7. SİNOP’UN EKONOMİK YAPISI, SORUNLARI VE ÇÖZÜM
7.1.7. Sinop’a Nükleer Santral Yapımı Tartışmaları
Türkiye’nin enerjide dışa, özellikle doğal gaza bağımlılığı tartışmaları alternatif kaynakları gündeme getirmiştir. Bunlardan en önemlisi ise nükleer enerjidir. Türkiye’nin gündemine oturan nükleer enerji tartışmaları uzun yıllardan beri dünyanın da gündeminde yer almaktadır. Özellikle, Rusya ile Ukrayna arasında yaşanan doğalgaz kriziyle başlayan enerji kaynakları ve enerji çeşitliliği gibi konular hemen her ülkede yoğun tartışmalara neden olmaktadır. Bu tartışmalarda nükleer enerjinin de adı sık sık geçmektedir. Nükleer karşıtları bu teknolojiyi gelecek nesillere yapılacak en büyük haksızlık olarak nitelendirirken, sistemin taraftarları; "eğer enerji sıkıntısı çekmek istemeden yaşamak istiyorsanız risk almanız gerekir" demektedirler. Peki sözü edilen risk tam olarak nedir? Bu riskin hesabını yapmak mümkün müdür? Tam bu noktada söze yine nükleer karşıtları girmekte ve "atom enerjisini aklınızdan bile geçirmeyin. Zira böyle bir adımın geri dönüşü yok!" demektedirler.
Dünya üzerinde halen 32 ülke nükleer enerji kullanmaktadır. Bu ülkelerde faaliyette olan 443 nükleer santralin yılda toplam 370 bin megavat elektrik enerjisi ürettiği tahmin edilmektedir. Bu rakam toplam dünya elektrik enerji üretiminin yüzde 18’ine eşittir. Ancak santraller bu üretimi yaparken, diğer yandan da her yıl toplam 12 bin ton nükleer atık üretmektedir. Bu atıkların tam olarak nerede depolanacakları ise tam bir bilmecedir. Zira başta Avrupa ülkeleri olmak üzere, birçok devlet kendi topraklarında nükleer atık depolamak istememektedir. Bunun nedeni ise nükleer atıkların etrafa yaydıkları radyasyonun çok ölümcül olması ve bir felaketin yaşanmaması için atıkların uzun yıllar büyük bir dikkatle saklanmasının gerekmesidir (Uçansoy, 2006, 2). Ayrıca, atıkların zarar vermeyecek biçimde saklanmasının maliyeti de oldukça yüksektir.
Nükleer atıklarla ilgili en büyük sorun ise, atıkların çevreye çok uzun yıllar aralıksız olarak radyasyon yaymalarıdır. Örneğin, nükleer atık içerisinde bulunan Plutonyum 239 adındaki izotopun ışıma gücünün % 100’den % 99’a düşmesi için 24 bin 400 yıl geçmesi gerekir. Bu izotopun radyasyon yaymaması için ise toplam 292 bin 800 yılın geçmesi gerekmektedir (Sabah Gazetesi, 2007).
ürettiğinden bahsetmektedirler. Diğer yandan, aynı santral yılda ortalama 60 metreküp radyoaktif atık açığa çıkarmaktadır. Atıkların ortadan kaldırılması ise ortalama 38 milyon Euro’ya mal olmaktadır. Bu teknolojiyi kullanan ülkeler, atıkları 70 dereceye varan yüksek ısıları nedeniyle önce santral yakınlarında bulunan soğuk su havuzlarında dinlendirmekte ve bu dinlendirme 5 yıl sürmektedir. Ardından ara depolama evresi başlamaktadır. Soğuyan radyoaktif maddeler toprak altına gömülmeden önce, ışıma oranının düşmesi için genellikle toprak üzerinde bulunan ara depolarda yaklaşık 30 yıl daha bekletilmektedir. Bu depolar 60 santimetrelik beton ve çelikten oluşan duvarlarıyla her türlü deprem, sel ve yangına karşı dayanacak şekilde inşa edilmektedir. Son depolama safhasında ise yaklaşık 35 yıldan beri bekletilen atıklar toprak altına gömülür. Bunun için genellikle eski ve kurumuş maden ocakları kullanılmaktadır. Bu yeraltı depolarının derinlikleri ise 200–900 metre arasında değişir. İşin bu kadar uzun sürmesi atıkların içerisinde bulunan ağır metal adı verilen maddelerin etrafa yaydıkları radyasyonun azalmamasından kaynaklanmaktadır.
Türkiye’nin nükleer santral projesinin kapsadığı konular ise;
• Nükleer santrallerin yanı sıra nükleer enerji üretim tesislerinde yerli katkının en yüksek düzeye çıkarılması,
• Yerli tasarım ve üretime dayalı araştırma ve güç reaktörleri ile parçacık hızlandırıcılarının kurulması,
• Tıp ve endüstrinin radyoizotop ihtiyacının yerli olanaklarla karşılanması, • Uranyum zenginleştirme dahil yakıt çevrim tesislerinin kurulması, • Uranyum ve toryum aranması,
• Nükleer Teknoloji Merkezi kurulmasıdır (TAEK, 2007).
Avrupa’da 12 bin ton atığın toprak altında bulunduğu tahmin edilmektedir. Bu rakama her yıl yaklaşık 1730 ton yeni atık eklenmektedir. Son verilere göre Avrupa’da halen 145 nükleer santral faaliyet göstermektedir. Alman Nükleer Enerji Kurumu’nun rakamlarına göre bu atıkları güvenli olarak ortadan kaldırmanın yıllık faturası ise 30–35 milyon Euro arasında değişmektedir (Sabah Gazetesi, 2007). Santral karşıtları, özellikle ağır metal atıklarından yola çıkarak bir ülkede nükleer santral yapılmasının gelecek kuşakları doğrudan ve sonu olmayan bir radyasyon tehdidine mahkûm etmek anlamına geldiğine dikkat çekmektedirler. Santral taraftarları ise enerji açığının altını çizmekte ve
elektrik yoksa gelecek de yok demektedirler. Bu durumda, son söz yine siyasi otoriteye kalmaktadır. Ancak, sağlıklı bir karar için konunun yalnızca ekonomik açıdan değerlendirilmemesi büyük önem taşımaktadır.
Nükleer santralde en büyük sorun atıkların nasıl depolanacağıdır. Daha önce olduğu gibi bu kez de nükleer atıklar için Toros Dağları adres gösterilmektedir. Türkiye’nin daha önce iptal ile sonuçlanan nükleer santral macerasında atıklar için adres olarak gösterilen Toroslar yeniden gündemdedir. Türkiye’nin bir nükleer santrale ihtiyacı olmadığını söyleyen, aynı zamanda nükleer mühendisi de olan Marmara Üniversitesi Enerji Anabilim Dalı Başkanı Doç. Dr. Tanay Sıtkı Uyar, daha önce yaşanan nükleer santral ihale sürecini anımsatarak:
"O dönem Türkiye’de nükleer santral yapmak isteyen firmalar 'Toros Dağları bu iş için uygun' diyorlardı. Şimdi de aynı şeyi söyleyecekler. Oysa halen dünyada sürekli depolamanın nasıl yapılacağına dair bir görüş birliği yok. Amerika nükleer atıklarını santrallerinin yanındaki soğutma havuzlarında halen bekletiyor. Sürekli atık deposu için fikir birliğine varamadıklarından bu konu 2010 yılına ertelendi. Sürekli depoların başka bir ülkede toplanması konuşuluyor. Siz de bu olaya bulaştığınız zaman bedelini ödersiniz. Türkiye kendi nükleer atıkları olduğu gibi başka ülkelerin atık deposu olma
tehdidi altında da kalabilir" uyarısında bulunmaktadır. Aynı şekilde Greenpeace
Akdeniz Enerji Kampanyası Sorumlusu Hilal Atıcı da atık konusunun büyük bir sorun olacağına dikkat çektikten sonra, "Üstelik uranyum rezervlerinin 40–50 yıl sonra tükeneceği biliniyor. Yani uranyum önümüzdeki yıllarda daha da pahalı bir alternatif olacak" demektedir (Sabah Gazetesi, 2007).
Dünyada bazılarına göre 50, bazılarına göre ise 60–70 yıl sonra tükenecek uranyum yataklarına karşın, kömür yatakları için biçilen süre 150 ile 250 yıl arasında değişmektedir. Nükleer karşıtları Türkiye’nin kömür yataklarının değerlendirilmesine işaret ederken, su, rüzgar ve güneş gibi tükenmesi mümkün olmayan kaynakların da önemine işaret etmektedirler. Ancak, savunucuların önündeki bir başka konu ise, Türkiye’de bulunan toryum madenidir. Nükleer santrallerde yakıt olarak kullanılabileceği ifade edilen toryum madenlerinin bu amaçla kullanımı için hükümetin yeni bir teknoloji getirmek istediği kaydedilmektedir.
bulunduklarını, deniz suyu sıcaklığından, iklim, rüzgar ve havanın durgunluğuna kadar 43 kritere göre 8 yer belirlediklerini ifade etmiştir. Belirlenen yerlerin Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’a arz edildiğini, Başbakan’ın ise bunlar içerisinde bulunan Sinop’u ilan ettiğini bildiren Çakıroğlu, nükleer santral yapılacak yerde bir de teknoloji merkezinin kurulmasının öngörüldüğünü, Sinop’un bu açıdan da uygun olacağını vurgulamıştır. Okay Çakıroğlu, 3–3,5 yıl içerisinde 100 megavatlık (mw) bir araştırma reaktörü üreteceklerini, 2015 yılındaki hedeflerinin ise Türkiye'nin hiçbir ülkeye ihtiyaç duymadan nükleer santral yaratacak yeteneğe kavuşturulması olduğunu bildirmiştir.
Son iki yıldır TAEK’in, hükümetin ortaya koyduğu siyasi irade doğrultusunda ciddi şekilde yeniden yapılanma çalışmaları başlattığını anlatan Çakıroğlu, Sinop’ta yerleşim alanlarına uzak 60 bin dönümlük bir alanda nükleer teknoloji merkezi ile bunun hemen yakınına kurulacak nükleer reaktörler için gerekli yerlerin hazırlanmasına başlanması için karar alındığını belirtmiştir. Kurum olarak 2 yıldır sessiz sedasız gerekli tedbirleri aldıklarını anlatan Çakıroğlu, nükleer enerji konusunda 10 yıllık bir program hazırladıklarını bildirmiştir. Enerjiyi kontrol eden ülkeler ve kuvvetlerin şimdi de nükleer enerjiyi kontrol etme ihtiyacı hissettiklerini belirten Çakıroğlu, bazı ülkelerde nükleer enerjiye ilişkin mevcut çalışmaların hızlandığına dikkat çekmektedir.
Çakıroğlu’na göre, Dünyada nükleer Rönesans denilen bir dönüşüm başlamıştır ve 2020’li yıllarda fosil yakıtlar yakılamaz hale gelebilir. Hükümetin 14 holding temsilcisiyle yapılan toplantıda özel sektör temsilcileri, Akkuyu gibi nükleer santral inşası için lisanslı ve altyapısı hazır bir yer yerine, adres olarak Sinop-İnceburun’un gösterilmesinin nedenini sormuşlardır. Santral seçimindeki ölçütlerler özel sektör temsilcilerine hatırlatılırken bölgenin iklim koşullarının elektrik üretiminde sağlayacağı verimliliğe dikkat çekilmiştir. Bu arada Sinop’un Akkuyu’ya göre avantajının su ısısı olduğu bir kez daha vurgulanmıştır. Sinop’a yapılacak santralin aynı yatırımla Akkuyu’ya yapılacak santrale göre sadece suyu daha soğuk olduğu için % 5 daha fazla elektrik üretilebileceği ifade edilmektedir. Nükleer santralde su ısısının önemi, elektrik üretiminde kullanılan buharın tekrar suya çevrilmesinde sağladığı avantajdan kaynaklanmaktadır. Su ne kadar soğuksa buharın suya dönüşümü o kadar hızlanır, bu da verimi artırmaktadır (Nükleer Enerji ve Reaktörler, TAEK, 2007).
Türkiye’nin en kuzey noktası İnceburun Feneri’nin önüne santralin soğutma tesisinin yapılması planlanmaktadır. Nükleer santral için seçilen yerde 20 bin dönüm
çam ormanı vardır. İnceburun’da yapılacak nükleer santral nedeniyle binlerce ağaç kesilecektir. Çünkü santralin yapılacağı alanın 20 bin dönümlük bölümü çam ormanıdır. Bölge, İnceburun Feneri’nin hemen yanında denize kadar ulaşır. Santralin soğutma tesisinin de fenerle bu tepe arasındaki koya yapılması planlanmaktadır. Yaklaşık 5 bin dönümlük alanda bulunan 2 köyün taşınması da gündeme gelecektir. Aynı zamanda yaban hayatı koruma alını da olan bölgedeki binlerce hayvan santralden etkilenecektir.
Özetle; Nükleer Santrali destekleyenlerin savunduğu avantajlar şöyledir; • Temiz enerji kaynağıdır,
• Santraller fazla yer kaplamaz,
• Maliyetleri hidroelektrik santrallerine kıyasla daha ucuzdur, • İklim şartlarına bağlı olmaksızın enerji üretebilir,
• Kilowatt saat başına az miktarda atık oluşur, • Kilowatt saat enerji üretimi çok ucuzdur, • 100 yıllık Uranyum rezervi vardır,
• Fosil temelli enerji kaynakları tükenmek üzeredir, • Santrallerin bacasından yalnızca su buharı çıkar,
• Nükleer tıp veya işlemci teknolojisi gibi bilim dallarının gelişmesini sağlar, • Petrol ve doğalgaza bağımlılığı azaltır,
• Petrol, gaz ve kömür gibi kaynaklar tüketilmemiş olur, • Enerji sıkıntısı ortadan kalkar,
• Ülkelerin ekonomik olarak rekabet gücü artar.
Nükleer Santral Karşıtlarının dayanak noktaları ise şunlardır;
• Santraller riskli teknolojileri nedeniyle sürekli denetlenmek zorundadır, • En ufak arıza bile felakete dönüşebilir,
• Nükleer atıklar saatli bomba gibidir,
• Santralleri terör saldırılarına karşı da korumak zordur, • Nükleer teknolojiyi kullananlar nükleer silah da geliştirebilir, • Bakım ve atık giderleri çok yüksektir,
• Nükleer atıkların depolara taşınması büyük tehlike arz eder,
• Reaktörü soğutmak için kullanılan suyun ısınmış olarak tekrar denize veya nehirlere pompalanması ekolojik dengeyi bozar,
• Nükleer kazalar çok az olur ama etkileri nesillerce sürer,
• Alternatif enerji teknolojilerinin gelişmesini engeller (Sabah Gazetesi, 2007).