Cumhuriyet Dönemi Milli İktisat anlayışı, bu dönemde halkı tasarrufa teşvik etme ve yerli malı kullanımını yaygınlaştırma çalışmalarını anlatmadan önce, Osmanlı Devletinin son dönemlerinde uygulamış olduğu iktisadi politikalardan bahsetmek faydalı olacaktır. “Türkiye Cumhuriyetine Osmanlı Devletinden zengin bir ekonomik miras kalmamıştı. Tarım ağırlıklı, ancak tarımsal üretimin daha çok insan ve hayvan gücüne dayalı olarak, son derece geri yöntemlerle gerçekleştirilebildiği, azınlıkların egemenliğindeki ticari ve sınai faaliyetlerin de yeterince geliştirilememiş olduğu Osmanlı ekonomik yapısı, ağır dış borçlar ve birbiri ardına yaşanan Balkan, Birinci Dünya ve Kurutuluş Savaşlarının da etkisiyle neredeyse çökme noktasına gelmiştir.”
18. yüzyıldan itibaren Sanayi Devrimi ile birlikte Avrupalı Devletlerin buharlı makineler ve kömürün enerjisini üretimde kullanmaya başlamaları, Osmanlı Devletinin bu aşamaya geçememesi ve hala kol gücüne dayalı, insan gücüne dayalı bir üretim yolu izlemesi ülkede ithalatın, ihracatın önüne geçmesine yol açmış, Osmanlı Devletinin diğer devletlerin gerisinde kalmasına sebep olmuştur. Özellikle III. Selim ve sonrasında II. Mahmut Dönemlerinde, ekonomiyi iyileştirmek adına, ekonomide millileşme, yerli malı kullanımına özendirme ve kullandırma noktasında halka yaptırımlar uygulanmıştır. “Düvel-i Muazzama’nın (Gelişmiş Kapitalist ülkeler için o günlerde kullanılan deyim) Osmanlı ülkesinde kurduğu ilk köprübaşı (kapitülasyonların dışında) 1838 İngiliz-Osmanlı ticaret antlaşmasıdır. Bu ticaret antlaşması İngiliz mallarına o güne kadar var olmayan bir kolaylıkla bütün Osmanlı pazarını açıyordu. 1938’den sonra diğer “Düvel i Muazzama’da peyderpey, benzer ticaret antlaşmalarını Osmanlı Hükümetiyle imzaladılar. 1838-1864 dönemi, Osmanlı Ekonomisinin ticaret antlaşmalarıyla dış etkilere açıldığı, emperyalizmin tüm boyutlarıyla kendisini hissettirdiği dönemdir. Bütün antlaşmalar emperyalist ülkelere çeşitli imtiyazlar sağlıyordu. Fakat hepsinin ötesinde o ülkelerin tüccar ve sanayicilere liberal, özgür bir iş ortamı yaratmaktaydılar. Böylece XIX. Yüzyıla gelindiğinde Osmanlı Ülkesi yabancı mallarla dolu ve tüketim alışkanlıklarının Avrupa ülkelerine değiştiği bir düzene girmişti.”
“İktisadi konularda yeni arayışlara geçilen bir dönem olan II. Meşrutiyet bir milattı. Osmanlı toplumunda hürriyetin ilanı ertesi iktisadi düşüncede geniş bir yelpaze oluştu. Osmanlı aydınının uzun süreden beri tartışmakta olduğu, siyasal yaşamın iki kutbu, hürriyet ve istibdat, iktisadi boyutlarıyla da gündeme geldi. Hürriyetin diğer bir ifade biçimi “Serbeti’ydi. “Serbesti” kavramı 1908’le birlikte yazında sık sık rastlanır olmuştu. “Serbesti –i Mukavekat” ve “Serbesti –i Mübadelat ilkeleri ışığında, “serbesti-i ticaret” benimsenmiş, “serbesti –i rekabet ihtisasen yaşamın temel şiarı olmuştu. Özgürlükler kişiyi girişimci olmaya sevk ediyordu.
“II. Meşrutiyet Döneminde İttihat ve Terakki Fırkası az yetkili askeri siyasi ve askeri güç konumunda olmuştur. Bunların yanı sıra bir çok alanda yaptığı modernleşme atılımları içerisinde , milli iktisat politikasının hayata geçirilmesi çalışmaları yapılmış, diğer yandan yerli sanayiin korunması için tedbirler alınmıştır. Bu bağlamda gümrük tariflerinde de değişikliğe gidilmiş ve gümrük vergileri yükseltilmiştir. Ülke ittihat ve terakki fırkasının bu uygulamaları altında Trablusgarp, Balkan ve II. Dünya Savaşına girmiştir.”
“İttihat ve Terakki aynı çizgiyi, liberal anlayışı Balkan Harbine kadar sürdürmüştü. “Teşebbüs-i Şahsi” kutsaldı, dokunulmazdı. Hürriyete inanan Hürriyet isteyen “teşebbüs-i şahsiden” vazgeçemezdi: Ancak, hükümetin iktisadi konularda duracağı mesafe, daha ilk günden itibaren İttihat ve Terakki’nin kararsız kaldığı bir konuydu. Liberaldi; ancak Avrupa’da liberalizme karşı yükselen eleştirileri de görmezden gelemiyordu. Özellikle yeterince sermaye birikiminin oluşmadığı ortamlarda devletin rolü değişebilirdi. Liberalizmde siyaset ve ekonomi iki ayrı dünyaydı. Siyaset piyasadan uzak durmalıydı. Sermayenin yeterli olduğu sürece bu düstur kabul edilebilirdi. Oysa Liberalizme yöneltilen eleştirilerin başında büyük ölçekli girişimlerde, bireysel girişimin soluksuz kalışı geliyordu. Devlet 19. Yüzyılda pozitif işlevler yükleniyordu. Devletten beklenenler “jandarma devlet” anlayışının ötesinde idi. Müdahaleci devlet ise çok değişik düzeylerde tecelli edebiliyordu. Uç noktada özel mülkiyeti kaldıran kolektivizm vardı. Kolektivizim ile liberalizm arasında bir dizi ara durak vardı. Bunlardan biri de ileride Cumhuriyet Döneminde sözü edilecek olan “Devlet Sosyalizmi” idi. Devletçilikle sonuçlanacak olan “Devlet sosyalizmi” kavramını Osmanlı literatürüne İttihat ve Terakki soktu.5 “ Böylece İttihat ve Terakki 1930’lu yıllarda uygulanacak olan Devletçilik politikasına, milli iktisat ve sanayinin korunmasına, Yurt Dışı ürünlerinin ülkemize girişinin bizim ekonomimize vereceği zararların halka anlatılmasına zemin oluşturdu.
“II. Meşrutiyet liberalizminin ekonomideki en önemli yansıması Osmanlı ticaretine egemen olan Osmanlı yurttaşı gayrimüslimlerin ve yabancı etkinliklerin daha da artmasıydı. Serbest rekabet koşulları altında Müslüman zanaatkarlar yoksullaşarak mesleklerini yitirdiler. Lonca düzeni içinde sağlanan dayanışma ile varlığını sürdürebilen Müslüman esnaf, loncaların kaldırılmasından olumsuz etkilendi. İkinci Meşrutiyetin getirdiği olanaklar ile gerek gayrimüslim unsurların milliyetçi girişimleri ve ayrılıkçı hareketleri, gerek meşrutiyet liberalizminin Müslüman girişimciler üzerinde yarattığı olumsuz sonuçlar, Türk Milliyetçiliğinin gelişmesinde etkili oldu.
Osmanlı devleti 1912-1913 yıllarında Balkan Savaşlarında Rumeli topraklarını kaybetmiş, ardından 1918 yılında I. Dünya savaşında birçok cephede savaşmış ve 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros bırakışmasıyla birlikte mütareke dönemine oldukça yorgun bir şekilde girmiştir.
“1923-1929 döneminin iktisadi gelişmesinin en belirgin iki yapı taşı, yeni Türk devletinin dünya içinde nasıl bir yer kaplayacağını belirleyen Lozan Antlaşması ile dönemin son yılında patlak veren kapitalist dünya ekonomisini derinden sarsan büyük buhrandır. İlginç bir tesadüf sonucu, Lozan Antlaşmasının hükümlerine göre uygulanan ekonomik sınırlamaların kalkacağı, ayrıca Osmanlı borçlarından Türkiye Cumhuriyetine düşen borç taksitlerinin ödenmeye başlayacağı yıl da büyük buhranın başlangıç yılı olan 1929 olacaktı. Bu tesadüfi çakışmanın, bir sonraki dönemin politikalarına geçişte hızlandırıcı bir rol oynadığını göreceğiz.”
“Bir siyasi bağımlılık düzenlemesi olan, üstelik önemli ve ağır iktisadi sonuçları da bulunan kapitülasyonların kaldırılması gibi bir başarı sağlamasına rağmen Lozan Antlaşmasının diğer iktisadi hükümleri içinde emperyalizme verilen çeşitli ödünler de yer almaktaydı. Uzun ve çetin bir pazarlık sürecinin sonunda imzalanan Antlaşmanın tüm iktisadi ödünlerden arındırılması herhalde mümkün değildi. Ancak bunların Cumhuriyetin ilk yıllarındaki iktisat politikalarını etkileyecek ayak bağları oluşturduğunu da saptayabiliyoruz.”
Mustafa Kemal Paşa’nın Samsuna çıkmasıyla başlayan Milli Mücadele sürecinde ülkenin ekonomik durumu hiç iyi değildi. Ülke bu ekonomik darboğazda iken Kurtuluş Savaşını başlatmış ve kazanılan büyük askeri zaferden sonra Mustafa Kemal Paşa’nın ilk işi ülke ekonomisini yoluna koymak olmuştur. “Kurtuluş Savaşında karşılaşılan zorluklar, barışa giderken ekonomiyi güçlendirmenin ön plana alınmasını gerekli kılmış, ulusal bir ekonomi yaratmak zorunlu olmuştur.”
