Abdullâtif el-Bağdadî
- Meslek : Tabip-filozof, çok yönlü bir İslâm bilgini.
- Doğum : 1162? - Bağdat
- Ölüm : 9 Kasım 1231 - Bağdat
İlk Çağ kuşkuculuğuna yeni bir yorum getirerek İslam felsefesine uyarlayan ve İslam düşüncesinde eleştiri çığırı açan Abdüllatif el-Bağdadi Bağdat’ta dünyaya geldi. Gerçek adı Muvaffaküddin Ebu Muhammed b. Yusuf olan düşünür, İslam ülkelerinde daha çok İbnü’l – Labbad diye tanınır. Bağdat’ta eğitim gördükten sonra çağın geleneği gereğince hadis, fıkıh, kelam, sarf ve navif okudu. Çok yönlü bir düşünür olan Bağdadi aynı zamanda tıp eğitimi aldı. İlk Çağ bilginlerinin bilinen yapıtlarını inceleyerek felsefe çalışmalarına başladı. İbn Sina, Farabi, Gazali, Sühverdi, İbn Meymun gibi İslam filozoflarını inceledi. Suriye, Mısır, Şam ve Erzincan yörelerinde uzun gezilere çıktı. Mısır gezisinde, başta sultan olmak üzere devlet büyüklerinden yakınlık gördü, konaklarında kalıp bilimsel toplantılara katıldı. Erzincan’da Alaeddin Davud Şah’ın sarayında kaldığı sürece, kendisine sağlanan olanaklardan yararlanarak gözlemlere, deneylere dayanan araştırmalarını sürdürdü. İleride yazacağı kitaplar için bilgiler topladı. Tıp, felsefe ve mantık alanları başta olmak üzere 160’tan fazla eseri vardır. Bunların elli üçü tıp ve farmakoloji, dördü zooloji, dördü botanik, yirmisi mantık, on sekizi felsefe, on üçü nahiv, sekizi hadis, ikisi tefsir, ikisi fıkıh, ikisi kelâm, onu metodoloji ve tarih, dördü de ahlâk ve siyaset konularında kaleme alınmıştır.
Abdüllatif el-Bağdadi’nin bütün çalışmaları gözlemlerden edindiği bilgilerin sağladığı olanaklara, yönteme dayanır. Salt deneyci, gözlemci bir düşünür olmamasına rağmen benimsediği çalışma yöntemi İslam ülkelerinde sürdürülen bilim geleneğine uymaz. Sorunların çözümünde mantık ilkelerinin egemenliğine karşı kuşkucu bir tutum takınmıştır. Ona göre mantık kesin bilgiye ulaştıran, bütün kuşkulardan uzak sağlıklı bir bilim yöntemi getiremez. Bazı müellifler Abdüllatif el-Bağdadi’yi İslâm felsefesinin hiçbir ekolünü benimsememiş bir filozof olarak gösterirlerse de onu İslâm dünyasındaki Aristocu geleneğe bağlı bir meşşâî filozofu saymak görenler de vardır. Çünkü o, Aristo’nun fizik, metafizik, psikoloji ve tabiat ilimleri alanına giren eserleri üzerinde çalışmış, bunları bazen özetlemiş, bazen de hâşiyeler yazarak gerekli açıklamalarda bulunmuştur. Abdüllatif el-Bağdadi’ye göre evren gerçek bir varlıktır, onun yok olacağı mantık ilkelerine dayanılarak saptanamaz. Ünlü İslam düşünürü, felsefe alanında uyguladığı kuşkucu eleştiri yöntemiyle, kendinden sonra gelenler üzerinde uzun süre etkili oldu. Bu etki İslam düşüncesinde, İlk Çağ kuşkucularına karşı ilgi uyandırdı, onların bulunabilen yazılarının, görüşlerini içeren kaynakların tanınmasına yol açtı.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Mahmut Kaya, Abdüllatif el-Bağdadi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.1, 1988
Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, cilt.1, fasikül.1, İstanbul, 1983
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Sergey Ayzenştayn
Sovyet film yönetmeni ve sinema kuramcısı Sergey Ayzenştayn, Letonya’da dünyaya geldi. Anne ve babasının ayrılmasından dolayı yedi yaşından itibaren babasıyla yaşayan Ayzenştayn, küçük yaşlarda Fransızca, İngilizce ve Almanca’yı iyi derecede öğrendi. Doğduğu şehir Riga’da modern eğitim uygulayan bir okula başlayan Ayzenştayn, sinemayı ilk defa Paris gezisi sırasında gördü. Seyrettiği ilk film Mêliês adlı filmdi. Küçük yaşlardan itibaren sinemaya eğilimi olan Ayzenştayn, babasının isteği üzerine İnşaat Mühendisliği Enstitüsü’ne yazıldı. Daha sonra ise mimarlık kurslarına devam etti. Askere çağrılması üzerine Ordu Mühendisleri Okulu’na girdi ve 18 Mart 1918’de Kızıl Ordu’ya dahil oldu. Sanata olan eğiliminden ötürü propaganda bölümüne geçti, burada tiyatro dekoratörlüğü, afişçilik, yönetmenlik ve oyunculuk gibi görevler üstlendi. Askerlikten sonraki süreçte Devlet Yüksek Film Yönetmenliği Bölümü’ne öğrenci olarak giren Ayzenştayn bir yandan da tiyatro çalışmalarına devam etti. Oblomov’un günlüğü adlı ilk filmiyle 1923 yılında sinemaya adımını attı.
-
Büyük Keyhüsrev
Büyük Kiros ve Büyük Kuroş adlarıyla da anılan Büyük Keyhüsrev günümüz Türkiye’sinin İran ve Irak’ın büyük bir bölümümü fethetti ve antik dünyanın en büyük güçlerinden biri olan Pers İmparatorluğu’nu kurdu. İncil’de Yahudileri Babil esaretinden kurtaran ve Kudüs’e dönmelerine izin veren kral olarak bahsedilen Keyhüsrev, babasının ölümünün hemen ardından tahta geçerek fetih hareketlerine girişti. Med İmparatorluğu ve Lidya İmparatorluğu’nun da içlerinde bulunduğu komşu devletleri fethetti. Dalga dalga yayılan güçlü Pers İmparatorluğu’nun en önemli ismi olan Büyük Keyhüsrev MÖ 530 yılında öldü. Cenazesi dönemin başkenti Pasagard’a gömüldü.
-
Faik Reşat
Yazısının güzelliğiyle tanınan Fâik Reşad tahsiline Sultanahmet’teki sıbyan mektebinde başladı, daha sonra Divanyolu’nda Mekteb-i İrfâniyye Rüşdiyesi’ne kaydedildi. Hatırlı aile çocuklarının küçük yaşta kabul edildiği Bâb-ı Seraskerî Muhâsebe Kalemi’ne stajyer olarak alındı. Kalemin nüfuzlu simalarından olan eniştesi vasıtasıyla girdiği bu memuriyette iki sene çalıştıktan sonra İhyâ Efendi, torunu Fâik Reşad’ı ileri gelen şahsiyetlerinden bulunduğu Dîvân-ı Hümâyun Kalemi’ne naklettirdi. Burada iken şiire başlayan Fâik Reşad aldığı hususi derslerle filolojik ve edebî kültürünü ilerletmeye çalıştı. Batı edebiyatını tanıması onun edebî zevkinde mühim değişmeler meydana getirdi. Ahmed Midhat kendisine Takvîm-i Vekāyi‘ gazetesinin başmuharrirliğini sağladı. Zamanla Fâik Reşad’ın edebî görüşlerinde değişiklik oldu, önceleri tenkit ettiği eski tarz şiire döndü, kalemini yeniden o yola çevirdi. Matbûât-ı Dâhiliyye İdaresi mümeyyizliğine tayin edilip burada müdür muavinliğine kadar yükseldi. II. Meşrutiyet’in ilânında bu vazifesine ilâveten kendisine Takvîm-i Vekāyi‘ müdürlüğü de verildi.
-
Mustafa Nuri Paşa
Özel hocalardan Arapça ve Farsça öğrenen Mustafa Nuri, tahsilini tamamladıktan sonra bir süre İzmir Valisi Salih ve Maliye Bakanı Nafiz paşaların mühürdarlık hizmetinde bulundu. 1853 yılında Meclis-i Ali-i Tanzimat katipleri zümresine dahil oldu ve ardından Meclis-i Tanzimat Kalemi serhalifeliğine, sonra aynı meclisin başkatipliğine getirildi. 1863 yılında Mabeyn-i Hümayun başkatibi olan Mustafa Nuri, bundan sonra sırasıyla Divan-ı Hümayun beylikçiliği, Deavi Nezareti, Divan-ı Muhakemat-ı Maliye, Divan-ı Muhasebat-ı Maliye başkanlığı gibi görevlerde bulundu. Rüşdü Paşa’nın beşinci defa sadrazam olması üzerine 1876 yılında Muhakemat Dairesi reisi, ardından Defter-i Hakani nazırı oldu. 1886 yılında Abdüllatif Subhi Paşa’nın vefatıyla onun yerine Evkaf nazırı olan paşa, bu görevini sürdürürken II. Abdülhamid’in cuma selamlığına katıldıktan sonra evine döndüğü sırada vefat etti. Küçük bir memuriyetten başlayarak vezirlik ve nâzırlığa kadar yükselen Mustafa Nuri Paşa II. Mahmud, Abdülmecid, Abdülaziz, V. Murad ve II. Abdülhamid dönemlerinde görev yapmıştır.
-
Abdülhalim Galip Paşa
Şiirlerinde “Galib” dışında “Niğdeli Galib” mahlasını da kullanmasından Niğdeli olduğu anlaşılan Abdülhallim Paşa’nın “Türk Galib” lakabıyla tanınmasının sebebi Kastamonu ağzıyla yazdığı şiirleri Mutâyebât-ı Türkiyye adlı kitapta toplamasıydı. Maliye Mektûbî Dairesi’ne kâtip olarak giren Galib Paşa, Kaptanıderyâ Çengeloğlu Tâhir Paşa’nın mühürdarlığı zamanında ve Tâhir Paşa Aydın vilâyeti müşiri iken hâcegânlık rütbesiyle divan kâtipliği görevinde bulundu. Ayrıca Marmara voyvodalığı, eski sadrazam Dârendeli İzzet Mehmed Paşa’nın Akkâ eyaleti valiliği (1840) sırasında Şam’da divan kâtipliğini, postane kâtipliği, Posta Nâzırı Hüseyin Bey’in mühürdarlığını ve mâbeyin başmemuru Hâmid Paşa’nın kâtipliğini yaptı. Ardından üçüncü derece ile Urfa-Viranşehir kaymakamlığına, bir süre sonra Ankara defterdarlığına tayin edildi. 1848’de İstanbul’a döndü. 1849’da Batum ve 1851’de Tırnova kaymakamlığına getirildi. 1853’te beylerbeyilik rütbesiyle paşa oldu. Son görevi Amasya mutasarrıflığıydı.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun