inançlar, kadının doğurganlığının da onu tehlikeli kıldığı yönündedir. Gizemli ve korku uyandıran kanlı doğum olayının ayrıntılarını bilen ebe kadınların özel güçleri olduğuna inanılırdı. Kilise, ebe kadınların ya da şifa dağıtan bilge kadınların şeytanla işbirliği yaparak bu işleri başarabildiğini ileri sürüyordu. Berktay, cadı çılgınlığının önemli bir boyutunun da, kiliseye bağlı üniversite eğitimi almış erkek doktorların kadın ebe/ şifacıların rekabetinden duydukları tedirginlik olduğunu belirtmektedir. 250
Janet Thompson da, cadıların genellikle yaşlı kadınlar olmasını menopozla bağdaştırmıştır. Menopoza giren kadın, menstruasyon kanının kendisine sağladığı ‘güçten’ yoksun kalmıştır. Menstruasyon sürecine biyolojik açıklamalar getirilene kadar bu duruma tedirginlikle yaklaşılmış, bu dönemde kadından çekinildiği veya pis sayıldığı için ondan uzak durulmuş, bu duruma çeşitli doğaüstü açıklamalar getirilmiş; her
halükarda kadın, menstruasyon sebebiyle bir çeşit dokunulmazlığa sahip olmuştur.
249
FRIGON, Sylvie, A Genealogy Of Women’ s Madness, Gender and Crime, yay. haz.DOBASH, R. Emerson, DOBASH.Russel P., NOAKS, Lesley, , Cardiff: University of Wales Press, 1995 sf. 25. 250 BERKTAY, age, sf. 220 vd.
Düşünceye göre menopozla birlikte dokunulmazlığını yitiren kadın da bunu yeniden elde etmek için şeytanla işbirliğine daha kolay gitmektedir. 251
Bir yoruma göre cadı takipleri, modern doğa bilimlerinin ortaya çıkmaya başladığı zamana denk düşmektedir. Modern doğa bilimleri kaotik ve yasasız doğayı uysallaştırmak istiyordu. Kadınlarda da genellikle onları cins olarak şeytanla birleştiren ‘doğal’ bir eğilim vardı. Bunun sonucunda onlarda bir sihir gücü ortaya çıkıyordu. Bu şekilde Engizisyon için cadı, doğaya zorla egemen olmanın simgesiydi. O, fırtınalar koparıyor, hastalıklara neden oluyor, ürünleri mahvediyor, bebekleri öldürüyordu. Yasasız kadın, kaotik doğa gibi kontrol altına alınmalıydı. Dişi olarak düşünülen doğanın benzeri olarak kadın, Rönesans’ta daima iki yüzlüydü: Saf, güzel, bilge bakire ve hayvani, dizginsiz kaotik cadı. 252 Örneğin Merchant'a göre, cadıların sorgulanması doğanın sorgulanmasının sembolüdür. Engizisyon ve düzensizliği bastırmanın bir aracı olarak kullanılan işkence modeli olan mahkeme, bilimsel yöntem için çok önemlidir. Yani Merchant, bilimsel dünya görüşüne göre doğanın ‘emirleri erkekten alan ve onun otoritesi altında çalışan’ bir kadın olduğunu düşünür. 253
Berktay’ın ilginç bir tespiti de şudur: Cadılıkla itham edilen kadınların %64’ü, bu suçtan mahkum edilenlerin %76’sı ve öldürülenlerin %89’u, erkek varisin bulunmadığı mülk sahibi ailelere mensup kadınlardı. Bu durum mülkiyetin erkek soyu üzerinden geçtiği miras düzeninde bir tehdit oluşturuyordu. Yani cadı avlarında ekonomik bir neden yokmuş gibi görünse de, bu durum tersini düşünmeye yetecek bir veri olmaktadır. 254
THOMPSON, Janet, A., Wives, Widows, Witches and Bitches, American University Studies, Peter Lang Publishing, 1993, sf. 160. 252 RULLMANN, age, sf. 134. 253 DONOVAN, age, sf. 65, 66. ( MERCHANT, Carolyn, The Death of Nature, New York, Harper, 1980, sf. 171, 172'den aktaran) 254 BERKTAY, age, sf. 228.
251
İlkel bir topluluk olan Baruyalar’da, düşmanları hedef alan en saygın büyücülük işlevleri erkeklerin tekelindedir. Kadın büyücü ne kadar güçlü olursa olsun, bir erkek büyücünün düzeyine erişemez. Kadın büyücüler erkek büyücüler tarafından üretilir ve erkekleştirilir. 255 Bu durumun uzantısını ortaçağdaki cadılık kavramında bulmak bizce sürpriz olmayacaktır. Ortaçağda cadılık ve büyücülük kadınlıkla özdeşleştiği ölçüde ve kadınla özdeşleştiği için cezalandırılmaktadır. Kadınlıkla birleşen büyü gücü erkekler için fazlaca korkutucu görünmüş, ilkeller de bunun çaresini belli ki büyücüyü kadın
kimliğinden soyutlamakta bulmuşlardır.
2- Zina
Zina, tarihi gelişim içinde temel olarak evli kadının cinsel sadakatsizliği anlamına gelen bir eylem olmuştur ve bunun suç olması ataerkil ahlakın bir uzantısıdır. Robert Briffault’un tespitine göre çoğu kültürün ilk evrelerinde ataerkil ahlakın izlerine rastlanmamaktadır. Bu halkların çoğunda evli kadınlardan cinsel sadakat
beklenmemektedir. İlkellerde kıskançlığı uyandıran korkular cinsel ihanetle değil kadın eşi kaybetmekle ilgilidir. Zina diye adlandırılan şey aslında kız kaçırmadır. 256 Zinanın ciddi bir suç olarak kabul edilmesi, ilk olarak soyluluk ayrıcalıklarının ortaya çıktığı kültürel evrelerde boy göstermiştir. Yine bu suç karşılığında verilen cezalar, cinsel sahipliğe yapılan saldırıya değil, kocanın onurunun aldığı yarayı kapatmaya ve ihanete yöneliktir. Ve bu yaklaşım, kültürün gelişmiş evrelerinde zinanın büyük suç sayılmasının temel nedeni olma durumunu korumuştur. 257
AKAL, age, sf. 78. (GODELIER, Maurice, La Production Des Grandshommes, Fayard, Paris, 1982, sf. 190-198’den aktaran) 256 BRIFFAULT, Robert, Analar, Çev. Şemsa Yeğin, Payel Yay. 1990 sf. 293. 257 BRIFFAULT, age, sf. 296.
255
Roma hukuku, evlenen kadına, kocasına sadakat gösterme zorunluluğu getirmişti. Zina suçu işleyen kadın, kocası tarafından boşanır, karısını boşamayan koca ise herhangi bir Roma vatandaşı tarafından takip edebilen bir kamu davası ile (accusatio publica lenocinii) yargılanırdı. Evli bir kadın, kocası dışındaki bir erkekle cinsel ilişki kurarsa zina suçunu işlemiş olurken, bir erkek için bu suçun oluşması kendi medeni durumuna değil, kadının evli olmasına bağlı tutulmuştu. Bunun sonucu olarak da, bir koca, kendisine sadakat göstermeyen karısına her zaman dava açabilirken, kocanın, evlilik aleyhine bir suç işlediği kabul edilmediğinden, kendisine karşı karısı tarafından dava açılamamaktaydı. 258
Cinsel ahlakı sözcüğün tam anlamıyla ‘ahlak’ yapan, dinsel, gizemsel ve de en önemlisi ‘kirlilik’ ve ‘günah’ kavramları, ilkel ya da uygar hiçbir toplumda bilinmezken, Hristiyanlık dininin ürünleri olarak tarih sahnesine çıkmıştır. Başlangıçta sadece doğaüstü güçlerde öfke uyandırmamak amacıyla ortaya çıkan cinsel feragat kavramını, Hristiyanlık, ahlak yaşamının birincil ilkesi yapmıştır. Ancak cinsel ilişkinin tümüyle ortadan kalkması mümkün olamadığından, ataerkil ahlakın ilkelerine hizmet ederek, cinsel sadakat, evliliğin kutsallığını korumak şeklinde dile getirilen bir toplumsal amaca hizmet etmeye başlamıştır. 259
Zina suçu, yasalarda farklı şekilde düzenlenmiştir. Zinadan dolayı cezalandırmada kadınla erkek arasında fark gözetilmediği veya sadece kadının cezalandırıldığı, taraflar arasındaki ilişkinin devamlılığının belirleyici olduğu veya zina suçundan hiç sözedilmediği yasalar mevcuttur. 260
EMİROĞLU, Haluk, Roma Hukukunda Kadının Durumu, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yay., 2003, sf. 85. 259 BRIFFAULT, age, sf. 306. 260 CAN, age, sf. 500.
258
Türk Ceza Kanunu’nun 440 ve 441. maddeleri de, iptal edilmeden önce kadın ve erkeğin zinasını ayrı ayrı düzenlemekteydi.
261
Bu düzenlemeye göre kadının suçunun
oluşması için bir fiil yeterken, erkeğin suçunun gerçekleşmesi, kocanın, karı koca gibi yaşamak amacıyla bir kadınla birlikte olmasını gerektiriyordu. 262
3- Fahişelik
En basit olarak ‘para karşılığında cinsel ilişkiye girmek’ diye tanımlanan fahişeliğin, bu cinsiyetten arındırılmış tanımına rağmen cümlenin gizli öznesinin zihinlerde bir kadın olarak belirdiği bir gerçektir. 263
Çocuğun dünyaya gelmesinde erkeğin rolünün bilinmediği dönemlerde, kadınlar kendi cinselliklerini istedikleri gibi ve istedikleri kişiyle yaşama özgürlüğüne sahiptiler. Fahişelik de bu dönemlerde ahlakla ilişkisi olmayan, bir ticaret biçimi sayılıyordu. Ataerkil dinsel ve politik kurumların gücü arttıkça, erkeğin eşine ve çocuklarına sahip olduğu ataerkil evlilik biçimi de yerleşmiş ve ‘iyi eşlerle’ ‘fahişelerin’ arasındaki mesafe iyice açılmıştır. Fakat evli kadın cinsel açıdan tek bir erkeğe bağlanma yüküyle kontrol altına alındığı halde, erkekler eski özgürlüklerinden vazgeçmek istemediklerinden
Madde 440- (Değişik: 9.7.1953-6123/1 md.): Zina eden karı hakkında altı aydan üç seneye kadar hapis cezası tertip olunur. Karının evli olduğunu bilerek bu fiilde ortak olan kimse hakkında da aynı ceza hükmolunur. Madde 441- (Değişik: 9.7.1953-6123/1 md.): Karısı ile birlikte ikamet etmekte olduğu evde yahut herkesçe bilinecek surette başka yerde karı koca gibi geçinmek için başkasıyla evli olmayan bir kadını tutmakta olan koca hakkında altı aydan üç seneye kadar hapis cezası hükmolunur. Erkeğin evli olduğunu bilerek bu fiiilde şerik olan kadın hakkında da aynı ceza verilir. 262 HAFIZOĞULLARI, Zeki, Zina Cürümleri, Kazancı Yay. , 1983, sf. 313, 315. Zeki Hafızoğulları’na göre egemen olması zorunlu kadın erkek eşitliği ilkesi karşısında kocaya tanınan bu üstünlüğün açıklaması kolay olmayıp, evlilik dışı ilişkilerin suç olması veya suç olmaktan çıkarılması bir ceza siyaseti meselesidir. 263 MARSHALL, age, sf. 684.
261
fahişelerin eşler karşısındaki tehdit konumları da iyice belirginleşmiştir. 264 Yunan filozofları iyi olan herşeyi erkeğe, kötü olan herşeyi de kadına bağlayan ahlaka dayalı bir cinsiyet ayrımını Batı geleneğine yerleştirmişlerdi. 265 Roma’da ise kadınlar, Atina’dakinin tersine özgürdüler ve Romalıların zevk düşkünlükleri sebebiyle eski Roma’da fahişelik kabul görmüş, utanca neden olmayan bir meslek olmuştu. Eski Ahit ve İbrani geleneğinin fahişelere karşı yürüttüğü dışlama ise ataerkilliğin en büyük zaferini kazanmasına neden olmuş ve fahişeler tarafından simgelenen, erkeklerin denetimi dışındaki cinselliğin ‘kötü’ olduğu kavramı yerleşmiştir. 266 Rahipler, ‘şefkatli fahişe tanrıçanın’ küllerinden, günümüzde bile hala cinsel merakıyla bütün insanlığı felakete sürüklediği öğretilen günahkar ve baştan çıkarıcı Havva’yı yaratmışlardır. 267 Dinin desteklemesiyle iyice güçlenen cinsel ahlak kavramı da fahişeliğin ‘suç’ olmasının temellerini iyice
ROBERTS, Nickie, Whores In History, Harper Collins Publishers, 1992 , sf. 8 ROBERTS, age, sf. 32 266 ROBERTS, age, sf. 41 267 Burada, belki de kadının kötü imajının kökeni olarak, Havva’dan önce yaratılan ve kendi isteğiyle Adem’i ve cenneti terk ettiği ileri sürülen Lilith söylencesinden de bahsetmek gerekmektedir : “ Tanrı insanı başlangıçta çift yaratır. Çiftin erkeği bildiğimiz Adem, kadını ise Lilith'dir. Bu ilk insan çifti cennet bahçesinde birlikte yaşamaya başlarlar, ama bu mutlu bir beraberlik değildir. En önemli ve üzerinde en çok durulan sorun ise Adem'in, cinsel ilişki sırasında kadının sürekli altta olmasını istemesidir ve bunu da kadına üstünlüğünün gereği olarak görür, Lilith ise bu pozisyonu aşağılayıcı bularak karşı çıkar. Lilith, ikisi de aynı topraktan yaratıldığına göre eşit olmaları gerektiğini savunur ve erkeğin kendisinden üstün olmak istemesine bir anlam veremez. Sonunda birlikte yaşamalarının imkansız hale geldiğine karar verir ve Tanrı'nın söylenmemesi gereken adını anarak (ki bu isim cennetten çıkış için tek paroladır) uçup gider ve yeryüzünde Kızıl Deniz yakınlarındaki bir mağaraya sığınır. Kendisine sunulan sıcak yuvayı kapıyı çarparak terkettiği için artık yeri de cennetten dışlanmışlar arasında olacaktır. Çevresindeki cinlerle ve cinlerin kralı (ya da şeytanın ta kendisi) Şamael ile ilişkiye girer ve onlardan cin çocuklar doğurur, hem de günde yüz çocuk gibi yüksek bir oranda. İnanışa göre dünyada kötülüklerin bu kadar yaygınlaşmasının sebebi budur. Cennette yalnız kalan Adem ise Lilith'i geri getirmesi için Tanrı'ya yalvarır. Tanrı da Senoy, Sansenoy ve Semangelof isimli üç meleği elçi olarak gönderip 'evine dön' çağrısı yaptırır Lilith'e. O da kesinlikle dönmeyeceğini bildirir. Melekler kendisini, geri dönmemesi halinde her gün yüz çocuğunu öldüreceklerini söyleyerek tehdit ederler. Tehdit yerine getirilir... Lilith'in dönmesinden ümidi kesen Tanrı, Adem uyurken bilinen kaburga kemiği yöntemiyle Havva'yı yaratır. Bu yeni kadının, vücudunun bir parçası olduğu erkeğe karşı çıkamayacağını düşünmektedir. Havva Lilith'e o kadar benzemektedir ki Adem uyanınca yanında bulduğu kadının başka biri olduğunu anlamaz. Onun kendisine Lilith gibi karşı çıkmayıp boyun eğmesini ise 'nihayet hidayete erip yola geldi' diye yorumlar. Lilith çağlar boyu kadınlara atfedilebilecek bütün olumsuz sıfatların taşıyıcısı olmuştur: Baştan çıkarıcı, fahişe, cadı, vampir, cinlerin başı, gece canavarı 'unvan'larından bazılarıdır. Saf, edilgen, cinselliği ancak yasak meyvayı tadınca öğrenen (böylece Adem'i kandırabilecek kadar kurnaz ve baştan çıkarıcı da olabilen) Havva'nın tersine başından beri gücünün ve cinselliğinin bilincindedir ve yeri gelince de kullanmaktan çekinmez. Din ve ahlak kurallarını yaratanlarca oluşturulmaya çalışılan uysal, söz dinleyen, erkeğe bağımlı, çilekeş, kanaatkar 'iyi' kadının tam tersidir. Kendi başına buyruk, zaptedilemez, denetlenemez olduğundan özellikle tektanrılı din bilgelerinin sürekli baskı altına almaya çalıştığı kötülük kaynağı kadının bir örneği, erkeğin kadına ve cinselliğe duyduğu korkunun bir simgesidir aslında. Doğallıkla da, ölümlü insanların arasında yeri yoktur, yeri bütün bilinmeyen, açıklanamayan kötülüklerin geldiği karanlık güçlerin dünyasıdır....” SEYHANOĞLU, Gülnur, Hürriyet, 28. 2. 2000, http://arsiv.hurriyetim.com.tr/agora/00/02/28/lilith.htm
265 264
sağlamlaştırmıştır. Hristiyanlığın resmi din olmasından sonra Roma’da da fahişelik horlanmaya başlamıştır. 268
Süreç içinde fahişelik her zaman kötü/ günah/ suç kavramlarıyla özdeş sayılmış ama erkekler için vazgeçilmez olduğu için ortadan kaldırılması hiçbir zaman samimi olarak istenmemiş, bununla birlikte ataerkil sistem tarafından denetlenmesine ve ekonomik olarak kadınların en az yararlanmasını sağlamaya yönelik tedbirler her zaman alınmıştır. Bunun için Atina’da fahişeleri denetlemek için ilk genelevler açılmış, Roma’da da ilk kez fahişelerin kaydı tutulmaya başlanmıştır. 269 İmparatorluk ve derebeylik dönemleri de çeşitli şekillerde fahişeliğin yasaklanması değil ama denetim altında tutulması, genelevlerin devlet tarafından işletilmesi veya yüklü vergiler alınmasına sahne olmuştur. Bu dönemde fahişelerin ayırdedici şekilde giyinmeleri, belli işaretler taşımaları da kural haline gelmişti. 270 Zamanla artan enflasyon ve nüfus patlaması, çalışma koşullarını iyice zorlaştırıp işsizliğin patlamasına sebep olunca, kadınların ortaçağ boyunca denetim altında da olsa, sahip oldukları iş imkanı göze batmaya başlamıştır. 1522’de Fransız hukukçu Tiraqueau, kadının yasal yetersizliğini ilk kez telaffuz etmiştir. Kadınların zeka gerilikleri yüzünden ceza sorumlulukları olmamasıyla başlayan süreç, bir süre sonra fahişeye tecavüzün de suç olmaktan çıkarılmasıyla devam etmiştir. 271 Cadılarla da kaderleri kesişen fahişeler, gelişen protestan ahlaktan bekledikleri hoşgörü yerine daha baskıcı bir tutumla karşılaşmışlardır. Artık evlilik, cinsellik için şart koşuluyor, evlilik dışı ilişkiler asla hoşgörülmüyordu. Genelevlerin kapanması ve fahişeliğin yasaklanması, tabii
ROBERTS, age, sf. 11 Roma’da kayıt altına alınan bu fahişeler çeşitli kategorilere de ayrılıyordu. İsimlerini yazdırmaktan kaçan ve kayıtsız olarak çalışan fahişlere ‘prostibulae’ deniyordu. Bu kelime, İngilizcedeki ‘prostitution’ kelimesinin de kökenidir. ROBERTS, age, sf 41. 270 ROBERTS, age, sf. 65. 271 ROBERTS, age, sf. 109.
269
268
ki fahişeliği ortadan kaldırmaya yetmedi ama yakalanan ‘kadınların’ çok şiddetli cezalandırılmasına neden oldu. 272
Görüldüğü gibi her çağ, genelevlerin ve fahişeliğin serbest kaldığı, devlet eliyle veya devletin kontrolünde çalıştırıldığı ve yasaklandığı dalgalanmalara sahne olmuştur. Ancak, özellikle ceza hukuku alanındaki düzenlemelerin fahişeliğin azalmasını sağladığı görülmemiştir. Kadınların fahişelik yapmasına onların psikolojileriyle 273 veya ekonomik ihtiyaçlarıyla ilgili açıklamalar getirilmiştir; ama asıl etkin sebebin bu mesleğe olan talep olduğu gözardı edilmektedir. Fahişelik, evliliğin devamına yardımcı işlevi olan bir emniyet sübabı olarak da nitelendirmiştir. Fakat feminist bakış, fahişeliğin emniyet sübabı rolünün bir aldatmaca olduğunu, fahişeliğin bir suç olarak veya sadece ahlakla bağlantılı olarak kadınların etiketlenip denetim altında tutulmasına yaradığını savunmaktadır. 274 Fahişeler üzerinde yapılan çalışmalar, onlara ait bir profil yaratma çabaları, onları anormal ya da sapkın olarak nitelemek, üzerlerindeki baskıyı haklı göstermeye çalışmaktan başka bir işleve sahip değildir. 275
Heidensohn’a göre, fahişelik fiili iki kişinin işlediği ama sadece kadın partnerin suçlu kabul edilip cezalandırıldığı tek suçtur. 276 Bir çoğu için fahişelik, mağduru olmayan bir suçtur. Hatta bir suç bile sayılmadığı görülmektedir. Kate Millet’le aynı fikri paylaşan Flowers’a göre de fahişelik tümüyle mağdursuz bir suç sayılamayacağı gibi, fahişeler bu
ROBERTS, age, sf. 122. 19. yy.da pozitif bilimlerin gelişmesine paralel olarak fahişlelerle ilgili ‘bilimsel’ çalışmalar yapılmaya başlanmış, erkek araştırmacılar, bu kadın grubunu anlamak için bu ‘bilimsel’ çalışmalara da başvurmuşlardır. İleride değinileceği gibi kadın suçluluğuna biyolojik cinsiyetle ilgili açıklamalar getiren araştırmacılar, özellikle fahişeleri ve fahişeliği incelemiştir. Örneğin W. I. Thomas’a göre fahişelik, kadınların heyecan ihtiyaçlarını karşılamaya yaramaktadır. Bu görüş Freudyen görüşü de etkilemiştir. 274 MARSHALL, age, sf. 684. 275 ROBERTS, age, sf. 335. 276 HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 135.
273
272
fiilin hem faili hem mağdurudur. 277 Bununla birlikte fahişeliği suç olarak nitelendiren erkek bakışının, fahişeliği aynı zamanda gerekli bir sosyal kurum olarak da değerlendirmesi çelişkilidir. 278
Barbara Milman, makalesinde, fahişeliğin bir mağdursuz suç olup olmadığını tespit etmek için birkaç çıkış noktasından hareket etmiştir: 1) Fahişelik başka, daha ciddi bir suçun işlenmesine sebep olabilir; 2) fahişelik ciddi sağlık sorunları yaratabilir; 3) fahişelik, şehirlerde, yerleşim alanlarında düzensizliğe ve huzursuzluğa sebep olabilir; 4) fahişelik, fahişenin kendisinin mağduriyetine sebep olabilir. Yazar, istatistiklerden elde ettiği bulgulardan, fahişelik yapan kadınların bu suçla en çok ilgili olabilecek sokak suçları ve hırsızlık suçlarına karıştıkları veya bu suçlara sebep oldukları sonucuna ulaşılamayacağını tespit etmiştir. Zührevi hastalıkların yayılması konusunda fahişelik temel kaynak olmasa da, yeterli dikkat gösterilmediğinde fahişeliğin etkili olabileceğini kayıtların gösterdiğini; bununla birlikte genel kanı olarak, fahişelerin sokakta çalıştıkları alanlarda yerleşim yerlerinin huzurunun bozulduğu, buraların güvenliksiz bulunduğunun gözlemlendiğini belirtmiştir. Yazarın bütün bunların yanında asıl üzerinde durduğu konu, satıcısı, müşterisi ve polis tarafından fahişenin kendisinin uğratıldığı mağduriyettir. Çoğu kez, kadının fahişe olmasına sebep olan kişi, satıcısı; ona kötü davranan, şiddet uygulayan veya hastalık bulaştıran kişi, müşterisidir ve yine şiddet uygulayan kişi, polistir. Bununla birlikte fahişelerin nakit para taşıdıkları düşünüldüğünden, hırsızlığa uğradıkları çok sık görülmekte, fahişelikle hırsızlık arasında, ancak bu şekilde, yine fahişenin kendisinin mağdur olduğu bir bağ kurulabilmektedir. 279
277 278
FLOWERS, age, sf. 119. ZEDNER, Lucia, Women, Crime, and Custody in Victorian England, Clarendon Press Oxford 1991, sf. 75. 279 MILMAN, Barbara, New Rules For The Oldest Profession: Should We Change Our Prostitution Laws, Harvard Women’ s Law Journal, Vol. 3, 1980
Fahişelikle ilgili olarak özellikle üstünde durmamız gerektiğini düşündüğümüz isimlerden birisi Kate Millet’tir. 1934 yılında doğan kadın özgürlüğü hareketi temsilcisi yazarın ‘Sokak Kadınları’ (The Prostitute Papers) adlı çalışması, fahişeliğe bakış açımızı etkileyecek güçtedir. Yazar, duruma ve fahişelik yapan kadınlara tepeden bakan bir tavırda olmaktan kaçınmış, ikisi fahişe ve ikisi de kendisi ve yardımcısı olan dört kadının deneyimleriyle değerlendirmelerini kaleme almıştır. Kitaptaki tespitlerin bizim için önemli olanları, fahişelerin bu işi para için yaptıkları, çok para kazanma ihtiyacı içinde oldukları; fahişe kadınların bedenlerini değil ruhlarını sattıklarını hissettiklerinde gerçek anlamda fahişelik yaptıklarını düşündükleri; bu işin çıkmaz yanının fahişe olarak damgalanmak ve bu yüzden bu işten kurtulmanın imkansız olmasıdır. Fahişe kadınlar kendilerine ve topluma yabancılaşmaktadırlar. Cinsellik kendileri için hiçbir şey ifade etmemekte, hatta iğrenç gelmektedir. Bu tespitlerin yanında yazarın şu
değerlendirmelerini aynen aktarmanın faydalı olacağı düşüncesindeyiz : “...Bu konunun çevresinde yüzyıllardır büyük bir ahlaki ve toplumbilimsel karmaşa yaratıldığını, bu karmaşanın da kültürümüzdeki yoğun cinsel baskının sonucu olduğunu yavaş yavaş anlamak zorundayız. Bu öylesine bir baskıdır ki, hem fahişeyi ve onun düştüğü durumu yaratır, hem de fahişeye artık insan gözüyle bakabilme yeteneğinden yoksun olacak ölçüde katılaşır. ...Kadınların fahişeliğinin nedenleri, ataerkil toplumdaki cinsel rol koşullanmasının psikolojik yıpratması olduğu kadar, kadının ekonomik durumuna bağlı olduğu halde, fahişenin yazgısı karşısındaki alışılmış hoşnutluk yalnızca adaletsizlik değil, aynı zamanda aptallıktır da... Fahişeliğin suç olmaktan çıkması, kadınların fahişeliğini hiçbir şekilde çoğaltmaz veya kolaylaştırmaz. Ancak fahişelerin sırtından geçinen iki sınıf erkeğin, belalıların ve polislerin kadınları istismarına son verir bu tutum.... Fahişenin
satmak durumunda olduğu aslında cinsellik değildir; düşüştür, aşağılanmadır. Müşteri de cinselliği değil, üstünlüğü, bir başka insana üstün olma gücünü satın almaktadır. ..” 280
Yine aynı kitapta yer alan bir tespit, çalışmamız açısından ilgi çekicidir. Buna göre erkeklerin işledikleri suç çeşitleri, onları kadınlar önünde yıpratmamakta; suç, tuhaf bir şekilde erkeğin güçlülük duygusunu doyurmaya yaramaktadır. Bir kadın için ise suç dehşet verici bir deney , kadınlığını alçaltan, yıpratan, yıkan ve onu kendine karşı döndüren bir anlam taşımaktadır. 281 Bu tespit, aynı nitelikteki eylemlerin erkek ve kadınların ruh dünyalarında neden farklı etkiler yarattığı sorusunu akla getirmekte ve durumun doğrudan cinsiyet rollerinin nasıl içselleştirilmiş olduğuyla ilintili olduğunu düşündürmektedir.
Bu konuda Türkiye’de yapılmış ve fahişe kadınlarla birebir görüşmelerin yer aldığı bir çalışmanın verilerinden sözetmek de yerinde olacaktır. Fügen Yıldırım’ın 15 fahişe kadınla görüşerek yazdığı kitaptan elde ettiğimiz tespitler, bu kadınların hepsinin fahişelikten önce aileleriyle ve yaşadıkları ortamla ilgili ciddi sıkıntılar çektikleri, alkol ve uyuşturucunun kendileri veya çok yakınlarındaki kişilerce kullanıldığı, bazılarının annelerinin de fahişe olduğu, hemen hepsinin çocuklarının olduğu ve onlara iyi bir hayat sağlamak için bu işi yaptıklarıdır. Yaşadıkları hayatın bedeni ve manevi yükünden, çektikleri zorluklardan ve çözüm önerilerinden çalışmamızın kapsamı dışında olduğu için sözetmeyeceğiz. Ancak bir hayat kadınının tespitlerini buraya aynen aktarmanın konuya ışık tutacağını düşünüyoruz: “...Hiçbir şeye ihtiyacımız yok. Bizlerin sadece mantığa ihtiyacı var. Çalışan ya da çalışmayan ihtiyacı akıl, fikir, mantık... Kendilerini geliştirmeleri lazım. Önemli olan tek bir sorun var, toplumun değer yargıları... Onlar da
280 281
MILLETT, Kate, Sokak Kadınları, Çev. Seçkin SELVİ, Payel Yay. 2. bs. 1996 sf. 67. MILLET, age, sf. 111.
kendilerine göre çok haklılar. Kadınlar bu sektöre ‘ alem’ diyorlar.. Ben bu alemden değilim. Sadece çalışıyorum. Sigorta oluyorsam, devlete vergi ödüyorsam, hizmette bulunuyorsam, ben alemci bir kadın değilim...Beni kimse düşürmedi. Boşanmıştım. Oturup düşündüm. Çalışmak zorundaydım. Yetiştirmem gereken iki çocuğum vardı. Yapabileceğim işlerden birisi buydu ve bunu tercih ettim. Temizlikçi olsam ne verecektim onlara? ..Kim olacaksa, bir kişi feda olmak zorundaydı. Bu ben oldum... Çocuklarım şimdi maddi ve manevi olarak çok iyi konumdalar. Bu işte çalıştığımı bilmiyorlar... Topluma kötü çocuk yetiştirmek istemiyorum. Toplum da çocuklarımı ezmesin...” 282
Günümüzde bu kadar yadsınan fahişe kadınların, özellikle antik çağlarda tapınaklarda kutsanmış olarak çalıştıkları bilinmektedir. Gelişmesinin nedeni ne olursa olsun, kutsal fahişeliğin dünyanın her yerindeki uygarlıklarda binlerce yıl varlığını sürdürdüğü tespit edilmiştir. 283 Kutsal fahişe, tanrıçalara tapılan, cinsellik ve ruhsallığın birbirinden ayrı düşünülmediği için cinselliği tanrıça adına sunan fahişenin de kutsal sayıldığı dönemlere ait bir figürdür. 284 Fahişeler aynı zamanda Antikçağ’ın en kültürlü kadınlarıydı. Çünkü Atinalı evli kadın kamusal hayatın dışında, evinde ve eğitimsiz bir hayat sürerken, kızların eğitim görebilecekleri biricik eğitim merkezi fahişelerin okullarıydı. Çoğu kez bu eğitim ve düşünce düzeyleri sayesinde yüksek bir saygınlığa
YILDIRIM, Fügen, Fahişeliğin Öbür Yüzü, Metis Yay., 2002, sf. 125. QUALLS- CORBETT, Nancy, Kutsal Fahişe, Çev. Gül Çağalı Güven, Tavanarası Yay. , 2001, sf. 44. 284 Çok eski söylencelerden olan Gılgamış’ta da bir kutsal fahişe anlatılır. Yarı insan yarı tanrı olan kral Gılgamış, tanrı İştar’ın aşkını reddeder, İştar da hayvana çok benzeyen Enkidu’yu yaratıp ona rakip olarak gönderir. Gılgamış, bundan haberdar olunca bir kutsal fahişeyi Enkidu’ya yollar. Kadın, yedi gün Enkidu’yla birlikte olur, bu sürenin sonunda Enkidu vahşi yaşamdan vazgeçecek, uygarlaşmış olacaktır. Kutsal fahişe, tanrıçayı somutlaştırır, hayvani dürtüleri aşka dönüştürür... Kutsal fahişelerin somutlaştırdıkları kabul edilen tanrıça (Sümer’ de İnanna, Babil’de İştar, Pers’te Anahita, Kenan’da Astarte, Mısır’da İsis, Lidya’da Kibele, Roma’da Venüs) , bakireydi de. Şimdi bize çelişki gibi görünen bu durumun açıklaması ise ilginçtir: Latince ‘virgo’, evlenmemiş demektir ve bu anlamıyla hiçbir erkeğe bağlılık sözü vermemiş olduğu anlamına gelir. ‘virgo intacta’ ise cinsel deneyimi olmayan anlamındadır. Günümüzde kullanılan ‘virgin’ kelimesi ikinci anlamındadır ama tanrıçanın kabul edildiği ‘virgin’lik, ilk anlamıyla, hiçbir erkeğe bağlı olmama anlamında kullanılmaktadır. QUALLSCORBETT, age, sf. 46, 80.
283
282
sahiptiler. Çok sayıda filozof kadının fahişe olması da bu yüzden, rastlantı değildi.285 Modern dünyanın fahişelere bakışını yukarıdaki bilgiler doğrultusunda, cinsel tabulara, ahlakın cinselliğe, özellikle de kadının cinselliğine denk kabul edilmesinin bir sonucu olarak değerlendirmek mümkündür. Fahişelik kurumundan hiçbir zaman vazgeçmeyen ataerkil ahlak, bunu kötü/ günah/ suç kavramlarıyla özdeşleştirirken ekonomik getirisinden yararlanma yollarını da her zaman bulmuş, suç olarak düzenlediği zamanlarda da sadece kadını cezalandırarak ikiyüzlülüğünü ortaya koymuştur.
Hukuk sistemimizde de fuhuş suç değildir. Suç olarak düzenlenmiş olan eylem fuhşiyata tahriktir ve TCK 435. maddede düzenlenmiştir. TCK 420. maddede de fuhuş maksadıyla kadın oynatmak ve fuhuş maksadıyla oynamak fiilleri düzenlenmiştir. Maddede belirtilen koşullarda ve amaçla oynayan kadın cezalandırılırken erkek cezalandırılmamaktadır.
4- Çocuk Düşürme ( Kürtaj), Çocuk Öldürme (İnfantisite)
Çocuk düşürme ve çocuk öldürme, temel olarak ahlakla ve ekonomik koşullarla bağlantılı olarak gerçekleştirilen eylemlerdir ve bu suçların gerçekleşmesi kadının bedeniyle doğrudan bağlantılı olduğu için kadının fail olması durumuyla çok sık karşılaşılmaktadır.
Kadın, erkeğin sosyal açıdan kendini dışladığı bir alanda çocuk dünyaya getirmek gibi tehlikeli bir ayrıcalığa sahiptir. Hayat verdiği canlının yaşamasına ya da ölmesine karar verebilecek olan odur. Bazı bitkilerin kullanılmasıyla çocuk düşürmenin mümkün
285
RULLMANN, age, sf. 24.
olduğunu bildikleri halde, Baruya kadınları, acı verdiği ve sık sık sonuçsuz kaldığı için bu yola başvurmaktansa, istemedikleri çocuklardan doğum sonrasında kurtulmayı
seçmişlerdir. Birçok Baruya kadını, çocuklardan en az birini öbür dünyaya böyle gönderdiği için, çocuk ölü doğmuş ya da doğumdan hemen sonra ölmüş olsa bile, doğum ertesinde eve yalnız dönen kadın, çocuğunu, özellikle bir erkek doğurduğu için öldürdüğü kuşkusuyla karşılanır. Yine Avustralya’daki bazı toplumlar, kadınlar çocuklarını sistemli biçimde yok ettikleri için, yıllarca çocuksuz kalmışlardır. Böylece kadın, yaratıcılığıyla korkutucu bir nitelik kazanmıştır ve erkek toplumu onu, aynı zamanda, hem sosyal hayatın sürmesi açısından vazgeçilemeyecek bir müttefik, hem de düzensizlik yaratıcısı bir düşman olarak görmüştür. 286
Anna Motz’a göre kadınlarla erkekler arasında, bu konuda, kadınlar çocuğu kendi vücutlarının bir parçası olarak algıladıkları için, fark bulunmaktadır. 287 Çocuk öldüren kadınların, kadınlara uygun görülen alışılmış sevgi ve şefkat dolu annelik imajıyla büyük çelişki gösterdikleri açıktır. Zaten belki de bu yüzden kimse kadının canavarca bir hisle bu suçu işleyebileceğini kabul etmemekte ve bu kadınların çocuklarını hala sevdikleri ama ruhen hasta oldukları için bu suçu işledikleri kabul edilmektedir. Diğer yandan, hasta değil de gerçekten suç işleme saikiyle çocuklarını öldüren kadınlar da kadın olmayan/ erkeksi ve hatta canavar olarak nitelenmektedirler. 288
Flowers’a göre çocuk öldürme suçunu değerlendirirken, utanç, doğum kontrolü, gayrımeşru çocuk, para, batıl inanç, delilik ve yamyamlık değişkenlerini göz önünde bulundurmak gerekmektedir. 289 Bize göre de çocuk düşürme ve çocuk öldürmeyi kadın
286 287
AKAL, age, sf. 31. MOTZ, age, sf. 114. 288 FRIGON, agm, sf. 34. 289 FLOWERS, age, sf. 110.
suçu olarak yargılayan erkek ahlakı, gayrımeşru doğacak çocuğu kabul etmeyeceği için onun ölmesine sebep olan ahlaktan başka birşey değildir.
