T.C.
BARTIN ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
SİYASET BİLİMİ VE KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI
DERSİM HÂDİSESİ YÜKSEK LİSANS TEZİ
HAZIRLAYAN ARZU ÖĞ
DANIŞMAN
PROF. DR. MAHMUT BOZAN
BARTIN-2019
T.C.
BARTIN ÜNĠVERSĠTESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ
SĠYASET BĠLĠMĠ VE KAMU YÖNETĠMĠ ANABĠLĠM DALI
DERSĠM HÂDĠSESĠ
YÜKSEK LĠSANS TEZĠ
HAZIRLAYAN ARZU ÖĞ
DANIġMAN
PROF. DR. MAHMUT BOZAN
“Bu tez 26/12/2018 tarihinde aĢağıdaki jüri tarafından oybirliği/oyçokluğu ile kabul edilmiĢtir.
JÜRĠ ÜYESĠ ĠMZA
Prof. Dr. Mahmut BOZAN
Doç. Dr. Özcan SEZER
Dr. Öğr. Üyesi Ömer BAYKAL
KABUL VE ONAY
Arzu ÖĞ tarafından hazırlanan “Dersim Hâdisesi” baĢlıklı bu çalıĢma, 26/12/2018 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda oy birliği/oy çokluğu ile baĢarılı bulunarak jürimiz tarafından Yüksek Lisans Tezi olarak kabul edilmiĢtir.
BaĢkan : Prof. Dr. Mahmut BOZAN (DanıĢman)
Üye : Doç. Dr. Özcan SEZER
Üye : Dr. Öğr. Üyesi Ömer BAYKAL
Bu tezin kabulü Sosyal Bilimler Enstitüsü Yönetim Kurulunun …/…/2019 tarih ve ...sayılı kararıyla onaylanmıĢtır.
Prof. Dr. Metin SABAN Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürü
BEYANNAME
Bartın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü tez yazım kılavuzuna göre Prof. Dr.
Mahmut BOZAN danıĢmanlığında hazırlamıĢ olduğum “Dersim Hâdisesi” adlı Yüksek lisans tezimin bilimsel etik değerlere ve kurallara uygun, özgün bir çalıĢma olduğunu, aksinin tespit edilmesi halinde her türlü yasal yaptırımı kabul edeceğimi beyan ederim.
Ġmza
…/.../2018 Arzu ÖĞ
ÖNSÖZ
"Dersim Hâdisesi" adlı bu tez çalıĢmasında ilk günden son güne kadar bilgi birikimi, tecrübesi ve anlayıĢıyla desteğini eksik etmeyen değerli danıĢman hocam Prof.
Dr. Mahmut BOZAN baĢta olmak üzere yüksek lisans eğitimimde maddi ve manevi emeğini esirgemeyen babam Baki ÖĞ’e, annem Gülten ÖĞ’e, abim Veli ÖĞ’e ve kardeĢim Berfin ÖĞ’e teĢekkürü bir borç bilirim.
AraĢtırma sırasında canlı Ģahitlere ulaĢmamda yardımlarını esirgemeyen Ovacık Belediye BaĢkanlığı’na, Tunceli Merkez Ġlçesi Atatürk Mahallesi 3 Nolu Aile Sağlığı Merkezin’de görev yapan, Dr.Hüseyin TURAN’a, Dersimli aynı zamanda Dersim’de toptancılık iĢiyle uğraĢan aile dostumuz, Mehmet MAKAL’a, Zazaca çevirilerimi yapan GülĢeri YALÇINKAYA’ya, tanıklardan birine ulaĢmam konusunda yardımcı olan yakın köylümüz Cafer BEDĠR’e, kaynak edinmem konusunda değerli bilgilerini sakınmayan köylümüz aynı zamanda Dersim üzerine çalıĢmaları olan araĢtırmacı, yazar Niyazi BEYĠ’ye, Dersim’de iĢletmeci olan Kemal TULGA’ya ve amcası Hüseyin ATĠK’e değerli yardımları ve anlatımları için teĢekkür ederim. Sınıf arkadaĢlarım Tuğba ERDUĞAN, Hatice DOĞRU ve yakın dostum Merve KARAKOÇ’a manevi destekleri için teĢekkür ederim. Aynı zamanda özenle her türlü kaynağa ulaĢmam için çaba gösteren, Osmanlı ArĢivi Daire BaĢkanlığı’na ve personellerine, Beyazıt Devlet Kütüphanesi’ne ve personellerine, teĢekkür ederim.
Tez çalıĢmamı proje kapsamında değerlendiren ve destekleyen BAP Birimine* ve çalıĢanlarına teĢekkürü bir borç bilirim.
Arzu ÖĞ Bartın, 2018
*Bu çalıĢmaya Bartın Üniversitesi Bilimsel AraĢtırma Projeleri Koordinasyon Birimi maddi destek vermiĢtir.
v ÖZET
Yüksek Lisans Tezi
DERSĠM HÂDĠSESĠ Arzu ÖĞ Bartın Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
Tez DanıĢmanı: Prof. Dr. Mahmut BOZAN Bartın-2018, Sayfa: XIII + 122
Osmanlı Devleti’nin yerini Türkiye Cumhuriyeti’ne bırakması ile baĢlayan yeni dönemde devleti meĢgul eden iki önemli hâdise yaĢanmıĢtır. Bunlardan birisi ġeyh Said isyanı, diğeri Dersim isyanıdır. Bu iki isyanın hem çıkıĢ sebepleri hem bastırılma yöntemleri hem de ürettiği sonuçlar itibariyle dikkatle incelenmeye ihtiyacı vardır. Zira bu isyanlar Kürt-Zaza kimliğinde birleĢirken mezhep itibariyle birisinin Sünni, diğerinin ise Alevi olmasıyla ayrıĢmaktadır. Osmanlı Devleti’nin çok dilli, çok milletli ve çok dinli yapısı içerisinde ortaya çıkmayan bu isyanları tetikleyen hususlardan birisi Türkiye Cumhuriyeti’nin ulus devlet yapılanması olduğu gibi diğeri de dini aidiyet bağının zayıflatılmasıdır.
Birinci Dünya Harbinden mağlup çıkan Osmanlı Devleti’nin iĢgale karĢı verdiği milli mücadele ve bağımsızlık savaĢı, Balkan harbiyle birlikte ele alındığında uzun bir zaman dilimi oluĢturur. Bu dönemde Anadolu’da devlet otoritesinin gevĢemesi ve denetimsizliğin yol açtığı baĢıbozukluklar ve yerel güç öbeklenmeleri ortaya çıkmıĢtır.
Buna karĢı devlet otoritesini sağlama ve nizamı tesis etme yönünde adımlar atılması tabii olmakla birlikte kullanılan yöntemlerin isabet derecesi tartıĢmaya açıktır. Nitekim o dönemde de müdahale metodundaki yaklaĢım farklılıkları hükümet değiĢimine yol açabilmiĢtir.
Bu çalıĢmaya konu teĢkil eden Dersim, Sultan 2. Abdülhamid döneminde sancak olarak devlet idari yapısında yerini almıĢ fakat Cumhuriyet’e kadar adı bir isyanla
vi
anılmamıĢtır. Devletin nüfuzunu tüm ülkede tesis etmeye kararlı olan Cumhuriyet hükümeti özellikle aĢiret yapısının hâkim olduğu bölgelerde aĢiret reislerinin mukavemetini kırmak için harekete geçmiĢtir. Dersim bu açıdan önemli bir konumdadır.
Zira merkezi hükümetin politikalarını kendisi için tehdit olarak gören Dersim aĢiretlerinin itaatsizlikle baĢlayarak isyana dönüĢen hareketi Devletin askeri güç kullanarak bastırması ile sonuçlanmıĢtır. Ancak Dersim hâdisesinin toplumun bir kesiminde psiko-sosyal etkilerinin devam ettiği de bir gerçektir. Bu çalıĢmada Dersim hâdisesini hazırlayan süreç ve yaĢanan olaylar sebep ve sonuçlarıyla ele alınarak incelenmiĢtir.
Anahtar Kelimeler: Dersim Hâdisesi; Seyid Rıza; Tunceli; Tek Parti Dönemi
vii ABSTRACT
M.Sc.Thesis
DERSIM INCIDENT Arzu ÖĞ Bartın University Institute of Social Sciences
Political Sciences and Public Administration Department
Thesis Adviser: Assoc. Prof. Mahmut BOZAN Bartın-2018, Page: XIII+ 122
The state began the new era with the release of the location of the Ottoman Empire, the Republic of Turkey has experienced two significant events happened to occupy. One of these is the Sheikh Said rebellion and the other is the Dersim rebellion. These two revolts need to be scrutinized in terms of both the reasons for their output and the repression methods and the results they produce. Because these rebellions unite in the Kurdish-Zaza identity, one is denominated in terms of sectarian Sunni and the other Alevi. Ottoman Empire's multi-lingual, multi-ethnic and multi-religious structure One issue that triggered the riots did not occur in the other as the Republic of Turkey is also the weakening of the nation-state structure look religious affiliation.
The fight against the occupation and the struggle for independence against the occupation by the Ottoman Empire, defeated by the First World War, is a long period of time taken together with the Balkan war. In this period, the disruption of the state authority in Anatolia and the irregularities caused by uncontrollability and local power clusters emerged. Although it is necessary to take steps to establish state authority and establish the order, the degree of hit of the methods used is controversial.
As a matter of fact, the differences in the approach in the intervention method at that time caused a change in the government. Dersim, which was the subject of this study, took its place in the administrative structure of the state during the reign of Sultan Abdülhamid II, but it was not mentioned until the Republic by a revolt. The Republican
viii
government, which is determined to establish the influence of the state in the whole country, has taken action to break the strength of the tribal leaders especially in the regions where the tribal structure is dominant. Dersim is in an important position in this respect.
Because the Dersim tribes, which saw the policies of the central government as a threat to itself, started with disobedience, and the movement that turned into a rebellion resulted in the State's suppression by using military force. However, it is a fact that the Dersim family has continued its psycho-social effects in a part of the society. In this study, the process and the events that prepared Dersim were examined with reasons and results.