1 Mart 1922’de TBMM açılış konuşmasında; “Yüce heyetinize ve bütün dünyaya bir soru sormama izin veriniz: Türkiye’nin efendisi ve sahibi kimdir? Bunun cevabını derhal birlikte verelim. Türkiye’nin gerçek sahibi ve efendisi, hakiki üretici olan köylüdür. O halde herkesten daha çok refah, saadet ve servete hak kazanan ve layık olan da köylüdür. Bu nedenle Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti’nin izleyeceği yol, bu temel amacın sağlanması yönünde olmalıdır… Efendiler, diyebilirim ki bugünkü felaket ve sefaletin tek sebebi bu gerçeği bilmemizdir. Hakikatten yedi yüzyıldan bu yana dünyanın çeşitli yerlerine aktararak kanlarını akıttığımız, kemiklerini değişik topraklarda bıraktığımız, yedi yüz yıldan beri emeklerini ellerinden alarak boş yere sarf ettiğimiz ve buna karşılık devamlı hakaret ederek küçük gördüğümüz fedakarca ve karşılıksız olarak verdiklerini, nankörce ve küstah bir zorbalıkla karşıladığımız, kendisini uşak durumuna düşürmek istediğimiz bu gerçek mal sahibi önünde bugün büyük bir utanç ve hürmetle, gerçek yerimizin ne olduğunu bilerek esas duruşumuzu alalım. Efendiler milletimiz çiftçidir. Milletin çiftçilikteki emeğini çağdaş ekonomik tedbirlerle en yüksek seviyeye çıkarmalıyız. Mustafa Kemal Paşa’nın bu konuşması, Kurtuluş Savaşı öncesi 1921’de yayınladığı Tekalif i Milliye emirleriyle birlikte aç kalmak, açıkta kalmak pahasına, vatanın ve milletin bağımsızlığı için varını yoğunu orduyla paylaşan Türk Milletini, Türk köylüsünü yücelttiği konuşmasıdır. Uğruna üstün mücadeleler verilen, topyekün savaşılıp kazanılan ulusal bağımsızlıktan sonra şimdi amaç ekonomiyi Millileştirerek, halkı yerli malı kullanıma teşvik edip, ekonomiden yabancı ellerin çekilmesini sağlamak ve ekonomide de tam bağımsızlık elde etmektir.
“Kurtuluş Savaşından sonra İstanbullu Türk tüccarlar Milli Türk Ticaret Birliğini kurdular. Birliğin kuruluş amacı yabancı ekonomilerle, dış ekonomik ilişkileri sürdüren azınlıkların tasfiyesiyle meydana gelen boşluğu doldurmaktı. Milli Türk Ticaret Birliği, Ocak 1923’te Ticaret i Hariciye Kongresi düzenlemeye karar verdi. Bu arada Ankara Hükümeti bir yandan Lozan’da karşılaşılan zorlukları Türk ve Dünya kamuoyuna duyurmak, diğer taraftan ekonominin çeşitli sorunlarını tartışmak üzere İzmir İktisat Kongresi hazırlıkları içerisindeydi. Milli Türk Ticaret Birliğinin de katıldığı İzmir İktisat Kongresi 17 Şubat – 4 Mart 1923 tarihleri arasında toplandı. “
Milli İktisat ve ekonominin bağımsızlığı için ilk önemli adım olan “Cumhuriyet Dönemi Türkiye iktisat tarihi yazınında İzmir İktisat Kongresi genellikle dönemin başlangıcı olarak kabul edilir.” “1923 yılının Şubat ayında toplanan ve pratik olmaktan çok sembolik önem taşıyan bir kongre de dönemin önemli uğraklarından biri sayılmalıdır: İzmir İktisat Kongresi. İktisat Vekili Mahmut Esat’ın “mesleki temsil” ilkesine göre örgütlediği, Kazım KARABEKİR’in başkanlık yaptığı, ve Mustafa Kemal’in açılış konuşmasıyla başlayan kongre, yeni rejimin karşılaşabileceği tüm iktisat politikası sorunlarının ve çiftçi, tüccar ve amele gruplarının blok oylarıyla kararların alındığı bir forum olmuştur.” Burada benimsenen ve iktisadi manada uygulanmak istenen düşünce II. Meşrutiyet Döneminde İttihat ve Terakki Cemiyetinin uyguladığı milli ekonomi anlayışının devamı niteliğindedir.
“İzmir İktisat Kongresi 1920’lerde izlenen iktisat politikaları açısından Osmanlı Devletinden Türkiye Cumhuriyetine geçişte bir kopuşun değil devamlılığın olduğunu, yani Milli İktisadın 1920’lerde sürdüğünü gösteren bir olgu olarak öne çıkar. İzmir İktisat Kongresini bu dönemde gerçekleştirilen, ekonomiyi Türkleştirme girişimleri bağlamında değerlendirmek gerekir.”
