Can Yayınları tarafından yayımlanan ve on iki hikayeden oluşan ‘Yankı’, Müge Koçak’ın birinci hikaye kitabı. Daha önce Hikaye Seçkisi, Lemur, Edebiyat Haber, Hayal-Et, Kil-tablet, Kurgusal.net, Yazarevi Hikaye Seçkisi üzere platformlarda hikayeleri yayımlandı Koçak’ın. Öte yandan onu ‘yaşamdersleri’ isimli internet sitesinde yer alan hikaye, çeviri, röportaj, inceleme tiplerinde kaleme aldığı yazılarından da tanıyoruz. Bu nedenle ‘Yankı’yı, bir birikimin eseri olarak tanımlamak mümkün.
Okurun karşısına birinci kere bir kitapla çıkan müellifin epey bahadır davrandığını söyleyebilirim. Koçak’ın hikayeleri, sokağa ayna tutmasının yanında konutlarımızın kuytu köşelerini de aydınlatıyor. İnsanın zaafları, karanlık yüzü veyahut tekinsizliği -yani aslında onu insan yapan nitelikleri- ‘iyinin yanında makus de var’ üzere bir anlayışla yer almıyor ‘Yankı’da. Bilakis muharrir, neredeyse bütün hikayelerinin odağına insan olmanın çelişkilerini almış. Bunu yaparken lisanda de yürekli bir tutum sergilemiş. O denli ki birçok müellifin kullanmaktan kaçındığı sözcükleri, tabirleri, sokağa ilişkin ögeleri görüyoruz bu hikayelerde. Muharrir okuruna duymak istediklerini söylemek yerine onu rahatsız edecek, tahminen de uykusundan uyanmasını sağlayacak ihtarlarda bulunuyor.
Kitapta yer alan hikayeler, hacimce ve kurgulanış formu bakımından farklılık gösterse de onları birbirine bağlayan nitelikler mevcut. Biraz önce kelam ettiğim insani problemleri ve lisan kullanımını, bu nitelikler ortasında gösterebilirim. Öne çıkan bir başka nitelik, günümüz anlatı dünyasında sıklıkla rastladığımız epigraf kullanımı. Koçak’ın epigraf kullanımı konusunda hayli cömert olduğu ve tercihlerinin kendi hikayelerine taraf verdiği, kimi vakit kurguyu şekillendirdiği göze çarpıyor. Bu durumun en düzgün örneği, kitabın açılış hikayesi olan ‘Yedinci Gün’. Eski Ahit’ten İlahın dünyayı yedi günde yaratmasıyla ilgili bir alıntıyla başlayan bu hikaye, yedi gün içinde farklı mahallelerde yaşanan hadiseleri aktarıyor okura. Epigrafın fonksiyonel bir formda kullanıldığını ise hikayenin sonuna geldiğimizde daha uygun anlıyoruz. Tıpkı ‘Tanrının yedinci günde dinlenmesi’ ve dünyayı seyretmesi üzere hikayenin ‘asıl kişi’si de altı gün boyunca yaşananların müsebbibi olarak sahneye çıkıyor ve yarattığı yapıtı seyrediyor.
İNSAN OLDUĞUNU UNUTMAK
Koçak’ın hikayelerini iki ana tema etrafında düşünmek mümkün: İnsan olduğunu unutmak ve insan olduğunu hatırlamak. Kitaptaki hikayelerde bu durumları farklı boyutlarda yaşayanlar olduğu üzere tıpkı anda ikisini birden yaşayanlar da yer alıyor. Okur ise kitap boyunca bir farkındalık hâli içinde ve bu durum şuurlu bir huzursuzluğa işaret etmekte. Öte yandan, müellifin okura türlü oyunlar oynadığını, yer yer onu huzursuz etmek hatta korkutmak istediğini fark etmemek elde değil. Bu usulde kaleme alınmış hikayelerin kimilerinde okurun olacakları evvelce hissedebildiği satırlar da bulunmakta. Kimi vakit bu önsezinin kurgudaki tansiyon ögesinin zedelenmesine sebep olduğunu söyleyebilirim. Lakin Koçak’ın okurun gerçeklik algısında türlü değişimlere sebep olduğu da aşikâr.
