Transkript
1 Başyazı Bankacılık Sorumluluğu... Ergun ÖZEN "İyi ki bu kriz olmuş demek istemiyoruz... Ama hangi banka üreticinin, esnafın yanında, hangisi değil bu sayede görmüş olduk. Garanti Bankası'nın kredi projesi bize cansuyu olacak..." Bu sözler, Ankara Ticaret Odası (ATO)Başkanı Sayın Sinan Aygün'ün, 8 Ağustos 2002 günü Ankara'da imzaladığımız kredi protokolü sonrasında basına da yansıyan sözleri... O gün ATO'yla, sonrasında İstanbul ve İzmir Ticaret Odaları'yla yaptığımız anlaşmalarda, hep benzer sözleri duyduk. "Garanti Bankası'na teşekkür ediyoruz..." Bu sözler, ekonomimizin en çok ihtiyaç duyduğu ve özlemle beklediği canlanmanın kıvılcımını yakmak konusundaki kararlılığımızda, ne kadar haklı olduğumuzu bir kere daha gösterdi. Kriz boyunca hep tekrar ettiğimiz bir cümle var: "Hepimiz aynı gemideyiz..." Bugün bu gerçek daha da güçlü bir şekilde teyid ediliyor. Biliyoruz ki, büyümeye geçebilmek ve sağlıklı ekonomik yapıya kavuşmak için, makro istikrarı oluşturmalıyız. Garanti Bankası olarak, içinde bulunduğumuz zor günlerden, ancak birbirimize destek olarak çıkabileceğimizi biliyoruz. Bu amaçla, üzerimize düşen sorumluluğun da bilinciyle, inisiyatifi ele alarak KOBİ'ler için uygun kredi programını başlattık. Proje kapsamında, ticaret odaları üyelerine, ilk 12 ayı sabit olacak şekilde otomobil kredisi faizi oranında, 24 aya kadar vadeyle 2 ila 50 milyar TL tutarında kredi kullandıracağız. Kredinin geri ödemesi ise aylık ya da 3 aylık taksitlerle yapılabilecek. Böylece KOBİ'lerin önlerini görmesine yardım edecek, bir nebze de olsa rahat nefes almalarını sağlayacağız. Benzer yaklaşımların tüm sektörlerde hayata geçirileceğini ve başlayan iyi niyetli uygulamaların KOBİ'lerin kendine olan güvenini artıracağını umuyoruz. Böylece, reel sektörün yatırım ve üretim kararını cesaretle ve daha kolay alacağına, zincirleme reaksiyonu başlatarak ekonomiyi düzlüğe taşıyacağına inanıyoruz. Garanti Bankası olarak, sosyal sorumluluğumuzun bilinciyle elimizi taşın altına koymaya devam edeğiz... Çünkü hepimiz aynı gemideyiz...
2 Dünyada Ekonomi ÜLKE BORÇLARININ YENİDEN YAPILANDIRILMASI: GEREKLİLİK, TEMEL UNSURLAR VE BEKLENEN FAYDALAR Yazan: Hikmet Can Yılmazsoy, Finansal Kurumlar Müdürlüğü, Kredi Analiz ve Yurtdışı Koordinasyon IMF ve Dünya Bankası nın Eylül ayında gerçekleştirdiği görüşmelerde üzerinde durulan konulardan biri, IMF Birinci Başkan Yardımcısı Anne O. Krueger tarafından 2001 yılı Kasım ayında gündeme getirilen Ülke Borçlarını Yeniden Yapılandırma Mekanizması (Sovereign Debt Restructuring Mechanism) oluşturulması önerisiydi. Bu ayki yazımızda, 2003 ilkbaharındaki IMF toplantısında hakkında somut bir öneri getirilmesi planlanan bu tür bir mekanizmaya duyulan ihtiyaç, mekanizmanın sahip olması gereken unsurlar ve beklenen faydalar, Krueger tarafından hazırlanan A New Approach To Sovereign Debt Restructuring adlı kitapçığa(*) dayanılarak ana hatlarıyla ele alınmaktadır. Özellikle son on yıl içerisinde, sendikasyon kredileri yerine menkul kıymet ihracıyla borçlanma yönündeki trend sonucu ülke borçlarının kompozisyonunda görülen değişim ve sermaye piyasalarında yaşanan hızlı entegrasyon süreci, gelişmekte olan ülkelerin uluslararası piyasalarda gerçekleştirdikleri borçlanmaların çehresini önemli ölçüde değiştirmiştir. Kreditör sayısı ve çeşitliliğinin artması beraberinde kâr ve risk anlayışında değişiklikler getirmiş, kreditörlerin hak ve talepleri daha kompleks bir hal almıştır. Bir yandan kredi kaynaklarının genişlemesi ve risk dağılımı sağlanırken, diğer yandan bir ülkenin borçlarını ödeyememesi durumunda borç verenler tarafından ortak aksiyon alınabilmesi oldukça zorlaşmıştır. Bu durum, borçlu ülkelerin, borçlarının yeniden yapılandırılmasını erteleme eğilimlerine hizmet ederek, yeniden yapılandırma sürecindeki belirsizlikleri ve değer kaybını artırıcı rol oynamıştır. Ülke borçlarının yeniden yapılandırılması konusunda halihazırda uygulanan süreçlerin istenenden uzun ve maliyetli olduğu konusunda görüş birliği mevcuttur. Borçların yapılandırılması konusunda