Japonya’nın çözümü en zor sorunlarından biri azalan ve yaşlanan nüfus. Her 7,8 doğuma karşı, 9,6 ölüm var. Nüfus azar azar ama kararlı bir şekilde azalıp, yaşlanıyor. 100 yaşını geçenler binlerle ifade ediliyor. Yetişkinler için satılan bezlerin sayısı, bebekler için satılanları geçiyor. Duruma uyum sağlamakta bocalayan, kemikleşmiş yapısı yüzünden çocuklarını kaybeden Japonya, gelecek nesillerin geleceğini de riske atıyor.
Japonya ne yazık ki, sıtmalı çocukların koca göbeğine dönmüş nüfus dağılımı ile arz-ı endam ediyor son yıllarda. Bu veriler yeni değil. Yalnız Japonya’da görülen bir istisna da değil. Çoğu gelişmiş ekonomide de yaşlanma var. Buna, çok çocuk istemeyen ebeveyn, geç doğum yaşı, vb. gibi nedenler veriliyor. Bunlar Japonya için de doğru. İlk çocuğunu 30 yaşından sonra doğuran, 1 veya 2 çocuktan ileri gitmeyen anneler var; ve sayıları artıyor.
Yaşlanan ve azalan nüfuslara sahip diğer gelişmiş ekonomiler “göç” kartını kullansa da, Japonya için dışarıdan göçmen alma düşüncesi olabilecek son çare. Yüzyıllardır hep aynı adalarda başkalarıyla karışmadan yaşamış toplum göç kavramına, insanların hareketlilğine pek alışık değil. Dolayısıyla kolaylıkla ortaya atılacak bir seçenek değil. Kara tablo buyken ne beklenir? Çocuk sayısını arttırabilecek tedbirler. Fakat kazın ayağı öyle değil…
Aman Kim Uğraşacak Çolukla Çocukla
Hükümetlerin aldığı ciddi ekonomik önlemler ve aileleri mali yönden destekleyecek düzenlemeler olsa da, Japonya’da asıl sıkıntı çocuk büyütmenin ekonomik külfeti değil. Ülkede sorun, nüfusun azaldığını, yaşlandığını bile bile „çocuk sahibi olmayı teşvik edecek“ toplum düzeninin kurulamayışı. En inanılmazı, nüfusun yaşlanmasını azalmasını kanıksanmış oluşları. Sanki bu kaçınılmaz bir son. Biraz düşününce bunun ardındaki nedenler ortaya çıkıyor.
En başta hali hazırdaki toplumsal düzen anne-baba olmak isteyenleri ürkütüyor. En basitinden, aile kurup, çocuk isteyen gençleri çocuk sahibi olmaya özendirecek bir “yaşam dengesi” gerekli. Sorunları görüp endişeleri giderecek, kapsayıcı önlemleri bulacak, uygulayacak bir “aile politikası” gerekli. Bunun önüne geçecek gençlere örnek olacak başarılı bir “rol model” gerekli. Ama bunların hiç biri görünürde yok.
Çocuksuzluğa neden olan toplum düzeni içinde farklı kavramlar barındırıyor. Ben merkezcillik, şehirlileşme, işkoliklik, yalnızlık, çocuğa tahammülsüzlük, altyapının yetersizliği, aile fertlerinin yaşlanması, hane halkı geliri…vb. tek tek etkili. Bakalım bunlardan hangileri gözümüze takılmış.
Aman Kim Sevişecek Şimdi
Japon toplumunda cinsel hayat oldukça özgür. Ancak Amerika ve İngiltere gibi ülkelerin %40’larıyla kıyasla, evlilik dışı doğan çocuk oranı %2 ile oldukça düşük. Bu da Japonya’da evlenmeden çocuk sayısını arttırmanın zor olacağı sonucuna işaret ediyor. Ancak ne var ki, veriler, 50 yaşında hala evlenmemişlerin (evlenmeyi tercih etmeyenlerin) sayısının artmaya devam ettiğini gösteriyor.
Aynı şekilde gençlerde arkadaşlıktan başlayarak, beraberliğe ve evlenmeye dönük heves ve istek düşük. 18-34 yaş arası bireylerde bir ilişkisi olmayanlar, erkeklerde %61, kadınlarda %49. Sevişmeyi angarya görüp, ilgilenmeyenler almış başını gitmiş. Yani gençler „ya kim sevişecek şimdi“ diye işi yokuşa sürüyor. Önce “ben”, sonra iş, daha sonra arkadaşlar ve aile mantığı yaygın. „Bekarlık sultanlıktır” biraz evrim geçirmiş, epey başkalaşmış.
Aman Parasız Kalmayım
Nüfusa katılımı beklenen genç nesilde çocuk yapacak niyet yok. İsteksizlik yetmezmiş gibi gençlerde para ve zaman da yok. Yanlış anlaşılmasın; gençler aç ve yokluk içinde değiller. Kendilerine “para harcamayı” tercih ediyorlar. Paraları yetse de toplumda kanıksanmış, önceki nesillerden kulağa küpe edilen „annenin evde oturduğu ideal ataerkil aileyi” idame ettirecek bir bolluk da yok.