Key Words: Dersim Incident; Seyid Rıza; Tunceli; Single-Party Period
ix
ĠÇĠNDEKĠLER
SAYFA
KABUL VE ONAY...ii
BEYANNAME...iii
ÖN SÖZ...iv
ÖZET...v
ABSTRACT...vii
ĠÇĠNDEKĠLER...ix
TABLOLAR DĠZĠNĠ...xi
EKLER DĠZĠNĠ...xii
KISALTMALAR...xiii
GĠRĠġ...1
1. DERSĠM'ĠN COĞRAFĠ, SOSYO-KÜLTÜREL, ĠDARĠ VE ĠKTĠSADĠ YAPISI...4
1.1. Coğrafi Yapısı...4
1.2. Sosyo-Kültürel Yapısı...6
1.3. Ġdari Yapısı...9
1.4. Ġktisadi Yapısı...11
2. DERSĠM HÂDĠSESĠNĠN ARKA PLÂNI...14
2.1. Sosyal Yapı ve AĢiret Hayatının Etkisi...14
2.2. Din ve Mezhep Faktörü...16
2.3. Üniter Yapı OluĢturma ÇalıĢmaları ve Kemalizm Ġdeolojisi...17
2.4. Önceki Ġsyanlar...20
2.4.1. Koçgiri Ġsyanı...20
2.4.2. ġeyh Said Ġsyanı...21
2.4.3. Ağrı Ġsyanı...23
2.4.4. Pülümür Olayı...24
3. DERSĠM ĠLE ĠLGĠLĠ HAZIRLANAN RAPORLAR...25
3.1. Abdülhalik (Renda) Bey'in Raporu...25
3.2. ġark Islahat Planı...26
3.3. Hamdi Bey'in Raporu...27
3.4. Ali Cemal Bey'in Raporu...28
3.5. Ġbrahim Tali (Öngören) Bey'in Raporu...29
3.6. Halis PaĢa'nın Raporu...30
3.7. ġükrü Kaya'nın Raporu...31
3.8. “Dersim” Raporu...32
3.9. Ġsmet PaĢa'nın Raporu...35
3.10. Abidin Özmen'in Raporu...37
3.11. Celal Bayar'ın Raporu...38
3.12. Diğer Raporlar...39
4. DERSĠM HAREKÂTI...40
4.1. Harekâtın Gerekçeleri ve Hazırlıkları...40
4.2. Yasal Düzenlemeler...44
x
4.3. Tenkil...50
4.4. Te'dip...56
4.5. 1938 Yılı Olayları ve Tedip Harekâtı...58
4.6. Tenkil ve Tedipten Günümüze Yansıyanlar...60
4.7. Dersim Harekâtı'nın Canlı ġahitleri ...61
4.7.1. Kamer ÇELĠK...63
4.7.2. Zeynep ALTIN...63
4.7.3. Zöhre SÖNMEZ (Ana Zöhre) ...64
4.7.4. Ali ÇELĠK (Ġmam) ...65
4.7.5. Beser LAÇĠN ATEġ...65
5. DERSĠM HAREKÂTININ SONUÇLARI...68
5.1. Siyasi Sonuçları...68
5.2. Toplumsal Sonuçları...72
SONUÇ VE ÖNERĠLER...78
KAYNAKLAR...80
EKLER...85
xi
TABLOLAR DĠZĠNĠ
Tablo Sayfa
No No
Tablo 1: Dersim’de birbirleriyle anlaĢamayan aĢiretler...8 Tablo 2: Dersim Sancağı’nın 1890 ve 1903 tarihlerindeki nüfusu...10 Tablo 3: 1892-1893 Dersim Mutasarrıflığı’nın nüfusu...11 Tablo 4: 1950-2011 yılları arasındaki genel seçimlerde CHP’nin Tunceli’den aldığı oy oranı...70 Tablo 5: Dersim harekâtı sonrasında göç ettirilenlerin sayısı ve gönderildikleri yerler...76
xii
EKLER DĠZĠNĠ
Ek Sayfa
No No
EK 1. Dersim'in genel durumu hakkında Dâhiliye Vekili ġükrü Kaya'nın raporu…………86
EK 2. Eski BaĢbakan Ġsmet Ġnönü'nün 1935 yılı doğu gezisi raporunun Dersim'e ait bölümü 88 EK 3. Diğer Raporlar………...90
EK 4. 1937 Harekâtında Tunceli’de TeĢkil Edilmesi DüĢünülen Garnizonun Durumunu Gösteren Harita...118
EK 5. Harekât Bölgesindeki Yolların Durumunu Gösteren Harita...119
EK 6. Askeri Birliklerin Sıhhı Durumunu Gösteren Harita...120
EK 7. Askeri Birliklerin ĠaĢe Ġkmal Hattını Gösteren Harita...121
xiii
KISALTMALAR DĠZĠNĠ
AKP : Adalet ve Kalkınma Partisi a.g.e. : Adı Geçen Eser
b. : Basım
BAP : Bilimsel AraĢtırma Projeleri
Bkz. :Bakınız
C. : Cilt
CHP : Cumhuriyet Halk Partisi Der. : Derleyen
DP : Demokrat Parti
Dr. : Doktor
s. : Sayfa
S : Sayı
T.C. : Türkiye Cumhuriyeti URL :Uniform Resource Locator
GĠRĠġ
Bu çalıĢmaya konu teĢkil eden Dersim’le ilgili düzenlemeler Osmanlı Devletinin idari yapısında değiĢikliklerin yapıldığı Tanzimat dönemine kadar gider. Tanzimat Fermanı’nın ilanından sonra yürürlüğe konulan yeni düzenlemeler 1850’lerden itibaren bütün imparatorluk coğrafyasına uygulanmaya çalıĢılmıĢtır. Bu kapsamda atılan adımlardan birisi de Dersim Sancağı’nın oluĢturulmasıdır. Dersim, sahip olduğu coğrafi yapının yanı sıra sosyal, kültürel, iktisadi vb. özelliklerinden dolayı Osmanlı döneminden beri merkezi otoriteyle sorunlar yaĢamıĢtır. Burada yaĢayan halkın çoğunun Alevi-Kürt oluĢu Dersim’in devlet ve bölgenin diğer yaĢayanlarıyla iliĢkilerini de belirlemiĢtir.
Türkiye Cumhuriyeti’nin merkezileĢme çabaları neticesinde çatıĢan taraflar, en son 1937 yılında karĢı karĢıya gelmiĢtir. Bu tarihten önce de bölgenin ıslahı için devletin hazırlık süreci geçirdiği bilinmektedir.
Dersim’de yapılan askeri operasyonların, toplum üzerinde derin etkileri olmuĢtur.
Toplum üzerinde bu etkilerin hâlâ sürüyor olması ve henüz tartıĢmalarla bir sonuca varılmamıĢ olması nedeniyle bu konu incelenmiĢtir.
Bu çalıĢmanın amacı, bugünkü Tunceli’yi de içine alan Dersim Bölgesi’nde gerçekleĢtirilen askeri operasyonun, oluĢ sebeplerini, operasyonun kapsamını, toplumsal sonuçlarını ve günümüze yansımalarını analiz etmektir.
Konuyla ilgili durum tespiti yapmak amacıyla muhtelif kaynaklar incelenmiĢ ve derlenmiĢtir. Hâdisenin yaĢandığı döneme iliĢkin resmi belgeler, arĢiv belgeleri, meclis tutanakları, mahkeme kararları, konuyla ilgili yurtiçi ve yurtdıĢında yapılmıĢ araĢtırmalar ve yayınlar, kitaplar, hatıralar, dönemle ilgili gazete haberleri incelenmiĢ, betimsel bir modelde yapılandırılmıĢ, ulaĢılan canlı tanıklarla yapılan görüĢme üzerinden lehte ve aleyhteki görüĢler ile bugün gelinen nokta ortaya konulmaya çalıĢılmıĢtır.
Hazırlanan “Dersim Hâdisesi” baĢlıklı tez çalıĢması Bartın Üniversitesi Bilimsel AraĢtırma ve Projeler Koordinatörlüğü’nce proje olarak kabul edilmiĢ ve desteklenmiĢtir.
Hazırlanan çalıĢmanın maddi giderlerinin bir kısmı BAP tarafından sağlanmıĢtır.
Bu çalıĢma beĢ bölümden oluĢmaktadır:
2
Birinci bölümde, çalıĢmanın tamamını sağlam temeller üzerine oturtabilmek amacıyla Dersim’in coğrafi, sosyo-kültürel, idari ve ekonomik yapısı ele alınmıĢtır.
Bölgeyi tanımak, yaĢanılanları kavramak açısından daha sağlıklı olacağı düĢünülmüĢtür.
Bölge hakkında çeĢitli demografik bilgiler sunulmuĢtur.
Ġkinci bölümde, Dersim hâdisesine yol açan bölgenin aĢiret ve sosyal yapısı, tek parti yönetiminin üniter yapı oluĢturma çabaları ve 1937’den önceki isyanlar incelenmiĢtir.
Dersim’deki sosyal yapı, tek parti yönetimini nasıl etkilemekteydi, bu bölümde bu durum irdelenmiĢtir.
Üçüncü bölümde, harekâtın gerekçeleri ve hazırlıkları, Dersim ile ilgili yapılan yasal düzenlemeler ile tenkil ve te’dip süreçleri irdelenmiĢtir. Osmanlı ArĢivleri Daire BaĢkanlığı’na gidilerek Osmanlı ve BaĢbakanlık Cumhuriyet arĢivleri incelenmiĢtir.
Harekâtı gerekçe gösteren askeri ve bürokratik raporlar bulunmuĢtur. Raporların asılları çalıĢmanın ekler kısmına konulmuĢtur.
Dördüncü bölümde ise, Dersim’de gerçekleĢen askeri harekâtın gerçekleĢmesi için ortaya konan gerekçeler irdelenmiĢtir. Harekât öncesinde ve sonrasında çıkarılan kanun ile bir takım yasal düzenlemelerin amacı, kapsamı ve etkileri belirtilmiĢtir.
