STEVIA NEDIR ?
Latince ismi Stevia Rebaudiana Bertoni olan, Ülkemizde şeker otu olarak bilinen bu bitkinin anavatanı Brezilya, Arjantin ve Paraguay’dır. Stevianın tarihsel gelişimine bakacak olursak; bitki ilk olarak 1887 yılında Güney Amerika’lı bilim adamı Antonia Bertoni tarafından keşfedilmiştir. İsviçreli Botanist Moises Santiago Bertoni tarafından 1889 yılında bitkinin sınıflandırılması yapılmıştır. 1908 ‘de Paraguay’da bitkinin kültürü yapılmış ve faydaları ağızdan ağıza yayılmıştır. Daha sonra da, 1931’de Bridel ve Lavieille adında iki Fransız kimyacı, Stevia’nın sırrını çözmek için, yapraklarından elde ettikleri ekstrat (öz) üzerinde çalışmaya yapmışlardır. Bu çalışmalar sonucunda, stevia ekstratından beyaz kristal yapıda ve “Stevioside”adı verilen saf bir ürün elde etmişlerdir. Bu ürünün normal rafine şekerden 100-300 kat daha fazla tatlı olduğu belirlenmiştir. 1971’de Çinli araştırmacı Dr.Tei-Fu-Chen Paraguay’ı ziyaretinde ilgisini çeken Stevia bitkisi üzerinde çalışmalar yapmıştır. Bu çalışmalar sonucunda kimyasal olmayan doğal yöntemlerle Stevia ekstratının elde edilmesini sağlamıştır. Bununla birlikte, yaprağın keskin tadının damakta acılık bırakmasının nedeninin yaprak özünün olduğu anlaşılmış olup yaprak özünün çıkarılmasıyla yapraklarda bulunan keskin tadın kaldırılmasında başarılı olmuştur.
Önceleri, kanserojen madde içerdiği ve aşırı kullanımının, erkeklerde sperm hücresi sayısını azalttığı ve görüşü savunulduğundan Avrupa Komisyonu, güvenlikle ilgili yeterli kanıtlar olmadığını düşünüyordu. Bu nedenle de Avrupa Komisyonuda Stevia bitkisinin, gıda ya da gıda bileşeni olarak kuru yapraklarının kullanılması onayını reddetti ve Stevia bitkisini ya da bileşen olarak bitki ekstraktlarını içeren gıda ve içeceklerin AB pazarına girmelerine onay vermedi. Bu tarihten sonra güvenlikle ilgili birçok çalışma yapıldı. 28/02/2008’de FAO/WHO Gıda Katkıları Ortak Uzman Komitesi (JECFA) ve Amerikan Gıda ve İlaç İdaresi (FDA) gibi çeşitli kurumlar, saf steviol glikozitlerin (95%) insanlar tarafından tüketilmesinin güvenli olduğunu bildirdiler. JECFA, kabul edilebilir günlük alım miktarını 0-4 mg/kg vücut ağırlığı, yani 70kg ağırlığında bir insan için 280 mg, olarak belirledi. 0-4 mg/ kg vücut ağırlığı olarak belirlenen günlük alım miktarı, steviol glikozit¬lerin %95 saflıkta olduğu varsayılarak hesaplanmıştır. Yapılan hesaplamalar, Stevioside, Rebaudioside A, Rebaudioside C, Dulcoside A’nın, 1 mg staviol’e göre eşdeğerlikleri alınır. Örneğin, 1 mg steviol; 3,04 mg Rebaudioside A, 2,53 mg steoviside’ye eşdeğerdir. Mart 2010’da Avrupa Gıda Güvenliği Kurumu (EFSA), steviol glikozitlerin güvenilirliği konusunda değerlendirme çalışmalarına başladı ve 14 Nisan 2010’daki katkı maddeleri panelinde, steviol glikozitlerinin, bitki yapraklarından ekstrakte edilen tatlandırıcıların güvenilirliğini onayladı. Avrupa Birliği Komisyonu, Kasım 2011 itibariyle, Stevianın etken maddeleri olan stevioglikosidlerin Gıda Katkı Maddesi olarak kullanımına izin vermiştir. Toksikolojik testler maddenin, genotoksik, kanserojen ya da insan sağlığına herhangi bir olumsuz etkisinin olmadığı göstermiştir ve EFSA, JECFA’nın daha önce belirttiği kabul edilebilir günlük alım miktarını belirlemiştir. Stevioglikosidlerin, Gıda Katkı Maddesi olarak kullanımına izin verilmesiyle birlikte, şekerlemeden konserveye, alkolsüz içeceklerden ev tipi kullanıma kadar toplamda 31 kategoride steviol glikozitlerin Avrupa Birliğinde kullanımını onaylamıştır.
Günümüzde dünyada, her gün 150 milyona yakın insanın stevia kullandığı tahmin ediliyor. Doğal bir tatlandırıcı olduğu için geleceğin tatlandırıcısı gözüyle bakılmaktadır. Üzerinde yüksek miktarda araştırma yapılmış, araştırmalar sonucunda belirli seviyelerde kullanılması şartıyla insan vücudunda herhangi bir yan etkisinin bulunmadığı anlaşılmıştır. Bunlara bağlı olarak da, üretim miktarları sürekli artmaktadır (dünya genelinde, 2008 yılı üretim alanı 25.000 ha iken, 2011 yılında bu miktar 67.000 haya çıkmıştır). Bunları göz önüne alıp, çeşitli tarla denemeleri, toplantılar, eğitimler düzenlenerek, bu bitkinin toplum tarafından bilinirliliği artırılabilir. Ülkemizde yetiştirilebileceği bölgeler araştırılarak buradaki üreticilerin bu bitkinin yetiştirilmesine yönlendirilmesi sağlanabilir.