Çocuktum, babam mahalledeki arkadaşları ile spor üzerine sohbet ederken, iki de bir ‘bırak o peştemalları’ derdi. Babama, ‘peştamal’ı kimler için kullandığını o günlerde kendisine soramamıştım.
Geçenlerde gazetede, patronumuz ve yazarımız Hasan Kurt’a, bu olayı anlattım. Kurt, önce güldü ve sonra ‘Eskiden İdmanocağına peştamal, İdmanocağını tutanlara da peştamallar, derlerdi. İdmanocağı’nın forma rengi sarı- kırmızı idi. Renkler, peştamalın rengine benzediği için söylenmiş olabilir’ dedikten sonra Muzaffer Başkaya’nın ‘Cumhuriyetin ilk yıllarında Trabzon’da ekonomik hayat, adlı araştırma kitabı var. O kitapta peştamal hakkında bilgi var. Bir göz at’ diye ekledi.
Başkaya, Peştemalcılık başlığı ile şu bilgileri verdi;
‘Esas itibarıyla dokumacılığın içinde yer alan peştamal imali, Trabzon’da oldukça yaygın yapılırdı. Trabzon köylüsünün çokça kullandığı peştamallar, şehir içindeki tezgahlarda dokunur ve zaman zaman dışarı ihraç edilirdi. Peştamalcığın Trabzon için önemini dile getiren Kemal Karadenizli, Halk Gazetesi’nde 29 Nisan 1949 da şu satırları yazdı;
‘Eski bir Türk sanatı olan ve bilhassa Trabzon çarşısının mühim esnaf ve zümresini teşkil eden, peştamalcılığın ne derece telakki etmiş olduğunu, o zamanın her biri birer sanat eseri kadar nefis, canfes ve sırmalı çarşafları, örümcek ağı gibi ince bürümcük kaşarlı gömlekleri, keten dokumaları ile manose ve keşan peştamallarının istila ve hicret görmüş Trabzon’un eski aile sandıklarında, hala lavanta çiçeği kokan çarşaflarında rastlanır. El tezgahlarında yapılan ve her tarafa şöhreti yayılmış bulunan bu dokuma işlerinin memlekete temin eylediği gelir, altın para olarak 8-9 bin lira arasında tedavül edilmekte ve milli bir sanat olan peştamalcı tezgahları, o devirde ecnebi memleketlerden mensucat eşyası pek çok miktarda ithal edilmekte olduğundan revaçta imiş. Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa ile ticaret münasebeti artıkça, bu eski Türk sanatı yerini ister istemez daha ucuz elde edilen yabancı memleketler eşyasına terk etmiş ve 1914- 1918 harbinden sonra bir daha eski günlerine dönmemiştir.’
***
Başkaya, Karadenizli’nin de belirttiği gibi Trabzon Peştamalcılığının birinci dünya savaşından olumsuz etkilendiğini belirtikten sonra ikinci dünya savaşı yıllarında ise en sıkıntılı dönemini yaşadığını söylüyor. Başkaya, savaş yıllarında kumaş dağıtımını üstlenen Sümerbank’ın fahiş fiyatla kumaş satması da peştamal üreticilerini etkilediğini kaydediyor.
Trabzon’da bir dönemler çok şey üretiliyor ve imal ediliyordu. Şimdilerde ise her şey hazır.
Peştemal kelimesi Farsçadır. Arka silecek anlamındaki Püşt-Mal’dan gelmektedir. Hamamda belden aşağısını örtmek için kuşanılan ve çalışırken elbiselerin kirlenmesini önlemek için belden aşağıya sarılan, bez olarak bilinir.