Akal’ın bir tespiti, çocuk öldürme ve intihar olağandışı biçimde yaygınlaştığında, bunun erkek toplumuna karşı demografik açıdan düpedüz yok edici bir direniş
sayılabileceğinin açık olmasıdır. Zaten toplum düzenleyici erkeklerin en büyük kaygısı da, toplumun demografik dengesinin korunmasıdır. Korumak ya da kadınları yönetmek ve denetlemek. 290 Bu demografik denetim yetkisinin de erkeklerin tekelinde olduğu, çocuk öldürme suçunun suç olma sürecinden anlaşılabilmektedir. Antik Yunan’da, Isparta’da yaşam ve ölüme karar verme yetkisi Devlet Sağlık Komisyonuna aitti ve bu komisyonca belirlenen cılız ve hastalıklı çocukları devlet öldürüyordu. Atina’da ise Solon Kanunlarına göre çocuğun baba tarafından öldürülmesi cezalandırılmıyordu. Bu kanunlarla çocuk öldürme hakkının babaya verilmesinden çıkarılan sonuç, kesin kaynaklara dayanmadığı belirtilmekle birlikte, sağlıklı bir çocuğun annesi veya başka birisi tarafından öldürülmesi halinde eylemin cezalandırıldığıdır. 291 Roma’nın ilk zamanlarında da çocuğun terkedilmesi ya da öldürülmesi, genel adetlerden doğan ve babaya ait olan sınırsız bir haktı. Daha sonra sınırlanıp kurallara bağlanmış olmakla birlikte babanın bu hakkı muhafaza edildi. Annenin ise öldürme hakkı hiçbir zaman söz konusu olmamış ve onun bu fiili kasten adam öldürme olarak cezalandırılmıştır. 292 Kanonik hukukta ise, özellikle annenin gayrımeşru çocuğunu öldürmesi daha sert cezalandırılmaktaydı. Çünkü ilk defa burada, çocuğun öldürülmesinin evlilik dışı ilişkiyle bağlantısı kurulmuş ve bu günahın sonucu olarak değerlendirilmişti. Evlilik kutsal bir kurum kabul edildiğinden, evlilik dışı ilişki çok büyük bir günah, çocuğun öldürülmesi de vaftizden mahrum edilmesi sebebiyle
290 291
AKAL, age, sf. 32. DEMİRBAŞ, Timur, Yeni Doğmuş Çocuğu Öldürme Suçu, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yay., 1992, sf. 14. 292 DEMİRBAŞ, Yeni Doğmuş..., sf. 16.
Tanrı’ya karşı bir suç olarak kabul edilmişti. Annenin bu fiili utanç sebebiyle işlemesi hiçbir zaman hafifletici neden olarak değerlendirilmemiş, tam tersine evlilik dışı ilişki, cezayı şiddetlendirici etki yapmıştır. 293
16. yüzyıl Alman Carolina Kanunlarına göre gizli olarak doğum yapmasından ve çocuğunu öldürmesinden şüphelenilen anne hakkında yeterli belirti varsa işkence uygulanabilecek durumlar bile gösterilmişti. Öldürülen çocuğun evlilik dışı olması gerekmekteydi. Bu durumun çocuğun öldürülmesini mi evlilik dışı ilişkiyi mi cezalandırdığı bizce belirsizdir. Daha sonraki II. Henri Emirnamesi ise evlilik içinde doğan çocuğun öldürülmesini de cezalandırma kapsamına almıştır. 294
1624’te İngiltere’de çıkarılan bir yasayla, evli olmayan ve hamileliğini gizleyen kadınlara çocukları ölü doğmuşsa bunu bir tanıkla ispatlama yükümlüğü getirilmiş, aksi halde doğan çocuğu öldürdüklerinin kabul edileceği düzenlenmiştir. Doğaldır ki evli olmayan kadın doğum yaparken yanında biri olmasını özellikle istemiyor ve zaten yardımsız doğumların bir kısmı sırf bu yüzden ölümle sonuçlanıyordu. Bu yasa, kadını sanıktan çok mağdur duruma sokmaktaydı. Kadın bu yasayla düpedüz evli olmayan anneyi ahlaki bakımdan mahkum eden toplumun kurbanı durumundadır. O tarihlerde ölü doğum yapan/ bebek öldüren bekar kadınların birçoğu da evinde hizmetçi olarak çalıştıkları işveren tarafından hamile bırakılmış oluyordu ve bu kadınların bir çocuk
DEMİRBAŞ, Yeni Doğmuş..., sf. 21. Carolina 35. madde “... Eğer bir kızın gizli olarak çocuk doğurup onu öldürmesinden kuşku duyulursa, annenin karnının büyüklüğü, sonradan küçülüp küçülmediği, halsizliği ve solukluğu hususlarında özellikle bilgi edinilmelidir...Eğer çocuk annenin henüz sütünün kesilmesinden kısa bir süre sonra öldürülmüş ve anneden alına süt mükemmel bir halde bulunmuşsa şüphe daha da yoğunlaşacağından anne zorlanarak sorguya çekilecektir...” 131. madde “... Yaşayan ve organları tamam olan çocuğunu gizlice ve kötü niyetle kasten öldüren kadın mutad olduğu gibi, canlı gömülür ve kazığa çakılır. Fakat böyle azabın neden olabileceği büyük acıyı önlemek için, su kenarındaki yerlerde failin suda boğularak öldürülmesine izin verilir. Ancak böyle kötülüğün çok vuku bulduğu yerlerde, korkutmanın etkili olabilmesi için canlı gömme ve kazığa çakma veya suda boğarak öldürmeden önce kızgın kerpetenle işkence yapılmasını hukukçuların görüşü alındıktan sonra isteriz...”DEMİRBAŞ, Yeni Doğmuş..., sf. 23, 24, 25.
294
293
yerine bir işe ihtiyaçları vardı. Neyse ki yargıçlar bu çıkmazın farkına varmakta gecikmediler ve birçok kadın bu suçtan dolayı ölüm cezasına çarptırılmaktan kurtuldu. 295
Aydınlanma çağı, çocuk öldürmeye bakışın değişmesini sağlamış ve daha önceleri failin acımasızlığı ve çocuğun korunmasızlığı nedeniyle sert cezalar uygulanırken, günümüze doğru uzanan süreç içinde artık failin kişiliği ön plana çıkmıştır. 296
İngiltere’de 1803’te çıkarılan yasa, çocuk düşürme/ kürtaj için belirleyici olan bir gebelik aşaması belirliyordu; fakat elbette bu aşamadan önceki fiiller de suç olmaya devam ediyordu. Yalnızca cezası ölüm değildi. 1837’de ise artık bu aşamadan önce veya sonra gebeliği sonlandırmak en çok 3 yıl hapisle cezalandırılıyordu. Tarih içinde, değişik ülkelerde, değişik aşamalarda, değişik cezalar uygun görülen çocuk düşürme/ kürtaj, hep kanunların öngördüğü ahlak değerleriyle kadınların deneyimleri arasındaki gerilimi muhafaza etmeyi sürdürdü. B. M. Mc Lahlin, şunun da altını çizmektedir: Bu suçtan kovuşturulup cezalandırılan kadınların büyük kısmı evli olmayan ve yoksul kadınlardır. Bu da ekonomik eşitsizlikten kaynaklanan bir hukuki eşitsizlik durumu yaratmaktadır. 297
Amerika’da çocuk düşürme suçunun suç olarak düzenlenişiyle ilgili evreler de dört evreye ayrılmıştır: 1930’lu yıllara kadar olan birinci evrede çocuk düşürme, kadınların evlerinde ve gözlerden uzakta gerçekleştirdikleri bir eylem olarak çok fazla bilinmiyor ve cezalandırılmıyordu. 1930’lardan sonra ise jinekolojinin uzman doktorlar tarafından uygulaması yapılan bir alan olarak yaygınlaşmasıyla birlikte bu eylem de
MC LAHLIN, B. M, Crime and Women- Feminine Equality and the Criminal Law, University of British Columbia Law Review Volume 25, sf. 3. 296 “... Bir kadın ki, ya ağır bir hicaba bürünmeyi, yahut da bu dünyadan çekilip gitmenin ne olduğundan bihaber talihsiz bir varlığın telef edilmesi şıklarından birini tercih etmesi zarureti karşısında bulunuyor. Böyle bir kadın nasıl olur da hem kendisinin hem de bu zavallı varlığın maruz kalacağı hicabı silmek için ikinci şıkkı tercih etmez?...” DEMİRBAŞ, Yeni Doğmuş..., sf. 27 (BECCARIA, Cesaria, Suçlar ve Cezalar Yahut Beşeriyetin Mecellesi, çev. Muhittin Göklü, İstanbul , 1950, sf. 369 vd’dan aktaran) 297 MC LAHLIN, B. M, agm , sf. 7.
295
evlerden hastanelere taşınmış oldu. Bu da gerçekleştirilen kürtajların daha aleni olmasını sağlamıştır. Ceza hukuku sistemi bu aşamada durumun ancak farkına varmasına rağmen henüz bir düzenleme yapılmamıştır. 1940’lardaki üçüncü evrede kadınların kürtaj talepleri, bu işin profesyonel ellerce yapılmasına paralel olarak yoğunlaşmış, ama kürtajı cezalandıran yasalar da bu aşamada hazırlanmıştır. Fakat Leslie Reagan’a göre bu yasalar eşitlik gözeten değil, sınıf ve ırk ayrımcılığı yüklü yasalardı. 2. Dünya Savaşı sonrası dönemde, kürtaj karşıtı yasalar en yıkıcı sonuçlarını doğurmuştur. Feminist hareketlerin geliştiği dördüncü evrede ise kürtaj, cinsel özgürlük bağlamında ele alınarak tekrar suç olmaktan çıkarılma sürecine sokulmuştur. 298
Osmanlı’da, 1858 tarihli Ceza Kanunname- i Humayun’un çıkarılmasından önce çocuk düşürme fiilleri şeriat hükümlerine göre cezalandırılmaktaydı. Buna göre fail, hareketi ile gebe bir kadının çocuğunun düşmesine neden olduğunda, diyet ödemek zorundaydı. Diyetin yanında çalışma cezasına da hükmolunmaktaydı. 299 Bu cezanın, çocuğu düşüren kadın dışındaki fail için düzenlenmiş olması, kadın tarafından gerçekleştirilen eylemin alenileşmemesinden ötürü ceza sisteminin bilgisi dışında kalması ve bu yüzden cezalandırılmıyor olduğunu düşündürtmektedir. Gülhane Hattı
Humayunu’nun kaynağı ise 1810 tarihli Fransız Ceza Kanunu’dur ve ilgili maddelerde çocuğunu düşüren kadına da hapis cezası öngörülmüştür. 300
Türk ceza hukukunda, 1926- 1936 yılları arasındaki dönemde, çocuk düşürme ve düşürtme suçları ‘kişiye karşı suçlar’ başlığı altında bir fasıl olarak TCK’da düzenlenmiş, 1936’da ise düzenlemede köklü bir değişiklik yapılmıştır. Buna göre çocuk düşürme suçlarının düzenlendiği fasıl, ‘ırkın tümlüğü ve sağlığı aleyhine cürümler’ olarak
298 299
REAGAN, Leslie J., When Abortion Was A Crime, University Of California Press, 1997 sf. 8 vd. YURTCAN, Erdener, Türk Hukukunda Kürtaj ve Uygulaması, Kazancı Yay., 1990, sf. 31. 300 YURTCAN, age, sf. 32.
değiştirilmiş, bu şekilde çocuk düşürme suçlarının düzenlenmesi ile korunmak istenen hukuki çıkar konusunda yeni bir anlayış ortaya konulmuş, daha sonra bu başlık tekrar değiştirilmiştir. 301 Daha sonraki dönemde, 1965 yılında çıkarılan ve ileriki yıllarda üzerinde çeşitli değişiklikler yapılan Nüfus Planlaması Kanunu da, konuyla ilgili özel düzenlemeler içermektedir. TCK’da çocuk düşürme ve düşürtme cürümleri, 468- 472. maddeler arasında düzenlenmiştir. Buna göre 10 haftadan ileri gebeliklerin tıbbi bir neden yokken sonlandırılması cezalandırılmaktadır. 472. maddenin 2. fıkrası 1983’te iptal edilmeden önce ise, kişi, kendisinin ya da yakın akrabalarının şerefini korumak amacıyla çocuk düşürme fiilini işlediği veya üçüncü kişiler aynı fiili şeref koruma amacıyla gerçekleştirdiklerinde verilecek ceza indirilmekteydi.302
5- Çocuk tacizi, Ensest
Levi – Strauss’un insanlığın başlangıcı ve kadınların erkek hakimiyetine girmeleriyle eşzamanlı saydığı ensest yasağı, Reed’e göre aslında kandaşla cinsel ilişkinin yasaklanması değildir. Aralarında kan bağı bulunmayanları da kapsayan bu tabuyu, cinsel birleşmede erkeklerin gösterdiği şiddeti önlemeye çalışan kadınlar, dolayısıyla anaerkil toplum keşfetmiştir. 303 Akal ise ensest yasağının, nedeni sosyal olsa da, öncelikle kan bağına dayalı bir yasak olmasının kaçınılmaz olduğunu söylemektedir. Gözlemlenmiş her toplumun onsuz olmaz şartı da, önce ana oğul arasındaki ilişkiyi yasaklayan tabudur. 304
Motz’a göre, kadın anne olduktan sonra bedenini ve kimliğini bununla tanımlamaktadır. Bu bağlamda kadının çocuklarına karşı giriştiği cinsel saldırı kadının
301 302
YUTCAN, age, sf. 35. YURTCAN, age, sf. 34. 303 REED, Evelyn, Bilim ve Cinsiyet Ayrımı, Çev. Şemsa Yeğin, Payel Yay., 2. bs. 2003, sf. 151 vd., 182 vd. 304 AKAL,age, sf. 146.
