T.C.
İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI ANABİLİM DALI
YÜKSEKLİSANS TEZİ
12 MART MUHTIRASI’NIN 1970-1980 DÖNEMİ TÜRK HİKÂYELERİNE YANSIMASI
ORHAN GÖZÜBÜYÜK 2501131151
TEZ DANIŞMANI
Yrd. Doç. Dr. Mehmet Yalçın YILMAZ
İSTANBUL - 2017
iii
ÖZ
12 MART MUHTIRASI’NIN 1970-1980 DÖNEMİ TÜRK HİKÂYELERİNE YANSIMASI
ORHAN GÖZÜBÜYÜK
12 Mart 1971 Muhtırası, Türkiye tarihinin en önemli siyasi olaylarından biridir. Bu muhtıra ve ardından gelen sıkıyönetim özellikle toplumun sol ideolojiye bağlı kesimlerine yönelik zorlu bir süreci baĢlatmıĢtır. Toplumu derinden etkileyen 12 Mart Muhtırası hikâyelere de yansımıĢ, edebiyatımızda özellikle toplumcu gerçekçi sanat anlayıĢına bağlı yazarlar tarafından konu edinilmiĢtir.
Bu tezde, 1970-1980 yılları arasında yayımlanan hikâyeler, toplumcu gerçekçi sanat anlayıĢı bağlamında incelenmiĢtir. 12 Mart Muhtırası‘nın etkilerini doğrudan yansıtan hikâyelerle 1970‘li yıllarda sol hareketin gündemi içinde yer alan siyasi, sosyal ve ekonomik sorunları konu edinen hikâyeler muhteva açısından ortak baĢlıklar altında toplanarak, benzer veya farklı özellikleri vurgulanarak ve genel değerlendirmeler yapılarak ele alınmıĢtır. Bu amaçla, teze konu olan hikâyeler, 1970 ve 1980 arası yazılmıĢ hikâyelerle sınırlandırılmıĢ; 1970‘te baĢlayıp 1980 Askerî Darbesi ile kapanan on yıllık dönem, toplumcu gerçekçi Türk hikâyeciliği açısından bütüncül bir yaklaĢımla değerlendirilmek istenmiĢtir.
Anahtar Sözcükler: 12 Mart Muhtırası, 12 Mart Dönemi, toplumcu gerçekçilik, Türk hikâyesi, Türk edebiyatı, darbe edebiyatı
iv
ABSTRACT
THE REFLECTİON OF MARCH 12 MEMORANDUM ON THE TURKİSH STORİES DURİNG 1970-1980
ORHAN GÖZÜBÜYÜK
March 12, 1971 Memorandum is one of the most important political events of Turkey's history. This memorandum and the following martial law started a difficult process related to the groups who are connected especially to the left ideology in the society. March 12 Memorandum which influenced deeply the society were reflected on the stories, it was entreated by the authors who are connected especially to the socialist realist sense of art in our literature
.
In this thesis, the stories which were published between 1970-1980 were examined in the context of the socialist realist sense in the art. The stories which mentioned the political, social and economic problems which were included in the left act's agenda in 1970's were considered with the stories which reflected directly the effects of March 12 Memorandum as they were collected under a common titles in terms of the content, as their similar or different properties were emphasized and the general evaluations were done. With this purpose, the stories which were subject to the thesis were restricted with the stories which were written between 1970 and 1980; the decennium which started in 1970 and ended with 1980 Military Coup were demanded to be evaluated with an integrative approach in terms of the socialist realist Turkish storytelling.
Key Words: March 12 Memorandum, March 12 Period, socialist realism, Turkish story, Turkish literature, coup literature
v
ÖN SÖZ
12 Mart 1971‘de askerlerin yönetime el koyması, toplumsal hayatı özellikle de sol harekete bağlı kitleleri ciddi bir biçimde etkilemiĢtir. Bu tezde, 12 Mart Muhtırası ile baĢlayan ve 12 Eylül Darbesi ile sonlanan yaklaĢık on yıllık bir süre içinde, toplumcu gerçekçi yazarların ortaya koyduğu hikâye türündeki eserler incelenmiĢtir.
Tez, giriĢ bölümü dıĢında ―12 Mart Muhtırası‘nı Hazırlayan Siyasi ve Sosyal Olaylar‖, ―Toplumcu Gerçekçilik‖, ―12 Mart Muhtırası‘nın 1970-1980 Dönemi Türk Hikâyelerine Yansıması‖ baĢlıklı üç bölüm, sonuç ve kaynakçadan oluĢmaktadır.
GiriĢ bölümünde 12 Mart Muhtırası‘nın, Türk edebiyatı üzerindeki etkisi ele alınmıĢtır. Bu bölümde yazarların bu muhtırayı nasıl algıladıkları, 12 Mart Muhtırası‘nın bir önceki askerî müdahaleden farklı olarak neden yazarların temel konusu haline geldiği üzerinde durulmuĢtur.
Tezin birinci bölümünde, 1970-1980 yılları arasında yazılan hikâyelerin daha iyi anlaĢılabilmesi için 12 Mart Muhtırası‘nı hazırlayan siyasî, sosyal ve ekonomik olaylar incelenmiĢtir. Ayrıca, toplumcu gerçekçi yazarların bağlı olduğu sol hareketin, 1960‘lar ve 1970‘ler boyunca Türkiye siyasetinde oynadığı rol ve devrim tartıĢmaları üzerinde durulmuĢtur.
Tezin ikinci bölümünde, toplumcu gerçekçi sanat anlayıĢının özellikleri incelenmiĢtir. Bu bölümde, toplumcu gerçekçi sanat anlayıĢının tarihsel geliĢimi ve bu edebî akıma bağlı sanatçıların hangi motivasyonlarla eserlerini oluĢturdukları ortaya konmuĢtur. Toplumcu gerçekçiliğin genel özelliklerinden sonra, bu sanat anlayıĢının Türk hikâyeciliğine etkisinden bahsedilmiĢtir.
Üçüncü bölümde, 1970-1980 yılları arasında yayımlanan Türk hikâyeleri, toplumcu gerçekçi sanat anlayıĢı bakımından değerlendirilmiĢtir. Öncelikle 1970- 1980 yılları arasında basılmıĢ hikâyeler tespit edilmiĢtir. Belirlenen hikâye kitapları okunup toplumcu gerçekçilik anlayıĢı ile kaleme alınan hikâyeler saptanmıĢtır.
Saptanan hikâyeler, ele aldıkları temalar bakımından incelenmiĢ; yazarların konuyu yaklaĢım biçimlerinin farklı ve ortak yönleri belirtilerek genel değerlendirmeler yapılmıĢtır.
vi Sonuç bölümünde ise, dönemin toplumcu gerçekçi hikâyelerinden hareketle ulaĢılan neticeler değerlendirilmiĢtir. 12 Mart döneminde kaleme alınan toplumcu gerçekçi Türk hikâyesinin edebiyatımız açısından önemi üzerinde durulmuĢtur.
Bu çalıĢma sırasında değerli katkılarını sunan tez danıĢmanım Yrd. Doç. Dr.
Mehmet Yalçın Yılmaz‘a, AraĢ. Gör. Filiz Ferhatoğlu‘na ve bu çalıĢmanın oluĢması aĢamasında benden desteklerini esirgemeyen aileme teĢekkür ederim.
Ġstanbul, 2017 Orhan GÖZÜBÜYÜK
vii İÇİNDEKİLER
ÖZ ... iii
ABSTRACT ... iv
ÖN SÖZ ... v
KISALTMALAR LİSTESİ ... ix
GİRİŞ ... 1
BİRİNCİ BÖLÜM 12 MART MUHTIRASI'NI HAZIRLAYAN SİYASİ VE SOSYAL OLAYLAR 1.1. 1960 Anayasası ... 5
1.2. 1960‘lı Yıllarda Ġç ve DıĢ GeliĢmeler ... 12
1.3. Parlamento DıĢı Muhalefet ... 17
1.4. 12 Mart Muhtırası ve Etkileri ... 32
İKİNCİ BÖLÜM TOPLUMCU GERÇEKÇİLİK 2.1. Gerçekçilik ... 39
2.2. Toplumcu Gerçekçilik ... 44
2.3. Türk Hikâyesinde Toplumcu Gerçekçilik ... 49
viii ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
12 MART MUHTIRASI'NIN 1970-1980 DÖNEMİ TÜRK HİKÂYELERİNE YANSIMASI
3.1. Sıkıyönetim ... 63
3.2. Mücadele ... 75
3.2.1. ĠĢçi ve Köylü Mücadelesi ... 80
3.2.2. Öğrenci Mücadelesi ... 92
3.2.3. Silahlı Mücadele... 96
3.2.4. Anti-Komünizmle Mücadele ... 101
3.3. Ezenler-Ezilenler ... 110
3.4. Ġçeridekiler-DıĢarıdakiler ... 129
3.5. UyanıĢ ... 144
SONUÇ ... 158
KAYNAKÇA ... 162
ix
KISALTMALAR LİSTESİ
ABD : Amerika BirleĢik Devletleri a.g.e. : Adı geçen eser
a.g.m. : Adı geçen makale AP : Adalet Partisi
Bkz. : Bakınız
bs. : Baskı, basım
C. : Cilt
CHP : Cumhuriyet Halk Partisi
CKMP : Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi DEV-GENÇ : Türkiye Devrimci Gençlik Federasyonu DİSK : Devrimci ĠĢçi Sendikaları Konfederasyonu
DP : Demokrat Parti
DPT : Devlet Planlama TeĢkilatı FKF : Fikir Kulüpleri Federasyonu GSMH : Gayri Safi Millî Hasıla MBK : Millî Birlik Komitesi MDD : Millî Demokratik Devrim MHP : Milliyetçi Hareket Partisi
x ODTÜ : Orta Doğu Teknik Üniversitesi
NATO : Kuzey Atlantik AntlaĢması Örgütü s. : Sayfa
SKB : Silahlı Kuvvetler Birliği
SSCB : Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği TBMM : Türkiye Büyük Millet Meclisi
THKO : Türkiye Halk KurtuluĢ Ordusu
THKP-C : Türkiye Halk KurtuluĢ Partisi-Cephesi TİKKO : Türkiye ĠĢçi Köylü KurtuluĢ Ordusu TİP : Türkiye ĠĢçi Partisi
TKP-ML : Türkiye Komünist Partisi-Marksist/Leninist TSK : Türk Silahlı Kuvvetleri
1
GİRİŞ
Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı incelendiğinde, bazı siyasî ve sosyal olayların, yazarlar ve Ģairler tarafından çokça konu edinildiği göze çarpar. Elbette bu durum, öncelikle bir olayın, toplumsal yaĢamı ne ölçüde etkilediği ile ilgilidir. Fakat bu durumun ortaya çıkmasında aydınların ve yazarların söz konusu siyasî ve toplumsal olayı nasıl değerlendirdiği de son derece önemlidir.1 Belli bir tarihsel dönemi ele alan eserlerin çokluğu, Cumhuriyet Dönemi Türk edebiyatında belirli türlerde yeni kategorilerin ortaya çıkmasını sağlar. Cumhuriyet Dönemi‘nde böyle bir kategorinin ortaya çıkmasına neden olan siyasî olayların baĢında 12 Mart Muhtırası gelir. Bu muhtıra çevresinde yaĢananlar ve yazılanlar ―12 Mart Edebiyatı‖
gibi bir alt kategorinin oluĢmasını beraberinde getirir.
12 Mart dönemi, teorik bir araĢtırma alanı olduğu kadar aynı zamanda sanatsal bir araĢtırma alanıdır. Toplumsal hayatı sarsıcı bir biçimde etkileyen bu olayın, sanat dünyasına da yansıması kaçınılmazdır. Nitekim 12 Mart‘ın bu sarsıcı etkilerini konu edinen birçok eser oluĢturulmuĢtur.2 A. Ömer TürkeĢ, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı‘nda toplumcu gerçekçi romanları değerlendirdiği yazısında, 12 Mart Muhtırası‘nın sanat ve edebiyat üzerinde ne kadar etkili olduğunu Ģu sözlerle belirtir:
―Türk romanında gerçek anlamıyla politik türe dâhil olabilecek örneklerin ortaya çıkıĢının miladı 12 Mart‘tır. O zamana kadar görülmedik bir baskı ve Ģiddeti içeren bu siyasî tarih, romanların, öykülerin, Ģiirin ve müziğin merkezine yerleĢiverdi.‖3
1A. Ömer TürkeĢ, Türk edebiyatında 27 Mayıs Darbesi‘ni anlatan çok az roman olduğunu çünkü Türk romancısı ve aydınında, bu askerî müdahalenin bir darbe mi yoksa özgürlükçü bir ihtilâl mi olduğu konusunda bir kafa karıĢıklığı olduğunu belirtir. A. Ömer TürkeĢ, ―Sol‖un Romanı‖, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: Sol, Editör: Tanıl Bora, Murat Gültekingil, C.VIII, 2. bs., ĠletiĢim Yayınları, Ġstanbul 2008, s. 1056.
2Murat Belge, Edebiyat Üstüne Yazılar, Yapı Kredi Yayınları, Ġstanbul 1994, s. 98.
3TürkeĢ, a.g.m., s. 1060.
2 12 Mart Muhtırası ―sol‖ ideolojileri hedef almıĢ bir muhtıradır. Bu yüzden de en geniĢ yankılarını, toplumcu gerçekçi yazarların eserlerinde bulur. Türk edebiyatında Marksist ideolojiye angaje sanatçıların bağlı oldukları bu sanat anlayıĢı, Cumhuriyet Dönemi‘nde edebiyatımızdaki en önemli yönelimlerden biridir. 1930‘lu yıllarda, Ģiirde Nazım Hikmet; roman ve hikâyede Sadri Ertem ve Sabahattin Ali gibi sanatçılarla edebiyatımızda güçlü bir biçimde ortaya çıkan toplumcu gerçekçilik, 1980‘li yıllara kadar güçlü bir biçimde varlığını sürdürmüĢtür.
12 Mart‘ın edebiyatın odağına yerleĢmesinde önemli bir rol oynayan ve 12 Mart sonrasında öykü ve roman alanında ismini duyuran toplumcu gerçekçi yazarların büyük bir kısmı, 1968 öğrenci hareketi ile iliĢkili ve muhtıranın ardından toparlanmaya baĢlayan sosyalist örgütlenmelere yakın olan kiĢilerdir.4 Bu yazarlar, edebiyata estetik bir kaygıdan çok bir fayda prensibi ile yaklaĢmıĢ, eserlerini ideolojilerini aktarmak için bir araç olarak kullanmıĢlardır.5 Adnan Özyalçıner,
―Madem politika yapmak yasaktı, o zaman biz de edebiyat yoluyla düĢüncelerimizi dile getirebilirdik. (…) 12 Mart 1971 muhtırasından sonra yaĢananlara karĢı çıkmak için bu yöntemi kullanmıĢtık.‖6 derken bu durumu ortaya koyar. Behice Boran‘ın Ģu tespiti de bu yargıyı destekler niteliktedir:
―(…) Ģiddetli baskı rejimi altında sol akım zaman zaman takibata uğrayan bir yeraltı faaliyeti olarak yürümüĢ, öte yandan da sanat, edebiyat ve sosyal bilimler alanındaki ve dağınık olarak da baĢka alanlardaki aydınlar arasında bir fikir akımı olarak tutunmuĢ, fikir, sanat, edebiyat yayınları, dergileri halinde ifadesini bulmuĢtur.‖7
Eserlerinde özellikle köylülerin ve iĢçilerin sorunlarına geniĢ yer veren bu sanatçılar, eserlerini ideolojilerinin hizmetine sunmuĢlardır. Bu sanatçıların eserlerinde emek, sömürü, direniĢ, umut ve geleceğe inanç temaları en sık görülen
4TürkeĢ, a.g.m., s. 1060.
5Berna Moran, 12 Mart romanlarında estetik yönün ikinci plana atılmasının, 12 Mart romanını tarihsel değeri için okunan sosyolojik romanlar sınıfına kattığını belirtir. Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış 3, 12. bs., ĠletiĢim Yayınları, Ġstanbul 2007, s. 17.
6Aktaran: TürkeĢ, a.g.m, s. 1061
7Behice Boran, Türkiye ve Sosyalizm Sorunları, Gün Yayınları, Ġstanbul 1968, s. 39.
3 temalardır. 12 Mart Muhtırası ile birlikte toplumcu gerçekçi edebiyatın konuları daha da çeĢitlilik kazanır. Sıkıyönetim, hapishane ve iĢkence bu dönemde toplumcu gerçekçi edebiyatın konu haritasına dâhil olur. Ayrıca solun yükseliĢte olduğu 1960‘lar boyunca sol ideolojiler içinde tartıĢılan birçok sorun da toplumcu gerçekçi sanatçıların eserlerinde karĢılık bulur.
Toplumu derinden etkileyen, edebiyatta geniĢ yankılar uyandıran 12 Mart‘ı ele alan eserler, ―12 Mart Edebiyatı‖ Ģeklinde tanımlanan bir kategoride değerlendirilmiĢtir. Toplumcu gerçekçi yazarlar, 12 Mart dönemini sadece romanlarında ele almamıĢ, yazdıkları hikâyelerde de bu muhtıranın etkileri ve sol hareketin gündemindeki sorunlar üzerinde durmuĢlardır. Ġdeolojik bir perspektifle yazılan bu hikâyeler, toplumcu gerçekçi yazarların gözünden bir dönemin panoramasını verir. 1970‘li yıllar, 1960‘lardaki siyasî ve sosyal olayların da etkisiyle Türkiye siyasî hayatında oldukça çalkantılı bir döneme iĢaret eder. Toplumcu gerçekçi yazarlar, böyle bir siyasî atmosferde ürünlerini meydana getirmiĢlerdir ve hikâyeleri de bu çalkantılı döneme tanıklık eden birer belge niteliği taĢır.
Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı‘nda önemli bir yere sahip olan 12 Mart edebiyatı, günümüze kadar daha çok roman boyutu ile ele alınmıĢ; Ģiir ve hikâye türleri bunun dıĢında bırakılmıĢtır. Hem Türk edebiyatı üzerinde değerli incelemeleri olan eleĢtirmenler hem de edebiyat araĢtırmacıları, edebiyatın 12 Mart iliĢkisini, romanla sınırlı tutmuĢ; Ģiir ve hikâye türleri, bu bağlamda araĢtırmacıların ve eleĢtirmenlerin ilgi alanına girmemiĢtir.8
8Bkz. Fethi Naci, 100 Soruda Türkiye’de Roman ve Toplumsal Değişme, Gerçek Yayınevi, Ġstanbul 1981.; Murat Belge, ―12 Mart Romanlarına Genel Bir BakıĢ‖, Birikim, Sayı:12, ġubat 1976, s. 8-16.; Murat Belge, ―Bir ‗Edebiyat Malzemesi‘ Olarak 12 Mart YaĢantısı‖, Birikim, Sayı:14, Nisan 1976, s. 14-21.; A. Ömer TürkeĢ, ―12 Mart‘ın Masumları‖, Radikal Gazetesi Kitap Eki, 21 Nisan 2006.; A. Ömer TürkeĢ, ―Romanda 12 Mart Suretleri ve 68 KuĢağı‖, Birikim, Sayı:132, Nisan 2000, s. 80-85.; Medet Turan, Türk Romanında 12 Mart, Dönence Yayınları, Ġstanbul 2009.; Selim Ġleri,
―Bu Dönemin Edebiyatı‖, Yeni Ufuklar, C.XXII, Sayı:255, Aralık 1974, s. 33-38.; Demir Özlü, ―12 Mart Romanları Baskılardan Kaynaklanan Bir ‗Roman Topluluğu‘ Olarak Ele Alınmalıdır‖, Milliyet Sanat, Sayı:238, 1 Temmuz 1977, s. 12-15.; Ekrem IĢın, ―Romanımızda 12 Mart Sorunsalı‖, Özgür İnsan, C.VI, Sayı:46, Ağustos 1977, s. 67-72.; Musa Topkaya, ―12 Mart Muhtırası‘nın Türk Romanına Yansımaları‖, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, YayımlanmamıĢ Doktora Tezi, Edirne 2015.; Ali Murat Akser, ―YitirilmiĢ Mücadele: 12 Mart Romanlarında Aydının Konumu‖, Boğaziçi Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, YayımlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Ġstanbul 1999.; Defne Bilir, ―12 Mart Romanları Tematik Ġnceleme‖, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, YayımlanmamıĢ Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2001.
4 Bu çalıĢma, bugüne kadar sadece roman türü ile sınırlandırılarak araĢtırmalara konu edilmiĢ 12 Mart Muhtırası‘nın, Türk hikâyelerine yansımalarını ortaya koymak amacını taĢır. 27 Mayıs‘tan sonra yeni bir askeri müdahaleye doğru giden süreçteki siyasi ve toplumsal olaylar, tezin birinci bölümünde de ortaya koyulmaya çalıĢıldığı gibi 1960 yılların sonuna doğru yükselme göstermiĢtir.
Muhtıra sonrasında ürün vermiĢ toplumcu gerçekçi hikâyeciler, 1960‘lı yılların sonlarında yaĢanmıĢ Kanlı Pazar, üniversite iĢgalleri, 15-16 Haziran iĢçi yürüyüĢleri ve sol kesimin silahlı bir mücadeleye giriĢmesi gibi birçok siyasi ve toplumsal olayı hikâyelerinde ele almıĢtır. Bu çalıĢmada ise 1960‘lı yıllara uzanılmamıĢ, muhtıranın hemen öncesinden 1970 yılından baĢlayarak on yıllık bir süreçte yayımlanan hikâye kitapları incelemeye konu edinilmiĢtir.
5
BİRİNCİ BÖLÜM
12 MART MUHTIRASI’NI HAZIRLAYAN SİYASİ VE SOSYAL OLAYLAR
1.1. 1960 Anayasası
12 Mart günü saat 13.00‘te, TRT radyolarından okunan ve Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK), en üst düzey komutanlarından Genelkurmay BaĢkanı Org.
Memduh Tağmaç, Kara Kuvvetleri Komutanı Org. Faruk Gürler, Hava Kuvvetleri Komutanı Org. Muhsin Batur ve Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Celal Eyiceoğlu‘nun imzalarını taĢıyan bir muhtırayla yönetime el koyar. Türk siyasi hayatında gerçek anlamda 1950‘de baĢlayan çok partili yaĢamla büyük bir ivme kazanan demokratik süreç, 27 Mayıs Darbesi ile büyük bir yara alacak; sadece on sene sonra TSK‘nin tekrar yönetime el koymasıyla bir kez daha sekteye uğrayacaktır.
Radyodan okunan ve siyasi yaĢamımızda yeni bir dönemin baĢlangıcını haber veren muhtıra Ģu üç maddeden oluĢur:
―1. Parlamento ve hükümet; süregelen tutum, görüĢ ve icraatıyla yurdumuzu anarĢi, kardeĢ kavgası, sosyal ve ekonomik huzursuzluk içine sokmuĢ, Atatürk‘ün bize hedef verdiği çağdaĢ uygarlık düzeyine ulaĢmak umudunu kamuoyunda yitirmiĢ ve anayasanın öngördüğü reformları, tahakkuk ettirememiĢ olup, Türkiye Cumhuriyeti‘nin geleceği ağır bir tehlike içine düĢürülmüĢtür.
2. Türk milletinin ve sinesinden çıkan Silahlı Kuvvetlerinin bu vahim ortam hakkında duyduğu üzüntü ve ümitsizliği giderecek;
çarelerin partiler üstü bir anlayıĢla meclisimizce değerlendirilerek mevcut anarĢik durumu giderecek; anayasanın öngördüğü reformları Atatürkçü bir görüĢle ele alacak ve inkılap kânunlarını uygulayacak kuvvetli ve inandırıcı bir hükümetin demokratik kurallar içinde teĢkili zaruri görülmektedir.
3. Bu husus süratle tahakkuk ettirilmediği takdirde Türk Silahlı Kuvvetleri, kanunların kendisine vermiĢ olduğu Türkiye
6 Cumhuriyetini korumak ve kollamak görevini yerine getirerek idareyi
doğrudan doğruya üzerine almaya kararlıdır.
Bilgilerinize…‖
Muhtıra‘nın asıl vurucu yanı üçüncü maddesinde yer alan ―Türk Silahlı Kuvvetleri kânunların kendisine vermiĢ olduğu Türkiye Cumhuriyeti‘ni korumak ve kollamak görevi‖ ifadesidir. Bu madde, 27 Mayıs Darbesi ile açılmıĢ askerî müdahale tarihimizde ordunun bekçilik misyonunu iyiden iyiye benimsediğinin ve gerekli gördüğü her koĢulda hiç tereddüt etmeden yönetime el koyacağının açık bir beyanıdır. Muhtıra‘nın neden verildiği ilk maddede açıkça ortaya konur: Yurt anarĢi, kardeĢ kavgası, sosyal ve ekonomik huzursuzluklar içine sokulmuĢ ve kamuoyu Atatürk‘ün hedef gösterdiği çağdaĢ uygarlık seviyesine ulaĢmak ümidini yitirmiĢtir.
Bu durumun birinci derecede sorumlusu ise parlamento ve hükümettir. Muhtıranın ikinci maddesinde ise ne yapılması gerektiği açıkça belirtilir: Meclis içinde mevcut anarĢik duruma son verecek ve anayasanın öngördüğü reformları Atatürkçü bir görüĢle ele alacak partiler üstü bir hükümet kurulmalıdır.
1960‘lı yılların hemen baĢında hazırlanan yeni anayasa, 1960‘lı yıllar boyunca yaĢanan birçok geliĢmenin merkezinde yer alır. 1960 ve 1970 yılları arasında yaĢanan toplumsal değiĢim, hızlı sanayileĢme, kentleĢme, aydınlar arasındaki tartıĢmalar, bu tartıĢmaların ordudaki yansımaları anarĢi ortamının ve kardeĢ kavgasının esas sebepleridir. Bu sosyal, siyasi ve ekonomik yapı bilinmeden 12 Mart‘a nasıl gelindiğini değerlendirmek mümkün değildir.9
1960-1971 arasında sol hareket Türkiye siyasi yaĢamında önemli bir rol oynar. Bunun en önemli nedeni, 1960-1971 dönemi Türkiye gündemine, çeĢitli varyasyonlarıyla sol düĢünce akımlarının egemen olmasıdır. Bu dönemde Türkiye gündemini belirleyen yeni fikirler solda ortaya çıkmıĢ ve ağırlığını kitap, dergi, makale boyutunda toplumun her kesimine hissettirmiĢtir.10 Türk solu üzerine eleĢtirel bir deneme yazmıĢ olan Ergun Aydınoğlu, Türkiye‘deki sol hareketin tarihi çok
9Davut Dursun, 12 Mart Darbesi: Hatıralar, Gözlemler, Düşünceler, ġehir Yayınları, Ġstanbul 2003, s. 13.
10H. Bayram Kaçmazoğlu, Türkiye’de Siyasal Fikir Hareketleri: 27 Mayıs’tan 12 Mart’a, Birey Yayınları, Ġstanbul 1995, s. 9.
7 eskilere dayanmasına karĢın eserini 1960-1971 yılları ile sınırlar. Türk solunun ülke siyaseti içinde küçük bir niceliğe sahip olmasına rağmen bu konumuyla orantısız bir etkinliğe sahip olduğunu belirten Aydınoğlu, Türk solunu incelerken neden sadece bu dönemi ele aldığını Ģu Ģekilde ortaya koyar:
―27 Mayıs‘ın açılıĢını yaptığı dönem sadece yeni bir siyasal üstyapıya değil, aynı zamanda yeni bir politik kültürün oluĢumuna da tekabül eder. Bir çırpıda açılan kanallardan yepyeni sosyal hareketler fıĢkırır. Ezilen ulusun bilincindeki canlanmadan, gençliğin ve aydınların politikleĢmesine, sendika ve iĢçi hareketinin özgürleĢmesine, tabu konuların tartıĢılmasına dek pek çok yenilik, hemen bir iki yılın içinde gerçekleĢir. Bu son derece özgür Ģartlarda, embriyon biçimlerde de olsa kitlelerin politikada aktif rol almaya baĢlaması, özgür düĢünce, öğrenme kaygusu, tolerans ve radikalizm gibi özelliklerle bir arada bulunmayı becerebilir.‖11
12 Mart Muhtırası‘nın verilmesinde, Türk solunun o güne kadar Türk siyasi yaĢamında olmadığı kadar etkin olması ve bu etkinliğini sadece legal değil illegal bir düzeyde sürdürmesi de etkili olmuĢtur. TSK, 27 Mayıs Darbesini gerçekleĢtirirken 1960‘lı yıllar çeĢitli askerî müdahaleler ve müdahale çabaları ile geçer. Bütün bu
müdahale teĢebbüslerinde sol hareketlerin eylemleri ve fikirleri son derece etkilidir.
27 Mayıs Darbesini gerçekleĢtiren Millî Birlik Komitesi (MBK), Turhan Feyzioğlu tarafından hazırlanan ―Kurucu Meclis Yasası‖nı, Aralık 1960‘ta kabul eder. Buna göre Kurucu Meclis, MBK ve Temsilciler Meclisi‘nden teĢekkül edecektir. Temsilciler Meclisi seçimle gelen bir organ değildir, ama geniĢ kesimlerin katılımını sağlamak için altmıĢ yedi ilde Demokrat Parti (DP) dıĢındaki siyasî partilerin ve çeĢitli toplumsal kesimlerin temsilcileri arasından seçilmiĢ üyelerden oluĢur.12
11Ergun Aydınoğlu, Türk Solu: 1960-1971, Belge Yayınları, Ġstanbul 1992, s. 19.
