Gelişmeye açık doğru bir önermede yararı olan her şeyin zararı olması gerekir. Her şeyi tersiyle düşünmemiz gerekir, her şey tersinirdir.
Kısa sürede yarar sağlayan şeylerin uzun dönemde yıkıcı zararları olması, uzun dönemde yarar sağlayan şeyler için kısa vadede bazı olumsuzluklara katlanmak gerekmesi. Bir ülkeyi ne yıkar ve ne yükseltir diye düşünürken, tam da bu esnada İngiltere’de Brexit süreci başlamıştı ve ilginç bir şekilde ekonomi de canlanmıştı. Bu durumun analizini kendimce yapmaya çalışırken bir şeyi farkettim; bir ülkeyi yıkacak şeylerin listesi çıkarılıp tek tek uygulansa, o ülkenin, yıkıcı maddelerin çoğunun uygulanışı sırasında ilk başlarda hızla iyiye gittiği görülecektir, olumsuzluklar ise zamanla görünür hale gelecektir.
Örneğin Türkiye’nin her yerini kapsayacak bir otoyol ağı projesi üzerinde SWOT analizi yapılsın. Otoyol ağı bir işgal girişiminde düşmana hızlı intikal avantajı sağlayabilme ihtimali varken günlük yaşamı hızlandırması lojistik avantajları zaman tasarrufu para ve sağlık kazanımları sağlayacak uzun dönemli yararları olan bir uygulama olur. aynı zamanda ordumuzun da ülke içinde hızlı intikalini sağlayacaktır. Yani genel anlamda en çok intikal avantajı bizim olacaktır ama farazi düşman devletin de intikal avantajı kazanmasına neden olacağı için olumlu ve olumsuz tarafı bir arada olduğu için bu tarz projeler doğru projelerdir. İlk inşa maliyeti ise kısa dönemde maliyet yükü sağlayacak ancak otoyolun ömrü boyunca faydalı olacaktır.
Teknoloji gizliliği gerçekten şirketin yararına mı zararına mı? Bana göre geriye götürme ihtimali olmayan hiçbir şey ileri götüremez. Mesela elektronik savaş kabiliyetleriyle donatılmış bir savaş uçağı, hava-hava muharebe kabiliyeti daha yüksek olan bir savaş uçağına üstün gelebilir, ancak başarılı bir büyük siber saldırının bu uçakların tamamını/önemli bir bölümünü etkisiz hale getirme ihtimali olacaktır. Yani yararı ve zararı içinde barındıran her gelişim doğru temeldedir. Her şeyi tersiyle düşünmeliyiz. Teknoloji gizliliği ilk başta şirketin teknolojilerini korumasına neden olabilir ancak uzun dönemdeki gerçek etkilerini analiz etmek lazım. Bu tür tutucu tavırların (patentler dahil) insanoğlunun gelişimine mani olduğunu düşünüyorum.
Teknoloji demişken, ülkelerin teknolojiye karşı çekincelerini de ele alalım. Bu durum tarihte birçok ülkenin – Osmanlı Devleti dahil – içine düştüğü durumdur. Sovyetler Birliği gibi teknolojik iddialar taşıyan bir ülke sivil teknolojilerin gelişimini komünist rejim için tehdit görmüş ve genellikle askeri teknolojilere eğilmiştir, üstelik teknoloji devlet egemenliğindedir. Amerika da bunu kendi rejimi için tehdit görmesine rağmen sivil teknolojilerin gelişimi hep olmuştur. Sonuçta bir ülke interneti, sosyal ağları sivil kullanıma vermeyince başka bir ülke bunu yapıyor ve yapmayan ülkelerin halkları da bunu kullanır hale geliyor.
Serbestlik burda da devreye giriyor. Bir ülke hiçbir savaşa girmeyeceğini bunun ülkeyi olumsuz etkileyeceğini düşünüp politika haline getirirse ileriye gitmenin önünü kestiği için toplam zararın içine girmiştir. Mesela bir başka serbestlik konusu; devlet Çin’den gelen mallara stopaj vergisi koysun, Çin’den gelen ayakkabıya koyulan vergiyle Fransa’dan gelen ayakkabının fiyatı denkleştiği için toplum Fransa’dan ayakkabı ithal etsin, toplamda cari açığa yararı olmayacaktır. Tam serbest piyasa en doğru yoldur. İnsan, para, emtia, eğitim vs her şeyin serbest olduğu ülkeler tutucu ülkelerden daha iyi gelişecektir. Ülke içi üretimi dışarıdan gelen mallar etkilesin, bu olumsuz sonuç aslında o ülkeyi üretim kalitesi, markalaşma, rekabet edilemeyen alanlardan çıkılma, rekabet edilebilen alanlarda uzmanlaşma, katma değeri yüksek ürün aralıklarında üretim yapmaya sevk edecektir.
Dış ülkelerden para çekmeye çalışan bir ülke düşünelim, büyük miktarda sıcak para giriş ve çıkışının ülkeyi krize sokabileceğini biliyoruz. Dışarıdan gelen yatırımların ve sermayenin tehdit unsuru olarak kullanılma ihtimali olduğu için yani zarar verme ihtimali taşıdığı için bir o kadar da normal şartlarda yararları olacaktır. Burda önemli olan yararların zararlarından çok olmasıdır. Mesela merkez bankasının faizleri artırması kısa vadede çok yararlı olacak ama uzun vadede bu ülkenin zenginliklerini alıp götürecek genel anlamda çok daha zararlı olacaktır ki bu tür yöntemlerden uzak durulması gerektiğine inanıyorum.
Devlet teşvikleri bazen beklenen ilgiyi göstermiyor. Çünkü devlet öyle bir yasa çıkarıyor ki o yasa devlete sadece fayda sağlasın diye düşünülmüş, hiçbir olumsuz bir tarafı yok, devletin para, zaman, egemenliğine hiçbir zararı yok; bu tür yasalar başarılı dahi olamıyor. Mesela Osmanlı Devleti’nde para bulunamayan dev projelerde ülke egemenliğinden taviz verilerek, ülke yeraltı zenginlikleri (Hicaz Demiryolu projesindeki gibi) peşkeş çekilerek yapılmıştır. Günümüzde de Türkiye üzerinden geçen petrol ve boru hattı projelerinde para vermeden inşa ettirilip başka ülkelerin tehdit gördüğünde ordu bile sokmasına izin veriliyor, 3-5 milyar dolarlık yatırımlar için.
Devlet ihracatını artırmak istiyor ancak cari açık vermek istemiyor. Bu da ekonomik tutuculuk nedeniyle devlet 3 milyar dolar ihracat 2.9 milyar dolar ithalat yapıyor, oysa ihracat yapmak için ithalatın da olacağına razı olunsa 200 milyar dolar ihracat 250 milyar dolar ithalat yapmasıyla sonuçlanabilir. Cari açığın zararı bir yana bu büyüklükte ticaret hacminin ekonomiye katkısı da düşünülmeli.
Sigorta, bireysel emeklilik, kendini garantiye almak, aşırı derecede silahlanmak, riskten kaçmak, tehditlerle yaşamayı öğrenmek yerine onları tamamen yok etmek, bölünmekten korkup geliştirecek sistemlerden de maruz kalmak (eyalet sistemi gibi).
2 milyon nüfuslu bir ülkeyle 40 milyon nüfuslu bir ülkenin düşmanca rekabeti yeterince zaman harcanmadan önce şöyle sonuçlanır; 40 milyon nüfuslu ülke 2 milyon nüfuslu ülkeyi yutar. Yeterince mücadele zamanından sonra öyle bir denge oluşur ki 2 milyon nüfuslu ülke 40 milyonluk ülkeyle baş edebilir. 2 milyon nüfuslu ülke üstüne gelen fazla basınç sayesinde bir takım melekeler kazanır çünkü düşmanı 40’dır. Eğer bir şekilde 40 milyon nüfuslu ülke 2 milyon nüfuslu ülkeyi ortadan kaldırırsa düşmansız kalıp o rehavetle aciz ve güçsüz bir devlete dönüşür. Çünkü düşmanı 0’dır kendi gücü de 0’a yaklaşır. Tüm bunlar mutlak hakimiyetin insanlar arasında sağlanamayacağını gösterir. Sadece nüfus yarışıyla değil, teknoloji ve para gücü de işin içine katılabilir. Örneğin Sovyet-Afgan mücadelesi. örneğin insansız hava araçlarıyla mücadele eden grupların dengesi.
Verimlilik ilişkisini açıklarken optimum sayıdan bahsetmiştim. Farzedelim Türk ordusu 1 milyon askere sahip olsa aşırı derece kalabalık ve zamanla hantal bir orduya dönüşecek, 100 bin olsa çok az sayıda asker ülkeyi korumaya yetmeyecek. 250 bin asker ihtiyaçları karşılamak için en optimum rakam olsa ama bu kendimizi güvende hissetmememize neden olsa 1 milyondaki gibi. İşte etkin bir ordu oluşturulurken olumsuzluklara da yaklaşıldığını gördüğümüze göre yöntem doğrudur diyebiliriz.
Bir makine ne kadar kusursuz olursa olsun küçük bir yerde bütün kusursuzluğa denk bir kusur vardır. Bir helikopter ya da savaş uçağı tüm öldürücü kabiliyetlerine rağmen toplam öldürücülük kabiliyetine denk bir kusur vardır ki bu kusur onu altüst etmeye denktir. Bu zafiyet noktası belirlenebilir.
Bir şey daha aklıma takıldı; gerçeklerle yüzleşmek! Gerçeklerle yüzleşmek, doğruları konuşmak bazen ateşten gömlek giymek gibi hissettirir ya, gerçekler acı olduğunda insanlar kabullenemiyor ya, işte bu durumun getirdiği ilk olumsuzluğa katlanamamak hataların telafisini sağlamaya da engel olduğu için yalanlarla yaşamak uzun dönemde çok daha olumsuz sonuçlar doğuruyor. Oysaki her bireyin, toplumun, kurum ve kuruluşların kısa süreli ilk acıya katlanarak gerçeklerle yüzleşmesi uzun vade kazanımları açısından en doğru seçenek olacaktır.