

||Eski Türkçe aslı
||Günümüze aktarımı


|LXXI
||Odgurmış İligke Pend Bermişin Ayur
||Odgurmış'ın Hükümdara Öğüt Verdiğini Söyler


|5132
||Yanut berdi odğurmış aydı ilig, bayat bersü barça tilekke elig
||Odgurmış cevap verdi ve: — Ey hükümdar, Tanrı her işte sana tevfikini refik etsin — dedi —


|5133
||Bu kıvçak kovı dünyâ kiçki ajun, neçe beg karıttı kanmaz özün
||Bu kof ve boş dünya çok eski bir âlemdir; o nice beyleri ihtiyarlattı, kendisi ihtiyarlamaz.


|5134
||Seni teg telim beg keçürdi sevip, saña ma anundı keçürgey evip
||Senin gibi bir çok beyleri sevdi ve nihayet onlardan yüz çevirdi; şimdi senin için hazırlandı, fakat seni de çabuk bırakacaktır.


|5135
||Bamağıl muñar sen hakikat köñül, vefâ kılğu ermez hakikat tüñül
||Sen ona inanıp, gönül bağlama; o sana hakikî bir vefa gösterecek değildir, ondan vaz geç.


|5136
||Meniñdin nerek emdi öt sav erig, bu üdlek öti tap saña ay tirig
||imdi benim öğüt ve nasihatime ne lüzum var, ey diri; sana feleğin verdiği ibret yeter.


|5137
||Seniñde ozakı ajun tutğuçı, kanı kança bardı kanı ol küçi
||Senden önce dünyaya hâkim olanlar hani, nereye gittiler; o kudret ve ihtişamları nerede.


|5138
||Olar kança bardı körü bar sakın, saña ma naru barğu üd kün yakın
||Onlar nereye gittiler, ibretle bak, düşün; senin için de oraya gidilecek gün yakındır.


|5139
||Saña tegdi emdi bu beglik kurı, uzun kalğu ermez iş itnıp yorı
||Bu beylik sırası şimdi sendedir, fakat uzun kalacak değildir; işini ona göre tut.


|5140
||Olarka negü kıldı erse asığ, bu kün sen anı kıl yarın bul tatığ
||Onlar için ne faydalı oldu ise, bugün sen de onu yap; yarın bunun zevkini tadarsın.


|5141
||Negüke ökündi ölürde olar, sen andın yırak tur tile edgüler
||Ölürken, onlar neye peşiman oldular ise, sen ondan uzak dur ve ancak iyilik düşün.


|5142
||İdi yakşı aymış biliglig bügü, biliglig sözi yinçü yâkût tegü
||Bilgili hakîm çok iyi söylemiş; bilgilinin sözü inci ve yakut gibidir.


|5143
||Ölügni körügli me kalmaz tirig, ölümke anun tutma kılkıñ irig
||Ölüyü gören hiç kimse diri kalmaz; ölüme hazırlan, haşîn olma.


|5144
||Ölümüg biligli ay kılkı osal, keçer bu tiriglik özüñ ülgi al
||Ey ölümü bilip de gafil davranan, hayat geçer, ondan nasibini al.


|5145
||Usanıp yorığlı ay ârzû kulı, ölümke basıkma kelir alğalı
||Gafletle yürüyen ey arzuların esiri, ölüm sana baskın yapmasın; o muhakkak bir gün seni almağa gelecektir.


|5146
||Baka kör keçürmiş küniñni bu kün, tükel boldı tüş teg sakınğıl ögün
||Geçmiş günlerine bugün dikkatle bak, hepsi bir rüya oldu; aklını kullan ve iyi düşün.


|5147
||Kalı kıldı erse özüñ edgülük, asığ kıldıñ özke eçü meñülük
||Eğer sen kentlin iyilik yaptın ise, bundan sen kendine ebedî bir ecir kazandın.


|5148
||Yava kıldıñ erse tiriglik kalı, ökünç birle tün kün udıma ulı
||Eğer ömrünü boşuna geçirdin ise, gece-gündüz durup-dinlenmeden, peşimanlıkla inle.


|5149
||Tilep bulğu ermez tiriglik tuçı, yana yañu ermez yegitlik küçi
||Arzu etmekle devamlı bir hayat temin edilemez; gençlik kuvveti de bir daha geri dönecek değildir.


|5150
||Bu bulmış üdüg barı kılma yava, ölümke anunğıl tapuğka eve
||Bari bu bulduğun zamanı boşuna geçirme; ölüme hazırlan, ibâdete istical et.


|5151
||Ay ilig baka kör seniñde oza, beg erdi atañ ilde erk türk tüze
||Ey hükümdar, bak, memlekette senden önce idareyi elinde tutan bey senin baban idi.


|5152
||Hazine haşem sü idisi bolup, tirildi bir ança tilekin bulup
||Hazinesi, maiyeti ve askeri vardı; bunlara dayanarak, her isteğini buldu ve böylece bir müddet yaşadı.


|5153
||Ölüm tuttı âhır iletti anı, asığ kılmadı ol bedümiş üni
||Sonunda ölüm onu yakaladı ve götürdü; onun büyük şöhreti bir fayda etmedi.


|5154
||Atañ öldi bardı saña berdi pend, ata pendi tutsa şeker bolğa kand
||Baban öldü, gitti ve bu ölümü ile sana öğüt verdi; baba nasihatini tutarsan, o sana bal-şeker olur.


|5155
||Muñar meñzer emdi eşit uş bu söz, asığ kılğa tutsa ayâ özke köz
||îmdi buna benzeyen şu sözü dinle; tutarsan, faydalı olur ve senin görür gözün olur.


|5156
||Atañ öldi erse kalı ne üdün, saña aydukı ol oğul kör odun
||Baban öldüğü zaman sana şöyle söylemiş olur:— Ey oğul, bak ve uyan.


|5157
||Ölüm tuttı bardım kelir uş saña, katığlan kedin edgü atıñ kodun
||Ölüm beni yakaladı, gidiyorum; şimdi sıra senindir; gayret et, kendinden sonra iyi ad bırak.


|5158
||Atanıñ ananıñ ölümi tükel, oğul kızka pend ol ukup özke al
||Ana-babanın ölümü çocuklar için tam bir nasihattir; bunu anlayıp, benimse.


|5159
||Atañnı anañnı ölüm kodmadı, senimü kodur kör yetilse üdi
||Ananı, babanı ölüm bırakmadı; vakti gelince, senimi bırakır.


|5160
||Olarka cefâ kıldı dünyâ titip, sañamu vefâ kılğa kılkın itip
||Onlara acımayan ve cefa eden bu dünya, tabiatini değiştirip, sanamı vefa gösterecek.


|5161
||Küsüş tut tiriglik kerek işke ıd, üle neñ kişike muyan özke tıd
||Hayatı aziz bil ve ancak lüzumlu işlerde kullan; insanlara ihsanlarda bulun ve kendine sevap kazan.


|5162
||Keçer kün içinde kerekiñ alın, keçürgey seni üd itigiñ kılın
||Geçici günler içinden ancak lüzumlu olan şeyleri .al; zaman seni de geçirecektir, buna göre hazırlığını yap.


|5163
||Özüñ yüdti munça bodun yükleri, oduğ tur osal bolma saknu yorı
||Sen bu kadar halkın yükünü yüklenmiş bulunuyorsun; uyanık ol, gafil bulunma ve düşünerek hareket et.


|5164
||Kalın aç böriler yığıldı saña, koyuğ ked küdezgil ay ilçi toña
||Bir sürü aç kurt senin etrafına toplanmıştır; ey kahraman hükümdar, koyunları iyi muhafaza et.


|5165
||İliñde biregü keçe kalsa aç, anı sendin aytur bayat közni aç
||Memlekette bir kimse bir gece aç kalırsa, onu Tanrı sana soracaktır; gözünü aç.


|5166
||Yula teg küyer sen bu kün ay ilig, yarukluk adınka-turur ay silig
||Ey hükümdar, bugün sen bir meş'ale gibi yanıyorsun, fakat bunun ışığı başkaları içindir; ey temiz kalpli insan.


|5167
||Tiriglik uçuksa yetilse yaşıñ, negüke tusulğay saña bu kişig
||Yaşın ileriler ve hayat da sonuna yaklaşırsa, bu adamların sana ne gibi faydaları dokunabilir.


|5168
||Özuñ otka atma kişiler üçün, özüñni küyürme körürde küçün
||İnsanlar için kendini ateşe atma, göz göre-göre zorla kendini yakma.


|5169
||Uluğluk bedüklük bu beglik kamuğ, kalır bu ölüm kelse açsa kapuğ
||Ölüm gelip, kapıyı çalarsa, ululuk, büyüklük ve bütün bu beyliğin hepsi burada kalır.


|5170
||Köni bol könilik öze kıl törü, uzun turğa beglik adakın örü
||Doğru ol ve doğruluk üzere hüküm et; beylik ancak böylelikle uzun müddet payidar olabilir.


|5171
||Ne edgü bilig berdi bilgi uluğ, bu söz işke tutnup yorı bu yoluğ
||Büyük bilgin ne iyi bilgi vermiş, bu söze göre hareket et ve bu yoldan yürü.


|5172
||Bekütmek tilese bu beglik ulı, törü bergü tutğu könilik yolı
||Bu beyliğin temelini sağlamlaştırmak istersen, hüküm ederken, dâimi doğruluk yolunu tutmalısın.