AraĢtırmanın aynı bölümünde yer alan, harekâtın canlı tanıklarına ulaĢılmak için BAP desteğiyle Tunceli’ye gidilerek sahada inceleme yapılmıĢtır. Ancak olayın üzerinden uzun zaman geçmesi itibariyle yaĢayan tanıkların sayısı oldukça azalmıĢtır. Tanıklara ulaĢmaya çalıĢırken Tunceli’de görev yapan Dersimli aile hekimleriyle, Munzur Üniversitesi’nde görev yapan Dersimli akademisyenlerle, Ovacık Belediye BaĢkanlığıyla, Merkez ve Pülümür ilçesinde ki çeĢitli esnaflarla görüĢülmüĢ ve tanıklar hakkında bilgi istenmiĢtir. Bu kanallar aracılığıyla ulaĢılan tanıklar ziyaret edilmiĢ ve olay sırasında yaĢanılanlar hakkında bilgi istenmiĢtir. Ancak çalıĢma sırasında var olan OHAL durumu ve tanıkların 1938’de yaĢadıkları travmayı hâlâ atlatamamıĢ olmalarından dolayı bazı tanıklar konuĢmak istememiĢtir. 12 kiĢiye ulaĢılmıĢ bunların 8’i olay hakkında konuĢmayı kabul etmiĢtir. Ancak ulaĢılan tanıkların bir kaçı, aynı köyün farklı mezralarında ikamet ettikleri için benzer olayları anlattıklarından sadece beĢine yer verilmiĢtir. Tanıkların tüm anlatımları kayıt altına alınarak, arĢiv olarak dosyalanmıĢtır. Tanıkların bazıları Türkçe bilmediği için Zazaca ve Kurmanci anlatımda bulunmuĢtur. Daha sonra bu anlatımlar Zazaca bilen kiĢilere dinletilerek tercüme edilip çözümlenmiĢtir. Ayrıca Dersim bölgesi
3
gezilerek coğrafi yapısı gözlenmiĢ, 2018 yılı olmasına rağmen hâlâ ulaĢımın zor olduğu bölgelerin var olduğu tespit edilmiĢtir.
ÇalıĢmanın beĢinci ve son bölümünde ise Dersim Hâdisesi’nin ortaya çıkardığı sonuçlar tespit edilmiĢtir. Harekât sırasında ve sonrasında uygulanan tenkil ve te’dip politikalarında merkezi hükümetin faaliyetleri tetkik edilmiĢtir. Çıkarılan 2510 sayılı Ġskân Kanunu ile bölgede yaĢayanlar zorunlu bir göçe tabi tutulmuĢlardır. Bu kanunun, amacı ve etkisi incelenmiĢtir. Çıkarılan diğer kanunların da amaçları ve etkileri irdelenmiĢtir.
Dersim harekâtı sonrasında sürgüne maruz kalanların yaĢadıkları travmalar belirtilmiĢtir. Aynı zaman da tahribi ağır olan bu olayın taraflarını barıĢtıracak, kaynaĢtıracak, yaĢanılanların acısını bir nebzede olsa da hafifletecek öneriler sunulmuĢtur.
1. DERSĠM’ĠN COĞRAFĠ, SOSYO-KÜLTÜREL, ĠDARĠ VE ĠKTĠSADĠ YAPISI
Bugünkü Tunceli’yi de içine alan Dersim Bölgesi, Erzurum, Erzincan, Elazığ, Bingöl, Malatya illerinin bir bölümünü içine alan geniĢ bir bölgedir.
Dersim, sarp dağlarla çevrili, derin vadilerin bulunduğu, ulaĢımın zor sağlandığı adeta kale gibi betimleyebileceğimiz kapalı bir coğrafyadır. Dersim, bu yapısından dolayı dıĢarıdan müdahalenin sağlanamadığı kendi iç dinamiklerini aldığı göçlerle oluĢturmuĢ, aĢiretlerin kontrolü dâhilinde idare edilmiĢtir. Aldığı bu göçler neticesinde harekât öncesinde nüfusun büyük bir bölümünü Kürtlerin Zazaca ve Kurmanci lehçelerini konuĢan, Aleviler oluĢturmaktaydı.
Dersim, coğrafi yapısı gereği ziraata uygun arazilerin olmaması, ulaĢım ağının geliĢmemiĢ olması, ziraat ve ticaretin geliĢememesine neden olmuĢtur.
Tüm bu durumları detaylı olarak incelememiz, bölge hakkında tarihsel ve sosyolojik açıdan daha net tespitler yapmamızı, alınan siyasi kararları, askeri operasyonları değerlendirirken bu etkenler daha sağlıklı analiz yapmamıza yardımcı olacaktır.
1.1. Coğrafi Yapısı
Dersim’in sınırları hakkında ortak bir görüĢ mevcut değildir. Günümüzdeki hudutlarına bakıldığında Dersim, kuzeyde Erzincan, doğuda Erzurum, güneydoğuda Bingöl ile çevrili, yüz ölçümü 7.774 km2 olan bir yerdir (Türk Ansiklopedisi, 1982: 494).
Yukarı Fırat bölgesindeki dağlık ve sarp bir alanın adı olan Dersim, bugünkü Tunceli’nin ilçeleri ile Bingöl’ün Kiğı, Elazığ’ın Karakoçan ilçelerinin bir kısmı, doğuda Yedisu bölgesi, batıda Kemah ile Kemaliye’nin bir bölümü ve kuzeyde ise Tercan’ın güneybatı kesimini içine alan bir coğrafyadır (Yolga, 1994: 100; Tunceli Ġl Yıllığı, 1978: 22).
Bölge coğrafi olarak tarif edilirken kimi zaman yüzey Ģekilleri ve akarsular, kimi zaman Alevi Kürtlerin yaĢadığı yerleri içeren etnik bir sınıflandırma yapılmıĢtır. Bu ikinci kıstas dikkate alındığında Dersim, Alevi Kürt aĢiretlerin yaĢadığı (Zara, Divriği ve Ġmralı’yı içine alan) Koçgiri Bölgesi, Kemah ile Tercan’ın bir bölümü, Kiğı ve Yedisu’nun çok büyük bir bölümünden oluĢmaktadır (Akyürekli, 2012: 17). Aslında Osmanlı döneminde yeterince belirli olan Dersim’in sınırları; sancak merkezi olan Hozat ve buraya
5
bağlı ÇemiĢgezek, Ovacık, Pertek, Sağman, Çarsancak, Kalan, Pülümür, Nazımiye ile Mazgirt’ten müteĢekkildi. Doğal sınırları ise kuzeyde Mercan Dağları, güneyde Fırat, batıda Kemah ile Kemaliye, doğuda Bağır PaĢa Dağları ile güneydoğuda Peri Suyu’ndan oluĢmuĢtur (Erinç, 1953: 112). Esasen bölge, Doğu ve Batı Dersim olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Doğu Dersim; Mazgirt, Kiğı, Çarsancak, Nazımiye ve Pülümür’den, Batı Dersim; Hozat, ÇemiĢgezek, Pertek, Ovacık ve Kemah’tan oluĢmaktadır. Hatta tarihsel kaynaklar daha detaylı incelendiğinde Sivas, Erzincan ve Harput’un bir bölümünü de Dersim’e katanların olduğu görülmektedir. Aslında Dersim bir bölgenin adıdır (Demir, 2011: 1).
Dünyadaki iĢlem görmeden tüketilebilen en büyük içme suyu kaynağı olarak kabul edilen Munzur ise, Ovacık’ta doğar ve sınırı güney yönünde ortadan ayırarak Peri Suyu ile birleĢir ve Murat Nehri’ne akar. Munzur’un birleĢmesiyle Murat Nehri’nin adı bu coğrafyada Fırat’a dönüĢerek güneye doğru akmaya devam etmektedir. Sarp dağlar bulunan bölge 2500–3000 metre yüksekliğinde düzlüklerle kaplı alanlara sahiptir (Yılmazçelik, 2011: 32). Anadolu’nun merkezinde bulunan bölgede kuzeyden güneye doğru uzanan bir eğim olduğu için yaylak ve kıĢlaklar mevcuttur. Diyarbakır-Urfa-Mardin düzlüğünün kuzeye doğru yükselmesi ise bölgeyi göçebe yaĢam için uygun hale getirmiĢtir (Yuvalı, 1985: 357). Bölgedeki en bilinen düzlükler olan TuriĢmek, Çarsancak, Pertek, ÇemiĢgezek ve Ovacık düzlükleri tarıma müsaittir. Fakat bölgenin genel olarak %80’i meĢe ağaçlarıyla kaplı dağlık alanlardan meydana gelmektedir. En bilindik yaylaları ise;
Ocak ve Munzur’daki Melan, Kalan, Kepir, daha aĢağıda yer alan Yılandağı, Havaçor, Gökçek ile Pülümür’deki Bağır PaĢa yaylalarıdır (Akyürekli, 2012: 18). Çoğunluğu çöküntü ve vadilerde bulunan Dersim’deki köyler genel itibariyle büyük değildir. Dağınık vaziyetteki mezralar Munzur’un kollarının yarattığı vadiler boyunca yayılmıĢtır. Söz konusu yaylaların bitki çeĢitliliği açısından zengin otlaklara sahip olması nedeniyle tarıma nazaran hayvancılık daha çok geliĢmiĢtir (Erinç, 1953: 114).
Tarihi yalnızca mekânsal bilgilerle ele almak doğru olmamasına rağmen coğrafya onun Ģekillenmesinde oldukça önemli bir etken olmuĢtur (Aksoy, 2009: 53). Dersim’in coğrafyası da tarihsel sürecinin biçimlenmesinde etkin rol oynamıĢtır. Yüksek dağlar, sarp vadiler Dersim’i adeta bir kale gibi çevreleyerek tarih boyunca üzerinde hâkimiyet kurulması zor bir bölge olmasını sağlamıĢtır. Özellikle Kutu Deresi, Tujik ve ġıkeftan, Hayderan Memnu bölgelerinde bulunan yüzlerce mağara, doğal sığınma alanı olarak
6
kullanılmıĢtır. Duvar formundaki kayalıklar da oldukça sağlam doğal kale niteliği taĢımıĢlardır (Günel, 1999: 4). Akarsuların aĢındırması sonucu oluĢan vadiler ve yaylaları birbirine bağlayan geçitlerden meydana gelen Dersim’deki dağlık yapı ve sert uçurumlar yaĢamı zorlaĢtırmaktadır (Akyürekli, 2012: 18). Osmanlı döneminde bölgeye binek hayvanları haricinde, ancak dar ve ince yürüme yolları ile ulaĢılabilinmiĢtir (Akyürekli, 2012: 20). Erzincan-Tunceli-Elazığ bağlantısı, Pertek-Hozat-Karaoğlan yolu ise Cumhuriyet döneminde yapılmıĢtır. (Topdemir, 2009: 36).
Dönemin haritalarına bakıldığında ise bölgenin genellikle çeĢitli hanedanların, devletlerin ya da imparatorlukların sınırlarında yer aldığı görülmektedir (Aksoy, 2009: 56).
Bu durum tarih içerisinde Dersim hakkında pek az bilgiye sahip olmamıza neden olmaktadır.
1.2. Sosyo-Kültürel Yapısı
Dersim’in yukarıda bahsedilen coğrafi özellikleri devletin burada tam olarak hâkimiyet kurmasına engel olmuĢtur. Bilhassa Selçuklulardan Osmanlı’ya kadarki dönemde devlet otoritesini kabul etmeyen aĢiretler buraya sığınmıĢlardır (Yılmazçelik, 2012: 2). Nitekim günümüzde Dersim’deki aĢiretlerin büyük bir çoğunluğu 15. yüzyılın ortaları ve 16. yüzyıldan itibaren bölgedeki Ermeni ve Rum köylerine yerleĢen aĢiretlerdir.
Bu aĢiretler köylere Beylikler Dönemi’nde yerleĢmeye baĢlamıĢ, bölgeden önce Rumlar, daha sonra Ermeniler sürgün edilmiĢtir. Ancak günümüzde hâlâ az sayıda da olsa Rum ve Ermeni kiliseleri kalmıĢtır. Dersim’deki yer isimlerinin çoğu ise hâlâ gayrimüslimlerce konulmuĢ isimlerdir. Kürtlerin ve Türkmenlerin çabalarına karĢın bu isimler değiĢtirilememiĢtir (Akyürekli, 2012: 24-25).
Bölgede Ermeni Tehciri sonrası din değiĢtirmek suretiyle ya da evlilik yoluyla kimliklerini koruyan az sayıda Ermeni mevcuttur. Bu Ermeni aileler Sünnilerden ziyade Alevi halkına daha yakın olmuĢlardır. Bu küçük Ermeni grup dıĢında halk Kürtlerin Zaza ve Kurmanc, yöre ahalisinin ise Kırdasi ve Kirmanci1 dedikleri Ģiveyle konuĢanlar ve Türkmenlerden oluĢmaktadır. Anadolu’nun fethi ve Ġslam akınları ile artmaya baĢlayan Kürt ve Türk nüfus, 18. yüzyıla gelindiğinde yerini Kürt nüfusun çoğunluğuna bırakmıĢtır (Akyürekli, 2012: 26). 19. yüzyılda ise Ovacık ve Hozat’ın büyük bölümü ġeyh Hasanlı
1 Dersim’de Zazaca konuĢan kiĢilere Kırmanci, Kürtçenin Kürmanci Ģivesiyle konuĢanlara ise Kırdasi adı verilmektedir. Bkz. Akyürekli, 2012: 37.
7
AĢireti’nin, Pah ve TürüĢmek SuruĢağı AĢireti’nin, Kahmud ve Varanic Yusufan AĢireti’nin, Kutuderesi Vadisi ve Haydaran-Demenan dağları ise Dersimli AĢireti’nin kontrolünde idi (Yıldırım, 2013: 43).
Bu coğrafya hiçbir zaman ne ırk ne de din açısından homojen bir görünüm arz etmemiĢtir. Bu bölgelere “kültür mecraları” veya “kültür grupları” adını vererek bölgeyi kültürel, coğrafi, etnik ve inanç bakımından beĢe ayırarak inceleyen Akyürekli’ ye göre (2012: 27-28) bu kültür mecraları/grupları Ģu Ģekildedir:
1. Grup: Bu grupta bölge olarak; Ovacık ve Hozat ilçeleri ile köylerinin hepsi, Pertek Ġlçesi’nin kuzeybatısı ve ÇemiĢgezek’in kuzeyi yer almaktadır. ġeyh Hasanlı ve Seyidanlılara mensup aĢiretlerin çoğunlukta olduğu bu bölgelerde genellikle Zazaca konuĢulmaktadır.
2. Grup: Bu gruba Mazgirt’in Tunceli’ye yakın köyleri, Pülümür ve Nazımiye’ye bağlı köyler, Dersim sağmanında ve Piverek dıĢındaki köyler dâhildir. Zazaca konuĢan Alevilerin yaĢadığı bu bölgeye Yusufan, Soran ve Çarekli aĢiretleri yerleĢmiĢtir.
3. Grup: Mazgirt merkezli olmak üzere Mohundu ve Peri bölgesi, Çarsancak ve Pertek’e bağlı bazı köyler ile Nazımiye’ye bağlı beĢ köyden oluĢmaktadır. Bu bölgede yaĢayanlar Kırdasi (Kürmanci) konuĢan Alevi Kürtler olan Ġzolu, ġadili, Mılli, Hıranlı, Pilvenkli aĢiretleridir.
4. Grup: Pertek ile Harput arasındaki bölge ile Sağman, ÇemiĢgezek’in güneyindeki köyler ve Pertek’in Fıratîn kıyısına kadarki bölgede yer alan köylerde yaĢana Sünni Türkmenlerdir.
5. Grup: ġavak bölgesi ve Peri Suyu deltasına yakın yerlerde yaĢayan ġavaklı ve Bermazlı gibi Sünni Kürt aĢiretlerden oluĢmaktadır.
Bölgede aĢiret yapısının hüküm sürmesi ve bu aĢiretler arasındaki homojenlik bulunmaması ile bölgenin merkezin hâkimiyetinin dıĢında yer alması aĢiretler arasında sürtüĢmelerin yaĢanmasına yol açmıĢtır (Koçlar, 2011: 263).
8
Tablo 1: Dersim’de Birbirleriyle AnlaĢamayan AĢiretler
AĢiretin Adı AnlaĢmazlık YaĢadığı AĢiret(ler) Sadıllı AĢireti KureyĢan AĢireti
Hormik AĢireti Arılı AĢireti
Karsanlı AĢireti KomĢu olduğu bütün aĢiretler Haydaranlı AĢireti ġeyh Hasan ve Arılı AĢireti
Arıllı AĢireti Hormik, KureyĢan ve Haydaranlı AĢireti KureyĢan AĢireti ġadıllı ve Arıllı AĢireti
Bahtiyar AĢireti Yukarı Abbas ve Laçin AĢireti Koç UĢağı AĢireti ġam UĢağı haricindeki tüm aĢiretler AĢağı Abbas AĢireti Pilvank AĢireti
Yukarı Abbas AĢireti Karsanlı, Kalan ve Demenan AĢireti Yukarı Karaballı AĢireti Kalan AĢireti
Laçin UĢağı AĢireti Bahtiyar UĢağı AĢireti Ferhat UĢağı AĢireti Koç UĢağı AĢireti
Kırgan AĢireti Yukarı Abbas UĢağı AĢireti
Pilvank AĢireti AĢağı Karaballı, Koç UĢağı, ġam UĢağı AĢireti ve komĢusu olan bütün aĢiretler ġam UĢağı AĢireti AĢağı Karaballı AĢireti
Kalan AĢireti Yukarı Abbas ve Yukarı Karaballı AĢireti Maksut UĢağı AĢireti Aslan UĢağı AĢireti
Aslan UĢağı AĢireti Maksut UĢağı AĢireti
Kaynak: NaĢit Hakkı Uluğ, Derebeyi ve Dersim, Ġstanbul: Kaynak Yayınları, 2009, s. 28.
Tablo 1’de adı geçen aĢiretlerin arasındaki en büyük anlaĢmazlık sebebi, yöredeki özellikle dağlık bölgelerde yapılan tarımdan alınan verimin yeterli olmaması nedeniyle yaĢanan arazi anlaĢmazlıklarıdır. Yusufanlı, KureyĢanlı, Haydaranlı gibi aĢiretlerin toprakları tarıma elveriĢli değilken, Pilvank, Ferhad UĢağı, Aslan UĢağı ve ġadilli gibi aĢiretlerin arazileri kendilerini geçindirmeye yetmekte idi (Koçlar, 2011: 264). Arazi meselesi yalnızca aĢiretler arasında anlaĢmazlıklara yol açmamıĢ, aynı zamanda eĢkıyalığı meĢru olarak gören bir hayat tarzını da yaratmıĢtır (Uluğ, 2009: 24-25).
Yöre halkı genelde köy, mezra ve komlarda2 yaĢamıĢtır. Bu yerleĢim yerlerindeki evler ise ilkel yöntemlerle toprak damlardan yapılmıĢtır. Hayvan damları ile iç içe yapılan evler uzun süren kıĢ aylarında ısınabilmek için ise toprağa gömülerek inĢa edilmiĢtir (Erinç, 1953: 117). Evler genelde bir giriĢi, bir odası ve bir Banê kei’den3 oluĢan küçük
2 Köy ile mezralara bağlı olan ve genellikle tek bir ailenin yaĢadığı en küçük yerleĢim birimidir.
Büyüdüğünde mezra adını alan komlar, ailenin adıyla anılmıĢtır. Bkz. Akyürekli, a.g.e., s. 38.
3 Zazaca bir kelime olup ev ahalisinin yemek yemek, oturmak ve yatmak için kullandığı kısım. Bkz.
Akyürekli, a.g.e., s. 38.
9
pencereli ve alçak damlı idi. Ev halkı vaktini Banê kei denilen kısımlarda geçirirken, odalar misafirler ve erkekler için kullanılmıĢtır (Akyürekli, 2012: 33).
Bölge halkının sosyal yapısı aĢiretler, seyidler, pirler ve dedelerden meydana gelmiĢtir. Her bir aĢiret kendi soyundan gelen “ezbet” denilen topluluklardan oluĢmuĢtur.
Herhangi bir aĢirete mensup olmayan kimsenin bulunmadığı Dersim’de, halk ehlibeyt soyundan gelen seyidlere ve bağlı bulundukları pirlere bağlı olmuĢtur. Ürün hasat zamanı halk elindeki ürünün bir kısmını çıralık adı altında pirlere vermiĢ, kıĢ aylarında ise pirler ihtiyacı olanlara toplanan ürünlerden yardım etmiĢtir. AĢiret ağaları da kan bağı olan ezbete akrabalık iliĢkisine göre iaĢe yardımında bulunmuĢtur. Böylelikle halk ile ağalar arasındaki itaat iliĢkisi daha da güçlenmiĢtir (Akyürekli, 2012: 34). Bu iliĢkiden sosyal statüyü belirlemede ekonomik üstünlüğün çok etkili olduğu anlaĢılmaktadır. Ekonomik olarak güçlü olan ağalar aynı zamanda toplumu da yönlendirmiĢlerdir. Borç, alacak, arazi, miras, aile geçimsizliği, kan davası ve kardeĢler arasındaki kavgalar ağanın yetki alanına girmekte olup, ağanın verdiği kararlar herkesi bağlayıcı nitelikte ve tartıĢılmaz nitelikteydi (Uluğ, 2009: 116).
1.3. Ġdari Yapısı
Ġlk olarak resmi kaynaklarda 1848 yılında Dersim olarak adlandırılan söz konusu bölge uzun yıllar Erzincan, Malatya, Diyarbakır, Erzurum ve Harput gibi yerlerin çatısı altında yönetildiğinden burası hakkında Ortaçağ öncesine dayanan bilgilere ulaĢmak mümkün olmamaktadır (Ağar, 1940: 26). Dersim hakkındaki en sağlıklı bilgilere ancak Beylikler Dönemi sonrası Türk-Ġslam kaynaklarından ulaĢılmaktadır. Bölge, Sümer, Asur, Lidya Urartu, Pers ve Bizans egemenlikleri altında kalmıĢ, zaman içerisinde sık sık el değiĢtirmiĢtir. Nüfus çoğunluğunu ise 1825’lere kadar Türk akınlarından kaçan Ermeni ve Rumlar oluĢturmuĢtur (Akyürekli, 2012: 20-21). Bölgenin en eski yerleĢim yerleri ise Hozat, ÇemiĢgezek, Mazgirt ve Pertek’tir (Akgül, 2009: 11).
1515-1516’da Safevilerin etkinliğine son verilerek Dersim’in Osmanlı hâkimiyeti altına girmesinde katkısı olan yerel beylerin etkinliği kendilerine verilen sancak ve dirliklerle devam etmiĢtir (Konar, 2013: 3). Böylece bölgede uzun zaman aĢiret hayatı hüküm sürmüĢ, seyid ve ağaların hüküm sürdüğü derebeylik düzeni hâkim olmuĢtur (Uluğ, 2007: 121). Osmanlı Devleti 1848’den itibaren uzun müddet devam eden bu duruma bir son vermek ve bölgeyi merkeze bağlamak istemiĢtir. Bu amaçla Çukurova, Dersim ve
10
bütün doğu bölgesini ıslah etmek için Fırka-i Islahiye ismiyle özel bir birlik oluĢturulmuĢtur. 1865’te görevine baĢlayan birlikler Eflak ve Boğdan da çıkan karıĢıklıklar sebebiyle buralara sevk edilmiĢ, böylece Dersim de dâhil bütün doğunun ıslahatı yarım kalmıĢtır (Koçlar, 2011: 266). 1880 yılına gelindiğinde ise merkez Hozat olmak üzere Dersim Vilayeti oluĢturulmuĢ ve ilk vâlisi de Fikri PaĢa olmuĢtur. Vilayetin idari taksimatı ise Ģu Ģekilde olmuĢtur: Dersim (Hozat) Vilayeti, Mazgirt Sancağı, Kızılkilise (Nazımiye), Pah, Çarsancak, ÇemiĢgezek ve Ovacık Kazası. 1888 yılında vergilerin vilayetin masraflarını dahi çıkaramadığı gerekçe gösterilerek mutasarrıflığa dönüĢtürülmüĢ ve Harput’a bağlanmıĢtır (Akyürekli, 2012: 22-23).
Tablo 2: Dersim Sancağı’nın 1890 ve 1903 Tarihlerindeki Nüfusu
Kazalar 1890 1903
ÇemiĢgezek 7.789 15.368
Pertek 12.130 11.726
Mazgirt 8.089 15.475
Ovacık 7.915 8.189
Nazimiye 3.189 4.577
Hozat 11.176 13.336
Toplam 50.238 58.671
Kaynak: Dersim, T.C. Dâhiliye Vekâleti Jandarma Umum Kumandanlığı III, IKS-Sayı: 55058, s.
27.
1888’den Osmanlı Devleti’nin yıkılıĢına kadar mutasarrıflık olarak kalan Dersim’in Hozat yine merkez olmak üzere kazaları Ģunlar olmuĢtur: Çarsancak, Mazgirt, Kızılkilise, Kuzican (Pülümür), Ovacık, Pertek, ÇemiĢgezek, Pah (Akyürekli, 2012: 23).
11
Tablo 3: 1892-1893 Dersim Mutasarrıflığı’nın Nüfusu
Erkek Kadın Toplam
Hozat
Müslüman 5.728 4.564 10.292
Hıristiyan 274 351 825
TOPLAM 11.117
ÇemiĢgezek
Müslüman 7.568 7.505 15.075
Rum 119 143 262
Protestan 89 20 109
Hıristiyan 1.639 1.763 3.402
TOPLAM 18.937
Çarsancak
Müslüman 5.528 5.062 10.590
Hıristiyan 3.606 2.816 6.422
Protestan 122 119 241
TOPLAM 17.253
Mazgirt
Müslüman 7.468 5.850 13.318
Hıristiyan 880 592 1.472
TOPLAM 14.790
Kızılkilise
Müslüman 2.842 2.619 5.461
Ovacık
Müslüman 1.844 1.382 3.226
GENEL TOPLAM 70.784
Kaynak: Ġbrahim Yılmazçelik, “Osmanlı Devleti Döneminde Dersim’de Sosyal Yapı ve Dersim Aleviliği”, Alevilik Araştırmaları Dergisi, Sayı:2, Yıl:2012, s. 25.
Cumhuriyet döneminde ise 1936 yılında çıkartılan Tunceli Vilayeti Hakkında Kanun ile Munzur ve Harçik Çayı’nın birleĢiminde vilayet merkezi meydana getirilmiĢ ve adına Tunceli denilmiĢtir. Tunceli Vilayeti; Pertek, Hozat, Nazımiye, Ovacık, ÇemiĢgezek, Mazgirt ve Pülümür ilçelerinden müteĢekkil kılınmıĢtır (Akyürekli, 2012: 23). Yine aynı yıl çıkarılan bir kararname ile 4. Umum MüfettiĢliği kurulmuĢtur (Koçlar, 2011: 268).
1.4. Ġktisadi Yapısı
Osmanlı dönemine bakıldığında, bir bölge veya Ģehrin iktisadi bakımdan geliĢmiĢ olmasının baĢlıca Ģartı arazinin verimli yani ziraata elveriĢli olmasının yanı sıra, ticaret yollarına yakın olması idi. Yani ulaĢım kolaylığı, yolların elveriĢli olması ticari açıdan büyük bir öneme sahipti. Bu bağlamda, 20. yüzyıla ait kaynaklara bakıldığında Dersim’deki 7 milyon dönüm arazinin 5 milyon dönümünün ziraata uygun olmadığı görülmüĢtür. Geri kalanın ise 1.500.000 dönümü ziraata uygun iken, 500.000 dönümü ise
12
ormanlık alanlardan meydana gelmekte idi (Yılmazçelik, 2011: 192). Dersim’de arazinin büyük bir bölümünün dağlık olmasından kaynaklı tarıma uygun alanların az olmasından dolayı bölgede iktisadi durum pek geliĢmemiĢtir (Yılmazçelik, 2011: 194). Uzun süren kıĢ dönemi, zaten yazın dahi zor sağlanan ulaĢım yolarını tamamen kapattığı için ticaret de oldukça zayıf kalmıĢtır (ÇalıĢlar, 2010: 65). Bölgenin Osmanlı hâkimiyetine girmesinden sonra merkezin gücünün azalması ve aĢiretlerin etkinliğinin artmasıyla üretim etkinlikleri de azalmıĢtır. Hâlbuki bölgede bulunan pek çok han, derbent, kale ve maden ocağından yörede yoğun bir üretim ve ticaret yapıldığı anlaĢılmaktadır (Yıldırım, 2013: 44-45).
Bölgede tahıl olarak sadece buğday, darı ve mısır ekilirdi (Erinç, 1953: 112). Eski Ermeni köylerinde yapılan bağcılık ise Dersimlilere miras kalan önemli bir iĢ alanıydı (Akyürekli, 2012: 33). En mühim gelir kaynağını aĢiretlerin silahlı gücünü meydana getiren AĢiret Kolları’nın bilhassa sonbaharda çevredeki köylerin ve aĢiretlerin mallarını yağlaması oluĢturmuĢtur (Kemali, 1992: 177). Yağmacılık özellikle Dersimanlı ve ġeyh Hasanlı aĢiretleri arasında yaygın idi. Adıyaman’dan Dersim’deki yaylalara gelen ġeyh Hasanlı, Seyidanlı ve Kalanlı aĢiretleri uzun bir müddet Ermeni köylerinde kıĢladıktan sonra buralara yerleĢmeye karar vermiĢlerdir (Halaçoğlu, 2009: 50). Ermenilerin bağcılık ve meyvecilikle uğraĢması bu aĢiretlere cazip gelmiĢtir. Bu yüzden Ermeni köylerine yerleĢmeye baĢlayınca bağ-bahçe iĢleriyle uğraĢmaya baĢlamıĢlar, ancak bağ-bahçeler ağaların elinde olduğundan halk genellikle marabalık ve yarıcılıkla4 geçinmeye çalıĢmıĢtır (Akyürekli, 2012: 34).