belirgin ve süratli bir süreç bulunmaması ise çeşitli maliyetler getirmektedir: Çevrilemez borç yükü altındaki ülkeler, borçların yeniden yapılandırılması faaliyetlerini erteleyerek ellerinde kalan kaynakları da tüketmekte, gerek kendilerini, gerekse kreditörlerini daha sorunlu bir durumda bırakmaktadırlar. Kreditörlerin çoğunluk oylarıyla yeniden yapılandırma şartlarını belirleyebildiği bir mekanizmanın eksikliği, adil bir borç yapılandırılması sürecini oldukça güçleştirmektedir. Bazı kreditörlerin alacaklarının tümünü tahsil edebilmek için beklemeyi göze almaları, yeniden yapılanmayı geciktirebilmekte, hatta gerekli yeniden yapılandırılma üzerinde uzlaşmayı imkansız kılabilmektedir. Ekonomik sistemden soyutlanma, politik kargaşa ve sermaye piyasasına uzunca bir süre ulaşım kaybı konularındaki kaygılar, ülkelerin borç yapılandırma mekanizmalarına uzak durmalarına yol açmaktadır. Yukarıda değinilen sorunların sağlıklı bir biçimde aşılabilmesi, borç yapılandırılması mekanizmasının, Varlık değerlerinin ve kreditörlerin haklarının korunmasını amaçlarken, borçlunun varlığını sürdürmesine ve büyümesine yönelik uzlaşmanın yolunu açmasını, Borçlunun kreditörleriyle zaman kaybetmeksizin masaya oturmasını teşvik edici olmasını,
3 Diğer taraftan, ülkelerin gerekli ekonomi politikası değişikliklerini yapmak yerine borçlarını erteleme yoluna gitmelerini özendirmemesini gerekmektedir. Her ne kadar borçlarını ödeyemez duruma geldiklerinde şirketler ya da yerel yönetimler için uygulanan yasal düzenlemelerin ülkeler üzerinde uygulanabilirliği kısıtlı olsa da, söz konusu düzenlemeler ülke borçlarının yeniden yapılandırılması mekanizmasının ne tür unsurlar içermesi gerektiği konusunda yol gösterici olmaktadır. Bu noktadan hareketle, söz konusu mekanizmanın temel unsurları şu şekilde özetlenebilir: Çoğunluk oyuna dayalı yeniden yapılandırma: Yeterli çoğunluk oyunun, yeniden yapılandırma konusunda görüş ayrılığı içerisindeki taraflar üzerinde bağlayıcı olmasını sağlayabilmesi, oluşturulacak mekanizmanın en önemli unsurudur. Söz konusu zorunluluk, bazı borçlanma senetlerinde yer alan birlikte hareket maddelerinin, ülkelerin başvurdukları tüm borçlanma araçlarına yaygınlaştırılmasını gerektirmektedir. Yasal yaptırımların geçici olarak durdurulması: Yeniden yapılanma üzerinde uzlaşma sağlanana kadar kreditörlerin borçlu ülkeye yasal yaptırım uygulamalarının belirli bir süre için durdurulması, yapılandırmanın verimli bir şekilde uygulanabilmesi açısından önemlidir. Böylelikle bazı kreditörlerin diğer kreditörlerle ortak hareket ederek yeniden yapılandırma üzerinde uzlaşma yolunu denemeksizin kendi alacakları için yasal yaptırım yoluna gitmelerinin önlenmesi mümkün olacaktır. Kreditör haklarının korunması: Yeniden yapılandırma mekanizmasının, yasal yaptırım uygulanmasının durdurulduğu süreçte kreditörlerin haklarının korunmasına yönelik tebdirleri içermesi gerekmektedir. Borçlu ülkenin öncelik hakkı bulunmayan kreditörlere ödeme yapmasının önüne geçilmesi ve borçlunun varlıklarının değerini korumaya yönelik politikaların varlığının sağlanması belirtilen tedbirlerin iki önemli öğesidir. Öncelikli finansman: Yeniden yapılandırma sürecinde sağlanacak finansman gerek kreditörlerin, gerekse borçlu ülkenin ortak çıkarınadır. Fakat halihazırda böylesi bir süreçte finansman kaynağı sağlanmasına yönelik teşvikler bulunmamaktadır. Yeniden yapılandırma mekanizması, adı geçen süreçte sağlanacak finansmanı daha önce sağlanmış bulunan kredilere göre öncelikli konuma getirerek söz konusu teşviği sağlayabilmelidir. Yeniden yapılandırma mekanizmasının yukarıda özetlenen noktaları göz önüne alacak şekilde oluşturulması ve uygulanması, birlikte hareket sorununu çözecek, borçlunun çevrilemez borç yüküne erken aşamalarda eğilmesini sağlayacaktır. Böylelikle ülkelere açılan krediler daha çekici bir aktif haline gelecek, uluslararası sermaye piyasalarının verimliliği artacaktır. (*) Krueger, Anne. A New Approach To Sovereign Debt Restructuring. Washington D.C.: International Monetary Fund, 2002.
