Netflix’te Yayınlanan Atiye Dizisi ile Yeniden Gündeme Gelen Göbeklitepe Hakkında Her ŞeyCeyda Karabulut 3 Ocak 2020
Bilinen insanlık tarihinin tüm gerçeklerini değiştiren ve tarihin sıfır noktası kabul edilen Göbeklitepe hakkında bilmeniz gereken her şey.
İnsanlık tarihinin en eski medeniyeti. Mısır piramitlerinden binlerce yıl daha eski. Tam 12 bin yaşında. Göbeklitepe’nin sırrı halen çözülebilmiş değil. Bir çobanın hayvanlarını otlatırken bulduğu Göbeklitepe, dünyanın en eski arkeolojik keşfi. Bugüne kadar yalnızca yüzde 5’i gün yüzüne çıkarılabilmiş. Hakkında pek çok iddia, söylenti ve modern-efsaneler mevcut. Hazreti İbrahim’in Tapınağı olduğunu, Sirius’a tapmak için inşa edildiğini, henüz bütün sırları aydınlatılamayan Stonehenge ile paralel ve benzer bir inanç olduğunu söyleyen arkeolog, tarihçi, astronomlar var. Peki Göbeklitepe nedir, neden önemlidir ve barındırdığı sırlar nelerdir? Hepsi hazırladığımız haberin içinde.
Göbeklitepe nerede?
Göbeklitepe, Şanlıurfa’ya 13 kilometre mesafede bulunuyor. İnsanlık tarihinin başlangıç noktalarından biri olan Mezopotamya’nın en kuzey ucunda olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bu anlamda Mezopotamya’nın medeniyetlerin kuruluşuna, gelişimine şahitlik ettiğinin, insanlığın ilk yerleşik hayat örneklerinden biri olduğunun kanıtıdır Göbeklitepe.
Nasıl keşfedildi?
1994’te sürüsünü otlatan bir çoban, Şanlıurfa’nın 15 km kuzey doğusundaki Göbekli Tepe’de dikdörtgen şeklinde üzerinde oymalar olan taşlar buldu, yetkililere götürdü. İstanbul’daki Alman Arkeoloji Enstitüsü görevlisi Klaus Schmidt, bölgeye giderek incelemelere başladı.
Kazılarda çıkarılan 45 tane T şeklindeki taş anıtın üzerinde yabani domuz, ördek, yılan, aslan, balık ve avcılık yapan insan figürleri var. Daha yüzlerce taş anıtın çıkarılmayı beklediği bölgenin tapınak olarak kullanıldığını tahmin ediliyor. Bu anıtlardan her biri 15 ton ağırlığında ve 6 metre yüksekliğinde.
Mısır’daki Büyük Piramitlerin 4 bin 500 yaşında ve İngiltere’deki Stonehenge’in 6 bin yaşında olduğu düşünülürse, bu kazının dünyanın gelmiş geçmiş en önemli arkeolojik kazısı olduğu belirtiliyor.
Göbeklitepe nedir?
Göbeklitepe, yaşı aşağı yukarı M.Ö. 9000’leri bulan bir kalıntılar topluluğu. Elips ya da spiral biçiminde yerleştirilmiş alçak duvarların ortasında T şeklinde ikiz dikilitaşlardan oluşuyor. Bu taşların bulunduğu duvarlar boyunca yine T şeklinde, daha küçük taşlarla çevrili yapılar görülüyor. Yapılışlarından yaklaşık bin yıl sonra, henüz bilinmeyen bir sebeple üzerleri toprakla örtülmüş. Günümüze kadar bu yapılardan 6 tanesi kazılar sonucu gün yüzüne çıktı.
Yapılan araştırmalar yerin altında 14 tane daha benzer yapının bulunduğunu saptadı. Göbeklitepe özellikleri göz önünde bulundurulduğunda, barınma amacıyla yapılmış gibi görünmüyor. Arkeologların, din ve insanlık tarihi uzmanlarının ortak görüşüne göre bu yapılar bir tapınaklar topluluğu. Henüz burada nasıl ritüeller yapıldığıyla ilgili net cevaplara ulaşılmadı. Göbeklitepe kazıları devam ettikçe uzmanların tapınak tezini destekleyici bulgulara rastlanıyor.
Kazılar sonucunda elde edilen verilere göre bu yapılar yerleşim amaçlı kullanılmamış.
Burayı özel kılan sebeplerin başında da bu geliyor. Göbeklitepe, insanlığın yerleşik hayata, tarıma geçmesinden birkaç bin yıl öncesinde de bir çeşit sosyal oluşumun, inanış sisteminin, hiyerarşinin bulunduğuna işaret ediyor. Burada bulunan dikilitaşların üzerindeki kabartma, oyma ve boyamalarda, simgesel ve stilize anlatım tarzı dikkat çekiyor.
İşçiliklerdeki ustalık, yüksek bir bilince ve estetik anlayışa işaret ediyor. Bu durum şunu gösteriyor: insanlık daha tarım yapmıyorken, yazıyı keşfetmemişken, henüz hayvanları bile evcilleştirmemişken böyle eserleri yapabiliyordu.
Tapınak olarak inşa edilmiş olabilir.
Bu döneme kadar göçebe olarak yaşayan insanın yeryüzünde kendisini hayvanlardan ayırmaya başladığı, yaratılış olarak kendisini özel görmeye başladığı geçmiş zamana ait en belirgin ve en önemli nokta olarak görülüyor.
Bu dönemde şehirleşme olmadığı için liderlik, askerlik, kölelik ya da işveren yok. Ortak yaşam, ortak projeler, eşit yiyecek ve eşit mal bölüşümü var. Yani insanların bu yapıların inşasına katılmasını zorlayan bir sistem olmaması gönüllü olarak katıldıklarını gösteriyor. Bu da Göbeklitepe’nin bir tapınak olabileceği ihtimallerini artırıyor.
Yapıların ortasında bulunan T biçimindeki ikiz taşların kenarlarındaki el ve kol kabartmaları sayesinde bu T’lerin her birinin bir insan figürü olduğuna kesin gözüyle bakılıyor. Figürlere yüz çizilmemiş olmasının da nedeni de tanrısallık olarak yorumlanabiliyor.
Alman arkeolog Klaus Schmidt: “Göbeklitepe, kendi gücünün farkına varan insanoğlunun, doğanın parçası olmaktan çıkıp, ona hükmetmeye giden yolu açtığı yerdir”
Göbeklitepe’de bulunan dikilitaşların üzerindeki kabartma, oyma ve boyamalarda, simgesel ve stilize anlatım tarzı dikkat çekiyor. Bu durum şunu gösteriyor: insanlık daha tarım yapmıyorken, yazıyı keşfetmemişken, henüz hayvanları bile evcilleştirmemişken böyle eserleri yapabiliyordu. İşte bu yönüyle Göbeklitepe’nin Taş Devri insanına bakış açısını değiştiriyor.
Yazı bulunmadan 8 bin yıl öncesine ait bu yapılarda kullanılan resimler ve şekiller insanlığın bilinen en eski şekille anlatımı yani insanlığın ilk hiyeroglifleri. Mağara içine çizilen hayvan resimleri bilinen hayvan figürlerinden çok farklı şeyler anlatıyor. Bunların bir dile karşılık geldiğini, bir tür yazı olduğunu söylemek elbette mümkün değil. Ancak Mısır hiyeroglifleriyle benzer figürlerin, simgelerin görülüyor olması dikkat çekiyor.
Göbeklitepe’nin nasıl yapıldığı da büyük bir gizem.
Boyları 3-6 metre arasında değişen dikilitaşların ağırlığı 20 tona kadar çıkabiliyor. Kullanılan kireç taşının sağlanabileceği en yakın yerse yapılara 2 kilometre uzaklıkta. Henüz çakmak taşı dışında bir alet kullanmayan, hayvanları evcilleştirmediği için onlara yük de taşıtamayacak olan insanoğlunun nasıl olup da burayı inşa ettiği anlaşılamıyor. Bu bakımdan Göbeklitepe’nin yapımı da en az Mısır Piramitleri kadar gizemli.
Göbeklitepe’nin günümüze kadar doğal bir şekilde korunmuş olarak ulaşabilmiş olmasının nedeni ise oldukça ilginç.
Bu tarihsel mirasın inşa edildikten yaklaşık bin yıl sonra üzerinin kapatılarak yerin altına gömüldüğü tespit edilmiştir. Bu sayede Göbelitepe tapınakları doğal koşullardan çok fazla etkilenmeden günümüze kadar sağlam şekilde ulaşabilmiştir.
Schmidt’e göre Göbelitepe bir tapınak merkezi, dini bir merkezde toplanan insanların bu merkeze yakın olma ihtiyacı onları yerleşik yaşama geçişe mecbur bırakmıştır. Bu tapınak çevresinde yaşayan insanlar zamanla yeterli kaynak elde edebilmek için tarımsal üretime geçmiştir. Böylece dini inanç ve tapınaklar beraberinde tarımı ve yerleşik yaşamı zorunlu kılmıştır.
Göbelitepe’nin bir inanç merkezi olduğu insanların dini ritüellerini gerçekleştirmek için burada bir araya geldiği ve bu inanç merkezine yakın olma arzusunun tarımı ve yerleşik yaşamı beraberinde getirdiği tezi bilinen tarih anlayışını ters düz etmesi açısından bilim dünyasının ilgisini çekmektedir.
Ancak tüm araştırmalara rağmen tapınakları kimin, neden, hangi olanaklarla inşa ettiği ve neden gömmeye karar verdiği hâlâ çözülememiş bir gizem.
Cennet Bahçesi mi?
Schmidt’e göre artık çorak olan Göbekli Tepe, bir zamanlar çok bereketli bir bölgeydi. Ancak insanlık, çevrenin bozulmasına yol açarak bu “cennet”in yok olmasına sebep oldu. Göbekli Tepe’de bulunan taşlar, M.Ö. 8000’de toprağa gömüldü.
Schmidt, kutsal kitaplardan da alıntı yaparak iddiasını savunuyor. İncil’in Yaradılış bölümünde cennet bahçesinin Asur’un batısında olduğu yazıyor. Göbekli Tepe de burada. Cennet Bahçesinin 4 nehirle çevrelendiği, bunlardan ikisinin de Fırat ile Dicle olduğu biliniyor.
Asur tabletlerinde Beth Eden adlı bir medeniyetten bahsediliyor. Yeri Göbekli Tepe’nin bulunduğu yer tarif ediliyor. Tevrat’ta da bahçenin Suriye’nin kuzeyinde olduğu belirtiliyor. Eden kelimesi Sümerce Ova anlamına geliyor. Göbeklitepe de Harran Ovası’nın hemen içinde.
Alman arkeolog Schmidt, kutsal kitaplarda yer alan Adem ile Havva’nın kovulduğu Cennet Bahçe’sini Şanlıurfa’da olduğunu iddia ediyor. Göbeklitepe’nin kutsal kitaplarda tasvir edilen yer olduğunu ileri süren arkeolog Klaus Schmidt, bulguların bunu ispatladığını savunuyor. Schmidt, 14 bin yıl öncesine ait buluntulardan yola çıkıp Adem ile Havva’nın yasak elma ağacının meyvesinden yiyerek kovuldukları yerin “Göbeklitepe” olduğunu ileri sürüyor.
Reading Üniversitesi’nden Steve Mithen, “Burası insan aklının anlamakta zorlanacağı kadar olağanüstü” diyor.
Atiye dizisinde de bahsi geçen Sirius iddiası
Milano Polytechnic Üniversitesi’nden İtalyan arkeo-astronom Giulio Magli, Göbeklitepe’nin Stonehenge gibi, gök cisimlerinin hareketlerini takip etmek ve onlara tapınmak için yapıldığını iddia ediyor. Magli, iddiasını yaptığı simülasyonla Göbeklitepe inşa edildiği dönemdeki gökteki yıldızların konumlarının tespit ettiğine dayandırıyor.
İtalyan astronom, Dünya’nın kendi eksenindeki hareketinden dolayı yıldızların son bin yılda konumlarının değiştiğini, bir zamanlar ufuk çizgisine yakın beliren yıldızların farklı konumlarda yükseldiği ve görüldüğünü, yeniden belirmeleri için de binlerce yıl geçebileceğini söylüyor. Sirius, Ay, Venüs ve Jüpiter’in ardından gece karanlığındaki en parlak dördüncü gök cismi.
Magli, antik Mısır takviminin Sirius’un hareketlerinden yararlanılarak hazırlandığını, binlerce yıl önce Göbeklitepe’nin bulunduğu enlemde benzer amaçlara hizmet etmiş olabileceğini söylüyor. “Sirius 9300 yıl önce ufuk çizgisinin altında görünüyordu. Gökte aniden beliren bir yıldızın, bir dinin doğumuna sebep olduğunu düşünebiliriz, bence Göbeklitepe bir yıldızın doğumu üzerine inşa edildi” dedi.
İlginizi çekebilecek diğer içerikler
- Masal Diyarına Yolculuk Yapmak İsteyenlerin İlk Adresi: Eşsiz Güzellikteki Hallstatt
- 2019’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne Girmeye Hak Kazanan En Yeni Yerler
- Himalayaların Eteklerinde Kurulu Bir Kadın Krallığı: Mosuolar