Montrö Kontratı nedir, ne zaman imzalandı, Türkiye’ye hangi hak ve yetkileri sağlıyor?
İstanbul Mukavelesi’nin Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın kararıyla feshedilmesinin akabinde Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi içinde memleketler arası mutabakatlardan çıkılma metoduyla ilgili tartışmalar başladı.
Bu tartışmalar kapsamında bilhassa Montrö Mukavelesi bir müddettir gündemde bulunuyor.
Son olarak, Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Lideri Mustafa Şentop, HaberTürk TV’de katılmış olduğu bir programda, Montrö Mukavelesi’nin Cumhurbaşkanı tarafınca feshinin mümkün olup olmadığı tarafındaki bir soruya bunun “teknik olarak yapılabileceği” yanıtını verdi.
İktidarın sert tepki gösterdiği bu bildirinin akabinde soruşturma başlatıldı, 10 emekli amiral gözaltına alındı.
Gündeme oturan Montrö Kontratı ile ilgili bilgileri derledik:
Montrö Kontratı nedir ve ne zaman imzalandı?
Tam ismiyle Montrö Boğazlar Kontratı, Türkiye’nin o periyot yapmış olduğu ağır diplomatik temasların akabinde 1936 yılının yazları haftalarca devam eden görüşmelerin akabinde imzalandı.
Türkiye, 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması’nın modüllerinden önde gelen Boğazlar Mukavelesi’nin değiştirilmesi icap ettiğini korumak için çaba sarfediyor ve bunun için de emekler yürütüyordu.
1923 tarihindeki Boğazlar Mukavelesi ile İstanbul ve Çanakkale boğazları ile ilgili süreksiz düzenlemeler getirmişti. Buna nazaran, askeri olmayan vapur ve uçakların sulh vakti boğazlardan geçmesi, her iki yakasının da askeri güçten arındırılması ve Türk askerinin girişinin yasaklanması öngörülüyordu. Bunun için de lideri Türk olan bir memleketler arası konsey oluşturulmuştu.
Türkiye ise Lozan Antlaşması’yla getirilen bu süreksiz düzenlemenin değiştirilmesi ve kalıcı, yeni bir düzenleme yapılmasını istiyordu.
Türkiye’nin gayretleri 1930’ların ortasında karşılık buldu. Başta İngiltere olmak suretiyle, Balkan ülkeleri yeni bir düzenleme yapılması için İsviçre’nin Montrö kentinde bir konuşma düzenlenmesini kabul etti.
O devir, Anadolu Ajansı’nda piyasaya sürülen bir haberde konferansın “Boğazların tahkimi problemini incelem ve intaç edeceği (sonuçlandıracağı)” açıklandı. Birebir haberde konferanstaki tartışmaların tabanını de hükümetin hazırladığı projenin oluşturacağı vurgulandı.
Konuşma Haziran ayında toplandı ve haftalar devam eden görüşmelerin akabinde 20 Temmuz 1936’da Montrö Boğazlar Mukavelesi imzalandı.
Kontrata Türkiye’nin yanı sıra Bulgaristan, Fransa, İngiltere, Avustralya, Yunanistan, Japonya, Romanya, Sovyetler Birliği ve Yugoslavya imza attı.
Sözleşme niçin kıymetli?
Montrö Boğazlar Mukavelesi, Türkiye tarafınca fazlaca kıymetli bir milletlerarası mutabakat olarak kabul ediliyor.
Kasım 2020’de Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu imzasıyla, bütçe görüşmeleri esnasında TBMM Genel Heyeti’ne sunulmak suretiyle hazırlanan kitapçıkta Montrö Mukavelesi “temel bir belge” olarak tanımlanıyor.
Kitapçıkta, Türkiye’nin mukaveleyi İkinci Dünya Savaşı, Soğuk Harp periyodu, Gürcistan ve Ukrayna krizlerinde de “özenle, yansız ve saydam bir halde” uyguladığı belirtilerek, “Bu çerçevede, Karadeniz’de sulh, güvenlik ve istikrarın sağlanmasında asli bir öge olan Montrö Mukavelesi’nin ortadan geçen müddet zarfında muvaffakiyetle uygulanmış olması, Mukaveleyle oluşturulan istikrarın kalıcılığının bir göstergesi, birebir vakitte da teminatıdır” sözleri içeriyor.
Büyükelçi Haydar Berk de 2002 senesinde yazıya döktüğü ve Dışişleri Bakanlığı’nın web sitesinde yer edinen makalesinde Montrö Mukavelesi’nin Türk Boğazları’ndan “tecim ve harp gemilerinin geçiş prensiplerini düzenleyen temel doküman durumunda” bulunduğunu yazıyor.
Berk, “Montreux Kontratı, imzalandığı tarihten bu yana kıymetini ve geçerliliğini sakınan azca sayıdaki fazlaca taraflı mutabakatlardan biridir. Bunun gerisindeki belirleyici niçin, Mukavelenin ülkemizin yanı sıra, Karadeniz’e kıyıdaş devletler ve üçüncü ülkeler için de makul ve uygulanabilir bir çıkar istikrarı oluşturmasıdır. Ayrıyeten, ülkemizin Sözleşmeyi… titizlikle uyguluyor olması da kıymetli bir etkendir” diyor.
Mukavele Türkiye’ye hangi hakları tanıyor?
Montrö Mukavelesi’nin Türkiye açısından en büyük kazanımları ortasında 1923 tarihindeki Boğazlar Mukavelesi’nin getirmiş olduğu kısıtlamaların kaldırılması gösteriliyor.
Montrö ile beraber her iki Boğaz ve boğazların giriş noktalarını da kapsayan bölgede Türkiye’nin egemenlik hakları tesis edildi.
Montrö’nün Türkiye’ye kazandırdığı üç temel hak sıralanıyor:
- Boğazlar bölgesi askerileştirildi. Böylelikle Türkiye, Boğazlar bölgesine yeniden asker konuşlandırma hakkı elde etti.
- 1923’te kurulan Boğazlar Kurulu’nun yetkileri Türkiye’ye devredildi. Bu da egemenliğin kurulmasını sağlamış oldu.
- Harp ve yakın cenk halinde Türkiye’ye yabancı cenk gemilerinin geçmiş olmasına engelleme koyma yetkisi tanındı. Ayrıyeten bir seferde geçebilecek cenk gemisi, tipine, sayısına ve tartısına sınırlama getirildi ve evvelce haber verme kaidesi konuldu.
Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden Prof. Dr. Mesut Hakkı Caşın, 2017 senesinde yazdığı “Askeri ve Stratejik Açıdan Montreux’nün Dünü ve Geleceği” adlı makalede, mukavelenin “Türkiye’nin güvenliğinin korunması, geçiş serbestisi kullanımının düzenlenmesi ve Karadeniz-Akdeniz istikrarının sağlanması ile ilgili” olduğu değerlendirmesini yapmış oldu.
Prof. Dr. Caşın, “Türkiye, Montreux Kontratı ile bir taraftan kendi güvenliğini attırmak için Boğazlar bölgesini silahlandırma hakkına haiz olurken, Sözleşme’nin 19, 20 ve 21. hususlarıyla fazlaca kıymetli stratejik kozlara da haiz olmuştur. Mukavele ile kurulan Boğazlar rejiminin öncelikli yaklaşımı Türkiye’nin ulusal güvenlik algılamaları teşkil etmiştir” dedi.
Kontratın 19’uncu hususu cenk vaktinde gemilerin geçişini düzenliyor, 20’nci husus cenk gemilerinin geçişiyle ilgili Türkiye’nin “dilediği suretiyle davranabileceğini” belirtiyor ve 21’inci hususta de yakın cenk tehlikesi olması halinde de Türkiye’ye örnek halde davranma yetkisi tanıyor.
Kanal İstanbul tartışmaları Montrö’yü iyi mi etkiliyor?
Montrö Kontratı mevzusu, Kanal İstanbul ile ilgili tartışmalarda da zaman süre gündeme geldi.
Cumhurbaşkanı Erdoğan, Aralık 2019’da yapmış olduğu açıklamalarda bu bahse değindi. Erdoğan, birinci açıklamasında “Bir İstanbul boğazımız var. Siz Independenta vakasını unutuyor musunuz? Hepsinden öte Montrö Muahedesi Türkiye’ye ne kazandırmıştır ne kaybettirmiştir? Bunu asla düşündünüz mü?” dedi.
Bundan ortalama yedi gün sonrasında yapmış olduğu bir öteki açıklamada ise, Erdoğan, “Montrö Mukavelesi’nin siyasal tehdidine” dikkat çekmiş; sonrasında ise katılmış olduğu bir tv programında bahisle ilgili soruya “Montrö’yü başa takmayın” yanıtını vermişti.
Bu açıklamalardan kısa bir mühlet sonrasında, Ocak 2020’de 126 emekli büyükelçi Montrö’nün münakaşaya açılmaması icap ettiğini belirten ortak bir izahat yapmış oldu.
Büyükelçilerin ortak açıklamasında, Kanal İstanbul projesinin Montrö Mukavelesi’ni münakaşaya açacağı ve bu durumun Türkiye’nin boğazlar ile Marmara Denizi üstündeki mutlak egemenliğini kaybetmesine yol açacağı açıklandı.
Açıklamada, “Montrö Mukavelesi’nin münakaşaya açılması, Türkiye’ye tüm bu kazanımlarını kaybettirebilecek yaşamsal bir egemenlik ve güvenlik, hülasa gerçek bir kalım problemine yol açacaktır. Türkiye Cumhuriyeti üstünde çeşitli emelleri olan devletlerin çıkarına hizmet edecek olan Kanal İstanbul’dan vazgeçilmelidir” denildi.
- 104 emekli amirale ‘Montrö bildirisi’ hakkında soruşturma
- Kanal İstanbul’un Montrö Sözleşmesi’ne ve boğaz güvenliğine tesiri ne olacak?
- Montrö Boğazlar Mukavelesi niçin bir kere daha gündeme geldi?
- Ekrem İmamoğlu: Kanal İstanbul yıkım, ihanet ve katliam projesidir
kaynak : t24.com