|5173
||Takı bir ajunuğ tutayın tese, könilikni tutğu söz aydım kese
||Öteki dünyayı elde etmek istersen, yine bu doğruluk yolunda devam etmelisin; bunda şüphe yoktur.


|5174
||Ay beg-men tegüçi bedütme köñül, vefâsız-turur dünyâ devlet tüñül
||Ey "ben beyim!" diyen, gurur getirme; dünya ve saadet vefasızdır, ondan vaz geç.


|5175
||Bu dünyâ kutıña ınanma ayığ, ınançsız-turur kör kılınçı yayığ
||Bu dünya saadetine pek güvenme; onun tabiati dönektir, ona inanılmaz.


|5176
||Ay ilig bu karşı bu ordu orun, saña tegmişi ber tüşün ol körün
||Ey hükümdar, bu köşk, bu saray, bu taht senin için, dikkat et, ancak bar durak yeridir.


|5177
||Seniñde ozakı tüşüp keçtiler, yerikmedi tüşte udu köçtiler
||Senden evvelkiler oraya uğrayıp, geçtiler; menzilde yerleşmediler ve öncekileri takip ederek, göçtüler.


|5178
||Saña tegdi emdi bu ordu orun, köçüñni özüñde oza ıd burun
||Bu saray ve taht şimdi sana ulaştı; göçünü kendinden önce gönder.


|5179
||Bu kün munda etme bu karşı sarây, sini kodmağay bu keçer yıl kün ay
||Bugün bu saray ve köşkü burada yapma; bu geçen yıl, ay ve gün seni beraber sürükleyecektir.


|5180
||Özüñ yatğu ornı gûr ol belgülüg, anı itgü edgü bile ay külüg
||Senin yatacağın yer, şüphesiz, mezardır; onu iyilikler ile süsle, ey nâmdar.


|5181
||Meniñ tep bilir sen bu karşığ bu kün, hakikat baka körse ermez ögün
||Bugün bu sarayı "benim" diye bilirsin; iyice düşünürsen, gerçekte o böyle değildir.


|5182
||Negü ter eşitgil bu karşı saña, baka körse çın ok ayur ay toña
||Dinle, bu saray sana ne der; dikkat edersen, çok doğru söyler, ey kahraman.


|5183
||Munı sen ayur sen meniñ tep meniñ, negüke ayur sen negü teg seniñ
||Bunu sen "benimdir, benim!" diye söylersin; niçin böyle dersin, bu nasıl senin olur.


|5184
||Seniñde basakı saña çık teyür, anundı küder uş meniñ ter meniñ
||Senden sonrakiler sana "çık!" der; onlar da oraya girmeğe hazırlanıp, "benimdir, benim!" diye beklerler.


|5185
||Tünek ol bu dünyâ ay dünyâ begi, tünek içre bolmaz sakınçta öñi
||Ey dünya beyi, bu dünya bir zindandır; zindan içinde endişeden başka bir şey bulunmaz.


|5186
||Tünekte sen artuk tileme sevinç, sevinç aslı uçmak-turur hem avınç
||Zindanda sen fazla sevinç bekleme; sevinme ve avunma yeri ancak cennettir.


|5187
||Bu erter erejig erej tutmağıl, ya keçgü sevinçig sevinç temegil
||Geçici rahatı huzur olarak kabul etme, geçecek sevince de sevinç deme.


|5188
||Ne yañlığ bu devlet turumaz kaçar, terilmiş neñiñni tükel ol saçar
||Saadet böyledir, duramaz, kaçar; topladığın malları o hep saçar.


|5189
||Anı kıl tutaşı tirilgü orun, bu ajun neñin kod añar yüz urun
||Ancak orasını ebedî hayat yeri telâkki et; bu dünya malını bırak, yüzünü oraya doğru çevir.


|5190
||Erej kut tilek ârzû meñü tile, bu meñü erej kolsa emgek bile
||Bu huzur, arzu ve dilekleri bırak, ebediyeti ara; ebedî huzuru isteyen bunun zahmetine katlanmalıdır.


|5191
||Bayat fazlıña bir baka kör sakın, neçe edgülük kıldı yetrü bakın
||Düşün, Tanrı fazlı ile sana ne kadar iyilik etmiştir, buna dikkat et.


|5192
||Kalın halk öze kıldı elgiñ uzun, tilek ârzû berdi yorık til sözün
||Kalabalık halk üzerine seni hâkim kıldı; dilek ve arzularını verdi ve fermanlarını yürüttü.


|5193
||Seni teg et özlüg bayat kulların, saña kıldı muñluğ körür sen barın
||Senin gibi olan Tanrı kullarını sana muhtaç etti; işte bunların hepsini görüyorsun.


|5194
||Munıñ şükri kılğu bu kün ay ilig, bayat hâlkıña bolğıl edgü silig
||Ey hükümdar, bugün buna şükür etmeli; Tanrının yarattıklarına karşı iyi ol ve temiz kalple muamele et.


|5195
||Könilik üçün teñri tikti seni, köni bol könilik öze tur kanı
||Tanrı seni doğruluk için bu mevkie getirdi; haydi doğru ol ve doğruluk ile yaşa.


|5196
||Ukuş birle işle kamuğ işlerig, havâka basıkma köñül tut tirig
||Her işi akıl ile işle, nefsin esiri olma, gönlünü diri tut.


|5197
||Bağırsak bulun barça bodnuñ öze, törü kıl uluğka kiçigke tüze
||Bütün halka karşı merhametli ol; büyüğe-küçüğe doğruluk ile hüküm et.


|5198
||Bodun kılkı teñsiz bolup artasa, körü ıdma itgil kısa tut basa
||Halkın tavır ve hareketi değişir ve bozulursa, onu dâima göz önünde bulundurup, fesada sapmalarına meydan verme.


|5199
||Negü ter eşitgil ay bilgi teñiz, bilig birle işlep kızartğıl meñiz
||Ey hükümdar, dinle, bilgisi deryalar gibi engin olan insan ne der; bilgi ile hareket et, yüzün güler.


|5200
||Bu kün edgü bolsun tese sen kamuğ, özüñ edgü bolğıl ay ilde uluğ
||Bugün her kesin iyi olmasını istersen, kendin iyi ol, ey memleketin büyüğü.


|5201
||Kamuğ bulğanuknı süzeyin tese, özüñ süzgü bodnuñ süzülgey basa
||Bütün bulanıklıkları durultmak istersen, kendi ruhunu tasfiye et; halk, ister-istemez, durulur.


|5202
||Bu begler baş ol kança barsa başı, udula barır barça udmış kişi
||Bu beyler baştır; baş nereye giderse, onu takip eden bütün insanlar da ona uyarlar.


|5203
||Bodun artasa anı begler tüzer, kalı artasa beg anı kim süzer
||Halk bozulursa, onu beyler düzene koyar; eğer beyler bozulursa, onları kim düzeltir.


|5204
||Sen öz kılkıñ itgil kılınıñ könit, bodun kılkı itlür sen özni avıt
||Sen kendi hareketini doğrult, tavrını düzelt; halkın hareketi kendiliğinden düzene girer.


|5205
||Yarağlığnı itmek tilese özüñ, yarağsızka yakma kesildi sözüg
||Sen kendine yakışır şeyler yapmak istersen, yakışmayan şeylere yaklaşma; işte bu kadar.


|5206
||Otunka katılma fesâddın yıra, bu iki kılıktın bolur er kara
||Küstahlara uyma, fesattan uzak kal; bu iki işi insanı karaya bulaştırır.


|5207
||Yarağsız yavuz neñ özüñ kolmasa, yarağsıznı kılma söz aydım kese
||Kat'î olarak söylüyorum ki, uygunsuz ve kötü şeylerle karşılaşmak istemiyorsan, yakışık almayan şeyleri yapma.


|5208
||Erejke avınma sen içme süçig, teñiz ol bu iki añar yok keçig
||Rahata dalıp oyalanma, içki içme; bu ikisi öyle bir denizdir ki insana geçit vermez.


|5209
||Kılıkıñ köni tut kılınçıñ silig, ukuş bolsu yolıñ keñeşçiñ bilig
||Tavrın doğru ve hareketin temiz olsun; yoldaşın akıl ve müşavirin bilgi olsun.


|5210
||Köñül til köni tut kör erdem uluğ, özüñni unıtma yañılma yoluğ
||Gönül ve dili doğru, fazileti ise, yüksek tut; gaflete dalma ve yolunu şaşırma.


|5211
||Kötürme köñül sen küvezlenmegil, er at sü telim tep kögüz kermegil
||Alçak gönüllü ol, gururlanma; "hizmetkârlarım ve askerim çok!" diye kibirlenme.


|5212
||Neçe kür kögüzlüg küvenür erig, ölüm yerke kömdi eşüdi yerig
||Nice cesur, mağrur ve kibirli insanları ölüm yere gömdü ve üzerlerini toprak ile örttü.


|5213
||Yeme yakşı aymış biliglig bedük, biliglig sözi tutsa tuşlar ked ök
||Bilgili büyük insan da iyi söylemiş; bilgili sözünü tutan her yerde iyilikle karşılaşır.


|5214
||Hazinem üküş tep küvenme neñin, haşem sü telim tep kötürme egin
||Hazinem çok! diye, bu mala güvenme; ,.hizmetkârım ve askerim çok!" diye gururlanma.