4 Dünyada Bankacılık VARLIK YÖNETİMİ NDE SON GELİŞMELER Yazan: Umut Çakıcı, Finansal Kurumlar Müdürlüğü, Krediler ve Yurtdışı Koordinasyon Yüksek Varlık Sahibi Kişiler Varlık yönetimi en kısa tanımı ile yüksek geliri ve önemli miktarda birikimi bulunan kişilere, kişiye özel yatırım ve finansman hizmetlerinin sunulmasıdır. Gayrimenkul dahil 1-30 milyon Dolar arasında varlığa sahip olan kişiler Yüksek Varlık Sahibi, 30 milyon Dolar üzerinde varlığı bulunan kişiler ise Ultra Yüksek Varlık Sahibi olarak nitelendirilmektedir. Bugün varlık yönetimi hizmeti sunan finans kuruluşlarının iştahını kabartan varlıklarının toplamı 27 trilyon Dolar a ulaşan, 7.1 milyon kişi bulunmaktadır lerden bu yana sözkonusu kitlenin sayısında yılda ortalama %6-10 oranında artış olmasına rağmen, 2001 senesinde bu oran %3 ile sınırlı kalmıştır. Global ekonomik durgunluk ve sermaye piyasalarının kötü performansı bu azalışın temel nedenleridir. Ancak bunun bir geçiş dönemi olduğu ve büyüme oranının önümüzdeki senelerde ortalama %8 olacağı tahmin edilmektedir. Yüksek Varlık Sahibi Kişiler geleneksel olarak portföylerinde yüksek getirili bonolar ya da hisse senetlerine ağırlık verme eğiliminde olan yatırımcılardır. Genellikle riskli ürünlere yatırım yapma eğiliminde olan bu kişilerin davranış biçimlerinde, içinde bulunduğumuz global ekonomik koşullar nedeni ile değişiklikler olmaya başlamıştır. Dünya borsalarındaki ciddi düşüşler ve bazı bonolardaki risklerin artması sonucu bu kişiler artık varlıklarını kısa sürede ikiye katlamaktan çok, korumayı tercih etmektedirler. Bankaların Varlık Yönetiminden Sağladıkları Gelirdeki Ciddi Düşüş... Varlık yönetimi hizmeti veren finans kurumları müşterilerinden belli bir servis ücretinin yanısıra portföy tutarı ya da getiri üzerinden komisyon almaktadırlar. Sağlanan getiri üzerinden komisyon almak daha yaygın bir uygulamadır. Geçtiğimiz yıl sermaye piyasalarının kötü performansı sonucu varlık yönetimi gelirleri çeşitli ülkelerde ortalama %70 e varan oranlarda düşüş göstermiştir. Sektördeki çok yoğun rekabet de dikkate alındığında gelirleri düşen kurumlar için aşağıdaki noktalar büyük önem kazanacaktır; Müşterileri çok daha iyi tanımak, yatırım tercihlerini takip ve analiz etmek, Yeni, kişiye özel ürünler geliştirmek, Müşterilerin gelir analizlerini daha etkin yapmak ve sadece kâr elde edilen müşterilere yönelmek. Ayrıca kısa vadede, düşen gelirler birçok kurumu maliyet düşürücü tedbirler almaya zorlamıştır. Önümüzdeki günlerde maliyetlerini kontrol edebilen ve ölçek ekonomisini yakalayabilenlerin dışındaki kurumların faaliyetlerine devam edebilmesi oldukça güçleşecektir. Diğer taraftan varlık yönetimi için ayrılan yıllık 2.7 milyar Dolar lık bilişim teknolojisi harcamalarının önümüzdeki yıllarda da ortalama %5 oranında artış göstermesi beklenmektedir. Bu durumun temel nedeni Müşteri İlişkileri Yönetimi ne daha fazla yönelerek müşterilerin isteklerine daha iyi cevap verebilmek ve müşteri kârlılığını yakından takip ederek, kâr elde edilmeyen müşterileri tekrar gözden geçirmektir. Bunun yanısıra bankalar özellikle sistem güvenliklerine her zamandan daha fazla yatırım yapmak zorunda. Özellikle 11 Eylül saldırısından sonra bireylerin bilgilerinin çalınması ihtimaline karşı tüm kurumlar
5 eskisinden çok daha fazla dikkatli. Yapılan araştırmalarda 11 Eylül den sonra, müşterilerin hem portföylerinin güvenliği hem de bilgilerinin gizliliğine verdikleri önemin arttığı görülmekte. Bireylerin Beklentileri: Yüksek Varlık Sahibi Kişiler için bilgilerinin gizliliği herşeyden önce geliyor. Bu kriter varlık yönetimi hizmetleri verilmeye başlandığı günden itibaren değişmeyen tek özellik olarak görülmekte. Bunun yanısıra kişiye özel hazırlanmış ürünler de önemini giderek arttırmakta. Son günlerdeki en önemli değişim ise bireylerin daha az risk alarak varlıklarını agresif bir şekilde arttırmaya çalışmak yerine koruma eğilimi. Göreceli olarak düşük servete sahip kişiler daha fazla getiri için risk alırken, servet büyüdükçe yatırımcılar daha az riskli portföyleri tercih ediyorlar. Günümüzde varlık yönetimi şirketleri öncelikli görevi olan yatırımları yönlendirmenin yanısıra, müşterilerinden gelen talep üzerine çok daha özellikli ihtiyaçlarına da cevap veriyor. Sözkonusu hizmetler 5 ana başlık altında toplanabilir: 1. Aktif Yönetimi: Bireylerin yatırımlarının tercihleri çerçevesinde yönlendirilmesi. 