İsviçre Peynir Modeli Nedir? COVID-19 Pandemisi Hakkında Bize Neler Öğretebilir?
Özgün Nedir?
Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.
İsviçre Peyniri Modeli, risk analizinde, riske karşı alınan yöntemlerin kusursuz olmadığı, dolayısıyla risk unsurunu en aza indirmek için birden fazla önleme başvurulması gerektiğini telkin eden bir risk yönetimi modelidir.
Burada yapılan analoji, İsviçre peynirinin meşhur delikli yapısıdır. İnsanların risk karşısında aldığı her önlem, bir dilim İsviçre peyniri gibidir. Eğer tek bir önlem alınırsa, bu peynirdeki deliklerden ötürü risk, peynir boyunca geçebilecek ve öteki tarafa ulaşabilecektir. Ancak üst üste birden fazla önlem alınırsa, bu arka arkaya çok sayıda İsveç peyniri dizmek gibidir. Risk unsuru, bazı deliklerden geçebilecek olsa bile, deliklerin büyüklüğü, sayısı ve konumunun her dilimde farklı olmasından ötürü bir noktada takılacaktır ve o risk unsuruna karşı alınan önlemin başarılı olma ihtimali daha yüksek olacaktır.
Örneğin ana görselde, COVID-19 pandemisinde alınabilecek bazı önlemler sıralanmaktadır. Bunların her birinin belli bir başarı/başarısızlık oranı vardır. Hiçbiri, tek başına salgını durdurmak için yeterli değildir. Yani hangisini tekil olarak virüslerin önüne koyacak olursanız olun, salgın bu deliklerden sızarak size ulaşabilecektir. Ancak sizinle virüsler arasındaki katman sayısı ne kadar çok olursa, virüslerin bu önlemlerden birinde takılıp kalma ihtimali çok daha yüksek olacaktır. Yine de Evren'deki her sistemin içsel olarak kusurlu doğası nedeniyle %100 başarıya ulaşmak imkânsız olabilir, ancak buna çok daha fazla yakınsamak mümkündür.
İsviçre Peyniri Modeli, aslen Manchester Üniversitesi'nden James T. Reason tarafından, alınan tüm önlemlere rağmen trafik kazalarının yaşanma nedeninin, alınan önlemlerin hiçbirinin kusursuz olmamasından kaynaklandığını izah etmek için 1990 yılında geliştirilmiştir.[1] Ancak sonradan havacılık güvenliği, mühendislik, sağlık, acil servis organizasyonları, bilgisayar güvenliği ve genel olarak savunma sanayiinde yaygın olarak kullanım bulmuştur.
Pandemiyle Mücadelede Savunma Katmanları
Yukarıdaki görsel üzerinden gidecek olursak, COVID-19 ile mücadelede alınması gereken önlemler şöyle sıralanabilir:
Bireysel Sorumluluklar
Pandemi sırasında bazı önlemler yalnızca bireyler tarafından alınabilirler. Kimi durumda bireyleri önlem almaya zorlamak mümkün olsa da aslen kişilerin bu önlem mekanizmalarını anlayıp, kendi rızalarıyla bu önlemleri almaları daha verimli ve etkili olacaktır.
Maske Kullanımı
Maskeler, maskeyi takan kişinin saçtığı virüsleri tutarak ve etraftaki virüslerin maskeyi takan kişiye ulaşmasını engelleyerek koruyucu bir kalkan görevi görürler. Örneğin SARS-CoV-2 virüsü havada asılı kalan damlacıklarla bulaştığı için, maskeler bunların size ulaşmasını engelleyebilir. Maskelerin birçoğu düzgün kullanıldığı takdirde çok yüksek başarı oranına sahiptir; ancak bir virüsü durdurmak konusunda %100 başarılı değildir. Bu nedenle özellikle kapalı alanlarda, insanlarla temas edileceği durumlarda ve hastalık şüphesi olan hâllerde kullanılmalıdır; fakat tek başına yeterli olamayacağı hatırlanmalıdır. Maske kullanımıyla ilgili daha fazla bilgiyi buradan alabilirsiniz.
Hastayken Evde Kalmak
Aşıların geliştirilmesi ve maskenin kullanılması sayesinde COVID-19 pandemisinde coğrafi hareketliliği artırmak mümkün olmuş olsa da, özellikle de semptomlu hasta olan bireylerin yüksek virüs saçma oranlarından ötürü evde kalmaları büyük öneme sahiptir. Kendinizi halsiz hissettiğiniz, öksürdüğünüzü fark ettiğiniz, ateşiniz olan durumlarda evden çıkmamayı seçerek salgının yayılmasını yavaşlatabilirsiniz.
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.Kreosus
Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
El Hijyeni ve Öksürük Kuralları
SARS-CoV-2 virüsünün yüzeylerde en azından birkaç saat boyunca kalabildiği bilinmektedir. Dolayısıyla hasta birinin öksürdüğü veya hapşırdığı bir yüzeye dokunduktan sonra, elinizi ağzınıza, burnunuza veya gözlerinize götürmeniz halinde virüs vücudunuza girebilir ve yayılabilir. Bu nedenle elinizi yüzünüzden uzak tutmak ve düzenli aralıklarla (özellikle de dışarıdan geldiğinizde) ellerinizi yıkamanız önemlidir.
