Deli ve Dahi filmi 1998 yılında Simon Winchester tarafından yazılan Crowthorne Cerrahı adlı kitaptan beyaz perdeye uyarlanmış başarılı bir yapım. Filmin başrolünde ise 1995 yapımı Cesur Yürek filminden tanıdığımız ve bu film ile en iyi yönetmen ödülünü elinde bulunduran Mel Gibson var.
Ulaş Ural
Oxford Sözlüğü’nün ilk versiyonlarının yazıldığı diyebileceğimiz 1879 yıllarında geçen filmde Mel Gibson, sözlüğün editörü ve filoloji topluluğunun bir üyesi olan James Murray rolünü canlandırıyor. Hollywood’un tanınan oyuncularından Sean Penn ise tehlikeli hastaların tutulduğu bir akıl hastanesinde yatmakta olan ve sözlüğün hazırlanışının kaderini değiştiren Dr. W.C. Minor rolüyle nefes kesiyor.
Yönetmenliğini Farhad Safinia’nın üstlendiği Deli ve Dahi filmi biyografi ve dram türünde bir yapıt. Filmin senaryosu Mell Gibson, John Boorman ve Todd Komarnicki’ye ait. Son derece başarılı ve dönemin ruhunu yansıtan görüntüleriyle de izleyiciyi etkileyen filmin görüntü yönetmenliği koltuğunda ise Kasper Tuxen oturuyor.
Deli kim? Dahi kim?
Filmin ilk dakikalarında açıkça ifade etmeliyim ki sözlüğün editörü James Murray mı deli yoksa Amerikan iç savaşında cerrah olarak görev yapan ve ABD ordusu tarafından 1864 yılında Wilderness Muharebesi’ne gönderilen Dr. Minor mı deli anlamakta zorlanıyorsunuz. Birbiriyle iç içe geçmiş ve tarih boyunca övgüler düzülmüş bu iki kavramdan ‘deli’ olanı ağır psikolojik sorunları, şizofreni hastalığı ve akıl hastanesinde yatması sebebiyle ve halihazırdaki toplumsal kabullerimiz sayesinde Dr. Minor’ın üzerine kalıyor.
Dil ve dilin kökenine dair çalışmalarıyla tanınan dil bilimci James Murray, İngiliz Filoloji Topluluğu’nun da oluru ile Oxford Sözlüğü’nü bugünkü haline yakın bir şekilde, kelimenin kökeni, okunuşu ve cümle içinde kullanılışı ile birlikte hazırlama görevine getirilir. Ancak, söz konusu dünyanın o zaman için de geçerli olmak üzere en çok kullanılan dillerinden biri olduğu zaman tabi ki böyle bir işe girişmenin zorluklarını hepimiz tahmin edebiliriz. Konunun zorluğu kadar göz kamaştırıcı prestiji ise elbette Oxford Filoloji Topluluğu içinde de tabii türlü çekişmelere ve ayak kaydırma oyunlarına sebep oluyor. İşte tüm bu sahnenin ortasında olanca dil bilim ve etimoloji birikimi, sadakati ve heyecanıyla James Murray’ı da deli kategorisine alamaz mıyız? Kitapta ‘profesör’ olarak işaret edilmemiş olsaydı mutlaka bu unvana aday olabilirdi.
Kelimenin kökeni, okunuşu ve cümle içinde kullanılışıyla beraber gösterilebileceği bir sözlük hazırlama fikri dahice ancak o yıllarda böyle bir çalışmayı yürütmek oldukça zor ve hatta imkânsız yakın olsa da sözlüğün editörü bu çalışmayı 10 yıl gibi bir sürede tamamlamayı vadediyor. Personel azlığı ve bütçe sıkıntıları yanında taranması gereken milyonlarca kaynak vardır. Bu zorlukları aşmak adına Murray’ın çözüm önerisi vardır ancak yine de çalışmalar beklenen hızda ilerlemez.
İşinde son derece başarılı bir doktor ve entelektüel olan Dr. W.C. Minor ise kanlı iç savaşın da etkisiyle psikolojisi iyice bozulmuş, ağır paranoya nöbetleri geçiren birisidir ve akıl hastanesinde yatmaktadır. Hastanede eline geçen bir kitaptan çıkan not sayesinde Oxford Sözlüğü’nün hazırlanma serüvenine dahil olan Dr. Minor kendine has kategorilendirme yöntemi sayesinde kelimenin kökeni ve cümle içindeki anlamı ile birlikte kısa sürede 10.000 kelimeyi sözlüğün editörü James Murray’a gönderecektir. Tüm bu zorluklar içerisinde ve imkânsız gibi görünen şartlara rağmen bir akıl hastasının hayatına giren aşk ise belki de tarihin akışını değiştiriyor.
Tutku, dram, tarih ve biyografiyi iç içe sunan ‘Deli ve Dahi’, gerçek bir hikayeye dayanan, bol celebrity içeren, ciddi bir emek ve zaman sarf edilmiş kaliteli bir yapım. İki tane enfes karakterin tarihin bu zorlu sürecinde bir araya gelmiş olması ve dünyanın en prestijli kaynaklarından birini hazırlama serüveni son derece başarılı bir kurgu, görsel kalite ve oyunculuk ile aktarılmış. Elbette bu bir film ve bir süresi olmalı ancak film sanıyorum orijinal hikâyenin anlatıldığı kitabın da etkisi ile Crowthorne Cerrahı yani Dr. Minor’a odaklanıyor. Belki filmin süresi biraz daha uzun tutularak sözlüğün hazırlanış sürecindeki çarpıcı detaylar biraz daha fazla ön plana çıkarılabilirdi ancak o taraf zaten başlı başına bir belgesel konusu.
Bu arada, kitabın orijinal adı ne ‘deli ve dahi’ ne de ‘the professor and the madman’. İngiliz yazar Simon Winchester tarafından 1998 yılında kaleme alınan ve Mel Gibson tarafından hakları satın alınarak sinemaya uyarlanan kitabın orijinal adı The Surgeon of Crowthorne. Ancak, kitap ABD’de ‘The Professor and The Madman’ olarak tercüme edildiği için filmin adı da Türkçe’ ye ‘Deli ve Dahi’ olarak çevrilmiş.