2. Borç Yönetimi: Kişiye özel kredi imkanlarının sunulması. Finans kurumları özellikle mortgage kredilerinde uzmanlık hizmeti sunmakta. 3. Vergi Yönetimi: Kişilere özel vergi stratejileri ve varlık transferi üzerine danışmanlık hizmetlerinin verilmesi. 4. Risk Yönetimi: Bireylerin iş alanlarındaki finansal risklerini ortadan kaldırabilmek için finansal ürünler ve sigorta ürünlerinin sunulması. 5. Hayır İşleri Yönetimi: Bireylerin, vergi avantajları da gözönüne alınarak, sosyal yardım organizasyonlarının düzenlenmesi ve bu organizasyonlara danışmanlık hizmeti verilmesi. Son günlerde yapılan araştırmalar, varlık yönetiminde müşteri sadakatinin düşük olduğunu göstermektedir. Araştırma sonuçları, aldıkları hizmetten memnun olmadıklarını söyleyenlerin oranının %22 olmasına rağmen, çalıştıkları kurumu değiştirmeyi düşünenlerin oranının %43 olmasına dikkat çekiyor. Çalıştığı finansal kurumu değiştirmeyenlerin en önemli gerekçesi ise %31 ile alternatiflerin yetersiz olması. Anahtar: Maliyet Kontrolü ve İyi Müşteri Analizi Olumsuz ekonomik koşullara rağmen, kişilerin kendilerine özel ürünler talep etmesi nedeni ile, varlık yönetimindeki pazar gittikçe büyümektedir. Son iki senedir gelirler düşse de sektördeki %60 lık büyüme, varlık yönetiminin ne denli önemli bir gelir kaynağı olabileceğini gösteriyor. Düşen gelirlere karşılık maliyetlerini kontrol edebilen ve şirketiçi verimliliği yakalayabilen finansal kurumlar müşterilerin isteklerine cevap verdikleri sürece kar etmeye devam edecekler. Burada en önemli göstergelerden biri çalıştığı kurumu değiştirmek isteyenlerin oranının %43 ancak alternatif olmadığını belirtenlerin oranının %31 olması. Bankalar ve diğer varlık yönetimi şirketleri de bu amaçla CRM e verdikleri önemi arttırarak müşterilerin ihtiyaçlarına daha iyi cevap verebilme amacındalar. Aynı zamanda sistem güvenliklerini ve müşteri takip sistemlerini geliştirebilen kurumlar avantajlı durumda olacaklar. Bir yandan faaliyet giderleri düşürülmeye çalışılırken, diğer yandan da teknolojiye yatırım yapılması gerekliliği ortaya çıkmıştır. Bu durumda, özkaynakları güçlü olan büyük bankalar önümüzdeki dönemde başarıyı yakalamaya aday olacaklar. Ancak, çok ayrıcalıklı hizmet verebilecek olan küçük varlık yönetim şirketleri de bu pastadan pay alacaktır.
6 İç Ekonomi İhracat, Otomotiv, Çelik ve Konfeksiyon İle Patladı Ekim ayında ihracat aylık bazda ilk kez 3 milyar 652 milyon dolara yükselerek tarihi bir rekora ulaştı. Aylık ihracat ilk kez 3.5 milyar doların üzerine çıkarken, 10 aylık toplam ihracat 29.2 milyar dolar, ekim sonu itibariyle yıllık ihracat ise 34.6 milyar dolara ulaştı. Türkiye İhracatçılar Birliği TİM in kayıtlarına göre, ekimde ihracat bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 28.8 artarak toplam 3 milyar milyon dolara çıktı. Ekim ayı ihracatında rekora ulaşılmasında sanayi sektörünün ihracatındaki yüzde 35.6 oranındaki büyüme etkili oldu. Ekimde, 3 milyar 19 milyon dolarlık sanayi ürünü ihraç edildi. Sanayi ihracatı içinde otomotiv ve yan sanayii, hazır giyim ve konfeksiyon ile demir ve demir dışı metaller ihracatı en çok artan alt sektörler oldu ve bu kalemler aylık ihracatın yaklaşık yüzde 50 sini oluşturdu. Yıllık İhracat 34.5 Milyar Dolar Taşıt araçları ve yan sanayii ihracatı ekimde bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 51.8 artarak 505 milyon 285 bin dolara yükseldi. Hazır giyim ve konfeksiyon ihracatı ise yüzde 35.6 lık artışla 802 milyon 804 bin dolar, demir ve demir dışı metallerde de yüzde 49.6 lık artışla 506 milyon 926 bin dolarlık ihracat gerçekleştirildi. Ekim ayındaki bu yüksek performanstan sonra