YÖNSÜZ ÖFKE
Gerilen Toplum
Türkiye, son yıllarda biraz örtük ama dokularına işlemiş bir gerilim içinde.
Bunun nedeni, yıllar yılı yığıla yığıla büyüyen sorunların çözümü için zaman ve emek harcanmaması; doğal olarak da katlanarak büyüyen bu sorunlarla boğuşmanın yaşamı çekilmez kılması.
Sorunların altında ezilen 70 milyondan fazla insan…
Buna karşın bakıyorsunuz, her türlü tıkanmanın giderildiği yerlerin başında gelen siyaset tıkanmış. 95 yıllık Cumhuriyet geleneği, yaşam tarzı, demokratik yapılanma yerle bir edilmiş ve halkın kendi kararıyla (!), yani referandumla tek adam rejimine geçilmiş, demokrasi dışına kaymanın giderilemez sonucu olarak çözümsüzlük gelmiş ülkenin ve rejimin üstüne çökmüştür!
Siyasetin tıkandığı ve çözüm üretemez hale geldiği yerde ekonominin sağlam olması, sağlıklı bir biçimde yoluna devam etmesi beklenemez. Ülkemizde de bu tam tamına böyle olmuştur. İlerlemek şöyle dursun, her gün biraz daha geriye giden hastalıklı bir yapı ortaya çıkmıştır.
Bozulmuş ayarların, dejenere olmuş yapının, gündelik söylemlerle iyileştirilmesi mümkün değildir. Bunun yarattığı geriliminse, yeni sorunların ansızın ve bir öfke patlaması şeklinde ortaya çıkmasına neden olabileceği bilinmelidir.
Çünkü sıkıntı yalnızca siyasette, ekonomide değildir; bütün alanlardadır. Onun için bütün boyutlarıyla gözlenmeli, irdelenmeli, değerlendirilmeli ve buna göre çözüm üretilmelidir.
Bu yapılmadığı takdirde, gerilimin giderilmesi adeta imkânsızlaşır. Sonra da, doğası gereği ani patlamalara, birden ortaya çıkıveren öfke sellerinin kabarıp köpürmesine neden olabilir. Toplumun fay hatları hareketlenir ve yeni kırıklar ortaya çıkar ki; bunun sarsıntılarını ve tahribatını gidermek yıllar alabilir.
Sıkıntılı Toplum Psikolojisi
Toplum, sürekli bir sıkıntı içindeyse, bu pek çok alanda birden olumsuzluklara yol açar. En büyük sorun, üretimde tökezlemedir. Bu sıkıntıyla insanlar işlerinde verimsizleşirler. Yaratıcılıkları törpülenir, üretici güçleri zayıflar.
Böyle durumlarda “hastalık” tıpkı verem gibi sinsi sinsi ilerlemeye başlar. Önce kesik kesik olan öksürükler giderek sertleşir ve ciğerleri parçalayacak bir hal alır… Kan kusmaya başladığınızda ise iş işten geçmiş olur.
Sıkıntılı toplumlar sıkıntılarını çoğunlukla sessizlik ve tepkisizlikle, adeta onlar yokmuş gibi yaşamaya çalışarak örterler. Bu, zamana sığınmak ve zamanla her şeyin değişeceğine tevekkülle inanmaktandır. Kimi boyutlarıyla umursamazlık, vurdumduymazlık da sayılabilir bu; ama asıl sorun güden ve güdülen psikolojisine teslim olmaktır.
Güden, zaten bunu istediğinden ve her dediğinin buyruk olarak kabul edilmesinden yana beklenti içinde bulunduğundan bu teslim oluşu memnuniyetle karşıladığı gibi hızlanması, yaygınlaşması ve yerleşmesi için her gün biraz daha sertleşerek ve durumunu pekiştirerek yoluna devam eder.
Güdülen ise milyonlarladır ama tek bir kişiymiş gibi hareket eder. Birey olarak varlığı özgünlüğünü yitirdiği için tek tip haline gelir. Bunun sonucu da, -kusura bakılmasın- sürü olmak, sürüye dönüşerek kimliksizleşmektir.