“İzmir’de toplanan Türkiye İktisat Kongresi’nin toplanma amacı, savaştan yorgun çıkmış olan iktisadi faktörlerin ve birimlerin birbirlerini tanımalarını sağlamak, onların ihtiyaçlarını tespit etmek, iktisadi konular üzerine dikkatleri çekmek ve iktisat politikalarını da bu sonuçlara göre belirleme isteğidir. Ülkedeki ekonomik yapılanmanın, uygulanacak iktisat politikasının yönünü belirleyen bir “Misak ı İktisadi” belirlenmiştir. Bu Misak ı İktisadi; yurtiçi sanayii kurmayı ve geliştirmeyi amaçlayan, özel girişime öncelik veren ve mülkiyet haklarına saygılı bir ekonomik sistemi oluşturmayı amaç edinmiştir kongrede alınan kararlar, “Misak ı İktisadi” ve “Çiftçi, Tüccar, Sanayici ve İşçi Gruplarına İlişkin Esaslar” olarak adlandırılan iki bölümde toplanmıştır.” İzmir İktisat Kongresinde alınan Milli İktisat’ın uygulanması ve yerli malı kullanılması ve halka tasarruf bilincinin aşılanmasına dair kararlar Cumhuriyetin ilk zamanlarından itibaren uygulanmaya başlanmıştır. “9 Aralık 1925’te kabul edilen Yerli Kumaştan Elbise giyilmesine dair 688 sayılı kanun bu uygulamanın güzel bir örneğidir.
İzmir’de emekli yüzbaşı Naim Bey’in girişimi ile kurulan Yerli Mamulatı Müstehlikler Cemiyeti okullarda, biçki dikiş yurtlarında yerli malı kullanıma yönelik konferanslar vermiş, okul kitaplarına bu görüşü destekleyen makale ve vecizeler konması konusunda Maarif Vekaleti nezdinde girişimde bulunmuş, yurdun birçok yerinde yerli malı koruma örgütleri açılmasını sağlamıştır.1929 yılında da İstanbul’da Yerli Malları Koruma Cemiyeti kurulmuştur. “
1929 yılının ortalarından itibaren dünya ekonomik buhranı Türkiyedeki tesirini ilk olarak milli paranın değerini kaybetmesi şeklinde göstermiştir. Bu duruma bağlı olarak Halkın alım gücü ve refah seviyesi düşünce devlet tasarrufu özendirme yerli malına teşvik ve israfı önleme çalışmalarına başladı. Bunları halka anlatma ve tasarrufun gündelik hayatta uygulanması noktasında devlet Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyetini görevlendirdi. “Cemiyet kuruluşundan başlayarak yoğun bir çalışma programı dahilinde sergiler, seminerler, mitingler, ve yılda bir kere gerçekleştirilen ve “Tasarruf ve Yerli Mallar Haftası” başta olmak üzere çeşitli halkla ilişkiler yöntemlerinden faydalanan geniş çaplı bir kampanya dönemine girilmiştir.”
Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin 1932 yılında ilim, edebiyat ve İktisat dergisi olan “İçtihat” Dergisine gönderdiği mektupta dönemin içinde bulunduğu iktisadi durumu ilk ağızdan okuma imkanı buluyoruz: “Milli İktisad ve Tasarruf Cemiyetinden aldığımız bir mektupda mühim ve hayati ir mes’le şerh olunmakdadır. Ez cümle deniliyor, ki geçen sene, buhran afyon ve tütünümüzü alıcısızlık yüzünden mahv etmişdi, Afyon ve tütün mustahsılları iktisaden mahv olmuşdu. Bu sene de buhran incirimizi, Fındığımızı, üzümümüzü, vurdu. Bu suretle de incir, üzüm, fındık müstahsillerimiz perişan bir hale düşmüşdür. Bu kötü vaz’iyetin akisleri büyükdür. Devlet vergileri artırmaya bu yüzden bu yüzden mecbur olur, ihracaat, kazanç, mu’amele vergileri namile alacağı paraları alamayınca devlet mekanizmesinin işlemesi için lazım parayı yeni vergi koymak suretile elde etmeye mecbur olur. Bu hale karşı çare düşündük o da fındık, üzüm, İncir mahsüllerimizi dahilde istihlak etmek yolunu açmakdır; Matbu’atımızın bu hususda propağanda yapmasını vatanperverliklerinden bekleriz” “Bizim mutala’amız şudur: “Mili İktisad ve tasarruf cemiyetinin yüreğile yüreğimiz beraber çarpıyor. Ve muhterem cemiyetin bu sözlerinde samimi bir endişe okunuyor; kendilerini tebrik ve tekrim etmek hakdır. Bizim şu sözlerimizin de yürekden gelen bir alaka ve muhabbet eseri olduğu kani olsunlar:
Nefis üzüm, incir ve fındığımızın dahilde istihlak olunmasını teşvik edelim bu hakikaten her cihetle doğru bir işdir. Fakat bu propağandayı Avrupada Amerikada Avustralyada ve hatta Afrikada yapmak daha doğru daha ziyade lazımdır. Milli iktisat ve tasarruf cemiyetinin ecnebi memleketlerde propağanda teşkilatı var mıdır? Bu teşkilat varsa nerelerde? Neden ibaretdir? “devise” ya’ni ecnebi parası memleketimize girmezse biz kolay yaşayamayız. Haricden almaya mecbur olduğumuz eşyayı te’diyeye imkan bulamayız. Mahsulatımızın alıcısının olmaması sebebi yalnız cihan buhranı değildir.
Bundan üç sene evvele gelinceye kadar Türkiye, İtalya’ya azim mikdarda yumurta ihraç ediyordu, köftehor bir yumurta tacirimiz bayat yumurtaları sandığın altına , tazelerini üstüne koyarak İtalyaya sevk etmek ayıbını irtikab etmiş, bunun üzerine emniyet münselib olmuş, İtalya yumurta satın alıcısı Türkiyeye kapısını kapamış. Şimdi yumurtayı Yunanistandan almakdadır. Fakat Yunanistanın İtalyayı doyuracak kadar yumurtası olmadığından bizden ucuz ucuz mübayı;’a ediyor ve yunan yumurtası namile İtalyaya sevk ediyor. İki sene evvel bu mes’eleden Türk Ocağında verdiğimiz bir konferansda bertafsil bahsetmiştik. Dahili matbuat mahsullerimizin dahilde de sarf olunmasını hiç çok görmeyiz. Çünki bu bir milyon lira on milyon lira getirir. Biz bu propağandaların usulünü yaratmak için kafa patlatmaya da muhtaç değiliz. Fransızların, Almanların, İngilizlerin, İtalyanların ve ba husus Japonların mal sürmek usullerini tatbik etmekle iktifa ederiz. Büyük müesseselere meccani nümuneler hanımdan bahs etmeksizin, ciddi bir tavr ile Prospectus ler göndermek, ticari iktisadi gazete ve mecmuaların birer sütun veya sahifesini isticar etmek ilah… gibi tedbirleri muhterem “Milli İktisad ve Tasarruf Cem’iyyeti” azası kardeşlerimiz derpiş etmişler midir? Bunun için para lazım, bu parayı kim verecek? İktisad Vekalet budcesi mi? Hayır, Bunu hatırdan bile geçirmeyiz; büyük ihracat mahsulatının mustahsillerinin münevver teşkilatı kim verecek münevver kafalar, yakını ve uzağı eyi görmeye muktedir gözler! Büyük Türkiye dostu E. Herriot İlim! İlim! Vatan için “devayi kül” ilimdir diyır. Biz bunu da kafi görmiyoruz. Biz ilim ve yürek! diyoruz. Umumi selamet ve saadet için titreyen yürek! Muhabbetsiz ilm neye yarar? Muhabbet ilimi de yaratır. Muhabbet büyükdür, onun yaratmak ve yaşatmak kuvveti güneşin yaratmak ve yaşatmak kudretinden büyükdür. Güneş muhabbetin timsalidir.”
“Cemiyet kuruluşunun ilk yıllarında her hafta toplanarak memleketin iktisadi yapısı üzerine fikir beyan eder ve hükümetin iktisadi sahada aldığı tedbirleri halka en iyi ve ikna edici şekilde nasıl duyurabileceği konusunu tartışırdı. Şube idareleri ise ayda iki defa toplanır ve altı ayda bir de faaliyetleri hakkında genel merkeze bilgi verirlerdi. Cemiyetin Kuruluş gayesi her vesile ile devletin ileri gelenleri tarafından da ifade edildiği gibi hükümetin, dünya ekonomik buhranının Türkiye’deki tesirlerini gidermek gayesiyle alacağı tedbirlerin halk tarafından benimsenmesini sağlamaya çalışmaktır. Bu sebeple Cemiyet Nizamnamesinde tespit edilen kuruluş gayesi, tamamen Başbakan İsmet İnönü’nün 12.12.1929 tarihli TBMM’deki konuşmasına dayanılarak hazırlandı. Buna göre Cemiyetin gayesi:
a- Halkı israfla mücadeleye, hesaplı ve tutumlu yaşamaya tasarrufa alıştırmak.
b- Yerli Mallarımızı tanıtmak, sevdirmek ve kullandırmak.
c- Yerli Mallarımızın miktarlarını çoğaltmaya, cinslerini, nefaset ve diğer evsafları itibariyla yabancı benzerlerinin seviyesine çıkarmaya ve fiyatlarını ucuzlatmaya çalışmak.
d- Yerli mallarımızın sürümünü arttırmak suretiyle milletin iyi yaşamasını temin etmek şeklinde tespit edilmiştir.