|5215
||Küçiñe küvenip kögüz kergüçi, yorıtumadı bir çıbunka alın
||Kuvvetine güvenerek, kibirlenen kimse bir sineğe bile çâre bulamadı.


|5216
||Buşı bolma işte sen övke yığın, kalı kelse övkeñ özüñ kıl ağın
||Bir işle meşgul olurken, hiddetlenme, öfkene mâni ol; eğer gazaba gelirsen, dilsiz imiş gibi hareket et.


|5217
||Eve işleme iş meger din işi, ivek işte asğın bulumaz kişi
||Din işinden başka işlerde acele etme; insan acele işin faydasını görmez.


|5218
||Açığ bergü erse ivit terk tegür, kının berge ursa amulluk üdür
||ihsanda bulunurken, acele et ve çabuk ver; cezalandırmak ve dayak atmak hususunda teenni ile hareket et.


|5219
||İvek kurğu bolma kılınçın sözün, seriñil seriñen atanur tüzün
||Harekette aceleci ve sözde zevzek olma, sabırlı ol; sabırlı insana halîm derler.


|5220
||Akı bol bodunka üle neñ yetür, saran bolsa begler atın artatur
||Cömert ol, halka mal dağıt ve yedir; beyler hasis olursa, adları kötüye çıkar.


|5221
||İrig sözlemegü özüñ tutğu berk, irig sözke tumlır kişi köñli terk
||Beyler haşîn söz söylememeli ve kendilerine hâkim olmalıdır; haşîn söz insanların gönlünü çabuk soğutur.


|5222
||Süçig sözle barça kiçike tilin, açuk tut yüzüñni yaruk tut alın
||Her kese tatlı söz söyle, yüzünü açık ve alnını parlak tut.


|5223
||Bodunda talu sen talu tut kılık, köñül til köni tut köni tut yorığ
||Sen halkın seçkinisin, hareketin de seçkin olsun; düşüncen ve sözün de dürüst ve doğru olsun.


|5224
||Kara edgü bolsa anıñ edgüsi, öziñe bolur ay bodun belgüsi
||Ey halkın göz diktiği insan, avam halk iyi olursa, onun iyiliği ancak kendisinedir.


|5225
||Kalı edgü tutsa bu begler kılınç, kamuğ edgü ilke bolur miñ sevinç
||Eğer bu beyler iyi hareket ederlerse, bütün memleket bin türlü sevinç ile dolar.


|5226
||Apañ bolsa begler kılınçı isiz, isizler küçeyür buzar edgü iz
||Beyler kötü hareket ederlerse, kötüler kuvvetlenir iyi an'aneleri bozarlar.


|5227
||İsiz bolma atıñ isiz kılmağıl, isizlerni kısğıl bolu bermegil
||Kötü olma ve adını kötüye çıkarma; kötüleri zapt ve rapt altında bulundur, onlara müsamaha göstesme.


|5228
||İsizlik ağu ol yeme bu ağu, ağu yegli bolmaz tiriglik yegü
||Kötülük zehirdir, o zehri yeme; zehir yiyenin hayatı mahvolur.


|5229
||Ukuşluğ kim erse anı tut yakın, biliglig sözin tut küdezgil hakın
||Akıllı kimseleri kendine yakın tut; bilgilinin sözüne göre hareket et ve onun hakkını gözet.


|5230
||Bütün çın köni edgü atlığ kişig, özüñke yakın tut añar ber işig
||Bütün dürüst, doğru ve iyilikle şöhret kazanmış kimseleri kendine yakın tut ve işi onlara ver.


|5231
||Bu alçı ajun kılkı irsel yayığ, osal bolma saklan yolı ked tayığ
||Bu aldatıcı dünyanın hareketi vefasız ve dönektir; gafil olma; dikkat et, yolu çok kaygandır.


|5232
||Bezenip kör itnıp köñülüg alır, köñül berdiñ erse yüz evrer barır
||O bezenip süslenerek, gönülü alır; gönül verince de senden yüz çevirir, gider.


|5233
||Ölümüg unıtma sakınç kısğa tut, ölümke basıkma ayâ ilçi kut
||Ölümü unutma, uzun emeller besleme, ölümün baskınına uğrama, ey devletli hükümdar.


|5234
||Udıma bu ğaflet bile ay ilig, esürme bu beglik bile ay silig
||Ey hükümdar, bu gaflet uykusuna dalma; ey temiz kalpli insan, bu beylik seni sarhoş etmesin.


|5235
||Bu künki erejke avınma sakın, yarınkı erejig tile ked bakın
||Bugünkü huzura aldanma, dikkatli ol ve iyice düşün, yarınki huzuru ara.


|5236
||Sevinçi uzun ol erej üküş, erej bolsa mundağ kerek bolsa tuş
||Onun sevinci çok ve huzuru uzun sürer; hüzûr olunca, böyle olmalıdır.


|5237
||Erej edgü kolsa yorı edgü bol, üküş nimet içre yorı meñü bol
||Huzur ve iyilik istersen, yürü, iyi ol; bol nîmet içinde ebedî hayat sür.


|5238
||Negü ter eşitgil bilig bulmış er, bilig birle ilde ağır bolmış er
||Bilgi elde eden ve bilgi ile memlekette hürmet kazanmış olan insan ne der, dinle.


|5239
||Bayat berse izzin yok ol ğâyeti, üküş rahmet içre özüñ râhati
||Tanrı izzet verirse, bunun sonu yoktur; bol rahmet içinde rahat yaşarsın.


|5240
||Kalı öz kürese uçuzluk anuk, uçuzluk kıyınka kimiñ tâkati
||Eğer ondan kaçarsan, zillet hazırdır; zilletin azabına kim tahammül edebilir.


|5241
||Ay ilig otaçı sanı sen bu kün, bodun barça iglig saña muñluğun
||Ey hükümdar, sen bugün bir hekimsin; halkın ise, sana muhtaç olmanın hastasıdır.


|5242
||Kayusı kötürmiş bolur küç irinç, kayusı çığaylık bile yer sakınç
||Bâzısı darlığa düşmüştür ve bedbahttır; bir kısmı da fakirlik iztırâbı içindedir.


|5243
||Kayu aç kayusı yalınmış bolur, kayu kadğu birle olınmış bolur
||Bâzısı aç, bâzısı da çıplaktır; bâzısı ise, endişe içinde kıvranır.


|5244
||Seniñde-turur kör bularnıñ emi, otağıl dârû birle bolğıl kamı
||Bütün bunların devası sendedir; sen onların hekimi ol, ilâç ver ve tedavi et.


|5245
||Kalı kılmasa sen emi ya otı, bodunka bolur sen tiriglik yutı
||Eğer sen bunlara, ilâç vererek, tedavi etmezsen, halk için bir hayat felâketi olursun.


|5246
||Seniñdin ayıtğay yarın bir bayat, cevâbın anutğıl özüñke berât
||Tanrı bunu yarın sana sorar; orada kendini kurtaracak cevabı hazırla.


|5247
||Tiriglik keçer terk bu beglik kalur, kereklig saña edgü atıñ-turur
||Hayat çabuk geçer, bu beylik kalır; sana lâzım olan iyi adındır.


|5248
||Tarılağ-turur bu ajun ay ilig, negü ekse anda alır bu elig
||Ey hükümdar, bu dünya tarladır; bu el buraya ne ekerse, orada onu biçer.


|5249
||Yorı edgülük kıl ekin edgülük, saña edgü bolğay eçü meñülük
||Yürü, iyilik yap, iyilik ek; bundan sen ebedî iyilik bulursun.


|5250
||Negü ter eşitğıl bügü ilçi beg, bu beglik işini bilir yolçı beg
||Memleket idare eden hakîm bey ve bu idare işinde yol gösteren bey ne der, dinle.


|5251
||Ayâ beg boluğlı bodunka uluğ, köñül til kiçig tut özüñke yuluğ
||Ey halkın büyüğü olan hükümdar, kendine fidye olarak, tevazuu ve tatlı dili kullan.


|5252
||Ayâ baş boluğlı ay üsteñ elig, kamuğ işke aşnu sen işlet bilig
||Ey memleketin başı, ey iktidar sahibi, sen her işte önce bilgiyi tatbik et.


|5253
||Bilig birle işle kamuğ törlüg iş, biligdin kelir ol kamuğ körklüg iş
||Her türlü işi bilgi ile işle; her güzel iş bilgi ile meydana gelir.


|5254
||Barığlı-turur bu ajun kalğusuz, özüñ edgülük kıl yitip barğusuz
||Bu âlem kalacak değil, nasıl olsa gidecektir; sen kaybolup gitmeyecek bir iyilik yap.


|5255
||Kalır dünyâ âhır toğuğlı ölür, isiz edgü erse kör atı kalur
||Dünya kalır, doğan nihayet ölür; insandan kalan ancak iyi veya kötü addır.


|5256
||İsizke katılma küyürgey isiz, atıñ edgü bolsa kalır edgü iz
||Kötüye katılma, kötü seni yakar; adın iyi olursa, senden iyi iz kalır.


|5257
||Ay ilig katığlan oduğ tur oduğ, usayuk kişike tokınur yoduğ
||Ey hükümdar gayret et, uyanık dur, uyanık; gafil olan kimseye başkalarının zararı dokunur.


