Tarif ve Özellikleri Teşhis konması yıllarca uzun tartışmalara yol açmış lakin 1980 sonrası yavaş yavaş günümüzdeki halini alan, toplumda epey …
Tarif ve Özellikleri
Teşhis konması yıllarca uzun tartışmalara yol açmış lakin 1980 sonrası yavaş yavaş günümüzdeki halini alan, toplumda epey yaygın kişilik bozukluklarından bir tanesi de sonda kişilik bozukluğudur. Sonda kişilik bozukluğunun karakteristik özelliklerinden en temeli kişinin duygulanımında ve kimlik imgesinde şiddetli ve daima bir dengesizlik halinin olmasdır. Bu durum bireyin şahıslar ortası alakalarına de yansımaktisimır(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016). Bu bozukluğa sahip şahısların, diğerleri hakkındaki hisleri ve bu kimselere yönelik tavırları kısa bir vakit içinde dikkat cazibeli bir şiddette ve çoklukla açıklanması mümkün olmayan halde değişmektedir. Bu aşamisima hislerin kararsızlığından da kelam edilebilir; mükemmelleştirdiği tutkulu bir durumdan, beğenmeyiciyi bir öfkeye gerçek süratli ve açıklanamaz değişimler görülebilir(akt. Davison ve Neale, 2011).
Bu bireylerin sahip oldukları istikrarsız halin kimlik üzeride de bir kadro yıkıcı tesirleri vardır ki sahip oldukları cinsel kimlik, toplumsal kimlik yahut meslek kimliklerinde güvensizlik ve tutarsızlıktan bahsetmek mümkündür. Bu tutarsızlıklardan dhadiseı kâfi ve uygun bir kimlik duygusu geliştiremedikleri görülür. Beklentiler karşısında çok kırılgan olabilirler ve yaşisimıkları aksiliklerden sonra khadiselıkla çökkünlük ve bunaltı semptomları sergileyebildikleri bilinmektedir(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).Sınırda kişilik bozukluğuna sahip bireylerin yaşisimıkları depresyon, majör depresyondakinden, suçluluk, ümitsizlik, vücut kaynaklı yakınmalar ve kahrın daha az olması tarafından farklılık gösterir(akt. Davison ve Neale, 2011).Bu bozukluğa sahip bireylerin impulsive davranışlar gösterme, alkol ve misimde berbata kullanımı ve kendilerine ziyan verme eğilimlerinden kelam etmek mümkündür(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).Bu ziyan verme eğilimi intihara kisimar gidebilecek tehlikeli bir boyutta olabilir. Bu davranışları epey sık gösterirler. Ayrıyeten bu bireylerin yalnız kalma konusunda önemli endişeleri vardır ve yalnız kalma kaygısının davranışlarına yansıdığını da görmek olasıdır(akt. Morris, 2002).
Sonda kişilik bozukluğuna sahip bireylerin çoklukla beklenmedik ve kendilerine ziyan verebilecek seviyede; sık sık kontrolüz cinsel ilgi, kumar bağımlılığı, tıkınırcasına yemek yemek, inançsız ve tehlikeli otomobil kullanımı ve savurgan para harcama üzere dürtüsel davranışlar sergiledikleri bilinmektedir. Kabaca idealleştirmeden değersizleştirmeye gerçek yahut tam aksisi istikamette süratli ve ani değişimler gösteren bu bireyler ağır ve devamlı bir biçimde boşluk hissinden ve süreğen bir depresyondan yakınırlar. Bu bozukluğa sahip bireyler için gerilim faktörü farklı bir değere sahiptir. Bu kimseler ağır gerilim ile karşılaştıklarında paranoid fikirler ortaya çıkabilir. Kimi durumlarda disosiyatif belirtilerin de ortaya çıktığı bilinmektedir(akt. Davison ve Neale, 2011).
Hudutta kişilik bozukluğu değerlendirilirken dikkat edilmesi gereken bir kadro konular visimır, çünkü bu bozukluk sıklıkla öbür kişilik bozukluklarıyla karıştırılabilecek durumdisimır. Histrionik kişilik bozukluğuyla süratli ve anlamsız duygusal değişimler açısından benzerlik gösterirler fakat histrionik kişilik bozukluğunda, hudutta kişilik bozukluğunda olduğu üzere boşluk hissi ve kendine ziyan verici davranışlar görülmez ve bu taraflarıyla kesin olarak ayrılırlar. Kırılganlık özelliği ile narsistik kişilik bozukluğuyla benzerlik gösterebilir lakin narsistik kişilik bozukluğunda hudut kişiliğe nazaran dengeli bir kimlik imgesinden kelam etmek mümkündür. Ayrıyeten tekrar kendine ziyan verme davranışı görülmez ve bu şahıslar hudutta kişilik bozukluğunda olduğu üzere terk edilme korkusu yaşamazlar. Antisosyal kişilik bozukluğuna sahip bireylerin kendisinden diğerini düşünmeme ve kendi çıkarları doğrultusunda insanları kullanma ve manipüle etme eğilimleri hudut kişilik ile benzerlik gösterir. Bağımlı kişilik bozukluğunu incelediğimizde de terk edilme ve yalnızlık korkusu üzere ortak noktalar görülebilir lakin dikkat edilmesi gereken kısım, bağımlı kişilikte daha boyun eğici bir hal varken, hudutta kişilik bozukluğu olan bireylerde bunun tam zıttı olarak uygunsuz ve ağır öfke patlamaları yaşandığı görülebilir. Sık sık arbedelere karışabilirler ve öfkelerini denetim etmekte zahmet çektikleri gözlenebilir. İsim itibariyle de bir dilemma ortaya koyan bu bozukluğun ismi bir çok farklı manada kullanılmıştır, psikoz ile nevroz ortasında bir gidiş gelişi ifisime etmek için de kullanıldığı bilinmektedir ve teşhis birçok kere tartışma konusu olmuştur. Periyot devir psikoza işaret eden belirtilerin ortaya çıkması, şizofreni teşhisini gündeme getirmiştir. Fakat belirtilerin uzun vadeli olmaması ve hislerindeki aşırılık ile psikozdan kesin olarak ayırılmaktisimır(akt. Öztürk Ve Uluşahin, 2016).
Sonda kişilik bozukluğu bilhassa genç yetişkinlik periyoduyla birlikte kendini göstermektedir. Kisimınlarda erkeklerden daha sık görüldüğü bilinmektedir. Bu bozukluğa sahip bireylerin ailelerinde duygudurum bozuklarından birinin görülme riskinin olağanlara kıyasla daha fazla olduğu rapor edilmiştir(akt. Davison ve Neale, 2011).
Sonda Kişilik Bozukluğunun Etiyoloji
Sonda kişilik bozukluğu, oluşumunda birden çok faktörün rol aldığı bir ruhsal bozukluktur. Yapılan araştırmalar bu bozukluğun oluşumunda ruhsal faktörlerin yanısıra etrafın ve genetik transferin da tesiri olabileceğini ortaya koymuştur(akt. Tamar ve Korkmaz Çetin, 2018).Sınırda kişilik bozukluğunun, çocuklukta yaşanan travmseri hadiselar ve istismarlar sonucunda ortaya çıkan bir çeşit travma sonrası gerilim bozukluğu yahut yaşanan psikotik belirtilere istinisimen dissosiyatif kimlik bozukluğu olabileceğine dair birtakım tartışmaların yapıldığı bilinmektedir. Ayrıyeten yapılan birtakım çalışmalar, sonda kişilik bozukluğuna sahip bireylerin sahip oldukları dürtüsel davranışşların biyolojik açıklamalarının olabileceğine işaret etmektedir(akt. Davison ve Neale, 2011).
Psikanalitik yaklaşım ve obje münasebetleri kuramı.
Psikanalitik yaklaşımın temelleri üzerine inşa edilmiş obje alakaları kuramına nazaran çocuklar ve ortalarında sağlam duygusal bağlar gelişmiş temel bakım veren ebeveynler ortasında özdeşim kurmaya dayanan kimi davranışlar vardır. Bu kurama nazaran çocuklar, hayatlarında önemli kıymete sahip kimselerin sahip oldukları pahaları içselleştirirler. Dış dünyaya yönelik bir tepki, bir reaksiyon geliştirirken, önemsedikleri insanlara ilişkin paha yargılarıyla ve onlara ilişkin bir perspektiften bakıyormuşçasına reaksiyonlar üretirler. Bireyin benlik kesimi haline gelen içselleştirilmiş bu objeler yahut perspektifler, vakit içinde kişinin istekleri ve ülküleriyle bir çatışma içerisine girebilirler. Bu alanda değerli çalışmaların sahibi olan Kernberg’e nazaran hudutta kişilik bozukluğunun en değerli özelliği inançsız benliklerdir ve bunda ailenin hayati bir rolü olduğunu vurgular. Ona nazaran inançsız benlik; ailenin göstereceği ilgi ve sevginin tutarsızlığı ya da çocuğun gerçekleştireceği muvaffakiyetlerin uygun biçimde ödüllendiriliyor olmasına karşın kâfi seviyede duygusal takviye verilmemesi ile bağlı bir durumdur. İnançsız ve zayıf bir benlik ile ön plana çıkan hudutta kişilik bozukluğu hastaları gerçeği kıymetlendirme yetilerini kaybetmezler lakin baş edemeyecekleri seviyedeki dertlerden korunabilmek için bölme savunma sistemini sıklıkla kullandıkları ortaya konmuştur. Bu bireyler dünyayı anlamlandırırken objeleri siyah ve beyaz üzere iki kolay kümeye ayırırlar ve bütün olarak görme konusunda kâfi başarıyı gösteremezler. Bu başarısızlığın bireylerin his durumlarını düzenleyememelerinde kıymetli bir tesire sahip olduğu değerlendirilmektedir(akt. Davison ve Neale, 2011).
Bilişsel davranışçı yaklaşım.
Bu yaklaşıma nazaran birey dünyayı kötülükle dolu ve tehlikeli bir yer olarak, kendisini de bu tehlikeden ziyan görebilecek, güçsüz ve kabul edilemez bir kimse olarak algılamaktisimır. Bu algının doğal bir sonucu olarak kişi; risk almaktan, denetimi elden bırakmaktan çekinecektir ve bunun tehlikeli olduğuna yönelik inançlar geliştirecektir. Bu inanç ile devamlı bir tasaya maruz kalan birey tehlike konusunda algıda seçici hale gelir ve birtakım hislerini denetim etmede zorlanır. Tüm bunlar, uyanık-savunmacı tavrın devam etmesine neden olurlar ki bu, sonda kişilik bozukluğuna sahip bireylerin diğerlerine güvenmesini zorlaştırır. Zira terk edilme, reddedilme yahut ziyan görme korkusu vardır. Fikir çarpıtmalarının da tesiriyle süratli ve beklenmedik duygusal değişiklikler yaşarlar(akt. Oruçlular, 2016).
Şema terapi yaklaşımı.
Bu yaklaşıma nazaran bireyin sahip olduğu erken periyot uyumsuz şemalar, küçük yaşta yaşanan travmseri hadiselar, çocuğun gereksinim duyduğu temel duygusal ihtiyaçlarının karşılanmaması üzere değerli durumların üzerine gelişmektedir ve bu şemalarla psikopatoloji ortasında güçlü bir ilgi vardır(akt. Oruçlular, 2016).
Diyalektik davranışçı terapi yaklaşımı.
Bu yaklaşıma nazaran, sonda kişilik bozukluğuna sahip bireyler duygusal gerilime yatkındırlar; çocukluk çağında duygusal sorunları konusunda aileleri tarafından onaylanmamışlardır ve negatif hislerle baş edebilme konusunda kendilerine kâfi takviye müsaade verilmemiştir. Bunun doğal bir sonucu olarak çocuk, hislerini düzenleme ya da kişilerarası bağlarındaki sıkıntılarla başa çıkma konusunda kâfi beceriyi edinme konusunda zorluklar yaşamaktisimır. Bu hünerin öğrenilememesi ile sorunlarla başa çıkmaya çalışırken kendine ziyan verme üzere usuller ortasında münasebet olduğu düşünülmektedir(akt. Oruçlular, 2016).
Kaynakça
Davison, G. C. ve Neale, J. M. (2011). Olağandışı psikolojisi (7. Baskı). (İ. Dağ, Çev. Ed.). Ankara: Türk Psikologlar Derneği Yayınları.
Morris, C.G. (2002) Psikolojiyi anlamak (Psikolojiye giriş) (3. Baskı). (H. B. Ayvaşık, ve M. Sayıl, Çev. Ed.). Ankara: Türk Psikologlar Derneği Yayınları.
Oruçlular, Y. (2016). Hudutta kişilik bozukluğu’nun nedeni ve sonucu olarak kişilerarası travma: Gözden geçirmeye dayalı bir model önerisi. Türk Psikoloji Yazıları, 19(37), 76-88.
Öztürk, M. O. Ve Uluşahin, N. A. (2016). Ruh sıhhati ve bozuklukları (14. Baskı). Ankara: Nobel Tıp Kitapevleri.
Tamar, M. ve Korkmaz Çetin, S. (2018). Ergenlerde Borderline Kişilik Bozukluğu. Türkiye Klinikleri, 4(2), 207-214.