ihracatçı birliklerinin yılın ilk 10 ayında kayda aldığı toplam ihracat ise yüzde 13.8 artarak 29 milyar milyon dolara çıktı. Yıllık ihracat da ekim sonu itibariyle ilk kez 34 milyar dolar sınırını aşarak 34 milyar milyon dolara kadar yükseldi. Yıllık ihracatta geçen yılın, ekim sonu itibariyle yıllık ihracatına göre yüzde 13.5 oranında bir büyüme kaydedildi. Borsa Şirketlerinde 1.4 Katrilyon Kâr Hisse senetleri İstanbul Menkul Kıymetler Borsa sı İMKB de işlem gören 277 şirketin toplam kârı 1 katrilyon 385 trilyon lira oldu. Sadece Türk Lirası bazında ele alındığında bu rakam, aynı 277 şirketin 1 katrilyon lira düzeyindeki 2000 yılı 9 aylık sonuçlarından daha iyi çıktı. Geçen yılın 9 aylık döneminde aynı 277 şirketin toplam zararları ise 1.4 katrilyon liraydı. Başbakan Bülent Ecevit in sağlık sorunları ve erken seçim nedeniyle bu yılın ikinci ve üçüncü 3 aylık dönemlerinde tedirgin davranılmasına rağmen, başta döviz ve faiz olmak üzere, kısmen öngörülebilir ortamın oluşmasıyla ekonomideki durgunluğun aşılabileceği halka açık şirketlerin bilançolarıyla kendini gösterdi. Yedi sigorta şirketi ve bankalar dışında, holding, yatırım ortaklıkları, gayrimenkul yatırım ortaklıkları dahil 270 şirketin toplam 9 aylık kârı ise 1 katrilyon 295 trilyon lira oldu. Dalgalı kura geçiş sonrası dikkate alındığında, açıklanan son bilançolar 2001 yılı 6 aylık döneminden bu yana açıklanan bütün rakamlardan daha iyi sonuçlar ortaya koydu. Dolar bazında bakıldığında ise geçen yılın 9 aylık döneminde yaklaşık 1 milyar dolar zarar ettiğini açıklayan 277 şirketin bu yılın dokuz aylık dönemindeki kârı 834 milyon doları buldu. Sigorta şirketleri ile bankalar hariç bırakıldığında 270 halka açık şirketin bu yılın 9 aylık döneminde açıkladığı
7 net kâr dolar bazında yaklaşık 780 milyon dolar oldu. Aynı 270 şirketin 2000 yılı 9 aylık verilerine göre dolar bazındaki kârı ise yaklaşık 1.4 milyar dolardı. En Kârlı Şirketler 9 aylık bilanço sonuçlarına göre Çukurova Elektrik, 227 trilyon liralık net kâr ile İMKB nin en kârlı şirketi olurken, Turkcell 207 trilyon lira net kâr ile en kârlı ikinci şirket haline geldi. Sırf bu iki şirketin, geçen yılın 9 aylık döneminde açıkladıkları zarar toplamı 789 trilyon liraydı. çekti. İMKB nin en kârlı üçüncü şirketi olan Arçelik 126 trilyon liralık net kâr açıklarken, diğer taraftan geçen yılın aynı döneminde açıkladığı 1.4 trilyon liralık kâra göre yüzde gibi bir kâr artışı sağlayarak, başka bir açıdan da dikkat Borsada en fazla zarar eden şirketler ise trilyon lirayla Ford Otosan, 121 trilyon lirayla Ereğli Demir Çelik, 91.9 trilyon lirayla Kardemir oldular. Sonuçlar Daha İyi Bankalar ve sigorta şirketleri dışında kalan 270 şirketin 9 aylık bilançolarına göre toplam finansman giderleri 3 katrilyon 253 trilyon lira oldu. Geçen yılın 9 aylık döneminde ise bu şirketlerin finansman giderleri 6 katrilyon 349 trilyon liraydı. Dolar bazında son bir yıl içinde 270 şirketin finansman giderleri, 4 milyar 155 milyon dolardan, yaklaşık 2 milyar dolara indi yılının 9 aylık döneminde aynı 270 şirketin finansman giderleri toplamı 1 milyar 660 milyon dolar düzeyindeydi. Faaliyet Kârı 3 Katrilyon 270 borsa şirketinin 9 aylık verilerine göre esas faaliyet kârları ise 3 katrilyon 345 trilyon lira çıktı. Geçen yılın 9 aylık döneminde 2 katrilyon 855 trilyon lira olan esas faaliyet kârı aynı 270 şirket için 2000 yılının 9 aylık döneminde 1 katrilyon 688 trilyon lira düzeyindeydi. Dolar bazında bakıldığında ise geçen yıldan bu yıla esas faaliyet kârı toplamının yaklaşık 295 milyon dolar artışla, 1.7 milyar dolardan 2 milyar dolara çıktığı dikkat çekti. Enflasyon Beklentisi %32.3 e Geriledi Merkez Bankası, bu yıl sonu itibariyle enflasyon beklentisini yüzde 32.3 e çekerken, Kasım ayı verileri ışığında 2003 yılı enflasyon beklentisinin de yüzde 26.5 olarak tahmin edildiğini açıkladı. Merkez Bankası ndan yapılan açıklamada, Ekim ayı enflasyonu ışığında ileriye dönük bekleyişler ile ekonominin genel görünümü değerlendirildi. Bu yıl