Nietzsche’ye göre Yunanlılar, trajedi ve ıstırabı zevke, kötümserliği, de entelektüel bir iyimserliğe dönüştürmeyi başarmışlardı. Ama Sokrates’in bilgiçliği yüzünden Yunanın o parlak günlerinin sonu gelmiş, içgüdüler yadsınmış ve sonunda da ihtiras, yerini ilkel Hristiyanlığa bırakmıştı.
Nietzsche’nin toplum bilimci diliyle yazdığı Tragedya’nın Doğuşu’nu, bir psikolog üslubuyla yazdığı İnsanca, Pek İnsanca (1878) izledi. Kitap, metafizikten ahlaka, dinden cinsel kimliklere Batı uygarlığını eleştiren bir dizi aforizmadan oluşuyordu ve Nietzsche’nin giderek Wagner ile Schopenhauer’den koptuğunu gösteriyordu.
Sağlık durumu giderek bozulan Nietzsche , 1879da geçirdiği ciddi bir kriz sırasında yaşamdan ümidini keserek kız kardeşine vasiyette bulunmuş ve öldüğünde rahip çağırılmamasını, mezarı başında dua edilmesine izin verilmemesini istemişti. Biraz toparlanınca da üniversitedeki görevini bıraktı. Başlangıçta ümitliydi. Hatta Lou Salome’ye aşık olmuş, ama kız, bu pos bıyıklı, delişmen bakışlı adamı yadırgayınca, o da kadınlar aleyhine atıp tutarak inzivaya çekilmişti.
1889 yılında bir arkadaşına yazdığı mektupta Nietzsche, “yolun bir tarafından öteki tarafına geçerken elimdeki kağıda bir şeyler karalıyorum,” demişti, “ama evde, hiç çalışamıyorum. Arkadaşlar, karaladığım şeyleri deşifre etmeye uğraşıyorlar.” Düşünür, ününü biraz da bu tarzdaki yazılarına borçlu oldu. Düşüncelerini aforizmalar halinde daha kolay ifade edebilmiş ve bu tarz da onun, kendine özgü ruh halini daha açık biçimde ortaya koymasını mümkün kılmıştı.
1882 Şen Bilim’in ilk bölümünün yayınlandığı yıl oldu. Schopenhauer ile felsefi, Wagner ile de sosyal bağlarının kopması sonucu Nietzsche giderek yalnızlaşıyordu. Okuyanı yoktu, kitapları satmıyordu. Aynı yıl yazmaya başladığı Böyle Buyurdu Zerdüşt’ün başına da aynı şey gelecekti. 1885 yılında yayınladığı dördüncü bölüm sadece 40 adet basılacak, Nietzsche de bunları sağa sola dağıtacaktı. Oysa ilerde kendisine büyük ün kazandıracak olan üst-insan ve ebedi dönüşe ilişkin görüşlerini bu yapıtında ortaya atmıştı. Zerdüşt, onun açısından bir kitap değil, bir beste idi. “Belki de tüm Zerdüşt müzik olarak kabul edilmek gerekir” diyordu.
“Yalnız günün aydınlığı, göl, öğle üstü ve sonsuz bir zaman vardı” diye başlayan yapıtta, parlak imgeler eşliğinde romantik bir peygamber konuşuyordu. İp üzerinde yürüyen bir cambaza rastlamış; cambaz ipten düşüp ölünce de onu gömüp yoluna devam etmişti. Yol üstünde Tanrı’dan söz eden bir keşişle karşılaştığında: “Bu doğru olabilir mi? Bu ihtiyar keşiş, Tanrı’nın ölmüş olduğunu bu ormanda duymamış olabilir mi?” diye sormuştu kendine. “Tanrılar olsaydı Tanrı olmamaya nasıl katlanabilirdik?”
“Size yalvarırım sevgili kardeşlerim, toprağa sadık kalınız. Öteki dünyaya dair ümitlerden söz edenlere inanmayınız. Kendileri bilse de bilmese de meczupturlar bunlar.” “Tanrılar öldü, şimdi üst-insanın yaşaması gerek.” “Size üst-insanı öğretiyorum. İnsan aşılacak bir şeydir, onu aşmak için ne yaptınız? İnsanda yüce olan şudur ki, o amaç değil, köprüdür. Ben mahvolmadan yaşamasını bilmeyen insanları severim. Yıldızların ötesindeki bir neden uğruna ölen veya kendilerine eza eden adamları değil, dünyanın bir gün üst-adamın dünyası olabilmesi için bu yeryüzü uğruna kendilerini yok eden insanları severim.”
“Yeniden insanlar arasına dönmek istiyorum, onlar arasında ölmek istiyorum, ölürken en parlak yeteneklerimi onlara bırakmak istiyorum. Ben bunu güneşten, batarken belki de gereğinden fazla zenginleşen güneşten öğrendim. O zaman onun ışıkları altında en yoksul balıkçılar bile altın küreklerle kürek çekerler. Çünkü ben vaktiyle böyle bir şey görmüştüm ve seyrederken gözlerimden sonsuz yaşlar akmıştı.”