kendi narsistik yayılmasıyla açıklanmaktadır. Erkekle kadının çocuklara uyguladıkları cinsel saldırı arasında böyle bir fark bulunmaktadır. Erkek, çocuğu kendi dışında, kendisinden farklı bir varlık olarak algılayarak saldırır. Kadın ise kendi vücudu ile çocuğun vücudu arasında bir ayrım olmadığı düşüncesiyle bu suçu işler. 305
Çocuğa karşı cinsel saldırı genellikle kendi anneleri tarafından aynı harekete maruz kalmış olan kadınlar tarafından işlenmektedir. Kadın sapkınlığı, bunu genellikle ödip kaynaklı erkek cinselliği ve kastrasyon kompleksiyle açıklayan psikoanalitik yaklaşımlı yazarlar tarafından incelenmiştir. 306 Dolayısıyla bu suça diğer suçlar gibi yalnızca toplumsal değil,ağırlıklı olarak klinik/ tıbbi/ psikiyatrik veya en azından psikolojik açıklamalar getirildiği görülmektedir. Annenin bu tarz sapkınlığı, hamilelik ve anne olma sırasında hissettiği güçsüzlük ve özgüven eksikliğinin dışavurumu olarak da değerlendirilmiştir. 307
C- HERKESİN İŞLEYEBİLECEĞİ SUÇLARDA KADININ FAİLLİĞİ 1- Adam Öldürme ve Dayak Yiyen Kadın Sendromu (BWS) 308
Adam öldürme suçu, diğer bütün suçlarda olduğu gibi çok büyük oranda erkekler tarafından işleniyor olmakla birlikte, kadınların işlediği suçlarda da geniş bir yer tutmaktadır. Erkekler bu suçu işlediklerinde mağdur genellikle aile dışından biri olurken, kadınlar daha çok aile üyelerini/ akrabalarını öldürmektedirler. 309 Bu durum karşısında,
MOTZ, age, sf. 16. MOTZ, age, sf. 17. 307 MOTZ, age, sf. 56. 308 ‘Dayak yiyen kadın’ olarak çevirebileceğimiz ‘battered wife (veya woman) syndrome’, terimleşmiş bir söz olduğu için yazı içinde İngilizcesinin kısaltılmışı olan ‘BWS’ şeklinde geçmektedir. 309 CHESNEY- LIND, age, sf. 39; MOTZ, age, sf. 217.
306
305
dünyada, kadının adam öldürme suçu, öldürdüğü kişinin özelliği ile birlikte değerlendirilmeye başlamıştır.
Kocalarını öldüren kadınlar, araştırmacılar tarafından özel olarak çalışma konusu yapılmaktadır. Kıskançlık, psikolojik hastalık, ekonomik kazanç, bir başka erkekle birlikte olmak isteme gibi sebeplerle kadınlar kocalarını öldürebilmektedirler. Bununla birlikte, adam öldürme fiili genellikle meşru müdafaa şeklinde belirmekte veya derin bir umutsuzluk, çaresizlik duygusu içinde gerçekleşmektedir. 310 Flowers’ın çizdiği bir dayak yiyen kadın portresi şöyledir: Bu kadın genellikle aile içi suçu geçmiş yaşamında gözlemlemiştir. Bunu bir sosyal tepki olarak veya sorunların çözüm yolu olarak içselleştirmiştir. Evlilik genellikle bir kaçış yoludur ve kadının kocasını seçme şansı da genellikle olmamıştır. Potansiyel suçlu için de eşi potansiyel kurbandır. Yıllardır sarhoş, sinirli, hasta veya sadece kızgın olan kocasından şiddet görmektedir. Eğitimi ve geliri yoktur. Çocukları vardır. Başvurduğu toplum kuruluşları ona önerilerden başka bir şey vermez. Dayak yiyen kadın için, kocadan kurtulmanın tek yolu, onu öldürmek olmaktadır. 311 Tıpkı intihar edenler gibi, fiziksel ya da psikolojik olarak şiddete maruz kalıp da kocasını öldüren kadın da bütün umudunu tüketmiş, özsaygısını ve mantıklı düşünme yeteneğini kaybetmiş durumdadır. İçinde bulunduğu korkunç durum onu akla uygun bir çözüm bulmaktan alıkoymakta, o da akla uygun olmayan çözüme yönelmektedir. 312
Kadınlık deneyimlerinin kadın suçluluğu konusunda etkin olabilmesini sağlayacak yeni kavramlardan biri BWS’dir. Bu sendromu tanımlayan kişi Lenore Walker’ dır. Walker’a göre bu sendrom bir hastalık değildir. Çok uzun süre şiddete maruz kaldığı halde
310 311
FLOWERS, age, sf. 108. FLOWERS, age, sf. 109. 312 FLOWERS, age, sf. 109.
eşini terkedemeyen ve sonunda onu öldüren kadına özgü bir sendromdur. 313 Walker, 1970’lerin sonlarına doğru Martin Seligman’ın çalışmalarını geliştirmiş ve çaresizliğinin farkına varan kadının erkeği neden terkedemediği ve onu öldürerek kurtulma yolunu seçtiğini açıklamaya çalışmıştır. Travma sonrası baskı rahatsızlığı (post trumatic stress disorder) kavramıyla da açıklanmaya çalışılan bu klasik BWS’den sonra bu teoriye farklı açılımlar da getirilmektedir. 314
Bronwyn Bartal, makalesinde bu konuyu incelemiştir. Bu sendromun ceza hukukundaki işlevi, uzun süre eşi (kocası/ sevgilisi/ partneri) tarafından şiddete maruz bırakılmış ve sonunda onu öldürmüş olan kadın için öngörülecek bir özel hafifletici sebep, hatta cezasızlık nedenini ifade etmesidir. Bartal’a göre sistem içinde bu sendromun kadının yaşantısından değil, psikolojik sağlık bozukluğundan kaynaklandığı üstüne odaklaşılması eğilimi mevcuttur. Böylece kadının içinde bulunduğu sosyal, ekonomik, kültürel ve politik durumlar görmezden gelinmekte, değişkenler bire indirildiği için çözüm/ analiz daha kolay olmaktadır. Oysa bu sendrom kabul edilirse kadına ‘mad’ olarak değil rasyonel bir insan olarak yaklaşılmış olacaktır. Yazara göre BWS, tahrik gibi değil, meşru müdafaaya yakın bir özel neden olarak düzenlenmelidir. 315 Bununla birlikte Bartal, yıllarca şiddet gördükten sonra kocasını öldüren kadınların ömür boyu hapisle
Some Criminal Defences with Particular Reference to Battered Defendants, Law Commission, Wellington, New Zealand, 2001, sf. 5. www.lawcom.govt.nz/Documents/Publications/R73bat.PDF (WALKER, Lenore E., The Battered Woman Syndrome, Springer, New York, 1984’ten aktaran) 314 Some Criminal Defences…sf. 2. Martin Seligman, köpeklerle yaptığı bir deneyle çaresizliğin öğrenilmesini açıklamaya çalışmıştır. İki kafese iki köpek yerleştirmiş, bu kafeslerden birinin tüm tabanına diğerinin bir kısmına elektrik düzeneği yerleştirmiştir. Belirli zamanlarda kısa süreli elektrik şokuna maruz bırakılan köpeklerden, bütün tabana elektrik verildiği için mutlaka şoka uğrayan köpek bir süre sonra kafesten kurtulmaya çabalamaktan vazgeçmiştir. Elektrik verilmeyen alanı keşfeden ve elektrik verildiğinde buraya kaçan köpekse kafesten kaçma uğraşlarını sürdürmüştür. Seligman, bu durumu ‘öğrenilmiş çaresizlik’ (learned helplessness) olarak tanımlamaktadır. (SELIGMAN, Martin/ PETERSON, Christopher/ MAIER, Steven, Learned Helplessness: A Theory for the Age of Personal Control, Oxford University Pres, Oxford, 1993’ten aktaran) 315 BARTAL, F. Bronwyn, Battered Wife Syndrome Evidence: The Australian Experience, The British Criminology Conferences: Selected Proceedings. Volume 1: Emerging Themes in Criminology. Papers from the British Criminology Conference, Loughborough University, 18-21 July 1995., sf. 3.
313
cezalandırılmasının yanında karısına uzun yıllar şiddet uygulayan erkeğin onu birgün öldürmesinin kastı aşan veya taksirli olarak gerçekleştirildiğinin kabul edilmesini de sistemin ikiyüzlülüğü olarak nitelemektedir. 316
Bu sendromun ceza hukuku alanında kullanılmasının gerekli olmadığı, bir hafifletici sebep ya da cezasızlık sebebi varsa bunun mevcut sebepler kapsamında değerlendirilebileceği ileri sürülmüştür. Ama feminist bakışa göre örneğin meşru müdafaa erkek deneyimlerinden hareketle düzenlenmiştir. 317 TCK 49. maddenin 2. fıkrasındaki düzenlemeyi esas alırsak, “Gerek kendisinin gerek başkasının nefsine veya ırzına vukubulan haksız bir taarruzu filhal defi zaruretinin bais olduğu mecburiyetle.. işlenen fiilden dolayı faile ceza verilmez”. Buna göre haksız saldırıya ‘aynı anda veya gecikmeksizin’ karşı koymak gerekmektedir. Meydana geleceği önceden bilinen saldırılar bakımından meşru müdafaanın kabul edilebilmesi ise, resmi mercilerden yardım isteme veya kaçma imkanının olmamasına bağlanmıştır. 318 BWS’nin geçerli olması istenen
somut olayda ise suç, saldırı anında işlenmemekte, resmi mercilerden yardım isteme veya kaçma imkanının da mevcut olduğunun düşünülmesine uygun bir resim çizilmektedir. Oysa durumu sendrom yapan, zaten resmi mercilere başvurulamaması, veya başvurunun sonuçsuz kalması/ çözüm olmaması, kaçmanın da fiilen mümkün olamamasıdır. Tekrarlamak gerekirse, BWS, tam da kadın deneyimleriyle bağlantılı ve ceza hukuku sisteminde karşılığı bulunmayan bir durumdur. 319
BARTAL, agm, sf. 11. REGINA, A. Schuller, Expert Evidence And Its Impact On Juror’ s Decision In Homicide Trials Involving Battered Women http://www.law.duke.edu/journals/djglp/articles/GEN10P225.HTM 318 EREM, Faruk/ DANIŞMAN, Ahmet/ ARTUK, Mehmet Emin, Ceza Hukuku Genel Hükümler, Seçkin Yay., 1997, sf. 570 vd. 319 REGINA, agm.
317
316
Bununla birlikte kadın bakışından da BWS’ye eleştiriler getirilmiştir. Buna göre öncelikle tek bir dayak yiyen kadın tipinden sözetmek mümkün değildir. Kadının durumu ırk, sosyal sınıf, ekonomik durum ve cinsellik gibi değişkenlerden bağımsız olarak ele alınamaz. BWS, kadının davranışına yeni bir patalojik açıklama getiriyor imajı vermektedir. Kadını ‘anormal’ olmaktan kurtarmaya çalışırken yeni bir ‘anormallik’ kategorisi yaratılıyor olabilmektedir. 320
Türkiye çapında adam öldüren kadınlar üzerinde yapılmış olan bir çalışmada elde edilen bulgulara göre evli kadınlar arasında adam öldürme sebebi, en yüksek oranda aile içi şiddete maruz kalmadır. Buna bağlı olarak evli kadınlar en çok eşlerini öldürmektedirler. Bununla birlikte namus cinayeti işleyen kadınların da adam öldürmelerinin en yüksek orandaki sebebi cinsel şiddete maruz kalmış olmalarıdır. Aile içi şiddet sebebiyle adam öldüren kadınlar ilk hareketten sonra öldürmeyi tercih etmemektedirler. Kendilerinin veya bir yakınlarının namusunu korumak uğruna, cinsel şiddete maruz kaldıkları için adam öldüren kadınlar ise çok büyük oranda ilk hareketten sonra suç eylemini gerçekleştirmişlerdir ve tamamına yakını yaptıklarından pişmanlık duymamaktadırlar. 321 TC Adalet Bakanlığı bünyesinde yapılan bir araştırma sonuçlarına göre de suçlu kadınların çoğunluğu şiddete maruz kalmış kadınlardır. Kadınların suçu yönelttikleri kişi ile şiddete maruz kalmaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmuştur. 322 Kadın, şiddet uygulamasında hatalı gördüğü kişiyi şiddet suçu işleyerek cezalandırmaktadır. Bu sonuç bize yukarıda incelediğimiz, kadın üzerindeki ahlaki yükün kadınların kendileri tarafından da içselleştirildiğini göstermektedir. Görüldüğü gibi ahlaki
DUTTON, Mary Ann, Critique of the "Battered Woman Syndrome" Model, National Electronic Network On Violance Against Women, http://www.vaw.umn.edu/documents/vawnet/bws/bws.html , DE SOTO, Paris, Feminists Negotiate the Judicial Branch: Battered Woman’ s Syndrome, Feminist Negotiate the State , yay. haz. DANIELS, Cynthia R., University of America Press, 1984, sf. 58. 321 SÜMER, Neslihan, Kadın Katilleri Cinayet İşlemeye İten Sosyo Kültürel Faktörlerin İncelenmesi, Basılmamış doktora tezi, Ankara 2000 322 İÇLİ, Ailede Kadına Karşı … sf. 92.
