Tatarlı Tümülüsü Kazısı
Tatarlı tümülüsü, Şuhut-Dinar yolu üzerinde Tatarlı kasabası yakınında, yol kenarında, kayalık bir tepe üzerindedir. 1970 yılında kaçakçılar tarafından tahrip edildiği haber alınınca, Müze Müdürü Hasan T. Uçankuş ile asistan arkadaşları Bedri Yalman ve Ali Kılıçkaya tarafından, burada bir kurtarma kazısı yapılmıştır.
Tatarlı tümülüsü, 50 m çapında 6 m yüksekliğindedir. Doğal ve kayalık bir tepe üzerine, kuzey-güney doğrultusunda inşa edilmiştir. Mezar odasının üzerindeki yığma, çevredeki yumru taş, kırma taş, çakıl ve değişik renkteki topraklarla oluşturulmuştur. Tümülüsün tepesinden mezar odasının tavanına kadar yüksekliği 3.5 metredir. Mezar odasının yüksekliği 185 cmdir. Odayı örten kalasların kalınlığı 20-30 cmdir.
Düzleştirilen zemin üzerine ardıç kalaslarından bir mezar odası yapılmış oda içinde, ölü bırakılmış üzeri ağaçlardan bir tonoz biçiminde kapatılıp örtülmüş, daha sonra da çevresine, kesme blok taşlardan aşırma tekniğiyle kalın bir duvar örülmüş, bundan sonrada koruyucu yığma bölümle örtülmüştür.
Üzeri tonozlu ahşap odanın iç ölçüleri, 250x200x185 cmdir. Odanın kuzey duvarı değişik ölçülerde 8 kalastan yapılmıştır. Üstteki 4 kalas kamalarla birbirine bağlanmış; alttakiler ise kamasız üst üste oturtulmuştur. Kalas duvar yapımında, geçme ve bindirme tekniğine başvurulmuştur. Üst örtüsü kalasları da böyle yan yana geçme biçiminde dizilmiş, onların üzerine mertekler, ağaç kabukları sıralanmış ve ondan sonra killi bir çamurla sıvanmıştır. Bu mezar odasına sonradan, Romalılar zamanında, blok taşlardan bir dromos ilave edilmiş, aile mezarı olarak kullanılmıştır. Bunun için mezarda birden fazla, 14 insan iskeleti ve kafatası ele geçmiştir. Kemiklerin konumu da, mezarın sonradan birçok defa kullanıldığı göstermektedir. Çok zengin olması gereken ilk Phryg mezarı, Romalılar zamanında soyulmuş ve bu soygun zamanımıza kadar süregelmiştir.
Tatarlı Tümülüsü’nün içinde ele geçen buluntular yalnızca bir bakır Roma sikkesi, iki demir çivi, bir cam şişe parçası ve pişmiş topraktan bir kap parçasıdır. Mezarın asıl önemi, ahşap duvarları üzerinde bulunan boyalı resimlerdedir. Tümülüsün en önemli en ilginç buluntuları bunlardır. Kuzey ve güney dar yan duvarlarının üst bölümünde karşılıklı iki sfenks frizi vardır. Onların altında, kalkanlı savaşçılar, savaş arabaları geçişi, kanatlı boğalar uçuşu, onları takip eden bir panter figürü, üzerinde uçan kuşlar resimleri dizisinden oluşan zengin mitolojik sahnelerinden meydana gelmektedir. Ayrıca yan duvarlarda bazı adamlar, hayvanlar ve bazı geometrik şekillere de rastlanılmıştır.
Tatarlı Tümülüsü, inşa tekniği, ahşap odasının yapım biçimi ve ahşap duvarlar üzerindeki resimli figürler ile bu mezarın Geç Phryg dönemine ait olduğunu; yani M.Ö. 6 yüzyılın (525-500) sonlarında inşa edilmiş olabileceğini göstermiştir. Peter Cuniholm’un son dendrokronolojı incelemesi sonucunda M.Ö. 531 tarihi verilmiştir.