This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2502 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1473
KARﬁILAﬁTIRMALI S‹YASAL S‹STEMLER
Yazarlar Prof.Dr. Ersin KALAYCIO⁄LU (Ünite 1, 2) Prof.Dr. Cemil OKTAY (Ünite 3) Prof.Dr. Sabri SAYARI (Ünite 4) Dr. Eylem AKSOY RETORNAZ (Ünite 5) Dr. Emre HAT‹PO⁄LU (Ünite 6) Dr. Hasret D‹K‹C‹ B‹LG‹N (Ünite 7) Doç.Dr. Deniz KA⁄NICIO⁄LU (Ünite 8)
Editörler Prof.Dr. Ersin KALAYCIO⁄LU Doç.Dr. Deniz KA⁄NICIO⁄LU
ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹
Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›ﬂ haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kuruluﬂtan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baﬂka ﬂekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.
UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arﬂ.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Dr. Kadriye Uzun Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Ölçme De¤erlendirme Sorumlusu Ö¤r.Gör. Özlem Doruk Grafiker Ayﬂegül Dibek Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler
ISBN 978-975-06-1164-3
1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 60.000 adet bas›lm›ﬂt›r. ESK‹ﬁEH‹R, May›s 2012
‹çindekiler
iii
‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ vii 3 4 7 9 10 10 12 14 14 16 17 17 19 20 21 21 22 23 23 25 26 28 28 29 29 30 32 33 34 34 36 37
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ...................................................
KARﬁILAﬁTIRMA OLGUSU VE S‹YASET...................................................... B‹R YÖNTEM OLARAK KARﬁILAﬁTIRMA.................................................... GÖZLEM VE ÖNERME.................................................................................. KURAMSAL YAKLAﬁIMLAR .......................................................................... Kurumsal - Yap›salc›l›k ................................................................................. Yap›sal ‹ﬂlevsel Yaklaﬂ›mlar.......................................................................... Ba¤›ml›l›k Kuram›.......................................................................................... Kolektif Eylem Kuram›.................................................................................. Yeni Kurumsalc›l›k ........................................................................................ Konusal (Mevzii) Karﬂ›laﬂt›rma Kuramlar› ................................................... Karﬂ›laﬂt›rmal› Kamu Politikalar›................................................................... S‹YASAL S‹STEMLER‹ NASIL SINIFLANDIRAB‹L‹R‹Z?................................. DEMOKRAS‹LER............................................................................................ Ço¤unlukçu ve Oydaﬂmac› Demokrasi Tipleri ........................................... DEMOKRAT‹K REJ‹M TÜRLER‹ .................................................................... Ço¤unlukçu Demokrasinin Parlamenter Rejimi .......................................... Oydaﬂmac› Demokrasinin Parlamenter Rejimi ............................................ Baﬂkanl›k Rejimi ............................................................................................ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi ................................................................................... OTOR‹TER REJ‹MLER.................................................................................... TOTAL‹TER REJ‹MLER .................................................................................. S‹YASAL S‹STEMLERDE ‹KT‹DAR DA⁄ILIMI .............................................. Üniter Devlet ................................................................................................. Konfederal Devlet (Konfederasyon) ........................................................... Federal Devlet .............................................................................................. SONUÇ .......................................................................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. Yararlan›lan ‹nternet Adresleri .....................................................................
2
1. ÜN‹TE
Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya)........ ............................................... 38
G‹R‹ﬁ .............................................................................................................. BR‹TANYA S‹YASAL S‹STEM‹N‹N EVR‹M‹ .................................................. BR‹TANYA DEVLET S‹STEM‹ ....................................................................... Siyasal Rejim (Anayasa) ve Uygulama ......................................................... Yasama........................................................................................................... Yürütme ......................................................................................................... Yarg›............................................................................................................... Demokrasi Modeli Olarak Britanya Parlamenter Rejimi ............................. Üniter Devlet ve Siyasal Evrim..................................................................... S‹YASAL KÜLTÜR.......................................................................................... Siyasal Partiler ve Parti Sistemi..................................................................... Seçim Sistemi................................................................................................. Seçimler ve Siyasal Sonuçlar› ....................................................................... Ç›kar Gruplar›................................................................................................ POL‹T‹K ‹KT‹SAT .......................................................................................... Geliﬂmiﬂ Ekonomide De¤iﬂim ......................................................................
2. ÜN‹TE
39 40 42 42 43 45 46 47 47 48 48 50 51 53 54 54
iv
‹çindekiler
Ekonomik Sistem Tart›ﬂmalar›, Millileﬂtirme, ............................................. Özelleﬂtirme ve Liberalleﬂme........................................................................ Sosyal Refah Devleti ..................................................................................... Avrupa Birli¤i ve Birleﬂik Krall›k ................................................................. SONUÇ........................................................................................................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaﬂam›n ‹çinden ........................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. Yararlan›lan ‹nternet Adresleri .....................................................................
54 54 55 56 58 59 60 62 62 63 64 64
3. ÜN‹TE
Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa........................................................................................ 66
KONUMU, GENEL CO⁄RAF‹ VE BEﬁER‹ ÖZELL‹KLER‹ ........................... FRANSA’NIN GEÇ‹RD‹⁄‹ EVR‹M VE TEMEL ÖZELL‹KLER‹ ...................... Beﬂinci Cumhuriyet Fransas›’n›n Anayasal Yap›s›....................................... Yeni Anayasan›n Öngördükleri ................................................................... FRANSA’DA S‹YASAL KÜLTÜR VE S‹YASAL KATILMA ............................ FRANSA’DA KAMU S‹YASETLER‹N‹N OLUﬁMASI ...................................... SONUÇ........................................................................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. Baﬂvurulabilecek Kaynaklar ......................................................................... G‹R‹ﬁ ............................................................................................................. KONUMU, GENEL CO⁄RAF‹ VE BEﬁER‹ ÖZELL‹KLER‹ ............................ AMER‹KAN S‹YASAL S‹STEM‹N‹N GEL‹ﬁ‹M‹ ............................................. Amerikan Siyasetinin Anayasal Çerçevesi .................................................. Federalizm .................................................................................................... ABD’DE S‹YAS‹ HAKLAR VE ÖZGÜRLÜKLER............................................ ABD’DE POL‹T‹KA YAPICI KURUMLAR ..................................................... Baﬂkanl›k ...................................................................................................... Kongre ........................................................................................................... Yarg› ve Yüksek Mahkeme ......................................................................... ABD’DE S‹YASAL KÜLTÜR VE S‹YASAL KATILMA ................................... Siyasal Kültür ................................................................................................ Siyasal Kat›lma............................................................................................... Siyasal Partiler .............................................................................................. Seçimler ve Seçmen Davran›ﬂ› ..................................................................... Ç›kar Gruplar› ve Lobicilik .......................................................................... ABD’DE KAMU S‹YASETLER‹N‹N OLUﬁUMU ........................................... SONUÇ........................................................................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Yaﬂam›n ‹çinden............................................................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. Baﬂvurulabilecek Kaynaklar ......................................................................... Yararlan›lan ‹nternet Adresleri .....................................................................
67 68 74 76 83 88 91 92 93 94 95 96 97
4. ÜN‹TE
Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD ......... 98
99 99 100 102 103 104 105 105 107 108 109 109 110 110 112 114 115 117 119 120 121 122 122 123 123 123
Yasama (Federal Meclis)............................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .................. Sisteme Ba¤lama (Co-optation)...... Yürütme (Federal Konsey) ................................................................ Lider Kültü...... Seçim Sistemi............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kuvvetler Ayr›l›¤› ‹lkesi..................................................................................... 144 6.. 5..................................................................... OTOR‹TER REJ‹M TÜRLER‹ ........................................................................................................................................ Çekimserlik ............................................................................................................ Özet .................. S‹YASAL KÜLTÜR VE S‹YASAL KATILMA .......................................................... OTOR‹TER REJ‹M ÖRNE⁄‹: FRANCO DÖNEM‹’NDE ‹SPANYA.................. Yararlan›lan Kaynaklar............................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................. Özet ................................ Siyasi Partiler .............. Halk›n Kanun Teklifi............................................................................................................................. Kendimizi S›nayal›m ............................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................... Askeri Cunta Yönetimi..................................................... Tek-Parti Yönetimi ................................................................................................................................................. Yararlan›lan ‹nternet Adresleri .............................. S‹YASAL KURUMLAR VE S‹YASAL KURUMLARIN ‹ﬁLEY‹ﬁ‹ ......................................................... Otoriter Rejimler ve Seçimler .................................................................................................. OTOR‹TER REJ‹M KAVRAMI ............................................................. Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................................... DO⁄RUDAN DEMOKRAS‹ ................................................................................................................ Üçüncü Dünya Ülkelerindeki Di¤er Tek Parti Rejimleri .................... ÜN‹TE 145 146 146 147 147 148 148 150 151 151 151 151 152 153 153 156 158 159 160 160 161 162 Totaliter Rejimler.................................................. G‹R‹ﬁ .................... ‹talya Örne¤i: Faﬂizm ................... KAMU POL‹T‹KALARININ OLUﬁUMU VE BEL‹RLENMES‹.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................‹çindekiler v Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre.. Melez Rejimler ........ TOTAL‹TER REJ‹M UYGULAMALARI......................................................................... Dikta Yönetimi ............................ SONUÇ. Bask› Kurma ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Komünist Rejimler......................................................................................................................................... Yarg› (Federal Mahkeme) .... ÜN‹TE 125 126 129 129 129 130 131 133 133 134 135 135 136 136 137 138 139 140 141 141 142 142 143 143 Otoriter Rejimler.................................... 164 7....... TOTAL‹TER REJ‹M KAVRAMI .............................. Siyasi Kat›l›m ............................................................................................................................. 124 G‹R‹ﬁ ................. Yaﬂam›n ‹çinden .................................................................. Baﬂvurulabilecek Kaynaklar ........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ OTOR‹TER REJ‹MLERDE DEVLET-B‹REY ‹L‹ﬁK‹LER‹ ............. ‹SV‹ÇRE MODEL‹ FEDERAL‹ZM........................................................................ Denetim ........... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .............................................................................. Halkoylamas› ................................................................................ ÜN‹TE 165 165 169 169 . Baﬂvurulabilecek Kaynaklar ...........
............................................................................................................ Avrupa Birli¤i’nin Yap›s› ......................... AVRUPA TOPLULUKLARININ GEN‹ﬁLEMES‹........ Say›ﬂtay .......................................... Yararlan›lan ‹nternet Adresleri .......................................................................... 221 ............................................................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ...................................... AVRUPA B‹RL‹⁄‹ MÜKTESABATI (ACQUIS COMMUNAUTAIRE) ............ Kendimizi S›nayal›m............................................................. 219 Dizin ......... AVRUPA B‹RL‹⁄‹ ORTAK POL‹T‹KALARI VE SOSYAL TARAFLARIN ETK‹NL‹⁄‹ ................................................................................. AVRUPA B‹RL‹⁄‹N‹N YAPISI VE KURUMLARI.... Avrupa Topluluklar› Adalet Divan› (European Court of Justice)...................... Uluslararas› Antlaﬂmalar... TOPLUMSALLAﬁMA........................................................................... Avrupa Parlamentosu (European Parliament) .......................................... ‹kincil Mevzuat .............................................................................................................................................. Avrupa Birli¤i’nin Kurumlar› ........................................................................................................................................ Avrupa Komisyonu (European Commission)................................................................................................................................................................. Bölgeler Komitesi........ Özet........................... Avrupa Topluluklar›n›n Geliﬂimi .............. Avrupa Birli¤i Konseyi (The Council of the European Union) .................................................................................................................. TOTAL‹TER REJ‹MLER‹N EKONOM‹ POL‹T‹⁄‹ VE ........................................................................................................... Avrupa Birli¤i Ortak Politikalar› ................................................................................................................................................................................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ......................... ‹çtihatlar ........................................................................ 171 173 175 177 177 179 179 181 182 183 183 184 187 187 8.............................................. AVRUPA TOPLULUKLARININ GEL‹ﬁ‹M‹ VE AVRUPA TOPLULU⁄UNDAN AVRUPA B‹RL‹⁄‹NE GEÇ‹ﬁ SÜREC‹ ................. Çin Örne¤i: Maoizm ................................................................ Sovyetler Birli¤i Örne¤i: Stalinizm .................................................................................... Birincil Mevzuat.................... Ekonomik ve Sosyal Komite .................................................................................................................................................................vi ‹çindekiler Almanya Örne¤i: Nazizm ........................................................................................................................................................................................................................................................................ 186 G‹R‹ﬁ .......................... AVRUPA B‹RL‹⁄‹ F‹KR‹ NASIL DO⁄DU?......................................... Yaﬂam›n ‹çinden....... Avrupa Toplulu¤undan Avrupa Birli¤ine Geçiﬂ Süreci........................................................................................................................................................................................... ÜN‹TE Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i ..................................... TOTAL‹TER REJ‹MLERDE S‹YASAL KÜLTÜR VE ....................................... Kendimizi S›nayal›m.................................... Yararlan›lan Kaynaklar............................................................................................................................................................... SONUÇ ................................................................................................................................................................ Sosyal Taraflar›n Etkinli¤i ................ Yararlan›lan Kaynaklar ................................................................................ Üye Devletler Aras›ndaki Sözleﬂmeler ........ KORPORAT‹ZM ............................................................... 189 189 190 193 197 197 198 199 200 201 203 204 204 204 205 205 206 207 207 207 208 208 209 210 212 213 214 215 216 217 218 Sözlük ......... Özet.......................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................
çok mu oldu¤una. bu grubun içindekilerle yapt›¤› karﬂ›laﬂt›rmalara dayanarak kendisinin haks›zl›¤a u¤ray›p u¤ramad›¤›na karar verdi¤ini varsaym›ﬂt›r. Kilomuzun az m›. Stouffer. O zaman üç y›lda bir terfi eden inzibatlar buna “h›zl› ve hakça” derken. Bu sürecin ne kadar önemli toplumsal sonuçlar› oldu¤unu en belirgin olarak saptayanlar›n baﬂ›nda ünlü sosyolog Samuel Stouffer gelmiﬂtir. pilot subaylar›n kendilerini di¤er pilotlarla karﬂ›laﬂt›rd›klar›nda. daha önceki sorgulamalar›nda Hava Kuvvetleri’nde uçucu pilot olarak savaﬂan subaylar›n doldurduklar› soru cetvelleri akl›na tak›lm›ﬂt›r. terfi sisteminin yavaﬂ ve adil olmayan bir ﬂekilde iﬂledi¤i sonucuna vard›klar›n› görmüﬂtür. ‹kinci Dünya Savaﬂ› s›ras›nda Amerikan ordusundaki askerlerin morallerini ölçmek için yap›lan araﬂt›rmalar› yönetmekte olan Stouffer’›n dikkatini iki farkl› kuvvette görev yapan subaylar›n terfilerine iliﬂkin yapt›klar› de¤erlendirmeler çekmiﬂtir. nas›l giyinmiﬂ. Bunun üzerine inzibatlarla pilotlar›n hangi sürelerde terfi ettiklerini araﬂt›ran Stouffer ortalama bir inzibat subay›n›n üç y›lda. kim ne söylemiﬂ. kendilerinin daha fazla uçtu¤unu ve daha fazla kahramanl›k gösterdiklerini. Askeri inzibat (military police) olarak görev yapan subaylar›n terfi konusundaki de¤erlendirmelerinde hemen hepsinin h›zla ve hakça terfi etmekte olduklar›n› belirttiklerini gören Stouffer. duruﬂ ve davran›ﬂlar›yla karﬂ›laﬂt›rarak karar veririz. Stouffer hayatta herkesin kendisine ölçü olarak ald›¤› bir toplumsal grubu bulundu¤unu ki. ‹nzibatlar›n beklentileri üçer y›lda bir terfi etmek olarak belirlendi¤inden ve hepsi de üçer y›lda bir terfi etti¤inden bu durumu h›zl› ve hakça olarak görmektedirler. yetersiz mi oldu¤una hep kendimizi baﬂkalar›yla. bir dersin s›nav›na haz›rlanmam›z›n yeterli mi. yaﬂant›lar›. alt› ayda bile terfi edebilen pilotlar bu duruma neden “yavaﬂ ve haks›z” demiﬂlerdir? Stouffer araﬂt›rmalar›n› derinleﬂtirdi¤inde saptam›ﬂt›r ki inzibatlar kendilerini inzibatlarla. nas›l bir konutta ikamet etmekteymiﬂ. Modadan spora. ekonomiden kültüre ve ideolojilerimize kadar her türlü de¤erlendirmemizde do¤al ve sürekli olarak kulland›¤›m›z bir zihinsel süreçtir karﬂ›laﬂt›rma. onlar›n çal›ﬂmalar›. hangi üniversitenin hangi fakültesini kazanm›ﬂ gibi aç›kça ve bilinçli olarak yapt›¤›m›z karﬂ›laﬂt›rmalarla kendimizi kendi gözümüzde baﬂkalar›yla karﬂ›laﬂt›rarak tartar›z.Önsöz vii Önsöz Karﬂ›laﬂt›rma yaﬂam›n bir parças› olarak her gün hepimizin kulland›¤› bir ölçme ve de¤erlendirme yöntemidir. Bu varsay›ma göre. nas›l beslenece¤imizden nas›l konuﬂaca¤›m›za kadar etkili olmaktad›r. Bu cetvelleri inceleyen Stouffer büyük ço¤unlu¤unun terfilerinin çok uzun zaman ald›¤›n› ve genellikle pek de hakça olmad›¤›n› söylediklerini saptam›ﬂt›r. Stouffer kendi at›f grubuna göre bir ﬂeylerden yoksun b›rak›ld›¤›n› düﬂünenlerin görece yoksunluk (relative deprevation) . ‹nsan toplumlar› kadar eski olan bu yöntem nas›l giyinece¤imizden nas›l bar›naca¤›m›za. buna at›f grubu (reference group) ad›n› veriyoruz. bir pilotun ise savaﬂ koﬂullar›nda olman›n da verdi¤i bir etkiyle de bir y›la varmadan terfi etti¤ini saptam›ﬂt›r. buna ra¤men kendi gözlerinde daha az baﬂar›l› bulduklar› arkadaﬂlar›n›n onlardan önce terfi ettiklerini düﬂünüp. pilotlar da kendilerin pilotlarla karﬂ›laﬂt›rmaktad›rlar. Günlük yaﬂant›m›zda adeta fark›nda bile olmadan yapt›¤›m›z gibi.
toplumsal yaﬂant›da oldu¤u kadar toplumsal bilimde de temel bir yöntem olarak kullan›lmaktad›r. bu farkl›l›klar› dondurarak sadece de¤iﬂiklik gösteren bir ön koﬂul ile onun etkisiyle oluﬂan bir geliﬂmenin varl›¤›n›n saptanmas› da ancak karﬂ›laﬂt›rma ile mümkün olabilir. Böyle bir karﬂ›laﬂt›rma imkân› olmasayd›. inzibat ve pilotlar› karﬂ›laﬂt›rarak bu gruplar›n içinde bulunan bireylerin nas›l farkl› yoksunluk duygular› geliﬂtirdiklerini saptayabilmiﬂtir. ancak dünyadaki di¤er toplumlar›n ayn› durumda olan birey oranlar›n› saptayarak ve karﬂ›laﬂt›rarak bulabiliriz. sald›rma.viii Önsöz duygusu diye adland›rd›¤› bir tutuma sahip olacaklar›n› öne sürmüﬂtür. yönetme yeteneklerini. çal›ﬂma koﬂullar›n› anlamak. bireysel özgürlüklere de¤er verip vermedi¤ini. Stouffer’in görece yoksunluk olgusunu gözlemlemesi ve buna dayanarak temel bir sosyoloji kavram›n› tan›mlamas› ve önemli bir sosyal psikolojik aç›klama önerebilmesi mümkün olamayacakt›. Bir toplumun kaynaklar›n› nas›l kulland›¤›n›. kavga etme gibi davran›ﬂ gösterece¤ini ifade etmiﬂtir. Bu eli- . bunun da insanlar›n sistemin kendisine adil davranmad›¤›n› düﬂünmesine yol açaca¤›n› ileri sürmüﬂtür. e¤er ancak 15 devlette bu oran yüzde 15’ten daha fazla ise. K›saca ifade edersek. Görece yoksunluk duygusunda olan insanlar bir s›n›rland›r›lma. devletin vergi toplamakta etkili olup olmad›¤›n›. hükümetin ﬂiddete baﬂvurmadan ülkeyi yönetip yönetemedi¤ini ancak o toplumu veya onun ekonomik veya siyasal sistemini di¤er toplumlar ve onlar›n benzer sistemleriyle karﬂ›laﬂt›rarak anlayabiliriz. Samuel Stouffer’›n yukar›da anlatt›¤›m›z görece yoksunluk konusundaki buluﬂunda da karﬂ›laﬂt›rma yönteminin kullan›ld›¤›n› görüyoruz. Yukar›daki örnekte görüldü¤ü gibi karﬂ›laﬂt›rma. E¤er dünyadaki 190’dan fazla Birleﬂmiﬂ Milletler üyesi devletten 150’sinde bu oran yüzde 15’ten daha fazla ise. geliri ve serveti eﬂit olarak da¤›t›p da¤›tamad›¤›n›. Tüm siyasal olgularda da farkl› toplumsal ve bireysel koﬂullar. ket vurulma psikolojisiyle hareket edeceklerini. Haks›z yere s›n›rland›r›ld›¤›n› düﬂünen insanlar›n ise isyan etme e¤ilimi içerisine girerek baﬂkalar›na kötü muamele etme. Bu amaçla farkl› süreçler ve mant›k yürütme yollar› tasarlanm›ﬂ olup halen uygulanmaktad›r. Stouffer iki meslek grubunu. siyasal ve kültürel özelliklerinin betimlenmesi ancak karﬂ›laﬂt›r›lmak suretiyle olabilir. neden ve nas›l baz› sistemlerin ortaya ç›kt›¤›n› ve nas›l birer evrim geçirdiklerini ö¤renmektir. o zaman inceledi¤imiz toplumun durumunun fevkalade kötü oldu¤u sonucuna varabiliriz. bir olgunun oluﬂmas›na neden oldu¤unu saptayabiliriz. (örne¤in inzibatlar ile pilotlar›n terfi hakk›ndaki alg›lar›n›n k›yaslanmas›). Bir toplumda günde 5 TL’den az bir gelirle geçinenlerin oran› yüzde 15 ise bu toplumda fakirli¤in yayg›n olup olmad›¤›n›. Benzerlikler ve farklar saptand›¤›nda baz› ön koﬂullar›n. Ayr›ca karﬂ›laﬂt›rma siyasal sistemlerin nas›l yönetildiklerini. Bu dersin konusu da bu yöntemleri uygulamak suretiyle üretilen bulgular ›ﬂ›¤›nda farkl› siyaset uygulamalar›n› bar›nd›ran siyasal sistemleri tan›mak. geçmiﬂler ve ortamlar›n etkileri alt›nda bulunarak davran›lmas›ndan dolay›. izledikleri iç ve d›ﬂ politikalar›n›n etkili olup olmad›¤›n› da saptamam›za yarar. o zaman inceledi¤imiz toplumun durumunun pek fena olmad›¤›na. Devletlerin ekonomik. bu çal›ﬂmadan itibaren görece yoksunluk duygusu insan iliﬂkilerinde ﬂiddete e¤ilimi artt›ran bir neden olarak düﬂünülmeye baﬂlanm›ﬂt›r. engellenme.
Bu yay›n›n gerçekleﬂtirilmesi için hiçbir deste¤ini esirgemeyen Anadolu Üniversitesi’nin Rektörü Prof. Bu çal›ﬂma tek bir üniversitenin.Önsöz ix nizdeki kitap size bu konularda ›ﬂ›k tutmak için ülkemizin de¤iﬂik üniversitelerinin uzmanlar› taraf›ndan derlenmiﬂ bir çal›ﬂmad›r.Dr. Deniz Ka¤n›c›o¤lu ile Sabanc› Üniversitesi’nden Prof. Eylem Aksoy Rétornaz. 22 Mart 2012. Bu derlemenin bas›m› s›ras›nda her türlü teknik yard›m› sunan ve Aç›k Ö¤retim’de kullan›lacak bu yay›n› oluﬂturan tasar›m›n ortaya ç›kmas›nda büyük eme¤i geçen Uzaktan Ö¤retim Tasar›m Birimine de özellikle teﬂekkür etmek isteriz. Deniz Ka¤n›c›o¤lu . Bahçeﬂehir Üniversitesi’nden Prof. Ersin Kalayc›o¤lu’nun derleyicili¤i (editörlü¤ü) ve yazarl›¤›nda.Dr. Galatasaray Üniversitesi’nden Dr. Cemil Oktay. bu çal›ﬂman›n ortaya ç›kmas› için gösterdi¤i çaba. Davut Ayd›n'a özellikle teﬂekkürü bir borç biliriz.Dr.Dr.Dr. Hasret Dikici Bilgin’in katk›lar›yla oluﬂmuﬂ bir yay›nd›r. Bu kitap Anadolu Üniversitesi’nden Doç. R›dvan Karluk’a da teﬂekkürlerimizi sunar›z. Sabri Sayar›. Ersin Kalayc›o¤lu Doç. ‹stanbul Editörler Prof. teﬂvik ve destekleri için ‹ktisat Fakültesi Dekan›na Prof.Dr. Yeditepe Üniversitesi’nden Prof. tek bir siyaset bilimi bölümünün ve tek bir siyaset bilimcinin çal›ﬂmas› de¤ildir. Emre Hatipo¤lu ve Okan Üniversitesi’nden Dr. Ayr›ca.Dr. Sabanc› Üniversitesi’nden Dr.Dr.
Siyaset olgusunun farkl› kültür. Farkl› siyasal sistemlerin ne bak›mdan ayr›ld›¤›n› ve hangi bak›mlardan benzedi¤ini ve bunlar›n aras›ndaki farklar› aç›klayarak. Karﬂ›laﬂt›rma sayesinde kültür. bu tiplerden birisinden di¤erine geçmekteki rizikolar› ve zorluklar› yorumlayabilecek. ekonomi v. koﬂullar›n etkilerinden sadece bir veya birkaç›n› araﬂt›rma kapsam›na alarak nas›l genel önermeler üretilebilece¤ini tan›mlayabilecek. toplum. siyasal topluluk ve siyasal sistemlerin iﬂleyiﬂinde geçerli olan temel varsay›m. toplum.b. Çeﬂitli siyasal rejim. Karﬂ›laﬂt›rma sayesinde deney benzeri bir süreç kullanarak siyaseti biçimlendiren temel etmenleri nas›l gözlemledi¤imizi aç›klayabilecek.1 • • • • • • KARﬁILAﬁTIRMALI S‹YASAL S‹STEMLER Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. siyasal topluluk ve siyasal sistemlerin iﬂleyiﬂinde geçerli olan yap›sal ve kurumsal farklar› de¤erlendirebileceksiniz. Bugünün dünyas›ndaki siyasal sistemlerin nas›l s›n›fland›r›labilece¤ini aç›klayabilecek. ekonomi ve siyasal tarihten gelen insan topluluklar›nda ne tür farkl›l›klar ve benzerlikler göstermekte oldu¤unu aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar Siyaset Karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset Yöntem Gözlem Önerme Karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset • • • • • Ba¤›ms›z de¤iﬂken Ba¤›ml› de¤iﬂken S›n›fland›rma Rejim Demokrasi • • • • • Otoriter rejim Totaliter rejim Üniter yap› Federal yap› Konfederal yap› ‹çindekiler • • • • • KARﬁILAﬁTIRMA OLGUSU VE S‹YASET B‹R YÖNTEM OLARAK KARﬁILAﬁTIRMA GÖZLEM VE ÖNERME KURAMSAL YAKLAﬁIMLAR S‹YASAL S‹STEMLER‹ NASIL SINIFLANDIRAB‹L‹R‹Z? DEMOKRAS‹LER DEMOKRAT‹K REJ‹M TÜRLER‹ OTOR‹TER REJ‹MLER TOTAL‹TER REJ‹MLER S‹YASAL S‹STEMLERDE ‹KT‹DAR DA⁄ILIMI SONUÇ Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ • • • • • • . koﬂul ve k›s›tlar› tan›mlayabilecek. Çeﬂitli siyasal rejim.
anlamland›rmak ve de¤erlendirmek için hayat›n baﬂ›ndan itibaren yapt›¤›m›z bir davran›ﬂt›r. Karﬂ›laﬂt›rma zihinsel olarak fark›nda bile olmadan yapabildi¤imiz. Yunan. Ancak. K ‹ T A P Siyaseti anlamland›rabilmek ve hatta anlayabilmek için karﬂ›laﬂt›rma temel bir mant›k yürütme sürecidir. Fransa da. toplumdaki de¤erlerin ba¤lay›c› karar alma gücü bulunan kurum ve kiﬂilerin (otoritelerin) müdahalesiyle bölüﬂümü (tahsisi) olgusu olan siyaset için de geçerlidir. bir erkek veya k›z ö¤renci olarak tan›mlayabilmek. o topra¤› paylaﬂanlarla olan iliﬂkilerimizi. Örne¤in. inançlar›m›z› da ancak karﬂ›laﬂt›rma yoluyla toplumsal yaﬂant›n›n içinde anlamland›rabiliriz. Fransa’da Assemblée Nationale ve Sénat (Senato’dan)..politics is the authoritative allocation of values” (1953: s. Siyaseti anlamland›rabilmek ve hatta anlayabilmek için karﬂ›laﬂt›rma temel bir mant›k yürütme sürecidir. yaﬂad›¤›m›z yeri. S O R U Burada siyaset hakk›nda yap›lan pek çok tan›mdan birisi olan David Easton’›n 1953 y›l›nD‹KKAT da yay›nlanan kitab›nda önerdi¤i tan›md›r.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ KARﬁILAﬁTIRMA OLGUSU VE S‹YASET Karﬂ›laﬂt›rmak içinde yaﬂad›¤›m›z çevre ve aile baﬂta olmak üzere kurumlar içindeki yerimizi tan›mlamak.. Türk v. Onlar›n adlar›n› ilkö¤retim y›llar›ndan itibaren ö¤reniyor. oysa Britanya’da House of Commons (Avam Kamaras›) olarak an›ld›¤›n› görüyoruz. Türkiye’de tek meclisli (kamaral›) bir içerikteyken Fransa ve ‹ngiltere’de iki kamaral› bir içerikte oldu¤unu sapt›yoruz. ça¤daﬂ siyaset kadar ilk ça¤ M›s›r. siyasetlerini tan›mlamak için de geçerli olabilecek. Kendi cinsiyetimizi ve bunun toplumsal cinsiyet olarak anlam›n›. Britanya da demokrasiÜile L ‹ M D Ü ﬁ N E yönetilmektedir. 130) olarak önerilmiﬂtir. olabildi¤ince zaman ve mekân aﬂ›r› bir içeAMAÇLARIMIZ rikte olan bir tan›m oldu¤undan burada temel al›nm›ﬂt›r. ancak bazen bilinçli olarak yapt›¤›m›z bir mant›ksal ç›karsamad›r. EasSIRA S‹ZDE ton taraf›ndan öne sürülen bu tan›m demokrasi veya otoriter .b. geçirdikleri evrimi ve içerikleri hakk›ndaki temel bilgileri ediniyoruz.totaliter rejim fark› söz konusu olmaks›z›n. bunun toplumsal anlam›n› kavrayabilmek ve ona göre baﬂka erkek ve k›z ö¤rencilere davranmak söz konusu olabilir. Hindistan. kendi kimli¤imizi deri rengimizden baﬂlayarak toplumda sahip oldu¤umuz kan ba¤lar›n›. h›s›ml›k iliﬂkilerini. internete girip ufak bir arama yapt›¤›m›zda Türkiye’de Millet Meclisi denilen kurumun Fransa’da Assemblée Nationale (Millet Meclisi) olarak adland›r›ld›¤›n›. Türkiye de. SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . O zaman kendimizi toplumda belirli bir konuma yerleﬂtirebilmek. ama Türkiye’de yasama organ› sadece Millet Meclisi’nden ibaretken. Çin. bu konularda verilen dersler çerçevesinde nas›l ortaya ç›kt›klar›n›. Toplumsal yaﬂant›n›n geneli için geçerli olan bu davran›ﬂ. Britanya’da ise House of Commons ve House of Lords’dan (Lordlar Kamaras›ndan) oluﬂtu¤unu görüyoruz. ülkemizde mevcut olan siyasal yap› ve kurumlara oldukça aﬂinay›z. SIRA S‹ZDE Bu ufak karﬂ›laﬂt›rmada bile yasama organ›n›n farkl› yap›lar› olabilece¤ini. Bu tan›m›n ‹ngilizce asl› Easton taraf›ndan “.
o zaman o nesne veya olgunun ba¤›ms›z de¤iﬂkene ba¤l› olarak de¤iﬂti¤i sonucuna var›r›z. tek bir etmenin serbestçe de¤iﬂmesi söz konusu olursa. Britanya’da kurulan dernek ve kuruluﬂlar›n büyük ço¤unlu¤unun ulusal kuruluﬂlar oldu¤u. 8285). Bu tür bir sorgulama ise bize siyaset olgusu hakk›nda ayr›nt›l› ve derinlemesine gözlem yapma olana¤› tan›yaca¤› gibi. Bu ba¤›ms›z de¤iﬂkenden etkilenerek de¤iﬂti¤ini saptad›¤›m›z de¤iﬂkenlere de bilimde ba¤›ml› de¤iﬂken ad›n› veririz. benzer demokrasi esaslar›na göre yüzy›llardan beri yönetilen Britanya ve Amerika Birleﬂik Devletleri (ABD) araﬂt›r›ld›¤›nda. Britanya’daki ç›kar gruplar› daha kuruluﬂlar›ndan itibaren ulusal düzeyde kurulurken. Laboratuar ortam›nda her türlü etmenin etkileri denetim (control) alt›na al›nd›ktan sonra sadece neden olmas› olas› olan tek bir etmenin de¤iﬂmesine f›rsat verilir. burada laboratuar orta- . Kuzey Kore gibi totaliter rejimler d›ﬂ›nda insanlar›n özgürlüklerini ellerinden alarak onlar› belirli kurallara göre hareket etmeye de zorlayamay›z.effect) iliﬂkilerine ulaﬂmay›. o zaman di¤er etmenlerden ba¤›ms›z olarak de¤iﬂen etkiler ortaya ç›km›ﬂ olur. ABD’nde ayn› kuruluﬂlar›n öncelikle yerel düzeyde ortaya ç›kt›klar›. benzer siyasal olgulardaki farkl›l›klar›n.4 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Bu farkl›l›klar›n gözlenmesi onlar›n neden ve nas›l ortaya ç›kt›¤› sorular›n› sormam›za neden olmaktad›r. özgürlük. farkl› siyasal olgulardaki benzerliklerin gözlemlenebilmeleri ve bunlar› ortaya ç›karan koﬂul ve nedenlerin ayr›ﬂt›r›labilmesi de karﬂ›laﬂt›rma yoluyla olabilmektedir. bilimsel kuram (teori) ve nihayet bilimsel yasalar üretmeyi hedefler. Karﬂ›laﬂt›rma yöntemi kullanarak yap›lan bir araﬂt›rmada da. E¤er her türlü etmenin etkileri sabit tutulurken (denetlenirken). Bu de¤iﬂmenin etkisi olmadan hareketsiz duran bir nesne veya olgu ba¤›ms›z de¤iﬂkenin gösterdi¤i de¤iﬂiklikler s›ras›nda veya sonras›nda birden de¤iﬂim gösterirse. ‹nsanlar› kobay olarak kullanmak ahlaken kabul edilemeyece¤i gibi. Ancak. Karﬂ›laﬂt›rmal› gözlem ayn› zamanda birbirine çok benzer siyasal kültürlere sahip olduklar› varsay›lan ulus-devletlerin bile çok farkl› siyasal yap› ve olgulara sahip oldu¤unu ortaya koyabiliyor. Ayr›ca. Böylece. Örne¤in. oysa ABD’ndeki derneklerin büyük ço¤unlu¤unun ise yerel örgütler oldu¤u görülmektedir (Wilson. siyasal olgular. farkl› siyasal olgular›n oldu¤u. Dolay›s›yla. bir ba¤›ms›z de¤iﬂkenin ba¤›ml› de¤iﬂken üzerinde etkisi olup olmad›¤›n› araﬂt›racak koﬂullar üretilmeye çal›ﬂ›l›r. bireysellik. Onun için karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset alan›nda deney yapmak olas›l›¤› yoktur. geliﬂmeler gözlemlendi¤inde adeta deney benzeri koﬂullar›n varl›¤› saptanabilir ve baz› mant›k süreçleri kullanarak ve gözlemlerimizi s›n›fland›rmak suretiyle bu koﬂullar içinden neden-sonuç iliﬂkilerini ayr›ﬂt›rmak mümkün olabilir. baz›lar›n›n zamanla ulusal bir içerik kazand›klar› görülüyor. B‹R YÖNTEM OLARAK KARﬁILAﬁTIRMA Toplumbilimlerinden olan siyaset biliminin bir alt dal› olarak karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset alan›nda da. aynen laboratuar ortam›ndaki gibi. 1995. kültürel de¤erleri paylaﬂan. bunlar›n hepsine özgü olabilen özelliklerin mevcudiyetini ayr›ﬂt›rabilme olana¤› verecektir. Bu da bize karﬂ›laﬂt›rman›n ayn› zamanda bir yöntem oldu¤unu göstermektedir. Bu tür davranan etmenlere bilimde ba¤›ms›z de¤iﬂken ad›n› veriyoruz. Zaten do¤a bilimlerinde laboratuarda yap›lan da bundan ibarettir. karﬂ›laﬂt›rma bir mant›k yürütme arac› olarak kullan›lmak suretiyle bilimsel geçerlili¤i olan neden-sonuç (cause . giriﬂkenlik v. ayn› dili (‹ngilizce) konuﬂan. Ancak.b. di¤er toplumbilimleri dallar›nda oldu¤u gibi bir sonuç ile onu do¤uran etkiyi belirleyebilmek için laboratuar deneyi yapmak mümkün veya ahlakl› de¤ildir. yap›lar.
o ba¤›ms›z de¤iﬂken o siyasal olgunun nedeni olarak saptan›r (bak›n›z Çizelge 1. Uyuﬂma yöntemine göre bir siyasal olay. Frans›z (1789). Y ne zaman ortaya ç›karsa. Bu durumda toplumsal ihtilallere yol açan halk ayaklanmalar›n›n nedeni iktisadi geliﬂmenin sürati ve seyri ile ilgilidir. büyük h›zla süren iktisadi büyüme dönemlerinin arkas›ndan iktisadi büyümede rastlan›lan ani ve h›zl› duraklama halk ayaklanmalar›na yol açan bir toplumsal psikolojik etki yarat›r. Çizelge 1. Mill’in uyuﬂma yöntemine göre bir siyasal olay. Davies’in J. incelendi¤inde görülecektir ki dört ülkede de ayn› siyasal olgunun (Z) ortaya ç›kt›¤› saptanm›ﬂt›r. ancak tam halk ayaklanmas› öncesindeyse birdenbire büyük bir yavaﬂlamaya ve hatta küçülmeye tabi oldu¤u saptanm›ﬂt›r. O zaman Y ile Z aras›nda mükemmel bir uyuﬂma vard›r. incelenecek olan olgunun ortaya ç›kt›¤› ve/veya ç›kmad›¤› siyasal sistemler gözlemlenir. Bu dört örnekte de benzer bir h›zl› büyüme dönemi ve onun ani yavaﬂlamas›ndan kaynaklanan bir duraklama söz konusu olmuﬂtur. Burada dikkat edilecek olan husus. geliﬂme veya olgu farkl› siyasal sistemlerde ortaya ç›kt›¤›nda onunla ayn› anda veya onun hemen öncesinde bir ba¤›ms›z de¤iﬂkenin de¤iﬂti¤i gözlemleniyorsa. Oysa her ülkedeki koﬂullar. siyaset sosyologu olan James C. Ülke A Koﬂul Koﬂul Koﬂul Koﬂul Koﬂul Olgu I III IV XV Y Z Ülke B II III XII XX Y Z Ülke C VII V VIII XXV Y Z Ülke D IX III XIII XXII Y Z Mill Karﬂ›laﬂt›rma Yöntemi kullanarak siyasal olay ve geliﬂmeleri aç›klamak üzere iki yöntem ortaya koymuﬂtur: uyuﬂma yöntemi ve fark yöntemi. onunla ayn› anda veya onun hemen öncesinde bir ba¤›ms›z de¤iﬂkenin de¤iﬂti¤i gözlemleniyorsa. o zaman bu ba¤›ms›z de¤iﬂkenle.1. ABD (1776). .e¤risi olarak bilinen bu önermesine göre. Z de o zaman ortaya ç›kmaktad›r. Davies yapt›¤› bir araﬂt›rmada bu ihtilallerden önce ülke ekonomilerinin h›zl› bir büyüme sürecine girdi¤ini. yüzy›l düﬂünürlerinden John Stuart Mill ilk kez ortaya koymuﬂtur. o olgunun (ba¤›ml› de¤iﬂkenin) bir uyuﬂmas› söz konusudur. o olgunun bir uyuﬂmas› söz konusudur. Bu durumda izlenebilecek olan iki temel yöntem oldu¤unu 19. Çok farkl› tarihlerde. çok farkl› co¤rafyalarda ve çok farkl› siyasal ve toplumsal ortamlarda toplumsal ihtilaller olmuﬂtur. Onun d›ﬂ›nda bu dört devletin hemen hemen her özelli¤i birbirinden farkl›yd›. geliﬂme veya olgu farkl› siyasal sistemlerde ortaya ç›kt›¤›nda (ba¤›ml› de¤iﬂken). Mill önerdi¤i mant›k süreçlerine karﬂ›laﬂt›rmal› yöntem ad›n› vermemiﬂ ve birisine uyuﬂma yöntemi (method of agreement).1.1). di¤erine de fark yöntemi (method of difference) ad›n› vermiﬂtir. Rus (1917) ve ‹ran (1979) Devrimleri bu tür ihtilallerin baﬂl›ca örnekleridir. Ünite . Bunlar›n üçü krall›kla yönetilmekle birlikte ABD bir sömürgeydi ve kendisinin bir kral› yoktu. di¤er tüm koﬂullar farkl› iken bir siyasal olay her ortaya ç›kt›¤›nda e¤er bir ba¤›ms›z de¤iﬂken de mevcutsa o zaman. çok farkl›d›r ve bu koﬂul (Y) araﬂt›rd›¤›m›z siyasal olgu (Z) her ortaya ç›kt›¤›nda her dört ülkede de mevcuttur. bir koﬂul hariç (Y). Bu dört ülkenin de siyasal kültür ortamlar›. Y ba¤›ms›z de¤iﬂkeninin matematiksel olarak fonksiyonudur [Z = f (Y)].1 Uyuﬂma Yöntemi Bu durumu bir siyasal örnekle de aç›klayabiliriz. Mill’in uyuﬂma yöntemiyle benzersiz koﬂullar içinde bir tane de¤iﬂmeyen uyuﬂma bize hangi ba¤›ms›z de¤iﬂkenin ihtilalci halk ayaklanmalar›n›n nedeni oldu¤unu iﬂaret etmektedir. iktisadi yap›lar› ve geliﬂmiﬂlik düzeyleri farkl›d›r. Bu durumda Z ba¤›ml› de¤iﬂkeni. Ancak.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 5 m›n›n ayarlamalar› mümkün olmad›¤›ndan. Çizelge 1. o zaman bu ba¤›ms›z de¤iﬂkenle.
Bu kez araﬂt›rmac› çok farkl› koﬂullar› olan siyasal sistemler aras›ndan bir siyasal olgunun ortaya ç›kt›¤› ve ayn› olgunun ortaya ç›kmad›¤› örnekleri gözlemler. ABD ve Rusya’n›n yerine ikame edip karﬂ›laﬂt›rma kapsam›na alacak olursak. Britanya ve Hindistan’›. Ülke A Koﬂul Koﬂul Koﬂul Koﬂul Koﬂul Olgu I III IV XV Y de¤il Z de¤il Ülke B II III XII XX Y Z Ülke C VII V VIII XXV Y de¤il Z de¤il Ülke D IX III XIII XXII Y Z ‹NTERNET Çizelge 1.2 Fark Yöntemi Toplumsal ihtilallere yol açan halk ayaklanmalar›n›n ortaya ç›kmad›¤› iki örne¤i ABD ve Rusya yerine ikame edebiliriz. Y yokken Z de yok olmakta veya oluﬂmamaktad›r. Özellikle zamanaﬂ›r› etkileri olan de¤iﬂkenler gözlem an›nda varl›klar›n› belli etmeyebilmektedirler. Buradaki sorun. ‹NTERNET Bir siyasal olay. olgu veya geliﬂmenin ortaya ç›kt›¤› ve ç›kmad›¤› durumlar göz önünde bulundurulur. biz sadece görünen nedeni as›l neden olarak ayT E L E V oysa r›ﬂt›rm›ﬂ oluruz. bu ba¤›ms›z de¤iﬂkenlerin gözlemlenme s›ras›na dikkat edilemedi¤i durumlarda sanki o de¤iﬂkenlerden sadece bir tanesi gerçek de¤iﬂkenmiﬂ gibi kabul edilmesi söz konusudur. Britanya’da ve Hindistan’da halk ayak- . Mill’in önerdi¤i fark yöntemi ise biraz daha karmaﬂ›kt›r. Hem olumlu hem olumsuz iliﬂki olarak ba¤›ms›z . Davies’den sonra yapt›¤› araﬂt›rma da toplumsal ihtilallerin di¤er baz› ba¤›ms›z de¤iﬂkenler taraf›ndan belirlendi¤ine iﬂaret etmiﬂtir. E¤er bir olgunun birden fazla nedene ba¤l› olarak ortaya ç›kmas› söz konusuysa.‹ Z Y O N o neden gerçek neden olmay›p sahte (spurious) neden içeri¤indedir. koﬂul. Bu ba¤›ml› de¤iﬂkenin (Z) her ortaya ç›kt›¤› ortamda di¤er tüm koﬂullar farkl› iken bir etkenin (ba¤›ms›z de¤iﬂken Y) de ortaya ç›kt›¤›n› saptar. Ayn› anda o ba¤›ml› de¤iﬂkenin (Z) ortaya ç›kmad›¤› durumlarda da ba¤›ms›z de¤iﬂken olarak gözlemledi¤inin de (Y) var olmad›¤›n› görürse. O zaman bir üçüncü de¤iﬂken as›l neden olarak gizli kal›rken. o zaman Z’nin Y’ye ba¤›ml› oldu¤una hükmeder [Z= f (Y)]. Asl›nda fark yöntemi uyuﬂum yönteminin iki defa üst üste uygulanmas› gibi bir ﬂeydir. James C. o ba¤›ml› de¤iﬂkenin nedeni olarak ayr›ﬂ›r. Örne¤in. Onun için üçüncü ve gerçek neden konumundaki de¤iﬂkenleri gözlemekte baﬂar›s›z olma rizikosu bu yöntem uyguland›¤›nda her zaman mevcut olacakt›r. daha önce ortaya ç›kan baﬂka bir olgu.2). yani ba¤›ms›z veKba¤›ml› P bir baﬂka ba¤›ms›z de¤iﬂken taraf›ndan da ayn› anda belirlenebilir. Burada bir siyasal olay. o ba¤›ml› de¤iﬂkenin nedeni olarak ayr›ﬂ›r (bak›n›z Çizelge 1. Bu durumda Y varken Z de var olmakta. Hemen hemen tüm siyasal olay.ba¤›ml› de¤iﬂkenler aras›nda iliﬂki oldu¤u böylece saptanm›ﬂ olur. o zaman h›z› de¤iﬂkenlik gösteren iktisadi geliﬂme olgusunun halk ayaklanmas›yla birlikte oluﬂtu¤unu gözlemlemek zorlaﬂmaktad›r. Bu yöntemin de sorunlar› vard›r.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler S O R U 6 S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON D KKAT Burada dikkat ‹edilmesi gereken husus siyasal olgular›n ortaya ç›kmas›nda nadiren tek bir ba¤›ms›z de¤iﬂkenin etken olmas›d›r. O zaman gözlemlenen ‹ T A de¤iﬂken iliﬂkisi. laboraAMAÇLARIMIZ tuar koﬂullar›ndan farkl› olarak karﬂ›laﬂt›rmal› gözlemler s›ras›nda bilinebilen her türlü koﬂulu denetlemenin genellikle mümkün olamamas›d›r. olgu ve geliﬂmelerin birden fazla nedene ba¤l› oldu¤u saptanm›ﬂt›r. Toplumsal ihtilaller konusunda Theda SIRA S‹ZDE Skocpol’un. Bu olgunun ortaya ç›kt›¤› her durumda var olan ve ortaya ç›kmad›¤›nda da var olmayan ba¤›ms›z de¤iﬂken. olgu veya geliﬂmenin ortaya ç›kt›¤› her durumda varolan ve ortaya ç›kmad›¤›nda da var olmayan ba¤›ms›z de¤iﬂken.
Bu durumda bir siyasal sistemin baﬂka hiçbir siyasal sisteme benzemedi¤ini. BuD‹KKAT nun için de az say›da siyasal sistemi örnek olarak kulland›k. Bu durumlarda koalisyon hükümetlerinin s›kl›kla oluﬂmas› kaç›n›lmazd›r. Oysa Irlanda’da uygulanan tek transfer edilebilir oy (single transferable vote) sistemi oylar› nispi temsil (proportional representation) esas›na göre adilane olarak meclis sandalyelerine dönüﬂtürdü¤ünden her parti ald›¤› oya yak›n oranda meclis sandalyesi iﬂgal eder.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 7 lanmalar› olmakla birlikte toplumsal ihtilal boyutlar›na ulaﬂmam›ﬂt›r. en fazla oyu alan›n kazand›¤› (first-past-the-post) bir sistem olmas› dolay›s›yla. GÖZLEM VE ÖNERME S O R U Buraya kadarki anlat›m›m›zda hep az say›da gözlemden yola ç›karak tekil bir ba¤›ms›z de¤iﬂkenin bir ba¤›ml› de¤iﬂkenle olan iliﬂkisini araﬂt›rmakla yetindik. ‹lk göze çarpan bunlar›n h›zl› iktisadi büyüme dönemlerinin sekteye u¤ramas›yla eﬂanl› olmamas›d›r. Bu durumda sorulacak soru kaç tane ulusdevlet bir karﬂ›laﬂt›rma yöntemi uygulamas› için yeterli olarakK kabul edilebilir? ‹ T A P Asl›nda Mill’in önerdi¤i yöntemlerden uyuﬂma yöntemine benzer bir biçimde az say›da ve çok benzer ülkeleri belirli bir zaman aral›¤›nda gözlemek suretiyle bir toplumsal olgu ile onun siyasal sonuçlar›n›n var olup olmad›¤›n› TgörgülZ(ampirik) olaELEV‹ YON rak saptamak bir çözüm olacakt›r. ‹rlanda ve Avustralya ayn› milletler toplulu¤una ba¤l›. Duverger ço¤unlukçu seçim sistemlerinin parti hükümetine. tamamen kendisine özgü oldu¤unu ve genel olarak baﬂka sistemlerle onun karﬂ›laﬂt›r›lmas›n›n DÜﬁÜNEL‹M mümkün olmad›¤› önermesini nas›l s›nayabiliriz? SIRA S‹ZDE 1 DÜﬁÜNEL‹M S O R U Przeworski ve Teune OBST ile az say›da ve çok benzer D KKA ülkeleri belirli bir ‹zaman T aral›¤›nda gözlemek suretiyle bir toplumsal olgu ile onun siyasal sonuçlar›n›n SIRA S‹ZDE var olup olmad›¤›n› ortaya koymay› amaçlam›ﬂlard›r. ço¤unlukçu bir mant›kla iﬂleyen. Bunun için birbirine çok benzer ülkeler örneklemi tasarlanmal›d›r. Britanya. Bu durumda daha önceki J-e¤risi önermesini destekleyen gözlemlerimizin daha büyük bir güç kazand›¤›n› söylemek mümkündür. yine de tüm siyasal sistemleri tarihleri boyunca izlemek gibi fevkalade zor ve karmaﬂ›k bir yola gitmek pek mümkün de¤ildir. Çok benzer ülkelerde uygulanan farkl› seçim sistemlerinin farkl› hükümet tiplerine yol açmakta oldu¤u Maurice Duverger (1954) taraf›ndan ortaya at›lm›ﬂt›r. bu kitab›n üçüncü bölümünde incelendi¤inde görece¤iniz gibi. Örne¤in. toplumsal ayaklanma ve onun sonunda da ihtilallere yol açmam›ﬂt›r (Z de¤il). OBST) ad›n› vermiﬂler‹ siyasal sistemler sedir (1970. Britanya’da uygulanan seçim sistemi. nispi temsile dayal› seçim sistemlerininse koalisyon hükümetlerine yol açaca¤›n› önermiﬂtir.1. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bu durumda uygulanan seçim sistemleri (ba¤›ms›z de¤iﬂken) ortaya ç›kan hükümet tipinin parti veya koalisyon içeri¤inde olmas›na (ba¤›ml› de¤iﬂken) etken olur denencesine (hipotez) ulaﬂabiliriz. Ünite . Siyasal kültür ve ekonomik geliﬂmiﬂlik düzeyi benzerlikleri birçok de¤iﬂkenin etkilerinin olmad›¤›n› varsaymam›z› kolaylaﬂt›r›r. Ancak. Burada birbirlerine çok benzer durumda olan N T E R N E T çilir. Bu yaklaﬂ›ma Adam Przeworski ve Henry Teune olabildi¤ince benzer sistemler tasar›m› (most similar systems design. ayn› dil ve benzer kültürel özelliklere sahip ülkelerdir. Bu durumda sekteye u¤rayan büyük iktisadi geliﬂme dönemleri olmamas› (Y de¤il). 32 -34). Toplumsal ihtilal gibi bir olguyu aç›klamaya kalkt›¤›m›zda bu olguya dünya tarihinde az rastlanmas› neSIRA S‹ZDE deniyle az say›da gözlemle yetinmek zorunda olmam›z kaç›n›lmazd›r. Onun için bu tür araﬂt›rmalarda ister isteAMAÇLARIMIZ mez 192 Birleﬂmiﬂ Milletler (BM) üyesi ulus-devletten az say›da seçerek gözlem yapmak zorunlulu¤unu do¤urmaktad›r. en fazla oyu alan partinin parlamento sandalyelerinde büyük art›ﬂlara yol açan adaletsiz bir sistemdir. Benzer olarak Avustralya’daki almaﬂ›k oy (alternate vote) sistemi oylar›n meclis sandalyelerine dönüﬂmesinde temsilde adalete duyarl›d›r. Karﬂ›laﬂt›rma ile siyasal olgular›n ne kadar ayr› veya farkl› olduklar›n› saptamay› amaçl›SIRA S‹ZDE yoruz.
O durumda. Buna göre amaç tekil bir ba¤›ms›z de¤iﬂkenin tek bir ba¤›ml› de¤iﬂken üzerindeki etD‹KKAT kisini saptamak olmay›p. Türkiye’de Türk Siyasal Hayat›. ona göre iki veya daha fazla sistemi karﬂ›laﬂt›rman›n anlaml› olabilece¤ini ifade ettik. Asl›nda tek bir sistemin. ekonomik rejim gibi farklardan etkilenmeyen bir genellikte Ybir iliﬂki örüntüsü (pattern) ç›km›ﬂ olur ki. Bu genellikle araﬂt›rmac›n›n vatandaﬂ› oldu¤u ülkeden farkl› bir ulus-devlet örnek seçilerek yap›l›r. E¤er SIRA S‹ZDE çok farkl› siyasal tarih. Bu durumda bir ad›m daha ileri giderek toplumsal statü düﬂtükçe oy kullanarak siyasal hayata kat›lma artar biçiminde bir denence (hipotez) ileri sürebiliriz. bir iﬂçinin. üst s›n›f mensuplar› do¤rudan do¤ruya. Rusya. Almanya. Bu kiﬂilerin toplumsal konumlar›. Peru. ABD’nde Amerikan Siyasal Hayat› gibi konu baﬂl›klar› alt›nda okutulurlar. ‹talya. Siyasal davran›ﬂlar›n asl›nda bireyin ait oldu¤u toplumsal çevrenin bir ürünü oldu¤u önerSIRA S‹ZDE mesini s›k s›k duymaktay›z. Bu tür çal›ﬂmalar asl›nda karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset disiplininin bir parças› olmakla birlikte lisans ve lisansüstü ders programlar›nda ö¤rencilerin vatandaﬂ› oldu¤u ulus-devletin siyasal sistemi olarak ayr›ca okutulur. Oysa herhangi bir orta veya alt s›n›f mensubunun böyle bir olanak bulmas› zordur. Buraya kadar olan anlat›m›m›zda karﬂ›laﬂt›rma yöntemini hangi amaçla kullanaca¤›m›za bakarak. o zaman burada bir bilim yasas›n› and›ran genellikte bir aç›klama kal›b›na ulaﬂm›ﬂ AMAÇLARIMIZ oluruz. kuram ve yaklaﬂ›mlar› kullanarak araﬂt›rma ve e¤itimlerini sürdürdükleri sürece siyaset bilimi kapsam›ndad›r. O zaman ortaya siyasal tarih. Yukar›da s›ralad›¤›m›z gibi bir çeﬂitlilikteki ulus-devletler için bu düzenli iliﬂkiyi gözlemleyebilirsek. Örne¤in. D‹KKAT belirli bir düzenli iliﬂkiyi çok farkl› toplumlarda da gözlemleyerek tüm siyasal SIRA S‹ZDE sistemler için geçerli olabilecek önermelere ulaﬂmakt›r. Malezya ve M›s›r’›n hepsinde de toplumun en üst kesimini oluﬂturan yüksek s›n›ftan kimselerin seçimlerde oy kullanma e¤iliminin orta s›n›ftan çok daha düﬂük düzeyK ‹ T A P de oldu¤unu saptad›¤›m›z› varsayal›m. belirli bir düzenli iliﬂkiyi çok farkl› toplumlarda da gözlemleyerek tüm siyasal sistemler için geçerli olabilecek önermelere ulaﬂmakt›r. bir mühendisten daha farkl› davranaca¤›n› düﬂünmeliyiz. kültür. co¤rafya. Bu önermenin do¤ru olup DÜﬁÜNEL M olmad›¤›n› s›namak ‹için ne gibi bir yönteme baﬂvururdunuz? Bir di¤erS yaklaﬂ›m ise yine Przeworski ve Teune’nin önerdi¤i olabildi¤ince O R U farkl› sistemler tasar›m› (most different systems design. sosyo-ekonomik iliﬂkileri yüksek düzey bürokrat ve politikac›lara çok kolay ulaﬂabilir bir konuma getirir. özelliklere sahip olan ülkeleri gözlemledi¤imizde hepsinde ayn› iliﬂkiyi saptayabilirsek. O durumda orta ve alt s›n›f mensuplar› oy kullanmay› ne kadar dolambaçl› da olsa kendi etkilerini siyasal kararlara taﬂ›yan temel bir araç olarak görmeye devam edeceklerdir. Güney Afrika. Bu duruma göre siyasette bir köylünün bir kentliden. bu da toplumsal s›n›f TELEV‹Z ON üyeli¤inin oy kullanma olgusuna yaklaﬂ›m›nda evrensel bir düzenlilik oldu¤unu gösterir. kültür. e¤itim düzeyleri. Kanada. Fransa’da Frans›z Siyasal Hayat›. o zaman genel bir aç›klamaya veya adeta bir bilimsel yasaya ulaﬂm›ﬂ oluruz. mal varl›klar›. do¤rudan yöntemleri daha etkili bulduklar›n› gösterebilir. Bu durumda araﬂt›rma konusu olan tekil ülke hakk›ndaki bulgular baﬂka ül- AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .8 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler SIRA S‹ZDE 2 DÜﬁÜNEL‹M S O amaç OFST’de R U tekil bir ba¤›ms›z de¤iﬂkenin tek bir ba¤›ml› de¤iﬂken üzerindeki etkisini saptamak olmay›p. örnek olay olarak (case study) adland›r›lan bir yaklaﬂ›mla araﬂt›r›lmas› da karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset araﬂt›rmalar›nda rastlan›lan bir durumdur. iktisadi rejim ve geliﬂme düzeyi v.b. sosyo-ekonomik geliﬂmiﬂlik düzeyi. co¤rafya. Daha etrafl› araﬂt›rmalar ‹NTE NET bu konumdaki Rbireylerin oy verip de onun sonuçlar›n› beklemek gibi dolambaçl› bir kat›lma biçimi yerine. hatta yüz yüze görüﬂerek siyasal karar al›c›lara öneri veya isteklerini aktarabilirler. Japonya. Bu tür ders konular› ve araﬂt›rma alanlar› karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset yönteminin üretti¤i kavram. Bu düzenlili¤i yüksek toplumsal s›n›flar›n siyasal kat›lma davran›ﬂlar› oy kullanmay› içermemek e¤ilimindedir diye ifade edebiliriz. OFST) yaklaﬂ›m›d›r.
bir devletin AMAÇLARIMIZ varl›¤›n› idame ettirmesi ve refah. Aritso’nun Politika adl› ünlü eseri bu tür bir aray›ﬂ›n ilk ürünlerinden olup pozitif yan› daha a¤›r basan bir niteliktedir. Hristiyan veya Müslüman bir toplulu¤u yönetiyor olmas›. Tarihleri ve co¤rafyalar› çok farkl› olan Hindistan ile Kenya ve Uganda benzer bir idari yap›ya ‹ngiliz sömürgecileri eliyle sahip oldular. SIRA S‹ZDE K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . sömüren ana devletlerin o topraklarda kurduklar› idari yap›lard›. E¤er Türkiye hakk›nda çok k›sa zamanda olabildi¤ince fazla bilgi almay› S‹ZDE SIRA hedefleseniz. Böylece Asya. Burada devletin ideolojik içeri¤i. hem de bunlar›n siyasal uygulamalar› önemli benzerlikler göstermeye baﬂlad›.1. siyaseti. o zaman siyaset biliminin kapsam› d›ﬂ›na ç›k›l›r. istikrar ve iktidar›n› artt›rmas›n›n nas›l olaca¤› sorusuna yönelmiﬂtir. kuram ve yöntemlerle yap›lan araﬂt›rmalara kolayca eklemlenebilir ve siyaset bilimin siyasal olgular hakk›nda genel kuram oluﬂturma yöntemine (nomothetic method) hizmet etmeye devam eder. Oysa Machiavelli çok daha günümüze özgü bir yaklaﬂ›mla siyasal sistem içi ve sistemler aras› iktidar mücadelelerinin mant›¤›n› ve mekanizmalar›n› gözlemlemeye ve anlamaya yönelmiﬂtir. daha çok kamu yönetimi sanat› içeri¤inde önermelerden oluﬂan. istikrar ve ‹iktidar›n› artt›rmaK T A P s›n›n nas›l olaca¤› sorusuna yönelmiﬂtir. ancak farkl› siyasal sistemler ve kültürlerde yap›lan gözlemAMAÇLARIMIZ lerden derlenen Prens adl› kitapt›r. ekonomik nitelikleri hakk›ndaki bilginizi geliﬂtirmek isteseniz. e¤er bu araﬂt›rmalarda ve e¤itimde amaç bir sistemin mükemmel yaln›zl›¤› içinde onun tekilli¤ini veya benzersizli¤ini göstermek olursa. d›ﬂar›dan gelen tehditlere boyun e¤meden nas›l yönetimde kalabilece¤i araﬂt›r›lm›ﬂt›r. Dünya ticaretinin kapsam› geniﬂledi. kral›n kiﬂili¤i v. hangi kente gidip bir yar›y›l›n›z› orada geçirmeyi DÜﬁÜNEL‹M planlard›n›z? SIRA S‹ZDE 3 DÜﬁÜNEL‹M S O R U KURAMSAL YAKLAﬁIMLAR S O R U Karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset konusundaki ilk araﬂt›rmalar insanlar›n mutlulu¤unu sa¤layacak devlet yap›s›na ulaﬂman›n formülünü bulmak güdüsü ile yap›lan k›smen D‹KKAT normatif. Erdemi ve ahlak› hiçe sayan bir çal›ﬂma olarak görülen bu eser ve onun yazar›na karﬂ› müthiﬂ bir eleﬂtiri kampanyas› baﬂlat›lm›ﬂ. ama bunlar kendili¤inden (spontaneous) üremiﬂ olan siyasal olgular niteli¤inde olmay›p. hem yeni siyasal yönetim alanlar› oluﬂtu. yönetim yap›lar›nda bir türdeﬂleﬂme ortaya ç›kt›.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 9 kelerde ayn› kavram. erdemsizlik ve ahlaks›zl›k ‹NTER ET imalar›n› içeren bir biçimde ahlak› bir kenara b›rakarak salt iktidarNmücadelesine odakl› olarak düﬂünenlere Makyavelist denilmesi hemen tüm dillere yerleﬂmiﬂtir. Bu araﬂt›rmalardan ilk ciddi SIRA S‹ZDE sap›ﬂ N. Ünite . Machiavelli (Makyavel) taraf›ndan yaz›lm›ﬂ olan. iktidar mücadeleleri içinde bulunan bir kral›n içeride ‹isyan ç›kartmaTELEV ZYON dan. örne¤in bir yar›y› boyunca Türkiye’nin sosyolojik özellikleri. özellikler göz ard› edilerek. Bu durum as›l olan birkaç temel siyasal yönetim biçimi oldu¤u görüntüsünü ortaya ç›kartt›.b. Bu durumda. Machiavelli mutlulu¤u sa¤layacak mükemmel devlet aray›ﬂ›n› bir kenara b›rakarak. k›smen pozitif önermelerden oluﬂan çal›ﬂmalardan oluﬂmuﬂtur. Endüstri devrimi sonras› Bat› Avrupa’da güçlenen kapitalist ekonomiler dünyay› aralar›nda pay etmeye çal›ﬂan bir emperyalizm dönemini baﬂlatt›lar. Bu tür araﬂt›rmalar daha çok mükemmel betimlemeler yoluyla aç›klama hedefine yönelik olup (ideographic method) tarih taraf›ndan kullan›l›rlar. Ancak. Bunlara sömürge (colony) yönetimi ad›n› veriyoruz. Afrika ve Latin Amerika topraklar›n› paylaﬂma kavgalar› ve oralarda oluﬂan yeni yönetimler ortaya ç›kt›. Bu yönetimler o topraklar› iﬂgal eden büyük devletler taraf›ndan kurulmuﬂ oldu¤undan özerk veya ba¤›ms›z bir içerik taﬂ›m›yorlard›. bir devletin varl›¤›n› idame ettirmesi ve refah. Bunlar da güçlü Avrupa kapitalist sistemlerinin siyasal yönetim biçimlerin- D‹KKAT Machiavelli mutlulu¤u sa¤layacak mükemmel devlet aray›ﬂ›n› bir kenara b›rakarak.
bask› gruplar› ve seçimleri olabildi¤ince ayr›nt›l› olarak anlatan bir içerik bu kitaplarda ön plana ç›kt›. Sonra. Frans›zlar topraktan geçinen aristokrasiyi sanayi ve ticarete yöneltemeyip ancak bir toplumsal ihtilalle Frans›z siyasetinde güçlü mevkilere gelebilmiﬂlerdi. bu yönetimlerin idari teﬂkilat yap›lar›n› anlatan betimlemeler de eklendi.gitlerini betimleyen ve bunlar› Amerika Birleﬂik Devletleri (ABD) içinde uygulanan yerinden yönetimci federal yap› içindeki Baﬂkan. bu çal›ﬂmalarda tüm dünyadaki devlet yap›lar› incelenmiyor.Yap›salc›l›k Kurumsal-Yap›salc›l›k büyük sömürgeci devletlerin sahip oldu¤u siyasal kurumlar›n çal›ﬂma esaslar›n› betimleyen.10 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler den ibaretti. siyasal partiler ve seçimler çerçevesinde resmeden bir görüntüyü karﬂ›lat›rd›lar. onlar›n tarihi evriliﬂlerini anlatan. Bu durumda ‹ngiliz ve Hollandal› tacir ve sanayiciler dev servetlere kavuﬂur kendi ülke siyasetlerinde a¤›rl›klar›n› koymaya baﬂlarken. Yap›sal ‹ﬂlevsel Yaklaﬂ›mlar Yap›sal iﬂlevsel yaklaﬂ›mlar kurumsal . Weber’in Protestan Etik ad›n› verdi¤i bu de¤erler yüzünden üretimde baﬂar› elde eden sanayiciler lüks tüketime harcamay› günah olarak addettikleri için artan sermayeleriyle saraylar köﬂkler yapmak yerine iﬂlerini büyütmek zorunda kald›lar. Britanya’daki kraliyet kurumu. Yüce Mahkeme (Supreme Court). Dolay›s›yla. Bunlar›n en az›ndan iyi çal›ﬂt›¤› varsay›m› kabul görmekteydi. bir Bat›. Rusya’daki Çarl›k rejiminin otoriter yap› ve geleneklerini. Weber kapitalizmin Avrupa’n›n bat›s›ndaki geliﬂiminde temel etkenin ne oldu¤u kurumsal sorusuna yan›t ararken karﬂ›laﬂt›rmal› yöntemi kulland›. parlamento. Fransa’daki devrim ve sonras›ndaki monarﬂi ve cumhuriyet aras›ndaki gel . hangi tür anayasalar›n bu yap›larla birlikte oluﬂtu¤unu anlatan bir içeri¤e sahip oldu. Anlat›mlar›n pozitif önermelerden ibaret olmas›. Örne¤in. onlar›n tarihi evriliﬂlerini anlatan. Tam bir emperyalist yukar›dan bak›ﬂ ile sömürgelere adeta onlar› sömüren devletlerdeki sistemleri inceleyip onlardan hangisine aitseler ona göre bir geliﬂmeye öykünmeleri imas› söz konusuydu. ç›kar gruplar›. Burada siyaset hakk›nda genel bir bulguya ulaﬂmaktan çok adeta bir devlet nas›l yönetilebilir konusuna verilen görece mükemmel örnekler sergilenmekteydi. Kongre. onlar›n oluﬂturdu¤u yeni monarﬂiler. Benzer zenginli¤e sahip olan tacirler aras›ndan Protestanlar yat›r›ma yönelirken Katolikler ve di¤er Bat› Avrupal› orta s›n›f mensuplar› Weber’e göre lüks içinde yaﬂamay› tercih ediyorlard›. emperyalist üstünlü¤ünün peﬂin kabulünü içermiyordu izlenimini verse de. hangi tür anayasalar›n bu yap›larla birlikte oluﬂtu¤unu anlatan bir içeri¤e sahiptir. Bu kuram büyük sömürgeci devletlerin sahip oldu¤u siyasal kurumlar›n çal›ﬂma esaslar›n› betimleyen (tasvir eden). Weber daha sonraki y›llarda Frans›z tarihçisi Fernand Braudel baﬂta olmak üzere çok farkl› düﬂünürler ta- . Bunlar aras›nda en etkili olan› Alman sosyolo¤u Max Weber oldu. özellikle on dokuzuncu yüzy›lda baﬂlayan ve ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras›na kadar egemen olan bir temel karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset kuram› kurumsal-yap›sal yaklaﬂ›mla özdeﬂ olarak an›ld›. yarg›n›n ba¤›ms›zl›¤›. Bu çal›ﬂmalarda söz konusu devlet yönetim kurumlar›n›n bir eleﬂtrisini yapmak da temel hedef gibi görünmüyordu. Siyaset bilimindeki ilk örneklerini 1950’lerde vermekle birlikte bu konudaki ilk araﬂt›rmalar›n on dokuzuncu yüzy›l›n sonundan itibaren sosyologlar taraf›ndan yap›lmaya baﬂlad›¤›n› biliyoruz. sadece güçlü emperyalist devletlerin ayr›nt›l› kurumsal foto¤raflar›n›n çekilmesiyle yetiniliyordu. baﬂbakanl›k ve kabine. Bu örneklere 1870’lerden sonra Almanya veya ‹talya’n›n ulus-devlet olma mücadeleleri. Weber kapitalizmin ilk geliﬂti¤i Britanya. Hollanda gibi ülkelerde Protestan mezhebine mensup olan orta s›n›f›n sahip oldu¤u de¤erlere iﬂaret etti. kapitalist. siyasal partiler.yap›sal yaklaﬂ›mlara bir tepki olarak ortaya ç›kt›. Kurumsal .
kültürün iktisadi ve siyasal yaﬂant›daki önemine parmak basm›ﬂ oldu. D‹KKAT Karl Marks ve Frederich Engels’in tarihsel determinizm kuram›n› ilerdeki sayfalarda ayr›ca ele alaca¤›z. farkl› iﬂlevler gören çok say›da yap›y› ahenk içinde çal›ﬂt›rabilen sistemlere de geliﬂmiﬂ siyasal sistemler nitelemesi böylece mümkün olmuﬂtur.b).b.). Weber’in karﬂ›laﬂt›rmal› araﬂt›rmalara olan katk›s› onlar›n art›k kültürün bir etken olarak oynad›¤› rolü göz ard› edememeleri oldu. Ünite . O tarihte de Karl Marx’› izleyenlerin Marksist yaklaﬂ›mlar› mevcut olmakla birlikte yeni baﬂlayan So¤uk Savaﬂ ortam›nda özellikle ABD ve Bat› Avrupa ülkeS O R U lerinin akademik ortamlar›nda revaçta de¤ildi. savc› ve avukatlar v.T fakat‹ buOsiyasal iﬂlevleri gören yap›lar›n çok farkl› içeriklerde geliﬂebileceklerini ve hatta kurumsallaﬂabileceklerini kabul eder. Yap›sal ve kurumsal sadelik ve zafiyet içinde olan siyasal sistemleri geliﬂmemiﬂ. sultan v. ‹kinci Dünya Savaﬂ› yüzünden dünyadaki son imparatorluk olan Britanya ‹mparatorlu¤u da y›k›l›nca ortaya ç›kan yeni ba¤›ms›z devletler eski sömürge yönetimlerinin yerinde yükselmiﬂlerdir.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 11 raf›ndan eleﬂtirilse bile.b. Bu durumda ortaya ç›kan bu SIRA S‹ZDE yeni olguyu araﬂt›rmaya yönelen siyaset bilimcilerin elinde kültürel ö¤eleri pek de ayr›nt›l› iﬂlenmemiﬂ veya tam bir uyumsuzluk içinde görülen ana sömürge devlet yap›lar›na iliﬂkin çal›ﬂmalar ve bir de Max Weber’in sosyolojikD anlay›ﬂ›MbulunmakÜﬁÜNEL‹ tad›r. genel seçimler v. hem ba¤lay›c› kararlar› alacak hem uygulatacak ve belki de bir niza ç›kt›¤›nda taraflar› divan›na davet edip uzlaﬂt›rarak yarg› iﬂlevini de görecektir. Özellikle Gabriel A. Bu araﬂt›rmay› Princeton University Press taraf›ndan bas›lan bir dizi araﬂt›rma Princeton Series in Political Development ad›yla 1960’lar ve 1970’lerde izledi. Almond ve Sidney Verba’n›n üçü Avrupa’dan ikisi Amerika k›tas›ndan olan beﬂ devlette yürüttükleri Civic Culture araﬂt›rmaAMAÇLARIMIZ s› 1950’lerde yap›ld› ve ayn› adla yay›nland›. karar üreticilerine etkide bulunmak için çal›ﬂma.b. Üstelik Çin ve Hindisan gibi ülkelerde yaﬂayan nüfusa dikkat edecek olursak. kamu bürokrasisi v. yürütme organ› (bakanlar kurulu. bu karar al›c›lar›n seçilmesi (atanmas› veya halkoyuyla seçilmesi) v. bakanl›klar.iﬂlevsel yaklaﬂ›m için iﬂlevler evrenseldir ve her siyasal sistemde mutlaka olmalar› gerekir. bunlar›n dünyada yaﬂayan insanlar›n ço¤unlu¤una sahip oldu¤u da görülmüﬂtür. uygulamada ç›kacak uzlaﬂmazl›klar› çözme. bask› gruplar›. yarg› kurumlar› (mahkemeler. Bu iﬂlevler geliﬂmiﬂ siyasal sistemlerde yasama meclisleri. Almond’un bu yaklaﬂ›m›na göre her siyasal sistem mutlak ba¤lay›c› karar üretme. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Huntington olmuﬂtur. Bu çal›ﬂmalar›n hedefi siyasal yap›lar ve onlar›n somut K ‹ A P ve istikrarl› uygulamalar› olan kurumlar›n belirli iﬂlevler (fonksiyon)T görmek için kurulduklar› varsay›m›ndan hareketle her yeni siyasal sistem için bu yap› . medya ve bas›n. onun yerine dedikodu temel siyasal iletiﬂim iﬂlevini görecektir. Bu durumda ortaya bir siyasal geliﬂme kuram›n›n da koyuldu¤unu söyleyebiliriz. bas›n ve medya ya hiç olmayacak ya da çok s›n›rl› ve denetimli olarak mevcut olacak. Böyle bir sistemde siyasal partiler hiç olmayacak.iﬂlev ba¤lant›s›n› modellemek olmuﬂtur. kurumsall›k düzeyi yüksek. Almond taraf›ndan önerilmiﬂ olan bu ELEV ZY N yaklaﬂ›m her uyguland›¤› sistemde ayn› iﬂlevlerin var oldu¤unu.b. siyasal partiler. SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Bu bak›ﬂ aç›s›ndan yaklaﬂan Gabriel A.1. Geliﬂmemiﬂ sistemlerdeyse onlar›n yerine bir emir. arac›l›¤›yla yerine getirilecektir. yarg›ç. Bu tan›mlamay› Political Order of Changing Societies adl› kitab›nda en aç›k bir biçimde kurumsallaﬂma temeline oturtan Samuel P. iﬂlevlere sahip olacakt›r. bu kararlar› uygulama. aksi halde siyasal sistemlerin R N E T iﬂlemesi olanak‹NTE s›zd›r. 1945 y›l›nda 45 devletin kat›lmas›yla kurulan Birleﬂmiﬂ Milletler’in (BM) üye say›s› ﬂimdi 192’ye ç›km›ﬂt›r. ﬂeyh. Yap›sal .
Toplumdaki her kültürel. Bu eleﬂtirileri yapanlar›n önemli bir k›sm›n›n hareket noktas› ise baﬂka bir yap›sal çözümleme yaklaﬂ›m› olan Mark‹NTERNET sizm ve onun temel hareket kayna¤›n› oluﬂturdu¤u ba¤›ml›l›k kuram› (dependency theory) olmuﬂtur. Marx’›n yaklaﬂ›m›nda bu temel olgu teknolojik de¤iﬂim ve onun belirledi¤i ekonomik olgulard›r. Yap›salc› yaklaﬂ›ma göre bireyin davran›ﬂlar› yap›lar içinde ve onlar›n koydu¤u k›s›tlar aras›nda. yine ABD. hukuk ve siyasetiyle topluma egemen olmas›yla gerçekleﬂir. Birey içinde yer ald›¤› bir toplumsal s›n›f›n konumu ile bilinçlenir. Yap›salc› çözümlemelerde temel çözümleme birimi yap›y› oluﬂturan iliﬂkiler ve yap›lar aras›ndaki ba¤lant›lar. Bu de¤iﬂim s›n›flar›n çat›ﬂmas›n›n daha yo¤un bir hal almas› ve bir toplumsal ihtilalle egemen s›n›f›n tasfiye olup. siyasal olgu ekonomik iliﬂkiler taraf›ndan belirlenir. 53) kurumlar› (insD‹KKAT titutions) toplumda tekrar eden hatta sürekli veya düzenli aralarla tekrar etme özelli¤i gösteren temel sorunlar› çözmek için üretilen donmuﬂ yan›tlar (frozen answers to fundaSIRA S‹ZDE mental questions) olarak tan›ml›yor. Bu farklar Marx’a göre birbiriyle ba¤daﬂmaz. Bu çevre tarihsel temel olgular taraf›ndan belirlenmiﬂtir. Bireyler ekonomik etkiler alt›nda oluﬂan toplumsal yap›lar ve tabakalar halinde yaﬂarlar. çok uzun dönemlerde toplumsal s›n›f iliﬂkileri dura¤an ve dingin de¤ildir.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler S O R U 12 S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ James K. (zikreden Gerhard Lenski ve Jean Lenski. Ekonomik güçler ise bir toplumsal a¤ veya iliﬂkiler yuma¤› biçiminde yap›land›r›lm›ﬂlard›r. hatta bireyin yaﬂad›¤› toplumsal çevrenin etkisi ile oluﬂur. çat›ﬂan. Bu çat›ﬂmalar siyasete de yans›r ve s›n›f çat›ﬂmas›. ideolojik. Bu de¤iﬂim ba¤lam›nda bireyin önemi içinde bulundu¤u toplum s›n›f›n›n önemine ba¤l›d›r. Bunlar›n en önemlisi de toplumsal s›n›flard›r. Her toplumsal s›n›f›n ekonomik temelleri farkl›d›r. 1974. yeni bir egemen s›n›f›n üretim araçlar› ve biçimiyle. teknolojisiyle. toplumu ve dünyay› anlar ve anlamland›r›r. toplum sadece bireylerden oluﬂmam›ﬂt›r. de¤iﬂirler. toplumdaki de¤iﬂmenin ve ona ba¤l› olarak siyasal de¤iﬂmenin de belirleyicisidir. Bu yaklaﬂ›m geliﬂmiﬂ bir siyasal sistemi model ald›¤› için daha önceki kurumK ‹ bir P sal yaklaﬂ›m›n T A di¤er biçimi olarak eleﬂtirilmiﬂtir. Dolay›s›yla bir toplumsal yap› büyük bir istikrar ve yerleﬂiklik kazand›¤›nda art›k ona sadece bir yap› olarak de¤il. Dolay›s›yla. daha do¤rusu s›n›fsal ç›karlar›n z›tl›¤›ndan do¤an çat›ﬂma. Bat› toplumlar› feodalizmden kapitalizme geçerken daha önce köylü (serf) ile derebeyi (efendi) ara- . Tarihsel olarak bak›ld›¤›nda. Bireylerin siyasal hayatta oynad›¤› rollerin oluﬂturdu¤u iliﬂkiler siyasal yap›lar› (political structures) oluﬂturur. Karﬂ›laﬂt›rmal› siyasette tarihsel yap›salc›l›k diye adland›raca¤›m›z ve kökeni Karl Marx’›n önerdi¤i tarihsel materyalizme giden bir düﬂünce sistemati¤i kullan›l›r. Siyasal yap›lar tan›m olarak eylemcilerin (actor) iliﬂkilerinden oluﬂur. kaderi de öyle. dayan›ﬂmalar ve çat›ﬂmalard›r. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Ba¤›ml›l›k Kuram› Bu kuramsal yaklaﬂ›mda birey ve onun düﬂünce ve davran›ﬂlar› temel çözümleme ve gözlem birimi de¤ildir. Feibleman. Britanya ve di¤er Bat› demokrasilerinin siyasal rejimlerini ve onlar›n yap›lar›n› dünyadaki tüm sistemlerin ere¤i olarak kabul etti¤i ileri sürülerek geliﬂmekte olan dünTELEV ZYON ya düﬂünürleri ‹taraf›ndan emperyalist Bat› devletlerinin bir di¤er biçimde takdimi olarak da yerilmiﬂtir. egemenlik iliﬂkileri oluﬂtururlar. bir kurum olarak da bakaAMAÇLARIMIZ biliriz. Ayn› zamanda. Machiavelli’ye yap›lan türden bir eleﬂtiri ile ahlaki de¤erleri hiç dikkate almamakla da eleﬂtirilmiﬂtir. hukuki. Nihayet.
Yirminci yüzy›l›n ikinci yar›s›nda Marx’›n fikirlerinden hareketle yola ç›kan siyaset ve toplum bilimciler tarihsel yap›sal de¤iﬂmenin tekil olarak bireysel etkilerle hareket etmeyece¤ini kabul etseler de. Onun içindeki ba¤›ml›l›k iliﬂkilerini incelemeye baﬂlad›¤›m›z zaman da art›k küresel (global) düzeyde çözümleme yapmak durumunday›z ki. Ayr›ca. eski sömürge devletlerin iﬂlenmiﬂ maddelerine gereksinim duymaktad›rlar. kolektif bireysel hareketle de¤iﬂim geçirebilece¤ini ileri sürmüﬂlerdir (bak›n›z Fernando H.iﬂlevsel yaklaﬂ›m›n bireysel. Bu düﬂünce ortaya at›l›rken. Yeni devletler hammadde üreten ve ihraç eden ekonomileriyle. kapitalizmde de proleter-burjuva iliﬂkisi en önemli hal alm›ﬂt›r. Böylece. Bu de¤iﬂme birey taraf›ndan durdurulamayaca¤› gibi. Feodal s›n›f için serf-efendi iliﬂkisi en önemli sosyo-ekonomik yap›sal iliﬂkiyi oluﬂtururken. Böylece iç içe geçmiﬂ çeﬂitli ba¤›ml›l›k iliﬂkileri dünya ekonomi politikas›n› da. Ba¤›ml›l›k kuram› öncelikle siyasal sistemler aras›ndaki geliﬂmiﬂlik düzeyi farklar›n› aç›klama ve bunlar›n ekonomik ba¤›ml›l›k iliﬂkilerinden kaynakland›¤›n› temel sav›na dayan›r. Bununla birlikte. ba¤›ml›l›k kuram›n›n az geliﬂmiﬂ siyasal sistemlerin hep az geliﬂmiﬂ kalacaklar› öngörüsü pek tutmam›ﬂa benzemek- Ba¤›ml›l›k kuram› öncelikle siyasal sistemler aras›ndaki geliﬂmiﬂlik düzeyi farklar›n› aç›klama ve bunlar›n ekonomik ba¤›ml›l›k iliﬂkilerinden kaynakland›¤› temel sav›na dayan›r. sömürgecilik ça¤› ba¤›ms›z devletlerin do¤mas›yla y›k›lm›ﬂ gibi görünse de. Yap›sal . orta s›n›f iﬂveren (burjuva) iliﬂkisi geçmiﬂtir. burada sömürü.1. Feodal s›n›f için serf-efendi iliﬂkisi en önemli sosyoekonomik yap›sal iliﬂkiyi oluﬂtururken. ﬂirket kar›n› maksimize etmek gibi temel olgular›n varl›¤›n› ön plana ç›kartarak. 1979). Burada emperyalizmin ortadan kalkmad›¤›. eﬂitsizlik. yerine iﬂçi ve kentli. kapitalizmde de proleterburjuva iliﬂkisi en önemli hal alm›ﬂt›r. ussal (rasyonel) yaklaﬂ›m›na karﬂ›l›k. Ünite . kapitalist piyasa ekonomilerinin üretti¤i güç dengesizliklerinin geliﬂmiﬂlik düzeyi farkl›l›¤› üretece¤i ve bu fark› korumak için çal›ﬂaca¤› da öngörülmektedir. bundan ne kadar haberdar oldu¤u da bir ﬂeyi de¤iﬂtirmeyecektir. Yap›sal iliﬂkiler a¤›n›n içeri¤i toplumsal ve siyasal olaylar›n ak›ﬂ›n› belirleyecektir. yerine iﬂçi (proleter) ve kentli.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 13 Bat› toplumlar› feodalizmden kapitalizme geçerken daha önce köylü ile derebeyi aras›ndaki iliﬂki de önemini yitirmiﬂ. Petrolu eski sömürgesi Nijerya’da topraktan ç›kartan ve sat›n alan Britanya ﬂirketleri onu iﬂleyip plastik araç ve gereç olarak Nijerya’ya geri satmaktad›r. Hem madencilik hem de plastik üretiminden kar sa¤layan Britanya ﬂirketleri Nijerya’n›n do¤al kaynaklar›n› ve zenginli¤ini kendi kasalar›na aktarmaya devam etmektedir. ideolojilerin etkisiyle veya toplumsal hareketlerle toplumsal ve siyasal de¤iﬂmelerin olabilece¤i sav›n› ortaya ç›kartm›ﬂt›r. Bu görüntüyü daha genelleﬂtirdi¤imizde dünyada ekonomik gücü elinde bulunduran bir merkezin ve ona ba¤›ml› olan çeﬂitli çevrelerin bulundu¤unu ve bunlar›n yap›sal ve sistemik iliﬂkiler içinde konuﬂland›klar›n› görmemiz mümkündür. s›ndaki iliﬂki de önemini yitirmiﬂ. . bu alan da art›k karﬂ›laﬂt›rmal› siyasetten çok uluslararas› iliﬂkilerin konusu haline dönüﬂmektedir. Toplumsal ihtilalin koﬂullar› oluﬂtu¤unda onu durdurmak için bireyin yapabilece¤i bir ﬂey yoktur. en büyük ve etkin olan merkez ABD’nde konumlu olan›d›r ve di¤er merkezler onun adeta çevresini oluﬂturmaktad›r. asl›nda dünyadaki ekonomik iliﬂkilerin devletleraras›nda ba¤›ml›l›klar›n sürmesini sa¤lad›¤› ileri sürülmüﬂtür. bu iliﬂkide bireyin nerede oldu¤u. dünya siyasetindeki geliﬂmeleri de küresel olarak belirlemektedir. burada belirli de¤erlere at›fta bulunan bir yap›sal çözümleme söz konusudur. insanlar›n aﬂa¤›lanmas›n› ve yoksullu¤a mahkum edilmesini sa¤layan bir dünya düzeni resmi de çizilmektedir. ayn› zamanda devletleraras›ndaki iliﬂkilerin yap›sal ve sistemik bir içerikte oldu¤u. insan toplumlar›n›n kolektif davran›ﬂ› ile yap›sal de¤iﬂmenin oluﬂmas›. Cardoso ve Enzo Faletto. Bu durumda da Nijerya’n›n Bat›l› çok uluslu ﬂirketlere ve onlar›n devletlerine ekonomik ba¤›ml›l›¤› sürmeye devam etmektedir. Dünyadaki merkez say›s› çeﬂitli de olsa. Bu çözümlemeyi ilerletti¤imiz zaman art›k dünyay› küresel tek bir ekonomik yap› (piyasa) olarak görmek mümkündür. orta s›n›f iﬂveren iliﬂkisi geçmiﬂtir.
Bu yaklaﬂ›m ussal davran›ﬂ üzerine kurulu olan geniﬂ bir alan›n temel çözümleme evrenini de oluﬂturmuﬂtur. Örne¤in. Bunlar topland›¤›nda da büyük ço¤unlu¤un k›rm›z› ayakkab›. Ayn› ussal davran›ﬂ yaklaﬂ›m›n›n karﬂ›laﬂt›rmal› siyasete uyguland›¤› bir di¤er alan da yeni kurumsalc›l›k (neo-institutionalism) olarak bilinen aland›r. herkesin bir arada. kalem ve pek çok baﬂka mal sat›n al›yoruz. Birçok az geliﬂmiﬂ devlet 1950’lerden günümüze kadar büyük de¤iﬂme göstererek geliﬂmiﬂ siyasal sistemler aras›na kat›lm›ﬂlard›r.b. Bu de¤iﬂmenin mümkün olmas› bireysel davran›ﬂlar›n kolektif sonuçlar›n›n yap›sal de¤iﬂikliklere önemli ölçülerde etki edebilece¤inin bir di¤er kan›t›n› oluﬂturmaktad›r. Siyasal parti üyeli¤i. Do¤al olarak. kat›lma. koalisyonlar kurma gibi birçok davran›ﬂ› aç›klamak ussal davranan tekil bireylerin baﬂka bireylerle olan etkileﬂimleri arac›l›¤›yla aç›klanmaktad›r. Bunlar içinde Güney Kore en önemlisidir. Bireysel davran›ﬂlar›n kolektif sonuçlar› sadece ba¤›ml›l›k kuram›n›n bir unsuru olarak geliﬂmemiﬂtir. On dokuzuncu yüzy›ldan gelen geleneksel kurumsalc› yaklaﬂ›m›n hukuk ve normlara dayal› anlat›m›ndan tamamen farkl› olarak. buzdolab›. Singapur. Yeni kurumsalc›l›k kurumlara özgü de¤erler ve yaz›s›z kurallara (normlara) birer gözlem birimi veya de¤iﬂken olarak yaklaﬂ›r. nezaket. beyaz buzdolab› ald›¤› ortaya ç›kt›¤›nda. yani yanl›ﬂlanmas› art›k söz konusu olamayacak kesinlikte aç›klamalara ulaﬂmakt›r. Hindistan. Söz konusu davran›ﬂ kolektif. Her seçmen tek baﬂ›na. oylar say›lm›ﬂ. Ayn› ﬂekilde. dernek etkinlikleri. Burada güdülen hedef genel ve küresel olarak geçerli olan önermelere ve denenceler ulaﬂmak ve onlar›n görgül s›namas›n› yaparak bilimsel yasalara. birbirinden ba¤›ms›z bireysel davran›ﬂlar›m›z bu içeriktedir. Brezilya gibi farkl› çaptaki baﬂka örnekleri de dahil etmek mümkündür. bireysel olarak verdi¤imiz birbirinden ba¤›ms›z olarak al›nm›ﬂ kararlarla gidip ayakkab›. kitap. Yeni kurumsalc›l›k kurumlara özgü de¤erler ve yaz›s›z kurallara birer gözlem birimi veya de¤iﬂken olarak yaklaﬂ›r. oy verme. Akﬂam oylar say›ld›¤›nda sanki tüm seçmenleri oluﬂturan bir soyutlama olarak “millet” konuﬂmuﬂ gibi bir sonuç ortaya ç›kar. vergi verme v. Ancak. böyle bir “milli eylem” söz konusu de¤ildir. birbirinden ba¤›ms›z ve bireysel olarak al›nan karar birbiriyle eﬂanl› veya çok yak›n zamanl› olarak ortaya ç›kt›¤›nda ortaya ilginç kolektif sonuçlar ç›kart›rlar. dernekleﬂme veya ortakl›klar kurma ve yaﬂatma. birçok anlaml› davran›ﬂ biçimlerini aç›klama ve öngörme mümkün hale gelmektedir. bir kitle olarak yapt›¤› bir içerikte de¤ildir.14 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler tedir. s›- . bu listeye Çin Halk Cumhuriyeti. zarar olarak kabul ettiklerini de asgariye indirmek için davrand›¤› varsay›m›na dayal›. Milletin karar› bir soyutlama ve hatta mant›k yan›lg›s›d›r. Buradaki milli tercih de bir soyutlama olup. Kolektif Eylem Kuram› Birçok tekil. Seçim günü sand›k baﬂ›nda yapt›¤›m›z tekil. burada ussal davranan bireylerin kurumlar›n oluﬂturdu¤u yap› içerisinde oynad›¤› rolleri inceleyen bir yaklaﬂ›m söz konusudur. gizlilik içinde kendi bireysel karar›n›n sonucu olan oy verme davran›ﬂ› sonucunda oyunu kullanm›ﬂ. yasama meclislerinin çal›ﬂabilmesi için yaz›s›z kurallar vard›r. Uygarca ve kibar davranmak. milletin tercihinin tecellisi olarak k›rm›z› ayakkab› veya beyaz buzdolab› ç›kt›¤›n› düﬂünmüyoruz. tercihlerini daha yararl› k›lma davran›ﬂ›n› ussall›k (rationality) olarak kabul eder. Bireyin davran›ﬂ›n›n ussal olaca¤› varsay›m›ndan hareketle seçim. bilgisayar. Gerek iktisat gerek siyaset bilimi bireylerin ç›kar olarak alg›lad›klar›n› azamiye ç›kartma. Yeni Kurumsalc›l›k Yeni Kurumsalc›l›kta ussal davranan bireylerin oluﬂturdu¤u yap› içerisinde oynad›¤› rolleri inceleyen bir yaklaﬂ›m söz konusudur. toplanm›ﬂ ve ortaya bir genel sonuç ç›km›ﬂt›r. bizi soyutlamalar› eﬂyalaﬂt›rmaya (reification) yol açan bir mant›k yanl›ﬂ›na götürür.
adam yerine koymamak olabilecektir. Burada esas olan sadece hukuka iliﬂkin düzenlemeleri s›ralamak ve ayr›nt›l› olarak betimlemekle yetinmeyen. Onlar›n sundu¤u çeﬂitli teﬂvik edici etkiler (incentives) söz konusudur. Bu teﬂvikler ussal birey taraf›ndan alg›lan›r. üzerinde düﬂünülür. yani görgül bir olgu olup. Bu yönelim gözlemlenebilen. Bu oy verece¤i parti çok az da oy alsa. E¤er uygulanan seçim kural›na göre seçmenlerin oylar› çok say›da milletvekili aday›n› içeren listelere veriliyorsa (parti listesine oy verilen geniﬂ seçim çevreleri varsa) ve olabildi¤ince orant›l› olarak meclis sandalyesine dönüﬂtürülüyorlarsa. O davran›ﬂlara uyma ve uymama konusunda ortaya koyduklar› yapt›r›mlar arac›l›¤›yla bireysel üyeleri belirli yönde davranmaya do¤ru yöneltirler. Yeni kurumsalc›l›k kurumlar›n siyasal hayatta baﬂl› baﬂ›na önem arz ettiklerini. . sadece en fazla oy alan parti veya aday›n seçimi mümkün olaca¤›ndan. o zaman seçmen en fazla kendi düﬂünce ve ç›karlar›na yak›n gördü¤ü liste için oy kullanmakta yarar görecektir.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 15 ra ve süreye sayg› göstermek bunlar›n baﬂl›ca örneklerindendir. normatif de¤ildir. Bu yolla seçmen de kendisinin en fazla tercih etti¤i bir partinin adaylar›na oy vermiﬂ olacakt›r. oy ald›¤› oranda meclis sandalyesi ile ödüllendirilecektir. Oysa ayn› ülke tek milletvekili sandalyesinin doldurulmas›n›n söz konusu oldu¤u seçim çevrelerine (dar bölge sistemi) bölünecek olursa. Kurumsal düzenlemenin (seçim sistemi) de¤iﬂen koﬂullar› ve kurallar› (teﬂvikler) hem bireysel seçmen davran›ﬂ›n› hem de bu bireysel davran›ﬂlar›n kolektif sonuçlar›n› de¤iﬂtirecektir. Ünite . seçmen en fazla tercih etti¤i aday›n seçilme ﬂans› olup olmad›¤›n› dikkate alabilecek ve en fazla tercih etti¤i adaya de¤il de. yeni kurumsalc›l›¤a göre normlar kurumlar›n üyelerinin davran›ﬂlar›n› mutlak olarak belirlemez. Örne¤in. çevresel koﬂulland›r›c›lar olarak etkili olduklar›n› da görürüz. o zaman nispi temsil kural› de¤iﬂtirilmese bile. bu durumda bir koalisyon hükümetinin kurulmas› da ﬂaﬂ›rt›c› olmayacakt›r. temsil kurumlar›ndan olan seçimlerde uygulanan kurallar bireyin ussal olarak yarar .zarar hesab› yap›labilir ve buna göre de bireyin bir yönde veya bir di¤er yönde davranmas› sa¤lanabilir. ussal seçmenin alg›lad›¤› kural onun davran›ﬂ biçimini de¤iﬂecektir. gerçek yaﬂant›da ortaya ç›kt›¤› ve uyguland›¤› biçimiyle yaz›l› ve yaz›s›z kurallar ve onlar›n oluﬂturdu¤u teﬂvikleri ussal bireysel davran›ﬂ aç›s›ndan inceleyen bir kuram söz konusudur. seçilmesi mümkün olan adaylar aras›ndan en fazla tercih etti¤ine oy vermeye yönelecektir.1. Yeni kurumsalc›l›k kuram›na göre kurumlar önemli koﬂullar ve k›s›tlar ortaya ç›kartarak bireylerin ussal davran›ﬂ›na etkide bulunurlar. Bu bireysel ussal tercihlerin ortaya ç›kartaca¤› kolektif sonuç mecliste çok say›da siyasal partinin oy ald›klar› oranda temsil edilmesi olaca¤› gibi. Bu davran›ﬂlar›n ne derecede sayg› gördü¤ünü görgül olarak gözlemek ve buna göre de yasama meclislerini kurumsal geliﬂmiﬂlik aç›s›ndan s›ralamak mümkündür. Bu durumda. siyasal hayat›n de¤er verilen istikrarl› davran›ﬂ örüntüleri olarak birçok siyasal olay ve olgunun belirlenmesinde sadece hukuki ve normatif olmayan etkilerinin bulundu¤unu ortaya koymaktad›r. Bu yaz›s›z kurallara uymaman›n etkileri onlar› hiçe sayanlar› d›ﬂlamak. Kurumlar›n yaz›l› ve yaz›s›z çok say›da kurala sahip olduklar›. onlar›n bireyin içinde yaﬂad›¤› ve iliﬂki içine girdi¤i siyasal a¤lar› oluﬂturdu¤u da düﬂünülecek olursa. Bu bilgi ile donanm›ﬂ kiﬂilerin oluﬂturdu¤u ortamlarda kurumsal ortama uygun davran›ﬂ kal›plar› geliﬂecek. yarar .zarar hesab› yapmas›n› sa¤layan teﬂviklere iyi bir örnek oluﬂturur. Dolay›s›yla. bireyler d›ﬂlanmak gibi maliyetlere katlanmamak için nazik davranmaya dikkat etmeleri gerekecektir. Zamanla bu davran›ﬂlar istikrar kazanarak kurumsallaﬂma özelli¤i göstereceklerdir. fiilen.
farkl› çevre siyasetlerinin oluﬂmas› yeni karﬂ›laﬂt›rmal› araﬂt›rmalara yol açm›ﬂt›r. Bu araﬂt›rmalar› demokrasilerin sürdürülebilirli¤ini etkileyen koﬂullar›n araﬂt›r›lmas› izlemiﬂtir. T E L E V ‹ ve sürdürülebilmesiZ Y O Npekiﬂmesi (consolidation) çok say›da araﬂt›rmaya ve geniﬂ bir yaz›na esin kayna¤› olmuﬂtur. demokrasiye ‹ N T E nas›l geçiﬂinR N E Tve neden ortaya ç›kt›¤› öncelikle araﬂt›r›lan konulardand›r. Feminist kuramlar›n yayg›nlaﬂmas›n›n da etkisiyle gerek onlar›n savlar›n› araﬂt›ran. ve Philadelphia kentlerinde estirdi¤i terör ile birlikte h›z kazanan bir yeni kuramsal çal›ﬂma alan› da dinin siyasete etkileri üzerinde yeni kuramsal araﬂt›rmalard›r. demokrasiye geçiﬂin nas›l ve neden ortaya ç›kt›¤› öncelikle araﬂt›r›lan konulardand›r. Bu konunun Demokratik Pekiﬂme Kuram› (Democratic Consolidation Theory) diye adland›r›labilecek bir alt dal› da son yirmi y›lda ortaya ç›km›ﬂ ve geliﬂmiﬂtir. baﬂta Almanya olmak üzere birçok Avrupa ülkesinin siyasal hayat›nda önemli roller oynamaya baﬂlam›ﬂlard›r. 1950’lerden sonra ve özellikle So¤uk Savaﬂ y›llar›n›n son evrelerinde artan görüntüleriyle çevre örgütleri siyasetteki rollerini güçlendirmiﬂler. sorunlar› ve dayan›kl›l›klar›n› aç›klamaya yönelen araﬂt›rmalar 2000’li y›llardan beri ivme kazanm›ﬂt›r. 1990’lardan itibaren biten So¤uk Savaﬂ’la birlikte geliﬂen bir demokrasi dalgas› dünyay› sarm›ﬂ bulunmaktad›r. Siyasal hayat›n erkeklerin egemenli¤ine dayal› olarak geliﬂti¤ini vurgulayan ve toplumlardaki temel iliﬂkilerin kad›n ve erkek toplumsal cinsiyet rolleri etraf›nda kurguland›¤›n› ileri süren araﬂt›rmalar genel olarak feminizm baﬂl›¤› alt›nda toplanmaktad›rlar. patterns (1968. süren ve sürmeyen etkileri. örgüt ve partilerinin yeni si- AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Demokratik Pekiﬂme Kuram› çerçevesinde otoriter rejimlerin nas›l ve neden çöktü¤ü. Bu tan›m yeni kurumsalc›l›k kuramlar› taraf›ndan temel olarak kabul edilen kurum tan›m› haline gelmiﬂtir. C. olay. Baz› ülkelerde toplumsal hareketler. Bu kuramlar çerçevesinde otoriter rejimlerin nas›l ve ‹NTERNET neden çöktü¤ü. Özellikle köktendincili¤in (religious fundamentalism) her üç semavi dinde ortaya ç›kmas› ve siyasal hayat› etkilemesi üzerine özellikle Hristiyanl›k ve Müslümanl›ktaki köktendincilik olgusu ve bunun siyaset üzerindeki etkilerini. Washington. demokrasi ile ba¤daﬂ›rl›¤›n› araﬂt›ran araﬂt›rmalar 2000’li y›llarda a¤›rl›k kazanmaya baﬂlam›ﬂt›r. Örne¤in. D. Bu konuda parlamenter. Orijinal ‹ngilizce metinde kurum “valued and stable SIRA S‹ZDEof behavior” olarak tan›mlanm›ﬂt›r (bak›n›z Samuel P. gerek kad›n›n toplumlardaki rollerini. Bu da demokrasi tasar›mlar›n›n (design) oluﬂturdu¤u siyasal rejim türelerinin araﬂt›r›lmas›na yol açm›ﬂ bulunmaktad›r. yar›-baﬂkanl›k ve baﬂkanl›k rejimlerinin özellikleri. baz›lar›nda da siyasal partiler olarak önem kazanan çevre örgütlerinin oluﬂmas›. baz›lar›nda bask› gruplar›.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler S O R U 16 S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Samuel Huntington T D ‹ K K A taraf›ndan önerilen kurum tan›m› de¤er verilen ve düzenli olarak tekrarlanan (istikrarl›) davran›ﬂ örüntüleridir. 11 Eylül 2001’de el-Kaide’nin ABD’nin New York. siyasetle olan iliﬂkileri. Benzer olarak. Türkiye’deki uygulamalar› da içine alacak biçimde geliﬂmiﬂtir. Son y›llarda artan iklim de¤iﬂikli¤i olgusu ve ona dikkat çeken do¤a bilimi araﬂt›rmalar› çevre örgütlenmelerine ve hükümetlerin çevre politikalar›na yeni bir ivme kazand›rm›ﬂa benzemektedir. AMAÇLARIMIZ Konusal (Mevzii) Karﬂ›laﬂt›rma Kuramlar› Son y›llarda çeﬂitli toplumsal ve siyasal olgu. Toplumsal cinsiyet aç›s›ndan siyasal hayat› yorumlayan toplumsal ve siyasal araﬂt›rmalar›n da 1970’lerden sonra yayg›nlaﬂmaya baﬂlad›¤›n› görüyoruz. . Otoriter rejimlerin çöküﬂü. Huntington. siyasal iktidar›n kad›nlara yönelik politikalar›n› araﬂt›ran ve karﬂ›laﬂt›ran çal›ﬂmalar. 12). demokrasilerin kurulmas›. geliﬂme veya eylemden etkilene‹ T A P rek geliﬂenK karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset kuramlar› ortaya ç›km›ﬂ bulunmaktad›r. Sürdürülebilir ekonomik geliﬂmenin hükümet politikalar›nda a¤›rl›k kazanmas› gerekti¤ini savunan çeﬂitli görüﬂlere sahip çevre hareketleri.
Karar alma sürecinde siyasal yap›lar aras›nda karﬂ›l›kl› etkileﬂimle ve hatta ba¤›ml›l›kla sa¤lanan bütüne siyasal sistem ad›n› vermekteyiz. anlamaya ve hatta öngörmeye yönelmektedirler.b. v. onlar›n kararlar›n› etkilemek için siyasal topluluk üyelerinin yar›ﬂmalar›. ideoloji. izlenen vergi politikas›. alanlara olan etkilerini araﬂt›ran içeriktedir. Bu konuda yap›lan siyaset bilimi araﬂt›rmalar› da karﬂ›laﬂt›rmal› bir kuramsal çerçeve içinde geliﬂmelerini sürdürmüﬂlerdir.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 17 yasal geliﬂmelerin temel kurumlar› olma özellikleri ortaya ç›km›ﬂt›r. Bu durumda yeni kurumsal yaklaﬂ›m ve kolektif bireysel davran›ﬂ yaklaﬂ›mlar›yla yap›lan çeﬂitli araﬂt›rmalar çevre konusunu siyaset biliminin de önemli bir araﬂt›rma alan› haline dönüﬂtürmüﬂtür. siyasal yap›lar›n karﬂ›l›kl› temaslar›. de¤iﬂkenlerin etkisiyle nas›l biçimlendi¤inin araﬂt›r›lmas› hedeflenmektedir. Benzer siyasal sistemlerde ortaya ç›kan ekonomi siyaset iliﬂkilerini araﬂt›ran bu politikalar herhangi bir ekonomik de¤iﬂkenin seçmenin oyuna veya siyasal iktidarlar›n politika tercihlerine etki edip etmedi¤ini saptamaya yönelmektedirler. gerek yerel yönetimler aç›s›ndan en önemli siyaset bilimi araﬂt›rma alanlar›ndand›r. Ünite . Siyasal yetkelerin belirlenmesi. Bir yap›n›n kararlar› bir di¤er yap›y› etkileyecek. niçin ve kimler için yapt›r›m ile desteklenen kararlar üretebildi¤i ve bu kararlardan yararlanabildi¤i ile ilgilidir. tar›m destek politikalar› v. Bakanl›klar v. yani yapt›r›mlarla (ödüllendirme veya cezaland›rmayla) desteklenen kararlar alabilme meﬂru yetkisine dayal› olarak paylaﬂt›r›lmas› (tahsisi) olarak tan›mlayan yaklaﬂ›m› esas alm›ﬂt›k. ama ekonomik etkenlerin seçmen davran›ﬂ›na. Burada kamu politikalar›n›n ekonomik geliﬂme düzeyi. Bu bir süreç olarak ortaya ç›kar. örne¤in kültür veya toplumsal tabaka (s›n›f) gibi de¤iﬂkenlere göre görece önemini saptamaya. birbirlerini etkileyen karar ve davran›ﬂlar› söz konusudur. gerek yerel yönetimler aç›s›ndan en önemli siyaset bilimi araﬂt›rma alanlar›ndand›r. karar al›c›lar da bu sürecin etkisi alt›na gireceklerdir. Bu çal›ﬂmalar sadece Marx’›n fikirlerinden hareket etmeyen. nas›l.b. Kamu politikalar›n›n oluﬂturulmas› ve uygulama baﬂar›lar›n›n araﬂt›r›lmas› gerek merkezi devlet. Meclis. Kamu politikalar›n›n seçmenin oy verme davran›ﬂ›na etkileri de bu araﬂt›rmalar taraf›ndan incelenmektedir.1. S‹YASAL S‹STEMLER‹ NASIL SINIFLANDIRAB‹L‹R‹Z? Bundan önceki bölümde siyaseti de¤erlerin ba¤lay›c› karar alma.b. Benzer olarak ekonomik ve siyasal iliﬂkilerin birbirine olan etkileﬂimini araﬂt›ran bir alt disiplin olarak ekonomi politik araﬂt›rmalar›n da bu çal›ﬂmalara paralel olarak geliﬂti¤ini görmekteyiz. aç›klamaya. Bu durumda siyaset kimin veya kimlerin. Bu süreçte çeﬂitli ve karﬂ›l›kl› etkileﬂimler. çabalamalar› ve örgütlenmeleri söz konusu olur. siyasal partiler. Bu etkileﬂimler siyasal yap›lar aras›nda karﬂ›l›kl› olarak birbirlerine ba¤›ml›l›klar üretir. Bu son alandaki çal›ﬂmalar sosyal devlet uygulamas› içinde olan geliﬂmiﬂ ekonomilere sahip olan demokrasilerin benzerlik ve farkl›l›klar›n› ve farkl› ideolojilerdeki siyasal partilerin iktidara gelmesiyle farkl› sosyal devlet politikalar›n›n üretilip üretilmedi¤ini araﬂt›ran çal›ﬂmalard›r. Özellikle ABD ve Avrupa Birli¤i (AB) ülkelerinde devletin sosyal hizmet ve refah uygulamalar›n› araﬂt›ran ve karﬂ›laﬂt›ran çal›ﬂmalar son otuz y›l boyunca artan bir s›kl›kta yap›lmaktad›r. onun tepkisiyle de baﬂka yap›lar etkilenecek ve sonunda karar alma süreci de. Farkl› siyasal sitemlerde ayn› siyaset ve ekonomi iliﬂkisini araﬂt›ran araﬂt›rmalar ise ekonominin. . bask› gruplar›. Bu karar alma sürecinde siyasal yap›lar aras›nda karﬂ›l›kl› etkileﬂimle ve hatta ba¤›ml›l›kla sa¤lanan bir bütünlük ortaya ç›kacakt›r ki biz bu bütüne siyasal sistem ad›n› vermekteyiz. siyasal partilerin iktidarda kal›p düﬂmelerine. Karﬂ›laﬂt›rmal› Kamu Politikalar› Kamu politikalar›n›n oluﬂturulmas› ve uygulama baﬂar›lar›n›n araﬂt›r›lmas› gerek merkezi devlet. iktidar partilerinin kimlikleri.
Basitleﬂtirecek olursak. temel kurumlar›. Bir siyasal rejim parças› oldu¤u siyasal sistemdeki temel siyasal süreç. kurumun hükümet ve ajanlar› taraf›ndan denetim alt›nda tutuldu¤u. fikir veya ç›karlar› temsil eden adaylar›n korkusuzca. Ça¤daﬂ dünyadaki siyasal sistemlerin temel görüntüsü belirli bir toprak parças› üzerinde yaﬂayan insan toplumu üzerinde fiziksel güç kullanma meﬂru tekeline sahip. o toprak üzerinde yaﬂayan insanlar›n oluﬂturdu¤u topluma hükmetme erkini elinde tutan sisteme devlet. Ulus-devletin örgütlenme biçimleri. Bu rejimlere otoriter rejimler ad›n› veriyoruz. Fikir. özgürlüklerin hiç olmad›¤› ve hatta rejim için tehdit olarak kabul edildi¤i rejimlere totaliter rejimler ad› verilir. Devletin yurttaﬂ› durumundaki bireylerin oluﬂturdu¤u bir arada yaﬂama al›ﬂkanl›¤› olan ve gelece¤i de paylaﬂma iradesi gösteren toplumlara ulus ad›n› vermekteyiz. Kurumsallaﬂm›ﬂ siyasal rejimlere sahip olan siyasal sistemlerin geliﬂmiﬂ siyasal sistemler oldu¤unu da varsayabiliriz (Bu konuda daha fazla bilgi için bak›n›z Huntington. toplumdaki her yap›n›n. haber alma ve muhalefet özgürlü¤ü k›s›tl›d›r veya yoktur. her siyasal karar alma mevkii için birden fazla ve de¤iﬂik siyasal görüﬂ. Bu durumda bir toprak parças›na (yurt) egemen olma iddias› genel kabul gören. haber alma ve muhalefet özgürlü¤ü k›s›tl› oldu¤u veya bulunmad›¤›. Kurumsallaﬂm›ﬂ siyasal rejimlerde siyasal rejimin kurallar› ve bunlar›n iﬂlemesinde etkili olan yap›lar› gerek siyasal yetkeler gerek yönetilenler gözünde itibar ve sayg›ya sahip. Yönetimi oluﬂturma ﬂekli. yönetenlerin siyasal yetkeleri belirlemelerinin söz konusu olmad›¤› rejimlere otoriter rejim denir. Ça¤›m›zdaki siyasal sistemlerin en belirgin görüntüsü ulus-devlet olmalar›d›r. okuldan iﬂyerine kadar) hükümet ve ajanlar› taraf›ndan denetim alt›nda tutuldu¤u. Totaliter rejimler yönettikleri toplumu tam anlam›yla seferber etmek. buna devlet ad›n› veriyoruz. örgütlenme. Toplumdaki her yap›n›n. Siyasal rejimin kurallar› ve bunlar›n iﬂlemesinde etkili olan yap›lar› gerek siyasal yetkeler gerek yönetilenler gözünde itibar ve sayg›ya sahip. istikrarl› bir içerik gösterirler. davran›ﬂlar›n› düzenlemek ve denetlemek yetene¤ine sahip olan rejimlerdir. 1968. tarihin bugüne yans›mas› olan siyasal kültürden. yöneten ile yönetilen aras›ndaki iliﬂkilerin içeri¤ine bakarak siyasal rejimleri s›n›fland›rabiliriz. yöneticilerin yönetme biçemi (üslubu).18 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Bir toprak parças›na egemen olma iddias› genel kabul gören. yönetenlerin kendilerini seçenlere periyodik olarak hesap verdi¤i. Nihayet. örgütlenme. Otoriter rejimlerin ideolojik e¤ilimleri ne olursa olsun. Ancak. etkileﬂim ve davran›ﬂlara egemen olan kurallar bütünüdür. devletlerin kuruluﬂ felsefelerinden. Bu koﬂullar›n olmad›¤› rejimlerde fikir. sadece yakalayabildiklerine yapt›r›m uygulayabilecek bir içeriktedirler. yönetenlerin kendilerini seçenlere periyodik olarak hesap verdi¤i. fikir veya ç›karlar› temsil eden adaylar›n korkusuzca. siyasal rejim unsuru oldu¤u sistemde oynanan siyasal oyunun kurallar›ndan ibarettir. kurulduklar› tarihlerdeki uluslararas› iliﬂkilerin ve kuruluﬂ antlaﬂmalar› varsa onlar›n içeriklerinden kaynaklan›r. denetim kapasitesinde olmalar› ve bir ideolojinin rehberli¤inde siyasal sistemi yap›land›rmak üzere hareket etmeleridir. Siyasal rejimler içinde bulunduklar› siyasal sistemlerin ne ölçüde yerleﬂik kurum ve kurallara sahip olup olmad›¤›na göre de farkl› bir görüntü al›rlar. devletin yurttaﬂ› durumundaki bireylerin oluﬂturdu¤u bir arada yaﬂama al›ﬂkanl›¤› olan ve gelece¤i de paylaﬂma iradesi gösteren toplumlara ulus ad›n› verilir. özgürlüklerin hiç olmad›¤› ve hatta rejim için tehdit olarak kabul edildi¤i rejimlere totaliter rejimler ad›n› veriyoruz. istikrarl› bir içerik gösterirlerse onlar› kurumsallaﬂm›ﬂ siyasal rejimler olarak kabul edebiliriz. Yönetenlerin siyasal yetkeleri belirlemeleri söz konusu de¤ildir. her siyasal karar alma mevkii için birden fazla ve de¤iﬂik siyasal görüﬂ. hakça yar›ﬂt›¤› bir ortam söz konusuysa bu rejime demokrasi ad› verilir. bu denli güçleri veya yetenekleri mevcut olmay›p. Yönetilenlerin yöneticilerin seçiminde etkili olabildi¤i. gerek birey gerek kurumlar iktidardakileri onamak için adeta bir noter görevi görebilirler. o toprak üzerinde yaﬂayan insanlar›n oluﬂturdu¤u topluma hükmetme erkini elinde tutan bir sistem söz konusudur ki. Bu farkl›l›klar temel olarak tarihten. kurumun (aileden okula. sonsal karar alma erkini kullanan siyasal yetkeler ve kurumlar biçimindedir. hakça yar›ﬂt›¤› bir ortam söz konusuysa bu rejime demokrasi ad›n› vermekteyiz. tek tek her bireyi izlemek. . Totaliter rejimleri otoriter rejimlerden ay›ran onlar›n daha yüksek bir geliﬂmiﬂlik düzeyinde. Ulus-devletlere biraz daha yak›ndan bakt›¤›m›zda her birisinin örgütleniﬂ biçimlerinin tamamen birbirinin ayn›s› olmad›¤›n› kolayl›kla görürüz. bu kurumlar›n iç iﬂleyiﬂini belirleyen yaz›l› ve yaz›s›z kurallar ile bu kurumlar›n birbirleriyle iliﬂkileri siyasal rejimlerini oluﬂturur. tekrar seçilmek için destek istedi¤i. Yönetilenlerin yöneticilerin seçiminde etkili olabildi¤i. tekrar seçilmek için destek istedi¤i.
yüzy›llar içinde timokrasi kavram› unutuldu ve halk yönetimi demokrasi olarak an›lmaya baﬂland›. sayg› uyand›rmayan ve istikrar kazanmam›ﬂ olan bir görüntü sergiliyorlarsa. yasama içinden gücünü alan bir yürütme organ›na. Aristoteles’in Politika adl› bundan 25 yüzy›l önce yap›l›p yay›nlanm›ﬂ çal›ﬂmas›n› inceleyecek olursan›z demokrasi ad›yla bir rejimden bahsedildi¤ini görebilirsiniz. ﬁu anda Somali. onlar› kurumsallaﬂmam›ﬂ siyasal rejimler olarak kabul edebiliriz. Kurumsallaﬂman›n uzun bir süreç oldu¤unu bilerek daha henüz bir yüzy›l› geçmemiﬂ olan örneklerin pekiﬂmemiﬂ oldu¤unu varsayarak bu örnekleri kurumsallaﬂma yolunda olan rejimler örnekleri olarak inceleyece¤iz. Tamamen çökmüﬂ olan bir devletteki kurumsal olmayan rejim uygulamas›n› ise incelemeyece¤iz. Bu kitapta kurumsallaﬂma düzeyleri itibar›yla birbirinden farkl› olan rejimlere göre farkl›laﬂan her türlü rejim uygulamas›n› inceleme ﬂans›m›z yoktur. 373 . Genellikle.374). So¤uk Savaﬂ döneminde bireyin özgürlü¤ünü vurgulayan demokrasi uygulamalar›na Bat› Demokrasisi veya Liberal Demokrasi. Buna karﬂ›l›k ‹zlanda parlamentosu 1000 y›l›nda kurulmuﬂ olan ve kesintisiz on yüzy›ld›r çal›ﬂan. Amerikan baﬂkanlar›ndan Abraham Lincoln bu kavram› biraz daha rafineleﬂtirerek demokrasiyi halk›n halk için halk taraf›ndan yönetilmesi olarak tan›mlad›. Bunlar adeta kurumsallaﬂma düzeyi s›f›r olan siyasal rejim örneklerini oluﬂturmaktad›r. 1973. Afganistan. Bu durumda demokrasinin bilimsel bir kavram olarak tek bir anlama gelebilecek biçimde uygulan›p uygulanamayaca¤› siyaset bilimciler aras›nda tart›ﬂ›lmaya baﬂland›. Aristoteles ço¤unlu¤un yönetimi olarak timokrasi diye bir rejim tan›mlam›ﬂ ve bunun bozulmuﬂ biçimi olarak “demos (halk)” ve “cratos (yönetim)” kavramlar›n› birleﬂtirerek demokrasi kavram›n› üretmiﬂtir (Barker. herhangi bir siyasal yap›s› hemen hiçbir kurumsallaﬂma sürecine girmemiﬂ olan ça¤daﬂ devlet say›lar› fazla de¤ildir. sayg› ve itibar gören bir yarg› sistemine de sahip olan ‹zlanda devletinde yüksek düzeyde bir siyasal kurumsallaﬂmadan bahsedebiliriz. Ancak. aya¤a düﬂtü¤ü ve devlet sokaktaki güruhlar taraf›ndan yönetilmeye baﬂland›¤› zaman demokrasiye dönüﬂmekteydi. on y›l önce Sierra Leone ve Liberya gibi ülkeler bu konumda olarak kabul edilebilirler. Ünite . Siyasal yap›lar siyasal yetkeler ve yönetilenler gözünde itibar.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 19 12-96). eﬂitli¤i vurgulayan totaliter rejim uygulamalar›na da Halk Demokrasisi ad› verildi.1. Ça¤daﬂ dünyadaki siyasal sistemler bu iki uç aras›nda geniﬂ bir kurumsallaﬂma yelpazesine yay›lm›ﬂlard›r. DEMOKRAS‹LER Demokrasi kavram› yeni üretilmiﬂ bir terim de¤ildir. Daha sonralar› da demokrasi farkl› s›fatlarla nitelenerek kullan›lmaya devam edildi. Onun için sadece temel siyasal rejim tiplerine ve bunlardan etkilenerek kurulmuﬂ ama henüz kurumsallaﬂma yolunda olan siyasal rejim örneklerine bakarken seçici olaca¤›z. Aristoteles’e göre erdemli bir halk yönetimi olan timokrasi bozuldu¤u. . Günlük siyasal temaslarda da demokrasi kavram› s›k kullan›lmaya baﬂland›¤›ndan pek çok ve farkl› anlama çekilebilir bir içerik kazand›.
bask› gruplar›. 7. Serbest ve hakça seçim. poliarﬂiyi hayata geçirmek için kamu politikalar›n›n oylara ve seçmen tercihlerine dayanmas›n› sa¤layan kurumsal altyap›. Dahl asl›nda demokrasi kavram›n›n günlük konuﬂmalara konu oldu¤unu. De¤iﬂik haberalma kaynaklar›n›n varl›¤›. haberleﬂme özgürlükleri muhalefetin özgürce ve korkusuzca çal›ﬂabilmesine iﬂaret etmektedir. 8. Ço¤unlukçu ve Oydaﬂmac› Demokrasi Tipleri Demokrasiler yönetenlerin yöneticileri nas›l belirleyecekleri. Ancak. 3. bask›dan. 1984. siyasal partiler. ‹sviçre’deki devlet kat›nda da kanton AMAÇLARIMIZ yönetimlerinde de bu tür bir yöntem günümüze kadar gelmiﬂtir. Dernek kurma ve kurulmuﬂ derneklere kat›lma özgürlü¤ü. gerek zaman zaman bugün küçük yerleﬂim birimlerinde “kent toplant›laK T A P r›” (town hall‹ meetings) ad›yla toplant›lar yap›larak bir ufak yerleﬂim birimini ilgilendiren bir konu burada tart›ﬂ›l›p herkesin oy verdi¤i bir genel oyla karara ba¤lanabilmektedir. Bu SIRA S‹ZDE tür halk olarak kabul edilen herkesin hem seçmen hem de yetke rolü oynayabildikleri. korkudan uzak ifade edilebildi¤i rejimlerdir. Siyasal liderlerin seçmen tercihini kazanmak için yar›ﬂabilme hakk›. örgütlenme. hem de ne tür kurallar ve kurumlar arac›l›¤›yla tercihlerini kamu politikalar›na yans›tacaklar› konusunda önemli tasar›m (design) farklar› gösteririler. 2. halk›n yoklu¤unda halk›n sahip oldu¤u yetkinin tamamen ayn›s›yla karar alarak yönetecek temsilcilerini seçmesi esas›na dayal› olan temsili demokrasidir. farkl› anlamlar kazand›¤›n› ve bilimsel bir kesinlik içeren bir kavram olmaktan uzaklaﬂt›¤›n› dolay›s›yla bilimsel çal›ﬂmalarda kullan›lmamas› gerekti¤ini ileri sürerek demokrasi yerine. yani yasama organ›. ister demokrasi diyelim. Genel oya kat›lma (oy verme) hakk›. seçilmek için yar›ﬂma. bu tür rejimler muhalefetin. Onun yerine T LEV YON ça¤daﬂ toplumlarda uygulanan demokrasi çok say›da halk›n seçmen olarak verdikleri oylarla kendilerini. 6. Kamu görevlerine seçilebilme hakk›. muhalif fikirlerin ve iktidardan bireysel ﬂikayetlerin özgürce. ça¤daﬂ dünyada genel uygulamaya konu olmayan do¤rudan demokrasi bu kitapta incelenmemektedir. Bu aç›lardan yap›lan düzenlemeler iki ça¤daﬂ . 5. Demokrasi ilk kez uyguland›¤›nda fevkalade küçük site devletlerinde ve halk olarak kabul edilen aile reisi erkeklerin tamam›n›n bazen seçmen. 1. ‹ster poliarﬂi. ço¤unlu¤un yönetimi anlam›na gelen poliarﬂi (polyarchy) kavram›n› önermiﬂtir. ABD’nin Yale Üniversitesi siyaset bilimcilerinden R. mahkemeler v. Dahl demokrasi kavram›n›n günlük konuﬂmalara konu oldu¤unu. ço¤unlu¤un yönetimi diye Türkçeye çevirebilece¤imiz poliarﬂi (polyarchy) kavram›n› önermiﬂtir. ‹fade özgürlü¤ü. yap›lar›n özerk mevcudiyeti ve bask› alt›nda kalmadan çal›ﬂmas› esast›r. Dahl’›n tan›m›nda vurgulanan ifade. Burada ‹NTERNET ça¤daﬂ demokrasi olarak ifade etti¤imiz temsili demokrasi olup. her türlü karar›n meydan toplant›lar›yla ve herkese aç›k olarak tart›ﬂ›larak al›nabildi¤i demokrasilere do¤rudan demokrasi ad›n› vermekteyiz. ne tür kurallar ve kurumlar kullanarak hem yöneticileri seçeceklerini. Dahl’a göre poliarﬂinin gerçekleﬂebilmesi için aﬂa¤›daki sekiz koﬂulun siyasal yaﬂamda kabul görmesi gereklidir ve bunlar ﬂöyle s›ralanabilirler. Sadece çok az say›da kiﬂinin yaﬂad›¤› yerleﬂim birimlerinde kullan›labilen bu yöntemin milyon Ehatta‹ Zmilyarlar›n yaﬂad›¤› toplumlarda uygulanma ﬂans› yoktur.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler S O R U 20 S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bu kitapta ça¤daﬂ A T D ‹ K K demokrasileri kaps›yoruz. 2). Hükümet politikalar›n› oylara ve di¤er tercih belirtme süreçlerine dayand›rmak için gereken kurumlar›n varl›¤› ve çal›ﬂmas› (Lijphart. ABD’nde de gerek kuruluﬂundaki süreçte. farkl› anlamlar kazand›¤›n› ve bilimsel bir kesinlik içeren bir kavram olmaktan uzaklaﬂt›¤›n› dolay›s›yla bilimsel çal›ﬂmalarda kullan›lmamas› gerekti¤ini ileri sürmüﬂtür. seçime kat›lma. Sonuçta ça¤daﬂ demokrasi anlay›ﬂ›n›n Dahl’›n önerdi¤i poliarﬂi kavram›na çok yak›n gelen bir içeri¤i oldu¤u ve siyaset biliminde de bu içeri¤iyle genel kabul gördü¤ünü söyleyebiliriz. 4. Dahl demokrasi yerine.b. bazen de siyasal yetke (otorite) olarak rol ald›klar› bir siyasal uygulamayd›.
1. Bunlar seçmenlerin oylar› ile seçilen ve halk›n temsilcilerinden oluﬂan Avam Kamaras› (House of Commons) ve Kraliyet’e bir k›sm› kan ba¤› ile ba¤l› olan ve di¤erleri Kraliyet taraf›ndan genellikle kahramanl›k veya evlilik yoluyla çeﬂitli unvan ve payeye lay›k görülen asillerden (aristokrasiden) oluﬂan Lordlar Kamaras› (House of Lords).Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 21 Yönetilenlerin ço¤unlu¤unun seçim ve yönetim s›ras›nda etkili olmas› esas›na dayanan ço¤unlukçu (majoritarian) demokrasi ilk uygulama modelini Britanya’da geliﬂtirdi¤inden Westminster tipi demokrasi diye an›lmaktad›r. Dolay›s›yla. Bunlardan ilki yönetilenlerin ço¤unlu¤unun seçim ve yönetim s›ras›nda etkili olmas› esas›na dayanan ço¤unlukçu (majoritarian) demokrasi tipi olup ilk uygulama modelini Britanya’da geliﬂtirdi¤inden Westminster tipi demokrasi diye an›lmaktad›r. Uygulamada fiilen baﬂbakanl›k rejimine dönüﬂen bu uygulama. Ça¤daﬂ demokrasilerin di¤er temel tipi olarak kabul edilen uygulama ise ‹sviçre’deki ço¤ulculuk esas›na göre yönetenlerle yönetilenlerin iliﬂkisini kuran tasar›md›r. Böylece yasama ve yürütme adeta iç içe geçmiﬂ ve tek bir siyasal yetke (baﬂbakan) ve onun yak›n mesai arkadaﬂlar› taraf›ndan yönetilmeye baﬂlam›ﬂt›r. özellikle toplumun bir kesimini al›nan siyasal kararlarda sürekli olarakNaz›nl›kta b›rakDÜﬁÜ EL‹M mamaktan geçmektedir. ‹KKAT Westminster Britanya’daki kraliyetin nerdeyse bin y›la yak›n süredirDbulundu¤u bölgenin ad› olup. BritanTE EV‹ZYON ya’da uygulanan Westminster tipi ço¤unluk rejiminde hükümet Lkuvvetleri aras›nda yasama organ›n›n yürütme ve yarg›ya ve di¤er her tür devlet kurumuna üstün tutulmas› söz konusudur. Ünite . tarihsiz: 13 -19). D‹KKAT SIRA S‹ZDE DEMOKRAT‹K REJ‹M TÜRLER‹ AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ ‹ T A P Ço¤unlukçuluk ve ço¤ulculuk esas›na göre ikiye ayr›lan temelK demokrasi modellerinin siyasal hayata uygulanmas› s›ras›nda demokrasi rejimlerinin yine farkl›l›klar gösterdikleri ve üç de¤iﬂik tür uygulamaya konu olduklar›n› görmekteyiz. Britanya’daki yasama organ›n›n iki kameras› vard›r. hem de yürütmeyi denetleyen kabinenin en önemli üyesi. ço¤unlukçu Westminster tipi demokrasinin bir uygulamas› parlamenter demokrasi rejimi olmuﬂtur. Ço¤unlukçu Demokrasinin Parlamenter Rejimi K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Avam Kameras› y›llar içinde gücünü artt›rarak Kral veya Kraliçe’nin elindeki iktidar› da. SIRA S‹ZDE Az›nl›klar› d›ﬂlamamak. Bu durumda temsili demokrasinin meﬂru güç merkezi Avam Kameras› olarak ortaya ç›kmaya baﬂlam›ﬂ. YasamaT E R N E T do¤rudan ‹ N organ› do¤ruya seçmenin (halk›n) oyuyla seçilen üyelerden oluﬂan bir kamaraya (chamber) sahiptir. daha genel olarak Britanya’daki hükümeti iﬂaret eden bir kavramd›r. Demokrasinin temsile dayal› olarak uygulanmas› Westminster modeline göre yasama organ›n› özel bir konuma taﬂ›r. Bu demokrasi tipinde temel mant›k siyasal karar üretirken tüm milleti olabildi¤ince karara katmak. Britanya Parlamentosu meﬂru iktidar›n odak noktas› haline gelmiﬂtir. özellikle toplumun bir kesimini al›nan siyasal D Ü ﬁ olarak kararlarda sürekli Ü N E L ‹ M az›nl›kta b›rakmamay› temel alan demokrasi modeline S O R U oydaﬂmac› demokrasi denir. Onun için ‹sviçre’deki bu ço¤ulcu anlay›ﬂa dayanan demokrasi tasar›m›na oydaﬂmac› (consociational) demokrasi tipi ad›n› vermekteS O R U yiz (Bu s›n›fland›rma için bak›n›z Lijphart. yasama organ› ço¤unlu¤una olan vurgusu nedeniyle parlamenter rejim olarak adland›r›lm›ﬂt›r. Bu durumda Avam Kamaras› içinde en fazla sandalyeye sahip olan siyasal parti grubunun lideri ayn› zamanda hem yasama organ›n›n gündemini ve kararlar›n› belirleyen. Westminster tipi demokrasideki S‹ZDE ço¤unlu¤un dedi¤i olur fikrinin tam tersi olan ‹sviçre’deki uygulama. asillerin elindeki ayr›cal›klar› ve gücü de alarak. Bir anlamda Türkiye’de Çankaya denildi¤inde anlaﬂ›lan türden bir siyasal iktidar›n bulundu¤u mevSIRA S‹ZDE ki anlam›n› taﬂ›r. az›nl›klar› d›ﬂlamamak. baﬂbakan haline gelmiﬂtir. hiçbir az›nl›¤› SIRA d›ﬂar›da b›rakmamaya çal›ﬂmakt›r. meﬂruti monarﬂi kal›plar› içinde halk›n demokratik temsilcileri eliyle yönetimini tesis etmiﬂtir. demokrasi tipini ortaya ç›kartm›ﬂt›r.