enflasyonda sağlanan başarının, diğer ekonomik verilerdeki olumlu gelişmelerle birlikte olduğu ifade edilen açıklamada, 2002 yılı başında Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH) için öngörülen yüzde 3 lük artış hızının, başlangıçta piyasalarca ulaşılamaz olarak görüldüğü ifade edildi. Geçen Ocak ayında, 2002 yılı GSMH büyüme hızı beklentisi yüzde 2.7 iken, Nisan ayında yüzde 2 ye düştüğü vurgulanan açıklamada, Ancak yılın ilk yarısındaki büyüme hızı yüzde 4.7 ye ulaşmıştır denildi. Ekonominin Genel Görünümü Açıklamada, ekonominin genel görünümüne ilişkin şu bilgilere yer verildi: Kapasite kullanım oranı, sanayi üretim endeksi ve genel gidişata ilişkin beklentilerdeki iyileşme, büyüme hızının yıl sonunda
8 yüzde 4 ün üzerine çıkacağına işaret etmektedir. Nitekim Kasım ayı beklenti anketi sonuçlarına göre, piyasaların 2002 yılı büyüme hızı bekleyişi de yüzde 4.3 e yükselmiştir. Açıklamada, Mayıs ayından itibaren yoğunlaşan siyasi belirsizlik algılamasına rağmen, gerek enflasyon gerek diğer ekonomik değişkenlerdeki olumlu gelişmelerin temel nedeninin, programda öngörülen yapısal reformların gerçekleştirilerek ekonominin kırılganlığının azaltılması ile sıkı maliye ve para politikaları olduğu vurgulandı. Ne Oldu Da Göstergeler İyiye Gidiyor? Nitekim, piyasalardaki siyasi belirsizliğin algılanmasına karşın, gerek 28 Haziran 2002 ve gerekse 5 Ağustos 2002 tarihli basın duyurularında, iki nedenle Merkez Bankası nın ileriye yönelik bakışının olumlu olduğunun açıkça belirtildiği ifade edilen açıklamada, şöyle denildi: Birincisi, öngörülen yapısal reformların büyük çoğunluğunun gerçekleştirilmesinin, ekonominin belirsizliklere ve dışsal şoklara karşı kırılganlığının azaltılmasıydı. İkincisi ise sürdürülebilirlik tartışmalarına son veren ve bu nedenle, piyasalarda istikrarı sağlamak yönünde önemli adımların atılmasını sağlayan programın başarılı sonuçlarının dikkate alınarak, kesintisiz uygulanma olasılığının yüksek olmasıydı. Ancak, seçim sürecinde sınırlı da olsa kamu maliyesinde bozulma gözlemlenmiş ve bazı yapısal düzenlemelerde gecikmeler ortaya çıkmıştır yılında uygulanan maliye ve para politikaları ile ekonomik program çerçevesinde gerçekleştirilen yapısal reformlar, fiyat istikrarının sağlanması sürecinde belirleyici olmuş, enflasyonda hızlı bir düşüş sağlanmıştır yılı sonunda yüzde 68.5 olan TÜFE (tüketici Fiyat Endeksi) enflasyonu, Ekim ayında Ocak 1998-Ekim 2002 dönemindeki en düşük seviyesi olan yüzde 33.4 e gerilemiştir. Mevcut gelişmeler, TÜFE enflasyonunun yıl sonunda yüzde 35 lik hedefin altında kalacağını göstermektedir. Enflasyon Düşüyor Açıklamada, beklenti anketi sonuçlarına, piyasaların enflasyon bekleyişinin de, yıl başından bu yana sürekli azalarak Kasım ayı itibariyle, ilk döneminde yüzde 32.3 e gerilediğine dikkat çekilen açıklamada, şu görüşe yer verildi: Yıl sonu enflasyon beklentilerindeki iyileşmeye paralel, gelecek 12 aya ilişkin enflasyon bekleyişlerinde de sürekli bir gerileme eğilimi gözlenmiş ve Kasım ayı ilk dönem sonuçlarına göre gelecek 12 aya ilişkin enflasyon beklentisi yüzde 26.5 e gerilemiş bulunmaktadır. Yapısal Reformlar Devam Etmeli Merkez Bankası ndan yapılan açıklamada, enflasyondaki gerilemeyi, yapısal reformların 2003 yılında da kesintisiz devamı ve mali disiplinin sürdürülmesinin de önemli ölçüde etkileyeceği vurgulandı. Yapısal reformlardan ve bütçe disiplininden hiçbir şekilde ödün verilmemesi istenen açıklamada, bunun, bekleyişlerde gözlemlenen iyileşmeyi daha da arttıracağı ve dolayısıyla enflasyonu etkileyen temel değişkenlere olumlu yansıyacağı ifade edildi. Açıklamada, kısa vadeli faiz oranlarının sadece ve sadece fiyat istikrarı hedefi çerçevesinde belirlenmeye devam edileceği dikkate alındığında, mevcut programın ilkelerine uyulması, hem enflasyonla mücadeleyi kolaylaştıracak, hem de enflasyonla mücadelenin ekonomik büyüme üzerinde yaratacağı baskıyı azaltacaktır denildi. Kısa Dönemdeki Riskler Merkez Bankası açıklamasında, kısa dönemde enflasyondaki gelişmeleri olumsuz etkileyecek risklerin de altı çizildi. Bu çerçevede gıda ve tarım fiyatlarının yüksek seyretme riski olduğu, yine tarım fiyatlarında gözlenen yükselmenin de önümüzdeki aylarda gıda fiyatlarının hızlanmasına yol
