This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Stokların Tanımı Bir üretim sisteminde üretilen mamule dolaysız veya dolaylı olarak katılan bütün fiziksel varlıklar ve mamulün kendisi stok kavramı içerisinde düşünülebilir. Stoklar, döner sermayenin bağlı bulunduğu iktisadi kıymeti olan ve bir sermaye yatırımı olarak kabul edilen fiziksel unsurlardır. Genel anlamda stok, üretilen veya satın alınan ve kullanılmak için bekletilen malzemedir. Ekonomik değeri olan, atıl kaynaklar olarak tanımlanan stoklar, birçok işletmede büyük yatırımları temsil ederler. Çoğu zaman stok ve envanter sözcükleri birbirlerine yakın anlamda kullanılmıştır. Ancak bu iki kavram özde farklılık taşır. Stok, somut olup, belli bir sınıra sahip, birikmiş bir düzeydir. Envanter ise, bir birime sahip ölçülmüş stok büyüklüğüdür ve muhasebede genellikle yıl sonlarında yapılan fiziksel sayım yolu ile stok tespiti anlamına gelir. Envanter aynı zamanda işletmenin sahip olduğu malların ve servetin gerekli özellikleri ile birlikte gösterildiği ayrıntılı bir listenin hazırlanmasını ifade etmektedir. Stok’ un, iktisadi yönden bir tarifini vermek gerekirse: “ Ekonomik değeri olan, atıl bir kaynaktır ” diyebiliriz. Bu tarif analiz edildiğinde, şu unsurlar görülecektir: Bu kaynak içinde talep vardır. Talep, stoktan yapılan çıkışlarla karşılanmaktadır. Stoklar ise, yeni girişlerle beslenmektedir. Stokları, bir diğer şekilde şöyle tanımlayabiliriz: Eksiksiz, tahmine dayanan bir ekonomide, zorunlu bir yatırım olup, değişen bir talep veya tam tersi, mevsimlik karakterdeki doğal kaynaklar aracılığıyla karşılanan, devamlı bir talep karşısında, muntazam bir üretimi, süratli ve düzgün satın almayı sağlar. Başka bir deyişle stok, gelecekteki ihtiyaçları karşılamak için, en iktisadi olan stok miktarlarının, işletmenin üretim, satış ve mali durumu da dikkate alınarak belirlenmesini ve stok miktarlarının sürekli kılınmasını kapsar. 1.2. Stok Bulundurma Nedenleri Stok bulundurmanın üç nedeni vardır: 1. Faaliyetin düzenli sürdürülmesi 2. Emniyet 3. Spekülasyon Genel olarak; mamul mallar, yarı mamuller ve hammadde diye üç sınıfa ayrılan stoklar, çeşitli görüş açısından farklılıklar gösterirler. Çeşitli faaliyetler için zamana ihtiyaç olması, talebin değişebilirliği, belirsizlik şartları, işletmenin kapasitesi, stokların oluşmasının ana nedenlerindendir. Üretim sürecinde malzemeler, çeşitli üretim kademelerinde değişik işlemler görmektedir. Bu ise, üretim sistemini dengelemek, daha açık bir deyimle, kademeler arasındaki farklı üretim hızlarının oluşturacağı aksaklıklar veya sistemin bir kısmında meydana gelebilecek arızalardan, sistemin tamamının etkilenmesini önlemek için, yarı mamul stoklarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Diğer taraftan, son talebin belirlenmesi, yöneticileri tahminler yapmaya yöneltmektedir. Ancak, tahmin edilen talep ile, gerçekleşen talep arasındaki farkların meydana gelmesi, kaçınılmaz bir sonuçtur. Geleceğin belirsizliği nedeniyle, üretimin kesilmesi ve bunun sonucunda, üretim araçlarının atıl bırakılması, fiili ve potansiyel satış olanaklarının kaybedilmesi gibi risklerle karşı karşıya kalınabilir. Bu nedenle, gerçekleşen ve talep edilen arasında farklılık olması normaldir. Bu farklılığı ortadan kaldırmak, stoklarla olur. Bu ifadesi ile stoklar, talep tahminindeki yanılmaların ortaya çıkardığı zararları, minimum kılan unsurlardır. Mevsimlik dalgalanmaların geçerli olduğu piyasalarda, denge unsuru olarak stoklara ihtiyaç vardır. Müşteri talep düzeylerinde değişkenlik, üretimden ziyade, stoklar
aracılığıyla karşılanır. Aynı şekilde, malın üretiminin mevsimlik olduğu durumlarda da, devamlı ve düzenli bir seviyede olan talebin karşılanabilmesi için, üretim devresinde bütün dönemin talebini kapsayacak ölçüde üretim yapmak, bunu stok olarak bulundurmak ve talep edildiğinde, piyasaya sunmak gerekir. Hammaddelerin ve satın alınan diğer malzemelerin stoklanması ise, bütün miktarlarda satın almanın avantajlarını elde etmenin, herhangi bir nedenle aksamasından doğacak riskini, azaltmak gibi nedenlerle gerekli olabilir. 1.3. Stokların Faydaları Stoklar rasyonel esaslara göre faaliyet gösteren ve iktisadi düzende, fonksiyonunu gerektirdiği gibi yerine getirmek isteyen işletmeler için, kaçınılmaz bir unsurdur. Stok bulundurmadan çalışan işletme, stok bulundurarak çalışan işletmeye göre, daha az kârlı ve daha çok masraflıdır. Stok bulundurmadan faaliyet gösteren bir işletme, tahmininin üzerinde bir taleple karşılaştığı zaman, ilave teçhizat ve ilave işgücü bulmak zorunda kalacak, stok tükenmesinden doğan, fiili ve potansiyel talebin kaybı ile karşılaşacaktır. Doğuş nedenleri ne olursa olsun, stoklar fayda sağlayan unsurlardır. Stokların sağladıkları bu faydalar, stokların üretim ve pazarlama faaliyetlerini, birbirinden ayırma fonksiyonuna bağlanmaktadır. Malzeme stoklarının temel fonksiyonu, üretim – dağıtım – tüketim zincirinde, birbirini izleyen kademelerin uyum halinde çalışmasını sağlamaktır. Stoklar, işletmelerde üretim seviyelerinin düzenli olmasını sağlar. Talep miktarı ile, tedarik süresindeki dalgalanmalar, üretimi aksatarak, makine ve teçhizatın atıl kalmasına neden olur. İşletme, stok bulundurarak, üretimin duraklamasından doğacak bu zarardan, kendisini korumuş olur. Ayrıca, teçhizat ve işgücünden de, daha rasyonel olarak yararlanır. Yine stoklar sayesinde, üretim ve tedarik işlemlerinin en az masrafa sebep olacak miktarlar halinde, düzenlenmesi sağlanmış olur. İşletmenin ürettiği mala yönelen talep, önceden tahmin edilen dalgalanmaları gösterdiğinden, ek kapasiteye ihtiyaç duyulmadan, stoklar yardımı ile talepteki artışlar karşılanabilir. Stoklar, talep tahminlerinin hatalı olmasından doğacak sonuçları hafifletir, tüketicilere kısa zamanda ve üstün bir seviyede hizmet temin eder. Stokların sağladığı faydaları, prodüktivite ve rekabet gücünü arttırıcı etkileri bakımından, iki grupta düşünebiliriz. Buna göre stoklar, perakendeciyi, toptancıyı, üretim faaliyetleri içinde çeşitli safhaları ve tedarik kaynaklarını birbirinden ayırır. Dolayısıyla, üretim faaliyetlerinin verimi artar, talebin zamanında karşılanması sağlanır. Talebin zamanında karşılanmasının, işletmeye sağladığı fayda, talebin zamanında karşılanmaması halinde ortaya çıkacak kayıplarla belirlenir. Bu kayıplar, kısa vadede karşılanamayan satışların, dolayısıyla satış kararlarının kaybı, uzun vadede, müşterilerdeki