Ribozom; hücrede proteinlerin sentezlendiği yerdir. Virüsler hariç tüm hücrelerde ribozom bulunur, ribozomal RNA (rRNA) ve proteinlerden oluşur. Hücre içerisinde sitoplazmada serbest halde ya da endoplazmik retikuluma bağlı olarak bulunur. Serbest ribozomlar daha çok hücre içinde işlevleri olan proteinleri sentezlerken, endoplazmik retikuluma tutunanlar genellikle hücre dışına gönderilen, hücre zarında veya bazı organellerde görev alan proteinleri sentezler.
Bir hücredeki ribozom sayısı binlerce olabilir; koli basili (E. Coli) bakterisindeki ribozom sayısı on beş binden fazlayken, bu sayı ökaryot hücrelerde bir milyondan fazla olabiliyor.
- Ribozom enzim ve protein sentezlemede görev alır.
- Yoğun şekilde protein sentezlenirken yan yana gelerek polizomları oluştururlar.
- Hücrelerin canlılıklarını koruyabilmeleri için mutlaka Ribozom’a ihiyaçları vardır.
- Ribozomun sayısı enzimin salgılandığı bez hücrelerinde daha fazladır.
Yapısı
Ribozomlar hücrede protein sentezinin gerçekleştiği özelleşmiş birimlerdir. Yaklaşık olarak 20-30 nm (nanometre) çapındadır. Nanometre düzeyindeki ribozomların üç boyutlu yapılarının detaylı bir şekilde aydınlatılması 2000’li yılların modern yapısal biyoloji alanındaki en önemli başarılarından biri olarak kabul edilir. Ribozomlar iki temel alt birimden oluşurlar. Bu birimler protein sentezi sırasında bir araya gelirken normal zamanlarda ayrıdır.
Prokaryot (bakteriler gibi, gerçek bir çekirdeği olmayan hücreler) ve ökaryot (çekirdeğe sahip hücreler) hücreler de ribozomların temel yapısı aynı olmakla birlikte alt birimlerinin boyutları ve iç yapıları farklılık gösterir. Büyüklüğü gram ile değil S ile gösterilir. Sved-Berg biriminin kısaltması olan S birimi yüksek devirli santrifüjde organelin hücre özütünden ayrılarak çöktüğü hızla ilgili bir büyüklüktür.
S değerleri doğrusal olarak toplanmaz; ribozomun 30 S büyüklükteki birimiyle 50 S büyüklükteki birimi toplamda 80 S değil 70’lik bir büyüklük oluşturur. Prokaryot hücrelerde 50 S ve 30 S’lik alt birimlerden oluşurken, ökaryotlarda 60 S ve 40 S’lik alt birimler bulunur.
Protein sentezi sırasında iki alt birim bir araya gelerek işlevsel ribozom oluşturur. Ribozomların üçte ikisi RNA’dan, geri kalan üçte biriyse proteinlerden meydana gelir. Ribozomlardaki RNA’lara ribozomal RNA veya kısaca rRNA denir. rRNA’lar ribozomun üç boyutlu yapısına temel oluşturur.
Ayrıca bakınız;