Hayvancılık alanında ise, genellikle keçi ön plânda olmuĢtur. Bunun sebebi dağların meĢe ormanlarıyla kaplı olmasıdır. Keçi meĢe yaprağından beslendiğinden ve koyuna göre sarp yerlerdeki otlara daha rahat ulaĢtığından tercih edilmektedir (Erinç, 1953:
116). Halk keçi kılı veya kuzu yününden yaptıkları dokuma ile giyim ihtiyaçlarını giderirlerdi (Akyürekli, 2012: 35). BüyükbaĢ hayvancılık ise birkaç inek ya da varlıklı aĢiretlerin sahip olduğu bir çift öküz ile sınırlı kalmıĢtır. Önceleri ağa ve beylerin at yetiĢtirdiği bölgede binek hayvanı olarak katır beslenmiĢtir (Erinç, 1953: 122).
4 Marabacılık (ortakçılık), tarım arazisinin iĢlenmesi sonucunda elde edilecek mahsulün önceden belirlenmiĢ bir özel sözleĢme doğrultusunda toprağın sahibi ile toprağı iĢleyen arasında paylaĢtırılmasıdır. Yarıcılık ise, tarım aletlerini ve tohumu ortakçının sağlamasıyla elde edilen mahsulün toprak sahibi ve ortakçı arasında yarı yarıya paylaĢılmasıdır.
13
Özellikle dağlık Dersim’de yeterli toprağın bulunmayıĢından dolayı, feodalizme ve onun etrafında kümelenmesi beklenen köylerde yeterli artı ürün hiç var olmamıĢtır. Kimi coğrafya kitaplarında, yöredeki köylerin küçük, evlerin ise pek dağınık oldukları vurgulanırken, aslında tarıma elveriĢli alanların azlığına ve elde edilen ürünün yetersizliği vurgulanmak istenmiĢtir (Ağar, 1940: 44).
2. DERSĠM HÂDĠSESĠ’NĠN ARKA PLÂNI
Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğu bu topraklar Osmanlı Ġmparatorluğu’ndan devralınmıĢtır. DağılmıĢ olan bu imparatorluğun millet anlayıĢı tek bir ırk, din ve mezhebe dayalı bir millet anlayıĢı değildi. 1920’li yıllarda Fransız Ġhtilali’nin esintisiyle ortaya çıkan ulusçuluk akımı ve ulus devlet anlayıĢı bu genç devletinde ideolojik yapısını oluĢturmasında etkili olmuĢtur. Cumhuriyetin yönetici kadrolarınca benimsenen ulus devlet anlayıĢı, hakim olan ulusun dıĢında kalacak olan diğer etnik grupları asimile etmekten geçiyordu.
Dersim, gerek dil gerek inanç, gerek etnik köken ve gerekse yönetim yapısıyla genç Türkiye Cumhuriyeti’nin ideolojik yapısıyla çatıĢmaktaydı. Dersim ve çevresinde orataya çıkan bir takım olaylar da devletin bu bölgeye olan dikkatlerini çekmeye yetmiĢti. Bu nedenle Dersim, Karadeniz veya Anadolu’da var olan baĢka bir Ģehirlerden farklıydı. Bu yapısı gereği Dersim cumhuriyetin yönetici kadrolarınca terbiye edilmesi lüzum görülen bir bölge olarak yerini aldı.
2.1. Sosyal Yapı ve AĢiret Hayatının Etkisi
Yöreye adını veren Dersiman AĢireti ve ġeyh Hasan AĢireti gibi bölgenin en güçlü aĢiretleri uzun yıllar ağaların/aĢiret liderlerinin idaresinde yaĢayan kapalı feodal toplumlar olmuĢlardır (Akyürekli, 2012: 77). BaĢında feodal bey ile onun destekçileri olan ağa ve seyidlerin bulunduğu bu feodal yapı, geçmiĢten beri merkeze karĢı tehdit unsuru olmuĢtur (Aksoy, 1985: 1985). Bölgeyle alakalı pek çok raporda yöre halkı her ne kadar eĢkıya olarak nitelendirilmiĢse de halkın bu eĢkıyalığı ağaların telkinleri sonucu yaptığı görülmüĢtür (Dersim, 1932: 168). Halkın istismar edilmesinin nedenlerinden biri ağaların kiĢisel çıkarları iken bu istismara yol açan diğer bir neden ise merkezi otoritenin kimi olumsuz uygulamaları olmuĢtur. ġöyle ki; halk Türkçe bilmediği için devlet dairelerindeki iĢlerini hallettirebilmek amacıyla ağa ve seyidlere muhtaç kalmaktaydı. Ağa ve seyidler bölgede okuma-yazma bilen ve Türkçe konuĢabilen yegâne kiĢiler olduklarından halk onlara mecbur kalmıĢtır (Dersimi, 1997: 14). Devlet dairelerinde halkı ciddiye almayan ve iĢlerini halletmeyen memurlar, ağa ve seyidler araya girince hiç zorluk çıkarmadan aynı iĢi halletmiĢlerdir. Bu durum doğal olarak ağa ve seyidlere yeni ayrıcalıklar kazandırmıĢtır (Hallı, 1972: 376). Bu duruma mültezimlerin ve mutasarrıfların vergi toplama esnasında ağalarla iĢbirliği yapması da eklenince halkın ağalara itaat etmekten baĢka bir çaresi
15
kalmamıĢtır. 1848’den itibaren bölgeye gönderilen mutasarrıflar vergi toplamada yetersiz kalınca adı geçen iĢbirliği sonucu ağalar vergi adı altında ya da “kom hakkı” diyerek köyleri aralarında pay etmiĢlerdir (Akyürekli, 2012: 77-79).
Yukarıda özetle aktarılmaya çalıĢılan görüĢlerin tersine ise TaĢ, yüzyıllar boyunca vergi toplamak ve eĢkıyalık olayları nedeniyle asker yollamak haricinde ilgi gösterilmeyen bölgede doğal olarak aĢiretlerin etkinlik gösterdiğini belirtmiĢtir. Halk üzerinde etkisi olan seyidlerin ise -taraflı bazı araĢtırmaların tersine- Dersimlileri birbirlerine ve civar halklara zararı dokunmadan, “hak yolunda kalarak” alınterleriyle yaĢamlarını sürdürmeye teĢvik ettiğini ifade etmiĢtir (TaĢ, 2012: 169-170). Ayrıca hem arĢiv belgelerinde hem de raporlarda aĢiretlerin Ģekavet nedeni geçim sıkıntısı olarak geçmektedir. Coğrafi yapının tarıma izin vermemesi, kıĢ ayları Ģiddetli geçtiği için hayvancılık yapılamaması sebebiyle bazı aĢiretlerden belirli sayıdaki kiĢiler yağma hareketlerinde bulunmuĢlardır. TaĢ’a (2012:
171) göre, bölgedeki aĢiretlerin çoğunluğu bu olaylara katılmamıĢ, devlete isyan etmemiĢtir. Tanzimat Fermanı’nın ilanından itibaren Dersim’de yeni düzenlemelerle merkezi otorite sağlanmak istenmiĢse de uzun zamandır kendi haline bırakılan ve aĢiretlerin yönettiği bölge bu merkezileĢmeye karĢı çıkmıĢtır. Ayrıca ekonomik problemler nedeniyle devlete vergi ve asker vermekten de imtina edilmiĢtir (TaĢ, 2012:
103-104).
Cumhuriyet döneminde ise devlet yeni rejimin yerleĢmesinin önündeki en büyük engel olarak aĢiretleri görmüĢtür. Cumhuriyet’i kuran kadrolara göre ağalar ve seyidler halkı tahakküm altında tutmaktaydı. ġayet halk Cumhuriyet’in “nimetlerinden”
faydalanacaksa bu düzenin sona ermesi gerekiyordu (Uluğ, 2009: 13). Ortak hareket eden aĢiretler arasındaki iliĢkiler çıkar çatıĢması nedeniyle kimi zaman zayıflasa da çoğu zaman ittifak halinde olmuĢlardır. Bu ittifak Doğu Dersim ve Batı Dersim aĢiretleri arasında olmak üzere iki ana kolda kurulmuĢtur. Batı Dersim ittifakı Seyidanlı ve ġeyh Hasanlı ile Hayderan ve Bahtiyar aĢiretleri arasında kurulmuĢtur (Dersimi, 2004: 277). Doğu Dersim ittifakı ise Çakeranlı ġah Hüseyin’in liderliğinde uzun bir süre Tercan’a kadar uzanmıĢ ancak 1920’lerde dağılmıĢtır. Doğu Dersim aĢiretlerinden olan Demenan, Alan, Arel, KureyĢan ile Usfanlar Seyid Rıza’yı kendilerine yakın hissetmiĢlerdir. Zaten Batı Dersim ittifakının çoğunluğu da Seyid Rıza’nın kontrolüne geçmiĢtir. Kendisi hem ağalık hem seyidlik olmak üzere maddi ve mânevi olarak mühim bir konumda idi (Bruinessen, 2008:
123).
16
Merkezi otoritenin bakıĢ açısını yansıtan Uluğ’a (2009: 37) göre, dıĢ dünyaya kapalı bir yapıda yaĢayan bölge halkının ne Atatürk ne Cumhuriyet ne de inkılaplardan haberi olmamıĢtır. Bunlar hakkında bilgisi olan ağalar ve seyidler ise Cumhuriyet’in, yani mekezin olduğu yerde kendilerine yer olmadığını bildiklerinden halkı yeni rejime karĢı kıĢkırtmıĢlardır. Bazı ağalar ise yeni rejimden yana tavır takınmıĢtır. Uluğ bu ağaların okumuĢ, devlet terbiyesi almıĢ kiĢilerden oluĢan aĢiretlere mensup olduklarını ileri sürmüĢtür.
2.2. Din ve Mezhep Faktörü
Alevi Türkmenler özellikle Yavuz Sultan Selim döneminde Sünniliğin ön plana çıkartılmasıyla hayatlarını kurtarabilmek için sayıları artarak Dersim’e göç etmiĢlerdir. Bu dönemden itibaren coğrafi yapısı gereği pek çok muhalif topluluğun yaĢam alanı olan Dersim’deki aĢiretler mezhepleri farklı oldukları için adeta kaderlerine terk edilmiĢlerdir (TaĢ, 2012: 169). Osmanlı Devleti’nde Sünni mezhep hâkim olduğu için Ġran’ın mezhebi olan ġiilikle sürekli sürtüĢme halinde olmuĢtur. Üstelik ġiilik de Ġran’ın resmi mezhebi idi.