|5258
||Bu beglik köki sak oduğluk-turur, takı bir ajun kolsa mundın bulur
||Beyliğin kökü ihtiyatlı olmak ve uyanık durmaktır; bir dünya daha istersen, onu da bunlarla bulursun,


|5259
||Usanma usansa bu beglik barır, usayuk ikigün ajunda ulır
||Gafil olma; gafil olursan, bu beylik gider; gafil insan her iki dünyada bedbaht olur.


|5260
||Hasım kılma özke yeme tökme kan, bu iki yazukka ulır çıksa cân
||Kendine düşman edinme ve kan dökme; can çıkarken, bu iki günahtan dolayı inler.


|5261
||Harâmka katılma küdez öz katığ, harâm yegli ornı tamu ol batığ
||Harama el uzatma, kendini iyice gözet; haram yiyenin yeri cehennemin dibidir.


|5262
||Bağırsak bulun barça yalñuk öze, kişi yası kolma yorıma aza
||Bütün insanlara karşı merhametli ol; başkalarının zararını isteme, yolunu şaşırma.


|5263
||Bor içme fesâdka katılma yıra, bu iki buzar karşı ordu tura
||Şarâp içme, fesada katılma; onlardan uzaklaş; bu ikisi köşk, saray ve kaleleri yıkar.


|5264
||Ölümke tuğar bu tuğuğlı kişi, atın iz kodur bu ölügli kişi
||Her doğan ölmek için doğar; ölen kimse adı ile bir iz bırakır.


|5265
||Tutamça tiriglik tüker alkınur, isiz edgü erse kör atı kalur
||Bu bir tutam hayat tükenir, sona erer; insanın, ister iyi, ister kötü olsun, ancak adı kalır.


|5266
||Avınç birle ögrir bu dünyâ seni, usanma udıtmasu ğaflet küni
||Bu dünya seni avutarak oyalar; gafil olma, gaflet seni uyutmasın.


|5267
||Bu ğaflet-turur kör udıtur kişig, udığlı kişi kodtı yumğı işig
||İnsanı uyutan bu gaflettir; uyuyan insan işini-gücünü Wakir.


|5268
||Bu ğaflet yok erse kişike kamuğ, firişte bolup kılğay erdi tapuğ
||însan bu gaflete hiç düşmese idi, o melek olur ve yalnız ibâdet ederdi.


|5269
||İdi yakşı aymış biliglig sözi, uka barğıl emdi ay köñli yazı
||Bilgili insan bu sözü çok iyi söylemiş; ey gönülü açık, şimdi bunu anlamağa çalış.


|5270
||Kamuğ ğaflet ol bu sevinçin sarab, bu ğaflet bile öz yokadur aceb
||Sevinç ile neş'e hep gaflet eseridir; bu gaflet ile insan kendisini öyle mahveder ki.


|5271
||Usanma udıtmasu ğaflet usı, bu ğaflet usındın küdezgü ya rab
||Gafil olma, gaflet uykusu seni uyutmasın; ey rabbim, beni bu gaflet uykusundan koru.


|5272
||İliñde yiti tut közüñ kulğakıñ, tözüke tegürgil bağırsaklıkıñ
||Memleketinde gözünü ve kulağını keskin tut; merhametini her kese ulaştır.


|5273
||Saña bolğa âhır bayat aytığı, bayat aytığı ol yazukluğ ağı
||Sonunda Tanrı sana bunu soracaktır; her günahkâr Tanrının suâl ağına düşer.


|5274
||Baka tur negü ter sakınuk kişi, sakınuk sözin tutsa itlür işi
||Dikkat et, takva sahibi insan ne der; takva sahibinin sözünü tutanların işi yoluna girer.


|5275
||Ay boşlağ yorığlı bodun öktemi, bayat aytığı bar anutğıl emi
||Ey isyan vadilerinde başı-boş dolaşan insan, Tanrı bunu senden soracaktır, cevabını hazırla.


|5276
||Köñülçe yorığlı ay teltük müne, ayıtğay seniñdin bayat bir küne
||Ey kendi arzusuna göre hareket eden günahkâr ve mâyûp insan, birgün Tanrı bunun hesabını senden soracaktır.


|5277
||Ay yegli içigli yavalık bile, sakışka anunğıl çıkış yol tile
||Ey yiyip-içmekle hayatını boşuna geçiren, hesaba hazırlan, çıkar yol ara.


|5278
||Ayıtğu-turur kör bayat barçanı, kutulğu yeriñ barmu kaçğıl kanı
||Tanrı her şeyi soracaktır; kaçıp-kurtulacak yerin var mı, hani.


|5279
||Ay ilig kılıç berge sende-turur, bu berge kıyınlar isizke erür
||Ey hükümdar, kılıç ve sapa sendedir; bu kamçılar, bu cezalar kötüler içindir.


|5280
||İsizler isizliklerin esmese, sen esme kının berge tutğıl basa
||Kötüler kötülüklerini bırakmadıkları nisbette, sen de cezalarını eksik etme, elinde sopan hazır bulunsun.


|5281
||İsizlerke berge urup könmese, özüñ saknu turğu olardın usa
||Kötüler, dayak atıldığı hâlde, yola gelmezlerse, kendini mümkün mertebe onlardan korumağa çalış.


|5282
||İlig bolsa isiz ajunuğ buzar, kısığlısı bolmasa yoldın azar
||Hükümdar kötü olursa, dünyayı bozar; ona mâni olan çıkmazsa, yolunu şaşırır.


|5283
||Ağırla sen edgüg tegür edgülük, bodun edgü bolğay tüzü ay külüg
||Sen iyiye kıymet ver, ona her türlü iyiliği yap; ey nâmdar, böylece bütün halk iyi olur.


|5284
||Oyunka avınma özüñni küdez, erejke sevinme künüñ kaldı az
||Oyunla oyalanma, kendini koru; rahata güvenme, günün az kalmıştır.


|5285
||Könilik öze sen turu kıl törü, törü birle beglik-turur ol örü
||Sen her vakit doğrulukla hüküm et; beylik kanun ile ayakta durur.


|5286
||Küçüñ yetmişinçe katığlansu öz, yava kılsa udrı kolu tursu öz
||insan gücü yettiği kadar gayret göstermeli, ihmâl ettikleri için de her vakit Allahtan affını istiğfar etmelidir.


|5287
||Negü ter eşitgil bodun başçısı, törü birle ilde yadığlı küsi
||Dinle, halkın başında bulunan ve kanun ile memlekete şöhretini yayan insan ne der.


|5288
||Ayâ beg katığlan bu tâkat teñi, törü kıl bodunka tegürgil oñı
||Ey bey, gücün yettiği kadar kanunu tatbik et ve halkın hakkını vermeğe çalış.


|5289
||Kalı tuşsa takşır yana udri kol, tilin künde tevbe kılınğıl yañı
||Eğer kusur edersen, Tanrıdan affını dile ve her gün tekrar-tekrar tövbe et.


|5290
||Üküş kaznak urma sen altun kümüş, negü bulsa bergil ülegil üküş
||Çok altın-gümüş toplayıp, hazine yapma; ne bulursan, ver, çok dağıt.


|5291
||Seniñde kedin kalğa tutsa ölüm, oğul kız isizlikke bulğay tolum
||Ölüm yakalarsa, bu mal geride kalacak ve evlâtlar onu kötü yollarda sarfedeceklerdir.


|5292
||Katığlan tiriglikte mâl açnu ıd, sakıştın kutulğı muyan özke tıd
||Malın; kendinden önce, henüz hayatta iken, göndermeğe gayret et; o baş belâsından kurtul, yerine sevap kazan.


|5293
||İdi yakşı aymış bodunlar begi, bodunda bedüki kişide yegi
||Halkın beyi, halkın büyüğü ve insanların iyisi çok yerinde söylemiştir.


|5294
||Ay kaznak uruğlı ajun begleri, özüñde kedin kodma kaznak yorı
||Ey hazine toplayan dünya beyi, yürü, kendinden sonra hazine bırakma.


|5295
||Erej adnağu kılğa sakış saña, ülüg tegmesü ay uruğluğ karı
||Huzuru başkası sürüp, derdi sana kısmet olmasın, ey asîl ihtiyar.


|5296
||Ayâ bay boluğlı bodunda talu, kokuz kıl bu baylık muyan al tolu
||Ey zengin ve halkın seçkini, bu serveti dağıt, bol-bol sevap al.


|5297
||Vefâsız ajunka köñül bamağıl, cefâ kılğa âhır bolu bermegil
||Vefasız dünyaya gönül bağlama, ona uyma, sonunda o sana cefâ edecektir.


|5298
||Ayâ beg boluğlı bodunda burun, burun ıd bu beglik sen itgil orun
||Ey halkın ileri geleni olan bey, bu beyliği önceden bırak ve kendine bir yer hazırla.


|5299
||Közi suk ay artuk uzun saknur er, ölüm tutmaz erken barıñ barça ber
||Ey aç gözlü ve tamahkâr insan, henüz ölüm yakalamadan, neyin varsa, hepsini ver.


|5300
||Ölüm tutsa âhır bu neñ asğı yok, turu kalğa mâlıñ saña tatğı yok
||Nihayet ölüm yakalayınca, bu malın faydası yoktur; malın geri kalacak ve artık onun zevkini süremeyeceksin.