Şiddet, adalet noksanlığı, aç gözlülük, yalnızlık, geçersiz kimlikler, etiketler, damgalar, benlik arayışı… Koçak’ın hikayelerinde insanın binbir hâlini okuyoruz. Onun ilgi alanı madalyonun öteki yüzü. Kusurlu olan, eksik olan, nahoş olan… Müellif, bu hikayelerin nizama yönelik bir tenkit niteliğinde olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Sıkıntıları ele alırken yer yer fantastik ögelerden, gizden ve sürprizlerden faydalanması, kitabın monoton bir çizgide ilerlememesini sağlıyor. Koçak’ın hikayelerinde dışlanarak, itilip kakılarak, yok sayılarak sindirilmiş, insan olduğu ‘unutturulmuş’ olanların sesi var.
‘İnsan olduğunu unutma’ durumu, farklı açılardan irdeleniyor ‘Yankı’da. İnsanın içinde hazır bulunan ve bir gün ortayı çıkmayı bekleyen kötülükle insanı ezen, iten, yok eden, berbata sevk eden ögeleri bir ortada okuyoruz. Bir bakıma insanın onu tekdüze bir akışa hapseden durumlar silsilesinde umduğunu hiçbir vakit bulamayacağını anlaması ve bir insan olarak yaratıldığını unutması kelam konusu. Hatta toplumun dayattıkları karşısında bireyin başkaldıracak hâlinin kalmadığını da görüyoruz kimi hikayelerde.
‘Ali-Veli-4950’ isimli hikaye, toplumsal problemlere temas eden ve bireyin ‘mecburi konumu’nu gözler önüne seren hikayelerden biri. Koçak, Esenler Otogarı’nda kurguladığı hikayesinde, elleri ayakları kadar bakışları da donmuş olan beş yaşındaki Ali’yle, geçim kederinden, başını sokacak bir yer bulamamaktan, açlıktan meczup olmuş Veli’yle ve 4950 numaralı odada içinde ufacık bir umut kırıntısı dahi kalmamış baht mahkûmu bayanla sesleniyor vicdanlarımıza. Bahsi geçen üç kişinin evveliyatının bir olduğunu öğrendikten sonra, sonlarının da ne kadar benzediğini fark ediyoruz.
‘Ahmet Nabi Şentürk’ ve ‘Paraları Koklayan Ahmak’, oyun ögesi öne çıkan hikayelerden. ‘Ahmet Nabi Şentürk’te insanın bir insan yaratma gayretini, ‘Paraları Koklayan Ahmak’ta ise açgözlülüğün getirilerini okuyoruz. Bu hikayelerin birincisinde ‘kendi olarak’ bir yere gelememe durumu, ikincisinde ‘sonradan görmelik’ insanın düştüğü durumlar üzerinden ele alınıyor. Koçak, iki hikayesine de okuru hayrete düşürecek detaylar eklemiş. Böylelikle etrafında dolaştığı gerçekleri okurun yüzüne çarpmak yerine onları daha yumuşak bir formda sunmuş. ‘Paraları Koklayan Ahmak’ın başkişisinin isminin ‘Zeberget’ olması da dikkat cazip ögelerden.
‘Bir Kırgınlıkla Başladı Her Şey…’, bayan ve erkek olmanın ‘güç’ odağındaki farklarının, içi çürümüş aile bağlantılarının ve yaşanamayanların altını çiziyor. ‘Kor Adamın Garip Hikâyesi’nde, kendini, konutunu, ailesini, kedisini kısaca etrafında ona dokunan herkesi yaktığına inanan bir adamın başından geçenlere şahit oluyoruz. Bu şahitlik, başta sadece aklını yitirmiş bir hastanın tımarhane günlerineymiş üzere görünse de Koçak’ın fantastiğe göz kırpan anlatımıyla okurun gerçeklik algısında değişimler meydana geliyor.
‘Afiyet Hanım ile Kuru Sultan Ortasındaki Et Dalaşına Dair’, kanaatimce kitabın en ilgi cazibeli hikayesi. Koçak’ın yakaladığı sorunu işleyiş ve sunuş formu hayli başarılı. Müellif, her bir okuruna, metnini kendi muhayyilesine nazaran şekillendirme imkânı sağlıyor. Yani aslında, temel kurguya sadık kalarak hikayeyi yine yazma imkânı. Mananın yüzeye yakın olmadığını, bilhassa hikayede yer alan ‘et seviciliğin’ bir metafor olarak algılanması gerektiğini hissediyoruz. Hikayenin başında yer alan alıntılar da berbatlığın bir tercih değil yazgı olduğu fikriyle birlikte düşünüldüğünde epeyce manidar:
“Hiç kimse tam manasıyla makus değildir: Onları berbat yapan ya koşullardır ya da yaptıklarının makûs olduğunu bilmiyorlardır.” (Şarküteri, 1991)
“Yiyin birbirinizi, ete para vermeyin.” (Güven Erkin Erkal)
İNSAN OLDUĞUNU HATIRLAMAK
İnsanın kendiyle yüzleşmesi durumunun Koçak’ın kitabına da ismini veren hikayesi ‘Yankı’da ele alınış biçimi, dikkat alımlı ve farklı. Kendini bir aynadan seyreden karakterlere de okuruna ayna tutan müelliflere da son periyotlarda hayli aşinayız. Koçak ise insanı kendiyle burun buruna getirmeden önce, ona kendini uzaktan seyretme imkânı sağlıyor. Hikayenin başkişisi pozisyonunda yer alan ‘gözlemci’, farklı konutları, hayatları, insanları gözleyerek sürdürüyor ömrünü. Bunun sapkın bir davranış olmadığı konusunda okuru uyarıyor. Oburlarının hayatına hem müdahil hem de değil. Onlarla birebir temas kurmadığı için büyük hayal kırıklıkları yaşamıyor. Ancak vakit içinde gözlediği meskenler ortasında bir adedine takılıp kalıyor, gecesi gündüzüne karışıyor. Öfkeleniyor ve yüzleşmeye karar veriyor. Bu yüzleşme isteğinin temelinde ‘ona’ -gözlediği kişiye- bir insan olduğunu hatırlatma dürtüsü var. Bu durumda kendi yaşadığı hayat gerçek bir hayat mıdır, gözlemciye de bir insan olduğu ve bir insan üzere yaşaması gerektiği hatırlatılmalı mıdır, bunlar müelliften okura miras kalan sorunlar. Hikayenin tahlil kısmına kadar okurun merak hissinin canlı tutulması ise ‘Yankı’nın kuvvetli taraflarından.
‘Katil Maslow Tarafından Planlanmış Bir İntihar Vakası’, kitabın şimdi ismiyle dikkat çeken hikayelerinden. Dağ yürüyüşüne çıkmış bir küme öğrenci bir anıtmezarda çürümeye yüz tutmuş bir bayan cesedi buluyor ve bayanın başucunda duran defterde yazanların okura aktarılmasıyla kuşkulu mevtin sırrı çözülüyor. Pekala Maslow bu işin neresinde? ‘İhtiyaçlar Piramidi’ni düşündüğümüzde elbette Maslow yalnızca öylece bulunsun diye yer almıyor bu hikayede. Maslow’a nazaran gereksinimlerimizi karşılayamadığımız sürece piramidin üst katlarına çıkamıyoruz. Sürprizlerle dolu hikayedeki bayanın daima en üste çıkmaya zorlandığını, toplumun dayattığı hiçbir şeyi gerçekleştirmediğini, sonunda ‘insan olduğunu hatırlayıp’ şuurlu bir halde vefata yürüdüğünü görüyoruz: “İşte artık piramidin en doruğundan kendimi boşluğa bırakmak üzereyim ve nihayet tüm olan biteni anladım. Kendimi gerçekleştiriyorum. Tam istediğiniz üzere. Ne demiş Maslow: ‘Kendi kendisiyle barış yaşamak istiyorsa; müzisyen müzik yapmalı, ressam fotoğraf yapmalı, şair şiir yazmalıdır.’ İşte ben de atlamak istediğim için atlayıp kendimle barışık öleceğim.” (s. 59)
