Eskişehir’de Çoban Mustafa Paşa tarafından XVI. yüzyılın ilk çeyreğinde kurulan külliye. Odunpazarı semtinde bulunan eser Üsküdar Payas güzergâhındaki menzil külliyelerinden biridir. Cami girişinin üstünde yer alan kitabeden ebced hesabına göre 921 (1515) tarihi çıkmaktadır. Ancak kitabede Kanunî Sultan Süleyman’ın adından ve banisi Mustafa Paşa’nın vezirliğinden bahsedilmektedir. Çoban Mustafa Paşa’nın vakfiyesi ise 1526 tarihlidir. Kitabedeki tarih, ifadeler ve vakfiyenin tarihi dikkate alınarak külliyenin 1515-1526 yılları arasında inşa edildiği belirtilmektedir.
Külliyenin mimarı henüz tam olarak belirlenememiştir. Mimar Sinan’dan önceki başmimar olan Acem Ali’nin döneminde inşa edilen ve büyük ihtimalle Acem Ali’ye ait olabileceği belirtilen külliyelerden hareketle bu külliyenin mimarının da Acem Ali olabileceği ileri sürülür. Bu konuda kitabedeki 1515 tarihinden çok Kanunî Sultan Süleyman’ın adı ön plana çıkarılarak yorum yapılmıştır. Mimar Sinan’ın eserlerinin listesini veren Tuhfetü’l mi’marîn’de sadece kervansarayın adı kayıtlı olup diğer yapılardan söz edilmemiştir. Mimar Sinan’ın bu külliyede yalnız kervansarayda tamir yapmış olabileceği düşünülebilir. Külliyenin 9 Cemâziyelevvel 1248’den (4 Ekim 1832) biraz önce sona eren bir tamir geçirdiği bilinmektedir. Ayrıca külliyenin değişik binalarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1955″ten günümüze kadar birtakım onarımlar gerçekleştirilmiştir.
Mustafa Paşa’nın vakfiyesinde belirtildiğine göre külliye cami, yirmi hücreli bir zaviye, sıbyan mektebi, misafirhane (tabhâne), mutfak, odun deposu, fırın, yemekhane, düşkünler evi, çeşme ve ahırdan (kervansaray) oluşmaktadır. Günümüzde cami, sibyan mektebi, misafirhane, mutfak, yemekhane ve kervansaray ayaktadır. Külliyenin kuzey girişinin sağındaki çeşmenin vakfiyede kayıtlı çeşmeyle ilgisini tesbit etmek güçtür. Caminin kuzeyindeki şadırvan 1960″lı yıllarda yapılmıştır. Bu şadırvan, baklavalı başlığa sahip sekiz mermer sütunun desteklediği geniş saçaklı bir küçük kubbeyle örtülmüştür. Külliyeyi oluşturan binalar külliyenin çekirdeği olan caminin doğu, güney ve batı tarafında” U” düzeninde sıralanmıştır. Duvarla birbirine bağlanan yapılar aynı zamanda bir dış avlu meydana getirmektedir. Dış avlunun çevreyle irtibatı her kenarındaki birer kapıyla sağlanmaktadır. Arazinin durumundan dolayı külliye binaları arasında kod farklılığı bulunmaktadır.
Cami