“Savaş, düşünülebilecek en romantik olmayan iştir.”
Kitap, Wall Street Journal’ın seçtiği “2009′un En İyi 10 Kitabı” arasında yer almaktadır.
Gelibolu (Mitin Sonu) kitabının yazarı Avustralyalı askerî tarihçi Profesör Robin Prior, savaş ve romantizm arasındaki çelişkiyi kitabına da yansıtıyor. Prior, en büyük çabasının Çanakkale Savaşlarını bir bütün olarak Birinci Dünya Savaşı kapsamına yerleştirmek olduğunu belirtiyor. Kitapta, farklı uluslardan askerî birliklerin savaştaki etkilerine bir denge getirme çabası da gösteriliyor. Britanya, Yeni Zelanda ve Avustralya birlikleri kadar Fransız ve Hintli birliklere de kitapta önem veriliyor.
Askerî tarihçi Prior, Çanakkale Savaşlarının tüm aşamalarını, bugüne kadar az rastlanır bir biçimde, savaşa katılan tüm tarafların askeri verilerini, birinci elden kaynaklara dayanarak ayrıntılı biçimde inceliyor ve okura aktarıyor.
Bu kapsamlı kitap Gelibolu hakkında ortaya konan pek çok miti değerlendirerek savaşla ilgili öne sürülen sorulara açıklayıcı yanıtlar veriyor. Prior, kitabında; “Gelibolu seferi”nin Batılı literatürde hâlâ “kaçırılmış bir fırsat” olarak görülmesine yol açan “dönüm noktaları”nı araştırırken savaşın neden yitirildiğine ilişkin tartışmalara yeni bir bakış açısı getiriyor.
Prior’un Çanakkale Savaşlarının tüm aşamalarını ayrıntılarıyla ele aldığı kitabında kullandığı “En yanlış anlaşılan savaş”, “Kuş beyinli harekâtlar”, “Askerlik ruhu olsaydı… Korkaklık”, “Beceriksizlik örneği”, “Cehalet, maskaralık”, “Türk imparatorluğunu çökertme”, “Batı Cephesi’nde oynanan ölümcül yarışma” ve benzer nice nitelemeler, bu bahanelerle birlikte emperyalizmin ibretlik yüzünü de sergiliyor.
O günlerde çekilmiş 24 fotoğrafa yer verilen kitaptaki, Çanakkale Savaşlarının aşamalarının gösterildiği özenle çizilmiş 28 harita, harekâtların ayrıntılarını daha iyi anlamamıza yardımcı oluyor.
Çok sayıda ulusal arşiv belgesi, rapor, kitap ve makale ile yeni elde edilen belgelerle zengin bir kaynakçaya sahip Gelibolu’nun, Wall Street Journal tarafından “2009′un En İyi 10 Kitabı” arasında seçilmesi, kitabın önemini bir kez daha vurguluyor.
(Tanıtım Bülteninden)
Kitabın Künyesi
Gelibolu
(Mitin Sonu)
Orjinal isim: Gallipoli, The End of the Myth
Robin Prior
Akıl Çelen Kitaplar / Araştırma-İnceleme Dizisi
Yayına Hazırlayan: Zeynep Kopuzlu Taşdemir
Çeviri: Füsun Tayanç,Tunç Tayanç
Ankara, Ocak 2012, 1. Basım
412 sayfa
Çoğunlukla sanılanın aksine Karl Marx, sosyalizm ya da komünizmin, proletarya ya da onun diktatörlüğünün, burjuvazi ya da kapitalizmin, üretici güçler ya da tarihte ekonominin rolünün kaşifi değildi. Kendisini bu kavramların tek etkin kaşifi olarak tanımlayıp tanıtanların cehaletlerini yüzlerine vurmakla kötü şöhretine neler kattı bilinemez ancak kendisi hakkındaki cehaletin en sağlam kanıt işlevi görüyor olması hali hazırda kanıksanmış bir durum olduğuna göre, cehaletle mücadelesinde yenik düşmüş sayılmalıdır. Bu noktadan itibaren ?yapıcı? olmayı seçelim ve Konfüçyus?ün öğüdüne uyarak, sövmek yerine bir mum yakmayı deneyelim.
Gerçi bir mum yakmadan önce genellikle bir başka şeyi tutuşturmak gerekir ve aslında aydınlanma daha o anda başlar. Bizim konumuzda da aydınlanma daha ilk adımda başlayacaktır. Çünkü eğer Marx?ın özgün bir buluşu olarak marksizm diye bir şey varsa bunun neyden ibaret olduğu nispeten kısa bir metinde bizzat kaşifi tarafından derli toplu ve belirgin bir biçimde formüle edilmiştir. Bu metin, Marx?ın belki de en çok alıntılanmış , üzerinde tartışmaların hala sürdüğü, daha önce betimlemeye çalıştığımız Marksizm içindeki ayrılıkların çevresinde dönüp durdukları, en tanıdık formülasyonudur. Ancak Hegel?in de belirttiği gibi,? tanıdık olan bu nedenle bilinen değildir; ve tanıdık olanla uğraşmak zorunda olmak giderek dayançsızlık bile yaratabilir.? Öyleyse dikkatle okuyup sabırla takip ediniz!
«Varlıklarının toplumsal üretiminde, insanlar, aralarında, zorunlu, kendi iradelerine bağlı olmayan belirli ilişkiler kurarlar; bu üretim ilişkileri, onların maddi üretici güçlerinin belirli bir gelişme derecesine tekabül eder. Bu üretim ilişkilerinin tümü, toplumun iktisadi yapısını, belirli toplumsal bilinç şekillerine tekabül eden bir hukuki ve siyasal üstyapının üzerinde yükseldiği somut temeli oluşturur. Maddi hayatın üretim tarzı, genel olarak toplumsal, siyasal ve entelektüel hayat sürecini koşullandırır. İnsanların varlığını belirleyen şey, bilinçleri değildir; tam tersine, onların bilincini belirleyen, toplumsal varlıklarıdır. Gelişmelerinin belli bir aşamasında, toplumun maddi üretici güçleri, o zamana kadar içinde hareket ettikleri mevcut üretim ilişkilerine ya da, bunların hukuki ifadesinden başka bir şey olmayan, mülkiyet ilişkilerine ters düşerler. Üretici güçlerin gelişmesinin biçimleri olan bu ilişkiler, onların engelleri haline gelirler. O zaman bir toplumsal devrim çağı başlar. İktisadi temeldeki değişme, kocaman üstyapıyı, büyük ya da az bir hızla altüst eder. Bu gibi altüst oluşların incelenmesinde, daima, iktisadi üretim koşullarının maddi altüst oluşu ile ki, bu, bilimsel bakımdan kesin olarak saptanabilir hukuki, siyasal, dinsel, artistik ya da felsefi biçimleri, kısaca, insanların bu çatışmanın bilincine vardıkları ve onu sonuna kadar götürdükleri ideolojik şekilleri ayırdetmek gerekir. Nasıl ki, bir kimse hakkında, kendisi için taşıdığı fikre dayanılarak bir hüküm verilmezse, böyle bir altüst oluş dönemi hakkında da, bu dönemin kendi kendini değerlendirmesi gözönünde tutularak, bir hükme varılamaz; tam tersine, bu değerlendirmeleri maddi hayatın çelişkileriyle, toplumsal üretici güçler ile üretim ilişkileri arasındaki çatışmayla açıklamak gerekir. İçerebildiği bütün üretici güçler gelişmeden önce, bir toplumsal oluşum asla yok olmaz; yeni ve daha yüksek üretim ilişkileri, bu ilişkilerin maddi varlık koşulları, eski toplumun bağrında çiçek açmadan, asla gelip yerlerini almazlar. Onun içindir ki, insanlık kendi önüne, ancak çözüme bağlayabileceği sorunları koyar. Çünkü yakından bakıldığında, her zaman görülecektir ki, sorunun kendisi, ancak onu çözüme bağlayacak olan maddi koşulların mevcut olduğu ya da gelişmekte bulunduğu yerde ortaya çıkar. Geniş çizgileriyle, asya üretim tarzı, antikçağ, feodal ve modern burjuva üretim tarzları, toplumsal-ekonomik şekillenmenin ileriye doğru gelişen çağları olarak nitelendirilebilirler. Burjuva üretim ilişkileri, toplumsal üretim sürecinin en son uzlaşmaz karşıtlıktaki biçimidir, bireysel bir karşıtlık anlamında değil, bireylerin toplumsal varlık koşullarından doğan bir karşıtlık anlamında; bununla birlikte burjuva toplumunun bağrında gelişen üretici güçler, aynı zamanda, bu karşıtlığı çözüme bağlayacak olan maddi koşulları yaratırlar. Demek ki, bu toplumsal oluşum ile, insan toplumunun tarih öncesi sona ermiş olur.»
