Karmatiler
- Tanım : Aşırı Şii İsmailiyye mezhebine mensup bir zümre
- Tarih : 869
Karmatiler, Kufe’deki İsmaili daisi Hamdan b. Eş‘as Karmat’a nisbetle bu adı aldıkları bilinmektedir. Genel kabule göre Karmatiler Abbasiler’e karşı düzenlenen Zenc isyanı sırasında ortaya çıktılar ve destekçileri Kufe’ye yerleşen Beni Şeyban ve Bekir b. Vail’e mensup Arap kabileleriydi. Bu kabilelerin yardımı ile güçlü bir duruma gelen Hamdan, hareketin devamını sağlamak için mensuplarından çeşitli adlar altında para topladı. Arkasından kendisine bağlı olan her köye bir dai tayin etti ve ahalinin mal ve emlakinin idaresini bu daiye verdi. Karmatiler’in 900-902 yılları arasında üç ayaklanma teşebbüsü Halife Mu‘tazıd-Bilah tarafından bastırılmıştır. Rey bölgesindeki İsmaili cemaati büyük bölünmeden önce, buradaki ilk dai olan Halef el-Hallac’a izafeten Halefiyye ismiyle tanınmış; Ubeydullah el-Mehdî’nin ortaya çıkışıyla onun imametini tanımayan bu cemaat Muhammed b. İsmail’in kaim olarak geri döneceği inancını sürdürmüştür. Rey dailiği Halef’ten sonra oğlu Ahmed ve onun ardından Ahmed’in seçkin öğrencisi Gıyas tarafından devam ettirildi. Gıyas, halk üzerinde etkili olan fakihlerle ihtilafa düşmesi üzerine büyük bir ihtimalle 903 yılından sonra Horasan’a kaçmak zorunda kaldı.
Bir süre sonra Gıyas esrarengiz bir şekilde kaybolunca torunlarından Ebu Ca‘fer el-Kebir haleflik iddiasıyla ortaya çıktıysa da Ebu Hatim er-Razi tarafından saf dışı bırakıldı. Ubeydullah el-Mehdi Kuzey Afrika’da hâkimiyet kurduğu sırada Hüseyin el-Mervezî’nin halefi Muhammed b. Ahmed en-Nesefî, başta Samani Hükümdarı II. Nasr b. Ahmed ve veziri olmak üzere bazı önemli kişilerin Karmatiliğe girmesini sağladı. Bu gelişmeler Sünni alimlerce hoş karşılanmadı ve II. Nasr tahttan indirilerek yerine oğlu I. Nuh geçirildi. Horasan ve Maveraünnehir’deki Karmatiler takibata uğramış ve Nesefi ile önde gelen arkadaşları 943 yılında Buhara’da idam edilmiştir. Liderliği ele geçiren Ebu Tahir el-Cennabi Güney Irak’a bir dizi saldırı başlattı ve 930 yılının hac mevsiminde gerçekleştirdiği Kabe baskınında binlerce kişiyi öldürerek Hacerülesved’i Bahreyn’deki Hecer’e götürdü, Hacerülesved yirmi yıl kadar orada kaldı. Bahreyn Karmatileri arasında birçok dai Ebu Tahir’le bağlantısını keserek onun ölümünden sonra kardeşleri Abbasiler’e karşı barışçı bir politika izledi. Bahreyn Karmatileri ile Fatımiler arasındaki gizli düşmanlık Fatımiler’in Mısır’ı zapt etmeleriyle açık bir mücadeleye dönüştü. Güney Irak’ta güçlerini ortaya koymak isteyen Bahreyn Karmatileri 983-84 yılında Basra’ya saldırarak burayı vergiye bağladılar ve iki yıl sonra da Kufe’yi işgal ettiler. Fakat sonuçta Büveyhiler karşısında tutunamayarak çekilmeye mecbur kaldılar ve bir daha da Irak’ta söz sahibi olamadılar. Mahalli isyanlar sonucunda ise 1067 yılında Bahreyn’deki, ardından da Katif’teki hakimiyetlerini kaybettiler. Karmatiler’in Mültan ve Sind bölgesindeki hakimiyetine Gurlular’dan Muizzüddin Muhammed son verdi.
beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar
Hizmetli, Sabri, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2001, cilt 24, sayfa: 510 - 514
DİĞER ANSİKLOPEDİLER
-
Ansel Adams
Manzara fotoğrafçılığına getirdiği yeniliklerle bilinen ABD’li fotoğrafçı Ansel Adams, Califoria’da dünyaya geldi. İlk fotoğrafını on dört yaşında çekse de sonraları müziğe olan ilgisi ağır bastı. Bu nedenle on sekiz yaşına kadar piyano ve kompozisyon dersleri aldı. Fotoğrafa olan ilgisi tekrardan canlanan Ansel, ilk fotoğraf albümünü 1927 yılında çıkardı. Albümün yakaladığı başarıdan ötürü de hayatını fotoğrafa adamaya karar verdi. Paul Strand ile tanışması ise fotoğraf tekniğinin gelişmesine önemli katkıda bulundu. İlk kitabı olan “Making a Photograph” adlı eserini 1935 yılında çıkarttıktan sonra, New York’ta Modern Sanat Müzesi’nin fotoğraf koleksiyonunun kurulmasında rol oynadı. Fotoğrafçılığa dair bir diğer önemli işi ise, fotoğrafçılığı bir meslek olarak ilk kez akademik programa alan San Francisco Güzel Sanatlar Okulu’nu kurmasıdır. Son yıllarını doğanın korunması hareketine adayan Ansel, Sierra Club adlı doğa korumacısı örgütün başkanlığını yürüttü.
-
Şükrü Elçin
Günümüzde Yunanistan sınırları içinde bulunan Florina kasabasında doğan Halk edebiyatı araştırmacısı Şükrü Elçin, Lozan Antlaşması’ndan sonra ailesiyle beraber Yunanistan’dan getirilerek Manisa Turgutlu’ya yerleşti. Türkiye’ye gelince düzenli bir öğrenim gördü; ilk, orta ve lise tahsilini tamamladı. 1935’te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’ne girdi. 1939 yılında buradan ve Yüksek Öğretmen Okulu’ndan mezun oldu. Sivas ve Denizli liselerinde, Ankara Erkek Teknik Öğretmen Okulu’nda edebiyat öğretmenliği yaptı. Bu yıllarda Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde Pertev Naili Boratav’ın danışmanlığında Kitâbî-Mensur, Realist İstanbul Halk Hikâyeleri adlı teziyle doktorasını tamamladı. Ardından iki yıllığına Paris’e gönderildi. Sorbon Üniversitesi Yüksek Tetkikler Okulu’nda André Varangac’ın folklorla ilgili derslerini takip etti. 1951’de yurda döndü. Ankara Kız Lisesi’nde iki aylık öğretmenlikten sonra Millî Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu Türk Kültür Eserleri Bürosu’nda sekreter olarak görevlendirildi. Bir süre Ankara Atatürk Lisesi ve Maarif Koleji’nde görev yaptı. 1958’de Gazi Eğitim Enstitüsü edebiyat öğretmenliğine tayin edildi. 1962’de Anadolu Köy Orta Oyunları (Köy Tiyatrosu) adlı teziyle doçent oldu.
-
Karapapaklar
Karapapak, Karapapah, Borçalı ve Terakime / Terekeme gibi çeşitli isimlerle anılan bu topluluk başlarına siyah kuzu derisinden serpuş giydikleri için bu adı aldılar. Karapapaklar, Şeyh Haydar’ın müridlerine giydirdiği, on iki imamın adı yazılı olan on iki dilimli “taç” adlı kızıl kavukları reddederek Sünnilik’lerini belirtmek üzere ısrarla “kara papak” giydiler. Karapapaklar, muhtemelen asıl vatanları olan Orta Asya’dan göç ederek Gürcistan’a gelip oradan sonraki yıllarda bölgeye yayıldılar. Kafkasya bölgesinin Osmanlı Devleti tarafından fethi sırasında çoğu zaman Türklerin yanında yer almışlardır. Karapapaklar, 1828 Türkmençay Antlaşması’ndan sonra yurtlarını terk ederek Türkiye ve İran’a göçtüler ve Azerbaycan genel valisi Abbas Mirza zamanında İran’a göç ettirilen 800 Karapapak ailesine Sulduz bölgesi timar olarak veridi. 1908-1912 yıllarında Türk hakimiyetine geçen bölge I. Dünya Savaşı sırasında bazen Türk, bazen da Rus idaresine geçerek, 1919 yılında Ruslar’ın çekilmesinin ardından eskisi gibi İran’a kaldığı bilinir.