12Tevfik Çavdar, Türkiye’nin Demokrasi Tarihi: 1950-1995, Ġmge Yayınları, Ankara 1996, s. 99- 101., Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, ĠletiĢim Yayınları, Ġstanbul 1995, s. 356- 357., Feroz Ahmad, Demokrasi Sürecinde Türkiye: 1945-1980, Hil Yayınları, Ġstanbul 1994, s.
8 Fakat Kurucu Meclis‘in ideolojik yapısı ve temsil noktasındaki zaafı -DP‘liler tamamen dıĢarıda bırakılmıĢtır- kurucu iktidar yetkisini, tüm toplumu değil, toplumun sadece belli bir kesimini temsil eden bir meclisin kullanmasıdır. 157 ve 158 sayılı kanunlara göre Temsilciler Meclisi Ģu üyelerden oluĢur: Devlet BaĢkanı tarafından seçilecek 10 üye, MBK tarafından seçilecek 18 üye; illerden seçilecek 75 üye; Bakanlar Kurulu üyeleri; mevcut iki siyasî parti Cumhuriyet Halk Partisi‘nden (CHP) 49, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi‘nden (CKMP) 25 üye; meslek kuruluĢları ve belli derneklerce (barolar, basın temsilcileri, harp malûlleri dernekleri, iĢçi sendikaları, esnaf ve zanaatkâr dernekleri, gençlik temsilcileri, öğretmen dernekleri, ticaret ve sanayi odaları, ziraat odaları, üniversite ve yargı organları) seçilecek 79 üye.13
Bu seçim Ģekli ile CHP, Kurucu Meclis‘te tam bir hâkimiyet sağlarken devrik DP mensupları hiçbir Ģekilde temsil edilmez. Bu durumu garanti altına almak için 157 sayılı kanunun ikinci maddesinde yer alan ―…faaliyetleri, yayınları ve davranıĢları ile 27 Mayıs Ġhtilaline kadar anayasaya, insan haklarına aykırı icraat ve siyaseti desteklemekle devam etmiĢ olanlar, Temsilciler Meclisi‘ne üye seçilemezler.‖ hükmü ile DP‘lilerin Temsilciler Meclisi‘ne üyelikleri yasaklanır.
DP‘nin iktidarının ilk yıllarındaki çoğunlukçu politikalarından rahatsızlık duyan CHP, anayasaya uygunluk ve yargı bağımsızlığı için iktidarı frenleyecek ve sistem içi dengeleri sağlayacak bir anayasa istiyordur. Bir Anayasa Mahkemesi kurulması talebi 1957 seçim beyannamesinde ve 14 Ocak 1959 tarihli Ġlk Hedefler Beyannamesi‘nde de yer alır. Ġnönü, bu beyannamedeki ilkelerin anayasada yer alması için Temsilciler Meclisi‘nde CHP çoğunluğunu arzu eder. Nitekim bu isteği gerçekleĢir ve yeni anayasa, Ġlk Hedefler Beyannamesi doğrultusunda hazırlanır.14
6 Ocak 1961-27 Mayıs 1961 arasında dört buçuk ay gibi kısa bir sürede hazırlanan anayasa tasarısı, 9 Temmuz 1961‘de halkoyuna sunulur ve oylamaya katılanların yüzde 61,7‘si tarafından kabul edilir. Bu anayasa Türkiye‘nin 1960-1980
222., Hikmet Özdemir, ―Siyasal Tarih (1960-1980)‖, Türkiye Tarihi IV: Çağdaş Türkiye:1908- 1980, Editör: Sina AkĢin, 6. bs., Cem Yayınları, Ġstanbul 2000, s. 202-203.
13Ergun Özbudun, Ömer Faruk Gençkaya, Türkiye’de Demokratikleşme ve Anayasa Yapımı Politikası, Doğan Kitap, Ġstanbul 2010, s. 24., Çavdar, a.g.e., s. 100-101, Özdemir, a.g.e., s. 202-203.
14Çavdar, a.g.e., s. 101., Özbudun, Gençkaya, a.g.e., s. 25.
9 yılları arasındaki anayasası olur.15 Halkoylaması 27 Mayıs‘ı gerçekleĢtiren güçler için ciddi bir darbedir. Hükümetin anayasa lehindeki propaganda çabaları göz önüne alındığında yeni anayasaya hayır oyu veren yüzde 38,3‘lük bir kesim vardır ve bu oran oldukça yüksektir. Bu, hiçbir örgütlenmesi olmadığı halde Menderes taraftarı seçmenin büyük ölçüde ―evet‖ oyu vermediğini gösterir.16
Darbeden sonraki anayasa çalıĢmalarından beklenen, Türkiye‘nin önemli sayılan bütün sorunlarının yeni anayasa ile çözülmesidir. Türkiye gibi modernleĢme sürecinde ürkek adımlar atan ve birçok siyasi, ekonomik, sosyal sorunları olan bir ülkede bir anayasanın bütün sorunları çözmesi pek de ihtimal dâhilinde değildir.
Diğer bir sorun da anayasa hazırlanırken halkın örgütsüz siyasi gücünün bütünüyle ya da geçici bir süre dıĢarıda bırakılmasının anayasayı yapan kurucu güçlerin katı bir biçimsellik üretmeye yöneltmesidir. Bu katı biçimsellikten kurtulmanın en etkili yolu oldukça geniĢ bir katılımla anayasanın hazırlanmasıdır. Fakat 1961 Anayasası‘nın hazırlanıĢında toplumun büyük kısmının dıĢarıda bırakılması, toplum dinamiklerinin hesaba katılmaması sonucu biçimsellik öne çıkar, anayasa her Ģeyi tanımlayan son derece ayrıntılı bir metin olur.17
1961 Anayasası‘nın temel felsefesini belirleyen ilkeler, on yıllık DP iktidarı boyunca yaĢanan iktisadi ve siyasal sorunlardır. Geride bırakılan bu dönemde yaĢanan ekonomik sorunlara çözüm bulmak ve ekonomiyi belirli bir yola sokmak, 1960‘lı yıllarda politikaların temel hedefi olur. 1961 Anayasası, Türk ekonomisini rasyonalize ederek Türkiye‘nin kapitalist Batı dünyası içinde etkinlik kazanmasını amaçlar. Bu açıdan 27 Mayıs‘ın tarihsel anlamı, Türkiye‘de tarıma ve ticarete dayanan sermaye birikiminden, sanayiye dayalı sermaye birikimine geçiĢin koĢullarının yaratılmasıdır.18
Yeni anayasa ile baĢlayan 1960‘lı yıllar, ticari sermayeden sanayi sermayesine geçiĢin koĢullarının ve buna bağlı olarak toplumu dizayn etmenin baĢlangıç tarihi olarak ele alınabilir. Böylesine bir yeni baĢtan kurma, toplumu
15Özdemir, a.g.e., s. 204., Çavdar, a.g.e., s. 102.
16Zürcher, a.g.e., s. 358.
17Yasemin Özgür Çakar, ―Otoriter Düzenleme Zihniyeti Olarak Anayasacılık‖, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: Dönemler ve Zihniyetler, Editör: Tanıl Bora, Murat Gültekingil, C.IX., ĠletiĢim Yayınları, Ġstanbul 2009, s. 263.
18Çakar, a.g.m., s. 262.
10 yeniden yapılandırma iddiası taĢıyan, toplumsal bir sözleĢme niteliğindeki anayasa da Türk siyasî tarihinde etrafında dönen tartıĢmalarla beraber önemli bir yer edinir.
1961 Anayasası, toplumsal sınıflar arasındaki uzlaĢmanın bir sonucu olarak ortaya çıkmamıĢ; sınıflar arası çatıĢmaları önleyerek bir uzlaĢma yaratmak için oluĢturulmuĢtur. Yeni anayasayla ordu ve Kemalist aydınlar tekrar siyasi bir özne konumuna yükselirken Kemalizm demokrasi söylemine eklemlenir; kısmen de olsa demokratik temsil mekanizmalarına yer verilerek siyasal alanın dıĢında kalan toplumsal kesimlerin ekonomik ve siyasi örgütlenmelerine zemin hazırlar.19
Büyük ölçüde devlet seçkinleri ve CHP‘nin hâkim olduğu Kurucu Meclis‘in hazırladığı 1961 Anayasası, bir yandan kamu hürriyetlerini büyük ölçüde geniĢletir ve vatandaĢlara geniĢ sosyal haklar verir fakat seçilmiĢ iktidarların faaliyetlerini sınırlandıracak frenler ve dengeler sistemi20 yaratarak seçilmiĢlere karĢı bir güvensizliğini yansıtır. Seçimle iĢ baĢına gelen iktidarların çıkardığı kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetime tabi kılınması, bütün idari organları yargılama yetkisine sahip idare mahkemelerin güçlendirilmesi, yasama organında ikinci bir organın kurulması, üniversite ile Radyo ve Televizyon Kurumu gibi kamu kuruluĢlarına geniĢ bir idari özerklik verilmesi bu güvensizliğin bir sonucudur.
SeçilmiĢ iktidarların yargısal ve bürokratik kurumlarla etkin bir biçimde dengeleneceği, geniĢletilen kamu hürriyetleri ve sosyal haklarla çoğulcu, demokratik bir toplumun aĢamalı geliĢmesini sağlayacağı umulur.21
1961 Anayasası‘nın temel sorunu kurumsal bir nitelik kazanamamasıdır.
Anayasa hazırlığında temsiline izin verilmemiĢ büyük bir kitle, 1961 Anayasası‘na itibar etmez.22 Eski DP‘liler anayasanın hazırlanıĢ sürecinde dıĢarıda
19Çakar, a.g.m., s. 271.
