The New York Times “Ransom” yani “Fidye” adını taşıyan kapsamlı haberle yıllardır yoksulluğun pençesinde boğuşan Haiti'nin başta Fransa ve ABD olmak üzere gelişmiş ülkeler tarafından haraca bağlanmasının tarihsel hikayesini kaleme aldı. New York Times'ın kapsamlı haberi için, "Haiti'nin makus talihini yenmesi adına bir mihenk taşı olabilir" yorumları yapıldı.
Amerika’nın ve dünyanın en saygın gazetelerinden biri olan The New York Times geçtiğimiz günlerde Haiti ile ilgili inanılmaz genişlikte bir dosya haber hazırladı ve dünyanın her yerindeki okuyucularına duyurdu. Haberin özü, Haiti’deki Afrika kökenli köle tarım işçilerinin 1791 yılında ayaklanıp Fransız yönetimini devirmesi ve böylece kölelikten bağımsızlığa geçen ilk devlet olması ama bu olaydan 20 yıl sonra bir Fransız donanmasının Haiti kıyılarına gelip “Ya bize para verirsiniz ya da bu adayı yeniden işgal ederiz” demesini, Haiti’nin tazminat ödemeyi kabul etmesini ve o tazminatın Haiti’nin bugüne kadar varan fakirliğinin başlıca sebebi olmasını anlatıyor.
Haiti’yi sadece Fransızlar soyup soğana çevirmemiş, 20. yüzyılın başında aynı işi bu kez ABD yapmış. Haiti’den çalınan servet, örneğin Paris’in sembolü Eyfel Kulesi’nin inşaatına kadar yaramış. The New York Times bu haber için dört kişilik bir ekibi 1 yıl boyunca çalıştırmış. Gazetenin haberi, en başta Haiti olmak üzere dünyanın pek çok yerinde yankılandı. Haberde adı geçen Fransız bankası Crédit Industriel et Commercial konuyu araştıracağını duyurdu bile. Haiti'nin makus talihini yenmeye bu haberle birlikte başlayabileceği yorumları yapıldı.
HAİTİLİLERİN ÖZGÜRLÜĞÜ NEYE MAL OLDU?
Dünya, başını en fakir uluslardan biri olan Haiti'ye çevirdiğinde, ülkenin bitmek bilmeyen acılarına yönelik duyduğu sempati, genellikle yolsuzluk ve kötü yönetim hakkında azarlamaları ve vaazlarıyla gölgeleniyor.
Bazıları, Haitililerin Fransız köle sahiplerini nasıl devirdiklerini ve 1804'te "modern dünyanın bir köle isyanından doğan ilk ulusu" olarak bağımsızlık ilan ettiklerini biliyorlar. Ancak yirmi yıl sonra, Fransız savaş gemileri, özgürlüklerini kanla ödeyen halka ültimatom vererek geri döndüklerinde olanların hikayesini çok az kişi biliyor; "Ciddi miktarlarda nakit parayla bize tekrar ödeyin veya savaşa hazırlanın."
Nesiller boyunca köleleştirilmiş insanların torunları, eski köle efendilerinin torunlarına okullar, yollar, klinikler veya canlı bir ekonomi inşa etmek için kullanacakları parayla ödeme yaptı.
Yıllardır, New York Times gazetecileri Haiti'nin çektiği sıkıntıları ele alırken bir soru havada asılı kaldı; "Ya ulus neredeyse doğumundan beri dış güçler, yabancı bankalar ve kendi liderleri tarafından yağmalanmadıysa?" Bir ulus inşa etmek için daha ne kadar para gerekebilirdi?
Bir yıldan fazla bir süredir, The Times muhabirlerinden oluşan bir ekip, bu soruyu yanıtlamak ve Haitililerin özgür olmasının neye mal olduğuna dair bir rakam belirlemek için üç kıtadaki arşivlerde, kütüphanelerde çürüyen uzun zamandır unutulmuş belgeleri aradı. İşte bu hafta ortaya çıkan bir dizi hikayeden çıkarımlar...
