Moskova metrosunun ününü bilmeyen var mı? Peki çoğumuzun hemen her gün inip çıktığı, müzeleri kıskandıran istasyonlarına hayranlıkla baktığı bu muhteşem metronun öyküsün, barındırdığı sırları, kendine has özelliklerini, üzerine yazılan “şehir efsanelerini” ne kadar biliyoruz? Arkadaşımız NATALYA KUKUŞKİNA, şehrine aşık bir “Moskoviçka” olarak biz Türklere, Moskova metrosunun kapılarını açıyor, sonsuza kadar uzuyormuş hissi veren tünellerinde dolaştırıyor:
Moskova Metrosu
20 ilginç nokta :
1. Moskova Metrosu’nda 12 güzergah üzerinde inşa edilmiş 182 istasyon bulunur.
2. Güzergahların toplam uzunluğu 301,2 km’dir.
3. Metropoliten açılış tarihi 15 mayıs 1935’tir.
4. Moskova Metrosu’nun ilk güzergahı ‘Sokoloniki’ istasyonundan başlayarak ‘Park Kulturı’ istasyonuna kadar uzanan Kırmızı Hattır. Bu hat üzerinden ‘Smolenskaya’ istasyonuna hat ayrılır.
5. Günlük taşınan yolcu sayısı – 6,45 milyon kişi (2010 yıllık ortalaması)
6. Şu an geçerli olan Metro taşıma ücreti 28 Ruble’dir.
7. Metro’nun 44 istasyonu kültür mirası statüsündedir.
8. Metro’nun ring dışındaki düz hatlarında Moskova şehir merkezine sayir halindeyken erkek sesi ile anons yapılırken, ters yönde anons kadın sesi ile yapılır. Ring hattında ise saat yönünde seyir halindeyken anons erkek sesi ile, saate ters yönde seyir halinde kadın sesi ile anons yapılır. Bu uygulama körlere yön konusunda yardımcı olmak için yapılır.
9. Moskova Metropoliten’i, Tokyo Metrosu’ndan sonra kullanım yoğunluğu bakımından ikinci sırada bulunmaktadır.
10. Moskova Metrosu’nda toplam 280 platform bulunur.
11. 182 istasyondan sadece biri (‘Myakinino’) Moskova Bölgesi sınırları içinde yeralır. ‘Myakinino’ istastonu ayrıca özel sektör finansmanı ile yapılan tek istasyondur.
12. İstasyonlardaki platformların genelde uzunluğu 155 metredir, bu 8 vagonun durak yapmasına yeterli mesafedir.
13. En derin istasyon 84 metre ile ‘Park Pobedı’dır.
14. Yeryüzüne en yakın konumda olan istasyon ise ‘Peçatniki’dir.
15. En uzun platform 282 metre ile ‘Vorobyovı Gorı’ istasyonundadır.
16. En uzun istasyonlararası mesafe 6625 metre ile ‘Krılatskoye’ ve ‘Strogino’ arasındadır.
17. En kısa istasyonlararası mesafe 500 metre ile ‘Vıstavoçnaya’ ve ‘Mejdunarodnaya’ arasındadır.
18. En uzun yürüyen merdiven 126,8 metre ile ‘Park Pobedı’ istasyonundadır.
19. En son açılan istasyonlar ‘Dostoyevskaya’ ve ‘Maryina Roşa’dır – 15 haziran 2010.
20. Moskova Metrosu’nda 651 yürüyen merdiven bulunur.
Tarihçe:
Moskova’da yeraltı yolu yapımı ile ilgili planlar daha 1875 yılında bile mevcut idi. Ancak hep değişik nedenlerle proje uygulamaya geçememiştir. Ancak 15 haziran 1931’de adı ilk Moskova Metrosu’na verilen Lazar Kaganoviç tarafından hazırlanan rapor sayesinde şehirdeki ulaşımı kolaylaştırmak ve tramvayların yükünü azaltmak amacıyla metro inşaatına kararı verilir. Metro daha sonra Lenin Metropoliteni şeklinde adı değiştirilene kadar Lazar Kaganoviç’in adını taşımıştır.