‘Hayat Öpücüğü’nde bir insanın annesinin vefatını hayal edecek, arzulayacak, umacak hâle gelmesini takip ediyoruz adım adım. Koçak bu hikayede yeni bir soruna değinmiş: Hepimizin hayatını alt üst eden virüse. Lakin okurun ‘felaket’ beklentisinin tersine bu virüs, bir ‘kurtuluş’a hizmet ediyor:
“Tüm dünya ülkeleri bu salgınla savaşırken bende barış dolu yepisyeni umutlar filizleniyordu. Sokağa çıkma yasağı uygulanıyor, her gün binlerce kişi hastanelere taşınıyor, okullar kapatılıyor, işyerleri iflas ediyor, iktisat çöküyor, hayat değişik bir nizama evriliyordu. Bense bu yeni sistem içinde, annemin vefatıyla alacağım rolü heyecanla bekliyordum. Annem televizyon karşısına çivilenmiş, hem daima dua ediyor hem de bana bela okuyordu.” (s. 83)
Bugüne dek annesinin baskılarına tahammül etmiş, onu öldürmek için bir atakta bulunmamış olan anlatıcıyı harekete geçiren bu virüs oluyor. O denli ki virüsü annesine bulaştırabilmek için bir morga girmeye, kendi sıhhatini riske atmaya bile hazır. Onun hamasetinin temelinde bir başkaldırı fikri var. Bugüne dek ona ‘insan olduğunu unutturan’ şeyleri yok etmeye annesinden başlıyor. Yani başkaldırmaya…
Son olarak ‘Amaçsız Ahlat Derneği’nden bahsedelim. Bu hikaye kitabın kapanış hikayesi ve elbet kapanış için hakikat bir tercih. Zira on bir hikaye boyunca takip ettiğimiz problemler bir sonuca bağlanıyor ‘Amaçsız Ahlat Derneği’nde. Hikayenin başkişisi, güya kitap boyunca hayatlarına konuk olduğumuz herkes ismine konuşuyor, hepsinin sözcülüğünü yapıyor. ‘Yaptık, lakin bir sorun niçin yaptık?’ veyahut ‘Biz sizin bildiğiniz beşerler değiliz’ iletisi var bu hikayede. Bu istikametiyle ‘kim olduğunu hatırlama’nın uygun bir örneği. Koçak ‘uydurma’ bir kuruluş yaratmış, bu kuruluşun hedefi bile yok. Tek misyonu ‘hiç yapmak’. Bir dizi absürt durumun yaşandığı hikayede, küme üyelerinin hem aileleri hem de toplum tarafından nasıl bir muameleye maruz kaldıklarını görüyor, üyelerin sıralı vefatlarını takip ediyoruz. Küme üyelerinden biri olan anlatıcının lisanından dökülenler, toplum-birey bağını ortaya koyması bakımından değerli:
“Toplum olarak yaralıydık sanırım. Amaçsızlığımız daima birilerinin yarasına dokunur üzereydi. Kimse bizim hiçbir fikre bağlı olmaksızın yalnızca şaklabanlık olsun diye tuhaf kaçan şeyler yaptığımızı algılayamıyordu. Biz, takılmadan giden bir çizgiye atılmış kesiklerdik ya da akan suyun önüne çekilen set.” (s. 114)
‘Yankı’, rahatınızı kaçıracak bir birinci kitap. Hanelerin aydınlık, insanınsa karanlık yüzüne bakışıyla dikkat çekiyor. Müge Koçak ise bir müellif olarak denemekten sakınmıyor. Oyuna dayalı kurmaca algısıyla, mizahi ve mert anlatımıyla öne çıkıyor.