320
baskıya maruz kalan kadın, bu yükle hem işlediği bazı ‘erkek’ suçlarından dolayı ‘iki kez’ yargılanmakta, hem de bu baskı, kadının, en ağır suçlardan biri olan adam öldürme suçunu işlemesinde birinci sebep olmaktadır.
2- Hırsızlık Hırsızlık, kadın suçluluğu incelemelerinde tipik kadın suçu olarak kabul edilen suçların başında gelmektedir. Bu tespitin tarihsel süreçte oluşumunun incelendiği bir çalışmaya göre, 1870’lerde reyonlu mağazaların tüketicilere sunulmasıyla kadın mağaza hırsızlığında artışlar gözlemlenmiştir. Bu mağazalarda lüks, sahip olma hevesi uyandıran, özellikle çocukların şiddetle isteyebilecekleri renkli ve parlak tüketim malları, temel ihtiyaç reyonlarına ulaşım yolu üzerine özenle yerleştirilmekteydi. Orta sınıfa mensup kadınlar da lüks tüketim mallarına, pahalı kozmetik ve parfümlere sahip olmanın bir sınıf atlama yolu olduğunu düşünüyorlar ve bunları çalıyorlardı. Önce güvenlik görevlileri istihdam etmek zorunda kalan mağazalar, gelişen teknolojiyle, özel dedektörler ve alarm sistemlerine başvurdular; fakat bir engel daha vardı; yakalanan kadınları bir suçlu olarak herkesin içinde polise teslim etmek, mağazanın toplum içindeki imajını zedeleyecekti. Böylelikle mağaza sahipleri birçok kez bazı şeylerin çalınmasına göz yummayı tercih ettiler. Burada yakalanan ‘kadınların’ derdest edilmesinin toplumun gözüne hoş görünmeyecek olması, yine kadınlar hakkında yaygın olan değer yargılarıyla doğrudan ilintilidir. Bu yüzden, mağaza hırsızlığı yapan kadınların davranışlarına hukuki değil, kleptomani gibi psikolojik açıklamalar getirme eğilimi ortaya çıkmıştır; fakat bu etiketleme, kadınların cezalandırılmamalarını ve toplum tarafından dışlanmamalarını sağladığı için olumlu gibi görünse de, aslında kadınların alt kademede, duygusal, değişken, kararsız ve narin ruh yapısında oldukları imajını aleyhlerine olarak pekiştirmiştir. Tabii değerlendirilen iki yazarın tespitleri, bu kollamacı tutumun,
centilmenlik konusu incelenirken daha ayrıntılı değinildiği gibi, beyaz, burjuva kadına yönelik olduğu yönündedir. 323
Chesney- Lind’ in çalışmalarında yer alan ilginç bir tespit, kadınların bu suçu işlerken gösterdikleri davranış biçimi ve erkeklerinkinden farklı tarafının, alışveriş alışkanlıklarıyla büyük bir benzerlik gösteriyor olmasıdır. Kadınlar erkeklerden daha fazla sayıda ‘şey’ çalmaktadırlar. Birden fazla dükkandan ve daha düşük fiyatta ‘şeyler’ çalmaktadırlar. Erkekler ise akıllarında çalmayı düşündükleri bir ‘şey’ olduğu halde dükkana gelmekte, bunu çalıp dükkanı terketmektedirler. 324 Buna ilaveten kadınların çaldıkları ‘şeyler’, erkeklerden farklı olarak, daha çok sahip olmak istedikleri ama alamayacakları kozmetik malzemeleri, giyecek veya mücevher gibi kendi kişisel ihtiyaç malzemeleri olmaktadır. 325
Bu suçun tipik bir kadın suçu olduğu, araştırmacılarca genel kabul görmektedir. Mary Owen Cameron, kadınlar daha fazla sayıda ‘şey’ çaldıkları için, bunlar erkeklerin çaldıklarından daha düşük değerde olsalar bile, yakalanma olasılıklarının daha yüksek olduğunu söylemektedir. 326 Bu durum da bize göre bu suçun tipik kadın suçu olarak tanımlanmasının bir sebebi olabilir.
3- Ekonomik Nitelikli Suçlar ( Sahtecilik, Zimmet, Dolandırıcılık) Ekonomik nitelikli suçlar, tarihsel olarak hırsızlık gibi tipik kadın suçu sayılmamış, hatta ancak son 50 yılda kadınların bu suçları işlemelerinde gözlemlenen artış
323
ODEM, Mary E. , Fallen Women and Thieving Ladies: Historical Approaches to Women and Crime In The United States, Law and Social Inquiry, Vol. 17, 1992 324 CHESNEY- LIND, age, sf. 105. 325 CHESNEY- LIND, age, sf. 106. 326 HEIDENSOHN, Women and Crime, sf. 138. (CAMERON, M.O. The Booster and the Snitch. Glencoe, IL: Free Press., 1964, sf. 61’den aktaran)
üzerine özel olarak incelenmeye başlanmıştır.
Chesney – Lind’in tespitlerine göre
kadınların 1985- 1994 yılları arasında işledikleri zimmet suçunda, diğer suçlarda kayda değer bir değişiklik olmamasına rağmen, % 40 oranında bir artış tespit edilmiştir. Bu suçla ilgili olarak kadınların erkeklerden çok daha az miktarlarda parayı zimmetlerine geçirdikleri gözlemlenmiştir. Bunun sebebi kadınların hem daha düşük pozisyonlarda çalıştırıldıkları için daha az parayı kontrol edebiliyor durumda bulunmaları, hem de kadınların bu suçu işlemelerindeki saikin erkeklerinkinden farklı olması olarak açıklanmıştır. Kadınlar, ailelerinin olanaklarını iyileştirmeyi amaçlayıp, buna yetecek kadar parayı zimmetlerine geçirme eğilimindedirler. Erkekler ise kendi özel ihtiyaçlarını karşılamak peşindedirler. 327 Zimmet suçundaki artışın bu bağlamda bir açıklaması da kadınların erkeklerden daha düşük pozisyonlarda çalıştırılmalarından dolayı kontrollerinin ve suçun açığa çıkma olasılığının daha fazla olmasıdır. Steffesmeier ve Allan, bu durumun bir yüzyıl önce ev içi hizmette çalışan kadınların işledikleri hırsızlık suçlarındaki artışla benzerlik gösterdiğini tespit etmişlerdir. 328
1960- 1980 yılları arasında, kadınların işlediği sahtecilik- dolandırıcılık suçlarında bir artış gözlemlenmiştir. Kadın dolandırıcılar mağdur olarak daha çok hemcinslerini seçmektedirler; fakat bir erkekle işbirliği halinde hareket ettiklerinde, mağdur erkek, kadın ve hatta çocuk bile olabilmektedir. Kadınlar tarafından, bu suçun mağduru olarak daha çok yalnız yaşayan ve bu yüzden arkadaşlık kurulması kolay ve kendisi hakkında rahatça konuşan kişiler seçilmektedir. Kadın dolandırıcılar, seçtikleri kişinin aklını, hızlı ve karmaşık konuşarak karıştırmakta, böylelikle onu savunmasız bırakmaktadır. 329
327 328
CHESNEY- LIND, age, sf. 103. CHESNEY- LIND, age, sf. 104. (STEFFENSMEIER, Darrel/ ALLAN, Emilie,Youth, underemployment, and property crime: effects of the quantity and the quality of job opportunities on juvenile and young adult arrest rates, American Sociological Review 54, 1990’dan aktaran) 329 FLOWERS, age, sf. 138.
Kadın dolandırıcıları gözlemleyen bazı araştırmacılar, dolandırıcılık yapan kadınların bu cesaretlerini ve kıvrak zekalarını neden yasal girişimler için
kullanmadıklarını sorgulamışlardır. Aynı soru elbette bütün profesyonel suç tipleri ve toplumsal normlardan sapan her türlü davranış için sorulabilir. Buna getirilen bir açıklama şöyledir: “Dolandırıcı kadınlar, örneğin suçlu anne babaların çocukları olmakla, bir suçlu altkültürün ürünü olabilirler. Bir başka açıdan ise, dolandırıcılığa yönelik kurgular, aile içindeki yozlaşmış ilişkilerin bir göstergesi olarak bilinçli bir tercih de olabilir…” Son olarak, dolandırıcı kadınların heyecan arayışlarından bu eylemleri gerçekleştirdiği ileri sürülmüştür. 330
4- Örgütsel ve Siyasal Nitelikli Suçlar ( Uyuşturucu, Çete, Terör) Araştırmalar, kadın uyuşturucu kullanıcılarının daha çok erkek kullanıcılarla bir şekilde ilişkili olan kadınlar olduğunu göstermektedir. Uyuşturucu kullanan kadınlar, erkeklerden farklı olarak daha çok medikal ilaçlar kullanmayı tercih etmektedirler. Bununla birlikte kadınlar uyuşturucudan kurtulmak için daha çok hastanelere veya ilgili kurumlara başvururken, aşırı dozdan ölümler de kadınlarda daha çok görülmektedir. Kadın kullanıcılar daha çok orta veya üst sınıf ev kadınlarıdır. 331
Kadın kullanıcılarla ilgili bir araştırmada elde edilen sonuçlara göre, zenci ve diğer azınlık gruplara mensup kullanıcılar uyuşturucuya beyaz kullanıcılardan daha küçük yaşta başlamaktadırlar. Kadın kullanıcılar, erkek kullanıcılardan daha geç yaşta, 20’lerinin ortalarında uyuşturucuya başlamaktadırlar. Kadın kullanıcılar daha çok boşanmış, sevgililerinden ayrılmış veya çocuklarıyla ortada kalmış kadınlardır. Kadın kullanıcılar
330
FLOWERS, age, sf. 140. ( KOBLER, John, Con Women of The World, Cosmopolitan 195, Temmuz 1983, sf. 289’dan aktaran) 331 FLOWERS, age, sf. 142.
yüksek öğrenim görürken yarıda bırakmış veya başarısız bir iş geçmişleri olan kadınlardır. Kadın kullanıcılar erkek kullanıcılara göre daha çok patalojik özellik göstermektedir. Kadın kullanıcılar erkek kullanıcılardan farklı olarak uyuşturucu kullanımı nedeniyle öz saygılarının kalmadığını söylemektedirler. 332
TC Emniyet Genel Müdürlüğü’nün 1980 tarihli bir istatistiğine göre, uyuşturucu madde kullandıkları tespit edilen 3413 kişiden 1661’i işsiz ve serseri, 401’i işçi, 489’u esnaf ve seyyar satıcı, 437’si serbest meslek sahibi, 156’sı çiftçi, 50’si memur ve subay, 148’i ev kadını, 38’i öğrenci, 24’ ü er, 10’u ‘bilinmiyor’dur. Bir tespite göre, uyuşturucu madde sebebiyle mahkum olan veya kovuşturulan erkeklere ait rakamlar değişmekte bulunmasına karşın kadınlara ait rakamlar sabit kalmaktadır. 333
Çete suçlarıyla ilgili olarak; kadın çetelerinde, ilk olarak kararları demokratik olarak alma eğilimi göze çarpmaktadır. Nüfuzlu üye sivrilebilir ama bu, hiçbir zaman bilinen anlamda liderlik anlamına gelmemekte, hatta bazı durumlarda birden fazla lider bulunabilmektedir. 334 Çete içinde yer alan kızların cinsiyetlerini çarpıcı olarak sergileyecek şekilde giyindikleri, deri mini etekler, parlak renkli aksesuarlar, bolca takı, değişik güneş gözlükleri, renkli lensler, dikkat çekici saç renklerine bezendikleri de tespit edilmiştir. Erkeklerin erkeklik imajlarını kavgacı ve sert görünerek çizdikleri yapı içinde, kızların da kendi cinsiyetlerini bu şekilde belirgin hale getirmeye çalışmaları dikkat
332 333
FLOWERS, age, sf. 143. DÖNMEZER, age, sf. 314, 315. 334 ARCHER, Debbie, Femininity Within The Female Gang The Power of The Popular, The British Criminology Conferences. Volume 1: Emerging Themes in Criminology, Loughborough University, 1998, sf. 2.
çekicidir. 335 Çete içindeki kızlar için, kendi sınıflarından hemcinsleriyle savaşmak kadınsılığın yeni bir tipini ortaya çıkarmıştır: ‘kötü kız kadınsılığı’ (bad girl feminity) 336.
Chesney- Lind’in bulgularına göre çete suçlarında kadının yeri diğer suçlardan farklı olarak büyük ölçüde cinsiyetine dayalıdır, cinsiyet rolü, çete içindeki işbölümünde belirleyici etkendir. 337 Çete suçlarında kadınlar istatistiki olarak çok fazla
görünmemektedir. Bunun sebebi de, kadınların çete içinde bilfiil suç işlemede kullanılması yerine, erkek üyelerin kız arkadaşı olmak, cinsel ihtiyaçlarını karşılamak, silah saklamak, taşımak gibi, diğer elemanlara yardımcı roller üstlenmiş olmalarıdır. 338 Genellikle asıl çete, erkeklerden oluşmakta, kız grubu bunlara ‘ek’ olarak bulunmakta, yapacakları işler erkekler tarafından belirlenmekte ve kontrol edilmektedir. 339
Kızların çete içinde yer almaları, onların güvenlik, ait olma ve arkadaşlık isteği ile de açıklanmaktadır. Çete bu durumda kızlar tarafından aile olarak nitelendirilmekte, ailenin üyelerinin birbirlerini korudukları ve işlenilen suçların birbirleri için işlendiği ifade edilmektedir. 340 Chesney- Lind ise, çete içinde aranılan aidiyet ve güvenlik duygusu yerine, çete içinde kızların daha çok istismarla karşı karşıya kaldıklarını tespit etmiştir. 341
Kadınların çete suçları içindeki konumlarını, cinsiyetlerinin biyolojik olarak doğurduğu bir sonuç olarak görmek de mümkündür. Kadınların hiyerarşiye dayanmayan,
335 336
ARCHER, agm, sf. 5. MESSERSCHMIDT, agm, sf. 185. 337 CHESNEY- LIND, age, sf. 46. 338 CHESNEY- LIND, age, sf. 48. 339 MESSERSCHMIDT, agm, sf. 176. 340 MESSERSCHMIDT, agm, sf. 175. 341 CHESNEY- LIND, age, sf. 176.
rekabetçi olmayan, hırstan uzak grup anlayışları 342, onları çete lideri olmak için çabalamaktan alıkoymaktadır.
1920’lerde ortaya çıkan Şikago Okulu mensubu Frederick Thrasher, çete üyeliğini normal bir sosyal kurum gibi ele almıştır. Bu kurum erkekler için ‘normal’dir. Kadın üyeler doğal olarak çeteye alınmak istenmezler, çünkü Thrasher’a göre kadınlar gruba olan sadakati zayıflatırlar, ve çetenin etkili bir çete olmasını sağlayacak zaman ve dikkatin gruba yöneltilmesini engellerler. Bir kız, çete içine alınıp bir erkek üyeyle aynı pozisyona sahip kılınıyorsa, bu kız muhtemelen ‘erkek gibi’ bir kızdır. Bu tespit doğrultusunda, suçlu davranışı normal kabul etmek kadın çete üyelerinin durumunu problem haline getirmiştir. Çünkü kadının çete içinde bulunması nadir bir durum ve yakışıksız bir roldür. Bu yüzden çete içinde yer alan kadın, ancak ‘kadınsı olmayan’ bir kadın olabilecektir. Ancak kadın, bu durumda normal değildir ve bir anomali söz konusudur. Bu durum da, onun davranışını, cinsiyet rolüyle ilgili bir suç haline getirecektir. 343
Çete suçlarıyla ilgili son olarak, yukarıda da bulgularına değinildiği gibi, Amerika ve Avrupa’da çok yaygın olan sokak çeteleri birçok çalışmaya konu olmuştur. Ülkemizde şimdiye kadar bu konuda bir çalışma yapılmamış olmakla birlikte, özellikle İstanbul ve Ankara gibi büyük şehirlerde ortaokul- lise gençliği arasında yaygınlaştığı gözlemlenen amerikanvari sokak ve okul çeteleri bizce özel araştırmayı gerektirecek niteliktedir.
Kadın siyasi suçlu ve teröristi tanımlamak için yine cinsiyet merkezli bir yöntem seçildiğini görmekteyiz. Kadın teröristin çirkin olması beklendiğinden, özellikle güzel olmamaya ve kadınlık rolüne aykırı hareket etmeye çalışır. Erkeksi ve zalimdir. Kadının
342 343
MOIR/ JESSEL, age, sf. 104. HEIDENSOHN, Women And Crime, sf. 128.
bu hareket içindeki rolü cinsel kimliğinden mümkün olduğunca sıyrılmasını gerektirmekte ve giderek kadının hareketi bütünden özgürleşerek patalojik bir hale gelmekte, politik karakterini kaybedip kadınlığa karşı bir hareket görünümüne bürünmektedir. 344 1960’lardan itibaren kadınların devrimci terörist hareketlerin içinde daha çok yer aldıkları kaydedilmiştir; fakat ilgi çekici bir şekilde bu kadınların feminist hareketler veya kadın hakları konularıyla ilgilenmedikleri de gözlemlenmiştir. Dolayısıyla kadın hareketlerini ve feminizmi kadın devrimci teröristlerle bağdaştırmamak gerekmektedir. 345
344 345
FRIGON, agm, sf. 36. FEINMAN, age, sf. 24.
SONUÇ
Annesi bir postanede çalışan ve iş çıkışı için onu beklerken postanedeki ‘aranıyor’ posterlerini inceleyen Susan Herman, sokakta bir suçlu görürse tanımasını sağlayacak ayırıcı özellikler bulmak için onlara dikkatle bakarmış. Bu resimler arasında hiç kadın olmaması da onda iki farklı duygu uyandırırmış: Hemcinslerinin suç işlemiyor olmasının verdiği gurur ve kadınların yapmak istediklerini yasadışı da olsa erkekler gibi yapmamalarının verdiği mahcubiyet. Büyüdükçe kadın hareketlerinin onların ‘aranıyor’ posterlerinde yer almalarını sağlayıp sağlamadığını da merak etmeye başlamış. 346 Thelma ve Louis ve başka filmlerdeki kadın suçlulardan yola çıkarak kadın suçluluğuna bakışı değerlendirdiği makalesine bu anısıyla başlayan yazar, aslında belki birçok kadının hissettiği ama hiç dillendirmediği bir şeyi ifade etmektedir. Bu sorgulama, büyük ölçüde ataerkil bakış açısının oluşturduğu sistemde kadının kendi yerinin ne olduğunu ve kendisine erkek karşısında, erkeğe göre bir yer aramasından kaynaklanmaktadır. Meselenin özü de budur zaten. Kadının suçlu davranışının, bir cinsiyet mensubu olarak kadında gurur ve mahcubiyetle karışık duygular uyandırabilmesi. Bize göre kadının erkekten daha az ve daha farklı şekilde suç işliyor olması, suçun ataerkil normlarla belirlendiği bir dünyada ne bir üstünlük ne de bir zayıflık olarak değerlendirilmelidir.
Bize göre, farklılıkların sebeplerini belirlemek veya bu farklılığı bir hiyerarşi sorunu yapmaktansa, bu durumun sonuçlarını değerlendirmek gerekmektedir. Pratik olarak cinsiyet farklılığı ne sonuçlar doğurmaktadır? Bu farklılıkların her iki cinse, ama özel olarak kadın cinsine getirdiği zorlukların ortadan kaldırılması için neler yapılabilir? Hukuk ve suçluluk alanında kadının özel olarak ele alınıp incelenmesi, kurumların buna
346
HERMAN, Susan N, Thelma and Louis and Bonnie and Jean: Images As Women As Criminals, Southern California Rewiev of Law and Women’ s Studies, vol. II 1992- 1993
göre oluşturulması ve kadın bakış açısından konuların değerlendirilmesi sorunların çözümü açısından ne yarar doğurur?
Kadınlık deneyimleriyle bağlantılı olarak kadın suçluluğunu incelediğimizde, her suçun farklı işleniş sebepleri, farklı işleniş şekilleri olsa da, bunların ortak noktalarının kadınlara özgü, kadın deneyimleriyle bağlantılı nitelikler taşımak olduğunu görmekteyiz. Örneğin kadın suçluluğu içinde büyük bir yer tutan adam öldürme konusunu dayak yiyen kadın olgusuyla birlikte değerlendirme zorunluluğu vardır. Hırsızlık, zimmet,
dolandırıcılık, sahtecilik suçları, kadının kamusal alandaki varoluş biçimiyle yakından ilişkili olup, bu değişkenlerle birlikte değerlendirilmelidir. Çete suçları ve terör suçları diğer suçlardan daha fazla olarak suçlu davranışın cinsiyet rolüyle belirlendiği suçlardır. Bu belirleme kadınlığı belirginleştirme veya bastırma şeklinde iki türlü ortaya çıkabilmekle birlikte, her iki halde de ‘cinsiyet’, kadının bu suçlar içindeki durumunu belirleyici ağırlıktadır.
Bununla birlikte kadının işlediği her suçun kolluk, yargı ve infaz kurumlarınca değerlendirilmesi sırasında cinsiyete bağlı bir tavır sergilendiği görülmektedir. Bu da kadına, ‘mad’ kabul edildiği veya korunması kollanması gerektiği için daha yumuşak davranmak; veya ‘bad’ kabul edildiği veya ahlaken suçlu davranış kendisine yakıştırılamadığı durumlarda daha sert davranmak şeklinde belirebilmektedir. ‘Kadınlık’ durumunun suçluluk bağlamında değerlendirilmesi, sosyolojik ve kriminolojik olarak tabloyu ortaya koymanın ötesinde bir amaca hizmet etmelidir. Bu da kadınların işlediği suçtan dolayı ahlaktan bağımsız bir değerlendirmeye tabi tutulmalarını sağlamaktır.
Kadın suçluluğu kavramıyla ilgili olarak, tarihsel gelişim içinde kadının ‘kadın’ olduğu için suçlu bulunduğu konusundaki sürecin sona ermekte olduğu, kadın suçluluğunu normal bir sosyal olgu olarak değerlendirme sürecinin devam ettiği görülmektedir; fakat bu durum, sistem içinde kadının ‘öteki’ olma durumunu değiştirmemiştir. Kadın suçluluğuyla ilgili çalışmalar yapan her araştırmacı, konuya suçluluğun temelde bir erkek alanı, bir erkek deneyimi olduğu, bu yüzden kadınların bu alanda görmezden gelindiği, düzenlemelerin ve uygulamaların kadın suçlular dikkate alınmadan gerçekleştirildiğini ifade ederek başlamaktadır. Tespit ettikleri boşlukları doldurmak için kadın suçluluğunu inceleyen araştırmacılar, konuya yukarıda açıklamaya çalıştığımız şekillerde yaklaşmışlardır. Kriminolojinin yeni gelişmekte olduğu zamanlarda kadın suçluluğuna getirilen açıklamalar biyolojik temelli olmuş; sosyal alanda ve bilimdeki gelişmelere paralel olarak ise bu yaklaşımlar yerini sosyal bilimsel değişkenlerle yapılan açıklamalara bırakmaya başlamıştır. Yukarıdaki açıklamaları bütün olarak değerlendirdiğimizde, özellikle sosyal bilim çalışmalarının sübjektif karakterinden kaynaklanan bir durum olarak düşündüğümüz, her araştırmacının, konuyu, hayata bakış açısına bağlı olarak açıkladığını görmekteyiz. Özellikle belli suç tipleri ele alınarak yapılacak genel bir ‘kadın suçluluğu’ açıklamasının konuyu aydınlatıcı olmayacağı malumdur. Bu sebeple bize göre bütün bu yaklaşımların, açıklama getirdikleri suç tipleri için ayrı ayrı değerlendirilmeleri; bunları suçlu kadınları tanımlayıp damgalamak için değil, kadının lehine işlevsel olarak kullanmak için yollar aranması gerekmektedir.
Arzu edilen, erkeklere ve kadınlara ‘aynı’ şekilde davranılması değildir; çünkü normlar, erkek bakışından, erkekler için, erkeklerin deneyimleri esas alınarak oluşturulmuştur. Bu durumda ‘aynı’ muamele, aslında hakkaniyetsiz, eşitliğe aykırı bir durum oluşturmaktan başka bir işe yaramayacaktır. İşlevsel olarak, sistemin kadın bakış
açısını da gözetecek şekilde düzenlemelere kavuşturulmasının uzun bir süreç gerektireceği gerçeğinden hareketle, mevcut sistemin düzenlemelerinin kadının farklılıklarının ve kadının deneyimlerinin gözetilerek uygulanmasının amaçlanması daha doğru
görünmektedir. Somut olarak, adam öldürme ve diğer şiddet suçları için Amerika’da ve Avrupa’da tartışılan ve uygulama alanı bulmaya başlayan BWS ve PMS (premenstruel syndrome)’un kadın suçluluğunun değerlendirilmesinde gözetilmesi önerilebilir. Adet öncesi sendromu, gebelik, lohusalık ve menopozun kadınların yaşamlarında anlık deneyimler değil, çok uzun bir zamana yayılan ve etkili biyolojik süreçler olduğu gerçeğinden hareketle; ceza verilirken göz önünde bulundurulması, süreç içinde yasal düzenlemeye kavuşturulması gerektiğini düşünmekteyiz. Mala karşı suçlar için de kadının sosyal ve ekonomik durumunun, toplumsal cinsiyet rolünün suçlu davranışa nasıl etki ettiğinin mutlaka değerlendirilmesi; ama bu değerlendirmenin kadına yüklenen ahlaki yükle karıştırılmaması gerektiğini düşünmekteyiz.
Kadının eşcinselliği birçok ülkede cezalandırılmamaktadır. Batı Alman Anayasa Mahkemesi’nde 1957’de tartışılan bir konu, eşcinsellikten mahkum edilen iki erkeğin, kadın eşcinselliği suç sayılmadığından dolayı, bu durumun eşitlik prensibine aykırı olduğu gerekçesiyle ilgili yasa hükmünün geçersiz olduğu iddiasıydı. Buna göre hiç kimseye cinsiyetinden ötürü farklı muamele edilememeliydi. Mahkeme ise, kanun önünde eşitlik ilkesinin, temel biyolojik farklılıkları görmezden gelmeyi kapsamadığı gerekçesiyle talebi reddetmiştir. 347 Yasaların uygulanmasında, biyolojik farklılıkların dikkate alınması gerektiğini düşünürken, yukarıda da açıklamaya çalıştığımız gibi, elbette bu yaklaşımın çok uzağında bir şeyi kastetmekteyiz. Her suç tipinin hangi değişkenlere ve sebeplere bağlı olduğu, her iki cins arasında nasıl farklı görünümler arzettiği, araştırmacılar ve
347
MANNHEIM, age, sf. 692.
uygulamacılar tarafından dikkatle değerlendirilmelidir. Bu ‘farklılık’ durumlarının göz önünde bulundurulması, ataerkil sistemin kadına bir lütfu gibi görülmemeli; tam tersine kadın görmezden gelinerek hazırlanmış olan ve buna rağmen kadına da ‘aynen’ uygulanmasının eşitlikçi bir yaklaşım olduğu savunulan sistemin, hakkaniyetli, adaletli bir hale gelmesini sağlamaya yönelik dilekler olduğu akılda tutulmalıdır.
EK- İstatistikler ve değerlendirmesi
İstanbul Adli Tıp Kurumu Gözlem İhtisas Dairesi’nde yapılan bir çalışmada 348 1996- 2000 yılları arasında müşahede altına alınmış 160 kadın sanığın gözlem sonuçlarına yer verilmiştir. Buna göre kadınların % 57.5’i adam öldürme, %14. 4’ü adam öldürmeye teşebbüs ve yaralama, % 6.3’ü yangın çıkarma, %1. 9’u sahtecilik, % 6.2’si gasp ve hırsızlık, % 2.5’ i uyuşturucu madde kullanmak, imal ve satmak, %2.5’i cinsel suçlar ve % 8.8’i diğer suçlardan getirilmişlerdir.
Bu kadınların %69.4’ünün ceza ehliyetinin tam, %18.1’inin ceza ehliyetine sahip olmadığı, %18.1’inin de önemli derecede azaltılmış ceza ehliyetinin olduğu belirlenmiştir.
Faillerce suç sebebi olarak %28.1 ahlaki, %29.4’ü psikiyatrik hastalık, %11.3’ü aile içi geçimsizlik, münakaşa ve çıkar çatışması, %6.3’ü fiziki saldırı bildirilmiştir.
Aşağıda, Devlet İstatistik Enstitüsü’nden edinilmiş, kadın suçlularla ilgili en güncel istatistikler yer almaktadır. Yargıtay Savcıları ile yaptığımız görüşmeler ve anket çalışmalarının ışığındaki değerlendirmelerle, bu istatistiklerin Türkiye’deki kadın suçluların durumunu şu şekilde resmettiği görülmektedir:
Kadınlar erkeklerden çok daha az suç işlemektedirler.
Rüşvet, sahtecilik, emniyeti suistimal gibi suçlarda kadınlar daha az yer almaktadırlar.
348
ORTAKÖYLÜ, Levent, TAKTAK, Şafak, BALCIOĞLU, İbrahim, Kadın ve Suç, Adli Tıp Kurumu Yayınları, TC Adalet Bakanlığı Adli Tıp Kurumu, 9. Ulusal Adli Tıp Günleri, 2001sf. 84.
Organize suçlar içinde, kadın elebaşı olmak yerine, kurye, yer tedarik eden, suç eşyası gizleyen gibi yan konumlarda, araç olarak yer almaktadır.
Kadın ve erkek kaçırma suçlarında kadınlar yok denecek kadar az yer almakla birlikte, yer aldıkları hallerde de bu, genellikle iştirakçi olarak veya erkek olan gerçek faili korumak/ kurtarmak amacıyla suçu üzerine almak şeklinde gerçekleşmektedir.
Fuhşiyata tahrik suçu, kadınların birbirleriyle iletişim kurmaları daha çok mümkün olduğu için kadınların erkeklerden daha kolay işledikleri bir suç olarak gözlemlenmiştir, ve genellikle erkeklerden daha çok işledikleri düşünülmektedir. Ayrıca bu suçla ilgili olarak kadının damgalanmasının olumsuz ve suçu arttırıcı etkisi de gözlemlenmiştir.
Adam öldürmeyle ilgili olarak aile içi şiddet ve namus koruma saiki, daha sonra çocuğunu koruma/ savunma saiki çok etkili görülmektedir. Şiddet gördüğü için kocalarını veya şiddet gördükleri kişiyi öldüren kadınlarda, eylemin öldürdükleri kişi uyurken gerçekleştirilmesi, bu suçun işleniş biçimi olarak yaygındır.
Hakaret, sövme, iftira, nası ızrar gibi suçlarda kadının öc alma eğilimi, kıskançlığı, hırsı gibi kadının doğasıyla ilgili hususlar sebep olarak görülmekte, bu suçların daha çok komşuluk çevresinde işlendiği gözlemlenmektedir.
Hırsızlık, diğer suçlardan farklı olarak yaşam biçimi/ alışkanlık haline getirilen bir suç olarak, ekonomik gereksinimden çok kültürel eksiklikle açıklanmıştır. Bu suçun en çok gecekondu bölgelerinde yaşayan kadınlar tarafından işlendiği gözlemlenmiştir.
Kadınların erkeklerden fazla işlediği ama adli sicil istatistiklerine yansımayan bir suç olarak dilencilik üzerinde özel bir çalışma yapılması gerektiği konusunda fikir birliği bulunmaktadır.
Kadınların tahrik altında suç işlemeleri, tek başlarına veya iştirak halinde suç işlemeleri ve pişmanlık göstermeleri konularında değişik suçlarla ilgili değişen gözlemlerin yanında, işlenen suçların çok büyük oranda teşebbüs aşamasında kalmayıp tamamlandığı, suçların hemen her zaman kasten işlendiği, özellikle adam öldürmede namus koruma saikinin çok etkin olduğu konusunda fikir birliği bulunmaktadır. Kadının azmettiren olarak doğu ve güneydoğu bölgelerinde kan davaları olaylarında yer aldıkları gözlemlenmiştir.
Eğitimin kadın suçluluğunu azaltacağı, ekonomik özgürlüğün de suçluluğun azalmasında olumlu etkisi olacağı düşünülmektedir. Fakat rüşvet, zimmet gibi suçlar için, daha çok eğitim gören kadının çalışma hayatında daha çok yer alacağı ve rakamsal olarak bu suçları daha çok işleyeceği, yani işlenen suçların niteliğinin değişeceği de belirtilmiştir.
Şiddet gören kadının bu yüzden suç işlediği durumların varlığı gözlemlenmiştir, bu durumlarda işlenen suçun yılların birikimi sonucu gerçekleştirildiğinin hakim tarafından belirlenmesi, mevcut yasal düzenlemeler içinde buna uygulanabilecek indirim sebeplerinin uygulanması gerektiği kabul edilmektedir.
Kadının suç işleme sırasında içinde bulunduğu adet, gebelik menopoz gibi hallerin ceza verilirken dikkate alınması konusunda, genel olarak etkisinin değerlendirilmesi
gerektiği düşünülmekte ama bunun yasal düzenlemeye bağlanmasının suçu teşvik edici etkisinden çekinilmektedir. Mevcut, takdir hakkına bağlı indirim hükümleri bağlamında değerlendirilmesi gerektiği, ama halihazırda yeterince değerlendirilmediği düşüncesi ağırlıktadır.
ÖZET
İçinde yaşadığımız dünya, hukuk dahil tüm kurumlarıyla ataerkil sistem tarafından oluşturulmuş, kadının erkek karşısında ‘öteki’ kabul edildiği bir dünyadır. Suç, temel olarak ‘kollektif şeye’ yönelik bir harekettir ve kadının, bu ‘kollektif şey’ in kuruluşunda yer almadığı için, cinsiyetinden ötürü suçlu sayıldığı durumlara tarih içinde çok rastlanmıştır. Tarihsel bir bakışla, kadın suçluluğu kavramı genellikle cadılık, zina, fahişelik, ensest ve çocuk öldürme ile karşılanmaktadır. Bu suçların ortak özelliği, kadının, kadın olmasının onu suçlu yapmasıdır. Bu suçları oluşturan, tanımlayan ve cezalandıran ataerkil ahlaktır.
Kadın suçluluğu konusunda araştırma yapanlar, öncelikle konuyu biyolojik cinsiyet (sex) bağlamında, nedensel olarak ele almışlardır. Bu dönemdeki araştırmacılar, kadının tekamül derecesi bakımından erkekten daha aşağıda yer aldığı şeklindeki düşünceyi destekleyici çalışmalar yapmışlar; kadının suçluluğunu bu
zayıflığına bağlamışlardır. Süreç içinde konuya toplumsal açıklamalar da getirilmeye başlanmıştır. Kadın suçluluğunu toplumsal cinsiyet (gender) bağlamında niceliksel olarak ele alan bu araştırmacılar, kadınla erkek arasındaki farklılığın bir biyolojik güçlülük değil, bir iktidar ilişkisi olduğunu tespit etmişlerdir. Bu bağlamda, kadın suçluluğu değerlendirilirken, kadının mad- bad ve madonna- fahişe ikicilikleri kıskacına sokulduğuna değinilmiştir. Ataerkil bakış, özellikle şiddet suçlarını işleyen kadını, normal bir insan değil, ‘mad’ olarak değerlendirmekte, toplumun ahlaki beklentileri dışında davranarak suç işleyen ve ‘mad’ olarak değerlendirilemeyen kadına da ‘madonna’ olması beklentisine aykırı davrandığı için ‘fahişe’ gözüyle bakmaktadır.
Suç, kadın bakımından, kadınlık deneyimlerinden bağımsız olarak, genel kurallar çerçevesinde değerlendirilemeyecek bir alandır. Örneğin adam öldürme suçu çok büyük oranda şiddet gören kadının şiddet uygulayan kişiye yönelttiği veya namusunu, nefsini, çocuğunu vs. korumak için işlediği bir suçtur. Ekonomik suçlar, kadının kamusal alanda daha fazla yer almasıyla birlikte sayıca artmış olmakla birlikte, yine kadının, özellikle çocukları ‘için’, çocukları ‘yüzünden’ işlenen suçlar olmakla, kadınlık deneyimleriyle birlikte değerlendirilmesi gereken suçlardır. Organize suçlar, çete suçları, terör suçları da kadının cinsiyetinin diğer suçlardan farklı olarak, suç işleme sırasında kadınlığın sergilenmesi veya gizlenmesi anlamında çok belirgin olduğu suçlardır.
Bu tespitler ışığında, amaçladığımız, kadın suçluluğu değerlendirilirken, kadın suçlulara ceza verilirken ve yasal düzenlemeler yapılırken, kadın deneyimlerinin gözetilmesi; bununla birlikte ve belki daha da önemlisi, kadın suçluluğunun ataerkil ahlaktan bağımsız olarak, kadın suçluların da ‘normal’ kabul ederek
değerlendirilmesidir.
ABSTRACT
The world that we live in, is a world that constituted by patriarchal system with all its istitutions including law, and women are always ‘the other’ against men, in this world. Crime is basicly an action directed to the ‘collective thing’; and women are not exist in establishing of this ‘collective thing’. Therefore, from a historical view, women have been punished just because of their sex. In historical process, we see witchcraft, adultery, prostitution and infantisite to express women criminality.There is a shared characteristic of these crimes: women were criminal, because they were women; and we know that, patriarchal morality have defined and punished these crimes.
Researchers who studied in women criminality, dealed with the subject from the point of sex. These researchers said that women criminality based on the inferiority of women. Afterwards, women criminality were discribed with gender process. And it mentioned that there were two duality for women: Bad- mad and madonna- whore dualities. In patriarchal view, women are mad, not bad, especially in violent crimes. But women, who it expected her to be a madonna, but act against the moral norms of society, are whore.
Crime should always be dealed with womenhood experiences. It can’t be explained by ordinary norms. For example, murder is a crime that committing by women because of violence that she was exposed by her victim, or defense her honour, child, and etc. It can be said that, ecomomic crimes are more often committing by women recently, because women are now present in public area. But
it should be noticed that, these crimes are committing by women, ‘for’ or ‘because of’ children. In organized crimes, gangs and terrorist movements, sex roles are more dominant, either by presenting or hiding femininity.
With these determinations, we want judges and legislators to notice womenhood experiences, when defining and punishing women criminality; and making laws. More important, we want, women criminality free from patriarchal moral norms and we want woman criminal is taken as a normal person.