Moskova Metrosu 15 mayıs 1935’de açılır. Açıldığında 11,5 kilometrelik güzergah sistemine, 13 istasyona ve 14 vagona sahiptir. Moskova Metrosu’nun ilk güzergahı ‘Sokoloniki’ istasyonundan başlayarak ‘Park Kulturı’ istasyonuna kadar uzanan Kırmızı Hattır.
Büyük Anavatan Savaşı başlamadan önce iki güzergahın daha inşaatı tamamlanır: Arbat-Pokrovskaya (‘Kievskaya’ istasyonundan ‘Kurskaya’ istasyonuna kadar) ve Gorkovskiy-Zamoskvoretskaya (‘Sokol’ istasyonundan, ‘Teatralnaya’ istasyonuna kadar).
Savaş sırasında bazı istasyonlar bomba sığınağı olarak kullanılmıştır. En ünlü sığınak ‘Mayakovskaya’ istasyonudur. Bombardımanlar sırasında Moskova Metrosu’ndan 217 çocuk Dünya’ya gelmiştir.
Ekim 1941’de Almanların Moskova’ya aşırı derecede yaklaşmaları üzerine Moskova Metrosu’nun tahrip edilmesine karar verilir. 16 ekim 1941 günü Moskova Metrosu tarihinde bir kere olmak üzere çalışmamıştır. Ancak akşam üzeri emir iptal edilir ve vagonlar çalışmaya başlar.
Savaş sırasında sadece 7 istasyonun inşaatı yapılabilmiştir. Her birinde bununla ilgili bir anı tablosu bulunmaktadır.
1954 yılında Moskova Metrosu’nun ring güzergahı tamamlanır.
Soğuk Savaş’ın başlaması ile derin konumlu Arbatskaya hattının inşaatına başlanır. Yüzeye daha yakın konumdaki küçük Arbatskaya hattı kapatılır, ancak bir süre sonra Filyovskaya adı ile tekrar açılır. Derin metro hattı nükleer savaş tehdidine karşı bomba sığınağı olarak düşünülmüştür ve üstteki hatta paralel olarak devam eder. Bu nedenle yan yana iki metro hattı bulunmaktadır ve dolayısı ile iki Arbatskaya, iki Smolenskaya istasyonu bulunmaktadır.
50-li yıllarda maliyeti düşüren ve inşaat hızını oldukça artıran tipik proje esas alınarak metro inşa edilmeye başlanır, ancak bu yaklaşım yeni istasyonların kendilerine has, ayırt edici bir havaya sahip olmalarına da engel olur. Daha önceki istasyonlar ise her birine has mimari dizayn ile ayrı bir kişiliğe sahiptirler.
90’lı yıllarda monoray ve hafif metro gibi yeni taşıma sistemleri kurulmaya başlanır.
2002 yılında Moskova Metrosu ilk defa MKAD (Moskova Çevre Otoyolu) dışına çıkar. Burada inşaatı tamamlanan ilk istasyon ‘Bulvar Dmitriya Donskovo’ adını taşır. 2003’de ilk hafif metro hattı, 2004’de de Ostankino’ya giden ilk monoray açıldı. 2009’da Moskova Bölgesi’nde bulunan ve özel bir yatırımcının finansmanı ile inşa edilen ilk istasyon işletmeye alındı. Bu istasyonun adı ‘Myakinino’.
15 mayıs 2010’da Moskova Metrosu 75 yaşına bastı.
75 yaşında olan her tesisin efsaneleri ve gizleri olur. Moskova Metrosu da bu konuda istisna değil, ve uzun yıllar boyunca bir sürü hikaye birikmiştir. Bazıları hayal ürünü gibi görünse de içlerinde gerçeğe yakın olanlar da var. Ama hepsi de aynı şekilde ilgi çekici ve sizlerle şimdi paylaşmak istediğim mitler ve inanışlara ait ‘gizli dünyayı’ gözlerimizin önüne sermekteler.
Metro 2
Moskova’nın altında gizli metro hatları olduğuna dair çok sayıda dedikodu ve rivayet vardır. Bu konu özellikle 90’lı yıllarda aktif bir şekilde tartışılırdı. Aralarında fantastik ve inanılması çok zor olanlar da olmak üzere bir çok hikaye anlatılırdı. Gizli tüneller sistemi ‘Metro-2’ adı 1992 yılında Ogonek adlı dergiden çıkan bir makaleden sonra kullanılır oldu. Sistemin gerçek adı ise ‘D6’
İnternette ‘gizli metro’ üzerine çok miktarda bilgi bulunuyor, ayrıca tahmin edilen bazı şemalara bile yer veriliyor. Bazı bilgilere göre bu tipte inşa edilen hatların toplam uzunluğu 150 kilometre. Bunların arasında Çehov şehrine kadar uzanan 60 kilometrelik bir hat ve Vnukovo ve Domodedovo havaalanlarına kadar giden hatların olduğu da iddia ediliyor. Ancak bunlar büyük bir ihtimalle birer efsaneden ibaret.
Kesin olarak bilinen tek gerçek Sovyetler zamanında inşa edilmiş ve metro tünelleri ile birbirine bağlanmış olan yeraltı sığınakları sistemin varlığı.
Hatta bunlardan birini görmek mümkün. Taganka’da bulunan sığınak şu anda halka açık ve burada ‘Soğuk Savaş Müzesi bulunuyor. Her isteyen önceden yazılmak şartı ile burayı gezebilir.
Benzeri bir sığınak ‘İzmailovskiy Park’ istasyonuna yakın bir konumda bulunmaktadır. Bir ihtimal istasyondan bu sığınağa bir geçit bulunuyor. İstasyonda bulunan ortadaki demir yolunun çeşitli törenler sırasında Stalin için kullanıldığı söyleniyor.
Savaş sırasında ‘Kirovskaya’ istasyonunda Genel Karargah ve Hava Saldırılarına Karşı Savunma (PVO) birliklerine bağlı birimler bulunmaktaydı. Metro trenleri burada durak yapmazlardı ve ilgili birimler özel bir duvar ile gözlerden saklanmıştı. Daha sonraları PVO karargahı için yeni bir sığınak inşa edilir, ancak bu tesis şimdilerde kullanılmamaktadır.
Kuntsevo’da Ordu Komuta’nına bağlı idare için özel bir yeraltı sığınağı inşa edilmişti.
MGU binasının hemen yanında, Ramenki’de muazzam bir yeraltı şehri inşa edilmiş olduğu tahmin ediliyor. Tabii ki buraya Sokolniki istasyonundan merkezi aşarak gelen metro hatlarının varlığından bahsediliyor. Benzeri hatlar mevcut metro hatlarına paralel olarak inşa edilmekteydi, çünki 30-40’lı yıllarda inşa edilen hatlar yeryüzüne daha yakındılar ve nükleer bir saldırıya karşı korunmasızlardı. Hatta sıradan bir bomba dahi zarar verebilirdi. Bu da şehrin bazı bölgelerinin birbirlerinden kopması anlamına gelmekteydi.
Metro’nun dev bir sivil savunma sistemi olduğu ve aslında büyük bir bomba sığınağı olarak inşa edildiği yolunda bilgiler de vardır. Bazı hikayelerde Moskova Metrosu’nda ne için kullanıldığı belli olmayan mekanizmalardan bahsedilir, herhangi bir tehlike anında metronun büyük bir sığınak haline getirilebileceği, hatta başkent halkının dış Dünya’dan ayrı olarak burada yaşayabileceğine dair rivayetler de bulunmaktadır.
Mistik planlama.
Moskova Şehri’nin imarında uygulanan ve 1.Petr zamanından başlayarak hayata geçirilen bir planlama şekli mevcuttur. O dönemin büyük bilim adamı ve mistifikatörü Suharevskaya Kulesi’nin büyücüsü lakaplı Yakov Vilimoviç Brus’a ait olan bu planlamada burç sistemi esas alınmıştır. Brus, belirli tipte inşaat yapılmasına uygun olarak adlandırdığı bölgeleri burçlara ve özel noktalara göre ayırdığı planlar yapmıştır. Metropoliten inşaatı söz konusu olduğunda Sovyet idaresi işte bu planları esas alır. Sonuçta ne yapılırsa yapılsın metronun ring hattı üzerinde 12 istasyon inşa edilir. 13. istasyon planlansa bile ya ertelenir, ya da bazen anlaşılamayan nedenlerle bir türlü inşa edilemez. Metro istasyonları gibi Moskova’nın mahalleleri de burç sistemi esas alınarak bölümlere ayrılmıştır. Başlangıç noktası Kurskaya istasyonudur ve Koç burcuna denk gelir. Daha sonra saat istikametinde olmak üzere ‘Taganskaya’ – Boğa, ‘Paveletskaya’ – İkizler ve böylece devam eder. Astrologlar insanların kendi burcuna veya en azından burç grubuna (Ateş, Toprak, Hava, Su) denk gelen mahallelerde yaşamalarını önermektedirler. Böylece insan başarılı olabilir ve yaptığı her şey kolay ve güzel olur.
Terk edilmiş istasyonlar.
Moskova Metrosu’nda bir kaç adet kapalı istasyon bulunmaktadır:
“Sovetskaya”
Bu gerçekten kapatılmış bir istasyon değil daha çok bir efsaneye benzemektedir. Metro inşaatı ikinci etabında ‘Sovetskaya’ adlı bir istasyon bulunmaktaydı. İstasyon Sovyet Alanı altında, Teatralnaya (o zamanlar Ploşad Sverdlova) ve Mayakovskaya istasyonları arasında olması gerekiyordu. İnşaat hızlandırılsın diye girişimler olsa da sonuçta tamamlanmamıştır, ilk projede kullanılan inşaat elemanları daha sonra Moskova PVO karargahı için sığınak yapımında kullanılmıştır.
“Pervomayskaya”
‘Pervomayskaya’ istasyonu ilk başta ‘İzmailovskiy Park’ istasyonundan sonra geliyordu ve ‘İzmailovo’ tren deposu binası içinde, yüzeyde bulunmaktaydı. İstasyonun yolcu platformu iyi durumdadır, ancak ‘L.M. Kaganoviç Metropoliteni – ‘Pervomayskaya İstasyonu’ tabelası bir süre önce kaldırılmıştır.
İstasyon mekanında ise şimdilerde tamir atölyesi bulunmaktadır. Duvarlardaki karo seramikler, o dönemlerde geniş bir şekilde kullanılan alçı süslemeler, hatta bazı yerlerde altın kaplamalı bir şekilde kalmıştır. İstasyon platformu üzerinde ise bir salon yapılmıştır ve çeşitli tören, konser, toplantılar için kullanılmaktadır.
“Kalujskaya”
‘Kalujskaya’ istasyonu 1964 – 1974 arasında Kalujskoye tren deposu binasında bulunmaktaydı. Coğrafik olarak şimdiki ‘Kalujskaya’ istasyonunun hemen yanındadır ve ‘Meridian’ Kültür Sarayı’nın karşısındadır. İstasyon deponun 5. nefinde yerlamaktaydı. 1971 yılına kadar son istasyon idi ve yan duvarlarından birinde pencereler bulunmaktaydı. Ancak Rijskaya hattına bağlantı için depo genişletilir, 3 yeni nef inşa edilir ve bu duvardaki pencereler kapatılır. İstasyonda iki çıkmaz yol, ada tipi platform bulunuyordu. İstasyonun herhangi bir mimari süslemesi yoktu, aslfalt platform kaplaması, beyaz duvarları, döşeme tavanına asılı sanayi tipi aydınlatma armatürleri bulunuyordu. Platfromun ortasında bir kaç ahşap bank yerleştirilmişti. Platform direk olarak kasa ve giriş turnikelerinin olduğu kısma bağlanırdı.
“Volokolamskaya”
‘Şukinskaya’ ve ‘Tuşinskaya’ istasyonları arasında Krasnopresnenskiy hattında seyreden yolcular vegon penceresinden ‘Volokolamskaya’ istasyonunu görebilirler.
Bu istasyon Tuşino Havaalanı yerine inşa edilen yeni mahallelerde yaşayan insanlar için düşünülmüştü. İstasyonda şehre çıkış ve ince iş öngörülmemiştir. Sadece boş platformu ve iki sıra dikmeleri aydınlatan lambalar mevcuttur. İstasyon tipik konstrüksiyonda yapılmıştır ve yeryüzüne yakın konumdadır.
“Leninskiye Gorı ”
Bu istasyon artık ‘hayalet istasyon’ olmaktan çıkmıştır.
Burada bulunan Lujnetskiy Metroköprüsü 1984 yılında işletmeye kapatılmış ve rekonstrüksiyon çalışmaları başlatılmıştı. Metro vagonları ek olarak inşa edilen iki ayrı yoldan geçerek seyre devam etmekteydiler. 19 yıl boyunca kapalı kalan istasyon 14 aralık 2002’de ‘Vorobyovı Gorı’ adı altında yeniden açılmıştır.
Heykeller.
Birçoğumuz ‘Ploşad Revolutsiy’ istasyonunda bulunan heykellerin büyülü gücünden bahsedildiğini duymuşuzdur. Burada toplam heykel sayısı 76’dır. Heykeller sovyet insanlarını betimlemektedir. Otel vestibülüneki tonozlara sığmaları açısından tüm heykeller ya diz çökmüş, ya eğilmiş ya da oturur pozisyonda yapılmıştır. Bununla ilgili olarak anlatılan bir de şaka vardır: ‘istasyonda bütün sovyet halkının ya oturduğu (hapse düşmek anlamında) ya da diz çökmüş olduğu anlatılır’ denir.
Bu heykellerle ilgili bir kaç inanış vardır, gelin bir kaçına bakalım:
1938 yılından bu yana öğrenciler Matvey Manizer heykeline başarı dilemek için gelirler. Yanında köpeği ile keşif eri kompozisyonu herkes tarafından bilinir: Köpeğin burnunu okşarsan vize, ayağını okşarsan sınavı verirsin. Bu nedenle bronz köpeğin burnu pırıl pırıldır.
İkinci inanışa göre çekistin elindeki mausere dokunursan o gün hem mali hem iş açısından çok başarılı geçer.
Üçüncü inanış: Hiç bir şekilde bronz horoz heykeline, özellikle de gagasına dokunmamak gerekir. Bunu yapanın başına şansızlıklar gelir.
Tablolar ve deniz kabukları
Dünya’da çok az sayıda metro Moskova Metrosu gibi mimari süslemeleri ve heykelleri ile övünebilir. Bazen Moskova Metro sanatında gerçekten eşi bulunmaz şeylere rastlayabilirsiniz.
‘Ploşad İlyiça’ istasyonunun milyarlarca yıl önce yaşamış kabuklu canlıların mezarı olduğu eskiden beri bilinir. Bunları hemen hemen her sütunda görmek mümkündür.
Ring hattı üzerindeki ‘Kievskaya Koltsevaya’ istasyonunda ‘Ukrayna’daki sovyet iktidarı uğruna mücadele’ adlı mozaik bir pano bulunmaktadır. Burada bir köşesinde elinde dizüstü bilgisayarı olan ve mobil telefonla konuşan bir kişi betimlenmiştir.
Gelişme planları:
2025 yılına kadar Metropoliten gelişme planı mevcuttur.
Yakın bir zamanda ‘Borisovo’, ‘Şipilovskaya’, Zyablikovo’, ‘Novokosino’, ‘Brateevo’, ‘Julebino’ istasyonlarının açılması beklenmektedir. ‘Park Pobedı’ istasyonunda ‘Ramenki’ istasyonuna kadar Soltsevo hattının ilk kısmının işletmeye alınması ve Güney-batı’da ‘Troparevo’ istasyonuna kadar uzatılması planlanıyor. 2012 yılında itibaren Ring hattının yükünü azaltmak için ikinci bir aktarma ringi inşaatın başlanacaktır.
Çeviren: Metin UÇAR