güvenin zayıflaması kaybıdır. Endüstri işletmelerinde, girdi kalemi olarak stoklar, üretim faaliyetlerinin, daha düzenli şekilde devamını sağlar, üretim kapasitesinin, daha verimli kullanılmasını mümkün kılar, üretim faaliyetlerinin minimum maliyete sebep olacak şekilde planlanmasını ve bunun bir sonucu olarak da, toplam maliyetlerin, minimum düzeyde seyrini gerçekleştirir. Stoklar, sağladıkları faydalar nedeniyle, tasarruf unsurlarıdır. Ancak, stokların aynı zamanda maliyet nedeni olmaları, sağlanan bu tasarrufların, stoklardaki artışlarla, doğrusal bir ilişki içinde artmadığını gösterir. Bu durumda, stoklara ilave edilen, her birimin sağladığı marjinal tasarruf, azalarak artar ve belli bir ölçüden sonra, stoklarla ilgili maliyetler, stoklardan sağlanan tasarrufları aşar. Rasyonel davranmak isteyen bir işletme, stokların sağladığı tasarruflarla, sebep oldukları maliyetler arasında, ekonomik bir denge kurmak suretiyle, kendisine minimum maliyete sebep olacak, stok seviyelerini tespit etmek durumundadır. Aslında stok kontrolünün esas gayesi, belirli bir stoku elde bulundurmak veya bulundurmamaktan doğan maliyetleri, minimum kılmak başka bir deyişle, elde stok bulundurmakla doğacak maliyetlerle, bulundurmamaktan doğacak kayıplar arasında, bir
ölçümü yapılan geniş çaptaki değişik malzeme istekleri arasında. çok çeşitli şekillerde olabilir. unutulmaması gereken nokta. Ancak. Mamul Stokları 2. aynı karakterde değildir. 30 günlük tüketimi karşılayacak kadar sipariş vermeyeceğidir. günlük tüketim miktarları yöntemi. bir malın tüketim hızı ( fiili ve tahmini olarak ) ile. sipariş için bir ölçü olamaz. Böyle bir sınıflandırma. eldeki ve siparişteki mal miktarları ile birlikte gözönünde tutar. eldeki veya siparişe bağlanmış bulunan. bir işletmenin. Bu oran. Bu yöntem ayrıca. Yani. stokların üretim sürecindeki yerlerine göre sınıflandırılması gösterilecektir: 1. stokların sınıflandırılması gerekir.4. Yarı Mamul Stokları 3. verilerle.1. günlük tüketim miktarları. işletmenin stoklara bağlayabileceği para miktarına. Stokların Sınıflandırılması Stoklar farklı durumlarda ve farklı amaçlarla elde bulundurulur ve stok terimi ile anlatılan unsurlar. belirlemenin uygulanabilir olmasına karşılık. günlük tüketim miktarları cinsinden belirlenmesinin bu üstünlüklerine karşılık. stok miktarı arasındaki oran ile ilgilenir.Yedek Parçalar . stok kontrolü konusunu incelerken öncelikle. tüketim günü veya fiziki miktarlar cinsinden. Stok Politikasının Önemi Stok politikası kavramı genel olarak. malzeme kullanma hızını.Hammaddeler . 1. İşlem Öncesi Stoklar . Bundan başka. işletmenin belli devreler arasındaki stok durumunun karşılaştırılmasında yardımcı olur. stokların. ton. litre. TL gibi çeşitli standartlarla. Bu yüzden. Stok politikası.Satın Alınan Montaj Parçaları . Daha yaygın olarak kullanılan. metre. uygun şekilde dengeye getirilmiş bir stok bulundurmak için.dengenin sağlanmasına çalışmaktır. Burada. ortak temel oluşturur. STOK POLİTİKASI 2. “ fiziki miktarlarla ” veya “ günlük tüketim miktarları ” ile ifade edilebilir.İşletme Malzemeleri 2. yani finansman gücüne .
stoklarda istenmeyen gelişmelerin anında saptanması ve gerekli önlemlerin anında alınması gerekir. ellerinde kaç günlük stok bulunduğu veya stokta kalış süresidir. zamanında temini gerekir. kaç günlük stokla çalıştıklarını hesaplamak yerine. tüm departmanların katkısıyla kurulacak. yani stok kalemlerindeki dengenin bozukluğu işletmeyi güç duruma düşürür. olağanüstü veya beklenmeyen gelişmeler hakkında da yöneticileri uyarır. Bu tip stoklar. alt gruplara ayrılması gerekir. yönetim açısından yararlı olmakla beraber. devamlı kontrol ile. etkin bir kontrol aracıdır. eldeki stokların fiilen bu miktarların altına düşüp düşmediği. Stokların iyi hesaplanması. dönemsel gelirlerle. Stoklara ilişkin bazı oranlar. etkin bir kontrol sistemi yadsınamaz. diğer stok kalemlerine uygun oranlarda bulundurulması. sınıflandırmanın yararlarını ortadan kaldırabilir. yöneticilerin stoklarla ilgili olarak. stok politikalarının amaçlarını. Örneğin ( hammadde. Bu nedenle stoklar. stokların sınıflandırılması ve gruplara ayrılması gerekir. yeterli değildir. stoklar sınıflandırılırken. stokta bulunduruyorsa. 2. sürekli olarak kontrol edilmelidir. yöneticilere gerekli bilgileri sağlayacak şekilde. Bir kısım stok kalemlerinin. stok bulundurma masrafları yüksektir. başta satış olmak üzere. Kuşkusuz stok bütçeleri. nedenleriyle sınıflandırmaktadır. stok ve stok hareketleri konusunda. Gereğinden fazla. yöneticilere bilgi akışının. “ optimum stok yatırım düzeyini planlamak ” ve “ kontrol kanalıyla planlanan optimum düzeyleri muhafaza etmek ” şeklinde sıralayabiliriz. Stoklarla ilgili bilgilerin düzenli ve yararlı olabilmesi için. Bu faktörlerin ışığı altında. Hemen hemen bütün endüstri işletmeleri. Stok Politikasında Etkinlik Sağlanması Stok yönetimi politikasında etkinlik sağlanabilmesi için. işletmeye pahalıya mâlolur. aşağıdaki bilgilerle donanmaları gerekir: • Tedarik süresi • Elde bulunan miktar • Sipariş edilen miktar • Emniyet stoku İşletmelerde. “ çok az ” veya “ kötü ” bir şekilde dengelenmiş. stokları az sayıda birkaç başlık altında toplamak. Şayet. Etkin bir stok kontrol düzeninin sağlanması için. Yöneticiler. Buna karşılık. yöneticileri ayrıntıya boğduğu gibi. Yine etkin bir stok yönetimi politikasında. daha uygun bir politika olacağı açıktır. “ Çok fazla ”.cevap verebilecek bir stok politikasının.2. her bir stok kalemini ihtiyacına göre ayarlamalıdır. Bu ana grupların. stoklara ilişkin karar almayı kolaylaştırma. Asgari stok miktarları tespit edildikten sonra. gerekli koşulların başında. planladıkları süre ve devir hızı ile karşılaştırmak suretiyle değerlendirebilirler. stok devir hızını da bulabilir ve bu süreyi veya stok devir hızını. işletme üretimde kullandığı birçok maddeyi. Yöneticilerin bu amaçla kullanabilecekleri oran. aşırı derecede ayrıma gitmek. yarı mamul. sağlıklı karar almayı da güçleştirebilir. kontrol konusunda yöneticiler için yol gösterici olduğu gibi. Ancak. stoklardan kaçınmak gerekir. stokları. ilgili dönem giderlerinin uyumunu belirler ve yönetimin ileride alacağı kararlara dayanak olur. ayrıma tabi tutulmalıdır. mamul ). Stok yönetimi politikasında etkinlik sağlanabilmesi için. idare giderlerinde tasarruf sağlama. işletme yönetimince alınabilecek önlemlerin başlıcaları aşağıdaki gibidir: . yöneticiler elinde.