HER ŞEYİ BAŞLATAN ÇİFTE BORÇ
1825'te toplarla dolu bir Fransız savaş gemisi Haiti başkentinin limanına girdiğinde, Kral X. Charles'ın bir elçisi karaya çıktı ve şaşırtıcı bir talepte bulundu. Fransa, köleleştirdiği insanlardan tazminat istedi.
Normalde yenilenler tazminat ödeyenlerdir, kazananlar değil. Sadece on yıl önce Fransa güçleri, Haitililer tarafından da mağlup edilen İmparator Napolyon'un başarısız askeri kampanyalarından sonra Avrupalı komşularına bunları ödemek zorunda kalmıştı. Ama Haiti dünyada neredeyse tek başınaydı ve hiçbir güçlü müttefiki yoktu. İşgal edilmekten korktu ve diğer uluslarla ticaret yapmaya istekliydi, bu yüzden ödemeyi kabul etti.
Talep, Haiti'nin ödeyebileceğinden çok daha fazla, 150 milyon Fransız frangıydı. Böylece Fransa, Haiti'yi ödemeye başlaması için bir grup Fransız bankasından kredi almaya zorladı. Bu durum, çifte borç olarak bilinmeye başladı.
'BORÇ YOLUYLA YENİ SÖMÜRGECİLİK'
The Times, Haiti'nin 64 yıl boyunca yaptığı her ödemeyi takip etti. Toplamda, bugünün dolarına yaklaşık 560 milyon dolar eklediler. Haiti'nin Fransa'dan bağımsızlığı gerçekten ne kadara mal oldu? Times muhabirlerinden oluşan bir ekip, bir rakam belirlemeye çalıştı. Ancak Haiti'nin kaybı, yalnızca Fransa'ya ve dış borç verenlere yıllar içinde ne kadar ödendiğini toplayarak ölçülemez.
Atlantik boyunca denizaşırı bir banka kasasına gönderilen her frank, Haiti'nin çiftçileri, işçileri ve tüccarları arasında dolaşmayan veya köprülere, okullara, fabrikalara yatırılmayan, ülkenin zenginleşmesine imkan vermeyen paraydı.
Muhabirler, birkaç asırlık binlerce sayfalık arşiv belgelerini inceledikten ve dünyanın önde gelen 15 ekonomisti ile istişare ettikten sonra, Fransa'ya yapılan ödemelerle zaman içinde Haiti'nin ekonomik büyüme kaybının 21 milyar dolardan 115 milyar dolara kadar olduğunu hesapladı. Bu, 2020'de Haiti ekonomisinin sekiz katı büyüklüğünde bir miktar.
The Times muhabirlerinin konuştuğu ekonomistlerden biri olan Thomas Piketty, bunu “Borç yoluyla yeni sömürgecilik. Bu tahliye, devlet inşa sürecini tamamen bozdu” diye açıkladı. Ve bu sadece başlangıçtı. Çifte borç, ülkeyi 100 yıldan fazla bir süre tıkayan bir borç döngüsüne itti.
Crédit Industriel et Commercial
YALNIZCA ADI ULUSAL OLAN 'ULUSAL BANKA'
Fransız hükümeti tazminat talebiyle Haiti'yi baltaladı, ancak daha sonraki yıllarda Fransızlar Haiti'ye farklı bir taktikle yaklaştı; bir iş ortağının uzanmış eli. Çifte borca bağlı yarım yüzyıllık ezici ödemelerden sonra, Haitililer sonunda ülkenin kendi ulusal bankasına, Avrupa'da demiryollarını ve fabrikaları finanse eden bir kuruma sahip olacağı haberini kutladılar.
Ama Haiti Ulusal Bankası sadece ismen Haiti'ydi. C.I.C. olarak bilinen Paris merkezli bir banka olan Crédit Industriel et Commercial ve yatırımcılarının bir eseriydi. Haiti'nin ulusal bankasını Paris'ten kontrol ettiler ve Haiti hükümetinin yaptığı neredeyse her işlemden komisyon aldılar. The Times tarafından ortaya çıkarılan orijinal kayıtlar, Crédit Industriel ve yatırımcılarının Haiti'den on milyonlarca dolar çekip ülkeyi daha fazla krediyle boğduğunu gösteriyor.
