Erzurum şehir merkezinde Cumhuriyet Caddesi’nde, Yakutiye Medresesinin doğusunda bulunmaktadır. Cami Kıbrıs fatihi Lala Mustafa Paşa tarafından Erzurum’da Beylerbeyi olarak görev yaptığı sırada 1562 yılında yaptırılmıştır. Mimar Sinan’ın eseri olduğu söylenilse de Sinan'ın kontrolünde, kalfalarından biri tarafından yapılmış olabileceği sanılmaktadır. Caminin beş gözlü son cemaat yerinin sağ duvarı üzerinde vakfiyesi, kitabesi ve Erzurum'a vergi muafiyeti veren Sultan VI. Mehmed'in aşağıdaki fermanı yer alır. Fermenda: "Cihanın kendisine itaat ettiği, hükümdarın fermanı, taç sahibi padişahın apaçık buyruğu ve Hüdavendigar’ın şerefli emiri, fatihi Ebü’l-feth ve’n-nasr Sultan Muhammed Han (Allah ona yardım etsin) hükmiyle yazılmıştır. Yegâne görevi ve dileği Allah’ın rızasını istemek Resulünün sünnetini diriltmek ve Allah’ın emrini yüceltmek. Yaratıklara şefkat olmak için cihanın kendisine itaat ettiği Padişah’ın (benim) hükmüm şöyledir: Erzurum eyaletinde yaşayanlardan; Bulgur ve buğday teklifi, din ve kanuna aykırı olarak gereğinden fazla alınan akça, öşür akçayı ve hisseyi ödeyip çiftçilik yapmayan Kürtlerden perakende olarak alınan odun teklifi, kışlak vergisi, otlak teklifi, muaf akçasını, atları kışlaya verme teklifi, yıllık arpa ve develeri besleme teklifi, paşaya bağlılara ödenen vergiyi, köyleri kışla olarak verme teklifi, konak akçası ve koyunsuzlardan koyun adedi, yıllık saman ve yağ teklifi ve post vergilerini, teftişi, kilise ve namaz kılmayan teftişi, bez, iplik akçası ve gılman bedeli. Bir yere bağlandıktan sonra alınan vergileri, tekrarın ödenen gılman bedeli akçasını, kıl tırpan akçasını, katır ve deve akçasını ve iş bu anılan yirmi üç adet teklif ve vergiyi yasaklayıp kaldırdım. Bundan sonra adı geçen eyalete Vali olanlardan diğer hâkimlerden her kim bu yazılanlardan birini alır ve isterse Allah ve Resulünün laneti üzerine olsun. Soylu evlatlarından, büyük vezirlerden ve yüce vekillerden her kim Osmanlı eyaletinde bu zulme ve bidatlardan razı olursa Allah’ın, meleklerin ve bütün inananların laneti onların üzerine olsun. Haram ayı olan Muharremin ilk günleri 1081 yılı.
Lalapaşa Cami üzerindeki fermanı bilmeyen kaldı mı?
Erzurum'da Osmanlı döneminde yapılan ilk cami özelliği taşıyan yapı, burada inşa edilen diğer Osmanlı camilerine de model olmuştur. Lalapaşa Cami Erzurum’un açısından en önemli özelliklerinin birisi de girişindeki fermandır.