“Bunun için milletçe azami tasarrufa önem verilmeli, yerli malının kullanımı artırılmalıdır. İşte cemiyet bu hususların millet çapında benimsenmesi için nizamnamesinin 4,5 ve 6. Maddesinde ifade edilen amaçları doğrultusunda harekete geçti ve,
A- Halkı tasarrufa alıştıracak propagandalar yaptı.
B- Yurt içi ve Yurt dışında yerli mallarımızı tanıttı. Bu maksatla;
1-1929’dan itibaren her yıl Aralık ayının 12’sinde başlayan ve tüm memleketi kapsayan “Tasarruf ve Yerli Malı” Haftasını düzenledi.
2-Yurdun belli başlı büyük şehirlerinde yerli mallar sergisi açtı.
3-Yurt dışına açılacak beynelmilel sergilere katılarak, sanayi ve zirai ihraç ürünlerimizi dünya kamuoyuna tanıttı.
4-Genel amaca yönelik yayınlar yaptı.
C-Yerli mallarımızın miktarını, çeşitlerini ve kalitelerini artırmak maksadıyla,
1-Sanayi Kongresi,
2-Ziraat Kongresi, tertip etti.
D-Ankara’da bir sergi evi kurulmasını sağladı.
“Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin Türkiye’de ürün tarihi bağlamındaki en belirgin etkinliği ulusal yerli malları sergilerinin düzenlenmesidir. Cemiyet Budapeşte ve Leipzig uluslararası sergilerine katılım da sağlamıştır.” 22 “Sergi süresince Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin yayın müdürü Vedat Nedim (Tör) ile sanayi müfettişi; Derviş Bey’i hem ihraç ürünlerinin hem de yeni Türk Devletinin yapısıno ekonomik potansiyelini, turizm açısında tarihi ve doğal güzelliklerini tanıtmaları için hazır bulunduruldu.”23 “Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin Türkiyeyi Temsilen katıldığı 2. Sergi olan Leipzig’de de sergicilik açısından bazı tecrübesizliklere rastlandı ancak buna rağmen sergi amacına ulaştı. Hükümetin önem verdiği dış temaslarla ilgili çeşitli sosyal ve ticari bağlantılar yapıldı. Türkiye’nin sanayileşmiş ülkelerin büyük önem verdikleri maden ve mahsul zenginliğine sahip olduğu gösterildi. Turizm açısından tarihi ve doğal güzelliklerimizin reklamı yapıldı. Yabancı sermaye sahiplerine Türkiye’de yatırım yapmaları ya da ticari ilişki kurmaları durumunda karlı
çıkacakları anlatıldı. Ancak Osmanlı Dönemindeki tecrübelerden faydalanılarak ticari ilişkilerin tek taraflı olmayacağı, Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu mamul maddelerin ithal edilebilmesi için aynı zamanda ürettiklerini satması gerektiği özellikle vurgulandı. Çünkü bir ülkenin satın alma kabiliyeti satabilme kabiliyetiyle yakından ilgili olduğu biliniyordu. Bu nedenle Türkiye 1930-1938 devresinde ısrarla “malımızı alan ülkenin malını almak” politikasını takip etti. Budapeşte ve Leipzig uluslararası sergilerinde de yaptığı ticari bağlantılarda daima bu hakikati göz önünde bulundurdu.”24 “Türkiye’de 1851 uluslararası sergisine katılımın ardından yeni bir kavrayışla düzenlenmeye başlanan sergilenen, Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin aracılığıyla Erken Cumhuriyet Döneminde sürdürülerek başka bir düzleme taşındığı görülür. Cemiyet kurumsallaşmış sergiciliğin gelişmesine ve düzenli sergi faaliyetlerinin devam ettirilebilmesine yönelik bir adım olarak “Ankara Sergi Evi” Binasını yaptırır.”25 “ Açılışı dönemin Başbakanı İsmet İnönü yaptı. Açılışa parlamenterler, Ankara’da bulunan büyük ve Orta elçiler, Balkan antantı daimi komisyon üyeleri, yerli ve yabancı basın mensupları ve çok sayıda vatandaş katıldı. Burada bir konuşma yapan Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti Genel Sekreteri ve İzmir Milletvekili Rahmi (Köken) Bey, Sergi Evi’ne niçin ihtiyaç duyulduğunu şöyle izah etti: Şimdiye kadar kurulmuş olan sergiler bize sanatın en son vesikalarıyla bezenmiş, daimi bir Sergi Evi’nin inşa edilmesi ihtiyacını göstermiştir. Ankara böyle bir müesseseden uzun zaman mahrum kalamazdı. İşte bu ihtiyaçlardan Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin Teşebbüsü ile iftihar edebileceğimiz mimari eserlerimizden biri olan Ankara Sergi Evi meydana gelmiştir.”26 Bu dönemde yurdun 4 bir yanından gelen katılımcılar için Ankara dışında İstanbul’da da bir sergi açılmıştır. “ Katılan firmaların bir kısmı devletten endüstri teşviki alanlardır. Her türlü dokuma, mobilya ve diğer ahşap işleri metal endüstrisi ve atölyenin ürettiği ev eşyaları, atölye işi seramik ve cam ürünler, gıda ürünleri gibi halkın kullanıcı olarak tükettiği ürünler sergilenir. Yerli malları sergilerinde sistematik bir sınıflandırmaya gidilmemekle birlikte ürünlerin ağırlıklı olarak malzemelerine göre gruplandığı söylenebilir. Endüstri üretimi, el üretimi ayrımına da bakılmaz. Sergilenen ürünlerin hammaddeden son ürüne kadar süreciyle yerli olması serginin en karakteristik hedefidir.” Bu sergiler ülke içinde üretilen tamamen yerli ürünlerin bir araya getirilmesi ve halkın yerli malına talebinin artırılması, halkta tasarruf bilincinin oluşturulması ve Milli İktisada koyduğu katkı noktasında çok önemlidir.