9 açabileceği vurgulandı. Açıklamada, önümüzdeki dönemde kamu fiyat artışlarının göreli olarak hızlanması olasılığı da, enflasyondaki düşüşü olumsuz etkileyebilecek bir diğer olumsuzluk olarak sıralandı. Kamunun olduğu kadar, özel sektörün de enflasyonla mücadelede önemli yer tuttuğu belirtilen açıklamada, özel sektörün gelirler ve fiyat politikasını enflasyon hedefini dikkate alarak belirlemesi istendi. Belirsizliklerin ortadan kalkması ve güven artışına bağlı olarak ortaya çıkabilecek talep artışının özel kesimce kar marjlarını artırma fırsatı olarak görülmemesi gereğine dikkat çekilen açıklamada, enflasyonla mücadelenin maliyeti azaltmak açısından çok önemli bir faktör olduğu vurgulandı. Enflasyon Değerlendirmesi Merkez Bankası açıklamasında, enflasyonda kaydedilen gelişmelere ilişkin değerlendirmelerde de bulunuldu. Son 3 ayda döviz kurunun göreli istikrar kazanması ve iç talebin sınırlayıcı etkisinin devam etmesinin, Ekim ayında da enflasyon gelişmelerini olumlu etkilediği bildirildi. Gıda ve giyim fiyatlarında mevsimsel etkilerden kaynaklanan yüksek artış oranlarının, geçen ay tüketici fiyat (TÜFE) artışının altında yatan temel unsur olduğu vurgulanan açıklamada, toptan eşya fiyatlarını (TEFE) ise tarım fiyatlarındaki son 5 yılın en yüksek Ekim ayı artışının olumsuz etkilediği kaydedildi. Yıllık enflasyonun da, Eylülde olduğu gibi Ekim ayında da gerilemeye devam ettiği ifade edilen Merkez Bankası açıklamasında, kamu imalat sanayi fiyatlarının da, Şubat ayından bu yana en düşük artışı gösterdiği belirtildi. Açıklamada, kamu fiyat artışlarındaki yavaşlama ve Türk Lirasının son 3 aydaki istikrarlı seyrinin, özel imalat sanayi fiyat artışlarını da sınırladığı kaydedildi. Gurbetçi 12 Yılda 44.3 Milyar $ Gönderdi Gurbetçilerin Türkiye ekonomisine doğrudan katkısı, bu yılın 8 ayında 1 milyar 372 milyon dolar oldu. Yurt dışındaki işçilerin Türkiye ye 1990 yılından bu yana gönderdiği para ise 44.3 milyar doları buldu. Merkez Bankası verilerine göre, yurtdışındaki işçiler geçen yılın aynı döneminde, Türkiye ye 1 milyar 919 milyon dolar döviz göndermişti. Gurbetçilerin Türkiye ye 1990 yılından bu yılın Ağustos ayına kadar geçen sürede gönderdiği döviz tutarı ise 44 milyar 288 milyon doları buldu. Gurbetçiler, Türk ekonomisine 1990 yılında 3 milyar 246 milyon dolar, 1991 yılında 2 milyar 819 milyon dolar, 1992 yılında 3 milyar 8 milyon dolar, 1993 yılında 2 milyar 919 milyon dolar doğrudan katkı sağladı. Aynı şekilde gurbetçi kaynaklı döviz girişi, 1994 yılında 2 milyar 627 milyon dolar, 1995 yılında 3 milyar 327 milyon dolar, 1996 yılında 3 milyar 542 milyon dolar, 1997 yılında 4 milyar 197 milyon dolar oldu. Yurtdışındaki işçilerin Türkiye ye gönderdiği döviz miktarı 1998 yılında 5 milyar 356 milyon dolara ulaşırken, 1999 yılında Türk ekonomisinde yaşanan olumsuz gelişmelere paralel olarak gerileme sürecine girdi yılında Türkiye ye gönderilen döviz 4 milyar 529 milyon dolar, 2000 yılında ise 4 milyar 560 milyon dolar oldu yılında ise gurbetçilerin Türkiye ye gönderdiği döviz miktarında bir önceki yıla göre yüzde 38.9 oranında gerileme ile 2 milyar 786 milyon dolar olarak gerçekleşti. Sonuçta, yurtdışındaki işçilerin 12 yılda Türkiye ye gönderdiği dövizin tutarı 44 milyar 288 milyon dolar oldu. Mavi Akım ın Deneme Gazı 20 Kasımda Samsun a Geliyor Rusya dan Türkiye ye Karadeniz in altına döşenen boru ile doğalgaz taşıyacak olan Mavi Akım projesinde deneme amaçlı ilk gaz 20 Kasıma a kadar gelecek. İlk doğalgaz ise 20 Aralıkta Türkiye de olacak. Karadeniz tabanına döşenen boru hattı yardımıyla Rusya dan Türkiye ye doğalgaz getirilmesine yönelik Mavi Akım projesinde sona yaklaşıldı. Mavi Akım projesi çerçevesinde, deneme amaçlı gaz 20 Kasım a kadar, ilk doğalgaz ise 20 Aralık tarihinde Türkiye ye gelecek.
10 Plan uyarınca, Gazprom a bağlı kuruluşlar, Aralık ve Ocak aylarında Türkiye ye günde 12 milyon metreküp doğalgaz teslim edilmesi ile ilgili gerekli çalışmaları yapacaklar. Bu çalışmaları 10 Aralık tarihinde bitirecek olan Gazprom, hattan deneme amaçlı gaz sevkiyatını 20 Kasıma kadar yapacak. Halen hattın Rusya daki 56 kilometrelik kara kısmına test amacıyla doğalgaz ile doldurularak test sonuçları gözlemleniyor. Hattın Rusya daki kara kısmının diğer bölümlerinde de test çalışmalar sürerken bunlar arasında, dağlık araziden geçen 62.5 kilometrelik kısım da bulunuyor. Mavi Akım projesi çerçevesinde, Türkiye de Samsun ile Ankara arasında 501 kilometre uzunluğunda doğalgaz boru hattı döşenirken, Samsun da doğalgaz ölçüm istasyonu kuruldu. Proje çerçevesinde Karadeniz in tabanına döşenen boru hattı ile Türkiye kısmında bulunan hat 20 Ekim tarihinde Samsun da düzenlenen tören ile birleşerek hattın inşaası bitmişti. Toplam 3.4 milyar dolara mal olması beklenen ve kilometre uzunluğunda olan boru hattının 376 kilometrelik bölümü denizin metre altından geçiyor. Türkiye ve Rusya arasında 15 Aralık 1997 tarihinde imzalanan ve TBMM tarafından 4 Nisan 1998 de onaylanarak yürürlüğe giren Rus doğalgazının Karadeniz altından Türkiye Cumhuriyeti ne sevkiyatına ilişkin anlaşma çerçevesinde Mavi Akım projesi gündeme gelmişti. Rusya nın doğalgaz rezervlerinin bulunduğu Zapolyarnoye, Beregovoye sahalarından, Birleşik Gaz Dağıtım Şebekesi ile İzoblynoye bölgesine akıtılacak olan doğalgaz, İzobylnoye den inşa edilen 396 kilometre uzunluğundaki boru hattı yardımıyla Dzhubga limanına ve buradan denizin tabanına döşenen hatla Samsun a ulaşacak. Türkiye, doğalgazı Samsun limanında alacak ve 501 kilometre uzunluğunda 48 inçlik boru hattı ile Ankara ya sevk edilecek. Ekonomi Haberleri EKONOMİDE PLANLAR TUTUYOR... AMA... Yazan: Sertan KARGIN Türkiye ekonomisinin, gerek kısa vadede ve gerekse orta vadede, temel olarak iki önemli faktörün etkisinde bir görüntü çizeceğini düşünüyoruz. Birinci faktör borç dinamikleri, ikinci faktör ise siyaset ve dışsal dinamiklerdir (ABD'nin ortadoğu politikası, dünya enerji politikaları, ABD'deki resesyon, dünya sermaye piyasalarındaki durağanlık, Avrupa Birliği-Türkiye ilişkileri, AB'nin kendi içindeki gelişmeler ve kısmen Latin Amerika'daki sosyal ve iktisadi gelişmeler). Siyasi belirsizliğin son aylarda neden olduğu faiz ve kur artışlarına rağmen, borç dinamiklerinin program hedefleri ile uyumlu bir görüntü sergilediği, kamu ve IMF yetkililerince dile getirilmektedir. İlk yarıya ilişkin %4.7'lik GSMH büyüme rakamı, ilk bakışta, borç dinamiklerinde işlerin yolunda gittiğine işaret etmektedir. Ancak, Hazine Müsteşarlığı'nın açıkladığı Finansman Dengesi rakamları, daha farklı bir görüntü ortaya koymaktadır. IMF'ye verilen mali taahhütlerin tutturulmasına rağmen, Hazine'nin Nakit Akım Tablosu'nu yılın ilk dokuz ayında 4 defa revize etmesi ilgi çekici bir gelişmedir. Hazine'nin verilerine göre 2001 yılı sonunda TL katrilyon olarak planlanan 2002 yılı finansman ihtiyacı, TL katrilyona çıkmış bulunmaktadır. Bu durumda, faiz dışı fazla hedefine ulaşılsa dahi, ilk sekiz ayda iç borcunun %72.8'ini çeviren Hazine'nin Eylül-Aralık 02 döneminde bu oranı %81.8 seviyesine yükseltmesi beklenebilir. Böyle bir iç borç çevirme oranı altında, iç borç stoku, repo işlemleri dahil mali sistemin tüm yurtiçi pasiflerinin (M2YR) %98.3'üne ulaşacak gibi görünmektedir. Bu ortamda, siyasette ve dış itici güçlerde pozitif gelişmeler olmadığı takdirde, yıl sonunda üç aylık bono faizlerinin %55'in altına gerilemesi zor görünmemektedir. Döviz tarafına gelince: Siyasetteki belirsizlik artmaz ve özellikle ABD'nin ortadoğu politikası ile AB sürecinde Türkiye'nin konumu olumsuza dönmezse,