SIRA S‹ZDE 4 Temsili demokraside seçmenin seçti¤i temsilciler arac›l›¤›yla yönetmek söz konusu olduSIRA S‹ZDE ¤una göre. Böylece toplumdaki farkl›l›klar oldu¤u gibi ve çarp›t›lmadan yasama organ›na yans›maktad›r. Seçmen yasama organ›ndaki temsilcilerini belirler. özellikle Avrupa demokrasilerinde gözlemlemekteyiz. unutulmamal›d›r ki ço¤unlukçulu¤un en uzun süredir uyguland›¤› Britanya. Belçika gibi Avrupa ve Lübnan gibi Asya ülkelerinde ise parlamenter rejim uygulamalar› ço¤ulculuk esas›na göre yayg›nl›k kazanm›ﬂt›r. yaz›l› anayasa. Ö¤rencilerimizin parlamenter demokrasinin sadece ço¤unlukçu veya sadece oydaﬂmac› içerikte olmad›¤›n›. Westminster tipi demokrasinin de giderek daha fazla ço¤ulcu parlamenter rejimlerde görülen referandum. ba¤›ms›z anayasa yarg›s› gibi kurumlar› geliﬂtirdi¤ini ve hatta ço¤unlukçulu¤un temel kurumu olan seçim sistemini bile referanduma sundu¤unu görmekteyiz. yüzy›l›n baﬂ›ndan itibaren ço¤ulculu¤un giderek daha a¤›r basmakta oldu¤unu. ancak birçok parlamenter rejim uygulamas›n›n daha çok ço¤unlukçu veya daha çok ço¤ulcu bir içerikte ortaya ç›kt›¤›n› bilmesinde yarar vard›r. Burada özellikle mezhep ve etnik kimlik aç›s›ndan büyük farkl›l›klar gösteren toplumlarda bu farkl›l›klar› dikkate alarak temsilcilerin yasama organlar›na seçilmeleri temin edilmiﬂtir. Seçmenin oylar›yla kurulamayan ço¤unluk parti grubu. Nihayet. Burada esas olan her temsilcinin veya siyasal partinin ald›¤› oy oran›nda yasama organ›nda temsilini temin etmektir. tek bir Meclis sandalyesi için yar›ﬂan adaylardan en çok oyu alan›n seçilmesi esas› yerine. bunlar›n tamam›n› da çok say›da parti yasama organ›nda temsil eder. milli irade ve yasama üstünlü¤ü temeline dayanan temsili demokrasi anlay›ﬂ›n›n yavaﬂ yavaﬂ ortadan kalkmaya baﬂlad›¤›n› her üç hükümet kuvvetini de ayn› derecede meﬂru gören bir yaz›l› sözleﬂme anlam›nda bir anayasada meﬂrulu¤unu bulan bir temsili demokrasi uygulamas›n›n yayg›nlaﬂt›¤›n›. Ancak. Bu durumda da koalisyon hükümet biçiminin sadece demokrasilerde mümkün olabilen bir hükümet biçimi olarak. Ancak bunlar›n tümünü burada ele almayaca¤›z. O zaman da hükümet kurmak için yasama organ›ndaki gruplar›n ortak bir zeminde uzlaﬂmas› ve bu uzlaﬂma esas›na göre hükümetin kurularak yasama organ›n›n deste¤ini almas› sa¤lan›r. Yeni Zelanda. neden seçmen tercihlerini saptamak farkl› demokrasi tiplerine yol açmaktad›r? DÜﬁÜNEL‹M S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT . bugünlerde görüldü¤ü gibi koalisyon hükümetleri kurulmak zorunlulu¤u do¤maktad›r. Britanya ve ABD’nde oldu¤u gibi ço¤unluk. Ço¤ulcu demokrasinin do¤al hükümet biçimi koalisyon hükümetidir. seçmen tercihlerinin bir hayli bölünmesi sonucunda. çeﬂitli parti gruplar›n›n koalisyon oluﬂturacak biçimde birleﬂmeleriyle temsilciler eliyle kurulur. 21. Kanada gibi ülkelerde bile. o temsilciler de yasama organ› içinde bir ço¤unlu¤un hükümeti oluﬂturacak biçimde bir araya gelmesini sa¤lar. ço¤ulculuk esas›na göre düzenlenen seçimlerde nispi temsil ilkesine göre seçmenlerin oylar› Meclis sandalyelerine dönüﬂtürülür. demokrasinin ço¤ulcu içeri¤ine en uyumlu hükümet biçimi olarak ortaya ç›kt›¤›n› görmekteyiz. Bu noktada ço¤unlukçuluk. Avustralya. Ço¤unlukçu demokrasilerdeyse tek bir partinin kurdu¤u kabinelerden oluﬂan parti hükümetleri iktidara gelebilir. E¤er toplumda çok say›da farkl›l›k varsa ve seçmenler çok say›da kesime ayr›lm›ﬂsa.22 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Oydaﬂmac› Demokrasinin Parlamenter Rejimi ‹sviçre baﬂta olmak üzere. Hollanda. Bu iki temel tip aras›nda birçok karmaﬂ›k veya melez uygulama da mevcuttur.
Hükümet kuvvetlerinin birbirinden ba¤›ms›z. Üst Kamara olan Senato’nun (Senate) ise seçmen nüfusu say›s›na bak›lmaks›z›n her eyaletten (state) iki senatörü seçerek oluﬂmas› esas›n› getirmiﬂlerdir. Ancak.1. yasama ve yürütmenin üyelerini halkoyuyla do¤rudan ve dolayl› olarak ve farkl› seçimlerle belirleme esas›n› kabul ederlerken monarﬂiyi de reddederek cumhuriyet esas›n› kabul etmiﬂlerdir. George’a karﬂ› ayakland›klar›nda Britanya’daki parlamenter rejim henüz yukar›da anlatt›¤›m›z meﬂruti kraliyet içerisinde temsili demokrasi olma keyfiyetini tam olarak kazanmam›ﬂt›. Yürütmenin baﬂ›na geçecek olan siyasal yetkenin de (Baﬂkan) iki dereceli bir seçimle belirlenmesi ilkesini kabul ederek. uzlaﬂmad›klar› durumda da yönetimin mümkün olmad›¤› bir demokrasi uygulamas› Amerika Birleﬂik Devletleri ve di¤er ülkelerde baﬂkanl›k rejimi olarak adland›r›lmaktad›r. baz› Afrika ve Asya ülkelerinde uygulanmaya baﬂlam›ﬂt›r. Yüce Mahkeme’nin (Supreme Court) kuruluﬂu ile bir en üst temyiz mahkemesi halinde örgütlenmesini ve onun üyelerinin de Baﬂkan›n (yürütmenin baﬂ›ndaki yetkenin) önerisi ve Senato’nun onay› ile seçilmesi esas›n› kabul etmiﬂlerdir. George yönetimi gibi tek elde toplanarak ceberutlaﬂmas›n› engellemek. onun yerine devletin timsali de olan yürütmenin baﬂ› olan Baﬂkan’›n dolayl› olarak halk taraf›ndan seçilmesi ve Meclis’le eﬂit güce sahip olarak denge üzerine oturan bir yap› kurulmaktad›r. her seçim çevresinin eﬂit say›da kay›tl› seçmene sahip oldu¤u ve tek Meclis sandalyesini doldurmak üzere 435 üyeden oluﬂmas›n› sa¤lam›ﬂlard›r. onlar›n uzlaﬂmas› durumunda yönetimin sa¤land›¤›. hem de Amerikan halk›n›n özgürce yaﬂamas›n› garanti alt›na almak endiﬂesi rol oynam›ﬂ gibi görünmektedir. onlar›n uzlaﬂmas› durumunda yönetimin sa¤land›¤›. Yasama ve yürütmenin iç içe geçmiﬂ olmas›n› ve Britanya’daki üst yarg› organlar›n›n da Lordlar Kamaras›’n›n bir komisyonu gibi çal›ﬂmas›n› kuvvetlerin birli¤i ve onlara egemen olan Kral› da bir despot olarak görmüﬂlerdir. Burada hem hükümetin onlar›n alg›lad›klar› III. Amerikan ihtilalcileri III. üst s›n›ftan olanlar›n ço¤unlu¤unun ‹ngiliz etnik grubundan oldu¤u halk on sekizinci yüzy›lda Britanya ‹mparatoru III. Bu hükümet kuvvetlerinin birbirinden ba¤›ms›z. Bu sakatl›¤› gidermeden demokrasinin hayata geçirilemeyece¤ini savunarak. . eﬂit güçle birbirlerini dengeleyen ve denetleyen. yürütme ve yarg›y› birbirinden tam anlam›yla ba¤›ms›zlaﬂt›rarak hiçbir kuvvetin di¤erine egemen olamamas›n› sa¤layacak biçimde eﬂit güçle donatmak yoluna gitmiﬂlerdir. Bu rejim zaman içinde özellikle Latin Amerika. Ünite . George’un rejimini keyfi bir siyasal yönetim biçimi. Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi Yar›-baﬂkanl›k rejimleri bir anlamda parlamenter rejimlerle baﬂkanl›k rejimlerinin bir karmas› görüntüsünde olan melez rejimler olup yaln›zca cumhuriyet ile yönetilen sistemlerde kullan›labilirler. Böylece Westminster tipi ço¤unlukçu demokrasinin farkl› bir uygulamas› ortaya ç›km›ﬂt›r. bunun nedeninin Britanya’da yasama organ›n›n yürütmeden yeterince ba¤›ms›z olamamas› olarak görmüﬂlerdir. uzlaﬂmad›klar› durumda da yönetimin mümkün olmad›¤› bir demokrasi uygulamas› Amerika Birleﬂik Devletleri ve di¤er ülkelerde baﬂkanl›k rejimi ad› ile an›lm›ﬂt›r. Seçmenin iki kamaral› Amerikan yasama organ›n› (Kongre) do¤rudan oy ile seçti¤i. zalimane bir yönetim üslubu olarak betimleyerek. alt kamara olan Temsilciler Meclisi’nin (House of Representatives) tek kiﬂi tek oy esas›na göre. eﬂit güçle birbirlerini dengeleyen ve denetleyen. Devlet baﬂkan›n›n bir hanedan›n üyesi olarak do¤uﬂtan belirlenen kal›tsal bir yöntemle iﬂbaﬂ›na geldi¤i sistemlerde devlet baﬂka- Yar›-baﬂkanl›k rejimleri parlamenter rejimlerle baﬂkanl›k rejimlerinin bir karmas› görüntüsünde olan melez rejimler olup yaln›zca cumhuriyet ile yönetilen sistemlerde kullan›labilirler.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 23 Baﬂkanl›k Rejimi Kuzey Amerika’da Britanya ‹mparatorlu¤u’nun egemenli¤i alt›nda bulunan sömürge topraklar›nda yaﬂayan. üç hükümet kuvveti olan yasama. art›k Westminster demokrasisinde oldu¤u gibi bir yasama üstünlü¤ü vurgusu ortadan kalkmakta.
t›pk› baﬂkanl›k rejiminde oldu¤u gibi. So¤uk Savaﬂ sonras›nda Avrupa Birli¤i’ne üye olan Do¤u Avrupa ülkelerinin tamam› yar›-baﬂkanl›k uygulamas›n› benimsemiﬂ ve halen sürdürmektelerdir. . Siyasal protestolar›n yo¤un yaﬂand›¤›. Parlamenter rejimin temel bir uygulamas› olan yasama organ›n›n baﬂbakan ve bakanlardan oluﬂan kurula ve onun her bir üyesine güvenoyu vermesi uygulamas›n› da koruyarak baﬂbakan ve bakanlar kurulunu da yasama organ›n›n deste¤ine tabi k›lmaya da devam etmiﬂtir. bu iki alandan birisi bir siyasal parti.baﬂkanl›k rejimlerinin ne derecede demokratik olduklar› halen tart›ﬂmal›d›r. Ayn› zamanda da hükümet seçmenin oyuyla do¤rudan seçilen baﬂkan ile seçmenin oyu ve yasama organ›n›n deste¤i ile seçilen baﬂbakan ve bakanlar kurulu olarak ikiye ayr›lm›ﬂ bulunmaktad›r. iki baﬂl› yürütmenin üstünlü¤ü alt›nda çal›ﬂan bir uygulama hayata geçirmiﬂtir. di¤eri de ona muhalefet eden bir siyasal partinin elinde bulundu¤unda da yönetmek ancak çok özel koﬂullara gerek duymaktad›r. bas›n-yay›n ve medya özgürlü¤ü ve çeﬂitlili¤i ile birleﬂti¤inde Fransa’n›n demokratik kültürüne has bir demokrasi uygulamas› ortaya ç›km›ﬂt›r. gerek baﬂkanl›k gerek yar›-baﬂkanl›k rejimlerinin ön koﬂulu cumhuriyettir. Ancak. Bu anayasa devlet baﬂkanl›¤›na adeta yalvar yakar davet edilen General Charles de Gaulle’ün iste¤ine göre düzenlenmiﬂ bir metindir. Finlandiya’da ise bugüne kadar varl›¤›n› sürdürmüﬂtür. Buna da Frans›z uygulamas›nda bir arada yaﬂama (co-habitation) ad› verilmektedir. Alman yar›-baﬂkanl›k rejimi demokrasiyi korumak ve geliﬂtirmekte tam bir hezimete u¤ram›ﬂ.24 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler n›n›n seçmen taraf›ndan seçimi gerçekleﬂemeyece¤i için. Geniﬂ olarak ve hoﬂgörü ile yorumlanan özgürlükler. Baﬂkan’a baﬂkanl›k rejiminde mevcut olmayan yasama organ›n› feshetme ve alt› ay süreyle ola¤anüstü hal ilan edip ülkeyi kendi baﬂ›na yönetme gibi ola¤anüstü yetkiler vermiﬂ olan bu rejim ayn› zamanda baﬂbakanl›k kurumunu ve bakanlar kurulunu (Britanya’daki parlamenter uygulamadaki kabineyi) oldu¤u gibi yerli yerinde b›rakm›ﬂt›r. bol grev ve sokak gösterileriyle donat›lan bir görüntüdeki Fransa’n›n siyasal geleneklerine uyum gösteren bir evrim geçirerek uygulanabilmiﬂtir. Yar›-baﬂkanl›k rejimini esas popüler hale getiren uygulama 1958 y›l›nda kabul etti¤i Beﬂinci Cumhuriyet anayasas› ile Fransa olmuﬂtur. o da ulustan almaktad›r. Baﬂkan meﬂru yetkisini do¤rudan do¤ruya ulustan al›rken. Bu durumda iki baﬂl› bir meﬂru yetki alan› ortaya ç›kmakta. yar›-baﬂkanl›k rejimi Avrupa baﬂta olmak üzere dünyadaki uygulamalar›nda Frans›z veya Finlandiya uygulamas›ndan çok 1919’da baﬂlayan Weimar Cumhuriyeti Almanyas› standartlar›na daha uygun bir çerçeveye dönüﬂme e¤ilimi göstermiﬂtir. Dolay›s›yla. yar›-baﬂkanl›k rejimi uygulamas› da olanaks›zd›r. Yar›-baﬂkanl›k rejimi parlamenter rejimdeki yasama organ›n›n gücü ve üstünlü¤ünü ortadan kald›rarak. Bu durum yasama organ›n› da bir tür hükümet tasarruflar›n›n tasdik makam› haline dönüﬂtürmüﬂtür. Yar› baﬂkanl›k rejimleri ilk kez Birinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda Almanya ve Finlandiya’da 1919 y›l›nda kurulmuﬂlard›r. Fransa’da bu tür bir yönetim anayasada mevcut olmayan bir yaz›s›z siyasal kural veya seçkinler uzlaﬂmas› ile yürütülmektedir. Avrupa Birli¤i üyesi olmayan Do¤u Avrupa ülkelerinde uygulanan yar› . dernekleﬂme ve ifade özgürlü¤ü. 1930’larda Nasyonal Sosyalist (Nazi) Partisi’nin iktidara geçerek demokrasiyi sonland›rmas›n› engelleyememiﬂtir. hükümetin geri kalan› meﬂru yetkisini ulusal yasama organ›ndan. Baﬂbakan ve bakanlar kuruluna güvenoyu verilmemesi halinde yasama organ›n›n otomatikman kendi kendisini feshedece¤ini de kabul eden bu uygulamada. güvenoyu verilmemesi de aﬂ›r› derecede zorlaﬂt›r›lm›ﬂt›r.
özgür ve muhalefeti de içeren bir bas›n ve medyan›n varl›¤› gereklidir. Ancak. demokrasiye yol açmamaktad›r (Terry L. Suriye’de ise Baas halen iktidardaki tek partidir. Ça¤daﬂ demokrasinin pekiﬂmesi (consolidation) için ayn› zamanda muhalefetin olabildi¤ince özgürce çal›ﬂabilmesi. otoriter yar›-baﬂkanl›k görüntüsündeki rejim örnekleri bu ülkelerle s›n›rl› kalmam›ﬂt›r. Ancak. Bu durumda geleneksel siyasal yetki kullan›m› yöntemlerine dayal› olarak meﬂruluklar›n› iddia ederler. sadece baﬂkan› öven ifade aç›klamalar›na izin veren bir diktatörlük biçimine dönüﬂmüﬂtür. S›rbistan gibi ülkelerle. Bun- Tek parti rejimi veya hükümeti siyaset biliminde sadece tek bir partinin meﬂru olarak mevcut olabildi¤i ve iktidara sahip oldu¤u rejimlere verilen add›r. dernek ve kuruluﬂlar› kullan›rlar. E¤er otoriter rejimler kitlesel siyasetin bir ürünü olarak ortaya ç›km›ﬂlar ve halka dayand›klar›n› iddia etmekteyseler. kendilerini ifade edebilmeleri ve dernekleﬂerek siyasal hayata kat›labilmeleri. o zaman sadece seçimsel demokrasi gerçekleﬂtirilmiﬂ olur ki bu ﬂartlarda yar›-otoriter bir rejimin varl›¤›ndan veya otoriter bir rejimden demokratik bir rejime geçmeye çal›ﬂan bir siyasal sistemden bahsetmek daha do¤ru olur. Tacikistan ve K›rg›zistan da bu tür otoriter yap›yla yönetilmiﬂlerdir. Kazakistan. Do¤u Avrupa’daki bu yay›lma Avrupa Birli¤i üyesi olduktan sonra daha çok Finlandiya veya Fransa uygulamas›n› and›ran bir görüntü vermiﬂtir. Dahl’›n poliarﬂi tan›m›n› an›msayacak olursan›z. Bu merhaleden sonraya gidip güçlü ve canl› bir muhalefeti içeren bir süreç hayata geçirilemezse. Önce Belarus’ta sonra Ukrayna ve Rusya’da istikrar kazanan bu uygulama art›k bir demokrasi uygulamas› olmay›p bir otoriter rejim uygulamas›na dönüﬂmüﬂ bulunmaktad›r. Irak ve Suriye’de Baas Partisi ulusalc›l›k ve sosyalizm ideolojilerini birleﬂtiren bir fikir hareketinin ürünü olarak 1940’larda ortaya ç›km›ﬂ ve askeri darbelerin yard›m›yla iktidara gelerek Irak’ta 2003 y›l›ndaki Amerikan iﬂgaline kadar varl›¤›n› sürdürmüﬂtür. Bu durumda bulunan otoriter rejim uygulamalar›na tek parti rejimi ad›n› vermekteyiz. . Ancak. Örne¤in. Geleneksel siyasal yetki sav›n› kullanarak yönetilen otoriter rejimlere çeﬂitli örnekler Orta Do¤u’da ortaya ç›km›ﬂt›r. Otoriter rejimler büyük ço¤unlu¤unun kitlesel halk deste¤ine dayand›¤› sav›n› güçlendirmek için kitlesel seferberlik yaratacak yap›lar olan siyasal partiler. AB sürecinde ilerleyemeyen devletlerde daha çok kiﬂisel. Bat› Balkanlar’da Arnavutluk. Ermenistan.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 25 OTOR‹TER REJ‹MLER Yar›-baﬂkanl›k rejimlerinin Do¤u Avrupa’ya do¤ru yay›lmas› 1990’larda So¤uk Savaﬂ›n bitmesiyle birlikte baﬂlam›ﬂ bir süreçtir. Ünite . Gürcistan. Türkmenistan. Genel seçim demokrasinin günlük yaﬂama yerleﬂmesi için bir merhaleden ibarettir. Karl. özgürlükleri isyan olarak görüp aﬂ›r› güç kullanarak bast›ran. ceberut. Marksist-Leninist partilerin iktidar›ndaki yap›da da bir Cumhurbaﬂkan› ve bir Baﬂbakan’›n bir arada mevcut olmas› yar›-baﬂkanl›k uygulamas›n› demokratikleﬂmeyle birlikte Do¤u Avrupa’da cazip k›lm›ﬂt›r. Azerbaycan. H›rvatistan. genellikle tek parti rejimleri olarak çal›ﬂ›rlar. muhalefete hoﬂgörüsüz. Bu ülkelerde serbest ve hakça olarak kabul edilen seçimler yap›labilse bile bu durum seçimsellik (electoralism) diye adland›rabilece¤imiz bir sonuç do¤urmakta. Özbekistan. orada say›lan sekiz unsurdan sadece seçmenin kat›lmas›n›n özgürce oldu¤u serbest ve hakça yap›lan bir genel seçim ça¤daﬂ demokrasiyi gerçekleﬂtirmeye yetmemektedir.1. 2000). Bu durumda da demokrasi seçim kampanyalar› ile baﬂlayan ve seçimle biten bir rejim de¤ildir. ça¤›m›zdaki tüm otoriter rejimler modernli¤in zorunlu k›ld›¤› ça¤daﬂ uygulamalar de¤ildir. bireylerin korkusuzca iktidardan ﬂikâyet edebilmeleri. Tek parti rejimi veya hükümeti siyaset biliminde sadece tek bir partinin meﬂru olarak mevcut olabildi¤i ve iktidara sahip oldu¤u rejimlere verilen add›r.
Ancak. ancak bunlar›n hepsi So¤uk Savaﬂ’›n bitimine do¤ru y›k›larak demokratik rejimlere yol vermiﬂlerdir. Asya. karizmatik ve yasal-ussal yetki tiplerine ayr›labilir. yönetilenlerin gözünde ola¤and›ﬂ› güce sahip oldu¤unu veya yasalar› ussal bir biçimSIRA S‹ZDE de uygulad›¤›n› kan›tlayan iktidarlar taraf›ndan kullan›l›rlar. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹ T A P OtoriterK rejimler aras›nda özellikle askeri darbelerle kurulan ve cunta hükümetleri taraf›ndan sürdürülen uygulamalara Latin Amerika. Latin Amerika’da ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda çok say›da askeri darbe ile kurulan otoriter rejim ortaya ç›km›ﬂ. sendikalar ve akla gelebilecek her türAMAÇLARIMIZ lü toplumsal. Christol. Bu rejimler genellikle k›sa TELEV‹ZYO ömürlü olmuﬂlard›r. 43). parti ve liderin denetimi ve düzenlemesi alt›nda biçimlenecektir. aile. Anderson. Günün her saatinde herkes herkesi izleyecek. Grene. Totaliter rejim bir ideD‹KKAT olojinin hayata geçirilmesi amac›na hizmet eden bir uygulamad›r. okul. Bu görüntüsüyle Suudi Arabistan dünyada kitleselE L ‹ M D Ü ﬁ Ü N siyasete ve onu hareketlendirmek için elzem olan siyasal partiye sahip olmayan. iﬂyeri. dernek ve kulüpler. Nepal veya Brunei Sultanl›¤› gibi ender rejimlerden birisidir. çürüyüp gitmekte olan eski S O R U tür fikirler olarak takdim etti¤i liberalizm ve demokrasi karﬂ›s›nda geliﬂen yeni rejim türü olarak ifade edilmiﬂ veya onun taraf›ndan icat edilmiﬂe benzemektedir (Rodee. otoriter rejimlerin büyük ço¤unlu¤u modernleﬂmeden etkilenen toplumlar›n S O R U kitleselleﬂen siyasal hayat›n›n ürünleridir.26 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U lar aras›nda en ünlüsü Suudi Arabistan rejimidir. Gerçek hayattaAMAÇLARIMIZ bu üç tip teker teker bulunabilece¤i gibi ikisi veya üçü birden bir arada da ortaya ç›kabilmektedir. Bir mutlakiyetçi krall›k olan Suudi Arabistan rejimi Suud hanedan›n›n ülkeyi siyasal olarak yönetme yetkisini geleSIRA S‹ZDE neklere ba¤l›l›¤›na ve özellikle ‹slam dininin Sünni-Hanbeli-Vahabi uygulamas›na sahip ç›kmas›yla meﬂrulaﬂt›rd›¤› görülmektedir. AMAÇLARIMIZ TOTAL‹TER REJ‹MLER K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Toplumun ve tekil yurttaﬂ›n yaﬂant›s›n›n tamam›n›n denetim alt›na al›nd›¤› ve en ufak bir mahrem SIRA S‹ZDE yaﬂant›n›n devletin bilgisi. onay› ve düzenlemesi d›ﬂ›nda mevcut olmas›n›n mümkün ve arzulanabilir olmad›¤› bir siyasal rejimdir totaliter rejim. SIRA S‹ZDE 5 Otoriter rejimlerS‹ZDE sürekli olamamaktad›rlar? SIRA niye DÜﬁÜN L‹M Totaliter rejim E(totalitarianism) kavram olarak faﬂist ‹talyan diktatörü gazeteci Benito Mussolini taraf›ndan yirminci yüzy›l›n üstün rejimi olarak. Bu demokratik rejimler içinden Venezuela yak›n zamanda güçlü ve askeri bir geçmiﬂi olan Baﬂkan Chavez eliyle bir tür otoriter rejime do¤ru evrim göstermesine karﬂ›n onun da uzun ömürlü olabilece¤ini söylemek zordur. Orta Do¤u ve Afrika’da yirminci yüzy›l boyunca çok say›da rastlanm›ﬂt›r. Bu durumda toplum. Buna göre meﬂru siyasal yönetme hakk› ve yetkisi geleneksel. Afrika’da bu derecede uzun ömürlü ve baﬂar›l› baﬂka askeri darbe ile kurulmuﬂ bir otoriter rejim örne¤i bulunmamaktad›r. 1987. Bu iki ülkede askeri darbe ile kurulan hükümetler kurucular›EolanTaskeri liderlerin ömürlerinden daha uzun süre iktidarda kalma‹NT RNE y› baﬂarm›ﬂlard›r. ekonomik ve kültürel yap› tek bir siyasal ideoloji. denetleyecek ve gerekli gördü¤ünde de devletin ajanlar›na bildirecekK ‹ T A P DÜﬁÜNEL‹M Totaliter rejim bir ideolojinin hayata geçirilmesi amac›na hizmet S O uygulamad›r. eden birR U Toplumun ve tekil yurttaﬂ›n yaﬂant›s›n›n tamam›n›n denetim K A T al›nd›¤› ve en D ‹ K alt›na ufak bir mahrem yaﬂant›n›n devletin bilgisi. onay› ve düzenlemesi d›ﬂ›nda mevcut SIRA S‹ZDE olmas›n›n mümkün ve arzulanabilir olmad›¤› bir siyasal rejimdir totaliter rejim.N M›s›r ve Suriye gibi Arap ülkelerinde darbeyi yapan askeri lider kadrosunun bir siyasal parti eliyle otoriter tek parti rejimine dönüﬂ çabalar› baﬂar›l› olmuﬂ gibi görünmektedir. D‹K AT Alman sosyologuK Max Weber ünlü eseri Ekonomi ve Toplum ‘da (Wissenschaft und Gesellschaft’ta) geliﬂtirdi¤i üçlü s›n›flamaya göre meﬂru siyasal yetki gelenekleri temsil etti¤ini.
Nitekim Sovyetler Birli¤i’nin 1985’te reform yaparak daha aç›k ve güçlü bir yap›ya kavuﬂmak üzere yola ç›kt›ktan alt› y›l sonra içine do¤ru çökerek S O R U yok olmas› bir tesadüf de¤ildir. düﬂmanl›kLv. Burada biz totaliter rejimi bu resmi ideolojiyi uygulayan siyasal sistemlerin sahip oldu¤u rejimler olarak tan›mlayarak kullanaca¤›z.1. Vietnam. Bu iki yetenek bir araya gelmeden totaliter bir rejimin oluﬂmas› ve pekiﬂmesi pek zordur. Kamboçya. Mao’nun ölümünü takiben baﬂa geçen Deng Ziao Ping döneminde ekonomisini ülkenin çeﬂitli yerlerinde serbest piyasa ekonomisi haline getirdikten sonra müthiﬂ bir iktisadi geliﬂme gösterdi¤i görülmüﬂtür.Leninizm . Ünite .Maoizm ideolojisine göre oluﬂan bir devlet yap›s› ve siyaseti olmakla birlikte. Laos gibi Çin Hindi ülkeleri. ‹kinci Dünya Savaﬂ›’ndan zaferle ç›kan ve daha sonra bir süper güç haline gelen Sovyetler Birli¤i de 31 Aral›k 1991’de çökmüﬂtür. hem de bu ideolojiyi gerçekleﬂtirecek siyasal izleme ve denetleme yetene¤ine sahiplerdir. AMAÇLARIMIZ Totaliter rejimler demokratik rejimlerin tam tersini oluﬂturan bir siyasal kültür orK ‹ T A düﬂünme ve tam›nda geliﬂirler. Bu ideolojik çerçeve mükemmel olarak kabul edilen bir siyasal sistemin de tan›m›n› verir. Bu durumda sadece anne ve babalar çocuklar›n› izlemeyecek. totaliter rejimlerde yerini tek bir fikre sars›lmaz bir imanla ba¤lanmaya b›rak›r. Faﬂizm veya Nasyonel Sosyalizm gibi bir ideolojiye. ayn› zamanda çocuklar da anne ve babalar›n›. ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda kurulan totaliter devletlerden Çin Halk Cumhuriyeti halen h›zla geliﬂen k›smen liberal bir ekonomiye sahiptir. Fevkalade kapsaml› bir tekil ideolojik görüﬂ. bu uygulamalar›n Sovyetler Birli¤i deneyiminden daha uzun süreli olup ol- SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .DFriedrich ve Zbigni‹KKAT ew K. Onun için totaliter rejimin bask›c› yap›s›n›n meﬂrulu¤unu tart›ﬂmaya açan reform giriﬂimiE onun sonunu DÜﬁÜN L‹M da getirebilir. Totalitarian Dictatorship and Autocracy.Zolarak karﬂ›lan›r ve cezaland›r›l›r. s›n›f ve spor yap›yorlarsa tak›m arkadaﬂlar›n› izleyecek. Totaliter rejimler demokrasiler kadar uzun ömürlü olmam›ﬂlard›r. Totaliter rejimler geleneksel toplumlarda mevcut olamazlar. ayk›r› ve hatta TE EV‹ YON farkl› düﬂünce de kabul edilemeyecek zafiyet. Brzezinski. (New York: Praeger. Onlar›n oluﬂabilmesi için fevkalade güçlü bir hükümetin tüm devlet yap› ve kurumlar›n› kullanarak toplumdaki her yap›y› ve hatta teker teker toplumun her üyesini ‹NTERNET gözetim ve denetim alt›nda tutabilme yetene¤ine sahip olmaktad›r. Çin Halk Cumhuriyeti’nin totaliter ideolojiye sahip bir siyasal uygulama ile ekonomik özgürlü¤e dayal› bu örne¤i daha ne kadar sorunsuz bir biçimde götürebilece¤i bilinmemektedir. Totaliter rejimler hem mükemmel bir toplum yaratmak için gerekli olan Marksizm-Leninizm. Küba gibi Karayip ülkelerinde de uzun süredir Marksizm . Onun için totaliter rejimlerin de¤iﬂmesi bir yana.Leninizm ideolojisine uygun bir siyasal rejim mevcut olmakla birlikte. denetleyecek ve devletin ajanlar›na jurnalleyecek biçimde yetiﬂtirilirler. tehdit. ayk›r› P davran›ﬂ›n (dissent) hoﬂ görülmesi hatta teﬂvik edilmesi.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 27 tir. Bu konudaki en kapsaml› araﬂt›rmalardan birisini yapm›ﬂ olan Carl J. Özgürlük de. Birinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda kurulan totaliter rejimlerin bir k›sm› ‹kinci Dünya Savaﬂ›’nda savaﬂ› kaybederek çökmüﬂlerdir. Demokrasideki özgürlük ve ço¤ulcu kültür. 1962) tarihli eserlerinde totaliterli¤i “bir toplumun tüm üyelerinin uymak mecburiyetinde b›raSIRA S‹ZDE k›ld›klar› ve toplum hayat›n›n tüm cephelerini kaplayan bir resmi ideoloji” (Ayn› eser: 9) olarak tan›mlam›ﬂlard›r.b. bir dünya görüﬂü veya felsefeden hareketle bir inanç sistemi ve davran›ﬂ rehberi olarak topluma egemen k›l›n›r. Mükemmelden ayr›l›ﬂ olsa olsa bir tür bozulma veya bir cennetten kovulma olgusu gibi düﬂünülebilir. Çin’in Marksizm . ö¤retmenlerini. bu rejimlerde reSIRA S‹ZDE form fikri dahi fevkalade tehlikelidir.
b. Merkezi hükümet yasama organ› eliyle ç›kartaca¤› yasa veya yasalarla merkezdeki gücü uygun gördü¤ü ölçüde ve uygun gördü¤ü yöntemlerle bölge. Daha alt yönetim birimlerinin bu merkezi hükümet tasarruflar›n› meﬂru ve yasal engelleme yollar› mevcut olmad›¤› sürece üniter devlet yap›s› sürecektir. yasa. siyasal kararlar üreten ve düzenlemelerTyaparlar. merkezi hükümetin a¤›rl›¤› alt›nda çal›ﬂan bir tekdüze idari sistemi mevcut olacak demektir.28 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler mayaca¤› bilinmemektedir.b. Norveç. ABD. siyasal kararlar üreten ve düzenlemeler yaparlar. bu üniter devlet yap›s› için bir ön koﬂul olmak niteli¤inde de de¤ildir. Ancak. kültürel topluluklara sahip de¤illerdir. Kanada. Ancak. ‹skoçya. Fransa. Örne¤in. kasaba. yönetmelikK v. Britanya’daki Birleﬂik Krall›k ‹ngiltere. Merkezi hükümet bu yetkiyi verdi¤i gibi lüzum gördü¤ünde meﬂru ve yasal yollarla geri de alabilir. son y›llarda Britanya bu kat›l›¤› att›¤› bir dizi güç devri (devolution) yasas›yla terk etmekte. tek ve standart (uniform) uygulama olan mutlak eﬂitlik esas›na göre kural. tarihten gelen Lderin O N T E E V ‹ Z Y ayr›mlarla bölünmüﬂ etnik. Önemli olan bu düzenleme yetkisinin sadece merkezde olup olmamas›d›r. Bu tan›mlamalar üniter bir nitelik taﬂ›d›¤› sürece. Galler ve Kuzey ‹rlanda topraklar›ndan oluﬂmuﬂ olup bu topraklardaki insan topluluk‹NTE NET lar› farkl› etnik Rkökenden gelen ve ‹ngilizler taraf›ndan iﬂgal edilerek Londra’daki yönetime ba¤lanan bir geçmiﬂe sahiplerdir. DÜﬁÜNEL‹M S O R U S‹YASAL S‹STEMLERDE ‹KT‹DAR DA⁄ILIMI D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Üniter Devlet AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Üniter devletler iktidar kullan›m› için oluﬂturduklar› tasar›mlar› merkezde iktidar› ‹ Z Y O N T E L E V yo¤unlaﬂt›ran. Siyasal kararlar›n tek elden ve merkezi hükümet taraf›ndan al›nd›¤› ve tüm ülke ve ulusa eﬂit ve ayn› biçimde uyguland›¤› devlet yap›lar› üniter yap›lard›r. siyasal kültürlerinin içerdi¤i özellikler göre farkl›l›klar gösterir. il. ‹sviçre. Bu farklar genellikle devletD‹KKAT lerin kuruluﬂunda yaﬂanan geliﬂmeler. Bu tür iktidar ‹ T A P kullan›mlar›n›n üniter (tekdüze) devlet yap›s›n› oluﬂturdu¤unu görmekteyiz. belirli konularda yönetim daha çok yerinden yönetim (adem-i merkeziyet) esaslar›na göre yürütülecektir. SIRA S‹ZDE 6 Totaliter rejimlerS‹ZDE siyasal reforma u¤rad›klar›nda çökme tehlikesi geçirmektedirler? SIRA neden DÜﬁÜN L‹M Siyasal sistemler Egüç kullanma tekelini meﬂru olarak ellerinde bulundurmak suretiyle devlet haline gelseler bile. ‹NTERNE GenellikleAMAÇLARIMIZ topluluktan oluﬂtu¤u fikri genel kabul gören ulus-devletler tek bir etnik iktidar kullan›m› için oluﬂturduklar› tasar›mlar› merkezde iktidar› yo¤unlaﬂt›ran. kurulduklar› tarihteki uluslararas› sistemden kaynaklanan etkiler. Üniter devletler genellikle çok büyük ve parçal› topraklara sahip olmad›klar› gibi. Devletin yap›s› anayasa ile belirlenecek bir niteliktedir ve bu belirleme s›ras›nda da idare yap›s› ve bu yap›n›n çeﬂitli katmalar›n›n yetki ve yükümlülükleri de tan›mlanabilir.b baﬂlang›çlar› on sekiz ve on dokuzuncu yüzy›lda olan demokrasiler yan›nda totaliter devletlerin bir yüzy›l bile sürmeyen geçmiﬂleri bu rejimlerin demokrasi rejimlerine göre daha az dayan›kl› olduklar›n› göstermektedir. burada devletlerin farkl› iktidar paylaﬂ›m› uygulamalar› içine S O R U girdiklerini görüyoruz. Britanya. din v. Bu paylaﬂ›m her devlette görülen çeﬂitli kamu yönetimi katmanlar› aras›nda dikey olarak meﬂru iktidar›n nas›l bölünece¤i ile ilgili farkl› kural ve uygulamalardan kaynaklanmaktad›r. mezhep. yönetmelik v.b. ‹sveç v. köy yönetimlerine devredebilir. tek ve standart uygulama olan mutlak eﬂitlik esas›na göre kural. Britanya yirminci yüzy›l sonuna kadar fevkalade kat› bir merkeziyetçi iktidar uygulamas› içinde olmuﬂ bir üniter devlettir. ‹zlanda. daha az merkeziyetçi bir üniter devlet yap›s›na dönüﬂmektedir. kent. Bu durumda üniter devlet uygulamas› ortadan kalkmayacak. Burada dikkat edilecek olan husus merkezi hükümetin elindeki gücü mutlaka tamamen kendisinin kullanmas› de¤ildir. . Avustralya. yasa.
b. hatta ekonomi uygulamalar› ortaya ç›kabilir. ili v. Federal Devlet Federal devlet sistemleri konfederasyon gibi merkezi hükümeti pek zay›f olan bir tasar›mla. kaynaklar› k›s›tl›.b. Ça¤daﬂ dünyada konfederasyon olarak yönetilen devletlere pek rastlam›yoruz.1.b. Bu yolla ‹sviçre. nüfusu az olan ve dolay›s›yla zay›f olan üniter devletler. Bu kitab›n on üçüncü bölümünde Avrupa Birli¤i örne¤i üzerinde uzun boylu durulacakt›r. Onun d›ﬂ›nda standart ve eﬂit uygulanan iktisadi. kültür. ‹sviçre’nin ad›ndan da anlaﬂ›laca¤› gibi kuruluﬂunda ‹sviçre devleti üniter devletlerin antlaﬂmas›yla kurulmuﬂ olan bir konfederasyondur. Bu ittifaklar genellikle askeri yard›m. kantonu. Bu yap›da farkl›l›k do¤ald›r ve yayg›n kabul görür. ﬁu anda konfederasyon türünden bir siyasal geliﬂme örne¤i gösteren bir uygulama Avrupa Birli¤i projesidir. savaﬂ s›ras›nda birlikte savaﬂmak. güvenlik.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 29 Konfederal Devlet (Konfederasyon) Özellikle komﬂular›na göre görece olarak küçük. uygulamalar› içerir. kendilerini tehdit etti¤ini alg›lad›klar› bir devlete karﬂ› varl›klar›n› korumak için benzer devletlerle ittifaklar kurmak yolunu seçerler. kararlar ender olarak al›nabilir. Meﬂru siyasal iktidar kurucu devletlerindir. Bunlar anlaﬂ›p da uygun gördükleri siyasal kararlar› alma yetkisini merkezi hükümete devretti¤i kadar›yla merkezi hükümet bu yetkileri kullan›r. toplumsal v. Zamanla bunlar konfederasyonun birer devleti. Ünite . d›ﬂ temsil gibi iﬂlevleri görmekle s›n›rl› yetki devrine mazhar olur. Federal devletlerde yine esas olan o devleti oluﬂturan bi- . sekizinci yüzy›ldan itibaren küçük üniter devletçiklerin birer kanton olarak kat›lmas›yla Confédération Helvétique ad›yla kurulmuﬂtur. Konfederasyonda üniter devletin tam tersi özellikte olup merkezi hükümeti fevkalade zay›f ve çok az konuda karar alma meﬂru yetkine sahiptir. uygun görülen yöntemlerle onay› suretiyle olur. Konfederasyonun merkezi hükümeti onu kuran üniter devletlerin devretti¤i ölçüde yetki kullanma meﬂru ve yasal yetkisine sahip olur. de olsalar anayasal olarak siyasal iktidar onlar›n elindedir. özellikle Alman yay›lmas›na karﬂ›. Amerika Birleﬂik Devletleri (ABD) de konfederasyon olarak kurulmuﬂ ve o da federal bir devlet sistemine dönüﬂmüﬂtür. ya da parçalanarak kendilerini oluﬂturan üniter devletlere geri dönmektedirler. Kuruluﬂlar›n›n ard›ndan ya yerinden yönetimi iyice güçlü ama daha s›k› bir birliktelik ve güçlü bir merkezi hükümet yaratmak gereksinimi duyarak federal bir devlete. eﬂitlik ise ender olarak gerçekleﬂtirilen bir uygulamad›r. Burada genellikle merkezi hükümet savunma. Bu uygulama anayasada belirtilmiﬂtir ve bu maddelerin de¤iﬂmesi de kantonlar›n a¤›rl›kl› bir ço¤unlu¤unun. Üniter devletler kurucu unsurlar olarak iktidar kullanma meﬂru yetkisini olabildi¤ince kendilerine özge bir yetki olarak kabul etmiﬂlerdir. Bu ittifaklar›n daha sürekli ve s›k› hale getirmek için yap›lan antlaﬂmalar bu üniter devletlerin her birinin bir parças›n› oluﬂturdu¤u daha büyük bir devletin kurulmas›n› sa¤lar. Konfederasyonu meydana getiren parçalar aras›nda büyük farklar oluﬂturan e¤itim. kültürel. üniter devlet gibi merkezi hükümeti müthiﬂ güçlü bir yap›n›n aras›nda bir yerde durmaktad›r. Konfederasyonlar son derecede istikrars›z yap›dad›rlar. birbirlerinin kaynaklar›n› daha iyi kullanmak için iktisadi iﬂbirli¤i v. Ad›nda konfederasyon olsa bile ‹sviçre 1850’lede yaﬂad›¤› bir iç savaﬂ sonras› merkezi hükümetin daha güçlü oldu¤u bir yerinden yönetim uygulamas›na dönüﬂmek gere¤ini duyarak anayasas›n› de¤iﬂtirmiﬂ ve federal bir devlet olmuﬂtur. Konfederasyon üniter devletin tam tersi özellikte olup merkezi hükümeti fevkalade zay›f ve çok az konuda karar alma meﬂru yetkine sahiptir. örne¤in dörtte üçünün veya üçte ikisinin.
30 Federal devlet sistemleri konfederasyon gibi merkezi hükümeti pek zay›f olan bir tasar›mla. Bu farklar› gidermek için e¤itim kurumlar›na federal yard›m yapmak veya kesmekten vergisini ödemeyen dini cemaat liderlerini silah zoru ile vergi ödemeye icbar etmeye. farkl› siyasal kültürlerde ortaya ç›kan uygulamalar›. siyaset olgusunun de¤iﬂik cephelerine dikkati çekmeyi hedeflemektedir.b. iﬂçi haklar›ndan. Onlar›n uzlaﬂmas› sonucunda ve uygun gördükleri ölçülerde. SONUÇ Bu kitap ö¤renciye karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset alan›n› tan›tmay›. bu suretle bilimsel araﬂt›rmada kullan›lan denetim alt›nda gözlemin mümkün oldu¤unu özellikle bir kez daha vurgulamak isteriz. Karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset kuramlar› da bu çeﬂitlili¤e uygun olarak farkl› çözümleme düzeylerinde. dilekçe yazma. ama konfederasyonlarla karﬂ›laﬂt›r›lamayacak kadar çok ve kapsaml› iﬂlev. ‹spanyol as›ll› veya Asya kökenli çal›ﬂan say›lar› yetersiz görülen devlet iﬂletmelerine ceza kesmeye. onlar›n baﬂar› ve baﬂar›s›zl›klar›n› göstermeyi. dernek ve vak›flar gibi ç›kar gruplar›n›n. grup ve sistem düzeylerinde oluﬂturulan soyutlama ve çözümlemelerden ve ayn› düzeyde gözlemlenen birimlerden yararlanmak zorundad›r. Bu yüzden. kad›n haklar›na. hatta tekil bireysel siyasal davran›ﬂlar olan oy verme. birkaç benzer veya farkl› siyasal sistemi veya çok say›da ve farkl› siyasal sistemi araﬂt›rmakta kullan›labilir. Ancak. Bu yüzden karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset alan›nda geliﬂtirilen kuramlar bireysel. Karﬂ›laﬂt›rma yöntemi karﬂ›laﬂt›rmaya elveriﬂli kavram ve önermeler kullan›larak tek bir siyasal sistemi aﬂt›rmak için de. protesto mitingine kat›lma gibi davran›ﬂlar› da kapsar. istihdam ettikleri kad›n. Burada kar- . mali bütünlü¤ü. Karﬂ›laﬂt›rman›n asl›nda bir yöntem oldu¤unu. Afrika kökenli. çoklu de¤iﬂkenler aras›ndaki iliﬂkilerin varl›¤›n› saptamaya ve onlar hakk›nda evrensel genellemelere ulaﬂma hedefine yönelebilirler. üniter devlet gibi merkezi hükümeti müthiﬂ güçlü bir yap›n›n aras›nda bir yerdedir. hem bireylerin bir araya gelmesiyle oluﬂan grup. Örne¤in. ayn› zamanda yasama organlar› veya mahkemeler gibi kurumlar›n. Zaman içinde federal (merkezi) hükümetlerin güçleri büyük ölçüde artm›ﬂ ve federal hükümetlerin elinde toplanan güç ile yerinden yönetime e¤ilimli üniter devletlerin merkezi hükümetleri elindeki güç birbirine yaklaﬂm›ﬂt›r. iki siyasal sistemi. özellikle tek bir ulusal piyasay› düzenleyecek ve denetleyecek yetkilerin hemen hemen tamam› merkezi hükümete devredilir. din ve vicdan özgürlü¤ünden ›rk ayr›mc›l›¤›na kadar geniﬂ bir alanda ülkede tek bir standart yaratmak için çaba göstermektedir. burada eyalet ile merkezi hükümetin s›n›rlar›n ne oldu¤u konusu sürekli bir hukuki tart›ﬂma alan› oluﬂturmaktad›r. anayasada federal hükümete verilen bir yetki alan›na girmeleri söz konusu olmad›¤› gibi. Federal devletlerin merkezi hükümeti üniter devlete göre daha az güce sahip olmakla birlikte. Bu yetkilerin neler oldu¤u yine anayasada belirtilir ve bunlar›n de¤iﬂtirilmesi de çok say›da federe birimin onay›na tabi k›l›n›r. Bu onay mekanizmalar› da federal anayasada ifade edilir. bütçelerinden kesinti yapmaya kadar farkl› uygulamalar yürütülür. tek bir de¤iﬂkenin bir siyasal olaya etkisinin olup olmad›¤›n› araﬂt›rmaktan. Eyaletlerin de kendi anayasa ve hükümet yap›lar› vard›r ve bunlar arac›l›¤›yla vergi toplad›klar› gibi jandarma benzeri askeri veya milis kuvveti toplamaktan farkl› e¤itim. hem de gruplar›n iliﬂkilerinden oluﬂan sistem düzeyinde oluﬂtu¤una da dikkat edilmelidir. insan haklar› uygulamalar›ndaki farklar› gidermeyi amaçlayan müdahalelerde bulunur. Gözlemlenen siyasal olgunun hem birey. politikalar› uygulamaya kadar karar al›r ve uygularlar. karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset sadece devletlerin karﬂ›laﬂt›r›lmas› olmay›p. federe birimler aras›ndaki ticareti. Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler rimlerin kendi kendilerini yönetmeleridir. üretim standartlar›n›. ABD federal (merkezi) hükümeti e¤itim alan›ndan sa¤l›k alan›na. sa¤l›k. kültür v.
Fed. bu de¤iﬂik rejim tiplerinin siyasal iktidar›n devleti merkezi ve yerel yönetimleri aras›nda dikey olarak federal. Zaten Avrupa’da uyguland›¤› Hollanda veya Belçika gibi ülkeler cumhuriyet olmad›klar›ndan devlet baﬂkanlar› kral veya kraliçe olup oyla iktidara gelmemektedirler. karﬂ›laﬂt›rmaya konu olan sistem say›s› artt›kça daha kapsay›c› genellemelere ulaﬂman›n ve bilimsel katk›s› yüksek araﬂt›rmalara ulaﬂman›n olas›l›¤› da artacakt›r. Çizelge 1. ço¤ulculuk esas›na göre kurulan siyasal rejimlerin genellikle ‹sviçre’yi tam anlam›yla izlemediklerini ve parlamenter bir rejim olarak kurumsallaﬂmaya yöneldiklerini görmekteyiz. Ancak. Fed. Ün. Ün. Askeri Parti Ün. baﬂkanl›k ve yar›-baﬂkanl›k demokratik rejimlerinin geliﬂebilece¤ini de önerdik. Konfed. Fed. . Fed.3 Temsili Demokrasiler Otoriter Totaliter Rejim Tipleri Ço¤unlukçu (Westminster) Ço¤ulcu (Oydaﬂmac›) Modern Geleneksel Modern Örgütlü Parlamenter Baﬂkanl›k K›smi Parlamenter* Bireysel Örgütlü Parti Ün. ço¤ulcu rejimlerin temel özelli¤i ‹sviçre’de kendisine özgü bir uygulama olarak ortaya ç›kt›¤›ndan.1. Sonuç olarak bu çizelgede sadece dünyam›zda ça¤daﬂ olarak görülen temel rejim tiplerini ve bunlar›n örgütlenme biçimlerini ve temel karakterlerini göstermekteyiz.3’te göstermekteyiz. kullan›lan kavramlar›n. Ancak. Bu anlat›m›n basitleﬂtirilmiﬂ bir özetini de Çizelge 1. Fed. Yar› . Onun için bu tipin yar›-baﬂkanl›k veya baﬂkanl›k uygulamalar› pek hayata geçememiﬂtir. otoriter ve totaliter rejimler olarak üç ayr› s›n›fa ay›rd›k.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 31 ﬂ›laﬂt›rmada kaç tane siyasal sistem kullan›laca¤›ndan çok. denencelerin ve kuramlar›n karﬂ›laﬂt›rmaya elveriﬂli olup olmad›¤› esast›r. üniter ve konfederasyon olarak üç ayr› tipte paylaﬂ›labildi¤ini de gösterdik. Fed.Baﬂkanl›k Ün. Fed. Ayr›ca. Ünite . Konfed. Ça¤daﬂ dünyadaki siyasal rejimleri demokrasiler. demokrasileri ço¤unlukçu ve ço¤ulcu (oydaﬂmac›) olarak iki temel tipe ay›rarak inceleyebilece¤imizi ve her iki temel demokrasi tipinin içinde parlamenter. Bu durumda da bu devletlerin yar›. Nihayet.baﬂkanl›kla yönetilebilmeleri olanaks›zd›r.
Siyasal rejimin kurallar› ve bunlar›n iﬂlemesinde etkili olan yap›lar› gerek siyasal yetkeler gerek yönetilenler gözünde itibar ve sayg›ya sahip. karar alma erkini kullanan siyasal yetkeler ve kurumlar biçimindedir. baﬂkanl›k ve yar› baﬂkanl›k demokratik rejimleri geliﬂebilmektedir. Bir toprak parças›na (yurt) egemen olma iddias› genel kabul gören. Toplumdaki her yap›n›n. yeni kurumsalc›l›k. Yönetimi oluﬂturma ﬂekli. temel kurumlar›. Karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset ulus-devletlerin özellikleri. Bu rejimlerde yönetenlerin siyasal yetkeleri belirlemeleri söz konusu de¤ildir. Ça¤daﬂ dünyadaki siyasal sistemlerin temel görüntüsü belirli bir toprak parças› üzerinde yaﬂayan insan toplumu üzerinde fiziksel güç kullanma meﬂru tekeline sahip.32 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Özet Siyaset biliminin alt› temel alan›ndan biri karﬂ›laﬂt›rmal› siyasettir. yönetenlerin kendilerini seçenlere periyodik olarak hesap verdi¤i. her siyasal karar alma mevkii için birden fazla ve de¤iﬂik siyasal görüﬂ. yöneticilerin yönetme üslubu. Ulus-devletin örgütlenme biçimleri. Benzer siyasal olgulardaki farkl›l›klar›n. Buna ba¤l› olarak. özgürlüklerin hiç olmad›¤› ve hatta rejim için tehdit olarak kabul edildi¤i rejimlere ise totaliter rejimler ad› verilir. istikrarl› bir içerik gösterirlerse onlar kurumsallaﬂm›ﬂ siyasal rejimler olarak kabul edilebilir. farkl› siyasal olgulardaki benzerliklerin gözlenebilmeleri ve bunlar› ortaya ç›karan koﬂul ve nedenlerin ayr›ﬂt›r›labilmeleri karﬂ›laﬂt›rma yoluyla olabilir. her iki demokrasi tipinin içinde de parlamenter. haber alma ve muhalefet özgürlü¤ünün k›s›tl› oldu¤u veya hiç olmad›¤› rejimlere otoriter rejimler denilmektedir. yap›lar. bu kurumlar›n iç iﬂleyiﬂini belirleyen yaz›l› ve yaz›s›z kurallar ile bu kurumlar›n birbirleriyle iliﬂkileri siyasal rejimlerini oluﬂturur. etkileﬂim ve davran›ﬂlara egemen olan kurallar bütünüdür. rejimleri. kolektif eylem kuram›. içlerinde geliﬂen siyasal süreç. fikir. Karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset alan›nda deney yapmak olas›l›¤› olmad›¤› için siyasal olgular. yap›sal iﬂlevsel yaklaﬂ›mlar. örgütlenme. Yönetilenlerin yöneticilerin seçiminde etkili olabildi¤i. fikir veya ç›karlar› temsil eden adaylar›n varoldu¤u rejime demokrasi denilmektedir. Devletin yurttaﬂ› durumundaki bireylerin oluﬂturdu¤u bir arada yaﬂama al›ﬂkanl›¤› olan ve gelece¤i de paylaﬂma iradesi gösteren toplumlara ulus denilmektedir. Bu durumda ça¤daﬂ siyasal sistemler bir toprak ve onun üzerinde yaﬂayan uluslar› yöneten hükümetler biçiminde örgütlenmiﬂ olan devletlerden oluﬂurlar. Ulus-devletler ayn› zamanda uluslararas› iliﬂkilerin de temel ö¤elerinden birisini oluﬂtururlar ve uluslararas› hukuk aç›s›ndan da birbirlerinin ulusal yurtlar› üzerindeki meﬂru güç tekeline sahip olarak kabul edildikleri sürece hukuki varl›klar›n› sürdürürler. Bir siyasal rejim parças› oldu¤u siyasal sistemdeki temel siyasal süreç. Karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset konusunda geliﬂtirilen kuramlar ﬂöyle s›ralanabilir: kurumsal-yap›salc›l›k. Karar alma sürecinde siyasal yap›lar aras›nda karﬂ›l›kl› etkileﬂimle ve hatta ba¤›ml›l›kla sa¤lanan bütünlü¤e siyasal sistem denilmektedir. kurumun (aileden okula. tekrar seçilmek için destek istedi¤i. ba¤›ml›l›k kuram›. konusal karﬂ›laﬂt›rma kuramlar› ve karﬂ›laﬂt›rmal› kamu politikalar›d›r. Bu koﬂullar›n olmad›¤›. okuldan iﬂyerine kadar) hükümet ve ajanlar› taraf›ndan denetim alt›nda tutuldu¤u. . yap› ve kurumlar ile birey-siyaset iliﬂkilerini kapsar. Siyasal rejimler içinde bulunduklar› siyasal sistemlerin ne ölçüde yerleﬂik kurum ve kurallara sahip olup olmad›¤›na göre de farkl› bir görüntü al›rlar. o toprak üzerinde yaﬂayan insanlar›n oluﬂturdu¤u topluma hükmetme erkini elinde tutan bir sisteme devlet ad› verilmektedir. geliﬂmeler gözlemelenerek deney benzeri koﬂullar›n varl›¤› saptan›r ve gözlemlerin s›n›fland›r›lmas›yla bu koﬂullar içinden neden-sonuç iliﬂkileri ayr›ﬂt›r›labilir. yöneten ile yönetilen aras›ndaki iliﬂkilerin içeri¤ine bakarak siyasal rejimleri s›n›fland›r›labilmek mümkündür.
John Stuart Mill taraf›ndan önerilen fark yöntemi neyi bulmay› amaçlamaktad›r? a. John Stuart Mill’in uyuﬂum yöntemi önerisi ile aﬂa¤›dakilerden hangisini ortaya koymuﬂtur? a. Asl›nda her siyasal olgunun farkl› devletlerde ayn› oldu¤unu d. Yap›salc›l›k d. Benzer etmenlerin etkileri alt›nda hareket eden de¤iﬂkenlerin birbirleri üzerindeki farkl› etkilerinin irdelenmesi mümkün olabilmiﬂtir. Karﬂ›laﬂt›rmalar›n hepsinde do¤ru olan bir iliﬂki oldu¤unu b. 4. Siyasal sistem b. ortaya ç›kan bir siyasal olay üzerinde bu de¤iﬂikliklerin etkisi saptanmaya çal›ﬂ›lm›ﬂt›r. Ünite . c. Gözlem c. Yap›larla iﬂlevler aras›nda bir iliﬂki olmad›¤›n› bulmuﬂtur. c. Bir ba¤›ms›z de¤iﬂkenin bir siyasal olgu ile iliﬂkili oldu¤unu c. Kurumlar›n bireysel davran›ﬂ› biçimlendiren teﬂvikler üretebildi¤i sav›na dayanmaktad›r. b. ‹ki siyasal sistemdeki benzerliklerin ayr›ﬂt›r›labilece¤i ilk kez ispatlanm›ﬂt›r. 7. farkl› olan tek bir olgunun de¤iﬂmesi gözlenerek. ‹ﬂlevlerin yap›lar› de¤iﬂtirdi¤ini gözlemlemiﬂtir. Yeni kurumsalc› yaklaﬂ›m ile ilgili olarak aﬂa¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. c. Siyasette evrensel önermelere birbirine çok benzer sistemler içinde ortaya ç›kan farkl› siyasal olgular› gözlemlemekle ulaﬂ›labilece¤ini iddia etmiﬂlerdir. b. Yap›larla iﬂlevler aras›nda ayn› içerikte bir iliﬂki olmas› gerekti¤ini ispatlam›ﬂt›r. Siyasal rejim e. Ulus-devletlerde siyasetin gerçekleﬂmesinde etkili olan yaz›l› ve yaz›s›z kurallar›n bütününe ne ad vermekteyiz? a. bir ba¤›ms›z de¤iﬂkenin mutlaka var oldu¤unu e. birbirlerinden çok farkl› sistemlerde ayn› de¤iﬂkenler aras›nda ayn› iliﬂkilerin varl›¤›n›n saptanmas›yla ulaﬂ›labilece¤ini önermiﬂlerdir. e. e. Siyasette evrensel önermelere ancak uzun süreli gözlem yoluyla ulaﬂ›labilece¤ini önermiﬂlerdir. Kurumlar›n bireylerin siyasal davran›ﬂlar›nda tek etkili olan ba¤›ms›z de¤iﬂken oldu¤unu gösteren çal›ﬂmalara yol açm›ﬂt›r.1. c. Adam Przeworski ve Henry Teune karﬂ›laﬂt›rmal› siyasette evrensel önermelere iliﬂkin aﬂa¤›dakilerden hangisini ortaya koymuﬂtur? a. b. 6. Kurumlar›n asl›nda yap›lardan farkl› birer organizma olarak varl›¤›n›n oldu¤unu göstermek için geliﬂtirilmiﬂtir. Karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset ile en yak›ndan ilgili olan bilimsel yöntem hangisidir? a.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 33 Kendimizi S›nayal›m 1. d. Siyasal yapt›r›m d. Siyasette evrensel önermelere genel kuramlar arac›l›¤›yla ulaﬂ›labilece¤ini iddia etmiﬂlerdir. Deney e. d. Yap›lar farkl› da olsa ayn› iﬂlevlerin görüldü¤ünü ileri sürmüﬂtür. e. ‹statistik b. Benzer etmenlerin de¤iﬂmelerindeki farklar›n ortak etkisini dikkate alan ba¤›ms›z de¤iﬂkenleri ayr›ﬂt›rmam›z mümkün olabilmiﬂtir. Uluslararas› iliﬂkiler c. 5. d. Siyasette evrensel önermelere ulaﬂman›n olanaks›z oldu¤unu göstermiﬂlerdir. Benzer siyasal sistemlerin nas›l farkl› ba¤›ms›z ve ba¤›ml› de¤iﬂken iliﬂkilerine iﬂaret edebilecekleri saptanm›ﬂt›r. e. Yap›sal-kurumsalc›l›¤›n eksiklerini tamamlayarak So¤uk Savaﬂ sonras› dünyadaki Bat› hegemonyas›n› sürdürmek için tasarlanm›ﬂt›r. Uyuﬂma yönteminin gerçekten var olup olmad›¤›n› 3. Koﬂullar ne olursa olsun. Yukar›dakilerin hepsi 2. Gabriel Almond her siyasal sistemde aﬂa¤›dakilerden hangisinin var oldu¤unu ortaya koymuﬂtur? a. Siyasal norm . d. Yap›sal karmaﬂ›kl›¤›n geliﬂmeyle azalarak iﬂlevlerin artt›¤›n› saptam›ﬂt›r. Kurumlar›n art›k siyasal hayatta bir yerinin olmad›¤›n› ve tüm siyasetin bireylerin davran›ﬂlar›na indirgenebilece¤ini göstermesi bak›m›ndan önemlidir. Benzer etmenlerin koﬂullar› sabit tutulurken. b.
Poliarﬂi 1. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Gözlem ve Önerme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b. siyasal kurumlar›. c 4. Ça¤daﬂ demokrasilerin asl›nda temsili kurumlar arac›l›¤›yla çal›ﬂt›klar›ndan halk›n kendi kendisini yönetmesinin art›k imkans›z hale geldi¤i anlam›na gelmektedir e. e. siyasal kültürü. Ça¤daﬂ demokrasilerin içeri¤inin poliarﬂi oldu¤unu ifade etmek ne anlama gelmektedir? a. Baﬂbakanl›k rejimi.34 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 8. Temsili Demokrasi. Yar›-baﬂkanl›k Rejimi. sosyo-ekonomik ve toplumsal yap› ve kurumlar›. ulusal istatistikleri. c 7. b 6. Latinobarometer. e. toplumsal yap›s›. Ça¤daﬂ demokrasilerin sadece hakça ve özgür seçimlerle iﬂbaﬂ›na gelen hükümetlerden ibaret olmad›¤›. Dünya De¤erler Araﬂt›rmas›. Parlamenter Demokrasi. 10. c. c. b 3. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Bir Yöntem Olarak Karﬂ›laﬂt›rma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Baﬂkanl›k rejimi. d 2. v. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Baﬂkanl›k Rejimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Eurobarameter. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Bir Yöntem Olarak Karﬂ›laﬂt›rma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Örne¤in. bireylerinin davran›ﬂlar›n›n bu derecede kendine özgü oldu¤unu gösterebilece¤imiz bir siyasal sistem örne¤i bulmak görgül olarak mümkün gibi görünmemektedir. Tarihi. a S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Bu durumda söz konusu siyasal sistemin rejimi. 8. Ça¤daﬂ demokrasilerin hükümetler sayesinde var oldu¤u anlam›na gelmektedir 9.b. ISSP gibi veri bankalar›n›n bulgular›n› tarayarak. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasal Sistemleri Nas›l S›n›fland›rabiliriz?” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Yap›sal ‹ﬂlevsel Yaklaﬂ›mlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d. d Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Bir Yöntem Olarak Karﬂ›laﬂt›rma” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bir ülkenin di¤erlerine hiçbir bak›mdan nas›l benzemedi¤ini saptamam›z gerekirdi. b. Ça¤daﬂ demokrasilerin ço¤unlu¤a dayal› bir yönetim biçimi olarak çal›ﬂmlar›n›n do¤al hatta zorunlu oldu¤u anlam›na gelmektedir d. bak›mdan dünyada mevcut olan di¤er 193 Birleﬂmiﬂ Milletler (BM) üyesi olan ulus-devletlerin hiçbirisine hiçbir bak›mdan benzemedi¤ini görgül olarak göstermemiz gerekirdi. Diktatörlük. BM ve di¤er uluslararas› örgütlerin toplad›¤› ve yay›nlad›¤› karﬂ›laﬂt›rmal› istatistikleri. Westminster Demokrasisi. kültürü. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Demokrasiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Derin toplumsal yar›klarla ayr›ﬂm›ﬂ toplumlara uygulanan demokrasi tipine ne ad verilmektedir? a. Ça¤daﬂ demokrasilerin do¤rudan demokrasi uygulamalar› olan referandum gibi uygulamlar› hayata geçirmeden sayg›nl›k kazanamayacaklar› anlam›na gelmektedir c. ayn› zamanda özgürlükler ve haklar rejimine de sahip olduklar› anlam›na gelmektedir b. a 9. d. Hükümetin gücünü s›n›rlamak için kurulan hükümet kuvvetlerinin eﬂit güçte oldu¤u ve birbirlerini denetleyip dengeledi¤i siyasal rejime ne ad verilir? a. Yar›-baﬂkanl›k rejimi. e 5. Bir ül- . Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Oydaﬂmac› Demokrasinin Parlamenter Rejimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ekonomik geliﬂmiﬂlik düzeyi. c 10. bireylerinin siyasal davran›ﬂlar›. S›ra Sizde 2 Bu tür bir araﬂt›rma için karﬂ›laﬂt›rmal› yöntemden çok istatistik yöntemine baﬂvurmak daha do¤ru olur. Oydaﬂmac› Demokrasi. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Yeni Kurumsalc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
o zaman oylar›n meclis sandalyesine dönüﬂmesinde orant›s›zl›k hoﬂ görülemez demektir. Bunun tam tersine fevkalade çok say›da. Oysa siyasal reform fikri geleneksel siyasal meﬂrulu¤un bir parças› de¤ildir. Bu tür bir sonuç farkl›l›klar› korur. farkl›l›klar›n› aynen yasama meclisine yans›mas›n› anl›yorsak. yak›ndan gözlemlemek olana¤› bulacakt›r. e¤er temsilden bir seçim çevresinde. Bu durumda ya yeni tehdit senaryolar›n›n do¤mas›n› veya üretilmesini temin ederek iﬂbaﬂ›nda kalmaya gayret ederler. ülkeyi tehdit eden bir tehlikeyi savuﬂturmak için iktidara el koyarlar.b. ya siyasal istikrars›zl›k dönemleri sonunda bir askeri darbeyle kurulur. E¤er temsilden bir toplumda yaﬂayan her toplulu¤un. Bugün Venezuela’da bu tür geliﬂme Baﬂ- . S›ra Sizde 4 Seçmenlerin tercihlerinin yasama meclislerinde sandalyeye dönüﬂtürülmesi için farkl› yollara baﬂvurulmas› temsil sürecinin ve onun üretti¤i sonucu nas›l de¤erlendirdi¤imize ba¤l›d›r. kentte veya ilde yaﬂayanlar›n en çok tercih etti¤i temsilciyi seç- mesini ve bu yolla da sadece en fazla desteklenen adaylar› saptayarak ço¤unlu¤un tercihine ulaﬂmak istiyorsak. Burada da amaç toplumda en fazla destek bulan temsilcileri ço¤unlu¤un tercihini hükümet edecek biçimde öne ç›kartmakt›r. toplumda kültürel farklar›n pek olmad›¤› toplumsal ve iktisadi farklar›n ise bir tek boyuta indirgenebilece¤i demokrasilerde ise ikinci yöntem olan ço¤unlukçulu¤un tercih edildi¤i görülür. o zaman bu yolla adaletli olmasa da her seçimden sonra bir ço¤unlu¤u yasama meclisine taﬂ›r ve hükümet kurulmas›n› sa¤lar›z. örne¤in bir ö¤renci mübadele program› ile baﬂka bir ülkeye giderek bir yar›-y›l veya daha fazlas›n› geçirmesidir. kesimin. O zaman bu konumlardaki kiﬂileri temsil edecek bir örnek çekilerek. onlara çeﬂitli sorular yöneterek verecekleri yan›tlar› kaydetmek. ya da ikinci yöntem ve ço¤unlukçu bir yönetim biçimi seçilir. bu kiﬂilerle görüﬂmek. ya da özellikle baﬂkanl›k rejimlerinde demokrasi ile iﬂbaﬂ›na gelen bir siyasal liderin özgürlükleri ve insan haklar›n› artan ölçüde k›s›tlamas›na seçmenden ald›¤› destekle kurulurlar. böylece kendisinin ve içinde do¤up büyüdü¤ü toplumun kültürel özelliklerini gözden geçirme. bir baﬂka ülkeyi ziyaret ederek.k›r yaﬂam çevresinde oturmakta olan.Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 35 kede kent . Bu durumda kendisinin ve kendisi gibi yetiﬂenlerin neden bu durumlarda farkl› davrand›¤›n› sorgulayabilecek. Örne¤in 1974 y›l›nda meﬂrulu¤u sorgulanmaya baﬂlanan Yunan askeri hükümeti K›br›s’ta bir askeri darbe yaparak Baﬂpiskopos Makarios’un hükümetini devirmek ve K›br›s’› bir oldubitti ile Helenleﬂtirmek suretiyle bir askeri zafer kazanarak iktidar›n› pekiﬂtirmeye giriﬂmiﬂtir. v. Bu tehdidin geçti¤i ve siyasal istikrar›n sa¤land›¤› izlenimi do¤unca siyasal meﬂruluklar›n› kaybetmeye baﬂlarlar. sonra bu yan›tlar aras›nda istatistiksel olarak saptanacak farklar›n var olup olmad›¤›n› s›namak en uygun yaklaﬂ›m olacakt›r. Darbe yapmakta baﬂar›l› oldu¤u halde. o zaman da kendi içinde do¤up büyüdü¤ü kültürün özelliklerini. Ancak. Onun için ya birinci yöntem ve ço¤ulcu bir yönetim biçimi. örne¤in Türkiye gibi 52 milyon seçmenin bulundu¤u bir ülkede bu toplumsal konumlarda bulunan milyonlarca kiﬂi oldu¤undan. s›n›f›n. nas›l beslendiklerini. nas›l çal›ﬂt›klar›n›. anlamland›rma ve anlama olana¤› bulacakt›r.1. Bu iki tan›m birbiri ile genellikle ba¤daﬂmaz niteliktedir. Geleneksel otoriter rejimlerde de¤iﬂme ve modernleﬂme e¤ilimleri ortaya ç›kt›¤›nda bu rejimler baz› reform uygulamalar› içinde girerler. S›ra Sizde 5 Otoriter rejimler ya geleneksel siyasal meﬂruluk anlay›ﬂ›na göre siyasal yetki kullan›m›na dayan›r. O zaman temsildeki da¤›l›m›n toplumdaki farkl›l›klar› aynen yans›tmas›n› sa¤layacak bir biçimde yapar›z ve bu durumda temsilde adalet temin etmiﬂ oluruz. sonras›nda Baﬂpiskopos’u elinden kaç›rm›ﬂ ve arkas›ndan gelen Türkiye’nin garantörlük haklar›n› kullanarak yapt›¤› Temmuz 1974 askeri müdahalesine de engel olamay›nca iktidardan düﬂmüﬂtür. Toplumda derin toplumsal ve kültürel farkl›l›klar olan demokrasiler genellikle ço¤ulcu yöntemi. nas›l dinlendiklerini v. demokratik seçimle iﬂbaﬂ›na gelen bir siyasal liderin giderek özgürlük ve haklar› k›s›tlamas›na seçmen deste¤i temin etmesi mümkündür. Nihayet. S›ra Sizde 3 Bir bireyin kendi içinde do¤up büyüdü¤ü ülke hakk›nda en k›sa zamanda en etkili bir biçimde bilgi sahibi olmas›n›n yolu. bu tür farkl›l›klar› saptamak için bu kiﬂiler üzerinde gözlem yaparak toplanan verilerin s›nanmas›na gerek olacakt›r. ne tür olaylara nas›l tepkiler verdiklerini. di¤er kültürlere göre olan farklar›n›. Bu yolla. Askeri otoriter rejimler de bir istikrars›zl›k döneminden sonra siyasal istikrar getirmek. onlara sayg› duymam›z› ve hoﬂgörmemizi sa¤lar.b. farkl› meslek ve e¤itim düzeyinde olan çok kimse bulundu¤undan burada gözlem say›s› azl›¤› gibi bir sorunla karﬂ›laﬂmam›z söz konusu olmayacakt›r. Ünite . Bu rejimler h›zla siyasal meﬂruluklar›n› kaybederler ve y›k›lma rizikolar› artar. birey baﬂka bir kültür ortam›nda insanlar›n nas›l davrand›¤›n›.
(1963). mutasyona tabi olmayan “idea”lar aleminin bir unsuru olarak tan›mlam›ﬂt›r. P. Oysa reforma gereksinim duymak demek baz› özelliklerin yerli yerinde olmamas›. baﬂka bir lidere devretmesi de fevkalade zordur. S. New York. Siyasal reform yoluna giren totaliter rejimler kendi elleriyle varl›klar›n› tehlikeye at›p rejimlerinin çökmesine yol açabilirler. D. P. özgürlük artt›kça da refah düzeyinin Bat› demokrasilerine göre daha düﬂük oldu¤u olgusu daha aç›k bir biçimde halk taraf›ndan gözlenebilmiﬂtir. Platon’a göre de¤iﬂme sadece bozulma biçiminde olur ve de¤iﬂen her ﬂey çürür ve yok olmaya mahkûmdur. iyi çal›ﬂmamas›. Cardoso. B. olgular›n oldu¤unu da görmekteyiz. Jr. S. Massachusetts: Little Brown and Co. J. Arjantin’de Peron. G. Oxford: Westview. Ali (1994). . örne¤in ölümünden sonra. New York. Kiﬂinin karizmas›n› sürdürmesi de bu karizmay› iktidar› sonras›nda. Özellikle kuﬂaktan kuﬂa¤a karizma naklinin baﬂar›l› olabildi¤ini gösteren kan›ta pek rastlanmamaktad›r. G. Political Parties. New York: Alfred A. 3-118. (1991).. New York: John Wiley. Easton. onlar›n karizmatik bir kiﬂilik olarak meﬂruluk kazanmas›n› sa¤larlar. Oklahoma: University of Oklahoma Press. “Devlet” adl› yap›t›nda mükemmel olan devleti de¤iﬂmez. Dogan. J. Örne¤in. D. New Jersey: Princeton University Press. San Francisco. H. John E. (1973). Davies. XXVII. M. New York. Ronald H. Blackwell. vol. Chilcote. ve Powell. N. (1979).. Duverger. Aristoteles (2001). Chatham House Pub. (1954). ve Faletto. ss. (1996). The Third Wave: Democratization in the Late Twentieth Century. The Free Press. Modernization and Post Modernization: Cultural. Bu durumda da özgürlük talepleri daha da artm›ﬂ ve sonunda Sovyetler Birli¤i reformlar›n hayata geçirildi¤i 1985’ten alt› y›l sonra 31 Aral›k 1991’de sona ermiﬂtir. F. iç savaﬂ v. M. Politika. C. New York: Simon and Schuster. How to Compare Nations: Strategies in Comparative Politics. Economic and Political Change in 43 Countries. Connecticut: Yale University Press. Nitekim mükemmel devlet hakk›nda ilk temel yap›tlardan birisini oluﬂturan Platon. Bu rejimlerin çöküﬂünü h›zland›ran ekonomik daralma. Portekiz’de Salazar gibi diktatörler zamanla karizmalar›n› yitirmiﬂler. Sovyetler Birli¤i yeniden yap›lanma ve aç›kl›k politikalar›n› uygulamaya baﬂlad›klar› andan itibaren giderek artan ölçüde özgürlük talepleriyle karﬂ›laﬂm›ﬂ. California: California University Pres. R. Boston. Huntington. Inglehart. E. Dolay›s›yla. Bu nedenle. en az›ndan daha da iyi hale getirilebilmesi imas›n› taﬂ›r. Boulder. A. (çeviren Mete Tunçay). Robert T. S. Mükemmel olan bir siyasal yap› hiçbir biçimde daha iyi bir hale getirilemez. 5—18. Oxford UK & Cambridge. “Competing Paradigms in Comparative Politics” in Holt and Turner (der. Norman.) The Methodology of Comparative Research. O zaman bireysel özgürlü¤ün hiç olmad›¤› bir ortam› ve vatandaﬂlardan beklenen bireysel özverileri art›k makul olarak anlatmak olanaks›zlaﬂ›r. Comparing Nations: Concepts Strategies. New Jersey: Princeton University Pres. (1962). Tüm totaliter rejimlerde bir parça Platonik mükemmellik yani de¤iﬂmezlik içeri¤i vard›r.b. Matttei ve Kazancigil.36 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Yararlan›lan Kaynaklar kan Chavez’in iktidar›nda yaﬂanmaktad›r.). siyasal reform gereksinimini dillendiren totaliter devlet yöneticileri rejimlerinin mükemmelli¤ini de ve ona dayana siyasal meﬂrulu¤unu da sorgulam›ﬂ olurlar. Comparative Politics: A Developmental Approach. (1967). Theories of Comparative Politics: The Search for a Paradigm Reconsidered. Oxford. Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations. New York. ve Pelassy. Chatham. (1994). Knopf. (2nd Ed. Princeton. ‹stanbul: Remzi Kitabevi. “Towards a theory of revolution. bazen kendi hayatlar›nda bazen de ölümlerinden sonra otoriter rejimleri y›k›lm›ﬂt›r. savaﬂ. The Clash of Civilizationsand the Remaking of the World Order.” American Sociological Review. ve Turner. Huntington. Political Order of Changing Societies. Dependency and Development in Latin America.: ss. Substance. (Princeton. Berkeley. P. The Political System. Almond. G. Bu tür rejimler söz konusu liderlerin kiﬂili¤i ile yak›ndan ilgili oldu¤undan. S. Huntington. ve Verba. (1997). (1990). A. New Haven. (1968). Holt. Almond. Dogan. (1953). S›ra Sizde 6 Totaliter rejimler belirli bir ideolojiyi mükemmelen uygulamak suretiyle dünyada mümkün olan en iyi siyasal sisteme sahip olduklar› iddias›yla kurulurlar.
John S. Beverly Hills. A. “A Model of State-Society Relations” in Howard J. ve Verba. H. Ragin.: ss. T. M. Lenski. 682 . Skocpol.asianbarometer. Large Processes. The Theory of Political Coalitions. Ünite . (2001). K. Pennings. Russia and China. (Temmuz. ss. K. London. Big Structures.org/ Uluslararas› Sosyal Tarama Program› (ISSP): www. Yararlan›lan ‹nternet Adresleri Afrika Sosyal Barometreleri (Afrobarometer): http:// www. Dünya De¤erler Araﬂt›rmalar› (WVS): www. E. (1959). vol. org/ . 1971). (2000). (2002).. Bask›). Thousands Oaks..Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyaset: Giriﬂ 37 Lassman. N.181. P.. Pine Forge Press. A. (1990). Illinois: Roxbury Publishing Co. New York. San Francisco. (2. R. Oxford. P. (1991).” American Political Science Review. (1962). (eds. A. O. J. (yeni çeviri ve giriﬂ Stephen Kalberg). Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge. Rustow. Keman.) (1991). Basic Books. Doing Research in Political Science: An Introduction to Comparative Methods and Statistics. Comparative Politics: Theory and Methods. CA. A. Nettl. H. P. D. 45-58. (1994). King. (1994). J. Mill. “The Uses of Comparative History in Macro-social Theory” Comparative Studies in Society and History.org/ Birleﬂmiﬂ Miletler Yay›nlar›: http://www. Shepsle (der.org. G. 163 . Wilson. “The State as a Conceptual Variable.afrobarometer. (1979). 65.issp. H. (1980). vol. vol. New York: Routledge. W. New York. P.latinobarometro. Sage Publications.) New Directions in Comparative Politics. New York University Press. and Teune. 3.” World Politics. ve Kleinnijenhuis. (Eylül. New York. J. 1968). R. (2002). Perspectives on Positive Political Economy. S. Peters. J. no. Migdal. Constructing Social Research. UK: Cambridge University Press. Huge Comparisons. W.worldvaluessurvey. New York. London. Designing Social Inquiry. UK: Routledge. G. C. M. Alt and K. Skocpol. The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism. Weber: Politicsl Writings. (1984).un. London. Popper. C. Cambridge: Cambridge University Press. Princeton University Press. Issues and Methods in Comparative Politics: An Introduction. New York: John Wiley. Harper Collins. S. New Jersey: Princeton University Press. Connecticut: Yale University Press. G.” in J. Princeton. (1998).693. 4: ss. Lijphart.org/ Asya Sosyal Barometreleri (Asian Barometer): www. “Political Science and Rational Choice.org/ en/aboutun/index. Boulder. (1999). 559 592. H. UK: Cambridge University Press. Princeton. no. Q. Westview Press). T. “Comparative Politics and Comparative Method. A System of Logic. Cambridge. Landman. UK: Cambridge University Press. (1995). Keohane. 20.shtml. ve Erickson. Weber. (1974). Riker. Comparative Political Dynamics: Global Research Perspectives. T ve Somers. and Spiers. (1984). The Logic of Comparative Social Inquiry. Cambridge Texts in the History of Political Thought. Przeworski. Visions and Methods in Comparative in Historical Sociology. New Haven. 22: 174197. Tilly. States and Social Revolution: A Comparative Analysis of France.). Calif. Political Organizations. Human Societies: An Introduction to Macrosociology. New York: McGraw Hill.1.J. Cambridge. (1970). J. T. Wiarda (ed. Riker. Cambridge. Latin Amerika Sosyal Barometreleri (Latino Barometro): www. UK: Longman. pp. London. New York.. Chicago. Skocpol. ve Lenski.
Britanya’n›n yasama üstünlü¤ü rejimini. toplumsal de¤iﬂim ve halen karﬂ› karﬂ›ya oldu¤u ekonomik ve siyasal bunal›mlar gibi konular› analiz edebilecek. üniter devlet uygulamas›n› de¤erlendirebilecek. Britanya’n›n bir ülke olarak son y›llardaki siyasi ve ekonomik geliﬂiminin arkas›nda yatan kamu politikalar›.2 Amaçlar›m›z • • • • • KARﬁILAﬁTIRMALI S‹YASAL S‹STEMLER Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. parlamenter sistem uygulamas›n› oluﬂturan ço¤unlukçu temsil fikrini. vatandaﬂlar›n siyasete kat›lma süreçlerini aç›klayabilecek. kitab›m›zda yer alan di¤er geliﬂmekte olan ve geliﬂmiﬂ ülkelerle karﬂ›laﬂt›rma yapabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Temsili demokrasi Parlamenter demokrasi rejimi Üniter devlet Çift parti sistemi Ço¤ulcu seçim sistemi (first-past-the-post) • Merkeziyetçilik • Liberal piyasa ekonomisi (Thatcherism) • Sosyal refah devleti ‹çindekiler • G‹R‹ﬁ • BR‹TANYA S‹YASAL S‹STEM‹N‹N EVR‹M‹ • BR‹TANYA DEVLET S‹STEM‹ • S‹YASAL KÜLTÜR • POL‹T‹K ‹KT‹SAT • SONUÇ Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) . Britanya’n›n mevcut seçim ve parti sistemini. Britanya’n›n mevcut siyasal sisteminin özelliklerini aç›klayabilecek.
Daha sonralar›. yüzy›lda dünyan›n en büyük imparatorlu¤unu oluﬂturan bu meﬂruti monarﬂi topraklar› üzerinde güneﬂin batmad›¤›. arada bir ba¤›ms›zl›k savaﬂ› olmas›na karﬂ›n Birtanya ile ABD’nin iliﬂkileri ayn› dili pay- . Danimarka gibi Avrupa ülkelerinde. siyasal parti olgusu Britanya ve ABD’ndeki uygulamalar›ndan dünyaya yay›lm›ﬂt›r. on dokuzuncu yüzy›l›n ilk yar›s›nda bugünkü siyasal partilerinin ilk örgütlenmelerine sahne olmuﬂ. ‹skoçya. on sekizinci yüzy›lda ‹ngiliz siyaseti iki önemli olaya kaynak teﬂkil etmiﬂtir. Bu bölümde Britanyal›’lar›n üretti¤i yasama meclisi üstünlü¤üne dayal› bir köklü (kurumsallaﬂm›ﬂ) parlamenter siyasal rejim uygulamas› olan Britanya siyasal sistemini inceleyece¤iz. Zaten. yani yerkürenin hemen her taraf›ndan sömürgelere sahip olan bir büyüklü¤e ulaﬂm›ﬂt›r. 1748 y›l›nda Manﬂ Denizi’nin karﬂ› k›y›s›ndaki Fransa’da Baron de Montesquieu. Britanya topraklar› üzerinde ‹ngiltere (England). ‹sveç. hem ça¤daﬂ temsili demokrasinin kendili¤inden ortaya ç›kt›¤› ilk topraklardan birisini oluﬂturmas› dolay›s›yla Birleﬂik Krall›k güçlü kökleri olan. ‹talya. yürütme ve yarg›n›n birbirinden ba¤›ms›z olduklar› ve bu yüzden bu ülkedeki siyasal uygulamalar›n Fransa’daki gibi bask›c› siyasal uygulamalara yol açmad›¤›n› savunmuﬂtur. hem de Hindistan gibi ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda ba¤›ms›zl›¤›na kavuﬂan eski sömürgelerindeki baﬂar›l› demokratik rejim uygulamalar›na olanak sa¤lam›ﬂt›r.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) G‹R‹ﬁ Birleﬂik Krall›k (United Kingdom) endüstri devriminden beri dünya siyasetinin en belli baﬂl› güçlerinden birisi olagelmiﬂ olan ve günümüzde de meﬂruti monarﬂi ile yönetilen bir devlettir. Belçika. Özellikle 19. Ayn› zamanda. Kanunlar›n Ruhu adl› eserini yay›nlayarak ‹ngiltere’de hükümet kuvvetleri olan yasama. Bu demokrasi uygulamas› benzer siyasal sistemlere esin kayna¤› olarak örne¤in Hollanda. Galler (Wales) ve Kuzey ‹rlanda (Ulster) olmak üzere dört bölgeden oluﬂan Birleﬂik Krall›k. do¤al bir siyasal uygulama olarak demokrasiyi adeta bir siyasal hayat tarz› olarak yaﬂayan ve kendine özgü bir demokrasi modeline sahip olan bir devlettir. dünya dillerinin birço¤unda ve Türkçe’de de k›saca ‹ngiltere olarak an›lmaktad›r. ‹ngiliz parlamenter demokrasi uygulamas› henüz daha geliﬂme göstermeden mutlakiyetçi monarﬂi dönemi sonlar›na do¤ru dünyadaki sömürgeleri aras›ndan ilk ba¤›ms›zl›k savaﬂ› da Birleﬂik Krall›¤a karﬂ› Amerikan kolonilerinde ilan edilmiﬂ ve on sekizinci yüzy›l ‹ngiliz rejiminin bir eleﬂtirisi üzerine Baﬂkanl›k Rejimi ve onu belgeleﬂtiren Amerika Birleﬂik Devletleri (ABD) anayasas› oluﬂturulmuﬂtur. (Scotland). Britanya siyaseti ABD ile hemen hemen ayn› zamanda. Hem endüstri devrimini ilk gerçekleﬂtiren ülke olmas›.
. Bu nüfusun en yo¤un olarak yaﬂad›¤› bölge Büyük Britanya adas›n›n ‹ngiltere bölgesidir. Bat›’da Galler (Wales) ve ayr› bir ada olan Irlanda’n›n kuzeyinde Kuzey Irlanda (Ulster) olarak dört büyük bölgeden oluﬂmuﬂtur. 1). Grönland ve halen dominyonu olan Kanada ile yak›n ekonomik. 2004.gov. Portekiz ve ‹spanya’ya uzanan tüm Bat› Avrupa devletleri ile deniz üzerinden iliﬂkileri çok eski tarihlerden beri mevcuttur ve halen de devam etmektedir. Ancak. 1).asp?vlnk=5399). yüzy›l›n ikinci yar›s›na kadar ve çok ciddi bir tehdit olan Alman devleti kurulup güçleninceye de¤in sürmüﬂtür. Bu nedenle de Manﬂ Denizinin iki k›y›s› aras›ndaki ba¤ uzun y›llar boyunca sürmüﬂ. BR‹TANYA S‹YASAL S‹STEM‹N‹N EVR‹M‹ Britanya Avrupa k›tas›ndan Manﬂ Denizi ile ayr›lan. Ülke.975.statistics. Bat›s›nda ‹rlanda Cumhuriyeti d›ﬂ›nda ‹zlanda ve onun ötesinde ABD. siyasal ve kültürel iliﬂkiler içerisindedir. Henry’nin papay› siyasal güç mücadelesi yapan bir kral olarak kabul etmesi ve kendisini ‹ngiltere Kilisesi’nin (Church of England) baﬂ› ilan etmesiyle sonuçlanm›ﬂt›r. siyasal parti gibi uygulamalarda öncü ve esin kayna¤› bir siyasal sisteme sahip olan Britanya’da siyasetin nas›l oluﬂtu¤unu bu bölümde daha yak›ndan inceleyece¤iz. güçlü bir deniz kuvvetine ve deniz ticaret filosuna sahip oldu¤u için güçlü bir sanayi ülkesi haline dönmüﬂ ve Endüstri Devrimini ilk gerçekleﬂtiren devlet ve ekonomi haline gelmiﬂtir.514 km2 kadar bir alana sahiptir (UK 2004. gerek nüfus büyüklü¤ü. Birleﬂik Krall›k’ta son nüfus istatistiklerine göre 60. Gerek co¤rafi konumu.uk/STATBASE/Product. 1800 y›l›nda kabul edilen Birlik Yasas› (Act of Union) ile Büyük Britanya ve Kuzey ‹rlanda Birleﬂik Krall›¤› (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) (UK) ad›yla resmen bugünkü devlet yap›s›n› içerecek biçimde oluﬂturulmuﬂtur (UK 2005. Temsili demokrasinin temel kurumlar› olan yasama meclisi (Parliament) üstünlü¤ü. Fransa. yüzy›lda bugünkü Fransa’n›n bat› k›y›lar›nda hüküm süren Norman Kral› Fatih William (William the Conqueror) taraf›ndan fethedildi¤ini görmekteyiz. gerek yüzölçümü itibar›yla asl›nda Avrupa k›tas›n›n bir köﬂesinde bulunan Birleﬂik Krall›¤›n nas›l olup da dünyay› yöneten bir imparatorlu¤a dönüﬂtü¤ünü anlamak ilk bak›ﬂta kolay de¤ildir. Birleﬂik Krall›k bir anlamda 1066’dan itibaren Norman (Frenk) lordlar› (toprak a¤as› ﬂövalyeler) taraf›ndan kurulmuﬂ bir monarﬂidir. Kuzey’de ‹skoçya (Scotland). Bu istila ve fetihler adan›n kuzeyindeki ‹skoç ve bat›s›ndaki Galya’y› ve Kuzey ‹rlanda’y› içermemiﬂlerdir. yüzy›l›n baﬂlar›nda ‹ngiltere’de de etkili olmaya baﬂlayan Reform hareketi Kral VIII. Fazla bir direniﬂle karﬂ›laﬂmayan bu güçler Büyük Britanya adalar›n› kolayl›kla ele geçirerek onun topraklar› üzerinde egemen olmuﬂlard›r. Britanya’n›n tarihine bakt›¤›m›zda uzun y›llar boyunca Keltler (Celtics).300 kiﬂi yaﬂamaktad›r (http://www.40 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler laﬂan benzer kültürel özellikleri olan iki demokrasinin özel yak›nl›¤›n› koruyagelmiﬂtir. Birleﬂik Krall›¤›n baﬂka bir kara komﬂusu yoktur. Danimarkal›lar (Vikingler) ve nihayet 11. temsili demokrasi. Birleﬂik Krall›k tüm bu adalar›n toplam› olan 242. Böylece kurulan Anglikan Kilisesi Roma’daki Kato- Birleﬂik Krall›k. Fransa ve Birleﬂik Krall›¤›n birbirleri üzerinde egemenlik tesis etme mücadelesi 19. Bol ya¤›ﬂl› bir iklimi olan ‹ngiltere’nin ekonomik iliﬂkilerinde denizin ve deniz ticaret yollar›n›n büyük önemi olagelmiﬂtir. 16. 2003. Irlanda adas›n›n büyük ço¤unlu¤u eskiden Birleﬂik Krall›¤›n sömürgesi olan ve 1926 y›l›nda kendi kendini yönetmeye ve 1937’deyse ba¤›ms›z bir devlet haline gelen Irlanda Cumhuriyeti’ne aittir. kuvvetler ayr›l›¤›. Romal›lar. Almanya. Ancak. Do¤u’da Iskandinavya’dan Polonya. Büyük Britanya adas› üzerinde güneyde ‹ngiltere (England). Galler ve ‹rlanda’n›n tamam›n› k›l›ç zoruyla egemenlikleri alt›na alm›ﬂlard›r. Kuzey Atlantik’te iki büyük ve çok say›da küçük ada üzerine yay›lm›ﬂ bir ada devletidir. zamanla adan›n güneyindeki ‹ngiltere bölgesinin krallar› ‹skoçya.
20. Bu ba¤›ms›z devletlerle özel antlaﬂmalar yapan Birleﬂik Krall›k onlar› Britanya Devletler Toplulu¤u (British Commonwealth) olarak yeni bir statüde bütünleﬂtirmiﬂtir. siyah ve sar› ›rktan az›nl›klara sahip olan karmaﬂ›k kültürel yap›da bir topluma dönüﬂmüﬂtür. Kuzey Atlantik ticaretini dünyan›n egemen ticaret bölgesi haline getirmiﬂ. Ünite . yüzy›l›n sonuna kadar Britanya Fransa.2. Ancak. Afrika’dan gelen göçmenlerin yerleﬂmesiyle farkl› ›rklardan gelen Britanya vatandaﬂlar›n›n da eklenmesini sa¤lam›ﬂt›r. uluslararas› siyasal iliﬂkiler de yeni bir içerikte devam etmiﬂtir. dünya ticaretine de egemen olmaya baﬂlam›ﬂt›r. gerek Kuzey Amerika. bu geliﬂmeler Britanya’n›n 19. 1930’lar Dünya Krizinde ABD Britanya’y› ekonomik olarak geçmiﬂtir. Karayiplerden. Sih.289). yüzy›ldan itibaren gerek Büyük Britanya ve Irlanda’n›n tamam›n›. Almanya. VIII. 17. farkl› etnik gruplardan oluﬂan adal›lara. ordunun emrine veren Birleﬂik Krall›k. Japonya gibi ekonomiler taraf›ndan geride b›rak›larak. Britanya’n›n ekonomik gücü de 20. 2000.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 41 lik Kilisesi ve Papa’ya karﬂ› önemli bir güç olarak yükselmeye baﬂlam›ﬂt›r. deniz kuvvetlerinin tüm dünya denizlerinde baﬂat güç haline gelmesiyle dünyan›n en büyük ‹mparatorlu¤u’nu da kurmuﬂtur. Bu geliﬂmeler Britanya’n›n Protestan (Anglikan) ve Katolik olarak farkl› H›ristiyan mezheplerine sahip olmas›na. büyük ölçüde 1970’lerde keﬂfedilen Kuzey Denizi petrol gelirleri ve liberal Yirminci yüzy›l›n Dünya Savaﬂlar› sonunda ‹mparatorlu¤un geniﬂ topraklar› üzerinde ortaya ç›kan ba¤›ms›z devletlerle özel antlaﬂmalar yapan Birleﬂik Krall›k onlar› Britanya Devletler Toplulu¤u (British Commonwealth) olarak yeni bir statüde bütünleﬂtirmiﬂtir. 277 . yüzy›l boyunca h›zla azalm›ﬂt›r. Bu sayede Britanya’n›n eski sömürgeleriyle özel iliﬂkileri ekonomik ve kültürel olarak yeniden tan›mlanarak sürmüﬂ. Portekiz ve Frans›z deniz kuvvetlerini yenerek Kuzey Atlantik ticaret bölgesinin temel gücü haline gelmiﬂtir. Bu serveti deniz kuvvetleri baﬂta olmak üzere ordunun güçlenmesine harcamaya baﬂlayan VIII. 1947’de Hindistan’›n ba¤›ms›zl›¤›n› ilan etmesi ve hemen arkas›ndan da Pakistan ve Hindistan’›n ayr›lmas›ndan sonra Britanya’ya göç eden Müslüman Hintli nüfus artm›ﬂ ve bugün Birleﬂik Krall›k Müslüman. . Endüstri’den elde etti¤i ekonomik gücü. Henry gerek Frans›z Krall›¤›. Yirminci yüzy›l›n Dünya Savaﬂlar› sonunda tüm imparatorluklar çökmüﬂtür. Birleﬂik Krall›k da bu geliﬂmeden pay›n› alm›ﬂ ve ‹mparatorlu¤un geniﬂ topraklar› üzerinde çok say›da ba¤›ms›z ulus-devlet ortaya ç›km›ﬂt›r. Hindistan’dan. Hindistan ve Afrika’n›n bat› ve do¤u bölgelerini egemenli¤i alt›na alan ‹ngiltere. Hindu ve Budist az›nl›klar› da bar›nd›ran. gerek onun müttefiki olan Iskoçya Krall›¤›’n› savaﬂta yenerek Birleﬂik Krall›¤› bir güç olarak yükselmesini sa¤lam›ﬂt›r (Elias. deniz kuvvetleri giderek güçlenen ‹ngiltere ise ‹spanya. beyaz. yüzy›ldaki egemen dünya gücü konumunu ortadan kald›rm›ﬂ. Dünya Savaﬂlar› taﬂ›malar› fevkalade zor olan bir mali külfeti imparatorluklar›n s›rt›na yüklemiﬂtir. Yüzy›l›n son çeyre¤inde üstlenmiﬂtir. Britanya’n›n sömürgelerinde baﬂar›l› bir biçimde kültürel miras olarak b›rakt›¤› ‹ngiliz dili ve kültürü dünyada en fazla konuﬂulan dilin de ‹ngilizce olmas›nda yard›mc› olmuﬂtur. Bu geliﬂmeler ‹ngiltere baﬂta olmak üzere Britanya’n›n bir sanayi ülkesi haline dönmesine ve Endüstri Devrimini ilk gerçekleﬂtiren devlet ve ekonomi haline gelmesine de olanak sa¤lam›ﬂt›r. onun yerine ABD ve Rusya önemli güçler olarak yükselmiﬂ ve bilahare ABD Birleﬂik Krall›¤›n oynad›¤› rolü 20. Amerikan k›tas›n›n 1492’de keﬂfi ile birlikte baﬂlayan k›tan›n istila ve ya¤mas›. Henry’nin Katolik Kilisesi’nin ‹ngiltere’deki mallar›na el koymas› ile o zaman›n tar›m ekonomisinde büyük bir toprak sahibi olmas›na ve önemli bir zenginli¤e yol açm›ﬂt›r. Buhar›n enerji üretiminde kullan›m›nda öncülük ederek daha h›zl› deniz ulaﬂ›m›n› gerçekleﬂtirmeyi baﬂaran Birleﬂik Krall›k hem güçlü bir deniz kuvvetine hem de deniz ticaret filosuna sahip olmuﬂtur.
42 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler bir piyasa ekonomisi uygulamalar›na dayanarak ekonomisindeki çöküntüyü durdurabilmiﬂtir. çeﬂitli ayaklanmalar ve 1648’deki bir savaﬂ sonunda Kral II. yani ulusal siyasal dayan›ﬂman›n simgesi olmaktan ibarettir. Bu evrim 19. 19. Baﬂpiskopos statüsünde bir dini lider Kilise’nin dini iﬂlevlerini yönetmektedir ve fiiliyatta (de facto) bu dini lider de Baﬂbakan taraf›ndan seçilmektedir. Bu süreç ayn› zamanda yasama organ›n›n güçlenmesine ve zamanla Parlamento’nun alt meclisi olan Avam Kamaras›’n›n (House of Commons). Ayn› zamanda Avrupa Konseyi’nin de kurucu üyesi olan Birleﬂik Krall›k. yüzy›l›n ilk yar›s›nda büyük ölçüde tamamlanm›ﬂt›r. Hükümet program› iktidar partisinin de lideri olan Baﬂbakan taraf›ndan yaz›lmakta Kraliçe taraf›ndan Parlamento’da okunmaktad›r. ﬂu anda Britanya tarihinin en uzun süreden beri görevde bulunan kraliçelerinden birisi olan Kraliçe II. Kraliçe’nin Anglikan Kilisesi’nin baﬂ›nda gördü¤ü dini bir iﬂlev yoktur. Baﬂbakan’dan düzenli olarak siyasal geliﬂmeler hakk›nda bilgi almak gibi iﬂlevlerinin içeri¤i siyasal etkiden ar›nd›r›lm›ﬂ bulunmaktad›r. t›pk› Taç gibi siyasal gücü törpülenmek suretiyle daha çok bir simgeye dönüﬂtürülmüﬂ. Henry gibi güçlü Krallar taraf›ndan fevkalade kanl› bir biçimde uygulanan siyasal karar alma hakk›. Halen kal›tsal olarak aile içinde en büyük evlada geçen Taç. Avrupa Ekonomik Toplulu¤u’na (daha sonralar› Avrupa Birli¤i. yani ulusal siyasal dayan›ﬂman›n simgesi olmaktan ibarettir. Charles’›n yenilmesi gibi geliﬂmelerle Taç’tan al›narak yasama organ› olan Parlamento’ya (Parliament) devredilmiﬂtir. Bugün dünyan›n finans kapital merkezlerinin en baﬂ›nda gelen baﬂkenti Londra’ya sahip olan Britanya ayn› zamanda G-7 ve Ekonomik ‹ﬂbirli¤i ve Kalk›nma Örgütü (OECD) üyesidir. Britanya siyasetinin bu geliﬂmelerini içeren bir yaz›l› anayasaya Birleﬂik Krall›k hiçbir zaman sahip olmam›ﬂt›r. Lordlar Kamaras› korunarak. Di¤er iﬂlevleri. örne¤in Anglikan Kilisesi’nin baﬂ› olmak. Onun tahttan feragati veya vefat› durumunda Galler Prensi (Prince of Wales) unvan›n› taﬂ›yan aile üyesine geçmesi beklenmektedir. Ayn› zamanda Birleﬂmiﬂ Milletler (BM) Güvenlik Konseyi’nin beﬂ daimi üyesinden birisi olan Birleﬂik Krall›k eski sömürgesi ABD ile yak›n uluslararas› siyasal dayan›ﬂma içinde Kuzey Atlantik Antlaﬂmas› örgütü (NATO) kurucu üyesi olmuﬂtur. Taç’›n temel siyasal iﬂlevi art›k sadece Baﬂbakan’› atamak ve devleti temsil etmek. Bu süreç içerisinde Taç’›n (Crown) gücü azalarak bir devlet simgesi (timsali) haline dönüﬂmüﬂtür. fiilen Avam Kamaras› Britanya’n›n meﬂru siyasal karar alma mercii (yetkesi. ancak uzun y›llar süren evrim sonunda mutlak monarﬂiden meﬂruti monarﬂiye geçmiﬂtir. Elizabeth taraf›nda taﬂ›nan bir görevdir. Birleﬂik Krall›k halen bir monarﬂidir. AB) Fransa’n›n uzun boylu direncini sonunda k›rarak 1972’de tam üye olmuﬂtur. her Parlamento (yasama organ›) aç›l›ﬂ›nda hükümetin program›n› okumak. Ayn› zamanda ‹ngiltere’de Endüstri Devrimi ile ortaya ç›kan orta s›n›f›n da sigortac›l›k ve bankac›l›k sermayesine ve onun uzant›s› olan sanayi kapitaline hükmetmeye baﬂlad›¤› andan itibaren tar›m ekonomisinin egemenleri olan aristokrasinin de (Lordlar›n da) gücü zay›flayarak orta s›n›fa (burjuvaziye) boyun e¤mesi söz konusu olmuﬂtur. üst meclis olan Lordlar Kamaras›’n›n da (House of Lords) yetkilerini ele geçirmesiyle halk›n temsilcisi olarak seçilen Avam Kamaras› ço¤unluklar›n›n eline geçmesiyle sonuçlanm›ﬂt›r. BR‹TANYA DEVLET S‹STEM‹ Siyasal Rejim (Anayasa) ve Uygulama Birleﬂik Krall›kta gücü azalarak bir devlet simgesi (timsali) haline dönüﬂen Taç’›n temel siyasal iﬂlevi art›k sadece Baﬂbakan’› atamak ve devleti temsil etmek. authority) haline dönüﬂmüﬂtür. yüzy›lda Bagehot taraf›ndan yaz›lm›ﬂ olan The English Constitution (1867) adl› çal›ﬂma bu alandaki ilk derli toplu anlat›mla Birle- . Taç’›n sahip oldu¤u ve VIII.
Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 43 ﬂik Krall›¤›n siyasal rejimini betimleyen ve Amerikan baﬂkanl›k rejimi ile karﬂ›laﬂt›ran bir içeriktedir. Böylece Birleﬂik Krall›k. Britanya’n›n yaz›l› veya yaz›s›z bir anayasas› olmam›ﬂt›r. yüzy›la kadar da fazla bir tart›ﬂmaya yol açma- Britanya siyasetinin bir özelli¤i yasama egemenli¤ine ba¤l› bir parlamenter demokrasi rejimi uygulamas›. aynen halk›n sahip oldu¤u siyasal erke ve yetkilere sahip olarak karar al›r. yani mükemmelen tam ve ayn›d›r. Birleﬂmiﬂ Milletler ‹nsan Haklar› Sözleﬂmesi ve Avrupa ‹nsan Haklar› Sözleﬂmesi’nin taraf› olmalar›n›n ötesinde bir yaz›l› Haklar Beyannamesi’ne sahip olarak yaz›l› anayasa oluﬂturma yoluna girmiﬂ bulunmaktad›r. Bu anlay›ﬂa göre oluﬂan siyasal rejimlere (anayasalara) yasama egemenli¤i rejimi ad›n› vermekteyiz. bu heyet de Avam Kamaras›’ndan ibarettir. bir anlamda Britanya siyasal gelene¤inden etkilendi¤ini veya esinlendi¤ini ifade edebiliriz. Türkiye Cumhuriyeti’nin de. . mevzuat ve uygulamalara dayal› olarak yönetilen bir siyasal rejime sahip olmuﬂtur. yüzy›l liberal siyaset felsefesine kadar uzanan bu siyasal rejim uygulamas›na göre halk›n yönetimi onun seçti¤i temsilcileri ile olur. Bu siyasal rejimin kökeninde belirgin bir temsili demokrasi anlay›ﬂ› yatmaktad›r. yine de halk›n temsilcisi olmay›p Taç’›n ihsan›na mazhar olmuﬂ kimselerdir. Yasama Britanya siyasetinin e¤er bir özelli¤i yasama egemenli¤ine ba¤l› bir parlamenter demokrasi rejimi uygulamas›ysa. Britanya devletinin de kurumsal adresinin hukuken sonsal (nihai) karar alma yetkisini kullanan ve egemen meﬂru iktidar kurumu olarak Parlamento’dan ibaret oldu¤unu ifade edebiliriz. buna dayal› olarak do¤an ve kök salan kurum. Bugüne kadar da Bagehot’un bu çal›ﬂmas› Britanya siyasal rejimini anlamak için kullan›lan temel eser iﬂlevi görmüﬂtür. Daha sonra görece¤imiz gibi. Devlet erki Britanya Parlamentosu’ndad›r ve o yasama organ›nda da halk›n temsilcileri Avam Kamaras›ndad›rlar. Halk›n yoklu¤unda halk› temsil etme yetkisi dürüst. Britanya siyasal yönetim kültürü yaz›l› anayasa yerine Parlamento ve giderek Avam Kamaras›’n›n ç›kartt›¤› yasalarla oluﬂan siyasal mevzuat. mevzuat ve uygulamalara dayal› olarak yönetilen bir siyasal rejime sahip olmuﬂtur. yüzy›l›n baﬂ›nda AB yarg›s› taraf›ndan verilen kararlar›n Britanya halk›n› ve hükümetini kapsamas› ile Britanya bir haklar katalogu (Bill of Rights) haz›rlayarak kabul etmek gere¤ini duymuﬂtur. Yasama üstünlü¤ü rejiminde meﬂru siyasal yetki sadece halk›n temsilini mükemmel olarak gerçekleﬂtirdi¤i varsay›lan yasama kurumundad›r. Yasama meclisi ile halk özdeﬂ. Zaten lordluk uzun zaman kal›tsal olarak aile içinde bir kuﬂaktan di¤erine geçen bir görev niteli¤inde sürmüﬂtür. di¤er özelli¤i ise bu parlamenter rejim uygulamas›n›n dayand›¤› temel ilkenin ço¤unlukçuluk (majoritarianism) ilkesi olmas›d›r. buna dayal› olarak do¤an ve kök salan kurum. Margaret Thatcher gibi büyük liyakate ﬂayan oldu¤u düﬂünülen kiﬂilere Taç taraf›ndan verilen bireysel baﬂar› ve liayakate dayal› Lordluk veya Lady’lik unvan›na sahip olanlar›n oran›n› artt›rm›ﬂt›r. Onun için fiiliyatta Britanya Parlamentosu’nda siyasal güç halk›n temsilcilerinin oluﬂturdu¤u Avam Kamaras›ndad›r. Ancak. kuruluﬂundan beri ayn› siyasal anlay›ﬂ› yans›tan yasama egemenli¤i esasl› anayasalarla yönetildi¤ini. Ancak. norm. 17. bunlar ne kadar devlete hizmet eden liyakat sahibi kiﬂiler olarak tan›mlansalar da. hakça ve serbest yap›lan seçimlerle tescil edilen temsilcileri heyeti eliyle ki. 1990’larda ‹ﬂçi Partisi hükümeti bu tür kal›tsal lord unvanl›lar›n say›s›n› azaltm›ﬂ. seçim sisteminin de yard›m›yla Britanya siyasetinde bir siyasal partinin tek baﬂ›na seçimden sonra hükümeti kurmas› için gereken koﬂullar yarat›lmaya çal›ﬂ›lm›ﬂ ve 21. 21. Britanya siyasal yönetim kültürü yaz›l› anayasa yerine Parlamento ve giderek Avam Kamaras›’n›n ç›kartt›¤› yasalarla oluﬂan siyasal mevzuat.2. norm. di¤er özelli¤i de bu parlamenter rejim uygulamas›n›n dayand›¤› temel ilkenin ço¤unlukçuluk (majoritarianism) ilkesi olmas›d›r. kuramsal olarak da olsa. Frans›z düﬂünürleri ve onlar› izleyen Türk hukuk ve siyaset uzmanlar› bu anayasas›’n›n “yaz›s›z” bir anayasa olarak mevcut oldu¤unu kabul etmiﬂlerdir. Oysa. Ünite .
Muhalefet parti grubunda da her bir iktidar partisi bakan›na tekabül eden bir gölge bakan görev yapar. Güvenoyu baﬂbakan atan›p kabinesini ve hükümet program›n› aç›klad›¤›nda Avam Kamaras›’ndaki oylama sonucunda verilir. Avam Kamaras›’n›n çal›ﬂmas›n› Baﬂkan parlamenter çal›ﬂma geleneklerine ve teamüllere göre düzenler ve yönetir. Bunu da muhalefetin verdi¤i sözlü ve yaz›l› sorularla yapt›¤› yasama denetimleri s›ras›nda görmek mümkündür. Ayn› zamanda ikinci en fazla oyu alan parti de ana muhalefet partisi olarak Avam Kamaras›ndaki yerini alm›ﬂ olur. Bu durumda gerek iktidar gerek muhalefet partilerinin Majesteleri’ne sad›k oldu¤u ve siyasal sistemin temel unsuru olan partiler olduklar› da bir kez daha vurgulanm›ﬂ olur. authority) fiilen Avam Kamaras›’d›r. Majesteleri’nin hükümeti olarak adland›r›lan siyasal parti grubu birbirine paralel olarak oluﬂturulan s›ralarda (bench) otururlar. Onun için her milletvekilinin ne yönde oy kulland›¤› veya oylamada bulunup bulunmad›¤›n› saptamak .44 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Britanya’n›n meﬂru siyasal karar alma mercii (yetkesi. Baﬂkan üyeler aras›ndan oy ço¤unlu¤u ile seçilir. Britanya parlamenter demokrasisinde yasama organ›ndaki partiler disiplinli partilerdir. Britanya Parlamentosu’nun görevi sadece hükümeti kurmaktan ibaret de¤ildir. Genel Kurul’da iktidar ve muhalefet partileri birbirleri ile karﬂ› karﬂ›ya ve yüz yüze yerlerini alm›ﬂ olurlar. Her parti grubunu baﬂ›nda bulunan bir grup baﬂkan› temsilcisi. Buna göre her seçime siyasal partiler baﬂkanlar›n›n seçimi kazanmas› durumunda baﬂbakan olaca¤› ve yan›ndaki mesai arkadaﬂlar›n›n da bakan olarak görev yapacaklar› varsay›m› ile kat›l›rlar. o gölge bakan›n bu sefer Baﬂbakan’›n Kabinesi’ndeki bakanl›k koltu¤unu dolduraca¤› varsay›l›r. Britanya Parlamentosu’nun genel kurul salonunun mimarisi de bu tür bir çal›ﬂmay› yans›tacak biçimde düzenlenmiﬂtir. Yine siyasal partiler ayn› anlay›ﬂ›n bir uzant›s› olarak uygulayacaklar› politikalar› içeren programlar›n› yay›nlad›klar›nda seçmene hangi politikalar›n hangi politikac›lar taraf›ndan uygulanaca¤›n› beyan etmiﬂ olurlar. Seçmen de bu kiﬂileri ve politikalar› de¤erlendirerek oy kullanaca¤› varsay›m›yla hareket eder. E¤er bir dahaki seçimde muhalefet partisi iktidara seçilirse. Avam Kamaras›’ndaki ço¤unluk lideri Taç taraf›ndan baﬂbakan olarak atan›r. Bu durumda yap›lan seçimler sonunda seçmenin ilk tercihi olan siyasal kadro ve politikalar› seçilmiﬂ ve bir dönem için ülkeyi yönetmek üzere Parlamento’nun Avam Kamaras›ndaki ço¤unlu¤u oluﬂturmuﬂ olurlar. Baﬂkan söz verdikçe Baﬂbakan ve Bakanlar yerlerinden kalkarak bu kürsüye gelir ve gerekli konuﬂmalar› yaparlar. Her iki grubun yan›nda ve ikisine de eﬂit mesafede Avam Kamaras›’n›n Baﬂkan› (Speaker) yer al›r. ama görevini sürdürebilmesi için Parlamento’nun güvenoyuna sahip olmak zorundad›r. Zaten ço¤unluk parti grubunun baﬂkan› olan baﬂbakan›n o gruptaki milletvekillerinden güvenoyu alamamas› söz konusu de¤ildir. Muhalefet de iktidar kadar politikalar›n içeri¤ine gölge bakanlar› arac›l›¤›yla hakim bir konumdad›r. dan bu ilkenin çal›ﬂmas› sa¤lanm›ﬂt›r. onlar›n karﬂ›s›nda da Majesteleri’nin muhalefeti ayn› s›ra düzeninde yerlerini al›rlar. Britanya Avam Kamaras›’nda standart oylama uygulamas› milletvekillerinin evet veya hay›r anlam› taﬂ›yan kap›lardan yürüyüp geçmeleri suretiyle olur. ‹ktidar partisi s›ralar›n›n ilkinde (front bench) baﬂbakan ve bakanlar otururlar ve bu s›ralar›n Baﬂkanl›k kürsüsüne yak›n olan k›sm›nda büyükçe bir masa görüntüsünde bir kürsü bulunur. Ayn› kürsünün karﬂ› taraf›ndan da ana muhalefetin baﬂkan› tam baﬂbakan›n karﬂ›s›nda ve en ön s›rada oturur ve onun da yan›nda gölge bakanlar (shadow ministers) tabir edilen parti önde gelenleri yerlerini al›rlar. ülkemizdeki ad›yla grup baﬂkan vekili (whip) her parti grubu üyesi milletvekilini yak›ndan izler ve oy verilece¤i zaman onlara ne ﬂekilde davranmalar› gerekti¤ini an›msat›r veya icab›nda ikazla oy vermeleri için gerekli teﬂvikte bulunur. deneyimli ve sayg›n bir üye olmas›na özen gösterilen bir siyasal kiﬂiliktir.
Onun için baﬂbakanl›k kurumunda muazzam bir iktidar birikimi (temerküzü) oluﬂmakta. Yürütme baﬂbakan ve onun Taç’tan devralm›ﬂ oldu¤u kabinesi ki. O zaman partinin önde gelenlerinin veya baﬂbakan›n belirli bir yasa tasla¤›nda ›srar etmesi Avam Kamaras›’n›n arka s›ralar›nda oturan ço¤u yeni milletvekili olan parti grubu üyelerinin çok say›da veya topluca ayak diremesine neden olabilir. Bu duruma karﬂ›l›k. fiilen hem yürütmenin en etkili kurumu olan baﬂbakanl›k hem de Avam Kamaras› ço¤unlu¤u tek bir kiﬂinin denetiminde oldu¤undan adeta her iki hükümet gücünün birbirine kaynaﬂmas› söz konusudur. parlamenter rejim adeta bir “baﬂbakanl›k rejimi” olarak çal›ﬂmaktad›r.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 45 kolayd›r. Bu uygulamada partiden ihraç edilmek gibi cezalar da mevcuttur ki. Özellikle baz› hassas politik tercihlerin konu oldu¤u durumlarda milletvekilleri seçim çevrelerinden a¤›r bask› alt›nda kalabilmektedir. fiilen yasama ve yürütme ba¤›ms›zl›¤› bir hayli kuramsal bir içerikte kalmaktad›r. Bu durumda ise siyasal kredinin tamamen zarar görmedi¤i ve milletvekilinin seçilebilirli¤inin sürdü¤ü de göze çarpmaktad›r. orada da harcama gücü olan bakanl›klar bulunmaktad›r. ço¤u bakan›n ortalama bir y›ldan daha az bir süre görevinde kald›¤› da bir gerçektir. Irak’ta 2003 y›l›nda ABD iﬂgaline destek veren Britanya Baﬂbakan› Tony Blair’in Pârlamento’da yapt›¤› ve sonra medyada tekrar etti¤i aç›klamalar›n temelsiz oldu¤u duygusunun yayg›nlaﬂmas› hem seçmenlerin protestolar›na hem de Baﬂbakan’›n soruﬂturmaya hedef olmas›na yol açm›ﬂt›r. Avam Kamaras›’n›n önemli bir iﬂlevinin iktidar›n denetlenmesi oldu¤u aç›kt›r. ‹ktidar partisi içinden gelen bu tür bir direnme bir anlamda güvenoyunun kaybedilmesi olarak yorumlan›r. Güvenoyu ayn› zamanda iktidar› denetim iﬂlevi de görür. .2. Örne¤in. Baﬂkan vekilinin ikazlar›na karﬂ›n oylamaya kat›lmayan veya partinin istedi¤inden farkl› oy kullanan milletvekilleri whip taraf›ndan disipline tabi tutulur. yan›tlamamas›. Seçildi¤i partiden at›lan bir milletvekilinin seçmen gözünde de itibar› ve güvenilirli¤i kalmad›¤› için bir daha seçilmesi de hemen hemen olanaks›zd›r. Bakanl›k bürolar›nda çal›ﬂan bürokratlar (civil servants) çok uzun birer kariyer ve itibar sahibidirler. Bu amaçla güvenoyu d›ﬂ›nda yaz›l› ve sözlü soru sormak ve bu sorulara baﬂbakan ve bakanlar›n yan›t vermesi esas› s›k› s›k›ya uygulanmaktad›r. Onun için hükümetin bu konuda verece¤i yan›tlar kritik içeriktedir. Buna Britanya siyasetinde arka s›ralar›n isyan› (back bench revolt) denmektedir ki. bu durumda o milletvekilinin siyasal kredisi yok oldu¤undan baﬂka siyasal partilerde göreve devam etmesi imkans›za yak›n bir zorluktad›r. Britanya Avam Kamaras›’nda bir baﬂbakan›n kendisine sorulan sorular› savsaklamas›. Ancak. Buna karﬂ›n bulunduklar› siyasal partinin ideolojisinde ve uygulamalar›nda sapma oldu¤u sav›yla onu eleﬂtiren ve o partiden ayr›l›p kendi görüﬂlerine uyan bir ideolojik konumu bulunan baﬂka bir partiyi kuran veya böyle bir partiye kat›lan milletvekillerine rastlanm›ﬂt›r. Britanya sisteminde Bakanl›k görevinin uygulamada uzun süreli olmad›¤›. Kritik soru seanslar› Britanya medyas› taraf›ndan yay›nland›¤›ndan seçmenin de bu denetim sürecini izlemesi söz konusudur. Yürütme Britanya siyasetinde hukuken. yan›tlar› geciktirmesi gibi uygulamalar iktidar partisine ciddi kredi ve oy kaybettiren sonuçlar do¤urmaktad›r. Bu durumda. Ünite . yürütme yasamadan ba¤›ms›zd›r. Bakanl›klar idari bak›mdan süreklilik arz eden müsteﬂarl›klar (under secretariat) taraf›ndan yönetilirler. bu tür bir direnme genellikle baﬂbakan›n hem parti baﬂkanl›¤› hem de baﬂbakanl›k koltu¤unu kaybetmesine yol açar. taraf›ndan yönetilir.
Liyakatle (merit) hizmet ettikleri sürece iktidar olan partinin de¤il Birleﬂik Krall›¤›n ç›karlar›na hizmet ederler. Bu mahkeme ayr›ca parlamenterlerin yarg›D‹KKAT lanmas›nda da ilk aﬂama mahkemesi olarak görev yapmaktayd›. yak›n zamana kadar üst yarg› veya en yüksek temS O R U yiz mahkemesi olarak kabul edebilece¤imiz bir iﬂlevi Lordlar Kamaras›’ndaki Hukuk Lordlar› (Law Lords) görmekteydi. hükümet tasar›lar› olarak önüne gelen yasa taslaklar›n› tart›ﬂmak ve parti disiplini içinde onamakta devrededir. Birleﬂik Krall›¤›nS‹ZDE rejimine zaman zaman baﬂbakanl›k rejimi dendi¤i de olmuﬂtur. Bu nedenle kamu personeli kendi kariyer ilkeleri. bilgi ve fikir al›ﬂ veriﬂi. iﬂçi temsilcileri ve bakanl›k temsilcilerinin oldukça gayr› resmi ve pek ço¤u ayn› okullardan yetiﬂmiﬂ olman›n verdi¤i yak›nl›k içerisinde sürdürülen (‹ngilizcesiyle old boy networks) düzenli temaslar› Britanya’daki kamu siyasetinin içeri¤ini her sektör için belirler. bürokratlar da siyasal efendilerinden ald›klar› deste¤e itibar etmek durumundad›rlar. bilgi ve hizmeti vermesi ilke olarak kabul edilmekle birlikte. Bu yolla üst yarg› tamamen AMAÇLARIMIZ yasama meclisi d›ﬂ›na hem iﬂlev hem de mekan olarak taﬂ›nm›ﬂ ve anayasa yarg›K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Uzun y›llar süren ve ciddi partizanl›k uygulamalar›ndan sonra kamu bürokrasisini yozlaﬂmadan korumak için bu tür bir özerklik Britanya’da kabul edilmiﬂ. yirmi birinci yüzy›lda. yürütme ve üst yarg›. güvenlikten enerjiye. yasama ve yürütmeden ba¤›ms›z bir konumdad›r. Ancak. Bu durum 2005’de ç›kan bir yasayla de¤iﬂmiﬂ ve Hukuk Lordlar› Lordlar Kamaras›’n›n d›ﬂ›nda Birleﬂik SIRA S‹ZDE Krall›k Yüce Mahkemesi (The Supreme Court of the United Kingdom) ad›yla yeni bir en üst temyiz mahkemesi ve anayasa mahkemesine dönüﬂtürülmüﬂ ve 2010’dan itibaren de Parlamento d›ﬂ›nda çal›ﬂmaya baﬂlam›ﬂt›r. Parlamento bu kararlar›n oda¤›nda olmay›p. Bu düzenlemede baﬂbakan ve bakanlar bürokratlar›ndan ald›klar› hizmete güvenmek. Whitehall ad› verilen hükümet bürolar›n›n bulundu¤u bu semt ‹ngiliz kamu yönetiminin mutfa¤› konumundad›r. kamu bürokrasisinin de bu hizmeti verirken Birleﬂik Krall›¤›n ç›karlar›n› savunaca¤› genel kabul görmekte. liyakatli bürokrat yetiﬂtirme ve özerk olarak çal›ﬂt›rma konusunda seçilmiﬂ siyasal seçkinler aras›nda genel bir siyasal uzlaﬂmaya var›lm›ﬂt›r. Onun için bu rolü oynayan kiﬂilere süreklili¤e vurgu yapmak üzere daimi müsteﬂar olarak Türkçe’ye çevirebilece¤imiz “permanent secretaries” ad› verilmiﬂtir. Kamu bürokrasisinin siyasal iktidara istedi¤i uzman destek. pazarl›klar arac›l›¤›yla Baﬂbakanl›¤›n ve genel anlamda hükümet binalar›n›n bulundu¤u mekanda yürütülmektedir. aksine davran›ﬂlar da hoﬂgörü ile karﬂ›lanmamaktad›r. Kamu yönetimi aç›s›ndan bak›ld›¤›nda yasama üstünlü¤ü ilkesi özellikle kamu siyasalar›n›n (public policy) üretilmesi ve uygulanmas›nda pek dikkate al›nmaz. Bu tür bir davran›ﬂ aﬂ›r› partizanl›k olarak alg›land›¤› için söz konusu baﬂbakan veya bakan›n oldu¤u kadar iktidar partisinin de seçmen gözündeki kredisi fevkalade zarar görebilir. normlar› ve kültürleri içinde partizan tehditlerden vareste çal›ﬂ›rlar. Hükümetin siyasalar› d›ﬂ politikadan savunmaya. SIRA siyasal Bu tür bir ifade kullanmaya niye gerek duyulmuﬂtur? SIRA S‹ZDE 1 DÜﬁÜNEL‹M S O R U Yarg› DÜﬁÜNEL‹M D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Britanya parlamenter demokratik rejiminde yarg› da. görüﬂme. Burada iﬂ ve endüstri temsilcileri. Bakanl›k müsteﬂarlar› siyasal iktidar›n de¤iﬂimiyle göreve gelmez ve görevlerini kaybetmezler. Kuvvetli hukuki gerekçeleri olmadan hiçbir daimi müsteﬂar görevden al›namaz ve al›nmaz. Britanya tabii bu noktaya kolay gelmemiﬂtir. biraz da AB’nin etkisiyle kurumsal olarak ayr›l›p yasama tasarruflar›n›n anayasaya uygunluk denetimini yapmaya baﬂlayarak yasama egemenli¤i ilkesini bir hayli zay›flatm›ﬂ bulunmaktad›r.46 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler ‹ngiltere’de asl›nda Parlamento çat›s› alt›nda toplanan yasama. ekonomiden e¤itime kadar uzanan bir alanda kamu bürokrasisi ve bask› gruplar› aras›nda sürdürülen düzenli ve sürekli temas.
normlar. Art›k Parlamentosu’nun ç›kard›¤› yasalar bu Avrupa insan haklar› antlaﬂmalar›na da uygun olmak zorunlulu¤u alt›na girdi¤inden. iﬂlerlik kazan›r. 5. Bu arada Britanya AB hukuk sistemini ve Avrupa Konseyi’nin ‹nsan Haklar› Konvansiyonu’nu kabul ederek. (bu ayr›m Britanya’da sosyo-ekonomik bir ayr›m olan s›n›fsal farkl›l›klardan ibarettir).6) önermiﬂtir: 1. Böylece ‹ngiltere’de asl›nda Parlamento çat›s› alt›nda toplanan yasama. Yerleﬂik adetler. Yasama kurumu istedi¤i gibi karar al›r ve ald›¤› kararlar yasal olarak ba¤lay›c› ve halk›n yoklu¤unda onlar›n temsilcileri taraf›ndan al›nan kararlar oldu¤undan halk›n kararlar› ile özdeﬂ ve demokratik olarak da meﬂrudur. 4 . Demokrasi Modeli Olarak Britanya Parlamenter Rejimi Bazen siyaset bilimi yaz›n›nda Westminster Demokrasisi diye an›lan siyasal rejimin içeri¤i yukar›daki anlat›mda ortaya ç›km›ﬂ bulunmaktad›r. 3.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 47 s› anlam›nda bir üst yarg› makam› oluﬂturulmuﬂtur.2. Mutlak bir temsili demokrasi uygulamas› biçiminde olan Westminster demokrasisinde siyasal iktidar Parlamento’da. yasaman›n de¤iﬂtiremeyece¤i bir dizi hukuk normunu da hukuk sistemine dahil etmiﬂ bulunmaktad›r. Bu durum Parlamento üstünlü¤ünün uygulanmas›n›n bir sonucudur. Britanya’da uygulanan yasama üstünlü¤ü anlay›ﬂ› daha da törpülenmiﬂ bulunmaktad›r. Lijphart (1984. Bu iki partililik toplumu oluﬂturan bireyleri birbirinden ay›ran tek bir toplumsal fay hatt›na sahip oldu¤unda ki. Bu sistem biri iktidar birisi de ana muhalefet rolü oynayan iki büyük partiden oluﬂan bir parti sistemi sayesinde çal›ﬂ›r.Yasama organ› iki meclisten oluﬂmuﬂ olmakla birlikte halk›n seçti¤i alt meclis hemen tüm siyasal iktidar› elinde bulundurmaktad›r (asimetrik meclis iliﬂkisi). Yaz›l› bir anayasa ve anayasa yarg›s› yasaman›n tabi olaca¤› s›n›rlamalar getirir. Yürütme ve yasama yak›n bir iliﬂki içinde olup neredeyse kaynaﬂm›ﬂt›r. Oysa Parlamento’nun üstünlü¤ü ilkesine göre çal›ﬂan sistemde yasaman›n s›n›rlar› yoktur. geleneklerden oluﬂan hukuk uygulamalar› Bagehot’un 1867’de öne sürdü¤ü gibi adeta yaz›s›z bir anayasa olarak kabul edilmiﬂtir. 8. biraz da AB’nin etkisiyle kurumsal olarak ayr›l›p yasama tasarruflar›n›n anayasaya uygunluk denetimini yapmaya baﬂlayarak yasama egemenli¤i ilkesini bir hayli zay›flat›lm›ﬂ bulunmaktad›r. 4. 2. yürütme ve üst yarg›. Britanya’n›n çok yak›n zamana kadar anayasas› yoktur. daha do¤rusu Avam Kamaras›’nda toplanm›ﬂ oldu¤u için do¤rudan demokrasi uygulamalar›na hiç yer vermez. Ço¤unluk oyunu kazanan aday veya siyasal partinin seçimi kazand›¤› anlay›ﬂ›na göre düzenlenen bir seçim sistemi iki partili sistemi güçlü k›lmaktad›r. Bu durumda anayasaya gerek yoktur. Bu rejimin temel dayanaklar›n›n dokuz noktada toplanabilece¤ini A. Yasama organ› her durumda gerekli olan karar› al›p yasal düzenlemeyi özgürce yapacak konumda oldu¤undan yaz›l› bir metin olarak anayasa üretmek yoluna gidilmemiﬂtir. Daha önceleri mevcut olmayan yasama erkinin kullan›m›nda anayasaya uygunlu¤un denetiminin yarg› taraf›ndan yap›lmas›n›n da önü aç›lm›ﬂ bulunmaktad›r. Yürütme gücü tek bir parti ve onun oluﬂturdu¤u bakanlar kurulunda (kabine) toplanmaktad›r. Üniter Devlet ve Siyasal Evrim 2 SIRA S‹ZDE Bu temel özellikleriyle Westminster demokrasisi on dokuzuncu yüzy›l›n baﬂ›ndan Britanya’n›n ilk olarak Galler ve ‹skoçya’ya iktidar devri ile ilgili olarak yapt›¤› S O R 1973 tarihli referanduma kadar devam etmiﬂtir. SIRA Birleﬂik Krall›¤›n neden hiçbir zaman yaz›l› bir anayasas› olmam›ﬂt›r? S‹ZDE Westminster Demokrasisi diye an›lan siyasal rejimde Yasama kurumu istedi¤i gibi karar al›r ve ald›¤› kararlar yasal olarak ba¤lay›c› ve halk›n yoklu¤unda onlar›n temsilcileri taraf›ndan al›nan kararlar oldu¤undan halk›n kararlar› ile özdeﬂ ve demokratik olarak da meﬂrudur. 7. Ünite . 6. yirmi birinci yüzy›lda. 9. Britanya hükümeti üniter ve merkeziyetçi bir yap›ya sahiptir. Birleﬂik Krall›k iki y›lUsonra da Avrupa Ekonomik Toplulu¤u’na (AET) üye olduktan sonra üyelik konusunda ç›kan D‹KKAT DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ .
bbc. Bu geliﬂmeler Westminster demokrasisinin mutlak temsili demokrasi özelli¤ini büyük ölçüde yitirmeye baﬂlad›¤›n› göstermektedir.48 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Britanya siyasal sistemi anayasas›z yasama egemenli¤inden yaz›l› anayasas› olan s›n›rl›. Muhafazakâr Parti’nin (Conservative Party) kökleri Britanya Parlamentosu içinde Tory ad›yla an›lan ve aristokrat kökeninden gelen çok say›da parlamenteri bar›nd›ran bir grubun on sekizinci yüzy›lda güçlü bir hizip olarak ortaya ç›kmas›na kadar uzan›r. Ancak bu referandumun ard›ndan 1979 ve 1997 y›llar›nda. Böylece Britanya siyasal sistemi anayasas›z yasama egemenli¤inden yaz›l› anayasas› olan s›n›rl›. Bu referandumlar asl›nda Westminster demokrasisinin temel ilkelerini sarsan bir içerikte de¤ildir. Son y›llarda etnik ve dini farkl›l›klar yüzünden ortaya ç›kan çok kültürlü (multicultural) görüntüye karﬂ›n Britanya siyasal kültürü temsili demokrasi kurumlar› olan Parlamento. Bu referandumlar›n sonucunda da Britanya Parlamentosu’nun ç›kartt›¤› yasalarla ‹skoç ve Galler ulusal meclisleri kurularak birçok konuda bu meclislere yasa yapma yetkisi devredilmiﬂtir. dengeli ve denetimli hükümet biçimine do¤ru evrim içersinde olan bir demokrasi rejimine sahiptir. sosyal s›n›flar›n bireyin siyasal kimli¤ini derinden etkiledi¤i. dengeli ve denetimli hükümet biçimine do¤ru evrim içersinde olan bir demokrasi rejimine sahiptir. Bu arada 2000’li y›llarda Londra büyük ﬂehir belediye baﬂkan›n› da halkoyu ile seçme ilkesini kabul eden Britanya Parlamentosu yerinden yönetime daha fazla olanak tan›maya baﬂlam›ﬂt›r.uk/news/uk-politics-13297573). 5 May›s 2011 tarihinde de Britanya seçim sistemini daha temsili hale dönüﬂtürecek bir seçim sistemi olan Alternatif Oy uygulamas›na geçip geçmemek için bir referandum daha yapm›ﬂt›r.industrial).-co. çünkü yasal olarak ba¤lay›c› de¤ildi. bunu Galler’de 4 Mart 2011 referandumu izlemiﬂtir. ancak giderek daha fazla Britanya Devletler Toplulu¤u’ndan gelen bireylerle kültürel karmaﬂ›kl›k gösteren bir toplumun Westminster demokrasisi ile etkileﬂimi sonucunda üretilmiﬂ olan bir içeriktedir. S‹YASAL KÜLTÜR Britanya’n›n siyasal kültürü endüstri . 1980’lerin sonunda Sosyal Demokratlarla birleﬂtikten sonra ad›n› Liberal Demokrasi Partisi (Liberal Democracy Party) olarak de¤iﬂtiren Liberal Parti de benzer olarak ayn› dönemlerde Britanya Parlamentosu içinde örgütlenen burjuva (orta s›n›f) kökenli Whig ad›yla an›lan parlamenter hizbin on dokuzuncu yüzy›l içinde Parlamento d›ﬂ›nda da ulusal çapta . anayasa yarg›s›n›n denetimine tabi. tart›ﬂmalar› sonland›rmak için istiﬂari (consultative) bir referandum yaparak bu halk oylamas›n› iyice yerleﬂik hale getirmiﬂtir. çok say›da ve yine siyasal olarak örgütlenmiﬂ ekonomik ve sosyal ç›kar grubu ve ço¤unlukçu bir mant›kla düzenlenen seçim sistemi etraf›nda oluﬂmuﬂtur.ötesi (post . 1975 referandumundan evet yerine hay›r oylar› daha çok ç›ksa AET’deki üyeli¤in devam edip etmeyece¤ini hiç kimse bilemeyecektir. Siyasal Partiler ve Parti Sistemi Britanya siyasal partilerinden ikisinin uzun geçmiﬂleri vard›r. ulusal ölçekte örgütlenmiﬂ siyasal partiler. referandumlarla yönetimi çok s›k olmasa da kabul eden ve baz› konular itibar›yla halk ad›na ve halk olarak karar alma yetkisine sahip olmad›¤›n› teyit eden bir konumdad›r. Alternatif oy teklifi oy verenlerin %70’e yak›n› taraf›ndan reddedilmiﬂ olmakla birlikte yasama egemenli¤i ilkesi bir kez daha göz ard› edilmiﬂtir (http://www. merkezdeki yetkilerin bir k›sm›n›n ‹skoçya’ya ve Galler’e devrine iliﬂkin iki referandum daha yap›lm›ﬂ. Böylece merkeziyetçi devlet örgütlenmesi de yerini adem-i merkeziyetçi (yerinden yönetim) ilkelerine göre düzenlenmiﬂ bir uygulamaya terk etmeye baﬂlam›ﬂt›r. Britanya Parlamentosu art›k iktidar› kuramsal olarak da tekelinde bulundurmayan.
geri gelip iktidara geçmeyi baﬂaran canl› bir örgüt yap›s›na sahiptir.TUC) büyük deste¤i ile iﬂçi s›n›f›n› temsil eden siyasal parti örgütü olarak aristokrasinin Muhafazakâr Partisi. Tory ve Whig’ler Parlamento’nun içinden ç›kan “sistem partileri” olarak ifade edilebilirler. Liberal Demokratlar›n ‹ﬂçi Partisi’ni ekarte edebilmesi için gereken eleﬂtirileri yapacak pek bir alan bulamayan Liberal Demokratlar ‹ﬂçi Partili Baﬂbakan Tony Blair’in Irak’taki savaﬂa kat›lma karar›na karﬂ› ç›k›ﬂlar› ve son y›llarda Britanya ekonomisinin girdi¤i mali kriz yüzünden oy kazanabilmiﬂlerdir. e¤itim ve sa¤l›k gibi sosyal politikalar›ndaki baﬂar›lar› sa¤lam›ﬂt›r. ‹ﬂçi Partisi (Labour Party) ise iﬂçi sendikalar›n›n birli¤inin (Trade Union Congress . iyi e¤itim görmüﬂ liderlere. Muhafazakâr Parti’nin tek baﬂ›na iktidara gelebilecek say›da parlamento sandalyesi kazanamamas› üzerine onlarla bir koalisyon kurarak nerdeyse bir yüzy›l sonra tekrar iktidara gelebilmiﬂlerdir. ‹kinci Dünya Savaﬂ›’ndan sonra da Britanya siyaseti Muhafazakâr Parti ile ‹ﬂçi Partisi aras›nda geçen bir rekabet ortam› olarak görülebilir. Parlamento d›ﬂ›ndan büyük bir mücadele ile önce on dokuzuncu yüzy›lda oy verme hakk›n› elde eden.co. ‹ﬂçi Partisi di¤er iki partiye göre daha farkl› bir geçmiﬂten gelmektedir. çok say›da ve yine siyasal olarak örgütlenmiﬂ ekonomik ve sosyal ç›kar grubu ve ço¤unlukçu bir mant›kla düzenlenen seçim sistemi etraf›nda oluﬂmuﬂtur. Britanya toplumundaki kat› s›n›f ayr›mlar›n› aﬂarak alt ve orta s›n›flar›n da oyunu alma becerisini gösteren Muhafazakâr Parti. solcu bir parti özelli¤i taﬂ›maya baﬂlam›ﬂt›r. piyasa ekonomisi uygulamalar›n› savunan ve AB karﬂ›t› bir parti görünümündedir. pek ideolojik bir görüntü vermeyen. Muhafazakâr Parti genellikle aristokrat veya di¤er üst s›n›f ‹ngiliz liderlere sahip olmas›na karﬂ›n alt s›n›flar›n da oyunu almay› beceren.bbc. kol gücü ile çal›ﬂan ve say›lar› giderek azalan iﬂçiler aras›nda daha popüler olmas›na karﬂ›n ‹ﬂçi Partisi onlar›n da tamam›n›n oyunu alamam›ﬂ. 1980’lerde ‹ﬂçi Partisi’nden ayr›lan ve kendi Sosyal Demokrat Partileri’ni kurup seçim yar›ﬂlar›nda baﬂar›l› olmayan Sosyal Demokratlarla 1987’de birleﬂtiklerinden beri Liberal Demokratlar üçüncü parti konumlar›n› sadece koruyabilmiﬂlerdir. Oysa ‹ﬂçi Partisi. Ancak.2. Kökleri on dokuzuncu yüzy›la uzanmakla birlikte bugünkü ad›yla kuruluﬂu yirminci yüzy›ldad›r ve 1920’lerden itibaren Britanya siyasal hayat›nda a¤›rl›k kazanm›ﬂ olan ‹ﬂçi Partisi ilk kez tek baﬂ›na 1945’ten sonra iktidara gelmiﬂtir.uk/news/uk-politics13297573). 1997 . onlar›n da Britanya siyasal kültürü temsili demokrasi kurumlar› olan Parlamento. Bunu biraz da ‹ﬂçi Partisi’nin iktidara geldi¤i 1997’den itibaren izledi¤i iktisadi. 2010 y›l›nda yap›lan seçimlerden güçlenerek ç›kan Liberal Demokratlar. 2011 yerel seçimleri ve seçim sistemini de¤iﬂtirmeyi öneren referandumu kaybetmeleri.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 49 örgütlenmesiyle ortaya ç›km›ﬂt›r. ‹ﬂçi s›n›f›n›n partisi olma iddias›na karﬂ›n tüm iﬂçi s›n›f›n›n.2010 aras›nda oldu¤u gibi uzun süreli muhalefete düﬂse de. . özellikle Liberal Demokratlar›n müthiﬂ oy kayb›na u¤ramas›yla koalisyon hükümetinin de zorlanmas›na yol açm›ﬂt›r (http://www. Bu koalisyon hükümetini de Westminster demokrasisinin de¤iﬂen içeri¤inin bir baﬂka tezahürü olarak kabul edebiliriz. sonra yirminci yüzy›l baﬂlar›nda farkl› ve birço¤u da köktenci (radical) olan sendikalar›n birleﬂmesiyle kurulmuﬂ olan bir “sistem d›ﬂ›” parti geçmiﬂine sahiptir. özellikle beyaz yakal› ofis çal›ﬂanlar›n›n oylar›n›n ço¤unu Muhafazakâr Parti ile paylaﬂmak zorunda kalm›ﬂt›r. Büyük mali olanaklara. ulusal ölçekte örgütlenmiﬂ siyasal partiler. Liberaller ise uzun süredir Britanya’n›n üçüncü partisi konumundad›rlar. zaman›n koﬂullar›na göre de¤iﬂebilen ideolojik bir özelli¤e sahip olan Muhafazakârlar yirminci yüzy›ldan beri Britanya’n›n en baﬂar›l› siyasal partilerinden birisini oluﬂturmuﬂlard›r. Ünite . burjuvazinin Liberal Partisi’ne karﬂ› kurulmuﬂ olan bir partidir. Mavi yakal›. 2010 y›l› Britanya seçimleri Liberal Demokrat’lar›n oy kazanmalar› kadar ‹ﬂçi Partisi’nin baﬂkan› ve Baﬂbakan Gordon Brown’›n kayb› olarak da görülebilir. Ancak. ‹kinci Dünya Savaﬂ›’ndan sonra Britanya siyaseti Muhafazakâr Parti ile ‹ﬂçi Partisi aras›nda geçen bir rekabet ortam›nda ﬂekillenmektedir. ‹deolojik köktencili¤ini çok uzun bir süreçte yumuﬂatarak sosyal demokrat.
Ço¤unluk seçim sistemi uygulamada çokluk. partinin ideolojik görünümünü zamana uyarlayarak (adaptation) seçim yar›ﬂ›nda öne geçmesini de zorlam›ﬂt›r. Birkaç y›l içinde ba¤›ms›zl›k için referanduma gitmeyi hedefledi¤i düﬂünülen SNP’nin yarataca¤› yeni durum Britanya’da daha büyük de¤iﬂikliklere de yol açabilecek gibi görünmektedir. BNP). Bu uygulamada dar bölgede (tek Parlamento sandalyesinden oluﬂan seçim çevresinde) çok say›da partili ya da ba¤›ms›z aday›n girdi¤i seçim yar›ﬂ›nda en fazla oyu alan. Britanya siyasetinde ve özellikle Parlamento’da çok az say›da temsil edilmekte veya hiç temsil edilememektedirler. yani tek bir oy fark›yla da olsa önde olan aday seçimi kazan›r. Ancak. sadece en fazla oyu almas›. Bu yolla. ‹ﬂçi partisinin TUC ile olan iliﬂkileri her zaman ciddi ideolojik çalkant›lar içinde olmas›na yol açm›ﬂt›r. küçük partiler ancak yerel düzeyde baﬂar›l› olsalar da ulusal düzeyde büyük de¤iﬂiklikleri zorlayabilecek yetenektedirler. Seçim Sistemi Britanya’da uygulanan seçim sistemi tipik bir ço¤unluk sistemi uygulamas› olan ipi ilk gö¤üsleyenin kazand›¤› (first-past-the-post. Böylece bir partinin aday›n›n kazanmas› için o seçim çevresinde oylar›n basit ço¤unlu¤unu (%50 + 1 oy) almas› gerekmez. 2011 bölgesel seçimlerinden büyük bir baﬂar› ile ‹skoçya’da ço¤unluk deste¤ini alan ayr›l›kç› SNP ilk kez ‹skoç Parlamentosu’nda ço¤unlu¤u ele geçirmiﬂtir.Liberal Demokrat koalisyon hükümetinin kuruluﬂ anlaﬂmas›nda seçim sistemini ço¤unluk sisteminden uzaklaﬂt›racak ve daha temsili yapacak bir uygulama olan Alternatif Oy sistemine geçilebilmesi için bir referandum yap›lmas› kararlaﬂt›r›lm›ﬂ ve 5 May›s . FPTP) adeta atletizm yar›ﬂ› içeri¤inde olan bir sistemdir. buna ra¤men Tony Blair baﬂkanl›¤›nda bir Yeni ‹ﬂçi hareketi ve ideolojisi (New Labour) ortaya konarak 1979’dan beri süren Muhafazakâr Parti iktidar› 1997’de sonland›r›labilmiﬂtir. Bu durumda zaman zaman gayet düﬂük oranda oy alan bir aday en fazla oyu ald›¤› için o seçim çevresini temsil etmeye hak kazanmaktad›r. Bu zaman zaman partiden ayr›lmalara yol açt›¤› gibi. Bu koﬂullarda hükümet genellikle bir tek parti taraf›ndan kurulan bir parti hükümeti olacakt›r. Iskoçya’da Scottish National Party (‹skoç Ulusal Partisi. Muhafazakâr .50 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Britanya’da dar bölgede (tek Parlamento sandalyesinden oluﬂan seçim çevresinde) çok say›da partili ya da ba¤›ms›z aday›n girdi¤i seçim yar›ﬂ›nda en fazla oyu alan. Galler’de Plaid Cymru (Party of Wales . Yerel siyasal hayatta ve 1990’lar›n sonundaki yetki devrinden sonra Britanya’y› oluﬂturan bölgelerde güç kazanan bu partiler. yani en fazla oyu alan aday›n kazand›¤› bir niteli¤e dönüﬂür. hangi partinin en çok sandalyeye sahip olarak Parlamento ço¤unlu¤unu sa¤lad›¤› kolayca ve genellikle belli olur. bu oy miktar› ve yüzdesi ne kadar düﬂük olursa olsun yeterlidir. Buna ra¤men 2010 y›l› seçimlerinde hiçbir parti tek baﬂ›na sandalyelerin ço¤unu kazanamam›ﬂ ve dolay›s›yla Britanya koalisyon hükümeti ile yönetilmeye baﬂlanm›ﬂt›r.Gallerin Partisi) ve Kuzey Irlanda’da (Ulster) Katolik ‹rlandal›lar›n Sinn Féin (Sadece Bizler Partisi) ile Protestanlar›n Ulster Unionist Party (Kuzey Irlanda Birlik Partisi) gibi siyasal partiler de mevcuttur. Bu sistemin amac› seçim biter bitmez kimlerin sandalye kazand›¤›n›n h›zl› ve tart›ﬂma götürmeyecek biçimde belli olmas›d›r. Bu içerikte ve oylar›n ço¤unun heba oldu¤u ve seçim çevrelerinde yaﬂayan seçmenin ço¤unlu¤unu her zaman temsil etmeyen milletvekilleri uygulamas› Britanya’da iki yüzy›ldan fazla süreyle uygulanmaktad›r. yani tek bir oy fark›yla da olsa önde olan aday seçimi kazan›r. Bunlar genellikle yerel milliyetçi kuruluﬂlar olup. küçük bir k›sm›n›n oylar›n› Muhafazakâr Parti’yle paylaﬂm›ﬂt›r. Britanya’da bunlar›n d›ﬂ›nda yerel olarak güçlü olan çeﬂitli partiler vard›r. örne¤in bunlardan Britanya Ulusal Partisi göçmen ve Müslüman düﬂman› bir aﬂ›r› ulusalc› programa sahiptir. Dolay›s›yla. SNP). ‹ngiltere’de British National Party (Britanya Ulusal Partisi.
‹ngiliz seçimlerinin ço¤unlukçu kurallar› büyük bir ço¤unlukla tek bir siyasal partinin yaln›z baﬂ›na iktidara gelmesini sa¤lam›ﬂt›r (bak›n›z Tablo 2. K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Seçimler ve Siyasal Sonuçlar› Britanya siyasal hayat›nda demokratik hayat›n bir unsuru olarak seçimlerin çok TELEV‹ YON uzun bir geçmiﬂi vard›r. Ancak. 361). ‹kinci Dünya Savaﬂ› s›ras›nda görülen koalisyon hükümeti 1974’te bir kez daha ortaya ç›kmak zorunda kalm›ﬂ ve nihayet 2010 seçimlerinden sonra da bir koalisyon hükümeti kurulmak zorunda kal›nm›ﬂt›r.2’de kalm›ﬂt›r (Grumm. 1951 y›l›ndaysa oy oran› % 48. Oysa 1945 seçimlerinde ‹ﬂçi Partisi % 47. Oysa 2010 genel seAMAÇLARIMIZ çimleri sonras›nda Muhafazakar . Örne¤in. kad›nlar ise 1920’lerden itibaren seçme ve seçilme haklar›n› elde etmiﬂlerdir. 361). birparti T den fazla. ama Parlamento sandalyesinin say›s›n› artt›rmamaktad›r. . Bu durum. 1958. kad›nlar ise 1920’lerden T ‹NTERNE itibaren seçme ve seçilme haklar›n› elde etmiﬂlerdir. Bir aday›n bir seçim çevresinde %1 oyla veya bir tek oyla seçimi kazanmas› ile %30 farkla veya binlerce oy farkla seçimi kazanmas› sandalye say›s› aç›s›ndan hiçbir fark yaratmamaktad›r. ‹ﬂçi Partisi 1929’da % 37 oyla sandalyelerin % 46.8 oldu¤u halde sandalye oran› % 47. üçüncü ve daha geriden gelen partileriyse sistematik olarak ald›klar› oyun çok alt›nda sandalyeye sahip olmak sorunuyla karﬂ› karﬂ›ya b›rakm›ﬂt›r. cinsiyet gibi k›s›tlar›nZtamamen kald›r›larak kitlesel siyasete geçilmesi yirminci yüzy›la kadar sürmüﬂtür. ‹ktidara geçen siyasal partilerin gayretlerini seçim çevrelerinin s›n›rlar›n› de¤iﬂtirerek kendi adaylar›na daha çok oy vermeye e¤ilimli olanlar›n yaﬂad›klar› çevreler üretmek oldu¤u görülmektedir. Bu durumda seçim çevrelerini iyi ayarlayabilen siyasal parti.5 sandalyeye sahip olabilmiﬂ. Türkiye’de 2011 genel seçimleri sonras›nda AKP taraSIRA S‹ZDE f›ndan kurulmuﬂ olan parti hükümeti vard›r. 1958. daha az fakat iyi da¤›lm›ﬂ toplam oyla daha fazla sandalyeye sahip olabilmektedir. Bir siyasal partinin tek baﬂ›na kurmak hakk›n› kazand›¤› hükümete D ‹ K K Ahükümeti. Yirminci yüzy›l›n baﬂ›ndan 2010 y›l›ndaki son genel seçimlere kadar bu ender koalisyon uygulamalar› d›ﬂ›nda sadece parti hükümeti egemen olmuﬂtur.1955 y›llar› aras›nda Liberal Parti Britanya Avam Kamaras›nda ald›¤› oy oran›n›n çok alt›nda kalan oranda sandalyeye sahip olabilmiﬂtir (Grumm. Bu geliﬂmelere karﬂ›n seçim sistemi esas itiba‹NTERNET r›yla ço¤unlukçu bir içerikte ve ayn› kalm›ﬂt›r. gelir. Britanya’da da 2005 seçimleri sonras›nda kurulan ‹ﬂçi Partisi hükümeti parti hükümetiydi. en fazla oy alan iki siyasal partiye zaman zaman ald›klar› oya oranla daha fazla Parlamento sandalyesi kazanma olana¤› sunarken. 1891 .Liberal Demokrat Partiler taraf›ndan kurulan hükümet ise koalisyon hükümetidir. Üç ve daha fazla kez üst üste seçim kaTELEV‹ZYON Britanya’da iﬂçi s›n›f› on dokuzuncu yüzy›l›n sonunda.8’ini kazanabilmiﬂtir (Grumm. iki veya daha çok siyasal partinin bir arada kurudu¤u hükümete ise koalisyon hükümeti ad›n› veriyoruz. 361). s›n›f. ‹ﬂçi s›n›f› on dokuzuncu yüzy›l›n sonunda. 1958. Örne¤in. Oysa 1999 genel seçimleri sonras›nda DSP ANAP . seçim çevreleri on dokuzuncu yüzy›ldan itibaren sürekli olarak s›n›r de¤iﬂikli¤ine u¤ram›ﬂt›r. Ancak. Örne¤in. Ünite . Bu farkl›l›klar seçim çevrelerinin niteli¤ine göre oy toplam›n›n da¤›l›m›n›n yaratt›¤› bir etkidir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) DÜﬁÜNEL‹M SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U 51 2011’de de bu referandum gerçekleﬂtirilen bu referandumdan de¤iﬂiklik lehine bir S O R U sonuç ç›kmam›ﬂt›r.8 oran›nda oyla % 61.MHP taraf›ndan kurulmuﬂ olan bir koalisyon hükümeti vard›. Belirli bölgelerde toplanan oylar oy oran›n› yükseltse bile seçilen aday say›s›n› artt›rmamaktad›r. Üstelik nadiren ayn› parti iki seçimden fazla iktidarda kalabilmiﬂtir.1).SIRA S‹ZDE 2. Bir seçim çevresinde kazanmaya yetecek oydan daha fazlas› o partinin ald›¤› ulusal oy oran›n› kabartmakta.
50% 9% 9.30% 22% 23% Di¤er Partiler 14.80% 6. din.40% 43.70% 2.90% 47.70% 43.80% 16.40% 43.40% 10.60% 4.60% 1.20% 1.80% 46. Onun için Britanya’daki temsili demokrasinin parti sistemine çift parti sistemi (two . yirminci yüzy›l›n baﬂ›ndan itibaren bu partiler Muhafazakar ve ‹ﬂçi Partileri olmuﬂlard›r.30% 9. Bu durumda iki siyasal parti ki.40% 37.pdf ve http://www.70% 31.70% 53.50% 33% 37% 30.50% 7.90% 29. seçimi kaybeden partinin de en fazla üç seçim sonra iktidar olma beklentisinin oldu¤u sistemlere çift parti sistemi ad› verilir.yarg› üçlemesinin yan›nda belirginleﬂmesi de söz konusudur.40% 1. Britanya’da seçimler sadece Parlamento seçimlerinden ibaret de¤ildir.20% 37. bölge. ‹ki partiden birisinin bir seçimde iktidara geçme e¤iliminde oldu¤u.uk/documents/co mmons/lib/research/r p2004/rp04-061.10% 2.70% 32.60% 17.60% 23.40% 1.90% 28.40% 42.60% 49.80% 6.40% 22.30% 1% 1. Sadece s›n›f farklar›n›n egemen oldu¤u toplumsal ayr›m›n yan› s›ra deri rengi.20% 40.60% 2.70% 37.40% 5.20% 29% Liberal/Liberal Demokrat Parti 25.70% 3.80% 18.20% 5.20% 60.40% 4.90% 11.70% 46.80% 44.90% 29.30% 18.parliame nt.90% 42. Yerel seçimler.40% 43.90% 3.60% 30.90% 27.80% 9.80% 34.30% 36. kent veya belediye düzeyindeki seçimler de giderek önem kazanmaktad›r. Britanya’daki yasama üstünlü¤ü ilkesine ba¤l› siyasal rejimin art›k iyice de¤iﬂmeye baﬂlad›¤›n›n bir di¤er iﬂarettir. Tablo 2. Britanya’da referandumlar›n yayg›nlaﬂmas›yla adeta halk›n dördüncü bir kuvvet olarak yasama yürütme .parliame nt.90% 30. daha önce belirtti¤imiz gibi referandum uygulamalar› da s›klaﬂmaktad›r: 8 Mart 1973 ila 5 May›s 2011 aras›nda Britanya on referandum yaﬂam›ﬂt›r (http://www.40% 6.10% 2.parliament.52 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler zanmak ender görülen bir durumdur.20% 39.80% 35. iktidar ve ana muhalefet konumlar›n› kendi aralar›nda de¤iﬂtirerek Birleﬂik Krall›¤› yönetmiﬂlerdir (bak›n›z Tablo 2.1).70% 43.90% 46.70% 5.20% 8.50% 39. Seçim Tarihi 1918 1922 1923 1924 1929 1931 1935 1945 1950 1951 1955 1959 1964 1966 1970 1974 ﬁubat 1974 Ekim 1979 1983 1987 1992 1997 2001 2005 2010 Muhafazakâr Parti 38.70% 5.20% 41.40% 2. cinsiyet ve benzeri kültürel ayr›ﬂmalar›n da belirmesiyle seçmen oyunun parçalanmas›. Bu sistemin en önemli örneklerinden birisini Britanya’daki sistem oluﬂturur.uk/documents/commons/lib/research).80% 25.10% 3.90% 43% 37.30% 41.40% 12% . Ayr›ca.50% 19.50% 30.20% 38.10% 48.1 Birleﬂik Krall›k: Genel Seçimler (1918-2010) Kaynaklar: http://www.30% 13.90% 47.30% 48% 49.10% 47.40% 36% ‹ﬂçi Partisi 20.70% 35.party / bi-party system) ad› verilmektedir.uk/business/public ations/research/keyissues-for-the-newparliament/the-newparliament/generalelection.60% 17.40% 38.70% 1.50% 0.
K›rsal alanda da ç›kar gruplar›n›n gerek deli dana hastal›¤› ve ﬂap hastal›¤› s›ras›nda. çevreden hayvan haklar›na kadar geniﬂ bir alanda örgütlenmiﬂ ve faal bir biçimde çal›ﬂmaktad›r. ‹N ERNET çevreden hayvanThaklar›na kadar geniﬂ bir alanda örgütlenmiﬂ ve faal bir biçimde çal›ﬂmaktad›r. Bu etkinlikler s›n›fsal temelde olmamakla birlikte 2000 y›l›nda yak›t fiyatlar›na yönelik ülke çap›nda çal›ﬂanlar›n yapt›¤› ve ‹ﬂçi Partisi Baﬂkan› ve Baﬂbakan Tony Blair’in liderli¤inin sonra ermesinde etkili olan kampanya kadar ses getirmektedirler. gerek tilki av›n› ‹ﬂçi Partisi Hükümetinin yasaklama karar›na karﬂ› yapt›klar› eylemlerde çizdikleri görüntü ç›kar gruplar›n›n sadece kentsel ve sanayi temelli olmad›¤›n› göstermektedir. ticaret ve sanayi odalar› da özel ‹NTERNET kuruluﬂlar olup yerel ve ulusal ekonomik ç›karlar› güçlü bir biçimde temsil etmektedirler. ‹ﬂçi sendikalar› konfederasyonu (TUC) ‹ﬂçi Partisiyle. Ünite . 93). Ç›kar gruplar›n›n bu etkinlikleri ayn› zamanda seçmenin baﬂbakanlar ve hükümetler hakk›nda sahip oldu¤u fikirleri sorgulamalar›na ve hatta de¤iﬂtirmelerine de yol açabilmektedir. genetik olarak de¤iﬂtirilmiﬂ g›da maddeleri protestolar› yeni dönem ç›kar grubu etkinliklerine örneklerindendir.1’i dikkatlice inceleyiniz. Britanya siyasal hayat›nda güçlü bir ç›kar örgütlenmesi ve bask› grubu etkinlikleri alan› mevcuttur. bu konuda bir di¤er ç›kar grubu olarak medya ve bas›- D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Britanya’da çok say›da gönüllü kuruluﬂ kültürden sanata. Britanya’da çok say›da sendika ve gayet iyi örgütlenmiﬂ çok say›da ticari ve sanayi kuruluﬂ ve gönüllü dernek mevcuttur. Bu tablodan Britanya’da neden genellikle parti hükümeSIRA S‹ZDE ti kuruldu¤u ve neden 2010’da koalisyon hükümeti kurulmak zorunda kald›¤› hakk›nda bir sonuca ulaﬂ›labilir mi? DÜﬁÜNEL‹M 3 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Ç›kar Gruplar› ‹ngiltere’nin son on y›llarda merkeziyetçili¤ini ciddi ölçülerde azaltacak ad›mlar S O R U atan bir üniter devlet görüntüsü arzetmesine karﬂ›n. daha çok yürütme ve özellikle bakanl›klar›n T E L E V ‹ Z Y O N kariyer memurlar› ile temas içinde çal›ﬂmaya baﬂlam›ﬂlard›r. Britanya’da çok say›da gönüllü kuruluﬂ kültürden sanata.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 53 Tablo 2. Tabii. Britanya’da egemen olan yasama üstünlü¤üne dayal› ço¤unlukçu demokrasinin karﬂ›s›nda bu ç›kar grubu etkinlikleri önemli birer denge ve denetim unsuru olarak ortaya ç›kmaktad›r. Ayn› zamanda da sosyal s›n›f iliﬂkilerinin çok SIRA S‹ZDE uzun zamand›r güçlü olmas› nedeniyle bu temelde örgütlenmiﬂ olan sendikalar ve iﬂveren üst kuruluﬂlar› s›k s›k iktidara gelen ‹ﬂçi ve Muhafazakâr Partilerle yak›n iliﬂki içerisindedir. Britanya AMAÇLARIMIZ Sanayi Konfederasyonu (CBI) da Muhafazakâr Parti ile ayr›cal›kl› iliﬂki konumundad›rlar (Hauss. merkeziyetçilik gelene¤i hala kuvvetli olan bir görünümdedir. .2. e¤itimden sa¤l›¤a. Son y›llarda hayvan haklar› savunucular›n›n üniversitelerde ve araﬂt›rma laboratuarlarda yap›lan deneylerde hayvan kullan›m›n› engelleme çabalar›. 2010 y›l›nda üniversite harçlar›n› y›ll›k 9000 sterline kadar üniversitelere artt›rma yetkisi veren yasan›n ç›kmas› s›ras›nda yap›lan lise ö¤rencilerinin eylemleri de hem ulusal hem de uluslararas› çapta ses getirmiﬂtir. Bu durumda da ç›kar gruplar› yasamaya fazla ra¤bet etmeyerek. e¤itimden sa¤l›¤a. yerel düzeyde pek esamesi okunmayan kuruluﬂlar görüntüsündedir. Ancak ç›karlar›n ifadelendirilmesi ve talepler olarak siyasal iktidara aktar›m› sadece iktisadi kuruluﬂlar›n tekelinde de¤ildir. savaﬂ ve küreselleﬂme karﬂ›t› kitlesel gösteriler. Bunun bir do¤al sonucu olarak siyasal örgütlenD‹KKAT melerin tamam› da ulusal düzeyde güçlü olan. Bu eylemlerin zaman zaman ﬂiddet içermesi onlar›n popülerli¤ini azaltsa da siyasal hayattaki etkilerini azaltmamaktad›r. Ayr›ca. Yasama organ›ndaki disiplinli partiler içerisinde güçlü koalisyonlar ve onlar›n K ‹ T A P baﬂ›nda hizip lideri olarak ç›kan ve partiler aras› temaslar› yürüten milletvekillerinin belirmesini engellemektedir. 1997.
önce devletçi (kollektivist). siyaset ve ekonomi anlay›ﬂ›na sahip olan Amerika Birleﬂik Devletleri’ne bar›ﬂç›l bir yaklaﬂ›mla terk etmiﬂtir. hem de özellikle sa¤l›k alan›n›n (National Health Service. Ayn› zamanda hükümet millileﬂtirme politikas› izleyerek hem çok say›da sanayi kurumunu devletleﬂtirmiﬂ. POL‹T‹K ‹KT‹SAT Geliﬂmiﬂ Ekonomide De¤iﬂim Britanya’n›n geçmiﬂ yüzy›ldaki ekonomik geliﬂmeleri bir imparatorluk’tan sadece geliﬂmiﬂ bir liberal demokrasinin kapitalist ekonomisine sahip bir devlete dönüﬂmesi olarak özetlenebilir. Bu iliﬂkiler Britanya’da iktisat siyaseti uygulamalar›n›n da temelini oluﬂturmuﬂtur. gerek sanayi ve ticaret ç›karlar›n› kamu politikas› yap›m› süreci içinde güçlü olarak temsil eden bir sistem geliﬂtirilmiﬂtir. büyük yoksulluk içinde olan kitlelere sosyal hizmetleri. Kuzey Atlantik petrol ve do¤al gaz sahalar›ndan gelen katma de¤er ve Avrupa Birli¤i üyeli¤inin getirdi¤i rekabetçi ortam›n da katk›lar›yla 1980’lerde dünyan›n en geliﬂmiﬂ yedi ekonomisinden (G-7) birisi haline gelmiﬂtir. 1979 y›l›nda genel seçimleri kazanan Muhafazakâr Parti’nin baﬂkan› ve Baﬂbakan Margaret Thatcher rekabet gücü azalm›ﬂ bu ekonomiyi devralm›ﬂt›r. Bu amaçla ünlü ‹ngiliz iktisatç›s› Lord Maynard Keynes’in kuram›n› yürürlü¤e koyan ‹ﬂçi Partisi hükümeti büyük kamu harcamalar› yapm›ﬂt›r. Bu devletçi sistem Britanya ekonomisini küresel iliﬂkilerinde daha rekabetçi bir konuma taﬂ›mam›ﬂt›r. ‹ki Dünya Savaﬂ›’n›n ve 1929 Dünya Ekonomik Buhran›’n›n Birleﬂik Krall›k ekonomisine yükledi¤i a¤›r yükün alt›nda Britanya ekonomisi ciddi ölçüde güç kaybetmiﬂtir. Özelleﬂtirme ve Liberalleﬂme 1945 sonras›nda dünyadaki baﬂat konumunu h›zla terk eden Birleﬂik Krall›k yerini gönüllü olarak eski sömürgesi olan Amerika Birleﬂik Devletleri’ne bar›ﬂç›l bir yaklaﬂ›mla terk etmiﬂtir. Bu za- . Makro iktisadi politika hükümetlerin üretti¤i teﬂvikler (incentives).54 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler n›n da fevkalade özgür bir ortamda çal›ﬂan etkili bir kamuoyu yap›mc›s› oldu¤u hususunu göz ard› etmememiz gerekir. iﬂsizlik yayg›nlaﬂm›ﬂ ve güçlü iﬂçi sendikalar› daha esnek çal›ﬂan rekabetçili¤i güçlendiren bir liberal pazar ekonomisinin önünü t›kamaya baﬂlam›ﬂt›r. NHS) bir devlet iﬂletmesi halinde güçlenmesini sa¤lam›ﬂt›r. 1945 sonras›nda dünyadaki baﬂat konumunu h›zla terk eden Birleﬂik Krall›k yerini gönüllü olarak eski sömürgesi olan ve bir ölçüde de ayn› kültür. Ancak. Ekonomik Sistem Tart›ﬂmalar›. Hükümet iﬂsizli¤i düﬂürmek için yüksek kalk›nma h›z›na ulaﬂmak. kamu harcamalar› ve sal›nan vergiler veya mali reformlar kadar Britanya Merkez Bankas› (Bank of England) taraf›ndan yürütülen para politikas› araçlar› arac›l›¤›yla belirlenir. Millileﬂtirme. küresel rekabeti karﬂ›lamak zorunda olan. sonra özel sektör öncelikli bir anlay›ﬂ› 1979’dan sonra geliﬂtirmiﬂtir. ‹ﬂçi hareketinin sert muhalefetine karﬂ›n Britanya Avrupa pazar›na aç›lan. ayn› zamanda kamu bürokrasisi ile düzenli iliﬂkiler kurmuﬂlard›r. Britanya’da devlet eliyle yap›lan bir ekonomik planlama söz konusu de¤ildir. Bu güçlü ç›karlar›n temsilcileri hükümete önemli birer bilgi kayna¤› oluﬂtururken. y›k›m içinde bir ekonomi ve güçlü bir siyasal birlik devralm›ﬂt›r. Bundan sonra daha çok bir ekonomik yeniden yap›lanma dönemine giren Britanya. Bu aﬂamada gerek iﬂçi sendikalar›n›. 1945 sonras›nda iktidara gelen ‹ﬂçi Partisi. ihracat›n› ve üretimini artt›rarak iﬂsizli¤i gidermeye çal›ﬂan bir ekonomik uygulamaya geçme gayreti içine girmiﬂtir. 1970’lere gelindi¤inde iktisadi büyüme yavaﬂlam›ﬂ. özellikle sa¤l›k hizmetini ucuza veya bedavaya temin etmek hedeflerine yönelmiﬂtir. ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda çöken bir imparatorluk.
Kuzey Denizi petrol ve do¤al gaz gelirleriyle de güçlü ve h›zl› bir büyüme göstermiﬂ. Ünite . 2008 y›l›nda ortaya ç›kan yeni Dünya Ekonomik Bunal›m› Britanya ekonomisini. Bütün bu geliﬂmelere karﬂ›n koalisyon hükümeti kamu harcamalar›n› azaltma. anne ve/veya babas›z hayata baﬂlayanlar için e¤itim. görüﬂme ve hatta pazarl›klar belirlemeye devam etmiﬂtir. bu bankalar›n kurtar›lmas› içim ‹ﬂçi Partisi Hükümeti’nin ald›¤› önlemlerle ülkenin borç stoku da bütçe a盤› da artm›ﬂ. sadece gereksinim sahiplerine sunulabilir. Sosyal Refah Devleti Birleﬂik Krall›k ‹kinci Dünya Savaﬂ› s›ras›nda yükselen devlet harcamalar›n›n bir devam› olarak hayata geçirdi¤i devletçi politikalarla kapsaml› bir sosyal güvenlik a¤› oluﬂturmuﬂtur. Burada amaç yoksul . Ancak. Özelleﬂtirmelerle liberal piyasa ekonomisi uygulamalar›n› hayata geçiren Britanya. hastalar. Kamu kaynaklar› kullan›larak bir sosyal hizmet tamam›yla üretilip tüm vatandaﬂlara sunulabilece¤i gibi. özellikle bankac›l›k kesimini derinden yaralam›ﬂ. manlarda Kuzey Denizi’nde petrol kaynaklar›n›n keﬂfedilmesi Britanya ekonomisinin mali kaynak derdine derman olmuﬂtur. Sosyal refah› artt›rmak için farkl› düzenlemeler yap›labilir. sanayicilerin vergi yükünü azaltarak özel teﬂebbüsü teﬂvik esas›na dayal› bir liberal piyasa ekonomisini sürdürmeye devam etmektedir. Bu ekonomik yaklaﬂ›m 1997 seçimlerinden sonra 2001 ve 2006 genel seçimlerini de kazanan ‹ﬂçi Partisi’nin tek baﬂ›na iktidara gelmesiyle de aynen sürmüﬂtür. özürlüler. Halen Britanya Parlamentosu’nun ç›kartt›¤› yasalar›n çok büyük k›sm› bu iliﬂkilerden kaynaklanan hükümet tasar›lar› olmaya devam etmektedir. iﬂsizler ve genel olarak gereksinim içinde olanlara yard›mc› olacak bir anlay›ﬂ egemen olmuﬂtur. hizmetler devlet taraf›ndan ücretsiz olarak sunulabilir. Ancak.2. Buna ra¤men iﬂçi sendikalar› da iﬂveren kuruluﬂlar› da yürütme ile olan ayr›cal›kl› iliﬂkilerini sürdürmeye devam etmiﬂ. Britanya’da uygulanan Sosyal Refah devleti modeli sa¤l›k hizmetinde tüm ülkeyi kapsayan ücretsiz bir sa¤l›k hizmeti sunmaktad›r. yoksul bir çevrede.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 55 1979 y›l›nda genel seçimleri kazanan Muhafazakâr Parti’nin baﬂkan› ve Baﬂbakan Margaret Thatcher özelleﬂtirmelerle liberal piyasa ekonomisi uygulamalar›n› hayata geçirerek Birleﬂik Krall›¤›n ekonomik bat›ﬂ›n› önleyen kahraman haline dönüﬂmüﬂtür. F›rsat eﬂitsizliklerini giderici önlemler olarak a¤z›nda alt›n kaﬂ›kla do¤anlara yard›m yap›lmazken. ‹skandinav ülkeleriyle karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda Britanya’daki sosyal refah uygulamalar› oldukça dar kapsaml› uygu- . bu seçimleri tek baﬂ›na kazanan bir siyasal parti olmam›ﬂt›r. Kamu üniversitelerine yap›lan destekler de azalt›larak ö¤rencilerin harç yükü maksimum 3000 sterlinden 9000 sterline ç›kart›lmaya çal›ﬂ›ld›¤›nda da yukar›da belirtti¤imiz lise ö¤rencilerinin ve ailelerinin büyük ve ülke çap›ndaki protestolar›yla karﬂ›laﬂ›lm›ﬂt›r. sa¤l›k v.varl›kl› fark›n› azaltmaktan çok yaﬂl›lar. Bir politikac› olarak daha çok iﬂveren çevrelerine yak›n olan Thatcher geniﬂ bir özelleﬂtirme çabas›na giriﬂmiﬂ ve buna karﬂ› ç›kan iﬂçi sendikalar›na adeta savaﬂ açm›ﬂt›r. Kamu kaynaklar›ndan sadece gereksinim duyanlara belirli oranlarda mali yard›m yap›labilir.b. Bunun üzerine kurulan Muhafazakâr . Yahut bu gibi gereksinimi olanlara belirli bir yaﬂa veya konuma gelinceye kadar mali yard›m yap›labilir. iﬂszilik yine t›rmanm›ﬂt›r.Liberal Demokrat koalisyon hükümeti Baﬂbakan David Cameron yönetiminde bir kemer s›kma politikas› uygulamaya baﬂlam›ﬂ ve birçok bütçe yard›m› ve teﬂvikini ortadan kald›rarak özelleﬂtirmeye yeniden h›z vermiﬂtir. enflasyon ve iﬂsizlik azalmaya baﬂlay›nca iﬂçi sendikalar›n›n direncini de k›rmay› baﬂaran Thatcher adeta Birleﬂik Krall›¤›n ekonomik bat›ﬂ›n› önleyen kahraman haline dönüﬂmüﬂtür. Bunun sonucunda Baﬂbakan Gordon Brown ve ‹ﬂçi Partisi’nin 2010 y›l›nda yap›lan genel seçimlerde u¤rad›¤› hezimet ortaya ç›km›ﬂt›r. kamu politikalar›n›n içeri¤ini büyük ölçüde bu ç›kar gruplar›n›n üst kuruluﬂlar›n›n kariyer bürokratlar›yla yapt›klar› bilgi teatileri. her türlü sosyal hizmet bu çerçevede düzenlenmemiﬂtir.
yani Avrupa’da geliﬂen bir piyasaya kolay kat›lma olana¤›na sahip olmuﬂtu. lamalard›r. Britanya Ortak Pazara. Bu gündemlerle karﬂ›laﬂt›kça Britanya siyaseti büyük ölçüde zorlanmaya baﬂlam›ﬂt›r. Bu kitlelerin kamu kaynaklar›n› artan ölçüde kullanmas› Anglo Sakson nüfusta yeni tepkilere yol açarak Britanya Ulusal Partisi (British National Party. Bu tart›ﬂmalar› yeni bir boyuta taﬂ›yan bir dizi önemli geliﬂme de hem Birleﬂik Krall›¤›n bir AB ülkesi olmas›. Oysa AB bunun çok ötesinde bir siyasal. sa¤l›k sigortas› ödeme gücü olanlar›n sa¤l›k masraflar›n›n bu sigortalar eliyle görülmesi. Kamu harcamalar›n› azaltmak isteyen Muhafazakâr . ayn› zamanda e¤itim ve sosyal güvenlik (emeklilik) harcamalar›n›n da k›smen özelleﬂtirilmesine çal›ﬂ›lm›ﬂt›r. Paral› özel okullar›n yayg›nlaﬂt›r›lmas›. Britanya’da sosyal refah devleti ile ilgili tart›ﬂmalar yeniden alevlenmiﬂtir. hem de baﬂta kendi Milletler Toplulu¤u’ndan (Commonwealth) olmak üzere Britanya’ya göçen ve s›¤›nanlar›n say›s›n›n zaman içinde gösterdi¤i art›ﬂ ile ortaya ç›kan çok kültürlü toplumsal yap›d›r. Benzer olarak konut edindirme programlar›yla öncelikle yerel yönetimlere ait evlerde oturan kirac›lara bu konutlar sat›lmak suretiyle iki milyona yak›n ailenin konut sahibi olmas› sa¤lanm›ﬂt›r. BNP) gibi göçmen karﬂ›t› bir partinin do¤up güçlenmesine neden olmaktad›r. Bunlar›n temel yönelimi iﬂsizli¤i çözmek için çeﬂitli teknik e¤itim programlar› geliﬂtirmek olmuﬂtur.Liberal Demokrat hükümet e¤itim. Bu kez . 1979’daki Thatcher Hükümetinden itibaren sadece sa¤l›k de¤il. ﬁu anda kamu kaynaklar›yla desteklenmeye gereksinim duyanlar›n önemli bir k›sm› Afrika.56 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Britanya’da sosyal refah harcamalar›n›n piyasa ekonomisinin çal›ﬂmas›n› zedelemeyecek bir içerikte olmas›na özen gösterilmektedir. 2008 Dünya Ekonomik Bunal›m› sosyal hizmetlerin kamu kaynaklar›ndan üretimini bir kez daha zora sokmuﬂ gibi görünmektedir. Sosyal refah harcamalar›n›n piyasa ekonomisinin çal›ﬂmas›n› zedelemeyecek bir içerikte olmamas›na da özen gösterilmiﬂtir. Karayipler ve Latin Amerika’dan Britanya’ya göçmüﬂ olanlard›r. Asya. Birleﬂik Krall›¤› yöneten siyasilerin gözünde bu karar sadece ve öncelikle bir iktisadi nitelik taﬂ›maktayd›. toplumsal ve kültürel gündemlere sahipti. emeklilik. sa¤l›k hizmetleri konular›n› da kapsayan alanlarda kesintilere gitmek zorunda kald›¤›ndan. emeklilerin özel fonlarda birikimlerini toplayarak sosyal güvenlik harcamalar›n›n yükünün kamu bütçesinden özel kaynaklara k›smen de olsa aktar›lmas› yoluna gidilmiﬂtir. Ayr›ca. hem de ‹ﬂçi Partisi’nin geleneksel sosyalist ideolojisinin d›ﬂ›nda bir “Üçüncü Yol” (Third Way) gibi yenilikçi söylemlerle iﬂ baﬂ›na gelmiﬂtir. Bu hedeflere k›smen ulaﬂt›klar› da görülse. Özellikle ulusal Britanya siyasetinde güçlü olmasa bile yerel seçimlerde yer yer güçlenen bu geliﬂmeler. Britanya sosyal refah devletinin bir sorunu olarak da alg›lanabilir. Ancak 1972’de Frans›z vetosunu aﬂabilen Birleﬂik Krall›k Ortak Pazar (AB) üyesi olabilmiﬂtir. Özellikle üniversiteye devam etmeyen gençlere meslek kazand›rmak üzerine kurulu programlar geliﬂtirmiﬂlerdir. kamu sosyal hizmet programlar› ve kurumlar›n› daha verimli çal›ﬂacak biçimde yeniden örgütlemeyi hedeflemiﬂlerdir. O zaman özellikle ‹ﬂçi Partililerin karﬂ› ç›kt›¤› bu geliﬂme Britanya’n›n siyasal sistemini kökten de¤iﬂikli¤e u¤ratacak olan bir geliﬂme olan 1975 referandumuyla kabul edilmiﬂtir. ancak Fransa’n›n ﬂiddetli direnci ile karﬂ›laﬂm›ﬂt›r. Bunlar›n aras›nda büyük bir Pakistanl› Müslüman toplulu¤u da mevcuttur. 1997 sonras›ndaki ‹ﬂçi Partisi Hükümeti “Yeni ‹ﬂçi Partisi” (New Labour) ve hem Muhafazakâr Thatcher’in liberal piyasa ideolojisi. Özellikle NHS gibi büyük programlar›n kalitesini yükseltmeye çal›ﬂm›ﬂlard›r. Avrupa Birli¤i ve Birleﬂik Krall›k Birleﬂik Krall›k ilk kez 1960’larda o zamanki ad›yla Ortak Pazar olan AB’ne tam üyelik için baﬂvurmuﬂ.
4 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U . Avrupa k›tas›na her zaman için tehdit olarak ve kuﬂku ile yaklaﬂan bir d›ﬂ politika izlemesi dolay›s›yla iniﬂli ç›k›ﬂl› bir yol izlemektedir. Ancak. ne zaman Britanya ile ilgili s›n›rlay›c› bir karar alsa. Britanya gerek Maastricht Antlaﬂmas›na. Bu durumda da Britanya’n›n Avrupa siyasetinin AB yanl›lar› ile AB karﬂ›tlar› aras›nda ciddi bir sürtüﬂme ile geçmeye devam edece¤ini öngörmek de zor de¤ildir. Britanya’n›n siyasal meﬂruluk ve egemenlik anlay›ﬂ›. Avrupa k›tas›na her zaman için tehdit olarak ve kuﬂku ile yaklaﬂan bir d›ﬂ politika izlemesi dolay›s›yla iniﬂli ç›k›ﬂl› bir yol izlemiﬂtir. Buna ra¤men Britanya giderek daha fazla AB ile kaynaﬂmaya e¤ilim göstermiﬂtir. Avrupa k›tas›n› kendisini zaman zaman tehdit eden geliﬂmelerin beﬂi¤i olarak alg›lam›ﬂt›r. Britanya Muhafazakârlar› kendi demokrasi düzeylerini Avrupa’n›n istikrars›z demokrasilerinin düzeyine indirmeyi kabullenmediklerini sistematik olarak ifade etmiﬂlerdir. savaﬂlarla ve demokratik rejim çöküntüleriyle dolu tarihi onlar› Britanya’ya oranla daha az demokratik meﬂrulu¤a ve istikrara sahip k›lm›ﬂt›r. siyasal meﬂrulu¤u Parlamento’nun egemenli¤ine dayayan bir siyasal sisteme sahip olan Britanya. Benzer gerekçelerle ortak para birimi olarak avro (euro) üreten ve kullanan ülkelere dahil olmay› reddeden Britanya. sadece 1997’de Avrupa ‹nsan Haklar› Sözleﬂmesi’n› iç hukukun bir unsuru haline getirmiﬂ 2007’den sonra Lizbon Antlaﬂmas›na giden yolda Britanya en büyük engeli ç›kartmam›ﬂt›r. ama siyasal bak›mdan çok da güçlü ve kaynaﬂm›ﬂ olmayan bir Avrupa çekici olmaya devam edecekmiﬂ gibi görünmektedir. uluslararas› savaﬂlar. Bu politikada baﬂar›l› olamad›¤› durumlarda da savaﬂm›ﬂt›r. O yüzden Britanya k›ta Avrupas›n› dizginleyecek. ‹ngiltere Roma ‹mparatorlu¤u’ndan itibaren Avrupa k›tas›ndan gelen istilac› ordular taraf›ndan istila edilmiﬂ veya tehdit edilmiﬂlerdir. Öyle görünmektedir ki bu süreç ileride de zorluklarla da olsa sürecektir. belirsiz. AB kurumlar› ister komisyon. Ünite . Fransa. ‹talya gibi önde gelen ülkeler devrimler. otoriter veya totaliter rejimlerle karﬂ›laﬂm›ﬂlard›r. orada oluﬂacak ittifaklar›n Britanya’y› tehdit etmesini engelleyecek bir d›ﬂ politika izlemeye çal›ﬂm›ﬂt›r.2. Avrupa’n›n çok dalgal› demokrasi performans› gösteren ülkelerine her zaman kuﬂku ile yaklaﬂm›ﬂt›r. Avrupa Birli¤i’ne üye olmas› Birleﬂik Krall›¤›n iç siyasetinde nas›l S‹ZDE SIRA bir siyasal etki oluﬂturmuﬂtur? DÜﬁÜNEL‹M S O R U AB ile Britanya aras›ndaki iliﬂkiler. Britanya’n›n siyasal meﬂruluk ve egemenlik anlay›ﬂ›. AB ile Britanya aras›ndaki iliﬂkiler. Kendisini demokrasinin beﬂi¤i olarak gören. iç savaﬂlar. Bu geliﬂmeler son üç yüz y›ld›r istikrarl› bir demokrasi olarak geliﬂen Britanya’n›n gözünde Avrupa k›tas› istikrars›z. Muhafazakâr Parti’nin Avrupa’ya ﬂüphe ile yaklaﬂan bak›ﬂ›nda bir de¤iﬂiklik olmad›¤› gibi bu ﬂüpheler daha da artt›. ister adalet divan› olsun. Avrupa k›tas›ndaki Almanya. Özellikle Britanyal›lar›n gözünde Avrupa’daki ülkelerin ihtilallerle. Britanya Parlamentosu taraf›ndan kendi egemenlik haklar›na büyük bir sald›r› iddias›yla ciddi tepki toplamaya baﬂlad›. güvensiz ve fevkalade tehlikeli topraklar olarak görülmektedir. Son tahlilde Britanya için çok geniﬂ bir pazar olan.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 57 Thatcher’in baﬂ›n› çekti¤i Muhafazkar Parti hizbi baﬂ›ndan itibaren Britanya’n›n AB içerisinde daha fazla siyasal bir birlik olarak gördü¤ü uygulamalara direnç göstermeye baﬂlad›. yirminci yüzy›lda da Alman ordular› taraf›ndan iki defa sald›r›ya u¤rayan Britanya. Avrupa’n›n belirsizlikten kurtuldu¤una henüz kani olmayan Britanyal› politikac›lar›n kendi egemenliklerine sar›lmalar›n› yad›rgamamak gerekir. Bu antlaﬂma çerçevesinde oluﬂturulan AB d›ﬂ politikas›n› yürüten D›ﬂ ‹liﬂkiler ve Güvenlik Politikas› Yüksek Temsilcisi makam›na 1 Aral›k 2009’da getirilen Lady Catherine Ashton da bir Britanya vatandaﬂ›d›r. On sekizinci yüzy›l sonu ve on dokuzuncu yüzy›l baﬂ›nda Napoleon Bonaparte’›n ordular›. gerek Tek Avrupa Yasas›na (Single European Act) üye olmaktan geri duramad›.
AB ile iliﬂkilerinin çizece¤i manzara hala belirsizli¤ini korusa da Britanya’n›n AB ile olan iliﬂkilerindeki e¤ilim gevﬂemekten çok s›k›laﬂmaya do¤ru bir evrime iﬂaret etmektedir. Özellikle son y›llarda kal›tsal lordluklar›n da bu mecliste temsili azalt›larak aristokrasinin görüntüsü daha da marjinal bir hal alm›ﬂt›r. Esaslar› yasama üstünlü¤ü anlay›ﬂ›na dayanan bir egemenlik anlay›ﬂ›. 1979’dan sonra uygulanan liberal piyasa ekonomisine dayal› ve Kuzey Atlantik petrollerinden gelen kaynakla da tekrar güç kazanarak G-7 ülkelerinden birisi haline gelmiﬂtir. 2009’dan sonra att›¤› ad›mlarla bir ba¤›ms›z anayasa yarg›s›n› da hayata geçiren Britanya. 1972’den itibaren AB üyesi olan ‹ngiltere. The English Constitution’›n yazar› Walter Bagehot’un deyimiyle vakarl› (dignified) siyaset ile gerçek (real) siyaset birbirinden iyice ayr›ﬂm›ﬂ ve gerçek güç Parlamento’nun alt meclisi olan Avam Kamaras› arac›l›¤›yla Baﬂbakan ve Kabinesi’nin denetimindeki siyasetçilerin eline geçmiﬂtir. AB’den gelen tepkilerle bir haklar katalogunu Parlamento’da kabul eden Birleﬂik Krall›k böylece bir yaz›l› anayasa yap›m›na do¤ru evrilmeye baﬂlam›ﬂt›r. sürekli oluﬂan ve de¤iﬂen bir anayasal yap› (rejim). yirminci yüzy›lda iki dünya savaﬂ› ve 1929 Dünya Ekonomik Bunal›m›ndan yedi¤i darbelerle çökmüﬂtür. baﬂbakan ve kabinesinin fiili üstünlü¤ü. Britanya’n›n siyasal hayat›nda son y›llarda önemli de¤iﬂiklikler ortaya ç›kmaya baﬂlam›ﬂt›r. ço¤unluk esas›na dayanan seçimler ve yasama süreçlerinden ibarettir. Monarﬂi ile yak›n iliﬂki içinde bulunan ve Britanya’daki arazilerin ço¤unlu¤una sahip olan aristokrasi de zamanla gücünü yükselen orta s›n›fa devretmek zorunda kalm›ﬂ ve sadece Parlamento’nun üst meclisi olan Lordlar Kamaras›’nda temsil olunmuﬂlard›r. Merkezi üniter bir devlet yap›s›ndan adem-i merkeziyetçi bir üniter devlet yap›s›na do¤ru evrim gösteren Britanya siyaseti. Bu model kendili¤inden ve halk›n siyasal seçkinlerle etkileﬂimi sonucunda ortaya ç›km›ﬂt›r. On yedinci yüzy›ldan itibaren dünya siyasetinde giderek artan öneme sahip olan bir ‹mparatorluk haline gelen Britanya.yürütme . .yarg›n›n yan›na eklemiﬂ gibi görünmektedir. Yürütme bu sistemde fiilen artan bir siyasal a¤›rl›¤a sahip olmuﬂ.58 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler SONUÇ Britanya temel bir temsili demokrasi modeli olarak yaﬂayan bir siyasal sisteme sahip olagelmiﬂtir. Westminster demokrasisini yasama üstünlü¤ü modelinden daha oydaﬂmac› bir modele do¤ru de¤iﬂtirmektedir. 1945 sonras›nda ekonomik devletçilik uygulamalar› ile toparlanan Britanya ekonomisi. Önümüzdeki y›llar bu geliﬂmelerin varaca¤› yeni merhalelerin neler olaca¤›n› bize gösterecektir. temsili demokrasi kurumlar› yan› s›ra referandum yoluyla adeta halk› da dördüncü bir kuvvet olarak yasama . bir yandan Avrupa siyasetinde bir yandan da dünya siyasetinde önemli rol oynamaya devam etmektedir. yürütme içinde Taç (kral/kraliçe/monarﬂi) a¤›rl›¤›n› kaybederek bir ulusal simge haline dönüﬂmüﬂtür. yasaman›n çal›ﬂmalar› üzerinde de büyük bir etki kurmuﬂ olmakla birlikte. Yasama üstünlü¤üne dayal› ço¤unlukçu temsili demokrasi modeline önemli ölçüde de¤iﬂiklikler getiren referandum uygulamalar› ile AB üyeli¤i ve yerelleﬂme ve yerinden yönetim uygulamalar›n› da hayata geçirmiﬂtir.
ço¤unlukçu bir siyasal biçem (uslup) ve yasama egemenli¤ine dayal› bir siyasal rejim olarak varl›¤›n› sürdürmüﬂtür. AB ile iliﬂkilerini özellikle ekonomik iliﬂkilerle s›n›rlamak isteyen Britanya siyasal seçkinleri. Tüm siyasal kararlar›. Britanya’da devletin fevkalade merkezi ve üniter bir yap›da olmas› da bu gereksinimi azaltm›ﬂt›r. Galler ve Kuzey ‹rlanda’ya geniﬂ iktidar aktar›m›nda bulunan Londra (merkezi iktidar). hem de daha önce mevcut olmayan güçlü ve ba¤›ms›z bir anayasa mahkemesi üretmek yoluna girmiﬂtir. Bir hayat biçimi olarak temsili demokrasiyi geliﬂtiren Britanya adalar›ndaki Birleﬂik Krall›k. Avrupa Birli¤i’ne (AB) 1972’den beri üye olan Birleﬂik Krall›k.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 59 Özet Birleﬂik Krall›k meﬂruti monarﬂiye do¤ru evrilerek. daha önce mutlak bir temsili hükümet rejimi olan Westminster demokrasisini kökten de¤iﬂtirmeye baﬂlam›ﬂlard›r. yavaﬂ yavaﬂ üç siyasal partinin de rol oynayabilece¤i koalisyonlarla yönetilmeye do¤ru de¤iﬂmektedir.2. Tüm meﬂru siyasal iktidar› halk›n temsilcilerinden oluﬂan yasama ile özdeﬂleﬂtiren Britanya demokrasisi bir yaz›l› anayasa yapma gere¤ini de duymam›ﬂt›r. Dar bölgede uygulanan çokluk sistemine dayal› FPTP olarak an›lan seçim sistemi ile genellikle parti hükümetleriyle ve çift parti sistemi olarak yönetilen Britanya siyasal sistemi. yavaﬂ da olsa Avrupa k›tas›nda daha fazla bir rol oynayan bir devlet haline dönüﬂmüﬂtür. 1990’lar›n sonlar›ndan itibaren ‹skoçya. Artan oranda referanduma baﬂvurmaya baﬂlayan Parlamento ve hükümet. . Ancak. Ancak. anayasal konular dahil. Parlamentosunun bulundu¤u semtin ad› olan Westminster demokrasisi olarak an›lan. Güçlü ve canl› bir sivil toplum hayat›na sahip olan Britanya’da ekonomi politikas› genellikle bask› gruplar›yla kamu bürokrasisinin yak›n temas› ile oluﬂturulmaktad›r. Ünite . Güçlü bir sosyal refah devleri uygulamas›yla liberal piyasa ekonomisini ba¤daﬂt›ran bir s›n›f toplumu olan Britanya. böylece da¤›lan oy FPTP gibi temsilde adalet hiç öngörmeyen bir sistemde bile koalisyon hükümetleri üretmektedir. daha uzun y›llar sorunlu iliﬂkiler yöneteceklermiﬂ gibi görünmektedirler. Son y›llarda bir haklar katalogunu kabul eden Parlamento adeta bir anayasa yazmaya baﬂlam›ﬂ olarak da kabul edilebilir. Parlamento’da alan Britanya sisteminde ayr›ca anayasa yapma gere¤i duyulmam›ﬂt›r. bu yerinden yönetim uygulamas›na geçiﬂle birlikte hem anayasa yapmak. ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda çöken ‹mparatorlu¤u’ndan sürekli olarak göç alarak çok kültürlü bir topluma dönüﬂmektedir. dünyan›n Endüstri Devrimi sonras›nda en önemli siyasal gücü haline gelmiﬂ ve yirminci yüzy›l›n ortalar›na kadar da bu gücünü korumuﬂtur. Bu geliﬂmenin de etkisiyle seçmen art›k eskisi kadar önde gelen iki siyasal partiyi desteklememekte.
yüzy›lda zorlu bir mücadeleden sonra Parlamento’da temsil olunabilmiﬂtir. d. d. e. Köklü olmas› ve temsilde güçlü sonuçlar vermesi b. Kuvvetler ayr›l›¤› c. b. Galler d. Britanya’da baﬂbakan›n göreve gelmesi ile ilgili aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. yüzy›la geldi¤inde gösterdi¤i geliﬂme ile ilgili aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. ‹ﬂçi Partisi ise ancak 20. Britanya toplumundaki tüm toplumsal ayr›ﬂmalar›n etkili ve önemli olmas›d›r. Kral veya Kraliçe taraf›ndan atan›r ve Parlamento’da güvenoyu alarak göreve baﬂlar. e. Britanya parti sisteminin 21. Yasama organ› taraf›ndan seçilen bakanlar kurulunun özel toplant›s›nda seçilir. Britanya toplumunda merkezi bir idare yap›s›na göre bask› gruplar›n›n ve onlar›n kurdu¤u partilerin halkla yak›n iliﬂkiler içinde olmas›d›r. Britanya e. di¤er ayr›ﬂmalar›n görece olarak önemsiz olmas›d›r. Britanya’n›n Westminster demokrasisi diye an›lan rejiminin dayand›¤› temel toplumsal aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. 6. Britanya’daki büyük siyasal partilerin geliﬂimine Parlamento’nun etkisi ile ilgili aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Ço¤unlukçu temsili demokrasi b. Britanya’da Parlamento her zaman siyasal partilerin bulundu¤u bir demokrasi beﬂi¤idir. ‹skoçya c. ‹ngiltere b. yüzy›lda Britanya Milletler Toplulu¤undan gelen göçlerle zengin ve ço¤ulcu bir kültürel manzara göstermesidir. Halk›n oylar› ile seçilir. e. Hem temsil adaletini hem de hükümet istikrar›n› ba¤daﬂt›rmas›. ‹ki partili sistem hakimiyetini sürdürmüﬂtür. Britanya toplumunun 20. Toplumdaki temel ayr›ﬂman›n sadece toplum s›n›flar› olan aristokrasi . ‹ki parti sistemi yerine tek bir partinin a¤›rl›¤› alt›nda egemen parti sistemi geliﬂmiﬂtir. 5. Muhafazakâr ve Liberal parti Parlamento’nun içinde uzun y›llar bulunmuﬂ. Her zaman iki partili bir Parlameto kurulmas›n› sa¤lamas›. 7. c.bujuvazi -iﬂçi s›n›f› biçiminde olmas›. c. 4. e. Üniter sistem e. Britanya’n›n uygulad›¤› FPTP olarak bilinen seçim sisteminin en önemli özelli¤i aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Parlamento’nun her iki kamaras›n›n ortak toplant›s›nda seçilir. Parlamento sadece Tory’lere aristokrat olduklar› için kucak aç›p di¤er partilere so¤uk davrand›¤›ndan seçim çevrelerini istedi¤i gibi düzenleyenler seçimlerde avantaj elde etmiﬂlerdir. b. c. Meﬂruti monarﬂi d. Britanya toplumuna ve kültürüne uygun bir sistem olmas›. c. onun için Parlamento siyasal partilere okul olmuﬂtur. . Toplumdaki temel ayr›ﬂman›n endüstri ötesi bir toplumdaki ekonomik ve kültürel ço¤ulculuk olas›d›r. c. Britanya’n›n siyasal partileri Lordlar Kamaras›’na girebilmek için aristokratlarla zorlu bir mücadele içine girmiﬂlerdir. Aﬂa¤›dakilerden hangisi Birleﬂik Krall›¤›n topraklar›na verilen add›r? a. Seçim sonunda genellikle sonuçlar›n aç›kça kazanan bir partiye iﬂaret etmesi ve iktidardan hesap sorulmas›n›n kolayl›¤›. Britanya’n›n sahip oldu¤u devlet sistemi aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. ‹ﬂçi Partisi uzun y›llar Parlamentoda temsil edilmiﬂtir. Ulster 3. d. b.60 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Kendimizi S›nayal›m 1. Karmaﬂ›k tek partili sisteme geçilmiﬂtir. b. e. Teokrasi 2. Parlamentoya çok say›da yeni parti girmiﬂtir. d. Parlamento’nun alt meclisi olan Avam Kamaras›’ndaki milletvekillerinin oylar›yla seçilir. d. Britanya iki parti sisteminden üç partinin rol oynad›¤› çok parti sistemine do¤ru geliﬂme e¤ilimleri göstermeye baﬂlam›ﬂt›r.
Britanya’da 1997 y›l› sonras›nda kullan›lan Üçüncü Yol (Third Way) ifadesiyle anlat›lmak istenen aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Avrupa Birli¤i’ne olan destek özellikle ‹skoçya. Sosyal refah devletinin art›k ideolojilerle yönetilemeyece¤ine. Britanya’n›n endüstri-ötesi bir ekonomiye sahip olmas› ile ilgili aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. K›rsal hayattaki ç›kar örgütlenmelerinin etkili bir biçimde Britanya siyasetinde rol oynamalar›n› engellememiﬂtir. . b. Britanya siyasetindeki de¤iﬂmelerin getirdi¤i yaklaﬂ›mlar›n sosyal refah devleti ile ba¤daﬂmad›¤›na. b. Ç›kar gruplar›n›n siyasetteki rolünü azaltm›ﬂt›r. d. onun yerine teknik bir programa gereksinim oldu¤una iﬂaret etmektedir. b. c. c. 1970’lerden itibaren Muhafazakâr Parti içinde giderek azalm›ﬂ. c. Avrupa Birli¤i ve Birleﬂk Krall›k ile ilgili aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Galler ve Kuzey ‹rlanda’da düﬂük ‹ngiltere bölgesinde yüksektir. Avrupa Birli¤i’ne olan destek önceleri ‹ﬂçi Partisi’nde azken. e. 9.2. Ç›kar gruplar›n›n say›s›n› daha da artt›rm›ﬂt›r. Ünite . Avrupa Birli¤i’ne olan destek tüm Parlamentoda da halk aras›nda da azalmaktad›r. Avrupa Birli¤i’ne olan destek asl›nda fazla de¤iﬂmeden sürmüﬂ. onlar›n d›ﬂ›nda bir yaklaﬂ›mla yoksullukla mücadele edilmesine iﬂaret etmektedir. d.. ‹ﬂçi Partisi’ndeyse artm›ﬂt›r. e. 10. sadece son y›llarda Britanya ekonomisinin krize girmesiyle azalm›ﬂt›r. hem de ‹ﬂçi Partisi’nin geleneksel sosyalist ideolojisinin d›ﬂ›nda bir pragmatik pozisyonun da olabilece¤i sav›na iﬂaret etmektedir. ‹ﬂçi sendikalar›n› daha köktenci (radikal) ve güçlü k›lm›ﬂt›r. Geleneksel ideolojilerin yoksullu¤a çare olabilmesi art›k mümkün olmad›¤› için. Avrupa Birli¤i’ne olan destek tüm Parlamentodaki partiler aras›nda eﬂit biçimde da¤›lm›ﬂt›r. d. Sosyal refah devletinin yoksullukla mücadelede yeni bir yaklaﬂ›ma ihtiyaç duydu¤una iﬂaret etmektedir. bunun için yeni bir yaklaﬂ›ma gereksinim duyuldu¤u anlat›lmak istenmektedir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 61 8. Ç›kar gruplar›n› ön plana ç›kmas›na ve siyasal partilerin ise ülke yönetiminde etkinliklerini kaybetmelerine yol açm›ﬂt›r. e. Hem Muhafazakârlar›n liberal piyasa ideolojisi.
09.62 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler “ Yaﬂam›n ‹çinden Çerçeve 1: Whitehall Ço¤unluk Parti Grubu Olmayan Parlamento’ya Haz›rl›k Yap›yor. E¤er ‹ﬂçiler veya Tory’ler bir ço¤unlu¤a sahip olamazlarsa. kabine genel sekreteri ve Kraliçe’nin özel kalem müdürü ne olaca¤› konusunda her üçünün de tamamen ayn› anlay›ﬂa sahip olmas›n› garanti alt›na alacaklard›r” diye de ilave etmiﬂtir. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasal Partiler ve Parti Sistemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu üçlü Kraliçe’yle kimi baﬂbakan olarak atamas› gerekti¤i konusunda müzakere etmek durumunda kalacaklard›r. Ayn› Whitehall k›demlisi “kamu bürokrasisi kara kapl› kitaplar›n tozunu almaya baﬂlayacakt›r” demiﬂtir. Bu üç k›demli bürokrat (mandarin). Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasi Partiler ve Parti Sistemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 6. c 2. 15 ” Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. “Kraliçe’nin divan›ndaki hukukçularla konuﬂmaya baﬂlayacaklard›r. ne yap›laca¤› konusundaki haz›rl›k yapmak için ald›klar› anlaﬂ›lmaktad›r. Geçen genel seçimde (2005) izledikleri uygulaman›n d›ﬂ›na ç›kan Clegg kendi partisinin ileri gelen (front bench) üyelerinin Whitehall’un daimi müsteﬂarlar›n›n davetine icabet ederek partisinin manifestosunu tart›ﬂmay› kabul etmiﬂtir.01. 10 permanent secretary) Jermey Heywood ve Kraliçe’nin özel kalem müdürü Christopher Geldt’ten oluﬂan “alt›n üçgen” 1974 ﬁubat’›n›n siyasal geliﬂmelerini derinlemesine incelemeye alacaklard›r. Whitehall’un en tepesinde “alt›n üçgen” diye an›lan mevkilerde bulunan kamu görevlilerinin. Baﬂbakanl›k daimi müsteﬂar› (no. Harold Wilson az›nl›k hükümeti kurmak üzere Kraliçe taraf›ndan göreve getirilmiﬂ ve sekiz ay sonra Ekim 1974’te yap›lan seçimlerde de parlamento ço¤unlu¤una sahip olmuﬂtu. e¤er yap›lacak seçimlerde herhangi bir parti tek baﬂ›na Parlemnto’da ço¤unlu¤a sahip olmazsa. Tory (Muhafazakâr Parti) ileri gelenlerine de ayn›s› önerilmektedir. 1974 ﬁubat’›ndaki seçimlerden sonra Ted Heath [Muhafazakâr Baﬂbakan] ‹ﬂçi Partisi Muhafazakârlar’dan dört tane daha fazla sandalye kazand›¤› halde koltu¤unu Harold Wilson [‹ﬂçi Partisi lideri] terk etmeyerek bir koalisyon kurmak için direnmiﬂti. Kamu bürokrasisi bu üçlünün ‹ﬂçiler veya Tory’ler (Muhafazakâr Parti) Liberal Demokratlarla koalisyon görüﬂmelerine baﬂlad›klar›nda çekiﬂmeye yol açacak konular hakk›nda iyice ayd›nlanmas›n› sa¤layacaklard›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Seçim Sistemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 4. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Demokrasi Modeli olarak Britanya Parlamenter Rejimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu toplant›lar› yapma karar›n› ki. d 7. Britanya’n›n en k›demli memurlar›n›n Liberal Demokrat partinin lideri Nick Clegg ile e¤er gelecek seçimlerden (2010) sonra Liberal Demokrat parti hükümet kurmakta temel denge rolü oynayacaksa nas›l bir plana sahip oldu¤u konusunda görüﬂmeye haz›rland›¤› anlaﬂ›l›yor.2009. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Ç›kar gruplar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kamuoyu yoklamalar› Britanya’n›n 1974 y›l›ndan beri ilk defa bir parti grubunun ço¤unlu¤a sahip olmad›¤› bir parlamentoya (hung parliament) do¤ru yöneldi¤ine iﬂaret etmektedir. 5. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Giriﬂ” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Sosyal Refah Devleti” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 3. Bu üçlü ço¤unluk parti grubuna sahip olmayan bir parlamento ortaya ç›kt›¤›nda nazik bir durumla karﬂ› karﬂ›ya kalacaklard›r. b 8. Bir k›demli Whitehall üyesine göre kabine (bakanlar kurulu) genel sekreteri Sir Gus O’Donnell. a 10. b . Guardian Weekly. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Birli¤i ve Birleﬂik Krall›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Giriﬂ” bölümünü yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Britanya Devlet Sistemi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ço¤unluk parti grubu bulunmayan bir parlamento konusunda. Baﬂbakanl›k müsteﬂar›. Whitehall’daki bütün bakanl›klar›n müsteﬂarlar› taraf›ndan Tory ve Liberal Demokratlar›n koalisyonu halinde planlad›klar› hükümet konusunda bilgilendirilecektir (briefed). Tory lideri David Cameron’un geçti¤imiz yaz aylar›nda kamuoyu yoklamalar›nda saptanan ivmeyi sürdürüp aç›k ara öne geçmekteki baﬂar›s›zl›¤› üzerine Whitehall koalisyon planlar› yapmaya baﬂlam›ﬂt›r. Buna ra¤men Heath bir zaman sonra istifa etmiﬂ. Kaynak: Nicholas Watt. e 9.
ulaﬂ›labilir. Bu sistemde mutlak egemenlik yasama kurumunda oldu¤undan. Bu nedenle hem yasama. O zaman. Ancak. Britanya seçmeninin yüzde 80 . hem de yürütmenin (bakanl›klar›n) en üst düzeyde denetimini elinde tutar.2.90 gibi yüksek bir oran› uzun y›llar boyunca ya iki siyasal partiden birisine oy vermiﬂtir. AB yarg›s›na baﬂvurarak Britanya hükümetini ﬂikayet eden halk lehine karar veren AB. bu iliﬂkilerin yaz›l› halde anayasaya iﬂlenmesi gereksinimi ortaya ç›kmam›ﬂt›r. Yasama üstünlü¤ünü aﬂ›nd›ran referandum uygulamalar› Birleﬂik Krall›¤›n AB üyeli¤inden sonra say›ca artm›ﬂt›r. Britanya’n›n yaz›l› kurallar›n bulundu¤u bir anayasaya gereksinimi ortaya ç›kar. Oysa Britanya gibi yasama egemenli¤ine göre düzenlenen temsili bir demokrasi de referandumun yeri olamaz. Bu nedenle yaz›l› anayasalar›n belirlemesi zorunlu olan farkl› hükümet kademeleri aras›ndaki iktidar paylaﬂ›m› Britanya’da mevcut de¤ildir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Parlamenter Rejim: Birleﬂik Krall›k (Britanya) 63 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Britanya’daki yasama egemenli¤i sisteminin iﬂlemesinde temel olan Avam Kamaras›’n›n ço¤unlu¤unun deste¤ini (güvenoyu) alan parti grubu ve onun lideri olan baﬂbakand›r. Üstelik Britanya sistemi üniter ve merkezi bir devlettir. halkla milletvekilleri aras›ndaki temsil iliﬂkisinin halk›n yoklu¤unda temsilcilerinin halk olmad›¤› anlam›n› taﬂ›r. Bir ülkede seçim sonuçlar›n› ve hükümet biçimini belirlemekte seçim yasalar› kadar ve hatta onlardan da daha önemli olarak ortaya ç›kan etken seçmen davran›ﬂ›d›r. Bu durumda baﬂbakan yasama ile yürütmeyi adeta kendisinin oynad›¤› rolde birleﬂtiren bir konumdad›r. onun demokrasi geleneklerine göre hareketi ile anayasaya ait olan her türlü karar üretilir. 2010 y›l›ndaki genel seçimlerdeyse yüzde 65’e inmiﬂtir. Bu kararlar zamanla yap›lacak olan seçimlerde halk›n onay›na sunulur. Britanya’n›n bu haklar› iç hukukunun bir parças› haline getirerek bu baﬂvurulara gerek . 1924 genel seçimlerinden sonra bu iki parti ve ‹ﬂçi partisi olmuﬂtur. Britanya’da halk özdeﬂtir yasama organ›d›r (Parlamento). O zaman FPTP ço¤unluk seçim sisteminin dar bölgede uygulanmas› dahi art›k parti hükümeti üretilmesine yetmemektedir. Parlamento egemenli¤i yasama ve di¤er hükümet kuvvetleri aras›ndaki iliﬂkileri de Parlamento’nun belirlemesi esas›n› getirdi¤inden. çünkü Parlamento halkla özdeﬂ olarak kabul edilmektedir. Bu anayasa hangi konular›n hangi koﬂullarda halkoyuna sunulaca¤›n› tan›mlamak ve böylece yasama egemenli¤inin s›n›rlar›n› belirtmek zorunlulu¤unu ortaya ç›kar›r. Baﬂbakan hem Avam Kamaras›’ndaki ço¤unluk deste¤i.1’deki veriler göstermektedir ki. Parlamento halk›n yoklu¤unda halk›n temsilcileri olarak karﬂ›laﬂ›lan her durumda çözüm yeridir. Bu haklar katalogunun da bir anayasal kurallar bütünü olarak kabulü de AB’nin insan haklar› mevzuat›n› Britanya’y› da kapsayacak biçimde oluﬂturma çabalar› nedeniyledir. Bu nedenle Britanya önce haklar katalogundan baﬂlamak üzere bir anayasa yaz›m›na baﬂlam›ﬂ ve Britanya temsili demokrasi modelini kökten de¤iﬂtirmenin yolunu açm›ﬂt›r. Siyasal temsil iliﬂkisi milletvekillerini halk›n yoklu¤unda halk›n sahip oldu¤u siyasal meﬂrulu¤un ayn›s› ile karar alma ve uygulama yetkisiyle donat›r. Bu rejim türünde egemenlik halk›n olup. 2010’da da seçim sistemini referanduma tabi tutmuﬂtur. Uygulamada Parlamento’nun do¤rudan do¤ruya seçmenlerin oyuyla tek sandalyeli seçim çevrelerinde (dar bölge) en çok oy alan aday›n temsilci (milletvekili) olarak seçilmesi esas›yla belirlenen Avam Kamaras› halk›n yoklu¤unda halk olarak kabul edilmiﬂtir. Nihayet. Tablo 2. Nihayet bireysel ve topluluk haklar›n›n da tek bir katalog olarak derlenerek anayasa olarak yaz›lmas› da Britanya hukuk sistemi tekil davalarla al›nan kararlara (case law) ve onlar›n oluﬂturdu¤u birikime ba¤l› oldu¤undan gerekli görülmemiﬂtir. ‹skoçya. Ünite . Bu nedenle baﬂbakanl›¤› bu derecede öen ç›kt›¤› bir rejime zaman zaman baﬂbakanl›k rejimi dendi¤i de olmuﬂtur. Üyelik için yap›lan referandumu. S›ra Sizde 2 Birleﬂik Krall›k yasama egemenli¤i denilen bir siyasal rejime sahiptir. temsili bir demokrasi içinde halk›n temsilcilerinden oluﬂan Parlamento taraf›ndan oluﬂur. 1970’li y›llardan itibaren bu oran yüzde 70 civar›na inmiﬂ. Bu durumda da her türlü siyasal karar› üretmek yetkisi Parlamento’nundur. Galler ve Kuzey ‹rlanda bölgelerine yetki devri s›ras›nda da Britanya tekrarlam›ﬂt›r. halk be¤enmedi¤i takdirde milletvekillerini de¤iﬂtirir. S›ra Sizde 4 Avrupa Birli¤i’ne üye olmas› Birleﬂik Krall›¤›n iç siyasetinde önemli de¤iﬂikliklere neden olmuﬂtur. hem de yürütme do¤rudan do¤ruya baﬂbakan›n liderli¤ine tabi olarak çal›ﬂ›r. Geniﬂ seçmen ve yasama ço¤unlu¤u deste¤ine sahip olan bir baﬂbakan›n iktidar› neredeyse bir mutlak kral kadar muhteﬂemdir. Baz› konular›n do¤rudan halkoyuna sunulmas› demek. S›ra Sizde 3 Evet.
Cambridge. (1997). England: Blackwell. J. Do Parties Make a Difference? Chatham. E. (‹kinci Bask›). Wright. Oxford. Tony Blair.” Mark Kesselman ve arkadaﬂlar›.. (1989). (2000). “The Making of the British State. British Politics in the Global Age: Can Social Democracy Survive? New York. Comparative Politics: Domestic Responses to Global Challenges (‹kinci Bask›). New York: St.parliament. New York: Random House. (1984). no. New York: Oxford University Press. S. The Politics of Britain. (Üçüncü Bask›). S. G. London. Rose. (1998). (1996). Martin’s. The Labour Party Since 1945. Midwest Journal of Political Science.C. (2001). J. Oxford. New York. New York. Shaw. S. Butler. New Jersey: Chatham House. (2007). (1990). Leach.statistics. England: Polity Press. England: Oxford University Press.bbc. England: Basil Blackwell. http://www. Coxall. R. C. P. Introduction to Comparative Politics.co. Buller. The British Political System. http://www. Grumm. ve Robins. London. The Official Yearbook of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (London. (1987). The British Political Process: An Introduction. Bunun yolu da anayasada haklar katalogu oluﬂturmak biçiminde olmuﬂtur. 2001.pdf http://www. Galler ve Kuzey ‹rlanda’ya da yerel meclisler açma. Krieger. B. (1996). Marsh. (çevirenler Ergun Özbudun ve Ersin Onulduran). Rentoul. England: Oxford University Press. (1999). vol. Oxford. J. 27 . D.. Cambridge. The English Constitution. J.parliament. New York: Longman. Hauss. Kavanaugh. C. B. Norton. New York. New York: Norton. Yararlan›lan ‹nternet Adresleri http://www..: CQ Press. (1958). (1982).. Riddell. England: Blackwell. . New York: Palgrave . (2011). Ankara: Türk Demokrasi Vakf› ve Siyasi ‹limler Türk Derne¤i Ortak Yay›n›. New York. R. N. The Official Yearbook of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (London. British Politics. (2000). (2004). 4: s. ve Johnston. Lijphart. Elias. Oxford. J. England: Polity Press. J. British Politics in the Collectivist Age. A. ‘Theories of Electoral Systems’.uk/business/publications/resea rch/key-issues-for-the-newparliament/the-newparliament/general-election. Beer.gov. The Thatcher Decade. England: Warner Books. W. Paul: West Publishing Co. Ça¤daﬂ Demokrasiler: Yirmibir Ülkede Ço¤ulcu ve Oydaﬂmac› Yönetim Örüntüleri. The Civilizing Process: Sociogenetic and Psychogenetic Inverstigations. Son olarak AB’nin bölgeler Avrupas› projesi ile üye ülkelerin yerinden yönetim uygulamalar›na geçmelerini teﬂvik etmesi sonucunda Britanya da 1990’lar›n sonunda ‹skoçya. The Third Way: The Renewal of Social Democracy.Macmillan. bu meclislere vergi salma yetkileri veren bir dizi düzenlemeye yönelmiﬂtir. (1976). D.80. Thatcherism and British Politics: The End of Consensus. Minneapolis / St. 357-76. England: TSO) UK 2005 (2004). New York. Postwar British Politics in Perspective. (1994). London. D.64 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler b›rakmayacak bir durum oluﬂturmas›na yol açm›ﬂt›r. Giddens. 2. The British Polity (Üçüncü Bask›). (‹kinci Bask›). Political Change in Britain (‹kinci Bask›).uk/documents/commons/lib/re search/rp2004/rp04-061.uk. ve Stokes. (1999). D. England: TSO). T. A. E. P. Bu geliﬂmelerin hepsinde AB ile olan iliﬂkilerin ve AB mevzuat›ndaki de¤iﬂmelerin önemli etkileri olmuﬂtur. Bu düzenlemeleri de referandum yoluyla halkoyuna sunan hükümet bu konularda halk›n deste¤ini almak gere¤ini duymuﬂtur. (Revised Edition) (çeviren Edmund Jephcott). (1973). Krieger. Norton. Beer. England: Routledge. Yararlan›lan Kaynaklar Bagehot.uk/news/uk-politics-13297573. D. Hay. UK 2004 (2003). Washington. L.
.
GENEL CO⁄RAF‹ VE BEﬁER‹ ÖZELL‹KLER‹ • FRANSA’NIN GEÇ‹RD‹⁄‹ EVR‹M VE TEMEL ÖZELL‹KLER‹ • FRANSA’DA S‹YASAL KÜLTÜR VE S‹YASAL KATILMA • FRANSA’DA KAMU S‹YASETLER‹N‹N OLUﬁUMU • SONUÇ Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa . Fransa’da kamu siyasetlerinin oluﬂum süreçlerini aç›klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Fransa Siyasal Kültür Siyasal Kat›lma De Gaulle • Anayasa • Frans›z Devrimi • Beﬂinci Cumhuriyet ‹çindekiler • KONUMU. Fransa’n›n geçirdi¤i evrimin temel özelliklerini de¤erlendirebilecek.3 Amaçlar›m›z • • • • KARﬁILAﬁTIRMALI S‹YASAL S‹STEMLER Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. genel co¤rafi ve beﬂeri özelliklerini aç›klayabilecek. Fransa’n›n siyasal kültürünü ve siyasal kat›lma süreçlerini tan›mlayabilecek. Fransa’n›n konumunu.
En büyük kentleri aras›nda. Sosyal ve do¤a bilimlerinde ciddi araﬂt›rma merkezlerine sahiptir. uzay teknolojisi. Fransa’n›n kurucular› aras›nda bulundu¤u Avrupa Konseyi Parlementosu ve Konsey’in Avrupa ‹nsan Haklar› Mahkemesi gibi kuruluﬂlar›. 280 bin km tutan karayoluna. uçak. dünya siyasetinde önemli kararlar›n tart›ﬂ›ld›¤› G8 ve G20’nin yan› s›ra AG‹T’in de en faal üyeleri aras›ndad›r. ‹spanya ile aras›nda Pirene Da¤lar› yer al›r. GENEL CO⁄RAF‹ VE BEﬁER‹ ÖZELL‹KLER‹ Fransa. demiryolu çekicileri. Avrupa Birli¤i içinde büyük ülkelerden biridir. En önemli düzlü¤ü Beauce Ovas›’d›r. Keza UNESCO’nun ve OECD’nin merkezi Paris’tedir. kad›n ve erkek giyiminde ço¤u zaman önderlik eden bir moda merkezidir. Kuzeyinde Belçika ve Luxembourg. Altm›ﬂ milyon nüfusu olan Fransa. Almanya ile birlikte. co¤rafyas› çok ya¤›ﬂ alan bir co¤rafyad›r. Keza Paris. çok yayg›n ve faal demiryolu a¤lar›na sahiptir. Her alanda seçkin elemanlar yetiﬂtirmeye yönelik bir e¤itim-ö¤retim sistemi geliﬂtirilmiﬂtir. Frans›zca konuﬂan ve ço¤u Afrikal› baﬂka ülkelerle birlikte oluﬂturulan ve kültürel iﬂbirli¤iyle ilgilenen uluslararas› yar› resmi örgütlerin kurucusudur. Bu yüzden Fransa. Otomotiv. Bu ova. bat›s›nda Atlantik Okyanusu. nükleer enerji üretimi ve kozmetik alanlar›nda oldukça ileridedir. Bugün birçok akarsu. . ﬂarapç›l›k ve peynircilik alanlar›nda dünyaca ünlüdür. Farkl›l›klar içeren zengin co¤rafyas›. bir Frans›z kenti olan Strasbourg’u merkez edinmiﬂlerdir. yaz ve k›ﬂ aylar›nda her y›l 60 milyonun üzerinde turist a¤›rlar. Siyasal olarak çekilmedi¤i NATO’ nun askerî kanad›na yak›n zamanda geri dönmüﬂtür. Fransa. Lyon. petrol. ‹sviçre ve Almanya ile çevrili alt›gen ﬂeklinde bir co¤rafyaya sahiptir. kimya. Fransa’n›n tah›l deposu diye bilinir. bu sular›n› ulaﬂ›m arac› olarak kullanmaktad›r. do¤usunda ‹talya. Fransa. Marseille. Birli¤in iki önemli aya¤›ndan birini oluﬂturur. önemli ölçülerde Türk kökenli çal›ﬂanlar›n bulundu¤u geliﬂmiﬂ bir haz›r giyim sanayisine dayan›r. Fransa’ya tar›m alan›nda zengin bir ülke olma f›rsat›n› sa¤lar. Fransa. gemi inﬂas›. ayn› zamanda ileri sanayi ülkelerinden biridir. Ülkenin faal nüfusunun en çok birikti¤i alan hizmetler ke- Bat› Avrupa’da yer alan Fransa. yapay kanallarla birbirine ba¤lanm›ﬂt›r. baﬂta baﬂkent Paris olmak üzere. Bordeaux say›labilir. Güney-do¤usunda ‹talya ve ‹sviçre’yle birlikte paylaﬂt›klar› Alp Da¤lar› bulunur. köy. güneyinde ‹spanya ve Akdeniz. Ortaça¤lardan beri Fransa. Çok geliﬂmiﬂ bir turizm iﬂkolu. Avrupa’n›n akarsu kaynaklar› aç›s›ndan zengin ülkelerinden biridir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa KONUMU. Bat› Avrupa co¤rafyas›nda yer alan bir ülkedir. Fransa. Fransa. Mezra. tar›m ve sanayi alanlar›nda zengin bir ülkedir. kasaba ve kent biçiminde 40 bin civar›nda yerleﬂim birimi vard›r.
Gözlem ve tespitlerine göre. Nitekim. ileri sürdü¤ü ilkeleriyle birlikte. toplumu kuﬂatan yönetsel bir a¤ haline gelmiﬂtir. Bu üç sözcük. Avrupa’n›n di¤er ülkelerinin tarihiyle adeta iç içe geçmiﬂ gibidir. genç nüfusunu yenileyebilecek yeterlilikte do¤um oranlar› söz konusudur. Bu tespit. Fransa’n›n modernleﬂme sürecinde bir milat noktas› gibi düﬂünülebilir. Tocqueville’in konuya iliﬂkin metninin baﬂl›¤› “Eski Düzen ve Devrim”dir. kendi tarihini yaﬂarken. do¤al olarak krall›¤›n bürokratik örgütlenmesini yayg›nlaﬂt›rm›ﬂ. Sol ve merkezde duran siyasilerle sivil toplum kuruluﬂlar›n›n yükselen yabanc› karﬂ›tl›¤›ndan rahats›zl›k duyduklar›n› ve bu rahats›zl›klar›n› dile getirdiklerini. Ça¤daﬂ Frans›z toplumu. 1998. Fransa’n›n 1789’da yaﬂad›¤› de¤iﬂimi tahlil etmeden önce. Fransa’n›n merkeziyetçi al›ﬂkanl›klar›n›n kökeni feodal dönemin sonlar›na kadar iner. Remond. 2-60. Fransa da önemli bir yaﬂl› nüfus dilimine sahiptir. 1998. Frans›z Büyük Devrimi. Avrupa’n›n di¤er ülkelerinde de¤iﬂimlere bazen öncü olmuﬂ. Tocqueville bu kitab›nda. simidir. Fransa’ya göçen iﬂgücünün çok önemli bir oran›. Devrim. Fransa. eﬂitlik. Devrimin en fazla ra¤bet gören ilkesi. Avrupa co¤rafyas›n›n en eski devletlerinden biridir. Ya- 1789 Frans›z Devrimi. yurttaﬂlar›n kanun önünde eﬂitli¤i gibi. Merkeziyetçilik e¤ilimi. Afrika ülkelerinden Fransa’ya ciddi ölçülerde göç hareketi vard›r. Di¤er birçok Avrupa ülkesi gibi. izleyen y›llarda adeta mitleﬂtirildi. Fransa’n›n tarihi. Avrupa co¤rafyas›n›n en eski devletlerinden biridir. Tar›m çal›ﬂanlar›n›n faal nüfusa oran› % 4 civar›ndad›r. laiklik ilkesiyle birlikte çok uzun süreler zarf›nda Frans›zlar›n gündemini oluﬂturdu. Fransa’da ulusal egemenlik gibi. Baﬂta Ma¤rip gelmek üzere. Fransa’da ulusal egemenlik. Bugünkü anayasal düzeni. biraz gerilere gitmek ve orada uç veren e¤ilimleri saptamak gerekiyor. Fransa’n›n Afrika’daki eski sömürgelerinden gelenlerden oluﬂur ve göçmenlerin ço¤u Müslüman’d›r. onu sanayi ve tar›m çal›ﬂanlar› izler. yönetsel ve siyasal e¤ilimlerinden söz eder. Devrim’le gelen yeniliklerin ço¤unun eski düzen döneminde filizlendi¤i konusunda hemfikir görünürler. Devrim sonras›n› da ilgilendirir. Devrim üzerinde düﬂünmüﬂ ve yazm›ﬂ tarihçi ve siyaset bilimciler. . özgürlük. 1958’de kabul edilmiﬂtir. Devrim öncesi Fransa’n›n krall›k dönemindeki toplumsal. I789’da yaﬂanan ve kraliyet düzenini kald›rd›klar› Devrim’den beri. Büyük Devrim. “eski düzen” diye nitelendirdi¤i bu Devrim öncesi dönemde. Ona göre. meﬂruti monarﬂiler dahil. Bugünkü s›n›rlar›na ulaﬂmas› bin y›l› aﬂk›n bir sürenin sonunda gerçekleﬂmiﬂtir. Frans›zlar. Bunlar aras›nda say›lmas› gereken en önemli kalem. çok farkl› siyasal düzenleri denediler. Bölüm 8 ve 9). ulusal dayan›ﬂma gibi yeni ilkelerin ortaya ç›kmas›na ve benimsenmesine vesile oldu.yurttaﬂlar›n kanun önünde eﬂitli¤i ve ulusal dayan›ﬂma gibi yeni ilkeler ortaya ç›karm›ﬂt›r. Beﬂinci Cumhuriyet diye an›l›r ve yar› baﬂkanl›k rejimini öngörür. Bununla beraber. Keza tarihçi Michelet de hat›rlanmal›d›r. Devrim öncesini ilgilendirdi¤i kadar. Alexis de Tocqueville olmal›d›r. Bu durum. bazen de o ülkelerden etkilenmiﬂtir. iki imparatorluk ve 1815-1848 aras›nda tekrar ihya edilen meﬂruti krall›k dönemleri say›lmal›d›r. sürekli bir merkeziyetçi e¤ilimin varl›¤›na de¤inir (Tocqueville. Baﬂlang›c›ndan beri bu son cumhuriyet düzeninde de baz› önemli de¤iﬂikliklerin yap›ld›¤› görülür. kardeﬂlik ilkesidir. tüm resmi binalar›n cephelerinde okunabilir. önüne geçmek için mücadele verdiklerini belirtmek gerekir.68 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Fransa. FRANSA’NIN GEÇ‹RD‹⁄‹ EVR‹M VE TEMEL ÖZELL‹KLER‹ Fransa. bu tart›ﬂmalardan geçerek bugünkü haline gelmiﬂ say›labilir (Gauchet. Bizzat Devrim ve onunla siyasal ve toplumsal hayata giren tart›ﬂmalar. son y›llarda aﬂ›r› sa¤›n k›ﬂk›rt›c› söylemleri nedeniyle ciddiye al›nmas› gereken bir yabanc› karﬂ›tl›¤› yaratm›ﬂt›r. Bunlar aras›nda beﬂ cumhuriyet. 1968-98109). Hemen belirtmek gerekir ki.
‹ﬂ Bankas› Yay›nlar›. Art›k hanedan’dan gelenlerin de SIRA S‹ZDE meﬂruiyetlerinin halk iradesine dayanmas› gerçe¤ini sergilemesi bak›m›ndan bu örnek oldukça önemli say›lmal›d›r. Devrim. Frans›z Büyük Devrimi’nin yönünü. eski düzenin bu aç›k seçik yönelimlerinin Devrim’le ve sonras›nda ivme kazand›¤›n›. bazen ayr›nt›lar› da ilgilendiren yasal düzenlemeler oluﬂturulmuﬂtur. biraz daha toplumsal çevresine nüfuz etmiﬂ bir iktidar olarak temayüz eder. Devrim’le ne yap›lm›ﬂsa. s. 285-286). 1830 ayaklanmalar› sonras›nda ›slah edilen meﬂruti monarﬂinin kral› Louis Philippe bile. uzunca bir zamand›r zaten küçük mülkiyetler halindeydi.103-116.. kutsal kitap üzerine de¤il. Zaten yemin töreni de Katedral’de de¤il. Asl›nda bu merkezci e¤ilimin temelinde eﬂitlikçilik anlay›ﬂ› yatar. h›zland›¤›n› kaydeder. Meclis önünde cereyan etti ve Kral. 1966. (. 1974. hem bir k›r›lmay› hem de bir süreklili¤i ifade eder.) âdeta zaman SIRA S‹ZDE yoktu. art›k Fransa halk›d›r. 2005. Eﬂitlik aray›ﬂlar›. Böylesi bir zemin üzerinde Paris’in iktidar›. Devrim. onlardan daha da fazla ayd›nlar kat›nda yayg›n bir dünyevileﬂme e¤ilimi görülüyordu. aﬂ›r› ölçülere varan. Genel irade veya milli irade adland›rmalar› alt›nda bu yeni iktidar. Fiili toplumsal iktidar araçlar› burjuvazinin elindeydi. hukuki anlamda da iptal ederek kald›rd›. Cemil Oktay. Bu yolla.. “Frans›zlar›n Kral›” diye adland›rmay› tercih etmekteydi. bu farkl›l›klardan do¤an ayr›cal›kl›Ndurumlara giderek daha az tahammül göstermektedir. Pierre Legendre. Raymond Aron. Yüzy›llar›n soylular› ve ruhban›yla (din adamlar›ndan oluﬂan s›n›f) halk y›¤›nlar› ayn› eﬂitlik çizgisinde görülmeye baﬂland›. Taﬂradaki her sorunun çözümü zamanla Paris’e havale edilmekAMAÇLARIMIZ tedir. Frans›zlar. Birey ile iktidar aras›nda duran ara iktidarlar budanm›ﬂt›. her ﬂey imkan dahilindeydi.S O R U S O R U D‹KKAT 3. Tocqueville. statü farkl›l›klar›na. Yeni dönemin iktidar kayna¤›. gerçekten de baﬂlang›c›ndan itibaren. ünlü‹ Frans›z antropolog D KKAT Lévi-Strauss tarihçi Michelet’ye atfen Anthropologie Structurale’da ﬂu veciz ifadelerle anlat›r: “‹ﬂte o gün. Fransa’da ortaya ç›kan devrim ve giderek geliﬂen yeni eﬂitlikçi hayat. tarihlerinin bu K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Legendre. Tocqueville metinlerinin yorumu için bkz. 231). Yasalar›n arkas›ndaki iradenin yerini halk iradesi. kentli kitleler kat›nda. adeta kutsanm›ﬂt›r. Ünite . taht›n›n alt›nda toplumsal bir zemini ve halk onay›n› güvence alt›na alma siyaseti izliyordu. Mouton. 2003. En önemlisi. Toprak mülkiyeti. Devrim y›llar›na gelirken hep biraz daha güçlü. ‹NTER ET Frans›zlar. temelde yasal-ussal bir otoritenin oluﬂturulmas› aray›ﬂlar› belirleS O R U miﬂtir (Guachet. Korkmaz Alemdar) SosyoK ‹ T A P lojik Düﬂüncenin Evreleri. TraitéVde YScience AdmiTELE ‹Z ON nistrative. Siyaset Bilimi ‹ncelemeleri. tüm bunlar eski düzenin a¤›r a¤›r sergiledi¤i dönüﬂümlerin do¤al sonuçlar›d›r. bir anlamda eski düzenin devam› gibidir.. Frans›zlar›n siyasal tarihindeki AMAÇLARIMIZ olaylar zincirinde yer alan sade bir halka gibi görülmez. tüm bunlar›n üstüne geldi ve asl›nda art›k fiilen olmayan ayr›cal›klar›. Merkeziyetçi e¤ilimler ve düﬂünceler için bkz. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Devrimin efsaneleﬂmesini.. Eﬂitlik aray›ﬂlar› adeta dinsel bir tutku halini alm›ﬂ gibidir. Devrim sonras›nda ne gerçekleﬂtirilmiﬂse. Marcel Gauchet’nin tespitlerine göre. 1991. 1996. yani Frans›zlar›n iradesi al›r. “Histoire de La Pensée Administrative Française”. yaln›zca ebediyen çakacak bir ﬂimﬂe¤in ayd›nl›¤› vard›” (Lévi-Strauss.) Gelecek halin içindeydi(. Devrim. bir örnek yönetim uygulamalar›n›n do¤al zeminidir. (Çev. burada “ aﬂ›r› merkeziyetçilik e¤iliminin do¤all›¤›”ndan söz eder. s.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 69 n› s›ra. 229). Keza bkz. Soyluluk ayr›cal›klar› art›k ciddi bir anlam ifade etmiyordu. Unutmayal›m ki.10. Alfa. devrimle gelen de¤erlerin kutsanmas›n›. kendisini “Fransa’n›n Kral›” diye de¤il. D Ü ﬁ Ü N E L ‹ M el bast› Anayasa’ya (Schulze.
Edebiyatta. 48-49). dahas› bugün bile. Avrupa dengeleri içinde Fransa’n›n önemli rakibi Katolik Avusturya’n›n Protestan prenslerle girdi¤i ünlü otuz y›l savaﬂlar›nda (1618-1648). Kardinal. 1747 y›l›na rastlar. ‹nsan Haklar› Tablosu 1643-1715 aras›nda. edebiyat ve di¤er güzel sanatlarda parlak baﬂar›lar elde eder. Louis. Döneminde Fransa. Merkeziyetçili¤in ve mutlak monarﬂinin simgesi haline gelen “Devlet benim!” deyiﬂi ona aittir. Bu ça¤da geliﬂen fikir ak›mlar›n›n ve edebi yaklaﬂ›mlar›n Fransa’da Devrimciler feodal hiç kuﬂkusuz Devrim’in zeminini yaratmakta ciddi ölçülerde pay› vard›r. ülkesinin her alanda ilerlemesi için ›srarla sürdürülen siyasetler izler. belki de art›k sonlad›¤›ndan söz eder (Furet. Herkes ondan Avusturya’y› desteklemesini beklerken. “Ayd›nlanma Ça¤›” diye adland›r›l›r.org/wiki/D%C3%A9claration_des_droits_de_ makam›yla ters düﬂen bu siyaseti. 1996. yüzy›l.1 parlak dönemleri 17. örne¤in devrimden önce. Siyaset biliminde ve anayasa hukuözgür olduklar› ilkesi üzerinden insan haklar› ilan kunda ad› s›k geçen Montesquieu’nün metinleri. okul müfredat programlar›nda bu durum aç›kça görülebilir. Bilindi¤i gibi örne¤in 18. tarih yaz›m›nda. 1989’da. Ansiklodönemden beri süre gelen ayr›cal›klar› iptal etmiﬂler ve pedistler olarak bilinen Diderot ve d’Alembert gibi kalemler. en baﬂta “Kanunlar›n Ruhu” kietmiﬂlerdir. bu ça¤›n kalemleritüm insanlar›n do¤uﬂtan dir. tab›. ve 18. Katolikli¤inin de¤il. Fransa’n›n fikri ve edebi hayat›nda sonraki dönemleri ciddi biçimde etkisi alt›na alan ak›mlar ortaya ç›km›ﬂt›r. Avrupa siyasetinde de ciddi bir a¤›rl›k kazan›r. Keza 17. Voltaire bu ça¤›n filozoflar› aras›ndad›r. yüzy›l›n ilk yar›s›na rastlayan dönemde yirmi y›ldan fazla Fransa’y› bilfiil baﬂbakan s›fat›yla yöneten Kardinal Richelieu. 1989. “Genel irade” ve “toplum sözleﬂ- . Fransa’n›n baﬂbakan› olmas›n›n gereklerini yerine getiren siyasetlerin mimar›d›r. Devrim öncesi Fransa Krall›¤›’n›n en Resim 3. devrim sürecinin art›k sonlanabilece¤inden. Bu siyasette dinî ak›l de¤il. dinî 1’homme_et_du_citoyen_de_1789 e¤ilimlerden ba¤›ms›z d›ﬂ siyaset seçimi alan›nda ünlü ilkler aras›nda say›l›r. neredeyse iki yüzy›la yak›n bir süre. yüzy›llard›r. “Raison d’Etat” (Hikmet-i Hükümet) akl› baﬂta gelir ve önceliklidir (Kissenger. çocukluk y›llar› d›ﬂ›nda taht› yöneten 14. özellikle 1789 tarihini önceleyen son iki yüzy›l zarf›nda. Onun Papal›k http://fr. Yine Devrim öncesinde. Frans›zlar›n “Güneﬂ Kral” diye adland›rd›klar› ve mutlak iktidar sahibi bir simad›r. Katolik Kilisesi’nin çok önemli bir mensubu olmas›na karﬂ›n.70 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler dönemine çok yo¤un bir duygu ve de¤er yüklerler. adeta siyasal hayat›n anlam› ve siyasal kültürün at›f kayna¤›d›r. Devrim. yani devrimin iki yüzüncü kutlamalar› s›ras›nda yay›mlad›¤› kitap ve makalelerinde tarihçi François Furet.wikipedia. 28). Fransa’n›n uluslararas› ç›karlar› aç›s›ndan böyle Kaynak: davranmamay› ye¤ler.
Rousseau’nun devrime giden yolda fikrî anlamda ayak izleri bulunur (Rousseau. siyasal kargaﬂalar›n eninde sonunda general asas›na davetiye ç›karmalar› dönemi baﬂlam›ﬂ oluyordu. Köylülerin üzerinde büyük bir yük oluﬂturan aﬂar vergisi (tar›m ürünlerinden onda bir oran›nda al›nan vergi) ve angarya türünden çal›ﬂma zorunluluklar› kald›r›ld›. Feodal dönemlerden beri süregelen ayr›cal›klar› iptal ettiler. “Yaﬂas›n ulus!. Bu noktadan itibaren ipler kopmuﬂ ve halk temsilcileri. (Çev. Baﬂlang›çta Kral 16. Gramer Freres.” nidalar›. Ancak izleyen aylardaki hoﬂnutsuzluklar. Adet oldu¤u üzere. köylü ayaklanmalar›. Ard›ndan Devrim’in çocuklar› kendi aralar›nda anlaﬂmazl›¤a düﬂtü ve birbirlerini s›rayla ölüm cezalar›na mahkum ettirdiler. Kilise mensuplar›n›n ve soylular›n ayr›cal›klar›na son verildi. bu muharebeden zaferle ç›kt›lar. ordu ve mali kuruluﬂlar yeni ihtiyaçlara ce- ‹NTERNET Frans›z Devriminden itibaren Avrupa’da yirmi y›l› aﬂk›n süren savaﬂlara “Avrupa Koalisyon Savaﬂlar›” denir. merkezi yönetimin denetimi alt›nda çal›ﬂan. A. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Özetle devrim arifesinde. Fransa. kendiliklerinden toplanm›ﬂlar. iﬂte böylece devrim sürecine girmiﬂtir. iller ilçelere ve ilçeler de komün tabir edilen daha küçük birimlere ayr›ld›. karﬂ›s›ndakilerin kararl›l›¤›n› görünce boyun e¤mek zorunda kald›. iktidar›n kayna¤› AMAÇLARIMIZ olarak soylular ve ruhban d›ﬂ›ndaki büyük kitleleri iﬂaret eder. Paris. ‹lk çat›ﬂma Valmy’de cereyan etti ve devrimciler. Bir süre sonra da toplanan meclisi da¤›tmaya teﬂebbüs etti. Ünite . ruhbana ve soylulara karﬂ›yd›lar ve bu karﬂ›tl›klar›n›n gere¤ini yerine getirmeye baﬂlad›lar. KanunK ‹ A lar›n Ruhu Üzerine. ruhbandan ve halktan oluﬂuyordu. izleri günümüze kadar süren çok köklü yönetsel ›slahatlar gerçekleﬂtirildi. Büyük R N E T Devrim’e giden yolu açm›ﬂt›r. Sieyes.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa D‹KKAT 71 mesi” kavramlar›yla Cenevreli J. 2004. kurulu düzene karﬂ› da kafa tutmaya baﬂlam›ﬂlard›r. di¤er komﬂu ülkelere s›¤›nd› ve oralardan itibaren devrimci yönetime karﬂ› güç örgütlemeye baﬂlad›lar. TürkçesiTiçin Pbkz. Devrimciler. önce bu oylama yöntemine karﬂ› ç›kt›lar. Fransa’da bu zaferden sonra siyasal hayata geçti. belli ölçüler çerçevesinde illere. ayd›nlar›n ve kentli nüfusun iktidarda söz sahibi olma taleplerinde bir yükselme söz konusudur. General Napoléon’un diktas›n› kurmas›na kadar sürdü. burjuva s›n›f›n›n.DÜﬁÜNEL‹M S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT 3. toplanmak için Kral’›n oluruna gerek olmad›¤› iddias›yla. Fransa. Mültezimlerin (vergi gelirlerini sat›n al›p toplayan) yerini. Yorum için bkz. 16. Montesquieu. l’Esprit des Lois. toplanan parlementonun üç s›n›f esas›na göre oy kullanmas› gerekiyordu.. Tam bu s›rada Kral’›n mali güçlüklerin üstesinden gelmek için yeni vergiler talep etmesi. Fehmi Baldaﬂ). Vergi toplanmas›nda iltizam yöntemini (vergi gelirlerini ihaleyle satmak) yürürlükten kald›rd›lar. ikiye bir oylamay› kaybetmeye mahkumdu. ﬁenel/Ö. zaten kraliyet döneminde bir hayli önem kazanm›ﬂ olan vergi daireleri ald›. Taﬂra yönetimi elden geçirilerek yeniden düzenlendi. Politika ve Tarih. Devrim’i izleyen Birinci Cumhuriyet y›llar›nda görülen bu kanl› karmaﬂan›n durmas›. Louis ve Kraliçe’yi giyotine kadar götüren çok yo¤un bir ﬂiddet ayrac›na dönüﬂtü. Louis karars›z davrand›. 2010). tarihsiz. S›n›f esas›na göre oylamada ruhban ve soylular karﬂ›s›nda büyük kitleleri temsil eden halk s›n›f›. Valilere merkez ad›na önemli ölçülerde yetkiler tan›nd›. (Çev. bir de Sieyes’i eklemek gerekiyor. tüm insanlar›n do¤uﬂtan özgür olduklar› ilkesi üzerinden ilan ettiler. . Soylu ve ruhban s›n›f›n›n baz› ileri gelenleri Fransa’y› terk ederek. Polis. 1987. Bu üç s›n›f da ortaça¤dan beri soylulardan. ayak diredi. sürgünlerin düzenledi¤i d›ﬂ bask›lar aras›nda Devrim. Bu isimlere. Böylece Avrupa tarihinde. Sezgin) V Yay›nlar›. bu amaçla yüz ‹NTE elli y›ld›r toplanmayan parlementoyu toplant›ya ça¤›rmas›. Fransa’daki halk s›n›f›n› tahlil eden yaz›lar›nda. Seç Yay›nlar›. Napoléon Bonaparte’›n iktidar oldu¤u dönemde Fransa’da. eﬂitlik esas›n› getirdiler. Halk temsilcisi olan vekiller.J.
Eﬂi Kraliçe de. Osmanl› Sultan› Abdülaziz’in Fransa gezisi ve Yeni Osmanl›lar›n Paris’e gönüllü sürgünleri onun saltanat›na rastlar. okullaﬂma. Cumhuriyet rejimidir. hemen ard›ndan da 2. daha sonra ‹stanbul’u ziyaret etmiﬂ. döneminin önemli olaylar›ndand›r. Dünya Savaﬂ›’n›n baﬂlang›c›nda Nazi ordular›n›n önünde Frans›z ordusunun yenilgisine kadar sürmüﬂtür. 2. Yenilgiyi izleyen aylarda. 1798’de M›s›r seferini düzenleyerek Osmanl› ‹mparatorlu¤u ile de karﬂ› karﬂ›ya geldiler. 3. Bu yenilikçi siyasetler olurken Bonaparte’›n Fransas›. Birçok alanda yeni hukuki düzenlemeler yap›ld›. Birleﬂik Krall›k ve Sardunya Krall›¤› ile koalisyon oluﬂturarak Rusya’ya karﬂ› giriﬂilen K›r›m Savaﬂ› (1854-1855). Yirmi y›l› bulan bu savaﬂlara “Avrupa Koalisyon Savaﬂlar›” denir. Birinci Dünya Savaﬂ›’n› da yöneten rejimdir. Bu rejim. Fransa’n›n modern tarihinde en uzun ömürlü olan rejimdir ve 2. Avrupa’n›n di¤er güçlerine karﬂ› sürekli savaﬂ halindedir. Fransa tarihinin en kanl› olaylar›ndan biridir. Böylece hem Fransa’da hem Avrupa’da bir restorasyon (eski düzeni ihya etme) dönemi aç›ld›. 1870’lerin baﬂ›nda kurulan 3. ya da Versailles güçlerinin (hükümet güçleri) top ateﬂleri alt›nda can verdiler. bu rejimin öne ç›kard›¤› isimlerdir. sanayileﬂme ve bilimsel araﬂt›rmalarda önemli baﬂar›lar kaydetmiﬂtir. Bu olaylar da toplumun belle¤inde efsaneleﬂmiﬂ olaylard›r. Bu Fransa. Baﬂta Victor Hugo gibi isimlerin yer ald›¤› birçok ayd›n. Radikal Parti’nin egemenli¤i alt›nda geçmiﬂtir. ‹mparatorluk dönemi Fransas›. vap verecek biçimde yeniden örgütlendi. Otuz bini aﬂk›n Komün taraftar›. Sosyalist önder. yeniden inﬂa edilir. Otomobil ve uçak sanayilerinin baﬂlat›lmas›.72 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler 1870’lerin baﬂ›nda kurulan 3. Devrim’in Avrupa’da meydana getirdi¤i y›k›mlar. Paris. kentleﬂme hareketlerinin ivme kazand›¤› bir Fransa’d›r. Cumhuriyet. Merkezde Dan›ﬂtay ve Say›ﬂtay gibi kuruluﬂlar ›slah edildiler. bask›c› ve kiﬂisel bir yönetim sürdürdü. ‹mparatorluk düzeninin özgürlükler aç›s›ndan bask›c› oldu¤unu belirtelim. Otoriter demokrasi olarak nitelendirilen bu rejim de. baﬂta demiryolu siyaseti gelmek üzere h›zla sanayileﬂen. ‹mparatorluk dönemi baﬂlad›. Dönem. Osmanl› ‹mparatorlu¤u. Dünya Savaﬂ›’na kadar sürmüﬂtür. Louis Napoléon imparator unvan› ald›. Napoléon diye adland›r›lan Louis Napoléon. Daha do¤rusu. Genel olarak. 264). Fransa’da da parlamenter monarﬂi rejimi kuruldu. Keza Birinci Dünya Savaﬂ›’n› Fransa aç›s›ndan yöneten Radikal Parti kökenli Clemenceau. önce ünlü Paris Komün hareketi yaﬂand›. Frans›z Devrimi’nden itibaren tüm bir Avrupa. yirmi y›l› aﬂk›n süre bir uçtan di¤er uca savaﬂ alan›na dönüﬂtü. Modern Fransa’y› ortaya ç›karan siyasal düzen de esas itibariyle bu 3. Frans›zlar. keza bu dönemdedir. ayn› zamanda çoktand›r sürdürülen sömürgecilik siyasetini de geliﬂtirir. Parlemento üstünlü¤ünün hâkim oldu¤u bu rejim y›llar›nda Fransa. 1984. Cumhuriyet. aradaki 183O ve 1848 devrim hareketleriyle iki kez halk direnciyle karﬂ›laﬂt›. Frans›z Devrimi öncesindeki Avrupa güçler dengesi siyaseti. Fransa’y› terk etmek zorunda b›rak›ld›lar. 2. Jaures. Özellikle 1936’da kurulan Halk Cephesi hükümetlerinde. 1572’deki Saint-Barthélemy katliman›ndan sonra. Frans›z Medeni Yasas› bunlardan biridir. Fran- . 1985). Cumhuriyet Fransa’n›n modern tarihinde en uzun ömürlü rejimdir ve 2. Bu hareket. 1804’de imparatorlu¤unu ilan ederek Papa’n›n kat›ld›¤› törenle taç giyen Napoléon’un Waterloo yenilgisinin ard›ndan 1815’de Viyana Kongresi’nde k›smen onar›ld›. On beﬂ bin civar›nda Komüncü de Fransa d›ﬂ›ndaki sömürge hapishanelerine sürgüne gönderildi (Thomas. 1848’deki ayaklanmalar›n ard›ndan önce 2. onun yolunda ilerleyen Blum gibi siyasetçiler. hukuk kurallar›n›n sistemli biçimde derlendi¤i bir dönemdir. ya kurﬂuna dizildiler. Bu rejim. Süveyﬂ Kanal›’n›n aç›l›ﬂ›na kat›lm›ﬂt›r. çal›ﬂanlar için sosyal haklar›n geniﬂletilmesi bu rejimin son y›llar›na rastlar. koalisyon savaﬂlar›yla bozuldu¤u için tekrar ihya edildi. 1870’e kadar sürdü ve Fransa’n›n Prusya önündeki yenilgisiyle son buldu (Caron.
sendikal hareketlerin ve sosyalist ak›m›n güç kazanmas›d›r. General’in ülkeye düzen getirmesi ve Cezayir’deki ﬂiddete son vermesidir. ABD’nin mali yard›mlar›yla iktisadi ve ticari yaﬂam›n› yeniden canland›ran bu dönemin ard›ndan gelen siyasal düzen. Özellikle Mendes-France’›n baﬂbakanl›¤› y›llar›nda Fransa. . hukuk devletinin gerekleri üzerinde bu dava dolay›s›yla derinlemesine tart›ﬂmalara sahne oldu. ayn› zamanda Fransa’da hukuk alan›nda ciddi zihniyet de¤iﬂiklikleri sa¤land›. ‹kinci Dünya Savaﬂ›’n›n baﬂlang›c›nda. Cumhuriyeti aﬂ›r› ölçülerde y›pratt›. O söylevinde öngördü¤ü anayasal düzenin benimsenmesi koﬂuluyla sorumluluk alabilece¤ini belirterek iﬂe baﬂlad›. Laiklik tart›ﬂmalar›. böylelikle 5. Bu dönemde rejimin baﬂar› hanesine yaz›labilecek iﬂlerin baﬂ›nda. Keza. De Gaule’cü milletvekillerinin zemini haz›rlamalar› sonucu. Fransa iﬂgalden kurtuldu ve direniﬂin önderi De Gaule baﬂkanl›¤›nda. okullaﬂma alan›nda Fransa önemli baﬂar›lar elde etti. liberal ve sol düﬂünceli ayd›nlarla birlikte amans›z bir mücadele verdiler. tüm bunlar. varl›¤›n› ancak 1958 y›l›na kadar sürdürebildi. Fransa için öngördü¤ü ve benimsenmeyen rejim önerilerini senelerce önce ünlü Bayeux Söylevi’ nde dile getirmiﬂti. Yüzbaﬂ›’n›n masumiyetini kan›tlamak için baﬂta sosyalist önder Jaures ve yazar Zola. toplumsal ilerlemede baﬂat rol oynayan bir kurum haline geldi. Cumhuriyet’in Nazi ordular› karﬂ›s›nda ald›¤› yenilgiden sonra. Fransa’da Vichy rejimi kuruldu. Nükleer enerji alan›ndaki siyasetler hat›rlanmal›d›r.Dünya Savaﬂ› sonras› kurulan 4. arkas›ndan uzun süren Cezayir ba¤›ms›zl›k savaﬂ›. Fransa’n›n tek umudu. Okul da. 3. Cumhuriyet diye adland›r›lan bugünkü anayasal düzenine Fransa’da 2. Önce Fransa’n›n sömürgesi olan Vietnam’daki yenilgi. Tart›ﬂmalar›n sonucunda sadece Yüzbaﬂ›’n›n masumiyetinin kan›tlanmas›yla kal›nmad›. General ise. Cumhuriyet’in yaﬂad›¤› ve Fransa’y› derinden etkileyen iç siyasal olaylar›n baﬂ›nda 1894 ve 1906 aras›n› iﬂgal eden Dreyfus Davas› gelir. Bu dönemin bir di¤er önemli geliﬂmesi. 1958 y›l›na gelindi¤inde art›k rejim iflas noktas›ndad›r ve Fransa’y› yönetememektedir. 4. özellikle siyasal yelpazenin sa¤ kanad›ndan kaynaklanan uydurma komplolar›n havada bolca uçuﬂtu¤u y›llard›r. Savaﬂ sonras›n›n 4.3. Ünite . Bu y›llar. Dreyfus’e de itibar› seneler sonra iade edildi (Aslan. Savaﬂ›n Birleﬂik Devletler’in önderli¤indeki müttefik güçlerce kazan›lmas›n›n sonucunda. Cumhuriyeti de parlamenter bir sistemdir. Süveyﬂ Kanal›’n›n M›s›r taraf›ndan millileﬂtirilmesi nedeniyle Birleﬂik Krall›k’la birlikte baﬂlat›lan Kanal Harekât›’n›n ABD’nin uyar›s›yla yar›da b›rak›lmas›. Fransa sa¤›. Fransa’n›n kurtuluﬂunu izleyen ara yönetimden sonra köﬂesine çekilen ulusal kahraman De Gaulle’e ça¤r›da bulunulur. yüzy›l baﬂlar›nda ciddi ölçülerde alevlendi. tart›ﬂmalar› sakinleﬂtirici yönde yeniden düzenlendi. General de Gaule’ün önderli¤inde Londra’da oluﬂturuldu. Cumhuriyet parlamenter bir sistemdir ve 1958 y›l›na kadar sürmüﬂtür. geçici bir hükümet kuruldu. Alman iﬂgal güçleriyle iﬂbirli¤i yapan faﬂist bir rejimdi. antisemit (Yahudi karﬂ›t›) yaklaﬂ›mlar›n›n da katk›s›yla Yüzbaﬂ› Dreyfus’ü sadece Yahudi olmas› nedeniyle ve tamamen önyarg›larla ortaya ç›kan bir casusluk olay› s›ras›nda suçlu ilan etmiﬂti. Cumhuriyet diye tarihe geçer. Ancak. özellikle 20. 4. Rejim. 3. Çok k›sa süren ve genellikle iﬂgal yaralar›n› saran. Bu rejim. s›k de¤iﬂen koalisyon hükümetleri ve Cezayir’deki ﬂiddet olaylar› sonucunda. Fransa. baﬂta planl› ekonomi anlay›ﬂlar› gelmek üzere önemli siyasetlere imza atm›ﬂ say›lmal›d›r. Bu dava Fransa’y› ikiye bölmüﬂ gibidir. Frans›z ö¤retmenlerinin siyaset sahnesine ç›kt›klar› bir rejimdir. 1999). Kamu otoritesi-kilise iliﬂkileri de ele al›n›p. milletvekili seçimlerine gidildi. siyasal karmaﬂaya son verilebilmesi için. Bu. Avrupa Kömür Çelik Birli¤i Antlaﬂmalar› ile Avrupa Birli¤i’nin temelini oluﬂturan Roma Antlaﬂmas›’n› anmak gerekiyor.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 73 s›z siyasal hayat›n›n en ünlü kiﬂileri aras›ndad›r. Özgür Fransa yönetimi ise. Fransa. Özellikle Jaures’in önderli¤inde anti militarist (silahlanma karﬂ›t›) hareketler de geliﬂti.
sadece Frans›z güvenlik güçleriyle Cezayirli direniﬂçiler aras›nda olmaktan ç›km›ﬂ. 2010. daveti ancak kendi ilkelerine uygun bir anayasan›n yap›lmas› koﬂuluyla kabul edebilece¤ini. Bu düzenin esas›. Parlemento’nun yetkilerini s›n›rland›ran. Fransa’da daha önceki cumhuriyet rejimlerinin sonlan›ﬂlar›na.74 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler geçti. Siyasal kargaﬂalar› dengeleyecek. Söylev. General’in Bayeux Söylevi. anayasal düzenlemelere iliﬂkin görüﬂlerini. De¤iﬂiklikler. bu söylevindeki tahliller ve öne sürdü¤ü ilkeler konusunda. yukar›da belirtildi¤i gibi. Ciddi K A T keziyetçi al›ﬂkanl›klar›n Frans›z siyasal ve yönetsel yaﬂam›n› hiç terk etmedi¤i göz önünde bulundurulmal›d›r. Anayasa üzerinde 58’den beri toplam yirmi dört de¤iﬂiklik gerçekleﬂtirildi. er veya geç toplumlar› felaketli sonlara do¤ru sürüklemekteydi. Dolay›s›yla yeni düzenin genel hatlar›n› bu söylevde aramak gerekir. 4. General. Cumhurbaﬂkan› a¤›rl›kl› yürütme erkini güçlendiren bir anayasal düzen inﬂa edildi. Faﬂist ‹talya’daki ve Franco ‹spanyas›’ndaki otoriter rejimlere at›f yap›l›yordu. Yönetim Hukuku alan›nda olsun. Cumhuriyet meclislerindeki siyasal partilerin kendi aralar›ndaki çekiﬂmeler. Beﬂinci Cumhuriyet Anayasas›. Bunal›mdan ç›k›ﬂ yolu olarak De Gaulle’e ça¤r› yap›ld›. dikta tehditlerinin ortaya ç›kmas› sadece bir f›rsat sorunu haline geliyordu. taraflar›n kabul edebilece¤i bir siyasetin oluﬂmas›n› engelliyordu. tabula rasa siyaseti izlemiﬂ. mer105-107). General. Söylevde. kamu makamlar›n›n çarklar›n›n do¤ru dürüst dönmesi konusunda aﬂ›r› duyarl›yd›lar. bu ﬂartlar çerçevesinde yaﬂanm›ﬂt›r. say›lar› 1. modern toplumlar. Fransa. yüzy›la kadar giden çok köklü bir geçmiﬂe ve geleneklere sahip bir ülkedir. Dikta düzenleri. halkoylamas›yla kabul edildi. yar› baﬂkanl›k sistemini öngören bir sistem olmas›d›r. Halk oylamas› sonucunda da kabul edildi. 58’de kurulan düzeni. Anayasa Hukuku SIRA S‹ZDE alanlar›nda olsun zengin bir fikrî birikimin varl›¤› da hat›rlanmal›d›r. ana hatlar› itibariyle ﬂu tespitleri yap›yor ve ﬂu ilkeleri savunuyordu: Devlet iﬂlerindeki kargaﬂa. Di¤er taraftan. ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras› Bayeux Söylevi’ nde aç›klam›ﬂt›. EFransa’da tam bir kamu otoritesi boﬂlu¤u ve yönetilememezlik iklimi TEL V‹ZYON hakimdi. anayasal ve yönetsel konularda baﬂlang›c› 18. baﬂlang›çta kabul edilen düzenin ana çizgilerine dokunmam›ﬂt›r. kurumlara karﬂ› yurttaﬂlarda ilgisizli¤e ve so¤uklu¤a neden oluyordu. ola¤anüstü yetkilere gereksinmesi oldu¤unu ileri sürerek iktidar mevkiine geldi. özgürlüklerin tehlikeye düﬂmemesini sa¤layacak bir kamusal örgütlenmeye gerensinim vard›. Beﬂinci D Ü ﬁ Ü N E L ‹ M Cumhuriyet Fransas›’n›n Anayasal Yap›s› . Muhalifler. Yeni‹ N T E R N E T cumhuriyet rejiminin baﬂlang›c›. De Gaulle. tespit ve iddialar örneklendirilerek. Keza. üzerinde zaman içinde parça parça yap›lan de¤iﬂikliklerle içselleﬂtirdiler. SIRA S‹ZDE 1 “1789 tarihli Büyük Frans›z Devrimi. Bu tür iklimlerde.5 K ‹ T A P aﬂan ve Cezayir’de yaﬂayan Fransa uyruklular ile yerli Cezayirmilyonu liler aras›na s›çramaya baﬂlam›ﬂt›. Yeni anayasa. yeni düzeni De Gaulle’ün ölçülerine göre biçilmiﬂ bir anayasal düzen olarak nitelediler. Frans›zlar’a ciddi boyutlardaki siyasal bir bunal›mdan geçerken önerildi. Ço¤u. 16 Haziran 1946 tarihlidir. Almanya’da Weirmar döneminin Nazilerin iktidar›yla bitiﬂine. Büyük Devrim’den beri bu alanda de¤iﬂik seçenekler denenmiﬂtir (Soucramanien. Frans›zlar. Devlet erkleri aras›nda karﬂ›S O R U l›kl› s›n›rland›rmay› kuramsallaﬂt›ran Montesquieu’nün ülkesidir Fransa. geriye dönüﬂü olmayan bir noktaya gelmiﬂti. Cezayir BaAMAÇLARIMIZ ¤›ms›zl›k Savaﬂ›. her ﬂeSIRA S‹ZDE yi sil baﬂtan ele alm›ﬂt›r” yarg›s›na kat›lmak sizce neden olanakl› de¤ildir? DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON 5. baﬂka bir deyiﬂle. zamanla ortaya ç›kan ihtiyaçlar› karﬂ›lamaya yönelik de¤iﬂikliklerdir. Özellikle çat›ﬂmalar. baﬂtan beri hep ›srarl›d›r. Cumhuriyet 1958 y›l›nda ‹N ERNET halkToylamas› sonucu kabul edilmiﬂtir. D ‹ K ölçülerde bir deneyim birikiminin oldu¤u bilinmelidir.
yüksek ç›karlar›n›. 1969 Halkoylamas› sonucunun istedi¤i biçimde sonuçlanmamas› nedeniyle. Cumhurbaﬂkanl›¤›’ndan istifa ederek köﬂesine çekildi. De Gaulle.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U 75 De Gaulle.S‹ZDE SIRA özgürlükleri ve kamu düzenini güvence alt›na almak için iﬂ baﬂ›na geldim. ünlü bas›n toplant›lar› d›ﬂ›nda Frans›zlar’a televizyon arac›l›¤› ile do¤- K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . salonda gülüﬂmelere yol açan bir yan›tt›. 1958’de ilan›n› izleyen aylarda. Yürütmenin as›l sorumlulu¤u da Cumhurbaﬂkan›’n›n uhdesinde bulunmal›d›r. Fran‹NTERNET sa’y› NATO’nun askeri kanad›ndan ç›kard› ve ayn› zamanda. önce Cezayir’de çat›ﬂmalara son verdi. 1965 Cumhurbaﬂkanl›¤› seçimleri genel oyla yap›ld› ve De Gaule. Seçmenlerle do¤rudan diyalog kurma va‹NTERNET s›talar›yla donat›lmal›d›r. D‹KKA dahas› bir bas›n toplant›s›nda bu tür kuﬂkular›n oldu¤u yolunda soru da soruldu. yasama. gerekli siyasetlerin oluﬂturulmas›nda hep geride kaDÜﬁÜNEL‹M l›rlar. “Ben. Cumhuriyet. anayasal düzenin korunmas›n› ve devlet yaﬂam›nda süreklili¤i sa¤layan bir makam olmak durumundad›r. 5. sürekli de¤iﬂen siyasal AMAÇLARIMIZ olaylar›n ve terkiplerin ortas›nda. anlay›ﬂlar› çerçevesinde oylar›yla kamusal eylemleri ve yasama iﬂlerini yönlendirebilmeSIRA S‹ZDE leri gerçe¤i yatar. Partiler. Cezayir’deki Frans›z ordusu. tüm ilkeler ve tüm yaﬂanm›ﬂ deneyimler. Devletin EbirV“baﬂ”›. Cezayir’deki savaﬂa son vermenin d›ﬂ›nda. General. yetkili bir baﬂkana ﬂiddetle gereksinim vard›r. ulusal düzeyde ve herkesin üzerinde bir ﬂef konumunu düﬂünürken. Yan›t. çekiﬂmeci tav›rlar› dolay›s›yla aç›kça pek mutemet kuruluﬂlar de¤ildir. Geneli göS O R U zetecek. ‹ttifak’›n merkez örgütünün Fransa’y› terk etmesini istedi. Cezayir’in ba¤›ms›zl›¤› tan›nd›. demokrasinin özünde farkl› kanaatlerin kendilerini ifade etmeleri. Bu makam. Ülke yönetimi sadece onlara b›rak›lamaz. LYeni Ycumhuriyetin bu baﬂlang›ç y›llar›. der yan›t›nda de Gaule.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M 3. ulusun gelece¤ini. Partilerin üstünde yer alabilmelidir. bir “ﬂef”i T LE ‹ZYON olmal›d›r.” AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ 5. Cumhuriyet rejiminin kurucusunun düﬂüncelerine göre. yürütme ve yarg›dan oluﬂan kamusal erklerin tart›ﬂmas›z bir biçimde ayr›lmas› ve her birinin di¤erini dengelemesi gere¤ini iﬂaret ederler. tekil konular›n peﬂinde olduklar› için. Di¤er taraftan. Bar›ﬂa giden yolda. Mémoires de Guerre’de bu hususta ﬂöyle demekteydi (1959:240): “ﬁuras› bir D‹KKAT gerçektir ki. ‹lk baﬂlarda. Ünite . ciddi s›k›nt›larla karﬂ›laﬂ›lK T A P d›. siyasal partilerden ve günlük tart›ﬂmalardan ba¤›ms›z olarak yerine getirecek makam Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›d›r. parlementolar tüm ulusun ç›karlar›n› birlikte korumakta aciz kalmaktad›rlar. ulusal düzeyde hakemlik ihtiyac›n›. kendisini ikinci tura b›rakan rakibi solcu aday Mitterrand’› geçerek yedi y›l için tekrar seçildi. kamu iﬂlerinin kal›c›l›¤›n› sa¤layan ulusal bir hakemli¤e de yer olmal›d›r”. Fransa’n›n ete¤indeki sömürge taﬂlar›n› döktü¤ü. General’in gözünde siyasal partiler. General’in bir dikta rejimi heveslisi oldu¤u yolunda kuﬂkular Tdile getirildi. böylelikle d›ﬂar›daki çat›ﬂmalara ve huzursuzluklara son verdi¤i y›llar oluyor. Demokratik rejimin olmazsa olmaz unsurlar› olmakla birlikte. iktidar›n›n ilk y›llar›nda. 60 küsur yaﬂ›mdan sonra neden diktatörlük kariyerime baﬂlayaca¤›m ki!. Afrika sömürgelerinin de ba¤›ms›zl›k taleplerini karTE EV‹Z ON ﬂ›layarak onlarla yeni bir iﬂbirli¤i siyasetini uygulamaya koydu.. De Gaule ile birlikte Frans›z siyasal yaﬂam›na televizyonun etkisi de girmeye baﬂlad›. Arada De Gaulle. Özellikle. De Gaulle. yan› s›ra partiler aras›ndaki “k›s›r” çekiﬂmelerin üstesinden gelebilecek ve bu yolla “genel ç›kar”› koruyabilecek bir makam oluﬂturman›n peSIRA S‹ZDE ﬂindedir. Fransa’n›n siyasal yaﬂam›n›n sakinleﬂmesi 60’l› y›llar›n ortalar›na kadar sürdü. De Gaulle’e karﬂ› baﬂar›s›zl›kla ‹sonuçlanan askerî darbe giriﬂiminde bile bulundu.