“1930’lu yılların getirdiği yeni koşullarla birlikte, devletçilik dışa göre kapalı bir ekonomik yapıda büyük ölçüde iç kaynaklarla finanse edilen sanayileşme girişiminin motoru oldu. Diğer pek çok gelişmekte olan ülkede olduğu gibi, kapalı ekonomide ithal ikamesi yoluyla sanayileşmenin ilk adımları Büyük Ekonomik bunalım ve İkinci Dünya Savaşı yıllarında atıldı. İlk hedeflerse “Üç beyaz”ın yani şeker, un ve pamuklu dokumanın yurtiçi üretimini sağlamaktı.”Kamu İktisadi Girişimleri Sistemi Üçüncü Beş Yıllık Sanayi Planı (1934-1938) çerçevesinde Sümerbank’ın kurulmasıyla (1933) örgütleşme yoluna girdi; Sümerbank Sanayi İşletmeleri kurma yanında kendi alanında ticaret ve finansman işlerini yürütmekle görevlendirildi. Bunu enerji ve maden sektöründe üretim, ticaret ve finansman işlerini yürütmekle görevlendirilen Etibank (1935) ve yeraltı doğal kaynaklarını araştırıp bulmak ve işletmek amacına dönük çalışacak Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü (1935) izledi.”
“Cumhuriyetten sonra 1925’te çıkartılan yerli kumaştan elbise giyilmesine dair kanun ise sanayicilere destek olma yolunda atılmış uygulamadan yoksun bir girişim olarak kaldı. Bunun en önemli sebebi Türkiye’de günün şartlarına uygun hiçbir yerli sanayi kuruluşun bulunmaması dolayısıyla, Amerikan bezinden dikiş ipliğine kadar çeşitli ürünlerin dışarıda getirilmesiydi. Öte yandan iptidai yöntemlerle üretilebilen yerli mallarının reklamının yapılmamasının, ulaşım imkansızlıkları yüzünden yurdun her tarafına dağıtılamamasının ve dağıtanların da 1929’a kadar ithalata herhangi bir kısıtlama getirilememesinden dolayı ithal ürünleri ile rekabet edememesinin, yerli malı konusunda olumsuz etkileri vardı. Bütün bunların sonucunda halk psikolojik olarak ithal mallarının üstünlüğüne inandı. Hükümetin de 1929’a kadar iç ve dış olayların çokluğu yüzünden konuyu ciddi bir şekilde ele alamamasından dolayı yerli malına revacı artırmak 1923-1929 dönemi için güzel bir duygu olarak kaldı. Ancak 1929’da Dünya Ekonomi buhranının başlamasıyla yerli malı konusu yeniden gündeme geldi. Çünkü ithal tüketim mallarına verilen paranın miktarı hükümetin dış ödemeler dengesini sağlaması, milli paranın korunması, yeni yatırım imkanlarının gerçekleştirilmesi v.b girişimlerini önemli ölçüde engelliyordu.”