|5301
||Aş az ye ay ilig üküş kıl tapuğ, söz az sözle ögren sen erdem kamuğ
||Ey hükümdar, az ye, çok ibâdet kıl; bütün faziletleri bil, fakat sözü az söyle.


|5302
||Çığay tul yetimig baka tur körü, bularığ küdezse bolur çın törü
||Fakir, dul ve yetimleri kolla; bunları korumak, kanunu gerçekten tatbik etmek demektir.


|5303
||Uşakçı kişig kılma özke yakın, ozunçığ özüñdin yırak tut sakın
||Dedi-koducu kimseyi kendine yakın tutma; müfteriyi kendinden uzaklaştır, ondan sakın.


|5304
||Bu yañlığ kişi ol kişi yaslığı, kişi yaslığın sen yağı bil yağı
||insanların zararlısı böyle kimselerdir; zararlı kimseleri sen her vakit kendine düşman bil.


|5305
||Kişi sukıña berme ilde elig sizik, tutma buzğay itilmiş ilig
||Aç gözlü kimseye memlekette mevki verme; onun memleket nizâmını bozacağından hiç şüphe etme.


|5306
||Katığlan özüñni tamudın yırat, kamuğ edgülük kıl küdezgey bayat
||Gayret et, kendini cehennemden uzaklaştır; her vakit iyilik yap, Tanrı seni korur.


|5307
||Bu künki künüñde yarınkı künüñ, barı edgü bolsun yarınkı tünüñ
||Bugünkü gününden yarınki günün ve gecen daha iyi olsun.


|5308
||İdi yakşı aymış biliglig tüzün, bitimiş bu kılğu işiñni sözün
||Bilgili ve yumuşak huylu insan çok iyi söylemiş ve yapacağın işi yazı ile tesbit etmiştir.


|5309
||Bu künke yarın bar ayıtğu küni, yarınka sakınsa yorığı köni
||Bugün için yarın bir hesap günü vardır; yarını düşünerek, doğru hareket et.


|5310
||Usanma oduğ tur udıma odun, udır köz oduğ tut unıt bu unı
||Gafil olma, uyanık dur, uyuma, uyan; uyuyan gözü uyanık tut, bu uykuyu bırak.


|5311
||Bu din dalı dünyâ dalı karşı ol, yağuşmaz ikigün yolı yarşı ol
||Din dalı ile dünya dalı birbirine karşıdır; ikisi birbirine yaklaşmaz, bunların yolu birbirini keser.


|5312
||Bu din dünyâ birle birikmeki sarp, kavuşmaz ikigün munı bilse tap
||Dinin dünya ile birleştirilmesi güçtür; bu ikisi bir araya gelmez, bunu bilmek kâfidir.


|5313
||Birisi yağusa birisi tezer, iki birle tutsa kişi yol azar
||Biri yaklaşırsa, diğeri kaçar; ikisini birlikte tutmak isteyen kimse yolunu şaşırır.


|5314
||Tüpi yel-turur dünyâ yağmur sanı, kelir çoğlayur az öçer terk üni
||Dünyayı fırtına ve yağmur bil; gelir, gürler, fakat çabuk sükûn bulur.


|5315
||Kelir kut kapuğda kalın yumdarur, köñül basa yumğığ adınka berür
||Saadet gelir, kapıda bir kalabalık toplanır; ona gönül bağlarsan, hepsini başkasına verir.


|5316
||Bayudum tese sen çığay bolğu ber, ağır-men tese sen uçuz kılğa yer
||Zenginleştim derken, bir gün fakir oluverirsin; "itibardayım" derken, toprak seni zelîl ediverir.


|5317
||Ajun toklukı barça açlık-turur, ereji sevinçi kör emgek erür
||Dünya tokluğu hep açlıktan ibarettir; onun huzuru, sevinci hep zahmettir.


|5318
||Ay ilig bu nefsiñ yağıla katığ, tilekini berme yitürme tatığ
||Ey hükümdar, bu nefsine kuvvetle karşı koy; onun arzusunu yerine getirip, ona zevk sürdürme.


|5319
||Kamuğda isizrek yağı bu-turur, muñar edgü kılsa bu isiz kılur
||En kötü düşmanın budur; sen ona iyilik yaparsan, o sana kötülük eder.


|5320
||Vefâ kılsa yandru yanutı cefâ, cefâ kılsa ötrü kılur bu vefâ
||Vefalı olursan, karşılığında sana cefâ eder; ona cefâ edersen, vefakârlık gösterir.


|5321
||Bu nefsiñ uçuzla ağır bolğa cân, bilig beg bolup kör ukuş bolğa han
||Bu nefsine değer verme, canın aziz olur; bilgi bey olup, akıl hanlık eder.


|5322
||Bu dünyâ yağı ol bu nefsiñ yağı, bu iki yağınıñ yadığlığ ağı
||Bu dünya bir düşmandır, nefsin ise, başka bir düşmandır; bu iki düşmanın her yerde tuzağı hâzırdır.


|5323
||Bu kutka küvenip kötürme köñül, ınanma tiriglikke artuk tüñül
||Saadete güvenme, alçak gönüllü ol; hayata pek inanma-, ondan elini çek.


|5324
||Bedüklük uluğluk bu keçgü-turur, bu devlet otı barça öçgü-turur
||Büy-üklük ve ululuk, bunlar geçicidir; bu saadet ateşi bir gün söner.


|5325
||Negü ter eşitgil ay aslı bedük, bağırsak sözi tutsa asğı ked ök
||Aslı büyük olan ne der, dinle; sana acıyan insanın sözünü tutarsan, çok fayda görürsün.


|5326
||Bu beglik bile sen kötürme egin, kögüz kerme artuk özüñni sakın
||Sen beylik ile mağrur olma, fazla kibir getirme; kendini koru.


|5327
||Yirindi ajunuğ süründike kod, bayat birge anda tü nimet yegin
||Bu hakir dünyayı sür, at; Tanrı orada sana her türlü iyi nimet ihsan eder.


|5328
||Ay ilig ked üdrüm tile üç kişig, anıñda basa bir bu üçke işig
||Ey hükümdar, şu üç işe çok seçkin kimseleri ara ve bu işleri onlara ver.


|5329
||Bularda biri kazı yinçge arığ, sakınuk kerek tegse halkka asığ
||Bunlardan biri— kadıdır; halka faydalı olabilmesi için, onun çok temiz ve takva sahibi olması lâzımdır.


|5330
||İkinçi halifet kerek çın bütün, bodun bulsa inçlik tirilse kutun
||İkincisi — hükümdara vekâlet edecek olan kimsedir; halkın huzur bulması ve saadetle yaşaması için, bunun dürüst ve güvenilir bir kimse olması şarttır.


|5331
||Üçünçi ked üdrüm kerek bu vezir, bodunka negü tegse mundın tegir
||Üçüncüsü—vezirdir; bunun çok seçkin bir kimse olması lâzımdır; halka ne gelirse, ondan gelir.


|5332
||Bu üç işte bolsa kişisi köni, bodun inçke tegdi yarudı küni
||Bu üç işe bakan kimseler doğru olursa, halk huzura kavuşur, günü aydın olur.


|5333
||İtilgey iliñ hem bayuğay bodun, saña artğa edgü duâ ol üdün
||Memleketin düzene girer ve halk zenginleşir ve neticede bunlar sana hayır-duâ ederler.


|5334
||Bu üç işte bolsa yarağsız kişi, yarağsız bolur barça el kün işi
||Bu üç yerde işe yaramayan insanlar bulunursa, bütün halkın işi kötü olur.


|5335
||Muñar meñzetü keldi emdi sözüm, eşitgil munı sen ay körklüg yüzüm
||Şimdi aklıma buna benzer bir söz geldi; ey güzel yüzlüm, sen bunu dinle


|5336
||Bu begke vezir ol tutup yetgüçi, eli kapğı atı bu ol etgüçi
||Bir beye yol gösteren vezirdir; halka, muhafızlara ve hizmetkârlara nizam veren odur.


|5337
||Kalı tetrü yetse burunduk vezir, kamuğ tetrü boldı özüm ayğuçı
||Eğer vezir yuları ters tarafa çekerse, her şey ters olur; bu benim kanâatimdir.


|5338
||Bu dünyâ itiglig bu tirki sanı, yorığlı bu yalñuk neçe yer anı
||Dünyayı kurulu bir sofra bil; insanlar hayat müddetince burada bulunan nimetlerden ne kadarını yiyebilirler-.


|5339
||Biziñde ozakı kotu barğuçı, yedi todtı kandı ölüp yatğuçı
||Bizden önce gelen ve şimdi ölüp-giden nesiller ondan yedi, doydu ve kalktılar.


|5340
||Uluğ toy bakıp kör yaturlar küdü, okır bizni barğu seziksiz udu
||Büyük bir kalabalık mahşeri bekleyerek yatıyor ve bizi çağırıyor, biz de onları takip edeceğiz.


|5341
||Takı bir kotu ol karındakılar, biziñde basa tirki yegli olar
||Diğer bir nesil de ana karnındakilerdir; bizden sonra bu sofradan yiyecekler onlardır.


|5342
||Biziñ kopğumıznı küder bu kotu, küder kelgümizni olar ay botu
||Bu nesil bizim kalkmamızı bekliyor; ötekiler ise, bizim gelmemizi bekliyorlar, ey yavrum.