201961 Anayasası‘nın getirdiği en önemli yeniliklerden biri meclisin, Millet Meclisi ve Senato olarak iki meclisten oluĢmasıydı. Buradaki esas amaç, Millet Meclisi‘ni baĢka kurumlarla dengelemek suretiyle bir iktidar tekelini önlemekti. Çünkü alınan her karar Senato‘dan da geçmek zorundaydı.
Ayrıca sistemi kontrol altında tutmak için anayasaya aykırı gördüğü yasaları reddedebilen bir Anayasa Mahkemesi getirildi. 1961 Anayasası ile tek bir partinin mecliste ezici çoğunluğu elde etmesini engellemek için nisbî temsil sistemi getirilmiĢti. Zürcher, a.g.e., s. 357. Nisbî temsil sisteminin barajsız uygulanması özellikle 1973‘ten sonra hiçbir partinin tek baĢına iktidara gelmesine fırsat vermemiĢtir. Bu sistemle küçük partiler gerçek güçlerinin çok üstünde mecliste yer almaya baĢlamıĢ, bu da partiler arası kutuplaĢma ve çatıĢmaların 1950‘li yıllardan daha Ģiddetli olmasına yol açmıĢtır.
Özdemir, a.g.e., s. 205.
21Özbudun, Gençkaya, a.g.e., s. 26.
22Dursun, a.g.e., s. 14.
11 bırakıldıklarından 1961 halkoylamasında ya karĢı oy kullanır ya da oy vermezler.
YasaklanmıĢ DP‘nin mirasçısı olan Adalet Partisi (AP) bir taraftan yeni anayasanın sınırları içinde faaliyette bulunmaya dikkat ederken bir taraftan da anayasanın bürokratik ve yargısal kurumlara aĢırı yetkiler vermesini eleĢtirir. AP liderleri çoğu zaman anayasanın yönetilmez bir siyasi sistem yarattığından Ģikâyetçi olur ve güçlü bir yürütme organı talep eder. Ayrıca AP‘liler, anayasanın geniĢ sosyal haklar ve sol düĢünceye yakın hükümleri konusunda da rahatsızlık hisseder. DP döneminin devrik CumhurbaĢkanı Celal Bayar, 1924 Anayasası‘nın, bütün iktidarı tüm toplumun tek temsilcisi olan Türkiye Büyük Millet Meclisi‘ne (TBMM) vermesi nedeniyle (Egemenlik kayıtsız Ģartsız milletindir.) Kemalist ideolojiyle daha uyumlu olduğunu ileri sürer. Bayar‘a göre 1961 Anayasası millî egemenlik alanına ordu ve aydınlar gibi yeni ortaklar sokar. Bu yeni durumu, seçilmiĢ meclise karĢı güvensiz bir tutumun sonucu olarak görür.23
1961 Anayasası‘nın kurumsallaĢamamasında anayasa metninin getirdiği rejimin niteliğinin de önemli bir yeri vardır. 1950-1960 yıllarında yaĢananlara karĢı sınırlandırıcı düzenlemeler içeren 1961 Anayasası, bu dönemde ülkeyi yöneten siyasi görüĢ ve toplumsal kesimin, siyasi etkisini sınırlandırma ve sandıkta seçimi kazansa bile ülke yönetiminde etkili olmamasına yönelik bir düzenleme niteliği taĢır. Seçimle gelen iktidar, anayasaya yerleĢtirilen çeĢitli kurum ve kurallar sistemi arasında paylaĢtırılır. 1924 Anayasası ―Türkiye Büyük Millet Meclisi, milletin yegâne ve hakikî mümessili olup millet namına hakkı hâkimiyeti istimal eder.‖ hükmünü getirdiği için Meclis egemenlik yetkisini elinde bulunduran bir organken 1961 Anayasası bu hükmü Ģöyle düzenler: ―Millet, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre, yetkili eliyle kullanır.‖ Böylece TBMM egemenlik yetkisini kullanan tek organ konumundan çıkar ve egemenlik yetkisini kullanan anayasal organlardan biri konumuna geriler. 1961 Anayasası‘nın yürütme gücünü iyice sınırlandırması ve güçsüzleĢtirmesi, kurumsallaĢmayı olumsuz etkilediği gibi bu durum, sürekli siyasi tartıĢmaların odağında yer alır.24
23Bülent Tanör, İki Anayasa: 1961 ve 1980, Beta Yayınları, Ġstanbul 1986, s. 29-67.
24Dursun, a.g.e., s. 16-17.
12
1.2. 1960’lı Yıllarda İç ve Dış Gelişmeler
12 Mart‘a giden yolda hem ülke içinde hem de dünyada sosyo-ekonomik alanlarda yaĢanan önemli geliĢmeler, siyasi hareketler üzerinde son derece etkili olur.
1960-1970 dönemini belirleyen olayların ağırlık merkezini, II. Dünya SavaĢı‘ndan sonra baĢlayan ve 1955 yılında toplanan Bandung Konferansı ile dıĢ geliĢmeler oluĢturur. Türkiye‘nin siyasi hayatını da etkileyecek olan dıĢ geliĢmeler, Üçüncü Dünya‘nın ―Bağımsızlar Hareketi‖nden, Arap sosyalizmine, Batı‘nın yeni sömürgeci siyasetinden askerî rejimlere kadar pek çok olayı kapsar.25
Bu dönemin dıĢ geliĢmelerine bakıldığında, Batı‘nın II. Dünya SavaĢı‘ndan güçlenerek çıktığı görülür. Batı, dünyayı iki çıkar grubu olarak paylaĢmayı uygun bulur. Dünya farklı ekonomik, siyasal ve askerî amaçlara hizmet eden iki bloğa ayrılır. Soğuk SavaĢ diye adlandırılan bu dönemde Amerika BirleĢik Devletleri (ABD) ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) bu iki bloğu temsil eden devletlerdir. Bu iki blok, dünyayı farklı ideolojilerin tarafları olarak yönetir ve baĢka ülkelerde kendi politikalarıyla uyumlu hareket edecek iktidarlar kurmaya çalıĢırlar.
Bu plan ilk önce petrol kaynakları bakımından zengin olan Ortadoğu‘da uygulanmaya konur. Bir dizi geliĢme sonucunda Türkiye, Irak, Ürdün, Suudi Arabistan Amerika‘nın önderliğindeki grupta yer alırken Mısır ve Suriye, Sovyet yanlısı olarak karĢımıza çıkar.26
Türkiye, 1945‘te BirleĢmiĢ Milletlere üye olmak için savaĢın sonuna doğru Almanya‘ya savaĢ açar ve Batı‘yla bütünleĢebilmek için bir dizi uygulamaya giriĢir.
1945 yılında Sovyetlerin Boğazlar üzerinde bazı haklar ve Kars, Ardahan‘ı istemesi Türkiye‘nin Batı ile bütünleĢme çabalarını hızlandırır. 1947 yılında Amerika, Truman Doktrini ile Türkiye‘yi Sovyetlere karĢı yalnız bırakmayacağını ve kendi çıkar bölgesine dâhil ettiğini gösterir. Türkiye, Batı‘ya bu yakınlaĢma çabaları doğrultusunda 1949‘da kurulan Kuzey Atlantik AntlaĢması Örgütü‘ne (NATO) girmek ister. Bu amaçla Kore SavaĢı‘na BirleĢmiĢ Milletler emrinde bir tugay
25Kaçmazoğlu, a.g.e., s. 10.
26Kaçmazoğlu, a.g.e., s. 11.
13 göndererek Batı‘nın müttefiki olduğunu açıkça ortaya koyar. Bu geliĢmeler sonucu Türkiye NATO‘ya kabul edilir ve NATO‘nun ileri bir gücü durumuna gelir.27
Türkiye‘yi 60‘lı yıllar boyunca meĢgul edecek olan siyasi tartıĢmalara kaynaklık edecek diğer önemli geliĢmeler de Ortadoğu‘da yaĢanır. Mısır‘da 1952‗de askerî darbe ile yönetimi ele geçirenlerin içinde yer alan Cemal Abdün Nasır 1954‘te yönetimi tamamen kontrol altına alır. Nasır önderliğinde yaĢanan Arap sosyalizmi ile Mısır, Arap ülkeleri içinde liderliğe yükselir. Böylece Mısır, dünyadaki bağımsızlar hareketinin önemli bir örneği haline gelir. Arap milliyetçiliği siyasetini izleyen Nasır, Ortadoğu‘da Arap sosyalizmi denilen, askerlere ve bürokratlara dayalı yeni bir anlayıĢın uygulayıcısı olur. Suriye, Irak, Ürdün gibi Arap ülkelerinde önemli sayıda taraftar kazanan bu anlayıĢ Arap olmayan Müslüman ülkelerin aydınları arasında da geniĢ yankı bulur. Türkiye‘de bir grup aydın, Nasır örneğinden çok etkilenir.
Türkiye‘nin de ilerici asker-bürokratlar tarafından yönetilmesi gerektiğine inanan bu aydınlar, cahil bir halkla baĢarılı olunamayacağını ve kalkınmanın gerçekleĢmeyeceğini ileri sürer. Daha fazla zaman harcamadan aydın sivil ve askerlerin kuracağı otoriter bir yönetimi hayata geçirmeye çalıĢır.28 Nasır‘ın Mısır‘da gerçekleĢtirdiği değiĢiklikler, Ortadoğu üzerine geliĢtirdiği siyaset, Arap milliyetçiliği üzerine görüĢleri, 1962‘den itibaren Yön dergisi tarafından yayımlanırken kendisinden bir rol model olarak övgüyle söz edilir; hatta bazı yayın organlarında Cemal Abdün Nasır, ―BaĢkan Nasır‖ biçiminde anılır.29
1960‘lı yılların ortalarında patlak veren Kıbrıs sorunuyla ilgili geliĢmelerde Batılı müttefiklerin Türkiye‘yi yalnız bırakması, ABD BaĢkanı Johnson‘un bir Sovyet saldırısı durumunda NATO‘nun Türkiye‘yi savunmayacağını belirtmesi Batı‘ya karĢı duyulan güveni zedeler ve Türkiye‘yi dıĢ politikada baĢka arayıĢlara yöneltir. DıĢ politikanın önceliklerinin sorgulandığı bu dönemde, Türkiye bir taraftan Batı ile iliĢkilerini sürdürmeye çalıĢırken bir taraftan da SSCB ile iliĢkilerini onarma çabasındadır. Ayrıca Ortadoğu ve Üçüncü Dünya ülkeleriyle iliĢki kurmaya çalıĢılır, tek yönlü bir dıĢ politikadan çok yönlü bir dıĢ politikaya geçiĢ yapılır. Bütün bu
27Kaçmazoğlu, a.g.e., s. 11-12.
28Kaçmazoğlu, a.g.e., s. 12.
29ġinasi Sönmez, ―Cemal Abdün Nasır Ġktidarında Mısır-Türkiye ĠliĢkilerinin Türk Basınına Yansımaları: 1954-1962‖, Atatürk Yolu Dergisi, Ankara Üniversitesi Türk Ġnkılâp Tarihi Enstitüsü, Sayı:43, Bahar 2009, s. 495.
14 geliĢmeler, ülke içindeki siyasi geliĢmeler üzerinde de son derece etkili olur.
Kamuoyunda özellikle aydınlar arasında Batı‘ya ve ABD‘ye eleĢtirel yaklaĢım daha baskın bir hale gelirken Sovyetlere ve üçüncü dünya ülkelerine karĢı bir sempatinin oluĢtuğu gözlemlenir.30
1960‘lı yıllar ülke içinde de önemli sosyo-ekonomik geliĢmelerin yaĢandığı bir dönemdir. Bu döneme damgasını vuran en önemli olay 1961 Anayasası‘dır. 1961 Anayasası getirdiği temel hak ve özgürlüklerle parlamento dıĢı siyasi hareketlerin geliĢmesini sağlar. Bu dönemde planlı bir ekonomik modelin izlenmesi, hızlı bir ekonomik büyümenin varlığı ayrıca önemlidir. Köyden kente göçün hızlandığı bu dönemde, tarım üretimi azalırken sanayi üretimi artmaya baĢlar. Türkiye, 1960‘lar boyunca sosyo-ekonomik olarak hızla dönüĢen bir ülke görünümündedir. Bütün bu geliĢmeler siyasal çatıĢmalara zemin oluĢturur ve farklı siyasal fikirlerin çatıĢmalarını kaçınılmaz kılar.
27 Mayıs Darbesi‘nin en uzun dönemli mirası, hukuk profesörlerinden oluĢan, atanmıĢ bir komiteye hazırlatılan yeni anayasadır. Yeni anayasa ile bir taraftan sosyal demokrat bir devlet düzeninin temellerini oluĢturmak amaçlanırken bir taraftan da kapitalist ekonominin düzgün bir biçimde iĢlemesi arzu edilir.
Demokratik özgürlükleri sağlama alacak kurumlar ile çoğulcu rekabet haklarını koruyacak güvenceler ayrıntılarıyla kararlaĢtırır. Ancak bürokratik seçkinlerin paternalist bakıĢ açısının burjuvazinin ihtiyaçlarıyla bağdaĢtığı yönünde örtük bir varsayım anayasanın önemli bir ikilemidir. Türkiye ekonomisi hem ithal ikameci bir modern sanayiden hem de ondan bütünüyle ayrı küçük ve orta sermayeden oluĢuyordu. Birinci kesimin ihtiyaç duyduğu Ģey, modern ülkelerdeki gibi teknokratik bir ekonomi yönetimiydi. Ġkinci kesim ise 19. yüzyıl kapitalizmi gibi ne pahasına olursa olsun hızlı bir birikime ihtiyaç duyuyordu. Ġhtiyaçları farklılık gösteren bu iki kesimi memnun etmek için Devlet Planlama TeĢkilatı (DPT) kurulur.
DPT‘nin yürüteceği planlı ekonomiyle hedeflenen, ekonomik kalkınmanın makro dengelerini kurması ve denetlemesidir.31
30Dursun, a.g.e., s. 18.
31Çağlar Keyder, ―Türkiye Demokrasisinin Ekonomi Politiği‖, Geçiş Sürecinde Türkiye, Derleyenler: Irvin Cemil Schick, Ertuğrul Ahmet Tonak, 2. bs., Belge Yayınları, Ġstanbul 1992, s. 32- 63.
15 1965 genel seçimi, koalisyon hükümetlerinin sıkıntılarına son vererek tek partili bir iktidarın kurulmasına hizmet eder; yakalanan istikrar ortamı ekonomik, sosyal planların ve kalkınma programlarının uygulanmasını kolaylaĢtırır. Türkiye 1963-1967 yılları arasında Birinci BeĢ Yıllık Kalkınma Planı döneminde ortalama yüzde 6,6‘lık bir büyüme baĢarısı gösterir; Ġkinci BeĢ Yıllık Kalkınma Planı‘nın uygulandığı 1968-1972 yıllarında ise büyüme daha da artarak ortalama yüzde 7,1 olarak gerçekleĢir. Böyle bir büyüme sadece ekonomik hayatı değil, tüm sosyal ve siyasi hayatı etkiler. Büyüyen ekonominin en önemli sonuçlarından biri, köyden kente göçün hızlanması olur. 1960 yılında nüfusun yüzde 31,92‘si kentlerde yaĢarken 1970‘te bu oran yüzde 38,45‘e yükselir. On yıllık dönemdeki bu yüzde 7‘lik artıĢın yüksek bir artıĢ olduğu belirtilmelidir. 1960‘lı yıllardaki ekonomik büyümenin en net göstergelerinden biri Gayri Safi Millî Hasıla (GSMH) artıĢında kendini gösterir.
1961 yılında kiĢi baĢı GSMH 194,1 dolar iken 1970 yılında bu rakam 538,8 dolara yükselir. Yerli üretim on yılda, yüzde 140 oranında artar. Bu dönemde Türk ekonomisinin yapısı da değiĢmeye baĢlar. Millî gelirin sektörel dağılımına bakıldığında tarımsal üretimin dönemin baĢı ve sonu itibariyle yüzde 35‘ten yüzde 29,5‘a gerilediği; sanayi üretiminin ise yüzde 17,5‘ten yüzde 20,9‘a çıktığı; hizmet sektörünün ise yüzde 47,5‘ten yüzde 49,6‘ya yükseldiği görülür. Ekonomik kalkınmanın somut göstergesi olarak tarımsal üretim düĢerken sanayi ve hizmet sektörü büyük bir geliĢme gösterir.32 1960‘lar hızlı sanayileĢmenin, toplumsal değiĢimin ve burjuva içerisindeki farklılaĢmanın bir araya geldiği bir dönemdir.
KentleĢmenin artması, kitlelerin özgürleĢmesinde etkili olur; bu da siyasal çatıĢmaların koĢullarını hazırlar.33
Sanayi sektöründeki büyüme, iĢçi kesiminin de büyümesini sağlar. 1963 yılında getirilen sendikal haklar, iĢçilere sağlanan örgütlenme imkânları iĢçilerin haklarını aramalarını daha da kolaylaĢtırır. 1961 Anayasası temel hak ve özgürlüklerin yanında sendikalara ve iĢçilere grev ve toplu sözleĢme hakkı verir.
Sendikaların toplu sözleĢme yapabilen kuruluĢlar haline gelmesi, sendikaları iĢçiler için cazip bir hale getirir ve sendikalı iĢçilerin sayısında büyük artıĢlar gözlenir.
1963‘te, 274 sayılı Sendikalar Kanunu‘nun yürürlüğe girmesinden önce sendikalı iĢçi
32Dursun, a.g.e., s. 24-25.
33Keyder, a.g.m., s. 64.
16 sayısı 295.710 iken yasanın yürürlüğe girmesinden sonra hızla artar ve 1970‘te 2.088.219‘a ulaĢır. Aynı zamanda memurlara sendika hakkını düzenleyen yasanın 1965 yılında yürürlüğe girmesiyle memurlar arasında da sendikalaĢma eğilimi artar.34
1960‘lı yıllar, sendikaların dönemin sosyal ve siyasi geliĢmelerinde önemli rol oynadığı bir dönemdir. 1961 Anayasası gerek temel haklar ve sosyal hayata iliĢkin gerek sendika hakkı ile doğrudan ilgili hükümleri sendikacılık alanında yeni bir dönemin baĢlangıcını simgeler. Türkiye‘de sendikal faaliyetleri düzenleyen 1947 tarihli Sendikalar Kanunu‘nun belirgin niteliklerinden biri, sendikaların siyaset dıĢı kuruluĢlar olarak kodlanması, siyasi faaliyetlerinin engellenmesidir. 1960‘lı yıllarda sendikalar giderek siyasi bir kimlik kazanır ve sendikaların öncülüğünde gerçekleĢen iĢçi hareketleri parlamento dıĢı muhalefetin etkili unsurlarından birine dönüĢür.