Bu yüzden Aleviler üzerinde yoğun bir baskı oluĢturulmuĢ, Alevilere farklı muamele yapılmıĢtır (BeĢikçi, 2013: 259).
1932 yılında Jandarma Umum Kumandanlığı’nın hazırladığı “Dersim” isimli raporda bölgedeki din ve mezhep yapısı hakkında bilgiler yer almakta ve devletin bu inanç yapılarına bakıĢı hakkında önemli bilgilere verilmektedir. Raporda, Dersim’de de yoğun olarak yaĢayan Zazaların ġâfi ve Alevi olmak üzere ikiye ayrıldığı belirtilmiĢtir. ġâfi Zazalar, ahlâki rabıtaları5 zayıf, manevi taassupları kuvvetli, bir mezhep grubu olarak tanımlanmıĢlardır. Hatta ġeyh Said’in dayandığı ve kolaylıkla harekete geçirdiği insanlar oldukları ileri sürülmüĢtür (Dersim, 2010: 70). Alevi Zazaların ise mezhep ve adetlerinin Türkçe olduğu, ancak en kötü ve belirtmeye değer taraflarının Türklükle aralarındaki derin uçurum olduğu ifade edilmiĢtir. Rapora göre bu uçurumun nedeni KızılbaĢlık inancıdır.
KızılbaĢlar Sünnileri sevmemekten öte onlara ezelden beri düĢmandır. Bu düĢmanlık o kadar ileri gitmiĢtir ki Türk ile Sünni, Kürt ile KızılbaĢ kelimesini aynı görmektedirler (Dersim, 2010: 71).
5Râbıta; birinci ve ikinci baplardan ‚zabt‛ vezninde türetilen Arapça bir kelimedir. Çoğulu revâbıt gelir.
Lügatta iki Ģeyi birbirine bağlayan ip, alâka, bağ vuslat, münâsebet, ilgi ve sevgi ile mensûbiyet, cesur ve dayanıklı olmak gibi manalara gelir (Gündüz, 2007:25-53).
17
Dersim’in bir tür özerk yapıya sahip olmasının ve merkezi yapıyla bütünleĢememesinin nedenlerinden biri de coğrafi, etnik, dil yapısının farklı oluĢudur.
Kapalı bir toplum yapısı olan bölgenin inanç konusunda da toplumun genelinden farklı olarak Aleviliği yoğun bir biçimde yaĢayan tek yer olması politik duruĢunun ideolojik bir Ģekle bürünmesine yol açmıĢtır (Çiçek ve ġahin, 2014: 455). Ayrıca gerek Osmanlı döneminde ve gerek Cumhuriyet döneminde Dersim’in Aleviliğine iyi gözle bakılmamıĢ, buna bağlı olarak Ģekillenen yaĢam tarzı kabul görmemiĢtir (Çem, 2010: 400). Bazı Dersimli aydınlar, merkezin Dersim’i bilhassa inanç sebebiyle dıĢlamasının ve halkın buna direnmesinin sebebi olarak Aleviliği göstermektedir. Alevilikte sosyal adalet anlayıĢının olduğu, bu yüzden de haksızlığa karĢı çıkmanın ve direnmenin bu inancın özelliklerinden olduğu belirtilmiĢtir (Çiçek ve ġahin, 2014: 455-456).
2.3. Üniter Yapı OluĢturma ÇalıĢmaları ve Kemalizm Ġdeolojisi
Osmanlı Devleti’nin teorik bakımdan temeli farklı dinleri, etnisiteleri ve aĢiretleri tek bir çatı altında birleĢtirebilecek merkeziyetçiliğe dayanmaktaydı (Mardin, 2002: 111).
GeniĢ bir coğrafyanın kontrolü, idarecilerin merkez karĢısında güçlenmesini önlemek için oluĢturulan merkezi yapının hedefi, baĢına buyruk Ģekilde hareket etmeye baĢlayan ayanlar ve diğer âsilerin etkinliğine son vermek olmuĢtur (Karpat, 2006: 23). AĢiretleri yerleĢik düzene geçirme çabaları da kırsalda merkezi otorite kurmaya yönelik giriĢimler olmuĢtur (ÖzcoĢar, 2009 9). Tanzimat ile beraber Osmanlı modernleĢme çabaları farklı bir yön ve hız kazanmıĢtır. Hatta günümüzde de hâlâ varlığını devam ettiren ve merkezileĢmenin önemli kurumlarının temellleri de bu dönemlerde atılmıĢtır (Eryılmaz, 2006: 12).
1923’te cumhuriyetin ilanıyla baĢlayan süreç, yeni bir devlet inĢası sürecidir. Bu süreçte temel amaç, bağımsız bir ulus devlet kurmak, modern bir ulus kimliği yaratmak ve modernleĢmektir. Aslında modernleĢme, modern devlet ve kimlik inĢasını gerçekleĢtirmek için bir yol olarak benimsenmiĢtir (Ereker, 2010: 78). Bu bağlamda Ġttihat ve Teraki6’nin benimsediği batılılaĢma fikri, Cumhuriyet döneminde Kemalizmle birlikte ideolojik bir boyut kazanmıĢtır (Ünüvar, 2009: 140).
6 Ġttihat ve Terakki Cemiyeti Türkçe olarak birlik ve ilerleme derneği anlamına gelir Batılılar bu cemiyeti jön Türkler yani genç Türkler olarak adlandırılırlar. Osmanlı devletinde II. MeĢrutiyetin ilanına ön ayak olan cemiyet olarak bilinmektedir. Bu cemiyetin temelleri Ġstanbul’un Askeri Tıbbiye’sinde, 1893 senesinde atılmıĢtır. Dr. Abdullah Cevdet, Dr. Ġshak Sükuti, ġerafettin Mağdumi ve Ġbrahim Temo Ġttihat ve Terakki Cemiyetinin kurucularındandır. Bu cemiyet ayrıca Türkiye’de kurulan ilk siyasi parti olarak da bilinmektedir.
18
Kemalizmin özünü oluĢturan batılılaĢma yoluyla modernleĢme, Kemalist elitin algısında devlet eliyle yaratılacak bir süreç olmuĢtur ve bu bağlamda Ġttihat ve Teraki’nin iktidara sahip olduktan sonra reformları gerçekleĢtirmek için izlediği yolla paralellik göstermektedir (Ünüvar, 2009: 108).
Modern ulus devletlerin en mühim özellikleri ise üniter bir yapıda olmalarıdır.
Cumhuriyetin erken dönemlerinin merkezileĢme çabalarını ise yeni bir ulus devlet kurmak ve modernleĢmek oluĢturmuĢtur. Bunları gerçekleĢtirebilmek için merkezi yönetime dayanan bir idare Ģekli benimsenmiĢtir (ġinik ve Görgün, 2014: 863). Gerek Osmanlı gerekse Cumhuriyet döneminde modernleĢme ve üniter yapı oluĢturma çabalarında yöneticiler artık taĢrayı merkezden yönetmek istemiĢlerdir (Karadeniz, 2010: 38). Yeni rejimin merkezileĢtirme çabalarında Batı Anadolu ve Karadeniz’de feodal yapı bulunmadığı için bu bölgeler Ankara için tehdit unsuru olmamıĢtır. Asıl tehdit farklı mezhep ve inanca sahip kiĢilerin feodal bir düzende birlikte yaĢadığı Doğu’dan gelmiĢtir (BaĢkaya, 1991: 81). Cumhuriyet kadrosunca, ağalar ve seyidler yeni rejimin yerleĢmesinde en büyük engellerin baĢında görülmüĢtür. Ayrıca onları baĢka bir yere göç ettirmek Dersim’in Türklüğünü sağlamak için elzem sayılmıĢtır. Nitekim Atatürk’ün direktifiyle Hâkimiyet-i Milliye gazetesini kurarak bölgeye ziyaretlerde bulunan NaĢit Hakkı Uluğ,(2009: 49) Seyid Rıza Dersim’deyken bölgenin ne TürkleĢebileceğini ne de insanileĢebileceğini öne sürmüĢtür.
Ulus devlet inĢa sürecinde, aĢiretleri etkisizleĢtirme ve dolayısıyla merkezileĢme çabalarında hazırlanan raporlar da önemli bir yer tutmaktadır. Bu raporlar Doğu’da çıkabilecek olası isyanların nedeni olarak görülen aĢiret yapısını yok etmek amacıyla devlet adamlarına hazırlatılmıĢtır. Meselenin kökeni hakkındaki bu raporlar sayesinde bürokrasi ilk kez Doğu’da vilayetleri tanımıĢ, yöre halkıyla ilk defa birebir temas kurulmuĢtur. Bu kapsamdaki ilk rapor olma özelliğini taĢıyan Abdülhalik Renda’nın raporunda da görüldüğü üzere devlet-halk bütünleĢmesini sağlayabilmek için aĢiret reislerinin baĢka yerlere iskân edilmesinden yararlanılmıĢtır (Ġlyas, 2014: 346-347).
Bilhassa 1931 yılından sonraki raporların içeriği öncekilerden farklılık arz etmiĢtir. Bu tarihten sonraki raporlarda Cumhuriyetin ve Türklüğün egemen kılınması amaçlanmıĢ, merkezi otoriteyi tesis etmek için sert tedbirler alınması tavsiye edilmiĢtir (Akyürekli, 2012: 70).
19
Önerilenler arasında Halis PaĢa’nın raporunda olduğu gibi açılacak okullarla Türkçenin Dersim’de tamim edilmesi de yer almıĢtır. Halis PaĢa’ya göre, Dersim’in te’dipiyle bazısı Türkçe bilmeyen bu eski Türkler asıl milliyetleri olan Türklüğe ısındırılmıĢ olacaktır (Dersim, 2010: 243). III. Ordu Kumandanı olan Halis PaĢa örneğinde de görüldüğü gibi Dersim tek ulus, tek din, tek devlet ve tek dil Ģiarının bir parçası haline getirilmek istenmiĢtir (Akyürekli, 2012: 71). Nitekim “Dersim” isimli raporda da bölgede konuĢulan dilin Kürtçe değil Zazaca olduğu, Zazaların tarihte Jazik diye bilinen boy oldukları, konuĢtuğu dildeki yani Zazaca’daki pek çok Türkçe kökenli kelimeden dolayı bu boyun uzun zaman Türkçe konuĢtuğu ileri sürülmüĢtür (Dersim, 2010: 67). Raporda devamla, mezhepleri ve adetleri Türkçe olan Alevi Zazaların ayinlerine katılanların Türkçe konuĢmak zorunda oldukları, bu yüzden de Alevi Zazalık yüzyıllardan beri ihmal edilse de Türklükten uzaklaĢmadığı iddia edilmiĢtir. Fakat 20 yaĢ altı, özellikle de 10 yaĢından küçüklerin Türkçe bilmediklerinden yakınılmıĢtır (Dersim, 2010: 70).
Cumhuriyet’in kuruluĢ ideolojisi, batıdaki ulusal akımın etkisiyle, Dersim’de asimilasyonu olmazsa olmaz haline getirdi (Akyürekli, 2012: 73). Kürtlük ve Alevilik, rejimin yaratmayı hedeflediği yeni ulus kimliğine engel teĢkil ediyordu. Bu iki önemli engelin ortadan kaldırılması için köklü dönüĢtürme ve asimilasyon gerekiyordu. Bu amaçla Cumhuriyet’in ideologları ve kurucuları kolları sıvadı. Dersim Kürtlerine Alevi inancı üzerinden Türk oldukları propagandası yapıldı (Uluğ, 2007: 31-32). Dersim halkının Türk olduğu, Horasan’dan geldikleri yönünde yapılan propagandalar, bildirilerede yansıdı. 1937 yılında hârekat öncesi Osmanlıca harflerle basılan bu mealdeki bildiriler uçaklarla bölgeye atıldı (Bulut, 2013: 322). “Dersim Alevileri aslen ve neslen Türk’tür” Ģeklinde yapılan vurgularla, ordu da Cumhuriyet’in diğer kadroları gibi tekçi zihniyetin izleri görülmekteydi (Akyürekli, 2012: 71).
Abidin Özmen’in raporunda ise, Dersim’in eğitim aracılığıyla TürkleĢtirilmesi için Kürtçe yerine Türkçe konuĢturulması yer almıĢtır. Merkezî il ve ilçelerde Türklük merkezleri kurulmasını öneren Özmen, bu merkezlerde tüccarlara kendisiyle iliĢkisi olan her dağlı Kürdü Türkçe konuĢturarak hükümete ısındırması için Halkevleri tarafından eğitim verileceğini belirtmiĢtir (Akyürekli, 2012: 74-75). Söz konusu raporlardan anlaĢılmaktadır ki hükümet Dersim meselesini dil açısından da ele almıĢtır.
20 2.4. Önceki Ġsyanlar
Mustafa Kemal önderliğindeki Anadolu hareketi bir yandan Batı’da Yunanlılarla mücadele ederken diğer yandan iç isyanlarla uğraĢmak zorunda kalmıĢtır. Milli Mücadele esnasındaki bu isyanlar arasında en önemlilerinden biri Dersim’de çıkan Koçgiri Ġsyanı olmuĢtur. SavaĢın kazanılmasının ardından Cumhuriyet’in ilanı ve halifeliğin kaldırılmasıyla yeni bir devrin adımları atılırken çıkan ġeyh Said Ġsyanı Ankara’nın adeta kendine olan güvenini sarsmıĢsa da isyan sert bir biçimde bastırılmıĢtır. Onu, Ağrı isyanları ile Pülümür olayı takip etmiĢtir.
2.4.1. Koçgiri Ġsyanı
Koçgiri Ġsyanı Dersim bölgesinin KurtuluĢ SavaĢı süresince tanık olduğu en büyük hâdisedir (Akgül, 1993: 14). Zira Dersim ve Koçgiri bölgelerinin coğrafi yakınlık, inanç bakımından halkın büyük kısmının Alevi olması ve Koçgiri halkının Dersim’den göç etmiĢ olması gibi pek çok ortak yönü vardır (GüneĢ, 2013: 236). Koçgiri AĢireti ise Sivas ve yöresindeki beĢ grubun birleĢmesiyle meydana gelmiĢtir (Akgül, 1993: 15). Koçgiri bölgesi, 1920’lerden itibaren bir takım silahlı aĢiret kuvvetlerinin Türk köylerine saldırmasına, askerlerle çarpıĢarak silahlarına el koymalarına sahne olmuĢtur. Bu hâdiselere kimi zaman Dersim’de bulunan aĢiretler de destek olmuĢtur. Bazı kaynak ve belgere göre bu hâdiselerde aĢiret liderleri Haydar ve AliĢan beylere yakın olan ve Kürt Teali Cemiyeti ile iliĢkisi bulunan AliĢer Efendi’nin en büyük etkisi vardır (Kızıldağ Soileau, 2014: 137). Bölgedeki olaylar Paris BarıĢ Konferansı’nda Bagos Nubar PaĢa ile ġerif PaĢa’nın anlaĢtığı yönünde haberler gelmesiyle baĢlamıĢtır. AliĢan, Haydar ve Taki beyler yaptıkları toplantıda Seyid Abdülkadir’den direktif alması için bir kiĢiyi Ġstanbul’a göndermiĢlerdir. Yine Nisan 1920’de bir toplantı daha yapılmıĢtır. Bu toplantıdaki kararlara binaen Zara’daki Çulfa Ali Karakolu basılmıĢtır. Bunu, Sivas-Erzincan arasındaki, Kangal, Zara ve çevresindeki baskınlar takip etmiĢtir (Balcıoğlu, 2003: 132).
Kasım ayına gelindiğinde AliĢer komutasındaki Ovacık birlikleri ile Kemah’a baskınlar yapılmıĢtır. AliĢer bu baskınlarda Hilafet Ordusu MüfettiĢi sıfatını kullanmıĢtır. Diğer yandan Dersim’deki aĢiretlerinde Kemah ve Kuruçay yöresine yeniden saldıracakları haberinin alınması üzerine önlem alma yoluna gidilmiĢtir (Kızıldağ Soileau, 2014: 137).
Yerel bazdaki önlemlerin yanı sıra Ankara hükümetinin aldığı bazı önlemler de olmuĢtur.
Bunlardan biri çıkartılan kararname ile AliĢer Efendi’nin Koçgiri olaylarının en önemli müsebbibi sayılmasıdır. Ancak kendisinin özür dilemesi üzerine cezası ertelenmiĢtir. Diğer
21
önlem Dersim çevresindeki bazı aĢiret resilerinin Meclis’e mebus olarak sokulmasıdır (Kızıldağ Soileau, 2014: 141-143). Nuri Dersimi bu aĢiret reislerinin Kürt milli hareketine sırt çevirdiğini, Ankara’nın Dersim milli harekâtını zayıflatmakta baĢarılı olduğunu belirtmiĢtir (Dersimi, 2004: 91). En önemli tedbir ise bölgede 3. Kolordu yerine Merkez Ordu kurulması ve geniĢ yetkilerle donatılarak Nurettin PaĢa’nın bir kararname ile ordu kumandanlığına atanmasıdır (Balcıoğlu, 2003: 18).
Bütün önlemlere karĢın 1921 yılında da bölgedeki olaylar devam etmiĢtir. Mart ayı baĢında 2500 kiĢilik bir grup Kemah’ta kaymakam ve jandarma komutanını esir almıĢ, Ankara Hükümeti Nurettin PaĢa’yı isyanı bastırmakla görevlendirmiĢtir (Akgül, 1993: 18- 19). Nisan ayında AliĢer Efendi Ankara’ya gönderdiği telgrafta Divriği, Refahiye, Kuruçay ve Kemah’a özerklik verilerek bir Kürt idarecinin atanmasını istemiĢtir 11 Nisan’da baĢlayan tenkil hareketi sonucu isyan bastırılmıĢtır (Tansel, 1978: 89). Koçgiri Ġsyanı’na katılanların yargılanması için Sivas’ta kurulan mahkemede sanıklar bütün suçun AliĢer ve Baytar Nuri (Dersimi)’de olduğunu belirtmiĢlerdir. Nasihat Heyeti de bu sanık ifadeleri doğrultusunda ikiliyi suçlu gösteren bir rapor hazırlamıĢtır. Mahkeme sonucunda isyana katılanların çoğunluğu cezalandırılmıĢtır. Fakat ceza alanların affedilemesi için Dersim’den Ankara’ya pek çok telgraf çekilmiĢ, Doğu mebuslarının çabasıyla AliĢer ve Baytar Nuri hariç diğer kiĢiler affedilmiĢtir (Akgül, 1993: 21).
2.4.2. ġeyh Said Ġsyanı
1924’te halifeliğin kaldırılması Türkler ve Kürtleri birleĢtiren önemli bir (dini) bağı ortadan kaldırmıĢtır. Yeni rejimin ulus devlet modelini yerleĢtirme politikaları da ayrıca Kürtler arasında hoĢnutsuzluk yaratmıĢtır (Zürcher, 1996: 249). Halifeliğin ilgasının ardından bölgedeki aĢiret reisleri halifenin yerini bölgedeki Ģeyh ve derviĢlerle doldurmak istemiĢlerdir. Böylece bu bölgedeki dini liderler güçlerini daha da arttırmıĢtır (Ġlyas, 2015:
184). Metin Toker’e (1998: 38) göre, bu tarihlerde Doğu’daki Ģeyhler yalnızca dini birer otorite değili aynı zamanda ata binen, kılıç kuĢanan cesur birer derebeyidir.
1914 yılından itibaren örgütlenen ve Kürt bağımsızlık hareketinin önderleri olan Azadi üyelerin tutuklanması aĢiret liderleri ve Ģeyhlerin tepkisini çekmiĢtir. Ayrıca aĢiret reislerinin Diyarbakır’da yaptıkları kongrede merkezi hükümetten Doğu ile ilgili bazı teĢebbüslerde bulunulması talebi dikkate alınmayınca isyan için lider arayıĢına girmiĢlerdir (Olson, 1992: 138). 1924 yılına gelindiğinde ise lider olarak ġeyh Said seçilmiĢ, kimi aĢiret