|5343
||Bu kün bizke tegdi bu tirki yemi, neçe birge erki yegü kedgümi
||Bu sofradan yemek yemek bugün bize nasîp oldu; acaba bize daha ne kadar yiyecek ve giyecek verecek.


|5344
||Okırlar ölüp yatğuçılar naru, sürerler karındakılar kop teyü
||Ölüp-yatanlar oraya çağırılıyorlar; karındakiler ise, bu sofradan "kalk" diye bizi zorluyorlar.


|5345
||Birisi sürer kör birisi okır, bu ikin ara kim erejke tegir
||Biri iter, biri çağırır; bu ikisi arasında kim huzura kavuşabilir.


|5346
||Ay ilig usanma sakınma uzun, uzun kalğu ermez ay kılkı tüzün
||Ey hükümdar, gafil olma, uzun emellere kapılma; ey asîl tabiatli, burada uzun kalınacak değildir.


|5347
||Harâmka katılma ay ilig sakın, harâmka kararur köñül bil yakın
||Harama el uzatma, kendini gözet; ey hükümdar, iyi bil ki, haram gönülü karartır.


|5348
||Sakınuk bolayın tese ay külüg, halâl ye halâldin kötürgil ülüg
||Ey şöhretli insan, takva sahibi olmak istersen, halâl ye, nasibini halâlden al.


|5349
||Negü ter eşitil halâl yegli er, sakınuk başı çın halâl tegli er
||Takva sahiplerinin başı, gerçekten halâl arayan ve halâl yiyen insan ne der, dinle.


|5350
||Halâl yegli kılmaz bayatka yazuk, halâl ye halâl kıl yarınlık azuk
||Halâl yiyen kimse Tanrıya karşı günâh işlemez; halâl ye, yarın için azığın da halâl olsun.


|5351
||Kimiñ boğuzı egni bar erse arığ, arıdı anıñdın yazukı arığ
||Kimin boğazı ve üstü-başı temiz olursa; onun üzerinden bütün günahlar gider.


|5352
||Arığlık tilese arıtğıl boğuz, arıtsa boğuz boldı asğıñ ögüz
||Temizlik istersen, boğazından geçen halâl lokma olsun; böyle yapan insanın elde edeceği nimetler, nehirler gibi, bol ve devamlı olur.


|5353
||Özüñ asğı kolma bodun asğı kol, bodun asğı içre özüñ asğı ol
||Kendi menfaatini arama, halkın menfaatini düşün; senin menfaatin halkın menfaati içindedir.


|5354
||Negü ter eşitgil uluğ kend begi, kamuğ iş içinde yetürmiş ögi
||Her türlü işe aklı eren Uluğ-Kent beyi ne der, dinle.


|5355
||Kut ol beg bodunka kutadğu kerek, kutadsa bodun karnı todğu kerek
||Bey halk için bir saadettir, halk mes'ûd olmalıdır; halkın mes'ûd olması için, karnının doyması lâzımdır.


|5356
||Bu begler teñiz ol tüpi yinçülüg, teñizke yağuğlı bayuğu kerek
||Beyler dibi inci dolu bir denizdir, denize yakın duran zenginleşmelidir.


|5357
||Bu begler tağ ol kâni altun kümüş, kümüş kân kazığlı bayur ol üküş
||Bu beyler, içinde altın ve gümüş mâdenleri bulunan bir dağdır; gümüş mâdenlerine kazma vuran insan çok zengin olur.


|5358
||Asığlığ kerek beg kör elgi akı, ajun bodıña tegse andın tokı
||Bey insanlara faydalı ve cömert olmalı, dünya halkına ondan tokluk gelmelidir.


|5359
||Yaşık teg yaruğıl ay ilçi bügü, bodun bulsu sendin kör içgü yegü
||Ey hakîm hükümdar, güneş gibi parla; halk senin sayende bol yiyecek ve içeceğe kavuşsun.


|5360
||Emânet yüdürdi bayat boynuña, küdez bu emânet ayıtğa saña
||Tanrı senin boynuna emânet yüklemiştir; bu emâneti gözet, onu sana soracaktır.


|5361
||Ay ilig baka kör sen özke közün, bir özke neçe neñ terer sen özün
||Ey hükümdar, sen kendine bir bakıver; sen üzerinde ne kadar şey toplamışsın.


|5362
||Teñizdeki gevher tükemez saña, tüpütdeki yâkût yetümez saña
||Denizdeki gevher senin için tükenmez; dibindeki incinin arkası kesilmez.


|5363
||Yağız yer katındakı altun kümüş, terer sen hazine urur sen üküş
||Sen kara toprak altındaki altm-gümüşü toplar ve hazineler vücûda getirirsin.


|5364
||Bu tağlar katında çıkar gevherığ, kazıp yetrümezler saña ay arığ
||Bu dağlar altından çıkan cevherleri kaza-kaza sana yetiştiremezler, ey temiz ruhlu insan.


|5365
||Yağız yer özele önügli evin, terip sen tolular sen kaznak evin
||Kara toprak üzerinde biten hububatı sen toplayıp, ambarlarını doldurursun.


|5366
||Uçuğlı yorığlı suv içre balık, kutulmaz seniñdin ayâ sarp kılık
||Uçan, yürüyen ve suda yüzen mahlûkların hiç biri senin elinden kurtulamaz, ey çetin huylu insan.


|5367
||Ajun tezginür ilde arkış yorıp, ağı çuz tiyiñ kiş alır sen terip
||Kervanların diyâr-diyâr gezerek, dünyayı dolaşır; sen ipekli ve sırmalı kumaşlar ile sincap ve samur kürkleri toplarsın.


|5368
||Kasab tûsi rûmi ajun tañsukı, saña kelse tolmaz ağı kaznakı
||Kasab, tûzî ve rûmî kumaşları gibi, dünyanın nadide şeyleri sana gelir; fakat hazinen ve ambarların yine dolmaz.


|5369
||Kevel tazı büktel tağı arkunı, akur toldı tolmaz bu sukluk kanı
||Arap küheylanı, binek ve diğer cins atlar ile ahırların dolmuştur; fakat bu aç gözlülük doymak bilmez.


|5370
||Tirildi tümen miñ talu köp titir, yazıda kalın yond akurda katır
||Binlerce seçme dişi deve, ovada kalabalık at sürüleri ve ahırda katırlar toplanmıştır.


|5371
||Yazı tağ yerig tut yorır koy sürüg, ya kul küñ tapuğçı ay kılkı örüg
||Ova ve dağlık yerlerde dolaşan koyun sürüleri, kul, câriye ve hizmetkârların dolu; ey sakin tabiatli insan.


|5372
||Ya kuzda yorığlı kalın köp kotoz, ya tüzde yorığlı ud iñek öküz
||Bir de şimaldeki dağlarda sürülerle dolaşan yaban sığırı veya ovada dolaşan inek ve öküz sürüleri.


|5373
||Kayada yorığlı bu ımğa teke, kutulmaz seniñdin ay ersig böke
||Kayalara tırmanan bu dağ keçileri ve geyikler; ey yiğit pehlivan, hiç bin senin elinden kurtulamaz.


|5374
||Sığun muyğak erse sukak ya ıvık, saña yem tükemez ay edgü kılık
||Erkek ve dişi dağ keçileri, ak geyik veya sarp kaya geyikleri, bunlar senin için tükenmez bir yiyecek, ey iyi tabiatli.


|5375
||Kulan ya tağı tut takı kök teke, tutup keldürürler saña ay böke
||İster yaban eşeği veya tagı, ister boz geyik olsun, eypehlivan, bunları, yakalayıp, hep sana getirirler.


|5376
||Böri tilkü arslan adığ ya toñuz, seniñdin kutulmaz ölür avda tüz
||Kurt, tilki, arslan, ayı veya-domuz hiç biri senin elinden kurtulamaz, hepsini de avlar öldürürsün.


|5377
||Kuğu korday erse ya turna yuğak, ya toy tut ya yögdik ya todlıç ya kak
||Her cins kuğular, turna ve su kuşları yahut toy kuşu veya yügdik, todlıç ve kazlar;


|5378
||Kalıkta uçuğlı kara kuş yorı, seniñdin keçümez ayâ kök böri
||Havada uçan karakuş sürüleri. . ., ey boz kurt, canlarını senin elinden kurtaramazlar.


|5379
||Uçarığ uçurmaz seniñ kuşlarıñ, yorırığ yorıtmaz kör esriñ ıtıñ
||Senin av kuşların uçanı uçurmaz; senin kaplanın, köpeğin yürüyeni yürütmez.


|5380
||Atalığ atasız kalır yalñuzun, analığ anasız bolur ögsüzün
||Babalı babasız olur, yetim kalır; analı anasız olur, öksüz kalır.


|5381
||Bu munça ajun barça bütrü saña, tükemez tüker sen ay küçlüg toña
||Bütün bunların hepsi senin için bıtmez-tükenmez; fakat sen tükenirsin, ey kudretli yiğit.


|5382
||Kamuğ bir boğuzka eginke bolup, ajun barça terdiñ kodur sen ölüp
||Hep bu boğazına yiyecek ve sırtına giyecek bulmak için, bütün dünyayı topladın; fakat bir gün ölüp, bunları arkada bırakacaksın.


|5383
||Negü asğı âhır ajun terdüküñ, ecel cân terer kör üzer bu köküñ
||Bu dünya malını toplamanın nihayet faydası nedir; bak, ecel can toplar ve senin kökünü kazır.