İşte, şimdilerde çoğu marksistin şurasını burasını beğenmedikleri, en iyimser savunucularının bile ?özgünlüğü aynı zamanda en sorunlu yönüdür?1 diyerek takdim ettikleri ve hatta en ?gelişkin? olanlarının tümden reddettikleri, ama baştan sona Marx?ın eserinin tümüne sinmiş olan, deyim yerindeyse ?klasik Marksizmin amentüsü? budur. Marx?ın kendi anlatımına göre çok erken bir tarihte, daha Brüksel sürgünü sırasında Ulaşmış olduğu ve bir kez ulaşıldıktan sonra incelemelerine kılavuzluk etmiş olan genel sonuç, ulaşılmasının ardından geçen 14 senenin siyasal ve yazınsal tecrübelerinin sınamasından geçtikten sonra, Marx gibi bilimsel titizliği şüphe götürmez biri tarafından, ?Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı [1859]? adlı eserinin ünlü ?Önsöz?ünde işte böyle formüle edilmiş ve sonrasında ne kendisi ne de en yakın çalışma arkadaşı Engels tarafından düzeltilmeye gerek duyulmuştu. Hatta Engels düzeltmek bir yana, eşsiz dostunun mezarı başında bu keşfi, ?insan toplumunun gelişme yasası? olarak tanımlamış ve Darwin?in biyolojide keşfettiğine eş görülmesi gerektiğini belirtmiş, kendi krematoryumuna yaklaşmakta olduğu yıllarda ise mektuplarında bıkıp usanmadan bu temel yasayı açıklayıp savunmakla uğraşmıştı. Öyleyse bu formülasyonu, marksizmin temeli, belirtisi ve ölçüsü saymakla tutarsız bir tutum takınmış sayılamayız.
Bu formülasyonda her şeyin üzerine kurulu olduğu üç kavram öne çıkar: Üretim, üretici güçler ve üretim ilişkileri. Daha önceki incelememizden biliyoruz ki, kavramlar hakkında bir görüş açıklığına varmadan sosyal realiteye ilişkin yasaları doğru bir biçimde değerlendiremeyiz. Ve yine daha önceden ?bilgi ağacının gölgesinde? teorik bir çile doldurmak durumunda olduğumuz konusunda da okuru uyarmıştık. Burada gereksiz bir uzunluk ve ayrıntı tercihi yapmamızın nedeni, çok açık olması gereken konuların fazlasıyla karmakarışık edilme eğiliminde olmasıdır. Öte yandan yukarıda aktarılan ve yine bilindikliği ve uzunluğu nedeniyle okurun belki de yadırgadığı pasaj, marksizmin açıklayıcı gücünü içeren, ama buna rağmen üzeri çarpıtmalar, karalamalar ve yok saymalarla tozlandığından tekrar gün ışığına çıkartılması gerekilen temelidir. Belki de bu pasajın uyarıcı niteliğini kaybetmediğini göstermenin en kısa yolu şudur: ?Nasıl ki, bir kimse hakkında, kendisi için taşıdığı fikre dayanılarak bir hüküm verilmezse, böyle bir altüst oluş dönemi hakkında da, bu dönemin kendi kendini değerlendirmesi gözönünde tutularak, bir hükme varılamaz; tam tersine, bu değerlendirmeleri maddi hayatın çelişkileriyle, toplumsal üretici güçler ile üretim ilişkileri arasındaki çatışmayla açıklamak gerekir.? Oysa ki Bolşevik devrimi ve Sovyetlerde sosyalizmin kuruluşu söz konusu olunca bunlar unutuluverir ve tüm dönem, dönemin kahramanlarının ideolojik bakışından, kendilerini ve rakiplerini ele alışlarındaki kişisel tondan ayrı olarak maddi hayatın çelişkileri ile ele alınamaz. Ve bunların ele alınabilmesinden önce marksizmin temel önermelerinin terk edildikleri yerden kaldırılmaları, temizlenip işler kılınmaları ve birer mitolojik tekerleme olmaktan çıkartılmaları gerekir.
ÜRETİM KAVRAMI
Marx, üretim kavramını günlük hayatta alıştığımız, sadece nesnelerin üretimi şeklinde düşünmez. Onu, insanın doğa ve diğer insanlarla ve toplumla ilişkilerindeki süreçlerin bütünü ve bu ilişkilerin yeniden üretimi olarak kavramlaştırır. Örneğin, kadın ve erkek arasındaki cinsel ilişkiye insanın üretimi olarak yaklaşır. Aynı biçimde çocukların yetiştirilip büyütülmesi de türün yeniden üretiminin bir parçasıdır. Sağlık, dinlenme gibi iktisatçıların hizmet sektörü olarak adlandırıp endüstri dışında gördükleri alanları da, en az gıda, barınak ve giyim sektörleri kadar insanın yeniden üretiminin bir kolu ve dolayısıyla bir üretim ve başlı başına sanayi kabul eder. Bununla da kalmaz, sanat, edebiyat ve din de birer tinsel üretim alanıdır ve insanın üretiminin ve yeniden üretiminin bir parçasıdır. Örneğin onun suç ve suçlu?ya üretim bağlamında yaklaşımına bir bakın:
?Suçlu yalnızca suç üretmez, aynı zamanda ceza hukuku üretir ve bununla birlikte ceza hukuku dersleri veren profesörü üretir; buna ek olarak aynı profesör, kaçınılmaz olarak derslerini içeren yapıtını genel piyasaya “meta” olarak sürer. .. Suçlu ayrıca bütün bir polis örgütünü ve hukuk yargılama kurumunu, polis komiserini, yargıçları, cellatları, jürileri, vb. üretir; ve birçok toplumsal iş-bölümü kategorileri yaratan tüm bu farklı iş kolları, farklı insan ruhu kapasiteleri geliştirir, onları tatmin edecek yeni yollar, yeni gereksinimler yaratır. Yalnızca işkence, dahiyane mekanik icatlara neden olmuş ve işkence aletlerinin yapımında birçok saygın usta çalıştırılmıştır. Suçlu duruma göre, bir ölçüde moral, bir ölçüde trajik bir izlenim üretir ve kamunun moral ve estetik duygularını harekete geçirerek bu yolda bir “hizmet” görür. Suçlu .. sanat yapıtları, yazınsal ürünler, öyküler ve yalnızca Müllner’in Schuld’u, Schiller’in Rauber’i değil, ama [Sofokles'in] Oedipus’unun ve [Shakespeare'in] Üçüncü Richard’ının gösterdiği gibi trajediler de üretir. Suçlu, burjuva yaşamın alışılmış güvenliğini ve tekdüzeliğini de bozar. Böylece o yaşamı durağanlıktan uzak tutar ve onsuz, rekabet mahmuzlarının bile köreleceği huzursuz bir gerginliğe ve hep tetikte olma çevikliğine neden olur. Böylece üretken güçleri de teşvik eder. Suç gerçi fazla nüfusun bir bölümünü emek piyasasından çekip alarak emekçiler arasındaki rekabeti azaltırsa da .. suçla savaşım, bu nüfusun bir başka bölümünü emer. .. Suçlunun üretken gücün gelişimi üzerindeki etkileri ayrıntılı olarak gösterilebilir. Hırsızlar olmasaydı, kilitler bugünkü yetkin düzeyine ulaşır mıydı? Kalpazanlar olmasaydı banknotlar şimdiki yetkinliğine varır mıydı? .. Pratik kimya, dürüst üretim çabalarına olduğu kadar, metalara hile karıştırılmasına da borçlu değil mi? .. Ve özel suç alanını bir yana bırakırsanız, ulusal suç olmasaydı, dünya pazarı acaba varlık kazanır mıydı? işin aslında acaba uluslar doğar mıydı??2
Yani, Marx üretim dediği zaman, bu, edindiğimiz alışkanlıklarımız gerği şekillenmiş kısır anlayışımıza sığmayacak ölçüde, terimin tüm kapsamı ile en geniş bir biçimde düşünülmelidir. Hatta öyle ki, üretimin dışında ve ona karşıt olarak koymak alışkanlığında olduğumuz tüketim kavramı bile üretimin kapsamına girer, daha doğrusu bu ikisi birbirinin dışında düşünülemez. Anlatımını üstada bırakalım:
?bir yandan, üreterek yeteneklerini geliştiren birey, .. bu yeteneklerini harcar, üretim eylemi içinde bunları tüketir. İkinci olarak: kullanılan üretim araçları da tüketilmektedir .. Demek ki, üretim eyleminin kendisi de, bütün uğraklarında, aynı zamanda, bir tüketim eylemidir de. .. tüketim de, aynı biçimde, dolayımsız üretimdir. .. örneğin tüketimin özel bir biçimi olan beslenmede, insan, kendi vücudunu üretir. Ama bu, şu ya da bu tarzda, herhangi bir yandan insanın üretimine katkıda bulunan bütün öteki tür tüketimler için de doğrudur. .. Üretim olmadan tüketim olmaz. Ama tüketim olmadan da üretim olmaz, çünkü o zaman üretim amaçsız olur. .. gereksinim olmadan üretim de olmaz. Ama tüketim, gereksinimi yeniden-üretir. .. Üretim ise, buna karşılık düşen bir biçimde, .. 1. Tüketime, maddesini, nesnesini sağlar. ..demek ki, bu bakımdan üretim, tüketimi yaratır, üretir. .. 2. Ama üretimin tüketime sağladığı, yalnızca nesne değildir. O, tüketime, belirlenmişliğini, karakterini, sonunu da sağlar. .. Üretimin ürettiği şey, yalnızca tüketimin nesnesi değildir, aynı zamanda, tüketim tarzıdır da, ve bu da yalnızca nesnel değil, aynı zamanda öznel tarzda yapılmaktadır. Demek ki, üretim tüketiciyi yaratır. .. 3. Üretim, gereksinime yalnızca maddi bir nesne sağlamakla kalmaz, maddi nesneye de, bir gereksinim sağlar. Sanat nesnesi ?herhangi bir başka ürün gibi? sanattan anlayabilen ve güzelliğin zevkini duyan bir topluluk yaratır. Demek ki, üretim, yalnızca, özne için bir nesne yaratmakla yetinmez (aynı zamanda, nesne için bir özne de yaratır. .. Üretim demek ki, tüketimin nesnesini, tüketim tarzını, tüketim güdüsünü yaratmaktadır. Aynı biçimde, tüketim, üretimin amacını belirleyici bir gereksinim biçiminde olmasını sağlayarak üreticinin yeteneğini kışkırtır.?3
Burada, geçerken, Marx?ın sadece üretim kavramını değil, anlatımında yer alan her kavramı, çok yönlü, içine yerleştirildiği yapıda aldığı yere göre esneklik gösteren ve ancak ilişkide bulunduğu diğer kavramlar ile birlikte anlamlandırılabilecek biçimde kullanan bir düşünür olduğuna dikkat çekmek isteriz. Vilfred Pareto, bu duruma, “Marx?ın sözcükleri yarasalar gibi. Bir bakıyorsun fareye bir bakıyorsun kuşa benziyor.”4 diye şaşırtıcılığını vurgulayarak işaret etmişti.
