Bu sorunun cevabı için, Osmanlı kültürüne ve insan yetiştirme geleneklerine bakılmalı. Günümüzde laik-anti laik çatışmalarının ortasında kalan bir neslin devşirme eğitim sistemleriyle geldiği hal ne yazık ki ortada. Bütün çağlarda çocuk eğitimi aile içinde başlamış ve aile yapısı çocuğun kimliğini belirlemiş, pek çok uygarlık çocuğun eğitiminde ailenin önemini kavramıştır. Eğitim denildiğinde ilk beşik her zaman aile olmuştur. Aile üniversal özellikleri olan bir kurumdur, ama onun yerel renkleri de bu özellikleri kadar önemlidir.
Bizim de bu alanda bakacağımız en yakın kaynak Osmanlı’da aile yapısı olmalıdır.
İlber Ortaylı ‘’Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek’’ adlı kitabında ‘’Aile kurumu her şeye rağmen bu toplumda bir yeknesaklık arz etmiştir. Müslüman-Hristiyan-Yahudi, Türk-Kürt-Arap-Rum-Ermeni fark etmeden, Osmanlı’da aile daima toplumun temel taşı olmuştur. Bunun iki önemli sebebi vardır. Birincisi, devlet nezdinde, aile, esas üretim dolayısıyla vergilendirme birimidir. Dolayısıyla, devletin tebaa ile temasa geçtiği idari ünite ailedir. İkincisi, toplum nezdinde de aile toplumun temel taşıdır. Her ne kadar Osmanlı toplumunda kadın daima ikincil durumda olsa da, toplumsal yaşamda aile daima temel ünite ve asıl mektep olmuştur. Bireyler ailede yetişir, toplumsal normları, ananeleri ve devlet kaidelerini ailede öğrenirler.
Osmanlı ailesi, sosyolojik değerlendirmelerde “cemaat tipi aile” olarak tanımlanmasına karşın,. İmparatorluk mirası her ailenin ve her bireyin içine işlemiştir. Zor zamanlarda ilk sığınılacak kapı yine aile evi yani baba ocağıdır. Osmanlı ailesinin değişmesi Tanzimat’la başlar. Kadının yavaş yavaş hayata girmesi, tahsil görmesi ve çalışması nedeniyle ekonomik roller ve dolayısıyla aile yapısı değişmeye başlamıştır. Aile kurumunda başlayan bu modernleşme, İttihat ve Terakki döneminde çıkarılmaya çalışılan aile hukuku ve kadınların cephedeki erkeklerin yerine fabrikalarda çalışmaya başlaması ile devam etmiş, Cumhuriyet döneminde kabul edilen Medeni Kanun ile de kadın yasal olarak erkekle eşit konuma yükseltilmiştir" İfadelerine yer veriyor.
Hiç şüphesiz ki Osmanlı’yı “Osmanlı” yapan unsurların başında asırlardır başarı ile uyguladığı eğitim gelmektedir.
Bu başarılı eğitim sistemi sebebiyle Devlet-i A’liyye Osmaniye, cihangir bir devlet haline gelmiş, 320 yıl dünyanın tek süper gücü olmuş, hangi dil, din, ırk ve coğrafyadan olursa olsun insanları toplulukları bir arada yaşatmayı başarmıştır. Osmanlı’da adabın erkanın, terbiyenin verildiği ilk müessese aileydi. Pederşahi aile söz konusuydu. Ailenin en yaşlı erkeği ailenin reisiydi. Büyükbabalar, babalar, onların çocukları, torunlar, hepsi aynı çatı altında büyük bir yerleşim alanında bir bütün teşkil ederlerdi. Dünyaya gelen aile ferdi, babasını, büyükbabasını hatta bazen büyükbabasının babasını da görebilmekteydi. Çocuk bu sayede geçmişi ile sağlam bir bağ kurma imkânına sahipti. Töre, adap, erkân yani aileden ne alması gerekiyorsa, büyükler tarafından verilirdi. Ailenin kendi içinde görgü kuralları olup; çocuk hayatı kitaplardan değil bizzat aile içi hareketlerden öğreniyordu. Babaya saygı son derece önemli olduğundan izin almadan babalarının karşısında oturamazlardı. Babanın her sözü kesin bir emir sayılırdı. Yalnız “baba” değil, babasının ünvanı neyse “efendi baba”, “ağa baba”, “bey baba”, “paşa baba” diye hitap ederlerdi.
Osmanlı ailesi, nesillerin bir arada yaşadığı bir konak dizaynında olmasına rağmen, sessiz ve sakin bir hayat sürerlerdi. Çünkü Osmanlı’da konuşma adabı, fısıltı ile konuşmaktı. Ailede anne ve baba arasında kavgalar, anlaşmazlıklar olduğu taktirde asla çocukların yanında yapılmazdı. Zaten kavga nadir bir olaydı. Anlaşmazlık kavgaya dönüşmeden ailenin büyüğü tarafından çözülürdü. Genel olarak zaten tasavvuf mensubu olan ailede, mutlaka sorunların çözümü için başvurulacak bir alim kişi bulunurdu. Osmanlı toplumunun ailede başlayan bir eğitim felsefesi vardı. Çocuğa önce insan olduğu tanıtılır yani kendini tanıması sağlanır, daha sonra ise sorumlulukları ve görevleri bildirilirdi. Osmanlı eğitim felsefesinin temel amacı insan-ı kâmil yetiştirmekti.
Büyüğe saygının yanında küçüğe şefkat de Osmanlı’nın bir karakter çizgisiydi. Erkeklerde de, kadınlarda da evlat sevgisi çok belirgindi.
Bu sebeple de ailenin büyükleri, yaşlıları, tam bir sevgi gösterisiyle hürmete lâyık insanlar olarak değerlendirilirdi. O zamanlarda ne sigorta sistemleri ne de huzur evleri vardı. Çünkü bunlara gerek duyulmazdı. 20-30 kişilik ailelere de rastlanmasına rağmen, Tanzimat dönemiyle başlayan hukuk reformları aile konusuna da yansımıştır. 19.yüzyıl sonu 20.yüzyıl başında ise artık İstanbul ailesinin çekirdek aileden oluştuğu ve İstanbul nüfusunun doğumla artmadığı son araştırmalarla ortaya çıkıyordu. Küçük şehir ve köylerde büyük aile ve sülalenin hakim olduğu görülüyor. Osmanlı ailesinde çocuk, babanın hukuki denetimi velayeti altındaydı. Çocuğun eğitimi aile içinde ön planda anneye ve büyük anneye aittir. Bu nedenle modernleşme döneminde yazarlar kadının; yani annenin eğitimli olmasının üzerinde önemle durmuşlardır. Hiç kuşkusuz, ailenin geleceğine yönelik ana unsuru ve tüm kültürel ekonomik faaliyetlerinin amacı çocuklardır. 19. yüzyılın sonunda bir modern aile tipine özlem başladı. Ailede fakirlik, halen cariyeliğin sürmesi, kadınların cehaleti, nedeniyle ortaya çıkan bu gibi özlemler değişikliği teşvik ediyor, sorunların tartışılmasına sebep oluyor, ama öte taraftan da gerçeği görmeyi ve gerçekçi bir yaklaşımla geleceği planlamayı da önlüyordu.
20.yüzyılda toplumsal gelişme kadar, değişme ideolojisi de değişmeyi hızlandırmış ve iktisadi refah ve şehirleşme ve kadın-erkek ilişkileri de eski çizgilerini kaybetmeye başlamıştır.
Aynur KAPLAN