En ufak kötümserliğe bile tahammül edemeyen Nietzsche, ölüm korkusunu da yok etmek gayretindedir. İnsanların yaşadıkları hayatı en ince detaylarına kadar tekrar yaşayacaklarını, dünyaya bir kere gelenin tekrar geleceğini ileri sürer. Hayat, der, daimi bir devirdir, dünya belirli elemanlardan yapılmıştır. Mümkün olabilecek bileşimlerin belirli bir sayısı vardır, evrenin hareketi sirkülerdir, sonsuz biçimde tekrarlanmıştır ve tekrarlanacaktır.
Nietzsche felsefesinde en dehşet veren şey, ölüme bile ‘evet’ diyen cömertliktedir. Kendine dair bir diyeceğin var mı? Haydi onu da söyle ve yok ol. Üst-insanın gelişiyle yepyeni bir değerler dizisi yaratılmıştır. Ama Zerduşt’ün söyleyeceği bir sözcük daha vardır. Bu son ‘evet’i de söyleyip öyle ölecektir. Yanındakilere, “bütün bunları bir daha yaşamak ister misiniz?” diye sorar. Son ‘evet’ çığlığı üzerine de sevinçten parçalanarak ölür. Bu son ‘evet’, yapıtın da doruk noktasıdır.
Nietzsche, Zerdüşt’ten sonra daha da yalnız kalmıştı. Yakın dostları Overbeck ve Burckhardt bile kitaptan fazla bir şey anlamadıklarını söylemişlerdi. Oysa bir arkadaşına yazdığı mektupta, “irademin ne yükseklere süzülüp çıktığını göreceksiniz,” demişti, “kitaptaki efsanevi ifadeye kapılmayın. Bütün bu sade ve ender sözcükler arasında en büyük ciddiyetim ve bütün felsefem saklı.”
Böyle Buyurdu Zerdüşt Nietzsche’nin İncili oldu; Şen Bilim, İyi ve Kötünün Ötesinde, Ahlakın Soykütüğü, Wagner Olayı, İdoller Şafağı, Deccal ve Ecce Homo da, bunun yorumları. İnsanca, Pek İnsanca’da 18. Yüzyıl felsefesinin sınırları içinde kaldığı halde, Güç İstenci’nde Avrupa Nihilizmi dediği şeye çatmış, Şafak’ta da Rousseau’ya karşı koymuştu. Rousseau, var olan kötü ahlakın nedenini uygarlığa bağlarken, Nietzsche, mevcut kötü uygarlığın nedenini yürürlükteki ahlaki değerlerde bulmuştu. İyi ve Kötünün Ötesinde, bu değerleri acımasızca eleştirdiği yapıtı oldu. Ecce Homo’da da düşünür, “tarih, Nietzsche’den önce ve Nietzsche’den sonra olmak üzere ikiye ayrılacak”, diyecekti, “bugün benim değildir, yarın da benim değil, fakat öbür gün bana aittir.” 20. Yüzyılın sonunda da haklı çıktı.
Kopenhag Üniversitesinde Nietzsche’nin Aristokratik Radikalizmi, ya da Höffding’in düzelttiği şekliyle, Radikal Aristokrasizmi dersleri verilmeye başladığında, artık iş işten geçmişti. Nietzsche, cinnete karşı son savaşını veriyordu. 1889da ani bir felç geçirdi, sürünerek odasına kadar vardı; Wagner’in karısına “Ariadne, seni seviyorum”, diye bir mektup yazdı. Bazı arkadaşlarına da saçma sapan şeyler karalayarak Mesih ya da Dionisus diye imzaladı. Dostu Overbeck odasına girdiğinde, onu piyano başına geçmiş, Dionisusvari bir coşku içinde, dirseklerini klavyeye vura vura şarkı söyler halde buldu. Bir akıl hastanesine kaldırıldı.
1893’e kadar ona annesi baktı. Kadın öldükten sonra da, kız kardeşi Elizabeth tarafından Weimar’daki eve götürüldü. Yapıtlarını kaba bir antisemitizm ve Nazizm propagandasına yarayacak biçimde derleyip yayınlayarak, ona faşizmin ideologu görümünü kazandıran da Elizabeth oldu. Bir iki şuurlu anı oldu. Bir keresinde ağlayan kız kardeşine “Niçin ağlıyorsun? Mesut değil miyiz?”, diye sormuştu. Bir keresinde de, kendisinin de vaktiyle bazı güzel kitaplar yazmış olduğunu söylemişti.
1900 yılında yanardağ, bir daha alevden imgeler püskürmemek üzere söndü ve geriye, Nietzsche’nin kendi deyimiyle, “yalnız günün aydınlığı, göl, öğle üstü ve sonsuz bir zaman kaldı.”