ÜRETİCİ GÜÇLER VE ÜRETİM İLİŞKİLERİ
Üretici güçler kavramı, genel LİTERATÜRDEN ödünç alınmış; (Marx ve Engels?in yazılarında ilk kez Engels?in ünlü ?deneme?sinde birden çok kez kullanıldığı görülür), özellikle tanımlamadığı ancak kullandığı bağlam ile kendisine özgü kıldığı bir terimdir.
?Üretim sürecinin öznel ve nesnel etkenleri olan insan, üretim araçları, üretim teknolojisi, üretim organizasyonu ve üretime uygulanan bilim hep birlikte, maddi üretim güçlerini oluştururlar. Üretim güçleri, toplumun doğa üzerindeki değiştirici etkinliğinin araçlarıdır ve bunların gelişme düzeyi insanın doğa üzerindeki egemenliğinin derecesini belirler. .. En başta gelen üretim gücü, yaratıcı yetenekleri, bilgi ve deneyim birikimiyle insandır, emekçidir. Mekanizasyon ve otomasyon ne derece ilerlemiş olursa olsun, hiçbir üretim süreci insansız yürümez. Bütün karmaşıklığı içinde, üretim sürecinde belirleyici öğe daima İnsandır, emekçidir.?5 Demek ki üretici güçler terimi, insanların üretim etkinliği sırasında kullandıkları (kendi bedeni ve zihni de dahil) tüm araç ve yöntemleri kapsar.
İnsanlar, ?ancak belirli bir biçimde işbirliği yaparak ve etkinliklerini karşılıklı olarak değiş-tokuş ederek üretimde bulunurlar. Üretmek için birbirleriyle belirli bağlantılar ve ilişkiler içine girerler, ve ancak bu toplumsal bağlantı ve ilişki sınırları içindedir ki, doğa üzerinde etkili olur, üretimde bulunurlar. Üreticilerin kendi aralarındaki bu toplumsal ilişkiler, etkinliklerini değiş-tokuş etme ve tüm üretim eylemine katılma koşulları, üretim araçlarının niteliklerine göre, doğal olarak farklı olacaktır. Yeni bir savaş aletinin, ateşli silahın icadı ile ordunun tüm örgütlenmesi zorunlu olarak değişmiştir; bireylerin bir ordu oluşturabilme ve bir ordu olarak davranabilme ilişkileri değişik bir biçim almış ve farklı orduların birbirleriyle olan ilişkileri de değişmiştir. Demek ki, insanların, içinde üretimde bulundukları toplumsal ilişkiler, toplumsal üretim ilişkileri, maddi üretim araçlarındaki, üretici güçlerdeki değişme ve gelişme ile birlikte değişir, değişik bir biçim alır.?6 İnsanlar toplum halinde üretim yaptıkları sürece, kendi aralarında ürün, araç, bilgi alışverişinde bulunmak ve belli bir organizasyon içinde olmak durumundadırlar. Bu sırada kendi aralarında kurdukları ilişkilerin tümüne birden üretim ilişkileri denir ve bu ilişkilerin niteliği, üzerinde çalışılan hammadde, kullanılan araç, üretilmesi hedeflenen ürün ve bu faaliyeti yürüten emekçinin beceri ve birikiminin niteliğine bağlıdır.
Öyleyse, üretici güçler, insanların kendi yaşamlarını yeniden üretme faaliyetleri sırasında kullandıkları her çeşitten nesnel ve öznel imkanların bütünü iken, üretim ilişkileri de bu imkanlardan yararlanırken insanların birbirleriyle kurdukları ilişkilerin bütünüdür. Demek ki, bu iki kavram bir ve aynı insan faaliyetinin, doğa ve toplum ile sürdürülen maddi ve zihinsel alışverişin iki yönü, dolayısıyla da birbirinin dışında olmayan, birbirine bağlı ve birbirini tamamlayan, öyleyse az ya da çok bir denklik kurması gereken iki öğesidir. Ancak üretici güçlerin üretim ilişkilerinin temeli olduğu da tartışma götürmez, çünkü bir ilişkinin sadece var olup olmayacağının değil, bu ilişkinin nasıl bir ilişki olacağının da söz konusu olabilmesi aralarında ilişki kurulacak şeylere ve onların özelliklerine bağlıdır. Seyircisiz, enstrümansız, sanatçısız, mekansız ve ürünsüz (yani hiçbir eser seslendirmeden) herhangi bir konser organize etmek, bu unsurları ilişkiye sokmak mümkün olmadığı gibi, bu konserin ne konseri ve nasıl bir konser olduğunu da belirleyecek olan tam da yukarıda saydığımız konserin vazgeçilmez öğeleri ya da Marx gibi söylersek konser üreten güçlerin niteliği olacaktır.
Tam da bu iki temel kavramın içten ve kopmaz bir bağı olduğunu anladığımız şu anda, Marx?ın gerçekten ne ölçüde tarihsel determinist olduğunu bu kavramsal bağlantı ile ilişkisi içinde araştıran Terry Eagleton?a kulak verebiliriz. ?Eğer çalışmalarında üretim güçlerinin belirli sosyal ilişkileri doğurduğu fikrinden başka bir şey olmasaydı, cevap açık olacaktı. Bu, tam bir determinizm anlamına gelirdi ve böylesi bir durumda günümüz Marksistlerinden çok azı bunu kabul etmeye hazır olurdu.?7 Neden sonuç ilişkisinden çok, eşyanın tabiatı gereği olan bir durumu, determinizm diye adlandırmakla Eagleton, üretici güçler ve sosyal ilişkileri birbirinin dışında iki ayrı nesne gibi kavradığını ve bu kavrayışı günümüz Marksistlerinin çoğuyla paylaştığını bize söylemiş oluyor. Ayrıca Marx?ın bu kaba determinizmini ?Bu görüşe göre kendi tarihlerini insanlar değil, kendine mahsus tuhaf fetişist bir yaşamı olan üretim güçleri yapmaktadır.?7 Diye gülünçleştirerek mahkum ediyor. Eğer üretim güçlerinin belirli sosyal ilişkileri doğurması, kendi tarihlerini yapanın insanlar değil de bu tarihi yapanın kendine mahsus tuhaf fetişist bir yaşamı olan üretim güçleri olması şeklinde anlaşılıyorsa, bu anlayışın biçimsel tutarlılığını koruyabilmesi için insanın emekçi olarak üretim güçlerinden biri olmaması gerekir. Ancak o zaman, kendine mahsus tuhaf fetişist bir yaşamı olan üretim güçleri insan olmayan şeyler olarak insanlık tarihini yapmak acayipliğini gösterebilirler. Burada tek acayip olan şey, şu sadece şeylerden ibaret olan üretici güçleri insanın hiçbir üretken güç göstermeden kullanabilmesi ve kullanırken de onların özelliklerinden hiç etkilenmeden, yani marangoz, balıkçı, aşçı, şoför, trafik polisi, kuyumcu, beyin cerrahı ya da borsa simsarı veya para babası haline gelmeden bu işleri yapabilmesi değil, ama günümüz Marksistlerinin çoğunun bu basit kavrayışı gösteremeyecek denli ahmak olabilmesidir.