Stok Kontrolü Kavramı. b) Satın alma ( tedarik ) ve üretim bölümleri arasında. yarı mamul stokunda birikime yol açmadan. üretimde duraklamalara.1. Bu sistemin içinde işlem görmek üzere bekleyen veya görünen ve bu değişim sürecinden çıktıktan sonra sistemin çıktısı halini alan ve başka sistemlere gönderilmek üzere bekletilen her şey stok olarak ele alınabilir. Zira. ya da gelecekte bugünküne oranla daha büyük faydalar sağlamak. bazı stok kalemlerinde aşırı şişkinliğin önlenmesi.a) Çeşitli stok kalemleri arasında denge sağlanarak. zaman kayıplarının önlenmesi. vergi ödenmesi önlenir. Stoklanan maddelerin elde tutulmalarının arkasındaki gerekçe ne olursa olsun. bazı stok kalemlerinde de aşırı birikimlere sebep olabilmektedir. genel olarak stok tutarını yükselterek finansman gereksinimini arttırmaktadır. ekonomik taleplerle karşı karşıya olan bir işte ( piyasada ). üretim akışının iyi organize edilmesi. ileride gelinmesi beklenen bir problemin çözümündeki riski azaltmak. stok kavramı içinde düşünülebilir. Bazı kalemlerde aşırı birikim. gerekli sürenin uzunluğudur. aksamalara yol açtığı gibi. Kavramın daha geliştirilmesi halinde. Üretim işlemlerinin hızlandırılması. üretim faaliyetlerinin kesintisiz devamının sağlanması gibi önlemler. c) Üretim süresinin kısaltılması. e) Stoklar için en uygun değerlendirme yöntemi uygulanarak. Tedarik ve üretim bölümleri arasında işbirliğinin sağlanamaması. mal veya hizmet üreten sistemde kabul eder. Endüstri işletmelerinde yarı mamul stokunu tayin eden en önemli faktörlerden biri de. Sipariş üzerine çalışan atölye büyüklüğünde bir sistemde stok bulundurmaya gerek yoktur. Bundan çıkarılacak sonuçlar: a) Stok kalemlerinin stokta tutuldukları sürece bir kullanım değerine sahip olmadıkları b) Daha çok gelecekteki kullanım veya tüketim sonucunda sağladıkları fayda ve sonrası için elde tutuldukları şeklinde özetlenebilir. Tanımı Stok kontrolü. Bir üretim sisteminde üretilen mamule dolaysız veya dolaylı olarak katılan bütün fiziksel varlıklar ve mamulün kendisi. stokların daha çok gelecekteki bir talebi veya ihtiyacı karşılamak. Üretim sürecinin uzunluğu. iadelerin ve firelerin azaltılması sağlanır. 3. hızlı bir üretim artışına olanak verir. yakın bir işbirliği sağlanması. yöneticilerin de alabilecekleri tedbirle bu süre kısaltılabilir. başarılı bir yerleşme planı ile. üretim için gerekli hammadde veya yarı işlenmiş stoklarda dengesizlik yaratmaktadır. Stok kontrolünün gereği gibi yapılamaması. bilimsel olarak kontrol edilmesi sanatıdır. d) Kalite kontrolüne gereken önem verilerek. üretim sürecinin tamamlanması için. elde tutulan stok miktarının çeşitli şekiller de. STOK KONTROLÜ 3. . gerçek dışı kârlar üzerinden. teknolojik faktörlere bağlı olmakla beraber. Stoklar sözkonusu varlıkların miktarı veya parasal değeri ile ölçülür. hammaddeler sipariş alındıktan sonra tedarik edilir ve mamul bittiğinde müşteriye derhal teslim edilir.
Halbuki etkin bir stok sisteminde her bölümün rolü vardır. pek çok işletmenin kritik duruma düştüğü bir gerçektir. birbiriyle ilişkili olan masrafları. mamul çeşidi arttıkça.Bir anlamda gelecekte sağlanacak daha büyük fayda gelir ve uğruna bugünkü tüketim ve kullanımdan vazgeçmek şeklinde yorumlanabilecek olan stokların. aksaklıkları ortaya çıkarmak. stok bulundurmayı zorunlu kılar. gerek stok bulundurma amaçları farklı olan hemen her türlü işletme için yadırganmayacak büyük önemleri vardır. Rekabet şartları güçleşen ve kâr marjları azalan işletmeler. yeterli hammadde stoku bulundurulduğu bilindiği halde. üretim sürecinde kullanılan hammadde ve malzeme girdi ve çıktılarının kayıtlarını. yöneticileri işletme sermayesini daha dikkatli ve rasyonel kullanmaya yöneltirken. aslı İngilizce’ de “ Inventory ” olan “ envanter ” kelimesinin kullanıldığı görülür. nakit ihtiyacını karşılayabilecek miktarda lüzumsuz yarı mamul stokları bulunduğu görülür. genellikle yıl sonlarında yapılan fiziksel sayım yolu ile stok tespiti anlamına gelir. sözcük dönem sonundaki veya belirli dönemlerde işletmelerde yapılan mal sayımı anlamında kullanılmaktadır. gerek faaliyet alanları ve amaçları.2. artışları endişe ile karşılaşılan ve devamlı kontrol edilmesi gereken bir duruma gelmiştir. ayrıntılı bir şekilde tutmak. bugün. Stok kontrolünün başlıca amaçları şunlardır: • Stok yatırımını minimize etmek • Depolama giderlerini minimize etmek • Üretimin hammaddesiz ve yarı mamulsüz kalmasını engelleyecek miktarda stok bulundurmak • Etkin bir stok kayıt sistemi kurmak • Muhasebeye. Yatırımlarındaki verimliliğin artması. Stok Kontrolünün Amacı ve Önemi Stok kontrolünün amacı. faaliyetlerini sürdürebilmek için stokları üzerinde daha titiz kontrol kurmuşlardır. İşletmeler. Stok kontrolü. İşletmeci için stoklar. istenen anda. imalat bölümleri arasına dağılmış halde. uygun bir stok politikası belirleyerek. Bazı işletmelerde. işletme bünyesinde. stok konusunda doğru ve yeterli bilgi vermek • Ekonomik sipariş için. Stokların İşletme Açısından Önemi Modern üretim sistemlerinde stoklar her kademeden yöneticiyi yakından ilgilendirir. daha titiz bir stok politikasını da zorunlu hale getirmiştir. Bazı kitaplarda stok yerine. Yanlış stok politikaları seçilmesi veya uygulama hataları yüzünden. Fakat bu kelime muhasebe de. İşletmelerin bu stoklara sahip olmamalarının da yarar ve sakıncaları vardır. tedarik. sipariş verilen malzemelerin kayıtlarını. minimum düzeyde tutmaktır. tutarak. 3. “ envanter almak ” şeklinde alınırken. malzeme sayımlarını gerçekleştirmek ve sonuçları kontrol ederek. malzemelerin ve ürünlerin gerektiği zaman yeterli miktarda sağlanmasını güvence altına almalı ve aşırı stok maliyetlerine engel olmalıdır. talep ve imalata ilişkin faktörlerdeki belirsizlik ve aralarındaki ilişkilerin karmaşıklığı. Özellikle muhasebe ile ilgili yazılmış eser ve uygulama çalışmalarında “ envanter çıkarmak ”. ucuz satış gibi tedbirlerle fazla . Asırlarca önce servetin göstergesi olan stoklar. kâr zarar hesaplarında yer alan rakamlar sadece finans yöneticilerini ilgilendirir.3. birkaç önemsiz parça yüzünden tüm imalatın aksaması gibi durumlara rastlanır. Üretim sistemi büyüdükçe. Bazen büyük nakit sıkıntısı içinde olduğu belirtilen bir işletmede. satın alma bölümü ile işbirliği yapmak 3. Aynı şekilde Türkçe literatür de envanter sözcüğünün her iki anlamıyla da kullanıldığı görülür.
Belli bir zamanda. Bu ifadesiyle “ stok yönetimi politikası ”. İhtiyaç olunduğunda. Ancak. her kalem için satın alma veya üretim emirleri ne zaman çıkarılacak. yüksek fiyata satın alınmış stoklar ve stokta kullanılmadan duran malzemeler. maliyetleri minimum kılan bir karar probleminde. Dikkatsizlik yüzünden ziyan olan malzeme ve mamullerin miktarı azaltılır. bir başkası için isabetsiz bir politika olabileceği gibi. Etkili bir maliyet muhasebesi sisteminin ihtiyacı olan bilgilerin pek çoğu kolay ve duyarlı biçimde toplanabilir. optimal çözümü gerekir. ne ölçüde. Tedarik ve satış masrafları azalır. 6. gerekse. 3. 2.4. Stoklara bağlanan parça tam ihtiyaca göre saptandığından sağlıklı bir finans yönetimine imkan sağlar. çok çabuk fazla stok haline gelebilir. elde “ daha az stok bulundurulması ” sonuçlarını doğuracaktır. alınan kararlar maliyetleri değil. toplam maliyetlerin minimum kılınmasıdır. maliyetleri minimum kılan bir karar problemi ile karşı karşıya kalınır. stoklarla ilgili olarak. üretim ve satış planlaması belirler. Bu faktörler. Belirli koşullarda küçük olan stoklar. koşullar değiştiği zaman. gerekli stok miktarının çerçevesini. üretimde ve dolayısıyla önemli derecede malzeme ihtiyacında. miktar ve zamanı ifade eder. olumsuz yöne çevrildiğinde. “ ne kadar ” ve “ ne zaman ” sipariş verilmeli sorularına cevap gerektirir.5. diğer bazı maliyet unsurları da artmakta ( veya azalmaktadır ). Üretim faaliyetlerinin düzgün biçimde yürütülmesine yardımcı olur. enflasyon olgusunu değerlendirerek. Gerek bilançonun aktif tarafında bir varlık olarak yer alması. yöneticiler. bir karar verme problemidir. zamana göre değişiklik gösterebilir. hammadde tedarik ve stoklaması. işletme gereksinimlerine uygun düzeylerde bulundurulmalıdır. çok az olan stok miktarı. ayrı bir önem taşıyan stoklar. Üretim programlarının kolay ve gerçeğe uygun düzenlenmesi mümkün olur. Malzeme ve parça yokluğu yüzünden boş beklemeler minimuma iner. satış hacminde. 3. Özellikle. bir süre sonra. daha da büyük önem kazanmaktadır. Stoklarla ilgili bazı maliyet unsurları arttığı ( veya azaldığı ) zaman. 3. Böyle bir sistemin işletme ekonomisi açısından sağlayacağı yararlardan başlıcaları şöyle sıralanabilir: 1. ne olacak kararlarının. stoklarını daha önceden kontrol etmeye başlamışlardır. Stok Kontrol Politikası Stok kontrolü. gereğinden çok veya az. daha sonra kullanılsalar dahi. Faaliyetin sürdürülmesi için. hatta aynı endüstri işletmesi için dahi. stokları ortadan kaldırmaktır. bir düşüşle karşı karşıya kalındığını hissedeceklerdir. ileride yapılacak “ siparişler hacminin daralması ”. 4. doğrudan maliyetlerle ilgilidir. Piyasanın genel gidişi. hangi kalemler üzerinde kontrol kurulacak. düşük fiyatlar. Etkin bir stok kontrolü için. Stok Kontrolünün Organizasyondaki Yeri . İş istasyonları arasındaki yığılmalar azalır. stoklarla ilgili olarak. daha ucuza satın alınabildiği için. miktar olarak. satın alma veya üretim siparişlerinin miktarı. aynı zamanda maliyetin de düşmesine neden olacaktır. bir kayıp ifade ederler. düzeltme için vakit geçmeden müdahale edilebilir. stoklama politikalarını.stoklarını nakite çevirdiklerinde zarara uğradıklarından. Şu hususu da belirtmek gerekir ki. Bu nedenle. bu miktar malzeme. sağlam olan bir stok politikası. herhangi bir endüstri işletmesinde. Bu nedenler. Fakat amaç. yeniden biçimlendirmek zorundadır. enflasyonist dönemlerde. İşletmeler. tamamen şişkin bir stok haline gelebilir. İşletmenin amacı. 5. Bir endüstri işletmesi açısından. üretim faaliyetlerinin ana unsurunu oluşturması nedeniyle.
kâr ve işletmenin geleceği üzerinde büyük etkisi bulunan eylemlerin. işletme kapasitesi. Bazen ayrı bir müdürlük olarak organize edildiği de görülür. Bu nedenle fiili ve tahmin edilen talep arasında bir dengesizlik olacağı açıktır. Stok kontrolünde belli başlı üç fonksiyon vardır: 1. Üretim kademeleri içinde birbirini izleyen işlemlerin farklı üretim hızları içinde bulunmaları. Aksi halde stoklar tarafından dengelenmeyen üretim hızları. Stoklar. stok kontrolünün etkinliğini arttırır. Bu nedenle. belirsizlik içinde bulunan yöneticileri tahmin yapmaya yöneltmektedir. diğer ünitelerle olan ilişkileri büyük önem taşır. muhasebe veya imalat departmanlarından birinin içinde yer alabilir. en üst yönetim basamağına doğrudan bağlı ve üst yönetim yetki ve sorumlulukları ile donatılmış olarak örgütlenmesi. varlıkların miktarı veya parasal değeri ile ölçülürler. Bu eşitsizliğin eşitlik haline dönüştürülmesi. Bu durumda stoklar. gelecek talebin belirlenmesi. üretim devresinde bütün dönemin talebini kapsayan ölçüde üretimde bulunmak. yönetim politikalarına. bunu stok halinde muhafaza etmek ve talep geldikçe arz etmek gerekmektedir. yarı mamuller ve hammaddeler diye üç sınıfa ayrılan stokların doğuş nedenleri çeşitli açılardan farklılık arzeder. Elde Stok Bulundurma Nedenleri Taleplerin tam ve iyi olarak bilinebildiği ve mal arzını sağlayanlardan tam zamanında malın . organizasyonlarda değişik şekillerde göstermek mümkündür. Diğer taraftan. modern işletmecilik anlayışına daha uygundur. Bu ilişkilerin verimli bir haberleşme düzeni içinde sağlıklı yürütülmesi. tedarik faaliyetlerinin. Aynı şekilde malın üretiminin mevsimlik olduğu durumda. üretim tipine veya başka faktörlere bağlı olarak. dar anlamıyla ele alınıp ikincil derecede bir fonksiyon olarak görülmesi ve üretim bölümüne bağlı bir alt birim olarak örgütlenmesi doğru değildir. Stok kontrolü. Aslında stok kontrolünün organizasyonda alabileceği yerden çok. Genel olarak mamul mallar. Stokların Doğuş Nedenleri ve Stokların Faydaları Bir üretim sisteminde üretilen mamule dolaylı veya dolaysız olarak katılan bütün varlıklar ve mamulün kendisi. stok kontrolünü onunla ilgili bölüme bağlamak yerinde olur. işletmelerde stokların varlık nedenleridir. Mevsimlik dalgalanmaların geçerli olduğu mallarda denge unsuru olarak stoklara ihtiyaç vardır. stoklarla mümkün olacaktır. talebin değişebilirliği. stok kavramı içinde düşünülebilir. çeşitli finansal durum.6. Stok kayıtlarının tutulması Bunlardan ağırlık taşıyan hangisi ise. 3. diğer bir ifade ile maliyet. Satın alma ve satış 2.Stok kontrolü kapsamına giren faaliyetleri. Bunun aksine. Üretim faaliyetlerinde malzemeler çeşitli işlemler görmekte ve bu işlemler çeşitli üretim kademelerinde yapılmaktadır. Depolama 3. talep tahminlerindeki yanılmaların ortaya çıkardığı zararları minimum kılan unsurlardır. ve sonuçta üretim maliyeti artacaktır. İşletme açısından önemli faaliyetlerin. beklemelere ve yığılmalara neden olacak. belirsizlik şartları vb. Ancak tahminlerde yanılmalar olabilir.7. 3. üst yönetim tarafından ele alınması örgütlenmenin temel ilkelerindendir. Çeşitli faaliyetler için zamana ihtiyaç olması. devamlı ve istikrarlı bir seviyede olan talebin karşılanabilmesi için. bir denge unsuru olarak yarı mamul stoklarını ortaya çıkarır.
