Güvenlik kelimesi en basit tanımıyla tehditler, kaygılar ve tehlikelerden uzak olma hissidir. Bireyin diğerlerinin verebileceği zararlardan uzak olduğunu hissetmesidir. Kavramsal çerçevede güvenlik, tehdit ve saldırı unsurlarının yanında savunma, önlem ve caydırıcılık öğelerini birlikte içerir. Küreselleşme ile güvenliğe yeni alt boyutlar eklenmiştir. Teknolojinin gelişimi, silahlar, canlı bombalar, silaha dönüştürülebilen uçaklar gibi etkenler terörist yöntemleri yaygınlaştırmakta ve küreselleştirmektedir.
Sivil Havacılık Güvenliği 1930’lu yılların başında gerçekleşen ilk uçak kaçırma eyleminden sonra yasadışı birçok eylemle karşı karşıya kalmıştır. 1969 yılına kadar uluslararası düzeyde güvenlik kural ve yaptırımları olmadığından 1968-1972 yılları arasında dünya genelinde yaklaşık 365 uçak kaçırma eylemi yaşanmıştır.
Türkiye’deki Havaalanı Güvenlik Hizmetleri
Türkiye’de havacılık sektörünün her geçen gün gelişmesi ve sivil havacılık faaliyetlerinin başlamasıyla birlikte havaalanları öncelikli korunan tesisler konumuna gelmiştir. 1960 ve 1970’li yıllarda dünya genelinde yoğun bir terör dalgası ortaya çıkmış ve bu durum Türkiye’de havaalanlarında alınan güvenlik önlemlerinin çeşitlenmesine neden olmuştur. 1988 tarihinde “Hava Meydanlarında Alınacak Güvenlik Tertip ve Tedbirleri Yönetmeliği” yürürlüğe konulmuş ve bu yönetmelikle Milli Sivil Havacılık Güvenlik Kurulu ve Havaalanı Güvenlik Komisyonun oluşturulması ve Özel Güvenlik Teşkilatının hava meydanı güvenlik hizmetlerinde kullanılması kararlaştırılmıştır. Türkiye’de sivil havacılık ve güvenliği ile ilgili iki önemli ulusal kuruluş bulunmaktadır. Bunlar; Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığına bağlı Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) ve Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) Genel Müdürlüğü’dür.
Türk sivil havacılık sektörünün altyapısını oluşturan tesis ve donanımılar DHMİ tarafından işletilmektedir. Türkiye’de birçok havalimanında konuşlanan Devlet Hava Meydanı İşletmelerine bağlı özel güvenlik birimi bulunmaktadır.
Havaalanı güvenlik personeli yolcuların ve yüklerinin, çalışanların, havaalanının, uçakların vb. uçuş öncesi, uçuş sırasında ve uçuş sonrası güvende olmaları konusundan sorumlu olan çalışanlardır.
Alınan tüm önlemlere rağmen havacılık sektöründe birçok yasa dışı olayların meydana geldiği görülmektedir. Havacılık güvenliğinin artırılmasına yönelik düzenlemelerin ve geliştirilen teknolojilerin etkinliği, uluslararası geçerliliği olan eğitim ile standartlaştırılmış insan faktörüne dayanmaktadır.
Özellikle havacılık güvenliğinin kırılma tarihi olan 11 Eylül olaylarından sonra kullanıcıların konforlu, güvenli ve zamanında seyahatlerini amaçlayan bir dizi hizmeti kapsayan havacılık güvenliği, yolcusundan personeline kadar havaalanı kullanıcıları tarafından zorlayıcı, bireyleri korkutan ve rahatsız eden uygulamalar olarak algılanmaya başlamıştır. Güvenlik görevlileri için yolcular potansiyel bir tehdit iken, yolcular için de güvenlik görevlileri sıkıntılı süreçlerin sorun yaratan uygulayıcıları olmuştur.
Havacılığın kendine has özelliklerinden hız ve konforun artırılması için teknolojik yeniliklerin oluşturduğu maliyetlerin yanı sıra yaşanan olaylar sonrasında uluslararası alanda zorunlu hale getirilen uygulamalar, güvenlik hizmetlerinin maliyetlerini arttırmıştır. Özellikle güvenlik görevlilerinin alması gereken eğitimler de önemli bir maliyet oluşturmuştur. Havacılık sektörü, 11 Eylül saldırısı sonucunda çok büyük maliyetlere katlanmak zorunda kalmıştır. Havacılık güvenliği için havacılık güvenlik hizmetlerinin bileşenleri olan teknoloji ve insan faktörü önemlidir. Güvenlik görevlisi eğitiminin standartlaştırması ve bu alandaki ulusal ve uluslararası düzenlemeler önemli prosesleri oluşturmaktadır.
Sivil Havacılık Güvenlik Hizmetlerinin Bileşenleri
Sivil havacılık güvenliği, ICAO Ek 17’de “Sivil havacılığın yasa dışı müdahalelere karşı insan ve ekipman bileşimi ile korunmasına yönelik alınan önlemler bütünü” olarak tanımlanmaktadır. (ICAO, Annex 17: Security, 2011:1-3). Bu tanımdan da anlaşılacağı gibi sivil havacılık güvenliğinin temel bileşenlerini kullanılan teknoloji ile insan faktörü oluşturmaktadır.
ICAO Ek 17’ye göre üye devletler yolcu, uçucu personel, yer personeli ve halkın yasadışı müdahalelere karşı korunmasından sorumlu tutulmaktadır. Yine Ek 17’ye göre üye her devlet güvenlik süreçlerindeki uygulamaların havacılık sektörünü diğer taşıma sistemlerinden ayıran hız ve konforuna engel teşkil etmeyecek şekilde düzenlemekle sorumludur (ICAO, Annex 17: Security, 2011:2-1).
Bu nedenle uçağa yasadışı girişimde bulunabilecek bireylerin ya da madde ve malzemenin girişini engellemek için meydanın faaliyet alanı ya da kapasitesine bağlı olarak çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. Bunlardan birisi elle yolcu ve/veya beraberindeki eşya/bagajın aranmasıdır. Bu yöntem hız ve konfor açısından olumsuzlukları da içermekte ve teknolojik donanımların kullanımını gerekli kılmaktadır.
Günümüzde havalimanı güvenliğinde birbiriyle bağlantılı güvenlik önlemleri alınmakta, teknolojik güvenlik sistemleri insan kabiliyetleriyle birleşmektedir. Bu anlamda havaalanı güvenlik kontrol noktalarındaki güvenlik sistem/cihazları ve güvenlik personelleri güvenlik hizmetinin en önemli unsurlarını oluşturmaktadır. Havaalanlarındaki önemli güvenlik hizmetlerinden bazılarını aşağıdaki sıralamak mümkündür:
• Terminal giriş kontrol noktalarında yolcu ve bagaj taraması,
• Arındırılmış sahaya giriş kontrol noktalarında yolcu ve kabin bagajlarının taranması,
• Terminal otopark ve otopark giriş ve çıkış güvenliğinin sağlanması,
• Terminal giriş ve çıkış kapılarının güvenliğinin sağlanması,
• Bagaj ayırma alanında, bagajların taranması,
• Apronda park halinde bekleyen uçağın dışarıdan gelebilecek saldırılara karşı güvenliğinin sağlanması,
• Müsaadeli silahların uçaktan silah teslim noktasına, silah teslim noktasından uçağa götürülmesi,
• Para veya değerli eşyaların uçaktan havalimanında belirlenen teslim noktasına veya teslim noktasından uçağa kadar götürülmesi (nakli),
• Yolcuların ve kabin bagajlarının uçağa yüklenmesine kadar olan süreçte ilave güvenlik taraması ve kontrollerin yapılması,
• Yolcuların uçağa binerken profil çıkarma ve seyahat dokümanların kontrollerinin yapılması,
• Uçak arama ve kontrol hizmeti,
• Kargo binalarının güvenliğinin sağlanması,
• Uçağa yüklenecek kargoların kontrolü.
Sivil havacılık güvenliğinin sağlanmasında havacılık sisteminde yer alan birçok çalışan bulunmaktadır. Güvenlik süreçlerinde yer alan güvenlik personeli hem güvenlik süreçlerinin etkinliğinde hem de yolcu algısının şekillenmesinde ayrı bir öneme sahiptir. Havacılık sektörünün hızlı bir büyüme içerisinde olması ve uçağın potansiyel tehditlere karşı korunması görevinin getirdiği sorumluluk yükü ve yoğunluk bu önemi daha da artırmaktadır.
İstanbul Atatürk Havalimanı kullanan(iç-dış hat) toplam yolcu sayısı 2014 yılında 57 milyon milyonun üzerinde gerçekleşmiştir. Amerika Birleşik Devletleri’ndeki 450’yi aşkın havaalanında ise 7000’i aşkın tarama alanında her gün milyonlarca yolcu ve bagaj taramadan geçirilmektedir. Havacılık sektörünün içinde bulunduğu bu durum, güvenlik hizmetlerinde teknolojilerin kullanımını kaçınılmaz hale getirmektedir.
Güvenlik ile ilişkili çeşitli konularda uluslararası standartlar getirmekte olan ICAO dokümanlarında, personel gereklilikleri ve eğitimi konusunda temel gereklilikler başlıklar halinde verilmekle yetinilmekte, kapsamı detaylandırılmamaktadır. Eğitim programının, her devletin kendi ulusal güvenlik programına uyumlu olması şartını getirmektedir. Dolayısıyla uluslararası bir standarttın, personel gerekliliklerinde elde edilmesi güçleşmektedir.
Standardizasyonda Lisanslandırma ve Sertifikalandırma
Uluslararası standartlarda güvenlik hizmetlerinin sunumu havacılık sektörünün son yıllarda karşı karşıya kaldığı sorunların çözümüne katkı sağlayacaktır. Çünkü güvenliğin sağlanması adına yerine getirilen süreçler, başta yolcu olmak üzere, süreçte yer alan tüm tarafların sıkıntı yaşamasına neden olabilmektedir. Güvenliğin etkin bir biçimde sağlanamaması, insan yaşamı dâhil olmak üzere, ciddi maliyetlere neden olabilmektedir. Uluslararası mevzuata uygun eğitim standardizasyonunun sağlanabilmesi, her iki açıdan da maliyetlerin daha etkin bir şekilde kontrol altına alınmasını olanaklı kılacaktır.
Türkiye, 2003 yılından itibaren gerçekleştirilen düzenlemelerle havacılık sektöründe büyük bir gelişim sürecine girmiştir. Sivil havacılıkta serbestleşme yönünde atılan adımlar sonrasında faaliyet gösteren şirket sayısında pek bir değişiklik olmamış ama bu şirketlerin uçuş sayıları ve faaliyet gösterdikleri hat sayıları artmıştır. Ayrıca yeni bölgesel havalimanlarının yapılması ve mevcut havalimanlarının yenilenmesi özellikle yeni iç hat seferlerinin başlamasında ve uçuş sayısının artmasında önemli bir rol oynamıştır. Hem özel hava yolu şirketlerinin artan kapasiteleri hem de Türk Hava Yolları’nın özelleştirme sonrası büyük gelişimi, Türkiye’de hava trafiğinin bir yükseliş trendine ulaşmasına neden olmuştur. Son on yılda dünyada yolcu trafiği ortalama yüzde 5 büyürken Türkiye’de bu oran ortalama yüzde 16 olmuştur.
Dünyada durum böyleyken, 2012 yılında Avrupa’da hava trafiği bir önceki yıla kıyasla yüzde 5,3 gibi bir artış göstermiş ancak bazı Avrupa ülkelerinde bu oran daha düşük seviyelerde kalmıştır. AB’nde durum böyleyken, Türkiye’de trafik hızla artmaya devam etmiştir.
Aynı dönemde İstanbul Atatürk Havalimanı’ndaki (IST) artışa bakılacak olursa, uçuş sayısı yüzde 38 artışla 1 milyona ve yolcu sayısı yaklaşık yüzde 51 artırarak 45 milyona çıkmıştır. Yıllık 45 milyon yolcu trafiği ile Atatürk havalimanı Türkiye’deki toplam yolcu trafiğinin yaklaşık yüzde 35’ini taşımaktadır. Atatürk havalimanında uçuş sayısı 2003’ten günümüze bazı yıllar yüzde 20’leri bulan büyüme oranı ile artmıştır. Hem artan yolcu trafiğini karşılamak hem de havayolu şirketleri için teknik gereksinimleri sağlamak için daha büyük bir havalimanına ihtiyaç duyulmaktadır.
Sivil havacılık faaliyetlerinde güvenliği sağlamak için her geçen gün yeni teknolojiler ve süreçler geliştirilmektedir. Bu teknolojilerin temel amacı havaalanı güvenlik süreçlerinde görevli personele karar alma ve uygulamalarda yardımcı olmaktır. Günümüz teknolojilerini kullanabilen iyi eğitilmiş ve motive olmuş güvenlik personeli havaalanlarında güvenliğin sağlanmasındaki temel unsurdur.
Osman Öztürk
CSG City Security Group
Yönetim Kurulu Başkanı-CEO