Öte yandan bu ahmaklık, kendisine, tarihte erdemli bir aklanma bahanesi arar. ?Tarihsel determinizm, siyasi hareketsizliğin reçetesidir. Yirminci yüzyılda komünist hareketin faşizmle mücadelesindeki başarısızlığında bu düşünce önemli bir rol oynamış; ve bizi bir süre faşizmin, yok olmakta olan kapitalizmin ölüm hırıltısı olduğuna inandırmaya çalışmıştır.?8 Demek ki, Marx?ın tarih anlayışını bilgiçce bir determinizm anlayışı ile yorumlamış ve buna göre faşizmin kapitalizmin ölüm hırıltısı olduğuna tam bir bilimsellikle iman etmiş olan komünist hareket, bu ciğeri beş para etmez, her yerinden pislik akan ihtiyarın boğazını sıkacak yerde onu ölümü ile başbaşa bırakmış ama son bulan yalnızca hırıltılar olmuş, bir ayağı çukurda olması gereken ihtiyarın ergen davranışları sergilediği gözlenmiş ve böylece de determinizmin tarihsel bir deneyle yanlışlığı kanıtlanmıştır! Buna göre, tarih görüşümüzden her türden determinizmi temizlemek, mantık bakımından değilse de siyasal eylemlilik için zorunludur. Yani geçmişte bir takım ahmaklar tarihi yanlış yorumladılar ve bu yoruma Marx?ı alet ettiler diye ahmaklıktan değil ama bilimden vazgeçmeliyiz! Ben ahmak diyorum, ama siz, örneğin suyun kaldırma kuvveti olduğuna göre kimsenin suda boğulamayacağını söyleyen birine karşı, onun yanlış düşündüğünü, birileri suda boğulmuş olduğuna göre suyun kaldırma kuvveti olduğu yanılgısını bir kenara bırakmak gerektiğini söyleyen, bu iki birbirinden güzide düşün insanına ne derdiniz?
Üretici güçlerle üretim ilişkileri arasındaki bağlantının varlığına karşı değilse de bu bağlantının biçimine karşı bir itiraz daha vardır, ki bunu ele almadan geçemeyiz. Bu itiraz, bir yandan ?Üretim güçlerinin gelişiminde her aşama, bir dizi olası sosyal ilişkinin yolunu açmayı zorlar ve gerçekte her hangi bir dizi üretim ilişkisinin ortaya çıkacağının garantisi yoktur.?9 tespitini yaparken, öte yandan da, ?Aynı tür sosyal ilişkiler değişik tür üretim güçlerinin gelişimini teşvik edebilir.?9 diyerek aynı şeyi tersten de söylemiş olur. Yani, gelişmesinin belirli bir aşamasındaki üretici güç bir dizi üretim ilişkisi ortaya koyabilir ve tersine, belirli bir üretim ilişkisi bir dizi üretken gücü geliştirebilir ve bunlardan hangisinin ortaya çıkacağının garantisi yoktur. Bu itirazın esası, belirli bir nedenin birden çok sonucu olabileceği gibi son derece doğru bir önermeye dayanır. İtirazdaki sorunlu taraf, doğru bir mantığa yaslanması değil ama bu mantığın tamamen yersiz kullanılmasıdır. Sizi geri dönmek zahmetinden kurtarmak adına, şu an bizim için gereksiz olan yerlerini de bir kenara bırakarak tekrarlayalım: ?Varlıklarının toplumsal üretiminde, insanlar, aralarında, .. belirli ilişkiler kurarlar; bu üretim ilişkileri, onların maddi üretici güçlerinin belirli bir gelişme derecesine tekabül eder. .. Gelişmelerinin belli bir aşamasında, toplumun maddi üretici güçleri, o zamana kadar içinde hareket ettikleri mevcut üretim ilişkilerine .. ters düşerler. Üretici güçlerin gelişmesinin biçimleri olan bu ilişkiler, onların engelleri haline gelirler.? Marx?ın formülasyonunda hiçbir tekil ifade bulunmuyor. Öyleyse, tekil bir etkenin çoğul sonuçlarından bahseden itiraz, Marx?ın formülasyonunun, kapsadığı bir anlamı barındırmadığını söylerken saçma bir çelişkiye düşmektedir.
Ancak, el çabukluğu ile göz yanılgısı, laf ebeliği ile mantık kargaşası çıkartma görüntüsünü bir kenara bırakırsak, bu itirazın dışa vurmayı tam da beceremediği meramı, üretici güçler ile üretim ilişkileri ve tersine üretim ilişkileri ilye üretici güçler arasındaki bağıntıda anlamlı, tespit edilebilir bir düzenlilik olmayacağıdır. Çünkü, itiraz aynı zamanda, belirli bir etkenin olası sonuçlarından hangisinin oluşacağının garantisinin olmadığından söz eder. Bu tıpkı, Bağdat?ın herhangi bir Pazar yerinde patlatılan bir bomba, kalabalığın içerisinde yer alan bireylerin herhangi bir olası dizisini öldürebilir veya yaralayabilir, bunun hiçbir garantisi yoktur, demek gibidir. Bombanın cinsi, konulduğu yer, patlatıldığı an, pazarda bulunanların kimler olduğu ve neden o kimseler olduğu, fizik durumları ve tam da o andaki konumları gibi, birbiri bakımından binlerce rastlantısal durum sözkonusudur. Ama bu gerçekten hareket ederek, ölenler ile bomba arasında bir ilişki bulunsa bile bunun, anlamlı ve belirli bir ilişki olduğunu reddetmek kimsenin aklından bile geçmez. Ama söz konusu olan Marx?ın tarih kuramı ise, onun saçma sapan determinizmini tekme tokat kapı dışarı edebilmek için her fırsat ganimet bilinir, öyle ki, sağduyu bile susuverir. Artık zihinsel körlük ile yalan ve uydurma merakı el ele verir, en belirgin şeyler görmezden gelinebilir.
İNSAN TOPLUMUNUN GELİŞİM YASASI
Temel kavramlarımızı bir ölçüde de olsa netleştirdiğimize göre şimdi bunlar arasındaki ilişkiye geçebiliriz.
?üretim ilişkilerinin tümü, toplumun iktisadi yapısını, belirli toplumsal bilinç şekillerine tekabül eden bir hukuki ve siyasal üstyapının üzerinde yükseldiği somut temeli oluşturur.? Öyleyse, üretici güçlerle karşılıklı ilişki içinde bulunan üretim ilişkileri, belli bir hukuk ve siyaset tarzının gerçek temelidir. Bunlar bu temel üzerinde ayakta durur ve biçimlenirler. Hukuk, üretim eylemi sırasında ilişkide bulunan kimselerin bireysel ve topluluk olarak hak ve sınırlarını karşılıklı olarak belirledikleri , bunları sözel ve geleneksel ya da yazılı olarak sabitledikleri kurum iken, siyaset, mevcut hukuk kurumu yardımıyla sabitlenmiş karşılıklı üstünlük ve çıkarları, gerek kendi aralarında geçici ittifaklar gerekse de zor kullanma yoluyla korumaya ve diğerleri aleyhine genişletmeye aracılık eden kurum olarak uzmanlaşır. Demek ki, toplumsal yaşamın yeniden üretiminde farklı görevler alan insanlar, ortak veya ayrı çıkarlara sahip oldukları diğer üreticilerle kurdukları ortaklık ya da karşıtlıkları, sözkonusu çıkar ve konumlarını koruyup geliştirebilmek bakımından, hukuksal alanda dondurup siyaseten savunur, çeşitli bilinç biçimleriyle de anlamlandırırlar.
Üstyapının varlık nedeni ve iktisadi temelden başlayarak meydana gelme biçimi bu ikisi arasındaki ilişkinin özelliklerini çıkarsamamıza imkan verir.
Üstyapısal kurumlar, doğanın sürekli yok edici tehdidi altındaki insanlığın adımlarını çok temkinli atıp doğayla kurduğu ilişkide denenmiş ve alışılmış olana bağlılığını çok zor değiştirmesine benzer bir biçimde, toplumsal tutuculuk kurumları gibidirler. Atalet, dolayısıyla iktisadi temele karşı görece duyarsızlık onun doğasıdır. Öte yandan şunu da belirtmek önemlidir ki, tıpkı üretim ilişkilerinin üretken güçleri kullanan insanların kendi aralarında kurdukları ilişkiler olması ve tam da bu nedenle onlar üzerinde etkinlik gösterme imkanı bulabilmesi gibi, hukuksal ve siyasal ilişkiler de ortak çıkarlar etrafında örgütlenmiş üretici topluluklarının birbirleriyle ilişkileri olmakla insanlar ve onların yaptıkları üzerinde de etkinliğe sahip olmalıdır. Demek ki, üstyapı, iktisadi temele, sonsuz çeşitlilik ve farklı çapraşıklıkta ilişkilerin birbirine dolaşmış ve karmakarışık örgüsünden geçerek bağlanmış, hem iktisadi temel tarafından esnek bir ilişkiyle biçimlendirilmiş, hem de iktisadi temel üzerinde görece etkili, ama gerçek doğası onun karşısındaki ataleti olan bir yapıdır.
