Osmanlı Devletinde Eğitim Kurumları
Osmanlı devletinde eğitim kurumları çeşitliliği çok fazlaydı. Osmanlı eğitim kurumu örgün eğitim ve yaygın eğitim olarak 2 ana başlıkta incelenebilir. Örgün eğitim saray eğitimi, sıbyan eğitimi ve medrese eğitimi olmak üzere 3 şekilde sınıflandırılmıştır. Saray eğitimi ise kendi içinde enderun, şehzade eğitimi ve harem eğitimi olarak üçe ayrılmaktadır.
Osmanlı devletinde yaygın eğitim ise esnaf kuruluşları, camiler ve mahalleler ile saraylara verilen eğitimler olarak sınıflandırılır.
Osmanlı devletinde eğitim kurumları
Saray Eğitimi
Saray eğitimini incelerken ilk olarak Enderun mektebi adı verilen Hristiyan Osmanlı vatandaşlarına verilen eğitimden bahsedebiliriz. Bu eğitim ile Hristiyan Osmanlı vatandaşlarının eğitim ile devlet hizmetlerine kazandırılması amaçlanmıştır. Bu eğitim Fatih Sultan Mehmet döneminde düzenlenmiştir. Bu eğitim Topkapı sarayı içine verilen ve doğrudan padişaha bağlı olarak verilen bir eğitimdir. Bu eğitime tabi tutulacak vatandaşla genelde Avrupalı kökenli olan Hristiyanlar arasından seçilirdi.
Saray eğitimi denildiğinde akla gelen bir diğer eğitim ise Şehzade eğitimidir. Bu eğitime tabi olan kişiler sadece Osmanlı padişahlarının erkek çocukları olan şehzadelerdi. Burada verilen eğitim derecesi halka açık olan Sıbyan mektebi ile aynı derecededir. Bu mektepte verilen eğitimler, okuma- yazma, Kuran-ı kerim ve dört işlem gibi basit matematik bilgilerinin verildiği eğitimlerdir. Bu eğitim yerinin bulunduğu yer Topkapı Sarayı’ndaki harem dairesinde Darus-saade ağasının bulunduğu binada yer almaktaydı.
Saray eğitimlerinin bir diğer ise Harem eğitimleridir. Haremde padişahların eşleri, çocukları ve cariyeleri yaşamaktaydı. Ancak yine de haremdeki cariyeler kalfalar tarafından eğitimden geçmekteydi. Cariyelere kendilerinde bulunan yeteneklere göre, müzik, resim, edebiyat ve örgü gibi eğitimler verilmekteydi. Bu eğitimlerin yanı sıra cariyelerin birçoğu gayrimüslim oldukları için dini eğitim alarak Müslüman olmalarına da olanak tanınmaktaydı.
Sıbyan Mektepleri
Osmanlı döneminde halka açık olan ilkokullara verilen isim sıbyan mektepleriydi. Burada asıl verilen eğitim dini eğitimlerdi. Okulu bitirebilmek için temel şart Kuran-ı Kerim’i en az bir kez hatmetmekti. Eğitim süresi ortalama 3-4 yıl iken eğitime başlama yaşı 5-6 civarındaydı. Hem kız hem de erkek çocuklar birlikte eğitim görmekteydi. Bu mekteplerde eğitim veren kişilere muallim, yardımcılara kalfa ve öğrencilere de talebe denilmekteydi. Talebelerin diğer ismi şakirtti.
Sıbyan mektepleri 2. Mahmut döneminde İstanbul’da zorunlu hale getirilmişti. Bu mektepler varlıklı kişiler tarafından ya da vakıflar aracılığı ile kurulmuş olan Osmanlı eğitim kurumları arasındadır.
Medreseler
Medrese eğitimi sıbyan mektebinde eğitim almış çocukların gidebildiği hakla açık olan bir diğer Osmanlı eğitim kurumu arasında yer almıştır. Günümüzdeki orta ve yükseköğretim düzeyi ile aynı derecede eğitim vermekteydi. Medrese eğitim kurumunu bitiren gençler devlet idaresinde çalışmaya hak kazanırlardı. Bu eğitim kurumunda hem dini eğitim hem de ilim öğretilmekteydi.
Osmanlı döneminde yapılan ilk medrese İznik’te Orhan Bey tarafından yaptırılmıştı. Fatih zamanında ise Tetimme ve Sahn denen orta ve yüksek derecede eğitim kurumları açılmıştı. Bu eğitim kurumlarındaki öğrencilere talebe-i ulum ya da softa denilmekteydi. Medreselerden mezun olan kişiler sıbyan mektebi hocaları ve imam da olabilirdi.
Osmanlı döneminde her türlü eğitimin verildi ve en yüksek seviyede eğitim verilen kurumlar Süleymaniye medreseleri olmuştur. Medreselerin zamanla gerilemesine sebep olarak ilim eğitiminden çok dini eğitime yer verilmesi, Arapçaya ağırlık verilmesi ve devletin zayıflaması gösterilmiştir.
Yaygın Eğitim Kurumları
Osmanlı devletinde yaygın eğitim kurumları esnaf ve zanaatkârlara verilen eğitimler, halk eğitimleri ve azınlık eğitimleri olarak sınıflandırılabilmektedir.
Esnaflara verilen eğitimler genel olarak mesleki eğitim veren kurumlardı. Esnaflar ilk olarak ahilik teşkilatlarına daha sonra loncalara bağlanmışlardı. Ahilik eğitimi ile çıraklar eğitilirdi. Bu eğitim ile esnaf, tüccar ve farklı meslek grupları ortaya çıkmaktaydı. Çırağın ahlak, eğitim, de ön planda tutulmaktaydı.
Ahilik teşkilatının görevleri arasında, müşterinin hakkını korumak, üretimi ihtiyaca göre yapmak, mesleğe yeni kişiler kazandırmak, sanat ahlakını geliştirmek, üyelere kredi vermek ve şehirde güvenliği sağlamak bulunmaktadır. Osmanlı devletinin kurulması ile ahilik teşkilatının yerini loncalar almıştır. Loncaların görevleri ise ürün kalitesi ve fiyatının belirlenmesi, hükümet emirlerinin halka aktarılması, halkın isteklerinin de idarecilere bildirilmesi ve üyeler ve müşteriler arasında anlaşmazlıkların çözülmesidir.
Yaygın eğitim kurumlarından halk eğitimlerinde ise hem dini eğitimler verilir hem de hat ve tezhip gibi özel yetenek gerektiren işlere yatkınlığı olanlara dersler verilirdi. Bu eğitimler kıraathaneler, camiler ya da zaviyelerde yapılırdı.
Azınlık okulları ise kapitülasyonların verildiği dönemde başlamıştır. Osmanlı devletinde azınlıklara dil, din ve kültür alanında serbestlik tanınmış her türlü eğitimi alabildikleri özgür kurumlar açılmıştır. Bu kurumların başında Rumlara eğitim veren Osmanlı eğitim kurumu gelmekteydi. Ermeniler içinde Anadolu’nun birçok köşesinde Osmanlı eğitim kurumu açılmıştır.
Azınlık okulları denetimden geçirilmediği için Osmanlı Devleti’nin ilerleyen dönemlerinde bölücü hareketlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlayarak, Osmanlı Devleti’nin yıkılmasını hızlandırmıştır.
Bu yazılar da ilginizi çekebilir: