OSMANLI DEVLETİ DURAKLAMA DÖNEMİ (17 YY. 1579-1699)
Bu yazımızda Osmanlı Devleti Duraklama Dönemi konu anlatımını sizler için hazırladık.Osmanlı Duraklama Dönemi konusundan KPSS Sınavında 1 soru gelmektedir. Duraklama Dönemi konusunun daha iyi anlaşılması için test soruları ve doğru yanlış sorularını da çözmenizi tavsiye ederiz.
DURAKLAMA DÖNEMİ PADİŞAHLARI
-III. Murat (1574-1595)
-III.Mehmet (1595-1603)
-I.Ahmet (1603-1617)
-I. Mustafa (1617-1618)
-II.Osman (1618-1622)
-I. Mustafa (1622 – 1623)
-IV. Murat (1623-1640)
-Sultan İbrahim (1640-1648)
-IV.Mehmet (1648-1687)
-II.Süleyman (1687-1691)
-II.Ahmet(1691-7695)
II.Mustafa (1695-1703)
1579 Sokullu Mehmet Paşa’nın ölümünden başlayıp 1699 Karlofça Antlaşmasına kadar geçene döneme Osmanlı Duraklama Devri denir.
Duraklama Döneminin Nedenleri
Duraklamanın İç Nedenleri
Merkezî Otoritenin Bozulması
- Sık sık padişah değişikliklerinin yaşanması
- Kafes usulü sisteminden doğan tecrübesiz şehzadelerin padişah olması
- Saray içerisindeki karışıklıklar ve saray ile halk arasında diyaloğun kopması
- Rüşvet ve iltimasla önemli devlet görevlerine liyakatsız kişilerin geçmesi
- Saray kadınlarının yönetime karışması
Ordunun Bozulması
• Padişahların sefere çıkmaması, doğu ve batı yönlerinde uzun süren savaşlar, devşirme ve tımar sistemine bağlı olarak asker yetiştirilmekte zorlanılması orduda disiplini zayıflatmıştır. Yeniçeri sayısının artması, yeniçerilerin “ocak devlet içindir” anlayışıyla hareket etmemesi orduyu bozmuştur.
Devşirme Sisteminin Bozulması
- Özellikle askerî ve mali alanda olumsuzlukların çıkmasına neden olmuştur. Yeniçeri İsyanları artmıştır.
Tımar Sisteminin Bozulması
- Tarımsal üretim azalmış, bu durum köyden şehirlere göçleri artırdığı gibi, toprağa bağlı asker yetiştirilmesini olumsuz etkilemiştir. Celali İsyanları artmıştır.
Medreselerin Bozulması (İlmiye Teşkilatı)
- Beşik ulemalığının başlaması, pozitif bilimlerin göz ardı edilmesine neden olmuş, bilimsel ve teknik çalışmalar yapılamamıştır. Din-eğitim adalet işlerinde yozlaşmalar artmıştır.
Maliyenin Bozulması
- Vergilerin artması, üretimin düşmesi, iç isyanların çoğalması ülke ekonomisinde durgunluğa neden olmuştur. Cülus bahşişinde ve ulufede artış olması, uzun süren savaşların hazineye yük olması, saray masraflarının artması maliyeyi bozmuştur.
Duraklamanın Dış Nedenleri
Coğrafi Keşifler
Avrupalılar keşiflerle yeni ticaret yolları ve sömürge alanları bulmuşlardı. Bu durum İpek ve Baharat yollarının bitiş noktalarını elinde tutan Osmanlı Devletini olumsuz etkiledi. İhracat geriledi. Avrupalıların keşfettikleri yerlerdeki maden kaynaklarını ülkelerine taşmaları da Osmanlı parasının değer kaybetmesine yol açtı.
Doğal Sınırlara Ulaşılması
- Çok geniş topraklara sahip olan devlet, pek çok stratejik noktaların da hâkimiydi. Bu durum, dış devletlerle sürekli sorunlar yaşanmasına neden olmuştur.
Rönesans
- Avrupa’da bilim ve teknik alanında büyük ve hızlı gelişmeler yaşanırken, Osmanlı Devleti bu gelişmeleri takip edemedi. Bilim ve teknikteki gelişmeler sanayinin ve askerî birliklerin Avrupada daha da gelişmesine katkı sağladı.
Kapitülasyonlar
- Avrupa devletleri arasında denge sağlamak için verilen kapitülasyonlar, Osmanlı ticaretinin gelişimini zayıflattı. Osmanlı Devleti’nin gümrük gelirleri azaldığı gibi, Osmanlı kapitülasyon tanınan devletlerin pazarı olmaya başladı.
Osmanlı İran Savaşları
-1590 yılında III.Murat Döneminde İranda’ki taht kavgalarından yararlanmak isteyen Osmanlı Devleti ile İran yaptığı savaştan sonra Ferhat Paşa Antlaşması imzalanmıştır.
-Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlara ulaşmıştır.
-1611 yılında Nasuh Paşa Antlaşması imzalandı.
-1618 yılında imzalanan Serav Antlaşması ile mücadeleler son bulmuştur.
– 1635-1638 yılları arasında IV.Murat İran’a Bağdat ve Revan Seferleri düzenlendi.Savaş sonucunda Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalanmıştır.
–Kasr-ı Şirin Antlaşmasıyla Türkiye – İran sınırı belirlenmiştir.
DİKKAT !!! IV. Murat “Bağdat Fatihi” olarak anılmaktadır.
Osmanlı-Rus İlişkileri
-1681 yılında Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması yapılmıştır.
Osmanlı-Venedik Savaşları
-1645 yılında Venedik’e ait olan Girit Adası kuşatılmıştır.
-1669 yılında da Girit Adası fethedilmiştir.
Osmanlı Lehistan Savaşları
–Genç Osman’ın (II.Osman) Hotin Seferi Sefer sırasında Yeniçerilerin disiplinsiz davranışlarından dolayı Hotin Kalesi alınamamıştır.
-Lehistan’ın barış istemesi üzerine Hotin Antlaşması imzalanmıştır.
-1672 yılında Bucaş Antlaşması imzalanmıştır.
BİLGİ NOTU : Bucaş Antlaşması ile Batı’da en geniş sınırlara ulaşılmıştır.
Osmanlı- Avusturya Savaşları
- Mehmet’in 1596’da ordunun başında sefere çıkarak Eğri Kalesi’ni alması üzerine Avusturya burayı ele geçirmek için harekete geçti.
- Bu olaydan sonra III. Mehmet’e “Eğri fatihi” denilmiştir. III.Mehmet Kanuni’den sonra ordunun başında sefere çıkan ilk padişahtır.
- Meydana gelen Haçova Meydan Savaşı‘nı (1596) Osmanlı Devleti kazandı.
- Bu mücadeleler sonucunda l. Ahmet Döneminde Avusturya’nın barış istemesiyle 1606 yılında Zitvatorok Antlaşması imzalandı.
Bu antlaşmaya göre;
–Eğri, Kanije ve Estergon Kaleleri Osmanlı Devleti’nde kaldı.
-Avusturya’nın ödemekle yükümlü olduğu yıllık vergi kaldırıldı ve Avusturya’nın bir defaya mahsus savaş tazminatı ödemesi kararlaştırıldı.
-Avusturya Arşidükü (kralı) protokol bakımından Osmanlı padişahına denk sayıldı ve Avusturya Arşidükü’nün resmi yazışmalarda “cesar” unvanını kullanabileceği belirtildi.
Vasvar Antlaşması (1664)
-Yapılan mücadeleler sonucunda Köprülü Fazıl Ahmet Paşa Avusturya’dan Uyvar Kalesini almıştır.
-Uyvar ve Neograd kaleleri Osmanlılarda kalacak, Zerinvar Kalesi ise Avusturya’ya bırakılacaktı.
-Erdel, Osmanlı Devleti’ne bağlı kalacaktı.
-Avusturya, Osmanlı Devleti’ne savaş tazminatı ödeyecekti.
II.Viyana Kuşatması
Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, bazı komutanların karşı çıkmasına aldırmayıp doğrudan Viyana üzerine yürüdü ve Viyana kuşatıldı. Avusturya imparatoru Avrupa devletlerinden gelecek yardımı beklemeye başladı, Kuşatmanın uzun sürmesi Avrupa’dan beklenen yardımın gelmesine ortam hazırladı. Kırım Hanı sorumluluklarını yerine getiremeyince Lehistan ve Alman kuvvetlerinin Viyana önlerine gelmesiyle iki ateş arasında kalan Osmanlı ordusu yenildi ve geri çekilmeye başladı (1683 Viyana Bozgunu)
DİKKAT!!! II.Viyana bozgunu ile Türklerin Sakarya Meydan Savaşı’na kadar sürecek geri çekilişi başlamıştır.
NOT: II.Viyana bozgunundan sonra Kara Mustafa Reşit Paşa Belgrat’ta idam edilmiştir.
BİLGİ NOTU : II.Mustafa ordunun başında sefere çıkan son Osmanlı padişahıdır.
Karlofça Antlaşması (1699)
- Osmanlı Devleti ile Avusturya, Lehistan ve Venedik arasında imzalanmıştır.
- Avusturya’ya; Temeşvar ve Banat yaylası dışındaki Macaristan ve Erdel verildi.
- Lehistan’a; Ukrayna ve Podolya verildi.
- Venedik’e; Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyıları verildi.
- Antlaşma 25 yıl süreyle Avusturya’nm garantörlüğünde olacaktı.
DİKKAT !!! Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti batıda ilk kez toprak kaybetmiştir. Bu antlaşma ile Osmanlı Duraklama Dönemi sona ermiş , Gerileme Dönemi başlamıştır.
XVII. Yüzyıl İsyanları
a. İstanbul (Merkez, Başkent) İsyanları
- Yeniçeriler (askerler) tarafından çıkarılan isyanlardır.
Sebepleri
-Merkezi otoritenin bozulması
-Yeniçerilerin maaşlarının zamanında ödenmemesi veya düşük ayarlı ödenmesi
-Askerlikle ilgisi olmayan kişilerin Yeniçeri Ordusu’na alınması
-“Ocak, devlet içindir.” anlayışı yerine “Devlet, ocak içindir.” anlayışının yerleşmesi
-Saray kadınlarının ve devlet adamlarının Yeniçerileri kullanması
Sonuçları
-II.Osman (Genç) öldürüldü.
- İstanbulda huzur ve güven kalmadı.
Vakay-i Vakvakiye (Çınar Olayı)
- Bu olay sonucu 30 devlet adamı Yeniçeriler tarafından Sultan Ahmet Camisi’nin önünde asılarak idam edildi.
b. Celali (Anadolu, Taşra) İsyanları
- Halk, ulema sınıfı tarafından taşrada (Anado’luda) çıkarılan isyanlardır.
Sebepleri
-Uzun süren savaşlar sonucu ekonominin bozulması (Avusturya ve Iran ile yapılan savaşlar)
-Merkezi otoritenin bozulması
-Taşradaki bazı yöneticilerin halka zulüm yapması
-Halktan yeni vergiler alınması
-Haçova Meydan Savaşı’ndan kaçan askerlerin Anadolu’da eşkıyalık yapmaları
Sonuçları
-Anadolu’da huzur-güven kalmadı.
-Tımar sistemi bozuldu. (Bu bozulma sonucu üretim azaldı.) -Köylerden kentlere göç oldu.
-İltizam sistemi yaygınlaştı,
-Amasya, Tokat, Kayseri gibi yerlerde nüfus azaldı, göçler oldu.
Bu dönemde çıkan başlıca Celali isyanları tabloda verilmiştir:
*Karayazıcı İsyanı *Deli Hasan İsyanı *Canbolatoğlu İsyanı *Kalenderoğlu İsyanı
c. Eyalet İsyanları
Sebepleri: Eyaletlerde otorite boşluğunun yaşanması sonucu bazı devlet adamlarının halka zulüm yapması ve bağlı beyliklerin Osmanlı’dan ayrılmak istemeleridir.
Sonuçları
- Halka zulüm yapan devlet adamları değiştirilerek isyanlar bastırıldı.
XVII. Yüzyıl Islahatlarının Genel Özellikleri
-Islahatlarda Yükselme Dönemi örnek alınarak devam ettirilmeye çalışıldı.
-Bu dönem ıslahatlarında Avrupa’daki gelişmelerden faydalanılmamıştır.
-Islahatlar bazı padişah ya da devlet adamlarınca yürütülmüş ancak devlet politikasına dönüşmemiştir.
-Islahatlar genellikle askeri ve mali alanlarda yapılmıştır.
-Islahatlarda devamlılık yoktur, kişi teşebbüsü olarak kalmıştır.
-Islahat uygulamalarında halka baskı ve şiddet uygulanmıştır.
-Islahat çalışmalarında dönemin aydınları devletin durumu ile ilgili bazı lahiyalar (raporlar) hazırlamışlardır. (Katip Çelebi – Koçi Bey)
XVII. Yüzyıl Islahatları ve Islahatçıları
I.Ahmet
- Kardeş katli yasasını kaldırdı.
- Kuyucu Murat Paşa bu dönemde sadrazamlık yaptı. (Celali isyanlarını baskı ve şiddetle bastırdı.)
- Sultan Ahmet Camisi‘ni yaptırdı.
Ekber ve Erşed Sistemi
- En yaşlı ve en akıllı kişinin başa geçmesinin sağlandığı sistemdir.Bu sistemle ilk başa geçen I. Mustafa’dır.
Kafes Sistemi
- Başa geçecek şehzadelerin başkent dışına çıkmalarını engelleyen sistemdir.
- III.Mehmet kurdu. Bu sistemle ilk başa geçen l. Ahmet’tir.
II. Osman (Genç Osman) (1618-1622)
- Maliyeyi düzeltmeye çalıştı.
- Hotin Seferi’ndeki başarısızlıklarından dolayı Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmak istedi. (İlk kez) Ancak ayaklanma sonucu öldürüldü.
- Şeyhülislamın yetkilerini kısıtlamak istedi.
- Sarayla halk’ bütünleştirmek, saray kadınlarının yönetime karışmalarını engellemek amaçlarıyla ilk kez saray dışından evlendi.
- Ulemanın arpalık denilen tahsilatlarını azalttı.
- Başkenti Anadolu’da güvenli bir bölgeye taşmak istedi.
IV.Murat (1623-1640)
- Anadolu ve İstanbul’daki isyanları sert önlemlerle ortadan kaldırmaya çalıştı.
- İçki yerlerini ve kahvehaneleri kapattırdı.
- Maliyeyi düzenlemek için önlemler aldı.
- Devletin kötü gidişatını sorgulayan ilk padişahtır. Bu amaçla bilim adamlarından raporlar istedi. Bu raporlar içerisinde en ünlüsü Koçi Bey’in hazırladığı “Koçi Bey Risalesidir. Ayrıca Katip Çelebi de rapor hazırlamıştır.
- Celali İsyanlarını baskı ve şiddet yoluyla bastırdı.
- Bu dönemde Hazerfan Ahmet Çelebi, Evliya Çelebi, Katip Çelebi, Lagari Hasan Çelebi gibi ünlü kişiler öne çıktı.
- Osmanlı’da bu dönemde ilk kez uçuş denemesi yapıldı, (Hezarfen Ahmet Çelebi)
- Dünyada ilk kez fişek usulü ile füze tecrübesi Lagari Hasan Çelebi tarafından yapıldı.
- Bu dönemde Revan Köşkü, Bağdat Köşkü, Üsküdar Çinili Cami ve Külliyesi, Konya Şerafettin Cami gibi mimari eserler yapıldı.
Tarhuncu Ahmet Paşa
-IV. Mehmet Dönemi sadrazamıdır.
-Maliyenin düzeltilmesi için çalışmalar yaptı. Gelir ve gider arasındaki farklılıkları gidermek için ciddi bütçe çalışmalarına girişti.
-İlk kez mali yıl bütçesini önceden hazırlamıştır. (Denk bütçe)
-Hazineye borçlu olanlardan tahsilat yapmıştır.
-Çıkarları zedelenenler tarafından idam ettirildi.
Köprülü Mehmet Paşa
-IV. Mehmet Dönemi’nin ünlü sadrazamlarındandır.
-Osmanlı tarihinde ilk kez çeşitli şartlar öne sürerek başa geçen kişidir.
-Kendisine daha rahat bir çalışma ortamı oluşturmak ve kendisini garantiye almak amacıyla şartlar öne sürerek başa geçti.
Köprülü Fazıl Ahmet Paşa
-Osmanlı Devletin’de ikinci sokullu olarak bilinir.
-Girit Adası’nı almıştır.
-Bucaş Antlaşması ile Osmanlı’yı batıda en geniş sınırlara ulaştırdı.