İşte tam da üstyapının bu duyarsızlığı nedeniyle, insanın doğayla mücadelesinde ve toplumsal yaşantısında kazandığı her ufak başarı, ele geçirdiği her küçük mevzi yada edindiği her beceri, insanların yaşamını kolaylaştırıp geliştirmekle pratik yararlarını hemen gösterse ve artık vazgeçilmez duruma gelse bile hukuksal alanda hemen ifadesini bulamaz, Bu yeni üretim ilişkileri çeşitlenip çoğaldıkça ve böylece toplumsal yapıda ağırlık kazandıkça, insanın kendisini anlamlandırma işlevini gösteren çeşitli üstyapısal kurumlarda, örneğin,İlk önce sanat, edebiyat, felsefe konuları olarak yankı bulabilirler. Bu yeni üretim ilişkileri, çoğalıp biriktikçe, ne kadar da çeşitli ve birbirine benzemez yönler taşırlarsa taşısınlar, ortak çıkarlarını ve amaçlarını yansıtan fikir ve idealler çevresinde gruplaşıp birleşerek ve birleşebildikleri ölçüde de siyasal güç odakları haline gelebilirler. Ve eğer, o güne dek örgütlü toplumsal siyaset gücünü elinde tutan, kendilerinden önceki çıkar ortaklıklarının karşısına onlardan ayrı bir siyasal güç olarak dikilecek kadar güçlenme imkanı bulurlarsa (ki bu toplumsal yeniden üretimde tuttukları ağırlıkla az ya da çok örtüşecektir), böylece bir siyasal savaşım dönemi başlayacaktır. Bu savaşım, çatışan tarafların güç ilişkisine göre uzun ya da kısa zamanda tam ya da eksikli ve belki de genel bir çöküş ile bir sonuca ulaşacaktır.
Artık şu ?insan toplumunun gelişme yasası? denilen şeyi genişletilmiş bir anlatımla ve anahatlarıyla sergilediğimize göre, herkesin kafasına takılıp da işin içinden çıkmakta zorlandığı sorunlara yönelebiliriz. Ancak okurun sabrını değilse de gözlerini daha fazla yormamak adına sıkıcı ve uzun alıntılarla doldurmak durumunda kaldığımız bu yazıya son vererek, konunun devamını bir sonraki yazımıza bırakıyoruz.
DİPNOTLAR
(1) Terry Eagleton, Marx Neden Haklıydı?, Yordam Kitap, Mayıs 2011, s.53
(2) Karl Marx, Artı-Değer Teorileri 1. Kitap, Sol Yayınları, Kasım 1998, s.363-364
(3) Karl Marx, Grundrisse 1. Kitap, Sol yayınları, Kasım 1999, s.28-30
(4) Diyalektiğin Dansı, Bertell Olman, Yordam Kitap, Mart 2008, s.20
(5) Alaattin Bilgi, Marx Engels Ekonomi-Politik Sözlüğü, Yurt kitap Yayın, 1992, s.215-216
(6) K. Marx ve F. Engels, Seçme Yapıtlar I, Sol Yayınları, Aralık 1976, s.195
(7) Terry Eagleton, agy, s.65
(8) Agy, s.63
(9) Agy, s.59
Celal İlhan, yirmi dört yılı aşan sanayi işçiliğinden sonra, 1999 yılında yayımladığı ?Anadolu?da Bir Nokta?, adlı araştırma kitabıyla, elli yedinci baharında edebiyat dünyasına ?merhaba? demiş bir yazar.
O yaşta biri için uzun sayılmayacak bir aradan sonra, ikinci kitabını, buram buran emek ve alınteri kokan ?Ateşle Dans? adlı öykü kitabını yayımlıyor.
?Ateşle Dans? dosyasıyla, 2003?te Sağlık Emekçileri Sendikası, Kültür ve Sanat özendirme ödülünü alırken, kitabın içinde yer alan bir öyküsüyle de (Altmış Beş Metre?de) Abdullah Baştürk İşçi Öyküleri yarışmasında birincilik ödülünü alıyor.
?Dokunan?, ilhan?ın ikinci öykü kitabıdır.
Ürün Yayınları?ndan çıkan 128 Sayfalık kitapta 15 öykü yer alıyor.
?Emeğe, sevgiye ve babama? gibi naif ve dokunan bir ithafla açılıyor Celal İlhan?ın kitabı.
Kitaptaki öyküleri bu üç izlekte takip etmek, anlamlandırmak ve yerli yerine oturtmak mümkün.
?Şaşı Bunların Hepsi?, ?Bin Yıl Anılmak?, ? Hastanede?, ?Eski Dost?, ?Hamide Nine?, ?Ben Olmasam da? ve Hep O Yıllar bölümünde yayınlanan öykülerin tümünü ?babama? adlı bir bölüm açarak değerlendirmek mümkün.
Elbette Tümü, baba?ya dair öyküler değil bunlar ama baba?ların önemsendiği bir zamanın kokusunun, özleminin duyulduğu, geçmiş zamanın şimdiki zaman içinde sevgiyle anıldığı, geçmişe sığınma, geçmişe yürüme gibi bir çok halin okur karşısına çıkarıldığı öyküler bunlar. Yazarın, önceki (Ateşle Dans) öykü kitabında yakaladığı toplumcu/insancı damarı bu kitabında geliştirerek ve derinleştirerek sürdürdüğü görülüyor. İlhan?ın öykülerinde yerel kültür, o kültürden kaynaklanan bir takım biçimsel ilişkiler, göç ve şehirleşmenin bireyin ruh hali üzerindeki etkileri gibi temalar dikkati çeker. Yazarın, karakterini etkileyen coğrafya ve toprakla bağını sürdürmede ısrarcı olduğu görülürken, yine düşünce iklimini oluşturan kültürel dokuları bu kitabında daha da içselleştirdiği dikkati çekiyor. Kültürel bir takım inanış, duyuş veya hissedişler, öykülerin kurgusunda doğal bir hal olarak yer almış. Bu kitapta, bahsedilen hallere her hangi bir farklı anlam yükleme çabası da görülmüyor ki bu da yazarın artık kendi ruh ve düşünce evreni ile öykü kurguları arasındaki geçiş aralığının kısalarak problemlerden arındığı, okurun beynine bir mesaj yerine gönlüne bir mesaja yaklaştığı izlenimi veriyor. Yazarın, öykü evrenini biçimlendiren bir yönün de sözlü hikâye kültürü olduğu bir kanaat olarak uyanıyor. Öyküler, farkında olarak veya olmayarak masalsı bir havaya bürünürken, masal öğeleri modernleşerek öykü evreninde yerini alıyor.
Sınıflandırmamızın ikinci alt başlığı, ?emek? kısmına gelirsek: Celal İlhan, sendikacı kökenli bir öykücü olması hasebiyle işçi-işveren ve bunlar arasındaki ilişkileri, sıkıntıları yakından biliyor. İlk öykü kitabında fazlaca yer alan bu konular, ?Dokunan? da, yalnızca ?Sıfır Vardiyasında? adlı öyküde ele alınmış. Ancak burada da yazar, farklı bir tercihe doğru hızla yol alıyor bence. Konuları doğrudan öyküleme yerine, ana konusunu başka temaların oluşturduğu öykülerde işçilik ve emek vurgusunu doğal bir şekilde işleyerek bu bahsin hakkını vermiş.
?Şaşı Bunların Hepsi? adlı öykü, yaşlı bir kunduracıyı anlatıyor. Kundura almak için yola çıkıp her defasında hiçbirini beğenmeden gerisin geri dönen yaşlı usta, şimdi yapılan işlerde bir emek, ciddiyet ve göz nuru olmadığı düşüncesindedir. Bu öykü, emek vurgusunun, usta bir biçimde vefa ve sevgi ile birleşiminin anlatıldığı bir öykü.
?Yine Bin Yıl Anılmak? adlı öyküde eski zaman yaşlı derviş tiplemelerini anlatıyor ki burada da içselleşmiş ve dolaylı hale getirilmiş bir emek vurgusu var. Yaşlı derviş, yaptığı şifa otları karşılığında aldığı bedelin, kızının dilencilik olarak sıfatlandırmasına karşın, net bir şekilde emek olduğu inancındadır.
Üçüncü başlığın teması ise, ?sevgi.? Bu kategoride, ?Yatakta Hesaplaşma?, ?Ölümsüz Aşk?, ?İçmelerde? öyküleri ele alınabilir. Bunlardan ?Ölümsüz Aşk? adlı öykü, içinde yoğun ironi barındırıyor. Öykü kahramanı şair, şiire başlamasına vesile olan ortaokul aşkının peşine elli altmış yıl sonra düşer. Bir şekilde karşılaşmayı sağlar ama karşısındaki yaşlı kadın ne kendisini tanır, ne de şairliğe vesile olan aşkı anımsar.
Emek, sevgi ve baba sınıflandırmamız, benim oluşturduğum yapay bir zihinsel kurgu sonuçta.
Nereden bakarsanız bakın, öykülerin tümünde bu üç tema alabildiğine ustalıkla işlenmiş, hiçbir yapaylığa, zorlamaya düşülmeden sindirilmiştir.
Celal İlhan, okurunda beklentileri büyüten bir yazar.
? Dokunan? Ürün Yayınları, 2007
Hasan Sabbah sessiz, Alamut dilsizdi. Fedailerse? SUSKUN
Alamut Kalesinin gizemli öyküsü ilk kez bir Türk yazarın kaleminde romanlaşıyor. Daha önce dünyanın ünlü tarihçilerinin kaleme alıp romanlaştırdığı seri bu kez yeni bir solukla karşımıza çıkıyor. Büyük deha Hasan Sabbah?ın içinde sahte cennetini barındıran ve etkisi altına aldığı fedailerle Selçuklulara karşı giriştiği mücadeleyi yönettiği fethi neredeyse imkânsız olan kalenin öyküsü okuyucuyla buluşuyor.
Bundan dokuz yüz sene önce kimine göre zamanın en büyük teröristi kimilerine göre gerçek bir halk kahramanı sayılan
Bu kitapta, daha çocuk yaşında Ortadoğu?nun kanlı coğrafyasına atılan bir fedainin içinde barındırdığı aşkla nefretin, yaşamla ölümün aleni çatışmasına tanık olacaksınız. Daha kitabı elinize alır almaz kapak sizi o olağanüstü döneme davet ediyor. İlk sayfadan itibaren de kendinizi Tufan?ın kum fırtınasıyla başlayıp sahte cennetin kapılarında gerçeği aradığı bir hikâyenin içinde bulacaksınız. Yazarın akıcı anlatımıyla kendinizi o döneme ait hissedeceksiniz. Kitabı bitirip te kapağı kapattığınızda içinizden bir ses size de susmanızı söyleyecek?
Arka Kapak
Hasan Sabbah, Sessiz, Alamut Dilsizdi. Fedailerse…
İran’ın kuzeyinde, Elburz Dağları’nın karlı tepelerine taht kurmuş kartal yuvası Alamut komutasındaki fedaîler, önderleri Hasan Sabbah’ın ölümünden sonra varolma mücadelesi veriyorlardı. Basra’dan Gazne’ye, Hazar’dan Kızıldeniz’e ölümün kol gezdiği topraklarda düşmanlarına korku salan Alamut Kalesi’nin sonsuza dek ayakta kalabilmesi için gözüpek fedaîler kan kokan ırmaklardan sızıverdiler düşmanlarının kalbine…
Tarihin yalancı cenneti Ortadoğu’da İktidar savaşları sürerken, emirlerin, vezirlerin ve hatta sultanların korkulu rüyası fedaîler inançları uğruna sessizce ölüme gidiyorlardı.
Amansız bir kum fırtınasıyla başlayan tufan, koca bir imparatorluğu yerlebir etmeye yetecek miydi?
Artık zamanı geldi evlat…
Tak bakalım kutsal silahını beline,
O silah ki kılıç olmasın, yay olmasın
Hele hele gürz, çekre yahut topuz hiç olmasın
Sadece avuç büyüklüğünde ucu sivri bir hançer
O hançer ki hem seni hem düşmanı öldürsün
Düş bakalım yollara evlat…
İz bırakmadan git hasmının peşinden
Kervanları kat önüne, gizli saklı…
Ardında saraylar bırak, içi kanla dolu…
Sonra suskun ol ölesiye, ağzını bıçak dahi açmasın
Sen sus ki diğerleri yaşasın
Git bakalım kaderinin peşinden evlat…
Yalancı cennetin acımasız yollarından yürü
Biz de seyreyleyelim seni kartal yuvası Alamut’tan…
Ve hep birlikte görelim; ölecek misin, öldürecek misin?
Kitabın Künyesi
Suskun
Gökhan Karadaş
Alfa Basım Yayım Dağıtım / Roman Dizisi
Yayın Yönetmeni : Rana Alpöz
Kapak : Gökhan Burhan
İstanbul, 2011, 1. Basım
360 sayfa
Gökhan Karadaş Hakkında Bilgi
1974 Erzurum doğumlu. Ankara Üniversitesi Psikolojik Danışmanlık Bölümünü bitirdikten sonra Anadolu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Kamu Yönetimi Bölümünden mezun oldu. Çeşitli ulusal, yerel dergi ve gazetelere yazıları ve makaleleri yayınlandı. Evli ve bir kız babasıdır. Suskun, yazarın ilk romanıdır.
Doğduk,
birileri çok sevindi, hayatımızda.
Birileri gurur duydu,
birileri tebrik etti birilerini?
Gözlerimiz,
etrafımızda olanı biteni bile göremiyordu
henüz..
Gülümsüyorduk arada,
birileri çok mutlu oluyordu,
melekler güldürüyor diye !
Sımsıkı yumruk ellerimiz,
minicik, öpülesi ayaklarımızla,
doğduk?
Kötülük nedir, bilmezdik,
bizim gibi doğanları,
kazıklamayı düşünmezdik,
aldatmayı, aldanmayı,
yalanlar içinde yuvarlanmayı,
ölümüne vahşiliği,
-doğaya bile,
düzenbazlığı,
ölmeyi, öldürmeyi,
hiç bilmezdik.
Nasıl oldu da öğrendik ?
Nasıl oldu da geldik bu güne ?
Minik, temiz yüreğimizi,
nerelerde çamurlara buladık ?
Yumruk ellerimizi,
hangi meydanlarda salladık,
ve o meydanlarda,
sırtımıza inen copların,
acısıyla nasıl ağladık ?
Minik, öpülesi ayaklarımız,
hangi yollarda şişti,
hangi yollarda vurdu ayakkabılar,
hangi yollar, tüketti umutlarımızı ?
Hangi melekler güldürürdü bizi,
bilemedi hiçbirimiz,
ama kimler ağlattı,
hafızalarımızdan hiç çıkmadı.
Sevdalarımızı öldürmedik,
umutlarımızı köreltmedik,
ama yine de
engel olamadık
rüyalarımızın
çalınıvermesine usumuzdan..
Engel olamadık,
hayallerimizi bindirdiğimiz,
atlı karıncadaki o büyük beyaz atın,
kaçıp gitmesine.
Bağırdık sessizce,
geçmişimize,
geleceğimize,
kucağında sevgiyle sallayan annemize,
her an yanımıza koşan babamıza,
birbirlerini tebrik eden her bir insana..
Duyuramadık,
ve duyuramadıkça,
yok olduk aslında.
Alkan Darcan
10.01.2012
Ptesi
Alt başlığı ?Dink?in Kalemini Kim Kırdı?? olan ?Kırmızı Cuma?, suikaste dair birçok ayrıntıyı okurlarına sunuyor. Dink cinayetini en iyi takip eden isimlerden gazeteci Nedim Şener?in, kitabın alt başlığına aldığı sorunun yanıtı aslında ortada. Zira burada ifadesine yer verilen sanık Engin Yılmaz, ?Dink?in kalemini devlet kırdı? diyerek, bunun cevabını gayet net bir şekilde veriyor. Kitap, Dink?in öldürüleceğini bilip de hiçbir şey yapmayan Trabzon polisinin, İstanbul polisinin, Emniyet İstihbarat Daire Başkanlığı?nın, MİT?in ve Jandarma?nın ihmalini gözler önüne seriyor.
Kırmızı Cuma hâlâ kanıyor?
Gabriel García Márquez Kırmızı Pazartesi’de işleneceğini herkesin bildiği bir cinayetin öyküsünü anlatır.
Hrant Dink’in öldürülmesi de işleneceği bilinen, hatta göz yumulan ve üstü örtülmeye çalışılan bir cinayettir. Ama öykü değil gerçektir. Dink’in öldürüleceğini Trabzon polisi biliyordu, İstanbul polisi biliyordu, Emniyet İstihbarat Dairesi Başkanlığı, Milli İstihbarat Teşkilatı ve Jandarma da biliyordu. Aslında Hrant Dink de yaklaşan tehlikenin farkındaydı. Ve 19 Ocak 2007 Cuma günü saat 14.57′de katil onu ensesinden vurdu. Şişli kaldırımını kırmızıya boyayan kan bizim ?Kırmızı Cumamızı? yarattı.
Cinayet dosyası aydınlatılmak yerine sahte delillerle karartılıyor.
