Bir kilogram pamuk mu, bir kilogram demir mi ağırdır? İkisi de aynı ağırlıkta; ancak çarpan etkisine göre farkını, ayağınıza düşünce anlarsınız.
Evvela, bu yazı keyfiyeti hâizdir. Anlamak için keyfiyet kâfidir. Sual şu, “Gönül yıkmak ile bina yıkmak aynı mıdır?” Çarpan etkisine göre genişletelim mevzumuzu.
Ben’den ne olur demeyin; çarpan etkisi, tohum gibidir; doğru ekildiğinde ve yetiştirildiğinde çölleri bile yeşertir. Altın gibidir. Sarrafın elinde daha da kıymetlenir. Horoza verirsen altını anlamaz, karşılığında senden darı ister.
İşlem varsa sen de çarpansın
Her şeyde bir matematik gizlidir. En bilinen noktada İslâm’ın şartı 5, imanın şartı 6, amelde hak mezhep 4’tür. Çarpan etkisi nedir, derseniz; kendi potansiyelinizden daha haberiniz yoktur, denilir size. Çünkü, çarpan etkisine göre, bir olayda önemli olan sadece sonuç değildir; sizin olaydaki tavrınız ve kararlı duruşunuz; gidişatı, işlemin neticesini değiştirebilir. Mesela,
Sizi 1 alıyoruz; çarpan da 1 olsun. Sonuç: 1×1= 1 değil mi?
Sizi 1000 alıyoruz, çarpanı 1; sonuç: 1000×1= 1000
Sizi 1000 alıyoruz, çarpanı 10, sonuç: 1000×10= 10.000
“Sürekli çarpıyorlar bizi, çarpan biz değiliz.” diyorsanız, işlemi tersten yapalım.
Sizi, -1000 alıyoruz, çarpanı da 1, sonuç: -1000×1= -1000
Çarpan kimmiş gördünüz mü şimdi?
Mevzu şu: Bir yerde herhangi bir işlem, fiil, hareket varsa orada iki tane çarpan vardır. Bu çarpımların sonucunda işlem gerçekleşir. Eğer size gelen hareket ve aksiyon sizde sönüyorsa, iki zıt uçtasınızdır. Ya aşırı negatif uçtasınız, sıfırdan uzak olduğunuz için hiçbir işlem sizi harekete geçiremiyordur. Ya da aşırı pozitif taraftasınız; bütün negatif çarpanları durduruyorsunuz. Sayılar böyle diyor.
Gönüldeki çarpan etkisi
Biraz da hislerden yola çıkarsak, gönül yıkmanın çarpan etkisi ile ne alakası vardır, diyebilirsiniz. Çünkü Yunus Emre diyor ki;
Gönül Çalab’ın tahtı
Çalab, gönle baktı
Kim bir gönül yıkarsa
Kıldığı namaz değil
Çalab, Eski Türkçede Hazreti Allah manasına gelen bir kelime. Hazreti Allah, insanın kalbi ile arasına girer de kulun haberi olur mu? İşte, gizlenen niyeti dahi bilen Hazreti Allah’ın, gönülden çekilen, hatta gizli bir şekilde dillendirilen “ah”dan haberi olmaz mı sanırız? Geçmiş, bunun misalleriyle doludur. Çokluk ile övünmeyin denilmesi; çarpan etkisine maruz kalınmaması içindir. Çünkü sayıların büyüklüğü, negatifte de pozitifte de çarpan etkisini hızlandırır.
İnsanın manevî çarpanları
İnsanın kendi şahsındaki çarpan etkisi, yani bir şeyi etkileme gücü nasıl ortaya çıkar? İnsanın bir konuda veya harekette kararlılığı, inancı, azmi ve gayreti ne kadar yüksekse çarpan etkisi de o kadar artar. Siz buna (manevi kuvvet x maddi kuvvet), diyerek maneviyatınızı, moralinizi takdim edebilirsiniz. Misal mi istersiniz?
Bir eğitimci tek başına ne yapabilir? Sınıfında 20 öğrenci var, diyelim. 10 yıldır eğitim verdiğini düşünelim. 1x20x10= 200
Yani 10 senede 200 öğrenciyle bir çarpan etkisi oluşturabilir. Her bir öğrenci maden gibi işlenip hakiki cevheri ortaya çıkarıldıysa, onlar da ileride kurduğu aile ve toplum, meslek bağlarıyla devasa çarpanlar silsilesi oluşturur. Zıttından gidersek negatif bir değerle yetişir ve gelişirse, eksi bir çarpan değerler kümesi oluşturur.
Bir tane kavalcı, fareli köyü çarptı
Toplum mühendisliği tarafından bir misal: Amerikanvari kültür endüstrisi her kuşak için bir kahraman oluşturur. Günümüzde futbol ve müzik dünyasında meşhur edilenler, bir elin parmaklarını geçmeyecek kadar azdır. Ancak, onu takip eden ve izleyen izleyici sayısını düşündüğünüzde asıl çarpan etkisinin kim olduğunu görürsünüz. 1 tanedir ama milyonları peşinde, boğazın sularının aktığı gibi sürükler götürür. Yani dünyanın bütün farelerini boğmak için bir tane “Fareli Köyün Kavalcısı” yeterlidir!
Bütün bu kültür endüstrisinin, negatif çarklarının büyüklüğünü düşündüğünüzde, korkutucu ve ürperticidir. Ancak burada asıl önemli olan, sizin duruşunuz ve kararlılığınız, ortaya koyduğunuz ürünün kalitesidir. Bir anda bütün her yere ulaşıp gitmesi değildir. Sizin ona verdiğiniz değer, insana fayda tarafının olması, bir çözüm sunması ve niteliğidir, keyfiyetidir.
Değerlerin etkisi zamanla anlaşılır
Çarpan etkisinin güzel tarafı için ilim ve kitap dünyasından misallere bakabilirsiniz. İmâm-ı Âzam Hazretleri, İmam Gazâlî Hazretleri, İmâm-ı Rabbânî Hazretleri gibi zatları düşünün, o zamanki yaşadıklarına ve sıkıntılı hayatlarına bakın. Bir de bugünkü değerlerine bakın. Gün be gün katlanıyor, değeri daha çok anlaşılıyor. İmâm-ı Rabbâni Hazretleri, her bir mektubu o gün sadece bir kişiye ithafen yazmış olabilir. Bugün Mektubat ismiyle kitaplaşan o mektuplar, abidevî bir eser olarak milyonlar tarafından okunmuyor mu? Her bir esere, cümleye, kelimeye ve ürettiğiniz değere, yetiştirdiğiniz insana bu gözle bakarsınız, çarpan etkisini daha net ve pürüzsüz görürsünüz.
Bir’in Çarpan Etkisi
- Bir nokta kor’u kör, kır’ı kir eder.
- Bir çivi bir nalı, bir nal bir atı, bir at bir yiğidi, bir yiğit bir beldeyi kurtarır veya kaybettirir.
- Bir kelime bir cümleyi, bir cümle bir yazıyı, bir yazı da bir kitabı oluşturur.
- Bir tohum ekersin, bir başak biçersin, onlarca dâne toplarsın.