Haitililerin bir şeylerin yanlış olduğunu anlamaları ilk kutlamalardan sonra uzun sürmedi. Haitili bir ekonomist, "Tükenmiş bir kamu hazinesini kurtarmaya geldiğini iddia eden bir bankanın işe, para yatırmakla değil değerli her şeyi geri çekerek başlaması komik değil mi?" diye yazmıştı.
ABD HAİTİ'YE PARA KASASI GİBİ DAVRANDI
Amerikan ordusu 1915 yazında Haiti'yi işgal ettiğinde, resmi açıklama Haiti'nin kendi haline bırakılamayacak kadar fakir ve istikrarsız olduğuydu. Dışişleri Bakanı Robert Lansing, işgali “anarşiyi, vahşeti ve baskıyı” sona erdirmeyi amaçlayan bir medenileştirme misyonu olarak nitelendirerek “Afrika ırkına” yönelik küçümsemesini gizlemek için ise çok az çaba sarf etti.
Ancak bir önceki kış, küçük bir deniz piyadesi ekibi Haiti'nin ulusal bankasına girip 500.000 dolarlık altını aldığında, başka amaçlara dair ipucu da gelmişti. Altın, birkaç gün içinde bir Wall Street bankasının kasasındaydı.
Haiti'deki ABD güçlerini komuta eden general, yıllar sonra kendisini "kapitalizmin haraççısı" olarak nitelendirerek, "Haiti ve Küba'yı National City Bank çocuklarının gelir toplaması için uygun bir yer haline getirmeye yardım ettim" dedi.
National City Bank, Citigroup'un selefiydi ve Wall Street'teki diğer güçlerle birlikte, The Times tarafından incelenen onlarca yıllık diplomatik yazışmalara, mali raporlara ve arşiv kayıtlarına göre Washington'ı Haiti'nin ve maliyesinin kontrolünü ele geçirmeye zorladı.
Sonraki on yıllar boyunca ABD, parlamentoyu silah zoruyla dağıtarak, binlerce kişiyi öldürerek ve Haiti'nin kazancının büyük bir bölümünü New York'taki bankacılara göndererek Haiti'de baskın güç oldu.
1915'te Haiti'ye giren ABD askerleri
ZORLA ÇALIŞTIRMA
Bazı tarihçiler, ABD işgali sırasında Haiti için hastaneler, 800 mil yol ve daha verimli bir kamu hizmeti gibi somut kazanımlardan bahsediyor. Ama aynı zamanda, askerlerin işçileri iplerle bağladığı, Haitililere ücretsiz yollar inşa ettirdiği ve kaçmaya çalışanları kurşuna dizdiği Amerikan zorla çalıştırma sistemine de işaret ediyor.
Amerikalı yetkililer tarafından hazırlanan ve The Times tarafından gözden geçirilen yaklaşık iki düzine yıllık rapora göre, on yıl boyunca Haiti'nin toplam gelirinin dörtte biri National City Bank ve bağlı kuruluşu tarafından kontrol edilen borçların ödenmesine gitti.
Zaman zaman, Haiti'nin mali durumunu kontrol eden Amerikalı subaylar, yaklaşık iki milyonluk ülke için halk sağlığından ziyade paralarının çoğunu kendi maaşlarını ve harcamalarını ödemek için harcadı.
YOLSUZLUK
"Önce kendi kardeşleri, sonra da dış güçler tarafından ihanete uğradılar." Bunlar, birçok Haiti uzmanı gibi ülkenin sorunlarının derinlere gömülü yozlaşma kültürünü kabul etmeden açıklanamayacağını söyleyen Haitili tarihçi Georges Michel'in sözleri.