müşteri nezrinde firmanın itibarını korumak için özel imalat usulleri ve program dışına çıkma gibi bazı pahalı yollara başvurulur. Ürünlerle ilgili birçok parça ve grupların her birinin aynı zamanda en son montaj noktasına ulaştırılması yönetim açısından hemen hemen imkansızdır. Ayrıca yüksek stok seviyesinin dezavantajları da şöyledir: 1. Özellikle müşteriler bu malı başka bir kaynaktan temin edebiliyorlarsa. Böylece daha yüksek tedarik maliyeti ortaya çıkar. gibi bazı işletme ölçütlerini optimize etmek ve bu amaçlarla. Ayrıca hasar ve bozulma masrafları da gözönüne alınmalıdır. peşin satış değeri ancak hurda fiyatına eşit olan satılamayan bir mala. Bir stok kontrol sisteminin amacı. 2. 3. herhangi bir şekilde elde stok bulundurmaya. Müşteri talebinin karşılanamaması nedeniyle. bu maldan geniş bir stok bulundurulması istenmeyen bir durumdur. elde tutulan stok miktarını korumaktır. İskonto mallarından yararlanmak için. bir sermayenin bağlanmasıdır. Bir maldan çok miktarda alınması sonucunda birim maliyette azalma. 3. Depolanan ürünün modası geçtiğinde. piyasanın durgun olduğu bir dönemde talebi teşvik eder. Bu durum müşterinin memnuniyetinden dolayı artan talebi karşılamaya yardımcı olur. daha yüksek stok seviyesinin mevcut olduğu bir durumdan daha sık mal siparişi vermek gerekecektir. kömür fiyatlarındaki tasarrufu gözönüne alır. 2. Böyle olmasına rağmen kömür üreticileri için bu mevsime bağlı fiyat düşümleri. Böylece talep yıl boyunca canlı tutularak üretim maliyetleri azaltılır. Çok yüksek depolama maliyetleri ile karşılaşılır. Bu durumda parçaların ve grupların montaj noktasında stokta bulundurulması. Ortalama mal teslim süresinden daha uzun bir süreye karşı bir sigorta gibi kullanmak. Mevsime ve diğer fiyat dalgalanmalarına karşı avantaj elde etmek. bu gecikme müşteri kaybına neden olur. Stoklara bağlanmış sermaye nedeni ile para alternatif kaynaklar için kullanılmaz. imalatta kullanılan tali maddelerden biraz karmaşık. 3. stoklar arz ve talep dalgalanmalarına karşı bir tampon görevi yaparlar. Müşterinin mal kontenjanları malları geç kaldığında bir mazeret bulunarak tamamlanamaz. Yaz dönemlerinde kömür satın alan bir aile reisi. Halbuki pratikte talep bilinemez ve mal arzını üstlenenler çoğunlukla mal tesliminde geç kalırlar veya teslimi erken yaparlar. üretim sisteminde ortaya çıkan bir talebi karşılamak için bir tampon görevi yapar. Stok bulundurmanın başlıca sebepleri şöyle sıralanabilir: 1. işin kârlılığını arttırmak. diğer maliyetleri dengeleyebiliyorsa gerekenden fazla mal almak ( depolama ve elde tutma maliyetlerine nazaran ) avantajlı olabilir. Bu durumda müşteri kaybına sebep olabilir. Rasyonel bir servis sağlamak için. Parçaların eksikliğinden doğan üretimdeki gecikmeleri en aza indirmek için.teslim edilebildiği bir piyasanın var olduğu ideal bir dünyada. . Bu durum. 5. 4. Bu durum genellikle stok kontrolünde sevk ( tedarik ) zamanı ( Lead time ) olarak ifade edilir. 2. belirli bir müşteri servisi sağlamak vb. Müşteri talebi çoğunlukla karşılanamaz. Bu hatalı. işçilik. daha ağır basan artan depolama ve yatırım maliyetlerinden çok. ısıtma gibi maliyetleri kapsamaz. Çok az stok bulundurmanın bariz dezavantajları vardır: 1. stok bulundurma gereği olan bütün işlerde karşılaşılan bütün maliyetleri düşürmek. Ortalama talepten daha yüksek taleplere karşı bir sigorta gibi kullanmak. Bunlar yalnızca depo. buna rağmen bütün parametreleri tamamen bilinen veya bütünü ile tespit edilebilecek bir liste yapmak olacaktır. ama gerçek durumda.
ilgilileri daha önceden stokları kontrol etmeye zorlamıştır. Stok kontrolünün bir bütün olarak uzun devredeki gayesi. stoklarla ilgili daha şuurlu bir politika takibi. mamul bünyelerinin komplike bir hal almasına neden olurken. Stoklara yüksek miktarda para bağlamak ister istemez işle ilgili diğer faaliyetler için elde daha az paranın olmasına neden olur.4. stok kontrolünü kaçınılmaz bir unsur haline koyarken diğer yandan da işletme iktisadı eğitiminin gelişmesi. 5. işletmenin yatırımlarının kârlılığını . sevkederken. yığın halinde ( kütle üretimi ) üretim gibi ) mamulün miktar ve çeşit itibari ile artmasına. 3. diğer yandan işletmeleri bir stok problemi ile karşı karşıya bırakmıştır. stok politikası olarak bilinir. İşletmelerin Sayıca Artması ve Büyümesi İşletmelerin sayıca artması neticesinde kâr marjları azalmış ve rekabet şartları ağırlaşmıştır. Stok Kontrolünün Önem Kazanmasında Rol Oynayan Faktörler Bundan önceki asırlarda servetin belirtisi olarak telakki edilen stoklar. Rekabet şartlarına dayanabilmek kâr marjları ile hayatlarını devam ettirebilmek için işletmeler stokları üzerinde daha titiz bir kontrol kurmaya yönelmişlerdir. zorunlu hale gelmiştir. bu kontrol edilmesi gerekli hususlar olarak ortaya çıkmakta ve artışları endişe ile karşılanmaktadır. yeniliklere açık bir işletmeci kadrosunun yetişmesini sağlamış. prodüktivite artışları. Döner Sermayenin Daha Rasyonel Olarak Kullanılma Mecburiyeti Sermaye için artan ihtiyaç ve yatırımların çoğalan verimliliği işletmeleri. Bir işletmenin stok bulundurma politikası. Yüksek seviyede bir hammadde stoku bulunduğunda piyasada ani fiyat düşmelerinde malın daha önceki yüksek fiyat satın alınmış olması dolayısıyla bir nakit kaybı meydana gelir. Bu kurallar serisi. Stok kontrolünün önem kazanmasında ve gelişmesinde rol oynayan faktörler şöyle sıralanabilir: Üretim Tekniğindeki Gelişmeler Üretim tekniğindeki gelişmeler ( otomasyon. ayrıca mühendislerin işletme içinde önem kazanmaları da meselelere ilmi yaklaşım tarzları getirilmesine yardım etmiş ve bu suretle stok kontrolünün gelişmesine sebep olmuştur. bu stokun nasıl ve ne zaman yapılacağını bildiren kesin kararla ilgili bir seri kurallar yürütülür. Ayrıca işletmelerin büyümesi stok kontrolü sayesinde küçümsenmeyecek miktarda tasarrufların sağlanmasını mümkün kılmış ve stok kontrolü işletmeler için cazip bir konu haline gelmiştir. İşletmelerin Zararları İşletmelerin fazla stoklarını elden çıkartmak için aldıkları tedbirler ( ucuz satış gibi ) neticesinde uğradıkları zararlar. Bütün bu sayılan faktörler. kıt bir faktör olan çalışma sermayesini daha ihtiyatlı ve rasyonel bir şekilde kullanmaya.8. Buna karşılık piyasadaki malın fiyatı yükseldikçe nakit kâr elde edilir.