Benzer şekilde virüsü saçan tarafta olmamak adına, öksürme ve hapşırma sırasında bir mendil kullanıp sonra bunu çöpe atmak veya mendiliniz yoksa dirseğinizin iç kısmına hapşırmanız ve ağzınız ile burnunuzu olabildiğince sıkı bir şekilde kapatmanız önemlidir.
Fiziksel Mesafe & Dış Mekan Etkinlikleri
Bir solunum virüsü olan SARS-CoV-2, havada sonsuza kadar ilerleyememektedir. Çoğu durumda 1.5 metre civarında büyük bir kısmı yere düşmektedir. Eğer kapalı ve iyi havalandırılmayan bir ortamdaysanız, bu mesafe daha uzun olabilir. Benzer şekilde, hasta birinin klima veya vantilatör önüne oturması halinde saçtığı virüsler hava yoluyla çok daha uzaklara erişebilir. Bu nedenle durumu iyi analiz ederek, insanlarla aranıza fiziksel mesafe koymak ve bir etkinliğe katılacağınız veya etkinlik düzenleyeceğiniz zaman mümkün olduğunca dış mekan etkinliklerini tercih etmek önemlidir. Fiziksel mesafenin önemini buradan okuyabilirsiniz.
Toplumsal & Bireysel Sorumluluklar
Bazı önlemlerin bireyler tarafından alınması zordur, imkânsızdır veya sadece bireyler tarafından alınması yeterli değildir. Bu durumda toplumsal sorumluluk kavramı ortaya çıkar.
Gerçeğe Dayalı Bilim İletişimi
Akademik literatür ile halk arasındaki köprü; empatik, gerçeğe-dayalı ve kültürel sorumluluklardan haberdar bir şekilde kurulmalıdır. Konu hakkında deneyimi ve uzmanlığı olmayan kişiler, bilim iletişimi rolüne soyunmamalıdır. Taraflar, akademik olarak anlamadıkları konular hakkında yorum yapmamalı, halka yanlış bilgi vermediklerinden emin olmalıdırlar. Kulaktan dolma ve doğrulanmamış bilgiler halk arasında yayılmamalıdır. Bilgilendirme yapılırken, insanları suçlayıcı, aşağılayıcı ve empatik olmayan bir tavır takınılmamalıdır. Hanlon'un Usturası ve Geri Tepme Etkisi gibi faktörler her zaman gözetilmelidir.
Hızlı, Etkili & Yaygın Test Uygulamaları
PCR testi gibi güvenilir testler, erişilebilir, hızlı ve etkili bir şekilde uygulanmalıdır; çünkü bu testler, salgının nabzını tutmak adına büyük önem taşımaktadır. Test yapımına gereken önem verilmediği takdirde, salgının ne yöne gittiğini kestirmek mümkün olmaz. Bu nedenle sadece hastalık şüphesi olanlara değil, yaygın bir şekilde testler uygulanmalı ve bunların belirli pozitiflik değerlerinin altında kaldığı garanti edilmelidir. Eğer yeterince test uygulanmazsa, salgınla mücadelede başarı konusunda gerçek bir tablo çizmek mümkün olmaz.
Liderlik: Şeffaflık & Finansal Destek
Bireyler, kendilerini korumak adına belli önlemleri alabilirler. Ancak salgın gibi toplumsal sorunlarda gidişatı tek başlarına öngörmeleri imkânsızdır. Bu nedenle toplumsal/siyasal liderlik büyük bir önem arz etmektedir. Devlet kademesinde mesajların hızlı, etkili ve doğru bir şekilde verilmesi, ülkede ve Dünya'da olup bitenlerin şeffaf ve anlaşılır bir şekilde anlatılması, bilinen ve bilinmeyenlerin net bir şekilde halka iletilmesi gerekmektedir. Elbette, hem salgın kontrolüne yönelik olarak bilim ve teknoloji için, hem de salgında etkilenen vatandaşları korumak adına daha önceki dönemlerde toplanan vergilerin ve devlet hazinesinin/rezervlerinin etkili bir şekilde kullanımı, halkın pandemiyi en hafif yaralarla atlatması ve pandemi-kaynaklı sorunlarını gidermesi için büyük öneme sahiptir.
Karantina & İzolasyon
Özellikle de hasta kişilerin hastanelerin yönlendirmesiyle hastane içinde veya evlerinde izole edilmeleri, bir yerde salgın patlak verdiğinde hızlı karantina uygulamalarına geçilerek salgının büyümesine izin verilmemesi büyük öneme sahiptir. Bunlar, sosyal yaşantıyı etkileyen önlemler olsalar bile, doğru ve hızlı şekilde uygulanmaları halinde çok etkili araçlar olabilirler. Ancak sündürülen ve ağırdan alınan karantina ve izolasyon uygulamaları, etkili sonuç vermediği gibi, faydadan çok zarara da neden olabilir.
Aşılar
Hastalığa yakalanmaksızın savunma sistemine patojenleri (örneğin SARS-CoV-2 virüsünü) tanıtabilen aşılar, hastalığa karşı en güvenli ve en etkili silahtır. Böylece hastalığın yıkıcı etkilerini deneyimlemeksizin, sağlıklı ve güvenli bir şekilde savunma sistemimizi virüse hazırlayabiliriz. Aşılar, bugüne kadar sayısız pandemi, endemi ve ölümcül hastalığın ya tamamen yok edilmesini sağlamıştır ya da kontrol altına alınmasını mümkün kılmıştır. Ancak aşılar bile kusursuz değildir ve %100 koruma sağlayamaz. Bu nedenle toplumun geniş bir yüzdesinin aşılanması gerekir; ancak bu başarılabilirse, kısmen az sayıda aşısız bile aşılılar sayesinde hastalıktan korunabilir. Buna, sürü bağışıklığı adı verilir. COVID-19 aşılarıyla ilgili sorularınızın cevaplarını burada bulabilirsiniz.
Sınır Kontrolü & Sokağa Çıkma Yasakları
Salgın, sadece ülke içinde değil, ülkeler arasında da etkili bir şekilde yayılabilmektedir. Özellikle de tatil mevsimlerinde kitleler halinde yer değiştiren insanlar, kaçınılmaz olarak virüsü de beraberinde getirmekte veya gittikleri yerlere götürmektedirler. Bu nedenle sadece kendi ülkemizdeki değil, diğer ülkelerdeki salgın durumunu da anlık olarak takip etmek ve gerek görüldüğü takdirde belirli ülkelere giriş-çıkışları hızlı bir şekilde yasaklamak gerekmektedir. Bu yasakların herhangi bir kültürel ayrımcılığa veya politik ajandaya dayalı değil, bilimsel verilere ve tıbbi gereksinime dayalı olarak yapıldığından emin olunmalıdır.
Havalandırma, Nem Kontrolü & Hava Filtreleri
Salgın boyunca en çok göz ardı edilen önlemlerden biri, kapalı ortamların havalandırılması, burada biriken nemin kontrol altında tutulması ve hava filtreleriyle patojenlerin yok edilmesi gibi önlemlerdir. Çok iyi havalandırılan kapalı mekanlar, eğer diğer önlemler de uygulanıyorsa, salgının önünü kesmek adına önemli bir araç olabilirler. Bu konuda yaptığımız 2 çağrıyı buradan ve buradan okuyabilirsiniz.
Sonuç
Bu model de her model gibi gerçek hayatta olanı kusursuz bir şekilde karşılayamabilir. Örneğin asıl geliştirilme amacı olan trafik kazalarına uygulanabilirliği konusunda bazı tartışmalar bulunmaktadır.[2] Benzer şekilde, pandemiyle mücadelede de önlemler her zaman bu şekilde doğrusal bir hat izlemeyebilir; çoğu zaman farklı uygulamalar arası dinamikler çok daha karmaşıktır ve kimi zaman sosyal ve ekonomik etki gibi diğer faktörler de gözetilmelidir.
Buna rağmen, İsviçre Peynir Modeli'nin risk yönetiminde genel geçer olarak kabul ve saygı gören bir model olduğu rahatlıkla söylenebilir. Ayrıca birden fazla önlem katmanının, tek adet veya birkaç önlem katmanından neden daha etkili olduğunu hızlı bir şekilde anlatabilmek adına değerlidir.
Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
İlginizi Çekebilecek Sorular
- Et yemek zorunlu değil, vegan beslenerek de hayatımızı devam ettirebiliyoruz, o halde et yemek acımasızlıktır. Bu argüman ne kadar doğru?
- Psikiyatri bir bilim midir yoksa sadece ilaç ticaretinden mi ibarettir?
- Baslangic düzeyindekilere bilim kitap tavsiyesi verebilri misiniz?
- 3
- 1
- 1
- 1
- 1
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0
- J. Reason. (1990). The Contribution Of Latent Human Failures To The Breakdown Of Complex Systems. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. B, Biological Sciences, sf: 475-484. doi: 10.1098/rstb.1990.0090. | Arşiv Bağlantısı
- Eurocontrol. Revisiting The "Swiss Cheese" Model Of Accidents. (30 Ekim 2006). Alındığı Tarih: 14 Eylül 2021. Alındığı Yer: Eurocontrol | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?
Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 17/09/2021 18:30:39 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10987
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.
- Bilim Ağacı> Uygulamalı Bilimler> Sağlık Bilimleri> Tıp> Epidemiyoloji
- Bilim Ağacı> Sosyal Bilimler> Siyaset Bilimi> Kamu Yönetimi> Kamu Sağlığı
- Hastalık Salgın Tıp Hızlı Risk Önlem Sars-Cov-2 (Covid19 Koronavirüs Salgını) Önlemler Hastalık Kontrolü Hastalık Dağılımı Hastalık Yayılımı Dağılım Yayılım