-
Hıttin Savaşı
Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin Haçlılar’ı bozguna uğrattığı ünlü meydan savaşı olan Hıttin Savaşı sonrası Haçlılar bir daha eski güçlerine kavuşamadı. Doğu Akdeniz kıyılarında Haçlı devletlerinin kurulmasından sonra buradaki Müslümanların en büyük hedefi bölgeyi onlara karşı korumak ve işgal ettikleri toprakları kurtarmaktı. Selâhaddîn-i Eyyûbî, Merciuyûn Savaşı’nı kazanıp arkasından Beytülahzân Kalesi’ni geri alarak Haçlılar’a karşı bir üstünlük kazandı. Bundan sonra Haçlılar müdafaaya çekilirken Selâhaddin devamlı taarruz durumuna geçti. Halep’i ele geçirmek ve Musul’u hâkimiyet altına almak suretiyle ülkede birliği temin etti ve böylece kendini tamamen Haçlılar’la mücadeleye verdi. Hassa birliğiyle Kerek üzerine yürüyerek Renaud de Chatillon’un topraklarını yağmaladı. Bu arada Re’sülmâ’da bulunan el-Melikü’l-Efdal de Muzafferüddin Kökböri’yi, Bedreddin Duldurum el-Yârûkī’yi ve Sârimüddin Kaymaz’ı kumandan tayin ederek bu kuvveti Saffûriye ve Akkâ istikametinde bir keşif seferine gönderdi. Kökböri ve arkadaşları, Saffûriye’ye hücuma kalktıklarında karşılarında Raimond tarafından haberdar edilen Dâviyye ve İsbitâriyye şövalyelerinden meydana gelmiş bir düşman gücü buldularsa da yapılan savaşta galip geldiler. Selâhaddin bu zaferden haberdar olunca Kerek’ten dönerek Aşterâ mevkiinde karargâh kurdu.
-
Hülagû Han
İlhanlı Devleti’nin kurucusu ve ilk hükümdarı olan Hülagû Han, Cengiz Han’ın torunudur. Çocukluk ve gençlik dönemi hakkında sınırlı bilgiye sahip olunan Hülagû’nün bu dönemlerine dair en net bilgi, İmil Nehri kenarında katıldığı ilk avından dolayı dedesi tarafından ödüllendirilmesidir. Cengiz Han döneminde ele geçirilen toprakların merkezden idare edilmesinin oluşturduğu sorunlar üzerine merkezi otoritenin sağlamlaştırılması adına Yakındoğu’ya gönderilen Hülagû, liderleri Mengü Han’ın ölümü üzerine başkent Karakorum’a dönmeyerek merkeze bağlı bir Moğol devleti(İlhanlılar) kurdu. Merkezde toplanan kurultayın kararları üzerine İsmaililerin ortadan kaldırılması, Abbasi halifeliğinin itaat altına alınması ve Mısır ile Suriye’nin zaptı gibi görevler üstlenen Hülagû harekete geçti. İlk olarak İsmailileri ortadan kaldırdı ve yıllardan beri bütün Yakındoğu’yu tehdit eden İsmaili varlığı dağıtılmış oldu. Daha sonra ise Abbasileri kontrol altına almak için 27 Mart 1257 tarihinde Hemedan’dan Bağdat’a hareket etti ve şehri kuşattı. Halife Müsta‘sım 10 Şubat 1258 tarihinde şartsız teslim oldu, bir süre sonra oğullarıyla birlikte işkence edilerek öldürüldü. Burada tarihte eşine az rastlanır bir katliam yapıldı, cesetlerden yayılan kokular Hülagû’yü dahi şehirden uzaklaşmak zorunda bıraktı. Daha sonra Suriye ve Halep üzerine başarılı seferler düzenlese de ordu idaresini Ketboğa Noyan’a bırakan Hülagû, Aynicâlût Savaşı’nda Memlüklüler karşısında büyük bir yenilgi aldı. Yine onun döneminde Selçuklulara kurulan baskı arttırılarak vergi yükü arttırıldı.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun