Zihinlerimizde anlamı daralan kelimelerden biri iktidar. Genelde siyasi literatürde kullanılsa da hayatlarımızın çok da dışında kalamayacak bir mayası var. Kelime yetkiyi elinde bulundurma halini, gücün tasarrufunu anlatıyor. Belli zaman zarfında, belli kurallar dahilinde elimizde olan yürütme izni. İnsanoğlunu gerçekte özgür kılan bu imkan, onu pek bahtlı yapabileceği gibi, bu hakkın tasarrufunda gösterilecek lakaytlıkla büyük kem talihlilerden biri de yapabilir.
İnsan doğduğu zaman pek çok yönden muhtaç haldedir. İptidai olan o ilk dönemlerinde kuralları hızlıca öğrenir ve başta ebeveyni olmak üzere çevresi ile iletişimi sağlar. Yolun bu kısmındaki yolculuğumuz, bizi diğer hayvanlardan pek de ayırmaz. Onlar kadar hızlı öğrenemesek de beslenmek, korunmak, ilgilenilmek çoğu ihtiyacımızı karşılar o dönemde. İktidar sahibi olan başka hemcinslerimizle tanışmaya da bu dönemde başlamışızdır.
Anne ve baba çocuğun hayatındaki ebeveynlik vazifesiyle ilk iktidar sahipleridir. Çocuk bu iletişimden başlayan bir kimlik inşası sürecine girer. Buradaki iktidar içinde diğerlerinde çoğu zaman unutulma ihtimali olan bir güzellik fıtrat olarak verilmiş: evet merhametten bahsediyorum. Bu merhamet iktidar sahibinin hükümlerine bir empati, bir kadirşinaslık katar. Karşı tarafı tanıyıp anlama, onu düşünebilme, ona bir kıymet verme şansı bulur böylece. Gücünde tasarruf etmesi, kudretini hassas ve dengeli biçimde yönlendirmesi kolaylaşır. Çoğu annenin yatağını toplama ödevini tam yapamayan çocuğa kızmadan, çocuğun göreceği bir zaman diliminde eksik yaptıklarını tamamlayarak şefkat kanatlarını örttüğünü görmüşsünüzdür. Bu şefkat yapıcıdır ve iki tarafa da iyi gelir. Neye karşı olursa olsun -özelde kişinin kendine karşı, genelde pek çok kendi olmayana karşı kullanılan- iktidar şefkatten mahrum bırakılmamalı.
İnsan hayatın içinde, zaman geçtikçe, istese de istemese de farklı yetkiler, iktidarlar edinir. Büyüyor olmak bile sadece yaş itibariyle size bir paha katar. Arkadaş rolü, abi rolü, anne-baba rolü doğal seyri içinde zaten gelir. Bununla beraber insanın doğal seyrinden daha fazlasına ihtiyacı vardır. Bazen bir sözü, bazen bir duruşu, bazense susması bu yetkiyi yönlendirir çünkü. İnsanın yaşama üslubuna etki edecek temellerden biridir iktidarları ve ondan ayrılamayacak sorumlulukları.
Anne, baba ile evlat; iki arkadaş; öğretmen ile öğrenci; işveren ile işçi; yönetici ile seçmen; toplum ile birey, insan ile doğa ve insanın kendini okumasında gördüğümüz bu rollerin getirdiği yetkiler, bizi her durum içinde bir seçim yapmaya götürür. Bu seçimlerden süzülüp cisimleşmiş olan şey değil midir zaten yaşam? Yaşamın tınısına etki ise insanın kendi iktidarından başlayıp onu kontrol edebildiğinde doğan üslupta bize göz kırpar.
Bu üslubu yalnız kulağıyla duymaya çalışmıyor Elias Cannetti, ‘Kitle ve İktidar’ kitabında insanın gün içerisindeki basit, bedensel hareketlerinin dahi benliğine etki ettiğinden bahsediyor. Sandalyeye oturuşunun, yerde bağdaş kurmasının, yatış ve ayakta duruş pozisyonlarının bile insanın içsel alemine, daha sonra dışında görünen hallerine etkilerini anlatıyor. Örnek vermek gerekirse: bir kimse geldiği zaman karşı tarafa teveccüh göstererek o kişi daha rahat hissetsin diye ayağa kalkmayı düşünelim; bir de insanın tanışma ritüelinde bu eylemi hayata geçirmesinin altında kendinin varlığını ispat ve kendini göstermek olduğunu. Tabi bu ikincisini bile isteye yapmak absürt geliyor olabilir sizlere. Fakat bunun böyle ifade edilmeden -farkında olmadan- yapılsa dahi insanın kendi benliğini memnun edecek bir yanı olması dikkat edilesi gibi.
Yazar bir adım daha ileriye giderek insana daha muktedir hissettiren, çevresindekilerden daha yüksekte oturmanın -müdür koltuğu gibi- kölelerin sırtında taşınan krallıklardan miras alınmış ilkel bilinçaltı kalıntısı olduğunu söylüyor. Ah Elias, sandalyeye de mi oturmayacağız? Fiziksel hallerin içlerimizde mevcut kendi’leri besleme ihtimali olması ve bunu fark etmeyişimiz, hakikatte ne kadar muktedir olduğumuzu bir kere daha gösteriyor (!).
Büyüklerin eşyaya teveccüh ettiren şuurlu halleri, bizim işimizi gördükleri için cisimlere dahi vefalı oluşları aklıma düşüyor. Verilen iktidarı kendi benliklerinde terbiye etmeye başlayarak verilme gayesine göre kullanma derdinde olanlar da olmuş: Sokrates, Hz. İsa, Emile Zola, Said Nursi gibi kimseler bulundukları yerlerde önce kendi iktidarlarıyla mücadele etmiş, insanı ve toplumları irdelemiş, daha doğrusunu inşa etmeye uğraşmış bahtiyarlardan bir kısmı. Heva ve arzularına kendisini sınırsızca salmış olan zalim güce karşı kuralları çizilmiş, doğru, yaşanabilir ve faydalı bir güç inşası..
Sınırlı olan bizlerdeki güce karşı başkalarında olan sınırlı güçler de doğaları gereği birlikte yaşamamıza yardım eder. İnsan dışındaki canlılar alemi bunu yine muazzam bir işleyişle götürür. Peki iktidar sınırsız olsaydı ne olurdu? Sınırsıza özlemle kavrulan insanoğlu yetkileri düzen ve birlik içinde değil de tahakküm ile uygulasaydı? Anne çocuğuna, erkek eşine, şeyh müridine sahip olduğunu sansaydı… Çizilmiş sınırların eğittiği bu roller nasıl da terbiye olmamış bir zorbaya dönüşürdü sizlerin tefekkürüne bırakıyorum. Ve maalesef sahip olmanın, olmak halinin önüne geçtiği yerlerde Tanrı’nın bahşettiği özgürlüğü bulamamak deyiş yerindeyse insanın oksijenini yok ediyor.
Sınırsız iktidar arzusunun ahlakla çok ciddi ilişkisi var bu yüzden, bu bireyi ilgilendirmeyi aşıp kitlelere mal olacak, toplumları etkileyecek korkunç bir potansiyel. İzleyenler bilir; Tolkien, Yüzüklerin Efendisi isimli seride yüzük alegorizmi ile çok güzel anlatır bu hırsı. Platon, Devlet kitabında aynı yüzük alegorisini kullanır iktidarı temsil etmek için ve sınırsız hırs ile ahlak arası ilişkiyi sorgular. Entelektüel uğraşın özündeki de biraz bu değil midir: İnsanın her türlü muktedir hallerinin eksikliklerini bulup daha iyi yapılışını aramak? Evet, belki de iktidar sahiplerinin tadını kaçırmak; az veya çok iktidara sahip bizlerin konforunu bozmak.
İnsandaki bu tat değişikliklerinin yansımasına sanat içerisinde sık şahit olunur. Munch’un Çığlık tablosu örneğin, çoğumuz anımsarız onu; insana verilmiş iktidarın arada acziyle, fakrıyla, ben nereye gidiyorum sorusuyla uyanışının tezahürüdür tablo. Sanat tarihindeki yeri insan var oldukça korunacak bir konudan bahseder: varoluşun ızdırabı. Munch kendi günlüğünde şöyle anlatıyor eserinin doğuşunu:
“İki arkadaşımla yolda yürüyordum; güneş battı, bir melankoli dalgasına kapıldım. Birden gökyüzü kıpkızıl bir renk aldı. Durup parmaklıklara yaslandım. Alev alev gökyüzü, mavi fiyordun ve şehrin üstünde kan ve kılıç gibi sarkıyordu. Arkadaşlarım yola devam etti; ben ise büyük bir endişeyle öylece duruyor ve doğada sonsuz bir çığlığı hissediyordum sanki.”
Resimde dikkat çekici şöyle bir yön de var. Resimde uyanmanın şokunu yaşayan kişi ne kadar o ızdırabı hissettiriyor olsa da arka plandaki çoğu şey aynıdır ve onlarda bir değişiklik yoktur. Uyanan kişi için de hala aynı mıdır bilemiyorum tabi. Ne diyordu güzel bir gönül ustası: ”Izdırar kişi için en büyük muallimdir.”
İnsanın sadece büyüyor olması ve şuuruna varmasa bile sadece çevresindekileri taklit etmesi ile kolaylıkla elde ettiği “iktidar“ları var ve bunlardan birazcık uzaklaşmak dahi nasıl da acı veriyor, değil mi? Oysa her gece yatağa girerken nasıl da çıkarıyor insan, kat kat üst üste giydiği rolleri, kurtuluyor çoğu ağırlığından. Ve öbür gün başlarken, hiç çıkarmamış gibi tek tek bürünüp tüm hepsine, adımını atıyor o günün sahnesine! İktidarı doğru tasarruf etmek pek zor olduğu halde, biz kimden öğrenmişiz böyle cüretkar olmayı ? Öyle ya, çok uzakta aramamak gerek insanın fıtratında belli maksatlar için derc edilmiş olanı. Şefkatle gerçek ihtiyaçlarımızı pansuman etmemiz ve doğru maksatların hatırlarımızda yaratılması dileğiyle.