1952‘de kurulan Türkiye‘nin en eski konfederasyonu olan Türk-ĠĢ, partilerüstü politika anlayıĢını ve uygulamalarını temsil eder. Türk sendikal hareketlerinde partilerüstü politikaya karĢıt eğilimlerin ilk belirtisi, 1961‘de çoğu Türk-ĠĢ bünyesindeki 12 sendikacının öncülüğünde kurulan Türkiye ĠĢçi Partisi (TĠP) olmuĢtur. TĠP‘in sendikaları etkileyen siyasetiyle Türk-ĠĢ‘in siyaset dıĢı çizgisi arasındaki çeliĢki, 1967 yılında Devrimci ĠĢçi Sendikaları Konfederasyonu‘nun (DĠSK) kurulmasıyla sonuçlanır. DĠSK bütün sendikal faaliyetlerinin merkezine sol siyaseti yerleĢtirir ve siyasette mümkün olduğu kadar aktif olmaya çalıĢır. DĠSK kurulduğu andan itibaren iktidar için bir baskı odağı olmuĢ ve 1970 iĢçi eylemlerinde baĢat bir rol üstlenmiĢtir. Ayrıca memur olarak çalıĢanların grev hakları olmamakla beraber kurdukları çeĢitli sendikalar da iĢçilerle birlikte parlamento dıĢı muhalefetin önemli bir ayağı olur ve bir baskı grubu olarak faaliyet gösterir.35
34Dursun, a.g.e., s. 26-27.
35Alpaslan IĢıklı, ―Ücretli Emek ve SendikalaĢma‖, Geçiş Sürecinde Türkiye, Derleyen: Irvin Cemil Schick, Ertuğrul Ahmet Tonak, 2. bs., Belge Yayınları, Ġstanbul 1992, s. 334-341.
17
1.3. Parlamento Dışı Muhalefet
1960‘lı yıllarda meclisin dıĢında hem iktidar partilerine hem de kurulu düzene karĢı güçlü bir muhalefet vardır. Bu muhalefetin bir ayağı, yeni bir askerî darbeye kalkıĢacak kadar etkin askeri gruplardır. Diğer ayağı ise mecliste de temsil imkânı bulmuĢ sol kesimlerdir. Sol ideolojiye bağlı aydınlar, iĢçiler, öğrenciler 1960‘lı yıllarda siyasi geliĢmelerde son derece etkili olmuĢtur.
Kurucu Meclis çalıĢmaya baĢladıktan yaklaĢık bir ay sonra siyasi partilerin faaliyetlerine izin verilir. Bu, birçok yeni siyasi partinin de kurulması sonucunu doğurur. Bunlar arasında 11 ġubat 1961‘de kurulan AP ve 13 ġubat 1961‘de kurulan TĠP gibi siyasi yaĢamda ciddi etkiler yaratacak partiler de vardır.36
15 Ekim‘de 1961‘de yapılan genel seçimlerin sonucuna göre, oyların yüzde 62‘sini CHP‘ye muhalif ve DP‘nin tabanını temsil eden AP ile CKMP ve Yeni Türkiye Partisi alır. Bu partilere verilen oylar 27 Mayısçılara karĢı verilmiĢ bir cevap sayıldığından iç ve dıĢ çevrelerde ―Menderes‘in zaferi‖ olarak yorumlanır ve bir çeĢit halk oylaması kabul edilir.37
Seçim sonuçları, geçiĢ sürecinde ciddi siyasi bunalımların yaĢanabileceğini haber verir. Özellikle AP‘lilerin ordu tarafından dayatılan önerileri kabul etmek durumunda bırakılmaları buna örnektir. AP‘liler cumhurbaĢkanlığı seçiminde Orgeneral Cemal Gürsel‘i desteklemek zorunda bırakılır. Seçim sonuçlarına göre normal olan, CHP karĢısında yer alan partilerin bir koalisyona gitmeleridir. Buna rağmen ilk hükümet CHP-AP koalisyonu Ģeklinde gerçekleĢtirilir, AP buna zorla razı edilmiĢ gibidir. Nitekim 1965‘e doğru ordudan gelen baskılar hafifleyince CHP‘yi muhalefette bırakan hükümetler kurulabilmiĢtir.38
27 Mayıs Darbesi‘ni gerçekleĢtiren subaylar yeniden demokratik düzenin kurulmasını ister, fakat iktidardan zorla uzaklaĢtırdıkları DP yanlısı partilerin iktidara bir daha gelmesini arzu etmezler. Seçimlerden önce ordu içinde bir cunta çekirdeği gibi oluĢan ve Yassıada Mahkemeleri‘nin verdiği idam cezalarının yerine getirilmesinde etkili olan Silahlı Kuvvetler Birliği (SKB), seçimlerden sonra
36Özdemir, a.g.e., s. 206.
37Özdemir, a.g.e., s. 207.
38Özdemir, a.g.e., s. 207-208.
18 yaĢananlarda önemli rol oynar. Bu geliĢmeler MBK‘nin etkisini yitirmeye baĢladığını, SKB‘nin ise kontrolü darbeyi gerçekleĢtiren MBK‘den aldığını gösterir.39 Seçim sonuçlarının SKB‘yi memnun etmesi mümkün değildir. Seçimin hemen ertesinde, 21 Ekim 1961‘de, SKB bir müdahale kararı alır. Temel gerekçe, ordu için seçimlerin sonucunun tatmin edici olmamasıdır. Dört maddeden oluĢan, 10 general ile 28 albay tarafından imzalanan ve ―21 Ekim Protokolü‖ adı verilen belgenin ilk maddesinde ―TSK mensupları, 21 Ekim 1961 günü, yapılmıĢ olan seçimlerden sonra gelecek olan yeni TBMM toplantısından evvel fiilen duruma müdahale edecektir.‖ denir.40
Genelkurmay BaĢkanı Cevdet Sunay ve çevresi tarafından kabul görmeyen protokol yürürlüğe konmaz. Ayrıca protokolden haberdar olan Ġnönü‘nün bu tür hareketlere karĢı olduğunu bildirmesi, askerî yönetimin devam etmesi gerektiğini düĢünen subayları yalnızlığa iter. Ama bu protokolün hiçbir etkisinin olmadığını söylemek mümkün değildir. Çünkü TBMM‘nin açılıĢından bir gün önce siyasi parti liderleri, komutanların önünde 27 Mayıs‘a karĢı çıkmayacaklarını, cumhurbaĢkanlığı için Cemal Gürsel‘den baĢkasını desteklemeyeceklerini, Yassıada mahkûmlarının aflarını istemeyeceklerini, ordudan ve üniversiteden tasfiye edilen asker ve profesörlerin geri dönmelerini talep etmeyeceklerini kabul eden bir protokol imzalamak zorunda kalırlar.41
1961 genel seçim sonuçları, 21 Ekim Protokolü dıĢında, ülkeyi baĢka bir krizin eĢiğine daha getirir. Ordu içinde seçim sonuçlarından memnun olmayan subaylar da vardır. Subayların öncülük ettiği belli gruplar, seçim sonuçlarının iptal edilmesini, siyasi partilerin ve MBK‘nin dağıtılmasını ve askerî cunta rejiminin kurulmasını talep eder.42
Böyle gergin bir ortamda, ordu içinde bir grup iki kez yönetime el koymaya çalıĢır. 22 ġubat 1962 ve 21 Mayıs 1963 baĢarısız askerî ayaklanmalarının baĢında Kurmay Albay Talat Aydemir vardır. 27 Mayıs‘ta Kore‘de görevli olduğu için darbeye katılamayan ve ardından kurulan MBK‘de yer alamayan Talat Aydemir
39Dursun, a.g.e., s. 19., Çavdar, a.g.e., s. 98-99.
40Çavdar, a.g.e., s. 116., Özdemir, a.g.e., s. 208.
41Özdemir, a.g.e., s. 209, Çavdar, a.g.e., s. 117.
42Ahmad, a.g.e., s. 212, Özdemir, a.g.e., s. 211.
19 yurda döndükten sonra MBK tarafından Harp Okulu Komutanlığı‘na atanır. Bu görevinde iken askerî isyan hazırladığı gerekçesiyle ordudan atılır. Aydemir‘in ilk eylemi olan 22 ġubat ayaklanmasına katılan birçok subayın yeri değiĢtirilir, 69 subay ordudan uzaklaĢtırılır. Ġnönü‘nün isteği ile bu subaylar hakkında hiçbir kovuĢturma yürütülmez. 20-21 Mayıs 1963 ayaklanması ise öncekine göre geniĢ bir çevre ile bağlantı kurularak gerçekleĢtirilmeye çalıĢılan ve farklı sonuçlar doğuran bir ayaklanmadır. Bu ayaklanmada hükümete bağlı askerler ile isyancılar arasında çıkan çatıĢmalarda 8 kiĢi ölür, aralarında yüksek rütbeli general ve subayların yer aldığı 26 kiĢi yaralanır. Bu darbe denemelerinin ardından yapılan yargılamaların sonunda Talat Aydemir‘le BinbaĢı Fethi Gürcan idam edilir. Diğer yargılananlara verilen cezalar, 1966‘da çıkarılan af yasası ile kısmen ya da tamamen kaldırılır.43
Ayaklanmaların bastırılması, ordu içinde belli bir gücü olan ve parlamenter hayatı zorlaĢtıran subayların etkisiz kılınmasıyla sivil rejimi savunanlara esaslı bir üstünlük sağlar. Ayaklanmaların önemli bir etkisi de TSK‘de görülür. 1960‘ta genç subayların gerçekleĢtirdiği darbenin ordunun üst kademelerinde yol açtığı kısa süreli endiĢe ve korku ortamından sonra yeniden oluĢturulan hiyerarĢi, 27 Mayıs 1960 çizgisini benimseyen kesimlerin ordudan atılmasına sebep olur. 1962 ve 1963 yılındaki ayaklanmalarında yaĢanan olaylar, Türk ordusundaki değiĢimin ve yeni yapılanmanın ilk sonuçlarıdır. 12 Mart 1971‘de generallerin gerçekleĢtirdiği askerî darbe, zamanın hükümetine yönelik olduğu kadar, ordunun kendi bünyesinde yükselen muhalefete karĢı da gerçekleĢtirdiği bir darbedir. Bu darbe, Aydemir ayaklanmalarını bastırdıktan sonra güçlenen yüksek komuta konseyinin askerî hiyerarĢiyi ve düzeni koruma, sağlamlaĢtırma hareketi olarak da algılanmalıdır.44 1960‘lı yıllar, Türkiye‘de sol hareketlerin siyasal hayatta daha önceki dönemlere göre çok daha görünürlük kazandığı ve etkili olduğu bir dönemdir. Bunda, 1961 Anayasası‘nın hak ve özgürlüklere olanak tanıyan yapısı ile 1965‘ten sonra ordunun siyaset üzerindeki baskısının görece azalmıĢ olmasının etkisi vardır.