Günlük yaşamı kotaracak, kendine yetecek kadar kazanan biri, çocuk ve aile sorumluluğu almaktan kaçınabiliyor. Çocuğu veren, rızkını da verir mantığı yok çünkü. Aile ve çocuğun hakkını vermek gerektiğinin bilincinde çoğu genç. Gerçi devlet doğum harcamalarını üstleniyor. Zorunlu sağlık sigortası annenin son aldığı maaşın yarısını 1,5 yıla kadar -ücretsiz izin süresince- ödüyor ama, bunlar yine de kafi gelmiyor. Kimse hazır değilken bu yükün altına girmek istemiyor.
Aman İşler Aksamasın
Çocuğun rızkı için para ne kadar gerekliyse, aileyi çekip çevirecek, çocukla haşır neşir olunacak zaman da o kadar gerekli. Zaman olgusu paradan daha çetrefilli. Japonya’da işi için yaşayan bir toplum oluşmuş. İşinden ayrı kalmaktan gocunan bir yığın insan var. İşini sevdiğinden, işine bağlılığından değil; bu şekilde olması gerektiğine inandırıldığından, başka bir alternatifi bilmediğinden.
İşten erken çıkanı hor görmeyen; çocuğuna ailesine zaman ayıracak çalışanı teşvik edecek yapı geleneksel şirketlerde eksik. Burada çocuk için yapılan yardımlar, ücretli – ücretsiz doğum izni gibi konulara değinmiyorum. Bunlar zaten varlar, ve olması gerektiği gibi yapılandırılmışlar. Ancak, iş doğum iznine gelince veya çocuk hastaysa mazeret iznine gelince, işin rengi değişiyor. Çalışanın işlerini üstelenecek, ona yardımcı olacak bir tedbir yok. Böyle olunca işi bir süreliğine devredecek, çalışanın sorumluluklarını üstlenecek biri yok. Bu da ev ve iş arasında seçim yapmak zorunda kalan çalışanı hırpalıyor. Düzenli bir işte çalışan kişi tercihini dertsiz tasasız „çocuksuzluktan“ yana kulanıyor.
Aman Kim Gidecek Şimdi Eve
İş hayatında bu denli yorulan, işe bu denli “kapılan” bir babanın kendisine, ailesine, çocuğuna zaman ayırmasını nasıl beklersiniz ki? Bu bir kısırdöngü. İşinden ayrı kalamayan biri, çocuğun sorumluluğunu eşine atmak durumunda. Bu da geçmişten beri „bir gelenek“ olmuş. Çoğu çocuk evde tek başına mücadele eden annenin elinde büyüyegelmiş. Bu yapı hala iyi ya da kötü devam ediyor.
Kabul edelim. Geleneksel yapıdaki bir çekirdek ailede anne evde çocukla ve ev işleriyle haşır neşir olurken, baba işte çalışır, eve para getirir. Bu görev tanımı içinde baba haftada 1-2 gün, o da üstünkörü, çocukla ilgilenirse ne a’la. Günlük ev işlerinde falan zaten yokları oynuyorlar.
Her ne kadar bu trend son dönemde değişim geçirmekte dense de, öyle pat diye nüfusun çoğunluğunda babanın paylaşımcı olduğu aileler yaratmak mümkün değil. Bunu değiştirecek önlemleri alması gereken siyasiler. Fakat onlar da iş dünyasından beslendikçe, iş dünyasının önceliklerini kolladıkça değişim gerçekleşmiyor. Bu ortamda anne ve babanın eş yük paylaştığı aileler, tüm sosyal katmanlara sirayet edene kadar daha kaç kuşak geçer, kim bilir… Umutsuzluğa sürükleyen nokta burası. Değişime karşı gösterilen toplumsal direnç ve değişimin iş işten geçtikten sonra kabullenilişi. Bu değişim paranın oluk oluk aktığı 1980’lerin balon ekonomisinde planlanmalıydı. Artık çok geç. Bu gerçeği idrak etseler de, insiyatif kullanacak kimseyi bulamıyorsunuz. Çocuksuzluk bir çeşit kabul edilmiş çaresizlik.
Aman Torun Torbaya Karışmayım
Doğaldır ki, çocukla bir başına kalan anneden yeni bir bebek beklemek zor. Aslında durumun farkında olan kadınların en baştan hiç çocuk planı kurmamalarına şaşmamak gerek. Annelerin tek başına kalmaları bence en geçerli sebep. Ancak, bu yalnızlık bir tek babanın yardım etmemesi olarak yansımamalı. Annelere yardımcı olacak yakınlar da öyle hemen hazır değil. Özellikle büyük şehirlerde ailelerin daha az akraba bağı var. Bu çocuk büyütmede büyük bir handikap.
Çocuk büyürken yeri geliyor anne babanın altından kalkamadığı zamanlar oluyor. Acil bir durumda çocuğu emanet edecek aileden birini bulmak çok yaygın değil. Aileden biri değme bakıcıdan, değme kreşten yeğken, Japonlar yardım konusunda daha çekingen. Torunlara karşı sorumlulukları daha az. Bu da toplumun, kültürün farkı. Torun torbanın ziyaretini ek yük görüp, hoş gözle bakmayan dedeler var. Hele hele anne baba yokken yatılı torun ziyareti başlı başına bir iş. Torunlara sevgi gösterilse bile iki günde başından savmanın yollarını arıyor kimileri.
Aman Çocuklar Çıt Çıkarmasın
Toplum çok saygılı, çok uygar. Saygıda kusur edilmediğini biliyoruz. Ama bu saygı-hürmet kültürü bazı durumlarda işi zorlaştırıyor. Yaşı geçkin kişiler, çocuklardan ve ailelerinden tam itaat bekliyor kimi yerde. İnsanların yaşlanıp yalnız yaşamaya alışması da bir diğer etken. Kimisinde çocuğa, hatta çocuklu ailelere „katlanama“ durumu var. Trene binmek zorunda olan anneye, „madem çocuklasın, ne demeye dışarıya çıkıyorsun“ diyenden; „evimin yakınında kreş istemem“ diyen huysuza, parktaki çocuklara bile laf eden densizlere. Bu hazımsız ihtiyarlara denk geldikçe insan sabır küpü oluyor, şevki kırılıyor. Sırf bunları yaşamamak adına çocuklu aileler, etraflarında çocuklu aile olan yerleri tercih ediyor. Görünmez bir mahalle baskısı var yer yer toplumda. Böyle böyle çocuklarını kaybeden mahalleler var büyük şehirlerde.
Yetmeyen Ev, Bulunamayan Kreş
Çocuk doğunca, ailelerin bir numaralı sorunu, annenin işe dönüşüne yakın çocuğun gidebileceği kreşi bulmak. Gündüz bakımevlerinin sayısı az, kapasitesi yetersiz. Her ne kadar anne 1,5 -2 yıl -son maaşının yarısı kadarını alarak- ücretsiz izin kullanabilse de, çocuğu bırakabilecek bir kreş bulmak için kırk takla atılması gerekiyor. Biz de vaktinde Derin henüz 7 aylıkken kreşe başlamak durumunda kalıp, uygun kreş bulamadığımız için taşınmak zorunda kalmıştık. Özellikle Tokyo ve Osaka gibi büyük kentlerde çok stres yaratan bir sorun.
Çocuk olduktan sonraki bir diğer konu da var olan evin fiziksel şartları. Japonya’da evler pek geniş değiller. Aileler çocukla beraber yatar, banyo yapar, ortak alanları kullanırlar. Çocuk için ayrı bir oda olmayabilir. Bu, çocuklar küçükken sorun olmasa da, büyüdükçe ayrı bir sıkıntı doğurabiliyor. Evde tahsis edecek alanın olmayışı, aile içindeki düzeni de etkileyerek, istense bile bir sonraki çocuğa hemen izin vermiyor. Planlama zarurileşiyor. Japonya’da çok şükür ki Almanya’da olduğu gibi “birey başına ayrılan asgari 9m2 mesken alanı” gibi bir zorunlu uygulama yok. Olsaydı ortalıkta aile, çocuk mocuk kalmazdı. Belki de baştan olmazdı.
Tutmayan Hedefler, Değişmeyen Gerçekler
Başta da belirttiğim gibi, Abe Hükümeti’nin attığı oklardan biri, çocuk sayısını arttırmak, doğurganlığı yükseltmekti. Hedefi tutturamadığı aşikar. Tüm uğraşılara karşın, hala ayan beyan çözüm bekleyen sorunlar var. Kırsal kesimde yaşlanma öyle bir noktadaki 65 yaşındaki gençler, 90’lık abilerine yardımcı. Çocuk yapacak genç yok. Olsa da büyük şehirlere gidiş için fırsat kolluyor. Şehirlileşme %93,5. Şehirlere gelindikçe çocuk yetiştirmeyi ikinci plana atmak doğal hale geliyor. Bu şartlarda, daha ilk çocuğun altından kalkmak zaten zorken, insanların aklında ilk çocuk için cevaplanmamış sorular varken, ikinci çocuk ve sonrası için plan yapmak çok zor.
Politikacıların “herkes üç cocuk yapmalı” demesiyle olmuyor. Niyet olsa bile insan bir kere daha, bir kere daha, bir kere daha düşünüyor. Japonya’da bile… En büyük korku da şimdi çocuk olanların omuzlarına binecek yaşlanan nüfusun sosyal ve mali yükü. 2050’de bakalım ne kadar üstesinden gelinebilecek bu çocuksuzluğun.