Giuseppe VERDI (1813 – 1901)
Metin
Antonio Soma
İlk oynanış; 17 Şubat 1859, Roma
Devlet Operasında ilk temsil; 1947, Ankara
Başlıca Kişiler;
Samuele & Tommaso, suikastçı (Bas)
Edgardo, Vali Riccardo’nun yaveri (Soprano)
Riccardo, Boston Valisi (Tenor)
Renato, vali’nin kâtibi (Bariton)
Ulrica, büyücü (Kontralto)
Adelia, Renato’nun karısı (Soprano)
Silvano, gemici (Bas)
Konunun geçtiği çağ ve yer; 18.yüzyılda Boston
Verdi’nin bu operası 18.yüzyılda derin yankılar yapan bir suikast olayının hikâyesidir. Olayın kurbanı İsveç Kralı III. Gustav’dır. Tarihin dikkate değer hükümdarlarından biri olan Gustav 1746 yılında doğmuştur. Annesi Prusya Kralı bürük Fredrich’in kardeşiydi. Veliahtlığında dayısı gibi güzel sanatlara büyük bir ilgiyle bağlanmış, özellikle tiyatro ve müziğe olan sevgisi onun her iki alanda çeşitli eserler vermesini sağlamış. 25 yaşında Paris’e gelerek XV. Louis’nin sarayında misafir edilmiş, memleketine döndükten sonra tahta geçmiştir. Üçüncü Gustav, İsveç’te çeşitli devrimler yapmış, yurdu onun çağında Avrupa’nın en uygar ülkeleri arasında girmiştir. Fakat genç Kral sarayında verdiği bir maskeli balo esnasında öldürülmüştür. Olayın sebepleri tarihçiler arasında hala tartışılmaktaydı. Bunlardan bir kısmı suikastın siyasi sebepler yüzünden ileri geldiğini iddia etmekte, bazıları ise bir aşk macerasının sebep olduğunu ileri sürmektedir. Kralı 1792 yılında muhafız alayından bir yüzbaşı öldürülmüştür. Yüzbaşı Anckerströn onun yakın dostu ve hayranıydı. Bu genç subay hafifmeşrep bir tiyatro sanatçısıyla evlenmiş fakat Kralın, karısıyla olan gizli aşk macerasını öğrenince Ribbing ve Horn adlı Kral aleyhtarı iki kontla işbirliği yapmaktan çekinmemiştir. Yine tarihçilere göre gizli ilimlere inanan Krala yakın bir dostu tarafından öldürüleceği Arvidson adlı bir falcı kadın tarafından bildirilmiştir. Olayın romantik yönü ünlü Fransız metin yazarı Scribe tarafından kaleme alınmış. İlk defa 1834’de Auber tarafından bestelenerek temsil edilmiştir. Halen unutulmaz olan bu opera o çağlarda da büyük bir başarı kaydedememişti. Aradan 23 yıl geçtikten sonra Scribe’in hikâyesi bu defa İtalyan metim şairi Soma tarafından yeni baştan çevrilip düzenlenerek Verdi’ye sunulmuştur. Verdi o yıllarda ününün zirvesinde bulunuyor, İtalyan Birliği için savaşıyordu. Hikâyeyi büyük bir ilham zenginliğiyle süsledi ve oynanmak üzere Napoli’ye gönderdi. Burada beklenmeyen bir şey oldu; halk tarafından pek çok sevilen sanatçının bu eserinde bir Kralın öldürülmesi olayının fena etkiler yapacağını sanan sansür, operayı kabul etmedi. Zaten aynı yıllarda Fransa’da Üçüncü Napoleon’a bir baloda suikast düzenlenmişti. Verdi eseri bu defa Roma’ya gönderdi. Roma sansürü eseri kabul etti fakat kişilerin adlarının değiştirilmesini şart koştu. «İsveç Kralı Gustav» adlı opera «Un Balo in Maschera» adıyla sahneye kondu ve büyük bir başarı elde etti. Verdi ulusal bir kahraman olmuştu, duvarlar onun adıyla doluydu. Çünkü «Verdi» adı aynı zamanda İtalyan Birliğini belirleyen «Vittoria Emmanuele Re d’italia – İtalya Kralı Vittoria Emmanuele»nin baş harfleriydi.
BİRİNCİ PERDE
Vali konağının büyük salonlarından biri.