Devletin başında olanlar, onun hayatını, ölümünden sonra hakkını koruyacağına, ifade ve düşünce özgürlüğüne sıkılan kurşunun hesabını soracağına, cinayette sorumluluğu olanların arkasında duruyor.
Ve bu kitap aslında devletin tüm kurumlarının Dink cinayetindeki rolünü sorguluyor.
Yazar Nedim Şener, Dink Cinayeti ve İstihbarat Yalanları kitabından sonra Kırmızı Cuma-Dink’in Kalemini Kim Kırdı kitabıyla yeni belge ve tanıklarla üstü örtülmeye çalışılan cinayetin aydınlanmasına bir katkıyı amaçlıyor.
?Kırmızı Cuma? hâlâ kanıyor? Şişli?de Agos’un önünden geçerken bakın Hrant Dink’in cansız bedeni hâlâ o kaldırımda yatıyor.
Dink’i tehdit emrini Genelkurmay verdi
(Etkin Haber Ajansı, Derya Okatan / 18 Ocak 2011)
Hrant Dink’in 2004 yılında İstanbul Valiliği’nde tehdit edilmesi emrinin Genelkurmay’dan geldiği ortaya çıktı. Gazeteci Nedim Şener “Kırmızı Cuma-Dink’in Kalemini Kim Kırdı” adlı kitabında Hrant Dink ile görüşülmesi talebinin Genelkurmay’dan geldiğini yazıyor.
Milliyet Gazetesi muhabiri Nedim Şener, Hrant Dink cinayetine ilişkin ikinci bir kitap hazırladı. Dink katliamının 4. yıl dönümünün öngünlerinde çıkan kitap, devletin tüm kurumlarının cinayetteki rolünü sorguluyor.
Kitabın kapağında yer alan “Dink’in kalemini kim kırdı?” sorusunun yanıtını, kitabı çevirdiğinizde görüyorsunuz. Arka kapakta şöyle yazıyor: “Dink’in öldürüleceğini Trabzon polisi biliyordu, İstanbul polisi biliyordu, Emniyet İstihbarat Dairesi Başkanlığı, Milli İstihbarat Teşkilatı ve Jandarma da biliyordu. Cinayet dosyası aydınlatılmak yerine sahte delillerle karartılıyor. Devletin başında olanlar, onun hayatını, ölümünden sonra hakkını koruyacağına, ifade ve düşünce özgürlüğüne sıkılan kurşunun hesabını soracağına, cinayette sorumluluğu olanların arkasında duruyor.”
Nedim Şener, bu yazının dışında aynı soruya tek kelime ile yanıt veriyor: “Devlet.”
Daha önce “Dink Cinayeti ve İstihbarat Yalanları” adlı bir kitap hazırlayan Nedim Şener ile “Kırmızı Cuma-Dink’in Kalemini Kim Kırdı” kitabı üzerine konuştuk. Şener, ulaştığı yeni belgeleri, Hrant Dink’in Valilik’te tehdit edilmesine ilişkin emri hangi kurumun verdiğini, cinayetin aydınlatılmasının önünde duran devlet yapısını, yargının rolünü, maruz kaldığı saldırıları ve Dink’in kalemini kimin kırdığını anlattı.
SERÇE PARMAĞINI GÖSTERDİLER, DEVLETİN ELİ İÇİNDEYMİŞ
Hrant Dink’in öldürülmesinden sonra “İstanbul’da bir istihbarat şube müdürü ile birkaç polis, yine Trabzon’da jandarmanın görevlerini ihmal ettiği” şeklindeki tezi hatırlatarak, şöyle dedi: “Buradan da devletin bu işin arkasında olduğu gibi bir şey çıkıyor ama bu devletin olsa da serçe parmağını gösteren… Oysa eli içindeymiş. Fakat bu gösterilmiyor. Neden? Çünkü o fotoğrafı çizen istihbaratçılar zaten bu cinayette sorumlu insanlarmış. Baktık ki aslında bu işin aslında hiç üzerinde durulmayan İstihbarat Daire Başkanlığı boyutu varmış. Yine Trabzon Emniyeti boyutu varmış. Aynı zamanda çok dillendirilmesine rağmen Ergenekon denilen davada oradaki sanıklarla cinayetin sanıkları arasında bir irtibat da varmış.”
Sanıklardan Erhan Tuncel’in gönderdiği bir mektupta, Márquez’in Kırmızı Pazartesi kitabından alıntı yapmasını bir mesaj olarak algılayan Şener, “Kırmızı Pazartesi”de işleneceği herkes tarafından bilinen bir cinayetten bahsedildiğini belirtti. Şener, “Ben biraz daha ileri götürerek, Kırmızı Pazartesi kitabında ‘işleneceği herkes tarafından bilinen cinayet’ diye söz ediliyor ya ben burada ‘Hrant Dink cinayeti herkesin işleneceğini bildiği, işlenmesine göz yumduğu ve aynı zamanda üstünü örttüğü bir cinayet’ olarak genişleterek Kırmızı Cuma ismini vermeyi uygun gördüm” dedi.
RAHİP SANTORA VE DİNK CİNAYETİ BAĞLANTISI
Şener, Erhan Tuncel’in mektubunda Dink cinayeti ile Santora cinayeti arasında bir bağlantıyı da işaret ettiğini anlattı. Tuncel’in verdiği ismin polis memuru Muhittin Zenit olduğunu kaydeden Nedim Şener, “Ne Santora cinayeti sırasında, ne de Dink cinayeti sırasında bu boyut tartışıldı. Belki bundan sonra tartışılır, beni en çok şaşırtan nokta bu oldu” dedi.
Kitapta yargılamaya ilişkin bazı belgeler bulunduğunu söyleyen Şener, işin en çok üstünün örtüldüğü yerin yargı olduğu görüşünde. Şener, dava dosyasında yer alan bazı aksaklıklara da dikkat çekti ve şu örneği verdi: “Ogün Samast İstanbul’a 9 tane mermi ile geldi. Bunun iki tanesini sıktı Hrant Dink’e. Kaldı mı 7 mermi. Aynı dosyada Samsun’da yakalandığı zaman üstünden çıkan şeylere bakıyorsunuz; 9 tane mermi şarjörde, bir tanesi cebinde, 7 tane de cüzdanında. 15 tane mermi ile adam geri dönüyor. İstanbul’da yapmışlar bunu. İstanbul’dan lojistik almış adam belli, bir ayağı var bunun çok açık yani. Silah temizlenmiş adamın cebine konulmuş.”
TEHDİT EMRİ GENELKURMAY’DAN
Nedim Şener, ilk kitabında Hrant Dink’i İstanbul Valiliği’ne çağırarak tehdit eden müsteşarın ismini yazdığını, bu kitapta ise görüşme emrini kimin verdiğini yazdığını anlattı. Şener, şöyle dedi: “O zaman MİT sessizliğe büründü ancak bu yılın Ekim ayında nihayet bir yazı göndermiş mahkemeye. ‘Evet müsteşarlığımız dahilinde yapılmıştır bu görüşme’ diye ben onun üzerine peki müsteşarlık bu görevi nereden edindi, yani ona git gazetecileri tehdit et ya da uyar gibi bir görevi var mı… Hayır. MİT’in zaman zaman gazetecilerle toplantılar yaptığını biliyoruz ama çoklu toplantılar oluyor öyle bir kişi çağırıp da uyarı mahiyetinde bir şey yok. Peki bunu kim yapmış olabilir. Tabi o zamanki müsteşar Şengal Atasagun. Bunun en iyi cevabı onda. O’na kim telefon etti? Biz biliyoruz ki MİT, Başbakanlığa bağlı. Genelkurmay zaten bir gün öncesinden açıklama yapmış Hrant Dink’e yönelik. Ve edindiğim cevap Hrant Dink ile görüşülmesi talebi Genelkurmay’dan gelmiş.”
‘SES ÇIKARMAMIZ LAZIM’
Gazeteci Nedim Şener, Dink cinayetinin aydınlatılması konusunda kamuoyunun baskısının önemli olduğuna da işaret ederek, “Bir yurttaşına karşı Ermeni olduğu için solcu olduğu için hunharca öldürülmesine seyirci kalmış bir devlet yapısı var karşımızda. Bunu yarın yine yapabilirler ve bunun için çok talip var işte Hizbullah sanıkları dışarı çıkıyor. Biz 2-3 tane Hizbullah’ın yöneticisine odaklanıyoruz ama orada halay çekenler neci? Ya da Ogün Samast’a sahip çıkan ve başlarına beyaz şapka giyen stadlardaki kalabalıklar nerede? Ogün Samast için türkü yazmış mesela türkücünün biri. Onlar hala duruyorlar. Sesimizi kısabilirler, susturabilirler bizi. Çünkü onların gücü her şeye yetiyor, çünkü onların elinde devlet var. Devlet isterse suçlu polisleri görevinde tutabiliyor. İlkesi, etiği, ahlaki sorumluluğu olan bir devlet yapısı yok. Çünkü bir kere sizi kendinden görmüyor. O yüzden duyarlı olmakta ve sesimizi çıkarmakta fayda var” dedi.
Kırmızı Cuma Kitabında “Dink-Santoro” Bağlantısı – Ayça Söylemez
(BİA Haber Merkezi, 18 Ocak 2011)
Gazeteci Şener’in kitabında Dink cinayetiyle ilgili ulaştığı yeni belgeler yer alıyor, Dink ve Rahip Santoro cinayetlerinde aynı çetenin adı geçiyor; Şener, “Dink başına geleceklerinden emindi ama feryadını kimse duymadı” diyor.
Gazeteci Nedim Şener, “Kırmızı Cuma, Dink’in Kalemini Kim Kırdı?” isimli son kitabında, polis muhbiri Erhan Tuncel’in Dink cinayetiyle Santoro cinayeti arasında kurduğu bağlantıya yer verdi. Şener, kitabında Tuncel’in kendisine hapishaneden önce faks çektiğini, ardından da mektup yazdığını ifade diyor.
Kitaba göre, mektupta, bir polis memurunun, 5 Şubat 2006′da Trabzon’da öldürülen Santa Maria Kilisesi Rahibi Andrea Santoro’nun cinayetiyle bağlantılı olduğu yazıyordu.
Dink davasında azmettirmek suçuyla yargılanan Tuncel’in 12 Ocak 2011′deki mektubuna göre, Dink ile Santoro cinayetleri arasındaki bağlantı, istihbaratçı polis memuru Muhittin Zenit.
Tuncel, Zenit’in Santoro’yu öldüren Oğuz Akdin’in ağabeyi ile tanıştığını yazdı. Tuncel, son mektubunda şöyle diyor: “Zenit ile görüştünüz mü? Rahip Santoro, Zenit’in çok samimi arkadaşıydı.
Zenit’in iddiasına göre istihbarat faaliyeti sırasında tanışmışlar. Doğrudur. Ayrıca, Santoro’nun tetikçisinin ağabeyi de Zenit ile tanışıyor.”
Şener de çete lideri olarak tanımladığı ve “çıkar amaçlı suç örgütü kurmak, yönetmek, ihaleye fesat karıştırmak” suçlarından ceza alan Şeniz Dervişoğlu adlı bir kişinin adamı olduğu iddia edilen G.K. adlı kişinin, polisle telefonda Dink cinayetiyle ilgili görüştüğünü yazdı.
Telefon tapelerine göre, G.K., Samast adını, kamuoyuna açıklanmadan saatler önce biliyordu. “Kırmızı Cuma”da yer alan bilgilere göre, Samast, Dink cinayetinden bir gün sonra Samsun’a giderken onu karşılamak için yola çıkan G.K. de Dervişoğlu’nun grubuyla bağlantılı. Samast, Samsun’da yakalanınca Trabzon’a dönen G.K.’nin telefonlarının dinlenmesi için emir çıkarılmıştı.
Ancak G.K.’nin bundan hemen haberi oldu ve ilişkisi olduğu polisi arayıp, “Dikkat et, telefonu dinliyorlar” dedi, bir daha da o telefonla görüşme yapmadı.
“Devlet, millet için çalıştım”
Kitapta yer alan bilgilere göre, Akdin’in, cinayette kullandığı Glock marka silah, Şeniz Dervişoğlu’nun çetesine mensup Osman Köse tarafından Oğuz Akdin’in ağabeyi Alpaslan Akdin’e verilmişti. Alpaslan Akdin, savcılığa verdiği ifadesinde, Köse’den aldığı silahı evinde yatağın altında sakladığını, kardeşinin cinayeti işlediği tarihe kadar silahın kendisinde olduğunu söyledi.
19 Ağustos 2006′da yakalanan ve 2008′de suç işlemek amacıyla organize suç örgütü kurmak, adam öldürme, yaralama, tahdit, ihaleye fesat karıştırma suçlarından ceza alan Dervişoğlu, “Ben bu zamana kadar devlet millet için çalıştım” demişti.
Hayal, Santoro’yu dövdü iddiası
Dink cinayeti soruşturmasını yürüten savcılar Selim Berna Altay ve Fikret Seçen, davayla ilgili iddianameyi tamamladıkları 20 Nisan 2007′de Trabzon polisinin ihmallerini içeren 11 maddelik yazılı suç duyurusunu da Trabzon Cumhuriyet Savcılığı’na gönderdiler. Suç duyurusunda, “Trabzon’daki Santa Maria Kilisesi rahibinin Yasin Hayal tarafından dövüldüğü, ancak Hayal’in yakalanmadığı ve hakkında hiçbir işlem yapılmadığı iddiası” da yer aldı.
‘Genelkurmay’ı nasıl söyleyeyim?’
Şener’in kitabında ayrıca, Emniyet’in mahkemeye gönderdiği “Dink’in tehdit edildiğini bilmiyorduk” yazısına karşı, Dink’in ölümle tehdit edildiğini belirten 2004 tarihli bir belge yer alıyor. İstanbul Emniyet Müdürlüğü’nün, mahkemeye gönderdiği yazıda, “Hrant Dink’e yönelik ölüm tehdidi yoktu” deniyordu.
Ancak kitapta yer alan, İstanbul Emniyet Müdür Yardımcısı imzalı, 2 Mart 2004 tarihli bir belgede, Dink’in telefonla tehdit edildiği ve önlem alınması gerektiği yazıyor.
Kitaba göre, Dışişleri Bakanlığı’ndan MİT’e ve Ankara İstihbarat Dairesi Başkanlığı’na gönderilen ve Dink’e yönelik ilk suikast ihbarını içeren 2003 tarihli resmi belge de MİT’in mahkemeye gönderdiği bilgi notunda yer almıyordu. MİT bu belgeyi, 17 Temmuz 2010′da mahkemeye gönderdi.
Şener’e göre, bu yazı, Dink’in İstanbul Valiliği’ne MİT tarafından çağrıldığını, ayrıca görüşmenin müsteşarlığın bilgisi dahilinde yapıldığını gösteriyor. Şener, 24 Şubat 2004′te yapılan görüşmeyi, bir MİT yetkilisinin şöyle anlattığını yazdı: “Valilik’teki görüşmeyi biliyorduk. Görüşme talebi bizden gitti. Şimdi çıkıp görüşmenin Genelkurmay tarafından yapılması istendiğini nasıl söyleyeyim?”
“Dink kendi ölümünü yazdı”
Şener, Dink’in başına geleceklerden emin olduğunu ama ne kadar feryat etse de sesini duyuramadığını ifade etti. Şener, “Feryatlarına rağmen iş başa düşer ve Dink, Agos’taki son iki yazısında kendi ölümündeki süreci tek tek anlatır. Yani kendi ölümünü kaleme alır” diye yazdı. Kitaba göre, Dink, 12 Ocak 2007′deki “Neden hedef seçildim?” ve öldürüldüğü gün olan 19 Ocak’ta yazdığı “Ruh halimin güvercin tedirginliği” yazılarıyla katline yol açan süreci ve endişelerini aktarmıştı.
İhbar önce jandarmaya mı gitti?
Bugün gazetesi yazarı Adem Yavuz Arslan’ın bugün çıkan kitabı “Bi Ermeni Var-Hrant Dink Operasyonunun Şifreleri” adlı kitabında, olay günü Dink’in katil zanlısı Ogün Samast’ın 500 metre uzağında bir jandarma astsubayın olduğu yazıyor.
Gazeteport’un haberine göre, Jandarma Astsubay Satılmış Şahin’in, Erhan Tuncel’in ev arkadaşlarıyla da bağlantısı var. Kitaptaki iddiaya göre, Samast ve Şahin cinayetten bir gün önce Bayrampaşa’da, aynı semtte kaldı. İddiaya göre, Samast cinayeti işlemek üzere İstanbul’a doğru yola çıktığında, Şahin de İstanbul’a hareket ediyor. Şahin, durumu soran savcılara, İstanbul’a “görev için” gittiğini savunuyor; “Tekirdağ’a mahkûm götürdü” denilen astsubayın özel cezaevi personelleri yerine neden görevlendirildiği ise belirsiz.
Suikast ihbarının önce jandarmaya gittiğini ileri süren kitaba göre ayrıca, Erhan Tuncel, Jandarmayla irtibatı deşifre olduğu için polis muhbirliğinden çıkarıldı.
Kitapta, Trabzon Jandarma ve Pelitli İlçe Jandarma etrafında yaşanan gelişmelerin Dink cinayeti için nasıl kurgulandığı ve Yasin Hayal ve Erhan Tuncel’le başlayıp Trabzon jandarmasını içine alan bu dairenin hiç soruşturulmadığı yazıyor.
Kitabın Künyesi
Kırmızı Cuma
(Dink’in Kalemini Kim Kırdı?)
Nedim Şener
Doğan Kitap / Araştırma Dizisi
Basım Tarihi : 01 – 2010
Sayfa Sayısı : 512