Michel, "Bu, kişisel çıkarları için ülkesinin çıkarlarını satan bir Haitili yetkilinin vakası değil. Bunun neredeyse bir kural olduğunu söyleyebilirim."
Haiti'nin liderleri tarihsel olarak kendi çıkarları için ülkeyi yağmaladılar. Seçilmiş yasa koyucular radyoda açıkça rüşvet almaktan bahsettiler ve oligarklar az vergi ödeyerek kazançlı tekellerin tepesinde oturuyorlar. Uluslararası Şeffaflık Örgütü, onu, dünyanın en yozlaşmış ülkeleri arasında sıralıyor.
1875 tarihli bir kredide, Fransız bankacılar yüzde 40 pay aldı. Geri kalanların çoğu diğer borçları ödemeye gitti, geri kalanı ise tarihçilere göre ülkelerinin geleceği pahasına kendilerini zenginleştiren yozlaşmış Haitili yetkililerin ceplerini doldurdu.
Yaklaşık bir yüzyıl sonra, kitapsever bir doktor olan François Duvalier cumhurbaşkanı seçildiğinde, ülkenin geleceği iyi görünüyordu. 130 yıldan fazla bir süredir ilk kez Haiti, uluslararası borç yükünden kurtuldu. Bu, 1957'deydi. Sonraki 28 yıl boyunca Duvalier ve oğlu, yolsuzluk ve gaddarlıkla ün salmış bir diktatörlüğü paylaştılar. Profesyoneller ülkeyi terk etti. Çaresiz bir ülke daha da çaresiz hale geldi ve Duvalier ailesi yüz milyonlarca doları yağmaladı. Haiti belki de her zamankinden daha fakirdi.
FRANSIZLARIN ANLATMADIĞI TARİH
Çifte borç büyük ölçüde tarihe karıştı. Fransızlar, atalarının finansal sömürülerinden zengin bir şekilde yararlandı ancak bu, sınıflarda pek anlatılmıyor. The Times, Haiti'nin çifte borcu altında ödeme alan 30'dan fazla aile torunuyla konuştu. Çoğu, bunu hiç duymadıklarını söyledi. Napolyon'un ilk karısının altıncı nesil soyundan biri, “Bu, ailemin hiç bilmediğim bir parçası” dedi. Bu bir tesadüf değil. Fransa, geçmişinin bu kısmını gömmek için çok çalıştı.
Haiti'de bile, hikayenin tamamı uzun zamandır bilinmiyordu. Daha sonra 2003 yılında, Başkan Jean-Bertrand Aristide, Fransa'nın dayattığı borcu ifşa ederek ve tazminat talep ederek Haitilileri hayrete düşürdü. Fransa onu gözden düşürmeye çalışmak için hızla harekete geçti. Tazminatlardan bahsetmek, diğer eski kolonilerin hâlâ sömürü mirasından muzdarip olduğu bir ulus için endişe vericiydi. O sırada Fransa'nın Haiti büyükelçisi, tazminat talebini bir "patlayıcı" olarak hatırlıyor ve “Onu etkisiz hale getirmeye çalışmamız gerekiyordu” diyor.
Bay Aristide, alay konusu yaparak Fransa'nın borcu için kesin bir rakam bile önerdi. Ancak The Times, Haiti'nin uzun vadeli kayıplarının şaşırtıcı bir şekilde onun tahminine yakın olduğunu keşfetti. Hatta fazla mütevazı bile olabilir.
2004 yılında Bay Aristide, ABD ve Fransa tarafından düzenlenen bir görevden alma sırasında kendisini bir uçağa bindirilirken buldu. Amerikalılar ve Fransızlar, huzursuzlukla parçalanan Haiti'de istikrar ihtiyacını öne sürerek hareketlerini savundular. Ancak zaman geçtikçe, başka bir eski büyükelçi başka faktörlerin de olabileceğini kabul etti.
The Times'a verdiği demeçte, Haiti cumhurbaşkanının aniden görevden alınmasının da onun tazminat çağrısıyla "muhtemelen biraz" ilgili olduğunu söyledi.