|5384
||Körü barsa barça bu sukluk-turur, sukun açmış özler kaçan tok bolur
||Dikkat edersen, bütün bunlar aç-gözlülüktür; tamahkârlıkla acıkan kimseler ne vakit doyarlar.


|5385
||Negü ter eşitgil közi tok kişi, bu köz toklukı ol bu baylık başı
||Gözü tok insan ne der, dinle; zenginliğin başı tok gözlü olmaktır.


|5386
||Ajun bütrü bulsa közi suk tükel, anı bay tese bolmağay bu muhâl
||Gözü aç olan bütün dünyayı elde etse bile, ona zengin denilmez, denilemez.


|5387
||Çığay tep ayurlar kayu ol çığay, közi suk çığay ol neçe erse bay
||Fakir derler, fakir olan kimdir; fakir, istediği kadar zengin olsun, aç gözlü olan kimsedir.


|5388
||Közi suk kişike bayup asğı yok, sukuğ yarlıkağıl ayâ köñli tok
||Aç gözlü kimseye zenginliğin bir faydası yoktur; ey gönülü tok olan, aç gözlüye acı.


|5389
||Közi sukka tütmez bu dünyâ bütün, barı tap tegüçi tirildi kutun
||Aç gözlüye bütün bu dünya malı az gelir; olana kanâat eden kimsenin ömrü saadet içinde geçer.


|5390
||Közi suk kişi neñke todmaz közi, meger tolmağınça kara yer tozı
||Gözü aç insan; kara toprağın tozu gözüne doluncaya kadar, mala doymaz.


|5391
||Bu erdi ay elig meniñ bilmişim, saña sözledim men negü ukmışım
||Ey hükümdar, benim bildiğim bu kadardır; düşündüklerimi ve inandıklarımı sana söyledim.


|5392
||Munu sözledim söz eşitti özüñ, yete baksa köñlüñ açılğa közüñ
||İşte ben söyledim, sen dinledin; iyice bakarsan, gönülün ve gözün açılır.


|5393
||Sözüm tutsa asğı yarın teggey ök, kalı tutmasa sen saña bolğa yük
||Sözümü tutarsan, yarın faydası dokunur; eğer tutmazsan, vebal altında kalırsın.


|5394
||Negü ter eşitgil ukuşluğ tili, saña ötler emdi eşitse kalı
||Akıllı insan ne der, dinle; eğer dinlersen, bu senin için bir nasihattir.


|5395
||Nasihat kişike kılur ol tusu, nasihat tigüle tilese yesü
||Nasihat insana fayda getirir; nasihati lokma-lokma ver, isterse, yesin.


|5396
||Kalı bu tegüni yeyü bilmese, katılma kodu ber küyer ot yesü
||Eğer bu lokmaları yemeyi bilmezse, karışma; bırak, kor yesin.


||İlig cevabı Odgurmışka
||HÜKÜMDARIN ODGURMIŞ'A CEVABI


|5397
||Bu sözler eşitti elig yığladı, ayur ay odğurmış kişide kedi
||Hükümdar bu sözleri dinledi, ağladı ve : — Ey insanların iyisi ve seçkini — dedi —


|5398
||Meñilig sen emdi ay köñli oduğ, bu beglik maña boldı emdi yoduğ
||Ey gönülü uyanık ve huzur içinde bulunan insan, bu beylik şimdi bana bir felâket oldu.


|5399
||Men emdi bilindim açıldı közüm, meni otka atmış meniñ bu özüm
||Ben artık iyice anladım ve gözüm açıldı; ben kendimi ateşe atmışım.


|5400
||Könilikte azmış özüm ay uluğ, ayu berdiñ emdi könilik yoluğ
||Ey ulu, ben doğruluktan ayrılmışım; sen şimdi o yolu bana gösterdin.


|5401
||Duâ kıl ay odğurmış emdi maña, bayat bersü tevfik kör edgü yaña
||Ey Odgurmış, şimdi bana duâ et; Tanrı iyilik yolunda bana tevfikini refik etsin.


||Odgurmış cevabı İligke
||ODGURMIŞ'IN HÜKÜMDARA CEVABI


|5402
||Yanut berdi odğurmış aydı ay beg, bayat bersü tevfik tilekiñke teg
||Odgurmış cevap verdi : — Ey hükümdar, Tanrı senden istediğin tevfikı esirgemesin — dedi —


|5403
||Katığlan ukuş birle basğıl havâ, havâka basıksa bolur er yava
||Gayret et, akıl ile heva ve hevesi zapt ve rapt altına al; kendisini heva ve hevese kaptıran kimsenin hayatı heder olur.


|5404
||Seni alktaçı bu et öz tatğı ol, et öz kılkı barça saña katğı ol
||Seni bitiren bu nefsânî zevklerdir, senin için vaz geçilmesi zor olan işte bu nefsânî arzulardır.


|5405
||İdi kiçki dünyâ-turur bu karı, telim beg keçürdi bu kılkı turı
||Bu dünya çok eski ihtiyar bir dünyadır; bu haşîn dünya bir çok beyleri görüp-geçirdi.


|5406
||Telim beg karıttı seniñ teg erig, seni me uzun tutmağay bu tirig
||Senin gibi yiğit bir çok beyleri ihtiyarlattı; seni de uzun müddet yaşatmaz.


|5407
||Olar bardı kaldı saña bu orun, yava kılma üd kün kerekiñ körün
||Onlar gitti ve bu taht sana kaldı; vaktini boş geçirme, hazırlık gör.


|5408
||Ölümüg unıtma ay elig odun, sezik tutma kelgey saña terk üdün
||Ey hükümdar, uyan, ölümü unutma; şüphe etme, o çok kısa bir zamanda sana da gelecektir.


|5409
||Özüñni unıtma ay ilig sakın, kalı öz unıtsa tüp üñke bakın
||Ey hükümdar, dikkatli ol, kendini unutma; eğer kendini unutursan, aslını hatırla.


|5410
||Bu iki neñig kim unıtsa kalı, anıñdın yıradı könilik yolı
||Eğer bir kimse bu iki şeyi unutursa, o doğruluk yolundan uzaklaşır.


|5411
||Negü ter eşitgil özin bilmiş er, havâsın ukuşka bulun kılmış er
||Dinle, kendini bilen, heva ve hevesini aklına esir eden insan ne der.


|5412
||Ölümüg unıtma gûrüñ yurtuñ ol, özüñni unıtma savı yurtuñ ol
||Ölümü unutma, asıl yerin mezarındır; "kendini unutma" sözünü her ân hatırla.


|5413
||Menidin törümiş özüñ men teme, özüñ men tese ay unu ornuñ ol
||Sen meniden türemişsin, "ben!" deme; sen "ben!" dersen, bak, işte değerin.


|5414
||Busuğda-turur bu körünmez ölüm, çıkatuşsa hergiz unıtmaz yolum
||Bu görünmez ölüm pusudadır; karşıma çıkmak isterse, hiç bir zaman izimi kayıp etmez.


|5415
||Tirigke adın hiç yok erse kıyın, tap erdi bu açığ ölümke bakın
||insan için başka hiç bir eziyet olmasa bile, bu acı ölüme bakmak kâfidir.


|5416
||Tap erdi yana bu ölümde basa, kara yer katında ölüp oprasa
||Ölümden sonra kara toprak altında çürüyüp-dağılmak da yeter bir ibrettir.


|5417
||Anıñda basa kör neçe işler ol, anı barça körgü ölüm açsa yol
||Bundan başka, ölüm sana yol açınca görülecek daha nice işler vardır.


|5418
||Bu halığ bilirde ukuşluğ kişi, negü teg udır inç neteg yer aşı
||Akıllı insan bu hâli görürken, nasıl rahat uyur ve nasıl yiyip-içebilir.


|5419
||Negü ter eşitgil bilig bergüçi, bilig birle himmet ulu tutğuçı
||Dinle, bilgi veren ve bilgi ile dünyanın hakikî değerini anlayan insan ne der.


|5420
||Bedük tut bu himmet ediz tut köñül, kodu ber bu dünyâ munıñdın tüñül
||Himmeti büyük ve gönülü yüksek tut; bu dünyayı bırak, ondan vaz geç.


|5421
||Tünek ol bu dünyâ içi ok yılan, munı kod yaruk çın ajunka ulan
||Bu dünya, içi engerek yılanı dolu, bir zindandır; onu bırak, aydın ve hakikî dünyaya ulaşmağa çahş.


|5422
||Süzük cân kepi bu kara yer tuğı, kara yer kep örtnür ay kılkı ağı
||Bu duru canın kalıbı olan vücûd bu kara toprak tıkacıdır; ey gönlünde hazineler taşıyan insan, kara toprak bunlar ile dolar.


|5423
||Bu dünyâ tünek ol kararçku kuduğ, belâ mihnet ol barça munda yoduğ
||Bu dünya bir zindan, karanlık bir kuyudur; burası dâima belâ, mihnet ve felâketler ile doludur.


|5424
||Ne inçlik tiler sen tünekte turup, ne ârzû kolur sen köñül ög urup
||Zindanda bulundığun müddetçe ne huzur istersin, aklına ve kalbine gelen ne gibi şeyi arzu edebilirsin.


|5425
||Kodu ber avutça kara toprakığ, uluğ meñü el kol nerek bu sakığ
||Bu bir avuç kara topraktan vaz geç, büyük ve ebedî diyarı iste; bu seraba neden aklanıyorsun.


|5426
||Bu toğ toz tumandın örü tart özüñ, süzük meñü el kol sen açğıl közüñ
||Bu toz, toprak ve dumanın fevkına yüksel, duru ve ebedî diyarı iste, gözünü aç.


|5427
||Neçe miñ yaşasa sen âhır ölüm, yeter ök tutar ok seni ay künüm
||Sen ne kadar çok yaşarsan-yaşa, ölüm nihayet bir gün gelip, seni yakalar, ey günüm.


|5428
||Neçe artsa dünyâ baş ağrığları, takı artuk artar ay ersig urı
||Dünya malı ne kadar artarsa, onun derdi zevkinden daha fazla olur, ey yiğit oğul.


|5429
||Neçe miñ yaşap er tilese tilek, tükel ök bolumaz bulunsa tilek
||insan binlerce sene yaşayıp, arzu ettiği şeylere kavuşsa bile, yine dileği bitmez.


|5430
||Negü ter eşitgil ay kılkı arığ, bu üdlek okı birle köñli balığ
||Temiz kalpli ve bu zemâne oku ile gönülü yaralanmış olan kimse ne der, dinle.


|5431
||Tükel miñ yaşasa tilekin temâm, tükel ök bulumaz kerekin temâm
||insan bin yıl yaşasa bile; arzu ve ihtiyaçlarının hepsini tamamlayamaz.


|5432
||Tilekin tilegli tükelin tiler, tilekin tüketse tüker çın temâm
||Arzu eden kimse her çeşit dilekte bulunur; arzusunun tükenmesi ile ancak onun dilekleri sona erer.


|5433
||Söz asğı ol ermez üküş sözlese, ya sözni tañırkap üküş tıñlasa
||Sözün faydası çok söylemekte veya söylenenleri hayretler içinde çok dinlemekte değildir.


|5434
||Söz asğı ol ol kör eşitmiş sözüg, alıp işke tutsa könitse özüg
||Sözün faydası işittiğin sözü işe tatbik etmekte ve böylece kendini doğru yola yöneltmektedir.


|5435
||Üküş sözledim söz eşittiñ tükel, sözüm işke tutğıl anıñ asğı al
||Çok söz söyledim, sen hepsini dinledin; bu sözlerime göre hareket et ve bunların faydasını gör.


|5436
||Tilim tıdnumadı telim sözledi, sözüm eksümedi suvı eksüdi
||Dilim kendisini tutamadı ve çok konuştu; sözüm azalmadı, fakat itibârı azaldı.


|5437
||Bayat bersü tevfik saña ay ilig, kamuğ edgülükke tegürgil elig
||Ey hükümdar, Tanrı sana tevfik versin de çok iyilikler yap.


|5438
||Tilek bersü teñri küdezsü seni, duâda unıtma ay ilig meni
||Tanrı sana dileğini versin ve seni korusun; ey hükümdar, sen beni duada unutma.


|5439
||Sözin kesti koptı adakın örü, ilig tıdtı aydı az oldur teyü
||Sözünü kesti, ayağa kalktı; hükümdar: —Bir az daha otur— diyerek ,onu alakoydu.


|5440
||Çıkardı yegü içgü törlüg aşı, ayur azkına tat ay edgü kişi
||Her türlü yiyecek ve içecek çıkardı : — Ey aziz insan, azıcık bunlardan tat — dedi.


|5441
||Elig sundı odğurmış aldı tegü, yedi içti azrak ol içgü yegü
||Odgurmış elini uzatıp, bir lokma aldı; bir az yedi ve içti.


|5442
||Elig tarttı aştın yemedi adın, şükür kıldı rabka atadı atın
||Yemekten elini çekti ve fazla yemedi; Tanrıya şükür etti, onun ismini zıkreyledi.


|5443
||Örü turdı odğurmış aydı selâm, ilig me yanut berdi kıldı kıyâm
||Odgurmış ayağa kalktı ve selâm verdi; hükümdar da ayağa kalkıp, ona mukabelede bulundu.


|5444
||Turup çıktı odğurmış andın yorıp, udu çıktı ilig uzatu barıp
||Odgurmış odadan çıktı, hükümdar da onu teşyi için, arkasından geldi.


|5445
||Esenleşti ilig bile ol kör e, eligleşti kaldı ilig kadğur a
||O hükümdar ile vedâlaştı, müsâfaha ettiler; hükümdar mahzun bir hâlde kaldı.


|5446
||Turup bardı andın yana tağ tapa, kadaşı udu bardı elgin öpe
||Odgurmış oradan ayrılıp, dağlara doğru gitti; kardeşi elini öptü ve bir müddet beraber yürüdüler.


|5447
||Evürdi kadaşın kör odğurmış a, esenleşti yandı kör ögdülmiş e
||Odgurmış kardeşini geri çevirdi; Öğdülmiş onunla vedâlaşarak, ayrıldı.


|5448
||Eviñe kelip kirdi köñli kokuz, sakınç kadğu birle udıtmadı köz
||Öğdülmiş evine gelip girdi; içinde bir boşluk hâsıl oldu; keder ve kaygıdan gözüne uyku girmedi.


|5449
||Toğardın yaşık baş kötürdi örü, kuğu kırtışı boldı dünyâ tolu
||Doğudan güneş başını yukarı kaldırdı; dünyanın her tarafı kuğu rengine büründü.


|5450
||Yaşık koptı kögsin kötürdi örü, ajun toldı kâfûr saçar teg tolu
||Güneş çıktı, göğüsünü yükseltti; dünyanın her tarafı saçılan kâfur ile doldu.


|5451
||Firişte yüzi teg yarudı ajun, kalık boldı kâfûr saçar teg yüzün
||Dünya, melek yüzü gibi, parladı; gök yüzü kâfur saçılmış gibi oldu.


|5452
||Yana koptı terkin töşekin türüp, ma yundı yükündi köñül tüz urup
||Yatağından çabucak kalktı ve âbdest alarak, ihlâs ile namazını edâ etti.


|5453
||Tonın kedti atlandı evdin kör e, yana karşıka bardı andın kör e
||Giyindi ve evinden çıkıp, atına binerek, saraya gitti.


|5454
||Tüşüp kirdi karşı içiñe yorıp, okıdı ilig bu köründi kirip
||Atından inip, saraya girdi; içeriye doğru yürüdü; hükümdarın daveti üzerine, huzura girdi.


||İlig suali Öğdülmişke
||HÜKÜMDARIN ÖĞDÜLMİŞ'E SUÂLİ


|5455
||Ayıttı ilig aşnu odğurmışığ, neçe kalmışığ hem kaçan barmışığ
||Hükümdar önce Odgurmış'ı, onun ne kadar kaldığını ve ne zaman gittiğini sordu.


|5456
||Yana aydı ilig ay ögdülmişim, açığ boldı emdi maña yer aşım
||Sonra: —Ey Öğdülmış'im, yemek bana artık zehir oluyor —dedi—


|5457
||Negü teg tirilgü bu künde naru, çöküp bardı egnim kopumaz örü
||Bugünden sonra nasıl yaşarım; omuzlarım çöktü, artık bir daha kalkamaz.


|5458
||Nerek emdi beglik bu yalñuk yüki, bu kadğu sakınç üzdi köñlüm köki
||İmdi bu beyliğe ve insanların yükünü taşımağa ne lüzum var; bu endişe ve kaygı kalbimi parçaladı.


|5459
||Er atsız bolumaz bodun başlasa, ya beglik işin barça beg işlese
||Halkı idare eden veya beyliğin bütün işlerini gören bir bey hizmetkârsız yapamaz.


|5460
||Er at tutsa şeksiz kerek neñ tavar, bu neñ bolmasa er yığılmaz añar
||Hizmetkâr olunca da, şüphesiz, mal ve servet lâzımdır; mal olmazsa, başkasının hizmetine kimse girmez.


|5461
||Negü ter eşitgil bu sü başlar er, tiriglik ıdıp beg işin işler er
||Ordunun başında bulunan ve hayatını feda ederek, beyin emirlerini yerine getiren insan ne der, dinle.


|5462
||Hazine er at boldı begler küçi, bu iki bile er alır öz öçi
||Hazine ve ordu beylerin kuvvetini teşkil eder; bu ikisi ile insan kendi öcünü alır.


|5463
||Bu iki bile beg bedüklük bulur, bu iki yumıtsa bedür beg tâcı
||Bu ikisi ile bey büyüklük bulur; bu ikisi bir araya gelirse, beylik tacı azamet kazanır.


|5464
||Er at tirgüke kör telim neñ barır, neñ almak tilese körü küç tegir
||Asker toplamak için, çok masrafa lüzum vardır; mal toplamak için de bile bile cebir kullanmak gerekir.


|5465
||Bir egnim meniñ me bir ök bu boğuz, nelük munça yalñuk yüki yüdmek öz
||Benim ancak bir sırtım ve bir tek boğazım var; niçin bu kadar insanın vebalını yükleneyim.


|5466
||Neçe me çığay erse kalmaz açın, alır bu ölüm kör tirigde öçin
||Ne kadar fakir olsa bile, insan aç kalmaz; bu ölüm her yaşayandan bir gün öcünü alır.