Stok kontrolü ile yapılmak istenen de. İşletme için asgari masrafa neden olan stok seviyesini tayin ederken. Ünite değeri . Bu iki sorunun cevabını verirken stok probleminin bünyesine uygun modeller kurulacak adı geçen sorulara matematik yolla cevap vermeye çalışılacaktır. yani siparişin miktar ve zamanının ne olması gerektiği konusunda bir karar verirken. Optimum Stok Seviyesinin Tespiti İçin Cevap Verilmesi Gerekli Sorular ve Bilinmesi Gerekli Faktörler Her stok kalemi için o kalemle ilgili toplam masrafları minimize edecek bir stok seviyesi mevcuttur. Stok kontrolü. aşağıda belirtilen dört faktörün bilinmesi gerekir: 1. işletmeye minimum masrafa mal olacak stok seviyesinin tespiti. yukarıdaki hedeflere ulaşmak için. İşletme için minimum masrafa sebep olacak stok seviyenin tayini ise her şeyden önce bir karar alma meselesidir.9. 3. işletmenin isteklerine uygun olarak. işletmenin iktisadi miktarlarda stok bulundurmasını sağlamak. asgari bir yatırıma neden olacak şekilde bulundurmaktır. sezgi yoluyla verilen kararların yerlerini ilmi karar verme usulüne terk etmesine neden olmuştur. Tedarik müddeti 4. Kısaca stok kontrolünün gayesi. Stok kontrolünde matematiğin büyük ölçüde uygulanması. bir stok kalemi ile ilgili olarak cevaplanması gereken “ ne kadar sipariş verilecek ” ve “ ne zaman sipariş verilecek ” sorularıdır. Talep durumu 3. Ne kadar sipariş verilecek ve ne zaman sipariş verilecek soruları. stok kontrol sistemini belirleyen ve üzerinde karar alınmasını gerektiren iki değişkendir. bu optimum seviyenin tayininden ibarettir.artırmaktır. gerekli miktar ve kalitede stoku gerekli zamanda. Daha açık bir ifade ile. Adı geçen sistematik usullerin tespitinde. Stok kontrolünün bununla birlikte kısa devrede de bazı hedefleri vardır. stoklarla ilgili değişkenler arasındaki fonksiyonel ilişkiler ifade olunurken geniş ölçüde matematikten yararlanılır. Stoklarla ilgili masraflar 2. Bunlar şöyle özetlenebilir: • Stok tükenmelerini belli ve kabul edebilecek bir sayıda tutmak sureti ile tüketiciye üstün seviyede hizmet temin etmek ve işletmenin rekabet imkanlarını arttırmak • Sipariş ve stok bulundurma masraflarını asgariye indirecek şekilde tedarik işlemlerini organize ederek. iki karar değişkenine bağlı olmaktadır. denilebilir. Bunlar. tedarikin zaman ve miktarı ile ilgili olarak sistematik usuller ortaya koyar ve bunlara uyulmasını temin eder.
bir işlem sonucunda tespit edilen elde mevcut mallar hammadde ve malzeme gibi maddi varlıkları ifade eder. stok yönetim problemi. Farklı durumlarda ve farklı amaçlarda elde bulundurulurlar. Özetle. toplam maliyetin minimum kılınmasıdır. stoklarla ilgili olarak maliyetleri minimum kılan bir karar problemi doğrudan maliyetlerle ilgilidir. Bu nedenle. Fonksiyonlarına Göre Stoklar a) İşlem ve hareket stokları ( Process and movement stocks ) b) Organizasyon stokları ( Organization inventoires ) b1) Emniyet stokları ( Safety stocks ) b2) Beklenilen veya mevsimlik dalgalanmalara karşı koruyucu stoklar (Anticipation inventoires ) b3) Devre stokları ( Cyale stocks ) II. Amaç. stokların bir tasnife tabi tutulması olmalıdır. Stok terimi ile ifade edilen unsurlar. toplam maliyetleri minimum yapan “ Ne kadar sipariş verilecek ” ve “ Ne zaman sipariş verilecek ” şeklindeki iki kararın alınması şeklinde ifade edilebilir. Stoklarla ilgili araştırmaların neleri ihtiva etmesi gerektiği hakkında pek çok farklı görüş vardır. Ancak alınan kararlar maliyetleri değil. diğer bazı maliyet unsurları da artmakta veya azalmaktadır. bir karar problemidir.1. Stoklarla ilgili bazı maliyet unsurları arttığı veya azaldığı zaman. Bu nedenle rasyonel bir stok yönetiminde ilk hareket noktası. Bunlar: . miktar ve zamanı ifade eder. aslında aynı karakterde değildirler. Üretim Prosesi İçindeki Durumlara Göre Stoklar a) İşlem öncesi stoklar a1) Hammaddeler a2) Yedek parçalar a3) Satın alınan montaj parçaları a4) İşletme malzemeleri a5) Konsinye stoklar b) Yarı mamul mallar ( Process stocks ) c) Mamul mallar c1) Yavaş hareket eden stoklar c2) Modaya tabi stoklar c3) Ölü stoklar 4. Stok Yönetim Problemleri Stok yönetim problemi. Bu soruların cevaplarını vermek üzere pek çok araştırmacı matematik modeller ve teknikler geliştirmişlerdir. STOK ÇEŞİTLERİ VE STOK YÖNETİM PROBLEMLERİ 4. Stok Çeşitleri Stoklar.2. Ancak böyle bir tasnif çokluk ve çeşitlilik gösterir: I.4.
A2. kimin tarafından. Önceden tayin olunan zaman aralıkları ile. önceden saptanan maksimum stok seviyesine tamamlayan miktarlarda verilmelidir. neyin. eldeki stoklar önceden tayin olunan bir seviyeye eşit veya bu seviyeden az olduğu zaman verilmelidir. nerede ve ne zaman kayıtlara geçirileceğidir. Stok Yönetim Sistemleri Miktar ve zamanla ilgili stok problemleri genellikle iki şekilde cevaplanır: A1. 2. Siparişler elde mevcut stoklar önceden saptanan maksimum stok seviyelerine tamamlayan miktarlarda verilmelidir. Her iki sorun dört muhtemel cevabı arasından bir kombinezon kurulursa ortaya dört stok yönetim sistemi çıkar: 1. Eldeki stoklar önceden tayin olunan bir seviyeye eşit veya bu seviyeden az olduğu zaman. önceden saptanan miktarında siparişler verilmelidir. muhtemel satışların daha az stoklarla karşılanmamasını sağlamak üzere stokların devir hızını arttırmaktır. eldeki mevcut stokları. hangi bilgilerin. önceden belirlenen miktarında siparişler verilemelidir. 4. Burada problem. 3. Literatürde bu dört sistem: 1. Burada ise problem. Ancak bütün sistemler. b) Stoklara yapılan yatırımların kârlılığı ve bu yatırımlara bağlanan fonların finansmanı. Önceden tayin olunan zaman aralıkları ile. Tadil edilmiş yeniden sipariş noktası sistemi 4. Bu sistemlerin. iki temel sistemin özelliklerini taşımaktadır. Sabit sipariş devresi sistemi olarak ifade edilmektedir. b) Sabit sipariş devresi sistemi’ dir. ne zaman ve ne kadar stoklanacağıdır.3. c) Stokların fiziksel yönetimi ve kontrolü. Siparişler. İhtiyari sipariş sistemi veya ( SS ) sistemi 3. Siparişler önceden saptanan miktarlarda verilmelidir. Siparişler önceden belirlenen zaman aralıkları ile verilmelidir. Sabit sipariş miktarı sistemi 2. B1. B2. Burada problem. . 4. eldeki mevcut stokları önceden belirlenen maksimum stok seviyesine tamamlayan miktarlarda siparişler verilmelidir.a) Stok hareketlerini gösteren kayıtların tutulması. stok kontrol sistemlerinin tamamı olmadığı hatırlanmalıdır. Uygulamada kullanılabilme niteliklerini de gözönüne alırsak bu sistemler: a) Sabit sipariş miktarı sistemi. Eldeki stoklar önceden tayin olunan bir seviyeye eşit veya bu seviyeden az olduğu zaman.
