Kente Ait Tarihi Değerlerdir Yangında İlk Kurtarılacak, Modern Çarşı Yangını
Prof. Dr. Mehmet TUNÇER
Çankaya Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü Öğretim Üyesi
1929 yazında çıkan Tahtakale yangınından yaklaşık 75 yıl sonra, 24 aralık 2003 tarihinde bu defa da Modern Çarşı tamamen yandı. “Elektrikleri kesik esnaf, aydınlatma için çalışan” jeneratöre benzin koymaya kalkınca koca çarşı iki saatte yandı” (Sabah 25 Aralık 2003)
Modern Çarşı’da sabah saatlerinde çıkan yangın, kısa sürede bütün binayı etkisi altına almış, dükkanlarda bulunan yanıcı, uçucu ve patlayıcı maddelerin ard arda patlamasıyla 250’nin üzerinde işyeri yanmıştı (24 Aralık 2003)
KARAOĞLAN ÇARŞISI 1929 YANGINI ÖNCESİ (HASEKİ CAMİİ VE ESKİ BELEDİYE BİNASI) (Sağda)
1930 TARİHLİ HAVA FOTOĞRAFINDA ULUS HALİ VE ÇEVRESİ (Solda)
1929 yangını, günümüzde yerinde Ankara Belediye binası olan ve o zamanlar sebze hali olarak kullanılan yere kadar yayılmış ve ancak, yangın bombaları atılarak durdurulabilmişti. Top top kumaşların yandığı, zararın 2 milyon (!) liradan fazla olduğu belirtilmekte tarihsel kaynaklarda.
Hasanpaşa ve Tahtakale Hamamları ile, Haseki Camisi için yangında hasar gördükleri için yıktırılmıştı. Bu kısım daha sonra doldurularak yükseltilmiş, Sulu Han’ın birinci kat seviyesinde Posta Caddesi açılmış, yanan kısma da Ulus Şehir Hali de inşa edilmiştir.
SULU HAN KARŞISINDA HAL’İN BULUNDUĞU YERDE YANGIN ÖNCESİNDE TAHTAKALE HANI VE ÇARŞI SOKAKLARI BULUNUYORDU
Modern Çarşı için de Bayındırlık’tan ve Altındağ Belediyesi’nden 5 ayrı dalda mühendisten oluşan bir heyet oluşturulmuş ve hasar tespiti yapılmış. Sonuç olarak yapının yangından kaynaklanan statik bir sorununun bulunmadığı, bazı kirişlerin takviyesi ile bir “Güçlendirme Projesi” hazırlanması öngörülmüş.. Tüm bu işlemler doğal olarak mülk sahibi Valilik tarafından değerlendirilerek “işhanının teknik raporlar doğrultusunda tadilatının yapılıp hizmete açılabilmesi için öncelikle güçlendirme projesi dahil mimari, elektrik,...vb tüm projelerin ihale edilmesi..” kararı alınmış 2004 Şubatı’nda..
Bundan sonra işler biraz karışık, Büyükşehir Belediyesi Valilikten Çarşı mülkiyetini devir almak için girişimler başlatıyor, karar çıkıyor, yeni bir Proje çalışmasından söz ediliyor ama ortada hazırlanmış bir proje yok.. Yürüyüşler, protestolar, davalar vb...
Burası 1/1000 ölçekli Ulus Tarihi Kent Merkezi koruma ıslah imar planı kapsamında olduğu için Hal çevresi de dahil edilerek bir plan değişikliği yapılarak tüm Ulus’un Anafartalar Çarşısı dahil yarışma ile elde edilen modern mimarlık örneklerinin yıkılması öngörülmüştü. Bu konuda 2005 yılından itibaren TMMOB Mimarlar Odası tarafından davalar açılarak ulusun yıkımının önüne kısmen de olsa geçilebildi.
Ulus Meydanı ve çevresi, Hal’e kadar olan kesimler, 20. yüzyıl boyunca Türkiye’de üretilen yapılı çevrenin farklı mimarlık anlayışlarını barındıran ve sergileyen bir bölge olarak da önem kazanmıştı...
Ulus Meydanı ve çevresindeki yapılar, kültürel kimliğin ve kent belleğinin önemli bileşenleri olarak varlıklarını sürdürmüşlerdir.
Yıkılmak istenen alanlarda, Cumhuriyet sonrasının modern mimari örneklerin ekonomik ömürleri, maliyetleri, müelliflik hakları gibi hususlar göz ardı edilerek mevcut yerleşim dokusu ve bölge bütününün genel dokusu ile uyuşmayan ve ulaşım olanaklarını aşırı zorlayan büyük ticaret kompleksleri önerilmiştir.
Yarışma yolu ile elde edilmiş olan 100. Yıl Çarşısı’nın bu proje kapsamında yıkılarak yerine Çarşı yapımı önerilmiştir. Talim Terbiye Binası, Anafartalar Çarşısı, Gümrük Müsteşarlığı, Türk Telekom binalarının yıkılarak yerine Ulus İşhanı’nın yapımı önerilmiştir.
Modern Çarşı, Gümrük Muhafaza Müdürlüğü ve yürürlükteki Koruma Amaçlı İmar Planında tescil için önerilen 2 bina da yıkılarak yerine dev Taşhan Kapalı Çarşısı yapılmak istenmekteydi.
Bu yıkıma karşı bütün üniversiteler, sivil toplum örgütleri, odalar ve yerel esnaf dernekleri karşı çıkmışlardır. Adeta bir seramik müzesi, sanat galerisi olan Anafartalar Çarşısı yıkımdan kıl payı kurtulmuştu.
ANAFARTALAR ÇARŞISI YIKIMDAN KURTULMUŞ VE BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ ÇAĞDAŞ SANATLAR GALERİSİ OLACAĞI GÜNLERİ BEKLİYOR.
Ulus Tarihi Kent Merkezi içinde yer alan ve ‘’Tarihi Ticari Merkez’’in önemli bir bölümü olan “Ulus Meydanı” ve ‘’Hal Bölgesi’’ yeniden ele alınarak çağdaş şehircilik, koruma, yenileme, peyzaj ilkeleri doğrultusunda düzenlenmesi gereklidir.
JANSEN PLANI’NDA ULUS HALİ VE SULU HAN ÇEVRESİ (SOLDA) YANGIN SONRASI SULU HAN (SAĞDA)
Geleceğe Yönelik Görüş ve Öneriler
Suluhan ve çevresi 1986 yılında açılan “Ulus Tarihi Kent Merkezi Çevre Düzenleme Yarışması’’nda ve Ulus Koruma-Islah Projesi’nde özel planlama alanı (6 No’lu Kamu Proje Alanı) olarak belirlenmiştir. Daha sonraki Koruma Planlarında da bu alan Öncelikli Proje Alanıdır.
Ulus Tarihi Kent Merkezi içinde yer alan ve “Tarihi Ticari Merkez’’in önemli bir bölümü olan “Hal Bölgesi’’nin yeniden ele alınarak çağdaş şehircilik, koruma, yenileme, peyzaj ilkeleri doğrultusunda düzenlenmesi gereklidir.
Modern Çarşı, yangınından sonra Çarşı esnafı ekonomik anlamda büyük zarar görmüş, yapı hakkında statik raporları temiz çıkmasına rağmen onarıma geçilememiş ve yıkılmıştır.
Bu yörede acil olarak düzenlemeyi sağlamak amacıyla;
Uluslar arası ve/veya ulusal planlama ve projelendirme yarışması açılabilir,
Davetli birkaç büroya yaptırılacak olan projeler arasında seçilecek proje uygulamaya konabilir,
Birkaç danışman önderliğinde Büyükşehir Belediyesi koruma amaçlı planlama ve projelendirme gerçekleştirebilir, bu kapsamda Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün görüş ve önerileri alınmalıdır.
Planlama Aşamaları :
NAZIM PLAN 1/5000 : Ulus Merkezi İş Alanları içindeki yeri ve konumu,
KORUMA AMAÇLI ÖZEL PROJE ALANI TASARIMI 1/1000 : Yakın çevre ilişkilerini içeren yapısal plan niteliğinde bir “Çerçeve Plan’’
KENTSEL TASARIM PROJELERİ 1/500 ve 1/200 ölçekli kentsel tasarım, peyzaj, kent mobilyası ve altyapı projelerini içeren projelerin elde edilmesi.
MİMARİ PROJELER: Hal, Suluhan, Modern Çarşı, İbadullah Camii, Sobacılar vb. mimari projeleri ölçeğinde ele alıp yenileme, koruma ve geliştirmeyi birlikte içeren mimari projelerin elde edilmesi.
MAKET: 1/500 veya 1/200 ölçekte çevre düzenleme proje maketi, 1/100 ölçekte mimari proje maketlerinin elde edilmesi.
Bu projede;
Halin altının otopark olarak değerlendirilmesi,
Suluhan’ın caddenin yaklaşık 5- 6 m. altında kalmış olan özgün girişi ile Hal’in bütünleştirilmesi,
Suluhan yanındaki deve barınaklarının değerlendirilmesi,
Sobacıların korunması ve çağdaş bir görünüm kazandıracak şekilde yeniden düzenlenmesi,
Hal’in “Çiçekçiler Pasajı’’, “Balıkçılar Hali’’, “Sebze-Meyve Hali’’ özelliğinin korunarak, daha çağdaş, servis ve depolama sorunları çözülmüş bir yenileme projesi getirilmesi,
Modern Çarşı’nın Hal ile entegre edilerek, çağdaş ve modern yeni bir alış-veriş merkezi olarak düzenlenmesi vb. öneriler yer almalıdır.
Umarım plansız projesiz gelişmeler yerine, hızlı ve acil önlemler alınarak korunması gerekli değerler korunarak bu yöre çağdaş bir görünüme kavuşturulur.
Corona günlerinde hoşça kalın, evde kalın, sağlıcakla kalın...
Prof. Dr. Mehmet TUNÇER
Tunçer, M.,2015, “ÇEVRESİ’Nİ ARAYAN ANKARA” kitabından
294 Sayfa, Alter Yayıncılık, Baskı adedi : 1000, Basım Tarihi: Nisan 2015
Bkz: “Yıkmayın ayağa kaldırın”
HÜRRİYET ANKARA EKİ / ERAY GÖRGÜLÜ RÖPÖRTAJI
29 Şubat 2016
http://mehmet-urbanplanning.blogspot.com/2016/03/ykmayn-ayaga-kaldrn.html