Sıkıntılı toplum, bu psikolojisini sürüleştiği için sessizlik ve tepkisizlikle geçiştirmeye çalışır. Boyun eğmenin ardında dinsel “kulluk” anlayışı, “ulu’l emre itaat” geleneği, “sabırla koruğun helva olacağı” biçimde oluşturulmuş yerleşik kanılar yattığı için, genel olarak kabul görmesi hiç de zor olmaz.
Birikim, Yoğunlaşma ve Sıkışma
Baskıların, çarpıklıkların önüne geçilmemesi sonucunda sorunlar daha da büyür.
Sorunlar büyüdükçe, bir birikim oluşur. Sıkıntı giderek yoğunlaşır. Yoğunlaşma, genel olarak toplumu, birey olarak insanı adeta tepesinden bastırarak ezer, ufalar. Tek tük karşı koymalar, çıkışlar görülse de bunlar çabucak bastırılır, susturulur, etkisizleştirilir.
Yoğunlaşmanın sonucu ise sıkışmadır. Burada sözünü ettiğimiz “gaz sıkışması” gibi bir şey değlidir; insanın ve toplumun psikolojik olarak, yaşam koşulları içinde yaşadığı güçlükler nedeniyle sıkışmasıdır.
Ne denli ezilmeye, sömürülmeye, hor görülmeye alıştırılmış olursa olsun, insanın bir dayanma gücü vardır.
Gaz değildir ama o da sıkıştığı zaman patlar!
Üstelik onun patlamasının nasıl, nerede ve ne zaman olacağı belli değildir.
Toplumsal patlamalar kimi zaman bir toplumu evriltir, devrime kadar uzanan yollara çeker. Kimi zaman ise bitmez tükenmez bir kaosun ortasına taşır ve orada bırakır.
Bunun için, siyasi erk sahiplerinin ya da toplum önderlerinin adımlarını çok çok ölçüp biçerek atmaları gerekir.
Siyaset, toplumu rahatlatmak için “havasını almak”tan ibaret güncel, hafifletici bir müdahalenin ötesinde, çok daha derinlemesine yapılan incelemeler sonucunda ulaşılan, geniş zamanlara yayılmış yapısal değişiklikleri başarabildiği oranda gerçek anlamda siyaset olur.
Yönsüz Öfke
Uzun süren baskı dönemlerinin, o sabırla katlanılan acılarının yarattığı sıkıntı, sızıntısı hissedilmeyen kaçaklara da neden olabilir ama en çok görülen şey, dehşetli bir patlamadır. Bunu hiç kimse istemez, istememelidir de; ancak siyasi erk bunu genel bir boyun eğiş ve kabul ediş olarak değerlendiriyor, sömürüsünü ve baskısını artırarak yoluna devam ediyorsa fena halde aldanıyor demektir.
Biriken toplumsal öfke, gün gelecek, an gelecek, bir büyük patlamayla ortalığı yakıp yıkacaktır.
Çünkü, uzun süren sıkıntılı bekleyişlerin, susuşların, kabullenişlerin neden olduğu birikim; er geç yerini toplumsal ve siyasal bir patlamaya terk edecektir. Yönsüz bir öfkeyle birden oluşan ve gelişen olayların sonucu ise önceden hiçbir biçimde kestirilemez.
Yönsüz öfke, o birikime neden olan yanlışları ya da o yanlışları yapanları hedef almak amacıyla yola çıkabilir ama bir anda onu harekete geçiren unsurlar da dahil olmak üzere en umulmadık hedeflere yönelebilir. Onun için çok tehlikelidir. Eğilip bükülmeye, işlenmeye, yönlendirilmeye ne doğası müsaittir, ne de bunun için zamanı vardır.
Yönsüz öfke, güdüseldir belki ama güdülemez, evcilleştirilemez. Tahrip gücü yüksektir, patlar. Önüne geleni yakıp yıkıp geçer. Geride kalan ise tozdan dumandan görünmez olur. Görünse bile, artık ortada pek bir şey kalmamıştır.
Bu, saklı bir tehlikedir. Dikkat!