Pamuklu Dokumanın yurt içinde üretiminin sağlanmasını teşvik etmek için halkın yerli malı kumaştan yapılmış kıyafetlere rağbet göstermesinin sağlanması gerekiyordu. Bu konuyla ilgili Mustafa Kemal Atatürk’ün çalışanı Cemal Granda “Atatürk’ün Uşağı’nın Gizli Defteri” isimli kitabında Mustafa Kemal Atatürk’ün yerli kumaş kullanımıyla ilgili gösterdiği hassasiyeti onunla olan bir anısıyla anlatmıştır. “ Yalova’da uzun süre kaldık. Akşamları Atatürk’ün sofrası yine konuklarla dolup taşıyor, birçok yurt sorunları bu sofrada görüşülüyordu. Bir akşam yerli malı kullanılması üstüne bir konuşma oldu. Herkes düşüncelerini söylüyor, yurtta yerli endüstrinin gelişmesi için büyük bir kampanya açılması, herkesin yerli malı yemesi, yerli malı giyinmesi isteniyordu.Yerli Malı haftasının açıklanışı da bu günlere rastlar. Atatürk herkesin öne sürdüğü düşünceleri, her zamanki dikkatiyle dinledikten sonra: “Bundan sonra önder olarak benim de yerli malı kullanmam gerek Gardroptaki elbiselerimi getirin. Köşkün önünde yakın!” buyruğunu verdi. Herkeste bir sessizlik. O şen gürültülü sofra sanki bir anda mezar sessizliğine bürümüştü. Herkes birbirinin yüzüne bakıyordu. Sessizliği ilk önce konuklar arasında bulunan Ulus baş yazarı Falih Rıfkı ATAY bozmaya cesaret edebildi: “Paşacığım elbiseleri yakmayın, birer tanesini bizlere verin. Biz de hatıra olarak saklayalım.” Deyince Atatürk hafifçe gülümsedi : “Peki”. Dedi Orada hazır bulunan herkese birer kat elbise verildi. Bunların artık o elbiseleri hatıra olarak mı sakladıklarını, yoksa giyerek mi eskittiklerini bilemem. Bir gün sonra Beyoğlu’nun tanınmış terzilerinden Arman, Yalova’ya getirildi. Atatürk köşktekilerin gözleri önünde yerli kumaştan elbiselerini kestirdi ve diktirdi. O olaydan sonra Atatürk, elbiselerini hep yerli kumaştan seçip Arman’a diktirmiştir. Bir daha İsviçre’den kumaş gelmedi.”
“14 Aralık 1929’da Kazım ÖZALP başkanlığında resmen kurulan “Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti” yerli malı politikasının uygulanması ve özellikle toplumda yerli malı kullanımını özendirme faaliyetlerinde bulunmuştur. Cumhurbaşkanı Atatürk’ün kuruluşunu desteklediği ve fahri başkanı olduğu cemiyet, devletin ileri gelenlerinin destek ve katılımlarıyla önemini artırmıştır.Yerli Malı konusunda üretim kadar tüketim konusunda da çalışmalar yapan cemiyet; açtığı şubeler, düzenlediği sergiler, mitingler ve yarışmalarla günümüze taş çıkaracak propagandalar yapmıştır. Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin dışında kamuoyu, devlet daireleri, okullar ve gazetelerde yerli malı seferberliğine girilmiştir. Bu seferberlik, açılan yerli sanayi kuruluşlarının üretimleriyle birleşince ilerleyen on yıl içinde ülkede ihracat ürünlerinin satışında ve yerli malı tüketiminde büyük oranda artış yaşanmıştır.”
1929 yılından itibaren 12-19 Aralık tarihlerinde yurt genelinde kutlanması belirlenen Yerli Malı ve Tasarruf Günü haftası, o günlerden günümüze kadar gelmiştir. Okullarda sınıf öğretmenlerinin öğrencilere yerli ürün kullanmayı teşvik etmek amacıyla evde yapılan yiyecekler, yerli üretim meyve, sebze ve ev yapımı içecekler eşliğinde günün önemini anlatan özlü sözler ve şiirlerle coşkuyla kutlanmaya devam edilmektedir. Böylelikle Tasarrufun ve Yerli Malı Kullanımının Milli Ekonomiye olan katkısı küçük yaşlardan itibaren çocuklara aşılanmış, bu zihniyette nesiller yetiştirmek amaçlanmıştır.
Ülkenin sadece zor zamanlarında değil her şartta ve koşulda Yerli Malına öncelik vermek, israftan kaçınmak, milli ekonominin kalkınmasına katkı koymak vatanını seven ve ulus bilinci gelişmiş her yurttaşın öncelikli görevi olmalıdır.
KAYNAKÇA
Atatürk’ün Söylev Demeçleri I-II
Boratav, K., Türkiye İktisat Tarihi 1908-2015.
Çavdar, T., Türkiye Ekonomisinin Tarihi 1900-1960: Yirminci Yüzyıl Türkiye İktisat Tarihi
Duman, 1990, Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti
Granda, Atatük’ün Uşağının Gizli Defteri
İçtihat, 15 Teşrini evvel, 1932 sayı 355
G.Kazgan, Tanzimattan XXI. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi
Koçtürk, M.Gölalan, Üçüncü Sektör Kooperatifçilik,2010,45,(2) 1923-1950 Türkiye Ekonomisinin Yapısal Analizi
Koraltürk, Erken Cumhuriyet Döneminde Ekonominin Türkleştirilmesi
Özçaylak, Cumhuriyet Dönemi Ekonomisinde Yerli Malı Politikaları ve Uygulamaları
Özgür C, S. Taşdan Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyetinin Propaganda ve Halkla İlişkiler Bağlamında Değerlendirilmesi
Resmi Gazete, 20 Aralık 1925
Semiz, Atatürk Döneminin İktisadi Politikası,Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti
Toprak, Türkiyede Milli İktisat 1908-1918
Turan, A. Ödekan, İTÜ Dergisi, Erken Cumhuriyet Döneminde Yerli Malı Kanunu ve İstanbul Yerli Malı Sergileri