yarı mamul . Endüstri işletmelerinin çoğunun önemli derecede çeşitli hammadde. Bu sistemlerde kullanılan yöntemler. yardımcı madde kullanmaları ve stok kontrol sisteminde. yukarıdaki faktörlerin yanında haberleşme. daima belli bir duruma göre ortaya çıkar. Stokların ekonomik düzeyde bulunması. Çünkü metot. Gözle kontrol yöntemi 2. istenilen zamanda kullanıma hazır bulundurulması ve bunun ekonomik bir şekilde. doğru bir uygulama olarak kabul edilmez. istenilen zamanda hazır bulundurmak ve bunu en ekonomik biçimde gerçekleştirmektir. STOK KONTROL YÖNTEMLERİ Endüstri işletmelerinde. üst yönetim politikalarına. bilgisayarların desteğinde karmaşık olasılık modellere kadar değişen niteliklerde olabilir. Şunu da belirtmekte yarar vardır ki. Bir başka deyişle. ABC yöntemi Ayrıca stoklar. kabul edilemez. buna bağlı olarak kontrol edilecek kalemlerin cinslerine göre tayin edilmesi nedeniyle. Bozulabilen ürünlerin. uygulamada oldukça zor ve karmaşıktır. yardımcı madde vb. birkaç stok kontrolü metodu bulundurması zorunludur. şu şekilde sınıflandırılabilir: a) Üretim projesi içindeki durumlarına göre ( hammaddeler. Periyodik denetlemeli yeniden sipariş seviyesi politikası 4. Yeniden sipariş seviyesi politikası 3. üretim faaliyetlerinde kullanılmaktadır. aynı tip stok kontrol metotlarının kullanılması. gerçekleştirilmesi gerekir. Stok kontrolünün amacı. kayıt ve personele ait imkanlarını da değerlendirmelidir. çok değişik sayıda ve değişik tutarlarda stok kalemleri. herhangi bir endüstri işletmesinin. mali imkanlarına ve daha birçok faktöre göre oluşturduğu bir stok kontrol sistemi uygulanır. Ayrıca. Özetle. Her işletme büyüklüğüne. basit sayma ve gözle kontrol yöntemlerinden. Bir işletme uygulayacağı stok kontrol sistemini seçerken. Bunların tümünün izlenmesi. en iyi bir stok kontrol sistemi diye bir şey. elektronik bilgi işlem sistemlerine doğru aşama gösterir. istenilen zamanda kullanıma hazır bulunması nedeniyle. Stok kontrolün kapsamına giren değerleme yöntemlerinin belli başlıları şöyle sıralanabilir: 1. bunlar tarafından kullanılmakta olan hammadde. üretim faaliyetlerinde çok miktarda stok kaleminin bulunması nedeniyle. aynı tip endüstri kolunda. üretim tipine. aynı hammadde veya malzeme kullanıldığı zaman endüstrinin niteliği ne olursa olsun.5. maddelerin. Stok kontrol sistemlerinde kullanılan yöntemler. Sabit sipariş miktarı politikası 8. bir değil. en çok rastlanan kriterlere göre. uzun süre dayanabilen ürünlerin stok kontrol metotlarına uygulanmaz. çeşitli maliyet unsurları arasında denge unsurlarının araştırılması ve bulunması ile sağlanabilir. yardımcı malzemeler. Sabit sipariş periyodu politikası 5. basit sayma ve gözle kontrolden. istenilen malı. ( SS ) politikası 6. nitelik ve nispi önemlerinin her birinde farklı olmasıdır. stok kontrol metotları. bir başka endüstri işletmesi için geçerli olmamasının başlıca nedeni. Herhangi bir endüstri işletmesine adapte edilen bir stok kontrol sisteminin. aynı temel hammaddeleri kullanan işletmeler arasında da farlılıklar bulunabilir. Birleştirilmiş yeniden sipariş düzeyi ve devresi politikası 7.
C Grubu Stok Kalemleri: Toplam miktarın % 40 – 50’ sini. Özellikle çok sayıda stok bulunduran işletmelerde. B Grubu Stok Kalemleri: Toplam miktarın % 30 – 40’ ını. Buradaki çeşitli kriterlerin ortak özellikleri. nispi önemlerini belirten kriterlere göre gruplara ayrılmakta ve kontrol işlemi farklılaştırılmaktadır. çeşitli kriterlere göre sınıflandırılır. Önem dereceleri farklı olan stok kalemlerini aynı titizlilikle kontrol etmek. yönetimlerinin kolaylaştırılmasıdır. d) Sebep oldukları depo ve sigorta masraflarına göre. ABC YÖNTEMİ Stokların ABC esasına göre sınıflandırılması General Electric’ in üretim yöneticisi H. stokların önem derecelerine göre sınıflandırılması ve kontrolün stokların önem dereceleri ile orantılı olarak uygulanması gereklidir. e) İktisadi yıpranma derecelerine göre. stok kalemlerinin birbirlerine göre nispi önemlerini belirtmeleridir. A Grubu Stok Kalemleri: Toplam miktarın % 15 – 20’ sini. toplam değerin % 10 – 15’ ini oluşturur. stokta bulunan malların. Ford Dickie tarafından ortaya konulan ABC sınıflandırmasında stoklar. b) Stok kalemlerinin değerlerine göre. h) Fonksiyonlarına göre. i) ABC esasına göre. Stok kontrolü açısından. c) Kalemlerin hacmine göre. toplam değerin sadece % 5 – 10’ unu oluşturur. bir analiz aracı olarak kullanılan bu yöntem. toplam içindeki kümülatif yüzdelerine göre sınıflandırmasından ibarettir. Sınıflandırmada stoklar. yıllık tüketim değerlerine göre sınıflandırarak. . g) Harcama temposuna göre. 6.ve mamul maddeler gibi ). f) Tedarik edilme ve üretim sürelerine göre. stok kalemlerinin. Bu nedenle stok kalemleri. belirli bir kritere göre tasnif edilmeyip. genellikle üç gruba ayrılır: A – En önemli B – Orta önemli C – En az önemli gruplardır. toplam değerin % 75 – 80’ ini oluşturur. hem lüzumsuzdur hem de gerektiğinden fazla masrafa sebep olacağından iktisadi değildir. Stok yönetiminde en etkili yöntemlerden biri olan ABC analizinde amaç.
raporlama ve kontrol faaliyetleri azaltılır. c) Her stok kaleminin. B. raporlama sistemleri çalışmalı. toplam stok değerinin büyük bir kısmını meydana getirdiği görülür. yüksek seviyeli emniyet stokları tesis edilir. C grubu stok kalemlerinin kontrolünde. bir kontrol sistemi kurulmalıdır. bütün C grubu kalemleri için emniyet stokları tayin edileceğinden. talebe mümkün olduğu kadar yakın bulunmasını temin etmektir. kayıt. elde bulundurma masrafı. ABC analizinin uygulanmasında öncelikle şu iki kural gözönüne alınmalıdır: 1. B grubu stok kalemleri için. Her işletme. yüksek emniyet stokları ekonomiktir. Yani. A grubu stok kalemlerinin kontrolünde. stoklarının özelliklerine uyan bir sınıflandırma yapmak. fiili stoklar gibi sistemin temel faktörlerinin hepsi dikkatle kontrol edilmelidir. yukarıda açıklanan iki aşırı durum arasında. Bütün faktörlerin sık sık kontrol edilmesi. stok kayıtları tutulmalı. C grubu parçalar. bir yılda stoklara bağlanan döner sermaye içindeki payı. sipariş miktarı. azalmasını mümkün kılar. A grubu stok kalemleri. düşük unsurlar olması nedeniyle. b) Siparişleri arasında geçen zaman ( sarfiyat tempoları ). Bazı firmaların stokları üçten daha fazla sayıda grupta topladığı veya ABC’ nin her biri içinde alt gruplar tanımladığı görülür. C grubu stok kalemlerinin. ortalama stoklar yükselir. sipariş miktarları ve emniyet stokları tayin edilmeli. stokların işletmede bekleme sürelerinin azalması dolayısıyla. Belirlenen bir politika ile. kontrol fonksiyonunun hassasiyeti artar. stok tükenme hadisesinin sebep olacağı. uyulması gereken yöntem ve politikaların tamamen aksinde bir davranış gösterilebilir. toplam değer içinde. fiili stokların. bu artış çok büyük değildir. yıllık talebin değer olarak toplamında işgal ettikleri nispi öneme göre ABC grupları altında sınıflandırılmasıdır. mamul çeşidi. nispi önemlerine göre. her kalem için. yüksek değerli.Böylece belirlenen A. emniyet stoku. kalite kontrolü. Stok kalemleri incelenirse. minimum tutulabilmesi nedeniyle. aynı zamanda birim maliyete de bağlı olduğundan. Böylece emniyet stoklarının. orta değerli. C grubu stok kalemleri için. miktar ve zaman kararıyla ilgili olarak. Sık sık siparişlerle. Stok kalemlerinin toplam stoklar içindeki nispi önemini belirten kriterler şunlardır: a) Toplam satış hasılatı içindeki nispi payları. tedarik süreleri izlenmeli ve bu faktörler. birim başına elde bulundurma masrafı düşük olduğundan. genellikle standart mallar olması nedeniyle. düşük değerli stok kalemlerini temsil eder. elde stok bulundurma masraflarının azalmasına. Bu ayırım. satış ve dağıtım. stok kalemlerinin. daha az kabul yapılmasını mümkün kılacağından. yine bu stoklarla ilgili. Siparişlerin sık sık verilmesinden amaç. Ancak. bu kontrol sürecinde. miktar ve değer yüzdelerini de yine bu kritere göre saptamak zorundadır. stok kontrolünün yanı sıra. ayrı ayrı emniyet stoku seviyesi tayin etmeye lüzum yoktur. eskime ve yıpranma riski azdır. ABC analizi. siparişlerin az fakat büyük miktarlarda olması neticesinde. dolayısıyla elde stok bulundurma masrafları artar. Buna göre. En çok uygulama alanı bulan sınıflandırma şekli. Büyük miktarda ve uzun aralıklarla sipariş verilir. C grubu stok kalemlerinin birim maliyeti. elde bulundurma masraflarının. muhtemel talep değişmelerine göre revize edilmelidir. çok sıkı bir kontrole tabi tutulmalıdır. her kalem için. minimum seviyede tutulması sağlanmış olur. talebin karşılanmama ihtimallerinin azalması nedeniyle. Stok yönetim sisteminin. Düşük kalemlerden ( değerce ) bol miktarda bulundurmak . stokların kontrol faaliyetlerinin farklılaştırılmasını sağlar. bu kalemlerin küçük bir yüzdesinin. malzeme tedariki ve üretim planlama sorunlarında da başarı ile uygulama imkanı bulmuştur. tedarik süresi. Bu grup kalemlerin. maliyetlerin azalmasına ve emniyet stok seviyesinin.
B grubundaki stok kalemleri içinse A ve C grubu stok kalemleri arası bir yol izlenir. Ayrıca kontrol için stok kalemlerinin değerlerine göre tasnif edilmesi yeterli değildir. A grubu stok . Yüksek değerli kalemlerin miktarlarını düşük tutup. sipariş noktası. bazıları elimine edilir. sık gözden geçirme ve sipariş işlemlerine gerek kalmaz. İşlemler basit olduğundan. 3. Ayrıntılı kayıt sistemleri uygulanır. 4. kontrolü sıklaştırmak ABC analizi ile stok kontrolünde A grubundaki kalemlerin kontrolünün daha sık yapılabilmesi için şu yollara başvurulabilir: 1. Gözden geçirme periyotları sıklaştırılır. %50’ sini C Grubu Stoklarının Oluşturulması Halinde ABC Analizi C grubundaki stoklar içinse yukarıdaki hususlara mümkün olan en alt seviyede tutulur. 5. Kontrol. İşlemlerin gidişi veya sonucu üzerinde büyük tesiri olan parçalar. Baz makinelerde önemli rolü olan parça veya yıpranabilir parçalar. Tedarik süresi. % 30’ unu B.2. Stok miktarı yüksek tutulduğundan. emniyet stoku. 2. Kümülatif 100 % Değer 70 40 ABC 10 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 Kümülatif % miktar Şekil 1. Kontrol sorumluluğu daha üst düzeydeki personele verilir. Toplam Miktarın % 20’ sini A. Tedarik işlemleri yakından takip edilir. daha az kalifiye personelle yürütülür. sipariş ve kayıt işlemleri basit tutulur. bir darboğaz teşkil edilebilir. sipariş miktarı değerleri titizlilikle araştırılır ve hesaplanır.
000 14 28.000 10 06 / 605 240. Son sütundaki sıra no’ ları. Mallar. % 50’ sini C grubu stoklarının oluşturması öngörülebilir. Örneğin üretim kapasitesinin azaltılması veya arttırılması • Mamul konstrüksiyonunda yapılan önemli değişiklik • Satın alma veya imal etme politikasındaki değişiklikler Bütün bunlardan sonra ABC analizinin hazırlanış aşamalarını şöyle sıralayabiliriz: 1. 3.145. Stok kalemlerinin değerlerinden başka diğer faktörlere göre sınıflandırılması ( A. Belirlenen stok yüzdelerinin tespiti etkin bir kontrole imkan verir. Sınıflama işlemi. daha önceki Şekil 1’ deki grafik elde edilir. en yüksek tüketim değerinden en düşük değere kadar sıralanırlar. Mallar. Ayrıca sınıflama işlemi şu durumlarda yapılmalıdır: • Mamul hattında yapılan önemli bir değişme.000 6 480. Bir işletmenin stokları 10 kalemden oluşmaktadır.000 4 . yıllık tüketim değerleri bulunur. talep ve maliyetlerin önemli miktarlarda değişeceği ümit edilen her ana program devresi için tekrarlanmalıdır. İşletmede Kullanılan Stok Kalemlerinin Değerleri Kod No Yıllık Tüketim ( Adet ) Birim Fiyat ( $ ) Yıllık Tüketim ( $ ) Sıra No 03 / 323 40. 4.000 9 06 / 603 100. toplam miktarın % 20’ sini A. kümülatif yüzdelerine göre sınıflandırılırlar. Tahmin devrelerinin kısa olduğu veya talep miktarı tahminlerinin iyi bir şekilde yapılmadığı hallerde bir önceki devreye ait sarfiyat ve maliyet rakamlarından yararlanılabilir. yıllık tutarı en yüksek kalemden başlanarak oluşturulmuştur. %30’ unu B.680.000 2 06 / 606 16. 2. stok kalemleri toplam tüketimdeki ağırlıklarına göre yeniden sıralanarak kümülatif tüketim yüzde değerlerine bakılarak ilk iki kalem A.000 1 03 / 335 4. Bu durumda. değerleri ise C grubu stoklar olarak tanımlanabilir.000 7 1.000 11 2. Tablo 1. sonraki kalem B.000 10 40. Bunların kod numaraları.000 5 03 / 334 195. Stokları ABC analizine göre sınıflandırılmasını bir örnekte göstermek istersek: Örnek.000 3 06 / 604 2.kalemleri grubuna dahil edilmelidir. genellikle gelecek yıl için yapıldığından tahmini miktarlar kullanılır ). tecrübeye dayanan bir husustur. C ).000 5 500. Tüketim miktarları. Bu ayrım için kesin bir formül olmadığından. Her malın yıllık tüketim miktarı belirlenir ( Bu analiz.000 7 280. B. Bundan sonra.000 6 12 / 152 8. daha önce verilen oranlar civarında kalmak yeterlidir.000 8 128. Örneğin. adet cinsinden yıllık tüketim miktarları ve birim fiyatları aşağıdaki Tablo 1’ de gösterilmiştir. birim fiyatlarla çarpılarak.
680.000 8 Son sütundaki sıra no’ ları.0 C .9 C 03 / 335 40.825.805.2 B 12 / 152 480.6 C 12 / 154 45. % 30’ unu B.000 7 12 / 154 5. Bundan sonra. toplam miktarın % 20’ sini A. yıllık tutarı en yüksek kalemden başlanarak oluşturulmuştur.145.213.6 C 06 / 604 28.000 96.000 39.12 / 153 10.000 3.000 5.000 97.000 5. Tablo 2.000 7 70.000 5.000 89. % 50’ sini C grubu stoklarının oluşturması öngörülebilir. Belirlenen stok yüzdelerinin tespiti etkin bir kontrole imkan sağlar.8 A 06 / 605 1.000 9 45.000 98.000 99.145.000 80.328.085.000 2.000 100.325. Bu durumda.396.000 5. ABC Analizine Göre Stok Kalemlerinin Dağılması Kod No Yıllık Tüketim ( $ ) Kümülatif Tüketim Kümülatif ( % ) Sınıf 03 / 334 2. Kümülatif yüzde değerlerine bakılarak ilk iki kalem A. Bu ayrım için kesin bir formül olmadığından daha önce verilen oranlar civarında kalmak yeterlidir. Örneğin.368.000 94.000 71.000 4. stok kalemleri toplam tüketimindeki ağırlıklarına göre yeniden sıralanarak kümülatif tüketim miktarları ve yüzdeleri hesaplanır. sonraki üç kalem B değerleri ise C grubu stoklar olarak tanımlanabilir. Tablo 2 elde edilir.000 5.283.000 4.000 5.3 B 03 / 323 280.4 B 06 / 606 128.7 C 12 / 153 70.0 A 06 / 603 500.
1983 4. Halis. Estaş.. 1973 3. Duymaz. Ankara. Erenoğlu. Ankara. İşletmelerde Stokların Yönetimi ve Değerlenmesi. Semra. Ankara. Yönetim Aracı Olarak İşletme Bütçeleri. MPM Yayın No: 281. YTÜ. Y. Yalkın. 2000 2. Envanter Kontrol Yöntem ve Uygulamaları.KAYNAKLAR 1. Temel İşletmecilik Bilgileri Ders Notları. 1977 . İsmail. Doğan Basımevi.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?