Riccardo’nun yakın dostları ve gizli düşmanları sohbet ederek kendisini beklemektedirler. Aralarında Samuele ve Tommaso da bulunmakta, her ikisinin de Riccardo’ya olan nefretleri konuşmalarından anlaşılmaktadır. Vali neşeli bir tavırla salona girerek herkesi selamlar. Yerine oturduktan sonra yanına gelen yaveri Edgardo yakında verilecek olan maskeli baloya çağrılanların listesini uzatır. Riccardo listeyi incelerken sekreteri ve yakın dostu olan Renato’nun eşi Adelia’nın da adını görmüş heyecanlanmıştır. Bir romansla deli aşık olduğu bu kadına olan bağlılığını belirtir. Salonda bulunan diğer ziyaretçiler melodinin ritmik ahengine kapılarak Riccardo’yu övmeye başlarlar (La rivedro nell’estati). Vali Samuele ve Tommaso dışında diğerleriyle kısaca görüşüp gidebileceklerini söylerken salona sekreteri Renato girer ve ona kendisine karşı bazı düşmanca hareketlerin düzenlenmekte olduğunu, elinde bazı deliller bulunduğunu bildirir. Söylediğine göre eğer Riccardo’ya bir şey olursa ülkelerinde huzur kalmayacaktır (Alla vita che t’arride). Bu sırada Edgardo yargıçların bir karırını bildirmek üzere yaklaşır. Bu kararda falcı Ulrica’nın yakalanıp yakılmak suretiyle öldürülmesi istenmektedir. Riccardo bu kadın hakkında bilgi ister. Genç yaver büyücünün marifetlerini sayar döker, büyük bir isabetle geleceği bildirdiğini söyler (Volta la terrea). Vali kılık değiştirerek gidip bu kadını görmek istediğini bildirir. Efendisinin hayatından endişeli olan Renato ise bu fikre pek taraftar görünmemektedir. Macera düşkünü Riccardo bu konudaki kararını uygulayacaktır. Salona tekrar giren adamlarına oyununu bildirir; denizci kılığına girecek, Ulrica’ya fal baktıracaktır. Düşmanları acı bir tebessümle gülerken perdeyi maiyetin korosu tamamlar.
İKİNCİ PERDE
Sihirbaz falcı Ulrica’nın mağarası.
Yanmakta olan büyük ateş üzerindeki kapın içinden renkli dumanlar çıkmakta, yukarı uzanan merdiven gizli bir kapıya ulaşmaktadır. Mağara dışındaki birtakım insanlar merakla kadını seyretmektedirler. Ulrica’nın sesi esrarlı, garip bir ritm eşliğinde yükselir; «Yeraltı Kralı kendini göster!» (Re dell’abisso affretati). Parça bitince içeri denizci kılığında Riccardo girerek karanlık bir köşede durur. Büyücü önce Silvano adlı bir gemicinin falına bakacak, geleceğini söyleyecektir. Silvano onbeş yıldır Kralın hizmetindedir, acaba bunun sonu neye varacaktır? Büyücü adamın elini alarak bakar ve bu hizmetler sonucunda rahata ulaşacağını, Kralın lütfuna kavuşacağını söyler. Fal bitince gizli kapıdan Adelia’nın hizmetçisi girerek hanımının dışarıda olduğunu ve kendisiyle görüşmek istediğini bildirir. Bu olay Riccardo için bir sürpriz olmuştur. Hemen daha karanlık bir yere çekilerek durumu seyre koyulur. Adelia bütün güzellik ve zarafetiyle girerek falcıya derdini anlatır; ulaşılması imkânsız bir insanı sevmekte, bu aşka son verecek bir büyünün yapılmasını istemektedir. Ulrica bu derde tek çarenin bazı bitkilerde bulunduğunu, bu bitkileri ise idam alanında darağacının altından toplanması gerektiğini söyler (Della citta all’occaso). Adelia kadını dehşet ve korkuyla dinlemektedir. Riccardo bir köşede konuşulanları duymuş. Adelia’nın kendisine olan aşkı ona büyük mutluluk vermiştir. Kadın gece oraya giderse onu yalnız bırakmayacak, kendisi de orada olacaktır. Adelia çıkar çıkmaz mağaraya valiyi aramakta olan dostları dolar. Riccardo onlara gemici kılığında duyduğu rahatlık ve neşeyi nefis bir barkarol’la açıklar (Di’tu se fidele). Parça bitince dostlarına dönen Riccardo, Ulrica’ya fal baktıracağını bildirir. Falcı valinin elini alır, inceledikten sonra, bir kişizade olduğunu ve yakında çok yakın bir dostu tarafından öldürüleceğini söyler. Bu dost o andan itibaren valinin elini sıkacak ilk kimse olacaktır. Verdi tekniğinde bir topluluk başlar; Vali kendisine düşman olduklarını bildiği iki adama; Samuele ve Tommaso’ya dönerek müstehzi bir eda ile bu kehanete inanmalarını öğütler. Aynı anda içeri Renato girmiş, Riccardo’yu selamlayarak elini sıkmıştır. Kehanete göre katil Renato olacaktır. Vali bu duruma kahkahalarla güler. Ve ünlü kentet botunca Ulrica’ya elini sıkan kimsenin en yakın dostu olduğunu bildirir (E scherze od e follia). Bu sırada arkadaşlarıyla Silvio gözükürler. Valinin orada olduğunu duyan gemiciler onu parlak bir koroyla överlerken perde iner.
ÜÇÜNCÜ PERDE
Darağaçlarının bulunduğu tepe.
Gece, hafifbir ay ışığı etrafı aydınlatmakta, fırtına yerdeki karları savurmakta, darağacındaki cesetleri sallamaktadır. Bir kadın gölgesinin tepeye doğru ilerlediği görülür. Bu gölge aşkına deva aramaya koşan Adelia’dır. Büyük dramatik aryasıyla bu aşktan duyduğu endişeleri açıklar (Ma dall’arido). Adelia korkudan titremektedir. Gücü tükenmek üzereyken yanına Riccardo gelir. Her ikisi Verdi’nin en güzel sayfaları arasında sayılan melodik bir düetle birbirlerinin kollarına atılırlar (O qual soave brivido). Uzaktan ayak sesleri duyulur, gelen efendisini suikastçılara karşı daima korumaya çalışan fedakâr Renato’dur. Adelia hemen bir tülle yüzünü saklar, Riccardo dostuna kadını evine götürmesini tembihler ve yüzünü açtırmayacağına dair yemin ettirerek uzaklaşır. Riccardo giderken süikastçılar yaklaşarak vali sandıkları Renato’ya saldırırlar. Renato kendisini ve yanındaki kadını savunurken vali olmadığı anlaşılır. Suikastçılar bu defa Renato’ya yanındaki kadının yüzünü görmek istediklerini söylerler. Renato tekrar kılıcına davranır, kavganın en tehlikeli anında kocasını kurtarmak isteyen Adelia’nın yüzündeki tül düşer. Zavallı Renato dehşet içinde duraklar. Samuele ve Tommaso alay ederek gülmeye başlarlar. Valinin dostu bitkin bir halde karısını alarak uzaklaşırken onlara kendileriyle ertesi sabah buluşmak istediğini bildirir.
DÖRDÜNCÜ PERDE
Renato’nun evindeki kütüphane
Riccardo’nun yağlı boya bir tablosu asılıdır. Birkaç mezürlük kısa bir orkestra prelüdünden sona karı kocanın bitkin bir halde girdiği görülür. Renato’nun söylediklerine bakılırsa. Renato’nun eşini affetmesine imkan yoktur. Böyle bir olayı ancak ölüm temizleyebilecektir. Adelia ümitsizce kendini savunmaya başlar, sonra da diz çökerek küçük oğlunu görmesine müsaade etmesi için yalvarır (Morro, ma prima in grazia). Bu yalvarma hiçbir sonuç vermemiştir. Renato eşine odadan çımasını emreder. Yalnız kalınca valinin portresine dönerek intikamını kanla alacağına and içer. En güvendiği dostlukları sona ermiş, Adelia ile geçirdiği mutlu anlar hayal olmuştur (Eri tu che macchiavi). İçeri Vali’nin düşmanları Samuele ve Tommaso girmişlerdir. Renato iki adama artık kendileriyle çalışmaya karar verdiğini bildirir. Vali Riccardo, Samuele’nin babasını öldürtüp evine el koymuş, Tommaso’nun erkek kardeşini yurdundan sürmüştür. Her üç adam tek bir gayede birleşirler; İntikam… Bu sırada Adelia girerek yaverin geldiğini, maskeli balo için davetiye getirdiğini bildirir. Renato’nun aklına bir fikir gelmiştir; Vali baloda öldürülecektir. Kendisinin, Tommaso ve Samuele’nin adlarını üç küçük kağıda yazarak bir vazonun içine atar Adelia’ya bu kağıtlardan birini almasını ister. Adelia’nın çektiği kağıtta adı yazılı olan vali’yi öldürecektir. Kadın bitkin bir halde kâğıdı çeker, üzerinde Renato’nun adı yazılıdır. Renato kıvançla haykırır; emeline kavuşacak, eliyle intikamını alabilecektir. İçeri Edgardo girerek davetiyeleri verir. Renato eşiyle baloda hazır bulunacaktır. Perdeyi beş kişi arasındaki kentet tamamlar; Adelia işlenecek olan cinayetten duyduğu heyecan, üzüntü ve dehşeti üç intikamcı uzun süreden beri besledikleri kinin sona ermesinden doğan kıvancı, genç yaver balodan duyacakları zevki anlatmaktadırlar (Ah, di che fulgar).
BEŞİNCİ PERDE
Birinci Sahne – Vali çalışma odasında masasının başındadır. Adelia’ya duyduğu büyük fakat tehlikeli aşktan kurtulmasının çaresini Renato’yu eşiyle beraber İngiltere’ye göndermekte bulmuştur. Bu suretle araya girecek olan Okyanus belki bu aşkın unutulmasını sağlayacaktır. Bu konudaki emri imzalarken ızdırapla kıvranmakta, Adelia ile beraber bütün neşesinin ve varlığının da gideceğine inanmaktadır (Ma se m’é forza perderti). Riccardo baloya gitmek üzere yerinden kalkarken yaver Edgardo girerek yüzü örtülü meçhul bir kadının bir mektup bırakıp gittiğini, bu mektupta valinin o geceki baloda öldürüleceğinin yazılı olduğunu söyler. Riccardo’nun kararı kesindir. Her şeye rağmen baloya gidecek ve yakında İngiltere’ye hareket edecek olan sevgilisini son bir defa görecektir.
İkinci Sahne – Sarayın büyü balo salonu. Misafirler neşeyle şarkı söylemekte, danslar devam etmektedir. Üç intikamcı üstlerinde birer mavi domino ile bir köşede konuşmakta, Kralı tanımaya çalışmaktadırlar. Renato, yaver Edgardo’ya yaklaşarak Kralın nasıl bir kostüm giydiğini sorar. Yaverin cevaplandırmaya niyeti yoktur. Efendisinin öldürüleceği bir mesajla bildirilmiştir. Renato ısrar eder, balo bitmeden valiye söylemesi gereken önemli bir iş olduğunu iddia eder. Edgardo, Riccardo’nun kıyafetlerini açıklar; siyah bir domino giymiş, kırmızı bir maske takmıştır (Saper vorreste). Dansör ve dansözlerin gösterisi devam ederken beyaz bir elbise içinde maskeli olarak Adelia belirir, valinin yanına yaklaşıp sesini değiştirerek oradan hemen uzaklaşmasını, kendisini öldüreceklerini söyler. Vali ona mektubu yazanın o olup olmadığını sorar, Adelia heyecanla kendi sesiyle cevap verir. Vali Adelia’yı tanımıştır. İki sevgili devam etmekte olan Mazurka’nın ritmine katılarak nefis bir veda düetinde birleşirler. Adelia ona oradan uzaklaşması için yalvarmakta, Riccardo ise İngiltere’ye gitmeleri için gerekli emri imzaladığını, bir daha kendisini göremeyeceğini söylemekte, iki sevgili veda şarkısında birleşmektedir (t’amo, si t’amo, e in lagrime). Düet sona ererken bir adamın «Bu da benim vedam!» diye bağırarak valiye doğru yaklaşıp silahını ateşlediği görülür. Riccardo yere düşmüştür. Güçlükle Renato’yu bırakmalarını emreder, cebinden tayin emrini çıkartarak uzatır ve; «Adelia tamamen masumdur… Senin şerefini kirletecek hiçbir şey yapmamıştır» diye ilave eder. Renato, pişman ve bitkin, karısına sarılmış kendi kendine lanet etmektedir. Vali şahsına karşı kin besleyen herkesi affettiğini, kimseye kötülü etmek istemediğini söyleyerek son nefesini verirken perde ağır ağır facia sahnesini örter.