1919 senesi Mayısının 19 uncu günü Samsuna çıktım. Genel durum ve görünüm:
Osmanlı Devletinin içinde bulunduğu grup, Genel Savaşta yenilmiş, Osmanlı ordusu her tarafta zedelenmiş, şartları ağır bir ateşkes anlaşması imzalanmış. Büyük Savaşın uzun seneleri içinde, millet yorgun ve fakir bir halde. Millet ve memleketi Genel Savaşa sevkedenler, kendi hayatlarının kaygısına düşerek, memleketten kaçmışlar. Padişah ve halife olan Vahdettin, soysuz, kendini ve yalnız tahtını koruyabileceğini hayal ettiği alçakça önlemler araştırmakta. Damat Ferit Paşanın başkanlığındaki kabine; âciz, haysiyetsiz, korkak, yalnız padişahın iradesi altında ve onunla beraber şahıslarını esirgeyebilecek herhangi bir duruma razı.
Ordunun elinden silâhları ve cephanesi alınmış ve alınmakta…
İtilâf Devletleri , ateşkes hükümlerine uymayı gerekli görmüyorlar. Birer bahane ile, itilâf donanmaları ve askerleri İstanbulda. Adana ili, Fransızlar; Urfa, Maraşı, Gaziantep, İngilizler tarafından işgal edilmiş. Antalya ve Konyada, İtalyan birlikleri; Merzifon ve Samsunda İngiliz askerleri bulunuyor. Her tarafta, yabancıların subay ve görevlileri ve özel adamları faaliyette. En sonunda, konuşmaya başlangıç noktası yaptığımız tarihten dört gün önce, 15 Mayıs 1919 da İtilaf Devletlerinin oluru ile Yunan ordusu İzmire çıkarılıyor.
Bundan başka, memleketin her tarafında, Hıristiyan unsurlar gizli, açık, özel hırs ve amaçlarının elde edilmesine, devletin bir an önce, çökmesine çalışıyorlar.
Sonradan elde edilen güvenilir bilgi ve belgelerle belirlendi ki, İstanbul Rum Patrikhanesinde oluşan “Mavri Mira” kurulu (Belge 1), illerde çeteler kurmak ve yönetmek, mitingler ve propagandalar yaptırmakla meşgul. Yunan Kızıl Haçı, resmî göçmenler komisyonu;” Mavri Mira “kurulunun çalışmalarını kolaylaştırmaya hizmet ediyor.” Mavri Mira” kurulu tarafından yönetilen Rum okullarının izci örgütleri, yirmi yaşını aşan gençler de dahil olmak üzere heryerde tamamlanıyor.
Trabzon, Samsun ve bütün Karadeniz kıyılarında kurulmuş ve İstanbuldaki merkeze baglı olan “Pontus” derneği kolayca ve başarı ile çalışıyor (Belge 2).
Durumun kOrkunçluğu ve ağırlığı karşışında, her yerde, her bölgede birtakım kişiler tarafından Kurtuluş yolları düşünülmeye başlanmış idi. Bu düşünce ile yapılan girişimler, birtakım kuruluşlar doğurdu. Örneğin: Edirne ve
yöresinde “Trakya-Paşaeli” adı ile bir dernek vardı. Doğuda, “Hakları Koruma” (Belge 3) Erzurumda ve Elazığda (Belge 4) genel merkezi İstanbulda olmak üzere kurulmuştu. Trabzonda Doğu İlleri Ulusal Hakları Savunma Derneği adında bir dernek bulunduğu gibi İstanbulda da, “Trabzon ve Yöresi Yerinden Yönetim Derneği” vardı. Bu dernek merkezinin gönderdigi delegelerle, Of ilçesiyle Rize sancağında şubeler açılmıştı (Belge 5) ve (Belge 6).
İzmirin işgal olunacağına dair Mayısın onüçünden beri elle tutulur belirtiler gören İzmirdeki bazı genç vatanseverler, ayın 14/15 inci gecesi, bu acıklı durum hakkında fikir alışverişinde bulunmuşlar ve olup bitti haline geldiğine kuşku kalmıyan Yunan işgalinin İzmirin Yunanistana katılmasıyla sonuçlanmasını önlemek esasında birleşmişler ve “Katılmayı reddetme” prensibini ortaya atmışlardır. Aynı gecede bu amacın yayılmasını sağlamak için İzmirde Yahudi
Mezarlığına toplanabilen halk tarafından bir miting yapılmışsa da ertesi gün sabahleyin Yunan askerlerinin rıhtımda görülmesi ile bu girişim amaca umulan ölçüde ulaşamamıştır…