Kozmogoni kavramı Yunan dilince yer alan iki sözcüğün bir araya gelmesinden ortaya çıkar. Bunlar düzen anlamına gelen Kozmos ve sezgi anlamına gelen Gnosis sözcükleridir ki bu iki sözcük bir araya gelince ortaya çıkan kavram sezgisel oluşum biçiminde adlandırılabilir. Kozmogoni kavramı bilimsel olan bir kavram olmayıp mitolojik özellikleri kendi içinde barındırır. Kadim dönemlere ait olan bir kavramdır. Tüm eski dini inanışlarda olan bir kavramdır. Nitekim Türk kültüründe de mevcuttur.
Türk Kozmonogisinin Temel Özellikleri
Üstte yapılan bu girişten sonra biraz daha konunun ayrıntılarına girmek gerekir ise şunlar ifade edilebilir. Türk sezgisel oluşumunda tıpkı Hindistan’ın kast sisteminde olduğu katmanlı hiyerarşik bir yapı vardır. Buna göre en üstte tepede Tanrı ya da o zaman ki ifade ediş biçimi ile Tengri ve Erlik ile Ülgen adı verilen iki eril karakter olan oğulları yer alır. Mitoloji ile ilgilenenlerin çok iyi bildiği üzere dünyanın yaratılmasını sağlayan Bay Ülgen ya da Ülgen olarak belirtilen mitolojik kahramandır. Erlik Han ise kötülük ile alakalandırılır. Bu da bir tür iyilik ve kötülük dengesi gibi bir sistem oluşmasına y da diğer ifade ediş biçim ile ying yang bir kavrama sebebiyet verir. Zira Ülgen Han da iyilik ile alakalı olan bir mitolojik figürdür.
Türk kozmonogisinde inanışlara göre Oğuz adında ilk insan vardır ve bu tüm insanların atası olan ilk insani figürdür. Türk kozmonogisinin izlerine o dönemlerde çizilen resimlerde ve figürlerde görmek mümkündür. Yine Türk kozmonogisinin en önemli özelliklerinden bir tanesi özgüven veren sezgisel bir oluşum olmasıdır. Oğuz Kagan Destanı içinde Oğuz isimli insanların atasına net bir biçimde yer verilir iken bu destan ona adanan bir destandır ki bu bağlamda da destanların da Türkler için kozmonogonisinde başlı başına bir yer teşkil ettiğinin net bir göstergesidir.
Yine yapılan o döneme ait resimler, figürler tüm bu hanları tanrıları, tanrıçaları somut olarak bazı istisnalar dışında şekillendirdikleri ve cinsiyet verdikleri yönündedir.
Diğer Kozmonoginilerden Farkı Nedir?
Türk kozmonogisinin diğerlerine göre en temel farkı incelendiğinde de görüleceği üzere putlar yer almaz. Doğrudan ifade edilen bir tanrıça olmamakla beraber kimi dişil kahramanlar sonradan tanrıça olarak ifade edilmiştir. Yine diğerlerine göre en temel fark mavi gök ile yağız uçsuz bucaksız bozkırları arasında olan yer arasında geçen olgular mevcuttur. Gök tanrı Türk kozmonogisinde son derece önemli bir yere sahiptir ve aynı zaman eski Türk inanışlarında en önemli olan kavramdır. Ayrıca Türk kozmonogisinde yer ve gök ve de suyun temsil ettiği birbirini tamamlayan ve birbirine zıt üç evrensel nefesten meydana gelir.Gök en kutsal olanı, su ise üçüncü derece kalanıdır. Üç katmanlı bir oluşumdan bu bağlamda söz etmek mümkündür
Şunu da ifade etmek gerekir ki Türk kozmonogisinde Şamanizm ile girdikleri bağlantı sonucu ortaya dualite adı verilen bir bağ çıkmıştır.
Türk kozmonogisinde en ayırıcı özelliklerden bir tanesi de Türklerin bozkır kültürüne sahip olan göçebe yönü ağır basan bir kültür olmasıdır. Türk kozmogonisinde Tann’nın yeryüzündeki vekilleıi söz konusudur. Uygur ve diğer İslam öncesi tüm Türk uygarlıklarında yer alır.Göktürk abidelerinde de bu konuya yer verilmektedir. Son olarak kutup yıldızı kavramının da ayrıcı ve belirleyici bir unsur olduğunu Türk kozmogonisinde belirtmek gerekir.