1960‘lar, Türkiye‘de sosyalist hareketlerin iyiden iyiye görünürlük kazandığı bir dönemdir. Türkiye‘de 1960‘lı yıllar boyunca sosyalist aydınlar devrimin nasıl
43Özdemir, a.g.e., s. 213-214.
44Özdemir, a.g.e., s. 214.
20 gerçekleĢtirileceği konusunda çeĢitli modeller öne sürerler. Bu modellerin çoğu dünyada çeĢitli bir biçimde baĢarı elde etmiĢ modellerin izinden gider. Devrim modellerinden hangisinin Türkiye için daha uygun olduğu üzerinde çeĢitli fikirler ortaya konurken orijinal tezler ileri süren aydınlar da vardır. Özellikle Ġdris Küçükömer‘in tezleri bunların arasında dikkate değer olanlardan biridir. Küçükömer, 1960 öncesi ve sonrası sosyalist hareket akımının hemen tamamı tarafından ana hatlarıyla benimsenmiĢ açıklama kalıbını ters yüz eden bir yaklaĢıma sahiptir.
Asker/sivil, bürokrat/aydın zümrenin temsil ettiği ilerici zümre ile gerici güçlerin yönlendirmesine açık halk arasındaki çatıĢma üzerine kurulmuĢ geleneksel anlatı kalıbının yanlıĢ olduğunu ileri sürer. Çünkü kendini toplum üzerinde konumlandırmıĢ, otoriter devlet geleneğinin ve o devlet geleneği içinde konumlanmıĢ aydın-bürokrat zümrenin zihniyet, konum ve uygulamalarıyla asla ileri sayılamayacağını söyler. Sosyalistlerin bu zümre ile ittifak arayıĢı içinde olma tavrını terk etmesi gerektiği, onun yerine halkla diyaloğa girilmesini, onunla ittifak kurulmasını önerir. Ġdris Küçükömer‘in, TĠP‘in genel baĢkanı Mehmet Ali Aybar‘ın yakın durduğu bu tezleri, Türkiye sosyalist hareketinin çok büyük bir kısmı Ģiddetle ret ve tecrit eder. Aynı dönemde ordunun, sadece son yüzyılda üstlendiği modernleĢtirmeci rolün asırlar öncesine dayanan kökeninden kaynaklanan devrimci bir vasfı olduğunu iddia eden ve sosyalistlerin gerçekleĢtireceği bir devrimde ordunun müttefik, yol gösterici olması gerektiğini, böylece hedefe ulaĢılabileceğini hararetle tavsiye eden Hikmet Kıvılcım gibi aydınların tezleri çok daha büyük bir ilgiyle karĢılanır.45
TĠP‘in Ģiddeti tamamen dıĢlamayan ama iĢçi sınıfına dayalı barıĢçıl mücadeleyi esas alan klasik devrim modelinin yanı sıra, bunu devrimden uzak duruĢ diye niteleyerek devrimi kırdan veya Ģehirden silahlı bir mücadele iĢe baĢlatmak gibi çeĢitli devrim modellerinin açıklanması ve tartıĢılması 1960‘lı yıların sonuna doğru gerçekleĢir. 1960‘lı yılların sonu Küçükömer‘in ve asker-bürokrat zümreyi devrim
45Orhan Koçak, ―KopuĢ DüĢüncesi: 1960‘lı Dönem Bir Kop(ama)ma mıdır?‖ Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: Sol, Editör:Tanıl Bora, Murat Gültekingil, C.VIII, 2. bs., ĠletiĢim Yayınları, Ġstanbul 2008, s. 530-531.
21 aĢamasında karĢı tarafa yerleĢtirdiği tezlerinin reddedilip Kıvılcımlı‘nın önerilerinin büyük ilgiyle karĢılandığı dönemdir.46
Sosyalist aydınlar, 1960‘lı yıllar boyunca devrimin nasıl gerçekleĢeceği konusunda birçok fikir ileri sürerler; ama 1960‘lı yıllarda sol hareketlerin dergi ve gazetelerde savundukları görüĢlere bakılırsa birbiriyle çatıĢan iki temel tez vardır:
Birinci tezi savunanlar ―Türkiye sosyal yapısı bakımından Batılı anlamda demokrasinin iĢlemesine elveriĢli değildir; bu yüzden ülke sorunlarının çözümü için Batılı siyasi modellere körü körüne bağlı kalınmamalıdır.‖ görüĢünü savunur.
Ġkinciler ise ―Türkiye‘de demokrasiyi yerleĢtirmek için köklü reformlara ihtiyaç yoktur.‖ düĢüncesindedirler. Bunlara göre 1950-1960 tecrübesi, tesadüfi unsurların araya girmesiyle soysuzlaĢmıĢtır. Yeni demokrasiye, o günkü adlandırmayla II.
Cumhuriyet‘e güvenle bakmak gerekiyordur.47
Ġki ana tez etrafında yoğunlaĢan tartıĢmalarda birinci tezi savunanlar, yeni reformları gerçekleĢtirebilmek için kalkınma yolu olarak benimsedikleri sosyalizmi yaymak için milliyetçi-devrimci çizgide yayın yapan haftalık Yön dergisinin etrafında toplanırlar. 1960‘larda parlamento dıĢı muhalefetin en önemli unsurlarından biri olan Yön hareketi 60‘lı yılların sonuna doğru silahlı bir müdahaleyi savunacak ve sadece AP gibi sağ bir partiye değil TĠP gibi sosyalist bir partiye de açıkça cephe alacaktır. Yön hareketi, DP yönetimine karĢı oluĢan muhalefet bloğunun içinde yer alan en önemli unsurlardan biridir. Ġçinde aydınların, öğrencilerin, küçük burjuvazinin, memurların ve subayların yer aldığı muhalefet bloğu, DP‘ye karĢı verilen mücadelede kendilerini baĢta Forum dergisi olmak üzere çeĢitli dergi ve gazeteler aracılığıyla ifade ederler. Muhalefetin ideolojik çerçevesini Forum dergisi çizerken Akis, Kim ve Ulus savunulan fikirlerin popülerleĢmesini sağlar. 27 Mayıs‘tan sonra Yön dergisini çıkaracak olan Mümtaz Sosyal, Doğan Avcıoğlu, Ġlhami Sosyal, Ġlhan Selçuk gibi isimler bu muhalif yayın organlarının önemli kalemleridir.48
46Koçak, a.g.m., s. 531.
47Özdemir, a.g.e., s. 212.
48Gökhan Atılgan, ―Yön-Devrim Hareketi‖, Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce: Sol, Editör: Tanıl Bora, Murat Gültekingil, C.VIII, 2. bs., Ġstanbul 2008, s. 597-598.
22 20 Aralık 1961 tarihinde yayımlanmaya baĢlayan ve kendisini ―haftalık fikir ve sanat gazetesi‖ olarak tanımlayan Yön, yayın hayatına baĢladığı andan itibaren aydınlar için güçlü bir çekim merkezi olur. Sadece aydınları değil, toplumun farklı kesimlerini fikirleriyle etkileyebilen bir dergidir. Derginin bildirisi; bakanlar, senatörler, milletvekilleri, Kurucu Meclis üyeleri, yargı organlarının çeĢitli kademlerinde görev yapanlar, subaylar, sanatçı ve edebiyatçılar, bürokratlar, memurlar, öğrenciler, köylüler, ev kadınları gibi toplumun farklı kesimlerinden 1042 kiĢi tarafından imzalanır. Ayrıca Türkiye‘nin çıkıĢ yolunun sosyalizmden geçtiğini söyleyen bir derginin o günkü koĢullarda 20 bin civarında satması Yön hareketi etrafında oluĢturulan fikirlerin etkisinin boyutlarını göstermesi bakımından anlamlıdır.49
Türkiye‘nin yaĢadığı bunalımın kaynağı olarak ekonomik düzeni gören, sosyal adaletle hızlı kalkınmaya öncelik veren ve tam bağımsız bir Türkiye hedefiyle hareket eden Yön hareketinin siyaset söylemi sosyalizme eklemlenmiĢ Kemalizm‘dir.
Kemalizm‘in ilkelerini Marksizm‘den yararlanarak yeniden yorumlayan Yöncüler, toplumun ekonomik ve sosyal yapısını sosyalist bir düzene doğru değiĢtirmeyi savunur, yarım kalmıĢ Kemalist devrimleri tamamlayabileceklerine inanır. Bu hedefi gerçekleĢtirebilecek esas zümre ise aydınlardır. DeğiĢim, hâkim sınıfların etkisindeki halk tarafından değil ancak Tanzimat‘tan beri ülkeyi kurtarmaya çalıĢan ve Türkiye Cumhuriyeti‘nin de kuruluĢunda çok önemli bir rol oynayan aydınlar tarafından gerçekleĢtirilebilir inancını taĢırlar. Devrim, ancak ―ara tabakalar‖ diye adlandırılan asker-sivil aydınların baĢarabileceği bir iĢtir.50
Doğan Avcıoğlu kurtarıcı olarak gördüğü ara tabakalara biçtiği misyonu ―Bir Sosyalist Stratejinin Esasları‖ baĢlıklı yazısında Ģöyle belirtir:
―Nedir bu ara tabakalar? Bu bir mütecanis sınıf hatta mütecanis bir tabaka değildir. Ama hakim sınıfların nisbeten zayıf olduğu toplumlarda, içinden çıktıkları sınıf ve toplumlardan bağımsızlaĢmaktadırlar. Ara tabakalar, politik hayatta sonucu tayin
49Atılgan, a.g.m., s. 599-600.
50Atılgan, a.g.m., s. 615.