Baﬂlang›çta. Dolay›s›yla ikinci tura kalan iki aday›n ken- D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET 1958 Anayasas› Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›na Anayasaya sayg›n›n sa¤lanmas›. Koruman›n önemli araçlar›ndan biri de. benimsenen yeni anlay›ﬂ›n çok belirgin bir siyasal tercihin ürünü oldu¤unu kan›tlar. Temel ilke olarak. hakemlik yaparak kamusal erklerin düzenli iﬂlemesini gözetmesi ve devlet yaﬂam›nda süreklili¤i güvence alt›na almas› gibi görevler yüklemiﬂtir. Bu durum. Cumhuriyet’in sonraki baﬂkanlar› da ayn› yöntemi izlediler. bizzat seçmenlerle diyalog kurma siyasetini benimsedi¤i söylenebilir. deSIRA mokratik. ac› deneyimlerin sonunda demokrasilerin korunmas› gere¤ini gündeme getirmiﬂti. “ulusal egemenlik ve demokrasi ilkelerine sayg› göstermeleri” gere¤i vurgulan›r. Anayasal olarak ikinci bir görev süresi tan›nm›ﬂt›. arkas›nda seçmen ço¤unlu¤unu bulunduran yeni bir iktidar oda¤› oluﬂturuldu. Giriﬂ’i izleyen “Egemenlik” maddesinden sonra. Siyasal partileri k›sa devreye alarak. art›k en baﬂta gelen makam. SIRA S‹ZDE 2 DÜﬁÜNEL‹M S O R U 5. ikinci bir dönem için aday olma hakk› korunmuﬂtur. Cumhuriyet’in döAMAÇLARIMIZ vizi. Cumhurbaﬂkanl›¤› ço¤unlu¤u ile Millet SIRA S‹ZDE Meclisi ço¤unlu¤unun asimetrik bir biçimde ortaya ç›kmas› halinde. Anayasal metnin tertip tarz›nda bu noktan›n varl›¤› bile. siyasal partilerden ‹NTERNE içinde bulunduklar›T düzenin genel ilkelerine ve rejimin kurucu ruhuna sadakat göstermelerini emreden yasal düzenlemelerdi. Yeni kurulan rejimde. 5. Yak›n zamanda yap›lan bir de¤iﬂiklikle. Çünkü Anayasa’n›n 7. seçilme ﬂart› olarak mutlak ço¤unlu¤u gerektirir. baz› alanlarda da önemli de¤iﬂiklikler öngörüyordu.” 1789 Beyannamesi’yle aç›klanan ve 1946 Anayasas›’n›n giD‹KKAT riﬂindeki ifadelerle de onaylanan ulusal egemenlik ve insan haklar›na olan sayg›lar›n› ilan” ediyorlard›. hemen Cumhurbaﬂkanl›¤› maddesine yer verir. uluslararas› antlaﬂmalar›n bekçisi ve güvencesidir. . Cumhurbaﬂkanl›¤› makam›d›r. Maddesi. Cumhurbaﬂkanlar›n›n yedi y›ll›k bir süre için seçimleri öngörülmüﬂtü. devlet yaﬂam›nda süreklili¤i güvenceye alacakt›r. Yeni baﬂkanl›k ço¤unlu¤u. Frans›zlar›n parlementer siyasal geçmiﬂlerinde yaﬂad›klar›ndan farkl› bir durum oluyordu. Anayasa’n›n Giriﬂ metninde Frans›zlar. Bilindi¤i gibi bu savaﬂ. Seçim. sistemde kilitlenmeye neden olmadan sorun nas›l çözülebildi? DÜﬁÜNEL‹M Yeni Anayasan›n Öngördükleri S Anayasas›. Ulusal ba¤›ms›zl›¤›n. “halk›n halk taraf›ndan ve halk için yönetimi” esast›. Keza.76 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler rudan hitap etmeyi sürekli ye¤lemiﬂtir. Yürütmenin içinde ve üst bir konumda. “tüm inançlara sayg›l›” olunaca¤› vurgulan›yordu. al›ﬂ›lm›ﬂ Millet Meclisi ço¤unlu¤unun yan› s›ra bir de baﬂkanl›k ço¤unlu¤u kavram›n› Frans›z siyasal yaﬂam›na getirdi. ›rk veya din fark› gözetilmeksizin bütün yurttaﬂlar›n kanun önünde eﬂitli¤i teminat alt›na al›n›yor. fiilen hep iki turludur. Örne¤in. hakemlik yaparak. militan demokrasi iklimini yans›tan K ‹ T pek hükümlere de yer verir. elli y›ld›r hiç vaki olmad›. kamusal erklerin düzenli iﬂlemesini gözetecek. siyasal yaﬂamda giderek önem kazand› ve sistemin ana unsurlar›ndan biri haline geldi. Anayasa’ya sayg›n›n sa¤lanmas›yla o görevlidir. öteden beri oldu¤u gibi yine “Özgürlük. ‹lk turda bu oy oran›n› bulan aday. Kardeﬂlik”ti. Eﬂitlik. ülke bütünlü¤ünün. De Gaulle’in ilk göreve geliﬂi d›ﬂ›nda tüm Cumhurbaﬂkanl›¤› seçimleri genel oyla gerçekleﬂtirilmiﬂtir. Dünya Savaﬂ›’n› izTELEV‹ZYON leyen dönemlerde kaleme al›nan anayasalarda s›k görülen hükümlerdendir. Yeni Anayasa. Cumhuriyet O R U rürken. siyasal partilerin halkoyunu kazanmak için özgürce yar›ﬂabileceklerini belirttikten sonra. Köken. laik. süre beﬂ y›lla s›n›rland›r›lm›ﬂ. egemenli¤i düzenleyen maddeyle “Fransa. Yeni düzen. 1958 Anayasas›. A P aç›k olmamakla birlikte. Cumhuriyet dönemi Frans›z siyasal yaﬂam›nda. baz› alanlarda Fransa’n›n anayasal geleneklerini sürdü5. Bu tür hükümler 2. sosyal S‹ZDE ve bölünemez bir Cumhuriyet” diye tan›mlan›yordu.
bu öncelikle ve özellikle böyledir. bir y›l süreyle tekrar feshedilemez.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 77 di aralar›ndaki yar›ﬂma ile Cumhurbaﬂkan›’n›n kim olaca¤› belirlenir.3. Baﬂka bir ifadeyle. Ünite . sivil ve askerî makamlara atamalar yapar. Yürütmenin izleyece¤i siyasal çizginin ana hatlar›n› Cumhurbaﬂkan› tayin eder (Belorgey. ola¤anüstü yetkilerin kullan›ld›¤› dönemde. sözü geçen yetkilerinin yan› s›ra. Avrupa Birli¤i’ne yeni üye al›nmas› konusunda da halkoylamas›na baﬂvurma olana¤› sa¤lanm›ﬂ görünüyor. Bu yetkilerin kullan›lmas› halinde Anayasa. genellikle kazanan adayla kaybeden aday aras›nda ciddi oy farklar›n›n olmad›¤›n› gösterir. Baﬂbakan› ve Bakanlar Kurulu üyelerini Cumhurbaﬂkan› atad›¤›na göre. D›ﬂ siyasetin yönlendirilmesinde ve ulusun genelini ilgilendiren güvenlik gibi temel siyasal konularda. Baﬂbakan› ve onun önerilerine göre Bakanlar Kurulu’nu atar. baz›lar› yeniden seçilememe nedeniyle birer dönem baﬂkanl›k yapt›lar. beﬂ y›l için seçilen ilk baﬂkand›r. denge kurmak kayg›s›yla. görevli oldu¤u dönemlerde. Gerekli gördü¤ü yasalar›. baﬂlang›çtan beri De Gaulle dâhil. bu yetkilerini Baﬂbakan’a. Cumhurbaﬂkan›’n›n gerekli gördü¤ü hallerde Bakanlar Kurulu’na baﬂkanl›k yapma yetkisi de göz önüne al›n›rsa. muhalefetteki sosyalistlerin ço¤unluk sa¤lad›¤› bir Millet Meclisi’nin ortaya ç›kmas›na vesile oldu. baﬂlang›çtan beri halkoylamas›. bu turda aﬂ›r› sa¤ adayla yar›ﬂt› ve sosyalist parti seçmenlerinin de cumhuriyetçilik temelinde kendi ismi etraf›nda toplanmalar› sonucunda % 82 oyla seçimi kazand›. . General. De Gaulle’den sonra Cumhurbaﬂkan› seçilen Pompidou döneminde Birleﬂik Krall›k’›n üyeli¤i konusunda ve ilk kez uyguland›¤›n› belirtelim. Millet Meclisi’nin toplant› halinde olmas› zorunlulu¤unu getirmiﬂ. yürütme organ› olarak hükümetin yetki ve sorumluluklar›n› düzenler. Baz›lar› ölüm nedeniyle. hep yedi y›l için seçilmiﬂlerdi. bir kez de Chirac. Mitterrand ve Chirac’t›r. halkoylamas›na sunabilir. 1967. Anayasa metninin öngördü¤üne göre. Anayasa’n›n Üçüncü Baﬂl›¤›. maddesiyle ola¤anüstü durumlarda kullan›lmak üzere. Fesih yetkisinin uygulamada s›k rastlanan bir yöntem olmad›¤› görülür. Cumhuriyetin cumhurbaﬂkanlar›na çok üstün yetkiler tan›r. Bakanlar Kurulu’nun kararnamelerini imzalar. Böyle bir yöntemin. ola¤anüstü yetkiler tan›yan anayasal yetkileri kullanma gere¤ini duymad›. Cumhurbaﬂkanlar›. Sosyalist rakibi ikinci tura kalamad›¤› için Chirac. 68 olaylar›n›n ard›ndan bu yetkiyi kulland›. Uygun görmezse. baﬂkanlar gereksinme duydukça zaman zaman kullan›lm›ﬂt›r. Fransa’n›n önemli siyasal sorunlar›nda en yetkili makam Cumhurbaﬂkanl›¤›d›r. Baﬂkan. birinci derecede yetkili makamd›r. Bakanlar Kurulu’na baﬂkanl›k eder. Silahl› güçlerin baﬂ›d›r. Anayasa’da yap›lan son de¤iﬂiklikler aras›nda. 5. De Gaulle. halkoylamalar›n› kendi siyasetlerine yönelik seçmenlerin güvenlerini tazelemek için kullanm›ﬂt›r. Chirac’›n ikinci kez seçiminde yaﬂand›. Hükümetin istifas›n› kabul eder. bu s›fatla ulusal savunma kurullar›na baﬂkanl›k eder. Baﬂbakan’› ve onun önerilerine göre Bakanlar Kurulu’nu atar. Bugünkü baﬂkan. tekrar görüﬂülmesi istemiyle Ulusal Meclis’e geri gönderebilir. Fransa’n›n siyasal yaﬂam›nda. Cumhurbaﬂkan›’n›n yetkileri aras›nda Millet Meclisi’ni feshetme yetkisi de say›lmal›d›r. Bununla beraber. Feshedilen meclis. Millet Meclisi Baﬂkan›’na ve Senato Baﬂkan›’na dan›ﬂarak kullanabilir. ‹ki dönem baﬂkanl›k görevini sürdürebilenler. dönemini tamamlayamadan vefat etti. Keza General’den sonra baﬂkanl›¤a seçilen Pompidou. Meclisin feshedilmesini yasaklam›ﬂt›r. D›ﬂ siyaset ve güvenlik konular› söz konusu oldu¤unda. 104-105). Bunun tek istisnas›. fesih yetkisi oldukça s›n›rl› bir yetkidir. Kanunlar› yay›nlar. yürüt- Fransa’da önemli siyasal sorunlarda en yetkili makam Cumhurbaﬂkanl›¤›d›r. Cumhurbaﬂkan›. kendisine yak›n bir siyasal ço¤unlu¤un varl›¤›na karﬂ›n bu yetkiyi kulland› ve hiç beklemedi¤i halde. Özellikle De Gaulle. Ancak Cumhurbaﬂkanlar›. hiçbir baﬂkan. Daha önceki baﬂkanlar. Anayasa. 16. ikinci dönemini tamamlamadan istifa ederek ayr›ld›. ‹kinci tur seçim sonuçlar›. Bir kez De Gaulle.
Millet Meclisi’nin ço¤unlu¤u ise sa¤ ve merkez sa¤ seçmenlerin oylar›yla. ve 4. 29). Sistem oyuncular›. “Hükümet. di¤er ve daha üst konumda bulunan baﬂ›. 1992. Bu konudaki madde gere¤ince. Her iki durumda da Bakanlar Kurulu üyeleri. Yeni Cumhuriyetin öngördü¤ü düzenin yumuﬂak karn›n›n da bu noktada ortaya ç›kt›¤›n› belirtelim. siyasal yelpazenin farkl› yerlerinden geldiler. onun Meclis’teki sandalyesi yedek milletvekili taraf›ndan kendili¤inden doldurulur. Günümüz Frans›z Anayasas›. Bakanlar Kurulu üyesi olmak için do¤al olarak milletvekili olma koﬂulu aranmaz.78 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Frans›z Anayasas›. Uygulamalar zaman içinde endiﬂelerin pek de hakl› olmad›¤› gerçe¤ini gösterdi. Cumhurbaﬂkan› Chirac. Baﬂbakan. Birinci durumda. program›n› veya genel siyaset konular›n› Millet Meclisi’nde onaya sunar. Dolay›s›yla yürütmenin iki baﬂ›n›n farkl› e¤ilimlerden geldi¤i yeni bir durumun toplumu ve sistemi aﬂ›r› ›s›tan yak›c› bir sorunla çak›ﬂmas›n›n. ulusun siyasetini tayin eder ve yürütür”. ileride ortaya ç›kabilecek asimetrik durumlar›n da sorunsuz yaﬂanaca¤›n›n bir güvencesi say›lmamal›d›r. me organ›n›n as›l unsurunun Cumhurbaﬂkan› oldu¤u gerçe¤i ortaya ç›kar. güven oylamas›yla hükümetin sorumlulu¤unu tart›ﬂma konusu yapabilir. maddeye göre. Cumhuriyet düzenlemeleri ile iki baﬂl› bir yürütme organ› oluﬂturmuﬂtur. Burada hiç kuﬂkusuz Frans›z toplumunun 3. ayn› zamanda bar›ﬂ›k toplum olmas›n›n önemli bir pay› vard›r. Cumhurbaﬂkanlar› oluyor. Hükümet. En az›ndan sistemin kuruluﬂ y›llar›nda bu tehlikeye hep dikkat çekilmiﬂti. büyük ölçüde Cumhurbaﬂkan›’n› seçen ço¤unlukla Millet Meclisi’ni seçen ço¤unlu¤un akraba ço¤unluklar olmas› durumlar›nda olanakl› olabiliyor (Guillaume. Cumhurbaﬂkanl›¤›’n› seçen ço¤unlukla Millet Meclisi’ni seçen ço¤unluk. S›k kullan›lan bir adland›rmayla “topal ördek” terkibini ça¤r›ﬂt›ran bu asimetrik durumlar Fransa’n›n yönetiminde aﬂ›lmas› güç sorunlar›n oluﬂmas› sonuçlar›n› do¤urmad›. Cumhurbaﬂkan› sol seçmenin oylar›yla seçilmiﬂti. Yukar›da aç›klanan Meclis ço¤unlu¤u ile Cumhurbaﬂkanl›¤› . ne gibi sonuçlar›n ortaya ç›kmas›na neden olabilece¤i sorusunun yan›t›n› bugünden vermek güçtür. Bununla beraber Fransa. genel siyaseti benimsemezse. 5. Birlikte yaﬂama deneyimlerinin sorunsuz geçmiﬂ olmas›. buna “birlikte yaﬂama” siyaseti dediler ve Anayasa’yla seçmen iradesine sayg› çerçevesinde Fransa’y› birlikte yönettiler. Cumhurbaﬂkan›’ndan farkl› bir siyasal e¤ilimde bulunuyorlard›. zaman zaman so¤ukluklar›n görülmedi¤i söylenemez. Bakanlar Kurulu üyelerinin. ‹kinci durumda ise. Gerçi ufak tefek sürtüﬂmelerin yaﬂanmad›¤›. Cumhurbaﬂkan›’na istifas›n› sunmak zorundad›r. Yürütme erkinin bir baﬂ› Baﬂbakanlar ise. E¤er bir Millet Meclisi üyesi. hükümet üyeli¤inin yan› s›ra parlemento üyesi olmas›n› engellemektedir. cumhuriyetlerde gözlendi¤inin aksine art›k “yat›ﬂm›ﬂ”. fesih sonucu yenilenen Millet Meclisi’nin ço¤unlu¤u ise sol partilerden oluﬂuyordu. kuvvetler ayr›l›¤› anlay›ﬂ›na dayan›r. Anayasa’n›n öngördü¤ü biçimde. merkez sa¤›n oylar›yla Cumhurbaﬂkan› olmuﬂtu. bir de merkez sa¤ aday› olarak seçilen Chirac’›n Cumhurbaﬂkanl›¤› dönemlerinde. E¤er Meclis. hükümet taraf›ndan geliﬂtirilen program› onaylamaz. Meclis de gerekli görürse. Bu anayasal engelin arkas›ndaki mant›k. ﬁimdilik Fransa’n›n iki baﬂl› yürütmeyle elli y›l› aﬂk›n bir süredir yönetilebildi¤ini belirtmekle yetinelim. kuvvetler ayr›l›¤› ilkesi uyar›nca Bakanlar kurulu üyelerinin hükümet üyeli¤inin yan› s›ra parlamento üyesi olmas›n› engellemektedir. Millet Meclisi taraf›ndan güven oylamas›yla devrilebilir. bakan olarak atan›rsa. Önce sosyalist Cumhurbaﬂkan› Mitterrand’›n döneminde. Fransa’n›n yar› baﬂkanl›k düzeninin sorunsuz iﬂlemesi. Yine anayasal metinlerin gerektirdi¤i biçimde Bakanlar Kurulu. Yönetim örgütleri ve silahl› güçler bu amaçla emrindedir. Hükümet organ›n›n yetki ve sorumluluklar›n› düzenleyen üçüncü baﬂl›k alt›ndaki 20.
Her iki meclisin üyeleri. Millet Meclisi Baﬂkan› ve Senato Baﬂkan›. Yeni bir yasa önerisi veya mevcut yasalarda de¤iﬂiklik önerilerini Millet Meclisi üyeleriyle Bakanlar Kurulu her biri ayr› ayr› sunma yetkisine sahiptir. genel iradenin üzerinde baﬂkaca hiçbir irade olamaz. Fransa’n›n yerleﬂik anayasal gelenekleri çerçevesinde düﬂünüldü¤ünde. s›k›yönetim ilan›na Bakanlar Kurulu’nu yetkili k›lm›ﬂt›r. Frans›z sisteminde. Anayasa Konseyi ad› alt›nda bir tür anayasa mahkemesinin yetkilerini düzenler. bu aç›dan bak›ld›¤› zaman daha çok bir parlementer sistemi and›r›r. Millet Meclisi seçimleri de t›pk› Cumhurbaﬂkanl›¤› seçimlerinde oldu¤u gibi. Ancak. yürütme organ›n›n devlet bütçesinden yapt›¤› harcamalar›n hem yasalara hem de bütçe yasas›na uygunlu¤unun denetimiyle sorumludur. Bölümü. Keza Say›ﬂtay. sistemi belli ölçülerde baﬂkanl›k sistemine do¤ru çekmiﬂtir. Yönetsel Arac›. bu yöntemin bir yarg›çlar yönetimi oldu¤u iddias›n› dile getirmemektedir. yasalar›n anayasal denetimini metne geçirmiﬂtir. gerek Anayasa’n›n Cumhurbaﬂkan›’na tan›d›¤› yetkiler. art›k Fransa da bir anayasal yarg›çlar kuruluna sahiptir. Frans›z sistemi iki meclisli sistemlerdendir. birinci derece yarg›n›n temyiz yeridir. ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda Avrupa’daki di¤er ülkeler gibi. iki turludur. Frans›z sisteminin önceki cumhuriyetlerden beri çok al›ﬂ›k oldu¤u bir yöntemdir. Kurulun baﬂkan›n› görevdeki Cumhurbaﬂkan› belirler. Savaﬂ ilan› yetkisi de Parlemento’ya özgü bir yetkidir. Frans›z sisteminde iki meclis vard›r: Millet Meclisi ve Senato . Malum oldu¤u gibi.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 79 ço¤unluklar›n›n ayn› yönde olmas›n›n istikrar› sa¤lay›c› niteli¤i. buna yetkileri yoktur. Anayasa’n›n bu hükümleri çerçevesinde daha iyi anlaﬂ›labilir. Milletvekili aday›n›n seçim bölgesi ise dar bölgedir. dokuz üyeden oluﬂur. günümüz dünyas›nda harcama kalemleri yaratma olas›l›¤› bulunmayan bir yasal düzenleme hemen hemen hiç söz konusu de¤ildir. her iki meclisin oturumlar›na kat›labilirler. Millet Meclisi’nin yürütme organ›n› güven oylamas›yla görevinden ayr›lmak zorunda b›rakabilmesi. Cumhuriyet Anayasas›’n›n getirdi¤i en önemli yenilik. Anayasa’n›n 7. Oysa anayasal metinler. Sistem. yürütme organ›n› siyasal anlamda Millet Meclisi. Cumhurbaﬂkan›. yarg›sal anlamda da Yönetim Mahkemeleri ile Dan›ﬂtay denetler. 58 Anayasas›. Konsey. Üyesi olsun veya olmas›n Bakanlar Kurulu mensuplar›. Melez bir düzenle karﬂ› karﬂ›ya oldu¤umuzu bilelim. gerek Cumhurbaﬂkan›’n›n genel oyla seçilmesi. harcama gerektiren yasa önerileri ise. Bu nedenle Frans›z siyasetçileri.3. Millet Meclisi ve Senato’dan oluﬂur”. söz konusu gelene¤in aksine. Nitekim anayasac›lar. Millet Meclisi ad›na yürütme organ›ndaki eksiklik ve yanl›ﬂlar› her y›l bir raporla Meclis baﬂkanl›k makam›na bildirir. yasalar›n yarg› taraf›ndan denetimi seçene¤ine hep so¤uk bakm›ﬂlard›r. Bunlara ek olarak bir de 70’li y›llarda ‹sveç Ombudsman›’ndan esinlenerek kurulmuﬂ olan Yönetsel Arac› makam› söz konusudur. ayr› ayr› üçer üye atama yetkisine sahiptir. yasalar›n anayasall›k denetimiyle yetkili Anayasa Konseyi’ ni öngörmesi oluyor. Hükümetin program›n›n oylanma yeri sadece Millet Meclisi’dir. Yine de. Yasalar›n yarg›sal bir makam taraf›ndan iptal edilebilmesine iliﬂkin olarak günümüz Fransas›’nda hiçbir siyasetçi veya kalem. Ne var ki. Bunun d›ﬂ›nda eski Cumhurbaﬂkanlar› da Konsey’in do¤al üyeleri say›l›rlar. Di¤er taraftan milletvekillerinin yasa önerileri. Talep üzerine bu meclislerde aç›klama yapabilirler. Dan›ﬂtay ise. Ünite . Yönetim Mahkemeleri birinci derece yarg› makamlar› olarak çal›ﬂ›rlar. 5. on iki günü aﬂan s›k›yönetim programlar› ancak Parlemento’nun onay› ile olanakl›d›r. yasa tekliflerinin neredeyse tamam› hükümet kökenlidir. uygulaman›n kan›tlad›¤› gerçe¤e bak›l›rsa. Gerçekten Frans›z siyasal geleneklerine göre. Frans›z 5. Anayasa’n›n kendi diliyle “Parlemento. dokunulmazl›k ayr›cal›¤›na sahiptirler. Cumhuriyet düzenini yar› baﬂkanl›k sistemi diye adland›r›rlar.
Do¤al olarak. Baﬂka bir deyiﬂle yasalar›n anayasaya uygunlu¤unu inceler. Belirtmek gerekir ki. Konsey. e¤er Korsika Halk›’ndan yasal metinlerde söz Kedilebilirse. 1995. AnayaSIRA S‹ZDE sa’n›n öngördü¤ü eﬂitlik ilkesini ihlal gerekçesiyle iptale konu olmuﬂtur. Resmi sonuçlar› ilan eder. Müslüman Halk’tan. ilgili yasalar›n yay›mlanmas› durdurulur. Ka‹ T A P rar›n k›smen Türkçe’ye çevrisi ve yorumu için bkz: Cemil Oktay. BirleﬂikRDevletler Anayasas›’yla Federal Almanya Anayasa Mahkemesi’nin kararlar›na at›fta bulunmuﬂlard›r. ender uygulamalar oldu¤unu belirtelim (Leyrit. ELEV‹Z ON Frans›z anayasa yarg›çlar›n›n ald›¤› kararlar. DÜﬁÜNEL‹M aç›lan iptal davas› sonucunda anayasal bir tabir olmad›¤› gerekçesiyle onaylanmam›ﬂ. kararlar hakk›nda akademik görüﬂler dile getirilir. as›l önemli iﬂi. yasalar›n anayasal olarak denetlenmesi iﬂidir. Belirli say›ya ulaﬂan parlemento üyeleri de iptal davas› açabilirler. s. halkoylamas› sürecinin de kurallar çerçevesinde yürütülmesiyle yükümlüdür. Musevi Halk’tan D‹K AT veya baﬂkaca bir bölge halk›ndan da söz edilebilir. Parlementolar›n iç tüzükleri ve Cumhuriyet makamlar›n› ilgilendiren yasalar›n yay›mlanmas›ndan önce Anayasa’ya uygunluklar›n› inceler ve sonuca ba¤lar. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Konsey. Bu tür uygulamalar›n. Karar metniK için bkz: Revue Française de Droit Constitutionnel. kuruluﬂundan beri ilginç kararlar›n alt›na imza atm›ﬂt›r. yarg›çlar. Cumhurbaﬂkan› ve Millet Meclisi üyeleriyle Senato üyelerinin seçimlerinin kurallar çerçevesinde cereyan›n› denetler. 226). daha çok “yöre sakinleri” olarak adland›r›labilirler. iptal davas›na konu yasan›n anayasal uygunlu¤unu yay›m›ndan önce karara ba¤lar. siyasal ve yönetsel makamlar›n uyma yükümlülü¤ü vard›r. Konsey. 10. SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Konsey’in yetkilerini iki ayr› baﬂl›k alt›nda de¤erlendirmek gerekiyor. n. 476-481. t›pk› Türkiye’deki Yüksek Seçim Kurulu gibi. 7. ola¤an durumlarda da bir ay içinde önüne gelen davay› sonuçland›rmakla sorumludur. Sosyalist Jospin Hükümeti’nin önerisiyle Parlemento’dan geçen Korsika Bölgesel Yönetim Yasas›’nda Fransa Halk›’n›n bir parças› olan “Korsika Halk›” tabirinin kullan›lmas›. Böyle bir düzenleme de Cumhuriyet’in anayasal geleneklerine ve bütünlü¤e zarar verici olur. Davalar›n sonuçlanmas›na kadar. 1991.80 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Fransa’ da yasalar›n anayasall›k denetimiyle yetkili olan Anayasa Konseyi’dir. Baﬂbakan’a ve Millet Meclisi Baﬂkan› ile Senato Baﬂkanlar›’na tan›nm›ﬂt›r.57-58. Cumhurbaﬂkan›’na. “Frans›z Halk›’n›n Unsuru Korsika Halk› ‹fadesinin Anayasal Olanaks›zl›¤› Konusunda Bir Not”. “genel irade” nin üstüne ç›k›ld›¤› savlar›n› ileri sürmez. S. ‹stanbul Üniversitesi SiyasalT BilgilerYFakültesi Dergisi. söz konusu yasan›n di¤er maddeleri hakk›ndaki itirazlar› hakl› görmemiﬂ ve Korsika’ya tan›nan yerel yetkileri uygun AMAÇLARIMIZ bulmuﬂtur. seçilmiﬂ Parlemento üyelerinin baz›lar›n›n seçim harcamalar›n›n yasalarca öngörülen miktarlar›n üstüne ç›kmas›n› neden göstererek üyelik s›fatlar›n› iptal etmiﬂtir. Fransa’da ‹ N T E R Konsey’in kendi siyasetlerine uygun düﬂmeyen kararlar› karﬂ›s›nhiçbir siyasetçi. N E T da. benzer ﬂekilde. Ocak 1995. acil durumlarda ve Hükümet talebiyle sekiz günde. kesin kararlard›r ve bu kararlara. Bugünkü Cumhurbaﬂkan›’n›n iste¤iyle yasalaﬂt›r›lan Çevre Vergisi Yasas› da. huSIRA S‹ZDE kuki ve özellikle anayasal anlamda halk de¤il. hiç kuﬂkusuz hukukçular taraf›ndan incelenir. Yarg›çlara göre. Konsey önünde iptal davas› açma yetkisi. Anayasa Konseyi’nin kararlar›na karﬂ› herhangi bir merci önünde itiraz söz konusu edilemez. Konsey. Konseyin daha çok halkoylamas› ve seçimlerin kurallara uygun biçimde gerçekleﬂtirilmesiyle ilgi bu iﬂlerinin yan› s›ra. “Frans›z Halk›” tabirinin anayasal bir kavram› ifade etti¤ini savunS O U muﬂlar. Keza. Örne¤in. Yine Parlementolar’dan geçen bir yasan›n aleyhine iptal davas› aç›lmas› halinde. Bu unsurlar. Ancak. kararlar. Seçimlere iliﬂkin itirazlar› sonuca ba¤lar.
Fransa’n›n aﬂ›r› merkeziyetçi geleneklerini yumuﬂatma düﬂüncesiyle 80’li y›llardan baﬂlayarak bölgesel özerklik içeren bölge yönetimlerinin kurulmas› ve bu yönetim birimlerinin halkoyu ile belirlenmesidir. 5. Bölge meclisinin baﬂkan› da ayn› zamanda bölgenin baﬂkan›d›r. Fransa hâlâ daha. aﬂ›r› ve tavizsiz milliyetçilerinin ﬂiddete baﬂvurmalar› nedeniyle Frans›z yönetiminin zaman zaman baﬂ›n› a¤r›tan sorunlar aras›ndad›r. üniter yap›da bir devlettir ve bu özelli¤i üzerinde aﬂ›r› derecede duyarl›l›k gösterilir. yat›r›mlar›na kaynak bulmak amac›yla Avrupa Birli¤i kurumlar›yla Paris üzerinden geçmeden do¤rudan iliﬂkilere girdi¤i durumlar olmuﬂtur. eleﬂtirileri pek de hakl› ç›karmad›. Korsika gibi yörelerdeki milliyetçi sorunlar› aﬂt›¤› söylenemez. Ünite . bölge yönetimleri kurma düﬂüncesi. Bununla beraber. Fransa’da da yarg›ya iliﬂkin çözüm gerektiren ciddi sorunlar vard›r. Chirac’›n ikinci döneminde bir süre baﬂbakanl›k yapan Raffarin’in. pahal› yarg›. bölge yönetimlerinin benzer giriﬂimlerini onaylamad›¤› bilinir. Sonuçlar. Baz› bölgelerin. ‹l sisteminin üzerinden ciddi ölçülerde baz› yükler kalkt›. Di¤er birçok Avrupa ülkesinde oldu¤u gibi. önemli say›labilecek bir tespitin dile getirilmesi gerekiyor.3. Bir önceki seçimlerde de benzer sonuçlar elde edilmiﬂti. Frans›z bölge yönetimlerini federalist bir yönetim üslubu olarak de¤erlendirmek olanakl› görünmüyor. Son iki bölge yönetim seçimlerini büyük bir ço¤unlukla Sosyalist Parti’nin kazand›¤›n› belirtelim. Fransa’n›n daval› oldu¤u konular›n otuz alt›s›nda Sözleﬂme’nin baz› maddelerine uyulmad›¤›n› saptam›ﬂt›r. Bugün sosyalistler. temel hak ve özgürlüklerin korunmas› amac›yla uluslararas› yarg› mercilerinin yetkisini kabul eden bir ülkedir. davalar›n sürüncemede kalmas›. Alman. yerel televizyon ve radyolarda yerel müzik yay›nlar› s›n›rs›z olarak yap›labilmektedir. Baz› siyaset bilimciler. Son yirmi y›l içinde. Fransa. ABD veya ‹sviçre örneklerine göre. anlay›ﬂlarda ciddi de¤iﬂimler ortaya ç›km›ﬂt›r. Bu alanda bir reformun gerçekleﬂtirilmesi. kendisiyle ilgili kararlar› alabilmekte ve bölgenin sorunlar›n› Paris’ten geçmeden çözme olanaklar›n› elde edebilmektedir. Baﬂlang›çta.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 81 Fransa. 1997. günümüzde benimsenmiﬂ özgürlükler aras›nda say›labilir. Bölge meclislerine üyelik seçimleri de di¤er seçimler gibi iki turlu seçimlerdir. Fransa’n›n tüm bu geliﬂmelere karﬂ›n. milliyetçi örgüt içinde hesaplaﬂma. Her bölge. kamusal ve özel binalar› bombalama. yerel özellikler çerçevesinde 22 bölgeye ayr›ld›. Frans›z bölgesel yönetimine iliﬂkin olarak. ‹talya ve Avusturya’n›n hemen arkas›ndan gelir (Marguénaud. Frans›z ulusal yarg› makamlar›nda hakk›n› teslim ettiremedi¤ini düﬂünen bir yurttaﬂ. Bölge düzeyinde meclisler oluﬂturuldu. sistemi “seçimle gelen krall›klar” Fransa’da aﬂ›r› merkeziyetçi gelenekleri yumuﬂatma düﬂüncesiyle 80’li y›llardan itibaren bölgesel özerklik içeren bölge yönetimleri kurulmuﬂ ve bu yönetim birimlerinin halk oyu ile belirlenmesi benimsenmiﬂtir. Birleﬂik Krall›k. . Aral›k 1986 ile Haziran 1996 tarihleri aras›nda. sosyalistlerin iktidarda olduklar› döneme rastlad›. Frans›z 5. yönetim a¤›n› a¤›rlaﬂt›r›c› sonuçlar do¤uraca¤› gerekçeleriyle eleﬂtirilmiﬂti. Mahkeme. 22 bölgenin 21’inde iktidardad›r. Nitekim. oldukça zay›f bir adem-i merkeziyetçilikten söz edilebilir. dahas› Ada valisini katletmeye kadar giden eylemlere tan›k olunur. Fakat siyasal nedenlerle öngördü¤ü halkoylamas› “hay›r” la sonuçlanm›ﬂt›. Örne¤in yerel dillerin Frans›zca’n›n yan› s›ra ö¤renilmesi özgürlü¤ü. Benzer bir yenileﬂme giriﬂiminde De Gaulle de bulunmuﬂtu. Sözleﬂme’nin lafz›na ve ruhuna ayk›r› kararlar›n›n say›s› konusunda. Cumhuriyet Anayasas›’n›n Cumhurbaﬂkanlar›n› öne ç›karan hükümleri ve uygulamalar› nedeniyle. Belli baﬂl› sorunlar aras›nda. Bu tür yaklaﬂ›mlar›n merkezin eleﬂtirisine muhatap kald›¤› görülür. müdahalede bulunarak. Avrupa ‹nsan Haklar› Mahkemesi’ne bireysel baﬂvuruda bulunabilir. yarg›çlar›n biriken dosyalarla baﬂ etmek zorunda olmalar› gibi sorunlar say›labilir. 119). Frans›z merkezî sistemi ile il sistemine ayak ba¤› oluﬂturaca¤›. 1950’li y›llardan günümüze kadar geçen sürede. Frans›z yarg›s›. Bu küçük ada. Keza. Cumhuriyet düzeninin zaman içinde geliﬂtirdi¤i kurumlardan bir di¤eri de.
Baﬂka bir ifadeyle Aristo’dan beri bilinen politeia’ n›n gerçekleﬂtirilmesidir. Erkler ayr›l›¤› veya erkler dengesi sorunu sadece bir anayasal sorun olarak görülemez. e¤er toplumsal kuruluﬂlar›n birbirini frenlemesi mekanizmalar›yla desteklenmiyorsa. esas itibariyle hukuk devletini yaﬂanan bir gerçeklik haline getirme sürecidir. siyasal rejimin do¤as› ﬂu ifadelerle tan›t›l›r: “Baﬂkanl›k iktidar›yla birlikte parlementer demokrasi. Bu da. ço¤ulcu siyasal kültür yoklu¤unda fazla bir anlam ifade etmez. Baﬂka bir anlat›mla. Ünlü bir yay›nevinin her y›l ç›kard›¤› y›ll›kta. uluslararas› kriz dönemleri d›ﬂ›nda. anayasal monarklar›n› seçim sand›klar›na giderek belirliyorlar. burada evrensel say›labilecek bir siyasal gerçe¤e de de¤inmek gerekiyor. Yak›ﬂt›rman›n pek de haks›z bir yak›ﬂt›rma oldu¤unu söylemek kolay görünmemektedir. o sistemleri uygulayan ülkelerin özelliklerini yans›tan birer tarihsel örnek s›fat›yla anlam taﬂ›rlar. 513). 2000. Bu konuda da donan›m-yaz›l›m ayr›m› geçerli olmal›d›r. Keza. Cumhuriyet Anayasa’s›. bireysel hak ve özgürlüklerin gerçekleﬂtirilebilmesi ve bu çerçevede hukukla s›n›rl› kamu erkleri oluﬂturulmas›d›r. yeni düzenin. Fransa. ço¤ulculu¤u ve hukuk devleti ilkelerini içeren bir anayasan›n varl›¤› da. o düzenlemeleri iﬂleten bir siyasal kültürü de gerektirir. Anayasa’n›n öngördü¤ü yasama-yürütme-yarg› dengesi konusunda çok önemli bir tespitin alt›n› çizmek gerekir..” (la Découverte. Di¤er taraftan.. o donan›m›n yaz›l›m programlar›yla desteklenmemesi durumunda bir anlam ifade etmezse. toplumdaki farkl› ç›kar ve görüﬂ gruplar›n›n kendi sorunlar›n› savunabilecek derecede örgütlü olmalar›na ba¤l›d›r. Cumhuriyet rejiminin ortaya ç›kan f›rsatlara karﬂ›n.. Keza. yine belli bir ülkede nas›l yaﬂand›¤›n› gösterir. Tekil anayasal düzenler ise. iyi niyet ifadelerine de¤il. Cumhuriyet’in baﬂlang›c›ndan beri önceleri yedi y›lda bir. erkler ayr›m›n›n anayasal metinlerde kesin hükümlere ba¤lanmas›n›n ciddi bir anlam› olamaz. 1975). parlementer sistem veya yar› baﬂkanl›k sistemleri. Gerçekten de Frans›zlar. erklerin birbirini frenlemesi yöntemini. Aslolan. iktisadi büyüme alan›nda ciddi baﬂar›lar elde etti. Frans›z toplumu her alanda örgütlü hareket etme al›ﬂkanl›klar›n› geliﬂtirmiﬂ bir toplum gibi görünüyor. Frans›z siyaset ve anayasal yaz›n›nda etrafl› biçimde ele al›p inceleyen ünlü kalem Montesquieu’nün anlay›ﬂ› da bu yöndedir. Parlementolar›n öteden beri varolan geleneklerinin sürdürülmesinin büyük pay› vard›r. Özetle anayasalar›n öngördü¤ü erkler ayr›m› ve dengelerin uygulamada canl›l›k göstermesi. Di¤er taraftan. 5. sosyalistlerin iktidar oldu¤u 80’li y›llar da baz› iktisadi sorunlara karﬂ›n. benzer tüm etkenler de bu ba¤lamda say›lmal›d›r. toplum . Belirtmek gerekir ki. Aslolan. Baﬂlang›çtaki yüksek muhalefet seslerine karﬂ›n. Nas›l ki. özellikle birinci petrol ﬂokunun yaﬂand›¤› 70’li y›llar›n baﬂ›na kadar. iktisadi ve sosyal alanda çarklar›n iyi ve sorunsuz döndü¤ü zamanlara rastlamas› da hesaba kat›lmal›d›r. toplumu oluﬂturan farkl› güçlerden herhangi birinin di¤erlerini sindirecek derecede öne ç›kmamas›. ç›kamamas›d›r. Siyasal modernleﬂme süreci.82 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler 5. Frans›z 5.. mevcut kurumlar›n sayg›nl›¤›. bu geliﬂmede özgürlüklerin teminat alt›na al›nm›ﬂ olmas›n›n. bugüne kadar kurumlar aras› bir kilitlenmeyle karﬂ›laﬂmamas› gerçe¤inin arkas›ndaki as›l neden. Erklerin birbirini frenlemesi. bize sadece bu sürecin tarihin belli bir döneminde. bilgisayar donan›m›na sahip olmak. Bir benzetmeyle bu tespiti açmaya çal›ﬂal›m. ﬁöyle ki. iﬂaret edilen kültür de¤iﬂkeninden kaynaklan›yor olmal›d›r. diye adland›rmay› tercih etmektedirler (Duverger. Ço¤ulcu anayasal rejimler. Cumhurbaﬂkanlar›n› öne ç›karan hükümleri ve uygulamalar› nedeniyle sistemi “seçimle gelen krall›klar“ olarak nitelendirmektedir. Hiç kuﬂkusuz. Fransa Cumhuriyeti üniter bir devlet olarak tan›mland›ktan sonra. Fransa’n›n ticari ve sanayi alan›nda at›l›mlar kaydedebildi¤i y›llard›r. yasalara atfedilen anlam. yasal düzenlemelerin yan› s›ra. yak›n zamanda yap›lan de¤iﬂiklikle beﬂ y›lda bir. baﬂkanl›k sistemi. Bunun bir baﬂka ad›. anayasal ço¤ulcu düzenlerin kurulmas›d›r. seçimle gelen krallar yöntemi benimsenmiﬂ gibi görünüyor.
di¤erlerinin aleyhine nal›nc› keseri gibi sürekli kendine yontabilen bir güç ise. Sand›ktan çiçe¤i burnunda ‹kinci Cumhuriyet’in Cumhurbaﬂkan› 3. ilk kez Mart 2001 yerel seçimlerinde uyguland› ve kad›n temsilcilerin oran›nda ciddi art›ﬂlar sa¤land›. Fransa. anayasa derslerinin s›k›c› konusu olmaktan ileriye gidemez. ilk genel oy haklar›n› kullan›rken. bundan anlaﬂ›lan erkek nüfusun genel oy hakk›d›r. ayinde papaz›n söylevi dinlenildikten sonra. seçme seçilme haklar›n›n pek s›n›rl› kald›¤› görülür. birçok Bat› ülkesinde oldu¤u gibi. 19. geleneksel olarak genel irade üzerinde bir denetimi kabul etmezler. erkek nüfus kadar yo¤un de¤ildir. Adayl›k ve seçilme konular›nda. Birleﬂik Krall›k’ta geçerli seçmen oran› 30 yurttaﬂtan biriydi. Fransa’da da kad›n nüfusun siyaset alan›ndaki temsili. Tarihçi siyaset adam› ve edebiyatç› Lamartine’in nakletti¤i bir sahne oldukça ilginçtir. Onun anlatt›¤›na göre. 1848 devrimlerinden sonra ve bu devrimler sayesindedir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 83 Fransa’da kad›n nüfus d›ﬂ›nda uygulamaya konulan genel oy hakk›. topluca oy verme yerine gidilerek oylar kullan›l›r. Toplumsal güçlerden birisi. eﬂitlik sa¤lama amac›yla ç›kar›lan yasan›n öngördü¤ü oranlar›n hâlâ çok gerisindedir. 1999 y›l›nda gerçekleﬂtirilen bir de¤iﬂiklikle siyasal temsilde kad›n-erkek eﬂitli¤ini sa¤lamay› hedefledi. ço¤ulcu oldu¤u oranda da pazarl›kç› ve dengeci olmal›d›r. Yad›rgat›c› bir biçimde Frans›z seçmenler. en temiz giysilerini kuﬂan›r ve ailece kilisede ayine kat›l›n›r. Baﬂka bir deyiﬂle. Yasa. ancak her 200 Frans›z’dan sadece biri seçmen olma hakk›na sahiptir. En önemli mücadele alan›n› siSIRA S‹ZDE yasal kat›lma taban›n›n geniﬂletilmesi ve sosyal haklar›n tan›nmas› sorunlar› oluﬂturur. Özetle. Büyük Devrim s›ras›ndaki k›sa süren ve tam anlam›yla uygulama bulmayan giriﬂim say›lmazsa. kad›n nüfus d›ﬂ›nda uygulamaya konulan genel oy hakk›. toplum yap›s› ço¤ulcu. K›s›tl› oy hakk› uzun süre uygulama bulmuﬂ göK ‹ T A P rünüyor. yasal engeller bulunmamas›na karﬂ›n. ‹ﬂaret edilen 1830 ›slahat› s›ras›nda. bir hayli yol almak zorunda oldu¤u görülür. Nitekim Fransa. Belirtmek gerekir ki. genel oy tan›mlaTELEV‹ZYON mas›n›n içine henüz kad›n nüfus. Frans›zlara genel oy hakk›n›n tan›nmas›. Devrimden neredeyse yar›m yüzy›l sonra bile. orada erkler ayr›m›n›n a¤›rl›¤›. Kad›n haklar›n›n geliﬂtirilmesi konusunda Fransa’n›n da. Bunun çok özel siyasetleri devreye sokarak çözülmeye çal›ﬂ›lan bir sorun oldu¤unu belirtelim.3. Günümüzde de. Buna ra¤men kad›nlar›n temsili konusunda elde edilen geliﬂme. Bu istisnay› size göre hangi kurum oluﬂturuyor? DÜﬁÜNEL‹M 3 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U FRANSA’DA S‹YASAL KÜLTÜR VE S‹YASAL KATILMA Frans›zlar için. uygulamada kad›nlar yerel ve ulusal meclislerde daha düﬂük oranlarda temsil edilmektedirler. yüzy›l ortalar›ndan itibaren geliﬂmiﬂtir. Napoléon imparator olarak D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Genel oy denildi¤i zaman. Kuzey Avrupa ülkeleri say›lmazsa. 19. kat›nda da farkl› güçlerin kendi aralar›nda denge kurabilmesine ba¤l›d›r. Büyük Devrim’in hedeflerine varmas› için iki yüzy›l› aﬂk›n birK süre farkl› siyasal mücadelelerden ve deneyimlerden geçilmiﬂtir. Ünite . 1830 liberal hareketleri s›ras›nda yap›lan yeni seçim yasas›AMAÇLARIMIZ n›n öngördü¤üne bak›l›rsa. bunu ‹kinci ‹mparatorluk dönemini açan 3. Kad›nlar›n da seçmen olabilmeleri için bir yüzy›la yak›n daha zaman geçme‹NTERNET si gerekecektir. Frans›zlar. bugün geldikleri ço¤ulcu kültür noktas›na ulaﬂmak U S O R kolay gerçekleﬂmemiﬂtir. hem de Devrim’den sonra bask›c› dönemler yaﬂam›ﬂ bir ülkedir. 58 AnayaSIRA S‹ZDE sas›’nda bu anlay›ﬂtan ayr›larak bir istisna getirilmiﬂtir. baﬂka ülkelerde oldu¤u gibi Fransa’da da girmez. yüzy›l ortalar›n›n bir geliﬂmesidir. Tarihçilerin tespitlerine iltifat etmek gerekirD‹ KAT se. Napoléon lehinde kulland›lar. bir pazar günü herkes en iyi. tarihinde hem Devrim döneminde.
84
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler
SIRA S‹ZDE
DÜﬁÜNEL‹M S O R U
ç›kar. Hiç kuﬂkusuz, bu tür sahneler çok gerilerde kalm›ﬂt›r. Ancak bir siyasal düzenin nerelerden ve nas›l geçti¤ini hat›rlamak aç›s›ndan önemlidir. 19. yüzy›l ve 20. yüzy›l›n ilk yar›s›nda, Frans›z siyasal yaﬂam›nda s›k s›k yüksek gerilimli dönemlere tan›k olunur. Bu y›llar, k›rsal nüfusun kentsel alanlara ak›n etti¤i, sanayileﬂmenin geliﬂti¤i, okul kurumunun ve demiryollar›n›n Frans›zlar›n yaﬂam›na aﬂ›r› nüfuz etti¤i y›llard›r. Ayn› zamanda ülkenin tüm bölgelerini içine alan kitle iletiﬂim araçlar› yayg›nlaﬂ›r. Modern Fransa oluﬂurken, bu Fransa, yan› s›ra kitle örgütlerinin de geliﬂip serpildi¤i bir Fransa olacakt›r. Köyünde yüzy›llard›r sadece kilise papaz›n›n söylemine ve Bloch’un anlat›m›yla köy “ihtiyarlar›”n›n an›lar›na muhatap olan Frans›zlar, giderek kendilerini farkl› söylemlerle çevrelenmiﬂ bulmaya baﬂlarlar. Bu farkl› söylemleri dile getirenlerin en baﬂ›nda ö¤retmen gelir; onu gazete yaz›lar›; oy talep eden siyasetçiler izlerler. ‹lk siyasal bölünmeler, Devrim dönemine kadar geriye gider, iﬂçi örgütlerinin uç vermesi ise, esas itibariyle 19. yüzy›l ortalar›ndad›r. Kitle örgütleri olsun, siyasal partiler olsun Devrim döneminSIRA S‹ZDE den beri “sa¤” ve “sol” olarak ikiye ayr›l›r. Sa¤da odaklanan hareketler, genellikle 20. yüzy›l ortalar›na kadar, k›rsal kesimlerin, Kilise’nin, ço¤u imalat ve sanayide sermayedarÜolan Lyerel ileri gelenlerin ve tabii ordunun deste¤ini arkalar›nda hisD ﬁÜNE ‹M setmiﬂlerdir. Sol kesim ise, genellikle laiklik yandaﬂlar›n›n, kentli ayd›nlar›n, üniversite ö¤rencilerinin, 19. yüzy›l ortalar›ndan itibaren iﬂçilerin deste¤i sayesinde giS O R U derek yeni alanlar kazanan bir kesimdir. “K›rsal toplumlarda” diyor Bloch, (...) çocuklar, tüm gelenekleri ve adetleri yaﬂl›lardan D‹KKAT ö¤renirler”, Revue de Synthèse Historique, 1925, n.118-120, s.79. Nakleden Maurice Halbwachs, SIRA S‹ZDE Collective, 2. Bask›, PUF, 1968, s.50. La Mémoire Partilerin siyasal yelpaze üzerindeki güçleri zaman içinde çok de¤iﬂime u¤rar (Goguel ve Grosser, 1964, 4. Bölüm). Örne¤in, 3. Cumhuriyet’in a¤›rl›k sahibi parAMAÇLARIMIZ tilerinden biri olan Radikaller’den günümüzde hemen hemen hiç eser kalmam›ﬂ gibidir. ‹kinci Dünya Savaﬂ› ertesinde, Frans›z Millet Meclisleri’nin önde gelen partisi K T A P niteli¤indeki ‹Frans›z Komünist Partisi, günümüzde art›k marjinal bir unsur halindedir. Bu tür de¤iﬂimlerle, toplumun faal nüfusunun tar›m, sanayi ve hizmetler aras›ndaki da¤›l›m›nda ortaya ç›kan dönüﬂümler aras›nda belli koﬂutluklar vard›r. SaTELEV ZYON nayi iﬂçilerinin ‹önemli bir a¤›rl›k taﬂ›d›¤› dönemler, Komünist Parti’nin de yüksek oy alabildi¤i y›llard›r. Radikaller, uzunca bir süre, 3. Cumhuriyetin neredeyse önemli bir bölümünde küçük ve orta boy kasabalar›n birinci partisiydi. Büyük kentlerde zaman içinde soldu gitti. Günümüz Fransas›’n›n iki önemli ak›m›n› solda sosyalist‹NTERNET ler, sa¤da ise De Gaule’cü çizgi üzerinde yürüdüklerini söyleyen merkez sa¤ oluﬂturur. Bunlar›n d›ﬂ›nda son zamanlarda giderek güçlenen çevreci hareketler ve girdikleri seçimlerde zaman zaman %10’lar›n üzerine ç›kma becerisi sergileyen, kökeni itibariyle Troçkist partiler söz konusudur. Bunlara, bir de son yirmi y›l içinde oy oran›n› %18’lere ç›karan ve yabanc› karﬂ›t› siyasetleriyle ünlü aﬂ›r› sa¤ partiyi eklemek gerekir. Bu partinin önündeki en büyük engel, di¤er partilerin ikinci tur seçimlerde kendisiyle iliﬂki kurmaktan geri durmalar›d›r. Di¤er partiler, aﬂ›r› sa¤ partiyi, cumhuriyet karﬂ›t› bir parti olarak de¤erlendirmekte, bu partiyle ittifak›, cumhuriyetçi ilkelere karﬂ› bir ihanet diye nitelemektedir. Bir anlamda, Frans›z aﬂ›r› sa¤›n›n temsilcisi, siyasal yelpaze içinde “vebal›” muamelesiyle karﬂ›laﬂan bir partidir. Bununla beraber, son Cumhurbaﬂkanl›¤› seçimlerinden beri, Frans›z merkez sa¤›, aﬂ›r› sa¤›n kimi söylemlerini daha yumuﬂak sözcüklerle tekrar ederek ikinci turdaki seçimlerde, aﬂ›r› sa¤ seçmeni kendi taraf›na çekme çabas›ndad›r.
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
3. Ünite - Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa
85
Frans›z siyasal partilerini sadece sa¤ ve sol ayr›m› çerçevesinde de¤erlendirmek eksik bir de¤erlendirme olur. Partilerin baz›lar› sistem partileri olarak görülebilir partilerdir; bir di¤er k›sm› ise daha çok sistem karﬂ›t› partiler diye adland›r›labilirler. Birincilere örnek, merkez sa¤, sosyalistler ve merkezcilerdir. Bu partilerin esas itibariyle sistemin genel ilkeleriyle ciddi sorunlar› söz konusu de¤ildir. ‹kinci gruba giren sistem karﬂ›t› partiler ise, söylemleri ve seçmen say›s› aç›s›ndan daha marjinal görüntü sergilerler. Çevrecilerin bir bölümünü ve Troçkistleri bu ba¤lamda tan›mlayabiliriz. Bu ak›mlar, as›l yar›ﬂma say›labilecek olan ikinci tur seçimlerde, genellikle sosyalist partinin aday› yan›nda yer al›rlar. Bunu, bazen aç›kça, bazen yar›m a¤›zla yaparlar. Kendine özgü kimli¤i dolay›s›yla farkl›l›klar içerdi¤i gerçe¤ini dikkate almazsak, aﬂ›r› sa¤c› Milliyetçi Cephe’yi de sistem karﬂ›t› partiler aras›nda saymak gerekecektir. Söylemi tüm seçmenlere seslenen bir söylem de¤ildir. Cumhuriyetin kurumlar›yla ve temel ilkeleriyle sorunludur. Ancak bu parti seçmenleri, aﬂ›r› yeminli olanlar› d›ﬂ›nda, ikinci turda genellikle sa¤ aday lehinde oy kullan›rlar. Frans›z siyasal yelpazesini temelde biçimlendiren seçim sistemi oluyor. Seçimler her konuda iki turlu cereyan eden seçimlerdir. Sadece Avrupa Parlamentosu’na gönderilecek temsilcilerin seçimi nispi sisteme göre gerçekleﬂir. Yerel ve bölgesel seçimler olsun, ulusal düzeydeki seçimler olsun, tüm seçimler, iki turlu seçimlerdir. Birinci tur, her partinin kat›ld›¤›, bak›ld›¤›nda oldukça renklilik sergileyen bir seçim gibidir. ‹kinci tur ise, iki tur aras›nda kurulan koalisyonlara tan›kt›r. ‹kinci tur aﬂamas›nda, seçmen de, birinci tura renklerini katan partiler de, sa¤ ve sol olarak ikiye ayr›l›rlar. Bu tura, birinci turun sonunda sadece en baﬂta gelen iki aday kat›l›r. Millet Meclisi seçimlerinde ender olarak üçlü seçenek durumuyla da karﬂ›laﬂ›labilir. Seçim bölgesi dar bölgedir. Baﬂka bir deyiﬂle, seçmen, kendi bölgesinde bir temsilci belirler. Dolay›s›yla seçmen, verdi¤i oyla, kimi temsilci seçti¤ini bilir. Frans›z seçmenlerinin partilerine sad›k olanlar›n›n oran› çok yüksek say›lamaz. Yüzergezer oylar, seçim sonuçlar›nda daha fazla etkili olur. Gerçi, sol seçmenin, sa¤a; sa¤ seçmenin de sola kaymas› zor olsa da, yelpazenin her yar›s› içindeki oynamalar daha kolay gerçekleﬂebilir. Genelde Frans›z seçmenlerin, Savaﬂ sonras›n›n ilk onlu y›llar›na oranla, günümüzde daha az ideolojik yönlendirmelere itibar etti¤i görülmektedir. Adaylar›n söylem ve programlar›ndaki tutarl›l›klar›n art›k ciddi bir a¤›rl›¤›ndan söz edilebilir. Frans›z seçmeni, geçmiﬂ dönemlerden farkl› olarak, biraz k›l› k›rk yaran seçmen haline dönüﬂmüﬂ gibidir. Lamartine’nin nakletti¤i sahneden adeta eser kalmam›ﬂt›r. Frans›z seçmenlerinin siyasal hayata kat›lmalar›n›n tek yolu, yerel ve ulusal düzeyde temsilcilerini seçmekle s›n›rl› görülmemelidir. Yerel ve ulusal temsilcilerin belirlenmesi d›ﬂ›nda, halkoylamas› da seçmenlerin tercihlerinin belirlenmesinde ve bu yolla siyasal yaﬂama kat›lmalar›nda önemli bir araçt›r. Özellikle Cumhurbaﬂkanlar›, bir f›rsat olarak gördüklerinde baz› konular› halkoylamas›na sunabilirler. Örne¤in De Gaulle, her halkoylamas›n› kendisine yönelik seçmen güvenini tazeleme arac› olarak de¤erlendirmiﬂti. Bunun, izleyen Cumhurbaﬂkanlar› taraf›ndan pek iltifat gören bir yöntem olmad›¤›n› kaydedelim. 5. Cumhuriyetin di¤er Cumhurbaﬂkanlar› da halkoylamas›na baﬂvurmuﬂlar, fakat bunu güven tazeleme arac›na dönüﬂtürme gere¤i duymam›ﬂlard›r. Oy pusulas›n›, oy sand›¤›na atma d›ﬂ›nda da Frans›zlar›n siyasal yaﬂama kat›lma olanaklar› vard›r. Toplu gösterilere kat›lmak, grev ve boykot düzenlemek ve bunlarda faal rol üstlenmek say›labilecek örneklerdir. Kapal› ve aç›k hava toplant›lar›n› da saymak gerekir. Fransa, konunun kamuoyunda yaratt›¤› öneme göre,
Fransa’da seçimler, Avrupa Parlamentosu temsilcilerinin seçimi hariç, iki turlu olarak yap›lmaktad›r.
Fransa’n›n siyasal kültürü “kat›l›mc› kültür” olarak tan›mlanabilir.
86
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler
yo¤un siyasal gösterilerin s›k tekrar etti¤i bir ülkedir. Sendika ve derneklerin örgütledi¤i bu tür etkinlikler, bazen çok say›da kat›l›mc› bulabilir. Frans›zlar, siyasal olaylar karﬂ›s›nda tepkilerini gösterme Resim 3.2 konusunda hiç de suskun de¤illerdir. Fransa’da Bir Toplu Gösteri Fransa halk›, “hay›r” demeye, benimsemedi¤i siyasetleri yads›maya çok yatk›n bir halkt›r. Tarihsel olarak, siyasal otoritelere kafa tutma al›ﬂkanl›¤› yayg›nd›r. Üstelik bu tür durumlarda farkl› farkl› yaklaﬂ›mlar ortaya dökülebilir. De Gaulle’e göre “Fransa’y› yönetmek çok zor bir iﬂtir. Çünkü bu ülke, iki yüz küsur peynir türünün oldu¤u bir ülkedir”. Siyaset biliminin diliyle tekrar edilirse, Fransa’n›n siyasal kültürünün “kat›l›mc› kültür” oldu¤unu söylemek gerekiyor. Bu ﬂu anlama geliyor: Frans›z yurttaﬂlar, sergiledikleri siyasal eylemleriyle, Kaynak: bekledikleri sonucu alabileceklerine inahttp://fr.wikipedia.org/wiki/D%C3%A9claration_des_droits_de_ n›yorlar. Elde etmeyi umduklar› sonuç 1’homme_et_du_citoyen_de_1789 do¤rultusunda örgütlü eylemlerde bulunuyorlar. Kendilerini sistemin gerekleri ve kavramlar› çerçevesinde ifade edebiliyorlar. Davalar›n› kazanman›n yollar› konusunda yeterince ayd›nlanm›ﬂ olduklar›n› da belirtelim. Frans›z yurttaﬂlar›n›n siyasal bilincinin bir hayli geliﬂmiﬂ oldu¤u kuﬂku götürmez. Toplumun sivil katmanlar› aﬂ›r› örgütlüdür. Gerçi, sendikal› iﬂçilerin tüm çal›ﬂanlara oran› düﬂük görünse de, sendikalardan kaynaklanan muhalefet, oldukça güçlü bir muhalefet manzaras› sergiler. Dernekler veya birlikler halinde hareket etmek, sadece sanayi iﬂçilerine özgü de¤ildir; tar›m kesimini de saymak gerekir. Ö¤retmen camias› olsun, üniversite ve lise gençli¤i olsun, ulusal düzeyde federasyonlar halinde örgütlüdürler. Keza, sanayi kesiminde ve bankac›l›k alan›nda yönetici konumunda bulunan çal›ﬂanlar›n da örgütleri vard›r. ‹ﬂveren örgütleri de sivil toplum kuruluﬂlar› aras›nda önemli bir yer tutar. Bunlara, belli bir konu etraf›nda, sadece o konuyu ele alan ad hoc örgütlenmeleri de ekleyelim. Toplumsal müzakereler, bazen bu sivil toplum örgütlerinin kendi aralar›nda cereyan edebilir. Ancak, ço¤u s›cak konularda en baﬂta gelen müzakere taraf›, kamusal otoriteler olmaktad›r. Sivil nitelikli örgütlerin bir bölümü sa¤ görüﬂlere e¤ilimli, bir di¤er bölümü de sol görüﬂlere e¤ilimlidir. Keza her sivil örgütün iç bünyesinde bazen çok farkl› yaklaﬂ›mlar› savunan grup veya grupçuklar vard›r. ﬁaka yollu peynir çeﬂitlili¤ine yap›lan at›f, asl›nda ciddi bir toplumsal gerçe¤i yans›t›r. Bu özelliklerin yan› s›ra, Fransa’y› zaman zaman tutuklaﬂt›ran baﬂkaca özelliklerin varl›¤› da bilinmeyen bir husus de¤ildir. Örne¤in, Fransa’n›n merkeziyetçi siyasetleri, onu bazen toplumdan koparmakta, karar al›c›lar› toplumsal gereklerden uzaklaﬂt›rmaktad›r. Yerel alan veya kamusal çevre, sorunlar›n›n ne oldu¤unu bilmekte; fakat yetkisizlik nedeniyle çözüm yollar›n› karara ba¤layamamaktad›r. Karar alma yetkileri ço¤u zaman merkezde topland›¤› için, karar›n muhataplar›, s›k s›k beklemedikleri ya da ihtiyaçlar›n› tam karﬂ›lamayan siyasetlerle karﬂ›laﬂ›rlar. Çevre gerekleriyle merkezcilik, adeta fasit bir çember içindedir (Crozier, 1963, 255). Bu
3. Ünite - Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa
87
nedenle baz› toplumbilimciler, de¤iﬂim sürecine direncini iﬂaret etmek amac›yla, Fransa hakk›nda “tutuk toplum” nitelemesini kullan›rlar (Crozier, 1987, 69,75; Seiler, 1982, 79, 80). Belirtmek gerekir ki, Fransa’n›n bölgesel yönetim düzenlerine geçmesi, büyük ölçüde bu fasit çemberin k›r›lmas› amac›yla gündeme getirilmiﬂti. Merkezci e¤ilimlerin aﬂ›lmas›nda, merkezin taﬂradaki yetkililerine de bir hayli fazla iﬂ düﬂüyor. Esnek davranmalar›, yerelin ihtiyaçlar›n› de¤erlendirebilmeleri önemli oluyor. Yap›lan toplumbilimsel araﬂt›rmalar›n gösterdi¤i sonuçlara göre, art›k ço¤u durumda gerek valiler, gerek yat›r›mc› bakanl›klar›n mühendisleri, bulunduklar› yerde merkezi temsil etme yerine, karﬂ›laﬂt›klar› sorunlar› bazen hakem s›fat›yla, bazen rollerini tersine çevirerek ve yerelin temsilcisi gibi davranarak çözme yollar›n› ye¤leyebiliyorlar. Do¤al olarak, bu, her zaman olanakl› olamayabiliyor. Bu alanda en baﬂar›l› grubun, geçmiﬂi çok eskilere dayanan karayollar› mühendis ve yöneticileri oldu¤unu söyleyelim (Grémion, 1970, 51-71; Thoening, 1973, 178-179). Parisçilik, Frans›z yaﬂam›nda üstesinden tam anlam›yla gelinemeyen müzmin bir rahats›zl›k gibi (Peyrefitte, 1976, 329). Ortada nesnel anlamda bir Parisçilik siyaseti olmad›¤› zamanlarda bile, yurttaﬂlar, içinde bulunduklar› olumsuz durumu aç›klamak için genellikle bu e¤ilime vurgu yapabiliyor. Bu da do¤al olarak yurttaﬂ›n sorunlara koydu¤u teﬂhislerde bazen yan›lmas›na yol aç›yor. Frans›zlar›n, kendilerini oldukça derin yoksunluk duygusu içinde bulduklar› dönemler az de¤ildir. Bu türden dönemleri genellikle toplumsal patlamalar izler. Toplumsal patlamalar s›ras›nda, yaﬂanan sorunlar›n toplum taraf›ndan derinlemesine tart›ﬂ›lmas› gündeme gelir. Örne¤in 68 Olaylar› diye bilinen hareket, bu türden bir hareketti. Bu hareketin arkas›ndan toplumun âdap ve âdetlerinde ciddi dönüﬂümler geldi. Baz› tabular y›k›ld›; toplum güncel yaﬂam›nda daha liberal olmaya baﬂlad›. Belki en önemli geliﬂme Frans›z sosyalistleri ile Komünist Parti aras›ndaki iliﬂkilerde yaﬂand›. 20’li y›llardan beri düﬂman kardeﬂler olarak siyasal yaﬂamda faal olan, ancak ‹kinci Dünya Savaﬂ› öncesi Halk Cephesi koalisyonlar›nda çok k›sa süreyle birlikte olabilmiﬂ solun bu iki kanad›, 70’li y›llar›n baﬂ›nda aralar›ndaki pazarl›klar sonunda tan›mlad›klar› ortak bir zeminde hareket etmeye baﬂlad›lar. Birlikte hareket siyaseti, baﬂlang›çta her iki taraf için kazand›r›c› sonuçlar do¤urdu ve Frans›z solu iktidara geldi. 5. Cumhuriyet döneminin bu sol iktidar deneyimi, hiç kuﬂkusuz yeni cumhuriyetin daha fazla benimsenir olmas›nda önemli bir rol oynam›ﬂt›r. Düzeni siyasal yelpazenin her iki taraf›ndan da kullan›labilir bir düzen oldu¤u uygulamayla görülmüﬂtür. Frans›z yaﬂam›n›n yönlendiricisi en temel kurum okuldur. Okul, esas itibariyle ö¤rencilere cumhuriyetçi olmay›, dünyevi düﬂünmeyi adeta aﬂ›lar. Okul, ayn› zamanda Frans›z halk›n›n yo¤ruldu¤u mekând›r. Anatole France’›n bir ifadesi hat›rlan›rsa, “Ö¤renci, boﬂ bir ﬂiﬂedir; ö¤retmenler, onu bir huni yard›m›yla dolduracaklard›r”. Günümüz rakamlar›na iltifat etmek gerekirse, Frans›zlar›n yaﬂamlar›nda okul, ortalama 12 y›l süren bir dönemin geçti¤i kurum oluyor. 3. Cumhuriyet y›llar›nda h›z kazanan okullaﬂma siyasetleri bu alanda önemli baﬂar›lar kaydetmiﬂ görünüyor. Toplumbilimsel araﬂt›rmalar›n sonuçlar›na göre, okul kurumu Frans›zlar›n yaﬂamlar›n› köklü denebilecek biçimlerde etkilemektedir. Örne¤in eﬂ seçmede benzer ö¤renim düzeyleri en baﬂat etkiye sahiptir. Yine çocuk ve gençlerin okul baﬂar›lar›nda, ebeveynlerin ö¤renim düzeyi temel bir rol oynar. Kültürel ürünlerin tüketiminde de en önde gelen toplum gruplar›, ö¤renim görmüﬂ Frans›zlard›r. Bu tabloya dikkatli bak›ld›¤›nda, okulun bilgi yayma iﬂlevinin yan› s›ra, biyolojik olarak toplum nüfusunun yeniden üretilmesine vesile oldu¤u; kültür miras›n›n yeni kuﬂaklara devredilmesinde sürükleyici ve taﬂ›y›c› iﬂlevi üstlendi¤i; niha-
Federal Almanya. Son zamanlarda bu alg›da ciddi aﬂ›nmalar görülür oldu. Frans›z piyasalar›ndaki yabanc› sermaye pay›nda en baﬂta gelir. Birlik içindeki serbest ticareti engelleyecek türden. büyük ölçüde Fransa-Almanya iﬂbirli¤i biçiminde gerçekleﬂmektedir. bunun yan› s›ra ya teﬂvikler ya da mali yard›mlarla. Cumhuriyetin baﬂlar›nda öngörülen planl› iktisadi yaﬂam. Fransa. ulusal ‹ TERNET önlemler al›namaz. Piyasan›n as›l belirleyici rolü üstlendi¤i. toplumsal bütünlü¤ü sa¤lama ad›na. toplumda ayr›cal›kl› durumlar› yaratan bir kurumdur. 4. ihtiyaç duyan kesimleri desteklerler. Toplumbilimci Bourdieu ve arkadaﬂlar›n›n son onlu y›llarda gerçekleﬂtirdi¤i araﬂt›rmalar. ﬂimdilik sorun. Öncelikle. esas AMAÇLARIMIZ itibariyle piyasa koﬂullar›nda çal›ﬂ›rlar ve kârl›l›k temel amaçlar›d›r. Otomotivde ve uzay sanayisinde de devlet önemli paylara sahiptir. tüm baﬂar›lar›n›n yan› s›ra. oradan itibaren kader de¤iﬂtirilemez. Alman piyasalar›nda üçüncü s›radad›r. temel ilkelerden birisi iktisadi yaﬂam›n piyasa koﬂullar›na ba¤l› olma ilkesidir. piyasay›. devlet ayg›t›n›n da piyasa S O R U oyuncular› aras›nda bulunmas› önemli bir baﬂka de¤iﬂkendir. ‹ster devlet do¤rudan sahip olsun. serbest ticareti ve giriﬂimcili¤i as›l kural olarak benimsemiﬂtir. yerel ve merkezî kamu kuruluﬂlar›. 1964). Kamu otoriteleri. devletin oyuncu s›fat›yla ancak gere- . Kömür-Çelik Birli¤i giriﬂiminden günümüze kadar geçen süre zarf›nda Fransa. teknoloji ve uyulmas› gerekli koﬂullar aç›s›ndan birbirine aﬂ›r› derecelerde nüfuz etmiﬂ düzenlerdir. s›k›c› bir mekând›r. Okullar aras›nda nitelik fark›. Frans›z kamu siyasetlerinin oluﬂumundaki etkenler aras›nda hiç kuﬂkusuz say›lmas› gereken bir üçüncü etken de karar mekanizmalar›n›n ço¤ulcu nitelikte olmas›d›r. Bruxelles merkezli kararlard›r. uzun süre Frans›z sisteminde çok önemli bir toplumsal yükseltici iﬂlevi görüyordu. Frans›z kamu siyasetlerinin oluﬂumunda. Tahsil yapmak. Önemli ve üst düzey kararlar. Özellikle Maastricht Antlaﬂmas›’n›n getirdi¤i koﬂullar. toplumda kayda de¤er eﬂitsizliklerin oluﬂmas›n›n nedenidir. do¤rudan do¤ruya kamu iktisadi teﬂebbüsleri olarak faaliyet gösterirler. olanca yak›c›l›¤› ile toplumun gündemindedir. Öngörülen oranlar d›ﬂ›nda kamu bütçelerinde aç›kN verilemez. sermaye. Cumhuriyetin eﬂitlik anlay›ﬂ›n›n aksine. Avrupa Birli¤i’nin koyalanda P du¤u çerçeveleri de göz önünde bulundurmak gerekir. Birçok gencin gözünde okulda ve tahsil görmekte umut yoktur. Ülkelerin tarihsel deneyimlerinin siyasal modernleﬂme süreçlerini etkiledi¤i ve yönlendirSIRA S‹ZDE di¤i sav›. ço¤u göçmen kökenli ve olanaklar› k›s›tl› kenar mahalle çocuklar›n›n gözünde okul. bu konularda bir hayli ö¤retici araﬂt›rmalard›r ( Bourdieu. Bununla beraber. Baﬂka bir aç›dan. Frans›z Elektrik ‹daresi ve Demiryollar› türünden kuruSIRA S‹ZDE luﬂlar ise. Siyasal iktidarlar ve e¤itim alan›n›n uzmanlar›. sizce Fransa örne¤inde ne kadar geçerlidir? DÜﬁÜNEL FRANSA’DA‹ MKAMU S‹YASETLER‹N‹N OLUﬁMASI SIRA S‹ZDE 4 DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Frans›z kamu siyasetlerinin oluﬂumunda. bu konularda pozitif ayr›mc›l›k türünden yeni siyasetler geliﬂtirmeye çabalasa da. ‹ktisadi K ‹ T A Frans›z kamu siyasetlerini düﬂünürken. yet kendi ürünlerini yine kendi mensuplar›na tükettirdi¤i görülür. taraflar aç›s›ndan oldukça ciddi koﬂullard›r. Özellikle. Fransa ise. bu türden kuruluﬂlar. ister önemli oranda pay› bulunsun. okul kurumu etraf›nda bir tür fasit çemberin oluﬂtu¤u da söylenmelidir. gelece¤i güvence alt›na alma ve toplum içinde sayg›nl›¤› art›rma yolu olarak alg›lan›yordu. temel ilkelerden biri iktisadi yaﬂam›n piyasa koﬂullar›na ba¤l› olma ilkesidir. Örne¤in. 1960’l› y›llardan beri. piyasada mal ve hizmet al›c›s› olarak önemli rol oynarD‹KKAT lar. Avrupa Birli¤i. temelinde piyasa koﬂullar›n› hiç yads›mam›ﬂ.88 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Frans›z yaﬂam›n›n yönlendiricisi en temel kurum okul olarak nitelendirilmekte ve ö¤rencilere cumhuriyetçi olmay› ve dünyevi düﬂünmeyi aﬂ›lamaktad›r. biraz ﬂeytan avukatl›¤› yaparak incelenirse. iktisat siyasetlerinde Almanya ile ortak anlay›ﬂlar üzerinden hareket etmeye çal›ﬂ›r. Okul. birçok alanda giderek daha T E Birli¤i’nin fazla AvrupaL E V ‹ Z Y O N koydu¤u çerçeveler içinde siyasetlerini geliﬂtirmek ve uygulamak durumundad›r. Üstelik bu kurum. Pesseron. Çünkü bu iki iktisadi düzen.
Söz konusu okullar. Ço¤u zaman kanaat önderli¤i iﬂlevini üstlendikleri olur. Frans›z kamu siyasetlerinin oluﬂumunda Avrupa Birli¤i’nin koydu¤u çerçeveler göz önünde bulundurulmaktad›r. Frans›z siyasal yaﬂam›ndaki bu diplomal› seçkinler gerçe¤i. demokrasilerde zaman zaman öne ç›kan avam yönelmelerinin önünde fren rolü oynayabilmektedir. ülkenin yüksek okullar›ndan mezun seçkinleridir. Yüksek okullardan mezun gençler. Yenilerin soyluluk s›fat›. Ulusal ‹darecilik Okulu ve Yüksek Ticaret Okulu say›labilir. ya da Yüksek Ticaret Okulu’ndan diplomal› olanlard›r. Sendikalar. 1967. Dahas›. özel ve kamusal kuruluﬂlar›n kendi aralar›nda hemen hemen her dönemde en yak›c› sorunlardan biri olan eﬂgüdüm sorunlar›n›n çözümünde. Piyasan›n ve siyasal karar mekanizmalar›n›n mutlaka bilinmesi gereken bir di¤er oyuncusu da sendikalar ve sivil toplum kuruluﬂlar›d›r. Günümüzde rekabet edebilmenin koﬂullar›ndan biri de emek maliyetini ve enerji maliyetini düﬂük tutmay› gerektiriyor. ya Politeknik ç›k›ﬂl› mühendisler. En önemlileri aras›nda. Onlar›n liyakat ölçülerine ba¤l› olmalar›. ister istemez baz› Frans›z firmalar›n› Fransa d›ﬂ›na. ya Ulusal ‹darecilik Okulu mezunlar›. 127). bu durumu bildikleri için. ça¤›n çetrefil sorunlar›n›n çözümünde vazgeçilemeyecek kaynaklardan birini oluﬂturur. ya kendi kararlar›n›n sendikalara çok ters düﬂmemesine dikkat ederler. ola¤an görmek gerekiyor. e¤itimli orta s›n›f ailelerden gelenlerdir. Baﬂta bakanl›klar gelmek üzere. . çok zorlu s›navlardan baﬂar›yla geçmeyi gerektirir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 89 ken hallerde iﬂe kar›ﬂt›¤› ortamda. Fransa’da gerek özel kesimde gerek kamu yönetiminde karar alma ve uygulama noktalar›nda bulunan yöneticilerin Fransa’ya özgü özellikleri vard›r. Bon. esas itibariyle yönlendiren ve yöneten kadrolar. Bak›ld›¤›nda aç›kça görünen gerçeklerden biri de. demokrasilerin liyakat ilkesine önem vermeden iyi iﬂleyemeyece¤ine ilginç bir örnektir. Bu özelliklerin ö¤renim sisteminden ba¤›ms›z özellikler olmad›¤›n› bilelim. Gerçekten de merkezdeki bakanl›klar›n tüm üst düzey yöneticilerinin bu fidanl›klardan ç›kt›¤› görülür (Mandrin. bu diplomal› seçkinler kendi aralar›nda oldukça ço¤ulcu bir terkip oluﬂtururlar. ya da en az›ndan ç›kacak tepkileri asgariye indirme konusunda duyarl› davranmaya çal›ﬂ›rlar. her türden siyasal e¤ilimin içinde bulunabilmeleridir. ucuz emek bulunan ülkelere do¤ru yönlendiriyor. Politeknik. Bu okullar›n bir k›sm› mühendislik okullar›. Kendi alanlar›nda donan›ml› olmalar›. seçkinci ö¤retim sistemiyle yeni bir soylular s›n›f› inﬂa etmiﬂ say›lmal›d›r. Hiç tereddütsüz ﬂu genelleme yap›labilir: Fransa’da kamusal ve özel kesim siyasetlerinin mimarlar›. Di¤er karar al›c›lar. Ünite . Frans›z kamu siyasetlerinin oluﬂumunda karar mekanizmalar›n›n ço¤ulcu niteli¤i etkilidir. Fransa’n›n önemli siyasetçileri de genellikle bu ö¤renim kurumlar›ndan diplomal› olanlard›r. 1967. Fransa’n›n yönetici fidanl›klar› gibi çal›ﬂ›rlar ve bu kurumlarda ö¤renci olmak. Fransa’y›. Yeni Soylular’›n eski düzen soylular›ndan çok önemli fark›n›n alt›n› çizmek gerekir. Bu aç›lardan bak›ld›¤›nda Fransa. Okullar›n müfredatlar› son derece a¤›rd›r. Söz konusu yeni siyasetlerin. bu özelli¤i. sorunsuz cereyan etmedi¤ini belirtelim. bir k›sm› da sosyal bilim içerikli okullar oluyor. Kald› ki. iktisadi düzeni de dahil. Keza. bilirler ki. Nitekim di¤er ço¤ulcu anayasal düzenlerin de. Burnier. dolay›s›yla liyakatlerinden kaynaklanan bir s›fat oluyor. mezuniyetlerini izleyen ilk y›llardan itibaren ülkenin seçkinleri aras›na kat›lacaklard›r.3. baﬂar›l› geçen ö¤retim yaﬂamlar›ndan. bu konuda an›lmaya de¤er örnekler aras›ndad›r (Pouydesseau. Örne¤in Birleﬂik Krall›k. liyakat ilkesine oldukça sad›k kald›klar› görülür. Bu türden zorunluluklar. istihdam ve sosyal haklar alanlar›nda aﬂ›r› duyarl›l›k gösterirler. Frans›z iktisadi ve ticari düzeninin d›ﬂa aç›k olmas›. bu yeni seçkinlerin çok önemli bir ço¤unlu¤u toplumsal köken olarak. 1971). do¤al olarak onu küresel piyasalarda rekabetçi olmaya yönlendirmektedir. taﬂ›d›klar› anlam ve kavram birli¤i sayesinde kolaylaﬂt›r›c› etkileri vard›r.
227). neresinden bak›l›rsa bak›ls›n. iﬂverenler veya kamu otoriteleri karﬂ›s›nda sergiledikleri gerginliklere kadar varan tav›rlar oluyor. Frans›zlar. Bu tür yaklaﬂ›mlar›n. Kay›tl› bir toplum söz konusudur. Kamusal siyasetlerin tan›mlanmas›nda olsun. iﬂveren-sendika. Frans›z sisteminin üzerinde durdu¤u zeminin bir yönü de sa¤l›kl› ve iﬂlemselleﬂtirilmiﬂ nitelikte veri tabanlar›na sahip olunmas› ve bu verilere ulaﬂ›mda kolayl›klar›n bulunmas›d›r. Grev yönteminin. iﬂverenlerden veya kamu otoritelerinden hiç bir hak al›namaz. Fransa’n›n iktisadi ve ticari faaliyetleri sürekli kay›t alt›ndad›r. Üstelik kamusal konulara iliﬂkin yaklaﬂ›mlarda aﬂ›r› bir çeﬂitlilik görüntüsü egemendir. S›k görüldü¤ü gibi. karﬂ›l›kl› bir güven sorunu oldu¤unu itiraf etmek gerekir. Bu tür kurullara. kadim dönemlere kadar uzan›r (César. Frans›z kamu siyasetlerinin tan›mlanmas› s›ras›nda. Frans›zlar›n toplumsal belle¤i tarih içinde öylesine biçimlenmiﬂtir ki. sosyal haklar›n korunmas›nda ve geliﬂtirilmesinde. Keza. Bunlar. mücadele süreciyle yan yana yürür. adeta kültürel bir sabite haline gelmiﬂ gibidir. kamu ve iﬂveren otoritelerinin karﬂ›s›nda çetin ceviz bir halk olduklar› izlenimi verirler. ‹ﬂin bu yönü. kamu otoritesi-sivil toplum iliﬂkilerinde t›kanmalar oluﬂur.90 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Fransa’da kamu siyasetlerinin oluﬂturulmas›nda. e¤er Roma ‹mparatoru Sezar’›n Galya Savaﬂlar›’nda dile getirdi¤i gözlemlerine iltifat edilecek olursa. Dolay›s›yla derlenen verilerin sa¤l›kl› veriler olduklar› konusunda kuﬂku yoktur. 1981. Bu alanda hangi taraf olursa olsun. raporlar halinde yay›mlan›r. Diyalog. düzenli olarak bu verileri derleyip tahlil ederler. Kimliklerinin bu son özelli¤i. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda diyalog süreci. konunun incelenmesi için ad hoc mahiyette “Bilgeler Kurulu” oluﬂturmay› adet edinmiﬂtir. bu türden sorunlar›n aﬂ›lmas›nda özel gayretler gösterilmesine karﬂ›n. s›k baﬂvurulan yöntemlerden olmas›n› anlayabiliyoruz. Kurul üyelerince oluﬂturulan nihai rapor metinleri bas›na yans›t›l›r. karar al›c›lar›n baﬂvurabildikleri önemli kaynaklar aras›ndad›r. bu belle¤e göre. çal›ﬂanlar›n mücadeleye haz›r olmalar› gerekir. Çetin mücadelelerden geçmeden. tam bir baﬂar›ya ulaﬂm›ﬂ say›lamaz. Konular›n sa¤ duyuyla ve so¤uk kanl›l›kla incelenebilmesini olanakl› k›lacak isimler üzerinde durulur. kurulun ele alaca¤› konularda genellikle deneyimli ve bilgili kiﬂiler atan›r. Fransa. s›k görülen olgular aras›nda. konunun belli bir bilgilendirme çerçevesinde toplumda tart›ﬂ›lmas› sa¤lanm›ﬂ olur. Frans›z sendikalar›n›n sürekli diken üstünde bir siyaseti izlemeleri bu aç›dan bak›ld›¤›nda anlaﬂ›labilir bir durumdur. kat›l›mc›lardan özellikle sendikalar›n. Kamu siyasetlerinin oluﬂturulmas›nda Frans›z yönetiminin s›k baﬂvurdu¤u yöntemlerden biri de. Geçici ve özel bir görevle s›n›rl› oldu¤u için. Fransa. Frans›z siyasal yaﬂam›nda anayasalar›n kuvvetler ayr›l›¤› ilkesini öngörmüﬂ olmas›. toplumu veya siyasal düzeni ilgilendiren kimi konularda. Kurul üyelerinin farkl› siyasal e¤ilimleri yans›tmas›na özen gösterilir. Kuzey Avrupa Ülkeleri’nin tart›ﬂmalar s›ras›nda imrenilerek an›lmas› boﬂuna de¤ildir. Kamusal ve özel bir dizi araﬂt›rma kuruluﬂu. Dolay›s›yla. özel kesimin siyasetlerinin tan›mlanmas›nda olsun. belli bir süre sonra bilek güreﬂine dönüﬂebilir. sizce SIRA S‹ZDE bu ülkenin siyasetini ço¤ulcu yapmaya yeterli say›labilir mi? DÜﬁÜNEL‹M S O R U SIRA S‹ZDE 5 DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT . ayn› zamanda uluslararas› düzeyde de gerçekleﬂtirilir. deneyimli ve bilgili kiﬂilerden oluﬂan “Bilgeler Kurulu’na baﬂvurulmaktad›r. raporun sunulmas›n›n ard›ndan Kurul’un görevi de biter. Veri derleme ve de¤erlendirme çal›ﬂmalar› sadece ulusal düzeyde de¤il. “Bilgeler Kurulu” uygulamas› oluyor. kimi durumlarda gündemdeki s›cak tart›ﬂmalar› bir süreli¤ine yat›ﬂt›rmak amac›yla kullan›lmas›na da tan›k olunur. Bu yüzden baz› iﬂbirli¤i giriﬂimleri olumlu sonuçlanmaz. Belli bir tahlilden geçirilmiﬂ olan bu türden veriler.
Her zaman ve her mekânda geçerlili¤i savunulan amaçsal de¤erlerin baﬂat oldu¤u toplumlar. Fransa’n›n bu zemine. Söz konusu mücadelelerin en belirgin özelli¤i. pazarl›kç› olmakta güçlüklerle karﬂ›laﬂ›rlar. Frans›z halk› yapan da temelde bu geçmiﬂ mücadeleler tarihidir. siyasal merkez etraf›nda biçimlenmiﬂ olmalar›d›r denebilir. Uzlaﬂman›n istikrar içinde sürüyor olmas›nda. tarihsel temeller kadar. Frans›z halk›n›. ço¤ulcu anayasal demokratik rejimini kendi tarihinin içinde. . bugün art›k eski zamanlardaki gibi tutkular›n ve ideolojik tercihlerin var güçleriyle çekiﬂti¤i bir toplum olmaktan uzakt›r. aﬂ›r› tutkular›n de¤il. 1982. u¤runda büyük fedakârl›klara katlanabilecek davalar peﬂinde koﬂan tutku insanlar› haline getirirler. genellikle toplumsal çat›ﬂmalar›n ana rahmi gibidir. Tocqueville üzerine yapt›¤› çal›ﬂmas›n›n sonunda vard›¤› yarg›da hakl›d›r. yerine göre o tarihin önüne ç›kard›¤› engelleri aﬂarak. Günümüz Fransas›. ülke tarihinin günümüz kurumlar› üzerinde a¤›rl›¤›n› duyurdu¤u örneklerden biri oluyor. Fransa’ da demokrasi ciddi ve derin toplumsal mücadelelerin ürünü olarak ortaya ç›km›ﬂt›r. 5. “demokrasiler. Fransa. Pierre Manent. daha çok zaman ve zeminle s›n›rl› içkin de¤erlerle. yerine göre sundu¤u f›rsatlar› de¤erlendirerek kurmuﬂ görünüyor. Ünite . pazarl›k konusu edilemezler. zaman zaman ﬂiddetin de devreye girdi¤i önemli mücadeleler ve tart›ﬂmalar sonunda gelebildi¤ini belirtmek gerekiyor.3. daha çok ve özellikle ›l›ml› yaklaﬂ›mlar›n rejimleridir”(Manent. Fransa. Keza. Cumhuriyet rejimi ise. ‹nanç içeren aﬂk›n ve amaçsal de¤erler. demokrasi ile merkezcili¤in. farkl›l›klar› yaﬂatma olas›l›klar›n› geniﬂleten.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 91 SONUÇ Fransa örne¤i. toplumsal ço¤ulculukla yönetebilir yürütme düzenin bir uzlaﬂmas› gibi görünüyor. Bu türden durumlar. daha uçlardan uzaklaﬂm›ﬂ. dolay›s›yla araçsal de¤erlerle hareket edebilen bir toplum haline geldi¤i ölçüde. Dolay›s›yla toplumsal oyuncular›. gündemindeki konular› karﬂ›l›kl› tavizlerle ve pazarl›klarla sonuca ba¤layabilen bir Fransa oluyor. 181). hiç kuﬂkusuz günümüz Frans›z toplumunun daha ›l›ml›. yaﬂam› daha araçsal de¤erlerle örgütleyen bir toplum haline gelmesinin önemi vard›r.
demokratik. 5. ›rk veya din fark› gözetilmeksizin bütün yurttaﬂlar›n kanun önünde eﬂitli¤i teminat alt›na al›n›yor. Beﬂinci Cumhuriyet diye an›l›r ve yar› baﬂkanl›k rejimini öngörür. Dan›ﬂtay ise. Bat› Avrupa co¤rafyas›nda yer alan bir ülkedir. konunun kamuoyunda yaratt›¤› öneme göre. Yönetim Mahkemeleri birinci derece yarg› makamlar› olarak çal›ﬂ›rlar. Keza. Avrupa co¤rafyas›n›n en eski devletlerinden biri olan Fransa’n›n bugünkü s›n›rlar›na ulaﬂmas› bin y›l› aﬂk›n bir sürenin sonunda gerçekleﬂmiﬂtir. yürütme organ›n›n devlet bütçesinden yapt›¤› harcamalar›n hem yasalara hem de bütçe yasas›na uygunlu¤unun denetimiyle sorumludur. bazen çok say›da kat›l›mc› bulabilir. Kardeﬂlik”ti. Frans›z siyasal yelpazesini temelde biçimlendiren seçim sistemidir. Cumhuriyet Anayasas›’n›n getirdi¤i en önemli yenilik. iki imparatorluk ve 1815-1848 aras›nda tekrar ihya edilen meﬂruti krall›k dönemleri say›lmal›d›r. Cumhuriyet Anayasas›. ulusal dayan›ﬂma gibi yeni ilkelerin ortaya ç›kmas›na ve benimsenmesine vesile olmuﬂtur. yarg›sal anlamda da Yönetim Mahkemeleri ile Dan›ﬂtay denetler. birinci derece yarg›n›n temyiz yeridir. “tüm inançlara sayg›l›” olunaca¤› vurgulan›yordu. sosyal ve bölünemez bir Cumhuriyet” diye tan›mlan›yordu. Frans›zlar. tüm seçimler. Temel ilke olarak. Köken. Sendika ve derneklerin örgütledi¤i bu tür etkinlikler. “ 1789 Beyannamesi’yle aç›klanan ve 1946 Anayasas›’n›n giriﬂindeki ifadelerle de onaylanan ulusal egemenlik ve insan haklar›na olan sayg›lar›n› ilan” ediyorlard›. Bugünkü anayasal düzeni. Baﬂkan. meﬂruti monarﬂiler dahil. laik. Frans›zlar. Fransa’n›n modernleﬂme sürecinde bir milat noktas› gibi düﬂünülebilir. yurttaﬂlar›n kanun önünde eﬂitli¤i gibi. I789’da yaﬂanan ve kraliyet düzenini kald›rd›klar› Devrim’den beri. Eﬂitlik. .92 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Özet Fransa. “halk›n halk taraf›ndan ve halk için yönetimi” esast›. öteden beri oldu¤u gibi yine “Özgürlük. çok farkl› siyasal düzenleri denediler. egemenli¤i düzenleyen maddeyle “Fransa. Anayasa’n›n Giriﬂ metninde Frans›zlar. baz› alanlarda Fransa’n›n anayasal geleneklerini sürdürürken. Bunlar aras›nda beﬂ cumhuriyet. Fransa’n›n önemli siyasal sorunlar›nda en yetkili makam Cumhurbaﬂkanl›¤›d›r. siyasal olaylar karﬂ›s›nda tepkilerini gösterme konusunda suskun de¤illerdir. Devrim. Fransa’n›n yerleﬂik anayasal gelenekleri çerçevesinde düﬂünüldü¤ünde. Hükümetin istifas›n› kabul eder. iki turlu seçimlerdir. yasalar›n anayasall›k denetimiyle yetkili Anayasa Konseyi’ ni öngörmesidir. Fransa’da ulusal egemenlik gibi. Cumhuriyet’in dövizi. yo¤un siyasal gösterilerin s›k tekrar etti¤i bir ülkedir. Anayasa metninin öngördü¤üne göre. baz› alanlarda da önemli de¤iﬂiklikler öngörüyordu. Bakanlar Kurulu’na baﬂkanl›k eder. Seçimler her konuda iki turlu cereyan eden seçimlerdir. 1789 Devrimi. Kanunlar› yay›nlar. Fransa. yürütme organ›n› siyasal anlamda Millet Meclisi. Yerel ve bölgesel seçimler olsun. Baﬂbakan’› ve onun önerilerine göre Bakanlar Kurulu’nu atar. Sadece Avrupa Parlementosu’na gönderilecek temsilcilerin seçimi nispi sisteme göre gerçekleﬂir. Frans›z sisteminde. 5. Keza Say›ﬂtay. ulusal düzeydeki seçimler olsun.
4 e. Hükümetin yetkilerini geniﬂleten reformlar b. 58 Anayasas›’n›n. e. c. “Seçilmiﬂ Krallar” nitelemesinin gerekçesi aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. aﬂa¤›daki nedenlerden hangisine dayand›r›labilir? a. Ola¤anüstü yetkilerini kulland›klar› dönemlerde de hiç bir surette Meclis’i feshedemezler.3. Cumhurbaﬂkanlar› fesih yetkisini kulland›ktan sonra bir y›l süreyle bu yetkiyi art›k kullanamazlar. aﬂa¤›daki özelliklerden hangisi dolay›s›yla. Parlamenter rejimin etkisini hafifletmek için 5. Siyasal partilerin. Seçmene baﬂvurarak b. siyasal partilerin. Cumhurbaﬂkanlar›n›n yetkilerinin hükümetin yetkilerinden daha s›n›rl› olmas›ndan b. Güçler ayr›l›¤› ilkesini getirmesinden e. Cumhurbaﬂkanlar›n›n adeta krallar gibi davranmas› c. 1 b. Cumhurbaﬂkan›n›n yetkilerini geniﬂleten reformlar e. fesih yetkisini sadece savaﬂ halinde kullanabilir. 2 c. Ombudsman sistemini düzenleyerek e. b. k›sa aral›klarla Millet Meclisi’ni fesih yetkisi ile ilgili aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a. Millet Meclisi’nin yetkilerini geliﬂtiren reformlar c. 3 d. Cumhurbaﬂkanlar› kaç kez bu makama seçilebilirler? a. Seçim sisteminin iki turlu olmas›ndan 2. Bölgesel yönetimlerin kurulmas› d. Laiklik ilkesini getirerek 4. Fransa’n›n merkeziyetçi ve üniter yap›s›n› yumuﬂat›c› sonuçlar do¤urmuﬂtur? a. Siyasal Partilerin hükümetleri eleﬂtirmelerini engellemek amac›yla d. Cumhurbaﬂkan› fesih yetkisini ola¤anüstü durumlarda kullan›r. 5 6. Genel oyla seçilen Cumhurbaﬂkanlar›n›n geniﬂ yetkilerle donat›lmas› b. Cumhurbaﬂkanlar›n›n eskiden krallar›n oturduklar› saraylar› kullanmalar› d. ‹ngiliz siyasi sistemine benzemesi . Kraliyet düzeninin geçerli olmas› e. 5. Cumhurbaﬂkanlar› her istediklerinde Millet Meclisi’ni feshederek seçimleri yenileme yetkisine sahiptir. Cumhurbaﬂkan› fesih yetkisini ancak referandumdan sonra kullan›r. Cumhurbaﬂkanlar›. Frans›z geleneklerinin d›ﬂ›na ç›karak yasalar›n anayasaya uygunlu¤unu nas›l güvence alt›na alm›ﬂt›r? a. Millet Meclisi’nin. 3. hâlâ bir parlementer sistem olarak görülebilir? a. “ulusal egemenlik ve demokrasi ilkelerine sayg› göstermeleri” gere¤ini vurgulamas› bu. Ünite . “güven oyu” arac›l›¤› ile hükümeti düﬂürme yetkisine sahip olmas›ndan c. Baﬂbakan›n yetkilerini geniﬂleten reformlar 7. Yasalar›n yarg›sal denetimiyle yetkili Anayasal Konsey sayesinde d. Cumhuriyet sistemi. demokrasinin olanaklar›n› kullanarak dikta rejimlerini geliﬂtirmelerini engellemek için b. Siyasal Partilerin Cumhurbaﬂkanlar›n› eleﬂtirmelerini engellemek amac›yla c. d. 58 Anayasas›. Cumhuriyet döneminde gerçekleﬂtirilen ne tür bir yönetsel reform. Frans›z 5. Cumhurbaﬂkan›’n›n. Hükümetin Cumhurbaﬂkan›’na ﬂikayet yolunu açarak c. Frans›z Anayasas›’na göre.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 93 Kendimizi S›nayal›m 1. Hükümetin icraat s›ras›nda emri alt›nda bakanl›klar›n yönetim birimleri ve bütçesi olmas›ndan d. Cumhurbaﬂkan›n› daha güçlü ve etkili k›labilmek için e.
Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Yeni Anayasan›n Öngördükleri” konusunu gözden geçiriniz. Frans›z sisteminde üç ayr› parlamento vard›r. Fransa Anayasas›’n›n Cumhurbaﬂkanlar›na gere¤inde ola¤anüstü yetkiler kullanma hakk› tan›yan 16. d. Ülkenin siyasal kurumlar›n›n geçmiﬂine sosyolojinin kavramlar›yla bakarak d. c 4. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Yeni Anayasan›n Öngördükleri” konusunu gözden geçiriniz. c 9. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Beﬂinci Cumhuriyet Fransas›’n›n Anayasal Yap›s›” konusunu gözden geçiriniz Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Yeni Anayasan›n Öngördükleri” konusunu gözden geçiriniz. di¤eri. c 7. biri Millet Meclisi. e. b 10. birer kez kulland›. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Yeni Anayasan›n Öngördükleri” konusunu gözden geçiriniz. Senato olmak üzere iki meclis vard›r. Frans›z sisteminde. b. Frans›z Parlementosu kaç meclisten oluﬂur? a. b. Ancak referandumdan sonra kullan›ld› e. b Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Beﬂinci Cumhuriyet Fransas›’n›n Anayasal Yap›s›” konusunu gözden geçiriniz. b 6. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Yeni Anayasan›n Öngördükleri” konusunu gözden geçiriniz. Bu yetkiler uygulamada hiç kullan›lmad›. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Yeni Anayasan›n Öngördükleri” konusunu gözden geçiriniz. Tarihsel Sosyoloji ülkelerin siyasal düzenlerini nas›l aç›klar? a. Frans›z sistemi yar› baﬂkanl›k sistemi oldu¤u için parlementoya gerek duymaz. De Gaule bir kez kulland›. 2. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Yeni Anayasan›n Öngördükleri” konusunu gözden geçiriniz. Frans›z sisteminde parlemento alt meclislerden oluﬂur.94 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 8. a 8. 10. d. Ülke nüfusunun gelir da¤›l›m›n› nas›l gerçekleﬂtirdi¤ine bakarak b.maddesi kaç kez uygulanm›ﬂt›r? a. a 5. Seçim sistemlerini de¤erlendirerek e. Di¤er ülkelerin siyasi yap›lar›yla karﬂ›laﬂt›rmalar yaparak 9. Referandum sonucu kullan›lamad› 1. a . b 3. dolay›s›yla herhangi bir meclisle donat›lmam›ﬂt›r. Her Cumhurbaﬂkan›. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Fransa’da Siyasal Kültür ve Siyasal Kat›lma” konusunu gözden geçiriniz. c. c. Fransa’da palemento tek meclislidir. Yürürlükteki anayasa ve yasalar›n neyi öngördüklerine bakarak c.
Konsey. mücadele etme al›ﬂkanl›¤› ve becerisi vard›r. S›ra Sizde 2 Böyle bir durum iki kez ortaya geldi. ad›na “birlikte yaﬂama” dedikleri bir anlay›ﬂla sistemi kilitlenmeden yürüttüler. Mücadeleler sonunda. yasalar›n Anayasa’ya uygunlu¤u hakk›nda karar verir. siyasal yaﬂamlar›n› ve kurumlar›n› modern ça¤lara uydururken. baﬂta sendikalar gelmek üzere sivil toplum kuruluﬂlar›n›n haklar›n› savunma konular›nda.3. siyasal yaﬂamlar›n› ve kurumlar›n› modern ça¤lara uydururken. Frans›zlar. Asimetrik seçim sonuçlar›n›n ileride kesin olarak sorun kayna¤› oluﬂturmayaca¤›n› söyleyemeyiz. geçmiﬂ deneyimlerinden. birçok alanda yenilikler getirmiﬂ olmas›na karﬂ›n. S›ra Sizde 5 Hiç kuﬂkusuz. kendisine baﬂvuru halinde. kuvvetler ayr›l›¤› ilkesinin anayasalarda düzenlenmiﬂ olmas›. Ünite . . Eski düzen dönemindeki olgulara h›z kazand›rm›ﬂ oldu¤unu düﬂündürecek pek çok bulgu vard›r. hukuk devleti olma ve ço¤ulcu demokrasi için gerekli bir koﬂuldur. Eski düzen ve Devrim baﬂl›kl› çal›ﬂmas›nda bu konular› ayr›nt›l› olarak nakleder. Asl›nda. sistemin zaaf noktas›d›r. sözü edilen asimetrik durumlar. asl›nda Devrim öncesinin merkezcilik gibi e¤ilimlerini de alabildi¤ine güçlendirmiﬂtir. Frans›zlar. yasalar›n yarg›sal denetimini yapmaya yetkili Anayasal Konsey ad›nda bir yarg› makam› öngörmüﬂtür. Zaaf›n aﬂ›lmas›. Tocqueville. geçmiﬂ deneyimlerinden. Frans›z anayasac›l›k tarihinde ilk kez olarak. karﬂ›l›kl› anlay›ﬂla olanakl› olabilmiﬂtir. Böyle bir becerinin sergilenmesinde. Fransa’n›n modernleﬂme tarihi. bu türden bir sava hakl›l›k pay› tan›nmas›na olanak veren bulgular içermektedir. geleneklerinden bazen aç›kça bazen de örtülü olarak yararlanm›ﬂ görünüyorlar. geleneklerinden bazen aç›kça bazen de örtülü olarak yararlanm›ﬂ görünüyorlar. toplumsal güçler aras›nda belli bir denge kurulabilmektedir. Frans›z siyasal kültürünün ve anayasal kurallar çerçevesinde siyaset yapma gere¤inin benimsenmiﬂ olmas›n›n pay› vard›r. o toplumun örgütlü bir toplum olmas›na ba¤l›d›r. S›ra Sizde 4 Fransa’n›n modernleﬂme tarihi. daha sonra yay›mlan›r. Bu da.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 95 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Frans›zlar›n 1789’da gerçekleﬂtirdikleri Büyük Devrim. bu türden bir sava hakl›l›k pay› tan›nmas›na olanak veren bulgular içermektedir. S›ra Sizde 3 58 Anayasas›. Her iki durumda da Frans›zlar. ancak yeterli koﬂul say›lamaz. Toplum içinde farkl› faaliyet alanlar›n›n ve toplumsal güçlerin karﬂ›l›kl› birbirlerini s›n›rland›rma olanaklar›n›n da bulunmas› gerekir. Frans›z geleneklerinde. Söz konusu yasa.
P. Fayard. (1977). F. les Nouveaux ‹ntellectuels. P. Etat Modeste. (1996). " Frans›z Halk›'n›n Unsuru Korsika Halk› ‹fadesinin Anayasal Olanaks›zl›¤› Konusunda Bir Not". C. Histoire Politique Comparée. (Ocak 1995). La Politique en France. La Condition Historique. F. E. (1967). R. Bourdieu. la Politique Comparée. Paris.R. A. (Çev. Seuil. l’Enarchie ou les Mandarins de la Société Bourgeoise. L’Ancien Régime et La Révolution. Y. Bloch. Economica. Bon. H. (1966)“le Préfet et ses Notables”. J.) (Çev. A. Dumézil. Contribution à la Théorie Générale de l’Etat. (1967). K›l›çbay). Badie. Thoenig. Sociologie du Travail. PUF. P. Ahmet Fethi). 2000. .P. Gallimard. (1964). P. Traité de Science Administrative. Manent. Aron. (1987) L’Etat Royal 1460-1610. (1995). G. 2000). ve Worms. Belorgey. Siwek-Pouydesseau. (1959). Malberg. M. Duverger. Colin. M.C. Lévi-Strauss. la Construction de l’Etat Moderne en Europe. “l’Etat et les Collectivités” Esprit. Oktay. Grémion. (1969). Tocqueville. Religion et Société en Europe. ve Pelassyi. le Cas des Ponts et Chaussées. (1989). Culture et Politique. Hobsbawm. G. (1973). (1976). H. Maspero. (Çev. Erkut). Crozier. Encyclopaedia Universalis. Anthropologie Structurale. V Yay›nlar›. “Commune de Paris”.2. R. (1998). Ed. (1978). T. (1922). (1991). B. F. A. (1982). Pierre. Gauchet. Sirey. Colin. P. R.B. Gallimard. Sociologie Politique Comparative. France 1945-1991. les Origines Sociales de la Dictature et de la Démocratie. . Stock. M.A. N. M. Guillaume.L. 2. A. ‹mge Kitabevi.L. Tarihsel Sosyoloji. J.C. Le Phénomene Bureaucratique. la Découverte. Bourdieu. Ed. E. (1983). Feodal Toplum. (1991). La Religion dans La Démocratie.F.P. Table Ronde. J. la Noblesse de l’Etat. C. Déloye. La Société Bloquée. Seuil. E. Moore. les Passages de l’Antiquité au Féodalisme. A. Gaulle C. 1. (1964). 1875-1914. Le Mal Français. ﬁenel/Ö. Sezgin). Mémoires de Guerre. Sociologie du Travail. Caron. Editions Dalloz. le Personnel de Direction des Ministères. M. ( Ed. Goguel. B. M. D. (1971). D. De Minuit. R. Colin. La France des Patriotes de 1815 à 1918. Mandrin. Savaﬂ Yay›nlar›. (1975). Seiler. 1. Seuil.C. (Çev. (1970). Plon. G. (1985). Bask›. 7. Burnier. Legendre. Politika ve Tarih. Hachette. (1987). Halbwachs. (1983). (1969).3. (1992). M. Crozier.M.F. Etat Moderne. S. Duby. (1974). Tocqueville. (1968). ‹stanbul.A. Seuil. la France et l’Angleterrre. Mythe et Epopée. Plon. Grande-Bretagne R. (2003). J.B. A. (1987). Seuil. Ladurie. “Histoire de La Pensée Administrative Française”. Corpus 5. Seçimle Gelen Krallar. Economica. Française. (2010). Janvier.96 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Yararlan›lan Kaynaklar Althusser. J. ﬁirin Tekeli/Alaeddin ﬁenel). Korkmaz Alemdar). (1976). Julliard. Worms. A. Sosyolojik Düﬂüncenin Evreleri. J. (1967). Guachet.L. Juillet-Septembre. P.J.(1968). L’Etat du Monde 2001. ‹stanbul Üniversitesi S. La Mémoire Collective. (1982). De la Démocratie en Amérique. ve Grosser. C. les Trois Ordres ou l’‹maginaire du Féodalisme. Crozier. Root. (1989). ‹ﬂ Bankas› Yay›nlar›. Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. Grémion. (Çev. (1997). Dogan. De Minuit. Sociologie Historique du Politique. Seuil. Fayard. ve Pesseron. Anderson. Constitution de la République Française. P. L. Nathan. Rémond. (Çev. (1968). Colin. (Diktatörlüklerin ve Demokrasilerin Toplumsal Kökenleri). Thomas. Schulze. (1984). Etat et Nation dans l’Histoire de l’Europe. PUF. (1998). (1982). Plon. Mélin-Soucramanien. M. ” ‹ntroduction à une étude du systeme politico-administratif local”.2. (1970). (1994). F. M. Scocpol. Gallimard. Dergisi. Les Sommets de l’Etat. Droit Constitutionnel. Tocqueville et la Nature de la Démocratie.A. Gallimard. la Découverte. Seuil. Gallimard. L’Ere des Empires. M. Peyrefitte. (1963). l’Ere des Technocrates. Maspero. Les Editions d’Organisation. A. Mouton. (1966). A. le Gouvernement et l’Administration de la France. les Héritiers.
C. Ça¤daﬂ Liderler Ansiklopedisi. Aulard. ‹. ‹letiﬂim Yay›nlar›. (Çev. 990-10004. (1987). TODA‹E Yay›nlar›. 490-523. Blum Maddesi: Cilt 1. (1949-1955). (Çev. (Çev. (Çev. Tocqueville. J. M. Ça¤daﬂ Devlet Düzenleri. (Çev.3. Siyasal Düﬂünceler ve Yönetimler. Ero¤ul. Eski Rejim ve Devrim. Nahit S›rr› Örik). ‹. Frans›z Devrimini Yorumlamak. (1981). s. Alan Yay›nc›l›k. (1949-1955). A. Taner Timur). P.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Yar›-Baﬂkanl›k Rejimi: Fransa 97 Baﬂvurulabilecek Kaynaklar Ak›n. (1995). Turhan Ilgaz). Ça¤la. Furet.F. Milli E¤itim Bas›mevi. s. (1987). Frans›z ‹htilali Tarihi. A. Göze. (1998). s. Fransa ‹htilali Tarihi.Ü. Avrupa ve Frans›z ‹htilali. Kanunlar›n Ruhu Üzerine. A. Kamalak. (2006). (1965). ‹. N. Beta Yay›nlar›. Ça¤daﬂ Siyasal Sistemler. (1974). G. Baﬂkanl›k Sistemi ve Türkiye.. Montesquieu (1989). Naz›m Poroy). Gaxotte. Varl›k Yay›nevi. (2008). L. Türk Siyasi ‹limler Derne¤i Yay›nlar›. Politika ve Tarih. Ahmet Kuyaﬂ). . Amerika’da Demokrasi. Belge Yay›nevi. (Çev. Bask›. Fransa ‹nk›lâb›’n›n Siyasi Tarihi. Kamu Hukuku. A. C. Michelet. Tocqueville. Hukuk Fakültesi Fakülteler Matbaas›. 6. F. (Çev. Hamdi Varo¤lu). Seç Yay›nlar›. (1975) (Çev. Alaeddin ﬁenel ve Ömür Sezgin). Duverger. Milli E¤itim Bas›mevi. (2007). De Gaulle Maddesi: Cilt 2. Sorel. A. Ünite . ﬁaylan. Jaures Maddesi: Cilt 3. V Yay›nlar›. Althusser. Kesit Yay›nlar›. (Çev. 1962). Kalkedon Yay›nlar›. (1989). ‹stanbul. (Derleyen). Seçimle Gelen Krallar. Tocqueville ve Özgürlük. Fehmi Baldaﬂ). Semih Tiryakio¤lu). (Çev. ‹maj Yay›nc›l›k. Türk Tarih Kurumu Bas›mevi. Erkut). 166-184.
ABD’de siyasi haklar› ve özgürlükleri de¤erlendirebilecek. ABD’nin siyasal kültürünü ve siyasal kat›lma süreçlerini tart›ﬂabilecek. Kongre ve Yüksek Mahkeme gibi politika yap›c› kurumlar› aç›klayabilecek. ABD’de kamu siyasetlerinin oluﬂum süreçlerini aç›klayabileceksiniz. genel co¤rafi ve beﬂeri özelliklerini tan›mlayabilecek. ABD’de Baﬂkanl›k.GENEL CO⁄RAF‹ VE BEﬁER‹ ÖZELL‹KLER‹ • AMER‹KAN S‹YASAL S‹STEM‹N‹N GEL‹ﬁ‹M‹ • ABD’DE S‹YAS‹ HAKLAR VE ÖZGÜRLÜKLER • ABD’DE POL‹T‹KA YAPICI KURUMLAR • ABD’DE S‹YASAL KÜLTÜR VE S‹YASAL KATILMA • ABD’DE KAMU S‹YASETLER‹N‹N OLUﬁUMU • SONUÇ Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD . ABD’nin konumunu. Anahtar Kavramlar • Kongre • Lobicilik • Yüksek Mahkeme ‹çindekiler • G‹R‹ﬁ • KONUMU.4 Amaçlar›m›z • ABD • Baﬂkanl›k • Federalizm KARﬁILAﬁTIRMALI S‹YASAL S‹STEMLER Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Amerikan siyasal sisteminin geliﬂiminde rol oynayan temel dinamiklerini aç›klayabilecek.
Bunu 1870 ile 1920 y›llar› aras›ndaki daha çok Asya ve Do¤u Avrupa’dan gelen çok say›da göçmenden oluﬂan ikinci dalga izlemiﬂtir. . ABD. ABD bir göçmenler ülkesi olmuﬂ ve tarihinde üç büyük göç dalgas› yaﬂam›ﬂt›r. GENEL CO⁄RAF‹ VE BEﬁER‹ ÖZELL‹KLER‹ Amerika Birleﬂik Devletleri Rusya. ABD’nin co¤rafi olarak iki büyük okyanus ve askeri bak›mdan fazla gücü olmayan iki komﬂu aras›nda bulunmas› 19. 310 milyonluk nüfusuyla ABD. Dünyadaki ilk siyasal partiler de ABD’de ortaya ç›km›ﬂt›r. Atlantik ve Pasifik okyanuslar› aras›nda yer almaktad›r ve kuzeyinde Kanada.6 milyon kilometrekarelik alan›yla Kuzey Amerika k›tas›n›n yaklaﬂ›k yar›s›n› kaplamaktad›r. baﬂkanl›k sistemleri ile yönetilen siyasal rejimlerin en önemli örne¤idir. 18. “Checks and Balances” (Kontrol ve Denge). 1975 ile 2000 y›llar› aras›nda y›ll›k nüfus art›ﬂ oran› %1’dir. 5. KONUMU. yüzy›l›n sonuna kadar tecritçi bir d›ﬂ politika izlemesinde önemli bir etken olmuﬂtur. 1965’ten bu yana olan üçün- Amerika Birleﬂik Devletleri Rusya. güneyinde Meksika olmak üzere iki komﬂusu bulunmaktad›r. Günümüzde Amerika’n›n büyük iki partisinden birisi olan Demokrat Parti dünyadaki en eski siyasi parti olma özelli¤ini taﬂ›maktad›r. 1840 ile 1860 y›llar› aras›ndaki birinci dalga s›ras›nda ço¤unlukla Bat› Avrupa ve ‹skandinavya’dan göçmenler Amerika’ya gelmiﬂtir. geliﬂimi ve iﬂleyiﬂi ile ilgili önemli ve ilginç bir örnek oluﬂturmaktad›r. Kuruldu¤u tarihten günümüze kadar da rejim de¤iﬂikli¤i yaﬂamadan demokrasiyle yönetilmiﬂtir. Kanada ve Çin’den sonra dünyan›n dördüncü büyük ülkesidir. “Interest Group Politics” (Ç›kar veya Bask› Gruplar› Siyaseti) ve “Political Pluralism” (Siyasi Ço¤ulculuk) gibi karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset çal›ﬂmalar›nda kullan›lan baz› temel kavramlar büyük ölçüde Amerika’n›n demokratik yönetim deneyiminden elde edilmiﬂtir. Kanada ve Çin’den sonra dünyan›n dördüncü büyük ülkesidir. Dünyada halen yürürlükte olan en eski yaz›l› anayasa olma özelli¤ini koruyan Amerikan Anayasas› daha sonra birçok baﬂka ülke anayasas› için bir ilham kayna¤› olmuﬂtur. ABD ayn› zamanda bir hükümet türü olarak baﬂkanl›k sisteminin ilk uyguland›¤› ülkedir ve ABD’deki baﬂkanl›k sistemi. Kuruluﬂundan günümüze kadar. yüzy›l›n sonlar›nda ‹ngiltere’den ayr›larak ba¤›ms›zl›¤›n› kazand›ktan sonra Amerika Birleﬂik Devletleri (ABD) ça¤daﬂ dünyan›n ilk demokrasilerinden biri olarak ortaya ç›km›ﬂt›r. Çin ve Hindistan’dan sonra dünyan›n üçüncü en kalabal›k ülkesidir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD G‹R‹ﬁ Amerikan siyasal sistemi karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset ö¤rencileri için demokratik bir rejimin kökenleri.
ABD’ye gelen y›ll›k göçmen say›s›n›n günümüzde bir milyona yaklaﬂt›¤› tahmin edilmektedir ki bu da ülkeyi dünyada bir y›lda en çok göçmen çeken ülke haline getirmektedir. Amerikan ekonomisinin y›ll›k ortalama büyüme h›z› 1990’l› y›llarda %2 civar›nda gerçekleﬂmiﬂtir. ‹ngiltere’ye karﬂ› baﬂlat›lan ve k›sa zamanda devrime dönüﬂen ayaklanman›n en önemli nedenidir. ABD’yi sarsan ekonomik kriz. Bunlar aras›nda özellikle aﬂa¤›daki üçü ülke siyasetini en geniﬂ ölçüde etkilemiﬂtir. ‹ngiliz kuvvetlerinin say›ca çoklu¤una ve ellerindeki silahlar›n üstünlü¤üne karﬂ›n Amerikan Devrimi 1781’de ba¤›ms›zl›k hareketinin zaferiyle sonuçlanm›ﬂt›r. Yasal göçe ek olarak.100 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler cü ve sonuncusunda ise komﬂu Meksika. %2.4’ü tar›m sektöründe çal›ﬂmaktad›r. 17nci yüzy›lda Atlantik sahil ﬂeridinde ‹ngiliz sömürge yönetimi kurulana dek ülke da¤›n›k yerleﬂim birimleri halinde kalm›ﬂt›r. ‹ngiliz yönetimini ﬂiddetle eleﬂtiren ve mevcut ﬂartlar alt›nda ba¤›ms›zl›k için giriﬂilen mücadelenin meﬂruiyetini savunan Ba¤›ms›zl›k Bildirgesi daha sonraki y›llarda dünyan›n farkl› ülkelerindeki sömürge idarelerine karﬂ› bayrak açan ba¤›ms›zl›k hareketlerinin esinlendikleri tarihi bir belge olma niteli¤ini taﬂ›maktad›r. di¤er Latin Amerika ülkeleri.1’i sanayi. ‹ngiltere’nin hakimiyeti alt›ndaki nüfusun ço¤unlu¤u Avrupa’dan. ülkede iﬂsizlik oran›n›n 1930’lardan bu yana en yüksek düzeye ç›kmas›na sebep olmuﬂtur. ‹ngiliz sömürge yönetiminin halktan toplad›¤› vergileri giderek artt›rmas›. 2000 y›l›nda Amerikan iﬂgücünün %73. %24. 2011 y›l›na girilirken.5’i hizmet sektöründe. Dünyadaki en büyük ﬂirketlerden birço¤u bu ülkede bulunmaktad›r ve ABD ekonomisi küresel Gayri Safi Milli Has›lan›n yaklaﬂ›k dörtte birini oluﬂturmaktad›r. 1775 y›l›nda Massachusetts’te patlak veren ve h›zla yay›lan ayaklanman›n baﬂlamas›ndan bir y›l sonra ba¤›ms›zl›k hareketinin liderleri 4 Temmuz 1776’da bir araya gelerek Ba¤›ms›zl›k Bildirgesi’ni (Declaration of Independence) imzalam›ﬂlard›r. ‹ngiliz yönetiminin sona ermesin- . 1) Cumhuriyetin Kuruluﬂu (1775-1789): Amerikan siyasal sisteminin kökenleri ülkenin 1783’te ba¤›ms›zl›¤›n› kazand›¤› dönemde bulunabilir. Kuruluﬂundan günümüze dek kapitalizm Amerikan ekonomisinin temelini oluﬂturmuﬂtur. ‹ngiltere. ABD’nin kuruluﬂundan bu yana. ABD ileri düzeyde sanayileﬂmiﬂ bir ülke olup dünyan›n en büyük ekonomisine sahiptir. Günümüzde yasad›ﬂ› yollarla giren veya vizeleri bittikten sonra ABD’de kalmaya devam eden yaklaﬂ›k 7 milyon yasad›ﬂ› göçmen bulunmaktad›r. AMER‹KAN S‹YASAL S‹STEM‹N‹N GEL‹ﬁ‹M‹ Amerika Birleﬂik Devletleri’nin siyasi geliﬂiminde birkaç büyük dönüm noktas› olmuﬂtur. ABD ayn› zamanda geniﬂ çapl› yasad›ﬂ› göçle karﬂ›laﬂm›ﬂt›r. hükümetin ald›¤› bir dizi önleme ra¤men. Tarihi boyunca yaﬂad›¤› ve günümüzde de devam eden göçler ABD’yi çok say›da farkl› etnik kökenden gelen insanlar›n oluﬂturdu¤u bir toplum haline getirmiﬂtir. ekonomik kriz ve iﬂsizlik ABD’nin en büyük sorunu olmaya devam etmektedir. Zaman içinde ekonomik yaﬂamdaki hükümet denetimi artm›ﬂ olsa da. Amerika’da baﬂ gösteren ba¤›ms›zl›k hareketini askeri yöntemlerle bast›rmaya çal›ﬂm›ﬂ ancak bunda baﬂar›l› olamam›ﬂt›r. özellikle de ‹ngiltere’den gelen göçmenlerden oluﬂmuﬂtur. ABD ekonomisi dünyada özel giriﬂimcili¤in yasal olarak en çok korundu¤u ve desteklendi¤i ekonomilerden biridir. Dünyadaki di¤er ülkelerle karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda. Asya ve Hindistan’dan çok say›da göçmen Amerika’ya ulaﬂm›ﬂt›r. en fazla göçmen alan ülke olma niteli¤ini korudu¤unu görmekteyiz. Kristof Kolomb Amerika’y› 1492’de keﬂfetti¤i halde. Ancak 2005’ten sonra ülke ekonomik durgunlukla sonuçlanan ciddi bir mali krizle karﬂ› karﬂ›ya kalm›ﬂt›r.
den sonra ortaya ç›kan Amerikan Cumhuriyeti ilk y›llar›nda. ABD devrimi daha muhafazakâr bir nitelik taﬂ›m›ﬂ ve esas amac› toplumun sosyal ve ekonomik düzenini de¤iﬂtirmek yerine yaln›zca ‹ngiltere yönetiminden kurtularak ba¤›ms›z bir devlet kurulmas›n› sa¤lamak olmuﬂtur (Edwards vd. Amerikan demokrasisinin bu büyük kusuru sonunda ABD Kongresi’nde 1965’te Sivil Haklar Kanunu’nun geçmesiyle büyük ölçüde sona ermiﬂtir. iç savaﬂ ve New Deal dönemi. Çok say›da Afro-Amerikal›. Avrupa’dan gelmeye devam eden göç dalgas›n›n bir sonucu olarak 1790 ile 1860 y›llar› aras›nda nüfus 4 milyondan 31 milyona ç›km›ﬂt›. eyaletlere ekonomi ve d›ﬂ politika konular›nda geniﬂ yetkiler tan›yan “Konfederasyon Yasalar›” ile yönetilmiﬂtir. ABD güneybat›n›n ve Pasifik k›y›lar›ndaki kuzeybat›n›n büyük k›sm›n› topraklar›na katm›ﬂ durumdayd›. Her ne kadar ‹ç Savaﬂ kölelik karﬂ›t› güçlerin zaferiyle sonuçlansa da ›rklar aras›ndaki siyasi ve sosyal eﬂitlik meselesi ABD’de bir yüzy›l daha önemli bir sorun olmaya devam etmiﬂtir. Ünite . 1865’e kadar süren ve yar›m milyon insan›n hayat›na mal olan savaﬂ kuzeyin zaferiyle sonlanm›ﬂ ve kölelik uygulamas›na son verilmiﬂtir. Avrupal› köle tacirleri taraf›ndan Afrika ve Karayipler’den getirilen köleler ço¤unlukla güney eyaletlerindeki toprak sahipleri taraf›ndan sat›n al›nm›ﬂlard›. Amerikan ‹ç Savaﬂ› büyük ölçüde kölelikle ilgilidir. 2) ‹ç Savaﬂ (1861-1865): Amerika Birleﬂik Devletleri’nin siyasi geliﬂimindeki ikinci büyük dönüm noktas› ülkenin yaﬂad›¤› ‹ç Savaﬂ’t›r. Ancak. ilk yerleﬂim bölgesi olan do¤uda Atlantik Okyanusu k›y›s›ndaki eyaletlerden bat›daki Pasifik Okyanusu’na do¤ru uzanan bölgelere do¤ru geniﬂlemiﬂtir. Ba¤›ms›z bir devlet olarak ortaya ç›k›ﬂ›n› izleyen y›llarda ABD topraklar›. bu uygulamay› savunan güneyliler aras›ndaki gerginlik 1860’da kölelik karﬂ›t› olan Abraham Lincoln’un baﬂkan seçilmesiyle doruk noktas›na ç›karak güneydeki ayr›l›kç› hareketi güçlendirmiﬂti. Kuzey ve güney eyaletleri aras›nda kölelik sorunu yüzünden t›rmanan gerilim 1861’de ABD’de büyük çapl› bir ‹ç Savaﬂ’a yol açm›ﬂt›r. 27). ancak ayn› zamanda eyaletlerle ulusal hükümet aras›ndaki mücadelenin de ürünüdür. Kuzeyin güneye karﬂ› zafer kazanmas› ulusal hükümetin güney eyaletlerinin egemenli¤ini ilan etme çabalar›n› engellemiﬂtir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 101 Amerika Birleﬂik Devletleri’nin siyasi geliﬂiminde önemli olan üç büyük dönüm noktas› vard›r: cumhuriyetin kuruluﬂu. özellikle de güney eyaletlerde yaﬂayanlar. 1998. Büyük çapta toplumsal de¤iﬂimlere yol açan bu devrimlerin aksine. H›zl› ekonomik geliﬂme ve sanayileﬂme süreci büyük ﬂehirlerin nüfusunun artmas›na yol açarken. Amerikan Anayasas› 1788’de yürürlü¤e girmiﬂ ve yap›lan ilk seçimler sonucunda ba¤›ms›zl›k hareketinin öncülerinden General George Washington 1789’da ülkenin ilk baﬂkan› olmuﬂtur. daha farkl› ve kapsaml› bir anayasan›n haz›rlanmas› zorunlulu¤unu getirmiﬂtir. Frans›z veya Rus devrimleri gibi di¤er önemli devrimlerden oldukça farkl›d›r. Ülkenin toprak geniﬂlemesine kuzey ve güney eyaletleri aras›ndaki kölelik konusunda odaklanan gerilimin t›rmanmas› eﬂlik etmiﬂtir. 1848 tarihine gelindi¤inde. Yeni bir devletin ortaya ç›kmas›n› sa¤layan Amerikan Devrimi. yeni devletin siyasal kurumlar›n› ve demokratik yap›s›n› belirleyen ilkeleri ortaya koymuﬂtur. temel siyasi kurumlar›n›n güç ve yetkisi de dahil olmak üzere. 3) “New Deal” Dönemi (1933-1940): Amerikan siyasi tarihindeki üçüncü büyük dönüm noktas› 1930’lu y›llardaki New Deal döneminde hükümetin ekonomideki rolünü art›ran yeni düzenlemelerin getirilmesidir.4. bir yandan da ABD Avrupa ve Asya’dan milyonlarca göç- . günlük yaﬂamlar›nda sistematik olarak ayr›mc›l›¤a u¤ram›ﬂ ve demokratik süreçlere tam kat›l›mdan d›ﬂlanm›ﬂt›r. bu siyasi düzenlemeden do¤an çeﬂitli sorunlar. Köleli¤e karﬂ› ç›kan kuzeydeki eyaletlerle. 1787’de toplanan anayasa kongresi. 1865-1945 y›llar› aras›ndaki dönemde ABD ülkeyi bir tar›m ülkesi görünümünden dünyan›n önde gelen sanayi güçlerinden biri haline getiren büyük sosyal ve ekonomik de¤iﬂimlere tan›k olmuﬂtur.
Bu Baﬂkan›n veya yürütmedeki yard›mc›lar›n›n. federal hükümete ekonominin düzenlenmesi ve yönetilmesinde daha önce görülmemiﬂ derecede aktif bir rol vermesi bak›m›ndan ABD’nin siyasal ve ekonomik yap›s›nda önemli bir de¤iﬂime yol açm›ﬂt›r. Amerikan siyasal sistemi. ‹ngiltere ve di¤er parlamenter sistemlerde kuvvetler ayr›l›¤› de¤il. Bankac›l›k sisteminin çöküﬂüyle baﬂlayan kriz. Anayasan›n haz›rlan›ﬂ›nda en önemli rolü oynayan seçkinlerden olan James Madison bu sorunun çözümünün kontrol ve denge sistemi (checks and balances) arac›l›¤›yla ve kuvvetler ayr›l›¤› ilkesiyle (separation of powers) mümkün olaca¤›na inanm›ﬂt›r.görece birbirinden ba¤›ms›z olmas› ve hiçbir organ›n di¤erini kontrol alt›na almamas› anlam›na gelmektedir. 1788’de onanan ve 1789’da yürürlü¤e giren ABD Anayasas›yla belirlenmiﬂtir. Bu yasalar ilk Kongre’de 1789’da kabul edilmiﬂ ve 1791’de anayasan›n parças› haline gelmiﬂtir.yasama. 1929 krizi ekonomik ve sosyal sorunlara hal çaresi bulmak için yeni politika aray›ﬂlar›na yol açm›ﬂt›r. yürütme gücünü Baﬂkana ve yarg› gücünü Yüksek Mahkeme ve di¤er federal mahkemelere vermektedir. Örne¤in. Benzer ﬂekilde Kongre’ye seçilen bir kiﬂi yürütmede bir görev ald›¤› zaman yasamadaki yerinden ayr›lmak zorundad›r. Amerikan Siyasetinin Anayasal Çerçevesi Amerikan hükümetinin ve siyasetinin anayasal çerçevesi 1787’de yaz›lan. Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler men almaya devam etmiﬂtir. Hillary Clinton. “Haklar Kanunu” (Bill of Rights) olarak bilinen ilk 10 de¤iﬂiklik ABD vatandaﬂlar›n›n haklar›n› belirler ve bireysel özgürlüklerle kanun önünde yarg›lanma sürecini güvence alt›na almaktad›r. iﬂsizlikte h›zl› art›ﬂa neden olmuﬂ ve milyonlarca Amerikal› iﬂsiz kalm›ﬂt›r. sonuncusu 1992’de olmak üzere. örne¤in ‹ngiltere’den farkl›d›r. New Deal dönemi.102 New Deal döneminde hükümetin ekonomideki rolünü artt›ran yeni düzenlemeler getirilmiﬂtir. yasama organ›nda yani Kongre’de yer alamayacaklar› anlam›na gelmektedir. baﬂbakan ve bakanlar›n (yürütme) genellikle parlamentodaki (yasama) en büyük partinin üyeleri aras›ndan seçildi¤i parlamenter sistemden. icraat›ndan halka karﬂ› sorumlu olmas›n› sa¤lamay› amaçlayan bir belgedir. Amerikan Anayasas›n›n kuvvetler ayr›l›¤›n› güvence alt›na almas›n›n temel yollar›ndan biri hükümetin herhangi bir organ›nda yer alan kiﬂinin ayn› anda baﬂka bir organda görev almas›n›n yasaklanmas›d›r. kuvvetler birleﬂimi söz konusudur. Baﬂkan Roosevelt’in New Deal’i yoksullar için asgari ücret ilkesini getirmiﬂ ve ayn› zamanda çal›ﬂanlar›n emeklilik haklar›n› güvence alt›na alan bir sosyal güvenlik program›n› da ortaya koymuﬂtur. yürütme ve yarg›. Kuvvetler ayr›l›¤› hükümetin üç organ›n›n . Halen dünyan›n yürürlükteki en eski anayasas› olan bu anayasada. Anayasay› yazanlar›n bu konulara verdikleri önem ‹ngiliz sömürge idaresinin halka temsil hakk› vermeksizin a¤›r yeni vergiler koymuﬂ olmas›ndan kaynaklanm›ﬂt›r. Amerikan Anayasas› ABD kurucular›n›n halk egemenli¤inin uygulanmas› ve hükümetin halk›n r›zas›na dayal› olarak. Sonuçta. toplam 27 kere de¤iﬂiklik yap›lm›ﬂt›r. hükümetin daha fazla mali düzenleme yapmas›n› sa¤layan yasalar ç›kar›lm›ﬂt›r. Amerikan Anayasas› yasama gücünü Kongre’ye. Ancak ekonomik büyüme ve refah ülkenin 1929’da karﬂ›laﬂt›¤› büyük ekonomik krizin sonucunda sekteye u¤ram›ﬂt›r. Buna ek olarak. Demokrat Parti’den 1933’te baﬂkan seçilmesinin ard›ndan Franklin D. Baﬂkan Obama taraf›ndan 2008 baﬂkanl›k seçimleri sonras›nda d›ﬂiﬂleri bakan› olarak atan- . Roosevelt iﬂsizler için istihdam olana¤› sa¤layan kamu projeleri yoluyla ekonomik iyileﬂmeyi hedefleyen ve “New Deal” diye adland›r›lan program› aç›klam›ﬂt›r. Amerikan Cumhuriyeti’nin kurucular› ço¤unlu¤un az›nl›k üzerindeki tahakkümü sorununa da bir çözüm bulmay› amaçlam›ﬂlard›r.
Bu ilkeye göre.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 103 d›¤›nda New York eyalet senatörü olarak görev yapt›¤› Senato’dan istifa etmek zorunda kalm›ﬂt›r. Üçüncü olarak. Ünite . Siyasi bir kavram olarak federalizm merkezi veya ulusal hükümetle bölgesel veya yerel hükümetler aras›nda yetkilerin paylaﬂ›lmas›d›r. Dördüncü olarak da. bununla birlikte bu atamalar Kongre taraf›ndan onaylanmak zorundad›r. Bir yönetim biçimi olarak federalizm ABD’de ortaya ç›km›ﬂ ve daha sonra bir dizi ülke taraf›ndan benimsenmiﬂtir. federal hükümetle eyaletler aras›ndaki yetki da¤›l›m›n› düzenler. ABD Anayasas›. ABD’nin kuruluﬂundan bu yana her ne kadar Kongre üyeleri taraf›ndan olas› anayasa de¤iﬂiklikleri ile ilgili binlerce teklif verilmiﬂ olsa da. ancak Baﬂkan Yüksek Mahkeme yarg›çlar›n› Senato’nun onay› da al›narak atamaktad›r. 2002. Kongre ise Baﬂkanlar›n vetolar›n› yüzden fazla kere geçersiz hale getirmiﬂtir (Burns vd. Baﬂkan›n ABD’yi d›ﬂar›da temsil edecek diplomatlar› atama yetkisi vard›r. Teoride ve uygulamada federalizm siyasi gücün merkezi hükümetin elinde oldu¤u üniter hükümet sistemlerinden ayr›lmaktad›r. Madde’sinde belirtilmiﬂtir. yürütme gücünü Baﬂkana ve yarg› gücünü Yüksek Mahkeme ve di¤er federal mahkemelere vermektedir. ‹kincisi. Amerikan Anayasas›nda kuvvetler ayr›l›¤›n› güvence alt›na alman›n dolay›s›yla da tek bir elde toplanmas›n› engellemenin bir baﬂka arac› da kontrol ve dengeler sistemidir. Anayasadaki de¤iﬂiklikler için kullan›lacak yöntem anayasan›n 5. Rusya ve ABD gibi hem geniﬂ topraklara hem de fazla nüfusa sahip ülkelerde uygulanmaktad›r. hükümetin farkl› organlar›n›n yetkilerini belirler. yürütmenin baﬂ›n›n yani baﬂbakan›n ayn› zamanda parlamento veya yasama organ› üyesi oldu¤u ‹ngiliz parlamenter sisteminden ayr›lmaktad›r. Anayasa ilk olarak federal bir sistem içinde var olan yasama. yürütme ve yarg› organlar›na dayanan hükümetin yap›s›n› tan›mlar. Bununla birlikte ‹sviçre ve Almanya gibi federalizmi benimseyen daha küçük baﬂka ülkeler de bulunmaktad›r. Kongre (yasama) yasa geçirebilir. Kongre’yi oluﬂturan Temsilciler Meclisi ve Senato’nun her ikisinin üçte iki oyuyla veya eyalet yasama organlar›n›n üçte ikisinin iste¤i üzerine Kongre taraf›ndan toplanan ulusal bir kurul arac›l›¤›yla de¤iﬂiklik teklif edilebilir. Dolay›s›yla uygulamada anayasal kontrol ve dengeler sistemi her bir organ›n di¤erleri üzerinde bir miktar yetki sahibi olmas› ve yetkileri paylaﬂmas› anlam›na gelmektedir. ancak Baﬂkan (yürütme) bu yasay› veto edebilir ve anayasa Baﬂkan›n vetosunun geçersiz olmas› için Kongre’nin her iki meclisinin üçte ikisinin oyunun al›nmas›n› gerektirmektedir. Bu bak›mdan da Amerikan sistemi. . birey hak ve özgürlükleri konusunda hükümetin yetkilerinin s›n›rlar›n› çizer. hükümetin üç organ›ndan her biri di¤erlerinin eylemlerini kontrol edebilir ve dolay›s›yla hiçbir organ di¤erlerine hükmedemez. bunlar›n ancak 33’ü yasama üyelerinin üçte ikisinin deste¤ini alm›ﬂ ve bunlar›n da yaln›zca 27’si eyaletler taraf›ndan onaylanm›ﬂt›r. ülkenin siyasal sistemini ve iﬂleyiﬂini belirleyen en önemli ilkeleri içeren temel bir belgedir. Federalizm Amerikan siyasal sisteminin ay›rt edici özelliklerinden birisi de federal hükümet kurumlar› ve uygulamalar›na dayanmas›d›r. Bu maddeye göre. Federalizm genellikle Kanada veya Avustralya gibi geniﬂ toprak parçalar› üzerine kurulmuﬂ veya Hindistan.4. 30). Yüksek Mahkeme (Supreme Court) Kongre’den geçen ve Baﬂkan›n imzalad›¤› yasalar› anayasaya ayk›r› bulabilir. Kuvvetler ayr›l›¤› ilkesini benimseyen Amerikan Anayasas› yasama gücünü Kongre’ye.. Yasa tasar›s› daha sonra eyalet yasama organlar›n›n dörtte üçünün onay›n› almak zorundad›r. 1789 ile 2002 aras›nda Baﬂkanlar Kongre’nin onaylad›¤› yaklaﬂ›k 2500 yasay› veto etmiﬂtir.
SIRA S‹ZDE ABD’de siyasi yetki federal ve eyalet hükümetleri aras›nda nas›l paylaﬂ›lmaktad›r? SIRA S‹ZDE 1 DÜﬁÜNEL‹M Habeas corpus ilkesi yarg›c›n bir kiﬂinin hangi hukuki gerekçe ile S O R U hapishanede tutuklu oldu¤unu aç›klama zorunlulu¤u bulunmas› D‹KKAT anlam›na gelmektedir. Ex post facto kanunlar ilkesi ise bir kiﬂinin gerçekleﬂtirdi¤i dönemde suç say›lmaAMAÇLARIMIZ yan eylemine karﬂ› ceza kanununun geriye dönük olarak iﬂlemesinin anayasa yoluyla engellenmesidir. Bunun sonucunda seçim günlerinde Amerikal›lar sadece baﬂkan ve kongre adaylar› için de¤il. ABD’de federalizmin uygulanmas› ile ilgili önemli bir mesele eyaletlerle ulusal devlet aras›ndaki uyuﬂmazl›k durumunda yetki üstünlü¤ü ile ilgilidir. belediyeler ve okul bölgeleri gibi çok say›da alt idari birimler mevcuttur. ilçe yöneticileri. polis ﬂefleri ve yarg›çlar için de oy verirler. Anayasay› yazd›klar›nda ABD’nin S O U kurucu liderleriRsadece birkaç hakk› bu belgeye dahil etmiﬂlerdi. 1791’de onanan Haklar Bildirgesi’nin on maddesi Amerikan halk›n›n temel hak ve özgürlükleri ile ilgili esas anayasa maddelerini oluﬂturmaktad›r. TELEV‹ZYO din kurumuna sayg› göstermeyen. Federal hükümetin baz› önemli yetkileri aras›nda savaﬂ ilan etme. Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler ABD Anayasas› “federalizm”e at›fta bulunmamas›na karﬂ›n. seçilmiﬂ valisi. para basma ve eyaletler aras›ndaki ticareti düzenleme yetkileri bulunmaktad›r. Vergilendirme ve suçlular›n cezaland›r›lmas› gibi hem federal hükümetin hem de eyaletlerin uygulayabilece¤i baﬂka yetkiler de bulunmaktad›r. mahkeme sistemi ve yasama organ› bulunmaktad›r. ABD’DE S‹YAS‹ HAKLAR VE ÖZGÜRLÜKLER Sivil haklar›n ve özgürlüklerin korunmas› Amerikan siyasi hayat›n›n anayasal temellerinin önemli bir yönünü oluﬂturmaktad›r. eyalet içi ticaret ve motorlu taﬂ›tlar›n denetlenmesi gibi konulardad›r. okul bölgesi baﬂkanlar›. Seksen beﬂ binden fazla yerel yönetim birimiyle ABD dünyadaki demokratik ülkeler aras›nda en fazla seçilmiﬂ yöneticisi olan ülkedir. dinin serbestçe uygulanmas›n› engelleyen ya da ifade ve bas›n hürriyetini ortadan kald›ran veya bar›ﬂç› bir ﬂekilde toplant› yapma hakk›n› ve ﬂikâyetlerinin düzeltilmesi için hükümete dilekçe verme hakk›n› engel‹NTERNET DÜﬁÜNEL‹M SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . mahkeme sistemi ve yasama organ› bulunmaktad›r. Habeas corpus ilkesi yarg›c›n bir kiﬂinin hangi hukuki gerekçe ile hapisD‹KKAT hanede tutuklu oldu¤unu aç›klama zorunlulu¤u bulunmas› anlam›na gelmektedir. ›rk eﬂitli¤i sorunu konusunda federal hükümetle baz› güney eyaletleri aras›nda 1960’l› y›llarda ortaya ç›kan uyuﬂmazl›klar genellikle federal hükümetin lehine sonuçlanm›ﬂt›r. seçilmiﬂ valisi. medeni haklar (evlilik ve boﬂanma gibi). Amerikan siyasal sistemindeki federalizm ilkesi uyar›nca elli eyaletten her birinin kendi anayasas›. Bu ilkeye göre gözalt›ndaki kiﬂi yarg›ca baﬂvurabilir ve yasad›ﬂ› olarak hapishaneSIRA S‹ZDE de tutuldu¤u iddias›yla sal›verilmesini talep edebilir. Örne¤in. Anayasan›n Tonanmas›ndan iki y›l sonra ABD Kongresi Haklar Bildirgesi’nde bir K ‹ A P de¤iﬂiklik önerisinde bulunmuﬂtur. baﬂka devletlerle anlaﬂma imzalama. kasabalar. Mahkeme sisteminin yeterli delil bulamamas› durumunda da yarg›ç tutuklunun sal›verilmesine karar verebilir. bu türden uyuﬂmazl›klar genellikle anayasaya ve (anayasa ile uyumluysa) ulusal devletin yasalar›na bak›larak çözümlenmiﬂtir. “Kongre. Buna ilaveten her eyaletin kendi içinde de ilçeler. siyasi yetkiyi Washington’daki federal veya ulusal hükümetle eyalet hükümetleri aras›nda kesin bir ﬂekilde paylaﬂt›rmaktad›r. Bu çoklu yönetim yap›s›n›n idaresi seçilmiﬂ görevlilerin elindedir. Bunlar›n aras›nda en önemlisi habeas corpus ve bu hakk›n ex post facto kanunlara karﬂ› korunmas›d›r.N Haklar Bildirgesi’nin ilk de¤iﬂik (tashihli) maddesi. Öte yandan eyaletlerin ana yetkileri e¤itim. ayn› zamanda eyalet meclislerinin üyeleri. federal hükümetle eyaletler aras›nda bir uyuﬂmazl›k söz konusu oldu¤unda genellikle federal hükümetin kararlar› uygulanmaya konmuﬂtur. Di¤er bir deyiﬂle. Geçmiﬂte.104 Amerikan siyasal sistemindeki federalizm ilkesi uyar›nca elli eyaletten her birinin kendi anayasas›.
Karﬂ›laﬂt›rmal› siyasal sistemler alan›nda ABD. Beﬂinci de¤iﬂik madde kimsenin “kendi aleyhine tan›kl›k etmeye zorlanamayaca¤›n›” belirterek zorlama yoluyla kendi aleyhinde tan›kl›¤› yasaklamaktad›r. Obama ola¤anüstü örgütsel çal›ﬂmayla partisinin Baﬂkan aday› olmay› baﬂarm›ﬂt›r. Madde suç ve ﬂiddetin ana nedeni olarak gören silah denetimi savunucular› taraf›ndan sert ﬂekilde eleﬂtirilse de.4. seçimden birkaç ay önce toplanan ve eyaletlerden gelen çok say›da delegenin kat›ld›¤› ulusal bir kongrede Baﬂkan adaylar›n› belirlerler. Baﬂlang›çta ülke çap›nda fazla tan›nm›yor olmas›na karﬂ›n.‹ N T E R N E T Baﬂkan se2008’de çilen Barack Obama neredeyse 2004 seçimlerinden hemen sonra adayl›k için yo¤un ve kapsaml› bir ﬂekilde çal›ﬂmaya baﬂlam›ﬂ ve dört y›l boyunca yüzlerce küçük kasabay› ve ﬂehri ziyaret etmiﬂtir. Kongre (yasama) ve Yüksek Mahkeme (yarg›) taraf›ndan temsil edilen hükümetin üç organ› aras›nda hem iﬂ bölümü hem de kontrol D‹KKAT ve dengeler sistemi bulunmaktad›r. Obama ayn› zamanda kendini Amerikal› seçmenlere daha iyi tan›tabilmek ve seçim kampanyas› için ba¤›ﬂ toplamak amac›yla interneti de etkili olarak kullanm›ﬂt›r. 2 SIRA S‹ZDE ABD’DE POL‹T‹KA YAPICI KURUMLAR DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M S O R U Amerikan siyasal sisteminin üç ana politika yap›c› kurumu Baﬂkanl›k (Presidency). Haklar Bildirgesi’ndeki di¤er maddeler aras›nda ikinci de¤iﬂik madde Amerikan vatandaﬂlar›n›n silah bulundurma hakk›n› güvence alt›na ald›¤› için oldukça tart›ﬂmal›d›r. Kongre (Congress) ve Yüksek Mahkeme (Supreme Court)’dir. Ülkenin iki büyük siyasi partisi. Haklar Bildirgesi’nin on maddesi. sivil özgürlükler ve bireyin hükümete karﬂ› korunmas› ile ilgili baz› temel anayasal ilkeleri ortaya koymaktad›r. pek çok Amerikal› silah bulundurma ve taﬂ›man›n anayasal haklar› oldu¤unda ›srar etmektedir. ifade ve toplant› özgürlü¤ünü güvence alt›na almaktad›r. Son y›llarda Baﬂkan aday› olmak isteyenlerin yapt›klar› faaliyetler seçim tarihinden çok önce baﬂlamaktad›r. baﬂkanl›k sistemini benimseyen demokrasilerin en AMAÇLARIMIZ önemli örne¤i olarak belirtilir. Amerikan baﬂkanl›k sistemi Baﬂkan›n hem devletin Ahem de hüküK ‹ T P metin en yetkili kiﬂisi olma özelli¤ini taﬂ›mas› bak›mdan di¤er demokrasi türleri olan parlamenter ve yar› baﬂkanl›k rejimlerinden ayr›l›r. Örne¤in. Daha önce de belirS O R U tildi¤i gibi Baﬂkan (yürütme). Özet olarak. Ancak Roosevelt üç dönem üst üste görev yapm›ﬂ. Yani anayasan›n ilk de¤iﬂik maddesi inanç. Yani mahkeme salonunda. hiç kimse daha sonra aleyhinde kullan›labilecek bir kan›t vermeye zorlanamaz. Amerikan Baﬂkanlar› dört y›lda bir yap›lan genel seçimlerleL do¤rudan halk taTE EV‹ZYON raf›ndan seçilirler. Amerikan Baﬂkanlar› genellikle iki dönemden fazla görev yapmam›ﬂlard›r. Ünite . Roosevelt’e kadar.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 105 leyen hiçbir kanunu ç›karamaz” ifadesinden oluﬂtu¤u için ayr› öneme sahiptir. Amerikan Anayasas›’n›n kuvvetler ayr›l›¤› ilkesini güvence alt›na almas›n›n temel yollar› SIRA S‹ZDE nelerdir? ABD Anayasas›n›n ilk on maddesi. karakolda veya Kongre’deki bir sorgulamada. 1944’te dördüncü kere tekrar seçilmiﬂse de dönemini tamamlayamadan vefat et- AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . sivil özgürlükler ve bireyin hükümete karﬂ› korunmas› ile ilgili baz› temel anayasal ilkeleri ortaya koymaktad›r. Haklar Bildirgesi’nde yer alan bir baﬂka önemli ilke kendi aleyhinde tan›kl›k etmeye karﬂ› getirilen koruma ile ilgilidir. Franklin D. D‹KKAT Baﬂkanl›k SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Baﬂkan Amerika siyasetinde çok önemli bir rol oynamaktad›r. Dünyadaki demokratik sistemlerin ço¤unda baﬂbakan›n hükümetin baﬂ› oldu¤u ve en güçlü siyasi aktör oldu¤u parlamenter sistem benimsenmiﬂtir. baﬂka bir deyiﬂle anayasan›n ilk on maddesi.
‹kinci Dünya Savaﬂ›’ndan sonra anayasada bir kiﬂinin yaln›zca iki dönem Baﬂkan olabilece¤i yönünde bir de¤iﬂiklik yap›lm›ﬂt›r. federal hükümetin sosyal ve ekonomik kamu politikalar›n›n belirlenmesindeki rolünün ve sorumluluklar›n›n artmas› Beyaz Saray’daki Baﬂkanl›k ofisine do¤rudan ba¤l› olan yeni birimlerin oluﬂturulmas›na yol açm›ﬂt›r. Bu atamalar kabinesinde görev alan bakanlar›. Bununla birlikte. Baﬂkan›n yetkilerinin bir dizi kayna¤› vard›r. Bu ikili görev ve do¤rudan halk taraf›ndan seçilmesi Baﬂkan› ülkenin en güçlü siyasi lideri yapmas›n›n yan› s›ra iç ve d›ﬂ politika konular›nda partisinin yasama gündemini büyük ölçüde ﬂekillendirecek biri haline getirmektedir. Oysa günümüzde Baﬂkan›n hem çal›ﬂma mekan› hem de ailesiyle beraber yaﬂad›¤› Beyaz Saray’da ve çevresindeki baﬂkanl›k devlet dairelerinde yaklaﬂ›k 600 kiﬂi görev yapmaktad›r. büyükelçileri. Günümüzde Amerikan Baﬂkan› dünyadaki demokratik ülkelerin liderleri aras›nda genellikle en çok yetkiye sahip olan› olarak bilinmektedir. Yürütme organ›n›n baﬂ› olarak Baﬂkan günümüzde dört milyondan fazla çal›ﬂan› olan büyük bir bürokrasinin de baﬂ›d›r. ikinci döneminin baﬂlang›c›nda Watergate Skandal› sonucunda istifa etmek zorunda kald›¤› için toplam 6 y›l görev yapabilmiﬂtir. Ronald Reagan. Baﬂkan›n yetkilerinin ABD’nin kuruluﬂundan bu yana giderek artt›¤› görülmektedir. Beyaz Saray’daki görevli say›s›nda da önemli . Ülkenin siyasi yürütme organ›n›n baﬂ›ndaki kiﬂi olarak hem devletin hem de hükümetin baﬂ›d›r. miﬂtir. ekonomik ve siyasi konular›n ortaya ç›k›ﬂ›d›r. 1930’lardan baﬂlayarak. Bu e¤ilimin en önemli nedenleri Amerika’n›n dünyadaki etki ve rolünün artmas›. 20nci yüzy›l boyunca Amerika’n›n dünyadaki gücü ve rolü artt›kça Baﬂkan seçilen kiﬂiler de savaﬂ ve bar›ﬂla ilgili hayati kararlar›n al›nmas›nda ana aktörler haline gelmiﬂlerdir. devlet teﬂkilat›n›n üst düzey yöneticilerini. Ayn› zamanda. kontrol ve dengeler sistemi oluﬂturarak. Baﬂkan›n Amerika’n›n siyasi hayat›ndaki yetki ve rolünün geniﬂlemesi. Amerikan Baﬂkan›n›n gücü ayn› zamanda seçildikten sonra 5000’den fazla siyasi atama yapabilmesinden de kaynaklanmaktad›r. ABD’nin kuruluﬂ y›llar›nda görev yapan George Washington ve Thomas Jefferson gibi erken dönem Amerikan Baﬂkanlar› kendilerine yard›mc› olacak az say›da personelle çal›ﬂm›ﬂlard›. yeniden seçilmesine ra¤men. Roosevelt’in al›ﬂ›lmad›k ﬂekilde uzun görev süresi temelde büyük bir dünya savaﬂ›n›n getirdi¤i koﬂullardan kaynaklanm›ﬂt›r. Beyaz Saray’daki personel say›s›ndaki art›ﬂa da yans›m›ﬂt›r. Anayasan›n ikinci maddesi yaln›zca “Yürütme yetkisi Amerika Birleﬂik Devletleri’nin Baﬂkan›ndad›r” demektedir. federal hükümetin hakimlerini ve Beyaz Saray personelini içermektedir. Bununla birlikte Baﬂkan›n üst düzey bürokrat atamalar›n›n ABD Senatosu taraf›ndan onaylanmas› gerekti¤i ve Senato’nun Baﬂkan›n yapt›¤› atamalar› reddetti¤i çok say›da durum oldu¤u da göz önünde bulundurulmal›d›r. Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Amerikan Baﬂkan› dünyadaki demokratik ülkelerin liderleri aras›nda genellikle en çok yetkiye sahip olan› olarak bilinmektedir. teknolojinin geliﬂimi ve yeni hükümet politikalar›n›n oluﬂturulmas›n› gerektiren yeni sosyal.106 Amerikan Baﬂkanl›k Sistemi Baﬂkan›n hem devletin hem de hükümetin en yetkili kiﬂisi olma özelli¤ini taﬂ›mas› bak›mdan di¤er demokrasi türleri olan parlamenter ve yar› baﬂkanl›k rejimlerinden ayr›lmaktad›r. ABD’nin kurucular›. Baﬂkan›n ilgilendi¤i iç ve d›ﬂ politika konular›ndaki art›ﬂa paralel olarak. Buna ek olarak Amerikan Yüksek Mahkemesi de Baﬂkanl›k yetkileri ile ilgili davalarda genellikle yürütme organ›n›n lehine karar vererek Baﬂkanlar›n siyasal sistemi içindeki konumlar›n› güçlendirmiﬂtir. Richard Nixon da. Bill Clinton ve George W. Baﬂkan seçilen kiﬂinin yürütme yetkisini hükümetin di¤er organlar›yla paylaﬂmas›n› güvence alt›na almak istemiﬂlerdir. Amerikan Baﬂkanlar›’n›n resmi yetkileri oldukça s›n›rl›d›r. Bush— seçimleri yeniden kazanarak Beyaz Saray’da sekiz y›l kesintisiz kalmay› baﬂarm›ﬂlard›r. ‹kinci Dünya Savaﬂ›’ndan günümüze kadar olan dönemde seçilen 11 Baﬂkan aras›nda 4’ü— Dwight Eisenhower.
Anayasay› yazanlar yasama yetkisinin ço¤unluk taraf›ndan kontrol edilen tek bir kurumun elinde toplanmas›n› engellemenin önemli olaca¤›n› düﬂünerek yasama organ›nda Temsilciler Meclisi’nin yan› s›ra Senato’nun da bulunmas›n› öngörmüﬂlerdir. Daha kalabal›k olan California ve New York gibi eyaletlerin Meclis’te s›ras›yla 53 ve 32 temsilcisi varken. Mali Yetki: Amerika anayasas› yürütme taraf›ndan haz›rlanan federal hükümet bütçesi üzerindeki son sözü söyleme yetkisini Kongre’ye vermiﬂtir. Meclis üyeleri iki y›ll›¤›na seçilirler ve tekrar seçilmeleri de mümkündür. Sonras›nda alt komite tasar›y› oylar ve tasar› ço¤unlu¤un oyunu al›rsa Kongre’nin her iki kanad›na da tart›ﬂ›lmak üzere gönderilir. Sadece Meclis taraf›ndan gündeme getirilebilecek “vergi kanunu yasa tasar›s›” d›ﬂ›nda. 100 üyesi ile Temsilciler Meclisi’nden say›ca daha küçüktür. Temsilciler Meclisi’nin ülke çap›ndaki 435 ayr› seçim bölgesini temsil eden 435 üyesi vard›r. Temsilciler Meclisi için yap›lacak olan seçimlerdeki seçim bölgelerinin sandalye say›s› her on y›lda bir sandalyelerin yeniden da¤›t›m› (reapportionment) yoluyla nüfus de¤iﬂikliklerine göre yeniden düzenlenir. ulusal güvenlik dan›ﬂman›. tart›ﬂma ve tavizi içermektedir. Amerikan siyasal sisteminde Kongre’nin önemi aﬂa¤›daki alanlardaki güç ve otoritesinden kaynaklanmaktad›r: Temsil: Kongre toplumdaki farkl› ve s›k s›k çat›ﬂan ekonomik. Nüfus büyüklüklerine bak›lmaks›z›n elli eyaletin her birinin Senato’da alt› y›ll›¤›na seçilen iki senatörü bulunmaktad›r. sosyal ve siyasi ç›karlar›n ifade edildi¤i ana kurumdur. Temsilciler Meclisi ile Senato üyeleri aras›nda uzun süren pazarl›k. Onay: Senato’nun Yüksek Mahkeme yarg›çlar›. ‹lçelerin co¤rafi s›n›rlar› da eyalet meclisleri taraf›ndan ço¤unlukla partizan nedenlerle de¤iﬂtirilebilmektedir. Montana ve South Dakota gibi nüfusu az olan eyaletlerin yaln›zca birer üyesi vard›r. yasa tasar›lar› Kongre’nin herhangi bir kanad›ndan üyeler taraf›ndan önerilebilir. Amerikan Baﬂkanlar›n›n Beyaz Saray’daki üst düzey yard›mc›lar› aras›nda baﬂkan yard›mc›s›. bas›n ve hukuk dan›ﬂmanlar› bulunmaktad›r. . Yasa tasar›s› daha sonra genel bir komiteye gider ve e¤er burada geçerse konu üzerinde uzmanlaﬂm›ﬂ alt bir komiteye gönderilir. Kongre’nin en önemli örgütsel özelli¤i iki meclisli olmas›d›r. ABD Kongresi’nin her bir kanad›n›n toplant› salonlar› ve üyelerin ofisleri Washington’daki Capitol Binas›’n›n içinde bulunmaktad›r. Bundan sonra tasar› alt komitenin üyeleri taraf›ndan tart›ﬂ›larak ço¤unluk için kabul edilebilir hale gelecek ﬂekilde de¤iﬂtirilir.4. ‹dari Gözetim: Kongre yasaman›n onaylad›¤› yasalar›n ve politikalar›n uyguland›¤›ndan emin olmak amac›yla federal hükümet bürokrasisinin iﬂleyiﬂini denetler. Sadece partizan amaçlarla seçim bölgelerinin haritas›n›n de¤iﬂtirilmesine gerrymandering denilmektedir. Bu süreç. ABD Kongresi’nde yasama süreci oldukça karmaﬂ›kt›r ve genellikle uzun zaman al›r. Senato. Yasama: Kongre federal hükümetin tüm yasalar›n›n haz›rlanmas›. Amerika’n›n yabanc› ülkelerdeki büyükelçileri ve bakanl›klar gibi Baﬂkan taraf›ndan belirlenen önemli mevki atamalar›n› onaylama veya reddetme yetkisi vard›r. Her ikisinin de tasar›y› onaylamas› durumunda. Kongre Kongre ABD’de siyasi temsilin ve yasa yap›m›n›n ana kurumudur. Ünite . tart›ﬂ›lmas› ve yürürlü¤e konulmas› konusunda anayasa taraf›ndan yetkilendirilmiﬂtir. Her bir eyaletten Meclis’e seçilecek olan temsilci say›s› nüfusa göre belirlenir. iki kanad›n üyelerinde oluﬂturulacak bir konferans komitesi uzlaﬂma sa¤lanmas› için tart›ABD’de siyasi temsilin ve yasa yap›m›n›n ana kurumu olan Kongre’nin Temsilciler Meclisi ve Senato olmak üzere iki meclisi vard›r.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 107 oranda art›ﬂ olmuﬂtur.
Amerikan siyasal sisteminin üçüncü organ› yarg›d›r. ABD’deki yarg› sistemi ülkenin federal hükümet yap›s› temelinde ﬂekillenmiﬂtir. Bunlar›n daimi komisyonlar olarak bilinen bir k›sm› uzun ömürlü ve sürekli iken. geçici konu ve sorunlar için özel komiteler oluﬂturulmaktad›r. Federal mahkemelerin yan› s›ra elli eyaletten her birinin kendi ba¤›ms›z yarg›s› vard›r. Yani yarg› yetkisi de ademi merkeziyetçidir ve iki ayr› yarg› sistemi aras›nda bölünmüﬂtür. Komitelerde görev yapan üst düzey uzman personelin fikirleri ve görüﬂleri komite üyeleri üzerinde oldukça etkili olabilmektedir. Bu yüzden Yüksek Mahkeme’de görevli yarg›çlar›n kendi kiﬂisel siyasi görüﬂleri zaman zaman Yüksek Mahkeme’nin verdikleri kararlar› etkileyebilmektedir. Yüksek Mahkeme Bush lehine karar vermiﬂ. Bunun gibi konularda kritik kararlar almas›n›n yan› s›ra. Federal mahkeme yarg›çlar› Baﬂkan taraf›ndan Senato’nun tavsiyesi ve iste¤iyle atan›r. Amerika’n›n en üst düzey mahkemesinin yarg› denetiminin ard›ndan yasama veya yürütmenin bir eylemini anayasaya ayk›r› ve dolay›s›yla geçersiz ilan etme yetkisi vard›r. Ancak iki as›rdan fazla bir zaman önce yaz›lm›ﬂ olan ve çok say›da genelleme içeren bir anayasan›n yorumlanmas› basit bir iﬂ de¤ildir. ekonomi ve vergi politikas› gibi bütün Kongre’yi ilgilendiren konular› ele alan birkaç ortak komite de bulunmaktad›r. Yüksek Mahkeme’de baﬂyarg›ç da dahil dokuz üye vard›r. Temsilciler Meclisi ve Senato üyeleri yasa tasar›lar›n›n tart›ﬂ›ld›¤›. 2000 baﬂkanl›k seçimlerinde George W. Amerikan siyasal sisteminin yarg› organ›n›n en yüksek noktas›n›n Yüksek Mahkeme oldu¤u aç›kt›r. Amerikan siyasi yaﬂam›nda oynad›¤› önemli rolden dolay› yarg›çlar›n Yüksek Mahkeme’ye aday gösterilmesi ve onaylanmas› önemli bir siyasi olayd›r. Yüksek Mahkeme üyeleri ömür boyu atand›¤› için yeni bir konumun . Amerikan siyasetindeki baz› kritik konu ve tart›ﬂmalarda da son söz Yüksek Mahkeme’nindir. Kongre komiteleri gündemdeki tasar›yla ilgili bilgi toplanmas›nda ve uzmanlaﬂmada önemli rol oynayan kiﬂilerden oluﬂmaktad›r. uzman ifadelerinin dinlendi¤i ve uzlaﬂma arand›¤› komite toplant›lar›nda uzun saatler geçirmektedir. Görüldü¤ü üzere ABD Kongresi’nin iﬂleyiﬂi büyük ölçüde komite ve alt komitelerin çal›ﬂmas›na dayanmaktad›r. dolay›s›yla Bush’u ABD Baﬂkan› yapm›ﬂt›r. Ayr›ca Senato ve Meclis üyelerinden oluﬂan. Bir kiﬂi ancak Baﬂkan taraf›ndan aday gösterilip Senato taraf›ndan onaylanarak Yüksek Mahkeme üyesi olabilmektedir. Federal mahkemeler ço¤unlukla ulusal yasalarla ilgili konularla ilgilenirken. Baﬂkan imzalayarak yasa haline getirebilir veya tasar›y› Kongre’ye geri gönderebilir. Bush ile Al Gore aras›ndaki yar›ﬂ Florida’daki oylar›n birbirine çok yak›n olmas›ndan dolay› ç›kmaza girdi¤inde. Bunun olmas› durumunda tasar› Baﬂkan›n imzas› olmadan yasalaﬂ›r. Kongre Temsilciler Meclisi ve Senato’nun üyelerinin üçte ikisinin onay›yla Baﬂkan›n vetosunu geçersiz k›labilir. Kongre’nin hem Temsilciler Meclisi’nde hem de Senato’da çeﬂitli komiteleri bulunmaktad›r. Yüksek Mahkeme’nin önemi ayr›ca federal yasalar›n üstünlü¤ünü sa¤lamadaki ve eyaletler aras›ndaki uyuﬂmazl›klar› çözmedeki rolünden kaynaklanmaktad›r.108 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler ﬂ›r. Onaylanmas›n›n ard›ndan tasar› Baﬂkana gönderilir. Örne¤in. eyalet mahkemeleri de eyalet yasalar›n› ilgilendiren ihtilaflar› ele almaktad›r. Yarg› ve Yüksek Mahkeme ABD’deki yarg› sistemi ademi merkeziyetçidir ve iki ayr› yarg› sistemi aras›nda bölünmüﬂtür: federal mahkemeler ve eyalet mahkemeleri. Anayasa Yüksek Mahkeme’ye kendi baﬂ›na politika yapma yetkisi vermemektedir. ‹kisinin aras›nda çat›ﬂma oldu¤u durumlarda sorun ABD Yüksek Mahkemesi taraf›ndan çözülmektedir. sadece anayasay› “yorumlama” yetkisi vermektedir. Ancak eyalet mahkemesinde görevli yarg›çlar tarihsel olarak eyalet meclisleri taraf›ndan atanmaktad›r.
Amerikan siyasi kültürünün baz› genel özellikleri aras›nda bireycilik. Geleneksel olarak Amerikal›lar insanlar›n düzenli yap›lan serbest seçimler yoluyla liderlerini özgürce seçme haklar›na kuvvetli ba¤l›l›kT göstermiﬂlerdir. Seçilmiﬂ devlet görevlileri ile ilgili de benzer bir durum söz konusudur: Kongre’ye karﬂ› olan olumlu görüﬂlerin oran› da. . 2000 y›l›nda halk›n yaklaﬂ›k %50’si hükümete güvendi¤ini ifade ederken. Önceden Yüksek Mahkeme üyeleri a¤›rl›kl› olarak erkeklerden ve beyazlardan seçilirdi. bu oran 2010’da %22’nin alt›na düﬂmüﬂtür. geleneklerini ve de¤erlerini yans›t›r. 1960’lardan bu yana Senato Baﬂkan’›n önerdi¤i alt› Yüksek Mahkeme üyesi aday›n› reddetmiﬂtir. Bir üyelik boﬂald›¤›nda Baﬂkan görev için yeterli deneyimi olmas›n›n yan› s›ra ayn› zamanda kendi partisinin temel görüﬂlerini destekleyen birini bulmaya çal›ﬂ›r. dokuz Yüksek Mahkeme yarg›c›ndan biri Porto Riko kökenli bir Latin. Her ne kadar önemli politika konular›nda vatandaﬂlar ve siyasi seçkinler farkl› görüﬂlere sahipL olsalar Nda. E¤er Baﬂkan›n partisi Senato’da ço¤unlu¤a sahipse onay süreci sorunsuz ilerler. Almanlara (%32) ve ‹talyanlara (%26) göre daha yüksek düzeyde oldu¤unu göstermiﬂtir (Ranney ve Kousser. AmeriTE EV‹ZYO kan siyasi kültürünün siyasi süreçte demokratik yollarla görüﬂ birli¤i sa¤lanmas›na. %50’den %25’e. Ancak. Bunun yan› s›ra. baﬂka bir deyiﬂle vatandaﬂlar›n›n birbirleri ve siyaset hakk›nda yayg›n olarak benimsedikleri tutum. Ekonomi ve toplumun hükümet taraf›ndan kapsaml› olarak denetlenmesine karﬂ›t olmak da Amerikan siyasi kültürünün‹ N T E R N E T geleneksel özelliklerinden biridir. di¤er bir deyiﬂle pazarl›k ve taviz yoluyla anlaﬂmaya var›lmas›na. 723). Bir ülkenin siyasal kültürü oS‹ZDE hini.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 109 aç›lmas› ancak bir üyenin ölmesi veya emekli olmas›yla mümkün olmaktad›r. K ‹ A P Ayr›ca ço¤unluk kural› ve siyasi az›nl›klar›n görüﬂlerini aç›kça ve özgürce ifade etmeleri de güçlü ﬂekilde desteklenmektedir. Bu SIRA S‹ZDE mevkiye seçilen kiﬂinin kolayca otoriter bir yönetime do¤ru gidebilece¤i düﬂünülebilir. biri siyah ve dördü de kad›nd›r. Ancak partisi Senato’da az›nl›kta olan veya kendi görev sürelerinin sonuna yaklaﬂan Baﬂkanlar ülkenin en yüksek mahkemesi için gösterdikleri aday›n kabul edilmesini sa¤lama konusunda daha çok muhalefetle karﬂ›laﬂmaktad›rlar. ortak AMAÇLARIMIZ oluﬂturulgörüﬂlerin mas›na dayal› siyaset tarz› ve yerel düzeydeki kuruluﬂ ve derneklere kat›l›m say›labilir. yani yar›ya düﬂmüﬂtür (http://people- D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Ekonomi ve toplumun hükümet taraf›ndan kapsaml› olarak denetlenmesine karﬂ›t olmak da Amerika siyasi kültürünün geleneksel özelliklerinden biridir. inanç ve de¤erleri siyasal sistemin SIRA toplumun tariiﬂleyiﬂinde önemli rol oynamaktad›r. bireysel giriﬂimcili¤in ve özel sektörün yasalar yoluyla korunmas›n›n ve desteklenmesinin gerekli oldu¤u düﬂüncesi Amerikan siyasal kültüründe önemli yer tutar. Amerika’daki Baﬂkanl›k sisteminde. Günümüzde ise (2011). ‹ngilizlere (%39).4. demokrasiye ba¤l›l›k. Baﬂkan seçilen kiﬂinin çok geniﬂ yetkileri vard›r. 2008 sonras›nda yaﬂanan ekonomik kriz nedeniyle Amerikal›lar›n hükümete ve ülkenin temel siyasi kurumlar›yla siyasetçilere olan güvenlerinin azald›¤›n› ortaya koymaktad›r. Örne¤in. Yüksek Mahkeme üyelerinin yap›s› y›llar içinde ›rk ve cinsiyet bak›m›ndan çok de¤iﬂmiﬂtir. verdi¤i de¤er dikkat çekicidir. Ünite . Frans›zlara (%30). Sizce bunun en önemli neDÜﬁÜNEL‹M denleri nelerdir? S O R U ABD’DE S‹YASAL KÜLTÜR VE S‹YASAL KATILMA 3 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Siyasal Kültür Bir ülkenin siyasal kültürü. son zamanlarda yap›lan araﬂt›rmalar. Amerikal›lar›n seçimle iﬂbaﬂ›na gelmiﬂ olan siyasetçilere duyduklar› güvenin (%44). 1997 y›l›nda yap›lan bir kamuoyu araﬂt›rmas›. Ancak ABD siyasal sisteminde bu tür bir geliﬂme yaﬂanmam›ﬂt›r. 2008.
9 oy alan Ross Perot taraf›ndan 1995 y›l›nda kurulan Reform Partisi’dir. Ayr›ca ço¤u Avrupa demokrasisinde çok partili sistemler tek bir parti parlamentodaki sandalyelerin ço¤unlu¤unu alamad›¤› için koalisyon hükümetleri ç›kar›rken. Di¤er aç›klamalar bireylerin hükümet taraf›ndan otomatik olarak seçim kütüklerine kaydedildi¤i di¤er birçok ülkenin aksine ABD’de oy vermek isteyenlerin kaydolmak için kendilerinin u¤raﬂmas› gerekti¤inin. 19. Birçok Avrupa demokrasisinin aksine küçük partiler Amerikan siyasetinde pek baﬂar› kazanamam›ﬂt›r. ABD’yi 1800’lerin baﬂ›nda ziyaret eden ve Amerikan demokrasisi ile ilgili etkili bir kitap yazan Frans›z tarihçi ve siyasi düﬂünürü Alexis de Tocqueville gibi yabanc› gözlemciler ülkenin yerel topluluklar› aras›ndaki dernek a¤lar›ndan ve vatandaﬂlar›n bu derneklere kat›lmaya olan isteklerinden etkilenmiﬂlerdir. yüzy›l›n baﬂlar›nda iki partili sistemin temelleri at›lm›ﬂ ve partiler ülke siyasetinin ve yerel siyasetin ana aktörleri haline gelmiﬂtir. Baz›lar› bunun siyasi süreçlerden tatmin olmaman›n bir iﬂareti oldu¤unu söylerken. Büyük ekonomik. ABD’deki Baﬂkanl›k ve Kongre seçimlerine kat›l›m oran› Avrupa’n›n alt›ndad›r. Siyasal Kat›lma Daha önce de belirtildi¤i gibi yerel düzeydeki derneklere kat›l›m geleneksel Amerikan kültürünün önemli bir parças› olagelmiﬂtir. partilerin baﬂkanl›k ön seçimleri ve referandumlar) alt›n› çizmektedir. sosyal ve siyasi de¤iﬂimlere karﬂ›n. Amerikal›lar aras›nda hükümete ve seçilmiﬂ devlet görevlilerine karﬂ› geliﬂen güvensizlik siyasal sisteme yönelik artan bir hoﬂnutsuzluk oldu¤unu göstermemektedir: Amerikal›lar›n ço¤unlu¤u (%56) siyasal sistemin düzgün çal›ﬂabilece¤ine ancak sorunun Kongre üyelerinden kaynakland›¤›na inanmaktad›r. Bat› Avrupa demokrasilerinde bu oran genellikle %60’la %90 aras›nda de¤iﬂmektedir. koalisyon hükümetleri Amerikan siyasal yaﬂam›n›n bir parças› olmam›ﬂt›r. Öte yandan. Siyasal Partiler ABD’de siyasal partilerin kurulmas› oldukça eskiye dayanmaktad›r. ABD’deki Baﬂkanl›k ve Kongre seçimlerine kat›l›m oran› Avrupa’n›n alt›ndad›r. Geçti¤imiz y›llarda ulusal seçimlerde ABD’deki kay›tl› seçmenin %50-55’i sand›¤a gitmiﬂtir. ABD seçimlerindeki düﬂük oy kullanma oranlar›yla ilgili çeﬂitli aç›klamalar vard›r. Ancak Amerikan halk›n›n topluluklar›ndaki gönüllü oluﬂumlara kat›lmaya gösterdikleri ilgi genel seçimler için geçerli de¤ildir. iki yüzy›ldan fazla bir sürede Amerikan parti sisteminin ana hatlar› iki büyük partinin ana oyuncular› oldu¤u bir ﬂekilde ayn› kalm›ﬂt›r.110 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler press. ABD’deki yerel topluluklar ve mahallelerde gündelik yaﬂam›n birçok sorunuyla ilgilenen binlerce gönüllü oluﬂum bulunmaktad›r. Ülkenin ‹ngiltere’den ba¤›ms›zl›¤›n› kazanmas›n›n hemen ard›ndan ilk siyasi partiler ortaya ç›km›ﬂt›r. Bununla birlikte ABD siyasal sistemindeki yetki da¤›l›m›ndan dolay› Kongre de ülkenin hükümet yap›s›n›n bir parças›d›r. ayr›ca Amerikal›lar›n di¤er birçok demokratik ülke vatandaﬂlar›ndan çok daha s›k sand›¤a ça¤r›ld›¤›n›n (genel ve yerel seçimler. Küçük üçüncü partiler ABD’de genellikle tan›nan bir kiﬂinin baﬂkanl›k yar›ﬂ›na kat›lmaya karar verdi¤inde siyaset sahnesine ç›kmaktad›r. Beyaz Saray ve Kongre’yi eﬂ zamanl› olarak ayn› partinin kontrol etti¤i durumlarda ABD’de bir . di¤erleri Amerikal›lar›n hayatlar›ndan memnun olduklar›n› ve kat›lmaya gerek duymad›klar› için oy vermediklerini iddia etmektedir. ABD parti sistemi aﬂ›r› sol ve aﬂ›r› sa¤ uçtan radikal partilerin ülkenin iki merkeziyetçi partisiyle etkin bir ﬂekilde rekabet edememiﬂ olmalar› bak›m›ndan birçok Avrupa demokrasisinden farkl›d›r. Bunun en son örne¤i 1995 y›l›nda zengin bir iﬂadam› olan ve 1992 baﬂkanl›k seçimlerinde %18.org/report/trust-in-government).
Öte yandan ABD’de parti liderli¤i daha farkl›d›r.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 111 “parti hükümeti”nden bahsetmek mümkündür. Genellikle Beyaz Saray’da iken Baﬂkan partisinin lideri say›l›r. Kongre ve çok say›da yerel mevki adaylar›n›n seçilmesinden önce. Üçüncüsü. ABD. Ancak 1960’lardan bu yana Amerikan siyasetinde bir partinin Kongre’nin bir kanad›n› veya her iki kanad›n› da kontrol ederken öteki partinin baﬂkanl›¤› kazand›¤› “bölünmüﬂ hükümet” yönünde ilerleyiﬂ söz konusudur. Birincisi. Demokrat Parti siyasi yelpazede fark edilir ﬂekilde giderek daha sola kayarken. eyalet ve yerel partiler hat›r› say›l›r özerkli¤e sahiptir. 2010 Kongre seçimlerinin ard›ndan Demokrat Partili Barrack Obama’n›n Baﬂkanl›¤› sürerken Cumhuriyetçi Parti’nin Temsilciler Meclisi’ni ele geçirmesiyle bu durum yeniden ortaya ç›km›ﬂt›r. Ülkenin federal hükümet sisteminden dolay› partiler oldukça ademi merkeziyetçidir. Son zamanlarda. baﬂkanl›¤› elinde tutmayan bir partinin liderli¤i bu kadar belirgin de¤ildir. Avrupa’da parti liderleri parti örgütü ve üyeleri üzerinde kayda de¤er etkiye sahiptir. Ayn› partiden olan Senato ve Temsilciler Meclisi üyelerinin bir konuda farkl› ve karﬂ›t oy kullanmalar›na s›k rastlan›lmaktad›r. Amerikan siyasal sistemindeki iki büyük parti olan Demokratlar ve Cumhuriyetçiler ideolojik yönelimleri bak›m›ndan temelde merkeze yak›nd›r. Bu durumda. Baﬂkanl›k. Örne¤in. Kongre’de ve medyada son y›llarda çok tart›ﬂ›lan sa¤l›k hizmetlerinde reform ve kad›nlara kürtaj hakk› verilmesi gibi konularda iki parti birbirinin z›dd› konumdad›r: Demokrat Parti’nin sa¤l›k sistemi reformu ve kürtaj›n yasallaﬂmas› yönündeki çabalar› Cumhuriyetçilerin sert muhalifiyle karﬂ›laﬂmaktad›r. Çünkü her iki parti de merkeze yak›nd›r ve uçlardaki seçmenlerden ziyade ço¤unlu¤u oluﬂturan ve merkeze yak›n ›l›ml› seçmenlerin deste¤ini almaya çal›ﬂmaktad›r. Amerikan siyasetine daha yak›ndan bak›ld›¤›nda kritik iç ve d›ﬂ politika konular›yla ilgili iki parti aras›ndaki çat›ﬂma ve muhalefetin giderek artt›¤› görülmektedir. Ünite . seçmenler kendi belirledikleri adaya oy verdikleri ön seçimlere kat›l›rlar. Örne¤in. partinin Kongre’deki lideri partinin sözcülü¤ünü üstlenir ve partinin en önemli kiﬂisi haline gelir. Amerikan siyasi partilerinin birçok önemli özelli¤i vard›r. baz› eyaletlerde böyle bir gereksinim yoktur ve adaylar herkese aç›k ön seçimlerde belirlenir. Cumhuriyetçiler içinde “Çay Partisi” olarak adland›r›lan radikal muhafazakâr bir hizibin ortaya ç›kmas› ve Cumhuriyetçi seçmenlerin üzerindeki etkisini giderek art›rmas› bu partiyi daha da sa¤a itmiﬂtir. Cumhuriyetçiler hükümetin sosyal refah politikalar›na yüksek düzeyde harcama yapmas›na karﬂ› ç›kmaktad›r.4. parti lideri veya merkez örgütten ziyade seçmenlerin Temsilciler Meclisi ve Senato adaylar›n› belirledi¤i birkaç demokratik ülkeden biridir. Amerikan siyasal sistemindeki iki büyük parti olan Demokratlar ve Cumhuriyetçiler ideolojik yönelimleri bak›m›ndan temelde merkeze yak›nd›r. Amerikan parti sistemindeki ideolojik kutuplaﬂman›n eskiye oranla daha belirgin hale geldi¤i görülmektedir. Ancak. Böylece. Kongre’deki parti içi uyumun zay›fl›¤›. geliﬂmiﬂ Avrupa demokrasilerine nazaran Amerikan partilerinin örgütsel yap›s› daha zay›ft›r. Ancak. Baz› eyaletler sadece kay›tl› parti üyelerinin oy kullanabildi¤i kapal› ön seçimler düzenlerken. Partiler aras› rekabette geleneksel olarak sol-sa¤ farkl›l›klar›n›n önemli oldu¤u Avrupa’n›n çok partili sistemleriyle karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda. Genelde Demokratlar sosyal ve ekonomik sorunlarla ilgili hükümete daha aktif rol verilmesinden yanayken. . parti liderlerinin milletvekillerinin davran›ﬂlar› üzerinde Avrupa’daki parti liderlerinden daha az gücü oldu¤unun bir baﬂka göstergesidir. ‹kincisi Amerikan siyasi partileri Kongre’de Avrupa partilerinin parlamentolarda oldu¤undan çok daha az parti disiplinine sahiptir. ilk bak›ﬂta Demokrat Parti ile Cumhuriyetçi Parti aras›ndaki farkl›l›klar çok önemli de¤ilmiﬂ gibi görünebilmektedir.
her dört y›lda bir. ülkede kullan›lan ço¤unluk seçim sistemidir. Di¤er birçok demokratik ülkede. Kurultayda partinin Baﬂkan aday› seçilen kiﬂi seçimlere beraber girece¤i Baﬂkan yard›mc›s› aday›n› aç›klar. Adaylar›n temel konulardaki görüﬂlerini aç›klad›klar› bu tart›ﬂmalar›n amac› tan›t›m yapmak ve henüz kimi destekleyeceklerine karar vermemiﬂ olan kurultay delegelerini etkilemektir. ABD’de tek üyeli seçim bölgelerine dayal› oy çoklu¤u sistemi ülkenin iki büyük partisi için avantajl›yken. özellikle de ABD’deki gibi tek üyeli dar bölgelere dayal› sistemlerde ikinci veya üçüncü gelen partiler hiç sandalye alamamaktad›r. Son aﬂama. Kurultay ayr›ca partinin iç ve d›ﬂ politika konular›yla ilgili görüﬂlerinin seçmenlere bir kere daha anlat›lmas› bak›m›ndan da önemlidir. Bir sonraki aﬂamada yap›lan kurultaylarda partilerin Baﬂkan adaylar› seçilir. Baﬂka bir ifadeyle. Amerika’da seçimlerden aylar önce ço¤u eyalette partinin Baﬂkan aday›n›n resmi olarak belirlenece¤i parti kurultay›na kat›lacak delegelerin belirlendi¤i ön seçimler yap›lmaktad›r. kapsaml› televizyon reklamlar›n› ve televizyonda tart›ﬂmalar› içeren Baﬂkanl›k yar›ﬂ› kampanyas›d›r. as›l yar›ﬂ Demokrat Parti ile Cumhuriyetçi Partinin adaylar› aras›nda gerçekleﬂmektedir. Son y›llarda Baﬂkan aday› olmak isteyenler seçim kampanyalar›na çok erken baﬂlamakta ve zamanlar›n›n ço¤unu kendilerini seçmenlere tan›tmak ve desteklerini almak için ülkeyi boydan boya gezmeye ay›rmaktad›rlar. daha küçük partilerin Kongre’de temsil edilme ﬂanslar›n› ortadan kald›rmaktad›r. Amerika’da Baﬂkan aday› parti kurultaylar›nda yap›lan ön seçimlerle belirlenmektedir. Ön seçimlerde baz› eyaletlerde ço¤unluk sistemi kullan›l›rken. seçimlerde en çok oy alan aday seçimi kazan›r. Bu da adaylar›n neredeyse dört y›l› seçmenlerle görüﬂme. sorunlar›n› dinleme ve konuﬂma yapmaya ay›rd›¤› anlam›na gelmektedir.112 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Seçimler ve Seçmen Davran›ﬂ› ABD’de siyasetin uzun y›llard›r iki partili bir sistem içinde süregelmiﬂ olmas›n›n birçok nedeni vard›r. Baﬂkanl›k seçimlerine baz› küçük partilerin adaylar› ve ba¤›ms›zlar da kat›lsa bile. Normalde dört gün süren renkli görüntülere sahne olan bu kurultaylarda Baﬂkan aday› tercihleri için oy kullanacak olan elli eyaletten delegeler bir araya gelmektedirler. Amerikan halk› baﬂkanl›k için oy kullan›r. birinci gelen partinin oylar›n ço¤unlu¤unu almas›na gerek yoktur. Bunlar›n aras›nda en önemlisi dört y›lda bir yap›lan Baﬂkanl›k seçimidir. yine say›s›z ﬂehir ve kasaba gezilerini. seçim kampanyalar›. en çok oyu almas› yeterlidir. di¤erlerinde kurultaya kat›lacak delegelerin da¤›l›m› nisbi temsil sistemiyle belirlenmektedir. Amerikan siyasal sisteminin en üst düzeydeki yöneticisini belirlemek için yap›lan Baﬂkanl›k seçimi uzun ve karmaﬂ›k bir süreci içermektedir. Amerika’da ulusal ve yerel düzeyde oldukça s›k aralarda seçimler yap›lmaktad›r. örne¤in ‹ngiltere veya Almanya’da. Bir sonraki baﬂkanl›k seçimlerinin haz›rl›klar› neredeyse seçimden birkaç ay sonra baﬂlamaktad›r. Kazanan-her ﬂeyi-al›r sisteminin benimsenmesi daha küçük veya az›nl›k partilerinin siyasi temsilinin önünde büyük bir engel oluﬂturmaktad›r. ABD’deki seçimlere göre çok daha k›sa sürmektedir ve adaylar için böylesine uzun ve yorucu bir süreç söz konusu de¤ildir. meclisteki sandalyelerin partilerin oy oranlar›na göre yaklaﬂ›k olarak da¤›t›ld›¤› nisbi temsile dayal› seçim sistemleri bu sistemin karﬂ›t›d›r. Partinin Baﬂkan aday› olmak isteyenler ön seçimlerinde mümkün oldu¤unca çok delege kazanmaya çal›ﬂmaktad›r. Baﬂkanl›k yar›ﬂ›nda ikinci aﬂama iki partinin önde gelen aday adaylar›n›n televizyondaki tart›ﬂmalar›d›r. Bu uzun sürecin sonunda. Oy çoklu¤una dayal› seçim sistemlerinde. Ço¤u Avrupa ülkesinde kullan›lan. Bunlar aras›nda en önemlilerinden biri. . Buna göre.
Kongre’ye girmek isteyenler kendi partileri taraf›ndan adayl›¤› kazanmal›d›r. . Seçiciler Kurulu (electoral college) diye bilinen bir sürecin sonunda dolayl› olarak seçilmeleridir. Baﬂkanl›¤a Bush seçilmiﬂtir.4. Kongre seçimleri baﬂkanl›k seçimleriyle baz› benzer süreçler içermektedir. Seçiciler Kurulu sistemi halen Baﬂkanl›k yar›ﬂ›n›n en son aﬂamas› olarak devam etmektedir. Bu tan›t›mlar hem aday›n olumlu imaj›n› yans›tmak hem de rakiplerinin görüﬂlerini eleﬂtirmek amac›yla kullan›lmaktad›r. Birincisi. ABD’de televizyon ve radyoda adaylar›n yapt›klar› tan›t›mlar›n ve reklamlar›n ücretlerindeki art›ﬂlar seçimlerin giderek daha pahal› hale gelmesine neden olmaktad›r. Bunun sonucunda ABD’deki seçim kampanyalar›n›n maliyeti önemli ölçüde artarak milyon dolarlara ulaﬂmaktad›r. ba¤›ﬂlar›n kullan›m›yla ilgili tam beyan ve ﬂeffafl›k gerektiren ve baﬂkanl›k seçimleri için kamu kaynaklar› oluﬂturan bir dizi kampanya reformu yasalar› ç›karm›ﬂt›r. California’n›n 55 Seçiciler Kurulu oyu (53 Meclis ve 2 Senato sandalyesi). Vermont’un 3 oyu (1 Meclis. Bir eyalette en çok oy alan adaylar ayn› zamanda Seçiciler Kurulu oylar›n›n da tamam›n› almaktad›r. Tek aday olmad›¤› sürece partiler Temsilciler Meclisi ve Senato adaylar›n› belirlemek için ön seçim yaparlar. Ücretli medya tan›t›mlar›na ek olarak adaylar seçmenlerin ana sorunlar›n› belirlemek ve kampanya stratejilerinin etkinli¤ini ölçmek amac›yla seçim öncesinde s›k s›k anket yapan uzmanlar tutmaktad›r. Seçim kampanyalar›na yap›lan ba¤›ﬂlar arac›l›¤›yla ortaya ç›kabilecek siyasi yolsuzluklar›n önüne geçebilmek için Kongre 1971 y›l›ndan beri kampanya katk›lar›na ve masraflar›na s›n›rlar getiren. Bu da kiﬂisel serveti olmayan bir aday›n etkin kampanya yürütebilmesi için yüksek miktarda ba¤›ﬂ toplamas› zorunlulu¤unu getirmektedir. Örne¤in. kiliselerde ve di¤er kamusal alanlarda küçük gruplarla toplant›lar yaparak seçmenlerle kiﬂisel olarak bir araya gelmek için çaba gösterirler. Bush Seçiciler Kurulu oylar›n›n ço¤unlu¤unu kazand›¤›ndan. Bu da adaylar›n kampanyalar›n› en fazla Seçiciler Kurulu oyuna sahip eyaletlere yo¤unlaﬂt›racaklar› anlam›na gelmektedir. Günümüzde baz› çevreler taraf›ndan eleﬂtirmesine ra¤men. de¤iﬂik bask› gruplar›ndan ve seçim kampanyalar›na parasal yard›m yapmak amac›yla oluﬂturulan Siyasi Eylem Komiteleri’nden (‹ngilizce k›saltmas› PACs) almaktad›rlar. Adaylar kampanya masraflar› için gereken paray› kendilerini destekleyen seçmenlerden. Baﬂkan aday›n›n Seçiciler Kurulu oylar›n›n ço¤unlu¤unu almas›na gerek yoktur. Senato seçimi kampanyalar›nda da özellikle az nüfusa sahip eyaletlerde de seçmenlerle birebir görüﬂülür. ABD’deki seçimlerin giderek daha pahal› hale gelmekte oluﬂunun en önemli nedeni televizyon ve radyoda adaylar›n yapt›klar› tan›t›mlar›n ve reklamlar›n ücretlerindeki art›ﬂt›r.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 113 Amerikan baﬂkanl›k seçimlerinin ilginç fakat zor anlaﬂ›lan yönlerinden biri de baﬂkan›n ve yard›mc›s›n›n gerçekte seçmenler taraf›ndan do¤rudan de¤il. Meclis seçimleri için belirlenen seçim bölgeleri görece daha küçük oldu¤u için adaylar evleri ziyaret ederek ve okullarda. 2000’deki George W. 2 Senato sandalyesi) bulunmaktad›r. Baﬂkanl›k ve Kongre seçimlerinde yar›ﬂacak adaylar sadece parti örgütlerinin yard›m›n› almaktan ziyade giderek daha çok profesyonel siyasi dan›ﬂmanlar ve reklam ajanslar› kullanmaktad›r. en çok oyu almas› yeterlidir. Ünite . üye olduklar› siyasi partilerden. ABD anayasan›n yaz›c›lar› taraf›ndan tasarlanan Seçiciler Kurulu sistemi baﬂkan›n do¤rudan halk taraf›ndan seçilmesini isteyenlerle Kongre’nin baﬂkan› seçmesini isteyenler aras›ndaki bir uzlaﬂman›n sonucunda ortaya ç›km›ﬂt›r. Seçiciler Kurulu’nda her eyaletin Senatörleri ve Temsilcilerinin say›s› kadar oyu vard›r. Bu sistemde baﬂkan›n seçilmesinde eyalet meclisleri son sözü söylemektedir. Bush’la Al Gore aras›ndaki baﬂkanl›k yar›ﬂ›nda oldu¤u gibi Gore ulusal düzeyde daha fazla seçmeninin oyunu almas›na karﬂ›n.
Siyaset bilimciler Amerikal›lar›n oy kullan›rken seçimlerinin parti tutma. siyaseten liberal oldu¤unu söyleyen seçmenlerin ço¤unlu¤u Demokrat Parti’ye oy vermektedir. Birincisi. E-posta kullan›m›). Örne¤in. ABD’deki ç›kar gruplar›n›n say›s›. Kendilerini “ba¤›ms›z” olarak s›n›fland›ran seçmenlerin say›s›n›n artmas› sürekli olarak ayn› partiyi destekleyen seçmen say›s›n›n azalm›ﬂ olabilece¤ine iﬂaret etmektedir. Demokratlar 1960’lar ve 1970’lerde de yasama y›llar›n›n ço¤unda Senato’ya hakim olmuﬂtur. Amerikan siyasal sisteminde ç›kar gruplar› birkaç nedenden dolay› önemli rol oynarlar. Cumhuriyetçiler Demokratlardan biraz daha baﬂar›l› olmuﬂ ve bu seçimlerin dokuzunu kazanm›ﬂt›r. Öte yandan. . Cumhuriyetçiler (%36) ve Ba¤›ms›zlar (%29) olmak üzere neredeyse eﬂit üç gruba bölündü¤ünü göstermektedir (Ranney ve Kauser. Anket sonuçlar› Amerikan seçmenlerinin Demokratlar (%35). 726). adaylar›n olumlu de¤erlendirilmesi ve politika tercihleri gibi etkenlerden biri veya birkaç›n›n etkili oldu¤una inanmaktad›r. 1948 ile 2008 aras›nda ABD’de 16 Baﬂkanl›k seçimi yap›lm›ﬂt›r. ‹kincisi Amerikan siyasi partilerinin Avrupa partilerine göre daha zay›f olmalar› nedeniyle ç›kar gruplar› Amerikan toplumunun ekonomik. iyi örgütlenmiﬂ ve güçlü mali kaynaklara sahip olan baz› ç›kar gruplar› kendilerini ilgilendiren konularda Kongre üzerinde etkili olabilmektedir. Kongre seçimlerinde 1961’den 1995’e kadar olan dönemde Demokratlar Temsilciler Meclisi’nin ço¤unlu¤unu sürekli elde etmiﬂtir. Cumhuriyetçiler üst gelir gruplar› aras›nda daha popülerdir. Ç›kar gruplar›nda gözlenen say›sal art›ﬂ›n bir di¤er nedeni ise bu gruplar›n kamu politikalar›ndaki tercihlerinin Kongre üyelerine daha kolay ulaﬂt›r›lmas›n› sa¤layan teknolojik geliﬂmelerdir (örn. Amerikan toplumunun daha az varl›kl› üyeleri Demokratlar› desteklerken. Demokrat ve Cumhuriyetçi seçmenlerin sosyal yap›lar› birçok aç›dan farkl›laﬂmaktad›r. Bu e¤ilim 2000’lerin sonlar›na do¤ru Demokratlar›n Senato’da daha çok sandalye kazanmas›yla tersine dönmüﬂtür. O tarihten bu yana Meclis ço¤unlu¤u iki parti aras›nda birçok kere el de¤iﬂtirmiﬂtir. Bununla birlikte din seçimlerde etkin olmaktad›r ve Cumhuriyetçiler dindar kesimden daha çok oy almaktad›r.114 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler 1940’lar›n sonundan bu yana Baﬂkan ve Kongre seçimlerinin sonuçlar› ülkenin iki büyük partisinin halk deste¤inin y›llar içinde de¤iﬂiklik gösterdi¤ini ortaya koymaktad›r. son y›llarda h›zl› bir art›ﬂ göstermiﬂtir. 2008. Yaﬂ ve e¤itimin Amerikan seçmenlerinin tercihlerini pek fazla etkiledi¤i düﬂünülmemektedir çünkü iki partinin seçmen gruplar›n›n toplumsal özellikleri bu iki gösterge bak›m›ndan pek kayda de¤er farkl›l›k göstermemektedir. sosyal ve siyasi sorunlar›n›n temsil edilmesinde söz sahibi olabilmektedirler. hükümetin kamu politikalar›yla ilgili kararlar›n› etkilemeyi hedefleyen bir örgütlenme biçimidir. 1981 ile 2001 aras›ndaki dönemin büyük k›sm›nda Senato’da Cumhuriyetçiler ço¤unlukta olmuﬂtur. federal hükümetin destekledi¤i proje ve programlar›n ço¤almas›yla. Bunun sonucunda bu yaklaﬂ›k 60 y›ll›k dönemde Cumhuriyetçiler Baﬂkanl›k mevkiini daha uzun süre ellerinde tutmuﬂtur (36’ya karﬂ› 26 y›l). Benzer ﬂekilde siyasi tutumlar bak›m›ndan da Cumhuriyetçi ve Demokrat seçmenler aras›nda büyük fark vard›r: Kendilerini siyaseten muhafazakar olarak tan›mlayan seçmenlerin ço¤unlu¤u Cumhuriyetçi Parti’yi desteklerken. Demokrat Parti Cumhuriyetçi Parti’ye göre kad›nlardan ve siyahlardan daha çok oy almaktad›r. Birçok demokratik ülkede ç›kar gruplar› siyasi sürecin parças›d›r. Üçüncüsü. Ç›kar Gruplar› ve Lobicilik Ç›kar grubu ortak ç›karlara ve amaçlara sahip.
Ünite . Kamu ç›kar›n› savunan gruplar aras›nda çevre sorunlar›yla ilgilenenlerden tüketici haklar›n› savunanlara kadar bir dizi oluﬂum bulunmaktad›r. Ç›kar gruplar›n› çeﬂitli ﬂekillerde s›n›fland›rmak mümkündür. Konuya özel ç›kar gruplar›. Lobicilik ç›kar grubu ad›na çal›ﬂan profesyonel lobiciler taraf›ndan yap›lan ve temel hedefi Kongre üyeleriyle veya onlar›n yard›mc›lar›yla bire bir konuﬂarak bir yasa tasar›s›n›n lehinde veya aleyhinde oy kullanmalar›n› sa¤lamaya yönelik bir eylemdir. meslek odalar›n›n. Bunlardan birisi kitle iletiﬂim araçlar› ve di¤er iletiﬂim araçlar› yoluyla tan›t›m yapmakt›r. ABD’nin kuruluﬂundan bu yana hükümet politikalar›n›n O R U ve d›ﬂ politika konular›n› ve sorunlar›n› içerecek ﬂekilde geniﬂlemiﬂtir. ABD Kongre’sinin çal›ﬂmalar›nda ve verdi¤i kararlarda oldukça önemli rol oynamaktad›r. Özellikle. ‹deolojik ç›kar gruplar› kamu politikalar›n› kendi siyasi görüﬂleri do¤rultusunda etkilemeyi amaçlarlar: Liberal siyaseti savunan “Demokratik Eylem ‹çin Birleﬂen Amerikal›lar” (Americans for Democratic Action) ile muhafazakar siyasi görüﬂleri yans›tan “Amerikan Yaﬂam Tarz›n› Destekleyenler” (People for the American Way) bu türün tipik örnekleridir. ‹ktisadi ç›kar gruplar› büyük ﬂirketlerin ve iﬂverenlerin. Son olarak ç›kar gruplar› “lobicilik” olarak adland›r›lan faaliyetler için oldukça fazla mesai yapmaktad›rlar. Son olarak. Büyük ç›kar gruplar›n›n faaliyetlerinin merkezi Kongre ve Beyaz Saray’a yak›n bürolar kurduklar› ülkenin baﬂkenti Washington’dad›r. Amerikan siyasal sisteminin geleneksel bir parças› olan lobicilik. ç›kar gruplar› Temsilciler Meclisi ve Senato üyelerinin oylar›n› etkilemekte baﬂaral› olabilmektedirler. Bir baﬂka yöntem de postad›r. “Ulusal Silah Birli¤i” (National Rifle Association) gibi sadece vatandaﬂlar›n ateﬂli silah taﬂ›ma hakk›n› savunmakla ilgilenen. ayn› kamu politikalar›n› hedef alan de¤iﬂik lobilerin aralar›nda bir tür koalisyon oluﬂturarak ortak hareket etmeleri halinde. çiftçilerin ve sendikalar›n ç›karlar›n› destekleyen gruplar› içermektedir. Ayr›ca ülkenin federal yap›s›na ba¤l› olarak politika yap›m› sadece ulusal hükümeti de¤il eyaD‹KKAT SIRA S‹ZDE D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . radyo. ABD siyasal yaﬂant›s›na damgas›n› vuran iki-partili sistemin devam›n› sa¤layan ve küçük SIRA S‹ZDE partilerin Kongre’de temsil edilmelerini zorlaﬂt›ran en önemli etken nedir? DÜﬁÜN ABD’DE KAMU S‹YASETLER‹N‹N OLUﬁUMU E L ‹ M 4 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Amerikan hükümet sisteminin en önemli iﬂlevlerinden biri kamu siyaseti geliﬂtirS kapsam› çeﬂitli iç mektir. “Hristiyan Koalisyonu” (Christian Coalition) gibi dini ç›kar gruplar› Amerikan toplumunun daha dindar kesimlerinin ç›karlar›n› desteklemekle ilgilenirler. üye say›s›. “Renkli Halklar›n ‹lerlemesi ‹çin Ulusal Birlik” (National Association for the Advancement of Colored People) gibi sivil haklarla ilgili gruplar siyahlar›n haklar›n› ilgilendiren hükümet kararlar›n› etkilemeyi amaçlamaktad›r. Amerikan d›ﬂ politikas›n› etkilemek için çaba sarf eden d›ﬂ politika ç›kar gruplar› bulunmaktad›r. belirli bir konuyu kamuoyuna duyurmak ve konuyla ilgili geliﬂmeleri izlemek amac›yla kurulan gruplard›r. ABD’deki ç›kar gruplar› amaçlar›. Ç›kar gruplar› kendi görüﬂlerini duyurmak ve savunmak için birçok yöntem kullan›rlar. kamu politikalar› alan›ndaki uzmanl›klar› ve etkililikleri bak›m›ndan birbirinden ayr›lmaktad›r.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 115 ABD’de büyük ç›kar gruplar›n›n faaliyetlerinin merkezi Kongre ve Beyaz Saray’a yak›n bürolar kurduklar› baﬂkent Washington’dad›r. Ç›kar gruplar› hem Kongre üyelerini hem de toplumu TV.4. Bu yolla seçim dönemlerinde ç›kar grubunun politika tercihlerini destekleyen adaylara oy vermelerini teﬂvik etmek için seçmenlere binlerce mektup ve rapor gönderilmektedir. mali kaynaklar›. gazete yaz›lar› ve son y›llarda giderek daha s›kl›kla e-posta mesajlar›n› kullanarak etkilemeye çal›ﬂmaktad›rlar.
Üçüncü olarak. let ve yerel hükümetlerini de içermektedir. savunma ve d›ﬂ iliﬂkilerdir. politikan›n de¤erlendirilmesi politika yap›m sürecinin son aﬂamas›d›r. ‹talya ve Japonya’yla karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda. politikan›n kanunlaﬂt›r›lmas›ndan sonra uygulanmas› bir sonraki aﬂama haline gelmektedir. yerel hükümet veya her üç düzey) politikan›n uygulanaca¤›. belirli bir soruna yönelik al›nan önlemlerin etkinli¤inin de¤erlendirilmesi ve gelecekte benzer konularda bu konuda yap›labilecek geliﬂtirmeler ve de¤iﬂikliklerle ilgili önerilerde bulunulmas›ndan oluﬂur. Örne¤in. sosyal refah. ‹lk önce belirli bir sorunun politika yap›c›lar›n dikkatini çekmesi ve gündeme al›nmas› gerekmektedir. Genel olarak politika yap›m sürecinin birçok aﬂamas› vard›r. Bu harcamalar›n büyük k›sm› borç ve vergilerdir. Önceki borçlar›n faizlerinin ödemeleri de dahil olmak üzere devlet borcunun artm›ﬂ olmas› Amerikan siyasi hayat›nda büyük bir tart›ﬂma konusudur. ﬂirketlerden elde edilen vergiler ve tüketimden oluﬂmaktad›r. ‹ngiltere. Ulusal hükümetin harcamalar› y›llar içinde oldukça artm›ﬂt›r: Günümüzde. Kanada. bireysel gelirlere uygulanan en yüksek vergi ABD’dedir. ABD’nin ekonomi politikas›n›n belirlenmesinde önemli bir yer tutar. ABD’de ekonomi politikas›nda söz sahibi olan Federal Hükümet’tir. Bu aﬂama. Dördüncü s›rada. Federal hükümet ABD’nin ba¤›ms›z bir devlet haline geldi¤i tarihten bu yana ekonomik politika konusunda söz sahibidir. seçilmiﬂ devlet görevlilerinin konuya dahil olmas› ve uzmanlar›n ve düﬂünce kuruluﬂlar›n›n rapor ve ifadelerinin sonucunda gerçekleﬂebilir. bir sonraki aﬂama anayasal. Sanayileﬂmiﬂ ülkeler aras›nda en yüksek savunma harcamas›n› ABD yapmaktad›r. Kalan› ise iﬂverenler ve çal›ﬂanlar taraf›ndan yap›lan sosyal güvenlik ödemeleri. hukuki ve siyasi gerekler göz önünde bulundurularak hükümetin hangi biriminin politikay› kanunlaﬂt›raca¤›n›n belirlenmesidir. Anayasa ekonomi politikalar›n› yapma yetkisini yasama ve yürütme aras›nda paylaﬂt›rmaktad›r. uygulaman›n maliyeti ve en etkin uygulama yöntemi konular›nda kritik kararlar al›n›r. Kiﬂisel gelirlerden al›nan vergiler federal hükümetin toplam vergi gelirinin neredeyse yar›s›n› oluﬂturmaktad›r. ABD’de kamu siyasetinin en önemli alanlar› ekonomi. Politika üretilme süreci alternatif politikalar›n de¤erlendirilmesi ve politikan›n tasarlanmas› ve planlanmas› sürecinde kimlerin dahil olaca¤›n›n kararlaﬂt›r›lmas›ndan oluﬂur. ABD’nin devlet borcu yak›n zamanda h›zla artarak 2010 y›l›nda gayri safi milli has›lan›n %64. Fransa. faiz oranlar›n› düzenleyen ve dolay›s›yla ekonomi politikalar›n›n yap›m›nda çok önemli bir role sahip olan Federal Banka Kurulu’nun (Federal Reserve Bank) baﬂkan› Baﬂkan taraf›ndan atanmaktad›r.5’ine ulaﬂm›ﬂt›r. Almanya. eyalet hükümeti. Temsilciler Meclisi tüm kamu harcamalar›na izin verme ve para bas›lmas›na karar verme yetkisine sahipken. Bu aﬂamada hangi düzeyde (federal hükümet. ülkenin gayrisafi milli has›las›n›n neredeyse dörtte birini oluﬂturmaktad›r. Bir konunun sorun olarak belirlenmesi vatandaﬂ talepleri. dernekler ve ç›kar gruplar›n›n eylemleri. ‹kinci olarak yetkililerin dikkatini çeken sorun için bir politika üretilir. bir kez politika belirlendikten sonra. savunma ve d›ﬂ iliﬂkilerdir. Beﬂinci olarak.116 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler ABD’de kamu siyasetinin en önemli alanlar› ekonomi. Federal bütçenin haz›rlanmas›. sosyal refah. Federal hükümet gelirinin ço¤unu savunma ve sosyal refah politikalar›na harcamaktad›r. 11 Eylül 2001’de New York ve Washington’da düzenlenen terör sald›r›lar›n›n ard›ndan Irak ve Afganistan’a aç›lan savaﬂlardan dolay› geçti¤imiz . Savunma ve güvenlik harcamalar› ulusal bütçenin yaklaﬂ›k beﬂte birini oluﬂturmaktad›r. Baﬂkan anayasa uyar›nca parasal ve mali politikalardan sorumlu olacak yetkilileri atama (atamalar›n Senato taraf›ndan onaylanmas› koﬂuluyla) yetkisine sahiptir. Vergilendirme federal bütçe için gelirlerin art›r›lmas›n›n bir baﬂka ana yöntemidir.
Ancak federal hükümet harcamalar›n›n en büyük k›sm› çeﬂitli sosyal refah programlar›na ayr›lmaktad›r. Bununla birSIRA S‹ZDE likte Amerikan siyasal sistemi birçok önemli özelli¤i bak›m›ndan di¤er demokratik ülkelerden farkl›d›r. ABD’de siyaset son y›llarda büyük de¤iﬂim geçirmiﬂtir. özellikle ‹skandinav ülkelerinden.4. AMAÇLARIMIZ ABD’nin eyaletlerin ve yerel hükümetlerin kaydade¤er yetki ve güç sahibi oldu¤u federal yap›s› yetkinin sadece ulusal hükümette topland›¤› di¤er birçok demokraK ‹ A P sinin üniter yap›s›na karﬂ›tl›k oluﬂturmaktad›r. Bunlar aras›nda düzenli olarak yap›lan adil seçimler yoluyla gelen yetkililer taraf›ndan yönetilmesi. Kongre’deki ve eyalet meclislerindeki kad›nlar›n say›s›n›n artmas› da benzer ﬂekilde D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Avrupa’daki “refah devleti” ilkesini benimsemiﬂ olan ülkelerin aksine ABD’de kapsaml› bir ulusal sa¤l›k sistemi bulunmamaktad›r. Demokrat Parti ile Cumhuriyetçi Parti’yi destekleyen seçmenler aras›ndaki en belirgin SIRA S‹ZDE farkl›l›klar nelerdir? SIRA S‹ZDE 5 SONUÇ DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M S O R U Karﬂ›laﬂt›rmal› bak›ﬂ aç›s›yla düﬂünüldü¤ünde. Ayr›mc› politikalar›n birçok güney eyaletinde 1960’lara kadar sürdü¤ü düﬂünüldü¤ünde. Birçok ülkede nisbi temsil. kiﬂilerin ve gruplar›n siyasi görüﬂlerini özgürce ifade etme hakk›na önem verilmesi ve hukukun üstünlü¤üne sayg› duyulmas› say›labilir. Barack Obama’n›n. Amerikal›lara asgari gelir sa¤lamay› amaçlayan emeklilere yönelik sosyal güvenlik ödemeleri. Cumhuriyetçilerin 2010’daki Kongre seçimlerinde Temsilciler Meclisi’nin ço¤unlu¤unu kazanmalar› ve bu yasay› kald›rmay› hedeflediklerini aç›kça belirtmiﬂ olmalar› nedeniyle bu yeni politikan›n uygulamaya koyulup koyulmayaca¤› belirsizdir. ABD Kongre’sinde çok daha az parti disiplini söz konusudur. üyelerin parti yöneticilerinden farkl› oy kullanmas›naE s›kErastlan›r. Amerikan siyasal sistemi dünyadaS O R U ki di¤er yerleﬂmiﬂ ve kurumsallaﬂm›ﬂ demokratik sistemlerle benzerlikler taﬂ›maktad›r. Cumhuriyetçi Parti üyelerinin muhalefetine karﬂ›n Baﬂkan Obama 2010’da kapsaml› bir sa¤l›k reformu yasas›n› Kongre’den geçirmeyi baﬂarm›ﬂt›r. 2008’de Baﬂkan seçilmesidir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 117 y›llarda savunma bütçesinde art›ﬂ olmuﬂtur. Dünyadaki demokrasilerin ço¤u parlamenter sistemle yönetilirken ABD’de Baﬂkan›n geniﬂ yetkiye sahip oldu¤u baﬂkanl›k sistemi vard›r. Muhtemelen bunlar aras›nda en önemlisi siyahi bir politikac›n›n. çok partili sisTELE ‹ZYON tem ve koalisyon hükümetleri olmas›na karﬂ›n. ABD’de yürürlükteTolan dar bölgeli ço¤unluk sistemi. daha geridedir. Di¤er birçok parlamenter demokrasiyle karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda. Zaman içinde sosyal refah programlar› artm›ﬂ olsa da ABD vatandaﬂlar›na sa¤lad›¤› sosyal güvenlik hizmetleri bak›m›ndan hala birçok sanayileﬂmiﬂ ülkeden. nisbi temsil sistemini tercih eden Avrupa demokrasilerinde nadiren kullan›lmaktad›r. Obama’n›n ülkenin en önemli siyasi mevkiine seçilmesi Amerikan siyasi hayat›ndaki dönüﬂümün önemli bir göstergesidir. ‹ngiltere d›ﬂ›nda. Amerikan siyasetiVkoalisyon yönetiminin hiç olmad›¤› iki partili sisteme dayanmaktad›r. Ancak. iktidardakilerin seçmenlere karﬂ› hesapD verme sorumlulu‹KKAT ¤u bulunmas›. yoksullara yönelik sosyal yard›m programlar›. Ünite . sa¤l›k hizmetleri ve e¤itim en önemli bütçe kalemlerini oluﬂturmaktad›r. Po‹NT RN T litika yap›m›nda meclis komitelerinin önemli rol oynamas› ile Yüksek Mahkeme’nin büyük siyasi ve toplumsal anlaﬂmazl›klar›n çözümünde yetki ve güç sahibi olmas› Amerikan siyasal sisteminin ay›rt edici di¤er özellikleri aras›ndad›r. Irksal eﬂitlik bak›m›ndan bu durumun ABD tarihinde bir dönüm noktas›n› teﬂkil etti¤i söylenebilir.
gösterdikleri tepki ve muhalefet ülkede geliﬂen kutuplaﬂman›n en belirgin bir örne¤idir. Günümüzde. 2010’da Baﬂkan Obama’n›n sa¤l›k sisteminde reform yapma giriﬂimine karﬂ› Cumhuriyetçilerin. özellikle de partinin radikal kanad›n›n. Bir yandan siyasette ›rk ve toplumsal cinsiyet eﬂitli¤i konusundaki ilerlemeler önemli baﬂar›lard›r. ancak öte yandan Amerikan toplumunun liberal ve muhafazakar kesimleri aras›ndaki kutuplaﬂman›n son y›llarda giderek artmas› Amerikan demokrasinin iﬂleyiﬂini olumsuz yönde etkileyebilme potansiyeline sahiptir.118 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler önemli bir de¤iﬂime iﬂaret etmektedir. Bu olgu da Amerikan siyasal sistemi ve demokrasisi için olumsuz bir geliﬂme say›labilir. . çok say›da kad›n siyasetçi ulusal ve yerel politikada aktiftir. Bankac›l›k sistemindeki ve konut sektöründeki ekonomik krizi önleyememiﬂ olmas›ndan dolay› Amerikan halk›n›n seçimle iﬂbaﬂ›na gelen yöneticilere karﬂ› duyduklar› güven ciddi ölçüde azalm›ﬂt›r. Amerikan demokrasisini etkileyen bir baﬂka önemli sorun da 2005 sonras›nda ülkeyi vuran mali krizdir.
Ünite . . Yüksek Mahkeme ise Kongre’den geçen ve Baﬂkan›n imzalad›¤› yasalar› anayasaya ayk›r› bulabilir. Kuvvetler ayr›l›¤›n› temel alan anayasa hükümetin üç organ›ndan her birinin di¤erlerinin eylemlerini kontrol edebilmesini ve dolay›s›yla hiçbir organ›n di¤erlerine hükmedememesini düzenlemiﬂtir. Ça¤daﬂ dünyan›n ilk demokrasilerinden biri olarak ortaya ç›kan ABD. Kongre (yasama) yasa geçirebilir. demokrasiye ba¤l›l›k. seçimlerde en çok oy alan aday seçimi kazanmaktad›r. Amerikan Anayasas› ABD kurucular›n›n halk egemenli¤inin uygulanmas› ve hükümetin halk›n r›zas›na dayal› olarak. ancak Baﬂkan (yürütme) bu yasay› veto edebilir. Kanada ve Çin’den sonra dünyan›n dördüncü büyük ülkesidir.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 119 Özet Amerika Birleﬂik Devletleri Rusya. Dünyadaki en büyük ﬂirketlerden birço¤u bu ülkede bulunmaktad›r ve ABD ekonomisi küresel Gayri Safi Milli Has›lan›n yaklaﬂ›k dörtte birini oluﬂturmaktad›r. Buna göre. Ayr›ca ülkenin federal yap›s›na ba¤l› olarak politika yap›m› sadece ulusal hükümeti de¤il eyalet ve yerel hükümetleri de içermektedir. icraat›ndan halka karﬂ› sorumlu olmas›n› sa¤lamay› amaçlayan bir belgedir. geleneklerini ve de¤erlerini yans›tmaktad›r. ABD’de siyasetin uzun y›llard›r iki partili bir sistem içinde süregelmiﬂ olmas›n›n en önemli nedenlerinden biri. Amerikan hükümet sisteminin en önemli iﬂlevlerinden biri kamu politikas› geliﬂtirmektir. Amerikal›lar›n oy kullan›rken yapt›klar› seçimlerde parti tutma.4. ABD’de kamu politikas›n›n en önemli alanlar› ekonomi. ülkede kullan›lan ço¤unluk seçim sistemidir. 5. Dünyadaki ilk siyasal partiler de ABD’de ortaya ç›km›ﬂt›r. Amerikan siyasal kültürü Amerikan toplumunun tarihini. ortak görüﬂlerin oluﬂturulmas›na dayal› siyaset tarz› ve yerel düzeydeki kuruluﬂ ve derneklere kat›l›m say›labilir. ABD’nin kuruluﬂundan bu yana hükümet politikalar›n›n kapsam› çeﬂitli iç ve d›ﬂ politika konular›n› ve sorunlar›n› içerecek ﬂekilde geniﬂlemiﬂtir. Amerikan siyasal kültürünün baz› genel özellikleri aras›nda bireycilik. ABD ileri düzeyde sanayileﬂmiﬂ bir ülke olup dünyan›n en büyük ekonomisine sahiptir. Kuruluﬂundan günümüze dek kapitalizm Amerikan ekonomisinin temelini oluﬂturmuﬂtur. savunma ve d›ﬂ iliﬂkilerdir. sosyal refah. dünyada halen yürürlükte olan en eski yaz›l› anayasaya sahiptir. adaylar›n olumlu de¤erlendirilmesi ve politika tercihleri gibi etkenlerden biri veya birkaç›n›n etkili oldu¤u ileri sürülmektedir. Federal hükümet ABD’nin ba¤›ms›z bir devlet haline geldi¤i tarihten bu yana ekonomik politika konusunda söz sahibidir.6 milyon kilometrekarelik alan›yla Kuzey Amerika k›tas›n›n yaklaﬂ›k yar›s›n› kaplamaktad›r.
Hollanda e. Demokratlar›n liberal ekonomik politikalar› desteklemeleri d. Federal hükümetin yaln›z d›ﬂ politika ve ülke güvenli¤inden sorumlu olmas› c. Almanya 2. Aﬂa¤›dakilerden hangisi Amerikan federal devlet yap›s›n›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Seçmenlerin seçimlere daha yüksek oranda kat›lmaya baﬂlamalar› c. 1648 b. Temsilcilerin yar›s›ndan bir fazlas›n›n oyu b. Ön seçimlerle belirlenirler b. Avustralya b. Temsilcilerin tamam›n›n oyu e. Cumhuriyetçilerin Demokratlara göre daha muhafazakar olmalar› c. Aﬂa¤›dakilerden hangisi Amerikan siyasal sisteminde Baﬂkan›n yetkilerinden biri de¤ildir? a. 1783 d. 1789 c. ‹ngiltere d. ‹ki partinin seçmenleri aras›ndaki kutuplaﬂma b.120 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Kendimizi S›nayal›m 1. Amerikan siyasal sisteminde iki partili bir yap›n›n devaml›l›¤›n› sa¤layan en önemli faktör nedir? a. Temsilciler Meclisi üyeleri c. Senato üyeleri b. Demokratlara gençlerin oy vermesi 8. Partilerin yerel örgütleri taraf›ndan seçilirler e. Kongre’deki komisyonlar›n ve alt komisyonlar›n üyeleri e. Baﬂkan›n kendisi 9. Gençlerin siyasete duyduklar› ilginin artmas› e. Meksika c. Yasalar›n yap›lmas› 10. Amerikan Kongre’sinde yasalar›n haz›rlanmas› sürecinde en önemli rolü kimler oynamaktad›r? a. Eyalet hükümetlerinin federal hükümetten daha güçlü olmas› b. Kabine üyelerini atamas› c. Eyalet ve yerel idarelerin yöneticilerinin federal hükümet taraf›ndan atanmalar› d. ABD Anayasas› hangi tarihte yürürlü¤e girmiﬂtir? a. 1812 e. Amerika’ya ilk yerleﬂen göçmenler en çok hangi ülkeden gelmiﬂlerdi? a. Siyasi partilerin liderleri d. Partilerin genel baﬂkanlar› taraf›ndan seçilirler c. Demokrat ve Cumhuriyetçi partiler aras›ndaki en önemli farklar nelerdir? a. 1561 3. Yeni Anayasa Mahkemesi üyelerini Senato’ya önermesi e. Federalizm ilkesi uyar›nca tüm eyaletlerin tek bir anayasas› vard›r. Temsilcilerin dörtte birinin oyu 4. Temsilcilerin üçte birinin oyu c. Cumhuriyetçilerin Demokratlara göre parti disiplini daha yüksek olan bir parti olmas› e. Federal ve eyalet hükümetleri aras›nda görev da¤›l›m›n›n eﬂit olmas› e. Ülke düzeyinde yap›lan Baﬂkanl›k ve Kongre üyeleri seçimlerinde adaylar›n belirlenmesi ne ﬂekilde yap›lmaktad›r? a. 5. Partilerin merkez yönetim kurullar› taraf›ndan belirlenirler d. Baﬂkanlar›n yetkilerinin azat›lmas› için anayasada de¤iﬂiklik yap›lmas›na yönelik talebin artmas› d. Kongre’den geçen yasalar› veto edebilmesi b. Federal devlet yap›s› 6. Anayasa’n›n de¤iﬂtirilmesi için Kongre’de kaç oy gereklidir? a. Baﬂkanl›k sistemi b. Amerikan siyasal yaﬂant›s›nda son y›llarda belirgenleﬂen en önemli e¤ilim nedir? a. “Seçiciler Kurulu”ndaki oylama sonucunda belirlenirler 7. Seçimlerde %10’luk baraj uygulanmas› d. Çok say›da üst düzey bürokrat› atamas› d. Dar bölgeli ço¤unluk sisteminin küçük partilerin seçim ﬂanslar›n› azaltmas› e. Demokratlar›n Cumhuriyetçilere göre daha muhafazakar olmalar› b. Yasalar›n iki partiden çok partinin seçime kat›lmas›n› engellemesi c. Temsilcilerin üçte ikisinin oyu d. ‹ki partili yap›dan çok partili yap›ya geçilmesi .
Pennsylvania ve Florida ile Nebraska’n›n oylar›n› yeniden ald›¤› takdirde. ilk defa burada okudu¤unuzu hat›rlay›n! Kaynak: E. yoksa 1988 veya 1992 seçimleri gibi mi olacak? Obama taraf› 1984 seçimini çok seviyor. Ben. Jr. O y›l. Pawlenty ve Dukakis’in güçlü olduklar› ortak özellikleri göze çarpan bir kusurlar› olmay›ﬂ›. ak›ll› yat›r›mc›lar›n çok iyi bildikleri gibi. biraz insafs›zca bir yak›ﬂt›rmayd›. 16 May›s. Wisconsin. Bush. Pennsylvania ve Florida’n›n geçen y›lki Kongre seçimlerinde Cumhuriyetçilere yöneldi¤ini unutmamak gerekir. ﬂu andaki Cumhuriyetçi Parti adaylar› aras›nda kimse için bu geçerli de¤il. E¤er Baﬂkan Obama 2012 seçiminin favorisi olmasayd›. ezici bir ço¤unluk elde etti. Obama baﬂkanl›k seçimlerinin favorisi. Indiana. Kendisinin aday olmas› gerekir ancak olaca¤›n› sanm›yorum. Washington Post. Cumhuriyetçiler ise 1992 seçimini seviyorlar. Baﬂkan Reagan’›n popularitesi seçildikten sonraki ilk iki y›l içinde ekonominin kötüye gitmesi yüzünden dibe vurmuﬂ ve Cumhuriyetçiler 1982 ara seçimlerinde baﬂar›s›z olmuﬂlard›.W. Ülkede yaﬂanan ekonomik s›k›nt›lardan ve Ross Perot’nun ba¤›ms›z adayl›¤›n›n seçim kampanyas›n› etkilemesinden yararlanmay› bildi. Ancak. Bu seçimden bir y›l önce yap›lan tahminlerde George H. Bunu Dukakis’i be¤enen ve kendisinin Massachusetts eyaletine üstün hizmet vermiﬂ oldu¤una inanan birisi olarak söylüyorum. Ancak önemli konulardaki görüﬂlerini s›k s›k de¤iﬂtirmesi ve Massachusetts’deki sa¤l›k hizmetleri plan› konusundaki tutumu-kendisinin eseri olan bu plana sonradan karﬂ› ç›kmas›-ön seçimlerde oy kaybetmesine neden oldu. Ancak daha sonra ekonomi düzelince Reagan’›n popularitesi de giderek artt› ve Reagan1988 seçimlerinde. Bu hesplama Obama’ya oldukça geniﬂ bir manevra alan› veriyor. baﬂkanl›k seçimini kazanmas› için yeterli olan 270 say›s›na eriﬂebilir. ﬂimdilerde Cumhuriyetçi partinin adaylar›n› için de oldu¤u gibi. Oysa. Demokratlar›n adaylar›na “yedi cüceler” deniliyordu. Ancak. en çok baba Bush’un Demokrat’lar›n aday› Michael Dukakis’i yendi¤i 1988 seçimini seviyorum. Bunlardan Ohio. Fakat çok iyi bir baﬂkan aday› oldu¤u söylenemez. Her iki benzetme de yanl›ﬂ: Ekonomik durum iyileﬂtikçe Obama güçlenecek ancak Reagan gibi ezici bir zafer kazanamayacak çünkü Cumhuriyetçilerin ço¤unlukta olduklar› eyaletlerde baﬂar›l› olmas› imkans›z gibi görünüyor. Pawlenty de bu y›l ayn› rolü oynayaca¤a benziyor. Indiana eyaletinin valisi Mitch Daniel ise zeki ve iyi donan›ml›. Cumhuriyetçi Partinin günümüzde yaﬂad›¤› güçlü aday yoklu¤u sorununa benzerli¤i yüzünden. Demokratlar. Adaylar aras›nda en önde gibi görünen Mitt Romney ak›ll› ve kendisinin guclu bir orgutü var. ﬂimdiye kadar yaﬂanmam›ﬂ olan bir ﬂeyi. 2012 seçimlerine dair yap›lan tahminler geniﬂ ölçüde geçmiﬂteki seçimlere yap›lan benzetmelerden kaynaklan›yor: Acaba 2012 seçimleri. Ünite . ﬂimdi Obama taraf›n›n düﬂledi¤i türden. Ancak cüce yak›ﬂt›rmas› Demokratlar›n 1988’de Cumhuriyetçilerin ise günümüzde güçlü baﬂkan adaylar› bulmak konusunda karﬂ›laﬂt›klar› ortak sorunun alt›n› çiziyor. Ancak. Bush’un yeniden baﬂkanl›¤a seçilece¤i görüﬂü a¤›rl›k kazanm›ﬂt›. Önümüzdeki aylarda. o seçimde Bush durumuna düﬂtü¤ü duruma düﬂece¤ine inanmak istiyorlar.4. Iowa. görebiliriz. tahminler olaylar› etkiliyebilir. 2011 ” . 1984 seçimleri gibi mi. Ancak ben kendisini daha henüz seçimler baﬂlamadan galip ilan edenler aras›nda de¤ilim. Mississipi Valisi Haley Barbour belki birlikte içki içmek isteyece¤iniz birisi ama bu adayl›¤› kazanmas› için yeterli bir sebep de¤il. seçim kampanyas›ndaki geliﬂmeleri Kongre’nin tutumu üzerinde etkili olacakt›r.5’ini almas›na ra¤men. Temsilciler Meclisi’ni yeniden ele geçirebilirler ve Cumhuriyetçiler de Senato’yu geri alabilirler.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 121 “ Yaﬂam›n ‹çinden (ABD) : 2012 Baﬂkanl›k Seçimleri Geçmiﬂteki Hangi Seçimlere Benzeyecek? 19 ay sonra yap›lacak seçimler için yap›lan tahminler belki yaln›z siyasete aﬂ›r› merakl› olanlar› ilgilendirebilir. Ancak hiç beklenmedik bir ﬂekilde Bill Clinton adl› genç bir Demokrat vali ortaya ç›kt›. Michigan. yani Temsilciler Meclisi ile Senato’da partiler hakimiyetinin el de¤iﬂtirmesini. seçimi kaybetti. Ancak kendisinin baﬂkanl›k seçimlerinde Dukakis’in akibetine u¤ramayaca¤›n› düﬂünmek çok zor. 2012’deki Kongre seçimine gelince: Önümüzdeki y›l. Belki bu onlar için. Dukakis seçim kampanyas› sonunda ayakta kalabilme olas›l›¤› en yüksek olan adayd›. tek oyu olan Nebraska’y› kaybederse. Seçim aritmeti¤ine gelince: Yeni yap›lan nüfus say›m› sonuclar›ndan sonra.J. Virginia ve North Carolina’y› kaybetse bile. Cumhuriyetçilerin sevdikleri 1992 seçiminin ise tekrar› mümkün de¤il çünkü 1992’de Baﬂkan Bush Clinton’un geliﬂini öngörememiﬂ olsa bile birçok Demokrat partili Clinton’un müthiﬂ yetenekli bir siyasetçi oldu¤una kendisinin adayl›¤› kesinleﬂmeden çok önce biliyorlard›. Obama’n›n son seçimlerde elde etti¤i 359 seçiciler kurulu (electoral college) oyu ile baﬂlayal›m. seçiciler kurulu oylar› 269-269 olarak berabere sonuclan›r. Dionne. belki Cumhuriyetçi Parti daha güçlü adaylar ç›kartabilirdi. ülke düzeyinde oylar›n yüzde 37. Cumhuriyetçiler ﬂimdi Obama’n›n. E¤er bu gerçeklﬂirse. Günümüzde Cumhuriyetçi partinin adaylar› aras›nda Minnesota Valisi Tim Pawlenty Dukakis’in 2012 modeli gibi.
c 8. yürütme-yasama-yarg› organlar›n›n birbirlerini belirli ölçüde kontrol etmelerini sa¤lamakta ve ayn› zamanda birinin di¤erleri üzerinde ezici bir hakimiyet kurmas›n› önlemektedir. c 4. Bunlardan biri hükümetin herhangi bir organ›nda yer alan kiﬂinin ayn› anda baﬂka bir organda görev almas›n›n yasaklanmas›d›r. Bu ilkeye göre. S›ra Sizde 2 Amerikan Anayasas›’n›n kuvvetler ayr›l›¤› ilkesini güvence alt›na almas›n›n çeﬂitli mekanizmalar› bulunmaktad›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Kongre” konusunu yeniden gözden geçirin. eyalet içi ticaret ve motorlu taﬂ›tlar›n denetlenmesi gibi konulardad›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Federalizm” konusunu yeniden gözden geçirin. d 6. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Seçimler ve Seçmen Davran›ﬂ›” konusunu yeniden gözden geçirin. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasal Partiler” konusunu yeniden gözden geçirin. yasama organ›nda yani Kongre’de yer alamayacaklar› anlam›na gelmektedir. Federal hükümetin baz› önemli yetkileri aras›nda savaﬂ ilan etme. ancak Baﬂkan bu yasay› veto edebilir ve anayasa Baﬂkan›n vetosunun geçersiz olmas› için Kongre’nin her iki meclisinin üçte ikisinin oyunun al›nmas›n› gerektirmektedir. Bu Baﬂkan›n veya yürütmedeki yard›mc›lar›n›n. S›ra Sizde 5 Demokrat Parti’nin seçmenleri. hükümetin üç organ›ndan her biri di¤erlerinin eylemlerini kontrol edebilir ve dolay›s›yla hiçbir organ di¤erlerine hükmedemez. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Seçimler ve Seçmen Davran›ﬂ›” konusunu yeniden gözden geçirin. Cumhuriyetçi Parti’ye oy verenlere göre daha az varl›kl› toplum kesimlerinden gelmektedirler ve daha liberal siyasi görüﬂlere sahiptirler. iki parti sisteminin devaml›l›¤›nda önemli bir rol oynam›ﬂt›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Amerikan Siyasetinin Anayasal Çerçevesi” konusunu yeniden gözden geçirin. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Seçimler ve Seçmen Davran›ﬂ›” konusunu yeniden gözden geçirin. . Kongre yasa geçirebilir. Bir baﬂka mekanizma da kontrol ve dengeler sistemidir. Eyaletlerin ana yetkileri e¤itim. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ABD anayasas› siyasi yetkiyi Washington’daki federal veya ulusal hükümetle eyalet hükümetleri aras›nda kesin bir ﬂekilde paylaﬂt›rmaktad›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Baﬂkanl›k “ konusunu yeniden gözden geçirin. S›ra Sizde 4 Ülkede kullan›lan dar bölgeli ço¤unluk sisteminin küçük partiler için dezavantajl› olmas›. para basma ve eyaletler aras›ndaki ticareti düzenleme yetkileri bulunmaktad›r. b 3. a 7. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Amerikan Siyasetinin Anayasal Çerçevesi” konusunu yeniden gözden geçirin. baﬂka devletlerle anlaﬂma imzalama. e 10. e 5. c 2.122 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. medeni haklar (evlilik ve boﬂanma gibi). a Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Amerikan Siyasal Sisteminin Geliﬂimi” konusunu yeniden gözden geçirin. Vergilendirme ve suçlular›n cezaland›r›lmas› gibi hem federal hükümetin hem de eyaletlerin uygulayabilece¤i baﬂka yetkiler de bulunmaktad›r. S›ra Sizde 3 ABD anayasal düzenindeki kuvvetler ay›r›m› ile kontrol ve denge ilkeleri. d 9.
H. Mayhew. The New American Voter.. and Participation in America. in G. ve Kousser. What Americans Know about Politics and Why it Matters. (1972). Ünite . Peltson. Why Parties? The Origin and Transformation of Party Politics in America.C.CNN. R. ve Cronin.E. S. C. “Politics in the United States”. Anger and Partisan Rancor. Chicago: University of Chicago Press. S. 9.M. G. 1776-1787. New Haven: Yale University Press. M. ve McKitrick. Goldstein. E. N. R. and Investigations. Nicholas. Madison: University of Wisconsin Press. (1996). The Judiciary: The Supreme Court in the Governmental Process. New York: Doubleday.R. The Power of the American Presidency. ve Keeler. J. The Politics of Congressional Elections. 6. Aldrich. Yararlan›lan ‹nternet Adresleri Beyaz Saray ve Baﬂkanl›k: www. Dalton ve K. (1998). Lawmaking.. ve Nie.electionstudies. Comparative Politics Today: A World View . Lobbying. (1995). Powell. (1995). Jacobson. Bask›. L. Separate but Equal Branches: Congress and the Presidency. The Creation of the American Republic. New York: Oxford University Press. (1999).E. J. Almond. American Public Policy. Chapel Hill: University of North Carolina Press. Strom (der.M. (2003). The Liberal Tradition in America. M. New York: Harvest/HBJ. S. Miller. J.H. The Nature of American Politics. New York: Pearson-Longman.Ço¤unlukçu Kurumsallaﬂm›ﬂ Baﬂkanl›k Rejimi: ABD 123 Yararlan›lan Kaynaklar Abraham. Upper Saddle River. L. “Distrust. (1987).C. (1990).supremecourtus.gov Güncel Siyasal Geliﬂmeler: www. A. Cambridge: Harvard University Press.D. T..gov Senato: www. New York: New York University Press. Democracy in America. K.house. (2002) Government by the People.O. Discontent. (1996). S. Presidential Power and Modern Presidents: The Politics of Leadership from Roosevelt to Reagan..B. R. Neustadt. The Age of Federalism. New Haven: Yale University Press. A. G.org . Boston: Kluwer Academic Publishers. (1969). Edwards. New York: Oxford University Press. Political Parties in the American Mold. Bask›. New York: Cambridge University Press.org/report/trust-in-government (eriﬂim: 2 Ocak 2011).. G. (2008). W. Participation in America: Political Democracy and Social Equality. New York: Longman. 19462000.S.J.W.gov Demokrat Parti: www. Verba.M.com/ALLPOLITICS Seçimler ve Seçmen Davran›ﬂlar›: www. Burns. Politics. J. 1969 Bask›s›.H.G. New York: Longman. ve Shanks. 20. Divided We Govern: Party Control. Bask›. (2000). (1993). W. The Development of American Federalism. (1835). Chatam: Chatam House Publishers. Peters. G. Pew Research Center for People and the Press. 10. (2005). 5. Riker.L. Press. Dell. T. DC: Congressional Quarterly.senate.). (1986). H. D.” http://people-press. Washington. Epstein. Interest Groups. Bask›. Elkins.A. and Policy. New York: Free Press. Wood. Michael.4. Bask›. (1986). (1996). (1955). Tocqueville. Bask›.gov Anayasa Mahkemesi: www. (2000). Ranney. 1989-2000.gov Cumhuriyetçi Parti: www. Jones. Wattenberg.gov Temsilciler Meclisi: www. New Jersey: Pearson-Prentice Hall.rnc.whitehouse. Bask›. 2. Government in America: People. New York: Oxford University Press. ve Lineberry. Hartz .democrats. Genovese. 8. Chicago: University of Chicago Press. C. G.
‹sviçre’de kamu politikalar›n›n nas›l oluﬂtu¤unu ve belirlendi¤ini de¤erlendirebileceksiniz. ‹sviçre Modeli Federalizmi ana hatlar›yla tan›mlayabilecek. Anahtar Kavramlar ‹sviçre Konfederasyonu Federalizm Kanton Do¤rudan Demokrasi • Halk Oylamas› • Halk›n Kanun Teklifi • Daimi Tarafs›zl›k ‹çindekiler • G‹R‹ﬁ • ‹SV‹ÇRE MODEL‹ FEDERAL‹ZM • S‹YASAL KURUMLAR VE S‹YAS‹ KURUMLARIN ‹ﬁLEY‹ﬁ‹ • S‹YASAL KÜLTÜR VE S‹YASAL KATILMA • DO⁄RUDAN DEMOKRAS‹ • KAMU POL‹T‹KALARININ OLUﬁUMU VE BEL‹RLENMES‹ • SONUÇ Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre .5 Amaçlar›m›z • • • • KARﬁILAﬁTIRMALI S‹YASAL S‹STEMLER Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. ‹sviçre’de uygulanan do¤rudan demokrasi araçlar›n› tan›mlayabilecek. ‹sviçre siyasal sistemindeki temel siyasal güçleri ve kurumlar› tan›yabilecek ve bu kurumlar›n birbiriyle iliﬂkisini aç›klayabilecek. ‹sviçre’nin siyasal kültürünü ve siyasal kat›lma süreçlerini aç›klayabilecek.
güneyinde ‹talya ve do¤usunda Avusturya ile Lihtenﬂtayn bulunan. Töpperwein. Birli¤in amac›. Baskenti Bern’dir. 293 km2 yüzölçümüne sahip bir ülkedir. 785. Frans›zca. Helvetler. M. Kuzeyinde Almanya. resmî ad›yla ‹sviçre Konfederasyonu. Galya Savaﬂ› Üstüne Yorumlar adl› eserinde. co¤rafî koﬂullar nedeniyle yay›lmac› emellerini gerçekleﬂtiremeyen bir halk olarak tan›mlar (César. 58 yilinda Bibracte Muharebesindeki yenilgilerinden sonra Helvetler bugünkü ‹sviçre topraklar›na çekilirler ve Romal›lar taraf›ndan asimile edilirler. Keltik kavimlerden biridir. 22). 3-4). 7. ‹sviçre Konfederasyonu’na. Ancak. ‹talyanca ve Romanﬂça ‹sviçre’nin resmî dilleridir. Alp da¤lar›n›n güneyinde ‹talyanca. ﬁehirleﬂmiﬂ kanton- . Böylece anlaﬂmalara dayanan bir konfederasyon sistemi geliﬂir. Grütli Pakt› ile oluﬂturulan Birli¤e kat›lan kantonlar›n ortak organ› üye kantonlar›n temsil edildi¤i Diet ad› verilen meclistir. 2005. Romanﬂca konuﬂulan da¤l›k Grison bölgesi d›ﬂ›nda. Misic. Uri. Eski Roma ‹mparatorlu¤unun bir parças› olan Helvesya’ y› iﬂgal eden Cermen kavimler. bugün hala. ‹sviçre Konferedasyonu’ nun tohumlar› 13 yüzy›lda at›l›r. Roma ‹mparatorlu¤unun çöküﬂünü izleyen büyük iﬂgallerle de¤iﬂir. Alp da¤lar›n›n ard›nda kalan Ticino bölgesi ise ‹talyan dilinin ve kültürünün etkisi alt›nda kal›r. Grütli Pakt›. komﬂu güçlerin iﬂgallerini önlemek ve bir güç dengesi kurmakt›r. öte yandan kantonlar›n egemenli¤ini koruyarak ‹sviçre’nin ba¤›ms›zl›¤›n› devam ettirmeye çal›ﬂ›rlar (Fleiner. ‹sviçre’nin bat›s›nda Frans›zca. Burgondlar Latin dilini benimserken. Roma ‹mparatorlu¤unun egemenli¤i boyunca Latince hakim dil konumuna gelir. bat›s›nda Fransa. Allamandlar. anlaﬂmalar imzalamak suretiyle Birli¤e kat›l›rlar. kantonlar aras›ndaki uyuﬂmazl›klar›n giderilmesi için bir tahkim sistemi tesis eder ve bir savunma birli¤i oluﬂturur. yerli halkla temaslar›nda farkl› yöntemler kullan›r. Avrupa k›tas›n›n ortas›nda (‹sviçrelilerin de¤imiyle kalbinde) yer al›r. konuﬂtuklar› Cermen lehçesinin yerli halk taraf›ndan da konuﬂulmas›n› ﬂart koﬂarlar. Daha sonra di¤er kantonlar da. Bir yandan mümkün oldu¤u ölçüde Birlik üyesi kantonlar aralar›ndaki iﬂbirli¤ini geliﬂtirirken. Jül SEZAR. topraklar›n güneydo¤usunda kalan da¤l›k bölgelerde Latince konuﬂulmaya devam eder. Schywyz ve Unterwald Kantonlar› 1 A¤ustos 1291 tarihinde aralar›nda Grütli Pakt›n› imzalarlar. S. 1860.Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre G‹R‹ﬁ ‹sviçre. di¤er bölgelerde ise Almanca konuﬂulmaktad›r. Bu dört dil de ülkenin resmî dilidir. (Confederatio Helvetica) ad›n› veren Helvet halk›n›. 806 nüfusa ve 41. Bu durum. Almanca. Bu toprak paylaﬂ›m›n›n bir sonucu olarak. savaﬂç›.
Fransa’ya ba¤l› üniter ve merkeziyetçi Helvet Cumhuriyeti kurulur. federalizm. ülkenin içindeki çat›ﬂmalar› sona erdirmez. (bundan sonra ‹sAY olarak an›lacakt›r) devlet ﬂeklinin federal bir devlet oldu¤u ibaresi yer almamaktad›r. devletin resmî ad› ‹sviçre Konfederasyonu olmaya devam eder. Protestan kantonlar›n demokratikleﬂmesinin önüne geçmek için aralar›nda Sonderbund ad› verilen gizli bir anlaﬂma yaparlar. 18. Protestan kantonlar anlaﬂmay› zorla fesheder. ‹sviçre modeli federalizm. ‹ç savaﬂ sonras›nda. federalizm ilkesi ve Anayasa’n›n birinci maddesinde. (1798 y›l›nda) ‹sviçre’yi iﬂgal eder. Misic. temel siyasi teﬂkilat de¤iﬂtirilmeden 1999 y›l›nda yeni bir Federal Anayasa kabul edilmiﬂtir. ‹SV‹ÇRE MODEL‹ FEDERAL‹ZM ‹sviçre Konfederasyonu federal bir devlettir. daha fazla temel hak ve hürriyet güvence alt›na al›nm›ﬂ. 1847 y›l›nda Katolik ve Protestan kantonlar aras›nda bir iç savaﬂ patlak verir. 1848 y›l›nda halkoylamas› ile kabul edilen anayasa ile federal bir devlet kurulur.126 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler lar. Anayasa’da federal bir devlet modeli benimsenmesine ra¤men. Her ne kadar ‹sviçre kendi topraklar› içinde mezhep kavgalar›na sahne olsa da Avrupa’n›n geri kalan›yla böyle bir kavgaya girmeyi tercih etmez ve Otuz y›l savaﬂlar›nda tarafs›zl›¤› seçer. Ancak 1999 ‹sviçre Konfederasyonu Anayasas›nda. Katolik kantonlar›n söz konusu anlaﬂmay› feshetmeyi reddetmesi üzerine. ‹sviçre Konfederasyonu’ nu oluﬂturan yirmi alt› tam ve yar›m kantonlar›n hukuki varl›klar› kesin bir ﬂekilde korunmuﬂtur. Yar›m kantonlar da Federe Devletlerdir. bir Konfederasyondan yola ç›km›ﬂ. Bu nedenle. 1803 y›l›nda Uzlaﬂma ‹ﬂlemi ile eﬂit temsil gücüne sahip kantonlarla federal sistem yeniden tesis edilir. Ancak bu durum. 1848 Anayasas›’nda temel hak ve hürriyetler k›smi olarak düzenlenir ve anayasal kurumlar ve Federal devlete k›s›tl› yetki tan›narak kantonlar›n farkl›l›klar› da güvence alt›na al›n›r. ‹sviçre’nin d›ﬂ politikas›n› belirleyen tarafs›zl›¤›n di¤er baﬂlang›c› olarak görmek mümkündür. ‹sviçre Devleti’nin meﬂruiyeti. 1874 y›l›nda kabul edilen yeni Anayasa ile temel kurumlar korunmuﬂ. 2005. Katolik kantonlar. Federal Mahkeme bu anayasa ile kurulmuﬂtur. yüzy›l sonunda Fransa. Mezhep kavgalar›ndan do¤an kantonlar aras›ndaki çat›ﬂmalar nedeniyle ikiye bölünen Diet. k›rsal kesimde yer alan kantonlardan üstündür. 26). zaman içinde kurumlar dönüﬂüme u¤rayarak federal bir devletin do¤mas›na neden olmuﬂtur. Anlaﬂma ortaya ç›kt›¤›nda. 1874 Anayasas›’nda yaklaﬂ›k yüz elli kere de¤iﬂiklik yap›lmas› Anayasa’n›n yeniden kaleme al›nmas›n› gerektirmiﬂ. ‹sviçre Konfederasyonu’nun ‹sviçre halk› ve kantonlardan oluﬂtu¤unu belirten düzenlemelere dayan›r (Fleiner. . Federal Devletin faaliyet alan› geniﬂletilmiﬂtir. ‹sviçre savaﬂa taraf olmasa da bu savaﬂ›n kazanan taraf›nda yer al›r ve savaﬂ sonunda 1648 y›l›nda imzalanan Vestfalya Anlaﬂmas› ile resmen bir devlet olarak tan›n›r. karar alamaz hale gelir. Bu nedenle kantonlar Diet’de eﬂit ﬂekilde temsil edilmemektedir ve ayn› haklara sahip de¤illerdir. Töpperwein. ‹sviçre siyasal sisteminin en temel ilkesi olarak kabul edilmektedir. Avrupa’daki Reform hareketleri ülkeyi ikiye böler ve bu bölünme ülkede üç yüzy›l sürecek bir dura¤anl›¤a neden olur. ‹sviçre Konfederasyonu ‹sviçre halk› ve kantonlardan oluﬂan federal bir devlettir. Bu dönemi. Bu devlet sisteminin ‹sviçre’nin siyasi gelene¤i ile ba¤daﬂmad›¤› ve ülkenin bu ﬂekilde yönetilemeyece¤i anlaﬂ›l›nca. Viyana Kongresi ile ‹sviçre’nin s›n›rlar› belirlenir ve daimi tarafs›zl›¤› kabul edilir. Protestan kantonlarda demokrasiye geçiﬂ oligarﬂinin egemen oldu¤u Katolik kantonlarda rahats›zl›k yaratmaya baﬂlar.
Burada Konfederasyon’un çerçeveyi çizdi¤i alanlardan farkl› olarak kantonlar tamamlay›c› düzenleme de¤il tamamen ba¤›ms›z düzenlemeler yaparlar.5. temel ilkeleri ve çerçeveyi belirler. Kanton anayasalar› Konfederasyonun SIRA S‹ZDE güvencesi alt›ndad›r. Yarg› organ› ise Yüksek Federal Mahkemedir. yar›m kantonlar›n Devletler Konsey’in de temsil edilmelerine ve halkoylamalar› s›ras›nda oylar›n say›m›na iliﬂkin farkl› kurallar uygulanmas›na engel de¤ildir. Baz› yetkiler hiçbir s›n›r olmadan hem Konfederasyon hem de kantonlar taraf›ndan kullan›l›r (yar›ﬂan yetkiler).Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre 127 baz› alanlarda tam kantonlar›n sahip oldu¤u haklara sahip de¤illerdir. Her ne kadar 1999 Anayasas› yar›m kantonlar ile tam kantonlar aras›ndaki ay›r›m› kald›rm›ﬂ olsa da. Federal Konsey. 2004.” Federal devlet (Konfederasyon) Anayasas› Kantonlar ve Ü ﬁ Ü N E L ‹ MDevlet araD Federal s›ndaki yetki paylaﬂ›m›n› düzenler. avc›l›k. Ünite . kantonlar›n idarî teﬂkilatlar›n› düzenler. Temel prensip Konfederasyon’un Anayasa’da kendisine atfedilen Eyetkileri kul‹NTERN T lanmas›d›r (‹sAy m. Kantonlar da kendi anayasalar›na sahiptirler. Kantonlar AnayasalaS O R U r›nda. 1999 ‹sviçre Federal Anayasas› 3. 405). Baz› yetkileri ise nitelikleri gere¤i Kantonlarla paralel olarak kullan›r (Lavaux. maddesi SIRA S‹ZDE düzenlemesi uyar›nca “Kantonlar. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . karayollar›n›n yap›m› gibi. gelir vergisi tarh› ile ilgili düzenlemeler.” SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Yasama organ› olan Federal Meclis. Ulusal Konsey ve Devletler Konseyi (Kantonlar Konseyi) olmak üzere iki kanattan oluﬂur. ancak yine de kantonlar önemli yetkileri korumaya devam etmiﬂlerdir. Hukukun uyumlaﬂt›r›lmas› bu tür bir yetkidir. bu ﬂekli eﬂitlik. burslar. maddesi ﬂu ﬂekildedir: “1. KonfederasK ‹ T A P yon’un yürütme organ›d›r. Bu Anayasa halkoylamas› ile kabul edilmeli ve seçmenlerin ço¤unlu¤unun talebi üzerine de¤iﬂtirilebilmelidir. ‹sviçre’nin siyasal tarihinin son yüzy›l›n› Federe Devletlerin T E L E V yetki (kantonlar›n) Federal Devlete (Konfederasyon’a) sürekli bir ﬂekilde‹ Z Y O N devri belirlemiﬂtir (Benoît. Federal Anayasa ile çat›ﬂmad›¤› ölçüde geçerlidir. Her kanton A T anayasaya sahip olmal›d›r. vergi uygulamalar› alan›nda yap›lan düzenlemeler gibi. Ancak. Konfederasyon son birkaç y›lda ceza usul hukuku ve medeni usul hukuku alan›nda federal kanunlarla bu tür bir yetki kullanm›ﬂt›r. D ‹ K K demokratik bir 1999 ‹sviçre Federal Anayasas› 51. 2009). Bu güvence (Kanton) anayasalar(›). 49). uygulaman›n ne ﬂekilde yap›laca¤› kantonlar›n yapaca¤› düzenlemelerle saptan›r: Bay›nd›rl›k iﬂleri. 42). bal›kç›l›k. Baz› yetkiler münhas›ran Konfederasyon’a aittir. Kantonlar taraf›ndan yap›lan düzenlemelerin Konfederasyon’un yapt›¤› düzenlemelere ayk›r› olmas› halinde Konfederasyon’un düzenlemeleri esas al›n›r (‹sAy m. 2. Kantonlar ile Konfederasyon aras›ndaki yetki paylaﬂ›m› 1999 ‹sviçre Anayasas›’nda düzenlenmiﬂtir. burada belirtmek gerekir ki kantonlar bu tür yetkileri Konfederasyon taraf›ndan kullan›lmad›¤› takdirde kullanabilirler. Bu alanlarda Konfederasyon. Federal Anayasa ile egemenliklerinin k›s›tlanmad›¤› ölçüde egemendirler. Kanton anayasalar›. Baz› yetkileri temel prensiplerle s›n›rl› olarak kantonlarla paylaﬂ›r. devlet ﬂeklinin cumhuriyet oldu¤unu güvence alt›na almak zorundad›r. Konfederasyon’un yetkisine giren alanlarda kantonlar da paralel düzenlemeler yapabilir.
1798 Helvet Cumhuriyeti Anayasas›nda da benimsenen siyasi sistemdir. ‹sviçre AMAÇLARIMIZ siyasal sisteminin en temel özellikleri. Öte yandan. 1789 Frans›z Devrimi’ nin ard›ndan 1795 ila 1798 y›llar› D‹K AT aras›nda Fransa’da uygulanan siyasal sistemdir. Siyasal sistemde tek bir bask›n grubunun oluﬂumu engellenmiﬂtir. Meclis Hükümeti (Directoria . S O R U SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜﬁÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ ‹sviçre siyasal sisteminin en temel özellikleri. Parlamentonun. meclisin iradesine ba¤l› olmad›¤›ndan. Fabri. Böylece. 1997).1 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler YETK‹ PAYLAﬁIMI (MÜNHASIR YETK‹LER) KONFEDERASYON • • • • • • Milli Savunma Gümrük Ulaﬂ›m Telekomünikasyon Para Politikalar› Sosyal Güvenlik • • • • KANTONLAR Sa¤l›k Hizmetleri E¤itim-Ö¤retim Kolluk Mahalli ‹dareler SIRA S‹ZDE 1 ‹sviçre AnayasalS‹ZDE SIRA sisteminin 1830’lu y›llardan bu yana de¤iﬂiklik göstermemesi nas›l aç›klanabilir? ‹sviçre D Ü ﬁ Ü N E L ‹sistemi. Halk›n kanun teklifi ile kamuoyu herhangi bir konuda anayasa de¤iT‹E LTEEVR‹ Z Y O N N ET ﬂikli¤i teklifinde Nbulunabilir. Meclis. Bu yazarlara göre ‹sviçre siyasal sistemi sui generis bir yap›ya sahiptir. Oydaﬂmac› demokrasilerde bir yandan kitleler aras›nda derin ayr›l›klar bulunurken öte yandan elitler düzeyinde uzlaﬂma kurumsallaﬂm›ﬂt›r. ‹sviçre demokrasisini oydaﬂmac› bir demokrasi olarak nitelendirilmesine engel olmaktad›r. bu unsurlar ‹sviçre demokrasisini oydaﬂmac› bir demokrasiden daha sa¤lam k›lmaktad›r (Hottinger. halk bu yöntemle siyasi makamlar üstünde bask› uygular. halkoylamas› ve halk›n kanun teklifi mekanizmalar›d›r. Baﬂkanl›k sistemi de¤ildir. oy çoklu‹NTERNET ¤una göre de¤il oybirli¤ine göre al›nd›¤› bir sistemdir. çünDÜﬁÜNEL‹M kü yürütme. kantonlardan. Oydaﬂmac› demokrasilerden farkl› olarak.direktuvar) olarak niteedilemeyen bir S‹ZDE lendirilen bu O R U (Constance. 419). 1997). Bu üç unsur. ne bir S sistem baﬂkanl›k sistemi ne de parlamenter bir sistemdir. Ancak baz› yazarlar (Papadopoulos. Hottinger. Kantonlar ve mahalli idareler düzeyinde bir kurulD‹KKAT dan oluﬂur. K ‹ T A P Meclis Hükümeti K(Direktuvar). Konfederasyon.128 Çizelge 5. Hükümet. derneklerden görüﬂ al›r. 272. ‹sviçre demokrasisini oydaﬂmac› bir demokrasi olarak tan›mlamaktad›r. halkoylamas› ve halk›n kanun teklifi TELEV‹ZYON mekanizmalar›d›r. 1997. Anayasa de¤iﬂiklikleri ve önemli kanun yap›m› sürecinde sonucu belirleyecek olan halkoylamas›d›r. temelleri tarihe dayanan do¤rudan demokrasi ve nihayet her karar› müzakere etme iste¤i. Oydaﬂmac› demokrasi yönetiminde al›nan kararlar›n. 1995. 2009. Parlamenter sistem de de¤ildir. siyasi partilerden. Arend Lijphart (1977). Teziç. özgün bir model olarak hiçbir s›n›fland›r›lmaya dahil siyasal M SIRA sistemdir. ‹sviçre demokrasisinin üç temel unsuru vard›r: Federal bir kültürle beslenen federalizm. yürütme erkini milletvekilAMAÇLARIMIZ leri aras›ndan seçilen beﬂ yöneticiden (directeur) oluﬂan yönetime (Directoire) devretmesiSIRA S‹ZDE ne verilen add›r. 380. Lijphart’›n tersine ‹sviçre demokrasisinin oydaﬂmac› bir demokrasi oldu¤u görüﬂünü reddetmektedirler. K ‹ T A P T ‹EN T E R Z Y O N LEV‹ NET ‹NTERNET . halkoylamas›na sundu¤u TELEV‹ZYON K ‹ T A da kanun tasar›lar› ya P Anayasa de¤iﬂikliklerininin kabul edilmesini güvence alt›na almak için Federal makamlardan.
Yasama faaliyeti. resmi dillerin hakkaniyete uygun olarak temsil edilmesi gibi ölçütleri göz önünde bulundurur. Alt› Kanton (Obwald. bu oran her on y›lda bir gözden geçirilir. kantonlar›n. di¤er yirmi kanton ikiﬂer milletvekili ile temsil edilir. milli güvenli¤in korunmas› görevlerini Ulusal Konsey ve Devletler Konsey’i ayr› ayr› toplanarak yerine getirir (Lauvaux. Mecliste temsil edilen siyasi partilerin oy da¤›l›m›. Yaln›zca kendi topraklar›n› sald›r›lara karﬂ› savunmak için bir orduya sahiptir. milletvekilleri yeniden seçilebilirler. Federal Konsey üyeleri seçilmeleriyle birlikte milletveYürütme organ› olan ve yedi üyeden oluﬂan Federal Konsey. mutlak ço¤unluk ile seçilirler. sahip olduklar› sandalye say›s› oran›nda temsil edilirler. 413). BâleVille. Ulusal Konsey’de nüfuslar›na oranla temsil edilirler. Milletvekilli¤i bir meslek olarak de¤erlendirilmemektedir. Bâle-Campagne. 2010). Milletvekilleri. iki yüz milletvekilinden oluﬂur. Milletvekilli¤i dönemi boyunca maaﬂ yerine bir tazminat ödenir. . Daimi Tarafs›zl›k Politikas› ve ‹sviçre Örne¤i. Süresi biten Federal Konsey üyeleri yeniden seçilebilir. Nidwald. Ulusal Konsey ve Devletler Konsey’i birlikte toplanarak. genellikle kanun teklif ve tasar›lar›n› hakk›nda ilgili komisyonun görüﬂüne uygun olarak hareket ederler (Kriesi. anlaﬂmalar› imzalar. 2002. ‹sviçre Parlamentosu iki kanatl›d›r: Ulusal Konsey ve Devletler Konseyi Yürütme (Federal Konsey) Yürütme organ› olan Federal Konsey yedi üyeden oluﬂur. 494) S‹YASAL KURUMLAR VE S‹YASAL KURUMLARIN ‹ﬁLEY‹ﬁ‹ Yasama (Federal Meclis) ‹sviçre Parlamentosu yukar›da da belirtildi¤i gibi iki kanatl›d›r. Ulusal Konsey seçimleri dört y›lda bir yap›l›r. mevzuat› haz›rlar.Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre 129 Gelenekleﬂmiﬂ Tarafs›zl›k ‹sviçre. Ünite . Konfederasyonunun d›ﬂ politikas›n›n temeli tarafs›zl›k ilkesi üzerine kuruludur. “Tarafs›zl›k. 2004. asla di¤er devletler aras›nda patlak vermiﬂ bir savaﬂta yer almaz ve herhangi bir savaﬂta taraflardan birini tutamaz. dört y›lda bir yap›lan Ulusal Konsey seçimlerinin ard›ndan milletvekilleri aras›ndan her iki kanad›n kat›l›m›yla. Devletler Konseyi seçimleri de dört y›lda bir yap›l›r. Federal Meclis Federal Konsey üyelerini seçerken. Meclis komisyonlar›. kanun teklif ve tasar›lar›n› inceler.5. idari teﬂkilat› yönetir ve Kantonlar›n faaliyetlerini gözetim alt›nda tutar. 185). ‹sviçre hiçbir ﬂekilde bir savaﬂ baﬂlatamaz. Federal Meclis’in her iki kanad›nda da. tarafs›zl›¤› benimsemiﬂ bir ülkedir. Federal Konsey üyeleri. kendi mesleklerini ifa etmeyi sürdürürler. Federal Meclis taraf›ndan. federal makamlar›n denetimi. farkl› konular üzerinde çal›ﬂmak üzere komisyonlar kurulur. yasama niteli¤i taﬂ›mayan yetkiler kullan›r: Federal Konsey üyelerini ve Federal hakimleri seçer. federal kurumlar aras›ndaki uyuﬂmazl›klar› çözer ve af yetkisini kullan›r. Kantonlar. Ulusal Konsey ve Devletler Konseyi. devletler taraf›ndan hem savaﬂ zamanlar›nda savaﬂa girmemek hem de savaﬂ›n söz konusu olmad›¤› durumlarda askeri ittifaklara kat›lmamak ﬂeklinde tan›mlanmaktad›r” (Emine Akçada¤. Söz konusu komisyonlarda meclis gruplar›. k›rk alt› milletvekilinden oluﬂur. kantonlarla iliﬂkiler. 1998. ‹sviçre’nin 2002 y›l›nda Birleﬂmiﬂ Milletler’e üye olmas› daimi tarafs›zl›k statüsünü korumas›na engel de¤ildir (Hottelier. Devletler Konseyi (Kantonlar Konseyi). Ulusal Konsey. Daimi tarafs›zl›k ilkesi gere¤i. Appenzell Rhodes-Extérieures et Appenzell Rhodes-Intérieures Kantonlar›) bir milletvekili ile temsil edilirken. ülkenin izleyece¤i siyaseti belirler.
kara para aklama suçu. Federal kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unu denetleyemez (‹sAY m. Federal ‹dare Mahkemesi federal idarenin eylem ve iﬂlemlerine karﬂ› yap›lan baﬂvurulara bakar. bütçesini. Yüksek denetlemek yarg› organ› Federal Mahkeme’ye verilmiﬂtir. Ancak bu durum. anlaﬂmaS O R U lar› imzalar. Federal kanunlar›n uygulanmas›n› AMAÇLARIMIZ yetkisi. Baﬂkan seçiminde bu teamülü gözetir. kanton mahkemeleri taraf›ndan kullan›l›r.130 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U kili s›fatlar›n› kaybederler. ‹sviçre Anayasas›n›n 191c maddesinde teminat alt›na al›nm›ﬂt›r. Teamül. Federal Konsey baﬂkan›n› ve baﬂkan yard›mc›s›n› ayr› ayr› seçer. D‹KKAT SIRA S‹ZDE Federal kanunlar›n Yarg› (Federal Mahkeme) Yarg› yetkisi. Yüksek Federal Mahkeme. Yüksek yarg› organ› Federal Mahkeme’ye verilmiﬂtir. Federal ‹dare Mahkemesi ve Federal Ceza Mahkemesi ile kanton K T A P mahkemeleri ‹ taraf›ndan verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Federal Mahkeme yarg›çl›¤›na yaln›zca yüksek nitelikli hukukçular seçilmektedir. Federal Ü ﬁ Ü N E L ‹ M üyelerini seçemez ve hükümet politikalar›n› belirleyemez. ancak hem Devletler Konsey’ine hem de Ulusal Konsey’in oturumlar›na kat›lmaya devam ederler. bir y›l için seçilir. oturumlarda oy kullanamazlar. Yarg› ba¤›ms›zl›¤›. Federal Mahkeme ilk derece Federal Mahkemeler. Federal Meclis. görevi süresince SIRA S‹ZDE eﬂitleri olan di¤er konsey üyeleri aras›nda birinci hale gelir (primus inter pares). P K ‹ T A TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Adli ve idari yarg› ilk derece mahkemelerinin verdi¤i kararlar›n temyiz merciidir. Meclis her y›l Mahkemenin. Federal Meclis. 1983). Konfederasyon’un yarg› yetkisine giren suçlara iliﬂkin yarg›lamay› yapar (örne¤in. Federal Konsey üyelerini. vatana ihanet. tüzük ve yönetmeliklerinin Federal Anasayasaya uygunlu¤unu denetlemesine engel de¤ildir. organize suçluluk).189) taraf›ndan. (Aubert. ne de Devlet Baﬂkan›d›r. Temyiz baﬂvurusu s›ras›nda ayr›ca anasayada düzenlenen hak ve özgürlüklerin ihlal edildi¤inin de ileri sürülmesi mümkündür. tam anlam›yla bir anayasa mahkemesi de¤ildir. ‹sviçre Anayasas› (‹sAy m. idari teﬂkilat› yönetir ve kantonlar›n faaliyetlerini gözetim alt›nda tutar. Federal Mahkeme’nin verdi¤i kararlar yaln›zca kendisi taraf›ndan. kanunda öngörülen kriterlere uymak ﬂart›yla Federal Meclis taraf›ndan Federal Mahkeme yarg›c› olarak seçilebilir. hesaplar›n› idarî faaliyet raporunu onaylar. Federal Mahkemenin federal kanunlar d›ﬂ›nda kalan di¤er federal düzenlemeleri (federal tüzük ve yönetmelikler) ve kanton kanunlar›n›n. ne bir baﬂbakan. Federal Konsey üyelerinin s›rayla Baﬂkan seçilmeleri yönündedir. FeD Konsey deral Konsey kararlar› heyet halinde verilir. Federal Konsey K K AFederal Meclis aras›ndaki iliﬂkiyi kuvvetler ayr›l›¤› prensibi çerçevesinD ‹ ile T de inceleyece¤iz. kanuna uygun olarak iptal edilir ya da de¤iﬂtirilebilir. Uygulamada. Federal Meclis Yüksek Federal Mahkeme üstünde denetim yetkisine sahiptir. Federal Konsey Baﬂkan›. SIRA S‹ZDE uygulanmas›n› AMAÇLARIMIZdenetlemek yetkisi ‹sviçre Anayasas› taraf›ndan. terör suçlar›. ülkenin izleyece¤i siyaseti belirler. Federal Mahkeme ayn› zamanda bir temyiz mahkemesidir. Seçme ve seçilme hakk›na sahip her vatandaﬂ. Federal Konsey. mevzuat› haz›rlar. Federal ‹dare Mahkemesi’nin baz› kararlar›na karﬂ› Federal MahkeTEL V‹ZYON me’ye temyizEbaﬂvurusunda bulunulabilir. Federal Konsey Baﬂkan›. ‹NTERNET ‹sviçre’de yarg›çlar›n hukukçu olmas› ﬂart› aranmaz. Federal Konsey Baﬂkan›. 190). Federal Ceza Mahkemesi ise ilk derece mahkemesi olarak.
Nitekim hükümet görevini gören Federal Konsey’in her üyesinin. yetkiler örtüﬂse de bu alanlarda da Federal Meclis’in üstünlü¤ünden bahsetmek mümkün olabilecektir. ‹sviçre Konfederasyonu’nun yap›lanmas›na. Bu sistem. Kald› ki yasalar›n uygulanmas› görevi hükümetindir. federal mahkemeler üzerinde yüksek denetim uygulayan makamd›r (‹sAY m. Federal Meclis taraf›ndan genel seçimlerden sonra ayr› ayr› seçilmesi de bu kan›y› kuvvetlendirmektedir. milli savunma.pdf) ulaﬂ›labilir. Ayr›ca ‹sviçre Anayasas›n›n 180.ch/fr/iii-tf-evg-die_wege_zum. Konfederasyon’un tüm siyasal iﬂlemlerini kapsayan geniﬂ bir faaliyet alan› vard›r. ‹NTERNET Kuvvetler Ayr›l›¤› ‹lkesi Kuvvetler ayr›l›¤› ilkesi. idare. K ‹ T A P TELEV‹ZYON Kanton mahkemeleri ve Federal Mahkeme’nin yap›s›na iliﬂkin bilgilere N E T ‹ N T E R ‹sviçre Federal Mahkemesi’nin internet sitesinden (http://www. maddesi uyar›nca Federal Meclis. Federal Konsey’e öneride bulunabilir ya da talimat verebilir. ‹sviçre Anayasas›nda düzenlenmemiﬂtir. Federal Meclis. Hemen belirtmek gerekir ki. yürütme ve yarg› üzerinde yasaman›n üstünlü¤ü benimsenerek. Yasama ve yürütme erkinin iﬂleyiﬂi bak›m›ndan kuvvetler ayr›l›¤› ilkesinin uygulanmas› belirgin de¤ildir. kendine has bir kuvvetler ayr›l›¤› sistemi damgas›n› vurmuﬂtur. hükümet (Federal Konsey).S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE 5. 107). Böylece yasamadan ba¤›ms›z hale gelirler.Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre SIRA S‹ZDE 131 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ 2007 y›l›nda yürürlü¤e giren 17 Haziran 2005 tarihli Federal Mahkeme Hakk›nda Kanunla ‹kincil Anayasa Baﬂvurusu (Recours constitutionnel subsidiaire) düzenlenmiﬂtir. ‹sviçre’de Hükümet ile Meclis’in görev ve yetkileri büyük ölçüde iç içe oldu¤u için yasama ve yürütme erkinin iﬂleyiﬂi bak›m›ndan kuvvetler ayr›l›¤› ilkesinin uygulanmas› belirgin de¤ildir. 2001. Federal Meclis söz konusu görev ve yetkilerini kullanarak Federal Konsey’in ayn› alanlarda görev ve yetkilerini kullanmas›na engel olabilir. Ünite . Federal Konsey’e talimat verebilir. . Federal Konsey. Federal Meclis. asl›nda Federal Meclis taraf›ndan al›nmas› gereken baz› tedbirler hükümet taraf›ndan al›nabilmektedir (Grisel. Hatta baz› acil durumlarda. 2010. Hükümet ile Meclis’in görev ve yetkileri büyük ölçüde iç içedir. D›ﬂ iliﬂkiler. Federal Konsey’in basit bir idari faaliyetin ötesine geçen. 169). yürütme ve yarg› erkinin yasamaya ba¤›ml› hale getirildi¤i düﬂünülebilir. Anayasa ﬂikayetine benzeyen bu yarg› yolu ile Federal Mahkeme vaK ‹ T A P tandaﬂlar›n temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edildi¤i yönündeki ﬂikayetleri inceler. maliye her iki erkin ortak sorumluluk alanlar›d›r. T›pk› devletin ﬂeklinin federalizm olmas› ilkesi gibi söz konusu ilke de ‹sviçre demokrasisinin temel taﬂlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. 1020). pek çok aç›dan baﬂkanl›k sistemine benzemektedir (Mahon. Konfederasyon’un en yüce makam›d›r. Oysa hükümet üyeleri seçilmeleriyle birlikte milletvekili s›fat›n› kaybederler.bger. kantonlarla iliﬂkiler. faaliyetleri hakk›nda her y›l Federal Meclis’e bir rapor sunar. Dolay›s›yla. 2009. maddesi uyar›nca hükümet izleyece¤i siyaseti kendi belirler. Bu yarg› yoluna baﬂvurulabilmesi için Federal Mahkeme Hakk›nda Kanunda öngörülen di¤er baﬂvuru yollar›n›n kapal› olmas› gerekmektedir. 419). Bu rapor üzerindeki görüﬂmeler sonucu Federal Meclis. ‹lk bak›ﬂta. ‹sviçre Konfederasyonu Anayasas›’n›n 148. Di¤er baﬂvuru TELEV‹ZYON yollar›n›n kapal› oldu¤u hallerde ikincil anayasa baﬂvurusu ile anayasal haklar›n ihlal edildi¤i ileri sürülebilir. ayr›ca Federal Konsey’in ald›¤› kararlar› reddedebilir (Teziç.
Bu karar. Bu geliﬂmeler üzerine. Bu durumun ‹sviçre’nin kuvvetler ayr›l›¤› anlay›ﬂ›n›n bir parças› oldu¤u düﬂünülebilir (Mahon. ‹sviçre siyasal sisteminde ne Hükümetin toplu olarak istifa etmesi ne de Meclis’in feshedilmesi söz konusudur. Hükümet Meclis ya da halkoylamas› sonuçlar› arac›l›¤›yla seçmenler taraf›ndan eleﬂtirildi¤i takdirde istifa etmek yerine. Bu partinin baﬂkan› Christoph Blocher’in siyasi teamül gere¤i Federal Konsey üyeli¤ine seçilmesine kesin gözü ile bak›l›rken. 1011). Yasama. ‹sviçre topraklar› d›ﬂ›na atmas›n› karikatürize eden afiﬂler kullanarak göçmenlerin kovulmas› yönündeki propaganda yapmas› büyük bir tepki yaratm›ﬂt›r. ‹sviçre siyasal sisteminde yasama ile yarg› erki aras›ndaki iliﬂkilerde güvenoyu iste¤i. Federal Meclis Federal Mahkeme taraf›ndan verilen kararlar› hiçbir ﬂekilde denetleyemez. seçim propagadanlar› s›ras›nda ak koyunlar›n. Federal Mahkeme’nin yap›s›n› anlat›rken. öte yandan Federal Meclis’in yüksek denetim yetkisi dengeleri korumaya yard›mc› olmaktad›r. . söz konusu afiﬂlerin halk› kin ve düﬂmanl›¤a tahrik etti¤i gerekçesi ile toplat›lmas›n› istemiﬂlerdir. Merkez Demokratik Birlik Partisi’ nden ihraç edilmiﬂ ve yeni kurulan Burjuva Demokrat Parti’ ye üye olmuﬂtur. yarg› erki. Ancak bir yandan seçim sistemi. 1020). Ancak Blocher’ in yerine seçilen kiﬂi. Blocher devre d›ﬂ› b›rak›lm›ﬂ ve milletvekili dahi olmayan Merkez Demokratik Birlik Partisi üyesi baﬂka bir kiﬂi Hükümet üyesi olarak seçilmiﬂtir. Birleﬂmiﬂ Milletler Irkç›l›kla Mücadele ve Göçmen Haklar› raportörleri ‹sviçre Hükümetinden bu konuda bir aç›klama yapmas›n› istemiﬂ ve Birleﬂmiﬂ Milletler nezdindeki ‹nsan Haklar› Konseyi’ne sunduklar› raporda.132 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Blocher’e Engel: Federal Meclis’in Konsey’e Üye Seçiminde Bir Örnek 2007 y›l›nda yap›lan genel seçimlerde oylar›n yüzde yirmi dokuzunu alarak seçimlerden en çok oy oran›na sahip olarak. Federal Meclis’e karﬂ› ortak sorumluklar› yoktur. Federal Konsey üyelerinin. yürütme ve yarg› erkinin çeﬂitli görev ve yetkileri o derece örtüﬂmektedir ki bu üç erkten hiç biri temel görev ve yetkisinin s›n›rlar› içinde kalmay› baﬂaramam›ﬂt›r. ‹sviçre siyasal sisteminde yasama ile yarg› erki aras›ndaki iliﬂkilerde güvenoyu iste¤i. gensoru ve siyasi sorumluluk gibi kurumlar yer almaz. Sosyalist Parti ve Yeﬂiller Partisi’nin ittifak› ve baz› H›ristiyan Demokratlar›n da deste¤iyle. gensoru ve siyasi sorumluluk gibi kurumlar yer almaz. somut araçlar› elinde bulunduran hükümet asl›nda fiilen yasamadan üstün hale gelmektedir. 2001. yasamadan ve yürütmeden tamamen ba¤›ms›zd›r. Federal Meclis’in söz konusu mahkeme üstünde yüksek denetim yetkisinin bulundu¤undan bahsetmiﬂtik. izledi¤i politikalar› de¤iﬂtirmekle yetinir (Mahon. galip ç›kan Merkez Demokratik Birlik Partisi (UDC-SVP) oldu. 2008 tarihinden itibaren Federal Konsey’ de beﬂ parti temsil edilmektedir. Blocher söylemlerinde izledi¤i aﬂ›r› sa¤c› siyaset nedeni ile devre d›ﬂ› b›rak›lm›ﬂt›r. Federal Konsey istikrarl› bir organd›r. Federal Meclis’in Federal Konsey üyelerinin seçim sürecini tamamen denetimi alt›nda tuttu¤unun bir göstergesidir. kara bir koyunu tekmeleyerek. Özellikle Blocher baﬂkanl›¤›ndaki Merkez Demokratik Birlik Partisi’ nin. Asl›nda. 200. Uygulamada. Bu denetim sadece ﬂekli bir denetimdir. ‹lk baﬂta 1959’dan beri Parlamento’ da temsil esilen dört partili koalisyonla yönetilme gelene¤ininin bozulmad›¤› düﬂünülmüﬂtür.
Art›k oylar›n da¤›t›lmas›nda federal kanunlar ve Kanton kanunlar›. hakimler ve mahalli idareler de seçilmektedir. kültürel çeﬂitlili¤in oldu¤u ‹sviçre’de. Etkin bir denetim sayesinde sistemin iﬂleyiﬂi sa¤lanmaktad›r. en yüksek ortalama ya da d’Hondt sistemini tercih etmektedir. Nispi temsil sistemi. baz› hallerde ise elektronik ortamda yap›labilir (17 Aral›k 1976 tarihli Siyasi Haklar Hakk›nda Federal Kanun. seçime kat›lan listeler aras›nda. gerçek bir toplumsal tercih olmaktan ç›karak. Oy verme iﬂlemleri sand›k baﬂ›nda yap›labilece¤i gibi. ‹sviçre kural olarak. mektup arac›l›¤›yla. ‹sviçre’de kad›nlara seçme ve seçilme hakk› 1971 y›l›nda tan›nm›ﬂt›r. 8 ve 9).Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre 133 S‹YASAL KÜLTÜR VE S‹YASAL KATILMA Seçim Sistemi ‹sviçre’nin seçim sistemini anlayabilmek için ülkenin federal yap›s›n› göz önünde bulundurmak gerekir. do¤rudan nisbi temsil hesab›na göre seçilir. Konfederasyon ve Kantonlar›n seçim sistemleri farkl›l›klar gösterdi¤inden seçim sisteminden çok seçim sistemlerinden bahsetmek daha do¤ru olacakt›r. devlet memurlu¤u milletvekilli¤i ile ba¤daﬂmamaktad›r. sistem bu konularda etkin bir denetim yöntemi üzerine kurulmuﬂtur.5. toplumdaki tüm siyasi e¤ilimlerin parlamentoda temsilini sa¤layarak temsilde adaleti gerçekleﬂtirmek amac›yla benimsenmiﬂtir. Her Kanton bir seçim çevresi oluﬂturur. Hükümet ve Meclis üzerinde bask› yaratmaktad›r. Ancak. Halkoylamalar› ve halk›n kanun teklifi mekanizmalar› sayesinde kamuoyu. do¤rudan seçimle nisbi temsil esas›na göre yap›l›r. ‹sviçre d›ﬂ›nda yaﬂayan ‹sviçre vatandaﬂlar› ve hükümlüler oy kullanma hakk›na sahiptirler. siyasal güç dengeleri hesaplar›ndan ve asl›nda siyasal programlar› pek farkl› olmayan adaylar› seçmekten öteye gidememektedir (Grisel. Seçmenlerin toplanarak bir meclis oluﬂturdu¤u (Landsgemeinde) ve do¤rudan demokrasi yöntemi ile oy kulland›klar› hallerde her seçmenin bu meclise kat›lmas› ve seçim sonuçlar›n›n gerçe¤i yans›tmas› da önemlidir (Glaris ve Appenzel Rhodes intérieur Kantonlar› bu ﬂekilde bir oylama yapmaktad›r). . Konfederasyon düzeyinde seçimler. 2004). ‹sviçre siyasal sisteminin özelliklerinden biri de makam sahiplerinin atanmas› de¤il seçilmesidir. Yirmi alt› kanton ve çok say›da mahalli idarenin oldu¤u ‹sviçre’ de bu nedenle çok say›da seçim yap›lmaktad›r. Özellikle mektup yoluyla oy kullanma iﬂleminde oylar›n gizlili¤i prensibinin nas›l korundu¤u ve bir kiﬂinin birden fazla kez oy kullanmas›n›n nas›l engellendi¤i sorusu akla gelebilir. On sekiz yaﬂ›n› dolduran her ‹sviçre vatandaﬂ› seçme ve seçilme hakk›na sahiptir. ald›klar› oy oran›na göre paylaﬂt›r›l›r. Bu yap›n›n gere¤i olarak seçimler. yar› do¤rudan demokrasiyi benimsemiﬂ bir ülke oldu¤u için halk karar aﬂamas›nda elinde önemli bir güç bulundurmaktad›r. Ço¤u kez seçimler ve halkoylamalar› birleﬂmektedir. Ünite . Milletvekillikleri. Konfederasyon ve kantonlar düzeyinde yap›l›r. Federal Meclis’ in bir kanad› olan Ulusal Konsey. Yaln›zca Meclis ve hükümet de¤il. Nisbi temsil hesab›na göre iki yüz milletvekilinden oluﬂan Ulusal Konsey’ de 2007 seçim sonuçlar›na göre on dört siyasal parti temsil edilmektedir. Dolay›s›yla seçimler bir kördü¤üm haline gelmektedir. ‹sviçre’de Meclis ve hükümet d›ﬂ›nda hakimler ve mahalli idareleri seçmek için Konfederasyon ve kantonlar düzeyinde çok say›da seçim yap›lmaktad›r. Baz› Kantonlarda ise hala do¤rudan demokrasi ile seçim yap›lmaktad›r. Seçimler. dört farkl› dilin konuﬂuldu¤u. genel oyla. m. Ancak.
144). Hükümette de temsil edilen beﬂ siyasal partiden. Siyasi Partiler ‹sviçre’nin siyasal rejimi çok partili bir sistemdir. Radikal Demokratik Parti (PRD). Hristiyan Demokratik Parti (PDC) ise Katolikleri temsil eder.1 Siyasi Partiler’in Konsey’de Temsili (2011 seçim sonuçlar›na göre) Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler 5% 6% 3% PSS (Sosyalist Parti) 23% PES (Yeﬂiller) UDC (Merkez Demokratik Birlik) PDC (Hristiyan Demokrat Parti) 7% PLR (Liberal Radikal Parti) PBD (Liberal Yeﬂiller) PBD (Burjuva Demokrat Parti) Di¤er 27% 15% 14% Ulusal Konsey’ de temsil edilen bu on dört partiden yaln›zca beﬂi hükümette temsil edilmektedir. Temsili demokrasilerde yabanc› düﬂmanl›¤› ve ›rkç›l›k gibi düﬂünceler yaln›zca aﬂ›r› sa¤ e¤ilimli . bu dört partinin halk›n tümünü temsil etmeye yeterli olmas› beklenebilirdi. partilerin daha çok Kanton düzeyinde kald›¤› düﬂünülse de. ‹sviçre Sosyalist Partisi ise (PSS) iﬂçilerin ç›karlar›n› savunan partidir. her tür etkiden uzakta siyasi görüﬂlerini oluﬂturabilmelerine olanak sa¤lanm›ﬂt›r. Bu nedenle. bu durumu ‹sviçre’de demokratik haklar›n yerleﬂmiﬂ olmas›yla aç›klamaktad›r. ‹sviçre Federal Anayasas›n›n 137. do¤rudan demokrasi ve ülkedeki sosyo-kültürel gruplar›n farkl›l›¤› ve baz› siyasi konularda fikir ayr›l›klar› da ‹sviçre’ deki siyasal parti say›s›n›n çoklu¤una neden olmaktad›r (Armingeon. resmi makamlar›n seçim kampanyalar›na herhangi bir ﬂekilde müdahale etmeleri önlenmiﬂtir.134 ﬁekil 5. maddesine göre siyasi partiler halk›n kamuoyu ve halk iradesinin oluﬂumuna katk›da bulunurlar. Klaus Armingeon (2003). Ulusal Konsey’ in nisbi temsile dayanan seçim sistemine göre seçilmesi esas›n›n benimsendi¤i 1918 y›l›ndan beri ‹sviçre’de dört siyasal parti önemli bir rol oynamaktad›r. Di¤er Avrupa ülkelerinden farkl› olarak ‹sviçre’de aﬂ›r› sa¤ e¤ilimli ya da aﬂ›r› sol e¤ilimli partiler nadiren görülmektedir. genellikle iki turlu ço¤unluk sistemi uyar›nca seçilirler. 2003). Federal Meclis’in di¤er kanad› olan Devletler Konsey’ini oluﬂturan milletvekilleri. Siyasi haklar›n etkin bir ﬂekilde kullan›m› için seçmenlerin. Merkez Demokratik Birli¤i (UDC-SVP) ve Merkez Demokratik Birli¤i’ nden ayr›lan milletvekillerinin kurdu¤u Burjuva Demokrat Parti (PBD) geleneksel olarak çiftçilerin ve orta s›n›f Protestan halk›n partisidir. ‹sviçre’de siyasal partilerin ulusal parti niteli¤i taﬂ›mad›¤›. seçim sistemi. izledi¤i politikalarla ulusal düzeyde temsil edilen bir parti haline gelmiﬂtir (Andersson. burjuvaziyi. Ancak. 2004. K›rsal kesim ile kentsel kesim aras›nda neredeyse hiçbir çat›ﬂman›n olmad›¤› bir sistemde. son otuz y›lda özellikle Merkez Demokratik Birli¤i (UDC). temsil ettikleri Kantonun seçim sistemine göre.
admin. 29 Kas›m D‹KKAT 2009 tarihinde kabul edilen minare inﬂaat› yasa¤› ve ayn› ﬂekilde 28 Kas›m 2010 tarihinTELEV‹ZYON de kabul edilen baz› suçlar› iﬂleyen yabanc›lar›n otomatik olarak s›n›r d›ﬂ› edilmesine yöSIRA S‹ZDE nelik halk›n kanun teklifleri bu tür bir düﬂünce aç›klamas› olarak kabul edilmelidir. ‹sviçre Federal ‹statistik Enstitüsünün internet sitesinden (http://www. Seçimlere kat›l›m. 1971 . siyasetin ve siyasetçilerin niteli¤i ve meﬂruiyeti ve toplumun geliﬂmiﬂlik düzeyi ile ba¤lant›l› oldu¤unu belirtmektedir (Veya. Liberal. ‹sviçSIRA S‹ZDE re’de bunun ancak yar›s› kadar seçmen sand›k baﬂ›na gitmektedir? Oylama konusunun halk› ‹NTERNET yak›ndan ilgilendiren somut ve güncel bir konu olup olmamas›na göre de¤iﬂiklik göstermekle birlikte. Bunun nedeni olarak da bu konuTELEV‹ YON larda düzenleme yap›lmas›na ihtiyaç duyulmamas› gösterilmektedir Z(Grisel. 1983. Bir di¤er önemli araç ise halk›n kanun teklifi mekanizmas›d›r. olarak tan›mlanan bu duruma s›kl›kla rastlanmaktad›r. oylama konusunu anlamad›¤› gerekçesi ile oy kullanmamaktad›r. Ünite . ‹sviçre’ de seçimlere kat›l›m oran› çok düﬂüktür. yurtd›ﬂ›nda yaﬂayan ‹sviçre vatandaﬂlar›na oy hakk› tan›nmas› ve seçmen yaﬂ›n›n on sekize düﬂürülmesi de kat›l›m oran›nda bir de¤iﬂiklik yaratmam›ﬂt›r. tam tersine refah dönemlerinde ise kat›l›m›n azald›¤› gözlemlenmiﬂtir. 1987. Kriz dönemlerinde. Halk ço¤unlukla. K ‹ T A P DÜﬁÜNEL‹M AMAÇLARIMIZ S O R U K ‹ T A P D‹KKAT ‹sviçre’nin taraf oldu¤u uluslararas› hukuka aç›kça ayk›r› olmas›na ra¤men. seçmenin ‹NTERNET siyasal hayatta etkin olarak kat›lmas›na o kadar çok olanak tan›maktad›r ki seçmen bir süre sonra seçimlere olan ilgisini kaybetmektedir. Avrupa ülkelerindekiRsiyasal parti sis‹NTE NET temleri ile karﬂ›laﬂt›rd›¤› çal›ﬂmaya. D‹KKAT Jean-François Aubert’e göre. 2 SIRA S‹ZDE DO⁄RUDAN DEMOKRAS‹ DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M ‹sviçre’de do¤rudan demokrasi araçlar›Oolarak S R U nitelendirilen iki uygulama vard›r: halk oylamas› ve halk›n kanun teklifi. Araﬂt›rmac›lar çekimserli¤in. K ‹ T A P TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET K ‹ T A P ‹sviçre mevzuat›nda siyasi partilerin iﬂleyiﬂi ya da siyasi partilerin finansman› hakk›nda hiçbir düzenleme bulunmamaktad›r.Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 135 siyasi partiler bünyesinde ifade edilebilirken. egemen elit s›n›f›n örgütlü iﬂçi hareketlerini sisteme içinde eritmesi nedeniyle aﬂ›r› sol e¤ilimli bir siyasi partiye de ‹sviçre siyasal hayat›nda enS O R U der olarak rastlanmaktad›r. oylama konusunun halk› yak›ndan ilgilendiren somut ve güncel bir konu olup olmamas›na göre de¤iﬂiklik göstermektedir. 264). “oylamaya kat›lmay› reddetmek (abstentionism-çekimserlik)”. ya da siyasi çat›ﬂmalar›n alevlendi¤i dönemlerde seçimlere kat›l›m oran›n›n artt›¤›. Halk oylamas› do¤rudan demokrasi araçlar›ndan yaln›zca biridir. Neden Türkiye’de seçmenin %80’den fazlas› oy vermek için sand›k baﬂ›na giderken.ch) ulaﬂ›labilir. TELEV‹ZYON Çekimserlik ‹sviçre’ de seçimlere kat›l›m oran› çok düﬂüktür. siyasi yap›.2007 dönemi seçimlere kat›l›m oran› verilerine göre son yirmi y›ld›r ‹sviçre’de seçimlere kat›lma oran› % 42 ila % 46 aras›nda de¤iﬂmektedir. ‹sviçre Federal ‹statistik Enstitüsü. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . Bu durum uzun vadede siyasal haklar›n kullan›m›n› zay›flatmakta ve demokrasiye gölge düﬂürmektedir (Aubert. 1971 y›l›nda kad›nlara.S O R U S O R U D‹KKAT 5. ‹kinci Dünya Savaﬂ›’ndan bu yana ‹sviçre’de. ‹sviçre halk› do¤rudan demokrasi yöntemlerini kullanarak somut bir ﬂekilde bu konudaki düﬂüncelerini‹ M D Ü ﬁ Ü N E L aç›klayabilAMAÇLARIMIZ mektedir. 2004). 14). “halkoylamas›n› anlamadan ‹sviçre’ nin modern tariS O R U hini anlamak mümkün de¤ildir” (Aubert. ‹sviçre siyasal sistemi.bfs. 1992). AMAÇLARIMIZ Klaus Armingeon’un ‹sviçre Siyasal Parti Sistemini.
‹sviçre’nin bir uluslararas› organizasyonu kat›l›m›n› öngören anlaﬂmalar ve bir hukuki düzenleme gerektiren anlaﬂmalar ihtiyari halkoyuna sunulurlar. Ancak hemen belirtelim ki Federal Meclis genelde bu yola baﬂvurmamaktad›r. Anayasan›n 140. Örne¤in. biz de bu terimi kullanmay› tercih ediyoruz. Avrupa Birli¤i’ne üyelik 1989 y›l›nda zorunlu halkoylamas›na sunulmuﬂ ve reddedilmiﬂtir. Bir teklifin halkoyuna sunulmas› sürecinde. ‹ncelemenin ard›ndan Hükümet ve Meclis söz konusu teklifin Anayasa ve uluslararas› hukukun emredici hükümlerine uygunlu¤unu inceler. ya da hem halk›n hem de Kantonlar›n görüﬂüne K ‹ A P baﬂvurulmas›n›T ifade eder.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler S O R U 136 S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Aﬂa¤›da da aç›klanaca¤› gibi ‹sviçre’de. Bu mekanizma için anayasa hukuku literatüründe kullan›lan teknik terim “halk›n kanun teklifi” dir. Bu koSIRA S‹ZDE nuda bak›n›z: Teziç. 2009. acil durumlarda kabul edilen ve yürürlülük süresi bir y›l› aﬂan ancak Anayasaya uygun Federal kanunlar. . ‹htiyari halkoylamas›n›n kabul edilmesi için halk›n oylar›n›n ço¤unlu¤u yeterlidir. anayasal temeli bulunmayan iveTE EV‹ZYON di oldu¤u beyan edilen (Grisel. öncelikle bir komite (bir dernek ya da teklif vermek amac› ile toplanm›ﬂ bir grup) bir metin haz›rlar ve bu metni Federal makamlara sunar. sonra imzalar›n ﬂeklen kontrolünü yapan Federal makamlara verilir. Anayasan›n tümünü ya da bir k›sm›n› de¤iﬂtirmeye yönelik olarak yüz bin vatandaﬂ taraf›ndan imzalanarak verilen öneridir. Bu hallerde zorunlu halkoylamas›ndan bahsedilir. halk yaln›zca anayasa de¤iﬂikli¤i önerisinde buluD‹KKAT nabilmektedir. Federal kanunlar. süreç sonuna kadar yürürlü¤e giremez. süresiz ve yükümlülüklerin geriye al›namad›¤› uluslararas› anlaﬂmalar. Anayasal düzenleme gere¤i baz› iﬂlemler mecburi olarak halkoylamas›na sunulur. Bu nedenle. maddesi gere¤i anayasa de¤iﬂiklikleri. oylamaya sunulur. uluslarüstü organizasyonlara ve topluL güvenlik organizasyonlar›na üyelik. ‹ster zorunlu ya da ister ihtiyari olsun halkoylamalar› ço¤u kez yürürlü¤ü durdururlar. AMAÇLARIMIZ Halkoylamas› AMAÇLARIMIZ ‹sviçre Hukukunda halkoylamas›. halk›n teklifi ya da Federal Meclis taraf›ndan yap›lan baz› iﬂlemler için halk›n. Teklifin Resmi Gazete’de yay›nlanmas›ndan itibaren on sekiz ay içinde yüz bin imza toplan›rsa. Teklif. maddesi ihtiyari halkoylamas›n› düzenlemektedir. E¤er ﬂekil ﬂartlar›na uygun haz›rlanm›ﬂ bir teklif söz konusu ise bu teklif Resmi Gazete’de. Anayasan›n 141. 392) ve yürürlülük süresi bir y›l› geçen kanunlar Federal Meclis taraf›ndan onaylanmalar›ndan itibaren bir y›l içinde zorunlu olarak halkoylamas›na sunulurlar. teklifi verenlerin ad›yla birlikte yay›nlan›r ve böylece imza toplama süreci baﬂlar. Örne¤in minare inﬂaat› yasa¤›na iliﬂkin halk›n kanun teklifinin ve suç iﬂleyen yabanc›lar›n otomatik olarak s›n›r d›ﬂ› edilmesini öngören halk›n kanun teklifinin halkoyuna sunulmas›. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Halk›n Kanun Teklifi Halk›n kanun teklifi. Halkoylamas› konusu yap›lan iﬂlem. önce mahalli idareler taraf›ndan listeler kontrol edilir. Kabul edilmedikleri takdirde yürürlükten kal‹NTERNET karlar. Meclis’in bu yetkisini kullanmamay› tercih etti¤inin bir göstergesidir. 2001. Meclis anayasan›n bir k›sm›n›n de¤iﬂtirilmesine yönelik teklifin anayasaya ya da uluslararas› hukukun emredici normlar›na uygun olmad›¤› sonucuna var›rsa teklif yok hükmünde olur. ‹htiyari halkoylamas› sekiz Kantonun ya da elli bin vatandaﬂ›n talebi üzerine yap›l›r.
Bu nedenle kantonda kantona gelirlerin ve sosyal yard›mlar›n da¤›l›m›nda eﬂitsizlik meydana gelmektedir. ince hesaplar›n yap›lmas›na. Gelir da¤›l›m›ndaki bu eﬂitAMAÇLARIMIZ sizli¤i engellemek için Konfederasyon. halk›n teklifi bir muhalefet arac›d›r. malî dengeleme sistemi arac›l›¤›yla federal gelirlerin ve devlet desteklerin bir k›sm›n› gelir seviyesi düﬂük kantonlara da¤›tmaktad›r. Bankac›l›k ve finans. sendikalar ve iﬂveren örgütleri etkindir. Nejadan. basit bir dille yaz›lm›ﬂ teklifi onaylarsa. bu teklifin Anayasa de¤iﬂikli¤ine dönüﬂmesi için gerekli metni teklife uygun olarak haz›rlar ve halkoyuna sunar. de¤iﬂiklik teklifini uygun bulmuyorsa. bir serbest piyasa ekonomisidir. anayasan›n k›smen de¤iﬂtirilmesini öngören. yine de halkoyuna sunar. iﬂciler de grev haklar›n› kullanamam›ﬂlard›r. ‹ﬂverenlerin sald›r›lar› karﬂ›s›nda sendikalar çaresiz kalm›ﬂ. 2005. U rü. tar›m. meslek örgütleri. saat endüstrisi. 75). Sermaye ve nüfus dolaﬂ›m› vergi oranlar› konusunda kantonlar aras› rekabeti art›rmaktad›r. Anayasan›n tamam›n›n ve bir k›sm›n›n de¤iﬂtirilmesine yönelik bu tür bir teklifin onaylanmas› için çifte ço¤unluk di¤er bir de¤iﬂle halk›n ve Kantonlar›n oyunun ço¤unlu¤u ile kabul edilmesi gerekir. Do¤rudan demokrasi yoluyla halk›n bask› kurma mekanizmalar›n›n. Halkoylamas› statükoyu korumaya yönelikken. Halkoylamas› sonucunda. 2008). Devlet ekonomiye mümkün oldu¤u kadar müdahale etmez. Söz konusu kurumlar. 1970’li y›llarda Leonard Neidhart (1970) taraf›ndan ortaya konulan bir kurama göre halkoylamas› ve halk›n kanun teklifi mekanizmalar›n›n kullan›lma tehdidi her kanun tasar›s› ve teklifinden önce. TELEV‹ZYON Sendikalar. vergi oranlar›n›n belirlenmesi kantonlar›n SIRA S‹ZDE yetkisindedir. Bu durumda her iki teklif ayn› anda halk oylamas›na sunulur. Tar›m ve ulaﬂt›rma T D ‹ K K A sektörleri d›ﬂ›nda devlet deste¤i verilmez (Schoenenberger. Hükümet üzerinde bask› uygulayarak kamu politikalar›n›n belirlenmesinde önemli bir rol oynam›ﬂlard›r (Oesch. .Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre 137 Meclis. Ünite . burjuva ço¤unlu¤a karﬂ› dengeleyici bir unsur olarak sendikalar tekrar güçlenmiﬂtir.5. de¤iﬂiklik teklifine alternatif olarak bir karﬂ› öneri haz›rlayabilir. teklif halk taraf›ndan kabul edilirse. T›pk› halkoylamas›nda oldu¤u gibi. üye say›lar›n›n çoklu¤u ile bir halkoyla‹NTERNET mas› tehdidinde bulunarak Hükümet üstündeki bask›lar›n› artt›rabilirler. makina endüstrisi ülkenin temel gelir kaynaklar›d›r. hükümet nezdinde ç›karlar›n› savunan ‹NTERNET dernekler ve sivil toplum örgütleri. 28 Kas›m 2010 tarihinde yap›lan halkoylamas› sonucu reddedilmiﬂtir. Ayr›ca Federal Meclis. lobicilik faaliyetlerinden farkl›d›r. ‹ﬂ iliﬂkilerinde gerginliklerin t›rmanmas› ve özellikle düﬂük maaﬂlara karﬂ› kampanyalar baﬂlat›lmas› karﬂ›s›nda ayn› anda. Örne¤in 1990’l› y›llardaki ekonomik durgunluk dönemi boyunca toplu iﬂ görüﬂmelerinde yaﬂanan aksakl›klar iﬂ iliﬂkilerini de yans›m›ﬂt›r. Hükümet ve Meclis di¤er bask› gruplar›n›n memnun olmamas› riskini göze alarak halkoylamas› taleplerini kabul etmektedirler. Meclis gereken de¤iﬂiklik metnini haz›rlar. k›sa vadede kamu politikalar›n›n oluﬂumu ve belirlenmesinde. Federal sistemin bir sonucu olarak. Bu eﬂitsizli¤i gidermek için gelir vergisi oranlar›n›n K ‹ T A P Konfederasyon taraf›ndan belirlenmesine yönelik anayasa de¤iﬂikli¤i için Sosyalist Parti önderli¤inde verilen Halk›n Kanun Teklifi. E¤er Meclis. çat›ﬂmalar›n yaﬂanmas›na neden oldu¤u düﬂünülse de asl›nda uzun vadede bir uzlaﬂma yoludur. SIRA bir kanun teklifi ‹sviçre’de Anayasa’n›n tamam› ya da bir k›sm›n› de¤iﬂtirebilmek üzere S‹ZDE önerilebilmesi için kaç vatandaﬂ›n imzas› gereklidir? 3 SIRA S‹ZDE S O R hizmet sektö‹sviçre. söz konusu tasar› ya da teklif hak- KAMU POL‹T‹KALARININ OLUﬁUMU VE BEL‹RLENMES‹ DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹sviçre’de kamu politikalar›n›n oluﬂumunda gruplar. Bu durum. halk›n kanun teklifi ise Anayasa’da de¤iﬂiklik yap›lmas›na hizmet eder.
siyasal partilerin ideolojik olarak zay›f olmalar›na yol açt›¤› gerekçesi ile eleﬂtirilmiﬂtir. ‹sviçre halk›n›n ço¤unlu¤u. 1998. 2005). sivil toplum örgütleri. 5). Bu durum. ‹sviçre’ de hükümet sisteminin reformu hep gündemde olmuﬂtur. ‹sviçre’nin siyasal hareketsizli¤ine. nin görüﬂününün al›nmas›n› sa¤lar. 2009). uygulama farkl›l›klar› nedeni ile. Bu durum da uzlaﬂma sonucu tasar› ya da tekliflerinin oluﬂturulmas› sonucunu do¤urur. siyasal sistemden memnundur. SIRA S‹ZDE 4 ‹sviçre’de Meclisin uzlaﬂma metinlerini de¤iﬂtirebilmesinin zor olmas›n›n temel nedeni SIRA S‹ZDE nedir? D SONUÇÜ ﬁ Ü N E L ‹ M DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Dört dilin konuﬂuldu¤u ve farkl› kültürlerin yer ald›¤› ‹sviçre’ nin ortak paydas› siyasal sistemidir R U S O (Kriesi. Bu sistem nedeniyle belli bir halkoylamas› s›ras›nda kurulan geçici siyasal hareketlerin ve büyük partiler içinde dahi görüﬂ ayr›l›¤›na neden olmaktad›r (Morandi. Özellikle reform karﬂ›tlar›n›n halkoylamas› tehditleri nedeniyle siyasal reformlar›n yavaﬂlamas› sistemin aksayan di¤er bir yönüdür.138 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler k›nda ilgili dernekler. D‹KKAT ‹sviçre’ nin federal yap›s› gere¤i. Federal Mahkeme halk taraf›ndan seçilmesi. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . idari örgütlenmesinde merkezi olamayan bir yap› benimsenmiﬂtir. Bu yolla do¤rudan demokrasi müzakere demokrasisine dönüﬂmektedir. baﬂkanl›k ya da parlamenter K ‹ T P sisteme geçiﬂ önerileri baﬂar›ya ulaﬂmam›ﬂt›r (Portmann. kantonlar aras› iliﬂkileri zorlaﬂt›rmaktad›r. Yürütme orAMAÇLARIMIZ gan› olan Federal Konsey’in. siyasal partiler ve yürütme üzerinde bask› yaratarak karﬂ› bir güç olmalar›na olanak sa¤layan. Böylece ortaya ç›kan bir uzlaﬂma metninin Meclis taraf›ndan da de¤iﬂtirilmesi zordur. Kantonlar›n bu gücüSIRA yandan kültürel çeﬂitlili¤in korunmas›na katk›da bulunurken öte yanbir S‹ZDE dan. örgütler. Kantonlar gerçek anlamda karar alma gücüne sahiptir. meslek örgütleri vb. Federal Konsey üyelerinin say›s›n›n artt›r›lmas› kad›nlar›n siyasal hayata daha fazla kat›lmas›n› sa¤lamak Aüzere kad›n kotalar›n›n konulmas›.
Avrupa k›tas›n›n ortas›nda (‹sviçrelilerin de¤imiyle kalbinde) yer al›r. ‹sviçre modeli federalizm di¤er federal sistemlerden farkl›l›k göstermektedir. Frans›zca. ‹talyanca ve Romanﬂça ‹sviçre’nin resmî dilleridir. Kantonlar ile Konfederasyon aras›ndaki yetki paylaﬂ›m›n›n s›n›rlar› anayasa ile çizilmiﬂtir. Kantonlar›n hukuki varl›¤› kesin bir ﬂekilde korunmuﬂtur. Baskenti Bern’dir. dernekler. Yasama (Federal Meclis). meslek örgütleri karar alma süreçlerine etkin olarak kat›lmaktad›rlar.Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre 139 Özet ‹sviçre. güneyinde ‹talya ve do¤usunda Avusturya ile Lihtenﬂtayn bulunan. Kuvvetler ayr›l›¤› ilkesi ‹sviçre sistemine özgün bir ﬂekilde uygulanmaktad›r. aras›nda kuvvetler ayr›l›¤›n›n s›n›rlar› belirgin de¤ildir. Kültürel çeﬂitlilik nedeni ile çok say›da siyasal parti Federal Meclis’te temsil edilmektedir. . 785.5. Federal sistemden kaynaklanan gelir da¤›l›m› eﬂitsizlikleri malî dengeleme sistemi ve sosyal yard›mlar arac›l›¤›yla giderilmektedir. Almanca. 7. Yürütme (Federal Konsey) ve Yarg› (Federal Mahkeme) erklerinin oluﬂumunu ve birbirleri arad›ndaki iliﬂkileri incelerken kuvvetler ayr›l›¤› ilkesinin uygulanmas›nda yasama. 806 nüfusa ve 41. ‹sviçre Meclis Hükümeti sisteminin tipik bir örne¤idir. Kuzeyinde Almanya. ‹sviçre’nin federal bir devlet olmas› tamamen tarihi ve sosyolojik nedenlere dayanmaktad›r. yürütme ve yarg› erki. halkoylamas› ve halk›n kanun teklifi yöntemleri ile halk›n karar alma sürecine kat›l›m›d›r. 293 km2 yüzölçümüne sahip bir ülkedir. sivil toplum örgütleri. Ünite . Sendikalar. Kamu politikalar›n›n oluﬂumu ve belirlenmesinde do¤rudan demokrasi belirleyici bir rol oynamaktad›r. resmî ad›yla ‹sviçre Konfederasyonu. ‹sviçre siyasal kültürünün temel özelli¤i. Seçimlere kat›l›m oran›n›n azl›¤› dikkat çekmektedir. bat›s›nda Fransa.
Savaﬂ baﬂlatabilir. Bir anayasa mahkemesidir. Yar› parlamenter sistem 2. Federal Konsey üyelerinin seçmek b. d. Seçimlere kat›l›m oran›n›n düﬂüklü¤ü aﬂa¤›dakilerden hangisi ile aç›klanamaz? a. Federal Meclise kanun tasar›s› önerir b. Seçimlerin çoklu¤u. ‹sviçre. Aﬂa¤›dakilerden hangisi Konfederasyonun münhas›r yetkisidir? a. Hakimleri yarg› görevini yaparken ba¤›ms›zd›rlar. Nisbi temsil sistemi 5. Halk›n Kanun Teklifi mekanizmas› ile halk aﬂa¤›dakilerden hangisini gerçeleﬂtirebilir? a. Güvenoyu oylamas›na yönelik gensoru önergesi vermek b. Milletvekilidir e. b. Kendi topraklar›n› savunamaz. c. ‹sviçre’de seçimler s›ras›nda aﬂa¤›dakilerden hangisi gerçekleﬂir? a. Daimi tarafs›zl›k ilkesi gere¤i. Siyasetin ve siyasetçinin kalitesi. a. Ço¤unluk sistemi b. ‹sviçre’nin hükümet sistemi aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. E¤itim düzeyi e. Vergi oranlar›n›n belirlenmesi 4. Hükümlüler oy kullanamaz c. e. Kanunlar›n anayasaya uygunlu¤unu denetler. E¤itim b. Federal Mahkeme üyelerini seçmek 10. Parlamenter sistem c. Yar› Baﬂkanl›k sistemi d. Düzenli bir ordu bulunduramaz. Federal Konsey Baﬂkan›n› seçer. Baﬂkakand›r b. Federal Mahkeme kararlar›n› denetler e. Ulusal Konsey hangi seçim sistemine göre seçilir? a. d. Kad›nlar›n seçme ve seçilme hakk› yoktur. e. d. Meclis Hükümeti sistemi e. b. Yaln›zca hukukçu hakimlerden oluﬂur. Halkoylamas›n›n konusu c. 7. Halk›n siyasi e¤ilimi.. 9. c. Herhangi bir savaﬂ›n taraf› olamaz. Tek turlu seçim d. e. Yurt d›ﬂ›nda yaﬂayan ‹sviçre vatandaﬂlar› oy kullanabilir e. Federal Konsey üyelerini denetler d. b. Seçme seçilme yaﬂ› yirmi birdir d. Federal Meclis aﬂa¤›daki yetkilerden hangisini kullanamaz? a. Anayasa de¤iﬂikli¤i önerisinde bulunabilir c. Milli savunma e. Federal Konsey Baﬂkan› ile ilgili olarak aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a.. ‹nsani yard›mda bulunamaz. Hükümet üyesi eﬂitleri aras›nda birincidir d. Federal Konsey üzerinde yüksek denetim yetkisini kullana›r d. Üyeleri Federal Konsey taraf›ndan atan›r. Mahalli idareler d. Baﬂkanl›k sistemi b. Tek isimli seçim c.. Sa¤l›k c. ‹sviçre Federal Mahkemesi ile ilgili olarak aﬂa¤›daki ifadelerden hangisi do¤rudur? a.. Hükümet üyelerini seçebilir 8.140 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Kendimizi S›nayal›m 1. Siyasi partileri denetler . Devlet baﬂkan›d›r c. 6. 3. ‹ki turlu seçim e. b. Seçimler aç›k oy gizli seçim esas›na göre yap›l›r.
Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasal Kurumlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu durum. Kald›r›mlardaki stantlar biraz olumlu. s›kl›kla % 30’un alt›. toplu listelere oy verilmekle yetinilirdi. belki bir yandan siyasi partilerin istek yaratmay› bilmemesine öte yandan adaylar›n art›k tan›nmamas›na ba¤l›. b Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “‹sviçre Modeli Federalizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 10. d 9. yönetenleri seçme hakk› oldu¤u Arap bahar›n› düﬂününce. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasal Kurumlar›n ‹ﬂleyiﬂi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ﬂu ya da bu durum hakk›nda fikir ayr›l›klar› olabilir. Ünite . c 8. ayn› siyasal güçlerin yasama döneminde s›kça birbirlerinin ba¤›rsaklar›n› deﬂmesi seçmeni rahats›z ediyor. Kaynak: Suzette Sandoz. hatta genel olarak yerel seçimler çok endiﬂe verici. Sadece . e 5. böyle ﬂeylerle u¤raﬂacak zaman›m yok diyenlerin çocukça gerekçeleri üzerinde durmuyoruz.5. “Her halükarda ne isterlerse onu yap›yorlar” ya da “hepsi sat›lm›ﬂ. dünya üzerinde hayatlar› pahas›na bu ödevi yerine getirmeye çal›ﬂanlara sayg› için vatandaﬂlara seçim ödevlerini yerine getirmelerini önermek kal›yor. Kald› ki bilgisayarlarla yap›lan bu yoklamalar meraktan çok ç›kara hizmet ediyor. b 3. Ama sorun bu ﬂekilde çözülmüyor. d 2.“acemiler” için anlaﬂ›labilir olan. Bir parti içinde ﬂu ya da bu yöntem. reklamlar ve broﬂürler var ama okuyan ya da gören kim? Ayr›ca sloganlar genelde çok ilkel. En az›ndan partilerin seçimine güvenilseydi. ‹lk olarak hak talebinin. partiler gerçekten güvenilir olmad›¤› gibi. medyatikleﬂme partileri de¤il bireyleri teﬂvik ediyor. . Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasal Kurumlar›n ‹ﬂleyiﬂi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ama tam da bu güven zay›f. vatandaﬂa ortak tutum hakk›nda bilgi veren bir referanst›r. Afiﬂler. ” Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. en az›ndan. ﬁüphesiz birçok aday Facebook’ta ya da partinin internet sitesinde. e 7. As›nda. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasal Kurumlar›n ‹ﬂleyiﬂi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Seçmenlerin çekimserli¤i neye ba¤lanabilir? Ana hatlar›yla iki yan›t verelim. acaba bizim ülkemizde ne oluyor da seçim zaman› vatandaﬂlar›m›z›n can› bu derece sand›k baﬂ›na gitmek istemiyor diye insan kendi kendine soruyor. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasal Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz.2011. Ancak. ama ortak temel. En az›ndan sad›k küçük bir partili ekip bu stantlar›n baﬂ›nda ve çok az seçmene ulaﬂ›yorlar. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Do¤rudan Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “‹sviçre Modeli Federalizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz.bir program. Ama aﬂ›r› iletiﬂim ça¤›m›zda bile bireyler yeterince tan›nm›yor. Bu mazeretlerle yetinenler muhtemelen kendilerine göndermede bulunuyorlar veya öyle bir benlikleri var ki aday olmad›klar› için seviniyoruz. hepsi kokuﬂmuﬂ” hatta “köylüler” vb. kamu yarar›na hizmet için öneriler sunduklar› takdirde. Sonuçta hiçbir ﬂey yüz yüze iletiﬂimin yerine geçemiyor. Oy zarf›n›n pul paras›n› ödemeyi reddedenlerle. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “‹sviçre Modeli Federalizm” konusunu yeniden gözden geçiriniz.bu f›rsatç›l›k çerçevesine nisbi temsilin zorluklar› ekleniyor. Partilerin rolünü pekiﬂtiren ve az›nl›klar› koruyan bu mekanizma özellikle bir demokraside partilerin iﬂlevini anlamay› ve bu tür partilerin inand›r›c› olmas›n› gerektirir. Yoklu¤unda kargaﬂa tehdidi ortaya ç›kar. gerçek bir program› olmayan. Adaylar›n tan›t›m› kokteyllerinin veya konferans akﬂamlar›n›n modas› geçti. Seçmenlerin kat›l›m oran› düﬂük. d 4. vatandaﬂlar›n bir toplulu¤un yönetilmesine iliﬂkin fikir edinmelerine olanak sa¤larlar. ama aday olmayan sad›k küçük bir partili ekip bu stantlar›n baﬂ›nda ve çok az seçmene ulaﬂ›yorlar. Demokrasi siyasi partiler oldu¤u müddetçe iﬂleyebilir. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda. Ancak bugün. son Lozan Seçimleri.Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre 141 “ Yaﬂam›n ‹çinden Demokrasinin Tükenmesi Bir zamanlar ünlü bir pil reklam›n›n aksine demokrasi ancak kullan›lmad›¤› zaman tükenir. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Siyasal Kültür” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Geriye. ama seçmenler zamanlar›n› “internette sörf yaparak” harcam›yorlar.04. sa¤da oldu¤u kadar solda da çoklu ittifaklar. a 6. Le Temps. bir sosyopolitik felesefe temeli. siyasi partiler-tek bir konunun delisi olmamak ﬂart›yla. sadece aritmetik amaçlarla. ﬂeklindeki gerekçeleri de ak›lda tutmuyoruz. 14.
140-147. Pouvoirs. Yale University Press: London. K. Droits constitutionnels européens. F. (2004). Benoît. N. Sophia. Face une Suisse populiste et passéiste. ve Töpperwein. (1995). Hottelier.. Revue Française de Droit Constitutionnel. Schulthess: Zürich. Librarie-Editeur: Paris.coe. Lijphart A.int/docs/2004/CDLUD%282004%29003-f. César. Armingeon. T. 625-638. Grisel. (1997). Böylece farkl› örgüt ve sivil toplum kuruluﬂlar›n›n ortaya ç›kard›¤› bir uzlaﬂma metninin Meclis taraf›ndan da de¤iﬂtirilmesi zordur.142 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 ‹sviçre’ nin. Les droits populaires au niveau cantonal. 5-15. E. Kluwer Law International. E. La formation du régime politique suisse: introduction historique. ‹sviçre anayasal sistemi 1830’lu y›llardan bu yana neredeyse de¤iﬂmeden korunmuﬂtur.books. Yararlan›lan Kaynaklar Andersson.F. kültürel çeﬂitlili¤i ve Kantonlar›n egemenli¤in korunmas›n›n en iyi yolu oldu¤u düﬂünülmüﬂ ve bu yap› bir miras olarak alg›lanm›ﬂt›r. (1983). Economica. (1998). rapport présenté au colloque Les standards européens du droit electoral dans le constitutionnalisme contemporain. Aubert. P. S›ra Sizde 4 ‹sviçre’de halkoylamas› ve halk›n kanun teklifi mekanizmalar›n›n kullan›lma tehdidi dolay›s›yla her kanun tasar›s› ve teklifinden önce. L’adhésion de la Suisse à l’Organisation des Nations Unies: aspects constitutionnels. (2006). Lavau. seçmen. sivil toplum örgütleri. (2004). A. Bir süre sonra. Stämpfli: Berne.google.venice. Kölz. (2002). söz konusu tasar› ya da teklif hakk›nda ilgili dernekler. Payot: Lausanne. J. Gouvernement suisse: le Conseil fédéral avec la collaboration de Anouk Neuenschwander. E. 03 Ocak 2011 tarihinde http: //www. Neuchâtel. Mouvements. J. Genève. Exposé des institutions politiques de la Suisse à partir de quelques affaires controversées. Anayasan›n tümünü ya da bir k›sm›n› de¤iﬂtirmeye yönelik olarak yüz bin vatandaﬂ taraf›ndan imzalanarak verilen öneridir. Revue Internationale de Politique Comparée. R. S›ra Sizde 2 ‹sviçre’de do¤rudan demokrasi araçlar› olan halk oylamas› ve halk›n kanun teklifi mekanizmalar› seçmenin siyasal hayatta etkin olarak kat›lmas›na fazlas›yla olanak tan›maktad›r. Charles Louandres). N. en collaboration avec Alfred Dufour et Victor Monnier. Presses universitaires de France: Paris. Le système politique suisse. 485-501. (2003). Fleiner. Paris. de la fin de l’Ancien Régime à 1848 traduit par Alain Perrinjaquet et Sylvie Colbois. thèse de l’Université de Neuchâtel. Kriesi. Aubert. Paris. Office fédéral de la statistique. Hottinger J. (1977). 3 Ocak 2011 tarihinde www. J. Droit constitutionnel suisse. M. seçimlerin çoklu¤u nedeniyle seçimlere olan ilgisini kaybetmektedir. T.asp adresinden eriﬂildi. S›ra Sizde 3 Halk›n kanun teklifi. ve Fabri. Dolay›s›yla.com adresinden eriﬂildi.. Democracy in plural societies: a comparative exploration. Histoire constitutionnelle de la Suisse moderne: ses fondements idéologiques et son évolution institutionnelle dans le contexte européen. Bu durum da uzlaﬂma sonucu tasar› ya da tekliflerinin oluﬂturulmas› sonucunu do¤urmaktad›r. Presses Universitaires de France: Paris. 2829 mai 2004. (2010). C. örgütler. (1987). Commentaires sur les guerres de Gaulles (çev. . A. Grisel. 51. Les grandes démocraties contemporaines avec la collaboration de Jean-Paul Lepetit. Le système de partis de la Suisse en comparaison internationale Une étude à l’appui des résultats des élections au Conseil national 1971-1999. Misic. (2005). siyasal tarihinin geliﬂimi ve özellikle 1798 y›l›nda kurulan Helvet Cumhuriyeti’nin baﬂar›s›zl›¤› sonucu mevcut anayasal yap›lanman›n. La Suisse: une démocratie consociative ou de concordance?. (2001). meslek örgütleri vb. Le partage vertical des compétences en tant que garant de l’autonomie des États fédérés en droit suisse et américain. A. nin görüﬂününün al›nmas›n› sa¤lamaktad›r. (2009). 32. 4/3. H. Le système electoral et le contentieux électoral en Suisse. Charpentier. Stämpfli: Berne. 397-411. Swiss Constitutionnal Law. Bruylant: Bruxelles. H. (1860). Schulthess. Grisel. Grewe.
Visions sur le développement des états européens: théories et historiographies de l’état moderne: actes du colloque organisé par la Fondation européenne de la science et l’Ecole française de Rome: Rome. L’élection tacite. Moron). O. Y. Schulthess. Staempfli Berne. M. Plebiszit und pluralitäre Demokratie: eine Analyse der Funktion des schweizerischen Gesetzesreferendums. (2008). Bern. Kriesi. Church. conditions. (2009). Pascal. (2001). D.ch adresinden eriﬂildi. Oesch. Editions Cujas: Paris. Droit constitutionnel suisse. Zürich. Presses universitaires de France: Paris. Revue Française de Droit Constitutionnel. R. 2nd ed. M. vol. Revue de droit suisse. Initiative et référendum populaires: traité de la démocratie semi-directe en droit suisse. Grisel. bfs. (2005). G. ve Von Arx. L’économie suisse. Le gouvernement d’assemblée. Arttesia: Lausanne.Oydaﬂmac› Kurumsallaﬂm›ﬂ Rejim: ‹sviçre 143 Lipson. 491-499. 11-27. Ünite . (2007). L’élection populaire en Suisse: étude des systèmes électoraux et de leur mise en œuvre sur le plan fédéral et dans les cantons. Petit commentaire de la Constitution fédérale de la Confédération suisse du 18 avril 1999. Les recours au Tribunal fédéral. S. Comparing federal systems.5. Auer. (2005). Bas›. 79-96. Découvertes / Redécouvertes. 4. in: SociologieS [En ligne]. Malinverni. Yararlan›lan ‹nternet Adresleri Avrupa Konseyi Venedik Komisyonu internet sitesi: http: //www. Le système des partis politiques en Suisse. The role of the federal government in direct-democratic campaigns. ve Mahon. (2010). Edition Universitaires: Fribourg. Beta Yay›nlar›: ‹stanbul. Les processus de décision fédéraux en Suisse. L. Morandi. Watts. 3 Ocak 2011 tarihinde http://sociologies. Maurice Erard. E. Anayasa Hukuku. (1997).F. G. A.admin.int/. Le principe de la séparation des pouvoirs. Uygun. La démocratie directe helvétique dans le contexte européen: origine. fusions et évolutions de leurs effectifs. (2003). 3-18. A. La légitimité des procédures de vote: les défis du e-voting. Stämpfli: Berne. geniﬂletilmiﬂ 3. Baﬂvurulabilecek Kaynaklar Aubert. ve Hottelier. (1990). Histoire du gouvernement fédéral suisse: le Conseil fédéral des prémices de l’Ancien Régime à 2009. Auer. P. J. Schoenenberger. adresinden eriﬂildi. Lausanne. P.revues. Collation VIII.hls-dhs-dss. (2002). Université de Neuchâtel: Neuchâtel. Retour sur une vraie fausse curiosité du droit constitutionnel suisse. Neidhart. 163-182. Federal Devlet. Presses polytechniques et universitaires romandes. Portmann. Ecole française de Rome. Veya. N. Le recours constitutionnel: “terra incognita”. Flauss. 18-31 mars 1990. (1956). Malinverni. 3 Ocak 2011 tarihinde www. (2005). Démocratie de concordance. (1993). Thèse Genève. Érard. 117/ II. Leonhard (1970). ‹sviçre Konfederasyonu Federal ‹statistik Bürosu internet sitesi: http://www. Revue française de science politique. J. (1956). 1-137.venice. (2007). ch . J. Les traditions nationales dans l’histographie suisse. Marchal. A. E. M.org/index2985. M. P. 157-180. A. (2004). Die Schweiz und Europa. Droit constitutionnel suisse. Genève. ve Zarin-Nejadan. Berne. (1998). 13. as seen from foggy northern islands. AJP. Garrone. pratique. C. L.. McGill-Queen’s University Press: Montreal. Union syndicale suisse. ‹sviçre Konfederasyonu internet sitesi: http: //www. Dictionnaire historique de la Suisse. avec le concours de S. Bas›. I. Zürich: Bâle. (1992). L’abstentionnisme. 61. Rediscovering public law and public administration in comparative policy analysis: a tribute to Peter Knoepfel. Thoughts on “Switzerland in Europe”. collection Que-sais-je?. 271-296. L’indépendance de la Suisse dans un monde interdépendant. Esquisse d’une sociologie des classes sociales en Suisse. Auer. (2006). (2009). Schulthess: Genève. collection Logiques politiques: Paris.admin. Schulthess.html.F. H. Auer. Papadopoulos. Teziç. P. On ‹ki Levha Yay›nc›l›k: ‹stanbul. G. A. Démocratie directe et Union Européenne. Kobi et I. 813-832.coe. P. Bastid. 1011-1025. Vdf Hochschulverlag AG an der ETH. H. 5. (1997). (1999). (2009). L’Harmattan. Les syndicats en Suisse de 1990 à 2006: stratégies.
Otoriter rejimlerde devletin vatandaﬂlar›yla iliﬂkisini nas›l bir çerçevede kurdu¤unu ve neden böyle bir çerçevede kurmay› seçti¤ini aç›klayabilecek. Otoriter rejim tiplerinin tart›ﬂ›lmas›yla edinilen kuramsal çerçeveyi Franco dönemi ‹spanya’s›ndaki siyasal geliﬂmelerle iliﬂkilendirebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Tek Parti Hükümeti Askeri Cunta Diktatörlük Melez Rejimler • • • • Siyasi Kontrol Korporatizm Himayecilik Yar›ﬂmac› Otoriterlik ‹çindekiler Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Otoriter Rejimler • OTOR‹TER REJ‹M KAVRAMI • OTOR‹TER REJ‹M TÜRLER‹ • OTOR‹TER REJ‹MLERDE DEVLETB‹REY ‹L‹ﬁKILER‹ • OTOR‹TER REJ‹M ÖRNE⁄‹: FRANCO DÖNEM‹’NDE ‹SPANYA .6 Amaçlar›m›z • • • • KARﬁILAﬁTIRMALI S‹YASAL S‹STEMLER Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Otoriter rejim türlerini tan›yacak ve bu türleri birbirinden ay›ran ana özellikleri saptayabilecek.
Otoriter Rejimler
OTOR‹TER REJ‹M KAVRAMI
Ufak bir zümrenin devlet yönetimini topluma karﬂ› anayasal bir sorumlulu¤u olmadan elinde tuttu¤u siyasal sistemlere otoriter rejimler denir. Otoriter rejim, siyasal sistemler aras›nda kökeni en eskiye dayanan ve haliyle tarih boyunca içinde birçok farkl› türü bar›nd›rm›ﬂ sistemdir. Tarihsel aç›dan bakt›¤›m›zda antik Yunan ﬂehir devletleri ve 19.yy ve sonras› modern ulus-devletlerin bir k›sm›nda gördü¤ümüz demokrasiler ve Napolyon Bonaparte ile baﬂlay›p Nazizim ve Stalinizm gibi yönetimlerle devam eden modern ça¤a özgü totaliter rejimler insanl›¤›n siyasi tarihinde istisnai vakalard›r. Oysa otoriter rejimler tarih boyunca birçok farkl› co¤rafyada, farkl› ﬂekillerde ortaya ç›km›ﬂlard›r. Örne¤in 14. ve 17. yüzy›llar aras›nda Çin’de hüküm süren Ming hanedan›n›n merkezi bürokrasi üzerinden ülkede kurdu¤u mutlak bir hakimiyetten söz edilebilirken, Ming hanedan›n›n Britanya’daki ça¤daﬂ› Tudor hanedan›, kral ve kraliçelerinin çeﬂitli prenslerle yapt›¤› koalisyonlar içinde, adem-i merkeziyetçi (yerinden yönetime dayal›) bir anlay›ﬂla krall›¤› yönetmekte idi. 20. yüzy›l süresince Bat›l› devletlerin sömürgelerini kaybetmesi (dekolonizasyon) sonucunda dünya siyasi sahnesine düzinelerce yeni ülke girmiﬂtir. Bu ülkelerin ço¤unlu¤u ne Nazizm veya Maoizm gibi totaliter bir sistemi benimsemiﬂ, ne de liberal demokrasiler gibi geniﬂ kat›l›ma ve güçler ayr›l›¤›na önem veren ço¤ulcu sistemlere geçmiﬂlerdir. Totaliter ve demokratik rejimleri bir do¤ru parças›n›n iki ucu gibi görürsek, yeni ülkelerin siyasi sistemleri bu parça üzerinde uçtan uca da¤›l›m göstermekteydiler. Modern otoriter rejimlerde görülen bu çeﬂitlilik siyaset SIRA S‹ZDE bilimcilerin dikkatini çekmiﬂ, konunun öncülerinden Juan Linz (1970) otoriter rejimleri totaliter rejimlerden ay›ran özellikleri üç ana noktada toplam›ﬂt›r. Otoriter rejimlerde (1) siyasal kat›lma s›n›rl›d›r; (2) halk› siyasal olarakDseferber (mobilize) ÜﬁÜNEL‹M edecek ve sistemi bir arada tutacak kapsaml› bir ideolojik yap› yoktur; (3) iktidardaki kiﬂi veya gruplar›n erkinin görece olarak s›n›rl› ve tahmin edilebilir olmas› söz S O R U konusudur. Nasyonal sosyalizm, faﬂizm, Marxizm-Leninizm ve Maoizm gibi totaliter Krejimlerin detayl› D‹ KAT tan›m› ve tart›ﬂmas›n› 7. ünitede bulabilirsiniz. Modern siyasi arenada otoriter rejimlerin bu s›kl›kta ortaya ç›kmas›n›n ard›ndaki sebepleri araﬂt›ran siyaset bilimciler, iki ana etken üzerinde durmuﬂlard›r: ekoAMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE
Dekolonizasyon bir sömürge devletin ba¤›ms›zl›¤›n› kazanma sürecine verilen add›r.
SIRA S‹ZDE
DÜﬁÜNEL‹M S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
146
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler
Bir ülkenin gelir düzeyi yükseldikçe o ülkede askeri darbe görülme olas›l›¤› da önemli ölçüde azal›r. Modern siyasal tarihte darbe yaﬂam›ﬂ en zengin ülke olan 1976 Arjantin’inde kiﬂi baﬂ›na düﬂen milli gelir 4000 Amerikan dolar› civar›ndayd›.
Sosyal bilimlerde bir sava görgül (ampirik) destek, istatistiki analiz ya da karﬂ›laﬂt›rmal› yöntemle yap›lan deney benzeri çözümlemeler (analiz) ile sa¤lanabilir.
nomik etkenler ve sosyokültürel etkenler. Ekonomik aç›klamalar›n temelinde pazar-siyasal rejim iliﬂkisi yatmaktad›r. Pazarlar›n verimli çal›ﬂt›¤›, dolay›s›yla uzun süreli ekonomik büyümenin görüldü¤ü ülkelerde fakirlik azalacak ve ortaya güçlü bir orta s›n›f ç›kacakt›r (Lipset, 1959). Barrington Moore’un (1966) ünlü çal›ﬂmas› Diktatörlük ve Demokrasinin Toplumsal Kökenleri’nde belirtti¤i üzere, orta s›n›f›n güçlü oldu¤u müreffeh bir toplum siyasal isteklerini bar›ﬂç›l ama etkili bir ﬂekilde dile getirme ﬂans›na sahip olacakt›r. Bu s›n›fsal fark›ndal›k zamanla yöneticilerin yetkilerini k›s›tlamaya yönelik demokratik reformlara da yol açacakt›r. Ekonomik geliﬂmiﬂlik ve otoriter rejimlerin varl›¤› aras›ndaki negatif iliﬂkinin genel olarak görgül deste¤i mevcuttur (Przeworski ve di¤erleri, 2000). Örne¤in, kiﬂi baﬂ› milli gelir 5000 Amerikan Dolar› ve üzerinde olan ülkelerin %50’si otoriter bir siyasal rejimle yönetilirken, kiﬂi baﬂ› 10.000 Amerikan Dolar› ve üzerinde olan ülkelerin sadece %10’u bu ﬂekilde yönetilmektedir. Ancak, oldukça zengin olup otoriter rejimlerle yönetilen ülkeler (örne¤in Suudi Arabistan, Katar) ve fakir ülkeler grubunda yer almas›na ra¤men pekiﬂmiﬂ demokratik düzene sahip olan Hindistan gibi ülkeler de mevcuttur. Sosyokültürel yaklaﬂ›mlar ise bir toplumdaki baz› kültürel özelliklerin bu toplumda gücün tepede yo¤unlaﬂmas›n› görece mümkün k›ld›¤›n› savunur. Geleneksel ve bekas›n› sa¤lamaya odaklanm›ﬂ toplumlarda, hiyerarﬂi, itaat ve cemaatçilik gibi otoriter sistemlerin yap›s›yla birebir örtüﬂen özellikler bireyselcilik, özgürlük ve eﬂitlik gibi ilkelere tercih edilmektedir. Baz› siyaset bilimciler, belirli dinlerin ve etnik gruplar›n bu tür hiyerarﬂik yap›lanmalara daha aç›k oldu¤unu, dolay›s›yla otoriter rejimlerin ortaya ç›kmas›nda kolaylaﬂt›r›c› bir rol oynad›¤›n› savunmuﬂtur. Bu tür önermelerin en son oda¤› ‹slam dini ile otoriter rejimlerin ortaya ç›kmas› aras›nda olabilecek ba¤›nt›lard›r (örn. Huntington 1993). Benzer önermeler 1950 ve 1960’l› y›llarda Katolik toplumlar, 1970’li y›llarda ise Konfüçyüs kültürüyle yo¤rulmuﬂ Uzakdo¤u toplumlar› için de yap›lm›ﬂt›r. Ancak, dine dayal› bu tür sosyokültürel savlar görgül destek bulmam›ﬂt›r.
OTOR‹TER REJ‹M TÜRLER‹
Otoriter rejimlerin uzun tarihsel geçmiﬂi, siyaset bilimi repertuar›na birçok farkl› otoriter rejim türü sokmuﬂtur. Hatta otoriter rejimleri demokratik ve totaliter rejimler elendi¤i zaman oluﬂan genel bir ‘arda kalan’ kategorisi olarak gören siyaset bilimciler de vard›r. Bu tür kavramsal çeﬂitlili¤i s›n›fland›rmak için ilk temel noktam›z ﬂu soru olacakt›r: Otoriter rejimlerde rejimin kurallar›n› ve devletin asli görevlerinin nas›l yürütülece¤ini kim belirler? Bu sorunun cevab› üç ana grubun varl›¤›na iﬂaret etmektedir: askeri cunta yönetimi, tek parti yönetimi ve lider temelli dikta yönetimi. Burada hat›rlanmas› gereken baﬂka bir unsur ise, aﬂa¤›da tart›ﬂ›lan üç türün ideal, biçimlendirilmiﬂ türler olmas›d›r. Gerçek hayatta gözlemledi¤imiz otoriter rejimler, her üç türün özelliklerini belirli derecede bünyelerinde bar›nd›rmaktad›rlar.
Otoriter rejimlerde rejimin kurallar›n› askeri cunta, tek parti veya diktatör belirleyebilir.
Askeri Cunta Yönetimi
Askeri cunta yönetiminde ülkede kimin iktidar› sürece¤ine ve kimin hangi politikalar› (ticaret, e¤itim, ulaﬂt›rma vb.) yürütece¤ine ordu veya ordu içinde bir grup subay karar verir. Bu tür rejimlerde ordunun günlük politikalara koydu¤u a¤›rl›k de¤iﬂkenlik gösterebilir. Baz› askeri rejimler kurduklar› sisteme ciddi bir tehdit gelmedi¤i sürece perde arkas›nda kal›p ülkenin idaresini bürokrat/teknokrat yöneti-
6. Ünite - Otoriter Rejimler
147
cilere b›rakmay› ye¤lerken, baz›lar› da ülke idaresinde önemli bir rol oynamay› tercih ederler. Örne¤in, askeri vesayetin uzun süredir siyasi hayatta önemli bir rol oynad›¤› Tayland’da ordu idari iﬂlere kar›ﬂmamay›, özellikle ekonomi politikalar›nda siyaset d›ﬂ›nda durmay› tercih eder. 1980’lerden beri-en az›ndan biçimsel olarakparlamenter demokrasi ile yönetilen Tayland’da ordu 1991, 2006 ve 2008 y›llar›nda sivil yönetimlere, üç k›sa süreli müdahalede bulunmuﬂtur. Her üç müdahaleyi de tetikleyen olaylar demokratikleﬂme sürecinde baz› sivil politikac›lar›n ordunun anayasal rolünü hafifletmeye çal›ﬂmas›yla ilintilidir. Tayland’›n komﬂusu Myanmar’da ise çok farkl› bir sistem görmekteyiz. 1962 y›l›nda darbe ile iktidara gelen ve 1988-2011 seneleri aras›nda da Devlet Bar›ﬂ ve Kalk›nma Konseyi (DBKK) hükümeti s›fat› ile ülkeyi yöneten cunta rejimi kamu iktisadi yat›r›mlar›n›n y›l be y›l belirlenmesinden, pirinç çeltiklerinde kullan›lacak tar›m ilaçlar›n›n izinlerinin verilmesine kadar birçok konuda etkin olarak nüfuzunu kullanm›ﬂt›r.
Tek-Parti Yönetimi
Tek-parti sistemleri otoriter rejimler aras›nda en istikrarl› ve yap›sal aç›dan en esnek olan›d›r. Bu sistemin ana özelli¤i devletin yasama, yürütme ve yarg› kollar›n›n tek bir siyasi parti taraf›ndan mutlak biçimde denetlenmesi ve iﬂletilmesi, baﬂka bir deyiﬂle partinin devletle eﬂanlaml› hale gelmesidir. Devletin kademelerinde görev yapan bürokratlar ayn› zamanda parti üyesidir. Parti, siyasi gücü tekelinde tutar ve detayl› örgütlenmesi ile en ufak mahalli idarelere kadar ülkenin kontrolünü sa¤lar. Bu tür sistemlerde parti üyeleri partide ve devlette pozisyonlar edinmek için zaman zaman parti içinde yar›ﬂma ﬂans› bulurlar. Ancak, di¤er partilerin iktidardaki partiyle anlaml› bir siyasi yar›ﬂa, örne¤in hakça ve özgürce yap›lacak olan seçimlere girme ﬂanslar› yoktur. Yönetimdeki partinin tekilli¤i hukuki olarak di¤er partilerin yasaklanarak veya pratikte di¤er partilerin kukla partiler haline getirilmesi veya iktidardaki partiye karﬂ› eﬂit ﬂartlarda muhalefet yapmalar› önlenerek sa¤lanabilir. Güçlü ve kapsay›c› rejim propagandas›, di¤er tür otoriter rejimlere göre halk deste¤ine daha fazla ihtiyac› olan tek parti yönetimlerinde önemli bir rol oynar. Totaliter rejimler ünitesinde etrafl›ca tart›ﬂ›lan ve liderlerin parti üzerinde aﬂ›r› derecede kontrolü ve etkisi bulunan ‹talya’daki Faﬂist Parti ve Almanya’daki Nazi Partisi’ni bir kenara b›rak›rsak, geçti¤imiz 50 sene içinde tek-parti rejimleri geliﬂmekte olan üçüncü dünyada görülmüﬂtür. Bunlar› iki ana öbekte toplayabiliriz: Komünist ve di¤er tek parti rejimleri.
Tek parti rejimleri içinde iki alt türden söz edebiliriz: Geliﬂmekte olan ülkelerdeki komünist parti uygulamalar› ve di¤er tek parti rejimleri.
Komünist Rejimler
Ülkedeki üretim araçlar›na ço¤unlukla devletin sahip oldu¤u, ülkedeki ekonomik, sosyal ve kültürel yat›r›mlar›n devlet taraf›ndan planland›¤› ve yap›ld›¤› komünizm, tek-parti sistemlerin tarih boyunca gözlemlenen en yayg›n ﬂekli olmuﬂ ve dünya siyasetini derinden etkileyen ülkeleri ortaya ç›karm›ﬂt›r. Komünizm ile yönetilen ülkelerin say›s› 1980’lerin baﬂ›nda en yüksek seviyeye ulaﬂm›ﬂt›r. Sovyetler Birli¤i’nin y›k›lmas›ndan önceki on y›lda bir Uzakdo¤u ülkesi olan Vietnam’dan Karayip adalar›ndaki Küba’ya, Afrika k›tas›n›n güneydo¤u ucunda yer alan Mozambik’e kadar çeﬂitli örnekler sergilemiﬂlerdir. Ayr›ca Do¤u Avrupa’daki Varﬂova Pakt› üyesi olan Polonya’dan Romanya’ya kadar bir düzineden fazla ülke bu tür tek-parti sistemi ile yönetilmekteydi. Bu süre zarf›nda, dünya’daki örnekleri de iki düzineden fazla say›dayd› (Geddes, 1999).
148
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler
Üçüncü Dünya Ülkelerindeki Di¤er Tek Parti Rejimleri
Komünist blo¤un d›ﬂ›nda yer alan tek parti rejimlerinin birço¤u bask›c› yönetimlerini ülkelerinin modernleﬂme ve kalk›nma öncelikleri ile meﬂru k›lm›ﬂlard›r. Meksika’da 1929-2000 y›llar› aras› iktidarda olan Kurumsal Devrim Partisi (Partido Revolucionario Institucional, PRI) ve Güney Kore’yi 1963-1998 y›llar›nda aral›ks›z olarak 35 y›l yöneten Demokratik Cumhuriyet Partisi bu tür kalk›nma odakl› tek parti rejimlerine örnektir. Ayr›ca, dekolonizasyon sonras› birçok Afrika ülkesinde benzer ﬂekilde tek-parti rejimleri görülmüﬂ, fakat Afrika’daki bu partiler genellikle iktidarlar›n› diktatörlere b›rakm›ﬂlard›r.
Dikta Yönetimi
Dikta yönetimlerinde baﬂtaki tek adam›n (diktatörün) her konuda mutlak hâkimiyeti söz konusudur. Devletteki bütün kilit kararlarlar diktatör ve yak›n çevresi taraf›ndan al›n›r. Tek-parti ve/veya ordunun deste¤i ve ülke içindeki yap›lanmas›, bu diktatörlerin ülkeyi etkili bir ﬂekilde yönetebilmeleri için gerekli olabilir. Ancak diktatörlükleri tek parti ve askeri cunta yönetiminden farkl› k›lan özellik bu iki kurumun diktatörün siyasal erkini kontrol veya tehdit edecek kadar etkili olmay›ﬂlar›d›r. SIRA S‹ZDE Bir diktatörü iktidara getiren etkenlerle, onu iktidarda tutan etkenler farkl› olabilir. Kiﬂisel karizma ve beklenmedik olaylar (suikast, do¤al afet, iç savaﬂ, baﬂka ülkelerin Eiﬂgali) bir lideri baﬂa diktatör olarak getirebilir. Bir lider, baﬂ›nDÜﬁÜN L‹M da oldu¤u siyasi sistemi çeﬂitli bahanelerle la¤vedip bir dikta rejimi kurabilir. Bunun en temel yolu Latin Amerika’da görülen bir sivil darbe uygulamas› olan S O autogolpe’dir.R U ‹spanyolca bir ‹ sözcük olan autogolpe sivil iktidar›n kendine darbe yapmas› anlam›na geD KKAT lir. Japon as›ll› lider Alberto Fujimori’nin 1992’de Peru devlet baﬂkan› iken parlamento ve yarg›y› la¤vedip iktidar› kendi bünyesinde toplad›¤› sivil darbe, bu terimi siyaset bilimi yaSIRA S‹ZDE z›n›na kazand›rm›ﬂt›r. Julius Sezar’›n Roma Senatosu’nu la¤vedip kendisini imparator ilan etti¤i sivil darbeyi de tarihteki ilk ve en ünlü autogolpe örne¤i olarak kabul edebiliriz. ‹ktidara gelen diktatörler burada kalabilmek için çeﬂitli kurumsal hile ve güdümlemelere (manipulation) baﬂvururlar. ‹ktidar› rakiplerine kaybetme korkusu, diktatörlerin ‹bu türP rakiplerin içinden türeyebilecekleri devlet kurumlar›n› bilerek K T A zay›f tutmalar›na yol açabilir (Geddes, 2003, 54). Devlet içinden alabilece¤i kurumsal deste¤i k›s›tl› olan diktatörler, iktidarlar›n› pekiﬂtirmek için gerekli olan gücü kiﬂisel a¤lar›ndan‹ Z Y O N TSIRAVS‹ZDE E L E (akrabal›k, kabile, cemaat, etnik grup vb.) edinmeye çal›ﬂ›rlar. Bu a¤lar üzerinden sa¤lanan destek güç ve maddi yarar al›ﬂveriﬂi üzerine kuruludur. Diktatör, kendisini iktidarda tutan bu gruplara devletin olanaklar›n› olabildi¤ince sunar. Örne¤in,ELibya lideri Kaddafi 1969 darbesiyle iktidara geldikten sonra birDÜﬁÜN L‹M ‹ N T E komutan›n ba¤l›l›¤›n› onlara lüks bir hayat sunarak sa¤lam›ﬂ, orduçok üst düzey R N E T da geri kalan önemli pozisyonlara da kendi aﬂiretinden hatta akrabalar› aras›ndan S O R U atamalar yapm›ﬂt›r. Max Weber’in Ekonomi ve Toplum adl› eserinden esinlenen Juan Linz ve Alfred Stepan (1996), D‹KKAT bir toplumdaki bütün birey ve topluluklar›n bir diktatörün önceden tahmin edilmesi zor, despotik müdahalelerine sürekli olarak maruz kald›¤› sistemleri sultani (sultanistic) rejimler SIRA S‹ZDE olarak adland›rm›ﬂlard›r. Bu tür rejimlerin savundu¤u ideolojiler bile diktatör arzu ederse k›sa sürede de¤iﬂebilir; örne¤in 1980’lerde Libya’da görüldü¤ü üzere, bu tür rejimler k›sa sürede sosyalist ideolojiden din a¤›rl›kl› bir devlet ideolojisine (teokrasiye) geçebilirler. AMAÇLARIMIZ
AMAÇLARIMIZ
SIRA S‹ZDE
DÜﬁÜNEL‹M S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
Bir siyasi liderin politik destek karﬂ›l›¤› kiﬂi ve Tzümrelere devletin ELE ‹ZYO SIRA VS‹ZDEN kaynaklar›n› kullanarak maddi ç›kar sa¤lamas›na patronaj sistemi denir. DÜﬁÜNEL‹M
‹NTERNET
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
Bu zay›f Afrika devletleri ve anayasalar›nda yer alan demokratik kurallar. K ‹ T A P Ülkenin kaynaklar› ne kadar geniﬂ olursa olsun. Ayr›ca bu ülkelerin ana ihraç kalemlerinin (örne¤in petrol) dünya pazarlar›ndaki fiyatlar› düﬂebilir. ülkelerin zenginliklerini ele geçirmek isteyen h›rsl› Afrika liderleri için sindirmesi kolay lokmalar olmuﬂlard›r. Sovyetler Birli¤i’nin da¤›lmas›. büyüyen ve geniﬂleyen bir ekonomide iﬂçi-iﬂveren çat›ﬂmas› kadar sektörleraras› ve bölgeleraras› rekabet de devletin gündeminde önemli yerler iﬂgal edecektir. di¤er dikta rejimlerinden ay›ran en önemli özellik neopatrimonyal liderlerin iktiS O R U darda kalmak için devlet organlar›n› bilerek zay›f tutmas›d›r. basit patronaj sistemleri karmaﬂ›klaﬂm›ﬂ bir toplumda ortaya ç›kacak ç›kar çat›ﬂmalar›n› önleyecek kapasiteye sahip de¤ildir. Ülkesinde hem ekonomik geliﬂmeyi hem de iktidar›n› sürdürmek isteyen diktatörler. di¤er taraftan bu gücü yak›nlar›n› kay›rmak ve için kulland›¤› DÜﬁÜNEL rejimlere neopatrimonyal‹ M rejimler denmektedir.Otoriter Rejimler 149 Suudi Arabistan. Brunei gibi patronaj sistemine dayanan çok say›da rejim günümüzde varl›klar›n› sürdürmektedir. Küba’n›n ald›¤› d›ﬂ yard›mlara ciddi bir sekte vurup ülkeyi ekonomik zorluklarla karﬂ› karﬂ›ya b›rak›nca. di¤er yandan da baﬂkaS‹ZDE SIRA gruplar›n darbe yapma riskini önlemek için baﬂkentten çok fazla uzaklaﬂt›r›lmaz. Böyle bir düﬂüﬂ. Katar. Dolay›s›yla. Sömürge sürecinden süregelen kurumsal zay›fl›klar ve ba¤›ms›zl›klar›n›n Bat›l› devletlerin topraklar›ndan çekilmesiyle bir anda kazan›lmas› Afrika devletlerini sömürge sonras› dönemde geliﬂmelerini tamamlamakta zor durumda b›rakm›ﬂt›r. 2009). Liderin bir taraftan devletin kaynaklar›n›n kullan›m› SIRA S‹ZDE üzerinde s›n›rs›z yetkisi bulundu¤u. Sistemde yeterince kök salabilecek her kiﬂi diktatörü devirebilir. kontrol‹NTERNET lü bir ﬂekilde ço¤ulcu yap›lar›na izin vermeye. LÖrne¤in. Liderin bir taraftan devletin kaynaklar›n›n kullan›m› üzerinde s›n›rs›z yetkisi bulundu¤u. liderin etraf›na sa¤lad›¤› olanaklar› ve dolay›s›yla patronaj uygulamas›n› sekteye u¤ratabilir. Devrik Irak diktatörü Saddam Hüseyin’in iktidar› süresince yak›n çevresindeki yard›mc›lar›n›n görev tan›mlar›n› devaml› de¤iﬂtirmesinin. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bu rizikonun fark›nda olan diktatör. Fidel Castro mahalle ve köy baz›nda ço¤ulcu siyasi yap›lanmalara izin vermeye baﬂlam›ﬂ ve hatta komünist bir rejimden beklenmeyecek bir hareketle Ortodoks Hristiyanlar›n ruhani lideri Bartalomeos’u 2004 y›l›nda Küba’ya davet etmiﬂtir. Özellikle ekonomik modernleﬂme hedefinde olan ülkelerin toplumlaTE EV‹ZYON r›nda bu tür karmaﬂ›k ç›kar iliﬂkilerinin geliﬂti¤ini görmekteyiz. Ancak bu tür geleneksel himayeci sistemlerin ço¤unlukla petrol zengini olmalar› tesadüf de¤ildir. Patronaj› oluﬂturan nüfuz al›ﬂveriﬂini uzun vadede sürdürmek bir diktatör için hem pahal› hem de rizikoludur. baz› yönetsel güçlerini de baﬂka gruplara delege etmeye baﬂlar. zamanla devletin bütün organlar›n› kendilerine ba¤›ml› hale getirmiﬂlerdir. dikta rejimlerinin yönetim kadrosunda h›zl› devinim gözlemlenir. Ünite . di¤er taraftan bu gücü yak›nlar›n› kay›rmakNve‹ M kullanD Ü ﬁ Ü E L için d›¤› rejimlere neopatrimonyal rejimler denmektedir. Neopatrimonyal liderin devletin kaynaklar›n›n kullan›m› üzerinde s›n›rs›zA yetkisi bulunD‹KK T du¤u ve bu gücü yak›nlar›n› kay›rmak için kulland›¤› Afrika ülkelerinin ordular› bir yandan karﬂ› darbe riskini önlemek için zay›f tutulur.6. Neopatrimonyal liderler orduyu hem zay›f tutup hem de baﬂkentten uzaklaﬂt›rmaya korktuklar› için di¤er k›talara AMAÇLARIMIZ nazaran Afrika’da ülkeleraras› savaﬂlar›n ﬂaﬂ›rt›c› derecede seyrek olmas› rastlanan bir durumdur (Henderson. Ço¤unlukla kalk›nma kisvesi alt›nda siyasal gücü kendilerinde SIRA S‹ZDE toplayan bu liderler. bu yard›mc›lar›n birço¤unu düzmece suçlamalarla idam etmesinin ve ülke içindeki say›s›z güvenlik kurumunun birbirleri üzerine muhbirlik yapt›rmas›n›n alt›nda yatan da patronaj temeline dayanan iktidar›n› koruma güdüsü olmuﬂtur. Neopatrimonyal rejimleri. patronaj ile toplad›¤› destekçilerini çok uzun süre etraf›nda tutmaz.
Farkl› rejimlerin kurumsal özelliklerini bir arada bar›nd›ran bu tür vakalara melez rejimler SIRA S‹ZDE ad›n› vermekteyiz. k›sa sürede sivillere b›rakmak isteyece¤ini öngörmüﬂtür. siyasetin esas› olan koalisyon kurma ve ç›kar gruplar›n›n yönetiminin askerin iç hiyerarﬂi üzerinde çürütücü etkisi oldu¤unu. zamanla burada kök salm›ﬂ. tek-parti rejimleri kadar toplumun derinliklerine nüfuz edemez. Ordu-diktatörlük kar›ﬂ›m› rejimler. AMAÇLARIMIZ için. dolay›s›yla darbe sonras› askerlerin iktidar›. ekonomik kalk›nma ya da d›ﬂiﬂleri gibi sivil konularda tüm seviyelerde yöneticilik ve bürokratl›k yapan bir askeri kadro oluﬂmuﬂtur. Idi Amin 1971-1979 y›llar› aras› Uganda’y›. Castro’nun Küba’s› ve Mengistu’nun Etiyopya’s› Komünist tek parti sisteminden diktatörlü¤e kayan sistemlerin önemli örneklerindendir. Ancak. Ba¤›ms›zl›klar›n› kazanmalar›yla birlikte Komünist düzeni benimseyen birçok ülke. E L E V ‹ Z YTruijillo 1930-1961 y›llar› aras›nda Dominik Cumhuriyeti’ni. melez otoriter rejimler aras›nda en s›k görülenleridir. e¤itim. Bu açmaz ise bu rejimlerin halklar›na müreffeh bir yaﬂam sunma ﬂanslar›n› k›s›tlar. tüm devlet birimlerini kontrol alt›na almaktan daha olas›d›r. Bazen yönetimi ele geçiren askerlerin kurdu¤u siyasi üst yap› devlet içinde zamanla kök salar. Modern siyasi tarihte tek parti sisteminden dikta rejimine dönüﬂmüﬂ birçok va‹NTERNET ka gözlemlemekteyiz. 1962 y›l›nda yönetime ‘geçici olarak’ el koyan cunta. özellikle Komünist tek parti rejimlerinde s›kça görülmüﬂtür. bu melez rejim. Devletin toplum üzerindeki kontrolünün pekiﬂmesi sürecinde bu ülkelerin baz›lar›nda komünizmin temelinde yatan görece hesap verebilir parti bürokrasinin otoritesinin yerini lider sultas›n›n ald›¤› görülmüﬂtür. Dolay›s›yla. devletin yönetimini elinde bulunduran orduyu kontroBir diktatör lüne almak. Çavuﬂesku’nun Romanya’s›. Bu tür rejim kaymalar›. bu ideolojinin düﬂünsel ivmesinden çok bu düzenin yeni do¤muﬂ devletlerin hayatta kalmas›na yard›mc› olmas› için yaratt›¤› güvenlik çemberinden yararlanm›ﬂt›r. Ancak. Bu tür melez sistemin en bilinen örne¤i Myanmar’daki DBKK cuntas›d›r. Bir otoriter rejimin zaman içinde baﬂka tür otoriter rejime dönüﬂtü¤ü de s›kl›kla gözlemlenebilir.150 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler SIRA S‹ZDE 1 Askeri-cunta. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Yukar›da belirtilen tipik otoriter rejimlerinin gerçek hayatta birebir örneklerini çok S O R U s›k görmemekteyiz. bu öngörü baz› ülkelerde gerçekleﬂmeyebilir. ﬁu ana kadar hüküm sürmüﬂ birçok otoriter rejim bu üç ideal türün farkl› özelliklerini bünyelerinde bar›nd›rmaktad›r. Komünizm ve beraberinde gelen ekonomik ve askeri Sovyet deste¤i. Asker-siyaset iliﬂkilerini inceleyen ünlü sosyolog Nordlinger (1977). Sivil bürokrasinin yeterince geliﬂmemiﬂ oldu¤u ülkelerde bu tür yap›lanmalar› görme ﬂans› daha yüksektir. toplum Aiçinde ortaya ç›kan hoﬂnutsuzluklar› gidermek için ço¤unlukla K ‹ T P bask› mekanizmas›n› kullanmak zorunda kal›r. en az›ndan devletin rutin idari iﬂlerini. . Hatta otoriD‹KKAT ter rejimler bazen çeﬂitli demokratik kurumlar› da bünyesine katabilir. AuT Rafael O N gusto Pinochet ise 1973-1989 y›llar› aras› ﬁili’yi bu tür melez bir rejimle ordu deste¤ini kullanarak yönetmiﬂlerdir. bu ülkelerin siyasi kurumlar›n› geliﬂtirmek için uygun bir model olarak görülmüﬂtür. Di¤er melez otoriter rejim tipleri kadar s›k görülmese de askeri cunta-tek parti kar›ﬂ›m› önemli bir melez otoriter rejim tipi oluﬂturur. tek-parti ve dikta rejimleri aras›nda halk›n ekonomik refah›na en çok hasSIRA S‹ZDE sasiyet gösteren rejim hangisi olabilir? Neden? DÜﬁÜNEL‹M Melez Rejimler DÜﬁÜNEL‹M S O R U Yukar›da belirtilen üç ana D ‹ de A T türdenK K özellikleri bünyesinde bar›nd›ran otoriter rejim türlerine melez SIRA rejim otoriterS‹ZDEtürleri denir.
örne¤in senelerce bir ülkeyi ola¤anüstü hal kanunlar›yla yönetmek. Bask› Kurma Az›nl›¤›n ço¤unlu¤u yönetti¤i ve memnuniyetsizliklerin meﬂru yollardan dile getirilme ﬂans›n›n az oldu¤u otoriter rejimlerde rejim karﬂ›tlar›na karﬂ› cebir kullan›lmas› oldukça s›k görülen bir durumdur. Onun yerine. Yönetici zümresinin az›nl›kta oldu¤u ve halk›n do¤rudan ya da dolayl› kat›l›m›n›n asgari seviyelerde tutuldu¤u otoriter rejimleri iﬂlevsel k›lan siyasi kontrol mekanizmalar› nelerdir? Baﬂka bir deyiﬂle. bir devlete milyonlarca vatandaﬂ›n›n iletiﬂimini kolayca gözetleme imkân› vermektedir. Günümüz iletiﬂim teknolojisi. Otoriter rejimler yönettikleri halk üzerinde geniﬂ bir kontrol sa¤lamak için üç ana yola baﬂvururlar:bask› kurma.6. demokrasilerde oldu¤u gibi kanunla düzenlenmedi¤i için yürürlü¤e konmas› daha kolay bir politikad›r. 1990’larda Sovyetler Birli¤i’nin y›k›lmas›yla tekrar önem kazanan bu teori.sisteme ba¤lama ve lider kültür yaratma. sistemlerin totaliter rejimlerden demokratik rejimlere do¤ru olan modernleﬂme yolculuklar›nda bir ara durak olarak görmüﬂlerdir. ancak devletle resmi bir ba¤› olmayan rejim düﬂman› olarak tan›mlanan nesnel hedeflerin korkutulmas› ve imha edilmesinde kullan›lan askeri nitelikteki örgütlerdir. Zor kullan›m›. Bu tür bir gayret. otoriter rejimlerde devletin halk› üzerinde güç kullan›m›. yönettikleri halk üzerinde geniﬂ bir kontrol sa¤lamak için üç ana yola baﬂvurduklar›n› görmekteyiz: (1) çeﬂitli devlet organlar› yoluyla bask› kurma (coercion). Ukrayna. ve (3) sistemin baﬂ›ndaki diktatör veya liderin gerek karizmas› gerek devletin iletiﬂim kanallar› yoluyla bir lider kültü (leadership cult) yaratma. bu gruplara seçici bask› uygulayarak rejimi ayakta tutmay› sa¤lamaya çal›ﬂabilirler. 20. uzun süre hayatta kalabilen sistemler oldu¤unu görmekteyiz. (2) bireyleri sosyoekonomik politikalar üzerinden ç›kar iliﬂkisi ile sisteme ba¤lama (cooptation). Ünite . Keza. ‹letiﬂim özgürlü¤ü ve mahremiyeti anayasal koruma alt›nda olmayan otoriter rejimlerde bu tür gözetlemeler sonucunda otoriter rejimler çeﬂitli risk gruplar›n› belirleyebilir. otoriter rejimlerdeki yönetici az›nl›k. ciddi fiziki ve beﬂeri kaynak kayb›na yol açacakt›r. Rwanda soyk›r›m› s›ras›nda Tutsi kökenli insanlar› katleden Hutu çeteler. yüzy›l›n tamam›na bakt›¤›m›zda otoriter rejimlerin.Otoriter Rejimler 151 OTOR‹TER REJ‹MLERDE DEVLET-B‹REY ‹L‹ﬁK‹LER‹ Denetim Siyasal sistemlerin geliﬂimini aç›klarken modernleﬂme teorisini temel alan sosyal bilimciler otoriter rejimleri. Sisteme Ba¤lama (Co-optation) Otoriter rejimlerin hemen hemen hepsi yeri geldi¤inde ﬂiddete baﬂvursa da. Devlet yeri geldi¤inde kulland›¤› ﬂiddetle resmi olarak iliﬂkilendirilmek istemez. paramiliter oluﬂumlar›n yak›n tarihteki örneklerindendir. Rusya. her ne kadar k›sa vadede rejime karﬂ› oluﬂan tehditleri öteleyebilse de bir rejimin halk üzerindeki kontrolünü geniﬂ kitleler üzerinde ayr›m yapmadan ﬂiddet kullanarak kurmas› uzun vadede mümkün de¤ildir. Ayn› zamanda. Paramiliter güçler devlet taraf›ndan organize edilmiﬂ ve silahland›r›lm›ﬂ. . Böyle durumlarda ise polis ya da ordu gibi devletin resmi organlar› yerine paramiliter güçler de kullan›labilir. birço¤u toplumun baz› k›s›mlar›n› sisteme paydaﬂ haline getirerek kontrollerini sa¤lar. Belarus ve Orta Asya Türki Cumhuriyetleri gibi Sovyetler sonras› ortaya ç›kan otoriter rejimlerin beklenenin aksine oldukça dirayetli ç›kmas› ve günümüze kadar hayatta kalmas› karﬂ›s›nda tatmin edici bir aç›klama sa¤layamam›ﬂt›r. yönetilen ço¤unluk üzerindeki hükümlerini ne tür teknikler kullanarak etkin ve sürekli k›larlar? Bu tür rejimlerin. demokratik ve totaliter rejimlere nazaran. bu kitleleri gözetim alt›na almak (surveillance) ve rejim için risk taﬂ›yabilecek gruplar›n önceden tespiti yürütülmesi daha kolay bir stratejidir.
bu tür ayr›cal›klar› kaybetmeyi göze alamayan potansiyel muhalefet odaklar›n›n kendi aralar›nda rejime karﬂ› organize olma ﬂanslar› oldukça düﬂüktür. ulaﬂt›¤› insan say›s› da oldukça Üyüksektir. ilgili taraflarca fikir birli¤i ile karar verilir. ülkenin ne tür ekonomik stratejiler izleyece¤ine. Bu tür bir yaklaﬂ›m liderin karizmas› konusunda bireyleri birebir iknada çok baﬂar›l› olmayabilir. ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras› iﬂçi sendikalar›. Y O N lerini artt›rabilirler. lidere ve etraf›ndakilere karﬂ› ç›kman›n birey için hem maddi hem de manevi olarak oldukça maliyetli bir hale getirilmesidir. onun bir insan›n sahip olabilece¤i niteliklerin çok ötesinde güç ve özelliklerleTsahip oldu¤u fikrini topluma sürekli bir ﬂekilde yayar. ünite’de totaliter rejimler aç›s›ndan de¤erlendirilecektir. devletin buAMAÇLARIMIZ dikte ediciden ziyade arabulucu bir rol oynamas›d›r. yurtd›ﬂ›na elmas ihracat› izni almalar›n› mümkün k›lar. Korporatist yap›lanma. Himayeci (clientilist) modelde rejim baz› kiﬂi ve gruplara. lidere karizmatik bir güç bahﬂetme ad›na. ba¤l›l›klar› karﬂ›l›¤›nda devlet imkânlar›natoplumun di¤er kesimlerine olmad›¤› kadar-eriﬂim f›rsat› sunar. bask› ve himayeci taktiklere nazaran iletiﬂim kanallar›n› kullanman›n maliyeti oldukça az.152 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Burada rejimlerin toplum üzerinde kontrolünü sa¤layan ana etken. Kiﬂi ve gruplar›n otoriter sistemlere ba¤lanmas›nda iki ana model görmekteyiz. Peronist Arjantin’de devlet baﬂkan›n iﬂçi sendikalar›yla kurdu¤u yak›n iliﬂki ve yeri geldi¤inde ülkenin ciddi bütçe a盤› vermesini göze al›p. otoriter rejimlerdeki korporatist yap›lanman›n tipik bir örne¤idir. Korporatist yap›lanmalarda ise devlet bireyleri kendi kontrolü alt›nda tuttu¤u sendikalar ve iﬂveren örgütleri gibi gruplar üzerinden sisteme dâhil eder. Avrupa’da ortaya ç›kan bu neokorporatist yap›n›n totaliter ve otoriter rejimlerde gördü¤ümüz korporatist yap›dan en büyük fark›. Neokorposüreç içinde ratist rejimlerde. ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Lider Kültü TELEV‹ZYON T E L E V ‹ Z liderlerini bir kült haline getirerek de toplum üzerindeki kontrolOtoriter rejimler. Kuzey Kore’nin ilk diktatörü Kim Il Sung’un “ebedi lider” D ﬁÜNEL‹M olarak an›lmas› veya Türkmenistan’›n eski diktatörü Saparmurat Niyazov Türkmenbaﬂ›’n›n takvimdeki aylar›n isimlerini aile fertlerinin isimleriyle de¤iﬂtirmesi liS O R U derkültü inﬂas› s›ras›nda at›lan ad›mlara örnek teﬂkil ederler. ‹KKAT “Lider kültü”Dkavram› 7. devlet baﬂS R kan› Peron’unObuUpolitikas› karﬂ›l›¤›nda Peronist rejime ciddi bir destek sa¤lam›ﬂt›r. Korporatist yap›Kotoriter sistemlere özgü olmay›p totaliter rejimlerden olan faﬂist ‹talD‹K AT ya’da icat edilmiﬂtir (bak›n›z Ünite 7). Devlet kontrolündeki iletiﬂim kanallar›. SIRA S‹ZDE maliyet-fayda analizi boyutunda düﬂündü¤ümüzde. ‹ﬂçi sendikalar› da. Himayeci iliﬂkilerde önerilen bu tür rant olanaklar› kolayca el de¤iﬂtirebilecek niteliktedir ve hayli d›ﬂlay›c›d›r. normalde ülke siyasetinde anlaﬂmazl›k ve hatta bölünmelere yol açabileSIRA S‹ZDE cek konular›n kapal› kap›lar ard›nda tart›ﬂ›l›p bir çözüme var›lmas› olana¤›n› verir. Bu ikna ‹NTERNE sürecinin amac›. iﬂveren örgütlerinin de kerDÜﬁÜNEL‹M hen onay› ile iﬂçi sendikalar›n› yüksek iﬂçi maaﬂlar› ile hoﬂnut etmesi. kiﬂi ve gruplar›n ç›kar iliﬂkileri üzerinden rejime ba¤l› hale getirilmesidir. Dolay›s›yla. Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde bir kabilenin üyelerinin hükümete ba¤l›l›klar›n› ilan edip orduya maddi ve ayni destek sa¤lamalar›. çözülemeyen anlaﬂmazl›klarda ise son sözü seçimler arac›l›¤›yla K ‹ seçmen söyler. Örne¤in. iﬂveren örgütleri ve siyasetçileri seçmen bask›lar›ndan uzak bir platformda buluﬂturan neoSIRA S‹ZDE korporatist bir yap› ile daha da güçlenmiﬂtir. Ancak.
Kral Muhammed yönetimindeki Fas’ta yap›lagelen seçimlerin ülkede izlenecek ekonomi ve tar›m politikalar›na önemli etkisi olmuﬂtur. Örne¤in. Otoriter iktidarlar. Afrika’n›n birçok ülkesinde çeﬂitli sosyal politikalar (okul yap›m›. anne sa¤l›¤›. Çin’de köy muhtarl›klar› seçimleri oldukça serbest bir ortamda yap›lmakta ve muhtarl›k adaylar›nda parti üyesi olmas› ﬂart› aranmamaktad›r. yerel seviyede bireylerin siyasi kat›l›m›na ve hatta baz› görevler için adayl›klar›n› koymalar›na izin verebilirler. otoriter rejimler. Çin Komünist Partisi dini gruplar›n oluﬂumuna kontrollü bir ﬂekilde izin vermekte. ya da tek parti rejimi ister askeri cunta yönetimi olsun.6. Otoriter rejimlerin geleneksel kontrol mekanizmalar›n›n bu tür geliﬂmelere karﬂ› nas›l bir tepki geliﬂtirece¤i. Suudi Arabistan gibi mutlak iktidar›n oldu¤u ülkeler halk› siyaseten aktif hale getirmekten kaç›n›r. Saddam Hüseyin döneminde Irak’ta yap›lan seçimler tamamen göstermelik iken. Kendi siyasi duruﬂuyla birebir örtüﬂmeyen sivil toplum örgütlerine siyasal sistemlerinde göz yuman otoriter rejimlerin say›s› da artmaktad›r. Katolik oluﬂumlar›n Vatikan ile organik ba¤lar kurmas›na izin verilmemektedir. Seçimlerin uygulan›ﬂ biçimi ve ülke içi siyasetine etkisi rejimden rejime ciddi farkl›l›klar gösterebilir. Mesela. Bireyler farkl› düﬂüncelerini bu kuruluﬂlar arac›l›¤› ile dile getirebilir ve hatta baz› siyasalar›n yürütülmesine ﬂahsen müdahil olabilir. Siyasal sistemlerinde seçimlere yer veren otoriter rejimleri di¤erlerinden ay›rmak için ‘yar›ﬂmac›’ otoriterlik ve ‘seçimsel otoriter rejimler’ gibi kavramlar siyaset . potansiyel muhalefetleri büyümeden bast›rmakta ustad›rlar. Bu seçimlerin görünürdeki amac›. rejimin siyasi gücünün ço¤u zaman göstermelik de olsa seçilmiﬂ siyasi organlarla paylaﬂ›lmas›d›r. Otoriter Rejimler ve Seçimler Siyasal sistemlerinde seçimlere yer verilip verilmemesi. Kuzey Kore. demokrasilerde en önemli siyasi kat›l›m türü olarak alg›lanan ulusal seçimleri.Otoriter Rejimler 153 Siyasi Kat›l›m Bireylerin siyasal kat›l›m›na gösterilen tolerans›n seviyesi otoriter rejimler aras›nda ciddi bir farkl›l›k göstermektedir. Arap Bahar› protestolar›n›n h›zl› bir ﬂekilde tüm Ortado¤u ve Kuzey Afrika’ya yay›lmas›nda ya da 2009 genel seçimlerinden sonra ‹ran’da haftalarca süren protesto eylemlerinde hem protestocular›n kendilerini örgütlemelerinde hem de bu protestolar›n d›ﬂ dünyaya duyurulup protestocular›n küresel destek almas›nda elektronik sosyal medya önemli bir rol oynam›ﬂt›r. Ünite . Baz› otoriter rejimler ise korporatist bir yap› içinde bireyleri olabildi¤ince sistem içindeki siyasal ve di¤er sivil oluﬂumlara yönlendirmeye çal›ﬂ›r. Son olarak. siyaset bilimcileri için ilginç bir soru olarak durmaktad›r. ‹ster diktatörlük. Ulusal seviyede yönetimi bireylerin eriﬂimine kapamaya e¤ilimli otoriter rejimlerden baz›lar›. yerel ve genel seçimleri. aﬂ›lama vb. otoriter rejimlerde artan bir s›kl›kta gözlemlemekteyiz. iktidarlar›n› sürdürmek için artan bir ﬂekilde kullanmaya baﬂlam›ﬂlard›r. Örne¤in. ancak bu oluﬂumlar›n rejimi tehdit etme potansiyelini gördü¤ü anda duruma müdahale etmektedir. yukar›da bahsi geçen kontrol mekanizmalar›na ek olarak. Ancak. otoriter rejimleri birbirinden ay›ran ve rejim-birey iliﬂkilerinde rol oynayan önemli bir boyuttur. internetin tüm dünyaya nüfuz etmesiyle bireyler facebook ve twitter gibi sanal ortamlar üzerinden çok daha h›zl› ve devlet gözetiminden uzak organize olabilmekte ve rejime karﬂ› muhalefetlerini eﬂgüdümleyebilmektedir.) bu sivil toplum örgütlerinin himayesi ve gözetiminde yürütülmektedir.
Ancak aralar›ndaki fark› Özbudun (2011. Örne¤in. içinde yaﬂad›klar› otoriter rejimlere karﬂ› ülke halklar›n›n 18 Aral›k 2010’da baﬂlatt›klar› Arap Bahar› protestolar›n› Ürdün. küresel ekonomiye entegre olmuﬂ ülkelerin ihtiyaç duydu¤u küresel sermaye girdilerini sa¤lamak ve bu sermayeyi ülkelerinde tutmak için de önemli bir role sahiptir. daha ilk y›llarda her iki taraf› da piyasadan borçlanmaya mecbur b›rakm›ﬂt›. Giderek küreselleﬂen dünyada sermaye çok h›zl› hareket etmekte. hesap verilebilirli¤i olmayan ve güçler dengesi içinde hareket etmeyen bir iktidar›n sermaye sahiplerine karﬂ› verece¤i sözler (reform yap›lmas›.154 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Seçimler ve seçimlerin öngördü¤ü parlamentolar. Bu siyasal manevran›n ilginç bir örne¤ini 18. ‹lki. fikri telif kanunlar›n›n uygulanmas› gibi). . Tüm gücü tepede toplam›ﬂ. Otoriter rejimlerin. Bu süreçte ortaya ç›kan protesto ve temsil isteklerine otoriter rejimlerin cevap vermesinin bir yolu da seçimlere gitmekten geçer. bu liderlerin verdikleri sözlerden dönmelerinin ülke içinde kendilerine getirece¤i görece zarar›n az olmas›ndan ileri gelmektedir. Bu savaﬂ öncesinde ‹ngiltere meﬂrutiyet. yöneticileri görece kontrol alt›nda tutar. siyasal hesap verilirlik (accountability). savaﬂa görece olarak güçsüz baﬂlayan ‹ngiltere. siyasal sistemlerinde seçimlere son y›llarda artan bir ﬂekilde yer vermesi rastlant›sal de¤ildir. 1990). Savaﬂ›n geniﬂ bir co¤rafyaya yay›lmas›. Fransa ve ‹spanya ise mutlak monarﬂi ile yönetiliyordu. Seçimsel otoriter rejimler liberal demokrasilerden de kavramsal olarak birçok boyutta ayr›lmaktad›r. dünyadaki demokratikleﬂme dalgas›n›n etkilerine istinaden rejimin meﬂruiyetini korumas› içgüdüsüdür. yayg›n ve geçerli seçimler organize edebilir. Fransa ve ‹spanya karﬂ›s›nda önemli bir zafer elde etmiﬂtir.’da bir tarafta Fransa ve ‹spanya. Yedi Y›l savaﬂ›ndan yaklaﬂ›k 250 y›l sonra. Bu e¤ilimin arkas›nda küreselleﬂme ile ba¤›nt›l› iki ana sebepten söz edebiliriz. Otoriter liderlerin inand›r›c›l›k problemi. Kredi maliyetlerindeki bu fark uzun vadede silahlanma yar›ﬂ›nda ‹ngiltere’ye büyük bir avantaj sa¤lam›ﬂ. hukuk devleti. di¤er tarafta ise ‹ngiltere’nin baﬂrollerini oynad›klar› Yedi Y›l Savaﬂ›’nda görmekteyiz. siyasi ve finansal riskten de olabildi¤ince kaç›nmaktad›r. Teknolojinin küresel iletiﬂimi kolaylaﬂt›rmas› ile etraflar›ndaki demokratik ülkelerin daha iyi yaﬂam standartlar›na sahip oldu¤unu gören halk. bütün vatandaﬂlar›n temel ve siyasi haklar›n›n tam korunma alt›nda bulunmas› gibi hususlar›n kurumsallaﬂmam›ﬂ olmas›’ olarak aç›klar. bilimine girmiﬂtir. 41). yasama ve yarg› oranlar› taraf›ndan denetlenme ve k›s›tlanmaya aç›k bir yürütmenin verece¤i sözlerden daha az inand›r›c›d›r. Myanmar’› yöneten DBKK cuntas›n›n 2011 y›l›nda yapt›¤› yap›sal reformlarda da benzer bir dinamik görmekteyiz. otoriter rejimlerden daha iyi politikalar üretmesini ve hesap verebilir olmas›n› istemektedir. Otoriter rejimler. liberal demokrasiler gibi hilesiz. bu da yürütmenin söz ve hareketlerini daha güvenilir k›lar. Seçimler ve parlamentolar›n varl›¤›. ‹ngiltere’nin ald›¤› savaﬂ kredilerindeki risk primini düﬂürmüﬂ ve bu kredilerin Fransa’ya oranla %2-3 puan daha düﬂük faizle fonlamas›n› sa¤lam›ﬂt›r (Weingast. para biriminin de¤erinin sabit tutulmas›. küresel ekonomiye entegre olmuﬂ ülkelerin ihtiyaç duydu¤u küresel sermaye girdilerini sa¤lamak ve bu sermayeyi ülkelerinde tutmak için de önemli bir role sahiptir. ‹ngiltere kral›n›n harcamalar›n›n belirli ölçüde parlamentonun kontrolünde olmas›. Bu rejimlerin tipik otoriter rejimlerden fark› siyasal iktidar› s›n›rl› bir ﬂekilde de olsa seçimler yoluyla paylaﬂmaya gitmesidir. seçim düzenleyen otoriter rejimlerde ‘liberal demokrasinin di¤er hayati unsurlar› olan. Seçimler ve seçimlerin öngördü¤ü parlamentolar. yy. Küresel sermayeyi çekmek isteyen ülkelerde iktidarlar›n kendilerini seçimler ve parlamento yoluyla k›s›tlamaya gitmesinin örneklerine tarih boyunca rastlamaktay›z. Bu tahmin edilebilirlik de bu tür ülkeleri küresel sermaye için nispeten cazip hale getirmektedir. Fas ve Yemen hükümetleri seçimlere giderek kontrol alt›na almaya çal›ﬂm›ﬂlard›r.
Bu tür geçiﬂler. baz› sosyal gruplar› iktidar›n kaynaklar›n› kullanarak menfaat da¤›tmak için etkili bir araç olarak kullan›labilir. sistem karﬂ›t› partiler bu süreç sonunda daha da güçlenecektir. Ordunun elinde bulunan hükümeti sivil bir otoriteye devretme ve 1990’da ask›ya al›nan parlamentonun tekrar oluﬂturulmas› için seçimlere gitme karar› alm›ﬂt›r. Peru. T son Eotuz senede dünyadaki örneklere bakt›¤›m›zda seçim düzenleyen otoriter rejimlerin ömürlerinin kayda de¤er bir ﬂekilde uzad›¤›n› görmekteyiz (Geddes 1999. (otoriter) sistemin meﬂruiyetini artt›rd›¤›. Bu süreç. bu çatla¤›n-aynen bir araba TELEV‹ZYON cam›nda oldu¤u gibi-sistemi boydan boya farkl› eksenlerde bölüp demokrasinin gerektirdi¤i ço¤ulcu yap›ya götürece¤ini savunmuﬂlard›r. Ünite . 19. göstermelik seçimler yapan birçok otoriter rejimlerde iktidar›n oy oranla- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bu süreç iktidara hangi muhalif gruplar›n ne kadar güçlü oldu¤unu gözlemleme f›rsat› da verecektir. patronaj stratejileri bu muhalif gruplar› ayr›ﬂt›rmak için etkili olarak kullan›labilir. verece¤i taahhütleri inand›r›c› bulmayaca¤›n›n fark›nda olan DBKK cuntas›. görünüﬂte demokratikleﬂmeye gitmiﬂtir. muhalif gruplar›n sisteme olan itirazlar›n› kontrollü bir biçimde dile getirmelerine izin verir. sistemin baﬂvurdu¤u bask› ve ko-optasyon politikalar›n› maliyetli hale getirdi¤ini ve hatta otokratik rejimlerde yönetici elit grubundaki Kbaz› gruplar›n.Otoriter Rejimler 155 Ony›llar boyunca süren baﬂar›s›z ekonomi politikalar› sonucunda Myanmar’da ciddi bir d›ﬂ sermaye giriﬂi ihtiyac› oluﬂmuﬂtur. Böyle ülkelerde seçimlere kat›l›m oran›. Her ne kadar kurulacak bu yeni hükümetin ço¤unlu¤unu emekli generallerin oluﬂturmas› bekleniyor olsa da. siyasal kat›l›m›n seviyesi için anlaml› bir gösterge de¤ildir. otoriter iktidar›n muhalefetle olan iliﬂkilerini de farkl› ﬂekillerde düzenleyebilir. Schedler (2006. uluslararas› sermayenin ülkelerin rejimlerini kendisine nas›l uyarlamak zorunda b›rakt›¤›na ilginç bir örnek teﬂkil eder. ülke ‹ T A P için daha iyi oldu¤una inand›klar› siyasalar› savunmak için muhalefet taraf›na geçmesine (elite defection) yol açt›¤›n› gözlemlemiﬂtir. Küresel sermayenin. özgür ve eﬂit f›rsata dayanan seçim kültürünün yeterince yerleﬂmemiﬂ oldu¤u ülkelerde baﬂtakilerin gücünü daha da pekiﬂtirebilir.Sotoriter rejimlerde O R U seçimlere izin vermenin iki ucu kesin bir b›çak oldu¤unu ﬂöyle tespit etmiﬂtir: D KKAT Seçimler. Yazarlar. Her ne kadar Schmitter ve O’Donnell’›n gözlemleri ﬁili. Seçimler. Bu tür politik manevralar.6. 14). serbest. Arjantin ve bir ‹N ERN T çok Afrika ülkesindeki demokratikleﬂme sürecini aç›klasa da. yönetim kendisine daha çok oy veren bölgeleri yat›r›m ve sosyal hizmetlerle ödüllendirebilir. seçimlerin yönetici elit içinde kamplaﬂmalara yol açt›¤›n›. Di¤er taraftan. yy süresince Osmanl› Devleti neden Yunanistan. seçimlerde boy göstermek birçok muhalif grubu görünür ve dolay›s›yla hedef al›nabilir hale getirir. Seçimler. otoriter rejimlerde iktidar›n el de¤iﬂtirme riskini ciddi biçimde artt›rabilir. Ancak bu seçimler iktidar›n gücünün kayna¤›n›n poSIRA S‹ZDE pülerlik de¤il de manipülasyon ve bask› oldu¤u fikrini halk aras›nda yayarsa. 2 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE O’Donell ve Schmitter (1986). bask›c› otoriter rejimlerde çatlak (fissure) oluﬂturmaktad›r. Akabinde. DBKK’n›n görünüﬂte daha demokratik bir sisteme geçiﬂi. Bulgaristan gibi komﬂular›ndan daha SIRA S‹ZDE yüksek maliyetle borçlanm›ﬂt›r? DÜﬁÜNEL‹M Sistemlerinde seçimlere yer vermenin yukar›da belirtilen avantajlardan neden tüm otoriter rejimler yararlanmay› seçmez? Seçimler. iktidar›n gücünü‹ ve popülaritesini gösterdi¤i ve muhalefetin aczini ortaya koydu¤u sürece sistem karﬂ›tlar›n› demoralize ve demobilize edecektir. Hadenius ve Teorell 2007).
So¤uk Savaﬂ döneminde Amerika Birleﬂik Devletleri’nin Sovyetlere karﬂ› ittifak kurma iste¤i. tüm sendikalar ve iﬂveren örgütleri devlet himayesinde örgütlenmiﬂ. Falanjistlerin ‹spanya yönetimindeki ilk devresi totaliter bir e¤ilimi yans›t›r. ülke için hassas bir konu olan krall›¤›n tekrar oluﬂturulmas› konusunda da hassas bir politika izlemiﬂtir. Seçimlerin düzenli bir ﬂekilde yap›ld›¤› ve bu seçimlerde anlaml› bir siyasi yar›ﬂman›n olD‹KKAT du¤u bir k›s›m otoriter rejimlere seçimsel demokrasi. Ülkeye uygulanan ekonomik ambargonun kalkmas› ile ‹spanya ekonomisi ata¤a geçmiﬂ ve h›zl› bir modernleﬂme yoluna girmiﬂtir. 55) seçimlerde kazanan parti %70’den fazla oy al›S O U yorsa. Bu tür rejimleri SIRA S‹ZDE otoriter rejimlerden ay›ran en önemli özellik iktidarlar›n yönetimlerini sürdürmeleri için seçim deste¤ine ihtiyaç duymalar›d›r. o ülkedeRdemokrasinin varl›¤›ndan söz edilemeyece¤ini savunmaktad›rlar. 19361939 y›llar› aras›nda Cumhuriyetçiler ile yapt›klar› iç savaﬂtan galip ç›kan Franco’nun liderli¤ini yapt›¤› Milliyetçiler. Ancak bu politikalar sonucunda ‹spanya’da yer yer hububat s›k›nt›s› ve özellikle ﬂehirlerde aﬂ›r› fakirlik baﬂ göstermiﬂtir. Ancak s›n›rl› da olsa ço¤ulcu siyasal yap›ya izin vermiﬂ olmas›. asayiﬂin sa¤lanmas›n› müteakip Falanj partisini kurmuﬂ ve partiler aras› çekiﬂmenin ‹spanya’n›n bütünlü¤üne zarar verdi¤i iddias› ile siyasi partileri kapatm›ﬂt›r. modernleﬂen ‹spanya toplumunda iktidar›n›n pekiﬂmesi için görece muhafazakâr bir taban olan orta s›n›f. Franco kraliyet kurumunun ‹NTERNET Franco Dönemi’ni. anti-komünist bir ideolojiye de sahip olan ‹spanya’y› tekrar Bat›’n›n bir üyesi yapm›ﬂt›r. DÜﬁÜNEL‹M D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON OTOR‹TER REJ‹M ÖRNE⁄‹: FRANCO DÖNEM‹’NDE TELE ‹SPANYAV ‹ Z Y O N Franco dönemi ‹spanya’s› (1939-1975) tek-adam sistemini örnekleyen bir otoriter rejimdir. iﬂverenler. ba¤›ms›z sendikalar da 1940’da feshedilmiﬂ. kilise ve monarﬂi yanl›lar› ile ittifak kurmay› seçmiﬂtir. ‹spanyol Katolik Kilisesi Franco’yu ‘Katolik dini için savaﬂan gerçek bir Haçl›’ olarak nitelendirmiﬂtir. bu rejimi Mussolini ‹talya’s› ve Nazi Almanya’s›ndan anlaml› bir biçimde ay›r›r. So¤uk Savaﬂ sonras›.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler 156 DÜﬁÜNEL‹M S O R U r› liberal demokrasilerde görülmeyen ölçüde yüksek (%80-%90 gibi) ç›kmaktad›r. Örne¤in. ülkeye ithal ikameci üretim ve tar›m politikalar›n› yerleﬂtirmeye çal›ﬂm›ﬂt›r. ülkenin bütün ekonomik yap›s›n› yeniden düzenlemeye. yar›ﬂmac› otoriter rejimler gibi isimler de verilmiﬂtir. plesibitsel (referanduma dayanan) demokrasi. Franco’nun devlet yönetimde parti tabanl› bir yap›dan tek adam yap›lanmas›na do¤ru giderken. Franco. Franco ‹spanya’s›n› siyaset bilimi aç›s›ndan ilginç bir vaka yapan. devlet-birey iliﬂkilerinde görece ço¤ulcu bir yap›ya yönelmesidir. Syndicato Vertical üzerinden devlete korporatist bir ba¤ ile ba¤lanm›ﬂlard›r. Uluslararas› tecridi f›rsat olarak gören Falanj partisi. Benzer ﬂekilde. Ancak iktidarlar bu plesibitsel deste¤i sa¤lamak için güçler ayr›l›¤› ilkesini göz ard› edip muhalefet üzerine devletin bütün kurumlar› ile bask› AMAÇLARIMIZ yapmaktan. Baz› siyaset bilimciler Franco rejimini faﬂist bir totaliter rejim olarak tan›mlar. Her ne kadar ülkenin ismini ‹spanya Krall›¤›’ndan ‹spanya Devleti’ne çevirse de. ‹spanya’n›n dünyadan tecrit edildi¤i 1959 öncesi ve So¤uk Savaﬂ’›n zirveye ç›kmas›yla ülkenin tekrar Bat›l› ülkeler aras›na kat›ld›¤› 1959 sonras› olarak ikiye ay›rabiliriz. gerekti¤inde bu bask›y› meﬂru k›lmak için özel kanunlar ç›karmaktan çekinmezler. sistemin zay›f ‹NTERNET ve çok katmanl› ideolojik yap›s›n›n halk› topyekün mobilizasyondan sak›nmas› ve Franco’nun sürdürdü¤ü politikalar›n genelde ak›lc› ve tahmin edilebilir olmas›. . Franco. 1939-1959 aras›na denk gelen bu süre zarf›nda ‹spanya. özellikle 2000’li y›llarda Rusya seçimsel demokrasi türünün K ‹ T A P iyi bir örne¤i olmuﬂtur. Hatta Levitsky ve Way (2002. Nazi Almanya’s› ile ‹kinci Dünya Savaﬂ› s›ras›nda yapm›ﬂ oldu¤u ittifaktan dolay› galip ülkeler taraf›ndan ekonomik yapt›r›mlara maruz b›rak›lm›ﬂt›r.
Franco. ancak zamanla rejimin güç kullan›m› daha seçici hale gelmiﬂtir. ‹spanya’n›n içinden geçti¤i sosyoekonomik de¤iﬂimin yönetimi için kontrollü bir ço¤ulculuk sa¤lama yoluna gitmiﬂtir. Rejimin anti-komünist tutumu da burjuva a¤›rl›kl› orta s›n›f›n rejime edilgen onay›n› vermesini sa¤lam›ﬂt›r. ekonomik sektör baz›nda organize edilmiﬂti. yani rejimin topluma kendini kabul ettirme kayg›s› yüksek iken. liberal demokratlardan komünistlere. Katalan ayr›l›kç›lar›ndan demokrasi talep eden üniversite ö¤rencilerine kadar her tip muhalefeti gerek ﬂehirlerde (Policia Armada) gerekse k›rsal kesimde (Guardia Civil) bu iﬂ için özel kurdu¤u askeri inzibat güçleriyle bast›rm›ﬂt›r. erken dönemde rejimini pekiﬂtirirken. kapal› kap›lar ard›nda ama ilgili gruplar›n olurunu da alarak çözmeyi hedefleyen Franco rejimi. 1960’larda baﬂlayan ekonomik büyüme dalgas› ile birlikte yürütme organlar›n›n yönetimine uzman teknokratlar› getiren Franco. iﬂveren ve iﬂçi kesiminin bir arada temsil edildi¤i devlete ba¤l› sendikalar (syndicate) kurmuﬂtur.6. S›n›rl› say›da olan bu sendikalar. özellikle iﬂçi ve iﬂverenler aras›nda ç›kan ç›kar çat›ﬂmalar›n› siyaset d›ﬂ›nda. Juan Linz (1970) toplumun birçok kesiminin bu korporatist yap› üzerinden Franco rejiminin politika seçimlerine dolayl› etki yapabildi¤ini savunur. monarﬂinin korunmas›n› isteyen birçok muhafazakâr grubun da onay›n› alm›ﬂt›r. Rejim. Franco’nun kraliyet ailesine karﬂ› olan bu tutumu.Otoriter Rejimler 157 tekrar oluﬂturulmas›n› “uygun bir vakitte ça¤›n gereklerine uygun bir ﬂekilde olmak üzere” ask›ya alm›ﬂ ve bu kurumu la¤vetmemiﬂtir. toplum üzerinde kontrol sa¤lamak için genel olarak kaba güce baﬂvurmuﬂ. Yine de Franco’ya muhalefet yapan ya da yapmas› muhtemel gruplar rejimin bask›c› tutumunu Franco’nun ölümüne kadar hissetmiﬂtir. Bu büyüme s›ras›nda. . Ünite .
Bu üç ana rejim türünden farkl› özellikleri bünyelerinde bar›nd›ran melez rejimleri de gözlemlemekteyiz. küresel ölçekte gördü¤ümüz demokratikleﬂme dalgalar› ve sermaye dolaﬂ›mlar›n›n da önemli etkisi vard›r. Otoriter rejimlerde askeri cunta. bir diktatör ya da tek bir parti devlet yönetimini elinde bulundurabilir. Bu tür çat›ﬂmalar›n yönetiminde patronaj mekanizmalar› ve daha karmaﬂ›k sosyo-ekonomik iliﬂkilerden do¤an çat›ﬂmalarda da korporatist yap›lanmalar. bireyleri sisteme ba¤layarak ve lider kültü oluﬂturarak iktidarlar›n› pekiﬂtirirler. Zaman zaman kontrollü bir ﬂekilde siyasal ço¤ulculu¤a izin verebilseler de. Otoriter rejimler. . otoriter rejimler toplum içi çat›ﬂmalar› siyaset zemininin d›ﬂ›nda çözmeye meyillidirler. Özellikle son y›llarda. birçok otoriter rejimin hilesiz seçimler organize ettiklerini de görmekteyiz. toplumu bask› alt›na alarak. Otoriter rejimler. Bu seçimlerin organize edilmesinin arkas›nda.158 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Özet Ufak bir zümrenin devlet yönetimini topluma karﬂ› anayasal bir sorumlulu¤u olmadan elinde tuttu¤u siyasal sistemlere otoriter rejimler denir. tarih boyunca en s›k görülen rejim türüdür ve kendi içinde önemli farkl›l›klar gösterir. otoriter rejimlerin s›kl›kla baﬂvurduklar› yöntemlerdir.
Siyasi ço¤ulculu¤a izin verebilmesi d. Toplumda hiyerarﬂik e¤ilimler 8. Autogolpe e. Korporatist yap›lanma d. Otoriter rejimler aras›nda en istikrarl› ve yap›sal aç›dan en esnek olan› hangisidir? a. Ünite . Himayeci bir anlay›ﬂ 2. Sadece I b. Aﬂa¤›dakilerden hangisi veya hangileri otoriter rejimlerde muhalefetin örgütlenmesine yard›mc› olabilir? I. Askeri rejim c. Aﬂa¤›dakilerden hangisi bir ülkede otoriter rejimin ortaya ç›k›ﬂ›nda etkili de¤ildir? a. Himayeci bir anlay›ﬂla kontrol sa¤lamas› c. Orta s›n›f›n yayg›nl›¤› e. Di¤er ülkelerle ittifaka gitmesi b. Lider kültü b.6. ‹ktidar›n popülaritesini tescil etmek c. Lider kültü yaratmak b. Siyasi liderlerini halka insan üstü özelliklerle sahipmiﬂ gibi sunmas› c.Otoriter Rejimler 159 Kendimizi S›nayal›m 1. Devlet destekli sivil toplum örgütleri kurmas› e. Di¤er ülkelere karﬂ› sald›rgan olmas› e. Aﬂa¤›dakilerden hangisi otoriter rejimleri totaliter rejimlerden ayr›ﬂt›ran özelliklerinden birisidir? a. Komünizm d. Seçimler e. Devletin organlar›n› zay›f tutmas› b. Aﬂa¤›dakilerden hangisi otoriter rejimlerin bireyi sisteme ba¤lamak için kulland›¤› stratejilerden de¤ildir? a. Güçler ayr›l›¤› ilkesi c. Neopatrimonyal liderleri di¤er otoriter liderlerden ay›ran ana özellik nedir? a. Devlete ba¤l› sendikalar III. Aﬂa¤›dakilerden hangisi otoriter rejimlerin seçim düzenlemesinin ard›nda yatan gerekçelerden de¤ildir? a. Diktatörlük e. I ve II e. Parti içi muhalefeti susturmak e. Muhalefetin örgütlenmesini engellemek b. Muhalefet partisi b. Sivil bir liderin parlamentoyu feshedip bir diktatör olarak siyasi sistemin baﬂ›na geçmesine ne ad verilir? a. Hepsi 6. Darbe d. Tek Parti b. Toplumun varl›¤›n›n tehdit alt›nda olmas› c. Himaye alt›na alma 5. Muhalefetin gücünü s›namak c. Olas› muhalif gruplar› önceden belirlemek e. Gözetim c. Patronaj 4. Ülkesinde seçimlere izin vermesi 9. Muhalefeti bölmek d. Sadece III d. Facebook II. Muhalefet üzerinde bask› kurmas› . Bask› e. Otoriter sistemlerdeki kontrol ve kat›l›m mekanizmalar› aﬂa¤›daki amaçlardan hangisini güder? a. Ekonomik geliﬂmiﬂlik b. Cunta c. I ve III 7. Rejim içi çatlak d. Toplum üzerinde güç kullanmaktan çekinmemesi d. Aﬂa¤›dakilerden hangisi otoriter rejimlerde görülmemektedir? a. Sivil toplum örgütleri a. Küresel sermayeyi ülkeye çekmek b. Küresel demokratikleﬂme isteklerine cevap vermek d. Sadece II c. Muhalefetin aczini göstermek 10. Ülke halk›n›n ço¤unlu¤unun mensup oldu¤u din d. Sömürgecilik 3.
Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejim Türleri’ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ülkenin farkl› bölgelerine daha iyi ve derinden nüfuz eden bir parti ülkenin beﬂeri ve fiziksel kaynaklar›n› mobilize etmekte daha baﬂar›l› olacakt›r. d 4. a 9.160 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Bu yat›r›mlar. daha iyi bürokratlar› mükâfatland›r›r. Parti. k›sa vadede politik getirisi az olan. Bu üç boyut çerçevesinde düﬂündü¤ümüzde tek-parti rejimlerinin di¤er rejimlere nazaran ekonomi konusunda daha baﬂar›l› olaca¤› beklentisi do¤maktad›r. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Bu soruyu cevaplamak için öncelikle hangi tür rejimlerin ekonomik geliﬂmeyi daha çok isteyece¤i ve bu isteklerini gerçekleﬂtirme kapasitesine sahip oldu¤u sorusunu irdelemeliyiz. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejimlerde DevletBirey ‹liﬂkileri: Seçimler’ konusunu yeniden gözden geçiriniz. dolay›s›yla uzun vadeli yat›r›mlar› yapma ﬂans› daha yüksektir. Baz› rejimlerde iyi politika üretme mükâfatland›r›l›rken. Oysa kendini baﬂkent ve etraf›na hapsetmiﬂ bir rejimin ülkenin potansiyelini de¤erlendirmesi çok zordur. ‹ktidar› tehlikede olan. 1990’lara kadar tek parti sisteminde yönetilen Güney Kore ve Çin gibi ülkeler görece olarak baﬂar›l› ekonomik performans göstermiﬂ. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejimlerde DevletBirey ‹liﬂkileri: Kontrol ve Seçimler’ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu soruyu da üç boyutta inceleyece¤iz: kaynak yaratma. d 10. K›sa vadede iktidar›na karﬂ› ciddi bir riziko görmeyen. e¤itim veya enerji altyap›s› inﬂa etmek gibi uzun vadeli yat›r›mlard›r. Son olarak. Çin ve di¤er birçok tek parti rejiminde görüldü¤ü gibi. Elimizdeki veriler tek-parti hükümetlerinin ekonomiyi geliﬂtirmekte genelde daha baﬂar›l› oldu¤unu do¤rulamaktad›r. c . gerek ticaret yoluyla yat›r›mlar›na kaynak yaratmas› daha olas›d›r. e 7. kaynak yönlendirme ve kaynak yönetme. Yarat›lan kaynaklar›n ise ekonomik büyümeyi sa¤layacak yat›r›mlara aktar›lmas› gerekir. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejim Kavram›’ konusunu yeniden gözden geçiriniz. uzun vadeli plan yapabilecek rejimler. ancak ayn› süre zarf›nda Myanmar ve Kamboçya’da gördü¤ümüz askeri 2. toplum üzerindeki kontrolünü pekiﬂtirmemiﬂ rejimler ise ellerindeki kaynaklar› olas› muhalefet odaklar›n› kendilerine ba¤lamak için kolayl›kla k›sa vadede harcayabilirler. c 8. e 6. b Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejim Kavram› ve Otoriter Rejim Uygulamas›’ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Tek parti hükümetlerinin ortalama iktidarda kalma süresi daha yüksektir. Sorunun üçüncü boyutu. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejim Türleri konusunu yeniden gözden geçiriniz. parti içi ço¤ulculuk ve yar›ﬂma. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejim Türleri’ konusunu yeniden gözden geçiriniz. di¤erlerinde bürokrat›n teknik yeterlili¤i önemsenmeyip sadece sisteme ne kadar ba¤l› oldu¤una bak›lmaktad›r. c 5. ekonomik geliﬂmeye daha fazla önem verecektir. Yetkin olmayan bürokratlar›n yönetiminde olan ekonomide ise ciddi kaynak israflar› gözlemlenir. bu tür yat›r›mlar için daha rahat kaynak yaratabilir. Ülkenin her köyüne kadar örgütlenebilmiﬂ bir rejimin gerek vergi. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejimlerde DevletBirey ‹liﬂkileri: Kontrol ve Seçimler’ konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 3. gerek gümrük. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejim Kavram› ve Otoriter Rejim Uygulamas›’ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Otoriter Rejimlerde DevletBirey ‹liﬂkileri: Kontrol’ konusunu yeniden gözden geçiriniz. yani kaynak yönetiminin kalitesi ise ekonomiyi iyi yönetemeyen yönetici ve bürokratlar›n farkl› rejimlerde ak›betlerinin nas›l oldu¤u ile ilgilidir.
Englewood Cliffs.Otoriter Rejimler 161 Yararlan›lan Kaynaklar hükümetler ise tüm çabalar›na ra¤men istedikleri müreffeh toplumu yaratamam›ﬂlard›r. Washington. yüz y›l›n baﬂ›ndan itibaren borçlanmaya baﬂlam›ﬂt›r. (1993). (der. Boston. (1970) ‘From Falange to Moviemento Organizacion: The Spanish Single-Party and the Franco Regime’. British Journal of Political Science V. “The Rise of Competitive Authoritarianism”. J.A. Linz.M. B. Moore. (1994). (2007). P. ve Moore. American Political Science Review V. Dünya üzerindeki en müreffeh devletlerden baz›lar› diktatörler taraf›ndan yönetilmektedir (örne¤in Suudi Arabistan. “Elections Under Authoritarianism”. Authoritarian Politics in Modern Society. Comparative Politics. (1959). “Authoritarian Regimes”. E. (der. Annual Review of Political Science. MI: Michigan University Press.13 (2): 51-65.) Huntington. Oxford. S›ra Sizde 2 Osmanl› Devleti girdi¤i savaﬂlar› ve ülke içindeki yat›r›mlar›n› finanse etmek için 19. Geddes. Avrupa’da birçok krall›kta kral›n borçlanma ve kaynak kullan›m› yetkisi ülke meclislerinin kontrolü alt›ndayd›. Paradigms and Sand Castles: Theory Building and Research Desingn in Comparative Politics. “Authoritarian Breakdown: Empirical Test of a Game Theoretic Argument”. Linz. . ve van de Walle. B. Hadenius. 12: 403-22. 72(3):22-49 Levitsky. 53(1):69-105. Ancak bu tür örneklerde bile ekonomik kalk›nma seviyesi daha ileri götürülmek istendi¤i zaman. (1977). J. B. Brunei) veyahut Franco ‹spanya’s› örne¤inde görüldü¤ü üzere baz› ülkeler en önemli ekonomik at›l›mlar›n› diktatörler yönetiminde yapm›ﬂlard›r. (1996) Problems of Democratic Transition and Consolidation: Southern Europe. A. A. (2003). Borç verenler. S. J. Huntington. “The Clash of Civilizations?” Foreign Affairs. “Some Social Requisites of Democracy: Economic Development and Political Legitimacy”. L. Baltimore. M. padiﬂah› harcamalar›n› denetleyecek bir kurumun olmamas›d›r. Soldiers in Politics: Military Coups and Governments. Henderson. Cambridge. UK: Cambridge University Press. N. S. Geddes. ve Stepan. kral›n harcamalar›n›n meclis onay›na tabi oldu¤u bu tur ülkelere verilen kredilerin geri ödenme ﬂans›n›n daha yüksek oldu¤unu gözlemliyor ve bu ülkelere verdikleri kredilere uygulad›klar› politik risk faizini daha düﬂük tutuyorlard›. Democratic Experiments in Africa: Regime Transitions in Comparative Perspective. B. 39(1): 25-58. Burada belirtilmesi gereken baﬂka bir nokta ise özel vakalar› düﬂündü¤ümüzde beklentimizin aksini gösteren örneklerin de var oldu¤udur. Lipset. ve Teorell. ve Way. Ekonomisini petrol gelirlerinin bask›nl›¤›ndan ç›kar›p çeﬂitlendirmek isteyen Bahreyn. Franco ‹spanya ekonomisi geliﬂtikçe korporatist yap›ya ve bu yap› içindeki ço¤ulculu¤a artan bir önem vermiﬂtir. (2009). Osmanl› Devleti’nde uzun süre padiﬂah›n yetkilerini k›s›tlayacak bir kurum olmam›ﬂt›r. Bulgaristan gibi ülkelere göre daha yüksek faizle borçlan›yordu. Bu krall›klar›n aksine. Ann Arbor. and Post-Communist Europe. MA: Beacon Press. V. D. 18(1): 143-57. E. Nordlinger. Bratton. Gandhi. Journal of Democracy.. (1966). Ünite . (1999). NJ: Prentice Hall. do¤algaz gibi do¤al zenginliklerin varl›¤› ve So¤uk Savaﬂ ittifaklar› gibi d›ﬂsal etkenler önemli bir rol oynar. UK: Oxford University Press. MD: Johns Hopkins University Pres. J. South America. ve Lust-Okar. Benzer ﬂekilde. V. V. S. “Pathways from Authoritarianism”. Bu borçlanma sürecinde Osmanl› Devleti kendisine benzer ekonomik geliﬂmiﬂlik seviyesinde olan Yunanistan. Social Origins of Dictatorship and Democracy: Lord and Peasant in the Making of the Modern World. (2008). ss. rejimlerin tek-parti sistemi veya demokrasilerdekilere benzer kurumsal reformlara gitti¤ini görmekteyiz. 128-203. Brooker.6. Erol (2009). Political Inversion and the Universality of Democratic Peace Thesis”.) Caramani. S. (2002). V. DC. Birleﬂik Arap Emirlikleri gibi ülkelerde bürokratlara performans temelli de¤erlendirme sistemi getirilmiﬂ ve daha ço¤ulcu bir yap›ya geçiﬂ istekleri artan bir ﬂekilde duyulmaya baﬂlanm›ﬂt›r. “Disturbing the Peace: African Warfare. Journal of Democracy. Amerikan Siyasi Bilimler Derne¤i Konferans›’nda sunuldu. Bunun sebebi Osmanl› padiﬂahlar›n›n di¤er Avrupa krallar›na göre mutlak bir otoritesinin olmas›. Kuﬂkusuz ülkede petrol.
CO: Lynne Rienner. Economics and Organization. NY: Basic Books. Authoritarian Politics in Modern Society: The Dynamics of Established One-party Systems. Public Choice. V. (2000). V. P. 36(1):81-102. (2007). Özbudun. B. Weingast. Townson. (Der. Democracy And Development: Political Institutions and Well-Being in the World. J. Alvarez.162 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Baﬂvurulabilecek Kaynaklar O’Donell. N. ‹stanbul: Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›. 66(1):89-97.A. 1959-1975. Cambridge. (1990). Pye. Slater. J. American Political Science Review. Stasavage.(1990). 18(1): 155-86. (1950-1990). 84(1): 3-19. (1970). (2007). D. MD: Johns Hopkins University Press. Journal of Law. Transitions from Authoritarian Rule:Tentative Conclusions about Uncertain Democracies.. D. A.).) (2007) Spain Transformed: The Late Franco Dictatorship. Social Analysis. Uncommon Democracies: The One-Party Dominant Regimes. E. F. M. New York. (Der. A. (1990).). O’Neil. Baltimore. Schedler. (1986). Cambridge. Slater. Authoritarianism in an Age of Globalization. Ithaca. W. 50(1): 208-13. ve Schmitter P. (2003). Moore H. Cheibub. G. E. “Political Science and the Crisis of Authoritarianism”. Boulder. T. ve Limongi. . NY: W. NY: Palgrave MacMillan. UK: Cambridge University Press. Pempel. (2006) Electoral Authoritarianism: The Dynamics of Unfree Competition.. Przeworski. Essentials of Comparative Politics. L. D. (2006) “The Ironies of Instability in Indonesia”. ‘Iron Cage in an Iron Fist: Authoritarian Institiutions and Personalization of Power in Malaysia” Comparative Politics. NY: Cornell University Press. UK: Cambridge University Press. “The Role of Credible Commitments in State Finance”. Brownlee. (2002) ‘Credible commitment in early modern Europe’. C. New York. Huntington S. V. J. (2011) Otoriter Seçimler ve Türkiye. (Der. Norton. New York. C.
.
7 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler KARﬁILAﬁTIRMALI S‹YASAL S‹STEMLER Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Totaliter ve demokratik rejimlerin ekonomik yap›lar›n› karﬂ›laﬂt›rabileceksiniz. Totaliter rejimi tan›mlayabilecek. Totaliter rejim uygulamalar›n› aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • Totaliterlik (Totalitarianism) • Faﬂizm • Nazizm • Korporatizm Totaliter Rejimler • • • • G‹R‹ﬁ TOTAL‹TER REJ‹M KAVRAMI TOTAL‹TER REJ‹M UYGULAMALARI TOTAL‹TER REJ‹MLERDE S‹YASAL KÜLTÜR VE TOPLUMSALLAﬁMA • TOTAL‹TER REJ‹MLER‹N EKONOM‹ POL‹T‹⁄‹ VE KORPORAT‹ZM . Farkl› siyasal sistemlerin siyasal kültür üzerindeki etkilerini analiz edebilecek.
Daha yayg›n olan di¤er görüﬂe göre kavram Mussolini rejiminin ideologlar›ndan Giovanni Gentile taraf›ndan faﬂist rejimin kudretini ifade etmek amac›yla T çal›ﬂt›¤› N ortaya at›lm›ﬂt›r. içinde bulundu¤u sosyo-ekonomik yap›n›n bütün üyelerini ve kurumlar›n› dönüﬂtürmeyi hedefleyen. S O R U D‹KKAT TOTAL‹TER REJ‹M KAVRAMI SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Totaliterlik Frans›zca kökenli bir sözcüktür. Bu çal›ﬂmada öncelikle söz konusu tart›ﬂmalar de¤erlendirilerek totaliterDrejimEkavram› aç›kÜﬁÜN L‹M lanacakt›r. Öte yandan güncel bir konunun ortadan kalkm›ﬂ bir yap›ya iﬂaret eden kavramlarla anlaﬂ›lmaya çal›ﬂ›lmas› yan›lt›c› olabilir. Ancak 1920’li y›llarda ‹talya’da bugünkü anlam›nda kullan›lmaya baﬂlanm›ﬂt›r. Faﬂist rejimin tutumunu ve kurmaya E L E V ‹ Z Y Odevlet sistemini tarif etmektedir. ‹talya’daki Faﬂist Parti’nin lideri Benito Mussolini ise faﬂist re‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Daha sonra uygulamadaki totaliter rejim örnekleri ele al›nacakt›r. bireysel özgürlükleri ortadan kald›ran siyasal sistemler totaliter rejim olarak adland›r›l›r (O’Neil. Bir yandan bu kavramlar›n kullan›lmas› konunun tarihsel ba¤lama yerleﬂtirilmesi bak›m›ndan önemlidir. Burada tart›ﬂmal› olan totaliter rejimin genel tan›m› de¤il. Ancak uygulamada var olan veya bir dönem var olmuﬂ olan hangi devletlerin totaliter rejim SIRA S‹ZDE olarak adland›r›labilece¤i konusunda farkl› görüﬂler öne sürülmektedir. Baz› yazarlara göre kavram› ilk önce MusAMAÇLARIMIZ solini’nin siyasi rakiplerinden liberal e¤ilimli bir gazeteci ve siyasetçi olan Giovanni Amendola özgürlüklere yer b›rakmayan ve toplumun bütün kesimleri üzerinde K ‹ T A topyekun (total) denetim sa¤lamay› amaçlayan yeni rejimi eleﬂtirmekP için kullanm›ﬂt›r. içinde bulundu¤u sosyo-ekonomik yap›n›n SIRA S‹ZDE bütün üyelerini ve kurumlar›n› dönüﬂtürmeyi hedefleyen.Totaliter Rejimler G‹R‹ﬁ Siyaset biliminde baz› kavramlar belirli bir dönemde var olmuﬂ yap› ve kurumlar› tan›mlamak için kullan›l›rlar. Örne¤in Orta Ça¤’›n ekonomi politi¤ini feodalizm kavram›yla anlat›r›z. Totaliter ve otoriter rejimler aras›ndaki farklar ise bir di¤er tart›ﬂma konusudur. Merkeziyetçi bir devlet yap›s› ve radikal bir ideoloji üzerine kurulan. 2010. Totaliter rejimlerde siyasal kültür ve birey-devlet iliﬂkileri incelenecek ve faﬂist rejimlerS O R U deki korporatist ç›kar örgütlenmesi de¤erlendirilecektir. Gentile. 144). Bu tür kavramlar›n güncel geliﬂmeleri de¤erlendirirken kullan›lmas› ise tart›ﬂmal›d›r. Totaliter rejim ve totaliterlik (totalitarianism) bu bak›mdan oldukça tart›ﬂmal› kavramlard›r. hangi sistemlerin totaliter reD‹KKAT jimler olarak adland›r›labilece¤idir. Genel olarak merkeziyetçi bir devlet yap›s› ve radikal bir ideoloji üzerine kurulan. bireysel DÜﬁÜ özgürlükleri ortadan N E L ‹ M kald›ran siyasal sistemler totaliter rejim olarak tan›mlan›r.
112). Oysa totaliter rejimlerde kolluk kuvvetleri devlete itaati sa¤lamada önemli rol oynar. ﬁiddetin yöneldi¤i düﬂmanlar gerçek K ‹ T P düﬂmanlar veya potansiyel düﬂmanlar. hiçbir ﬂey devlete karﬂ› de¤il’ (Mussolini. Örne¤in faﬂist bir totaliter rejimde devlet ﬂiddeti sosyalist ve komünistleri hedef almakla yetinmez. Slavlar› ve Romanlar› da düﬂman› olarak görürler. 1933).. Gözetim yoluyla rejimler zor kullanma tehdidini canl›SIRA S‹ZDE tutar. Totalitarian Dictatorship and Autocracy (1956) isimli çal›ﬂmalar›nda silahlanman›n devlet tekelinde olmas›n›n ve polis teﬂkilat› kullan›laAMAÇLARIMIZ rak devletin vatandaﬂlar›na karﬂ› ﬂiddete baﬂvurmas›n›n totaliter rejimlerin belirleyici özelliklerinden ikisi oldu¤unu öne sürmektedirler. Bu SIRA S‹ZDE 1 DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bireysel olarak siyasetle ilgilenmiyor bile olsalar Yahudileri. örne¤in ikinci nesil totaliterlik kuramc›lar›ndan Schapiro (1972) taraf›ndan da vurgulanmaktad›r. vd. bireylerin edilgenli¤iyle yetinebilirler. Faﬂist dönem ‹talya’s›nda Mussolini’ye ba¤l› Kara Gömlekliler ve Nazi Almanyas›’ndaki SS (Schutzstaffel) buna örnektir. Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler jimin totaliter bir rejim oldu¤unu ﬂöyle ifade etmektedir: ‘Herﬂey devletin içinde.166 Totaliter rejimin veya totaliterli¤in özünü her yap› ve kurumun bütünüyle devlet ayg›tlar›n› kullanan otoriteler taraf›ndan denetim alt›na al›nmas› oluﬂturmaktad›r. telefonlar› dinlenir ve muhbirlerden al›nan bilgilerle ﬂüpheliler listesi oluﬂturulur. yarg›s›z infazlar ve iﬂkencenin yan› s›ra tutuklamalar ve göstermelik mahkemelerde verilen hapis cezalar›n› içermektedir. Totaliter olmayan istibdat rejimlerinde hükümetler aç›k ve güçlü bir muhalefetle karﬂ›laﬂmad›kça müdahale etmeye gerek duymayabilirler. Devlet ﬂiddetinin temelinde hiç bitmeyen Abir düﬂman arama vard›r. Çünkü totaliter rejimleri kuran hükümetler seçim yoluyla iktidara gelebilir. Gizli polis veya benzeri bir iç güvenlik D‹KKAT birimi kullan›larak insanlar takip edilir. Di¤er bask›c› rejimlerde bu hâkimiyet oldukça s›n›rl›d›r. ‹ TERNET TotaliterN rejimlerin ay›rt edici özellikleri siyaset bilimi taraf›ndan tart›ﬂ›lsa da ﬂiddetin bu rejimlerin temel bir unsuru olmas› daha sonraki teorisyenler. 1970’li y›llarda Latin Amerika’daki askeri diktalara ba¤l› ‘Ölüm Timleri’ olarak adland›r›lan paramiliter örgütler çok say›da insan›n hayat›n› kaybetmesine neden olmuﬂtur. Polis ve jandarma gibi resmi kolluk kuvvetlerinin yan› s›ra hükümetler resmi olmayan paramiliter oluﬂumlar› toplumu sindirmek için kullanabilir. Yine de devlet eliyle ﬂiddetin varl›¤› bir rejimin totaliter rejim olarak tan›mlanmas› için yeterli de¤ildir. Bu alanda yap›lan ilk çal›ﬂmalardan biri olan Totalitarizmin Kökenleri’nde (1951) Hannah Arendt totaliter rejimlerin di¤er diktatörlüklerden ay›rt edici özelli¤inin insan hayat›n›n bütün boyutlar›n›n rejimin hâkimiyeti alt›na al›nmas› oldu¤unu belirtmektedir. Totaliter rejimlerde düzenli ordular bulunmas›na karﬂ›n neden paramiliter yap›lar oluﬂSIRA S‹ZDE turulmuﬂtur? D Ü ﬁ Ü N ﬂiddet Devlet eliyle E L ‹ M veya devlet terörü bu rejimlerde suikastlar. Di¤er bask›c› rejimler ve diktatörlükler de ﬂiddete baﬂvurmaktad›r. yani öznel veya nesnel hedefler olabilir. Ayr›ca ayk›r› veya eleﬂtirel düﬂüncelere sahip kiﬂiler iﬂten S O R U at›lmakta ve kamusal kaynaklardan mahrum b›rak›lmaktad›r. Dolay›s›yla totaliter rejimin veya totaliterli¤in özünü her yap› ve kurumun bütünüyle devlet ayg›tlar›n› kullanan otoriteler (yetkeler) taraf›ndan denetim alt›na al›nmas› oluﬂturmaktad›r. hiçbir ﬂey devletin d›ﬂ›nda de¤il. 1983. Nesnel hedefler ise rejim karﬂ›t› L E V ‹ Z Y O N içinde yer almasalar bile etnik veya dinsel kökenleri dolaeylemlerin TE y›s›yla ﬂiddete maruz kal›rlar. Bunlar›n d›ﬂ›nda toplum sürekli gözetim alt›nda tutulmaktad›r. Arendt’ten sonra totaliterlik kuramlar›n›n öncülerinden say›lan Friedrich ve Brzezinski. ancak rejimin kurumsallaﬂmas› zor kullanarak ve zor kullanma tehdidine baﬂvurarak insanlar›n sindirilmesine dayan›r (Rodee. Rejime muhalif olan siyasi gruplar ‘gerçek’ düﬂmanlar› oluﬂturur.
sosyal ve kültürel politikalar› belirleyip nihayetinde toplumu ideolojisine uygun hale getirmeyi amaçlar. daha sonra da baﬂta ﬂiddet olmak üzere her türlü egemenlik kurma arac›n› meﬂrulaﬂt›r›r. Totaliter rejimlerdeki devlet terörünün ay›rt edici özelli¤i sadece rejim düﬂmanlar›n› sindirmeyi de¤il. Burada sadece totaliter rejimlerin ideolojisi oldu¤u yan›lg›s›na düﬂmemeye dikkat etmek gerekir. Demokratik sistemlerde farkl› görüﬂe sahip gruplar›n ve siyasi partilerin de propaganda yapmas›na izin verilmektedir. Radyo ve televizyon programlar› propaganda amaçl› kullan›lmakta. ﬂiddet yoluyla kurumsal yap›y› dönüﬂtürmeyi hedeflemesidir (O’Neil. öte yandan devlet ﬂiddetinin kapsaml› ve bütüncül hedefleri olmas› esast›r. 1956).7.Totaliter Rejimler 167 gruplar ayn› zamanda adam kaç›rmak ve iﬂkence yapmakla da suçlanm›ﬂt›r. 2000. . Totaliter rejimin belirledi¤i ideal yurttaﬂ tan›m› e¤itim sisteminin temelini oluﬂturur. Friedrich ve Brzezinski’ye (1956) göre. Kurumlar ve yap›lar kurucu ideolojinin rehberli¤inde geliﬂir. yani bir ö¤retinin kitleler taraf›ndan sorgulanmadan benimsenmesinin sa¤lanmas›na yönelik faaliyetler bütününün bir parças› haline getirmektedir. Zaman içinde tehdit alg›s›n›n azalmas›yla birlikte devletin saçt›¤› dehﬂet de azalabilir. Bunlar›n ya- Propaganda kamuoyunu bir düﬂünceyi savunanlar›n görüﬂlerine uygun ﬂekilde etkilemeyi amaçlayan bir iletiﬂim biçimidir. Ünite . 2010. ekonomik. muktedirlerin kendi ideolojilerinin yan›lmazl›¤›na olan inançlar› ve ideolojilerini bütün topluma egemen k›lma amaçlar› devlet ﬂiddetinin temel kayna¤›n› oluﬂturur. Oysa askeri darbelerle iktidar› ele geçiren cuntalar ço¤u zaman geliﬂmiﬂ bir ideolojiye dayanmazlar. Dolay›s›yla ﬂiddete baﬂvuran her rejim totaliter de¤ildir ve devlet ﬂiddetinin zaman içinde azalmas› da her zaman rejimin totaliter olma özelli¤ini yitirdi¤i anlam›na gelmez. Bütün siyasal sistemler bir resmi ideoloji etraf›nda geliﬂirler ve kurucu anayasalar› bu ideolojinin unsurlar› etraf›nda ﬂekillenir. Oysa totaliter rejimlerin köktenci ve bütüncül bir yeni toplum ve insan / yurttaﬂ yaratma içeri¤inde olan bir ideolojik özü vard›r. topluma sürekli ‘do¤ru’ de¤erler ve tutumlar hat›rlat›lmaktad›r. Totaliter rejimin temelini güçlü ve radikal bir ideolojinin oluﬂturmas› ayn› zamanda bu rejimlerdeki yo¤un propaganda ve endoktrinasyon faaliyetlerini aç›klamaktad›r. özellikle rejimin yerini sa¤lamlaﬂt›rmaya ve kurumsallaﬂmaya çal›ﬂt›¤› ilk dönemlerde yo¤undur. Ancak demokratik sistemler toplumu kurucu ideolojiye uygun hale getirmek için bireylerin r›zas›n› almay› hedefler ve totaliter rejimlerin aksine topyekûn egemenli¤i sa¤lamaya yönelmedikleri gibi bu amaçla ﬂiddete baﬂvurmaktan kaç›n›rlar. daha da önemlisi ideolojilerini egemen hale getirecek kaynaklardan ve yetenekten (capability) yoksundurlar. özgürlük. eﬂitlik. 144). Ayr›ca devlet terörü. Devlet eliyle ﬂiddetin yayg›nl›¤›na ve yo¤unlu¤una karﬂ›n bu askeri rejimlerin topyekûn hâkimiyet sa¤layabildi¤ini söylemek zordur. ideolojisine uygun olarak sürekli propaganda ve endoktrinasyon faaliyetleri yürütmektedir. Totaliter rejimlerin bir di¤er ay›rt edici özelli¤i olan iletiﬂim kanallar›n›n devlet tekelinde olmas› endoktrinasyonun bir parças›d›r (Friedrich ve Brzezinski. Totaliter devlet radikal bir ideoloji çerçevesinde siyasi. Devlet. 10). Demokratik sistemlerde di¤er ideolojiler demokrasiyi ortadan kald›rmay› hedeflemedi¤i sürece demokratik muhalefet kapsam›nda de¤erlendirilirken. Görüldü¤ü üzere totaliter rejimler belli bir ideoloji etraf›nda ﬂekillenmektedir. bireysel haklar gibi baz› de¤erleri ve hedefleri ön plana ç›kar›rlar. Totaliter rejimlerde iletiﬂimin devlet tekelinde olmas› propaganday› halkla iliﬂkiler sürecinden ç›kar›p endoktrinasyonun. Totaliter iktidarlar›n kurumsallaﬂmaya baﬂlad›¤› aﬂamada ise art›k herkes birer muhbir veya rejim düﬂman› olmak durumunda kalmaktad›r (Brooker. Kurumsal yap›y› dönüﬂtürme hedefi totaliter rejimlerin radikal bir ideoloji üzerine kurulmuﬂ olmas›ndan kaynaklanmaktad›r. totaliter rejimlerde kurucu ideolojiye ayk›r› her türlü görüﬂ imha edilmeye çal›ﬂ›lmaktad›r. Totaliter rejimlerde ideoloji yukar›da bahsedilen nesnel hedeflerin tan›mlanmas›n› sa¤lar. gerçek düﬂmanlara potansiyel ve nesnel hedefleri dâhil etmesi. Bu ba¤lamda totaliter rejimlerde ﬂiddetin bir yandan herhangi bir insan› hedef alabilmesi. Demokratik siyasal sistemler de.
Kitlelerin harekete geçirilmesine yönelik faaliyetler yürütülürken rejime tam itaat ideolojinin vücut bulmuﬂ hali olarak gösterilen lidere tam itaati içerir. 110). Görsel ve yaz›l› medya baﬂta olmak üzere propaganda yöntemleriyle totaliter lider kiﬂili¤inde milli ruhu somutlaﬂt›ran. hatta ortadan kald›rmay› hedefleyen. gören ve anlayan yar›-kutsal bir kahramana dönüﬂtürülmektedir (O’Neil. ‹nsanlar›n siyasete ilgi duymas›n›n ve siyasi eylemlerde yer almas›n›n temelinde hükümet politikalar›n›n sorgulanmas› yatmaktad›r. Siyasal kat›lma bireylerin karar al›c›lar› etkilemek ve bu yolla hükümet politikalar›n› de¤iﬂtirmek amac›yla giriﬂtikleri her türlü etkinli¤i ifade etmektedir (Kapani. Seferber etmek. Almanya ve ‹talya örne¤inde oldu¤u gibi bu rejimler hiyerarﬂik olarak örgütlenmiﬂ bir siyasi partinin karizmatik liderinin seçmenleri ikna etmesiyle iktidar› ele geçirmiﬂlerdir. Yayg›n iﬂsizlik ve yoksullu¤un kitleleri aray›ﬂa itti¤i bir dönemde totaliter liderler demokratik kurumlar›n zay›fl›¤›n›. Her türlü muhalefeti ve ayk›r› görüﬂü sindirmeyi. Tan›m› gere¤i siyasal kat›lma eleﬂtirel düﬂünceyi gerekli k›lar. Bu amaçla s›kl›kla rejim lehine gösteriler ve toplant›lar düzenlenir. s›radan bir bireyden çok daha erdemli ve güçlü. 1956). Devlet eliyle ﬂiddetin bütün bask›c› rejimlerde oldu¤u düﬂünüldü¤ünde. siyasi partiler aras›ndaki rekabetin y›k›c› etkilerini ve ülke bütünlü¤üne yönelik iç ve d›ﬂ tehditleri propagandalar›nda kullanarak seçimleri kazanm›ﬂlard›r (Rodee vd. Lider devletin ve devleti yöneten siyasi partinin üstündedir. Ancak totaliter rejimlerde liderler sadece güçlü siyasi kiﬂilikler de¤ildir. kad›n ve gençlik kollar› faaliyetleri ile de propaganda etkinlikleri sürdürülmektedir (Brooker. geçmiﬂteki kararlar›n›n sorgulanmas›ndan kaç›n›l›r. ordular›n eldeki bütün kaynaklar kullan›larak savaﬂa haz›r hale getirilmesidir. beﬂeri ve fiziksel bütün kaynaklar›n rejim lehine seferber edilmesini gerekli k›lmaktad›r. Oysa seferber edilme durumunda bireyler kiﬂisel görüﬂleri nedeniyle de¤il kitlenin parças› olarak bu tür eylemlerde yer al›rlar. bunun için yo¤un ﬂiddete baﬂvuran bir rejim neden öte yandan siyasi ve sosyal hayat› canl› tutmaya çal›ﬂ›r? Otoriter rejimlerde genellikle hedeflendi¤i gibi edilgen bir toplumun denetim alt›na al›nmas› daha kolay de¤il midir? Sosyo-ekonomik yap›n›n bütün unsurlar›yla ilgili görüﬂleri ve hedefleri bulunan geliﬂmiﬂ bir ideolojinin etkinli¤i totaliter rejimleri kitlelerin rejime itaatlerinin yan› s›ra ba¤l›l›klar›n›n da sa¤lanmas›na yarar. rejim için gerekti¤inde iç ve d›ﬂ düﬂmanlara karﬂ› savaﬂmaya haz›r bir ulusal birli¤in kurulmas› totaliter rejimlerin temel hedefidir. 1983. 1972). Sorgulamaks›z›n itaat ederek rejime aç›k ve aktif destek verilmesi beklenir. n› s›ra spor müsabakalar› düzenlenerek. 15). 2008. Rejimin politikalar›yla ilgili olarak bireylerin görüﬂünü alma niyeti yoktur. Bu örnekte söz konusu olan liderin ölümü sadece Kuzey Kore vatandaﬂlar›n› de¤il. Bu nedenle devlet eliyle ﬂiddet yeterli de¤ildir. Tek parti diktatörlükleri de bu ba¤lamda asl›nda lider diktatörlükleridir. 144). 2000. saksa¤anlara var›ncaya kadar pek çok varl›¤› da üzüntüye sevk eden bir do¤aüstü olgu olarak sunulmuﬂtur.. 2010. Buna göre tek bir ideolojiye yaﬂam› pahas›na ba¤l›. rejimler kitlelerin harekete geçirilmesini veya seferber edilmesini (mass mobilization) hedeflemektedir. Totaliter rejimlerde lider bu yönüyle bir tür dünyevi tanr›d›r ve lider kültü bu tür rejimlerin en önemli özelliklerinden biridir (Friedrich ve Brzezinski. 2011’de ölen Kuzey Kore lideri Kim Jong-il’in arkas›ndan haftalarca a¤layan kitlelerin çizdi¤i manzara bu olgunun en güzel örneklerinden birisini oluﬂturmuﬂtur. 155). Ancak bu rejimlerde insanlar›n resmi ideolojinin hedeflerini ve de¤erlerini aktif olarak destekler hale getirilerek içselleﬂtirmeleri.168 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Kitlelerin harekete geçirilmesi veya kitlelerin seferber edilmesi (mass mobilization) askeri bir anlay›ﬂtan yola ç›k›larak oluﬂturulmuﬂtur. Örne¤in ‹talya’da . Liderin ölümünden sonra da uzun süre ad› korku ve sayg› uyand›rmaya devam eder. totaliter rejimleri otoriter rejimlerden as›l ay›rt eden özellik kitlelerin seferber edilmesidir (Schapiro. her ﬂeyi bilen. Max Weber’in “karizmatik otorite” olarak adland›rd›¤› bu lider kültü liderin eylemlerinin sorgulanmas›n› engeller ve kararlar›n›n di¤er siyasi kuvvetler ve kitleler taraf›ndan benimsenmesini sa¤lar. Kitlelerin harekete geçirilmesi bir siyasal kat›lma türü olarak anlaﬂ›lmamal›d›r.
34). 1980’lere gelindi¤inde ise en kurumsallaﬂm›ﬂ totaliter rejim kabul edilen Nazi Almanyas›’n›n bile iddia edildi¤i kadar totaliter olup olmad›¤› tart›ﬂ›l›r hale gelmiﬂtir (Brooker. Komünizm ve Totaliterlik kavram›n›n ‹talya’da bizzat Mussolini taraf›ndan siyasi literatüre kazand›r›lm›ﬂ olmas› nedeniyle Mussolini taraf›ndan kullan›m› yayg›nlaﬂt›r›lan faﬂizm ile totaliterlik ço¤u zaman eﬂ anlaml› olarak kullan›lmaktad›r. org/wiki/User:Amit6 /tfse . 298). 2000. 2000. Kaynak: http://en. TOTAL‹TER REJ‹M UYGULAMALARI ‹talya Örne¤i: Faﬂizm Totaliterlik kavram›n›n ‹talya’da bizzat Mussolini taraf›ndan siyasi literatüre kazand›r›lm›ﬂ olmas› nedeniyle yine Mussolini taraf›ndan kullan›m› yayg›nlaﬂt›r›lan faﬂizm ile totaliterlik ço¤u zaman eﬂ anlaml› olarak kullan›lmaktad›r. 110) ve kurulan rejimin de simgesi olmuﬂtur. Ekonomik krizden dolay› liberal piyasa sistemine olan güven de yitirilmeye baﬂlam›ﬂt›r. Üstelik özellikle Sovyetler Birli¤i ve Do¤u Avrupa’daki rejimler zamanla de¤iﬂmiﬂ. Resim 7. 25). Toplumdaki bütün yap›lar ve kurumlar üzerinde topyekûn egemenlik ve denetim kurulmas› kavram›n tan›mlanmas›nda siyaset bilimcilerin üzerinde uzlaﬂt›¤› unsurlardan birisidir. Öte yandan iﬂçilerin ve köylülerin Sosyalist Parti saflar›nda örgütlenmesi ve sosyalist hareketin güçlenmesi 1919-1920’den itibaren orta s›n›flar taraf›ndan endiﬂeyle karﬂ›lanm›ﬂt›r (Brooker. Ekonomik krizden dolay›. Faﬂizm kavram›n›n kayna¤› olan fasces antik Roma’da toplumun birli¤iyle desteklenen güçlü siyasi otoriteyi temsil eden de¤nekler demetine verilen isimdir (Rodee vd. Görüldü¤ü üzere totaliter rejimin tan›m› ve kapsam› üzerine farkl› görüﬂler öne sürülmektedir. Hükümet ve anayasal kurumlar sorunlara çözüm bulamad›¤› için halk›n demokratik kurumlara olan güveni sars›lm›ﬂt›r. kabinedeki on kadar bakanl›k da do¤rudan Mussolini taraf›ndan yürütülmüﬂtür (Brooker. Bir yandan da ‹talyan halk› aras›nda savaﬂa birlikte girdikleri ‹ngiltere ve Fransa’n›n ‹talya’y› kand›rd›¤› düﬂüncesi destek bulmaya baﬂlam›ﬂt›r. daha bürokratik ve otoriter bir özellik kazanm›ﬂt›r. 2000. 1995. eski askerler iﬂsizler aras›na kat›lm›ﬂt›r. Ünite .7. ücretlerini alamayan veya iﬂten ç›kar›lan iﬂçilerin üye oldu¤u sosyalist gruplarla hükümet güçleri aras›nda silahl› çat›ﬂmalar ç›km›ﬂt›r. 1995. 10-11). Savaﬂtan sonra kriz daha da derinleﬂmiﬂ. ‹talya’da daha sonra totaliter rejimi kuran aﬂ›r› sa¤c› hareket Birinci Dünya Savaﬂ› öncesinde ‹talya’n›n savaﬂa girmesini savunan Mussolini’nin savaﬂ yanl›s› tutumu nedeniyle Sosyalist Parti’den uzaklaﬂt›r›lmas› ile güç kazanm›ﬂt›r. Ancak Friedrich ve Brzezinski (1956) gibi baz› araﬂt›rmac›lar kurumsallaﬂm›ﬂ totaliter rejimlerde bile kiliseler ve üniversiteler gibi bütünüyle denetim alt›na al›namam›ﬂ alanlar oldu¤una iﬂaret ederler.Totaliter Rejimler 169 Faﬂist Parti hükümetinde Mussolini sadece baﬂbakan de¤ildir. 20-21 ve Lee. di¤er bask›c› rejimlerde lider rejimin bu ölçüde önünde ve üstünde de¤ildir (Brooker.1 ‹talyan faﬂizminin simgesi fasces. Savaﬂ Demetleri (Fasci di Combattimento) olarak adland›r›lan bu hareket savaﬂ öncesi ekonomik krizin yoksullaﬂt›rd›¤› milliyetçileri bir araya toplam›ﬂt›r..wikipedia. 1983. Totaliter rejimlerin varl›¤›n› kabul eden araﬂt›rmac›lar aras›nda ise hangi ölçütlerin bir bask›c› rejimi totaliter rejim olarak adland›rmakta kullan›laca¤› konusunda bir uzlaﬂma yoktur. Totaliter rejimler dolay›s›yla liderleriyle özdeﬂleﬂir.
Kara Gömlekliler’in yan› s›ra kurulan gizli polis örgütü totaliter rejimlerin yukar›da bahsedilen özelliklerinden biri olan gözetim ve ﬂiddetin uygulanmas›n› sa¤lam›ﬂt›r. . 1926’da Faﬂist Parti d›ﬂ›ndaki partiler yasad›ﬂ› ilan edilmiﬂtir. Bu durumun da gösterdi¤i gibi totaliterlik ve faﬂizm kavramlar›n›n ç›k›ﬂ yeri olmas›na karﬂ›n ‹talya’daki rejimin topyekûn egemenlik sa¤layabildi¤ini söylemek güçtür. Hükümet haber kaynaklar›n› devlet tekeline alabilmek için büyük gazetelere bask› kurarak yöneticiliklerine destekçilerini getirmiﬂtir. öte yandan d›ﬂ politikada da ‹talya’n›n ç›karlar›n› di¤er devletlere karﬂ› koruyamayan hükümetler baﬂta Mussolini taraftarlar› olmak üzere muhalefet taraf›ndan ﬂiddetli bir ﬂekilde eleﬂtirilmiﬂ. Faﬂist hareket içinde Mussolini taraftarlar› varl›¤›n› sürdürebilmiﬂtir. 1925’ten itibaren Mussolini ‹talyanca’da ‘lider’ anlam›na gelen Il Duce ünvan›n› kullanmaya baﬂlam›ﬂt›r. 1928’e gelindi¤inde ise gazeteci olarak çal›ﬂabilmek ancak resmi olarak Faﬂist Parti’ye üye olmakla mümkün hale gelmiﬂtir (Bosworth. siyasal kargaﬂan›n büyümesinden korkan kral hükümeti kurma yetkisini Mussolini’ye vermiﬂtir. ‹ktidar›n›n ilk y›llar›nda Mussolini hükümeti askerler. 1921 y›l›ndan itibaren ‹talya’da siyasi kriz de ﬂiddetlenmiﬂtir. orta s›n›flardan ve alt orta s›n›flardan destek görmeye baﬂlamas› dolay›s›yla ﬂaﬂ›rt›c› de¤ildir. 2005. en az %25 oy alan ve seçimlerde birinci gelen partinin meclisteki sandalyelerin üçte ikisine sahip olmas› sa¤lanm›ﬂt›r. Faﬂist Parti içindeki aﬂ›r› gruplar› daha da cesaretlendirmiﬂ. yeni hükümeti kuracak bir isim bulunamay›nca.170 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler liberalizme alternatif bir söylemle ortaya ç›kan faﬂist hareketin. Böylece Faﬂist Parti (Partito Nazionale Fascista) iktidara gelmiﬂtir. Yine ‹talya’n›n ‹kinci Dünya Savaﬂ›’nda yenilmeye baﬂlamas›yla kral. tutuklanmas› ise kitle hareketlerine yol açmam›ﬂt›r. 1924 y›l›nda yap›lan seçimlerde hem bu seçim yasas› hem de artan seçmen deste¤iyle Mussolini iktidar›n› sa¤lamlaﬂt›rm›ﬂt›r. Sosyalistlerin de zaman zaman bu hükümetlerin içinde olmas› nedeniyle en çok Faﬂistlere yaram›ﬂt›r. Siyasi alanda Mussolini’nin rejimi totaliter hale getirmek için att›¤› ilk ad›mlardan birisi seçim kanununu de¤iﬂtirmek olmuﬂtur. Mussolini’yi görevden alabilmiﬂtir. Öte yandan iktidar›n›n ilk dönemlerinden itibaren ‹talya’daki kurumlar› dönüﬂtürmek amac›yla bir dizi ad›m atm›ﬂt›r. Ekonomik sorunlara çözüm bulamayan. 217). sonuçta ‹talya’da ortalama hükümet ömrü birkaç aya düﬂmüﬂtür. Lider kültü sayesinde Mussolini daha önce de belirtildi¤i gibi birden fazla bakanl›¤› kiﬂisel olarak yönetebilmiﬂtir. Haz›rlayan Acerbo’nun ismiyle bilinen 1923 tarihli bu kanuna göre tüm ‹talya tek bir seçim bölgesi olmuﬂ. bir yandan da paramiliter örgütler oluﬂturmuﬂtur. iﬂ çevreleri ve merkez sa¤ taraf›ndan desteklenen bir hükümet görüntüsü çizmiﬂtir. Yine de Hitler ve Stalin düﬂünüldü¤ünde Mussolini’nin etraf›nda oluﬂturulan lider kültünün zay›fl›¤› göze çarpmaktad›r. ‹ﬂsizli¤i azaltmak ve tar›m› güçlendirmeye yönelik ekonomi politikalar›n›n en ufak baﬂar›s› lider kültünün pekiﬂtirilmesi için propaganda amac›yla kullan›lm›ﬂt›r. 1922’de Kara Gömlekliler olarak da an›lmaya baﬂlayan gruplar›n Roma’ya do¤ru harekete geçmesi üzerine dönemin hükümeti istifas›n› vermiﬂ. Rejimin güç kazanmas›yla birlikte 1925 y›l›ndan itibaren bas›n üzerindeki bask›lar da giderek artm›ﬂt›r. Dolay›s›yla ‹talya’da lider kültünün oluﬂturulmaya baﬂlad›¤› dönemi bu tarihten baﬂlatmak mümkündür. her türlü ayk›r› ve muhalif fikir özellikle 1924’ten sonra ﬂiddetle bast›r›lm›ﬂt›r. Siyasi istikrars›zl›k. Savaﬂ Demetleri’ni silahl› kuvvetlerin bir parças› haline getirmiﬂ. Söz konusu paramiliter örgütler rejimin muhaliflerinin sindirilmesinde kullan›lm›ﬂt›r. Sosyalist bir milletvekili olan Giacomo Matteotti’nin partiyle ba¤lant›lar› olan bir kiﬂi taraf›ndan öldürülmesinin geniﬂ bir halk hareketiyle protesto edilmemiﬂ olmas›.
ancak k›sa sürede istifa etmek zorunda kalan hükümetler yüzünden siyasi istikrars›zl›¤a sahne olmaktayd›. Yasa yapma yetkisi de dâhil olmak üzere çok say›da yetki dört y›ll›¤›na kabineye verilmiﬂtir. Parti program›nda ‘üstün’ Alman ›rk›n›n refah› için di¤er ülkelerin iﬂgalini gerekli görmesi bak›m›ndan da yay›lmac›d›r. ‹talyan Faﬂizminde oldu¤u gibi Nazizm de ideolojisini liberalizme ve Marksizm’e bir alternatif olarak ortaya koymaktad›r. Kabinede Nazilerin sadece üç bakan› olmas›na karﬂ›n Hitler egemenli¤ini çabuk kurmuﬂtur. Almanya’da Naziler rejimin totaliter özelli¤ine kavuﬂmas›n› sa¤layan Yetki Yasas›’n› Reichstag’dan (yasama meclisinden) geçirmiﬂtir. Ünite . Bu örne¤in de gösterdi¤i üzere totaliter rejimler modern rejimlerdir ‹veKdemokratik kuD K AT rumlar›n anti-demokratik güçler taraf›ndan ele geçirilmesiyle ortaya ç›km›ﬂlard›r. SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Totaliter rejimler bu yönleriyle kurumlar› la¤veden geleneksel bask›c› rejimlerden ayr›lmaktad›r. Komünistler de iç düﬂmanlar›n baﬂ›nda gelmektedir. istikrars›zl›kla bo¤uﬂmaya mahkûm oldu¤unu iddia etti¤i parlamenter demokrasinin. Suçun Komünistlere at›ld›¤› kurmaca bir meclis (Reichstag) yang›n› gerekçe gösterilerek ç›kar›lan bir yasayla özgürlükler s›n›rland›r›lm›ﬂt›r. Hem söz konusu kitapta hem de Nazi partisinin program›nda belirtildi¤i üzere Nazizm Almanlar›n üyesi oldu¤u ›rk›n yüceltilmesine ve Almanlar›n kendi topraklar›nda rahat yaﬂamas› için baﬂta Yahudiler olmak üzere Aryan ›rktan olmayanlar›n imhas›n›n planlanmas›na dayanmaktad›r. Halk› bölmekle suçlad›¤› çok partili sistemin. Aksine mevcut siyasal süreç ve kurumlar› kullanarak iktidarlar›n› pekiﬂtirK ‹ T A P mekte. iﬂçi sendikalar›n›n ve sol ideolojilerin ortadan kald›r›lmas›n› hedeflemektedir. Parlamento’nun her iki kanad›n›n da oylar›n›n ço¤unlu¤uyla geçmiﬂtir. bilahare yeni kurumlar kurarak bu kurumlar yoluyla sosyo-ekonomik yap›y› dönüﬂtürmektedirler. TELEV‹ZYON Totaliter rejimlerin en kurumsallaﬂm›ﬂ örne¤i Nazi Almanyas›’d›r. Birinci Dünya Savaﬂ›’nda Almanya’n›n yenilgisini ortaya koyan anlaﬂmalar› tan›mamas›yla d›ﬂ politikada da revizyonist bir yaklaﬂ›m içinde olmuﬂtur. Almanya 1920’lerde bir yandan savaﬂ›n getirdi¤i ekonomik güçlüklerle mücadele ederken öte yandan zor kurulan. Giriﬂimin baﬂar›s›z olmas›ndan sonra hapse at›lan Hitler burada Nazi ideolojisinin ve rejiminin temelini oluﬂturan Kavgam (Mein Kampf) adl› kitab› yazm›ﬂt›r. ‹talya’da ise faAMAÇLARIMIZ ﬂist yasalar.7. 1921’de ad› daha sonra sadece Nazi Partisi ﬂeklinde an›lacak olan Alman Nasyonal Sosyalist ‹ﬂçi Partisi’nin baﬂ›na geçmiﬂtir. ‹talya’da oldu¤u gibi demokratik hükümetlere olan güvensizlik 1932 y›l›nda Nazilerin birinci parti olarak seçimden ç›kmas›na yol açm›ﬂt›r.Totaliter Rejimler 171 Almanya Örne¤i: Nazizm Totaliter rejimlerin en kurumsallaﬂm›ﬂ örne¤i Nazi Almanyas›’d›r. Burada ilginç olan Nazilerin yasama organ›n›L ‹tam kontrol DÜﬁÜNE M edemedikleri bir dönemde bu yasay› ç›karabilmiﬂ olmalar›d›r. Hem ‹talya’da hem Almanya’da totaliter rejim hileyle de olsa çeﬂitli yasalar ç›kar›larak kurulSIRA S‹ZDE muﬂ ve pekiﬂtirilmiﬂtir. 1933’te yap›lan hileli bir seçimle Naziler siyasi konumlar›n› güçlendirmiﬂ ve SIRA S‹ZDE ayn› y›l ç›kar›lan bir baﬂka yasayla (Yetki Yasas›) yürütme yasamaya karﬂ› güçlendirilmiﬂtir. Hitler d›ﬂ›ndaki siyasetçilerin hükümet kuramamas›ndan dolay› cumhurbaﬂkan› 1933’te Hitler’i baﬂbakan olarak atamak zorunda kalm›ﬂt›r. Meclis Yang›n› Yasas› sayesinde yetki yasas›n›n oylamas›na Sosyal Demokratlar›n ve Komünistlerin S O R U kat›lmas› engellenmiﬂtir. 1923’te Beer Hall Putsch olarak bilinen bir darbe giriﬂiminde bulunmuﬂtur. Rejimin kurucusu Adolf Hitler 1919’da Alman ‹ﬂçi Partisi’ne girmiﬂ.
172 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler 1933 y›l› içerisinde Almanya’da di¤er partiler yasad›ﬂ› ilan edilmiﬂ ve sendikalar kapat›lm›ﬂt›r. Mussolini’nin Il Duce olarak an›lmas›ndan etkilenen Hitler. daha önce ç›kar›lan Yetki Yasas› takip edilerek Hitler’in hem partinin. komünistler. hatta sosyal demokratlar ya hapse at›lm›ﬂ. ‹talya’da Kara Gömlekliler’in Mussolini’yi muhalefete karﬂ› yumuﬂak davranmakla suçlamas› ve Mussolini’nin bu paramiliter grubun isyan etmesinden çekinerek muhalefete yönelik tutumunu sertleﬂtirmek zorunda kald›¤› düﬂünüldü¤ünde. ideolojik düﬂmanlar olan sosyalistler. Almanca ayn› anlama gelen Führer olarak an›lmak istemiﬂtir. 1934’te dönemin cumhurbaﬂkan›n›n ölümünden k›sa süre önce. Nazi Almanyas›’n›n bu hedefi gerçekleﬂtirmeye yönelik en baﬂar›l› giriﬂim oldu¤unu söyleyebiliriz. Ayr›ca ‹talya’da Faﬂistlerin temel hedefi Sosyalistler olmuﬂ. Oysa Nazi ideolojisi ve hükümet politikalar› ›rkç›d›r. hem de devletin baﬂkan› oldu¤u ilan edilmiﬂtir. Naziler baﬂta Sosyalistler olmak üzere rejim muhaliflerinin yan› s›ra siyasetle ilgisi olsun olmas›n Alman ›rk›n›n nesnel düﬂman› olarak tan›mlanan toplumsal gruplar› imha ederek Alman toplumunu dönüﬂtürmeyi hedeflemiﬂlerdir. aç›lan spor tesisleriyle sosyal aktiviteler endoktrinasyonun bir parças› haline gelmiﬂtir. Nazizm’in Almanya’da topyekûn egemenli¤i sa¤lamada görece daha baﬂar›l› olmas›n›n nedenlerinden biri de Hitler’in kitleler üzerindeki etkisinde ve Alman halk›n› arkas›ndan sürükleyebilmesinde yatmaktad›r. faﬂist ideolojinin temelindeki milliyetçi vurgu ›rkç›l›k düzeyine. Lider kültünün yerleﬂtirilmesi yasalarla desteklenmiﬂ. Nazi yönetiminde liderlik kültü Hitler’i kutsal bir konuma yerleﬂtirmiﬂ. ›rklar ve etnik gruplar aras›ndaki evlilikler yasaklanm›ﬂ. Romanlar ve eﬂcinseller fiﬂlenmiﬂ. Yukar›da totaliter rejimlerin as›l amac›n›n toplumun bütün unsurlar›n› dönüﬂtürmek oldu¤unu ve bireyleri rejimi aktif olarak desteklemeye ve rejimin düzenledi¤i faaliyetlerde aktif rol almaya zorlad›¤›n› belirtmiﬂtik. en az›ndan Mussolini’nin Hitler’e ihtiyaç duydu¤u döneme kadar ulaﬂamam›ﬂt›r. ‹talyan faﬂizminde daha ziyade rejimin muhalifleri devlet ﬂiddetinin hedefi olurken. d›ﬂ politikada da Versailles (Versay) Antlaﬂmas›’n›n (28 Haziran 1919) geçersiz oldu¤unu ilan etmeye kadar gidebilmiﬂtir. ‘Almanlar›n Lideri’ unvan›n› kazanan Hitler’in takdim olundu¤u her yerde ‘Heil Hitler’ ﬂeklinde selamlanmas› zorunlu hale getirilmiﬂtir. . SA üyelerinin birço¤unu öldürtmüﬂ. hem hükümetin. Alman ›rk›n› kurtarmaya gelmiﬂ bir Mesih oldu¤u düﬂüncesi yayg›nlaﬂt›r›lm›ﬂt›r. Bu hedef do¤rultusunda 1935’te Nürnberg Yasas› olarak bilinen bir yasa ç›kar›larak Yahudiler. Genç k›zlar ve erkeklerin Nazi partisinin gençlik kollar›na üye olmalar› zorunlu hale getirilmiﬂ. yerine yukar›da bahsedilen SS’i kurmuﬂ. Hitler’in hem Nazi siyasi hareketi hem de partisinin içinde ne kadar güçlü oldu¤u daha iyi anlaﬂ›labilir. Hitler kendi özel ordusu görevini gören SA (Strum Abteilung) birliklerini kapatm›ﬂ. Bununla birlikte Hitler’in sa¤ kolu diyebilece¤imiz Joseph Goebbels’in yönetiminde bir Propaganda Bakanl›¤› kurulmuﬂtur. kalanlar› da çal›ﬂma kamplar›na göndermiﬂtir. Ülke s›n›rlar› içinde ‹talyan Faﬂist Partisi’nden çok daha baﬂar›l› ﬂekilde egemenli¤ini kurmuﬂ olmas› nedeniyle Almanya ülke içinde rejim düﬂmanlar›na daha sert karﬂ›l›k verebilmiﬂ. ya da öldürülmüﬂtür.
7. Ünite - Totaliter Rejimler
173
Resim 7.2 Hitler’in yasama meclisinde selamlanmas›. Kaynak: http://www.infobarr el.com/Media/Heil_ Hitler
Karizmatik kiﬂili¤inin ve Propaganda Bakanl›¤›’n›n yard›m›yla Hitler’in ve Nazi ideolojisinin yan›lmazl›¤› dayat›lm›ﬂt›r. Güçlü ve geniﬂ halk deste¤ine sahip bir direniﬂ olmaks›z›n milyonlarca kiﬂinin toplama kamplar›na gönderildi¤i ve bu kamplarda hayat›n› kaybetti¤i düﬂünülürse Nazi propagandas›n›n etkili oldu¤u ve ‹talyan faﬂist devletinin aksine Nazi devletinin topyekûn egemenli¤i sa¤lamaya daha yak›n oldu¤u söylenebilir. Nazi rejimi ancak ‹kinci Dünya Savaﬂ›’na ABD’nin dâhil olmas› ve Müttefiklerin Almanya’y› yenmesiyle sona ermiﬂtir.
Sovyetler Birli¤i Örne¤i: Stalinizm
Daha önce de bahsedildi¤i gibi totaliter rejim kavram› So¤uk Savaﬂ ortam›ndan etkilenerek geliﬂtirilmiﬂ, ideolojik farkl›l›klar›na karﬂ›n Faﬂist ve Nazi rejimleriyle Stalin rejimini ortak bir kavramla aç›klama çabas›ndan do¤muﬂtur. Mussolini rejiminin ﬂiddetinin ve ‹talya’daki faﬂist devletin gücünün s›n›rl› olmas›ndan dolay› günümüze kadar totaliterlik kavram›n›n baﬂl›ca iki örne¤i Nazi Almanyas› ve Stalin Rusyas› olmuﬂtur. Totaliter bir rejimin kurucu ideolojisinin özellikleri ve temel ilkelerinden ziyade, iktidara geldikten sonra sosyo-ekonomik düzeni topyekûn denetim alt›na alma, kurumlar› ve toplumu dönüﬂtürme ve bu hedefler için ﬂiddete baﬂvurma k›staslar›na öncelik verilerek bir totaliterlik tan›m› yap›ld›¤›nda Mussolini ve Hitler rejimleri sa¤ totaliterlik, Stalin rejimi sol totaliterlik olarak adland›r›lmaktad›r. Bundan yola ç›k›larak çok say›da kaynakta Stalin dönemindeki Sovyetler Birli¤i rejimi totaliterli¤in Marksizm-Leninizm uygulamas› olarak kabul edilmektedir. Resmi ad› Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli¤i olan Sovyetler Birli¤i’nin kurulmas›ndan önce Rusya’da Çarl›k olarak an›lan ve ancak yirminci yüzy›l›n baﬂ›nda meﬂruti hale gelen bir monarﬂi yönetimi bulunmaktayd›. Yay›lmac› bir d›ﬂ politika izleyen Çarl›k rejimi, ülke s›n›rlar› içindeki yayg›n ekonomik güçlüklere karﬂ›n Birinci Dünya Savaﬂ›’na kat›lm›ﬂ, savaﬂ nedeniyle özellikle topraks›z köylüler ve iﬂsiz kentli nüfus içinde yoksulluk derinleﬂmiﬂtir. Rusya’n›n savaﬂa girmesine Rus Sosyal Demokrat ‹ﬂçi Partisi’ne (RSD‹P) ba¤l› siyasetçilerin karﬂ› ç›km›ﬂ olmas›, milliyetçilerin ise savaﬂa girilmesini desteklemesi Rusya’n›n savaﬂtaki kay›plar›n›n a¤›rlaﬂmas›yla kitlelerin RSD‹P taraftar› örgütlere destek vermesine neden olmuﬂtur. Bir yandan da baﬂl›ca parti örgütünün yap›s› ve toplumdaki di¤er siyasi grup-
Totaliter bir rejimin kurucu ideolojisinin özellikleri ve temel ilkelerinden ziyade, iktidara geldikten sonra sosyo-ekonomik düzeni topyekûn denetim alt›na alma, kurumlar› ve toplumu dönüﬂtürme ve bu hedefler için ﬂiddete baﬂvurma k›staslar›na öncelik verilerek bir totaliterlik tan›m› yap›ld›¤›nda Mussolini ve Hitler rejimleri sa¤ totaliterlik, Stalin rejimi sol totaliterlik olarak adland›r›lmaktad›r.
174
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler
Devlet politikalar›nda muhalefete yönelik ﬂiddete yayg›n ﬂekilde baﬂvurulmamas› ve ülkeyi yöneten Komünist Parti’nin baﬂkanl›¤›n›n (genel sekreterli¤inin) seçimle belirlenmesi nedeniyle Lenin dönemi totaliter bir dönem olarak de¤erlendirilmemektedir
larla iliﬂkileri gibi konulardaki yaklaﬂ›m farklar› nedeniyle RSD‹P içinde ayr›ﬂmalar baﬂlam›ﬂ, parti Bolﬂevikler ve Menﬂevikler olarak iki gruba bölünmüﬂtür. Partinin daha radikal kanad›n› temsil eden ço¤unluktaki grubu Bolﬂevikler, daha liberal say›labilecek ancak parti içinde az›nl›kta kalan grubu ise Menﬂevikler oluﬂturuyordu. ‹ç siyasetindeki sorunlara ülke d›ﬂ›ndaki baﬂar›s›zl›klar eklendi¤inde, yoksullara g›da yard›m› yap›lmas› talebiyle toplanan bir gösteri ﬁubat 1917’de kitlesel direniﬂe dönüﬂmüﬂ, polisin göstericilere ateﬂ açmas›n›n ard›ndan olaylar kontrolden ç›km›ﬂt›r. Ordunun olaylar karﬂ›s›nda bölünmesi ve gün geçtikçe isyanc›lar›n saf›na geçen askerlerin say›s›n›n artmas›yla muhalif hareket güçlenmiﬂ ve Menﬂeviklerin yönetiminde geçici bir hükümet kurulmuﬂtur. Çarl›k yanl›s› bir general önderli¤inde gerçekleﬂen ve Rusya’n›n savaﬂa devam etmesini sa¤lamaya çal›ﬂan baﬂar›s›z bir darbe giriﬂiminden sonra geçici hükümet y›k›lm›ﬂ, Ekim Devrimi olarak adland›r›lan bir devrimle Bolﬂevikler Vladimir ‹lyiç Ulyanov (Lenin) liderli¤inde iktidara gelmiﬂtir. Lenin dönemi totaliter bir dönem olarak de¤erlendirilmemektedir. Bunda Lenin dönemi devlet politikalar›nda muhalefete yönelik ﬂiddete yayg›n ﬂekilde baﬂvurulmamas›n›n yan› s›ra ülkeyi yöneten Komünist Parti’nin baﬂkanl›¤›n›n (genel sekreterli¤inin) seçimle belirlenmesi de bir etkendir. Lenin’in ölümünden sonra 1924’te Joseph Stalin’in partinin genel sekreterli¤ine seçilmesiyle devlet totaliter özellik kazanmaya baﬂlam›ﬂt›r. Baﬂta siyasi muhalifi Leon Troçki ve eski Menﬂevikler olmak üzere, Stalin muhaliflerini gerçekli¤i ﬂüpheli ithamlarla itibars›zlaﬂt›rm›ﬂ, göstermelik mahkemelerde usulsüzce yarg›latm›ﬂ ve sürgüne göndermiﬂtir. 1924-1929 aras›ndaki bu dönem Stalin’in rakipleriyle hesaplaﬂmalar›yla geçmiﬂtir. Ayn› dönemde merkezi planlamay› öngören, beﬂ y›ll›k kalk›nma planlar›yla tar›ma dayal› Sovyet ekonomisini h›zla sanayileﬂtirmeyi amaçlayan ekonomi politikalar› yürürlü¤e koyulmuﬂtur. Kademeli olarak özel mülkiyetten kollektifleﬂtirmeye geçiﬂi içeren bu politikalar›n baﬂar›s› tart›ﬂmal›d›r, ancak bu dönemin sonunda rejim muhaliflerine yönelik bask›lar artm›ﬂt›r. Özellikle 1936-1938 aras›ndaki dönemde çok say›da muhalif yarg›lan›p sürgüne veya çal›ﬂma kamplar›na gönderilmiﬂ, milyonlarca kiﬂi öldürülmüﬂtür. Gizli servis kullan›larak muhalif olmas›ndan ﬂüphelenilen kiﬂiler ve yak›nlar› takip edilmiﬂ, genel olarak bütün toplum gözlem alt›na al›nm›ﬂt›r. Öte yandan endoktrinasyon faaliyetleri yürütülmüﬂ, iﬂine ve görüntüsüne göre herkesin partiye ba¤l› bir oluﬂuma üye olmas› sa¤lanmaya çal›ﬂ›lm›ﬂt›r. 1953’teki ölümüne kadar Stalin bir yandan Rus toplumunu Sovyet toplumu haline getirmeye, öte yandan parti ve rejim içinde kendi konumunu güçlendirmeye çal›ﬂm›ﬂt›r. Stalin’in lider kültünün oluﬂumu oldukça ilginçtir. Hitler ve Mussolini de kendilerinden önceki baz› ülke liderlerinden etkilenmiﬂ ve bu kiﬂilerin kulland›¤› ‘lider’ anlam›na gelen unvanlar› edinmiﬂlerdir. Ancak Stalin unvandan ziyade siyasi bir kiﬂili¤in etraf›nda kendini devrimci bir lider olarak konumland›rmaya çal›ﬂm›ﬂt›r. Yine Hitler ve Mussolini’nin örnek ald›klar› liderler otoriter ve monarﬂi kökenli siyasi figürlerken Stalin, hayatta oldu¤u dönemde kendisine ait bir lider kültü oluﬂturulmas›na karﬂ› ç›kan Lenin’i Sovyet halk›n›n kurtar›c›s› ve devrimci önderi olarak bir mit (myth) haline getirmiﬂtir. Stalin’in lider kültünün oluﬂmaya baﬂlad›¤› tarih 1930-1931 dönemi olarak kabul edilmektedir. Bu dönemden itibaren, Stalin ve Komünist Part,i Lenin’in devrimdeki rolü ve yan›lmazl›¤› üzerinden etkin bir ﬂekilde lider kültü oluﬂturmaya baﬂlam›ﬂt›r. Rejimin d›ﬂ ve iç düﬂmanlar›n tehdidi alt›nda oldu¤u ve kapitalizmin yeniden kurulmas›n› amaçlayan komplolar›n varl›¤› iddia edilerek, Lenin’in izinden giden Stalin’in yan›lmazl›¤› ve kararl›¤› dile getirilmiﬂtir. Buna göre Stalin, Marksist-Leninist ö¤retinin daha derin ve ﬂaﬂmaz yoru-
7. Ünite - Totaliter Rejimler
175
munu yapan kiﬂidir (Tucker, 1979, 350-351). Bu vurgunun da gösterdi¤i üzere Stalin kültü parti içindeki gerçek ve olas› muhaliflerinin güç kazanmas›n› engellemeye ve Stalin yönetiminin politikalar›na karﬂ› ç›k›lmas›n› önlemeye yöneliktir. Stalin’den sonra partinin baﬂ›na geçen Kruﬂçev’in iktidar›n›n ilk günlerinden itibaren Stalin kültünü y›kmaya çal›ﬂmas› ve Stalin dönemindeki bask›lar› ve ﬂiddeti ifﬂa etmesi de bunu göstermektedir. Sa¤ totaliter uygulamalar›yla karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda Stalin rejiminin de¤erlendirilmesi oldukça ilginç bulgular ortaya koymaktad›r. Öncelikle Hitler ve Mussolini örneklerinde bu dönemlerin sona ermesi, ‹talyan Faﬂizmi ve Nazizm’in sona ermesi anlam›na gelmiﬂ, her iki dönemin bitiﬂinde ‹kinci Dünya Savaﬂ› rol oynam›ﬂt›r. Ancak Stalin ‹kinci Dünya Savaﬂ›’ndan muzaffer olarak ç›kan Sovyetlerin baﬂ›nda bu savaﬂtan sonra da ülkeyi yönetmeye devam etmiﬂ, Sovyetler Birli¤i So¤uk Savaﬂ sonras›nda 1991’de da¤›lm›ﬂt›r. Hitler ve Mussolini kültleri, bu iki rejimin de dini yetkelerle uzlaﬂm›ﬂ olmalar›n›n da etkisiyle dini motifler taﬂ›maktad›r. Örne¤in Mussolini iktidar› s›ras›nda Papa taraf›nda vaftiz edilmiﬂtir. Öte yandan dinin ve dini kurumlar›n Marksizm taraf›ndan devrim düﬂmanl›¤› ile suçlanmas› nedeniyle Sovyetler Birli¤i’nde dini kurumlar üzerinde ciddi bask› kurulmuﬂtur. Stalin kültü ise Marksizm’in gerçek uygulamas› sav› etraf›nda örülmüﬂtür. Her ne kadar Stalin, Sosyalizmin dünya devrimi idealini bir kenara at›p tek ülkede devrim doktriniyle milliyetçi say›labilecek bir devlet politikas› benimsemiﬂ olsa da, Nazizm’in temelinde olan, Mussolini rejiminin ise özellikle sonlara do¤ru edindi¤i ›rkç› vurgu Stalinizm’de görülmemektedir. Stalin döneminin sürgünleri ve cinayetleri nesnel hedeflerden ziyade siyasi muhalifleri hedef alm›ﬂt›r. Bu da ak›llara ideolojik farkl›l›klar›n totaliter rejimlerin yap›s›n› etkileyip etkilemedi¤ini getirmektedir. Baz› yazarlar Sosyalizmin s›n›fs›z ve devletsiz bir toplum idealini içeren bir ütopyay› uzun vadede hedeflemesi nedeniyle ihtiyac› olan büyük dönüﬂümün devlet ﬂiddetini zorunlu hale getirdi¤ini iddia etmektedir. Dolay›s›yla bu yazarlara göre Marksist-Leninist ideolojinin kendisi totaliter anlay›ﬂ›n sorumlusudur. Di¤er yazarlar ise Nazizm ve Faﬂizmin aksine ideolojinin temel ilkelerinin ›rk ve etnik köken ayr›m› olmaks›z›n adil ve müreffeh bir toplum yaratmay› hedeflemesi ve Stalin’den sonraki dönemlerin totaliter devlet ﬂiddetini ayn› yo¤unlukta içermemesi nedeniyle Stalin dönemindeki politikalar› Stalin’in kiﬂili¤ine ba¤lamaktad›r (Priestland, 2007, 3-4). Söz konusu tart›ﬂma bir yana b›rak›l›rsa, liderin kendi dönemindeki siyasetin içerisindeki etkinli¤i, lidere ve devlete tam itaatin sa¤lanmas›n›n hedeflenmesi, devlet ﬂiddetinin yo¤unlu¤u, halk›n gözetim ve bask› alt›nda tutulmas›, endoktrinasyon ve propaganda yoluyla toplumsal yap›n›n dönüﬂtürülmeye çal›ﬂ›lmas›, bu amaçla iletiﬂim araçlar›n›n devlet tekelinde tutulmas› yukar›da yapt›¤›m›z totaliter rejim tan›m›yla örtüﬂmektedir. Demokratik rejimlerde liderler karizmatik kiﬂili¤e sahip olsalar da devletin üzerinde olamazlar; ancak Hitler, Mussolini ve Stalin döneminde liderler ve yandaﬂlar› her ﬂeyin ve herkesin üzerinde birer siyasi kiﬂilik yaratmaya çal›ﬂm›ﬂlard›r.
Ütopya, asl›nda olmayan, tasarlanm›ﬂ olan ideal toplum ﬂekli anlam› taﬂ›r.
Çin Örne¤i: Maoizm
Sovyetler Birli¤i’nin yap›s›n› örnek almas›, Marksist-Leninist ideolojiye göre kurumlar›n› oluﬂturmaya baﬂlamas› ve topyekûncu bir tak›m politikalar› nedeniyle 1949’da kurulan Çin Halk Cumhuriyeti zaman zaman totaliter bir rejim olarak adland›r›lmaktad›r. Mao Zedong önderli¤inde yap›lan devrimle iﬂçi ve köylülerin iktidar›n›n kurulmas› hedeflenmiﬂtir. Mao’nun iktidara geliﬂi, daha önce bahsetti¤imiz di¤er uygulamalarda oldu¤u gibi ülkenin içinde yer ald›¤› bir savaﬂtan kaynak-
Sovyetler Birli¤i’nin yap›s›n› örnek almas›, MarksistLeninist ideolojiye göre kurumlar›n› oluﬂturmaya baﬂlamas› ve topyekûncu bir tak›m politikalar› nedeniyle 1949’da kurulan Çin Halk Cumhuriyeti zaman zaman totaliter bir rejim olarak adland›r›lmaktad›r.
176
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler
Maoizm, 1949’dan Mao’nun 1979’daki ölümüne kadar süren dönemi ve Mao’nun sosyalizm yorumunu ifade etmektedir.
lanm›ﬂt›r. Japonya ile Çin aras›ndaki savaﬂta gerillalar›n baﬂ›na geçen Mao’nun baﬂar›s›, Sino-Japon Savaﬂ›’ndan önce baﬂlayan iç savaﬂta dengelerin Mao lehine de¤iﬂmesini sa¤layan etkenlerden biri olmuﬂtur. Japonya’ya karﬂ› yap›lan savaﬂ s›ras›nda iki parti birleﬂik bir cephe kurmuﬂ olsa da, savaﬂ›n sonra ermesinden sonraki üç y›l boyunca iç savaﬂ ﬂiddetini art›rm›ﬂ, Çin’in ikiye bölünmesiyle sona ermiﬂtir. 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti ad›n› alan rejim Marksizm-Leninizm’in Mao taraf›ndan iktidar›n iﬂçi ve köylülerin birlikte yönetimde yer almas›n› sa¤layacak ﬂekilde yeniden yorumland›¤› bir ideolojinin etraf›nda örgütlenmiﬂtir. Maoizm, bu bak›mdan 1949’dan Mao’nun 1979’daki ölümüne kadar süren dönemi ve Mao’nun sosyalizm yorumunu ifade etmektedir. Yeni devletin kurulmas›ndan sonra ülke tek parti ile yönetilmeye baﬂlam›ﬂ, devrim karﬂ›tlar› düﬂman ilan edilmiﬂtir. Köylülerin devrimde oynad›¤› rolden dolay›, Mao rejiminin ilk politikas› toprak reformu olmuﬂtur. ‹lk aﬂamada büyük toprak sahiplerinin mülklerine el koyulup yoksul köylülere toprak da¤›t›lmas› ﬂeklinde olan uygulama, küçülen topraklar›n verimlili¤i daha da düﬂürmesi ve k›tl›¤› ﬂiddetlendirmesine neden olunca tar›mda kolektifleﬂtirmeye gidilmiﬂtir. K›rdaki köylüler kooperatiflere kaydedilmiﬂ ve ortak tar›m hayata geçirilmiﬂtir. 1958-1961 y›llar› aras›ndaki tar›m›n kolektifleﬂtirilmesi ve modernleﬂmesini amaçlayan bu politikalar ‹leriye Büyük S›çray›ﬂ olarak adland›r›lm›ﬂt›r. Bu yolla devletin edinece¤i gelirin h›zl› sanayileﬂmeyi finanse etmesi hedeflenmiﬂtir. Bir bak›ma rejimin geliﬂimi için beﬂeri ve do¤al bütün kaynaklar seferber edilmiﬂtir. Ancak hem devletin ürünün büyük k›sm›na el koymas›, hem de uygulamalara karﬂ› ç›kanlar›n sert ﬂekilde cezaland›r›lmas› nedeniyle milyonlarca insan hayat›n› kaybetmiﬂtir. Hububat üretimi artmas›na karﬂ›n k›tl›k devam etmiﬂ ve ölümlere neden olmuﬂtur. Mao’nun tar›m reformunun baﬂar›s›z olmas› parti içinde eleﬂtirilmesine ve bir süreli¤ine de olsa etkisini yitirmesine neden olmuﬂtur. Parti içinde yeniden güç kazand›ktan sonra Mao 1966’da bu kez Kültür Devrimi ad›yla yeni bir hareket baﬂlatm›ﬂt›r. ‹leriye Büyük S›çray›ﬂ’›n baﬂar›s›z olmas›ndan sonra parti içinde hükümet politikalar›n›n de¤iﬂmesi Mao’da ekonomik dönüﬂümün baﬂar›ya ulaﬂmas› için siyasi ve toplumsal dönüﬂüme ihtiyac› oldu¤u fikrini uyand›rm›ﬂt›r. Buna göre Çin toplumunun kapitalist ve geleneksel/gerici unsurlar›ndan temizlenmesi gerekiyordu. Parti içindeki Mao’ya muhalif olan siyasetçiler sürgüne gönderilmiﬂtir. Gerici oldu¤u düﬂünülen tarihi eserler tahrip edilmiﬂ, burjuva unsurlarla savaﬂ kapsam›nda zorunlu yeniden iskânlar yap›lm›ﬂ, dönemin ﬂiddetinin simgelerinden kamusal alandaki infazlar yo¤unlaﬂm›ﬂt›r. K›z›l Muhaf›zlar ad›yla bilinen gruplar eskiye ait gelenek, kültür, al›ﬂkanl›klar ve düﬂüncelerin yok edilmesinde önemli rol oynam›ﬂt›r. Ö¤renci hareketi olarak baﬂlayan bu hareket zamanla askerleri ve di¤er genç kesimleri de bünyesine katm›ﬂt›r. K›z›l Muhaf›zlar’›n gittikçe artan bir ﬂekilde ﬂiddete bulaﬂmalar› nedeniyle baﬂta rejim taraf›ndan desteklenen bu grup rejim taraf›ndan yine ﬂiddet kullan›larak bast›r›lm›ﬂt›r. Mao’nun lider kültünün ve yo¤un propagandan›n bu döneme denk geldi¤i düﬂünüldü¤ünde, Çin’in totaliter rejim olarak tan›mlanmaya en yak›n oldu¤u dönemin 1966 sonras› oldu¤u düﬂünülebilir. Yine de Mao’nun otoriterisi tart›ﬂ›lmaz bir lider oldu¤unu iddia etmek güçtür. Parti baﬂkan› oldu¤u dönemde bile Mao parti içinden eleﬂtirilebilmiﬂ ve toprak reformu sonras› bir süreli¤ine de olsa arka plana çekilmek zorunda kalm›ﬂt›r. Kültür Devrimi ile parti içindeki ve d›ﬂ›ndaki rakiplerini elemeye ve toplumsal yap›y› dönüﬂtürmeye çal›ﬂm›ﬂt›r. Ancak bu dönemde bile parti içinde kendisinden sonraki parti baﬂkan›n›n belirlenmiﬂ oldu¤u ve Mao’nun bu kiﬂinin siyasi itibar›n› zay›f-
Üstelik buraya kadar bahsetti¤imiz di¤er devletlerin aksine. Buna karﬂ›n Mao döneminde rejim.Totaliter Rejimler 177 latmak için mücadele etti¤i düﬂünüldü¤ünde. Buna ba¤l› olarak yerel yönetimlerin yetkileri azalt›l›r. Kitle toplumunda her bir birey birer atomdur. Her ne kadar bu sav oldukça tart›ﬂmal› olsa da. ekonomiyi ve toplumu kendi ideolojisine uygun ﬂekilde dönüﬂtürebilmek için geniﬂ çapl› politikalar uygulamaya koyulmuﬂtur. Do¤as› gere¤i ekonomiden aileye toplumun bütün unsurlar›n› egemenli¤i alt›na almaya çal›ﬂan totaliter liderler ve partiler iktidara gelince devleti merkezileﬂtirir. Her totaliter sistem kendine özgü bask› ve sindirme yöntemleriyle bilinmektedir. 1983. toplumsal ve siyasal kurumu denetim alt›na alan ve iﬂleyiﬂ kurallar›n› belirleyen modern devletten V ‹ Z Y O Nortaya ç›kT E L E önce mas› zaten mümkün de¤ildir. muhaliflerine ﬂiddetle sald›rm›ﬂ. Bu durum bireysel özgürlü¤ü sa¤lasa da yaln›zl›k duygusunu da getirmektedir. Buna göre modern devlete geçiﬂ ayn› zamanda kitle toplumuna geçiﬂtir. Çünkü bu sistemlerin kurdu¤u koﬂulsuz itaat ve hiyerarﬂik düzen totaliter bir siyasal kültüre dirençli de¤ildir. kargaﬂaya el koyma. temel hak ve özgürlükleri ask›ya al›r veya ortadan kald›r›r.7.. 2 DÜﬁÜNEL‹M Toplumun demokratik kurumlara olan güvenini S O lideri sarsacak ve totaliter R U kurtar›c›s› olarak görmesine neden olacak düzeyde derin bir ekonomik kriz totaliter D‹KKAT rejimlerin ortaya ç›k›ﬂ›nda önemli rol oynamaktad›r. Mao’nun Stalin veya Hitler kadar güçlü bir lider oldu¤unu söylemek zordur. Burada dikkat çekici noktalardan birisi totaliter rejimlerin modern Ptoplumlarda K ‹ T A ortaya ç›kmas›d›r. 110). SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Çin’de Mao’nun iktidara geldi¤i dönemde totaliter bir rejimin kurulmas› için gerekli olan geliﬂmiﬂ ve kurumsallaﬂm›ﬂ bir devlet yap›s›n›n bulundu¤u söylenemez. Bu tür durumlarda orta ve alt orta s›n›flar sahip olduklar› refah düzeyini ve sosyal statüyü SIRA S‹ZDE kaybetmekten korkmaktad›r. Geleneksel toplumda aile ve cemaat gibi toplumsal ‹ N T giderek kurumlarla kendisini tan›mlayan birey modern yaﬂamla birlikte E R N E T bunlar›n etkisinden s›yr›larak daha bireysel bir içerikte kendisini tan›mlamaya baﬂlam›ﬂt›r. Baz› yazarlar bu nesnel koﬂullar›n d›ﬂ›nda kültürel faktörlerin öneminden bahsederler. Öte yandan alt s›n›flar içindeki bulunduklar› yoksullu¤un suçlusu olarak orta ve üst s›n›flar› kay›ran siyasal sistemi hedef almaktad›r. Amac› toplumda topyekûn egemenlik kurmak olan bir siyasal sistemin s›n›rlar› içindeki her türlü ekonomik. bas›n› sindirir ve iﬂçi hareketlerini gerekirse güç kullanarak bast›r›r. Günümüzde totaliter rejimlerin kurulmas› mümkün müdür? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE TOTAL‹TER REJ‹MLERDE S‹YASAL KÜLTÜR VE DÜﬁÜNEL‹M TOPLUMSALLAﬁMA Yukar›da gördü¤ümüz totaliter rejim uygulamalar›n›n incelenmesi bir baﬂka soruyu beraberinde getirmektedir: Totaliter rejimlerin kurulmas›na S O Raçan ve pekiﬂyol U mesini sa¤layan koﬂullar nelerdir? Toplumun demokratik kurumlara olan güvenini sarsacak ve totaliter lideri kurtar›c›s› olarak görmesine neden olacak düzeyde derin D‹KKAT bir ekonomik kriz bu rejimlerin ortaya ç›k›ﬂ›nda önemli rol oynamaktad›r. ‹ﬂte Arendt (1951) gibi yazarlar bu toplumsal atomlaﬂmay› yaﬂayan bireylerin örgütlenmesinin totaliter rejimlerin temelinde yatt›¤›n› savunmaktad›r. düzeni ve güvenli¤i yeniden sa¤lama vaadinden dolay› da alt s›n›flar›n öfkesinden korkan orta s›n›flardan destek almaktad›r. Bu durumda totaliter lider ve partisi sistemi bütünüyle de¤iﬂtirme vaadinden dolaAMAÇLARIMIZ y› alt s›n›flardan. Öte yandan faﬂizm gibi sistemlerin ortaya ç›kmas›n›n ancak otoriter e¤ilimli siyasal kültürlerde mümkün oldu¤u iddia edilmektedir (Rodee vd. Ünite . kendi partisi d›ﬂ›ndaki partileri ve siyasal hareketleri yasad›ﬂ› ilan eder. en az›ndan totaliter bir rejimin baﬂar›s›n›n ve varl›¤›n› sürdürebilmesinin siyasal kültürü ﬂekillendirebilmesiyle iliﬂkili oldu¤unu söyleyebiliriz.
Selim Taygan. Sistemin hedef ald›¤› kiﬂilerin çekebilece¤i s›k›nt›lar›n büyüklü¤ü rejime yönelik korkunun nesilden nesile aktar›lmas›na neden olmuﬂtur. Yani iktidarlar var olan yasalar taraf›ndan ba¤lanmaktan ziyade bu yasalar› kendilerine göre yorumlama hakk›n› kendinde bulmaktad›r. F‹LM . Soljenitsin’›n Gulag Tak›madalar› kitab›nda ön plana ç›kan konulardan biri de örne¤in tahliye edilmelerine karﬂ›n insanlar›n üstlerinden korkuyu atamamalar›d›r.com/title/tt0363163/ adresinden ve Life is Beautiful (Hayat Güzel dir) adl› film hakk›da http://www. Sivil toplum tan›m› itibariyle devletin denetiminin ve/veya kamusal alan›n d›ﬂ›ndad›r.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler 178 AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Sovyetler Birli¤iT döneminde temel sindirme ve muhalifleri bast›rma yöntemi sürgünlerK ‹ A P di.imdb. siyasi konular› önemsemesi ve bu konularda bilgi toplamas›yla devam eder. yoksa her an yeniden içeriye alabilir mi. Kiﬂisel Yay›nlar. Bu dönemi anlatan en önemli çal›ﬂmalardan biri Alexander TSoljenitsin’in. 160). Toplum üzerinde bu denli bask› kurulan bir sistemde kat›l›mc› bir siyasal kül‹NTE türün oluﬂmas› R N E T varl›¤›n› sürdürmesi mümkün de¤ildir. tutuklular bunu bilmemektedir. Bu da bireyle devlet aras›nda bir tampon alan oluﬂamayaca¤› anlam›na gelmektedir. sosyal ve siyasi boyutuyla ortaya koyan birçok sinema filmi varF‹LM d›r. Ancak devletin her yeri denetim alt›nda tuttu¤u bir rejimde ba¤›ms›z sivil toplum örgütlerinin kurulamamas› sivil toplumun oluﬂmas›n› engeller. siyasal kat›lma bireyin siyasi konulara olan ilgisinden baﬂlar. Bunlardan Der Untergang/Downfall (Çöküﬂ) adl› filmi hakk›nda http://www.com/title/tt0118799/ bilgi alabilirsiniz. Daha önce belirtildi¤i gibi. Siyasal toplumsallaﬂman›n siyasete dair korkunun aktar›m›yla oluﬂtu¤u bir devlette sivil toplumun oluﬂmas› da güçtür. Birçok insan için siyasal kat›lma demokratik sistemlerde de ilgi ve bilgilenmeyle s›n›rl›d›r. Böyle bir siyasal kültürün kat›lmac›l›¤a dayal› bir yurttaﬂl›k kültürünü (civic culture) sivil toplum da oluﬂturmas› olanakl› de¤ildir. adl› kitab›d›r. Ancak totaliter sistemlerde insanlar siyasetin tehlikeli bir u¤raﬂ haline gelmesinden dolay› siyasete olan ilgilerini bütünüyle yitirebilirler. Buna ra¤men rejim ihtiyaç duydu¤unda insanlar› rejimi desteklemeye zorlar. ELEV‹ZYON 1974). Burada cezalarla ilgili temel sorun sadece insanlar›n uydurma suçlarla itham edilme olas›l›¤› de¤ildir. Tan›d›klar› sistem taraveya f›ndan cezaland›r›lan insanlar ayn› ﬂeyin kendi baﬂlar›na gelmesinden korktuklar›ndan dolay› siyasetten uzaklaﬂ›rlar. Göstermelik yarg›lamalardan sonra pek çok insan Gulag Tak›madalar›ndaki çal›ﬂma kamplar›na sürgüne gönderilmiﬂtir. Gulag Tak›madalar› (Çev. Totaliter rejimleri ekonomik. Çünkü rejim cezan›n yeterli oldu¤una karar vermiﬂ midir. As›l sorun hukukun üstünlü¤ünün geçerli olmamas›d›r. Siyasal faaliyette bulunmay› içeren aktif siyasal kat›lma toplumun ola¤anüstü dönemlerden geçti¤i durumlar hariç yayg›n de¤ildir. Bu durumda topluma sinmiﬂ olan ‹NTERNET Siyasal toplumsallaﬂman›n siyasete dair korkunun aktar›m›yla oluﬂtu¤u bir devlette sivil toplumun oluﬂmas› da güçtür. Totaliter rejimlerdeki sindirme ve korkutma çabas› zaman içerisinde azalabilir. Dolay›s›yla bir hukuk devletinin temelinde olan tahmin edilebilirlik ortadan kalkm›ﬂt›r.imdb. Ayr›ca rejimin içinde zamanla ‘kurtar›lm›ﬂ bölgeler’ oluﬂabilir veya totaliter (topyekûncu) olma özelli¤ini sistem zamanla yitirebilir. Siyasetle ilgili de¤erlerin ve tutumlar›n siyasi toplumsallaﬂma yoluyla edinildi¤i düﬂünülürse bu süreç gelecek nesilleri de içerecektir. Takipler ve telefon dinlemeleriyle sürekli gözetim alt›nda olmak ve görüﬂülen herkesin potansiyel birer rejim muhbiri olma olas›l›¤› bireyler aras›nda bir güven oluﬂmas›na engel olur (Govier 1997.
Teoride bir yandan özel mülkiyeti kald›rarak toplumsal eﬂitsizli¤i düzeltebilecek. Sa¤ totaliter rejimlerde ise ekonomik sistemin rejimin bünyesine dâhil edilmesinin en yayg›n biçimi korporatizmdir (O’Neil. Ortak tar›mda bir yandan sovhoz denilen devlet çiftlikleri öte yandan kolhoz denilen tar›m kooperatifleri bulunmaktayd›. 160). insanlar›n yak›n arkadaﬂlar›. hem serbest piyasadan hem de merkezi planlamadan uzak durmay› hedefleyen üçüncü bir ekonomik sistem olarak ortaya ç›km›ﬂt›r. Toplumsal eﬂitsizli¤in temelinde yatmas› nedeniyle Sovyetler Birli¤i özel mülkiyetin yerine kamu mülkiyetini getirmiﬂtir. Sadece tüketim mallar›n›n bir k›sm› için özel mülkiyet hakk› tan›nm›ﬂt›r. bir baﬂka deyiﬂle kollektifleﬂtirilmiﬂtir. miras yoluyla aktar›lmas› söz konusu de¤ildir. S›n›rl› say›daki bu küçük aile veya topluluk iﬂletmelerinin d›ﬂ›nda esas olarak istihdam kamu kuruluﬂlar› arac›l›¤›yla gerçekleﬂmektedir. Özel mülkiyetin kald›r›lm›ﬂ olmas› sebebiyle topra¤›n sadece kullan›m hakk› bireyin elinde olmaktad›r. 1997. Örne¤in Mao döneminde Çin’de Kültür Devrimi s›ras›nda rejimin muhaliflerini ortadan kald›rmak için s›radan insanlar› ajan haline getirmesi. Bir kolhoK T A P zun planlanandan daha fazla ürün elde etmesi durumunda bu fazlay› kolhoz üyelerine da¤›tma hakk› vard›. Ülke ekonomisi ve kurumlar› bu rejimler taraf›ndan denetim alt›na al›n›rlar. hatta aile üyeleri taraf›ndan devlete ihbar edildi¤ine dair hikayeler sonraki nesiller aktar›lm›ﬂt›r. 2010. 154). üretimle ilgili bütün kararlar merkezi planlamayla al›nm›ﬂt›r. Ünite . Kollektif tar›mla u¤raﬂan üretim araçlar›n›n da kamu mülkiyetinde oldu¤u bu sistemde.Totaliter Rejimler 179 korku zamanla azalsa da bireyler aras›ndaki güvensizlik geçmiﬂ deneyimlerden dolay› devam edebilece¤inden o ülkenin siyasal kültürünün temelinde toplumsal güvenin ve ba¤›ms›z toplumsal örgütlenmenin yatt›¤› yurttaﬂl›k kültürü özelli¤i kazanmas› kolay olmayacakt›r. komﬂular›. Günümüzde totaliter rejim olarak adland›r›lan bir yönetim var m›? SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE TOTAL‹TER REJ‹MLER‹N EKONOM‹ POL‹T‹⁄‹ VE DÜﬁÜNEL‹M KORPORAT‹ZM Yukar›da bahsedildi¤i üzere bir ülkedeki sosyo-ekonomik yap›n›n bütün unsurlar› S O R U ideolojiye uygun ﬂekilde dönüﬂtürülmek üzere totalitarizmin hedefindedir. Neticede Kültür Devrimi’nden çok sonra da kiﬂiler aras› güvensizlik devam etmektedir (Govier. tar›mla elde edilen ürünlerin büyük k›sm›na devletin haks›z bir ﬂekilde el koyaca¤› düﬂüncesiyle köylüler kendi bahçelerinde ürün yetiﬂtirmiﬂ ve bunlara da el koyulmas› ihtimaline karﬂ›n ürün miktar›n› ve çeﬂitlili¤ini asgari tutmuﬂtur.7. Kamu kuruluﬂlar›n›n iﬂleyiﬂine dair her ﬂey de merkezi planlamaya tabiidir. . Genel olarak korpora- 3 DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Korporatizm Liberalizm ve Marksizm’e karﬂ›. Bunun yan› s›ra köylülere evlerinin yan›nda küçük bir bahçe tutma ve az miktarda hayvan yetiﬂtirme hakk› AMAÇLARIMIZ tan›nm›ﬂt›r. Farkl› totaliter sistemler kendi ideolojilerine uygun ﬂekilde ekonomik yap›y› D ‹ K K A T dönüﬂtürmüﬂlerdir. öte yandan tar›mda h›zl› makineleﬂmeyle N T E L E V ‹ Z Y O verimi art›rabilecek sistemin pratikte verimsizli¤e yol açmas›n›n temelinde politikay› uygulamaya koyan devletin bask›c› bir devlet olmas› yatmaktad›r. Ancak tar›m sektöründeki emek yo¤un küçük iﬂletmelerde kooperatif tarz› s›n›rl› giriﬂimcilik örnekleri bulunmaktad›r. Dolay›s›yla Türetim hedefin alt›nda kalmas›na karﬂ›n görevlilerin planlanan miktarda ürüne el koymas› çiftçiyi kolhozda üretim yapmaktan so¤utmuﬂ. Stalin’in parti yönetimine gelmesinden SIRA sonra 1928-1929 y›llar›nda önceden özel mülkiyette olan topraklarS‹ZDE mülkiyekamu tine geçirilmiﬂ. Kolhozlar ürünlerin merkezi yönetimin belirledi¤i fiyatlar üzerinden ilgili kamu kuruluﬂlar›na ‹ satard›. Rejimin ve ideolojisinin yan›lmazl›¤›n› kan›tlama çabas› kolhozlar›n elde etmesi gereken y›ll›k hasad›n ‹N ERNET planlamas›n›n gerçekçi olmamas›na neden olmuﬂtur.
Ancak Almanya’da ‹talya’dakinden çok daha güçlü bir sanayici ve iﬂadamlar› grubu olmas›. Faﬂist korporatizmin en güçlü oldu¤u dönem. hem liberalizme hem de Marksizme bir alternatif olarak sunulsa da. Ancak ekonomik sistem içindeki her türlü çat›ﬂma rejimin tan›mlad›¤› yüce milli ç›karlar çerçevesinde çözümlenmiﬂtir. Korporatizm her ne kadar üçüncü bir yol. Ancak faﬂist sistemlerdeki uygulamas›nda sermayenin devlet kontrolüne al›nmas›. baﬂlang›çta Nazi partisinin ekonomik program›na dâhil edilmiﬂtir. Nazilere göre milli birli¤i sa¤lamak ve bölgesel/s›n›fsal ayr›mlar› ortadan kald›rmak için ç›kar gruplar› korporatif bir ﬂekilde rejime dâhil edilmelidir. 65). faﬂist ekonomik sistemde özel mülkiyetin varl›¤› devam etmiﬂtir. Almanya’n›n temel hedefinin h›zl› silahlanma ve nüfuz bölgesini geniﬂletmek olmas› Nazileri iﬂ çevrelerinin aktif deste¤ini almak zorunda b›rakm›ﬂt›r. 1995. Gentile ile birlikte yazd›klar› Faﬂizm Doktrini (1933) adl› metinde Mussolini faﬂist devletin korporatif olmas›n›n nedeninin sosyalizme ve sendikac›l›¤a yol açan ihtiyaçlar oldu¤unu söyler ve farkl› ç›karlar›n koordine edildi¤i ve birbiriyle uyumlu hale getirildi¤i bir korporasyon sisteminin gerçek çözüm oldu¤unu belirtir. Korporasyonlar devleti ç›kar gruplar›nda ve ekonomik kesimlerde temsil eder içeriktedirler. Bu yolla emek-sermaye çeliﬂkisinin ortadan kald›r›laca¤› düﬂünülmüﬂtür. Mussolini’nin Korporasyonlar Bakanl›¤›’n› kurdu¤u 1939 y›l›d›r. hem serbest piyasadan hem de merkezi planlamadan uzak durmay› hedefleyen üçüncü bir ekonomik sistem olarak ortaya ç›km›ﬂt›r. 1976. SIRA S‹ZDE 4 Totaliter rejimlerin ekonomi politikalar›n›n birbirlerinden farkl› olmas›n› neyle aç›klayabiliriz? SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U DÜﬁÜNEL‹M S O R U . Bir kuram olarak Liberalizm ve Marksizm’e karﬂ›. Böylece korporasyonlar baﬂl›ca sanayilerin geliﬂimini denetleme görevini üstlenirler. tam tersine özellikle ekonomik ç›karlar› devlet politikas›na uyumlu hale getirmekle yükümlüdürler. Ekonomik ve siyasi güce sahip Alman üreticiler ise kendilerini devletin denetimine b›rakan korporatif sisteme karﬂ› ç›km›ﬂlard›r (Kardam. Liberalizmdeki bireysel giriﬂimi ve Marksizm’deki s›n›f çeliﬂkilerinin kayna¤›n› aﬂmay› hedeflemektedir. 360). Burada esas olan sadece farkl› ç›karlar›n rejim taraf›ndan eﬂgüdümlü de¤iﬂmesi de¤il.180 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler tizm ç›kar gruplar›n›n resmi siyasi sürece dâhil edilerek zapt› rapta al›nmas›d›r. Onlar ç›karlar› temsil etmek gibi bir iﬂlev üstlenmezler. Ayn› y›l alt yasama meclisinin ismi de Korporasyonlar Ulusal Meclisi olarak de¤iﬂtirilmiﬂtir. 1925-1926 y›llar› aras›nda ‹talya’da korporatif örgütlenmenin temelleri at›lm›ﬂt›r. faﬂizme uygun hale de getirilmesidir. Tarihsel olarak loncalar›n yap›s›ndan etkilenerek oluﬂturulmuﬂ bir sistemdir. Öte yandan merkezi planlama asl›nda hedeflenmiﬂ. Aslen Mussolini döneminde ‹talya’da uygulamaya koyulan korporatizm. kendi sözleriyle ‘do¤adaki bütün güçlere hükmeden bir devlet olarak’. Dolay›s›yla baﬂlang›çta Naziler taraf›ndan benimsense de ‹talya’n›n aksine Nazilerin ekonomideki kontrolü ayn› düzeyde korporatif olmam›ﬂt›r. Çal›ﬂan ve iﬂveren örgütleri birer çat› kuruluﬂ taraf›ndan temsil edilir ve kamu politikalar› devletle bu çat› kuruluﬂlar aras›ndaki üçlü görüﬂmelerde ﬂekillendirilir (Gallagher. Faﬂist sistemde korporasyonlar temsilcileri raporlar vermekle ve devletin ald›¤› kararlar› temsil ettikleri kuruluﬂlarda uygulamakla yükümlüdürler. ancak ‹talya’da devletin o dönemde gücü bu hedefi gerçekleﬂtirmeye yetmemiﬂtir. Bu sistemde toplumsal s›n›flar milli ç›karlara uyum içinde hizmet edecektir. Faﬂist Parti rejiminin kurumsallaﬂamad›¤› dönemde iﬂçi sendikalar› faaliyet gösterebilirken 1927’de her biri farkl› bir iﬂ kolundaki çal›ﬂan ve iﬂverenleri temsil eden 22 korporasyon kurulmuﬂtur. çal›ﬂanlar›n taleplerinin ba¤›ms›z siyasi taleplere dönüﬂmesinin ve s›n›f temelli örgütlenmelerin önüne geçilmesi esast›r.
Ünite . Kitlelerin seferber edilmesi olarak adland›r›lan bu süreçle hem rejimin politikalar› meﬂrulaﬂt›r›lmaya çal›ﬂ›l›r. ‹deolojik dönüﬂümün ve topyekûn egemenli¤in sa¤lanmaya çal›ﬂ›ld›¤› dönemde halk›n sindirilmesi ve siyasete yönelik korkunun sonraki nesillere aktar›lmas›yla totaliter siyasal kültür oluﬂmuﬂ. Özellikle lider kültü kurularak toplumdaki herkesin rejimin düzenledi¤i faaliyetlerde aktif olarak yer almas› ve rejime olan ba¤l›l›¤›n› eylemleriyle göstermesi beklenir. çal›ﬂma veya toplama kamplar›na gönderilirler. Bir rejimin totaliter say›labilmesi için sahip olmas› gereken özellikler oldukça tart›ﬂmal›d›r. Özellikle iﬂçi hareketlerini kontrol alt›nda tutmak amac›yla ‹talya’da iﬂçi. Rejimin sürekli tehdit alt›nda oldu¤u alg›s› canl› tutularak muhalefet sindirilmeye çal›ﬂ›ld›¤› için gündelik hayatta gizli polis taraf›ndan insanlar takip edilebilirler. iﬂveren ve devlet temsilcilerinden oluﬂan korporasyonlar meydana getirilmiﬂtir. radikal bir ideolojiyi dayanak alarak örgütlenen sosyo-ekonomik yap›n›n bütün unsurlar›n› dönüﬂtürmeyi hedefleyen rejimler totaliter rejimler olarak adland›r›lmaktad›r. Dolay›s›yla tarihsel olarak faﬂizmle eﬂ anlaml› olarak kullan›lmaktad›r.Totaliter Rejimler 181 Özet Merkeziyetçi bir devlet etraf›nda. bilen ve duyan yar› kutsal bir kurtar›c› olma özelli¤i atfedilir. rejimle özdeﬂleﬂmiﬂtir.7. Sovyetler Birli¤i’nde ideoloji sa¤ totaliter rejimlerin aksine demokratik de¤erleri ön plana ç›karm›ﬂ. hem de d›ﬂ ülkelere karﬂ› halk›n rejimin yan›nda oldu¤u izlenimi verilir. Uygulamada söz konusu unsurlar›n hepsinin totaliter rejimlere örnek verilen ülkelerde bulunmad›¤› veya hedeflendi¤i ancak gerçekleﬂtirilemedi¤i görülmektedir. Mao’nun kendi iktidar› s›ras›nda parti içerisinde eleﬂtirilmiﬂ olmas› ve dönem dönem geri plana çekilmek zorunda kalmas› totaliter rejimlerin özellikleri aras›nda say›lan lidere ve devlete tam itaatin Çin’de ne kadar sa¤lanabildi¤i sorusunu gündeme getirmektedir. di¤er bask›c› rejimlerle karﬂ›laﬂt›r›ld›¤›nda. Mussolini döneminde ‹talya’da ortaya ç›km›ﬂt›r. iﬂkence yayg›nd›r. Yine de bahsedilen ülkelerde eﬂine daha sonra rastlanmayacak ﬂiddette devlet bask›s› ve ideolojik dönüﬂümler yaﬂanm›ﬂ olmas› bak›m›ndan totaliter rejim kavram›n›n anlaﬂ›lmas› önemlidir. bu tür rejimlerde lider kültü denilen bir lider miti oluﬂturularak. her ﬂeyi gören. Kavram. her türlü ayk›r› düﬂünce bask› ve tehditle karﬂ›laﬂ›r. Öngörülen dönüﬂümün kapsam›ndan dolay› rejimin ve liderin kararlar›n›n sorgulanmas›n›n bu yolla önüne geçilmeye çal›ﬂ›l›r. Totaliter rejimlerde lider bir siyasi aktör olarak karizmatik bir kiﬂiliktir. Göstermelik yarg›lamalarda varl›¤› ﬂüpheli suçlar muhaliflerin üzerine at›l›r. Sözcük anlam› itibariyle totaliter topyekûncu anlam›na gelmektedir. totaliter rejimlerde özgürlükler kald›r›lm›ﬂt›r. . dünyevi lidere yan›lmayan. Bir baﬂka deyiﬂle. Rejim ayr›ca s›kl›kla paramiliter örgütler yoluyla bask› kurar. Topyekûn egemenlik ve bu amaçla siyasal denetim sa¤lamaya çal›ﬂmas›n›n d›ﬂ›nda lidere ve devlete tam itaati öngörmesi önemlidir. Öte yandan. Ancak totaliter rejimlerin sadece ﬂiddetle ve zor kullanarak ayakta kald›¤›n› düﬂünmemek gerekir. ‹talya’da devlet topyekûn egemenli¤i sa¤layacak kapasiteye eriﬂememiﬂtir. Totaliter rejimler ayr›ca ekonomik yap›y› da devlet denetimine almaya çal›ﬂm›ﬂt›r. Hayatta kalabilen muhalifler sürgüne. kiﬂiler aras›ndaki güven eksikli¤i bu rejimlerin y›k›lmas›ndan sonra uzun süre devam etmiﬂtir. Bu bölümde ad› geçen ülkeler aras›nda bütün k›staslar› sa¤layan örnek olarak Almanya’daki Nazizm düﬂünülebilir. telefonlar› hukuka ayk›r› ﬂekilde dinlenir. daha da önemlisi devlet devam etmesine karﬂ›n Stalin sonras›nda totaliter say›labilecek özellikler azalm›ﬂ ve ortadan kalkm›ﬂt›r.
182 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Kendimizi S›nayal›m 1. Paramiliter yap› c. Kitlelerin seferber edilmesi e. Zab›ta e. Lidere koﬂulsuz itaat b. Sovyetler Birli¤i d. Mussolini döneminde ‹talya d. Koalisyon b. Aﬂa¤›daki liderlerden hangisi seçimler yoluyla iktidara gelmiﬂtir? a. Totaliterlik kavram› aﬂa¤›daki ülkelerden hangisinde ilk kez kullan›lmaya baﬂlam›ﬂt›r? a. Gözetim ve takip d. Liberalizm d. Mao Zedong d. Gizli polis yap›lanmas› b. Vladimir ‹lyiç Ulyanov (Lenin) c. Joseph Stalin . Resmi ideolojisi olmas› b. Koruma d. Aﬂa¤›dakilerden hangisi totaliter rejimlerin di¤er bask›c› rejimlerden ay›rt edici özelliklerinden birisidir? a. ‹talya c. alternatif örgütlerin yasakland›¤› ve üretim ve hizmetle ilgili bütün kararlar›n devlet-iﬂveren-iﬂçi görüﬂmelerinde al›nd›¤› ç›kar örgütlenmesi sistemi ne ﬂekilde adland›r›l›r? a. Aﬂa¤›dakilerden hangisi bir siyasal sistemin totaliter bir sistem oldu¤unu düﬂündürebilir? a. Özel güvenlik b. Radikal bir ideoloji 2. Adolf Hitler e. Nazi Almanyas› b. Karizmatik otorite c. Ba¤›ms›z Yarg› e. Kuzey Kore 5. Aﬂa¤›daki ülkelerden hangisi totaliter rejimlerin en kurumsallaﬂm›ﬂ örne¤idir? a. Kim Jong-il b. Franco döneminde ‹spanya e. Zorunlu askerlik sistemi 6. Sosyalizm c. Resmi ideolojinin e¤itim sistemine dahil edilmesi d. Bir siyasetçinin halk aras›ndaki imaj›n›n s›radan insandan üstün. Sendika 9. Lider kültü b. Muhalefet üzerinde kurulan bask› e. Sadece devlet taraf›ndan tan›nan meslek örgütlerinin faaliyette olmas›na izin verilen. Mao döneminde Çin Halk Cumhuriyeti 10. Gizli polis c. Aﬂa¤›dakilerden hangisi totaliter rejimlerde yer almamaktad›r? a. ‹letiﬂim kanallar›n›n devlet tekelinde olmas› c. Paramiliter örgütler e. Propaganda d. Almanya b. Çin e. ‹stihbarat Teﬂkilat› d. Aﬂa¤›daki kurumlardan hangisi bir totaliter rejimde kesinlikle yoktur? a. Devlet veya hükümet taraf›ndan kurulan ve finanse edilen ancak resmi orduya ba¤l› olmayan birliklere ne ad verilmektedir? a. Korporatizm 8. Stalin döneminde Sovyetler Birli¤i c. Reklam 4. kahramanl›k özelli¤i taﬂ›yan ve hata yapmayan bir birey ﬂeklinde yerleﬂtirilmeye çal›ﬂ›lmas›na ne ad verilir? a. Hiçbirisi 7. Baﬂbakanl›k c. Muhalefet partilerinin itibars›zlaﬂt›r›lmas› c. Sosyal Demokrasi e. Alternatif iletiﬂim kanallar› d. Kitlelerin seferber edilmesi 3. Kampanya e. Bakanlar Kurulu b.
hatta ülkenin savaﬂa haz›rl›ks›z yakalanmas› söz konusu olabilirdi. Almanya’da ise Hitler rejimi var olan örgütü kald›rarak daha itaatkâr ve sad›k yeni bir paramiliter yap› oluﬂturmuﬂtur. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejim Uygulamalar›’ k›sm›n› gözden geçiriniz. Totaliter rejimler ve liderleri topyekûn egemenli¤i hedeflediklerinden.dan itibaren Avrupa’daki pek çok ülke bar›ﬂ zaman›nda da belirli miktarda e¤itilmiﬂ askeri haz›r tutmaya baﬂlam›ﬂ. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejim Uygulamalar›’ k›sm›n› gözden geçiriniz. Merkezi yönetimi yerel yöneticilere ba¤›ml› k›lan bu sistemde istenilen ordu büyüklü¤üne ulaﬂ›lmas› güçtü. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejimlerin Ekonomi-Politi¤i ve Korporatizm’ k›sm›n› gözden geçiriniz.Totaliter Rejimler 183 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. d›nlar) için zorunlu yurttaﬂl›k görevlerinden biri haline gelmiﬂtir. Günümüzde siyasal sistemlerin bu bölümde bahsedilen örneklerden ders ald›klar› ve demokratik sistemi ve kurumlar›n› totaliter amaçlarla kullanma olas›l›¤› olan siyasetçilere daha temkinli yaklaﬂt›¤› görülmektedir. d 6. e S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Düzenli ordular. askerli¤i meslek olarak edinmiﬂ profesyoneller taraf›ndan yönetilen ve bar›ﬂ zaman›nda da belirli say›da askere sahip ordulard›r. Topyekûncu projenin güçlü¤ü öte yandan diktatörlüklerin daha ziyade bürokratik ve otoriter sistemlere yönelmelerine neden olmaktad›r. c 2.7. e Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejim Kavram›’ k›sm›n› gözden geçiriniz. Ancak erat›n sadece profesyonel askerlerden oluﬂmas› mümkün olmad›¤›ndan askerlik birçok ülkede belirli bir yaﬂ›n üzerindeki sa¤l›kl› genç erkekler (baz› ülkelerde genç erkek ve ka- . Aniden baﬂlayan ülkeler aras› bir savaﬂta geleneksel ordular›n seferberli¤e haz›r hale getirilmesi zaman alabilir. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejim Uygulamalar›’ k›sm›n› gözden geçiriniz. Geleneksel toplumlarda ordular aristokratlar taraf›ndan yönetilirlerdi. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejim Kavram›’ k›sm›n› gözden geçiriniz.yy. Ünite . b 5. Düzenli ordular›n aksine devletin resmi güvenlik güçleri olmayan bu yap›lar›n eylemlerinin hukuka uygunlu¤u tart›ﬂmal› olaca¤›ndan özellikle iktidar›n henüz kurumsallaﬂamad›¤› dönemlerde muhalifleri korkutmak ve imha etmek için bu örgütleri kullanm›ﬂlard›r. Ayr›ca özellikle iletiﬂim teknolojilerindeki geliﬂme bugün herhangi bir iktidar›n lider kültü oluﬂturmas›n› ve muhalif hareketlerin örgütlenmesini bütünüyle engellemesini imkâns›z hale getirmektedir. Ancak 1980’li y›llardan bu yana yayg›n görüﬂ totaliter rejimlerin miad›n› doldurdu¤u yönündedir. S›ra Sizde 2 Bu konu özellikle 1960’l› ve 1970’li y›llarda etrafl›ca tart›ﬂ›lm›ﬂt›r. d 9. Almanya ve ‹talya örneklerinde oldu¤u gibi baz› durumlarda silahl› paramiliter örgütler liderin konumunu tehdit edecek güce ulaﬂm›ﬂt›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejim Kavram›’ k›sm›n› gözden geçiriniz. 8. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejim Kavram›’ k›sm›n› gözden geçiriniz. d 3. ‹talya’da Mussolini rejimi zaman zaman paramiliter örgütün bask›s›na boyun e¤mek zorunda kalm›ﬂ. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejim Kavram›’ k›sm›n› gözden geçiriniz. ordu yönetimini profesyonel askerlere b›rakmaya baﬂlam›ﬂt›r. muhalefetin bast›r›lmas› için her kesimden insan›n görev yapt›¤› düzenli ordulara güvenemeyeceklerini düﬂünerek paramiliter örgütler kurmuﬂlard›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise ‘Totaliter Rejim Kavram›’ k›sm›n› gözden geçiriniz. b 7. ‹nternetin ve özellikle de sosyal medyan›n bu ba¤lamdaki rolü incelenmektedir. a 10. Demokratik kurumlara sahip Almanya gibi bir ülkede bile. Büyük ordular ancak savaﬂ zaman›nda oluﬂturulur ve yerel yöneticilerin gönderdi¤i askeri birliklerden kurulurdu. Düzenli ordularla birlikte savaﬂ teknolojilerinin geliﬂtirilmesine de daha fazla zaman ve kaynak ayr›lm›ﬂt›r. Bu tür nedenlerden dolay› 14. a 4. hem de demokratik sistemin temel unsuru olan seçimler yoluyla totaliter bir liderin iktidar› ele geçirebilmesi pek çok kiﬂide gelecekte de demokrasiyi kullanarak benzer katliamlar yapabilecek rejimlerin kurulabilece¤i yönünde endiﬂe yaratm›ﬂt›r. Kurumsallaﬂamad›¤› için de göreve ça¤›r›lan erat›n savaﬂ bilgileri yetersizdi.
B. Totaliter Diktatörlük ve Otokrasi. Kardam. O).J. Bu ikinci neden benzer ideolojilere sahip totaliter rejimlerin farkl› ekonomi politikalar› benimsemesini de aç›klamaktad›r.). M. London: Pall Mall. ‹stanbul: ‹letiﬂim Yay›nlar›. Bas›lmam›ﬂ Yüksek Lisans Tezi. (1964). Social Trust and Human Communities. Stalinism and the Politics of Mobilization: Ideas. J. (1996). Onaran. ‘Sevgili Lider’ olarak an›lan Kim jong-‹l’in yar› kutsal bir lider olarak halka benimsetilmeye çal›ﬂ›lmas› bunu örneklemektedir. (2008). New York: W. Basingstoke. (1972). (1983). S›ra Sizde 4 ‹ki temel nedenden bahsedilebilir. R. Oysa sol rejimlerde sosyalizme uygun ﬂekilde özel mülkiyetin yerine ortak mülkiyet getirilmeye çal›ﬂ›lmaktad›r. S. (1995). Introduction to Political Science.” The American Historical Review. (1980). Schapiro. (1951). (2000). Ancak sa¤ totaliter rejimlerin serbest piyasa ekonomisini bütünüyle ortadan kald›rma amaçlar›ndan söz edilemez.. Essentials of Comparative Politics. Oxford University Press. Buna karﬂ› günümüzde Kuzey Kore’nin siyasal sistemi totaliter bir rejim olarak adland›r›lmaya en yak›n sistemdir. ﬁener. New York: McGraw-Hill. Arendt. (1933). O’Neil. T. Norton & Co. Arendt. Montreal. New York: Harcourt. The University of British Columbia. C. “The Rise of Stalin’s Personality Cult. H. Bosworth. B. devletin her türlü iletiﬂim arac›n› günümüzde telekomünikasyon kanallar›ndaki geliﬂime karﬂ›n denetlemeye çal›ﬂmas› ve devletin aﬂ›r› merkeziyetçi yap›s› rol oynamaktad›r. T. Hampshire: Macmillan. A Comparative Analysis of Corporatism in Nazi Germany and Fascist Italy. Totalitarianism. Ankara: Bilgi Yay›nevi. New York: St. (Çev. Mussolini’s Italy: Life Under the Dictatorship 1915-1945. (2000). Hem sa¤ hem de sol ideolojiye sahip totaliter rejimler merkeziyetçi bir devlet yap›s›n› benimsemektedir. Bunda resmi ideolojinin d›ﬂ›na ç›kan en ufak bir görüﬂün bile ﬂiddetle bast›r›lmas›. ve Brzezinski. (1979). London: Allen Lane. 2nd ed. Kapani. T. C. Ayr›ca yine baz› araﬂt›rmac›lar topyekun bir toplumu. Paul. (2007). belirli bir ideolojiye göre ve merkeziyetçi bir devlet sistemiyle dönüﬂtürme ve topyekun denetim alt›na alma amac›na en kurumsallaﬂm›ﬂ bask›c› rejim olan Nazi Almanyas›’n›n bile ulaﬂamad›¤›n› belirtmektedirler. (2010). 84(2): 347-366. H. Govier. Anderson. and Terror in Interwar Russia. M. J. D. R. (1995). Brooker. Ankara: Türk Siyasi ‹limler Derne¤i. C. Rodee. 2nd ed. Politika Bilimine Giriﬂ. Q. Government. (1997). Twentieth-Century Dictatorships: The Ideological One-Party States. N. B. Birincisi ve daha önemlisi benzer bask› yöntemlerini benimsemiﬂ olsalar da farkl› ideolojilere sahip olmalar› bu rejimleri birbirlerinden önemli ﬂekilde farkl›laﬂt›rmaktad›r. Brace and Company.” The Political Quarterly 4(3): 341-356. Buffalo: McGill-Queen’s University Press. L. Christol. Birçok bask›c› rejimin aksine Kuzey Kore’deki muhalifler üzerindeki bask› halk› sadece sindirme amac› taﬂ›mamakta. C.W. Totalitarizmin Kaynaklar›. Representative Government in Modern Europe. European Dictatorships. Tucker. . S. and Politics.. Martin’s Press. (2005). ‹kinci neden ise ülkelerin döneme özgü farkl› ekonomik zorunluluklar› olmas›ndan kaynaklanmaktad›r. P. USA. Mussolini. Brooker. New York: Routledge. 2012 içinde ölen Kim Jong-‹l ve onun ölümünden sonra iktidara gelen o¤lu Kim JongUn etraf›nda oluﬂturulan lider kültü de dikkat çekicidir. Non-Democratic Regimes: Theory. London. Patrick H. Tokyo: McGraw-Hill. The Origins of Totalitarianism. Power. “The Political and Social Doctrine of Fascism. Z. ve Greene. Gallagher. ayn› zamanda rejime aktif ﬂekilde destek ve ba¤l›l›k göstermeyi de içermektedir. Priestland. Lee. Kim Jong-‹l’in cenaze törenindeki kitlesel a¤lama gösterileri lider kültü kullan›larak kitlelerin nas›l harekete geçirildi¤ini göstermesi bak›m›ndan önemlidir. Friedrick. 3rd ed.184 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Yararlan›lan Kaynaklar S›ra Sizde 3 Birçok yazar totaliter rejim kavram›n› tarihsel bir kavram olarak de¤erlendirmektedir. (Çev.
.
Avrupa Topluluklar›n›n geliﬂim sürecini aç›klayabilecek. Avrupa Topluluklar›na kat›lan ülkeleri s›ralayabilecek. Avrupa’da birlik oluﬂturma düﬂüncesini ortaya ç›karan düﬂünürleri ve siyasetçileri tan›mlayabilecek. Avrupa Birli¤i’nin ortak politikalar›n› ve bu politikalar›n oluﬂturulmas›nda sosyal taraflar›n etkinli¤ini de¤erlendirebileceksiniz. Avrupa Birli¤i’nin yap›s› ve kurumlar›n› aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • Avrupa Toplulu¤u • Avrupa Birli¤i • AB Müktesabat› • AB Kurumlar› • AB Politikalar› • AB Antlaﬂmalar› Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i • G‹R‹ﬁ • AVRUPA B‹RL‹⁄‹ F‹KR‹ NASIL DO⁄DU? • AVRUPA TOPLULUKLARININ GEL‹ﬁ‹M‹ VE AVRUPA TOPLULU⁄UNDAN AVRUPA B‹RL‹⁄‹NE GEÇ‹ﬁ SÜREC‹ • AVRUPA TOPLULUKLARININ GEN‹ﬁLEMES‹ • AVRUPA B‹RL‹⁄‹N‹N YAPISI VE KURUMLARI • AVRUPA B‹RL‹⁄‹ MÜKTESABATI (ACQU‹S COMMUNAUTAIRE) • AVRUPA B‹RL‹⁄‹ ORTAK POL‹T‹KALARI VE SOSYAL TARAFLARIN ETK‹NL‹⁄‹ • SONUÇ .8 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler KARﬁILAﬁTIRMALI S‹YASAL S‹STEMLER Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Avrupa Birli¤i Antlaﬂmalar›nda ve di¤er yard›mc› hukuk kaynaklar›nda yer alan kural ve kurumlar› tan›mlayabilecek.
devletleraras› ve çokuluslu bir oluﬂumdur. ancak bu konuda ciddi ad›mlar 2. Comenius ve Immanuel Kant gibi birçok düﬂünür. “De Monarchia” (Monarﬂi) adl› eserinde eski Roma ‹mparatorlu¤u benzeri bir örgütlenme ile uluslararas› bar›ﬂ›n sa¤lanabilece¤ini ileri sürmüﬂtür. teknolojik. ortak bir kaderi paylaﬂma ve kendi egemenlik haklar›n› giderek artan bir oranda devletleraras› bir oluﬂuma devretme kararl›¤›n› gösteren egemen uluslararas›ndaki bir sözleﬂme olarak kabul edilmektedir. ticari ve politik güce sahip olan AB. 19. Bu ünitede Avrupa Birli¤inin tarihsel geliﬂim süreci ve kurumsal iﬂleyiﬂi hakk›nda bilgiler sunulmaktad›r. ayr›ca di¤erlerinden bir ad›m daha ileri giderek. Yaklaﬂ›k 500 milyonluk nüfusuyla dünyan›n nominal gayrisafi yurtiçi has›las›n›n %30’luk bölümünü oluﬂturan AB. Üye ülkelerin tek baﬂ›na sahip oldu¤undan daha fazla ekonomik. AVRUPA B‹RL‹⁄‹ F‹KR‹ NASIL DO⁄DU? Avrupa’da bir birlik kurulmas› fikri geçen yüzy›llarda Dante. sanatkâr ve devlet adam› taraf›ndan benimsenmiﬂ ve geliﬂtirilmeye çal›ﬂ›lm›ﬂ. Avrupa’da tarihsel olarak bütünleﬂme düﬂüncesi öncelikle siyasal anlamda ortaya ç›km›ﬂ. Dünya Savaﬂ›’ndan sonra at›lm›ﬂt›r. topraklar› büyük ölçüde Avrupa k›tas›nda bulunan ve yirmi yedi ülkeden oluﬂan siyasi ve ekonomik bir örgütlenmedir. ekonomik bütünleﬂme düﬂüncesi ise zaman içinde geliﬂmiﬂtir. 1993 y›l›nda. Yüzy›lda Avrupa’da bütünleﬂme olgusuna bak›ﬂ› en iyi özetleyen ve en tutarl› öngörümde bulunanlardan biri de Frans›z yazar Victor Hugo olmuﬂtur. halklar›n gelenekleri ve kültürü gibi yaﬂam›n farkl› yanlar›n› ortadan kald›rmam›ﬂ ve çeﬂitlilik AB’nin en temel de¤erlerinden biri olmuﬂtur. Dünya üzerinde baﬂka bir örne¤i bulunmayan bütünleﬂme modeli arac›l›¤›yla üyelerine sa¤lad›¤› ekonomik ortam ve yaratt›¤› de¤erler bütün dünyan›n ilgisini çekmektedir. Maastricht Antlaﬂmas›’n›n imzalanmas› sonucu. AB bölgesel özelliklere ve zengin gelenek ve kültürel farkl›l›klara dayanan bir ekonomik büyümenin gerçekleﬂmesini hedeflemektedir. Immanual Kant ise “Ebedi Bar›ﬂ” adl› çal›ﬂmas›nda Avrupa’da bar›ﬂ› sa¤layacak bir federasyon önermiﬂ. ‹talyan düﬂünür Dante. varolan Avrupa Ekonomik Toplulu¤u’na yeni görev ve sorumluluk alanlar› yüklenmesiyle kurulmuﬂtur. Avrupa’n›n birleﬂme süreci. sosyal. “bu federasyona ancak iç yönetimleri halk iradesine dayanan devletler üye olabilecektir” demiﬂtir.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i G‹R‹ﬁ Avrupa Birli¤i ya da k›sa ad›yla AB. 1849 y›l›nda “Avrupa Birleﬂik Devletleri” kavram›n› kullanan Victor .
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Resim 8.wikipedia.) bir birlik içinde kaynaﬂacak ve Avrupa kardeﬂli¤ini oluﬂturacaklar. Bu süreçte Benelux ülkelerinin (Belçika. 63-66). tek savaﬂ alan› fikirlerin yar›ﬂt›¤› Aç›k Pazar yerleri olacak. Siyasal dünyan›n merkezi olarak sürekli güçten düﬂen Avrupal›lar kendilerine ekonomik ve siyasal a¤›rl›k kazand›racak yeni bir denge ve birleﬂme aray›ﬂ›na yönelmiﬂ ve savaﬂ sonras›n›n ekonomik koﬂullar› da buna uygun bir zemin yaratm›ﬂt›r. Kant... Dedeo¤lu. 45). 96. 2-3). ABD’nin Marshall Plan›’d›r. 25) bu düﬂüncesini ﬂöyle ifade etmiﬂtir: “. Gün gelecek. (. Churchill 1946 y›l›nda Zürih Üniversitesinde yapt›¤› konuﬂmada “bir tür Avrupa Birleﬂik Devletleri” ça¤r›s›nda bulunmuﬂtur (Dinan. Gün gelecek kurﬂun ve bombalar›n yerini oylar alacak. Schuman gibi birçok düﬂünür. Marshall Plan›’n›n Bat› Avrupa Ekonomisini giderek ABD’ye ba¤›ml› bir hale getirebile- . Avrupa’da ulusal uzlaﬂmazl›klar› aﬂabilecek bir örgütlenmenin kuruluﬂu. ABD ekonomisini canland›rma ve yeni pazar olanaklar› bulma gibi amaçlar taﬂ›yan bu proje. Monnet. Dünya Savaﬂ› sonras›nda Bat› Avrupa’y› birleﬂtirmeye iten sebeplerden birisi de. ‹kinci Dünya Savaﬂ› s›ras›nda totaliter yönetimlere karﬂ› savaﬂan direniﬂ hareketlerinden kaynaklanm›ﬂt›r. ‹kinci Dünya Savaﬂ’›ndan sonra büyük bir y›k›ma u¤rayan Avrupa’da bar›ﬂ›n ve bölgesel istikrar›n yeniden sa¤lanmas› ve ekonominin yeniden yap›lanmas› amac› Avrupa Birli¤i fikrinin motive edici unsurlar› olmuﬂtur (Pinder.. 1949’da kurulan Avrupa Konseyi ile Avrupa ülkeleri aras›nda siyasi dayan›ﬂmada önemli bir aﬂama kaydedilmiﬂtir. ‹kinci Dünya Savaﬂ›’ndan sonra yaﬂanan geliﬂmeler ve ABD ile Sovyetler Birli¤i’nin iki süper devlet ﬂeklinde egemen devletler olarak ortaya ç›kmalar› savaﬂ›n y›k›c› etkilerini derinden yaﬂayan Avrupa’y› bar›ﬂ ve güvenli¤in ön plana al›nd›¤› yeni bir aray›ﬂ içine itmiﬂtir. 2001. ekonomik ve siyasi anlamda üç ülkenin s›k› bir iﬂbirli¤ine girmesine olanak sa¤layarak Avrupa bütünleﬂmesine önemli katk› sa¤lam›ﬂt›r (Dinan. Zira AE‹Ö’nin amac›na ulaﬂmas›. bütünleﬂme yanl›s› Avrupal›lar› daha da cesaretlendirmiﬂ. 71). 1996. 2008. org Hugo (Horvath.1 Scuman 1950’de AKÇT önergesini sunarken Kaynak: http://tr. AE‹Ö’nin kurulmas› Avrupa’n›n bütünleﬂme çabalar›nda çok önemli bir ad›md›r. bu k›tan›n tüm uluslar›. 1945-1950 y›llar› aras›nda Avrupa Birli¤i fikrini destekleyen devlet adamlar› bu sürece önemli katk›lar sa¤lam›ﬂlard›r. sanatkâr ve devlet adam› taraf›ndan benimsenmiﬂ ve geliﬂtirilmeye çal›ﬂ›lm›ﬂt›r. 2008..Gün gelecek. Hollanda ve Lüksemburg) kendi aralar›nda gümrük tarifelerini tedrici olarak kald›rmay› hedefledikleri Beneluks Gümrük Birli¤i. Comeniu.. Söz konusu yard›m program›n›n ülkeler aras›ndaki paylaﬂ›m›n› düzenli olarak sa¤layacak bir yap›ya duyulan ihtiyaç sonucu 16 Haziran 1948’de kurulan Avrupa Ekonomik ‹ﬂbirli¤i Örgütü (AE‹Ö) bütünleﬂme ve ekonomik iliﬂkilerin yak›nl›¤›n› somutlaﬂt›ran bir örnek olmuﬂtur. 45. Di¤er taraftan. di¤er taraftan da Avrupa’da somut iﬂbirli¤inin ilk uygulama olana¤›n› yaratm›ﬂt›r.” (Dedeo¤lu. II. 2007.. Bunlardan biri olan W.188 Avrupa’da bir birlik kurulmas› fikri geçen yüzy›llarda Dante.
AET’ye hukuken ve fiilen uluslarüstü bir kuruluﬂ olma niteli¤ini kazand›ran söz konusu Antlaﬂma. ilk olarak üye ülkeler aras›nda bir gümrük birli¤i ve ard›ndan da mallar›n. bugünkü AB’nin temellerini atm›ﬂt›r. sermayenin ve iﬂgücünün serbestçe dolaﬂt›¤› bir ortak pazar kurulmas› öngörülmüﬂtür.S O R U S O R U D‹KKAT 8. Ünite . J. Avrupa Kömür ve Çelik Toplulu¤u yürürlü¤e giriﬂ tarihinden itibaren 50 y›l geçerli olmak üzere imzalanm›ﬂ ol‹NTER ET mas› nedeniyle. Fransa. savaﬂ sanayinin temel girdileri olan bu maddelerin üretim ve kullan›m›n›n uluslarüstü (supranational) bir organ›n sorumlulu¤una b›rak›lmas›n› önerK ‹ T A P miﬂtir. Lüksemburg. 31). Lüksemburg ve ‹talya) aras›nda imzalanan “Roma Antlaﬂmas›” ile kurulan Avrupa Ekonomik Toplulu¤u (AET) bugünkü Avrupa Birli¤i’nin temellerini atm›ﬂt›r. Dünya Savaﬂ› sonras›nda Fransa Planlama Teﬂkilat Baﬂkan› Jean Monnet’den gelmiﬂtir. Avrupa elbette bir kerede. Ancak. Avrupa Birli¤i’nin oluﬂum süreci ve Avrupal›laﬂma olgusu üzerine daha‹ geniﬂ P K T A bilgi için Anthony Pagden’in Avrupa Fikri kitab›n› (2010. AKÇT’nin k›sa sürede göstermiﬂ oldu¤u baﬂar› Avrupa’da bütünleﬂmenin daha ileri götürülmesi arzusu ile birleﬂince. Bu hedefe varmak için öngörülen ekonomik dengeyi sa¤lamak üzere. 23 Temmuz 2002 tarihinde sona ermiﬂtir.net/744-bolgelere-gore-tarih/19041-avrupa-birliginin-tarihi/). AKÇT’ninNsona ermesiyle. mutlaka kömür ve çelik gibi iki önemli savaﬂ malzemesi üretiminin bir elden toplanmas›n› savunmuﬂtur. AET’nin nihai hedefi.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 189 ce¤inin birkaç y›ll›k tecrübeyle öngörülmesi. bir tek plana göre inﬂa edilemez. Avrupa Birli¤i’nin temellerinin at›ld›¤› tarih olup Avrupa Günü olarak kutlanmaktad›r (Karluk. Hollanda. Maddesinde AET’nin hedefi ﬂu ﬂekilde özetlenmektedir: D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET AB’nin temellerinin at›ld›¤› 9 May›s Avrupa Günü olarak kutlanmaktad›r. Avrupa’da Birlik oluﬂturma düﬂüncesini destekleyen düﬂünürler veSIRAVS‹ZDEN T Edevlet Y O L E ‹ Z adamlar› kimlerdir? DÜﬁ NEL‹M AVRUPA TOPLULUKLARININ GEL‹ﬁ‹M‹ VE ÜAVRUPA NTERNET TOPLULU⁄UNDAN AVRUPA B‹RL‹⁄‹NE ‹ GEÇ‹ﬁ SÜREC‹ S O R U AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 1 T SIRAV S‹ZDE ELE ‹ZYON DÜﬁÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U Avrupa Topluluklar›n›n Geliﬂimi Avrupa’da bir birlik yaratma konusunda en önemli giriﬂim II. Robert Schuman 9 May›s 1950’de “Dünya bar›ﬂ›n› tehdit eden tehlikeler karﬂ›s›nda büyük yarat›c› çabalar olmaks›z›n bar›ﬂ teminat alt›na al›namaz. Sonuç olarak 1951 y›l›nda Avrupa Kömür Çelik Toplulu¤u (AKÇT) Belçika. Söz konusu kurumun ilk baﬂkan› ise Monnet olmuﬂtur (Horvath. Avrupa’da birlik oluﬂturulmas›n› sa¤layacak somut baﬂar›lar üzerine inﬂa edilebilir” diyerek. Monnet AvruSIRA S‹ZDE pa’da yeni bir savaﬂ›n ç›kmamas› için. 2007. Roma Antlaﬂmas›’n›n 2. Fransa. Bu sebeple 9 May›s.nuAMAÇLARIMIZ veforum. Bu ülkelerdeki kömür ve çelik sanayii ile ilgili al›nan kararlar. Avrupa’n›n siyasal bütünlü¤e ulaﬂmas›d›r. ‹talya ve Hollanda’dan oluﬂan 6 üye ile kuruldu. Avrupa’n›n bütünleﬂmesi için Bat› Avrupal› devlet adamlar›n› farkl› çözüm yollar› düﬂünmeye itmiﬂtir (http://www. Bat› Almanya. 1958 tarihinde yürürlü¤e girmiﬂtir. Ankara) okuyabilirsiniz. Ayr›nt› Yay›nlar›. Belçika. V ‹ Z Y O N ve devba¤›ms›z TELE letlerüstü bir kuruma (Yüksek Otorite) devredilmiﬂtir. kömür ve çelik sektörüyle ilgili konular AB politikalar› kapsam›na al›nm›ﬂ ve Komisyonu’nun sorumlulu¤una devredilmiﬂtir. hizmetlerin. 2005. . 1957 tarihinde alt› Bat› Avrupa Devleti ( Bat› Almanya.Monnet’nin düﬂüncelerinden esinlenen zaman›n Frans›z D›ﬂiﬂleri Bakan› Robert Schuman 9 MaAMAÇLARIMIZ y›s 1950 tarihinde Fransa ile Almanya aras›ndaki kömür ve çelik kaynaklar›n›n birleﬂtirilmesini. 4).
AET’nin yan› s›ra oluﬂturulmas› kararlaﬂt›r›lan ikinci topluluk olan EUROATOM’un kuruluﬂu 1957 y›l›nda Roma’da imzalanan antlaﬂma ile sa¤lanm›ﬂt›r. 9-10). 2005. AET ve EURATOM’un) kurucu antlaﬂmalar›nda ilk defa büyük de¤iﬂiklikler gerçekleﬂmiﬂ. Toplulu¤un bütünü içinde ekonomik etkinliklerin uyumlu olarak geliﬂmesini.” AKTÇ Antlaﬂmas› ertesinde. 67. bu Antlaﬂmay› imzalayan ülkeler aras›nda. üye ülke vatandaﬂlar›n›n genel oyu ile seçilmeye baﬂlanm›ﬂ ve Parlamento’nun bütçe konusundaki yetkileri artm›ﬂt›r. 1979 y›l›ndan itibaren Avrupa Parlamentosu üyeleri. yaﬂam düzeyinin h›zla yükseltilmesini ve birleﬂtirdi¤i devletleraras›nda daha s›k› iliﬂkileri gerçekleﬂtirmektir. iktisadi entegrasyon çabalar›n›n kömür ve çelik sektörü d›ﬂ›ndaki alanlara da yayg›nlaﬂt›r›lmas› çabalar› yo¤unluk kazanm›ﬂt›r. Bu üç topluluk 1965 y›l›na kadar ayr› ayr› komisyonlarca sevk ve idare edilmiﬂ ve kurallar ayr› konseyler taraf›ndan yasallaﬂt›r›lm›ﬂt›r. Bu antlaﬂma ile topluluklar›n (AKÇT. 17). . EUROATOM’un amac›. Avrupa’n›n bütünleﬂme sürecindeki en büyük kilometre taﬂlar›ndan biri olan Maastricht Antlaﬂmas› ekonomik ve parasal birli¤in aﬂamalar›. Avrupa Birli¤i ad›n› alm›ﬂt›r. AKÇT. bu pazarda mallar›n.ena. AB’ni kuran Maastricht Antlaﬂmas›’yla Avrupa Topluluklar›na yeni boyutlar kazand›r›lm›ﬂ ve AB’nin “üç temel dire¤i” oluﬂturularak.190 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Avrupa Ekonomik Toplulu¤u 1957 y›l›nda imzalanan Roma Antlaﬂmas› ile 6 ülke taraf›ndan kurulmuﬂtur. AET ve EUROATOM yasal aç›dan ayr› siyasi aç›dan ise tek bir kuruluﬂtur. atom enerjisinin bar›ﬂç› amaçlarla kullan›m›n› geliﬂtirmektir (DTM. hizmetlerin ve sermayenin serbestçe dolaﬂabilece¤i karara ba¤lanm›ﬂ ve bu hedefin gerçekleﬂmesi için gereken önlemlerin nitelikli ço¤unluk karar›yla al›nmas› öngörülmüﬂtür. Toplulu¤a ekonomik birlikten Kas›m 1993 tarihinde yürürlü¤e giren Maastricht Antlaﬂmas› “Avrupa Birli¤i Antlaﬂmas›” olarak nitelendirilmiﬂ ve bu antlaﬂma ile Avrupa Toplulu¤u. 2001. ortak pazar›n kurulmas› ve üye ülkelerin ekonomik politikalar›n›n giderek yaklaﬂt›r›lmas› suretiyle. “Toplulu¤un görevi. http://www. Avrupal›lara Avrupa Parlamentosu Milletvekillerini seçmeleri konusunda olanak sa¤layarak temsili demokrasiye bir ad›m oluﬂturmas› ve uluslararas› düzeyde yap›lan ilk seçimler olmas› aç›s›ndan bu seçimler Toplulu¤un gelece¤i için önemli bir etkiye sahip olmuﬂtur (Pinder. sürekli ve dengeli bir yay›lmay›. bu süreçte izlenecek politikalar ve bunlar›n gerektirdi¤i kurumsal de¤iﬂiklikleri ayr›nt›l› olarak düzenleyerek. Avrupa Birli¤i ad›n› alm›ﬂt›r. 2007. her üç toplulu¤un Konseyleri ve Komisyonlar› yerine geçmek üzere. Bu niteli¤i ile AT’ye benzer dünyada hiçbir örgüt yoktur (Karluk. devletlere ait baz› egemenlik haklar›n›n kullan›lmas›n›n uluslarüstü bir organa b›rak›lmas›d›r. Avrupa Topluluklar› Komisyonu ve Avrupa Topluluklar› Konseyi kurulmuﬂtur (Ayd›n. Brüksel Antlaﬂmas› ile kurucu Antlaﬂmalar›n ilgili hükümlerinde de¤iﬂiklikler yap›lmak suretiyle. yeni bir hukuksal yap› düzenlenmiﬂtir. Avrupa Topluluklar›’n›n dünyadaki di¤er bütün ekonomik birleﬂme ve kuruluﬂlardan fark›. Avrupa Tek Pazar›n›n (Ortak Pazar) 1992 y›l›n›n sonuna kadar tamamlanmas› ve d›ﬂ politikan›n birlikte yürütülmesi kabul edilmiﬂtir. 8 Nisan 1965’te Brüksel’de imzalanan bir antlaﬂma ile var olan 3 topluluk Avrupa Topluluklar› ya da daha yayg›n biçimiyle Avrupa Toplulu¤u (AT) ad›yla tek bir çat› alt›nda toplanm›ﬂt›r. 21). kiﬂilerin.lu/) Avrupa Toplulu¤undan Avrupa Birli¤ine Geçiﬂ Süreci 1 Temmuz 1967’de yürürlü¤e giren Brüksel Antlaﬂmas› ile üç toplulu¤un yürütme organlar› birleﬂtirilmiﬂtir. 1974 y›l› sonunda ise devlet ve hükümet baﬂkanlar›n› bir araya getiren bir Avrupa Birli¤i Konseyi y›lda en az üç kez olmak üzere toplanmaya baﬂlam›ﬂt›r. 2008. 1986 y›l›nda ise. Tek Avrupa Senedi ile Toplulu¤un yaln›zca tek bir pazardan oluﬂaca¤›. 1 Kas›m 1993 tarihinde yürürlü¤e giren Maastricht Antlaﬂmas› “Avrupa Birli¤i Antlaﬂmas›” olarak nitelendirilmiﬂ ve bu antlaﬂma ile Avrupa Toplulu¤u. artan bir istikrar›.
laweuropa. her birine sütun ad› verilen görev alanlar›na böSIRA S‹ZDE lünmüﬂ olarak tan›mlan›r. yeni üyeler alarak geniﬂlemeye haz›rlamak olan SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Ünite . com/33-AB-Antlasmasi-Maastricht).Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 191 siyasi birli¤e geçme yetisini ve özelli¤ini kazand›rm›ﬂt›r (http://www.laweuropa.com’dan ulaﬂa‹NTERNET bilirsiniz. 2 Ekim 1997 tarihinde imzalanarak 1 May›s 1998 tarihinde yürürlü¤e giren Amsterdam Atlaﬂmas› Maastricht Antlaﬂmas›yla getirilen hukuksal çerçeveyi tamamlamay› öngörmüﬂtür. ikinci sütun ortak d›ﬂiﬂleri ve güvenlik politikas›n› ele al›r.1 Avrupa Birli¤i’nin Sütunlar› Avrupa Birli¤i Ortak D›ﬂiﬂleri Güvenlik SIRA S‹ZDE Avrupa Toplulu¤u ve ve Yönergeleri Güvenlik Politikas› Adalette ‹ﬂbirli¤i DÜﬁÜNEL‹M SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Antlaﬂmalar S O R U D‹KKAT D‹KKAT Ço¤u zaman Avrupa Birli¤i. demokrasi ve insan haklar›na sayg› baﬂl›klar› ile bu konularda ortak politika belirlenmesi sonucunu do¤urmuﬂtur. Ayr›ca AB kurumsal yap›s› ve karar verme süreci d›ﬂ›nda geliﬂtirilen Schengen Müktesebat› da Antlaﬂmaya dahil edilmiﬂtir. AB Hukuku ve Antlaﬂmalar› ile ilgili Türkçe bilgiye.8. ﬁekil 8. çünkü KomisK ‹ T A P yon. Bu ba¤lamda. Antlaﬂma ile özellikle Avrupa Vatandaﬂl›¤› kavram› kapsam›ndaki haklar güçlendirilmiﬂ. Üçüncü sütunda ilk olarak adalet ve içiﬂleri konular› ele al›nm›ﬂsa da Amsterdam ve Nice antlaﬂmalaAMAÇLARIMIZ r›nda yap›lan de¤iﬂiklik ve eklentilerle bu sütunun görev alan› günümüzde yaln›zca güvenlik güçleri ve adalet alan›nda iﬂ birli¤ini kapsar. 26 ﬁubat 2001 tarihinde imzalanan Nice Antlaﬂmas›.1). Baﬂl›ca amac› Birli¤i. Bu etkinlikler ço¤unlukTELEV‹ZYON la ekonomik merkezlidir ve uluslarüstü kurumlar bu sütunun konular›nda daha etkilidir (ﬁekil 8. tüm üye ülkelerde onaylanmas›n›n ard›ndan 1 ﬁubat 2003 tarihinde yürürlü¤e girmiﬂtir. Avrupa Toplulu¤u Yönergeleri birinci sütunu oluﬂtururken. ikinci ve üçüncü sütunlar devletleraras›ndaki iﬂlemler olarak tan›mlanabilir. içerdi¤i özgürlük. Parlamento ve Adalet Divan› gibi uluslarüstü kurumlar bu iﬂlemlerde ya hiç rol oynamazlar ya da konuya çok az dâhil olurlar. Avrupa Birli¤i’nin yürüttü¤ü etkinliklerin ço¤u birinci sütun çat›s› alt›nda gerçekleﬂtirilir. 7-9 Aral›k 2000 tarihlerinde yap›lan Nice Zirvesi’nde AB üyesi ülkeler geniﬂleme süreci kapsam›nda AB’nin gerçekleﬂtirmesi gereken kurumsal reformlarla ilgili olarak ﬁubat 2000’de oluﬂturulan Hükümetleraras› Konferans (HAK) çerçevesinde var›lan sonuçlar temelinde Kurucu Antlaﬂmalara de¤iﬂiklik getiren bir Antlaﬂma üzerinde uzlaﬂmaya varm›ﬂlard›r. http://www.
eucoordination. 15 üye ülke ve 12 aday ülkenin (Türkiye hariç) AB Komisyonu ve Avrupa Parlamentosu’ndaki üye say›lar› da¤›l›m› ile AB Konseyi’nde karar almadaki oy a¤›rl›klar›n› belirlemiﬂ.2 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Schengen Nedir? AB’de ortas›nda de¤iﬂebilen ulusal simge bulunan ortak bir pasaport tasarlanm›ﬂt›r. Bu kasabada. ayn› zamanda üçüncü ülke vatandaﬂlar› da yararlanmaktad›r. 2007. ‹talya. Malta. ‹spanya. Ancak. Bunlara ilave olarak Nordik Konseyi üyesi olan Norveç’e ve ‹zlanda’ya gözlemci statüsü tan›nm›ﬂt›r. Ancak Fransa’da ve Hollanda’da Anayasa’n›n reddi ile di¤er ülkelerden baz›lar› onay sürecini ertelemiﬂ veya durdurmuﬂtur (DTM. üye devletleraras›ndaki seyahatlerde (kara. Litvanya. ‹ngiltere d›ﬂ›nda tüm AB üyesi ülkeler Schengen içinde yer almaktad›r.html).aspx?GaleriID=13383). Kurultay. Slovakya ve Finlandiya Anayasa’y› meclis onay›ndan geçirmiﬂtir. Belçika. ‹ki ülke yönetimini bu yönde ad›m atmaya sevk eden en önemli etkenlerden biri de s›n›r geçiﬂ noktalar›ndaki denetimlerde karﬂ›laﬂ›lan güçlükleri protesto eden kamyon sürücülerinin yo¤un eylemleri olmuﬂtur. Yani pasaportunda geçerli bir Schengen vizesi olan bir Türk vatandaﬂ›. tek ﬂart. Almanya ve Fransa’n›n giriﬂimiyle AB d›ﬂ›nda geliﬂtirilmiﬂtir.com. böylece 29 Ekim 2004 tarihinde son ﬂeklini alm›ﬂt›r. Lüksemburg. Antlaﬂman›n 1 Kas›m 2006 tarihinde yürürlü¤e girmesi öngörülmüﬂtür. Slovenya. Estonya. yasal olarak herhangi bir Schengen üyesi ülkeye giriﬂ yapt›¤›nda.milliyet. Antlaﬂman›n yürürlü¤e girmesi için imzalanmas›n›n ard›ndan tüm üye ülkeler taraf›ndan Parlamento onay› ve/veya halk oylamas› ile resmen kabul edilmesi için iki y›l tan›nm›ﬂt›r. hava). 17-18 Haziran 2004 tarihlerinde Brüksel’de gerçekleﬂtirilen Zirve sonunda kabul edilmiﬂtir. Sistemden sadece üyesi ülke vatandaﬂlar› de¤il. Macaristan. Bugün ülkemizde “vize” ad› olarak bilinen Schengen. AB Pasaportu Kaynak: (http://blog. GKRY. Letonya. 2007 y›l› Mart ay› itibariyle Avusturya. Avrupa Birli¤i üye ülkelerinin siyasi bir birlik kurma yolunda att›klar› en önemli ad›m› teﬂkil etmekte ve AB’nin temelini oluﬂturan kurucu antlaﬂmalar ile bugüne kadar onlar› de¤iﬂtiren tüm antlaﬂmalar› tek ve yeni bir metinde bütünleﬂtirmektedir (http://www.immib. 1998 y›l›nda yürürlü¤e giren Amsterdam Antlaﬂmas›yla da. Bunun için. . yasal bir ﬂekilde herhangi bir Schengen ülkesine giriﬂ yapmakt›r. bu Antlaﬂma. Bakanlar Konseyi’ndeki a¤›rl›kl› oy oranlar›n› de¤iﬂtirmiﬂtir. 61). AB Anayasas›. 1984 y›l›nda Almanya-Fransa aras›nda imzalanan bir Antlaﬂma ile iki ülke aras›ndaki kara s›n›rlar›nda uygulanan s›n›r geçiﬂ denetimlerinin kolaylaﬂt›r›lmas› öngörülmüﬂtür. Onay sürecinin tamamlanmas›n›n ard›ndan. AB Anayasas›. Almanya. Avrupa için bir Anayasa oluﬂturan Antlaﬂma Tasla¤›. Geliﬂtirilen sistem.tr/w/index. 28 ﬁubat 2002 tarihinde AB Anayasas› tasla¤›n› oluﬂturmak üzere 105 üyeli “Avrupa’n›n Gelece¤i Kurultay›” toplanm›ﬂt›r. ayn› vize ile di¤er Schengen üyesi ülkeleri de ziyaret edebilir. esasen Lüksemburg’da bir kasaban›n ad›d›r.php/linkler/62avrupa-birlii).192 ﬁekil 8. Romanya ve Bulgaristan Anayasa’n›n onay sürecini tamamlayan ülkeler aras›nda yer al›rken. s›n›r geçiﬂ sistemlerinin kald›r›lmas›n› sa¤lam›ﬂt›r. Yunanistan. AB müktesebat›na dahil edilmiﬂtir (http://ab.org/index. Bugün. Sistem. deniz.tr/GaleriDetailV 2. üye ve aday ülke liderleri taraf›ndan Roma’da imzalanm›ﬂ. yukar›da da belirtildi¤i gibi.org. 16 ayl›k bir dönemin sonunda çal›ﬂmalar›n› tamamlam›ﬂ ve taslak metni Hükümetleraras› Konferans’ta görüﬂülmek üzere AB Dönem Baﬂkanl›¤›’na sunmuﬂtur.
‹kinci geniﬂleme 1981 y›l›nda Yunanistan’›n da Toplulu¤a kat›lmas›yla gerçekleﬂmiﬂ ve üye ülke say›s› ona ç›km›ﬂt›r. eski “Avrupa Toplulu¤u’nu Kuran Anlaﬂma”n›n revizyonu sonucu “Avrupa Birli¤i’nin ‹ﬂleyiﬂine Dair Anlaﬂma” ile “Avrupa Birli¤i Anlaﬂmas›”n› de¤iﬂtiren “yeni bir Avrupa Birli¤i Anlaﬂmas›”na kavuﬂmuﬂtur. kanun gibi federalizmi ça¤r›ﬂt›ran terimlerden özellikle kaç›n›lm›ﬂt›r (Özkan. 1969 y›l›nda De Gaulle’ün istifas›yla ‹ngiltere’nin önündeki engel SIRA S‹ZDE kalkm›ﬂ. Avrupa Birli¤i ortak para birimini kullanmaya nas›l ve ne zaman geçmiﬂtir? SIRA S‹ZDE Avrupa Birli¤i kurucu antlaﬂmalar›nda de¤iﬂiklikler getiren Lizbon Antlaﬂmas› 1 Aral›k 2009 tarihinde yürürlü¤e girmiﬂtir. Ayn› y›l yap›lan referandumda Norveç halk›n›n ço¤unlu¤u kat›l›ma hay›r AMAÇLARIMIZ demiﬂtir (Horvath. Anlaﬂman›n 6. Anlaﬂman›n son metni 13 Aral›k 2007 tarihinde Lizbon’da imzalanm›ﬂ ve anlaﬂma bu ﬂehrin ad›n› alm›ﬂt›r. 1961 y›l›nda Toplulu¤a kat›lmak için müzakerelere baﬂlayan ‹ngiltere’nin baﬂvurusu. yüzy›l›n gereksinimlerine uygun bir de¤iﬂimi öngören Avrupa Birli¤i’ni yeni çözüm aray›ﬂlar›na yöneltmiﬂ. Finlandiya TELEV‹ZYON ve ‹sveç’in kat›l›m›yla gerçekleﬂmiﬂtir. Dördüncü geniﬂleme 1995 y›l›nda Avusturya. 1973 y›l›nda Danimarka ve ‹rlanda’yla birlikte ‹ngiltere Toplulu¤a kat›lm›ﬂt›r. Haziran 2007 zirvesinde bir reform anlaﬂmas›n›n haz›rlanmas› konusunda mutabakata var›lm›ﬂt›r. Birinci geniﬂlemeyle birlikte. Kurucu anlaﬂmalarda de¤iﬂiklikler getiren ve Avrupa Birli¤i (AB) ile Avrupa Toplulu¤u’nu (AT) birleﬂtiren bu tadil anlaﬂmas›nda bayrak. bu defa ‹rlanda’da 12 Haziran 2008 tarihinde yap›lan halkoylamas›nda reddedilmiﬂ ve yürürlü¤e girememiﬂtir. 36). anayasa. baﬂlang›çta AT’ ye girmek istemeyen ülkelerin daha sonra topluluklara üyelik baﬂS O R U vurusunda bulunmalar›na yol açm›ﬂt›r. marﬂ. 2007. Ünite . 2010). DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . küreselleﬂme ve 21. 1967 y›l›nda ‹ngiltere’nin ikinci baﬂvurusunu da sonuçsuz b›rakm›ﬂt›r. ‹ngiltere’nin kat›lmas›n› Topluluk üzerinde Amerikan etkisinin artmas› olarak gören De Gaulle. Avrupa Toplulu¤u’nun üye say›s› dokuza ç›km›ﬂt›r. AVRUPA TOPLULUKLARININ GEN‹ﬁLEMES‹ 2 SIRA S‹ZDE Avrupa topluluklar›n›n kuruluﬂundan itibaren göstermiﬂ olduklar› baﬂar›l› geliﬂim. Fransa Baﬂkan› De Gaulle taraf›ndan veD‹KKAT to edilmiﬂtir. Ekim 2009’da ‹rlanda’da yeniden halka sunulan anlaﬂma bu kez kabul edilerek 1 Aral›k 2009 tarihinde yürürlü¤e girmiﬂtir. 1986 y›l›nda ise ‹sK ‹ T A P panya ve Portekiz’in kat›l›m› üçüncü geniﬂlemeyi oluﬂturmuﬂ ve Toplulu¤un üye say›s› 12’ye yükselmiﬂtir. maddesine göre tüm üye devletlerde onaylanmas› beklenirken. Böylece 27 Avrupa ülkesinin üye oldu¤u Birlik.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 193 Anayasa’n›n 2005 y›l›nda Fransa’da ve Hollanda’da yap›lan halkoylamas›nda reddinden sonra u¤ran›lan hayal k›r›kl›¤›. Lizbon Antlaﬂmas›n›n AB Kurumlar›n›n iﬂleyiﬂine yönelik getirdi¤i de¤iﬂikler “AB’nin Yap›s› ve Kurumlar›” baﬂl›¤› alt›nda incelenecektir.8.
derinleﬂen bütünleﬂme ile siyasi anlamda ve dünya ticaretinde önemli pay› bulunmas› nedeniyle ekonomik anlamda çekim merkezi haline gelen AB’ye kat›l›m› hedef seçmiﬂlerdir. H›rvatistan ve Makedonya’d›r. müzakere süreci henüz baﬂlamam›ﬂt›r. Müzakere süreci halen devam etmektedir. Bu son geniﬂleme süreci ile birlikte AB’nin üye say›s› 27’ye.1’de görüldü¤ü üzere. . Türkiye ile AB aras›ndaki iliﬂkiler. 1963 tarihinde imzalanan Ankara Antlaﬂmas›yla baﬂlam›ﬂ. nüfusu yaklaﬂ›k 500 milyona yükselmiﬂtir.europa. 2007. ancak Avrupa Birli¤i ülkeleri Türkiye’nin kat›lma müzakerelerinin 3 Ekim 2005 tarihinde baﬂlamas›na karar vermiﬂlerdir. Makedonya’n›n tam üyelik baﬂvurusu 2005 tarihinde kabul edilmekle birlikte. Halihaz›rda AB’ye aday ülkeler Türkiye. 12-13). Dördüncü geniﬂleme dalgas›n›n ard›ndan en büyük geniﬂleme 2004 y›l›nda Malta ve Güney K›br›s ile sekiz Merkezi ve Do¤u Avrupa ülkesinin kat›l›m›yla olmuﬂtur. H›rvatistan ile üyelik müzakereleri 2005 y›l›nda baﬂlam›ﬂt›r ve halen devam etmektedir.194 ﬁekil 8.3 AB’ye Aday Ülkeler ve Olas› Adaylar Kaynak: www.eu Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler H›rvatistan Makedonya Arnavutluk Bosna-Hersek Türkiye Kosova S›rbistan ‹zlanda Tablo 8. Sovyetler Birli¤i’nin da¤›lmas›n›n ard›ndan iktisadi ve siyasi anlamda boﬂlu¤a düﬂen söz konusu ülkeler. AB komﬂu ülkelerde ortaya ç›kan siyasi ve ekonomik istikrars›zl›¤a çözüm bulma çabas› ile söz konusu ülkelerin AB’ye kat›l›m›n› gerçekleﬂtirmiﬂtir (DTM.
679.287 Roma Letonya 2004 2.848 Dublin ‹talya Kurucu 59.709 Prag Danimarka 1973 5.305 Riga Litvanya 2004 3.tr/ adresinden Avrupa Birli¤i ile ilgili geliﬂmeleri ö¤renebilirsiniz.314.281.289.316.gov.584.392.131.487 Baﬂkent Viyana ‹NTERNET Tablo 8.415 Kopenhag Estonya 2004 1.534 Brüksel Bulgaristan 2007 7.140 Paris Almanya Kurucu 82.com/ adresinden Türkçe olarak takip edebilirsiniz. Bayrak Devlet Avusturya Kabul 1995 Nüfus 8.906 Berlin Yunanistan 1981 11.409 Tallinn Firlandiya 1995 5.991 Vilnius Lüksemburg Kurucu 476.239.218 Helsinki Fransa Kurucu 63.1 Avrupa Birli¤i Üyesi Olan Ülkeler Kaynak: wikipedi.K ‹ T A P K ‹ T A P TEL V‹ZYON 8.290 Sofya K›br›s 2004 766.158 Budapeﬂte ‹rlanda 1973 4.179 Atina Macaristan 2004 10.ab‹NTERNET haber.125.Bir Konfederalizm Örne¤iEOlarak Avrupa Birli¤i TELEV‹ZYON 195 Avrupa Birli¤i-Türkiye ile ilgili güncel haberleri (EU-Turkey News Network) http://www.org Belçika Kurucu 10.066.200 Lüksemburg .400 Lefkoﬂa Çek Cumhuriyeti 2004 10.457.342.306. Ayr›ca Türkiye Avrupa Birli¤i Genel Sekreterli¤i’nin resmi sitesi olan http://www. Ünite .373.abgs.
168 Bratislava Slovenya 2004 2.116.635.894 Madrid ‹sveç 1995 9.196 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Malta 2004 404. vatandaﬂlar›n›n büyük bir ço¤unlu¤unun destekSIRA S‹ZDE ledi¤i bir insanl›k görüﬂü ve bir toplum modeli olarak kabul edilmektedir. insan haklar›na.095 Lizbon Romanya 2007 21. AB bu uçurumu daraltmak ad›na bölgesel özelliklere ve zengin gelenek ve kültürel farkl›l›klara dayanan yeni bir ekonomik büyümenin gerçekleﬂtirilmesini hedeflemektedir.119 Bükreﬂ Slovakya 2004 5. serbest giriﬂimcili¤e. ekonomik büyümenin sonuçlar›n›n eﬂit olarak paylaﬂ›lmas›na. din.142.587. Bununla birlikte AB. Avrupal›lar.565. D‹KKAT Türkiye-AB iliﬂkileri Ünitenin sonunda yer alan “Yaﬂam›n ‹çinden” Bölümünde de¤erlendirilecektir.715 Amsterdam Polonya 2004 38. Avrupa’n›n birleﬂme süreci halklar›n gelenekleri ve kültürleri gibi yaﬂam›n farkl› yanlar›n› ortadan kald›rmam›ﬂ ve çeﬂitlilik AB’nin temel de¤erlerinden birini oluﬂturmuﬂtur.817 Stokholm Birleﬂik Krall›k 1973 60.599.372. S O R U 2007.300 Londra SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Farkl› geliﬂmiﬂlik düzeyine sahip ülkelerin kat›l›m› AB ülkeleri aras›nda gelir da¤›l›m› ve yaﬂam standartlar› aç›s›ndan büyük uçurumlar oluﬂmas›na yol açm›ﬂt›r.144 Varﬂova Portekiz 1986 10. sosyal dayan›ﬂmaya.597 Ljubljana ‹spanya 1986 45. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Örne¤in günümüzde AB’de konuﬂulan resmi dil say›s› 23’ü bulmuﬂtur.962 Valletta Hollanda Kurucu 16.396. dil farkl›l›klar›na karﬂ› sayg›ya ve gelenek ve ilerlemenin uyumlu bir birleﬂimine yönelik bir inanc› içeren bir miras› sahiplenmektedirler (Fontaine. DÜﬁÜNEL‹M kültür. korunan bir çevreye sahip olmaya.013. 7).
özellikle Maastricht Antlaﬂmas› do¤rultusunda D‹KKAT siyasi birli¤e giden yolda bu tart›ﬂmalar detaylanarak büyümüﬂtür. Zira üye devletlerin ba¤›ms›zl›klar› muhafaza edilmekte. yürütme ve yarg› gücünü kullanmakla birlikte merkezi idare global politikalar› belirlemekte ve makro Tboyutlu icraatlaK ‹ A P ra imza atmaktad›r. Konfederal sistemlerde ise siyasi yap›y› oluﬂturan her bir devlet/toplum/bölge kendi milli ba¤›ms›zl›¤›n› muhafaza etmekte fakat kendisinin de söz hakk› bulunan merkezi bir idare taraf›ndan yönetilmektedir. demokrasi ve meﬂruluk problemi birlik kuruldu¤undan beri tart›ﬂmalara konu olmuﬂ. Beethoven’in 9.kayso.L AvrupaN Birli¤i için TE EV‹ZYO de Federalist yaklaﬂ›mlara karﬂ› ç›kan baz› siyaset teorisyenleri -üye devletler kendi milli bütünlü¤ünü ve ba¤›ms›zl›¤›n› muhafaza ettiklerinden. Avrupa’n›n kurumsal yap›s› Komisyon. Daha önce de¤inildi¤i üzere. Ünitesinde siyasal iktidar›n devletin merkezi ve yerel yönetimleri aras›nda dikey SIRA S‹ZDE olarak federal.eu AB’ye üye olan ülkelerin kültürel ve geleneksel yap›lar›nda meydana gelen de¤iﬂmeler neSIRA S‹ZDE lerdir? DÜﬁÜNE AVRUPA B‹RL‹⁄‹N‹N YAPISI VE KURUMLARI L ‹ M 3 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Avrupa Birli¤i’nin Yap›s› S O R U Avrupa Birli¤i’nin yönetim. hatta milli önemi olan her konuda buna kurumsal olarak son derece sayg› duyulmaktad›r (http://www.europa. Kitab›m›z›n 1.org. kültür ve dillere sahip toplumlardan oluﬂmuﬂ müﬂterek siyasi yap›larda ya federal bir sistem yahut da konfeAMAÇLARIMIZ deral bir idari anlay›ﬂ hakim olmaktad›r. Ünite .AB’nin ﬂu anda mevcut sistem içerisinde belirlenemeyen ve “kendine özgü” bir ﬂekilde idare edil‹ N T E bir iﬂbirli¤i prodi¤ini ve bunun sadece ba¤›ms›z devletler aras›nda cereyan eden R N E T jesi oldu¤unu iddia etmektedir.4 AB Sembolleri 12 y›ld›zdan oluﬂan AB Bayra¤› birlik. Konsey ve Parlamento üçgeninden oluﬂan uluslarüstü (supranational) bir sisteme dayanmaktad›r. üniter ve konfederasyon olarak üç ayr› tipte paylaﬂ›labildi¤ini ö¤renmiﬂtik. Bu üniteden hat›rlanaca¤› üzere farkl› tarih. Kaynak: www.tr/b2b/kaysobilgi/). Schuman Bildirgesi tarihi olan 9 May›s Avrupa Günü olarak kutlan›r. federal sistemlerde bölgesel yönetimler kendi yasama. Senfonisi’nden “Neﬂ’eye Övgü” (Ode to joy) Avrupa Marﬂ› olarak kabul edilir.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 197 ﬁekil 8. Weiler’e göre Avrupa Parlamentosu’nun uluslarüstü sistem paralelinde ve antlaﬂmalar çerçevesinde y›llar içinde aﬂama aﬂama güç kazanmas› her ne kadar federalizm lehine bir geliﬂmeyse de konseyin bu dönem içerisinde informal bir güç kazanmas› ve komisyonun ka- D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . dayan›ﬂma ve uyumu sembolize eder.8.
198
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler
AB nin federal, konfederal, hükümetleraras› ve uluslarüstü unsurlar›n her birinin etkili oldu¤u karma ve siyaset teorisindeki adland›r›lmas›yla sui generis (nev-i ﬂahs›na münhas›r, kendine özgü) bir sistemle yönetilmektedir.
nun yapma sürecindeki gücünü elinde tutma çabalar› federal yap›y› oldukça zay›flatmaktad›r. Bu yap› içerisinde Komisyonu federal bir yürütme organ›, Konseyi Senato benzeri bir meclis ve de Parlamentoyu Halk Meclisi’ ne benzetmek mümkün olsa da, Weiler’e göre AB hala hükümetleraras› bir karar alma modelini temsil etmekte ve federalizmden ziyade konfederal bir sistemi hat›rlatmaktad›r (Weiler, 2000, 1-2). Avrupa kurumlar› üye devletleraras› antlaﬂmalardan do¤muﬂ olup bu kurumlar ayn› devletlerin hükümet temsilcileri kanal›yla birlik içerisinde güç kullanmaktad›r. Antlaﬂmalar›n uluslarüstü düzenleme, uygulama ve yarg›lama yapma yetkisi vermiﬂ oldu¤u kurumlar (Konsey, Komisyon, Parlamento, Avrupa Toplulu¤u Adalet Divan›), Avrupa Birli¤i uluslar› aras›nda uluslarüstü otorite olarak da de¤erlendirilmektedir. Ayn› ﬂekilde gerek bu kurumlar› oluﬂturan Antlaﬂmalar hukuku, gerekse bu antlaﬂmalar hukukunun verdi¤i yetki s›n›rlar› çerçevesinde bu kurumlar›n yapt›¤› hukuk üye devletlerde ayn› etkiye sahip olup, üye devletler taraf›ndan tek tarafl› olarak de¤iﬂtirilemez ve ortadan kald›r›lamaz nitelikte olmas› da Avrupa Birli¤i hukukunun uluslarüstü (supranational) oldu¤u yaklaﬂ›m›n› getirmiﬂtir. AB üye devletleri kurucu antlaﬂmalar üzerinde münhas›r yetkiye sahip olup bu antlaﬂmalarda yap›lacak herhangi bir de¤iﬂiklik veya düzenleme bütün üye devletlerin oy birli¤i ile bunu kabul etmelerini gerektirmektedir (Ayd›n, 2008, 130). Bu da, üye devletler nihai yetkiyi hala ellerinde tuttuklar›na göre AB’nin güç yap›s› konfederal modele daha fazla uymaktad›r, ﬂeklinde bir netice do¤urmaktad›r (Börzel, Hosli, 2002, 14). AB’yi tipik federal sistemlerden ay›ran bir di¤er özellik de üye devletlerden ve onun vatandaﬂlar›ndan direkt vergi toplayamamas› ve bu vergiyi tüm AB vatandaﬂlar› lehine kullanamamas›d›r. Vergilendirme hala üye ulus devletlerin tekelinde olup AB vatandaﬂl›¤› kavram›na ra¤men AB üye devletlerden ald›¤› bütçe paylar›n›n haricinde vatandaﬂlardan direkt vergi toplama yetkisini eline alamam›ﬂt›r. Birli¤in konfederal özelliklerini pekiﬂtiren bir di¤er unsur olarak birlik yönetiminin üye devletler ad›na etkili bir d›ﬂ politika yürütememesi say›labilir. Asl›na bak›l›rsa birli¤in bu sahadaki kapasitesi Maastricht’ten sonra siyasi birli¤in ikinci aya¤› olarak ihdas edilen Ortak D›ﬂ ve Güvenlik Politikas› çerçevesinde çok geliﬂmiﬂ olmakla birlikte, üye devletler birlikten ba¤›ms›z olarak kendi d›ﬂ politikalar›n› yürütmektedir. Bu teorik izahattan sonra ortaya ç›kan netice AB’nin federal, konfederal, hükümetleraras› ve uluslarüstü unsurlar›n her birinin etkili oldu¤u karma ve siyaset teorisindeki adland›r›lmas›yla sui generis (kendine özgü) bir sistemle yönetildi¤idir (http://www.kayso.org.tr/b2b/kaysobilgi/).
Avrupa Birli¤i’nin Kurumlar›
Avrupa Birli¤i dünyada baﬂka hiçbir uluslararas› örgütte veya devlette olmayan özgün bir kurumsal sisteme sahiptir. Birli¤in karar verme ve faaliyet mekanizmas› dört temel kurum taraf›ndan sa¤lanmaktad›r. Konsey, Komisyon, Parlamento ve Adalet Divan›’n›n iﬂbirli¤ine dayanan sistem hükümetleraras› ve uluslarüstü özelliklerin özgün bir ﬂekilde biraya geldi¤i kurumsal bir yap› oluﬂturmaktad›r. ﬁekil 8.5’de görüldü¤ü gibi, AB Kurumlar›, Toplulu¤un temel yap›s›n› teﬂkil eden Konsey, Komisyon, Avrupa Parlamentosu, Avrupa Topluluklar› Adalet Divan› (ATAD), Say›ﬂtay ve dan›ﬂsal rol üstlenen Ekonomik ve Sosyal Komite ile Bölgeler Komitesidir. Bu kurumlar›n yap›s› ve görevleri ana hatlar›yla aﬂa¤›da aç›klanmaktad›r (Horvath, 2007, 121).
8. Ünite - Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i
199
ﬁekil 8.5
AB Konseyi
Avrupa Komisyonu
Avrupa Konseyi Dan›ﬂma
Avrupa Birli¤i Kurumlar›
Karar Avrupa Parlamentosu Avrupa Adalet Divan›
Öneri Ekonomik ve Sosyal Komite Bölgeler Komitesi
Say›ﬂtay
Avrupa Birli¤i Konseyi (The Council of the European Union)
Daha önce Bakanlar Konseyi olarak bilinen AB Konseyi, Avrupa Birli¤i’nin merkezi karar verme otoritesidir ve bu nedenle yasama yetkisini elinde bulundurmaktad›r. Konsey her üye devletin hükümetini temsil eden Bakanlar düzeyinde oluﬂmakla birlikte, ele al›nacak konuya göre ilgili bakanlar›n görev alan›na göre adland›r›lmaktad›r. Örne¤in Maliye Bakanlar› Ekonomik ve Mali ‹liﬂkiler Konseyi olarak toplan›rken, Tar›m Bakanlar› Tar›m Konseyi olarak toplanmaktad›r (Horvath, 133, 2007). Y›lda en az iki defa toplanan Konseye, Konsey Baﬂkan› olan üye devletin devlet veya hükümet baﬂkan› baﬂkanl›k etmektedir. Konsey Baﬂkanl›¤›, üye ülkeler taraf›ndan dönüﬂümlü olarak, alt› ayl›k süreler halinde üstlenilmektedir. Konsey Baﬂkan’›n›n görevleri, Konsey’in toplant›ya ça¤r›lmas›, gündemin belirlenmesi, yönetmeliklerin yürürlü¤e sokulmas›, kararlar›n, tavsiyelerin, yönergelerin ilgililere bildirilmesi vb. gibi hususlard›r (DTM, 2007, 16). Konsey’in 2010 y›l› I. Dönem Baﬂkanl›¤›n› ‹spanya, II. Dönem Baﬂkanl›¤›’n› ise Belçika yürütmüﬂtür. 2011 y›l› Dönem Baﬂkanl›klar›n› ise s›ras›yla Macaristan ve Polonya üstlenecektir (Ayd›n, 2008, 143). Konsey’in çal›ﬂmalar›n› haz›rlamak ve Konsey taraf›ndan verilen görevleri yapmak üzere çeﬂitli komiteler kurulmas› öngörülmektedir. Bunlar›n baﬂ›nda üye ülkelerin Brüksel’de bulunan büyükelçi düzeyindeki temsilcilerinden oluﬂan AB Daimi Temsilciler Komitesi (COROPER) gelmektedir (http://www.dadalos-europe.org/int/grundkurs4/eu-struktur_1.htm). Konsey’in kararlar› baﬂlang›çta kurucu antlaﬂmalar uyar›nca daha çok oy birli¤i ile al›n›rken, 1980’lerin ortalar›ndan itibaren, özellikle Maastricht ve Amsterdam Antlaﬂmalar›ndan sonra, karar verme sürecinde nitelikli ço¤unlu¤un esas al›nmas› yönünde bir e¤ilim ortaya ç›km›ﬂt›r. Böylece ço¤unlu¤un kararlar›n›n tek devletin reddi (vetosu) nedeniyle engellenmesi imkan› k›s›tlanm›ﬂt›r. Konsey, bir ülkenin üyeli¤e kabulü, ekonomi politikas›na iliﬂkin konular, D›ﬂ Politika ve Güvenlik Politikas›, göç ve mülteci politikas› ve vergilendirme gibi alanlarda oybirli¤i ile karar almaktad›r. Konsey kararlar›nda üyelerin oylar›, ekonomik ve politik durumlar› ile nüfuslar›na göre belirlenen ve aﬂa¤›da Tablo 8.2’de görülen a¤›rl›klar›yla de¤erlendiril-
AB Konseyi, Avrupa Birli¤i’nin merkezi karar verme otoritesidir ve bu nedenle yasama yetkisini elinde bulundurmaktad›r.
200
Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler
SIRA S‹ZDE
DÜﬁÜNEL‹M S O R U
mektedir. Kurucu antlaﬂmalarda konular itibariyle her konuda hangi ﬂekilde karar al›naca¤› belirtilmiﬂtir. Salt ço¤unluk rutin, basit kararlar d›ﬂ›nda uygulanmamaktad›r. Salt ço¤unluk gerektiren oylamalarda her üye devletin bir oyu olup, üye tam SIRA S‹ZDE say›s›n›n yar›dan fazlas› ile karar al›nabilmektedir. 27 üyeli AB Konseyinde 14 üyenin oyu ile salt ço¤unluk karar› al›nabilir. Nitelikli ço¤unluk gerektiren kararlarda D Ü ﬁ Ü salt ço¤unluktaki gibi bir oy ile de¤il, nüfusuyla orant›l› olarak beher üye devlet N E L ‹ M lirlenmiﬂ oy a¤›rl›¤› ile temsil edilir (Ayd›n, 2008, 142).
Almanya, Fransa, Italya ve ‹ngiltere ‹spanya ve Polonya Romanya Hollanda
D‹KKAT S O R U
Tablo 8.2 AB Bakanlar Konseyi Nitelikli D‹KKAT Ço¤unluk Oy A¤›rl›klar›, 2010 Kaynak: www.europa.eu
AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE
29 27 14 13 12 10 7 4 3 345
Belçika, Çek Cum., Yunanistan, Macaristan ve Portekiz Avusturya, AMAÇLARIMIZ ‹sveç Bulgaristan ve Danimarka, ‹rlanda, Litvanya, Slovakya ve Finlandiya Estonya, G.K›br›s, Latviya, Lüksemburg and Slovenya Malta TOPLAM
TELEV‹ZYON K ‹ T A P
SIRA S‹ZDE
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NT RNET AB Konseyinin Ekarar alma süreci ile ilgili olarak oluﬂturulan bir simülasyon gösterisine http://www.consilium.europa.eu/App/calculette/default.aspx?lang=en&cmsid=1690 adresinden ulaﬂabilirsiniz.
Konseyin temel görevleri ﬂu ﬂekilde s›ralanabilir (http://www.consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=243&lang=EN): 1. Avrupa Komisyonu taraf›ndan haz›rlanan tasar›lar› ele al›r ve yasalaﬂmas›n› sa¤lar. 2. Üye devletlerin genel ekonomi politikalar›n› koordine eder. 3. AB’nin ortak güvenlik ve d›ﬂ politikas›n› belirler ve uygular 4. AB ad›na, bir veya birden fazla ülke veya uluslararas› kuruluﬂla anlaﬂmalar yapar. 5. Suçlar›n önlenmesi ile ilgili konulardaki adli iﬂbirli¤i ile polisiye alanlarda düzenlemeler yapar, üye ülkelerin faaliyetlerini koordine eder. 6. Avrupa Parlamentosu ile birlikte AB’nin bütçesinden sorumludur.
Avrupa Komisyonu (European Commission)
Avrupa Birli¤i’nde yürütme yetkisi, antlaﬂmalar uyar›nca Komisyonda bulunmaktad›r. Baﬂkan ve üyeler (komiserler) üye devletler taraf›ndan 5 y›ll›k bir süre için atanmakta ve Komisyon’da her ülke bir üye ile temsil edilmektedir. Komisyon Baﬂkan›n› Avrupa Konseyi a¤›rl›kl› ço¤unlukla tayin etmekte; Avrupa Parlamentosu da bu tayini onaylamaktad›r. Mevcut 27 üye 2010-2014 dönemi için seçilmiﬂ olup, Baﬂkan› Portekiz’den José Manuel Barroso’dur (http://ec.europa.eu/about/index_en.htm).
8. Ünite - Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i
201
Avrupa Birli¤i’nde yürütme yetkisi, Avrupa Komisyonu’nda bulunmaktad›r.
Komiserlerin sorumlu olduklar› alanlar, Komisyon Baﬂkan’›n›n önerisi do¤rultusunda bizzat komiserler taraf›ndan belirlenmektedir. Komisyon’un ba¤›ms›zl›¤›n› sa¤layabilmek için Komisyon üyelerinin ulusal bürokrasileri ile ba¤lant›lar› resmen kesilir ve bu kiﬂiler AB bürokrat› haline gelirler. Komiserler Lüksemburg’taki ATAD önünde ettikleri yeminle göreve resmen baﬂlarlar. Münferit olarak, sadece Komisyon’un veya Konsey’in baﬂvurusu üzerine ATAD taraf›ndan görevden al›n›rlar. Öte yandan, Avrupa Parlamentosu, Komisyon’u toplu olarak görevden alma yetkisine sahiptir. Avrupa Birli¤ini yaratan antlaﬂmalar›n ve Birlik kurumlar›nca verilen kararlar›n uygulanmas›n› gözetmekle sorumlu olan Komisyonun her bir üyesi belli konulardan sorumlu olmakla birlikte, kararlar ortaklaﬂa al›n›r. Komisyon’un görevlerini ﬂu baﬂl›klar alt›nda toplamak mümkündür (TOBB, 2002, 7, http://ec.europa.eu/about/index_en.htm): 1. Kurucu Antlaﬂmalar›n ve kurumlar›n alm›ﬂ oldu¤u kararlar›n usulünce uygulan›p uygulanmad›¤›, ilgili taraflar›n yükümlülüklerini yerine getirip getirmedi¤ini izler. Gerekli hallerde, üye ülkeler aleyhine ATAD’a baﬂvurabilir. Ayr›ca Komisyon, Konsey ve Parlamento’ya de¤erlendirilmek üzere “Tavsiye” (Recommendation) ve “Görüﬂ” (Opinion) sunma hakk›na sahiptir. 2. AB’nin yürütme organ›d›r. Kurucu Antlaﬂmalardan kaynaklanan yürütme yetkilerinin yan› s›ra, ortak tar›m politikas›, ortak rekabet politikas› gibi Topluluk politikalar›n›n günlük iﬂleyiﬂi de Komisyon’un görev alan›ndad›r. 3. Uluslararas› alanda Birli¤i temsil eder ve Birlik ad›na uluslararas› antlaﬂmalar› müzakere eder. 4. AB Taslak Bütçesini, Parlamento ve Konsey’e sunulmak üzere haz›rlar.
Avrupa Parlamentosu (European Parliament)
Avrupa Birli¤i’nin “demokratik denetim organ›” olan Avrupa Parlamentosu (AP), Konsey ile Komisyon aras›nda paylaﬂ›lm›ﬂ olan yasama ve yürütme yetkilerinin kullan›lmas›n› denetlemek amac›yla kurulmuﬂtur. Baﬂlang›çta “Avrupa Parlamenterler Meclisi” olarak adland›r›lan Parlamento, önceleri üye ülkelerin ulusal parlamentolar›ndan oluﬂurken, Haziran 1979’dan bu yana üye ülkelerde Avrupa Parlamentosu için ayr› seçimler düzenlenmektedir. Avrupa Parlamentosu, Avrupa Birli¤inin do¤rudan seçimle belirlenen tek kurumsal mekanizmas›d›r. Parlamento’nun 736 üyesi, her beﬂ y›lda bir 27 ülkede yap›lan ve yaklaﬂ›k 500 milyon kiﬂinin kat›ld›¤› seçimlerle belirlenir. Avrupa Parlamentosu üyelikleri nüfus büyüklükleri esas›na göre tahsis edilmiﬂtir. Parlamento üyeleri mensup olduklar› ülkelere göre de¤il, siyasi görüﬂlerineSIRA S‹ZDE göre gruplaﬂmaktad›rlar. Tablo 8.3’de görüldü¤ü gibi Parlamento’da en çok üyeye sahip olan ülke Almanya’d›r. Böylece Parlamento bünyesinde ulusal partiler yer Dalmamakta, Avrupa ÜﬁÜNEL‹M düzeyinde örgütlenmiﬂ politik gruplar bulunmaktad›r. Tablo 8.4’de görülen siyasi gruplar Avrupa Parlamentosu toplant›lar›nda sözlü veya yaz›l› soru sorabilmekte, S O R U tart›ﬂma açabilmekte ve gensoru önergesi verebilmektedirler (Yi¤it, 2000,6). Avrupa Parlamentosunun gerçek bir yasama organ› niteli¤ini and›ranDtekKyetki alan›, ulu‹K AT sal Parlamentolar›n hükümetler üzerindeki gensoru denetimi yetkisine sahip olmas›d›r. Avrupa Parlamentosunun, Komisyonun faaliyetleri hakk›nda gensoru vermesi ve ParlaSIRA S‹ZDE mento üye tam say›s›n›n ço¤unlu¤unun kat›l›m› ve kullan›lan oylar›n üçte ikisi gensoruyu kabul etti¤i takdirde, Komisyon üyeleri toplu olarak istifa ederler. Kalan süre, yerlerine tayin edilenler taraf›ndan tamamlan›r. AMAÇLARIMIZ
Avrupa Birli¤i’nin “demokratik denetim organ›” Avrupa Parlamentosu’dur.
SIRA S‹ZDE
DÜﬁÜNEL‹M S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
24.3 Avrupa Parlamentosu Parlamenter Say›lar› (2010) Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Almanya ‹ngiltere. Demokrat ve Reformist Parti Grubu Yeﬂiller/Avrupa Özgürlük Ba¤laﬂ›kl›¤› Grubu Avrupa Birleﬂik Solu/Kuzeyli Yeﬂil Sol Konfederatif Grubu Uluslar Avrupas› ‹çin Birlik Grubu Avrupa Demokrasi ve Çeﬂitlilik Grubu Ba¤›ms›z Üyeler Teknik grubu-Karma Grup . Fransa. Avrupa Bilincinin oluﬂmas›nda ve birlik vatandaﬂlar›n›n siyasi iradelerini ifade etmekte katk›da bulunurlar. genel olarak parlamentoda kullan›lan oylar›n salt ço¤unlu¤u ile karar al›n›r. 186. Danimarka Litvanya. 1999. Siyasi partiler AB içinde entegrasyon unsuru olarak. GKRY. 2009. Lüksemburg Malta TOPLAM 99 72 50 33 25 22 18 7 13 12 8 7 6 5 736 European Parliament-http://www. EPP-ED PES ELDR Greens/EFA EUL/NGL UEN EDD TDI Avrupa Halk Partisi ve Avrupal› Demokratlar Grubu Avrupa Sosyalistleri Partisi Grubu Avrupa Liberal. Slovakya.europa.europarl.eu/members/expert/groupAndCountry. Çek Cumhuriyeti. Tablo 8. ‹talya Polonya. Bulgaristan Finlandiya.do?language=EN Avrupa Parlamentosu her ne kadar seçimle iﬂbaﬂ›na gelse de klasik devlet modelinde olmas› gereken yetkilere sahip de¤ildir. Birli¤in kendine özgü yap›lanma modelinde giderek daha fazla yetkiye sahip olma mücadelesi vermektedir. Yunanistan. Macaristan.4 Avrupa Parlamentosu’ndaki Politik Gruplar (2004-2009) Kaynak: Tonus. Baﬂlang›çta daha çok bir dan›ﬂma organ› niteli¤i taﬂ›yan Parlamento’ya daha sonra çeﬂitli antlaﬂmalarla bütçe denetimine iliﬂkin olarak giderek artan yetkiler tan›nm›ﬂt›r (Miller. ‹spanya Romanya Hollanda Belçika. Demir.202 Tablo 8. Yasama yetkisine henüz tek baﬂ›na sahip olmayan bu kurum. 55). Portekiz ‹sveç Avusturya. ‹rlanda Letonya Slovenya Estonya. 2005. Kurucu antlaﬂmalarda aksine bir hüküm bulunmad›kça.
alanlardaki harcamalardan oluﬂan “serbest giderler” bölümü üzerinde nihai söz sahibi iken.” denilmek suretiyle ATAD’n›n görevi belirtilmiﬂtir. Avrupa Topluluklar› Adalet Divan› (ATAD). Hukuka uygunlu¤u güvence alt›na al›r. Ayr›ca Topluluk kurumlar›n›n iﬂlem ve tasarruflar›n›n topluluk hukukuna uygun olup olmad›¤›n›. Adalet Divan›n›n merkezinin bulundu¤u Lüksemburg’da oturmakla yükümlüdürler. Topluluk Mevzuat›’n›n Oluﬂturulmas›ndaki Yasama Sürecine Kat›l›m Yetkisi: Parlamento tam anlam›yla yasama organ› olmamakla birlikte. Konsey ve Komisyonu denetleme yetkisini bu kurumlara yöneltti¤i yaz›l› ve sözlü sorular ile genel görüﬂme talepleri yoluyla yerine getirmektedir. Avrupa Sosyal Fonu. Konsey birçok hususta karar al›rken Parlamento’ya dan›ﬂmaktad›r.org/int/grundkurs4/eu-struktur_2. enerji. Yani bütün üye devletlerin ortaya getirdi¤i Topluluk düzeninin yarg› organ›d›r. di¤er taraftan da ATM’ne hem kapsam› geniﬂ ve etkin yarg› denetimi görevi hem de Antlaﬂmalar› yorumlama ve boﬂluklar› doldurma yetkisi vermektedir. Komisyonun atanmas› için Avrupa Parlamentosunun verece¤i güvenoyu zorunludur. AET. bu kurumlar›n Antlaﬂmalar gere¤i kendilerine tan›nan yetkileri aﬂ›p aﬂmad›¤›n›. Üyeler kendi aralar›nda bir baﬂkan seçer ve bu seçim üç y›lda bir yenilenir. ATAD. Bu sürenin bitiminde üyeler tekrar göreve gelebilirler. ATAD’da bulunan sekiz umumi vekil ise mahkemeye yard›mc› olmakla görevlidir. . Bu hüküm. üye devletler hükümetlerince al›nacak ortak bir kararla alt› y›ll›k bir süre için atan›rlar. her üye ülkeye bir tane karﬂ›l›k gelmek üzere 27 yarg›çtan (judge) ve sekiz umumi vekilden (advocates-general) oluﬂur.dadalos-europe. sanayi politikas› vb. ATAD’›n yarg› yetkisi demokratik politik sistemlerde bulunan süreçlere karﬂ›l›k gelir ve ATAD Topluluk Hukuku’nun uygulanmas›ndan sorumludur.8. Dolay›s›yla Topluluk hukukunu yorumlama yetkisi münhas›ran Adalet Divan›’na aittir. Parlamento.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 203 Parlamentonun yetkilerini üç baﬂl›k alt›nda toplamak mümkündür: 1. ATAD. ATAD yarg›çlar›.com/45-Avrupa-Topluluklari-Adalet-Divani—Ilk-Derece-Mahkemesi-ve-Kamu-Hizmetleri-Mahkemesi). Bütçeye iliﬂkin yetkiler: Parlamento bütçe üzerindeki etkisiyle AB harcamalar›nda söz sahibi olabilmektedir. Yarg›çlar. Topluluk hukuku çerçevesinde ortaya ç›kan uyuﬂmazl›klar› yine Topluluk hukuku normlar›n› uygulayarak çözmektedir. hukuka uygunlu¤u güvence alt›na al›r. bu Antlaﬂman›n yorumu ve uygulanmas›nda.htm). Parlamento gibi ulusal devletlerdeki sistemlere benzer bir baﬂka mekanizmad›r. 3. Adalet Divan›’n›n kararlar›n›n denetimini yapacak bir üst yarg› mercii bulunmad›¤› için Divan’›n kararlar› kesindir (http://www. Bütçe ancak Parlamento taraf›ndan onayland›ktan sonra yürürlü¤e girebilmektedir. bir taraftan her bir Toplulu¤u “hukuka ba¤l› Topluluk” olma zorunlulu¤u alt›na koymakta. Avrupa Topluluklar› Adalet Divan› (European Court of Justice) ATAD. AAET ve AKÇT’nu kuran Antlaﬂmalarda “Avrupa Topluluklar› Mahkemesi (ATM). Ünite . hatta üye devletlerin Topluluk hukukunu ihlâl edip etmedi¤ini tespit edip karara ba¤lamak da Adalet Divan›’na aittir (http://www. Komisyon ve Konsey’i denetleme yetkisi: Komisyon Baﬂkan ve üyelerinin oluﬂumunda Parlamento söz sahibidir. Parlamento bütçenin topluluk kurumlar›n›n iﬂleyiﬂi. araﬂt›rma. tar›m desteklemeleri gibi “zorunlu giderler” bölümü üzerinde ancak de¤iﬂiklik önerileri getirebilmektedir.laweuropa. AT Hukukunun geliﬂmesinde önemli rol oynayan ve AB’yi di¤er uluslararas› örgütlerden ay›ran supranasyonelli¤inin en temel unsurlar›ndan biridir. ATAD Antlaﬂmalar›n yorumu ve uygulanmas›nda. Örne¤in yeni üye kabulü için Parlamento’nun uygun görüﬂ vermesi zorunludur. 2.
üye devletler taraf›ndan 4 y›l için atanan 344 üyeden oluﬂur. AB karar alma sürecinde bölgesel ve yerel görüﬂlerin dikkate al›nmas›n› sa¤lar. belediye S O meclis üyeleri.europa. Say›ﬂtay. Ekonomik ve Sosyal Komite Baﬂta iﬂverenler. AMB. gençlik.eu/. Avrupa Parlamentosu’nun Komisyon’un bütçeyi idaresini onaylay›p onaylamamas›nda önemli bir rol oynar. Bölgeler Komitesi Ekonomik ve Sosyal Komite ile benzer ﬂekilde bir dan›ﬂma organ› olan Bölgeler Komitesi. ulaﬂt›rma gibi yerel ve bölgesel yöSIRA S‹ZDE netimleri ilgilendiren konularda karar al›n›rken Bölgeler Komitesi’ne dan›ﬂ›lmas› gerekmektedir. Bu y›ll›k rapor.eu/jcms/jcms/j_6/ adresinden ulaﬂabilirsiniz.consilium. AB mali tüzükleri kabul edilmeden önce görüﬂ bildirir. Avrupa’n›n tek‹ K K A T birimi olan Euro’nun idaresinden (kambiyo iﬂlemlerinin yürütülmesi D para ve ödemeler sisteminin aksamadan çal›ﬂmas›n›n sa¤lanmas›) ve AB’nin ekonomi ve para politikas›n›n oluﬂturulmas› ve uygulanmas›ndan sorumlu kurum Avrupa Merkez Bankas› SIRA S‹ZDE (AMB)’d›r.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler 204 K ‹ T A P TELEV‹ZYON ATAD’›n yetki alan›na giren davalar› ﬂu baﬂl›klar alt›nda toplamak mümkündür: • Üye ülkelerin di¤er üye ülkelere açt›¤› davalar • Komisyon’un üye ülkelere açt›¤› davalar TELEV‹ZYON • Topluluk kurumlar› aleyhine aç›lan davalar • ‹ptal davalar› AB Konseyi’ne E R N E T ‹ N T http://www. AMB. Ü1994 Ly›l›nda Maastricht Antlaﬂmas› ile oluﬂturulan Bölgeler Komitesi.europa. Ayr›ca her y›l bir önceki mali y›la iliﬂkin bir rapor haz›rlar ve bunu Avrupa Parlamentosu’na ve Konsey’e sunar. ancak Avrupa ParAMAÇLARIMIZ lamentosu’na hesap verme yükümlülü¤ü bulunmaktad›r. 1977 y›l›nda faaliyete geçmiﬂtir. Bu görevi yerine getirirken AB gelirleri veya harcamalar›n› idare eden her türlü kurumun kay›tlar›n› inceleyebilir. Ekonomik ve sosyal politika alan›nda karar al›n›rken dan›ﬂ›lmas› gereken Komite.eu/ Avrupa Adalet Divan›’na http://curia. Temel görevi. R U belediye baﬂkanlar› vb. Her bir üye ülkeden Konsey taraf›ndan 6 y›l için atanan toplam 27 üyeden oluﬂur.europarl. D ﬁÜNE ‹M üye ülkelerin tavsiyeleri do¤rultusunda Konsey taraf›ndan 4 y›l için atanan 344 bölgesel ve yerel yetkiliden (bölgesel baﬂkanlar. Avrupa Konseyi’ne http://ec. K ‹ T A P ‹NTERNET Say›ﬂtay Say›ﬂtay Avrupa Parlamentosu’nun giriﬂimiyle 1975 y›l›nda Brüksel Antlaﬂmas› ile kurulmuﬂ. Avrupa Parlamento’suna http://www. çiftçiler. sendikalar. gerekti¤inde yerinde denetleme yapabilir. K ‹ T A P SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . AB bütçesinin do¤ru bir ﬂekilde kullan›lmas›n› sa¤lamakt›r.europa.) oluﬂur. bölgesel parlamenterler. faaliyetlerini tam bir ba¤›ms›zl›k içinde sürdürür. bunlar›n yan› s›ra.eu/.europa. önemli gördü¤ü konularda kendi inisiyatifiyle de görüﬂ bildirebilir. Komite ayr›ca bu alanlarda kendi inisiyatifi do¤rultusunda görüﬂ bildirebilir. e¤itim. tüketiciler ve di¤er ç›kar gruplar› olmak üzere sivil toplumun görüﬂlerini temsil eden ve ç›karlar›n› koruyan bir dan›ﬂma organ› ve AB karar alma sürecinin ayr›lmaz parças›d›r. Bölgesel politika. çevre. Ekonomik ve Sosyal Komite. bu görevini yerine getirirken tüm AB üyesi ülkeleri kapsayan Avrupa Merkez Bankalar› Sistemi ile birlikte çal›ﬂ›r ve Euro sisteminin karar alma organlar›n›n kararlar›n› uygular.
yeni üyelerin kat›l›m›n› sa¤layan Kat›l›m Antlaﬂmalar›) oluﬂur. Baz› düzenlemeler.8. karar-alma süreçleri ile yasama. Bunlar›n d›ﬂ›nda AB vatandaﬂlar›n›n ve ﬂirketlerinin uymas› gereken 44. direktifler. yürütme ve hukuk süreçlerinde rol oynayan Avrupa Birli¤i kurum ve organlar›n›n temel yap›.) Uluslararas› Antlaﬂmalar (Üçüncü ülkelerle yap›lan antlaﬂmalar) T E L E V ‹ Z YÜye Devletler ON Aras›ndaki Sözleﬂmeler ‹NTERNET ‹çtahatlar TELEV‹ZYON ‹NTERNET AB’de 31. ﬁekil 8. Nice Antlaﬂmas›. Maastricht Antlaﬂmas›. Tüm üye devletler. kararlar ve uluslararas› antlaﬂmalar. Beyaz Kitap ve tebli¤ler). Bunlar kurucu antlaﬂmalar (AKÇT.6 K ‹ T A P AB Müktesabat› K ‹ T A P Birincil Mevzuat (Kurucu anlaﬂmalar ve ekleri) ‹kincil Mevzuat (tüzükler. Avrupa Birli¤i’ne üye olan ülkelerin AB müktesebat›n› oldu¤u gibi kaD‹KKAT bul ederek AB hukuk düzenini benimsemesi gerekmektedir.6’da görüldü¤ü üzere.com/word/2152). Amsterdam Antlaﬂmas›. AET ve EURATOM Antlaﬂmalar›) ile onlara iliﬂik çeﬂitli ekler.000’den fazla yasal düzenleme bulunmaktad›r. 221. Ünite . AB müktesebat› iç hukukun üstünde yer almaktad›r.000 uluslararas› standart ve 11. AB üyesi devletlerin iç hukukundan üstün olan AB Müktesebat› beﬂ ana bölümden oluﬂmaktad›r (Zorvath. ancak baz› durumlarda yasal etkisi bulunabilmektedir (http://en. yönetmelikler vb. protokoller ve daha sonra yap›lan ilaveler ve de¤iﬂikliklerden (Avrupa Tek Senedi. yasal olarak ba¤lay›c›d›rlar. yönetmelikler. Baz› düzenlemelerin ise (Yeﬂil Kitap. iﬂleyiﬂ ve sorumluluklar›n› da tan›mlamaktad›r (Horvath. 2007): AMAÇLARIMIZ D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ ﬁekil 8. . Antlaﬂmalar. bu nedenle de “Birincil Mevzuat” olarak nitelendirilmektedir.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 205 AB’nin merkezi karar verme otoritesi olan ve yasama yetkisini elinde bulunduran Kurumu SIRA S‹ZDE hangisidir? DÜ AVRUPA B‹RL‹⁄‹ MÜKTESABATI (ACQUISﬁ Ü N E L ‹ M COMMUNAUTAIRE) 4 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U Avrupa Birli¤i Müktesabat› (Acquis Communautaire).euabc. üye devletleraras›nda do¤rudan müzakereler sonucu kabul edilen ve ulusal parlamentolar taraf›ndan onaylanan mevzuatt›r.000 mahkeme karar› vard›r. 227). Birincil Mevzuat Avrupa Birli¤i hukukunu oluﬂturan antlaﬂmalar AB Hukuk düzeninin temel kayna¤›n› oluﬂturmakta. 2007. temel Avrupa U S O R Birli¤i Antlaﬂmalar›’nda ve di¤er yard›mc› hukuk kaynaklar›nda bulunan kural ve kurumlar›n tamam›d›r. AB Müktesebat›’n› benimseSIRA S‹ZDE mekte ve egemenlik yetkilerinin bir k›sm›n› AB kurumlar›na devretmektedir. Birincil mevzuat.
‹lgili konuda benimsenebilecek bir tutum önermekte ya da görüﬂ bildirmektedirler. Avrupa Birli¤i’ne amaçlanan hedeflerle orant›l› uygun mevzuat önlemleri alma imkân› tan›maktad›r.206 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler ‹kincil Mevzuat Topluluk kurumlar›n›n Antlaﬂmalar› temel alarak geliﬂtirdikleri yasal araçlara ikincil mevzuat ad› verilmektedir. Antlaﬂmalarla kendilerine verilen muhtelif yetkiler do¤rultusunda farkl› derecelerde ulusal hukuk sistemlerine müdahale edebilmektedir. bu yöntemin Avrupa Birli¤i’ne hukuki sonuçlarla ilgili karar verme ve bu hedefleri ulusal mevzuatta uyarlamay› üye ülkelere b›rakma imkân› tan›mas›d›r. E¤er Direktif içerisinde yürürlü¤e giriﬂ tarihine iliﬂkin bir hüküm bulunmuyorsa direktifler de Resmi Gazete’de yay›nland›klar› günü izleyen 20.com/forums/hukuk/8475-avrupa-birligi-hukuku-kaynaklari. Yönetmelikler üye ülke vatandaﬂlar›na ulusal yasalarda oldu¤u gibi hak ve yükümlülükler getirir. Yönetmelikler Avrupa Birli¤i Resmi Gazetesi’nde yay›nlan›r ve Yönetmelik çerçevesinde belirlenen zamanda yürürlü¤e girer. Avrupa Birli¤i’nde direktiflerin kullan›m› oldukça yayg›nd›r. günde yürürlü¤e girmektedir. Kurumlar›n politika geliﬂtirmede kulland›klar› bir di¤er araç da kurumlararas› anlaﬂma veya bildirgelerdir (inter-institutional agreements or declarations). direktif. Resmi Gazete’de yay›nland›¤› günü izleyen 20. Direktifler (Directives): Direktifler tek bir üye devletle ilgili olabilecekleri gibi tüm üye ülkeleri ba¤lay›c› da olabilmektedir. Uygulama ﬂekil ve metotlar›n›n seçimi ulusal makamlara b›rak›lm›ﬂt›r. direktiflerin uygulanabilmesi için ulusal hukuka uyarlanmalar› gerekmektedir. Bu araçlar ﬂunlard›r (http://www. E¤er Yönetmelik içerisinde böyle bir zaman belirtilmemiﬂse Yönetmelik. Yönetmeliklerin uygulanmas› için üye ülkelerin ayr›ca uygulama mevzuat› ç›kartmas› gerekmemektedir. Tüm üye devletlere yönelik olan direktiflerin Avrupa Birli¤i Resmi Gazetesi’nde yay›nlanmas› gerekmektedir. Örne¤in Avrupa Komisyonu devlet yard›mlar› alan›nda yetkilerini ne ﬂekilde kullanaca¤›na iliﬂkin baz› k›lavuz ilkeler (guidelines) geliﬂtirmiﬂtir. Üye ülkeleri. ‹kincil mevzuat araçlar›. Direktiflerin yürürlü¤e giriﬂleri de t›pk› yönetmelikler gibidir. Bunun nedeni. gerçek ve tüzel kiﬂileri muhatap alabilirler. karar. Tavsiyeler politika oluﬂturmada yönlendirici olabilmektedirler. Bakanlar Konseyi. AB kurumlar›. günde yürürlü¤e girmektedir. kendi yetki alan› içerisindeki konularda Avrupa Komisyonu’na karar alma yetkisi verebilmektedir.gofrm. Di¤er Politika Geliﬂtirme Metotlar›: Yönetmelik. Kararlar (Decisions): Kararlar hitap ettikleri taraflar için tamamen ba¤lay›c›d›rlar.html): Yönetmelikler (Regulations): Yönetmelikler tüm üye devletler için tamamen ba¤lay›c› nitelikte olup do¤rudan uygulanabilir etkiye sahiptir. Topluluk kurumlar› pek çok alanda “kararlar” do¤rultusunda hareket edebilmektedir. Ku- . Baz› alanlarda ise Antlaﬂma. Di¤er bir ifadeyle. Tavsiye ve Görüﬂler (Recommendations and Opinions): Tavsiye ve görüﬂler ba¤lay›c› nitelikte de¤ildir. politika oluﬂturma metodu olarak kararlar›n kullan›lmas›n› ﬂart koﬂmaktad›r. tavsiye ve görüﬂlerin yan› s›ra Topluluk di¤er politika geliﬂtirme metotlar› da kullanmaktad›r. Bu alanlara örnek olarak rekabet kurallar› ihlalleri ile devlet yard›mlar›n›n Ortak Pazar’a uygun olmad›¤› durumlar› göstermek mümkündür.
Maddesine göre. • Belirli ürünlerde ticarete iliﬂkin antlaﬂmalar. Bu maddeye göre. 1958’den itibaren Avrupa EkonomikﬁToplulu¤u (AET) DÜﬁÜNEL‹M ve EURATOM olmak üzere.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 207 rumlararas› anlaﬂma veya bildirgeler. Antlaﬂma’da yer alan belli bir maddeye ya da hükümetleraras› konferanslarda sunulan çerçeveye aç›kl›k getirmek amac›yla kullan›lmaktad›r. • Topluluk ve üye olmayan ülkeler aras›ndaki ortakl›k antlaﬂmalar›. K ‹ T A P K T A P fakat Topluluk kurumlar›na herhangi bir yetkinin devredilmemiﬂ‹ oldu¤u konular›n çözüme ba¤lanmas› için yap›labilmektedir. Gümrük KBirli¤i’ni kuran 6 D‹KKAT Mart 1995 tarih ve 1/95 say›l› Ortakl›k Konseyi Karar›.htm AB’ye üye ülkelerin önceden yapt›klar› antlaﬂma ile AB Kurucu Antlaﬂmas› aras›nda çeliﬂki SIRA S‹ZDE olmas› durumunda nas›l bir yol izlenmesi gerekmektedir? DÜﬁÜNEL‹M S O R U K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET 5 SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT . Akitlerden Do¤an YükümlülükTELEV‹ZYON TELE ‹ZYON lere Uygulanacak Kanun Üzerine Sözleﬂme (1990) ve Topluluk VPatenti Üzerine Sözleﬂme (1989) bu kapsamda örnek olarak verilebilir (DTM. iﬂbirli¤i antlaﬂmas› veya ticari antlaﬂmalar. uzun y›llar boyunca çeﬂitli anlaﬂmazl›klar›n çözümünü sa¤lam›ﬂ ve kapsaml› bir Topluluk içtihat› oluﬂmas›yla sonuçlanm›ﬂt›r. 31). Adalet Divan›’n›n verdi¤i kararlar. AET Antlaﬂmas›’n›n 234.html). teknik ve sosyal alanlarda kapsaml› iﬂbirli¤i öngören antlaﬂmalar. 2007.eu/factsheets/121_en. Uluslararas› Antlaﬂmalar AB üye olmayan ülkelerle ve di¤er uluslararas› kuruluﬂlarla uluslararas› hukuk antlaﬂmalar› yapmaktad›r. S O R U S O R U (http://www.gofrm.8. Gümrük Birli¤i’ne iliﬂkin olarak SIRA S‹ZDE al›nan kararlar›n Adalet Divan›’n›n ilgili kararlar›na uygun olarak yorumlanaca¤›n› belirtSIRA S‹ZDE mektedir. Uluslararas› antlaﬂmalar› 3 grupta incelemek mümkündür: • AB’ye üye olmayan ülkelerle ve di¤er uluslararas› kuruluﬂlarla ticaret sahas›nda veya endüstriyel. AB mevzuat› ile ilgili daha fazla bilgiye “Sources and Scope of Community T E R N E T ‹ N Law” baﬂl›¤›nda aﬂa‹NTERNET ¤›daki linkten ulaﬂmak mümkündür: http://www. üye ülkelerin önceden yapt›klar› antlaﬂma ile AB Kurucu Antlaﬂmas› aras›nda çeliﬂki olmas› durumunda üye ülke bu durumu gidermek için gereken önlemleri almak zorundad›r. Medeni ve Ticari Konularda Yarg› Yetkisi ve Kararlar›n ‹nfaz› Üzerine Sözleﬂme (1968). Ünite . Maddesine göre AB’nin yapt›¤› antlaﬂmalar üye ülkeler bak›m›ndan ba¤lay›c› nitelik taﬂ›maktad›r. Roma Antlaﬂmas›’ndan etkilenmeyecektir.com/forums/hukuk/8475-avrupa-birligi-hukuku-kaynaklari. Bu antlaﬂmalar. D‹ KAT Adalet Divan› içtihat› Türkiye aç›s›ndan da önem taﬂ›maktad›r. Avrupa Birli¤i hukukunda Adalet Divan›’n›n içtihatlar› büyük önem taﬂ›maktad›r.europa. Üye ülkelerin AB’yi kuran antlaﬂmalardan önce akdetti¤i antlaﬂmalar.europarl. Toplulu¤un faaliyetleriyle yak›ndan ba¤lant›l› olan. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M DÜﬁÜNEL‹M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Üye Devletler Aras›ndaki Sözleﬂmeler AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Üye ülkeler aras›ndaki antlaﬂmalar da Topluluk Hukukunun kaynaklar› aras›nda yer almaktad›r. ‹çtihatlar Mahkeme kararlar›n›n oluﬂturdu¤u hukuk ilkelerinin tümüne ise “içtihat” ad› verilSIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE mektedir. Roma Antlaﬂmas›’n›n 228. 1952 y›l›ndan itibaren Avrupa Kömür DÜ ÜNEL‹M ve Çelik Toplulu¤u (AKÇT).
Antlaﬂmada öngörülen ekonomik politikalar›n yak›nlaﬂt›r›lmas›. Ortak Pazar kavram› Avrupa bütünleﬂmesi ile özdeﬂleﬂtirilerek. Gümrük Birli¤inde ise üyelerin karﬂ›l›kl› ticaretleri üzerindeki her türlü engel (kota.. . e¤itim politikalar› gibi yeni un- . Ortak Ulaﬂt›rma Politikas›. AB ortak politikalar› da bu mevzuatla belirlenmiﬂ AB ortak yönetim faaliyetlerini (Avrupa Toplulu¤u Antlaﬂmas›nda Topluluk politikalar› baﬂl›¤› alt›nda düzenlemiﬂ Topluluk ortak politikalar›n› ve Maastricht Antlaﬂmas›yla düzenlenmiﬂ olan 2. Sütun politika ve 3. Ortak Pazar ise mallar›n yan›nda üretim faktörlerinin de serbest dolaﬂ›m›n› sa¤lamak suretiyle ekonomik birleﬂme yolunda daha ileri bir aﬂamay› simgeler (Ayd›n.üye devletler aras›nda ekonomik ve sosyal bütünleﬂmenin ve dayan›ﬂman›n iyileﬂtirilmesini sa¤lamak” olarak esas al›nm›ﬂt›r. Ortak Pazar› destekleyen Ortak Tar›m Politikas›.. Bu çerçevede AB müktesabat› bütünüyle AB mevzuat›n›.. ortak sanayi. Topluluk Antlaﬂmas›’n›n ve dolay›s›yla topluluk entegrasyonunun ana stratejisini oluﬂturmaktad›r. Ekonomik iﬂbirli¤i antlaﬂmas›nda temel amaç taraf ülkeler aras›nda ticaret hacmini artt›rmak iken. iç pazar›n uyumlu olarak kurulmas› ve haks›z rekabete u¤ramamas› için baz› ortak politikalar oluﬂturulmas›na karar vermiﬂtir. Ortak Ticaret Politikas›.208 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler AVRUPA B‹RL‹⁄‹ ORTAK POL‹T‹KALARI VE SOSYAL TARAFLARIN ETK‹NL‹⁄‹ Avrupa Birli¤i Ortak Politikalar› Avrupa Birli¤i üyeler aras›ndaki iﬂbirli¤ini artt›rmak ve dolay›s›yla Avrupa Birli¤i’ne uyum düzeyini yükseltmek amac›yla birçok alanda ortak politikalar uygulama yolunu benimsemiﬂtir. Amaçlara ulaﬂmak üzere uygulanacak eylemler Topluluk Politikalar› ana baﬂl›¤› alt›nda düzenlenmiﬂtir. ekonomik ve parasal birlik kurmak”. Antlaﬂmada “ortak pazar kurmak”. Dolay›s›yla. üç sütunlu AB tan›mlamas›n›n AB’yi yönetme yöntem ve ilkeleri olan ortak politikalara dayand›¤›n› söylemek mümkündür. 249-250). ithalat ve ihracat yasaklar›.. Sütun iﬂbirli¤i alanlar› politikalar›n›) ifade etmektedir. bilim. Avrupa Birli¤i ortak politikalar› k›saca.) kald›r›l›r. üye ülkeleri Avrupa Birli¤ine ba¤layan. Gümrük Birli¤i’ne ek olarak üretim faktörlerinin serbest dolaﬂ›m›n› kapsayan Ortak Pazar Avrupa Birli¤i’nin temelini oluﬂturmuﬂ. teknoloji.. Topluluk. “ortak bir pazar› ve ekonomik ve parasal birli¤i kurmak ve 3. gümrük birli¤inde ise üye ülkelerce üretilen mallar›n ticaretini tümüyle serbest b›rakarak ortak bir piyasa yaratmakt›r. gümrük. Avrupa Toplulu¤u Antlaﬂmas›’n›n son ﬂeklinde Toplulu¤un görevi. Ortak Pazar›n hedeflenen süreden önce 1990 y›l›nda tamamlanmas› üzerine Roma Antlaﬂmas›ndaki ekonomik bütünleﬂme amaç ve program› çerçevesinde ekonomik ve parasal birlik hedefi ön plana ç›km›ﬂt›r. ortak bölgesel politikalar›n tespit edilmesi yan›nda. 2008. örne¤in. ve ortak politikalar ve ortak eylemleri yürürlü¤e koyarak üye devletleraras›nda “ekonomik ve sosyal bütünleﬂmeyi sa¤lamak”. 1970’li y›llarda AET k›saca “Ortak Pazar” kavram›yla ifade edilmiﬂtir. Rekabet Politikas› gibi bir k›s›m Ortak Politikalar da Ortak Pazar oluﬂturma süreci içerisinde ve Ortak Pazar oluﬂturma çal›ﬂmalar› ile iç içe yürütülmüﬂtür. 1985’te AT Konseyine sunulan Beyaz Kitap (White Paper) gerçek bir iç pazar›n kurulmas› için al›nmas› gereken önlemleri ve izlenecek program› ortaya koymuﬂtur. Maddelerde belirtilen ortak politikalar› ve faaliyetleri yürürlü¤e koymak suretiyle. Beyaz Kitapta belirtilen iç pazar›n oluﬂmas›n› zorlaﬂt›ran engellerin ortadan kald›r›lmas›. ve 4. hukuklar›n› uyumlaﬂt›r›p uygulamalar›n› entegre eden Avrupa Birli¤i yönetimi araçlar› olarak tan›mlanabilir.
Ancak ulusal sosyal düzenlemelerin Ortak Pazar›n iﬂleyiﬂine ba¤l› olarak kendili¤inden uyumu gerçekleﬂmemiﬂtir. Toplulukta çal›ﬂma ve yaﬂam koﬂullar›nda uyum ve sosyal bütünleﬂmeyi de sa¤layacakt›r. Avrupa Birli¤inin kurucu felsefesi. Bunun üzerine di¤er üye ülkeler. 153-155). Ortak ekonomi ve ticaret politikalar› Birlik içinde çal›ﬂanlar›n hak ve yükümlülüklerinin ortaklaﬂa düzene ba¤lanmas› gere¤i yani Ortak bir Sosyal Politika ihtiyac› yaratm›ﬂt›r. baﬂar›l› bir ekonomik politika ve bütünleﬂme zamanla. “istihdam”›n ayr› bir baﬂl›k alt›nda düzenlenmesine yol açm›ﬂ. 2008. ‹ngiltere. • Çal›ﬂanlar›n bilgilendirilmesi. 256. • Çal›ﬂma koﬂullar›n›n iyileﬂtirilmesi. Antlaﬂmada ‹ngiltere d›ﬂ›nda kalan 11 üye ülkenin sosyal düzenlemelerini belirli ölçüde uyumlaﬂt›rmalar› öngörülmüﬂtür. 2008. 1992 Maastricht Antlaﬂmas›. Topluluk sosyal politikas›nda hem nitelikli ço¤unlukla karar al›nabilecek konular. toplum modeli olarak demokrasiyi ve ekonomik serbestli¤i (liberalizmi) seçen Bat› Avrupa. özellikle de Sosyal Politika Antlaﬂmas›n› Maastricht Antlaﬂmas›yla bütünleﬂtirmiﬂtir (Gülmez. 2007. Avrupa Topluluklar›n›n temelde “sosyal” de¤il. Beﬂ y›l sonra yap›lan Amsterdam Zirvesi ise. Topluluk aﬂa¤›daki alanlarda üye ülkelerin faaliyetlerini tan›mlayacak ve destekleyecektir. Avrupa Birli¤i politikalar›n›n oluﬂturulmas›nda sosyal taraflar›n etkinliklerini artt›ran düzenlemeler Amsterdam ve Avrupa Toplulu¤u Antlaﬂmas› içine dahil edilmiﬂtir. Bu yaklaﬂ›ma göre. iﬂ alan›nda kad›n-erkek eﬂitli¤i gibi konularda nitelikli ço¤unlukla karar almak için bir Protokol oluﬂturmuﬂlard›r. ‹kinci Dünya Savaﬂ› sonras›nda. 2008. hem de sosyal ortaklar›n karar sürecinde yer almalar› yönünden önemli bir aﬂama olmuﬂtur. “ekonomik” bir yap› olarak oluﬂturulmas› sonucunu do¤urmuﬂtur. “sosyal” alanda yetkinin ulusal düzeyde kalmas›n› istemiﬂlerdir (Gülmez. Antlaﬂmaya göre. sa¤l›k. Topluluktaki sosyal politikalar›n yak›nlaﬂt›r›lmas›na karﬂ› ç›km›ﬂt›r. bilgilendirme ve iﬂçilerin kat›l›m›. Kurucu üye devletler “ekonomik” alanda daha geniﬂ yetki aktar›m›na olumlu yaklaﬂ›rken. Ekonomik bütünleﬂmenin do¤al sonucu olarak gerçekleﬂmeyen sosyal bütünleﬂmeyi zorlamak ve ekonomik bütünleﬂmeye ba¤›ml› olmaktan ç›karmak için sosyal politika konular›nda Topluluk kurumlar›na yetki aktarmak ve kural üretme yöntemini kolaylaﬂt›rmak gerekmiﬂtir. istihdam ve iﬂsizlik konusundaki olumsuz görüntünün etkisiyle. 159).Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 209 surlar da ayr›ca ortaya ç›km›ﬂt›r (Ayd›n. Sosyal Taraflar›n Etkinli¤i Avrupa Birli¤i’nde sosyal taraf kavram› baﬂlang›çta iﬂçi ve iﬂveren temsilcileri yani iﬂçi ve iﬂveren örgütleri için kullan›lm›ﬂ ise de günümüzde toplumun belli bir mesleki ya da sanayi grubu veya belli bir sosyal grubu temsil eden örgütlü veya örgütsüz bütün kamuoyu gruplar› için kullan›labilmektedir. • ‹ﬂsizlerin iﬂgücü piyasas›na entegrasyonu Komisyon her y›l bu alandaki hedeflere ulaﬂmada kat edilen mesafeye ve Toplulukta demografik duruma iliﬂkin olarak bir rapor sunmaktad›r (DTM. • Çal›ﬂanlar›n sa¤l›¤›n›n korunmas› ve güvenli¤i için çal›ﬂma ortam›n›n geliﬂtirilmesi. 48). Her kamuoyu grubu. Roma Antlaﬂmas› ile üye devletlerin ve Toplulu¤un. ilgili oldu¤u konunun sosyal taraf›n› oluﬂturmaktad›r. Bu gruplardan örgütlenmemiﬂ olanlar “Sivil Toplum Örgütleri” olarak ifade edilmektedir. Ko- . rekabetin serbest oldu¤u bir aç›k pazar ekonomisi ilkesine sayg› içinde hareket edeceklerini öngörerek bir Topluluk sosyal politikas›ndan söz etmemiﬂtir. • ‹ﬂgücü piyasas›nda kad›n ve erkek eﬂitli¤i.8. Ünite .257).
SIRA S‹ZDE 6 SIRA S‹ZDE Avrupa Konsey’inin insan haklar› alan›nda en önemli sözleﬂmesi hangisidir? DÜﬁÜNEL‹M S O R U SONUÇ SIRA S‹ZDE D‹KKAT DÜﬁÜNEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ Avrupa Birli¤i “Eurobarometer” adl› bir kamuoyu araﬂt›rma program›yla Avrupa Birli¤i’yle ilgili çeﬂitli konularda Avrupa vatandaﬂlar›n›n görüﬂlerini ortaya ç›karmaS O R U y› amaçlamaktad›r. Ekonomik durgunluk.210 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler misyonun önerece¤i tasarruflar için öncelikle sosyal taraflar›n görüﬂlerinin al›nmas› gereklidir.NThe Idea of Europe (Oxford: Berg.html).htm): • Genel sektörler aras› kuruluﬂlar (CEEP. Komisyon düzenli olarak Avrupa Sosyal Taraflar› Listesi yay›nlamaktad›r (ATAMd. masrafl›‹ M müdahaleci olarak görülen AB ile bir ba¤lant›lar›n›n olmad›ve SIRA S‹ZDE ¤› yönünde genel bir inan›ﬂ oldu¤unu gösteriyor. baz› siyasetçilere göre. 1990’lar›n baﬂ›ndan itibaren AB genelinde yap›lan kamuoyu yoklamalaD‹KKAT r›. BusinessEurope) • Belirli iﬂçi gruplar›n› ya da iﬂletme gruplar›n› temsil eden. (Agnes Heller. WalterVVeit). Brian Nelson.blogspot.eurofound. Avrupa henüz gençtir. 2008. bu oran 2000 y›l›nda %47’ye düﬂmüﬂtür (McCormick. 1992).eu/areas/industrialrelations/dictionary/definitions/EUROPEANSOCIALPARTNERS.com/2009/05/ab-anayasas-projesi. David Roberts. Do¤al olarak EbuZ halklar üzerinde bir birlik olma düﬂüncesinin azalmas›na da yol TEL V‹ YON AMAÇLARIMIZ açmaktad›r (http://turkiye-ab. siyasi liderler taraf›ndan kendi vatandaﬂlar›na yeterince anlat›lmamas› ve do¤ru bir iletiﬂim yönte‹NTERNET minin geliﬂtirilmemesi sürecin baﬂar›s›z olmas›n›n en mühim nedenlerindendir. ancak “asl›nda bir Avrupa külK T A P ‹NTERNET türünün hiçbir zaman mevcut olmad›¤›. Avrupa Birli¤i Anayasa- DÜﬁÜNEL‹M K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON ‹NTERNET . iﬂsizlik oranlar›ndaki art›ﬂ. güDÜﬁÜNEL venilmez. AB Anayasas›n›n haz›rlanAMAÇLARIMIZ mas›ndaki en büyük itici güç de bu alg›y› de¤iﬂtirmek ve Birli¤e meﬂruiyet kazanD‹KKAT d›rmakt›r. Ayr›ca. Di¤er taraftan. TELE ‹ZYO Baz› görüﬂlere göre ise Avrupa Birli¤i Anayasas›’n›n hedefinin. 143). Örne¤in 1990 y›l›nda kendi ülkesinin AB S O R U üyeli¤inden yarar sa¤lad›¤›na inananlar›n oran› % 58 iken. 2002. endüstriler aras› kuruluﬂlar (Eurocadres.europa. AB içinde. büyümenin yavaﬂlamas› gibi birçok faktör de yeni anayasan›n “önünü t›kayan” geliﬂmeler olarak de¤erlendirilmektedir. “Sovyet” tehlikesinin ortadan kalkmas› ile iliﬂkilendirilmektedir. Bu araﬂt›rma sonuçlar› ayn› zamanda Avrupa Birli¤i’nin gelece¤iyle ilgili tart›ﬂmalar›n temelini oluﬂturmakta. fakat gelecekte oluﬂturulabilece¤i” düﬂünüldü¤ünde. henüz “Avrupal›l›k” kavram›n›n tam oturmad›¤› ve AB’nin baz› alanlardaki siyasal “yetersizli¤i veya beceriksizli¤inin” AB vatandaﬂlar› aras›nda endiﬂeye yol açt›¤› ileri sürülmektedir. “Europe: An Epilogue” (Der. Ayr›ca sosyal taraflar aras›nda akdedilmiﬂ sözleﬂmelerin ulusal hukuk veya AB direktifleriyle yürürlü¤e konulmas› mümkündür (Ayd›n. vatandaﬂlar›n üyelikten memnuniyetsizlik duydu¤unu ve seçmenlerin uzak. Avrupal›lar›n eski olduklar› do¤rudur. Mevcut listede 75 kuruluﬂ yer almaktad›r ve bunlar 5 gruba ayr›lm›ﬂt›r (http://www. Ancak 2005 y›l›nda yap›lan halk oylamalar›nda Fransa ve Hollanda’da Anayasa’yaKhay›rAdenmesi. CEC) • Belirli alanlarda faaliyet gösteren kuruluﬂlar (Eurochambres) • Sektörler aras› herhangi bir ba¤lant›s› bulunmayan sektörel kuruluﬂlar (53 kuruluﬂ) • Avrupa Sendikalar› (15 kuruluﬂ). ETUC. Agnes Haller’e‹ göre. “güçlü” bir Avrupa’n›n yarat›l‹ T P SIRA art›k mas› fikrinin deS‹ZDE vatandaﬂlar için çok önemli say›lmamas›n›n bir göstergesidir. UEAPME. 270). at›lacak ad›mlarla ilgili ipuçlar› verSIRA S‹ZDE mektedir. Bunun nedeni.138/2).
asl›nda uluslararas› bir örgütlenme de¤il. uluslar-üstü bir tüzel kiﬂilik yaratma fikrini aç›kça göstermektedir. kültür. sürdürülebilir ve kapsay›c› bir ekonomi haline gelmesi gerekti¤ini vurgulamaktad›r K ‹ T A P (Avrupa Topluluklar› Komisyonu. Avrupa Birli¤i’nin gelece¤i tart›ﬂ›l›rken çeﬂitli senaryolar üzerinde durulmaktad›r. iklim de¤iﬂikli¤i gibi h›zl› geliﬂmeler ve Avrupa’da nüfusun yaﬂlanmas› gibi s›k›nt›lar›n SIRA S‹ZDE Avrupa Birli¤i üzerinde yaratt›¤› etkileri dikkate alarak. Yeﬂil ve KapsaD‹KKAT y›c› Büyüme için Avrupa Stratejisi” raporu. verimli ve sosyal uyumu yüksek ak›ll›. AB’nin yaﬂanan ekonomik krizden daha güçlü ç›kmas›. AB’nin politik. 2020 Stratejisi. iki kurucu ülkede anayasan›n reddi. 43. 6. 2009. Bozkurt. Bu süreçte en etkili unsurlar ise güçlü bir yönetim ve sa¤duyulu liderlerdir (http://www. 10). SIRA S‹ZDE DÜﬁÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .com/futureeurope. sosyal ‹N ERNET yap›. 2005.htm). Avrupa Komisyon’un 1973’den beri Avrupa Kamuoyunun geniﬂleme. temel hak ve özgürlükler kavram›n›n yeniden gözden geçirildi¤i bir Konvansiyon üzerinde anlaﬂarak. konulardaki görüﬂlerini almak için uygulad›¤› Eurobarometre Anketlerini yay›nlad›¤› “Public Opinion” adl› sitesine http://ec.eu/public_opinion/index_en.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 211 s›’n›n kurucu iki ülke halk› taraf›ndan daha ileri boyutta bütünleﬂmenin ve karar mekanizmas›nda ulus devletin rolünün azalmas›n›n reddi olarak da yorumlanmaktad›r. Kamuoyunu bu konuda ikna DÜﬁÜN L‹M etmenin en temel yolu ise AB’nin geniﬂlemesiyle birlikte her geçen Egün daha fazla büyüyen çeﬂitli sorunlara yönelik politikalar geliﬂtirmektir (http://europa. dünyada yaﬂanan küreselleﬂme.7). iktisadi ve idari kurallar›n tekrar ele al›nd›¤›. “AB 2020 Stratejisi: Ak›ll›. AB yetkilileri. Bütün bu geliﬂmeler AB’nin bundan sonraki rotas›n›n federalistler ve ulus-devletçiler aras›ndaki çekiﬂmenin sonuçlar›.eu/abc/12lessons/lesson_12/index_en. S O R U Bu kapsamda 3 Mart 2010 tarihinde AB’nin yeni ekonomik stratejisi ve 2020 y›l› için ekonomik hedefleri aç›klanm›ﬂt›r.europa.htm adresinden ulaﬂabilirsiniz.htm). sa¤l›k.8. AB’nin 21.globalchange. Bunlardan çok daha önemlisi. çevre vb. Yüzy›l’da bir sosyal piyasa ekonomisi olarak rolünü belirlemektedir. Ünite . Bunlardan biri gelecek on-onbeﬂ y›ll›k süreçte kültürel ve ekonomik çeﬂitlili¤in engelledi¤i bütünleﬂmeye do¤ru yavaﬂ ancak istikrarl› bir gidiﬂin var olaca¤›d›r.S‹ZDE co¤rafi ve külSIRA türel geniﬂlemesinin s›n›rlar› liderler taraf›ndan kamuoyunun görüﬂleri dikkate al›narak belirlenmelidir görüﬂü ön plana ç›kmaktad›r. Karaca. Çünkü AB Anayasas› Projesi’nin en önemli hedeflerinden birisi de. ekonomik performans ve birlik kurumlaTELEV‹ZYON r›n›n iﬂleyiﬂinin meﬂruiyeti ve etkinli¤i gibi birbirine ba¤l› üç konuya endeksli oldu¤unu göstermektedir. bütünleﬂmenin ilerleyiﬂini belirleyenin vatandaﬂlar oldu¤unu teyit etmektedir (Bonde. ilerideki dönemde Avrupa Birleﬂik Devletleri olma yolundaki en ciddi ve en önemli ad›m olmas›d›r. 2007. AB içerisindeki yap›sal sorunlara çözüm bulmas› ve küresel alandaAMAÇLARIMIZ olabilmesi rekabetçi için yüksek seviyede istihdam sa¤layan. Tvatandaﬂl›k.
Komisyon. Komisyon. . AB’nin üç ana aya¤›. Avrupa Birli¤i dünyada baﬂka hiçbir uluslararas› örgütte veya devlette olmayan özgün bir kurumsal sisteme sahiptir. ‹talya ve Hollanda’dan oluﬂan 6 üye ile kurulan Avrupa Kömür Çelik Toplulu¤u ile at›lm›ﬂt›r.212 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Özet Avrupa Birli¤inin temelleri 1951 y›l›nda Belçika. Avrupa Topluluklar› Adalet Divan› (ATAD). Avrupa Birli¤i Antlaﬂmalar›’nda ve di¤er yard›mc› hukuk kaynaklar›nda bulunan kural ve kurumlar Avrupa Birli¤i Müktesabat›n› (Acquis Communautaire) oluﬂturmaktad›r. 2007 y›l›nda gerçekleﬂen son geniﬂleme dalgas›yla 27 üyeye ulaﬂan AB. Avrupa Parlamentosu. Say›ﬂtay ve dan›ﬂsal rol üstlenen Ekonomik ve Sosyal Komite ile Bölgeler Komitesidir. Tüm üye devletler. Fransa. Birli¤in karar verme ve faaliyet mekanizmas› dört temel kurum taraf›ndan sa¤lanmaktad›r. 1957’ de kurulan Avrupa Ekonomik toplulu¤u (AET) 1967’de Avrupa Toplulu¤u’na dönüﬂmüﬂ ve 1 Kas›m 1993’te yürürlü¤e giren Avrupa Birli¤i Antlaﬂmas›’yla (Maastricht Antlaﬂmas›) Avrupa Birli¤i do¤muﬂtur. 500 milyona yaklaﬂan nüfusu ve sat›n alma paritesine göre kiﬂi baﬂ›na 20. ortak d›ﬂ politika ve güvenlik politikas› ve iç güvenlik ve hukuk alanlar›nda iﬂbirli¤idir. Toplulu¤un temel yap›s›n› teﬂkil eden Konsey. AB Müktesebat›’n› benimsemekte ve egemenlik yetkilerinin bir k›sm›n› AB kurumlar›na devretmektedir.000 Euro’nun üzerinde gelire sahip dünyan›n önemli ekonomik ve siyasi güç merkezlerinden birini oluﬂturmaktad›r. Lüksemburg. AB Kurumlar›. AB müktesebat› iç hukukun üstünde yer almaktad›r. Avrupa Birli¤i’ne üye olan ülkelerin AB müktesebat›n› oldu¤u gibi kabul ederek AB hukuk düzenini benimsemesi gerekmektedir. Bat› Almanya. Parlamento ve Adalet Divan›’n›n iﬂbirli¤ine dayanan sistem hükümetleraras› ve uluslarüstü özelliklerin özgün bir ﬂekilde biraya geldi¤i kurumsal bir yap› oluﬂturmaktad›r. Konsey. Maastricht Antlaﬂmas›yla birli¤in ekonomik örgütlenmesi olarak yeniden tan›mlanan AT.
Maastricht Antlaﬂmas› 5. Brüksel Antlaﬂmas› d. Jean Monnet b. Avrupa Parlamentosu 3. Direktifler e. 23 b. Romanya 8. Aﬂa¤›dakilerden hangisi ikincil mevzuat kapsam›nda yer almamaktad›r? a. Türkiye b. 25 d. ‹ngiltere b. 27 e. Ünite . tüm gelir ve giderlerin bütçe kural ve yönetmeliklerine ve amaçlar›na uygunlu¤unu denetleyen aﬂa¤›dakilerden hangisi denetler? a. Avrupa Birli¤i’nde karar alma organ› aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Çek Cumhuriyeti b. Avrupa Birli¤i’nde sosyal politikalar›n uyumlaﬂt›r›lmas›na yönelik politikalar›n d›ﬂ›nda kalmay› tercih eden ülke aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. 25 c. Uluslararas› antlaﬂmalar b. ATAD c.8. 29 e. Avrupa Konseyi c. Lizbon Antlaﬂmas› b. Kosova 10. Almanya c. Avrupa Birli¤i Zirvesi b. ‹talya e. Amsterdam Antlaﬂmas› e. Avrupa ‹nsan Haklar› Mahkemesi 4. Arnavutluk e. Ekonomik ve Sosyal Komite b. Fransa d. AB Anayasas› yerine haz›rlanan ve AB Kurucu Antlaﬂmalar›na önemli reformlar getiren Antlaﬂma aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. ‹rlanda . Avrupa Birli¤i’nde. H›rvatistan d. 24 c. S›rbistan d. Victor Hugo 7. Kararlar 6.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 213 Kendimizi S›nayal›m 1. Dan›ﬂtay e. Shcuman e. Marshall d. 36 9. Tavsiye ve görüﬂler d. Aﬂa¤›dakilerden hangisi AB’ne en son kat›lan ülkelerden biri de¤ildir? a. 29 2. Avrupa’da kömür ve çelik kaynaklar›n›n birleﬂtirilmesini. Yönetmelikler c. Avrupa Birli¤i’ne aday statüsünde bulunan ülkelerden biridir? a. Karada¤ e. savaﬂ sanayinin temel girdileri olan bu maddelerin üretim ve kullan›m›n›n uluslarüstü bir organ›n sorumlulu¤una b›rak›lmas›n› fikrini hayata geçiren kiﬂi aﬂa¤›dakilerden hangisidir? a. Say›ﬂtay d. 27 d. Churchill c. Avrupa Birli¤i Konseyi e. Roma Antlaﬂmas› c. Malta c. Bosna-Hersek c. Aﬂa¤›dakilerden hangisi. 2010 y›l› itibariyle AB’ye üye olan kaç ülke bulunmaktad›r? a. Avrupa Komisyonu d. ATAD kaç yarg›çtan oluﬂmaktad›r? a. 23 b.
Komisyon’un haz›rlad›¤› “‹lerleme Raporlar›na” (Progress Report) dayanarak müzakere sürecini düzenli olarak gözden geçirmektedir. Türkiye’de buna karﬂ›l›k olarak belirlenen kriterlerde gösterdi¤i geliﬂmeyi düzenli olarak rapor eder. Kopenhag siyasi kriterlerinin istisnas›z olarak uygulanmas›. her fas›l için aç›l›ﬂ ve geçici kapan›ﬂ kriterlerini belirler ve bu kriterleri Ankara’ya iletir. ﬁu an 2013 y›l› Türkiye’nin AB’ye kat›labilece¤i en er2. 1963 y›l›nda Türkiye’nin Avrupa Ekonomik Toplulu¤u ile ortakl›k anlaﬂmas› imzalamas›yla baﬂlayan ve 1987 y›l›nda tam üyeli¤e baﬂvurmas›yla ivme kazanan süreçtir. Avrupa Birli¤i’nin geniﬂlemesinin Merkezi Do¤u Avrupa ülkelerini kapsayaca¤›n› kabul etmiﬂ ve ayn› zamanda adayl›k için baﬂvuruda bulunan ülkelerin tam üyeli¤e kabul edilmeden önce karﬂ›lamas› gereken kriterleri de belirtmiﬂtir. Baﬂlayacak müzakerelerin ne kadar sürede tamamlanaca¤› konusunda kesin bir karar verilmemiﬂtir. 2000’li y›llarda Türkiye’nin Avrupa Birli¤i’ne kat›lma sürecinde bir h›zlanma gözlenmiﬂtir. Avrupa Konseyi. 22 Haziran 1993 tarihinde yap›lan Kopenhag Zirvesi’nde. demokrasi. insan haklar› ve az›nl›klara sayg› gösterilmesini ve korunmas›n› garanti eden kurumlar›n varl›¤›. AET Bakanlar Konseyi’nin baﬂvuruyu kabul etmesi sonras›nda 12 Eylül 1963 tarihinde imzalanan Ankara Antlaﬂmas› Türkiye ile Avrupa Ekonomik Toplulu¤u aras›nda bir ortakl›k çat›s› oluﬂturmuﬂtur. S‹YAS‹ KR‹TER: Demokrasi. Müzakerelerin baﬂlamas›na iliﬂkin karar. AB ve Türkiye taraf›ndan karﬂ›l›kl› olarak onaylanan “Müzakere Çerçeve Belgesi” (Negotiation Framework) uyar›nca fiili müzakerelerin ilerleme h›z› Türkiye’nin üyelik ﬂartlar›n› yerine getirmede gösterdi¤i geliﬂmeye ba¤l›d›r. Avrupa Birli¤i’yle bütünleﬂmenin ilk aﬂamas› olarak Türkiye 1 Ocak 1996 tarihinde Avrupa Birli¤i’yle Gümrük Birli¤i’ne girmiﬂtir. AB Komisyonu (ya kendi iradesiyle ya da AB’ye üye ülkelerin üçte birinin teklifiyle) Türkiye ile yürütülen müzakereleri ask›ya almay› teklif edebilir ve müzakerelerin yeniden baﬂlayabilmesi için ﬂartlar öne sürebilir. 3 Ekim 2005’te sembolik olarak baﬂlat›lan kat›l›m görüﬂmelerini takiben. EKONOM‹K KR‹TER: ‹ﬂleyen bir pazar ekonomisinin varl›¤›n›n yan›s›ra Birlik içindeki piyasa güçleri ve rekabet bask›s›na karﬂ› koyma kapasitesine sahip olunmas› TOPLULUK MEVZUATININ BEN‹MSENMES‹: Siyasi. bunu 1970 y›l›nda imzalanan Karma Protokol izlemiﬂtir. ekonomik ve parasal birli¤in amaçlar›na uyma dahil olmak üzere üyelik yükümlülüklerini üstlenme kabiliyetine sahip olunmas› Avrupa Konseyi. 17 Aral›k 2004 tarihinde Avrupa Birli¤i ülkeleri Türkiye’nin kat›lma müzakerelerinin 3 Ekim 2005 tarihinde baﬂlamas›na karar verdiler.214 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler “ Yaﬂam›n ‹çinden Türkiye’nin AB Maceras› AB Müktesebat›n›n üstlenilmesi ve uygulanmas›. Sivil toplum diyalogunun güçlendirilmesi ve bu çerçevede hem AB ülkelerinin kamuoylar›na. insan haklar›na sayg› ve hukukun üstünlü¤ü ilkelerini” ciddi ve ›srarl› bir ﬂekilde ihlal ederse. 12 Eylül 1980 Darbesi AET ile Türkiye aras›ndaki iliﬂkilerin dondurulmas›na yol açm›ﬂt›r. Konsey’de nitelikli ço¤unluk (qualified majority) yönetimiyle al›n›r ve Avrupa Parlamentosu bilgilendirilir. Avrupa Birli¤i’nin temelini oluﬂturan “özgürlük. hem de Türkiye kamuoyuna yönelik olarak bir iletiﬂim stratejisinin yürütülmesi. 1999 y›l›nda AB üyeleri taraf›ndan aday olarak kabul edilen Türkiye. Türkiye’nin Avrupa Birli¤i üyeli¤i süreci. Türkiye ile Avrupa Birli¤i’nin iliﬂkileri 31 Temmuz 1959’da Türkiye’nin Avrupa Ekonomik Toplulu¤u’na yapt›¤› ortakl›k baﬂvurusu ile baﬂlar. AB Komisyonun tavsiyesi ile 8 baﬂl›kta ise müzakereler k›smen ask›ya al›nm›ﬂt›r. Bu durumda da son söz yine Konsey’e aittir. ﬁu ana kadar tüm baﬂl›klarda tarama süreci tamamlanm›ﬂt›r. Bu antlaﬂma 12 Aral›k 1964 tarihinde yürürlü¤e girmiﬂ. Müzakere Çerçeve Belgesinde müzakerelerin 3 temel unsur üzerinden yürütülece¤i görülmektedir: 1. hukukun üstünlü¤ü. E¤er Türkiye. Konsey. siyasi reformlar›n derinleﬂtirilmesi ve içselleﬂtirilmesi. ekonomik ve topluluk mevzuat›n›n benimsenmesi olmak üzere üç grupta toplanm›ﬂt›r. AB 12 Haziran 2006’da Türkiye ile somut müzakere görüﬂmelerini baﬂlatm›ﬂt›r. 2005 y›l›nda tam üyelik müzakerelerine baﬂlam›ﬂt›r. . Aç›lan 14 baﬂl›¤›n 1’i kapan›rken. 1983 y›l›nda çok partili seçimlerin yap›lmas› üzerine Avrupa Birli¤i ile Türkiye aras›ndaki iliﬂkiler yeniden canlanm›ﬂ ve 14 Nisan 1987 tarihinde Türkiye resmen tam üyelik baﬂvurusunda bulunmuﬂtur. 3. Bu kriterler siyasi. 13 baﬂl›kta müzakereler hala devam etmektedir.
e 8. www. Avrupa Birli¤i’ne kat›lmas› halinde Türkiye.euractiv. bütçe a盤›. a 10. 5.ikv. Avrupa Birli¤i’nin ﬂu anki üyelerinin hepsi nüfuslar›n›n ço¤unlu¤u H›ristiyan olan ülkelerdir. Ancak müzakerelerin 2020 y›l›na kadar sürmesi ihtimali de mevcuttur.euractiv. AB’de buna karﬂ› olarak sürülen görüﬂ ise AB’nin bir Hristiyan kulübü olarak ortaya ç›kmas›n›n yanl›ﬂ oldu¤u görüﬂüdür. d›ﬂ borç ve iﬂsizlik oranlar› aç›s›ndan hala AB ortalamas›n›n çok üstünde kalmaktad›r. kültürel ve tarihsel kimli¤inin Avrupa Birli¤i’ne uygun düﬂmedi¤ini öne sürmüﬂlerdir. d 7. Türkiye’nin baz› komﬂu ülkelerle aras›ndaki iliﬂkiler s›k s›k Avrupa Birli¤i’yle olan iliﬂkilerinde gündeme gelmektedir.org. www. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Birli¤i’nin Yap›s› ve Kurumlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Topluluklar›n›n Geniﬂlemesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Baz› AB üyeleri bu yüzden Türkiye’nin henüz AB’ye kat›lmaya haz›r olmad›¤› görüﬂündedirler.com www. nüfusunun ço¤unlu¤u Müslüman olan ilk Avrupa Birli¤i üyesi olacakt›r.tr.com. wikipedi. Baz› Avrupa Birli¤i üyeleri Türkiye’nin co¤rafi konumunun. Türkiye-Yunanistan iliﬂkileri ve Türkiye-Ermenistan iliﬂkileri gelmektedir. a 6. a ” . Türkiye’nin co¤rafi konum olarak Avrupa’da bulunmad›¤› görüﬂü de zaman zaman ortaya at›lm›ﬂt›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Birli¤i’nin Yap›s› ve Kurumlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Birli¤i Fikri Nas›l Do¤du?” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 215 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ken tarih olarak gözükmektedir. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Topluluklar›n›n Geniﬂlemesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Birli¤i’nin Yap›s› ve Kurumlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ayr›ca Türkiye’deki yüksek nüfus art›ﬂ oran› da baz› AB ülkeleri taraf›ndan sorun olarak görülmektedir. http://europa.tr. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Topluluklar›n›n Geniﬂlemesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Bu büyüme h›z›yla AB’ye kat›ld›¤› takdirde Türkiye 2020 y›l›nda Almanya’y› geçerek Avrupa Birli¤i’nin en büyük üyesi olacak ve Avrupa Parlamentosu’nda en fazla üyeye sahip olacakt›r. Türkiye’nin Avrupa’yla yüzy›llard›r süregelen tarihsel iliﬂkilerinin bulunmas› bu görüﬂlere karﬂ› olarak ileri sürülmektedir.eu/index_en. c 4. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Birli¤i Ortak Politikalar› ve Sosyal Taraflar›n Etkinli¤i” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 28 Nisan 2009’da nüfusunun ço¤unlu¤u Müslüman olan Arnavutluk da Avrupa Birli¤i’ne baﬂvurmuﬂtur.htm.abgs.gov. Baz› AB üyeleri Türkiye’nin AB’ye kat›lmas› halinde Fas gibi Avrupa’n›n uç köﬂelerinde yer alan baz› ülkelerin de AB’ye kat›lmak isteyebilece¤ini ileri sürmüﬂlerdir.tr. Türkiye’nin tart›ﬂmas›z bir biçimde Avrupa’da yer alan bölümünün dahi bir çok AB üyelerinin toplam yüzölçümlerinden daha büyük olmas›.8. Ayr›ca tamamen Asya’da bulunan K›br›s’›n 2004’te AB’ye kat›lmas›yla bu görüﬂ tamamen güncelli¤ini yitirmiﬂtir. c 9. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Birli¤i Müktesabat›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.org 1. Bu tahminler baz› AB üyelerinde endiﬂe yaratmaktad›r. d 2. Türkiye’nin 2000’li y›llarda baﬂard›¤› büyüme h›z›na ra¤men. d 3. Kaynak: www. Gerçekten de Türkiye büyük ölçüde Asya k›tas›nda yer almaktad›r. Yan›t›n›z yanl›ﬂ ise “Avrupa Topluluklar›n›n Geliﬂimi ve Avrupa Toplulu¤undan Avrupa Birli¤ine Geçiﬂ Süreci” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu iliﬂkilerin baﬂ›nda K›br›s Sorunu.
1 Ocak 2002’de on iki ülkede eski ulusal para birimleri tedavülden kalkm›ﬂ ve avro kullan›lan tek ortak para olmuﬂtur. Buna örnek olarak AB’ye üye ülkelerin tümünde ölüm cezas›n›n kald›r›lm›ﬂ olmas› verilebilir. Avrupa Birli¤i’nin merkezi karar verme otoritesidir ve bu nedenle yasama yetkisini elinde bulundurmaktad›r. tek bir ortak finansal pazar yaratmak.216 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Avrupa’da birlik oluﬂturma düﬂüncesi Dante. ‹rlanda. Belçika. Bu maddeye göre. Bununla birlikte. Avro. Portekiz. Maddesine göre AB’nin yapt›¤› antlaﬂmalar üye ülkeler bak›m›ndan ba¤lay›c› nitelik taﬂ›maktad›r. Roma Antlaﬂmas›’ndan etkilenmeyecektir. Avro ile ilgili iﬂlemler ve Avroyu para birimi olarak kullanan ülkelerin para politikalar› Avrupa Merkez Bankas›’nca düzenlenmektedir. Slovakya. Roma Antlaﬂmas›’n›n 228. düﬂük faiz oran› ve tek bir ortak para birimiyle uluslararas› bunal›mlara karﬂ› korunmak amac›yla kullan›ma sokulmuﬂtur. Fransa. Slovenya’d›r. Spinelli. fiyat istikrar› sa¤lamak. fiyat ﬂeffafl›¤› oluﬂturmak. üye ülkelerin önceden yapt›klar› antlaﬂma ile AB Kurucu Antlaﬂmas› aras›nda çeliﬂki olmas› durumunda üye ülke bu durumu gidermek için gereken önlemleri almak zorundad›r. S›ra Sizde 6 160’tan fazla uluslararas› anlaﬂma ve sözleﬂmesi olan Avrupa Konseyi’nin insan haklar› alan›ndaki sözleﬂmeleri özel bir öneme sahiptir. AB’ye üye olan ülkeler AB’nin ortak de¤erlerini ve politikalar›n› benimsemek durumundad›r. her ülke kendi geleneksel ve kültürel yap›s›na sahip ç›kmaktad›r. Yunanistan. S›ra Sizde 4 Daha önce Bakanlar Konseyi olarak bilinen AB Konseyi. Hollanda. ‹nsan haklar› konusunda çok say›da sözleﬂmesi ve protokolü bulunan Avrupa Konseyi’nin en önemli sözleﬂmesi. S›ra Sizde 2 Avrupa Birli¤i’nde para birli¤i 1969 y›l›ndan beri gerçekleﬂtirilmeye çal›ﬂ›lan resmî bir hedef olmuﬂtur ve 1990 y›l›nda Avrupa Ekonomik ve Parasal Birli¤i’nde bunun için ilk çal›ﬂmalar baﬂlat›lm›ﬂt›r. S›ra Sizde 5 Üye ülkelerin AB’yi kuran antlaﬂmalardan önce akdetti¤i antlaﬂmalar AET Antlaﬂmas›’n›n 234. Finlandiya. Malta. Avrupa Birli¤i vatandaﬂlar›n›n ve mallar›n özgürce yolculuk etmesini ve dolaﬂmas›n› kolaylaﬂt›rmak. Avusturya. kur fark› gibi sorular› ortadan kald›rmak. Maddesine göre. ‹talya. 1950 tarihli ‹nsan Haklar› Avrupa Sözleﬂmesi’dir. Lüksemburg. Victor Hugo gibi çeﬂitli yazar ve düﬂünürler kadar Schuman. S›ra Sizde 3 Avrupa’n›n birleﬂme süreci halklar›n gelenekleri ve kültürleri gibi yaﬂam›n farkl› yanlar›n› ortadan kald›rmam›ﬂ ve çeﬂitlilik AB’nin temel de¤erlerinden birini oluﬂturmuﬂtur. .K›br›s. Kant. Marshall ve Churchill gibi siyasetçiler taraf›ndan desteklenmiﬂtir. ‹spanya. G. Örne¤in AB’de 23 farkl› dil konuﬂulmakta. Avro kullanan AB ülkeleri 16 ülke: Almanya. Birleﬂik Krall›k ve Danimarka d›ﬂ›nda tüm ülkeler üyelik koﬂulu Avroyu ortak para olarak kullanmay› kabul etmiﬂlerdir.
‹stanbul: Beta. Ankara: TC: Baﬂbakanl›k Hazine Müsteﬂarl›¤›. S. Bozkurt. (2002). U. Bask›. Ankara: Hatibo¤lu. Avrupa Birli¤i ve Türkiye. 10/2.Hale Akay). Dinan. Ö. Çelebi. R. Demir. Avrupa Birli¤i Anayasas› ve Kurumsal Yap› Reformu. N. (2008). (2007). (çev). Eskiﬂehir: Anadolu Üniversitesi AÖF Yay›n› No: 899. AB Nedir? Brüksel: Avrupa Komisyonu Türkiye Delegasyonu. Ankara: Yetkin Yay›nlar›. Ankara: Adalet Yay›nevi. Avrupa Birli¤i Ansiklopedisi. Brüksel. 647/3. R.Z. Ankara: Devlet Planlama Teﬂkilat› Yay›n›. Pinder. (2007). “Avrupa Birli¤i’nin Tarihsel Geliﬂim. Bozkurt. Köktaﬂ. (1996).H. Understanding The European Union A Concise Introduction. Third Edition. Uluslararas› Çal›ﬂma Normlar› (Ed. Yirmi Soruda Avrupa Birli¤inin Gelece¤i. Rapor No 13. Dedeo¤lu. S. (2009). (2008). D. Research Paper 99/54.P. Ünite . Pagden. P. Karaca. 2. (2002007). Bask›. Komisyon Çal›ﬂma Belgesi Gelece¤in “AB 2020” Stratejisine ‹liﬂkin ‹stiﬂare. A. 6. J. M. Federalism and Constitutionalism: Europe’s Sonderweg. Ankara: T.8. Fontaine. Avrupa Birli¤i ve Türkiye.C. Bonde. A.. Can. Ankara: Asil Yay›nevi.H. (COM 2009). Yi¤it. E. Ateﬂ. (2002). (2005). (2001). (2008). Avrupa Birli¤i Kap›s›nda Türkiye. Second Edition. Hungary: Hungarian National Assembly. D. New York: Oxford Press. Jean Monnet Working Paper. Ayhan. McCormick. .. (20 May 1999). (2006). ‹stanbul: Ç›nar Yay›nlar›. Özcan. House of Commons Library. Gülmez. Ö. J. (2008). Mesut Varl›k). Ankara: Nobel Yay›n Da¤›t›m. V. 8. Ankara: Nobel. no. Ankara: Turhan Kitabevi. (2010). A. N. Avrupa Fikri (Çev. Avrupa Topluluklar› Komisyonu. Karluk. (2002). Avrupa Birli¤i’ne Evet mi. Kurumsal Yap›s› ve Avrupa Birli¤i-Türkiye ‹liﬂkileri”. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. (2000a). J.ve Tonus. (2001). Avrupa Birli¤i Tarihi (Çev.. Ad›m Ad›m Avrupa Birli¤i. Miller. Maliye Bakanl›¤›. Horvath. Avrupa Komisyonu Bas›n ve ‹letiﬂim Genel Müdürlü¤ü. M. Institutional Reform in The European Union. Bask›. B. Weiler. Avrupa Birli¤i’nin Yönetsel Yap›s› ve Türkiye. Ankara: DTM Avrupa Birli¤i Genel Müdürlü¤ü. Yay›nlar›.Bir Konfederalizm Örne¤i Olarak Avrupa Birli¤i 217 Yararlan›lan Kaynaklar Akgül. Bruxels: Foundation for EU Democracy and The EU Democrats. (2008). Bozkurt. Altan). Bursa: Vipai Aﬂ. Z. Handbook On The European Union. Rahmi Ö¤dül. M. Ayd›n. Avrupa Birli¤i Hukuku. Avrupa Birli¤i Adalet Divan›n›n Yarg› Yetkisi. (2007). D. (2001). Siyasi ve Hukuki Olarak Avrupa Birli¤i. Karluk. Ö. Avrupa Birli¤i Ekonomik ve Sosyal Komitesi. J. New York: Palgrave. R. The European Union A Very Short Introduction. Dinan. From EU Constitution to Lisbon Treaty. P. Ekonomik Araﬂt›rmalar Genel Müdürlü¤ü. Ankara: Adalet. Avrupa Birli¤i’nin Kurucu Antlaﬂmalar›. Araﬂt›rma. ‹stanbul: Metis. Avrupa Birli¤i Parlamentosu. Tonus. DTM. Avrupa Birli¤i ve Türkiye. ‹stanbul: Kitap Yay›nevi. Hay›r m›? ‹stanbul: Beta. Avrupa Birli¤i ve Sosyal Politika. M. (2005). (2009). (2009). Planlama ve Koordinasyon Kurulu Baﬂkanl›¤›. (2005). H. Avrupa: Halklar›n Siyasal Birli¤i. ‹stanbul: Kitap Yay›nevi. Karluk.E. (2000).
php?p=105&l=1 The European Union in a Glance.wikipedia.com/ International UNESCO Education Server for Civic.tr http://www. www. www.htm. www.lu/ EU-Turkey News Network http://www. Cumhuriyet Gazetesi.int Avrupa Parlamentosu.eu.ua. www.eu.eu.tr/tarama/ Avrupa Birli¤i Resmi Sitesi.tr Eu-Turkey ‹letiﬂim Platformu.html AB Hukuku. www.org (http://www.avrupabirligihaberajansi.int/comm/index|en_htm AB Güncel Haber.gofrm.abhaber. “What Future for Europe” http://europa.abs.02.eu.europa.int/comm/eurostat/ EU Observer.com/33-AB-Antlasmasi-Maastricht European Navigator. http://www. www.tr Avrupa Birli¤i Haber Ajans›.2010).eu/areas/industrialrelations/dictionary/definitions/EUROPEANSOCIALPARTNERS.ena.com/forums/hukuk/8475-avrupabirligi-hukuku-kaynaklari. www.org.htm .abinfoturk. Avrupa Komisyonu Resmi Sitesi (Counsil of The European Union) http://ec.gov.int Avrupa Komisyonu Resmi Sitesi.euabc.htm). http://www. www.europa.218 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Yararlan›lan ‹nternet Adresleri Avrupa Birli¤i Konseyi Resmi Sitesi (European Commission) (http://ec.eu/about/index_en. http://www. www.europa.com AB Gençlik Programlar› Merkezi Baﬂkanl›¤›. T. Avrupa Birli¤i Genel Sekreterli¤i.net/744bolgelere-gore-tarih/19041-avrupa-birliginin-tarihi/.C.europa. “Lizbon Antlaﬂmas› Yürürlü¤e Girdi”. www. http://www.eucoordination.abs. (16.html.laweuropa.turk-ab.abgs.htm.eurofound.euobserver.org Avrupa Birli¤i (resmi sitesi).htm T.com/word/2152 http://tr.int/comm/in dex|en. www. www. Avrupa Birli¤i’nin Tarihçesi ve Kronoloji.europa.tr/index. www.gov.gov.europarl. Peace and Human Rights Education.europa. Avrupa Birli¤i Resmi Sitesi (The Official Web Sites of EU) http://europa. europa.C.com AB-Türkiye ‹liﬂkileri Derne¤i.eu/ Avrupa Birli¤inin Tarihi http://www.europa.eu. http://en. Özkan.eu/about/index_en.euturkey.eu/abc/12lessons/lesson_12/index_en.eu. Avrupa Birli¤i Genel Sekreterli¤i.gov.org/index.net Eurostat.int Avrupa Komisyonu.dadalos-europe. I. Baﬂbakanl›k Avrupa Birli¤i Genel Sekreterli¤i.nuveforum.org/ KKTC Baﬂbakanl›k AB Koordinasyon Merkezi http://www.
merkezi hükümetin istisnai olarak kamu hizmeti üretiminde bulundu¤u. Korporatizm: Devletin. ulaﬂt›rma vb. K Koalisyon hükümeti: ‹ki veya daha çok siyasal partinin ittifak yaparak bir arada çal›ﬂmak üzere kurdu¤u hükümet tipi. olgu veya olaylara etki eden koﬂul. bilinmeyen veya belirlenmesi mümkün olmayan kendine has nedenlerle de¤iﬂerek kendisine ba¤›ml› olan koﬂul. birden fazla ve de¤iﬂik siyasal görüﬂ. her birisinin kendi hükümranl›k alan›n›n bulunmas› ve bu alanlara di¤erlerinin kar›ﬂamamas› ilkesi. güçsüz ve adeta simgesel bir merkeze sahip olan sistem. özgürce ve hakça seçim yar›ﬂ›na kat›ld›¤› ve yönetenlerin insan haklar› ve hukukun üstünlü¤üne sayg› göstererek yönetti¤i rejim. . yönerge vs. sosyal ve kültürel yat›r›mlar›n devlet taraf›ndan planland›¤› ve yap›ld›¤› rejim. B Ba¤›ml› de¤iﬂken: Bir de¤iﬂkenin etkisi olmadan hareketsiz duran ancak ba¤›ms›z de¤iﬂkenin gösterdi¤i de¤iﬂiklikler s›ras›nda veya sonras›nda de¤iﬂim gösteren bir nesne veya olgu.Sözlük 219 Sözlük A AB müktesebat›: Temel Avrupa Birli¤i antlaﬂmalar›nda ve di¤er yard›mc› hukuk kaynaklar›nda (tüzük. eﬂit güçle birbirlerini dengeleyen ve denetleyen. iﬂ bar›ﬂ› temin etmek için iﬂçi sendikalar› ve iﬂveren örgütlerini resmi temsil kurumlar› olarak her sektöre bir tane isabet edecek biçimde düzenledi¤i ve kendisine ba¤l› k›larak denetim alt›nda tuttu¤u uygulama. plebisit. karar. referandum. e¤itim. Dikta yönetimi: Baﬂtaki tek adam›n (diktatörün) her konuda mutlak hâkimiyetinin oldu¤u. Baﬂkanl›k rejimi: Hükümet kuvvetlerinin birbirinden ba¤›ms›z.) yürütece¤ine ordunun veya ordu içinde bir grup subay›n karar verdi¤i rejim. Konfederasyon: Yerel veya bölgesel idari birimlerin tüm kamu hizmetlerini üretti¤i. uzlaﬂmad›klar› durumda da siyasal karar üretmenin mümkün olmad›¤› bir demokrasi uygulamas›. fikir veya ç›karlar› temsil eden adaylar›n korkusuzca. Kuvvetler ayr›l›¤› ilkesi: Yasama. D Demokrasi: Halk›n kendini yönetecekleri özgürce ve hakça seçebildi¤i. nesne. seçimi kaybeden partinin de en fazla üç seçim sonra iktidar olma beklentisinin oldu¤u rejim. Askeri cunta (junta): Ordu içinde bir gayr› resmi ve gizli örgütleme veya hizip. F Federalizm: Merkezi hükümetle bölgesel veya yerel hükümet aras›nda yetkilerin paylaﬂ›ld›¤›. orada yaﬂayan (mukim) insanlar›n oluﬂturdu¤u topluma hükmetme erkini elinde tutan örgüt. devletteki bütün kilit kararlar›n diktatör ve yak›n çevresi taraf›ndan al›nd›¤› rejim. Ço¤unlukçu demokrasi: Yönetilenlerin ço¤unlu¤unun veya çoklu¤unun (ekseriyetinin) karar› ile belirlenen ve ayn› ço¤unlukçu esasa göre yöneten temsili hükümet biçiminin etkili oldu¤u demokrasi modeli. Komünizm: Özel mülkiyetin olmad›¤›. H Halk oylamas›: Halk›n türlü siyasi ve toplumsal sorunlar karﬂ›s›nda olumlu veya olumsuz görüﬂünü belirlemek için baﬂvurulan oylama. olaylar aras›nda mant›ki iliﬂkiler oldu¤unu ba¤›ms›z ve ba¤›ml› de¤iﬂken iliﬂkileri olarak birbirine ba¤lamak suretiyle tasarlayan ve geçerli say›lan önerme. yürütme ve yarg› güçlerinin birbirlerinden ayr› ve ba¤›ms›z olmas›. Hipotez (denence): Baz› olaylar›n sebeplerini aç›klamak için geçici olarak kabul edilen. tekrar seçilmek için destek istedi¤i. kamu hizmetlerinin yerel düzeyde üretilmesinin esas oldu¤u. Kurumsallaﬂm›ﬂ siyasal rejim: Siyasal rejimin kurallar› ve bunlar›n iﬂlemesinde etkili olan yap›lar›n gerek siyasal yetkeler gerek yönetilenler gözünde de¤ere ve sayg›ya sahip oldu¤u ve istikrarl› bir içerik gösteren rejim. onlar›n uzlaﬂmas› durumunda siyasal karar üretmenin mümkün oldu¤u. ekonomik. yönetenlerin halka periyodik olarak hesap verdi¤i.) yer alan kural ve kurumlar bütünü. olgu veya olaya verilen ad. ülkedeki üretim araçlar›na devletin sahip oldu¤u. Ç Çift parti sistemi: ‹ki partiden birisinin bir seçimde iktidara geçme e¤iliminde oldu¤u. Askeri cunta yönetimi: Bir ülkede kimin iktidar› sürece¤ine ve kimin hangi politikalar› (ticaret. nesne. merkezde üretilen kamu hizmetlerinin ise anayasada say›larak belirlendi¤i sistem. Ba¤›ms›z de¤iﬂken: Her türlü etmenin etkileri sabit tutulurken. Devlet: Belirli bir toprak parças› üzerinde meﬂru fiziksel güç kullanma tekeline sahip olarak. Dekolonizasyon: Bir sömürge idaresinin ba¤›ms›zl›¤›n› kazanarak di¤er devletler taraf›ndan tan›nan ba¤›ms›z bir devlet olma süreci.
haber alma ve muhalefet özgürlü¤ünün k›s›tl› oldu¤u veya bulunmad›¤›. sosyal güvenlik olana¤› sa¤layan. P Paramiliter güç: Profesyonel orduya benzeyen ancak devletle resmi bir ba¤› olmayan silahl› gruplar. örgütlenme. kent. O Otoriter rejim: Fikir. Parti hükümeti: Bir siyasal partinin tek baﬂ›na kurup yönetti¤i hükümet tipi. N Neopatrimonyal rejim: Liderin ve yak›nlar›n›n bir taraftan devletin kaynaklar›n›n kullan›m› üzerinde s›n›rs›z gücünün bulundu¤u. kiﬂisel ve keyfi olarak kulland›¤›. S Siyasi kültür: Vatandaﬂlar›n birbirleri ve siyaset hakk›ndaki beklenti. bar›nma gibi sosyal hizmetler alan›nda belli bir standart getiren devlet. köy yönetimlerine devri. onlar› toplumsal tehlikelere karﬂ› koruyan. il. Yerindenlik (subsidiarity) ilkesi: Kamu hizmetlerinin halka en kolay ulaﬂabilece¤i. Tek parti rejimi: Sadece tek bir partinin meﬂru olarak mevcut olabildi¤i veya iktidara sahip olabildi¤i rejim. gerek yasama organ› ve baﬂbakan›n halk›n oylar›yla iﬂbaﬂ›na geldi¤i ve her ikisinin görev ve yetkilerinin tam olarak ayr›ﬂmad›¤› melez rejim. Y Yar›-baﬂkanl›k rejimi: Parlamenter rejimlerle baﬂkanl›k rejimlerinin bir karmas› görüntüsünde olan gerek baﬂkan›n. yarg›n›n ise bu kuvvetlerden ayr› ve ba¤›ms›z oldu¤u temsili demokratik rejim. U Ulus: Belirli bir toprak parças› üzerinde yaﬂama al›ﬂkanl›¤› bulunan bir halk›n gelece¤i de paylaﬂma iradesi göstermesi yoluyla ortaya ç›kan siyasal birlik. yasama ve yürütmenin kuramsal olarak ayr›. özellikle toplumun bir kesimini al›nan siyasal kararlarda sürekli olarak az›nl›kta b›rakmamay› temel alan demokrasi modeli. denetleyen ve davran›ﬂlar›n› belirli bir resmi ideolojiye göre düzenleyen. bireysel özgürlükleri ortadan kald›ran ve tehdit olarak gören siyasal rejim. T Tarafs›zl›k: Devletler taraf›ndan hem savaﬂ zamanlar›nda savaﬂa girmemek hem de savaﬂ›n söz konusu olmad›¤› durumlarda askeri ittifaklara kat›lmamak yoluyla uygulanan politik konum. toplumsal konumlar› ne olursa olsun tüm yurttaﬂlara e¤itim.220 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler Sosyal refah devleti: Kiﬂilere ve ailelere asgari bir gelir güvencesi veren. inanç ve de¤erler ile tasavvur ettikleri senaryo ve kulland›klar› ifadeler (diskur) bütünü. içinde bulundu¤u toplumun bütün üyelerini ve kurumlar›n› dönüﬂtürmeyi hedefleyen ve bu amaçla herkesi izleyen. ﬂeffaf olarak izleyebilece¤i yerde üretilmesi ve sunulmas› ilkesi. L Lobicilik: Parlamentonun d›ﬂ›nda olan ve yasama süreçlerini etkilemeye çal›ﬂan baz› özel ç›karlar› savunan kiﬂi ya da örgütlerin yürüttü¤ü etkinlikler. Siyasal sistem: Karar alma sürecinde siyasal yap›lar aras›nda karﬂ›l›kl› etkileﬂimle ve ba¤›ml›l›ktan oluﬂan bütün. yönetenlerin siyasal yetkeleri belirlemelerinin söz konusu olmad›¤› rejim. Oydaﬂmac› demokrasi: Az›nl›klar› d›ﬂlamamay›. di¤er taraftan bu gücü yasa ve kurallara ba¤l› olmadan. bölge. sa¤l›k. Totaliter rejim: Merkeziyetçi bir devlet yap›s› ve radikal bir ideoloji üzerine kurulan. Parlamenter rejim: ‹ktidar›n halk›n seçti¤i yasama organ›nda oldu¤u ve yasama organ› içinden ç›kan ço¤unlu¤un hükümeti kurup bu ço¤unlu¤un baﬂkan›n›n baﬂbakan olarak hem yürütüme hem de yasamay› yönetti¤i. devlet baﬂkan›n›n simgesel olarak seçildi¤i. Halk›n siyasallaﬂm›ﬂ biçimi. tutum. halk›n da en kolay ulaﬂ›p hesap sorabilece¤i. . Patronaj sistemi: Bir siyasi liderin politik destek karﬂ›l›¤› kiﬂi veya zümrelere devletin kaynaklar›n› kullanarak maddi ç›kar sa¤lamas›na dayanan sistem. Yetki devri (devolution): Kamu hizmetlerini üretme yetkisinin asli sahibi taraf›ndan baz› yetkilerin yasayla ve / veya anayasa de¤iﬂikli¤i yap›lmak suretiyle merkez. M Melez rejim: Farkl› rejimlerin kurumsal özelliklerini bir arada bar›nd›ran rejim. görüntüde modern ancak içerikte geleneksel (patrimonyal) rejim. ama uygulamada bütünleﬂik.
188 Aday ülke 192. 18. 205. 24. 32 Ba¤›ms›z de¤iﬂken 2. 129-131. 192. 85. 7-11. 103. 104-106. 91. 145-147. 177-179. 48. 32. 7. 116. 172-181. 157. 188. 166. 212 AKÇT 188. 59. 126. 165. 90. 91. 99. 209. 145. 109. 212 Avrupa Toplulu¤u 186. 133. 32. 61. 210. 53 Ço¤unlukçu temsili demokrasi 58 Çözümleme düzeyleri 30 ‹ ‹ç savaﬂ 101. 173 ‹talya 57. 150. 38-43. 89. 42-45. 42. 189. 68. 174 H Halk oylamas› 74. 45. 112. 144. 53-56. 117. 139. 157. 212 AB Politikalar› 186. 69. 203. 189 ABD 98-119. 193. 24. 50. 193. 26. 58. 28-30. 105. 191. 197. 70. 124. 10. 10-13. 73-77. 154. 192. 189. 47. 119. 5. 88. 67. 47-49. 10. 166. 147. 181. 131. 125. 198 Federalizm 103. 172. 191. 134 G Görgül (ampirik) 7. 110. 25 Dar bölge 15. 190. 41. 49. 72. 204 Avrupa Parlamentosu 85. 23-32. 170. 116. 112. 59 Çin 3. 205. 211 Askeri cunta yönetimi 146. 197-200. 180. 38-43. 75. 137. 63. 148 Diktatörlük 25. 212 Devletçilik 58 Dikta yönetimi 146. 51-59. 83. 79-82. 151. 52. 48. 49. 202. 126-128. 193. 76-83. 165-168. 67. 66. 101-108. 116. 154. 130. 169. 169. 119. 40. 85. 180. 69. 30. 139 ‹ﬂçi Partisi 43. 92. 112. 74. 4. 135. 38-59. 57-59. 123. 200. 102. 181 Federal Yap› 2. 153 Autogolpe 148 Avam Kamaras› 3. 16-28. 81. 65. 177. 128. 179. 169. 17-21. 77. 65. 164. 181 Ço¤unlukçu demokrasi 21-23. 59. 144158. 53. 175. 43. 7. 146 Gözlem 2. 24. 67. 73-76. 117. 198. 164. 16. 75. 136. 207 Almanya 8. 81.Dizin 221 Dizin A AB Antlaﬂmalar› 186 AB Kurumlar› 186. 28. 14. 137-139. 193 Avrupa Konseyi 42. 80. 103. 131. 133-135. 189. 145 Burjuvazi 42. 22. 193 . 92. 192. 21. 175-177. 197 Franco 74. 210 Frans›z Devrimi 72 B Ba¤›ml› de¤iﬂken 2. 14. 193. 79. 168 E Eﬂyalaﬂt›rma (reification) 14 F Fark yöntemi 5. 44. 138. 190. 6. 81. 116. 68-70. 133. 212 Dekolonizasyon 145. 109-111. 47. 200-204. 67. 27. 99-101. 197. 209 ‹sviçre 22. 63. 57. 45-47. 119. 192. 168-170. 208. 86-89. 156. 139. 148 Demokrasi 2-4. 198. 12. 139. 139. 203. 209 Denetim 4. 17. 74. 48. 43. 101. 12. 192 Himayecilik 144 Hipotez (denence) 7. 207. 194 AET 47. 190. 124. 205. 182 Fransa 3. 86. 43. 13. 212 D Dahl 20. 130-133. 38-40. 146. 73. 58 Avrupa Adalet Divan› 204 Avrupa Birli¤i (AB) 17. 29. 104. 99. 82. 4. 153-157. 125-136. 66. 142. 161. 181. 192. 106. 44. 126 ‹ngiltere 39-41. 173. 201 Devlet 4. 101. 202209. 173. 198. 168. 121. 119. 92 Birleﬂik Krall›k 28. 89 Britanya 3. 45. 4-7 Baﬂbakanl›k rejimi 21. 31. 117-119. 68. 68. 131. 11. 148. 46 Baﬂkanl›k rejimi 23. 72-74. 47. 144. 49-56. 6 Faﬂizm 27. 189. 39. 164. 212 Anayasa 10. 76. 39. 200-202. 52-54. 169. 208. 139. 79-82. 25. 168. 24. 40. 117. 137. 8 C-Ç Churchill 188 Çift parti sistemi 38. 72. 166. 190. 171-173. 58. 134. 99. 212 AB Müktesebat› 205. 57. 46-48. 117 De Gaulle 24. 211. 206. 6. 190. 125. 153. 11. 126. 171. 187-191. 170. 70. 27. 115. 81. 61. 134. 189. 88. 127. 138. 156. 21-24. 4-8 Ba¤›ml›l›k 12-17. 193. 113. 126. 145. 193. 59.
133. 169 Konfederal yap› 2 Konfederasyon 29-31. 69. 169 Sovyetler Birli¤i 27. 5759. 155. 132. 11. 117. 164-181 L Lenin 168. 17-19. 7-17. 170. 118 Olabildi¤ince benzer sistemler tasar›m› 7 Olabildi¤ince farkl› sistemler tasar›m› 8 Otoriter rejim 2. 144. 50. 176. 137. 166. 197 Kongre 98. 50. 170. 210 Siyasi kontrol 144. 175. 188. 108. 164. 117. 198. 18. 51. 32 Kuvvetler ayr›l›¤› ilkesi 78. 32 Siyaset 2-5. 128. 77-84. 181 N Napolyon 145 Nazizim 145 Nazizm 145. 68. 172. 53. 53. 18-28. 150. 181 Neopatrimonyal rejim 149 Neopatrimonyal rejimler 149 T Tarafs›zl›k 124. 32. 165. 150 Merkeziyetçilik 38. 156158. 105. 153. 111. 107. 171. 38. 103-105. 168 Oydaﬂmac› demokrasi 20-22. 37. 57. 49. 41-43. 63. 66. 59. 177. 117-119. 31. 144. 19-21. 173. 154. 131. 73. 134 Karﬂ›laﬂt›rmal› siyaset 4. 153 Temsilciler Meclisi 23. 169. 180 Kurumsalc›l›k 14-16 Kurumsallaﬂm›ﬂ siyasal rejim 18. 25 Propaganda 132. 189. 16. 147 Komünizm 147. 144-158. 109. 137. 108. 30-33. 42. 91. 68-70. 72-74. 113-115. 51. 137 Lordlar kamaras› 21. 168. 169. 61. 75. 190-192. 172. 49. 74. 107. 16. 186. 25. 56 Sosyalist Parti 77. 58. 175.222 Karﬂ›laﬂt›rmal› Siyasal Sistemler K Kanton 20. 173. 175. 42-44. 179. 27. 129 Tek parti hükümeti 144 Tek parti rejimi 25. 169. 181 M Machiavelli 9 Maoizm 27. 45. 170. 147. 55. 81. 114. 28. 200-205. 21. 53. 27. 12. 29. 61. 65. 14. 57-59. 212 Parti hükümeti 7. 78. 176 Marks 11 Marshall 188. 131. 30. 174 Lobicilik 98. 101. 180. 41. 132. 85. 130. 5. 135. 173. 13. 49-51. 134. 30. 113-117 Teune 7. 149. 147. 105. 98. 152. 194 Stalin 145. 55 Komünist parti 87. 110. 35. 8-10. 167. 169 Patronaj sistemi 148. 181. 10. 128 Önerme 2. 197 S›n›fland›rma 2. 110. 111. 172-175. 165. 173 O-Ö Obama 102. 21. 150. 150-156. 189 Mussolini 26. 139 P Paramiliter güç 151 Parlamenter rejim 21-24. 45. 82. 54-57 Thatcherism 38 Tony Blair 45. 111. 32. 99. 23. 171-173. 43. 86-90. 102. 127. 39. 55. 110. 55. 38. 103. 146 . 8. 124-128. 175. 175. 53 Totaliterlik/totaliter rejim 164-166. 103. 14. Stalinizm Stalin 170. 129-131. 151 Siyasi kültür 109 Sosyal refah devleti 38. 164. 178. 76. 176 R Rejim 2-4. 164. 58 S Schengen 191. 54. 63. 23. 164. 164. 129. 139. 179. 32. 46. 53. 148. 114. 145-148. 31 Siyasal sistem 2-9. 173-175. 46-52. 145. 169. 72. 144-147. 26. 99 Koalisyon hükümeti 15. 151. 31. 166. 213 Melez rejimler 23. 25. 197. 47. 81 Meﬂruti krall›k (monarﬂi) 68. 39. 22. 55. 92 Mill 5. 90. 53. 43. 149 Poliarﬂi 20. 119 Korporatizm 144. 53. 51. 156. 7 Millileﬂtirme 54 Ming 145 Monnet 188. 25. 192 Schuman 188. 179. 99. 133. 178. 197. 132. 7-10. 85. 29. 8 Thatcher 43. 171. 16. 165. 47. 49. 19. 198. 111. 65 Parlamento (parliament) 7. 158. 115. 133. 26. 47.
74. 38. 117. 82. 171. 24. 48. 114. 180. 58. 4-9. 59 Yeni kurumsalc›l›k 14-16. 131. 53. 157. 115. 81. 147. 130-132. 47-49. 58. 147. 82. 135. 207 Yar› baﬂkanl›k rejimi 68. 19. 203. 73-75. 29. 58. 102. 32. 58. 173. 92. 147. 127. 171. 79. 11. 201-203. 75-79. 119. 30. 154. 28. 11. 119 Yürütme 3. 197.Dizin 223 U-Ü Ulus 4. 53. 91. 21-23. 116. 55. 28. 131. 205 Yasama egemenli¤i/üstünlü¤ü 43. 132. 197. 79. 139. 25. 47. 208 Yüksek mahkeme 98. 15. 154. 197. 32 Yerinden yönetim 10. 46-48. 103. 42-48. 28-30. 190. 21. 102-108. 125. 128. 139. 198. 103. 58. 59 Y Yarg› 10. 20. 90. 4. 28. 106-109. 45-47. 43. 7 Üniter devlet 28-30. 102. 19. 11. 23. 129. 109. 127. 19-24. 23. 119. 100. 108. 198. 138. 148. 158. 59. 200. 205 . 91. 92. 177. 39. 52. 139. 14. 92 Yar›ﬂmac› otoriterlik 144 Yasama 3. 127 Yöntem 2. 77. 46-48. 199. 52. 102-105. 168. 145 Yetki devri 29. 105. 117 W Westminster demokrasisi 23. 53. 139. 75. 58 Üniter yap› 2. 82. 38-40. 81. 198. 154. 103. 52. 116. 132. 85. 105-108. 59. 201. 50. 127-129. 18. 211 Ussall›k (rationality) 14 Uyuﬂma yöntemi 5. 39.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
We've moved you to where you read on your other device.