ÖTEKİ YAYINEVİ
ÖTEKİ PSİKOLOJİ : 25/13
Kapak Dizaynı : Öteki Ajans D iz g i: Ali Fuat Dizgi - 418 66 43 B a s k ı: MF Ltd. Şti., Ankara, 1. Basım: 1992 2. Basım: 1994. Kitabın Orjinal Adı: THE CINDRELLA COMPLEX: Women's Hidden Fear of Independence
Öteki, Açı Yayıncılığın Kuruluşudur.
Yönetim Yeri : G.M.K. Bulvarı 12/125 Demirtepe / Ankara T e l : 425 08 60 Fax: 425 90 08
ISBN 975-7782-25-4
Collette Dowling
SİNDRELLA KOMPLEKSİ Çağdaş Kadında Bağım sızlık Korkusu
Türkçesi : Selçuk Budak
0 f i
İçindekiler
B irin ci Bölüm Kurtarılma Arzusu / 7 ik in ci Bölüm Kadınların Mücadeleden Kaçışı / 29 Üçüncü Bölüm Kadınca Tepki / 70 Dördüncü Bölüm Çaresiz O lm ak ) 101 Beşinci Bölüm Kör Adanış / 1 5 1 A ltıncı Bölüm Cinsel Kim lik Paniği / 184 Yedinci Bölüm Özgürlüğe Uyanış / 226
Birinci Bölüm
KURTARILMA ARZUSU Hastalığımı başkalarından gizlemeye çalışarak, üçüncü kattaki evi mizde, ateşler içinde yalnız yatıyorum. Oda büyük ve soğuk, saatler geçtikçe, tuhaf bir şekilde rahatsız edici gözüküyor. Çocukluğumu ha tırlıyorum: hassas, çaresiz, küçük bir kız. Karanlık çökene doğru, ateş ten değil, kaygıdan tam anlamıyla perişan oluyorum. Burada ne ya pıyorum, böylesine yalnız, böylesine bağsız, böylesine...havada? diye soruyorum. Bu kadar rahatsız, ailemden, yoğun ve yorucu işimden uzak...ilgisiz... olm ak ne kadar garip... Düşüncelerin akışında bir kesinti oluyor ve her zaıııaıı yalnız olduğumu kavrıyorum. Kaçınmak için onca çaba harcadığım bu gerçek, uyarıda bulunmaksızın karşıma çıkıyor. Yalnız ol maktan nefret ediyorum. Keseli hayvanlar gibi, bir başkasının derisinin altında yaşamak isterdim. Emniyette olmayı, sıcak, bakılıp gözetiliyor olmayı, havadan, hatta yaşamdan daha çok istiyorum. Beni şaşırtan bu olgu yeni değildi, oradaydı, uzun bijr süredir benim bir parçamdı. Yatakta geçirdiğim o günden sonra, belli bir tarzda yetişen ve kendim izden, sadece kendimiz sorumlu olduğumuz yo lundaki yetişkin gerçekliğini göğüslem ekten aciz olan benim gibi binlerce kadın olduğunu öğrendim . Bu görüşler ko nusunda çokça çene çalıyor olabiliriz, ama içerden bunu kabul etmeyiz. Yetişm e tarzımıza ilişkin her şey, bize, bir başkasının parçası olacağımızı; ölene kadar mutlu evlilikle korunacağımızı, destekleneceğim izi, dibe batmaktan kurtarılacağımızı söyleyip durdu. 7
Elbette hepimiz kendim ize özgü yollardan, bu vaaddeki ya lanı gördük. Ama ancak Yetmişli yıllardan sonraki kültürel de ğişmeler sonucunda kadınlara farklı bir gözle bakıldı, dü şünüldü, davranıldı. Artık kendimizden farklı şeyler bekliyoruz. Şimdi bize, eski kızlık rüyalarımızın cılız ve onur duygusundan uzak olduğu, yapılacak daha iyi şeyler -p ara, güç ve koşullanıl en ele avuca sığmaz olanı, yani özgü rlü k- bu lunduğu söyleniyor: Kendi hayatımızla ne yapacağımıza, nasıl düşüneceğimize ve nevi önemli bulacağımıza karar verebilme becerisi. Özgürlüğün güvenceden daha iyi olduğu söylendi: gü vence sakat bırakır. Ama çok geçmeden, özgürlüğün ürkütücü olduğunu an ladık. Özgürlük bize, üstesinden gelmek için kendimizi yeterli hissetmediğimiz olasılıklar sunar: terfi, sorumluluk, erkekler önden gitmeden tek başımıza yolculuk etme, kendim ize ait ar kadaşlar edinme şansı. Çok hızlı bir şekilde her türlü fırsat ka dınların önüne serildi, ama ayrıca bu özgürlük yeni beklentiler yarattı: artık büyüyüp, "daha güçlü" olduğunu düşünmeyi ter cih ettiğimiz birisinin kanatlan altında gizlenmekten vaz geçmemiz; "kocaların, ya da ailelerin," veya öğretmenlerin de ğerlerine değil, kendi değerlerim ize dayalı kararlar almaya başlamamız yolundaki beklentiler. Özgürlük, yürekten ve ken dimize karşı dürüst olm amızı gerektirir. Ve birdenbire, zor olan şeyin bu olduğunu gördük; artık "iyi eş," veya "iyi kız evladı," veya "iyi öğrenci” maskesinin arkasında yakayı sıyıramayız. Kendi ayaklarımızın üstünde durm ak için otorite figürlerinden kopma sürecine girince, öğretilen değerlerin bize ait olmadığını keşfederiz. Bu değerler başkalarına -can lı, her şeyi kapsayan bir geçmişten gelen canlı insanlara- aittir. Sonunda gerçeğin kav randığı an gelir: "Gerçekte hiç bir inancım yok." Gerçekten neye inandığımı bilm iyorum ." Bu, ürkütücü bir an olabilir. Bir zamanlar o kadar em in ol duğumuz her şey, sanki heyelanla aşağı yuvarlanan toprak gibi 8
ufalanır, bu da hiç bir şeyden emin olm amam ıza ve dehşete ka pılmamıza yol açar. Eski ve modası geçm iş bu destek ya pılarının -artık inanmadığımız inançların- scrsemletici kaybını yaşamak, gerçek özgürlüğün başlangıcı olabilir. Ama bunun ür kütücü olması telaşla geri kaçmamıza, güvenli, tanıdık, bildik bir yere sığınmamıza neden olabilir. ilerlem e fırsatımız varken neden geri çekilme eğilimi gös teriyoruz? Çünkü kadınlar, korkuyu göğüsleyip aşmaya alışık değildir. Bizi korkutan şeylerden kaçınm aya, küçük yaşlardan itibaren, sadece kendimizi rahat ve em niyette hissetmemizi sağ layacak şeyler yapmaya özendirildik. Aslında özgürlük için değil, bunun tam tersi olan bağımlılık için eğitildik. Sorun çocuklukta başlıyor. Emniyette olduğumuz, her şevin başkaları tarafından yapıldığı, ne zam an ihtiyaç duysak an neciğimize, babacım ıza güvenebildiğim iz çocukluğumuz. Ge celeri, kabuslar, uykusuzluk, huzursuzluk, o gün yaptığımız kötü bir şey, ya da yapmadığımız iyi bir şey için hayıflanma nedir bilm ezdik; yatağa uzanır, uykuya dalıncaya kadar rüz garın okşadığı yaprak seslerini dinlerdik. Burada, evcilliğe yö nelik kadınsı itkimizle, bilincin hemen altında yatıyor gibi gö züken çocukluğa ilişkin rahatlatıcı dalıp gitm e arasında bir ilişki olduğunu öğrendim. Bu, bağımlılıkla ilgilidir: birisine yas lanma, çocukluğa dönerek, bir başkası tarafından beslenme, tehlikelerden korunm a, gözetilme ihtiyacı. Bu ihtiyaçlar, ye tişkinliğimize dek uzanıp, kendine yeterli olma ihtiyacımızla atbaşı bir şekilde, doyum ister. Bir noktaya kadar bağımlılık ih tiyaçları, hem kadın hem de erkek için oldukça normaldir. Ama göreceğim iz üzere kadınlar, çocukluktan itibaren sağlıksız öl çüde bağımlı olmaya özendirilm ektedir. Kendi içine bakan her kadın, kendine bakm a, kendini koruma, kendini ortaya koyma konusunda kendini rahat hissetmesi yönünde hiç bir zaman
9
özendirilmediğini bilir. Olsa olsa, içten içe, doğallıkla kendine yeterli gözükmeleri nedeniyle oğlanlara (ve daha sonra er keklere) imrenerek, bağım sızlık oyunu oynamıştır. Erkeklere bu öz-yeterliliği bahşeden doğa değildir; eği timdir. Erkekler, doğdukları günden itibaren bağımsızlık için eğitilir. Tam tersine kızlara ise bir çıkış yollan olduğu, bir gün, bir şekilde kurtanlacaklan öğretilir. Sanki anne sütüyle içimize yansıttığımız masal, yaşam ın mesajı işte bu. Bir süre kendi ba şımıza girişimlerde bulunabiliriz. Okula, işe, seyehate gi debiliriz; hatta iyi para kazanabiliriz, ama bunun altında, ba ğımsızlığımız konusundaki duygulanm ıza ilişkin sonlıı bir özellik yatmaktadır. Sadece idare et, çocukluk masalını ola bildiğince uzat, nasıl olsa bir gün birisi gelip seni içtenlikli (otantik) yaşamın kaygısından kurtaracaktır. (Tek kurtarıcının, yani oğlanın öğrendiği şey, kendisiyle ilgilidir.) Size kadınlardaki bağım lılık konusuna ilişkin girişimin, hem kişisel deneyimlerimden, hem de sadece son günlerdeki bir deneyimimden kaynaklandığını söylemem gerek. Uzun süre. Gelişm iş ve sahte bir bağım sızlık maskesiyle -başkalarının bana bakması yolundaki (ürkütücü) arzumu gizlemek için yıllardır kurduğum bir m askeyle- kendimi ve başkalarını aptal yerine koydum. Kılıf öylesine inandırıcıydı ki, öz-yeterliliğimin ince ci lasında can sıkıcı bir çatlak yaratan bir şey olmasaydı, sonsuza kadar buna inanabilirdim. Bu olay yirmi beş yaşımda başıma geldi. Bir dizi olay, daha önce beslediğimin farkında bile olmadığım duygulan keş fetm em e neden olm uştu; bunlar, işler sapa sardığı, yani ya şamın gereklerinin, sadece vaktinden önce gelişmiş b ir kızın oyunlarla durumu idare edebildiği bir dünyadaki akm lan değil, gerçek, nedensel, erişkin gerekleri gibi gözükmeye başladığı zaman durumu kontrol altına alması için bir başkasını kul lanm ak için her şeyi yapabileceğim kadar güvenliğimi tehdit eden derin ve gizli beceriksizlik duygulanydı. 10
H ırsın Çöküşü 1975 yılında, tek ebeyven olarak hayatımızı kazanmak için tek başıma çalıştığım dört yıllık bir m ücadele dönemini ve New York'u terkederek çocuklarımla birlikte, Manhattan'ııı 150 km. kadar kuzeyinde, Hudson vadisinde küçük bir taşra köyünde yaşamaya başladım. Kusursuz bir arkadaş gibi gözüken den geli, zeki, son derece neşeli bir erkekle tanıştım. Kendimize ara zisi, bahçesi ve meyve ağaçlan olan büyük, güzel bir ev ki raladık. Yeni coşkunluğumun etkisiyle, bu küçük Rhinebeck köyünde hayatımı kazanmak için yazm anın, Manhattan m et ropolünde olandan daha zor olmayacağına inandım. Bek lemediğim, göm em ediğim şeyse, evimi tekrar bir erkekle -paylaşmaya başlar başlamaz hırsımın şaşırtıcı bir şekilde çökmesiydi. Bilinçli bir karar vermeksizin, hatta farkında bile olmaksızın hayatım dram atik ölçüde değişti. Eskiden, on yıl önce ge liştirmeye başladığım bir kariyerde, günde birkaç saat yazı ya zardım. Rhinebeck'te ise zamanımın tamamını evişleri - o mut luluk dolu ev işleri- alıyor gibiydi. Yıllarca, vakit bulamadığım için alıştığım hazır yemekleri bir yana bırakıp tekrar yem ek pi şirm eye başladım. Köye taşmışımızın altıncı ayında beş kilo al mıştım. Değişiklikten memmun, "sağlıklı," diyordum kendi kendime. "Hepimiz çok rahatladık." Kumaş gömlekler, bol el biseler giym eye başladım. Sürekli oyalanıyordum: saksı ha zırlıyor, ocak yakıyor, pencereden dışarıyı izliyordum. Zaman uçuyor gibiydi. Tantanalı sonbahar günleri yerini kışa bırakınca ben de bot ve palto giyip odun kırmaya başladım. Sabahları uyanmayı zor bulmama rağmen, geceleri deliksiz uyuyordum. Beni yataktan kalkmaya zorlayan hiç bir şey yoktu. Ev kadınlığına sığmışım, olduğundan -b ir işaret- daha rahatsız edici olmalıydı. Her şey bir yana, kendimi geçindirme becerisine sahiptim ; aslında dört yıl boyunca yaptığım da bu ol
11
muştu. Ah, tehlikelerle dolu; her gün zorluklara göğüs ger diğim dört yıl. Çocuklarımın babası, destek olam ayacak kadar hastaydı, bu nedenle faturaları ben ödüyordum. Ama ço ğunlukla korkuyordum: beklenm edik bir şekilde artan fi yatlardan, ev sahibinden, her ay, her yıl, ayakta kalıp hepimizi geçindirecek parayı kazanam am aktan korkuyordum. Be cerilerim konusundaki derin kuşkularım, bana ne garip ne de şaşırtıcı geliyordu. "Bekar annelerin” çoğu böyle hissetmiyor muydu? Bu nedenle o görkemli, o bağbozumu sonbaharda köye ta şınışımız, bulanık bir şekilde, "mücadelem" dediğim şeyden ra hatlatıcı bir kurtuluş gibi geldi. Talihim beni çocukken ya şadığımdan pek farklı olmayan bir iç dünyaya götürmüştü: çilekli pastalar, temiz yorganlar, ütülü yazlık giysiler. Şimdi ise arazim ve çiçeklerim, yığınla odası, küçük ve rahat pencere ön leri, tenha köşeleri bulunan büyük bir evim vardı. Yıllardan beri ilk kez kendimi em niyette hissederek, çocukluğun en olumlu yanlarına ilişkin bir tür "perde anı" olarak varlığını sürdüren dingin bir evcil yaşamı kurmaya başladım. Bulabildiğim en yu m uşak tüylerle ve pamuklarla tecrit ederek kendime bir yuva yaptım. Ve içine gizlendim. Akşam lan gösterişli yem ekler yapıp gerçek bir yemek oda sının masasına gururla seriyordum. Gündüzleri çam aşır yı kıyor, bahçede çalışıyordum. Geceleri ise yardımcı rolü oy nayarak Loxell'in yazılarını daktilo ediyordum. Gariptir, on yıldır profesyonel olarak yazm am a rağmen, sanki yapm am g e reken şey bir başkasının yazılarını daktilo etmekmiş gibi ge liyordu. Doğru... geliyordu (şimdi bununla güvenceyi ve ra hatlığı kastettiğimi biliyorum). Aylarca böyle sürdü. Lowell, oturma odasında şöminenin önündeki büyük masasında yazı yazıyor, telefon görüşmeleri yapıyor ve işlerini yürütüyordu.
12
Bense zamanımı kızımın yatak odasının duvarlarına dekoratif kağıtlar asmakla dolduruyordum. Sık sık, kendi masama gidip birşevler yazmaya çalışıyor, ama kağıtlarla oynuyor, dalgın, ge lişigüzel düşünüyordum. Yazı teklifleri için ilişkilerimi kay betmiş gibi olduğum için zaman zaman kendimi hayal kı rıklığına uğramış hissetsem de, "şansım dönecek," diyordum. Oysa bu bir şans sorunu değildi. Bilinç düzeyinde farkında olmamama rağmen, kendime ilişkin görüşüm büyük ölçüde de ğişmişti. Lowell'e yönelik beklentilerim de. Kafamda o tedarikçi olmuştu. Ben? Bense kendimden sorumlu olm ak için kısmen kendi irademe karşı mücadeleden yorgun düşmüş din leniyordum. Özgür kadın bunu hiç hayal etmiş miydi? Birisine yaslanma fırsatı yakaladığım an, ilerlemeyi bırakmış, aslında yolun sonuna gelmiştim. Artık hiçbir karar vermiyor, hiçbir yere gitmiyor, hatta arkadaşlarımla görüşmüyordum. Altı ay içinde kariyerimle ilgili tek bir iş yapm am ış, ya da bir ya yıncıyla sözleşme yapmaya çalışırken yaşanan türden bir mü cadeleye girmemiştim. Elveda bile dem eden, kadının ge leneksel yardımcı rolüne dönmüştüm. Ayak işçisi. Katip. Bir başkasının rüyalarının daktilosu. Stresten K açış Çeyrek yüzyıl önce Sim one de Beauvoir'nın de ustaca göz lediği gibi, kadınlar, "otantik (içtenlikli) varoluşa soyunmanın içerdiği gerilimden kaçınmak için,” boyuneğmeci bir rolü be nimsemektedir. Bu stresten kaçış gizli hedefim olmuştu. Geri çekilmiş, aslında daha kolay olması nedeniyle, gerçekte büyük bir küvet dolusu ılık suya gömülmüştüm. Çünkü çiçek yastıkları hazırlamak, alışveriş yapmak ve iyi (ve geçim i sağlanan) bir "parlner" olmak, kendi başının çaresine bakan yetişkin ya şamında olmaktan daha az kaygı vericiydi.
13
Ama Lowell "geleneksel erkek" denilebilecek birisi değildi, çünkü bendeki bu gerilemeyi desteklemiyordu. Sanki giderek kalıcı bir eşitsizliğe dönüşmesinden ötürü mutsuz (o faturaları ödüyor, bense yatakları yapıyordum) olup konuyu bana açtı: eve hiç maddi katkıda bulunmadığımı söyledi. Mali açıdan her şeyi o karşılıyordu (kendinin yanısıra bana ve üç çocuğuma ba kıyordu) ve ben, bu eşitsizliğin farkındaymış gibi bile gö zükmüyordum. Bunun kendisini yaraladığını, onun yardımcı olma arzusunu kötüye kullanıyor gibi gözüktüğümü söyledi. Pazarlığın bana düşen kısmını yerine getirmediğim iddiası beni çileden çıkardı. Daha önce hiçbir erkek böyle bir iddiada bulunmamıştı. Onun için yaptığım onca şeyin, çekip çevirdiğim evin, yaptığım o harika keklerin ve tortaların kadrini bilmiyor muydu? Hafta sonu için arkadaşlar geldiği zaman yatak ör tülerini değiştirip konuk odalannı temizleyenin ben ol duğumun farkında değil miydi? Evdeki ayarlamada "boktan işlerin" çoğunu benim yaptığım doğruydu. Ve tartışmaya bile gerek kalmaksızın bu işleri gö nüllü olarak üstlendiğim de doğruydu, içten içe, angarya işleri yapmayı istiyordum. Angarya işler sonsuz ölçüde emniyetlidir. Buna karşılık olarak insafsız ölçüde yüksek bir bedel ala bilirsiniz: kadının istediği her şeyi. Lowell'le birlikte New York'tan ayrılıp taşrada bir yere ta şınma kararı verirken, anlaşmamız, herkesin kendini ge çindirmedi sürdürmesiydi: Bunu bozmak ne kadar kolaydı. Dergi makaleleri ve kitaplar için öneri hazırlıkları yapıyordum, ama duygusal olarak da entellektüel olarak da işimle il gilenmiyordum. Şimdi geri dönüp baktığımda, aslında çalışma ihtiyacı duymamış olmam beni şaşırtıyor. Bunun yerine, bir eş olmanın lüksünün tadını çıkarıyordum. Lowell ise "adil değil," diyordu. Ve ben, "Adil olm ayan ne? Böyle olması gerekmiyor mu?" diye düşünüyordum.
14
İçsel bir dönüşüm gerçekleşmişti. Yalnızken ve çocuklarıma ve kendime bakma ihtiyacı açık ve netken, kariyerimi sür dürmeyi ve en azından bağımsız davranmayı başarmıştım; ama Lowell işin içine girince gerilem iştim . Tıpkı dokuz yıllık ev liliğim sırasında olduğu gibi bağım lı birisi gibi düşünüp, his sedip hareket etmemden çok uzak değildi. Bunu farketmek ger çek bir darbe olmuştu. Kendi bağım lılık duygularımdan nefret ettiğim için evliliğime son vermiştim. Hayatım boğucu ve kı sıtlayıcı olmuş, ben de özgürlüğü seçmiştim. Şimdi ise sil baş tan yaşıyordum, tek fark, durumu tatlılaştıran bahçe, şömine ve büyük bir evdi. Durumun ekonomisi, olup biten için belirleyiciydi. Bütün fa turalarımızın ödenmesi sorumluluğunu Lowell’in omuzlarına yıktığım için, hayat kazanmanın ne kadar büyük bir kaygı içe rebildiğinden kesinlikle habersizdim . Bunu şimdi bile kabul etmek benim için zor, ama Lowell'i kullanıyordum. Kendi re fahımdan sorumlu olmanın içerdiği stresi istemiyordum. Ayrıca derinlerde bir yerde, sadece bir erkek oluşu nedeniyle Lowell'in daha çok çalışması ve daha çok riske atılması gerektiğine ina nıyordum. En azından kısmen yaşamımı kolaylaştırması yü zünden, buna inandım. İlişkinin sömürücü yanı burada dev reye giriyor. (Ayrıca, sanki yetişkin ekonomisinin ortak pazarına gerçekten dalıp orada kaldığım taktirde kadınca ol maktan çıkacakmışım gibi, işe yönelik gerçek, yürekten bir ka tılımda tamamen "kadınca" olm ayan bir şeyler olduğuna ina nıyordum. Sonunda temelde irdelenmemiş olan bu küçük kuşku, bağımsızlık mücadelemde şaşırtıcı bir rol oynayacaktı.) Lowell, ayda bir kere çek defterini çıkarıp kira, elektirik, su ve yakıt faturalarını ödüyordu. Ayrıca arabayla ilgileniyordu. (Bu anlamda arabayı da o kullanıyordu; araba kullanmaktan kor kuyordum ve kullanmasını öğrenem iyor, öğrenmek de is temiyordum.) Lowell'in çabalarında ona ne kadar destek ol
15
duğumu gösterm ek için, eve kişisel hiç bir şey (makyaj mal zemesi, giysi, takı) almıyordum. Tavanarasında bulduğum eski şeylerden dekoratif süslemeler yaptığım için kendimle gurur duyuyordum. Parayla ilgili şeylere olan uzaklığım, temel bir yoldan yaşamdan uzak kalmamı mümkün kılıyordu. "Çalışmak isterdim,” diyordum ısrarla Lovvell'e. "Birisi bana bir iş verdikten sonra, yazmaktan mutluluk duyarım. Fikirlerimin sonuçsuz kal ması benim suçum mu?" "Böyle devam edersen ne olacak?'1 diye sordu bir yılın so nunda. "Ne olacak?" Bu "ne olacak?" sorusu iliklerimi dondurdu. Bu, bana yö nelik duygularının derin olmadığının bir kanıtı gibi geliyordu, yoksa niye beni böyle zorlasmdı ki? Bağımlılığımın kaba bir şe kilde açıklık kazanması için, o yıl üç-dört ay bir hausfrau (Alm. Evkadını, Ç.N.) rolü oynamam yetti. Mutluluk verici evcilliğim bir gecede uçup gitti ve yerini, kışın gölün üzerini kaplayan buz gibi, soğuk bir depresyon aldı. Her şeyden önce, çok az şeye hakkım olduğunu hissettim. Far! .uda bile olm adan,.her şey için Lovvell'den izin almaya başlamıştım. Bir arkadaşımı görmek için geç saatlere kadar Manhattan’da kalsam rahatsız olur mu? Cuma akşamı sinemaya gidebilir miyiz? Kaçınılmaz olarak saygı gelişti: bana destek olan erkeğin beni yıldırdığını hissetmeye başladım. Derken en aptalca şey lerden ötürü onu eleştirip suçlayarak onda hata bulmaya baş ladım. Bu, kendimi ne kadar güçsüz hissettiğimin emin bir gös tergesiydi. Lowell'in insanlarla daha rahat olm asına, ister iş, ister sosyal içerikli olsun, al-ver ilişkilerindeki ahenkli salııumına içerliyordum. Lovvell, her köşe başında onu bekliyor gibi gözüken başarıya doğru ileri atılırken, ben, depresyon ve kaygı hissediyor, ge celeri uyumakta güçlük çekiyordum. Seks için, ya da daha kesin olmak gerekirse, seksin sağladığı temas için çırpınıyordum.
16
çünkü diğer her şeyle birlikte cinsel çekiciliğim konusunda da kuşku duymaya başlamıştım. Bu döıiem olsa olsa, özdmajımın tamamının felce uğradığı bir dönem olarak tanımlanabilir. Bir yazar olarak, dünyada kendi yolunu çizebilecek bir insan ve -kaçınılm az olarak- bir aşık olarak kendime güvenimi kay betmiştim . Belki de en semptomatik olanı, kişinin olaylardaki mizahı görm esini mümkün kılan perspektifi kaybetmemdi. Kısır bir döngü işliyordu; kendime saygımı kaybetmiştim ve işleri yo luna
koyamıyor gibiydim.
Korkudan
sinmiştim
ve doğ
rulm anın tek yolunun, birinin beni kaldırması olduğunu dü şünüyordum . Lovvell'in, içinde bulunduğum çıkmazı görüp anlam asını istiyordum. Hayatımdaki bütün olayların, bir gün kendi başıma ayakta durma olasılığına karşı harekete geçtiğini görm esini istiyordum. Buna derinden inanıyor; sanki hayatım boyunca beni etkileyecek bir şekilde sakatlanmışım gibi bir duygu taşıyordum. "Ne yapayım böyle yetiştirilmişim," diyordum. "Hiç kimse benden hayatımı kazanmamı beklemedi, şimdi bunu ben ken dim den nasıl bekleyebilirim?" "Doğru değil," diye karşılık veriyordu. "Yalnız .olduğun onca yıl hayatını çok iyi kazanıyordun. Şim di benim le yaşıyorsun ve felçli gibisin. Bunda bir terslik var." En kötü tarafı da, entellektüel olarak ikimizin de aynı şeye inanmarruzdı. Her ikimiz de kadınların kendilerinden sorumlu olması gerektiğine inanıyorduk. Bu kadar hızlı nasıl geriledim? Bana ne oldu? Öğrenecek çok şeyim vardı. Yaşadığım güçlüklerin bir çoğunun başlangıcı çocukluğuma dek gidiyordu. Yine de bu noktada bırakamazdım.
Nasıl olduysa, onca acıya ve ka
rışıklığa rağmen, şeylerin olduğu gibi kalmasında benim de
17
parmağım olduğunu, olaylara bakış açımda bazı çarpıtmalar bulunduğunu ve bu çarpıtmaları aktif olarak koruduğumu farkettim. Elbette Loıvell'le olan ilişkim de çarpıtılmıştı (o tedarikçiydi, ben de korunan). Kendimle olan ilişkim de. Bir şekilde kendimi Lovvell'den daha güçsüz, daha az becerikli görüyordum. Bu, büyük bir çarpıtmaydı ve başka çarpıtmalara yol açıyordu: Lowell bana bakmalıydı. Evet, bu, zayıfın ya da (kendini ısrarla böyle görenlerin) çarpık ahlak anlayışıdır. Güçlü olan, bizi sü rüklemekle "yüküm lüdür"; bunu yapmadıkları taktirde, sayısız yoldan, onlara bunsuz yaşayamayacağımızı anlatıp dururuz. Kendi yaşamımın sorumluluğunu almak zorunda olduğum düşüncesine öfkelendiğimi, beni "zorladığı" için Lovvell'e kız dığımı farkedincc kendimi utanmış ve derinden yalıtılmış his settim. Nasıl olur da bağımsızlıktan korkarım? Feminizm söz konusu olduğu sürece, buz çağma dönmüştüm. Benim gibi, ba ğımlı olmayı bağımsızlığa tercih eden başka kimler vardı ? En çok korktuğum ve yalnızlık hissettiğim ö ' dönemlerde yazma itkisini duydum. Bu kez istisna değildi. Belki ya şadıklarımı aıılatırsam benim gibi başkalarının da olduğunu öğ renirdim. Dünyada yalnız, çaresiz, bağımlı bir uyumsuz, bir anormal olabileceğim düşüncesi ürkütücüydü. Bu duygulan yazmaya başlayıncaya kadar, bunları birisiyle tartışacak gücü toplayamadım. Daha önce bu tür şeylerden söz edildiğini hiç duymamıştım. Yazdığım makaleyi anlattığım zaman beni anlam am ış gibi gözüken anlayışlı bir editör beni hayal kırıklığına uğrattı. Derin bir nefes alıp tekrar denedim, çünkü doğrusu bu vatandaş anlamadıktan sonra başka hangi editör anlardı, bilmiyordum. Köye taşındıktan sonra ya şadıklarımı ve bunları neden yazmak istediğimi baştan an latmaya başlayınca tekrar aynı duygulara gömüldüm. Bir şey öğrenmiştim, bir şey biliyordum ve bir başkasının görmediği bu şeyin gözardı edilm esine izin vermeyecektim. Adama, ya
18
şadığım ve öğrendiğim şeyin önemli olduğunu anlattım. G ö ğüslediğim sorunları öğrenmek özellikle kadınlar için önem liydi. Deneyimim, gerçek ve felç edici b jr gerçeği, kadın ha reketinin henüz kavrayamadığı ruhsal bir olguyu ortaya çıkarmıştı: yayınlamasını istediğim makale, kadınlanır, ya şamdaki bağımlı konumlarını korumaktan kazandığı şeyleri (iyi şeyler, yani psikiyatristlerin "tali kazançlar" dedikleri şeyleri) anlatıyordu. "Sanırım neden söz ettiğini anlamaya başladım," dedi editör.
Başka Kadınlar, Aynı Çatışmalar Bir ay sonra N m York dergisi m akalemi, "Özgürleşmenin Ötesinde: Bağımlı bir Kadının İtirafları" başlığıyla kapak ko nusu yaptı. Aldığım m ektup yağmuru bir vahiy gibiydi. Daha önce de okurlardan mektup alırdım, ama hiç birisi bunun gibi bir bam teline dokunmamıştı. N efes nefese bir rahatlamayla kendi yaşadıklarını anlatmadan önce, "yalnız değilsin," diye ya zıyorlardı. Postacı her gün yeni bir parti m ektup getiriyor, bense bun ları alıp evin arkasındaki küçük balkonda okuyor, ağlıyordum. M ektuplar, ülkenin her tarafından, otuzlu, ellili yaşlardan, ka riyer sahibi, ya da kariyer sahibi olabilecek, veya eskiden ka riyer sahibi olmuş kadınlardan geliyordu. Hepsi de aynı kay gıları yaşıyordu; master programları, iyi işler, dolgun maaş yoluyla kendi bağımsızlıkları için m ücadele ediyor, yine de alt tan alta içerlem e duyuyorlardı. İçerlem e, öfke ve berbat, acı ve rici bir karışıklık, bir "gerçekten böyle m i yaşanması gerekiyor?" duygusu. "Bir gazetede yıllarca çalıştıktan sonra, işimi bırakıp serbest çalışm aya karar verdim," diye yazıyor Santa Monica'lı bir kadın. "Güvenebileceğim kocamın maaşı vardı, haksız mıyım?"
19
En azından potansiyel olarak iyi bir hareket, ama her şeyden önce bu hareketi yapabilm ek için içten içe yaslandığı erkeğe yö nelik korkunç bir çatışm a yaratan bir hareket. O günden sonra, "ona yaslanmam konusunda tam bir suçluluk duygusuyla, bu hakkı sorgulayabileceği konusundaki içsel bir öfke arasında mekik dokudum," diye yazıyor. Tek başına ayakta durma arzusuyla, "duruma bağlı olarak" birisine yaslanma arzusu arasındaki çatışma (Pazar günleri ki liseye gitme konusunda çıkar yönelikli gizli bir güdülenimi olan bazı insanlarda olduğu gibi), kronik, tüketici bir ikilik ya ratır. Kendini "iki evlilikten tahliye olmuş" birisi olarak ta nımlayan, iki çocuk yetiştiren ve daha sonra hukuk öğrenimine geri dönen otuz dört yaşındaki bir kadın, "aynı anda hem bağımlıktan hem de bağımsızlıktan nefret edip korktuğu nevrotik bir çıkmaza" umutsuzca takılı kaldığını görür. Kısa bir süre dev let dairesinde çalıştıktan sonra, kendi işini kurmaya karar verir ve ondan daha tecrübesiz olan erkek bir ortakla iş kurar. So rumluluğa yönelik tutumları arasındaki farkın dikkate değer ol duğunu söylüyor. "Ta başından itibaren, yapılması gerekeni ya pacağından emindi. Benim için böyle bir netlik söz konusu değildi. Ne zaman yeni bir durumla karşılaşsam, hâlâ, kaçıp beni koruyacak bir erkeğin kanatlarının altına gizlenm enin he sabını yapıyorum. N e kadar kolay düşülen bir tuzak. Ve ben, bu şekilde kullanabileceğim birisi olduğu zaman ne kadar tem bel ve bağımlı oluyorum!" Kurtarılma arzusu. Bunu her zaman bu hanım kadar net al gılamayabiliriz, hepimizin içinde vardır, en az beklediğim izde ortaya çıkar, rüyalarımıza sızar, hırsımızı köreltir. Kadının kur tarılma arzusunun, kadının ve çocukların vahşilerden ko runması için erkeğin fiziksel gücüne ihtiyaç duyulduğu ma ğara günlerine dek götürülebilir. Ama bu arzu artık uygun veya yapıcı değildir. Kurtarılmaya ihtiyacımız yok.
20
Bugünün kadını, iki ateş arasında, eski ve yeni radikal sos yal görüşler arasında kalmıştır, ama işin doğrusu artık eski "ro lümüze" dönemeyiz. Bu işlevsel olmadığı gibi gerçek bir se çenek de değil. Böyle olduğunu düşünebiliriz, isteyebiliriz, ama değil. Artık beyaz atlı prensler yok. Mağara adamı şimdi daha küçük ve daha zayıf. Aslında, çağdaş dünyada yaşamak için ge rekenler açısından, erkek gerçekten de bizden daha güçlü, daha zeki veya daha cesur değil. Ama daha tecrübeli.
Yüzleşme: Sahte Özerkliğin Yıkılışı Tıpkı volkanik değişmenin ateşi gibi, bu uğultular da uzun süredir alttan alta sürüp gidiyordu. Toplumsal değişmeler bir gecede olm uyor. Kadınların "rolü," kadının özgürleşme ha reketine ad konmadan önce değişm e sürecine girmişti. Ka dınların artık güvencede olmadığı, önümüzdeki yolun pek de net olmadığı gerçeği, yetişmekte olan bizleri bildiğimizden daha çok korkutmuş olabilir. Birşeyler oluyordu, ama ne biz, ne de ailelerim iz ne olduğunu bilmiyordu. Kırklı ve ellili yıllarda ailelerin çoğu, kızlarını yetiştirm e konusunda başansızdı, çünkü ne için yetiştirdiklerini bilmiyorlardı. Elbette bağımsızlık için yetiştirmiyorlardı. Birçok kız gibi ben de lise yıllarına kadar aldatıcı bir tür ha vailik maskesi -psikiyatristleriıı "karşı-fobik maske" olarak ta nımakta zorluk çekmeyeceği bir şe y - geliştirmiştim; bu, kor kuyu ve güvenliksizliği saklamak için geliştirilen bir tür kabuktu. Bir şeyler, kim olduğuma ve hayatımda ne yapmak is tediğime, genelde kızların ne işe yaradığına ilişkin bir ka rışıklık, özgüvenimi sabote ediyordu. Ama bütün bunlar örtü altındaydı. Öğretmenlerime karşı saygısız, erkeklere karşı alay cıydım. Üniversitede ustaca tartışmayı öğrendim . Yıllar sonra, insan Gelişimi Hareketi ortaya çıktıktan sonra, kendi karşılaşma grubum un’'' yıldızı olmuştum; "dürüstlüğümde" katı, yüzleştir*
Bir tür hümanistik grup terapisi (Ç.N.).
21
meçi, neredeyse kabadayıydım. Sokaklarda yetişen ve on yedi yıl hapis yatan ve grupta muhalif olan bir zenci, karşılaşım grubumuzun seanslarında kendisinin bile benden korktuğunu söyledi. Ah, ne güç; ne nefes kesici özerklik. Bu "özerklik" çökm eye başlayınca, beni tanıyanlar şaşkına dönmüştü. "Ama sen hep çok güçlü, çok sıkı birisiydin," di yorlardı. Evliliğim yıkıldıktan sonra fobik olunca (kaygı ve vertigo nöbetleri yüzünden sokağın öteki ucuna zor yürüyordum ), eski görünürdeki gücümdeki bu ani değişme beni de şaşırtmıştı. Güçlü değil miydim?. "Bütünleşmiş" değil miydim? Yıllarca ne redeyse tek başıma ailemi ayakta tutan ben değil miydim? Geriye dönüp bakınca, iç benliğimle dış benliğim arasında potansiyel olarak yıkıcı olan bir tutarsızlığın belirtilerinin sü rekli varolduğu şimdi bana açık geliyor. Dış benliğim "güçlüydü, bağımsızdı" (özellikle de kadınlardan beklenen şeyle kı yasla). İç benliğimse kuşkuya boğulmuştu; öz-ğizleyiçiydi. Üniversitede tuhaf, olabildiğince çabuk unutmaya çalıştığım bir olay olmuştu. Bir Pazar günü ayin sırasında birden kiliseden kaçma dürtüsüne kapıldım. Debdebe, tütsü, törenin uzak res miyeti, eşi görülmemiş bir kaygı ve bunaltıyla terlememe neden olmuştu; bu, ilk "panik nöbetimdi." Sersemletici dalgalar içimi dövdükçe, düşmemek için önümdeki peykeye yaslanırken, bana ne olduğunu m erak ediyordum. Kiliseden ayrılacak cesareti bulmam sanki asırlar aldı. Şimdi düşünüyorum da bu ayrılma daha büyük bir ayrılışın, Katolizm törenlerinin, sığınmam için her zaman orda olmayacağının içime doğmasının bir sembolüydü. Sığınabileceğim başka bir şe]/ olacak mıydı? Bu- konuyu yıllarca düşünmemeye karar vermiştim. Ha yatımın ilk erkeği, yani kocam, bana bakabilecek durum da de ğildi, en azından duygusal açıdan. Kendi ruhsal sorunları, bana
22
özlediğim ve bir başkasından geleceğine inandığım içsel gü venceyi sağlamak şöyle dursun, istikrarlı bir ilişkiye katkıda bulunma yetisine bile engel oluyordu. Hayatımdaki ikinci erkek, yani Lovvell ise, benim so rumluluğumu asilenm eyecek) i (daha doğrusu geleneksel üst lenm iş gibi yapma rolünü oynamayacaktı). Kendi so rumluluğunu üstlenen bir kadın istediği konusunda katası çok netti, benimse onu istediğim konusunda kafam netti. Ona bir erkeğin yapması gereken şeylere ilişkin eski, önyargılı gö rüşlerimi benimsetemeyeceğim gerçeği, bazı yıkıcı tutumlarımı değiştirm em e yol açan ruhsal bir çıkm aza yol açmıştı. Yakın gelecekte beni bekleyen şey, kendime olan inancımın ilk kaba temellerini bir araya getirmekti. Bununla yetişmemek tuhaf geliyor, ama böyle yetişm edim . Ayrıcalıklı bir toplumda üniversite profesörü olan bir babası ve mükemmel, hoş bir an nesi olan ayrıcalıklı bir kızın, böylesine keskin ve derin bir özaşağılama mizacı geliştirmesi garip, ama böyleydi. Zekamdan kuşkuluydum. Cinsel çekiciliğimden kuşkuluydum. İşte gör düğünüz gibi o lanet olası çifte açmaza girmiştim: kendi hayabm ı kendi başıma yönlendirm ek fi/eni rol) için kendi ye teneğime güvenim yoktu, ama aynca bir erkeği baştan çıkarıp kendine patron ve koruyucu yapm ak olan kadının eski rolünde başarılı olma yeteneğim konusunda da yukandakine eşdeğerde kuşkuluydum. Çağdaş birçok kadmm üstüne çullanan cinsel kim lik karışıklığıyla eli kolu bağlı, farkına varmadan, yerimin ne olduğunu hiçbir zaman bilemedim. "Doğru" şeyleri yap makla, üniversiteye gitmekle, bir derginin kadrosunda ça lışm akla, işten aynlıp çocuk yapıp onları büyütmekle ve yavaş yavaş, çocukların uyku zamanlarında, uygun olmayan sa atlerde tekrar çalışmaya başlamakla geçen onca yıl, temelde ça tışmayla geçti. Dünyadaki "rolümü" görünürde rahat kabullenişimi onaylayan akrabaların kafa sallamasına ve kek
23
getirmesine rağmen, sadece kadınların bildiği garip bir tür dav ranış yöntemiyle geçen onca yılda, kendimden saklandım. D ibe B atış Neu> York makalesine yönelik tepkilerin de gösterdiği üzere, benim gibiler vardı: kendilerini bağımlı, engellenmiş, kızgın his seden kadınlar. Bağımsızlığı özleyen, ama sonuçlarından kor kan kadınlar. Aslında korku, özgürleşme çabasında onları felç ediyordu. Sorun şuydu: neden kimse bundan söz etmiyor? Daha kaç kadın bu sessiz karışıklığı yaşıyor? içsel bir özgürlük korkusu ka dınlarda salgın bir hastalık mı? Hem teorileri hem de gerçekleri istiyordum. Kadınların kendi yaşamlarından söz ettiğini duymak istiyordum, çünkü şimdi özgür olmakta özgür olduğumuz varsayılıyor. Sözü edil meyen, ya da üzerine yazılmayan, makalelerde, araştırmalarda eksik kalan bir şeyler olduğunu hissettim. Bağımsızlıktan kaçmaya yönelik ruhsal ihtiyaç ("kurtarılma arzusu"), bana önemli bir konu gibi, belki de bugünün ka dınının karşı karşıya olduğu en önemli konu gibi geldi. Erkeğe bağımlı olacak ve erkeksiz kendimizi çıplak ve korkmuş his sedecek şekilde yetiştirildik. Bize, kadınların tek başına ayakta duramayacağı, çok hassas, çok kırılgan, korunması gereken cins olduğu öğretildi. Şimdi ise bu aydınlanma günlerinde entellektüellcrimiz kendi ayaklarımızın üstünde durmamızı söy lediği zam an, çözülm em iş coşkusal sorunlar bizi aşağı çek mektedir. Aynı anda hem bağsız, özgür olmayı, hem de yaşamımızı bir başkasının üstlenmesini özlüyoruz. Kadının bağım lılık eğilimleri çoğunlukla derinlere gö mülüdür. Bağımlılık korkutucudur. Bu bizi kaygılandırır, çünkü kökleri, gerçekten çaresiz olduğumuz çocukluğumuzda yatar. Bu ihtiyaçları kendimizden saklamak için elimizden ge
24
leni yaparız. Özellikle şimdi, bağımsızlığa yönelik sosyal des tekli bu yeni hareketle birlikte, bu parçamızı hapsetmeyi, sus turmayı kışkırtın buluyoruz. Derinlere gömülen ve inkar edilen bu parçamız, dert kay nağıdır. Bu parça, fantazilere ve rüyalara sızar. Bazen fobi bi çim inde ortaya çıkar. Kadınların (sadece bazılarının değil, özün de hepsinin) düşünme, hareket etm e ve konuşma tarzını etkilem ektedir. Gizli bağımlılık ihtiyaçları, elbise almak için ko casından izin istemesi gereken korumalı evkadını için de, ko cası kent dışında olduğu için uyuyamayan dolgun maaşlı ka riyer kadını için de sorun yaratmaktadır. Bağımlılığı araştıran New York'lu bir psikiyatrist olan Alexandra Symonds, bunun, tanıdığı kadınların çoğunu etkileyen bir sorun olduğunu söy lüyor. Dışarıdan son derece başarılı gözüken kadınların bile, "kendilerini başkalarının egemenliğine bırakm aya, onlara ba ğımlı olmaya ve istemeden, enerjilerinin çoğunu, zor, ya da meydan okuyucu veya düşmanca algılanan bir dünyaya karşı sevgi, yardım, koruma arayışına adam aya" eğilim gös terdiklerine inanıyor.
Sindrella Kompleksi "Özgürleşmede" tek gerçek hedefimiz vardır, o da kendimizi içerden Özgürleştirmektir. Bu kitabın savı, kişisel, ruhsal ba ğım lılığın (başkalarının bakımı ve gözetim i altında olmaya yönelik derin arzunun), bugiiniin kadınını engelleyen temel güç olduğudur. Kadını, aklını ve yaratıcılığını tam olarak kullanmaktan alıkoı/an ve biiyiik ölçüde bastırtlmış tutumlardan ve korkulardan oluşan bu ol guya, Sindrella Kompleksi diyorum. Sindrella gibi, bugünün kadını da hâlâ dışarıdan birşeylerin kendi yaşamlarını dönüştürmesini is tiyor.
25
Kendi kişisel deneyim im i bir sıçrama tahtası olarak kul lanarak, bu kitabı kadınların kendi öykülerine indirgeyen psi kolojik ve psikanalitik teorileri işledim. (Bazı yerlerde isimler ve bazı ayrıntılar değiştirilm iştir.) Bunu izleyen sayfalarda, bekar kadınları, evli, ya da birlikte yaşayan kadınları bulacaksınız. Ba zıları kariyer sahibi, bazıları evlerinden çıkmaya hiç kal kışmamış, bazıları bunu denem iş, ama sonunda geri dönmüş. Ki tapta kentsoylu eğitimli kadınlar kadar taşralı odun toplayan kadınlar da var; dullar, boşanm ışlar ve boşanmak isteyip de bu gücü bulamayan kadınlar da. Erkeklerini seven, ama kendi ruh larının ölmesinden korkan kadınlar var. Konuştuğum ka dınların birçoğu eğitimli, bazıları değildi; ama özünde hepsi de kendi doğal yeteneklerinin çok altında işler yapıyor, kendi ya rattıkları bir tür cinsel kim lik cehenneminde yaşıyordu. Bek liyordu. Bu kitabın araştırma aşamasında görüştüğüm kadınlardan birkaçı, "sorundan" habersizdi. İstedikleri tek şeyin özgürlük ol duğunu düşünüyorlardı. Ama coşkusal açıdan; derin ruhsal ça tışmaların belirtilerini yaşıyorlardı. Diğerleri, kendilerini kaygıya ve sık sık depresyona göm en şeyi anlık olarak.yakalayarak, ara ara mücadele veriyordu. Yine başkaları ise, ilham almışçasına, derinlerdeki korunma ve gözetilme arzusunu tam anlamıyla kavrayarak ve böylece kim olduklarına ve gerçekte neyi başarabileceklerine ilişkin ger çekçi bir duyguyla, yeni bir güç kazanarak, bir daha geri dön memek üzere yola koyuluyordu. Bu kadınlar, bir terapistin ce sarete duyarlı dediği şey oluyordu. Bastırmadan ve inkardan oluşan bir yaşamı sürdürm ek yerine, kendi içsel benliklerinin gerçeğiyle yüzleşiyor, sonunda da kendilerini .eve kapatan kor kulara karşı büyük bir zafer kazanıyordu. Bunlar, gerçekten öz gürlüğe çiçeklenen kadınlardır. Onlardan öğrenecek çok şe yimiz var.
26
Birinci Bölümün Notlan: 1. Bağımlı olan insanlar saldırganlıklarını çoğu kez eleştiri yoluyla dile getirir. Suçluların kurbanları üzerinde araştırmalar yapan New Yorklu psikanalist Dr. Martin Symonds, kendilerini güçsüz his seden insanlarda saİdtrganlığın nasıl dışavurul-duğunu araştırmış. "Kadınlarda Saldırganlığın Psikodinamik-leri" başlıklı bir ya zısında, eleştirinin, aktif gücün yerine konan bir şeye dönüştüğünü yazıyor." Bu, öz-saygısı düşük kaygılı insanlar için son derece etkili bir yöntemdir. Kendi eleştirel standardlarını dile getirerek, ken dilerinin "bunu" yapmaları halinde, "daha iyi" yapmış olacakları yanılsamasını yaratırlar. Buna klasik bir örnek, sanki şoför kol tuğunda oturuyormuş gibi, ne yapılması gerektiğini söyleyip duran arka koltuk şoförüdür. Aslında arka koltuk şoförlerinin çoğu hiç de şoför değildir." (American Journal o f Psychoanalysis, 1976.) 2. Dile getirdiği bu delice öfke bana. New Yorklu psikiyatrist Ruth Moultoıı’a kendilerini "öfkeli ama bağımlı" olarak tanımlayan ka dınları anımsatıyor. "Çifte Hayatlı Kadınlar" başlıklı bir yazısında, bu kadınların, "erkeklerden aşırı ölçüde güvence istediklerini ve bunu bulamadıkları zaman, Sullivan'ın bir terimini kullanacak olursak, bir tür 'kindar dönüşümle' kocalarına düşman kesilirler. Kendilerini hayal kırıklığına uğratan erkek anında "kötü baba" ola rak algılanır. Evliliğin başlarında kadın ve kocanın ebevyenlerine ve geleneklere karşı mücadele etmesine karşın, daha sonra koca, ebevyenlerin yerini alan düşman olarak görülmeye başlanır." (Bu makalenin
konusu,
IV.
Bölüm
notlarında
ayrıntılarıyla
tar
tışılmıştır.) 3. "Bağımlılık nedir?" diye soruyor Michigan Üniversite-sinden psi kolog Judith Bardwick. "Başlangıçta bu çocuğun insanlarla normal ilişki kurma yoludur. Daha sonra, çocukta ve yetişkinde, bu, bir stresle başa çıkma yolu, engellenmeye bir tepki, ya da gelecekteki engellemeye (hayal kırıklığına) karşı bir koruma biçimini alır. Bu,
27
coşkusal olabilir, yani bir başkasından, özellikle de bir erişkinden se
vecen ve koruyucu bir davranış koparma yolu olabilir. Bağımlı davranış ayrıca bir tür haşa çıkma davranışı da olabilir: kişi, kendi başına çözemediği bir sorunu çözmek için yardım alır. Bu ayrıca saldırganca da olabilir: kendisi için ilgi veya sevecenlik kopararak, başkalarını bundan yoksun bırakır. Her durumda, bağımlılık, ba ğımsızlık yokluğu anlamına gelir. Bağımlılık, destek almak için bir başkasına yaslanmaktır." (Bardwick'in The Psychology of Women: Study of Biocııltural Conflicts adlı eserinden alıntı, 1971.) 4. Martin Symonds ile evli olan (bkz. 1. dipnot) ve başarılı kariyer ka dınlarındaki nevrotik- bağımlılık konusunda birçok makale yazan psikanalist Alexandra Symonds'taıı alıntı. Bu yorum, Journal o f Con temporary Psychaaııalysis'm Bahar 1972 sayısında psikiyatrist Ruth Moulton imzasıyla yayınlanan "Psychoanalytic Reflections on Women's Liberation" başlıklı makalesinde yapılmıştır.
28
İkinci Bölüm KADINLARIN MÜCADELEDEN KAÇIŞI Bazen, dışarıdan gelen bir meydan okumayı, bir krizi veya bir trajediyi göğüslemek, içerden gelen meydan okumayı (riske atılm a, gelişm e zorunluluğunu) göğüslemekten daha kolaydır. Kendimi her zaman bir kavgacı, savaşa çağrıldığı zaman gö zünü kırpmadan ileri atılan birisi olarak görmüşümdür. Cesaret ve korkusuzluk gerektiren dönem ler olmuş, bunların üs tesinden gelebilmişimdir. Evliliğim çözüldükten hemen sonra, çocukları geçindirme işi bana düştü. Kocam, duygusal açıdan rahatsızdı, manik nöbetleri yüzünden hastaneye kaldırılmıştı. Dokuz yıl boyunca, ülserden ölünceye kadar yılda bir kere has taneye kaldırılıyordu. Nöbetler arasında, lityum terapisiyle, nis peten dengeli oluyordu. Ama hastalığı onu öylesine za yıflatmıştı ki çok zeki olmasına rağm en, ancak düşük maaşlı işlerde çalışabiliyordu: barmen, bulaşıkçı, sonunda da ha yatının son beş yılında kuriye olarak çalışm ıştı. Sonuçları bazen zor olan iki karar vermiştim. Hastalığı ağırlaştığı zaman onu terketmeyecektim ve fiilen m anik ve halusinasyonlu olduğu dö nem lerin dışında çocukların onu ziyaret etmesine engel ol mayacaktım. Manik-depresiv hastalık kaygandır, ele avuca gelmez. Manik nöbetler periyodik gibi gözükür, ama başlangıcını ön ceden tahmin etmek mümkün değildir. Ed, sık sık, manik nö betin doruğunda, büyük bir ulusal seçimi kazanmak üzere ol duğu inancıyla eve koşuyordu. Daha sonra, haftalarca uyumamış, direncini sonuna kadar tüketmiş olması yüzünden,
29
sokaklarda sürünüyor, depresyon ve paranoyayla çöküşün eşi ğine geliyordu. Yalnızlık ve umutsuzluk kokan hastane kli niklerinde ziyaretine giderdim. Eğer bir şey öğrendiysem , o da, bu dünyada üzerinde hiçbir kontrol sahibi olmadığım ız şeylerin bulunduğudur. Aynı zamanda, içim de gizli bir tarafım da kendim için üzü lüyordu. Kısa bir yıl içinde, korunup desteklenen "bir eş" ol maktan, yalnız, korumasız ve hayatımızı kazanma ye teneğinden kuşkulu, üç çocuk annesi "bekar bir kadın" olmaya bu kadar çabuk geçişim , tam anlamıyla dehşet vericiydi. Tek yapabildiğim yazmaktı, bunu da güç bela başarm ış, 1971 yı lında ancak yazabildiğim e inanmıştım, ilk önce, her ay kira ödeme gerçeği beni harekete geçirmişti. Yaptığım şeye büyük bir destek vardı. Bir yıl içinde, tanıdığım kadınların yarısı ko calarını terketmişti ve tıpkı benim gibi, çocuklu, benim ya şadıklarıma benzer sorunlarıyla, kiralık büyük bloklarda yalnız yaşıyordu. Çok yakınlaşmıştık. Birbirimizi her gün görüyor, her akşam telefon sohbetleri yapıyorduk. Kuşkusuz bir destek ağı olmuştuk ve bu olm aksızın kaçımız ayakta kalabilirdi, Tanrı bilir. Ama ayrıca gizleniyorduk da. Yeni bir şey kurmaktan zi yade, hayatımızı tıpkı baba figürü ayrılmadan önceki gibi sür dürmeye çalışıyor gibiydik. Gerçekten herhangi bir karar ver meden bu kadar uzun süre varolabilmem dikkate değer. Yalnız kalmak, kendimi yalnız birisi olarak algılamak istemiyordum, bu nedenle sorumluluklarımı her zamanki gibi paylaşmayı sür dürüyordum. Hiç birimiz gerçekten kendi başına karar vermek istemiyordu. Hep birbirimize danışıyorduk, özellikle de ço cuklarla ilgili konularda. Birbirimize borç veriyor, sabahın erken saatlerinde New York sokaklarında buluşuyorduk. Bazen sokağın ortasında durup birbirimize yaslanarak ağlıyorduk! içi mizde hissettiğimiz zayıflığı dışavurmaktaıı utanmıyorduk,
30
ama ayrıca yeni yaşamımızı da keyifli buluyorduk. Geç saatlere kadar şarap içiyor, esrar çekiyor ve ergen kızlar gibi flört edi yorduk. Ne tür erkeklerin benimle ilgilendiğine veya bana göre olup olmadığına aldırış etmiyordum. Erkeklerle bir ergen gibi tanışıyor, çıkıyordum: birisini eğlenceli bulduğum için, ötekini ciddi ve 2orba, bir başkasını seksi, ama çok zorlayıcı bulduğum için. Erkeklerle çıkmak beni ürkütüyordu. Kendimi, otuz üç ya şında bir kadının bedenine hapsolmuş on dört yaşında bir kız gibi hissediyordum. Saçlarımı yapm aya, kaşlarımı boyamaya ve nefesim konusunda kaygılanmaya başlamıştım. Büyüyorduk: olan buydu. Şehvet düşkünü, zeki, sadece Manhattan'da yaşamakla kazanabileceğiniz ustaca bir kur nazlıkla cilalanmış olan bizler, gerçekte birbirine tutunan ergen kızlardık. Evde bizi bekleyen bir erkek, bir koca olmaması, bize kendi yüzümüzü gösterdi: korkmuş, güvensiz, hem zihinsel hem de ruhsal olarak şaşırtıcı ölçüde azgelişmiş. Kafesten kur tulduğumuza memmunduk, ama içten içe, kendi yaşamımızı idare etme konusunda yeni özgürlüğümüzden kaçıyorduk. Ö nüm üzde sadece, ormana giden karanlık, dikenli yollar vardı. Gerçek anlamda yetişkin dünyasına girm e konusundaki gö nülsüzlüğüm , para konusundaki garip tutumumda kendini belli ediyordu. Daha çoğuna ihtiyacım vardı, ama bu konuda kendimi çaresiz hissediyordum. Bir yazar olarak, aylık yaşıyor, sihirli bir "dönüm noktasının" olmasını, talihin bana yardım et mesini umuyordum. Kendime ait bu ilk yıllarda mali du rumumun gerçeklerini kesinlikle değerlendirmemiş, okula git meyi hiç düşünmemiş, beni düzlüğe çıkaracak planlar yapm am ıştım . Kafamı iyice kuma gömmüş, gözlerimi sıkıca ka pamış, "işlerin yoluna girmesini" umuyordum. Ödenmesi ge reken aylık faturalar gibi bazı katı gerçekler üstüme çul lanıyordu, ama ben buna korkulu bir pasiflikle tepki veriyordum. Hayatımın sorum luluğunu üstlenme yönünde
31
ilerleme kaydetm iyordum ; tek yaptığım şey idam sehpasından kaçınmaktı. Aynı zamanda, tekrar evlenmek istemediğime epeyce inan mıştım. Evliyken, ezici bağımlılık ihtiyaçlarıyla başa çıkabilecek gücüm yoktu; ama yalnızken buna zorlanıyordum. Bir açıdan içgüdü doğru yoldaydı. Altta yatan bağımlılığın, bekar bir kadın olarak giriştiğim çılgınca mücadelenin altında pusuda bekliyor olmasına karşın, en azından bir eşken yaptığım gibi geçen her gün kendi çaresizliğimi pekiştirerek buna uygun dav ranmıyordum. Öte yandan gizli, bilinçsiz bir parçam ise tekrar kurtarılmak istiyordu. Bir ergen gibi, yeni bulduğum özgürlüğün tadını çı karıyordum, am a rahatsız edici bir şey olduğu an, eski günlerin korumasını özlüyordum. İçten içe, gelişimi askıya almıştım. Korkuyla, öğrenmeme, zihnimi geliştirmeme, gerçekte ne ya pabileceğimi keşfetm em e engel olan katı sınırların içinde ya şıyordum. Ruhsal açıdan olaylar, benim basit aşağılık ve ürkeklik duy gumdan daha karmaşıktı. Kendi yeteneğime ilişkin büyüklük hayalleriyle, en aşağılabcı türünden beceriksizlik duygulan arasında mekik dokuyordum. Bu çıkmazı iliklerim de his setmeme karşın, bundan nasıl çıkabileceğimi hayal bile ede miyordum. Janis Joplin'in de haykırdığı gibi, "kadınlar kay beden taraftı.” Kadııılann baskı altında olduğu görüşü beni büyülüyordu. Ne yazık ki feminist hareketin bazı yanları, kendi kişisel felçli durumumla kaynaşmış, bunu pekiştirmişti. Fe minizmi, olduğum yerde saymam için bir kılıf (ussallaştırma) olarak kullanıyordum. Kendi gelişimim üzerinde yoğunlaşmak yerine, onların [erkeklerin] üzerinde odaklaşıyordum . Beni "onlar" engelliyordu. Bu, kadınlar yapamaz, çünkü erkekler yapmalarına izin vermez dönemiydi. Tuhaf bir şey oldu. Daha iyi yazmaya başladım, ka riyerimde hızla yükseliyordum. Bu da beni korkutuyordu ve 32
kendimi aşıp zorlayamıyordum. Yazarlıktaki dönüm u o k tasmdan mcmmun olmak yerine, çok zeki olmadığımı, sadece kurnaz ve kullanıcı'olduğum u düşünm eye başladım. Bir ga zeteci olarak kendimi "idare eden" birisi olarak görüyordum. Bir parça ordan, bir parça burdan; ama bir gün benim de bil diğim gibi, nemenem bir sahtekar olduğum ortaya çıkacaktı. Bu noktada kendim konusunda bu kadar negatif bir görüşü korumaktan bir kazancım olduğunun aklıma gelmesi gerekirdi. Gerçekten başarılı olmak istemiyordum; dünyanın, "kendime bakabileceğim i” bilmesini pek istemiyordum. "Kendime ba kabilirim." Bunu dile getirmek ve bunu kastetmek, bilerek ve is teyerek frengiye yakalanmak gibi bir şeydi. Avantajı kullanmak varken. "Kendime bakabilirim"! Ne anıtsal ve gereksiz bir gurur! Kader ve Tanrılar için ne büyük bir kışkırtma! Burnt bir kere kabul ettikten sonra, havlu atmış, çaresizliğin size ka zandırdığı bütün haklardan vazgeçmişsiniz demektir. Dolayısıyla oynadığım örtülü oyun, "kendim e bakabilirim... herhalde yani"ydi. Ama ne yazık ki suya sabuna dokunmadan ilerleyemezsiniz. Yaşamım genleşm ek yerine daralıyordu. Ka çınmanın en ustaca yöntemlerini öğrenmiştim. Boş za manlarımın özünde tamamını (ve özünde boş olmayan za manımın çoğunu) insanlarla harcıyordum. Evliliğimin arkadaşsız geçen onca yılından sonra buna ihtiyacım olduğunu söylüyordum kendi kendime. Belki de ihtiyacım vardı, ama ay rıca kişisel bilincimin gelişmesinden (kendimi dinlemekten) ka çınm ak için insanları kullanıyordum. Sosyal bir kelebektim, W est End Bulvarı'nın kraliçesi olmuştum. Geç saatlere kadar ça lışıyor, sabahları da geç kalkıyordum. Yazm ak bile bir tür em niyet supabı olup çıkmıştı. Yazmakla, volkanın merkezine küçük bir delik açıyor, bir parça lav salıyor, sonra da aşağıda yıkıcı yangının nedenini bir kere daha gözardı ederek, uykuya dalıyordum.
33
Kadınlar bunu bilmez, çünkii sadece birbirimizi desteklemek çok radikal bir çaba gibi gözükür, ama kendi içinde buna takılı kalmak soylu bir uğraş değildir. Bu yerinde saymaktır, su üstünde kalmaya çalışmaktır. Sonuçta takılı kalm ak meydan okumadan kaçmaktır. Ka dınların daha fazlasını yapması gerekir. Neden korktuğumuzu bilip bunu aşmamız gerekir. Kız Çocuğu İçim izde Yaşıyor Kendi başıma bir şey yapm ak benim için çok zor. Yerimin hep bir başkasının arkası olduğuna inandım. Kusursuz bir abim vardı. Çoğu açıdan, onun gölgesinde büyümekten oldukça memmunduın. Orada emniyetteydim. Özellikle San Fransisco'da, soğuk ve iç karartıcı olduğunu bil meme rağmen, evlenmemiş ve çocuksuz olmak, bende sık sık bir gayrimeşruluk duygusu yaratırdı. Ama böyle yetişmemiştim ve böyle olmak istemiyordum. Bağımsız olm ak istediğimi gerçekten hiç his setmedim. Yukarıdaki bağımlılık itirafları, bekar, otuz iki yaşında, psi kolojide doktora derecesi almış başarılı bir psikoterapist ha nımla yapılan görüşmenin bant kaydından alınmıştır. Califomia'da çalışan bu haram bir feminist; ama söylediklerinin de gösterdiği gibi, dünyadaki kendi rolü konusunda kafası ka rışmış; birisinin arkasında emniyette olma ihtiyacıyla, başarılı, ön saflarda olm a, kendi ayaklan üzerinde durma hırsı arasında keskin bir çelişki var. "Hayat zorlaşdığı an, pes edip erkeğin korumasına girme şansı kadınlar için hâlâ geçerli; bu, bağımsız varolma iradesiyle atbaşı gidiyor," diye yazıyor Judith Cobum M ademoiselle'de. "Fa turalar biriktiği, arabam bozulduğu, işler arapsaçına döndüğü zaman, çevreme sinyaller yayıyorum: görüyorsunuz ya kendi başıma yapamıyorum, beni kurtaracak birisine ihtiyacım var."1
34
Yetenekli bir şarkı sözü yazarı olan ve kendini "militan bir fe minist" olarak gören bir başka hanım, gidip müzik en düstrisinde kendi işini kuracak enerjiyi niye bulamadığını an lamaya çalışıyor. "Belki de istediğim tek şey, bir erkeğin bana bakması," diyor. Bugün kadınlara kulak verdiğiniz an, "yeni kadının" ger çekte hiç de yeni olmadığını, bir mutan* olduğunu keş federsiniz. Kadın, eski ile yeni olmak üzere iki farklı değer grubu arasında mekik dokuyarak, bir tür Asla-Asla Ülkesi'nde yaşar. Coşkusal olarak hiç birisiyle barışık değildir, ikisini bir leştirmenin bir yolunu da bulamamıştır. "Bütün kapılar açık," diyor Vogııe'de yazan Anne Fleming Taylor, ama sorun hangi kapıdan geçeceğine karar vermektir, '’tyi bir anne olursak ça kışabilir miviz? İyi çalışırsak sevebilir miyiz? Rekabet edecek miyiz, etm eyecek miyiz? Kendimizi suçlu, yararsız, ve garip bir şekilde yaralı hissetmeksizin evde kalabilir miyiz?"2 İçten içe kafası karışık ve kaygılı olan kadınlar, ye teneklerinin ön saflarında dolu dolu yaşamaktan ka çınmaktadır. Geçen yaz tanıştığım bir turizmci, Henüz iki aya ğımızın üstünde durup, 'Evet! bunu yapabilirim. Ben becerikliyim ,’ diyecek durumda değiliz. Kadınlar hâlâ kor kuyor," demişti. Kadınlar neden bu kadar korkuyor? Bu sorunun yanıtı Sindrella Kompleksinin temelinde yatmaktadır. Bu tecrübeyle ilgili bir şeydir. Dışarı çıkıp birşeyler yapmadığınız sürece sonsuza kadar dünyanın işlerinde korkacaksınız demektir. Ama birçok kadın, meslekte belli oranda başarılı olmasına karşın, içten içe güvensiz kalmaktadır. Aslında sonraki bölümlerde de gö receğim iz gibi, dışarıda sanki birer güven kulesiymiş gibi ha reket etm elerine karşın, günümüzde birçok kadının içinde, gizli bir öz-kuşku kaynağını bulunması dikkate değer. Mevcut *
Mutasyona uğramış organizma (Ç.N.).
35
psikolojik araştırmalarda, iç kuşkunun, bugiiniin kadınının tipik özelliği olduğunu göstermiştir. "Her defasında kadını erkekten ayıran değişkenlerin, pasiflik, bağımlılık ve her şeyden önemlisi de öz-saygı yokluğu özellikleri olduğunu bulduk," diyor Mic higan Üniversitesinde yapılan araştırmalara değinen psikolog Judith Bardwick.3 Buna inanmak için çok az kadın araştırmaya ihtiyaç duyar. Güvensizlik çocukluktan itibaren sanki kendi başına bir var lıkmış gibi hissedilir bir şiddetle peşimizi bırakmaz. New York'lu bir ressam olan Miriam Schapiro, hayatının tamamını, içinde korumasız bir çocuk, "kırılgan, zırhsız, ürkek ve ken dinden kuşkulanan bir yaratık” yaşıyormuş duygusuyla ge çirdiğini söylüyor. Sadece resim yaptığı zaman içindeki ço cuğun "hareketlerinde daha bir atılgan, canlı...ve özgür olabildiğini" ekliyor.4 Yetişkinler gibi esnek, -g ü çlü ve özgü r- yaşamak için ne kadar canla başla çaba gösterirsek gösterelim, içimizdeki o kız çocuğu ayak direyerek korkulu uyanlarını kulağımıza fısıldar. Bu güvensizlik çok çeşitli etkilere sahiptir ve rahatsız edici bir toplumsal olguya yol açar: Kadınlar genel olarak kendi doğal yeteneklerinin çok altında çalışma eğilimi göstermektedir. Hem kültürel hem de ruhsal nedenlerden ayağa kalkıp dünyayı göğüslem eye ilişkin kendi kişisel korkularımızla birlikte, bizden gerçekte pek fazla bir şet/-beklemeyen bir sistemden ötürü kadınlar kendilerini geride tut maktadır. Kadının Ünlü "B aşarı Uçurumu" Her şeyden önce, son yirmi yıllık ekonomik gelişm emizi ele alın. Altmışların ve Yetmişlerin bilinçlenme sürecine karşın, ka dınlar bugün eskinin tel çember etekli günlerinden daha kötü durumda. Yirmi yıl öncekinden daha az para kazanıyoruz (er
36
keklere kıyasla). 1956'da kadınların geliri, erkekler tarafından kazanılan paranın yüzde 63’ünü oluşturuyordu. Şimdi ise er keklerin kazancının yüzde 60'mdan daha az kazanıyoruz. Ka dını bilinçlendirme programlarına ve siyasi kararlara rağmen, çoğumuz hâlâ düşük ücretli işlere giriyor ve ip üzerindeki yen geç gibi yukarı -y a da yan y a n - tırmanıyoruz. Çalışan ka dınların üçte ikisinin yıllık geliri 10,000 doların altında.3 Ge leceğimizi güvence altına almak şöyle dursun, bebek bakıcısının ücretini karşılamanın ötesinde çok az şey ka zanıyoruz. Sermaye girdileri, kâr paylaşımı, gösterişli emeklilik planları, girişimcilerin, yani erkeklerin lüksüdür. Çalışan ka dınların yansı emeklilik hakkına sahip değil. Öylesine büyük ve öylesine sabit kişilikli düşük maaşlı bir işçiler güruhunu -görünüşte istekle- oluşturuyoruz ki, sosyal bilimciler bize yeni bir ad takmaktan kendilerini alamadı: "Yüzde Seksen." Burada "seksen," çok düşük maaşla kalifiyesiz veya varı kalifiyeli iş lerde çalışan ve en azından ekonomik olarak yengeç sepetinin dibinde ezilen kadınların yüzdesini göstermektedir. Son günlere kadar istatistikle uğraşanlar, sanki ülkeyi ele geçirmek üzere olan Amazonlar ordusuymuşuz gibi, "işgücündeki kadınlar” ifadesini tekrarlayıp duruyordu. Kadının filizlenen gücü ve hareketliliği görüşü, en az çeyrek yüzyıldır gündemdeydi. Ama sosyologların sonunda farketmeye baş ladığı gibi, "Her profesyonel kadına karşılık, 'işgücüne katılımı' her iş günü sekiz saat operatör olarak çalışan bir kadın ve yatak yapan, temizlikçi olarak çalışan bir başka kadın ve ayrıca Ame rika bürokrasisinin kişilikdışı büyük bürolarında akşama kadar daktilo yazıp dosya dolduran bir başka kadın vardır.” (Bu ifade, altı büyük ulusal anketten elde edilen bilgilerle, evin dışında ça lışan kadının işten aldığı doyumun, evde çalışandan daha fazla olmadığı sonucuna varan Massachusetts Üniversitesi'nden James VVright'e aittir.6 İstatistiklerde, yüzde 80'i evin rahatını
37
bırakıp düşük ücretle ve emeklilik hakkı olmaksızın büro, raf temizliği gibi kalifiyesiz işlerde çalışan kadının neden işinden doyum almadığının ortaya çıkmasını anlamak kolaydır.) Sorun yüzeyde sanki erkekle kadın için farketmiyormuş gibi gözükür: iki cinsten de çok az insan ekonominin tepesine kadar yükselebilmektedir. Ama durum kadınlar için farklıdır. Araştırmalarda tutarlı olarak, erkeklerde IQ (zeka katsayısı) ile başarı arasında oldukça yakın bir ilişki bulunmasına karşın, bunun temelde kadınların başarılarıyla hiçbir ilişkisi olmadığı ortaya çıkmıştır. Bu şoke edici tutarsızlık ilk önce Standfor Ye tenekli Çocuk Araştırması ile ortaya çıkarılmıştı. California okullannda IQ'su 135’in üstünde olan 600’den fazla çocuk (ki bu genel nüfusun üstten yüzde birine karşılık gelir) belirlenmiş, bu çocuklar erişkinlik dönem lerine kadar izlenmiş. Çocukluk IQ'lari erkeklerle aynı grupta olan yetişkin kadınlar çoğunlukla ayırdedilememiştir. Aslında IQ'su 170'in iistiinde bulunan ve dahi gru bu m giren kadınların üçte ikisinin, ev kadını veya büro işçisi ola rak çalıştığı gözlenmiş.7 Kadınlarda yetenek kaybı, ülkenin tamamını etkileyen bir kayıptır. Psikiyatristler sorunu yakından incelemeye baş lamıştır. Son yıllarda yardım için gelen başarı-çatışmah ka dınların sayısından etkjlenen Dr. Alexandria Symonds, ye tenekli kadınların, çoğu durumda, gerçek öz-yeterlilik konumuna geçmekten tiksindiklerini söylüyor. Bu kadınlar terfiden kaçınmakta ya da bu konuda gereksiz kaygılara ka pılmaktadır. Birçoğu, güçlü erkeklerin zeki, ancak farkedilmeyen destekçileri olarak çalışmayı tercih edip, hem kendi katkılarım hem de bunun sorumluluğunu reddederek, akıl ho calarının çevresinde dönmektedir. Terapide geri kalmışlığa sı ğınırlar. "Sağlıklı kendini ortaya koymaya yönelik her adım bi linçli veya bilinçsiz direnmeye toslar," diyor Symonds. "Bazı kadınlar başkalarının bakımı ve gözetiminde olmaktan hoş
38
landıklarını açıkça söylemekte ve konumlarını değiştirmek için hiçbir arzu duymamaktadır. Bazıları ise...görünürde ileri ge lişme amacıyla gelmekte ama sonuçta ayrılma ve yeniden or taya çıkış yönündeki kaçınılmaz seçenekler içeren gerçek de ğişmenin yol ayrımına geldikleri an paniğe kapılmaktadırlar."8 Manhattan'da Dr. Symonds, terapi uyguladığı birçok ba şarılı, üst mevkilere gelmiş kadında, kendini kısıtlama so rununun yaygın olduğunu gözlemiş. Kendi doğal yetenekleri açısından birçok kadın, sakatlanmış, potansiyellerini tam olarak gerçekleştirme yetisinden yoksun gözükmektedir. Neden? Bu kadınları geride tutan şey nedir? Korku, diyor Dr. Symonds. Kadınlar, gelişim sürecinde ya pısal olan kaygıyı yaşamak istemiyor. Bu, yetişme tarzıyla ilgili bir sorundur. Kız çocuklarına, kendini ortaya koyucu ve ba ğımsız olmaları değil, gerçekten de geride kalmaları ve bağımlı olmaları öğretilir. Şimdi sinyalin verilmiş olması ve "bağımsız” olmalarına izin verilmesi, kadınlan içsel bir kargaşaya sü rüklemiştir. Kız çocuklarının içine işlenen bu "bağımlılık çe kirdeğinin" çevresinde, "birbiriyle ilişkili olan ve birbirini pe kiştiren bir kişilik eğilimleri toplamı gelişir," diyor Symonds. Bu eğilimlerin gelişmesi yıllar alır. "Oturmuş herhangi bir ki şilik yapısında olduğu gibi, [bu kişilik özelliklerinden de] kay gısız vazgeçilemez." "Dolayısıyla günümüz kadınının kendini bu kadar yıkık his setmesine neden olan şey, kişilik yapısının tamamından vaz geçilmesi ya da bunu yapma zorunluluğunun algılanmasıdır. Bağımlılık yapısı, en etkili psikanalistler tarafından "kadınca," kadınlığa uygun bir yapı olarak görülmüştür. Helene Deutseh'un klasik kitabı The Psı/chology of Wometı’d a n alman aşa ğıdaki pasaj, oldukça garip, eski bir niteliğe sahiptir (1944 yı lında yayınlanmıştır), ama hatasızdır: bu yazı, ebeyvenlerimizle aynı görüşleri yansıtmaktadır. Sonuçta Deutsch'un, kadının
39
"ideal Iıayat arkadaşı" olduğu görüşü, varlığımızın dokusunu oluşturmaktadır. Deutsch, dünyaya, kadınların, erkeklerine boyun eğdikleri anlam ı en mutlu anları olduğu konusunda güvence vermiştir. Kolayca etkilenebilir gibi gözükmekte ve kendilerini kadaşlarına kolayca uyarlayıp onları anlayabilmektedirler. dınlar, en sevimli ve en uysal yardımcılardır ve bu rolde mak isterler; kendi haklan konusunda ısrar etmezler, tersine.
ar Ka kal tam
Kadının özgün ve üretken olma kapasitesi konusunda Deutsch, manastırdaki Çömez Metresi gibi konuşuyor ... özveride bulundukları duygusuna kapılmaksızm kendi ba şarılarından vazgeçmeye her zaman isteklidirler ve ar kadaşlarının başansmdan kıvanç duyarlar...Dışa yönelik et kinliklere giriştikleri zaman desteğe olağandışı ölçüde ihtiyaç duyarlar. Bugün aydın psikiyatristler, kendi sağlıklı dürtülerini boğ malarının beklendiği bir çağda kadınlardan istenen cambazlığı anlamaktadır. Symonds'uıı da gözlediği gibi, kadınlar "ideal" doğmaz," bunun için çok emek vermesi gerekir. "Özveride bu lunduğunuz duygusuna kapılmaksızm kendi başarılarınızdan vazgeçebilmek için sürekli çaba harcamanız gerekir. Bir kadın, sevgi dolu ve uysal olmak için, hayatı boyunca düşmanlık veya içerleme dürtülerini bastırmak durumunda kalır. Bu nedenle sık sık kendi girişim güçlerini bastırır, özlemlerinden vazgeçer ve ne yazık ki kendi yetenekleri ve değerleri konusunda derin bir güvensizlik ve belirsizlik duygusuyla aşırı bağımlı olup çı karlar."9
40
Toplumun, "uygun" kadınca davranış olarak de ğerlendirdiği şevlerdeki büyük değişiklikleri dikkate alarak, ka dının bugün işe ve paraya yönelik tutumlarına dönelim. (Gö receğimiz gibi bu tutumlar, sosyal bilimcilerin "kadının başarı uçurumu" dediği şey için hayati bir önem taşımaktadır.) Yeni ortaya çıkan (veya yeni kabul edilen) bazı eğilimler, ka dınların sadece ekonomik olarak bağımlı bırakılmadıklarım, ka dınların kendilerinin de bu duruma katkıda bulunmak için çok şey yaptıklarını açığa çıkarmıştır. Örneğin 1960 ila 1976 ara sında üniversite mezunu kadın sayısı yüzde 400 kadar art m ıştır.10 Yine de ülkedeki liseli kızların yansından fazlası hâlâ sadece üç kategoriden işler istediklerini söylemeye özen gös teriyor: memurluk ve sekreterlik, eğitim ve sosyal hizmetler, hem şirelik.11 "Piyasada cinsiyet aynm ı yapıldığı bir gerçek, ama kadının iş üretkenliğinden yoksun olmasının çok daha geçerli bir ne deni, uzun vadeli, profesyonel bir sorumluluk üstlenmek is tememeleridir," diye yazıyor Judith Bardwick The Psychology/ o f Women: A Study o f Bioaıltııral Conflicts adlı eserde. Ulusal İş gücü Konseyi, Kadının Statüsü için Başkanlık Komisyonu ve Radcliffe Yüksek Öğrenim Kurulu verilerine dayanan Bardwick şu souca varıyor: "Akademik yeteneği olan kızlar, eşdeğerde zeki olan erkeklerden daha az sayıda üniversiteye girmekte ve diploma almaktadır; dotora derecesi almaya ve bunu kul lanmaya daha az yatkındırlar; doktora derecesi alm ış, bekar kalmış ve tam gün çalışmayı sürdürmüş de olsalar, erkeklerden daha az üretken olmaktadırlar." Kadınlar, düşük ücretli kariyerler seçıtıeı/e devam ediyor. 1976 yılında kadınlara verilen bütün lisans derecelerinin yüzde 49'u, bütün master derecelerinin yüzde 72'si ve bütün doktora derecelerinin yüzde 53'ü, geleneksel "kadına özgü" ve düşük ücretli altı alanda toplanm ıştır.12 "Kadınlar geleneksel, kadm-
41
yoğunluklu meslekleri seçmeye devam ederse," diyor Long Island Bölge Planlama Kurulu şef ekonomisti Pearl Kramer, "on larla aynı işte çalışan erkeklerin k azan a arasındaki uçurum son suza kadar sürecek."13 Kadının ünlü "başarı uçurumu" işte budur. Kadınların, ye tenekleri dahilinde olan şeyleri başaramadığı uzun süredir bi linmekteydi. Anlaşılmayan şey, im uçurumun sürmesinde ka dınların kendilerinin oynadığı roldü. Sorun sadece kadınların iktidar dışında tutulması değildir (bunun geçmişte sistematik olmasına karşın). Kadınlar aynca iktidardan aktif olarak ka çınmaktadır. Çok sayıda kadının evini bırakıp işe gittiğini gö rerek, "Bakın, ne kadar bağımsız olduk!” diye gururlanıyoruz. Ama Nüfus idaresi istatistiklerinin aldatmaca yüzeyini ka zıdığınız zaman, şu günlerde birçok kadının çalışmayı ger çekten istemediğini görürsünüz. İşi bir yük olarak, hatta bazen kötüye kullanılma olarak görürler. Yüreklerinin derinliklerinde, hâlâ, geçinmek için kadınların gerçekten çalışm ak zorunda ol maması gerektiğine inanırlar, işgücüne katılmak için mut faklarının sıcaklığını ve güvenliğini terkeden birçoğunu motive eden şey, kendilerine karşı bir sorum luluk veya kocalarına yö nelik bir adalet duygusundan çok, bir kriz duygusudur: Enf lasyon çığım dan çıktı ve Charlie'nin kazancı geçinmeye yet miyor. Ya da Charlie diye birisi yoktur. Charlie yeniden evlenmiştir veya ölmüştür, ya da gecenin karanlığında daha genç, daha az şey isteyen bir kadının kollarına atılmıştır. Dul veya boşanmış, yalnız kadınların, kendilerini ve çocuklarını geçindirecek yeterli parası olmaz. Bu şartlar altında "işe dönmeye" yönelik duygu, düşündüğümüz kadar yapıcı veya zevkli değildir. Tıpkı bir er genin ilk maaş çekini aldığı zaman hissettiği heyecan gibi, iş de başlangıçta heyecan verici olabilir, ama özgürlüğün heyecanı ürkütücü bir kuşkuyla boğulur: bu iş sonsuza kadar sürebilir.
42
Geri Tepm e Belirtileri En azından bazı kadınların, kendi ayakları üzerine durmak yerine, yeni özgürlüğe tepki gösterdikleri, yani geriye dönüş yap tıkları yolunda belirtiler vardır. W'ali Street Journal’in yaptığı bir araştırmada, üreticilerin, şirketlerin özellikle kadınlar için ha zırladığı gelişme programlarına kadın çalışanları sokamamaktan şikayetçi oldukları ortaya çıkmış. Bir General Mo tors yöneticisi, "Kadınları sürükleyip dürtüklemek zorundayız," diyor. (Bir iş ilişkileri direktörü, daha az tedirginlikle, ama aynı kendinden hoşnutlukla şu sonuca varıyor: "Toplumsal şart lanma. Kadınlar daha önce bu işlere hiç heves etmediler. Şimdi heves etmelerini sağlamaksa zor.")14 Bazı kadınlar, işin, kaldırabileceklerinden daha büyük bir stres ve kaygı yarattığını söyleyerek işi bırakmaktadır. "Sanki Büyük Amerikan Rüyasının meşgul parmaklarının arasından kayıp gittiğini hissediyorlar," diye yazıyor 300,000 okurun işe yönelik tepkisi konusunda yeni bir anket yapan Better homes and G arden s)5 Çoğu evli ve çocuklu olan bu kadınlar, kendi ge lişim lerine ilişkin kaygıyı evde ona daha çok ihtiyaç olmasına aktarmaktadır. Aslında iç ruhsal örgütlenmeleri için çok önemli olan "ihtiyaç duyulma" duygusunu yitirmişlerdir ve bu kavbı yokluklarında ailelerin "çöktüğü” duygusuna kapıldıkları inan cına yansıtmaktadırlar. Bocalayan ve kaygılı olan bu ka dınlardan bazıları, kocaları tarafından, işi bırakıp kendilerini ai leye "yeniden adamak" istedikleri için daha küçük evlere ve daha az arzu edilir sem tlere'taşınm aya ikna edildiklerini ve bu kararın "çok büyük bir rahatlama" duymalarını sağladığını söy lem ektedir.16 Bir de "bir çocuk daha yap" sendromu söz konusudur; bu, evde kalmanın (veya eve geri dönmenin) toplumca kabul edi len bir yoludur. Columbia Üniversitesi öğretim kadrosunda fe
43
minist bir psikiyatrist olarak çalışan Ruth Moulton'a göre, üstün yetenekli kadınlar bile, serpilen kariyerleri konusundaki kay gıdan kaçınmak için hamile kalmaktadır.17 Beş yıl arayla iki kere "kazara” hamile kalan tanıdığı bir sanatçının tipik bir olay olduğunu söylüyor; sanatçı, kendisine eserlerini tek-kadınlık bir sergide biraraya getirme fırsatı her verilişinde, bunun yerine hamileliği "seçiyormuş." Bunun sonucundaysa, bu çalışmaları, "yeteneğini geliştirebileceği ve tanıtabileceği zamanı daraltan" ellili yaşlardan sonraya kadar ertelemiş.18 Son yıllardaki hasta listesine bakan Dr. Moulton, kırk ila alt mış yaşları arasında, dış dünyadan kaçınmak için hamileliği kullanan yirmi kadın rahatlıkla bulabileceğini saptamış. "Bu olaylann en az yarısında, büyük çocuk orta okula veya liseye başladığı ve anne işe daha çok enerji ayırabilecek duruma gel diği an, üçüncü veya dördüncü çocuğa hamile kalmıyordu," diyor. Moulton bu sentroma, yapısal doyum için değil, dış dün yadaki eylemin yerine konan bir şey olarak iş görmesi için an nelik yapma anlamında "zorlanmalı çocuk yetiştirme" diyor. (Gerçekten de, "Ordudaki Kadınlar üzerine bir Değerlendirme" başlıklı 1977 raporundan M. Kathleen Carpenter, kadınların or dudan "kurtulmak için hamileliği bir silah olarak kullandığı" alıntısını yapıyor.) "Stresten kaçınmak için hamilelik olgusunun" kurum lann en kutsalı, yani Am erikan aile yaşamı üzerinde olumlu hiçbir et kisi olmadığına kuşku yok. Kadın, kişisel gelişim e eşlik eden kaygıdan kaçınmak için çocuk yaptığı zaman yıkıcı bir döngü sabitleşmiş olur. Bu kadınlar, çıkış yolu olarak seçmiş olduklan dar, kısıtlayıcı role içerler ve bazen fobik ve hipokondrik olur lar. Belki en önemlisi de bağımsız çocuklar yetiştir memeleridir. Ba ğımlı kadının kendi çocuklanna bağımlılığı, ilgili herkesin ba ğımsız gelişim ine ve bireyleşmesine engel olur, diyor Moulton.
44
Şu günlerde ortaya konulan güçlü bir görüş (M herkese - f e ministlere, feminist olmayanlara, erkeklere- sesleniyor gibi gö zükmektedir), kadına her şeyden önce seçm e şana verilmesi ge rektiği yolundadır. Örneğin, çalışıp çalışmayacakları, tam gün ücret isteyip istemeyecekleri, evde oturup "kendilerini ai lelerine adayıp adamayacakları" konusunda seçin yapabilmeleri gerekir. Hiç kimse, "şunu yapıp bunu yapmayacağımızı" söy leyerek bizi itip kakmamalıdır. Feministler, kadınların, evde ka larak sorumluluktan kaçtığını varsaymanın, çalışmak is temelerine rağmen evde kalmalarında ısrar etmek kadar keyfi olduğunu söylüyor. Çocuklarla evde kalmak, evi temizlemek, dışarı gidip ekmek kazanmanın içerdiği kaygılarla başa çı kabilmesi için kocayı beslemek: bunların, her kaduun haklı ola rak gurur duyabileceği önemli toplumsal katkılar olduğu var sayılır. Ama kendi geçimimizi sağlayıp sağlamama konusundaki bu "seçme hakkı," kadındaki başarı uçurumuna çok büyük bir katkıda bulunmuştur. Evde kalm ik gibi bir top lumsal seçeneğe sahip olmaları nedeniyle kadınlar, kendi so rumluluklarını üstlenmekten kaçınabilirler; ki sik sık görülen de bu dur. İşin gerçeği, kocalan onları desteklem eye istekli ve yeterli ol duğu için çalışmak zorunda olm ayan birçok kadın ça lışmayacaktır. Çalışan kadınların sayısındaki artış, önemli öl çüde, bozulan evliliklerim artmasıyla ilgilidir. Çalışan bütün kadınların yüzde 42'si ev reisidir.19 Günümüzde şaşırtıcı olan şet/, evli olup da kocasıyla yaşayan kadınların yarısının, (vde kalmayı yiirelken istiyor olmasıdır.20 Burada bir sorun var. Bu ülkedeki kadınların içinde bu lunduğu tehlikeli ekonomik duruma baktığınız an görmeye, yani aradaki bağlantıyı kurmaya başlarsınız Herkesin se çenekten söz etmesine karşılık, "Yaşlandığı zarr'an kadına kim bakacak?" diye sormamız daha yararlı olabilir. Cevap elbette
45
hiç kimse. Yaşlı kadın ilk çocuk destek sistemi çoktan çöktüğü için, kadının saçlarına ak düştüğü an yalnızlık tehlikesi başgösterir. Erkek ölünce gerçekliğin darbesi ağır olur. En son dev let istatistikleri, Birleşik Devletler'deki ortalama dulluk yaşının 55 olduğunu göstermektedir. İki kadından birisi, altmış beş ya şma kadar dul kalmayı bekleyebilir. Erişkin yaşamında çalışan kadınlar bile yaşlılıkta korumasızdır: bunların dörtte biri yoksul (aynı yaştaki erkeklerden çok daha yoksul) olacaktır. 1977 yı lında, bütün yaşlı kadınların ortalama geliri haftada 59 dolardır, bu da yaşlı erkeğin ortalama gelirinin neredeyse yarısıdır. (Ça lışan kadının yaşlılıkta bu kadar düşük bir emeklilik almasının başlıca nedeni, Sosyal Güvenliğin maaş sistemine bağlı olması ve daha önce de belirtildiği gibi kadının, erkeğin kazananın sa dece yüzde 60'ı kadar kazanmasıdır.) Hâlâ romantik, hâlâ aşık, hâlâ kadınların başkalarının gö zetiminde ve bakımında olacağı rüyasıyla yaşayan genç ka dınların sırtını döndüğü acı gerçek işte budur. İnanılan mitse, kadınların güvenliğinin, tıpkı yümuşakçaların kabuğuna ya pışık olması gibi, kadının sonsuza kadar "aileye" bağlı, bağımlı kalmasında yattığı yolundadır. Ama bu kadınlar yaşlanınca neyle karşı karşıya olduklarını öğrenmeye zaman bulamadan kendilerini temel ekonominin dışında bulmakta ve haklarından yoksun kalmaktadır. Sindrella kompleksinin, en yıkıcı olmasa bile, en acıklı sonucu, yaşlılıktaki terkedilmişliktir. Sürdürdüğümüz bu kör nokta, yani bir eş olmaya bağladığımız sahte giivenceıjle, yaşlı, çoğu durumda dul kadının yalnızlığı ve yoksulluğu arasındaki bu bağ lantıyı görem em ek (veya görmeyi reddetmek), bir hastalığa eş değerdedir. Bir başkasının bize bakacağına, kendi refahımızdan sorumlu olmak zorunda kalmayacağımıza öylesine umutsuzca inanmak istiyoruz ki!
46
A tlanta'daki K arışıklık Bu mit özellikle orta sınıf kadınları arasında yaygın. Pembe gözlük takan bu kadınlar, bir tür deneme, neredeyse bir oyun gibi, iş aramaya devam ederler. Part-time işlerde; "ufuklarını genişletecek," ya da evden kurtulup yeni insanlarla ta nışmalarını sağlayacak işlerde heder olup giderler. Bir tür genç, üst orta sınıf kadını vardır ki, önündeki fırsatlarla ne ya pacağından emin değildir, olabildiğince uzun süre güzel kal m aya kararlıdır, çünkü parlak ışıklarıyla ufukta beliren gelecek onun için çekimden çok korku içermektedir. Georgia, At lanta'da küçük bir yemek partisinde bu türden bir grup kadınla tanışma fırsatım oldu. Hepsi de otuzlarında, cilalı, çekici ve canlıydı. Kocaları ba şarılı erkeklerdi: borsacı, Devlet Bakanlığmda bir bürokrat, bir psikoloji profesörü. Paley diye anacağım kadınlardan birisi, arsız Güneyli Asi kız imajına hâlâ uyuyordu. Bir diğeri, Helen, Cam bridge'e güneyden yeni taşınmış. Lynann otuz yıl boyunca Atlanta'da mutlu bir yaşam sürmüş. Bu kadınlar, yaşamlarında belli bir düşkırıklığı duygusundan söz ediyordu (çocuklar okula başlamış veya başlamak üzeredir), ama işe yönelik dü şünceleri uyuşukçaydı. Kolay, yani iyi para getiren birkaç sa atlik işlerden söz ediyorlardı. Biriçteın sıkılmaya başladıklarını (briç kulüplerine üyeliklerini sürdürmelerine karşın) söy lüyorlardı. İçlerinden sadece Paley gerçekte bir işte karar kılmıştı. "Evi mizin bulunduğu sokağın altındaki küçük bir sağlıklı yemek restoranında çalışıyorum," dedi. "Haftada sadece birkaç gün bir iki saat sürüyor, ama bahşişleri de ekleyince saat ücretim kocam ınkinden fazla oluyor!" Diğerleri güldü. Paley'in yaşam ında para hiçbir zaman ger çek bir sorun olmamış. Herkesin herkesi tanıdığı ve herkesin
47
çalıştığı küçük bir Georgia kasabasında yetişmiş. Şimdi At lanta’da yaşıyor ve hâlâ eski Georgia Eyaleti'ndeki kolej yıl larındaki kadar ''çılgın." Yemekten sonra hava değişir gibi oldu. Kadınlar, Şipendal tarzı yemek salonunda oturan erkeklerden ayrılıp oturma oda larından birisinde toplandı ve yaşamlarındaki olaysızlıktan söz etmeye başladı. Ö z-bilinçli bir şekilde, tartıştıkları tek şeyin "döşeme cilası ve gerdanlıklar" olduğunu söyleyip şakalaştılar. Bu kadınlar, Betty Friedan'm yirmi yıl önce Kuzeydoğunun kenar mahallelerinde aklını oynatan Smith College mezunlarına ilişkin araştırmasında keşfettiği kadınların aynısı olabilirdi. Aradaki tek fark, artık 1960'larda değil, 1980'lcrde olmamızdı. Ve bu kadınlar hayal kırıklığından ötürü oynatma noktasına henüz gelmemişti. Tek dertleri, son derece konforlu ya şamalarıydı: Kulüp yem ekleri, son model arabalar, bitm ek bil meyen partiler ve bir zamanlar kendilerini farklı gördüklerini; özgür ve enerjik olduklarını; bir zamanlar bir şeyler yapma ko nusunda hayal kurduklarını hatırlatacak eski kolej günlerinden kalan bölük pörçük anılar; Evlilik yaşamlarının konforu, bu kadınların merdivenin bi rinci basamağından başlama zorunluluğunu kabul etmelerini zorlaştırmıştı. Hizmetçi gibi çalışmak istemediğini düşünen ve işinde yeterince ilerlediğini söyleyen Lyann, "Birisi için ça lışmak bana göre değil," dedi. Üst düzey yöneticisi olmak is terim. İşleri yürüten kişi olmak isterim." (diğer kadınlar gü lüşüyor.) Rüyasını gerçekleştirm ek için lisansüstü bir programa gidip iş idaresinde master derecesi almak ister miydi? Hayır, pek değil. Hakkında bir şeyler duyduğu, ona "sanki zekiymişim gibi gözükmemi sağlayacak kendimi sunma yöntemlerini" öğretecek şu küçük kursla ilgileniyordu. (Daha çok gülüşme.)
48
Paley, sosyal statüleri konusunda kör değildi. "Atlanta’daki birçok kadın için gurur konusu hâlâ kocalarının ne kadar para kazandığı ve size nasıl baktığıdır," dedi. "Önemli olan şunlar: sana hangi marka arabayı alabilir? Çocuklar ve ev işleri ko nusunda yardımcı oluyor mu? Seyehate gidebiliyor musunuz?" Yine de olaysızlık sorunu söz konusuydu. Alışveriş veya ço cukları okula götürüp getirmenin dışındaki boş saatlerini dol durmak için ne yapıyorlar? Pembe dizi okuyorlar. Şimdi ise şaka yollu, popüler pembe dizi romanların yazarlarının edebi ye teneğine puan veriyorlardı (çünkü daha iyisini biliyorlardı). Herkes oyuna balıklama atlamıştı. "Gerçekte bu kitapları okumak için ne kadar zaman har cıyorsunuz?" diye sordum. Kıvırcık saçlı, parmaklan ojeli, ayaklarında fantazi ayak kabılar ve muhtemelen çok zeki olan Paley şunları söyledi: "Durmadan okuyorum. Bir oturuşta kolayca saatlerce oku yorum. Kendimi öylesine kaptırıyorum ki küçük kızım çıkıp gitse haberim olmaz. Ağladığında duym adığım bile oluyor." Bunlar korunan kadınlar: genç, çekici, arsız ve güvende. Kadın olarak, mali bağım lılıklannm haklan olduğunu var sayıyorlar. Karşılık olarak da kendilerini ev işlerine adıyor, te mizlik yapm a, evi düzene sokm a, çocuk yetiştirme ve eğlenme becerileriyle gurur duyuyorlar. Ama içten içe, bilincinde ol masalar da, kendilerine bir gündem belirlemişler: neredeyse törenci bir tarzla, yaşamlarının ne kadar riskli olduğunu farketmekten kaçmıyorlar. Evliliklerinin çökmesi halinde ne olacağını düşünmüyorlar. Boşanm alar elbette oluyor. Bunu ve kadın kurbanlarını görüyor ve yaşam larının kaçan iplerini ya kalama çabasında çok cesur olduklarını düşünüyorlar. Ama bo şanmanın güzel kadınlar için geçerli olduğunu gerçekten dü şünmezsiniz. Boşanma başkaları içindir, ...pek şanslı olmayan kadınlar için. Kanser gibi. Ya da ölüm.
49
Ü lkeyi Saran Depresyon Doğrudan doğruya Atlanta'dakine benzer kadınların kafa karışıklığından kaynaklanan ve nispeten yeni olan kültürel bir olgu ortaya çıktı: "evsiz evhanımı.” Dul kalan veya kocalan ta rafından terkedilen ve kendilerini geçindirecek bir beceriden yoksun olan evsiz ev hanımları, duygusal açıdan sakatlanmış 25 milyon kadından oluşan bir sınıftır.22 Toplumun, iyi ev hanımı ve anne olup ocağı tüttürmenin ödüllendirileceğini öğrettiği bu kadınlar, gerçekten de, evlilik ahlakındaki sismik kaymayla bir likte köklerinden koparılmış, "ortada kalmışlardır." Yıllar önce, okul sıralarında geliştirdikleri yetenekleri çoktan köreldiği için, yetersiz, yeteneksiz olduklarına inanırlar. Kasları da, kafaları da kullanılmamıştır. Yaşamlarını, erkeklerin onlara destek olmak için her zaman hazır olacağı yolundaki Sindrella mitine ina narak harcamışlardır. Marylanıi'daki bir Evsiz Evhan tınları Mer kezinden alınan istatistikler bunun n e.kadar acımasız bir rüya ol duğunu göstermektedir. Merkezin hizmet verdiği kadınların sadece yüzde 1 7 'si eski kocasından nafaka alıyormuş. Üçte ikisi yoksulluk içinde yaşıyorm uşP Ve bu kadınlar yaşlı değildir. Yaşları otuz ila elli beş arasında değişmektedir. Şöyle veya böyle boşanmayı destekleyen -v e aynı zamanda da yeni çalışan anne görüşünü destekleyen- toplum, anılan ka dınların güvenliğini çökertmiştir. Sonuç olarak, Evsiz Evhanım lan örgütünün kurucusu ve California, Oakland'daki merkezin başkanı olan Milo Smith'e göre, yardım etmeye ça lıştığı kadınlar öfkeliymiş. Bu kadınlar, her şeyin birdenbire de ğiştiği görüşünden hoşlanmıyor, evlerinden ayrılma, beceri ka zanma ve işe gitm e zorunluluğuna içerliyormuş. Ayrıca depresyon içindedirler. "En büyük sorunumuz in tihar," dedi Bayan Sm ith. "Bu yıl merkezde dört intihar girişimi o ld u ."
50
Bu merkezi ziyaret ettiğim gün (ki ülkede bunun gibi bir dü zine daha var), yardıma gelen kadınların saçları yapılıydı, par lak kırmızı ruj sürmüşlerdi. Kendileri de evsiz evhanımı olan görevliler tarafından anlayışla karşılanan bu hanımlara gö rüşm e için beklerken kahve ikram ediliyordu. Eski hücre ar kadaşları gibi, eskiden merkezce desteklenenler de birbirine yardım etm eye çalışıyordu. Yeni gelenlerin gözlerinde ışıltı vardı ve karşılarmdakini hoşnut etm eye heveslilerdi. Gü vensizlik gözlerinde sıtma ateşi gibi parlıyordu. Birkaç yıl öncesine kadar kendisi d e becerisiz, ürkek bir dul olduğu için bu işe başlayan altmışlarında bir kadın olan Bayan Smith, "Birçoğu pislik içinde geliyor," dedi. "Yasal uyuşturucu bağım lıları gibiler. Doktorları tarafından bu hale sokulan Valium bağımlıları." Kocalarının gidişiyle birlikte yasa boğulan, sadece kocalarını değil, kimlik duygusu veren yaşam biçimlerini d e yitirmiş olma duygusuyla yıkılan bu kadınlar, bir doktorun verebileceğinin çok çok ötesinde bir ihtiyaçla aile doktorunun kapısını çalıp, bunun yerine hap almışlardır. Evsiz evhammlarının umut suzluğu hissedilir bir olgu. Toplum onlarla ne yapacağını bil miyor; doğup yetiştirildikleri raison detre'yi (Fr. varoluş ne denini, Ç.N.) kaybeden bu kadınlar da kendileriyle ne yapacağını bilmiyor. Öz-saygıları bir gecede uçup gitmiş gi bidir. Merkezin girişini gösteren Bn. Sm ith, "Özünde bu ka pıdan içeri adım atan her kadın, artık çirkin, yaşlı, şişko, ya rarsız bir yaratık olduğu görüşünü içe yansıtmaktadır," dedi. Daha da kötüsü, sanki bu yeni kirlenen öz-imajı, ken dilerine yapılan bir kötülükmüş gibi hissedip, kin duymalardır. "Bu kadınlar, her şeyi intikam alm aya yönelik olumsuz bir ça baya çevirerek enerjilerini tüketiyor," dedi Bn. Smith. "Son de rece katilar. Bu ise depresyon tablosunun bir parçası. Siz onları kendileri için bir şey yapmaları için gönderiyorsunuz, onlar ba
51
hanelerle geri dönüyor. Tipik evsiz evhanımı, ona yaran ola cağını düşündüğünüz bir şeyi yapmama konusunda, sizin bu lacağınız her bahaneye karşılık elli bahane bulabilir. Tek nedeni de korku." Kadınlara ilişkin yeni birçok araştırmada ortaya çıkan "ür kütücü boyutlardaki depresyona," kadınlar (özellikle de genç kadınlar) arasındaki intihar girişimlerinde görülen patlamaya ve duygusal a a için aşırı hap kullanma olaylarına dikkati çeken Maggie Scarf, "Depresyondaki kadın kaybetmiş bir insandır," diyor. NIMH (Ruh Sağlığı Enstitüsü) tarafından yürütülen ve 70'lerin başlarında tamamlanan bir araştırmada, 30-44 yaş gru bundaki bütün kadınların üçte birinin, ruhsal durumlarım dü zeltmek için reçeteli ilaç kullandığı ortaya çıkmış. Bu kadınların yüzde 85'i psikiyatriste hiç gitmediğini beyan etmiş.24 Peki depresyondaki kadının kaybettiği şey nedir? "Hayati bir şekilde bağlandığı bir şey," diyor Scarf. "Şaşırtıcı bir dü zenlilikle ortaya çıkan şey, söz konusu 'kaybın' belirleyici öl çüde önemli ve çoğu kez kadının kendini tanımladığı bir duy gusal ilişkidir." Kadınlar, tanım (kimlik duygusu) için başkalarına yönelir. Kendilerini, bir başkasının gözünde görme derecesi öyle yük sektir ki, söz konusu başka kişiye bir şey olması (ölmesi veya ay rılması, hatta belirgin bir şekilde değişmesi) halinde, kendilerini artık göremezler. Üç yıllık sevgilisini kaybeden bir kadın (ki milyonlarcasmın duygularını dile getirdiğine kuşkum yok), "Sanki varolmamışım gibi bir duygu," diyor.
Sindrella Kompleksi Kadının Çalışmasmı Nasıl Etkiliyor "Başkasına" yönelik bu ihtiyaç ve bağımlılık, kadının üretken bir şekilde çalışm asını (özgün, heyecanlı olmasını ve kendini işine vermesini) birçok açıdan engellemektedir. Kur
52
tuluşumuzun başkasına bağlanmaktan geçtiğini söyleyen mit, aynca, sonsuza kadar çalışmamız gerekmeyeceği yolundaki gizli bir mesajı da birlikte taşımaktadır. Birdenbire çalışmayı zo runlu kılan bir durumun ortaya çıkması halinde birçoğu keskin bir iç öfkenin kucağına düşer. Her nasılsa, çalışmak zorunda olm ak, bir kadın olarak başarısız olduklarının bir göstergesi olup çıkar. Ya da belki de bu, rüyanın kendisinin sadece bir yalan olduğunun bir göstergesidir. "Bir firkete fabrikasının montaj hattında işimden haz alarak çalışıyor da olabilirdim," diyor otuz bir yaşlarında, bekar bir m üze müdürü. W ashington, DC'nin sanat dünyasında gös terişli bir işi olan bu hanım için, bir zamanlar heyecan verici gö züken her şey birdenbire zevksiz, heyecansız olup çıkıyor. Otuz birinci yaş gününde ona birşeyler oluyor, çünkü bu gün, onun bağımsızlıktan kurtuluş için kendi içinde kendine koyduğu vade sonudur. İçindeki bir ses, "çok geç," diyor. "Artık çalışmak zorunda olmaman gerekirdi. Senin yaştaki kadınlar çalışmama seçeneğine sahip olmalı; evde oturup resim yapabilmeli, ya da hayır işleriyle uğraşmalı, veya çocuk büyütmeli." Sanki hayatımn fırsatını kaçırmış gibi bir duyguya kapılır; belki aptalca, ama bu onu öfkelendirir ve ölgünleştirir. Her gün, sanki bir makine gibi, işlerini mekanik bir şekilde yap tığını farkeder. Kendi yaratıcılığını yaşayıp eyleme aktarma he yecanını kaybetmiştir. Birkaç yıl sonra şunları söyleyecektir: "Sanki yükümlülükten başka bir şey olmayan sonsuz bir zevk siz işler serisiyle boğuşuyormuşum gibi boşunalık duygusuna kapıldım. Verimim yarıya düştü diyebilirim. Anında rezil bir başka iş karşına çıkacakken neden elindeki işi bitiresin ki?" Tanıdığım üniversite eğitimli bir kadın, New York'ta evlerde temizlikçi olarak çalışmasının nedenini şöyle açıklıyor: "kalıcı bir şeyde çalıştığım, 'Tam am , yapacağın iş bu, kendini böyle
53
geçindireceksin/ diyen bir şeyi seçtiğim duygusunu yaşamak is temiyorum." Bu kadın yirmi dört yaşında ve olağanüstü zeki. Hiz metçiliğin yanısıra, serbest olarak doğrudan postalamak reklam metinleri yazıyor, hem de ustaca. Patronu onun müthiş ol duğunu düşünüyor, ki öyle de (her iki üç ayda bir işleri arap saçına çevirip geciktirmesini saymazsak). "Bloke olmuştur." Tek kelin .e yazamaz. Greenwich Village'deki tek odalık minik da iresinin aylık kirasını ve elektrik su faturalarını ödemek için ih tiyaç duyduğundan daha fazlasını kazandığı an, çalışamaz hale geliyor. "Con Edisoıı'un elektriğimi kesmek üzere olduğunu hissetmediğim sürece, sanki yaşamım gerçek değilmiş gibi his sediyorum," diyor. Aydan aya idare etmek için çalışmak zo runda olm ak bir şeydir. Yetişkinlerin yaptığı bir şey olduğu için çalışmak zorunda olm ak, işte hayatın böyle olacak... Buna kat lanamam. Bu tamamen çocuksu ve nevrotik, ama derinlerde bir yerde, kendi geçim im i sürdürmek istemiyorum; bunu bir başkasının yapmasını istiyorum." İşe yönelik çarpık tutumlarının bir sonucu olarak kadınların işlevsel sorunlar yaşadığını gösterir bir dizi tehlike işareti var dır. Bazıları, yıllarca ölesiye sıkıldıkları işlerde kalır. Bazıları ise "erkeğin iş dünyasının rekabetini" protesto ederek buna ka tılmayı "reddettiklerini" söyler. Yine de aynı kadınlar sık sık, ya pam ayacaklarına, ya da aşırı ölçüde zor olduğuna inandıkları işleri yapan erkeklere imrenmektedir. Örneğin pazarlık etmek gibi. Kendi projelerine başlamak, para isteyip almak gibi.25 Kı saca, kendi iyilikleri için aktif bir rol almak. Burada, semp tomları kadın bir iş aramaya ya da bir mesleğe girmeye çalışmcaya kadar örtülü kalan tam bir ruhsal sorunlar yumağı söz konusudur. Sonra, birdenbire, bum! Örneğin sınav kaygısı, kadınlarda erkeklerdekinden rahatsız edici ölçüde daha yüksektir.26- Bir mesleğe girmek, kariyer de
54
ğiştirm ek, ya da terfi etmek için sınav gerektiği zaman, bu, ka dının planlarını altüst eder. (Bazı kadınlar, ister üniversite giriş sınavı olsun, ister ehliyet veya em lakçilik için komisyoncu ruh satı olsun, her tür sınavdan ölesiye korkar.) Kadınlar için halk önünde konuşmak da zordur. Columbia'da 200 lisansüstü öğrenci arasında yapılan bir ankette bir profesör, erkeklerdeki yüzde 20’lik orana kıyasla, kadınların yüzde 50'siniıı halk içinde konuşamadığını gözlemiş. Ba zılarında kaygı öyle yüksekmiş ki, sersemlik ve bayılma nö betleri gözlenmiş.27 Öz-saygısı düşük olan ve bir başkası tarafından geçindirilme arzusu besleyen kadınlar için iletişim genelde zordur. Ba zılarının kafası karışır, söylemek istediklerini unutur, doğru sözcükleri bulamaz, karşısındakinin gözünün içine bakamaz. Veya terler, kekeler, ya da sesi çatallaşır. Ya da birisi gö rüşlerine karşı çıktığı an tartışmanın akışını korumakta zorluk çeker. Özellikle karşı çıkan bir erkekse, telaşa kapılabilir, ağ layabilir. Konuştuğum bir dizi kadın, bağlantı duygularının, bil diklerini biliyor olma duygusunun, otoritelerinin, konuşmanın ibresi onlardan erkeğe doğru yöneldiği an azaldığını anlattı. Bütün bunlar gerçekte performans kaygısının çeşitli tür leridir ve bu da dünyada kendini yetersiz ve savunmasız his setm e duygusuyla ilgili daha genel korkularla bağlantılıdır: Karşı çıkılan birisinin misilleme yapacağı yanlış bir şey yaptığı için eleştirilme, "hayır" deme, kendi ihtiyaçlarını doğrudan doğ ruya, manipulasyona gerek kalmaksızın açıkça ortaya koyma korkulan. Bunlar, kendimizi geçindirm enin ve kendimizi ortaya koymanın, kadınca olmadığı inancıyla yetiştirildiğimiz için, özel likle kadınları etkileyen türden korkulardır. Erkekler için çekici, yani uysal, tatlı, "kadınsı" olmayı şiddetle arzularız. Bu arzu ise kadınların yaşam lannda ulaşabilecekleri coşkuyu ve /üret kenliği sakat bırakır. Hiç bir şey bizi alıklar gibi davranmaktan alıkoymaz. 55
B abasın ın K üçük K ızının "G örünüşü" ve D ili Amerikan Psikanaliz Akademisi’nin Beverly Hills'teki bir toplantısında Alexandra Symonds, şaşkın meslektaşlarına şöyle diyor: "Bir banka yöneticisinin, yaptığı bir şey üstü tarafından eleştirildi diye gözyaşlanna boğulması doğru değil. Yılda 30,000 dolar kazanan bir yardımcı editörün, planlan red dedilince arsızca ve baştan çıkarıcı davranması; bir üniversite profesörünün yetersiz bir program verildi diye Dekanın bunu farkedip değiştirm esini umarak küsüp suratını asması doğru değildir. Bunlar, özerk hareket eden özgür kadından çok, "Ba basının küçük kızına" uygun davranış yapılarıdır.28 Dr. Svmonds, tartışma için bir dizi yüksek maaşlı Babacağımn kızı uydurm uş değil. Bu "başarılı" profesyoneller, ona yardım arayışıyla gelen kadınlar (bağımlılık duyguları ko nusunda derin çatışm alar yaşayan "süper kadınlar") ara sındadır. Kadınlar, iş ve mesleki merdivenleri tırmanırken, bazı yapay davranışlar ve kuralcılık, göstermeye çalıştıkları güvenin kof luğunu ortaya çıkarır. Aslında, içlerindeki "babasuım küçük kızı" olma savından vazgeçmeyen kadınlar, birlikte iş yaptıkları meslektaşlarına ve insanlara son derece kafa bulandırıcı me sajlar verebilir. Tıpkı yeniden hortlayan iffetçilikle Cosmopolitan'ın en son Scavullo kapağı arasındaki yeni'"başarı için giyime" benzer bir şekilde, içten içe bağımlı olan kariyer ka dınlarının kendilerini sunuşunda da çoğu durumda şizoid bir şeyler vardır. Çok sağlam gözükürler: ta ki gözleri sulanıp ve ge nelde çaresiz ve baştan çık an a davranmaya başlayıncaya kadar. Bu, bu kadınların birlikte iş yaptıkları erkeklerin her zaman taktir etmedikleri bir davranıştır. Son günlerde, bir ekonomi muhabiri, bir Wall Street komisyoncusu ve bir reklamcı oturup
56
bana kadınların iş yaparken nasıl gözüktüklerine ve dav randıklarına ilişkin izlenimlerini anlattılar. İşte konuşmadan birkaç alıntı: MUHABİR: Birkaç ay önce New York Borsasmda önemli bir mevkisi olan bir kadınla röportaj yapmıştım. Beyaz bir ipek bluz giymiş, tonla makyaj yapmıştı, tırnaklan çok uzun ve boyalıydı, kulağında şangırdayıp duran altın küpeler vardı. Üstünde o kadar çok şey vardı ki, ona bakmakta zor lanıyordum. Konuşurken tarzını sürekli değiştiriyordu. Bir süre son derece ciddi ve güvenli gözüküyordu. Derken ge rileyip mim ik yapıyor, omuzlarını çekiyor, kafa sallıyordu. KOMİSYONCU: Bunu birlikte çalıştığım kadınlarda ben de gözlüyorum. Sanki bir sonraki an ne tür bir insan ola caklarını bilmiyormuşsunuz gibi tuhaf bir duyguya ka pılıyorsunuz. Büyük Değişmenin tekrar ne zaman olacağını m erak ederek, işaretler aramaya başlıyorsunuz. MUHABİR: Diksiyonu (söylemi) süper yavaştı. Nasıl ko nuştuğu, nasıl gittiği konusunda aşırı kaygılı, sözcükleri seç mekte çok dikkatliydi. Sonra işleri iyi olan birçok kadında gördüğüm şeyi yaptı. B u ' kadınlar cüm lelerini, sözcükleri yumuşatarak ve yumuşarken kafalarını sallayarak bitirirler. REKLAMCI: Bunu duymuştum. Bir tür hava basma; cüm lelerini havalı bir çalımla bitiriyorlar. Hava atmak zorunda oldukları şeyi gizliyorlar, çünkü gerçekten "yutturmaya ça lışıyor" gibi gözükmek istemiyorlar. MUHABİR: Sanki gerçekte bir cüm lenin gücünü ka zanmaktan korkuyorlar. Konuşuyorlar, konuşuyorlar ve gerçekten de etkili oluyorlar ve birdenbire, sanki etkili ol duklarını görüp geri çekilmek zorunda kalıyorlar. Sanırım güçlü olmaktan korkuyorlar. KOMİSYONCU: Kafa sallamayla birlikte ses tonundaki bu düşüş ve yumuşama çok yaygın.
57
REKLAMCI: Kafa sallamanın amacı kabul etmenizi sağ lamak. KOMİSYONCU: Doğru. REKLAMCI: İş kadınlarının sohbette salınım gösterdiklerine hiç rastlamadım. "Deli misin?" ya da bunun gibi bir şey söy lediklerini duyumazsınız. Erkeklerin, iş yaşamında ki şiliklerinin özgürce uçup kürkemesine izin verdiklerini sık sık görürüsünüz. Erkekler işleri böyle yürütür. Nasıl birisi ol maları gerektiğine aldırış etmezler. Sadece yaparlar. Ka dınlar nazik ve resmi. Kuralların önde olmasını istiyorlar. Bana ortaokul birde birinci olan kızlan hatırlatıyorlar. KOMİSYONCU: Kadınların müşteri ilişkileri gibi işlerde çok iyi olmalarının nedeni de işte bu. İnsanlar gelip bağınp ça ğırabilir, ortalığı birbirine katabilir, onlarsa sadece geriye yaslanıp dinler. Bir anlamda gerçekten uzak kalmışlar. Ge lenekler, yapı ve kadınlık engel oluyor. MUHABİR: Genç kızın erkeğin arabasında erkeğe uyduğu eştipik bir ergenlik yaşantısı vardır. Bu görüş yaşam boyu sürüyor gibi. Kadın, erkeğin dünyasında yolculuk ediyor. Kadın erkeğin arabasına bindiği zaman {ki bu erkeğin kurumudur) erkeğe uyar. Direksiyona geçmeye, işleri kendince yürütmeye, değişiklikler getirmeye çalışmaz. Hatta güç ara maya bile çalışmaz. Bu bağımlılık gerçek bir "idare et" ni teliğine sahiptir, "idare et" Jane. Kadınlar dostoğru olm a, yani istediklerini doğrudan isteme, özellikle de başkalarının kanılarını geçersiz kılmak anlamına geldiği zaman, inandıkları şeyi kabul ettirme gibi konularda kendilerini rahat hissetmez. Bazen en olm ayacak anlarda, masum rolüne, baştan çıkarıcı, ya da küçük kız rolüne dönm e kışkırtması duyarlar. Muhabirin de dediği gibi, bunu yapmaları için "küçük bir kafa sallam a, ya da küçük bir omuz çekme," şöyle bir bakış veya mimik yeterli.
58
Women, M oney and Ptnuer adlı çalışmasında psikolog Phyllis Cheslcr, kadınların, arka koltukta rahatça yolculuk etmeyi sür dürmek için bunu, her zaman bilinçli olmasa da, kasıtlı olarak yaptıklarını söylüyor. "Evde ya da halk arasında, her sınıftan kadınlar, saygı, önemsizlik, çaresizlik... başkalarını rahatlata cağı ve erkeklere 'üstünlük' duygusu vereceği varsayılan bir tavır mesajı iletmek için temel beden dilini kullanmaktadır." Kadınların, erkeklerin veya kendi dışmdaki herhangi bi risinin kendisini "üstün hissetmesini" sağlam ak için kullandığı başka yöntem ler de vardır. Kadınların konuşma ve dil ya pılarına ilişkin yeni ve akademik bir çalışma, korku ve gü vensizliğin, kadının konuşma tarzını -yönelim veya söz cüklerin seçimi, ses tonu, akıcılık, hatta sesin tınısı (ki yardım çağrısındaki kadınlarda bu tını yükselir ve kızlara özgü bir özelliğe bürünür)- şekillendirdiğini göstermektedir. Dilbilimci Robiıı Lakoff, aşağıdaki özelliklerin kadınların konuşmasında tutarlı bir şekilde bulunduğunu gözlemlemiş: Pek anlam ifade etmeyen ve şişirici bir etki yaratan boş sı fatların (fevkalde, ilahi, müthiş, vs.) kullanılması. Ko nuşmaları boş sıfatlarla yüklü olan insanlar genellikle cid diye alınmaz. Bir bildirim cümlesinden sonra onay cümlelerin lanılması. ("Hava gerçekten çok sıcak, değil mi?")
kul
Cümlenin sonunda, ifadenin etkisini azaltan yumuşatıcı veya sorgulayıcı bir ses tonunun kullanılması. Konuşmaya tereddütlü, tarafsız bir özellik katan Yumuşatıcı veya değiştirici ifadelerin (gibi, benzer, sanırım, vs.) kul lanılması. "Aşırı doğru" ve aşırı nazik bir konuşma tarzının seçilmesi (örneğin çelişki yaratmama, ya da argo konusunda aşırı sakınımlı olma gibi).
59
Başlangıçta çok tartışmalı olan Lakoffun bulguları, aka demisyenler arasında ülke çapında bir araştırma furyasına yol açar.29 Yeni bulguların çoğu Lakoffun gözlemlerini destekler: kadınların konuşma tarzı gerçekten de tereddütlüdür. Cornell Üniversitesi'nden Sally Genet, güçlü, yumuşatılmamış ifa delerden kaçınmaya yönelik bu sarsak eğilimimizi tanımlamak için "çekingen bildirimci" (diffident declarative) terimini kul lanıyor. Başkalarıyla olan etkileşimlerdeki etkililik terimleriyle, ka dınların bu şekilde konuşarak birşeylerin olmasını (ya da ol mamasını) sağladıkları kesin. Psychology Today'm yönetici psikologlanndan birisi olan Mary B. Parlee şöyle diyor: "Konuşma sadece güç farklarını yansıtmakla kalmayabilir, bu farkın doğ masına yardım a da olabilir."30 Başka bir deyişle, "çekingen bildirimci" konuşma tarzına gü venen kariyer kadınları, Fortune 500'ün yönetim kurullarına uzun süre giremeyebilir. Kadınlık konusunda yeni bir kriz, neyin "kadınca" olup neyin olmadığı konusunda yeni bir çatışma söz konusudur, bu da birçok kadını mutlu, bütünleşmiş bir şekilde yaşam aktan alı koymaktadır. Kadınlık, yıllarca bağımlılıkla birleştirilmiş, hatta özdeşleştirihniştir. Benim "Cinsel Kimlik Paniği" dediğim şeye yenik düşen kadınlar, bağımsız davranışın kadınca ol madığından korkmaktadır (bkz. VI.B1.). Bunun erkeğe özgü ol duğunu düşünmüyor olabiliriz, ama aynı zamanda kadınca ol duğuna da inanmıyoruz. Bu yeni cinsel kimlik paniğini canlı bir şekilde ifade eden genç bir borsa komisyoncusu şöyle dedi: "Sa nırım birisi (erkek veya kadın) bana erkek gibi olmayı, iş dün yasında erkek gibi para kazanmayı ve erkek gibi kendine gü venli ve üretken olm ayı öğretecek. Bu gerçekleştikten sonra tekrar bir kadın gibi olacağım. Çocuk yapıp altı yedi yıl be beğimle evde kalacağım. Sonra tekrar bir erkek olm ak için geri döneceğim."
60
Kadınların kafasının kadınlık konusunda böylesine karışık olması, annelerimiz gibi yaşamamaya karar vermemizle ya kından ilişkilidir. Psikiyatristler, annelerim iz ne kadar kısıtlı ve bağımlıysa, bizim de farklı doğrultularda ilerleme konusunda o kadar kaygılı olacağımızı ortaya çıkarmıştır. "Öz-gizleyici, ses sizce acı çeken anne (kazma 'B enim gibi olma; bir şey ol.’ dese de) kızının aynı rol modelini benim sem em sine karşı içerleme duyar ve bundan korkar," diyor Symonds.31 İçerleme dolu bir anne kızda üç tipik yapıdan birini yaratma eğilimi gösterir. Bunlardan ilki, kronik, düşük düzeyli bir dep resyondur (hep var gibi gözüken bir hüzün veya depresyon altakımı). Dr. Symonds bunun, kendini işine kaptıran ve baş kalarına çok şey veren, ancak kendisi duygusal açlık çeken bir kadının tipik özelliği olduğunu söylüyor. Annelerinin yaşam tarzına sırtını dönen kadınlarda ortaya çıkma eğilim i gösteren ikinci sendrom, kadın kimliği ala nındaki güvensizliktir (genç borsa komisyoncusunda görülen cinsel kimlik karışıklığı). Bağımsız yaşamaya çalışan kadınların kültürel beklentilere bu güne kadar açıkça direndiğine dikkati çeken Dr. Symonds, "Bu kadınların, kendi kişiliklerinin, erkeksi olarak değerlendirdikleri yanları karşısında duydukları panik, hatta dehşet beni şaşırttı," diyor. Üçüncüsü, bu kadınların yıllarca inkar ettiği, çoğu kez ol dukça inandırıcı bir öz-yeterliliğin arkasına gizlediği gizli ba ğımlılıktır. Sözde (sahte) bağımsız kadın tam gün çalışabilir, bir aileye bakabilir, hazır yemek yerine pişirmeyi tercih edebilir ve genelde hem evde hem de işte "süper” olmaya yönelik zorlanımlı bir ihtiyaç sergileyebilir. Buna karşılık kocası evde yok ken geceleri ağlayabilir. Son günlerde kadınlarda, dışsal şeyleri değiştirerek (ev lenerek veya evlenmeyerek, iş değiştirerek, taşınarak, sen dikaya üye olarak veya kadın haklan için mücadele ederek)
61
kendi sorunlarına çözüm bulmaya yönelik güçlü bir eğilim var. Ama işin gerçeği, çözülmemiş bağımsızlık çatışmalarıyla kösteklendiği sürece, "doğru" erkeği, "doğru" işi, "doğru” yaşam bi çimini bulmasının sonucu olarak kesinlikle değişmeyecektir. Kadın hakları mücadelesinde yerini alması kişisel yalıtım (tecrit edilmişlik) duygusunu hafifletebilir. Ama bu dışsal de ğişmelerin hiç birisi onu altta yatan kafa karışıklığından ve özyıkıcı tutumlardan kurtarmayacaktır. Kendini daha iyi hissetmek isteyen kadın, içinde olup bi tenleri görerek işe koyulmalıdır. Ülkenin çeşitli bölgelerindeki psikoterapistlerle ve psikiyatrislerle konuştuktan, kadınlarla gö rüştükten ve çevremdeki kadınların yaşamını gözlemledikten sonra şu sonuca vardım: kadınların kavraması gereken ilk şey, kor kunun yaşamlarına ne ölçüde yöıı verdiğidir. Usdışı ve kaprisli olan, yeteneklerle, hatta gerçekle hiç bir ilişkisi olmayan korku, günüm üz kadınlarında salgın halini al mıştır. Bağımsızlık korkusu (ki bu yalnız kalmamız ve kimsenin bizi geçindirmemesi anlamına gelirdi); bağımlılık korkusu (ki bu baskıcı birisini tarafından tüketilmek anlamına gelirdi); yap tığımız işte becerikli ve iı/i olma korkusu (ki bu yaptığım ız şeyde sürekli iyi olmak zorunda kalmamız anlamına gelirdi); be ceriksizlik korkusu (ki bu da kendimizi ezik, çökmüş ve ikinci sın ıf hissetmemiz anlamına gelirdi). Kadın, ergenliğe girip de erkekleri çekmeyi istediği andan itibaren (belki bir erkeği olm az; ama olursa, yaşamının sonuna kadar tuzağa düşmüş ve kısıtlanmış olacaktır) yaşammın her aşamasında, korku açmazıyla karşı karşıyadır. Terkedileıı evsiz ev kadınlarında da, kocaları ölünce kendilerini yaşam la başa çıkma konusunda yetersiz hisseden dullarda da korku his sedilir bir yapı kazanır. Bu korku, meslek edinm eye çalışan ka dınların içindedir, evlilikten kurtulmaya çalışan ama adım at maya korkan kadınların, kurtulup da kendi başlarına kalma
62
olasılığı karşısında kendilerin hepten felç olmuş hisseden ka dınların içindedir. Belki de en acı olanı, mesleklerinde tepeye kadar tırmanan ve bu sorunu yendiklerini sanan, ama sonuna kadar gitmek is tedikleri taktirde kaçınılmaz olan gerçek bağımsızlık ha reketinin gerektiren kariyerlerinin X noktasında kaygının al tında ezilen ve bir adım daha atamayan kadınlarda da bu korkuların bulunmasıdır. Fobiler, kadının yaşamına, gizli bir veba gibi sızınışhr. Bu, uzun yıllar süren toplumsal koşullandırmayla or taya çıkm ıştır ve bugün çok daha sinsidir, çünkü öylesine baştan aşağı yabancı değerlere gömülmüşüz ki bize ne olduğunun farkına bile varmıı/oruz. Kadınlar, korkmaktan vazgeçmedikleri sürece özgür ol mayacaktır. Kendimizi becerikli ve bütün hissetmemize engel olan kaygılan aşma sürecine (neredeyse beyin yıkamayı tersine çevirerek) başlayıncaya kadar, yaşamımızda gerçek bir de ğişm e, gerçek bir özgürleşme olmayacaktır.
63
İkinci Bölümün Notlan: 1. Bu ve sonraki alıntılar, Coburn'un Mademoiselle'de yayınlanan (1979) "Self-Sabotage: Women's Fear of Success" başlıklı ma kalesinden alınmıştır. 2.
Vogııe'de (1978) Anne T. Fleming adıyla yayınlanan ''Can I Stay at Home Without Loosing My Identity?" başlıklı makaleden alın
3.
tı. Psychology o f Womaen: Study o f Biocultural Conflicts (1971) ad lıçalışmadan
4? Yirmi üç kadın yazar, sanatçı, bilimci ve akademisyenin, kendi yaşatılannı ve işlerini anlattıkları aydınlatıcı bir kitap olan Wor king It Oııf'tan (1977) alıntı (derleyen Sara Ruddick ve Pamela Daniels). 5.
ABD Çalışma Bakanlığı verilerinden.
6.
Wright'in, Journal of Marriage and the Family’d e (1978) yayınlanan "Are Women Really More Satisfied? Evidence from Several Na
tional Surveys" başlıklı makalesinden alıntı. 7. Terman ve Ogden tarafından yürütülen bu ünlü araştırmanın ilk verileri 1947 yılında yayınlanmıştır. Araştırmaya konu edilen ye tenekli çocuklar sonraki yıllarda da izlenmiş. Bu grup üzerinde yapılan en son izleme araştırmasında (P.S. Sears ve M.H. Odom tarafından yürütülmüş ve Eleanor Maccoby ve Carol Jacklin'in The Psychology of Sex Differences adlı kitabına alınmıştır), ço cukken yetenekli olup da orta yaşa gelen kadınların, çocuklukta aynı ölçüde yetenekli olan erkeklere göre yaşamlarında daha çok acı ve hayalkmklığı hissettikleri ortaya çıkmıştır. Maccoby ve Jacklin'e göre, "Bu erkekler, ev alanının dışındaki kişisel ba şarılan anlamında önemli ölçüde daha "başanlı" olmuştur, buna karşılık kadınlar geri dönüp baktıklannda, artık kaçan fırsatlar
64
diye niteledikleri şeyler için biraz pişmanlık hissetme eğilimi göstermektedir." Maccoby ve Jacklin, 1971 yılında yayınlanan bir başka araş tırmada, kadınların ego yeterliliğindi' ve karmaşıklığında 1$ ila 26 yaşları arasında bir diişme görüldüğünden, buna karşılık erkeklerde bu bağlamda artış gözlendiğinden söz ediyor. Sosyolog Alice Rossini, toplumun, "erkeklerden yeteneklerine uygun en yüksek mesleki prestiji sağlayan işlere yönelmesini beklediğine" dikkati çeker. "Gerçekten de erkeğin işi ye teneklerini geliştirici olmalı, aksi taktirde yeterince 'kamçılayıcı' olmayacaktır. Bir erkek yeteneklerinin altında bir işte karar kıl dığı zaman 'toplumsal bir sorun,' 'kayıp bir yetenek' olarak de ğerlendirilir.. .Bunun tersine, yeteneklerinin altındaki işlerde çalışına konusunda kadınlara göz yummakla kalmayız, onları teşvik de ederiz, çünkü bu, kadının aile içindeki merkezi rolü için yeterli enerjiye sahip olmasını sağlar. (Bu alıntı, Judith Bardwick tarafından derlenen Readings on the Psychology of Women adlı kitapta yınlanan "The Roots of Ambivalence in American Women" başlıklı makaleden yapılmıştır.) Rossini, ekonomik bağımsızlığı hedeflemek yerine gelirlerini ai lenin "ekstra" harcamalarına yatıran kadınlan anlatmak için "pasta kazananlar" terimini kullanmıştır. 8. Symonds'ın, journal of the American Academy of Psychoanalysis'te (1976) yayınlanan "Neurotic Dependency in Successful Women" başlıklı makalesinden alıntı.
9- Agy. 10. "The Liberated women: Healthy and neurotic,"
journal o f the
American Academy of Psychoanalysis (1976). 11. Bu bilgi, American College Testing Program tarafından 1973 yı lında ülke çapında 200 okulda 32.000 öğrenci üzerinde yapılan bir araştırmaya dayanmaktadır.
65
12. Nüfus Sayım Dairesine göre bu alanlar şunlardır : eğitim, İn gilizce ve gazetecilik, güzel sanatlar, uygulamalı sanatlar, ya bancı diller ve edebiyat, hemşirelik ve kütüphanecilik. 1966 yı lında kadınlara verilen bütün lisans diplomalarının yüzde 65’i, master derecelerinin yüzde 76'sı ve doktora derecelerinin yüzde 47'si bu alanlardaydı. Bu istatistikleri New York Times a (11 Mayıs 1980) aktaran Frances Cerra, "Başka bir deyişle," diyor, "1966 ile 1976 yıllan arasında kadınlara verilen doktora derecelerindeki artışın yüzde 70'igeleneksel kadın alanlarında gerçekleşmiştir." 13.
Pearl Kramer'e yapılan atıfın kaynağı, Columbia Üniversitesi dergisi Columbia da yayınlanan "Wmen's Education and Careers: Is There Still a Sex Link?" başlıklı maledir (1980).
14. 13 Eylül 1978 tarihli Wall Street journal'd e yer a\an "Çalışan Ka dınların Sorunları" başlıklı makaleden alıntı, bu sayıda ayrıca Ge neral Motors'ta çalışan 68.000 kalifiye işçi arasında sadece 58 15.
kadın olduğu da yazıyor. Better Homes and Gardens anketini hazırlayan Kathy Keating, "Are Working Mothers Attemting Too Much?" (Ekim 1978) başlıklı makalesinde, çalışmayan ev kadınlarının
"mutlaka gül bah
çesinde yaşamadığına" dikkati çekiyor. Temelde bu kadınlar ota yaşlı arkadaşları arasında sıkça görülen boşanma konusunda kaygılıdır. Ama, diyor Keating, "en yoğun düşmanlıkla en çok dile getirilen kaygı, kadın hakları hareketinin, tam gün annelerin rolünü küçümsediği yolundadır." Öyle gözüküyor ki bu kadınlar, işsizlik, bağımlılık ve artan bo şanma oranının yarattığı rahatsızlık arasındaki ilişkiyi ku ramıyor. Kendilerini tehlikede hisseden bu kadınlar, hissettikleri öfkeyi kadın hareketine yöneltmektedir. (Ankette yer alan "ça lışan anneler yapamayacakları bir işin altına mı giriyor?" sorusu öylesine etkileyici oluyor ki Better Homes'da yer alan anket for muna 30.000 okur bir de mektup iliştiriyor.)
66
16.
Aileyle evde geçirilen zamandan sonra dışan çıkmak şoke edici olabilir ve genellikle böyle de olur. Evdeki kadınlar, "tekrar dış dünyaya girmeye" kalkışıncaya kadar ne kadar korunduklarının ve acemi olduklarının farkına varmazlar. Evde, diyor Ruth Mo ulton, "kadın, aileye bakıyormuş gibi gözükse de, esas itibanyla çocuksu ve bağımlı kalabilmektedir. Ancak dışarı çıkmaya ça lıştığı zaman gerçekte ne kadar fobik, dar, bilgisiz ve hazırlıksız olduğunu keşfeder." "Women with Double Lives," Journal of Con temporary Psychoanalysis (1977).
17. "Kaçınma amaçlı hamilelik," çokça görülen bir olgudur. Judith Bardwick, çocukları küçük olan kolej eğitimli annelerin sık sık evde kendilerini nasıl boğuluyor hissettiklerinden şikayetçi ol malarına ve okula geri dönüp "kendi potansiyellerini ger çekleştirecekleri" günü iple çektiklerini söylemelerine dikkati çe kiyor. "Lafta kolay," diyor Bardwick, "ama muhtemel başarısız lığı ve öz-saygı kaybını göze almak zor. Çocuktan büyüyüp de bir mesleğe girme olasılığı bir gerçekliğe dönüşünce, ilgileri aza lır. İş dünyasına girmelerine engel olan mantıklı ve belirgin me kanizma, yeni bir 'kazara' evliliktir" (The Psychology of Wo'inen). 18.
Bu ve bunu izleyen alıntı, Ruth Moulton imzalı ve ya yınlanmamış
19.
"Ambivalence
About
Motherhood
in Career
Women" başlıklı makaleden alınmıştır. Bu istatistik, Coalition of Labor Union Women'in başkanı Joyce Miller tarafından Newsweek'in 19 Mayıs 1980 tarihli sayısında yer alan "The Super Woman Squeeze" başlıklı bir makalede ve rilmiştir.
20.
Bu rakam, ABD Nüfus tdaresi'nin rakamıdır.
21.
Bu rakamlar, 1980 sonbaharında Des moines'de Beyaz Saray ta rafından düzenlenen yaşlı kadınlar konulu bir konferansta açık lanmış ve New York Tinıes'm 10 Ekim 1980 tarihli nüshasında yer alan "If Your Face Isn’t young: Women Confront Problems of Aging" adlı makalede yayınlanmıştır.
67
22.
Amerikan Üniversiteli Kadınlar Demeği Başkanı Marjorie Bell Chambers, diğer şeylerin arasında, evsiz evhanunlann sayısının büyük bir hızla arttığını gösteren bir araştırma yapmıştır. Söz ko nusu kadınlar, otuz beş ila altmış dört yaş grubundan olup da boşanma, ayrılık veya kocanın ölümü nedeniyle kendilerini ge çindirmek zorunda kalan kadınlardır. Birleşik devletlerde 1976 yılında bu gruba giren kadınların sayısı 9 5 milyondan fazladır, bu, 1950 yılında kayıtlara geçen rakamın iki katıdır. Milo Smith'e göre bu rakam bugün 25 milyona ulaşmıştır. (Bkz. Institute for Socioeconomic Studies tarafından yayınlanan Journal'deki Marjoire Bell Chambers imzalı 'The Displaced homemaker - Victim of Socioeconomic Change Affecting the American Family" baş lıklı makale. Aynca, Devlet Basımevi, Washington, DC ta rafından yayınlanan "A statistical portrait of,Women in the Uni ted States.")
23. Nafaka öylesine düştü ki evliliğin çökmesi halinde hiç bir kadın bunu güvenilir bir gelir olarak değerlendiremez. McCall's m 1979 Mart ayında yayınlanan ve 9000 boşanmış okuru kapsayan bir araştırmasında, sdece yüzde 10’unun nafakadan eline birşeyler geçtiğini ortaya çıkarmış. Araştırmada aynca, kadın ve kocasının yıllık ortak kazancı 40.000 dolar veya üzerindeyse veya kadın elli yaşını aşmışsa, yirmi yıllık evliyse, ya da üç veya daha fazla ço cuğu varsa kadının nafaka alma ihtimalinin çok yüksek olduğu bulunmuş. 24.
Alıntı ve rakamlar, Psycholog}/ Today'in Nisan 1979 sayısında yer alan "The More Sorrowful Sex" başlıklı makaleden alınmıştır.
25. Journal of Personality and Social Psycltology'de (1973) A. A. Benton tarafından yayınlanan bir testte, karşıt cinsten çiftlere, birbirleriyle mali bir sözleşme için pazarlık etmeleri söylenir. Testin kuralına göre, çiftlerden birisi diğerinden' daha fazla para ka zanmak zorundadır. Kadınların, pazarlık başlamadan önce er
68
keklerden daha az para kazanma ve pazarlık görüşmelerinde daha az becerikli ve aktif olma beklentisi içinde oldukları ortaya çıkmış. 26.
Kadınlardaki sınav kaygısının erkeklerdekinden daha yüksek ol duğunu gösteren araştırmalar, Bardwick ve Martina Horner ta rafından yayınlanmıştır. (Horner için, VI. Bölüm notlarına bakın.)
27. Ruth Moulton bu araştırmayı, birçok becerikli kadının, fobik ol duğu için ders vermediğini gözledikten sonra yapmış. Columbia Üniversitesi lisans üstü öğrencileri üzerinde yaptığı gözlemler, Amerikan Psikanaliz Akademisi ile Amerikan Psikiyatri Bir liğinin 1976 yılında ortaklaşa düzenlediği konferansta sunulan "Some Effects of the New Feminism" başlıklı makalesinde yer al mıştır. 28. Dr. Symonds'un 4 Mayıs 1975 tarihli konuşması daha sonra "Ne urotic Dependency in Successful women" başlığı altında Journal 29.
öf the American Academy of Psychoanalysis'te (1976) yayınlanmıştır. Robin Lakoff, "Language and Woman's Place," Language in So
ciety, Vol. 2,1973, sf. 45-79. 30. "Conversational politics"ten alıntı (Mayıs 1979). 31. Neie York Times, 28 Ocak 1978 tarihli sayısındaki "Women and Success: Why Some Find It So Painful" başlıklı makaleden alıntı.
69
Üçüncü Bölüm
KADINCA TEPKİ
Lisede, bende çelişik bir kişilik gören rahibeler için bir dert olmuştum. Hem disiplin sorunları yaratıyordum, hem de li derdim. O tuhaf, siyah giysili yaratıkları aşağılayarak, ama ay rıca onlardan korkarak, bir tür nefes kesen cesaretle dav ranıyordum. İkinci sınıfa kadar sınıfın başkanı olmuştum ve her fırsatta öğretmenlere karşı ukalalık ettiğim için başım derde gi riyordu. Ukalalık, karşı koyamadığım bir dürtü gibiydi. Şimdi bile, o günleri anmak, aptalca bulduğum bir sistem e ve saygı duyamadığım hocalara karşı koymanın verdiği o tatlı duyguyu tekrar yaşıyorum. Kafamın karışıklığı gerçekti. Ukalalık maskemin altında, ka dınlığın eşiğinde genç bir kız değil, korkmuş, her konuda kafası karışmış, her şeyden çok da hiç kimsenin ona nasıl bakılacağını bilmemesinden rahatsız olan kiiçiik bir kız vardı. Bizimkilerin emin ellerde olduğuma inanmasına karşın, nuns eğitimimi her geçen yıl daha da kötüleştiriyor gibiydi. Çok hızlı büyümeye zorlanıyordum. On iki yaşında liseye, on altı yaşında da üni versiteye başlamıştım. Herkes benim erken olgunlaşmama hay ranlık duyuyordu, ama hiç kimse duygusal olarak en çok neye ihtiyaç duyduğumu bilm iyor gibiydi. Karşı-fobik olmaya baş lamıştım: dışarıdan külhanbeyi, içerden ürkektim ve her ne pa hasına olursa olsun umutsuzca korkumu gizlem eye ça lışıyordum.
70
Yirmi yaşında üniversiteyi bitirdim. Mezun olduktan iki saat sonra, yeni bir yaşama uçmak için, W ashington, DC'de havaalanmdaydım. Geleceğim garantiliydi (ya da öyle sa nıyordum). M ademoiselle'nin üniversite öğrencileri için açtığı bir magazin yarışmasını kazanmıştım. Benimle birlikte yirmi genç kadın ("konuk editörler") derginin Üniversite Sayısında bir ay çalışmak üzere apar topar çağrılmıştık. Bu nefes kesici aydan sonra ne olacakb? Kim bilir? Kim aldırır? Bizim kadar özel in sanlar için dünyanın planları olduğu açıktı. On beş yıl sonra, Sylvia Plath, kendi can sıkıcı, acı verici Konuk Editörlük deneyimlerini F a n u s ' yayınlayınca, kitabı öyle rahatsız, edici geldi ki, bitiremedim. Ama magazin ya yıncılığının görkemli dünyasına aynı gözboyamacılıkla ta nıştırılırken, içten içe yaşadıklarımdan habersizdim. Duygusal açıdan hiç birimiz gerçekten ne olduğunu bilmiyorduk. Ellili yıl larda reşit olan parlak, yetenekli genç kadınlar, uçurumun kı yısında geziniyordu. Yaşamımızın nasıl değişeceğini, kültürde gerçekleşen derin sapmaların bizi nasıl paramparça edeceğini bilmiyorduk. Bizden, genelde kadınlardan önce hiç bek lenmeyen çok şey beklenecekti. Hiç hazırlıklı olmadığımız şey ler. Bir aylık Konuk Editörlük bitince rutin bir kadrolu iş teklifi aldım. İş veya hayatımda yapacaklarımı planlama konusunda hiç kafa yormamıştım. Her nasılsa, bir kere daha "korunma ve bakılma" beklentisiyle, işi kabul edip üniversiteden üç ar kadaşımla birlikte New York'un Yukarı Doğu Yakası'nda bir daireye yerleştim. Bir iki yıl sonra, her gün aynı şeyi yapmaktan usanmıştım; işin cazibesi azalmaya başlamıştı ve zar zor geçinecek kadar para kazanmanın gerilimi sinirlerimi yıpratm ışh. Kendi ken dime, aileleri her şeylerine karışan, dişçi faturalarını ve giyim kuşam faturalarını ödemeleri için onlara yalvaran bizim kız
71
lardan, yani oda arkadaşlarımdan daha iyi durumda olduğumu söylüyordum. Haftada elli dolarlık bir maaşla yoksul, gururlu ve tam anlamıyla şaşkın bir yaşam sürüyordum. Değişiklik yap mak (yeni bir iş, farklı oda arkadaşları, hatta belki de bir erkek oda arkadaşı) aklıma bile gelmemişti. Üçüncü yıla kadar, so rular beynime hücum etm eye başladı; hafta sonları çok fazla içi yordum. Burada ne yapıyorum ? Hayat böyle mi sürüp gidecek? Sonunda bana bir şey olacak mı? Birisiyle tanışacak m ıyım? Ev lenecek mivim? Sonunda bir şey oldu. Dört yıl sonra, New York'un parlak ışıkları altında fobik olup çıktım. Bu çok ani olmuştu. Üç yıldan uzun bir süredir, araştırmacı olarak avnı geleceksiz işte çalışıyordum. Gururumun ya ralanmış olmasına ve gerçekten "bir şeyler yaymam" gerektiğini düşünmeme karşın, bir m akale yazmaya kalkışacak yeterli ce sareti bulamamıştım. (Üniversite gazetelerinden köşe yazılarını kesip ayda bir iki kere birisiyle röpörtay yapmak pek de "bir şeı/ yapmak" sayılmazdı. Dönüp baktığımda gerçekte istediğim şeyin kurtarılmak, masal kuşlarının kanatlarının altında, ken dine güvenen, yaratıcı, zorlayıcı ve en önemlisi de güvende ola cağım yeni bir yaşama uçmak istiyordum. Erkeksiz ve ge leceksiz bekar bir New Yorklu çalışan kız olmanın sonsuz baskısı özsaygımı her gün biraz daha azaltıyordu. Bilinçli ola rak "erkek aramıyordum.” Ö te yandan, bir hayat kurmaya da çalışmıyordum. Önümdeki tüyler ürpertici (büyük, zorlu ve po tansiyel olarak ezici) geleceği nasıl dolduracağım konusunda hiçbir fikrim yoktu. Lşte Sindrella Kompleksi. Bu, on altı on yedi yaşındaki kızları pen çesine alıyor, çoğu durumda üniversiteı/e gitmelerine engel oluyor ve erken evliliklere zorluyordu. Şimdi ise üniversite mezunu (bir süre ha yatın içinde) olan kadınlan pençesine alıyordu. Özgürlüğün ilk he yecanı yerini yükselen kaygıya bırakınca, bu kadınlar, eski güvenlik
72
özlemine (kurtarılma arzusuna) ı/enik düşüyordu. Bütün kadınlar bu komplekse eşlik eden korku/u akut, ya da fobik haliyle yaşamaz. Çoğunlukla bu, her ktlğa giren ve yavaş yavaş kişiyi çepeçevre kuşatan bir korkudur. 3en ise akut türüne yakalanmıştım. Kurtarılma arzusunu en şiddetli olduğu zamanlarda (öm eğin mezuniyet senesinde ve birkıç yıldır ça lışmama rağmen yaşamım için hiç bir plan yapmadığım dö nemde, ya da evliliğim çöktükten sonra) fobik oluyordum. Bir öğlenden sonra, Brooklyn Miizesi'nde ariştırma ya parken, öylesine sersemk'tici bir kişdönm esine (rertigo) ya kalandım ki, oturup başımı dizlerimin arasına alırak zorunda kaldım. Hayatımda hiç baygınlık veya sersemlik getirmemiş bi risi olarak bu olay bana ürkütücü geldi. Altı ay bo>unca bu nö betlerden birisinin daha üstüm e çullanacağı kokusuyla ya şadım ve korktuğum başıma geldi. Sabahlan işe gitmek için otobüse binerken, ya da bir mağazaya girerken, veya sokakta yürürken aynı başdönmesi beynime çakılıp kalıyordu. Ya nımdan geçen insan güruhu bende en tuhaf köksüzlük duy gusu yaratıyordu. Kalabalığın ortasında, ya da sokağın kö şesinde bayılsam ne olur? Altı ay boyunca bu tuhaf semptomlar, her şeyden önemli oldu. Sanki ilkel, sma merkezi bir sorunun bir benzeştirmesiydi: düşersem beni kim tutacak? Mezuniyetten sonra New York’a uçarken, yetiştiğim Katolik kızlar okulu çevresinin boğucu baskısından kJÇtığımı dü şünüyordum. Sorun şuydu: dünyada kendime bir yer edinm e yeteneğime inanmıyordum. Günlerim, aynı sıradan işlerle geç tikçe öz-imajım parçalanıyor, eski desteklerin yerini bir köksüz olma duygusu alıyordu. Ailemle, dinimle, geçmişimle olan iliş kimin gerçekliğini, üzerimdeki etkilerini görmezlikten geldiğim bir geçmişe gömmüştüm. Tıpkı çocukluğumun güvenliğine ve kısıtlamalara (rahibelere, kurallara, kiliseye yapılan haftalık yü rüyüşlere, ne zaman kendim için bir şey yapsam şaşmaz bir iç
73
güdüyle babamın acımasızca karşıma dikilişine, annemin ses sizce onu desteklemesine) isyan ettiğim kadar, aynı zamanda buna, içerdiği her şeye bağımlıydım da. Ahlaki konulardaki ka rarlarımı Kilisenin, dünyalık konulardaki kararlarımı da bü yüklerimin verdiği bir ortamda yetiştim. Bazen işler karıştığı zaman, pratik kararları kilisenin, ahlaki kararları da babamın vermesini istiyordum. Öyle gözüküyor ki benim adıma kimin karar verdiği önemli değildi, yeter ki birisi versin. New York'taki dördüncü yılın Eylül ayında panik nöbetleri ortaya çıktığı kadar tuhaf bir şekilde ortadan kalktı. Aylarca, ba şımı çevirip bakınca o "şeyi," yani o korkunç korku titremelerini hâlâ orada göreceğim korkusuyla, aşırı bir dikkat duygusuyla yaşadım. Gittiğim doktor, fiziksel hiç bir sorunum olmadığını söylemişti. Beni dermansız bırakan bu semptomlardan kur tardığı için Tanrı'ya şükrediyordum. Bunu birşeylerin yolunda gitmediğinin bir belirtisi olarak görmek yerine, olağandışı bir ara faslı gibi değerlendirmeyi tercih ederek, bu deneyimi bas tırmıştım. Kimseden, yaşadığıma benzer bir şey duymamıştım, bu da yaşadıklarımın daha korkunç ve ürkütücü gözükmesine neden olmuştu. Sortin belirtilerini görmezlikten gelmek, ola bildiğince az sorgulamak ve "katlanmak," bağımlı kişiliğin tipik bir özelliğidir. ("Belki durum değişir," dedi Sindrella, sonsuza dek ocak külii döken Cindrella.) Nisanda birisiyle tanıştım. Katolik bir entellektücldi. Üç yıl Paris'te kalmış, Sorbonne'da çalışmıştı. O sıralarda ise bir te levizyonun ekonomi m agazini için çalışıyor, ş ü t yazıyor ve kendi yemeğini pişiriyordu. Onu büyüleyici bulmuştum. Hiç zaman kaybetmeksizin kaderimi ellerine bırakmaya karar ver miştim bile. Bir ay içinde hamile kaldım ve kısa bir süre sonra da ev lendim. Bu, babamın karar vermem için yardımcı olduğu son
74
kararlardan birisiydi. Karışmasını istemedim, ama karşı da çık madım. Babam, mevcut şartlar altında tek doğru davranışın ev lenmek olduğunu söyledi. "Hamile kalırken kararını ver mişsin," dedi. Gerçekte ahlakla falan ilgilendiğim yoktu. İnsanın ahlaklı ol ması için olduğu gibi (otantik) olmak gerekir. Doğru ile yanlış konusunda hiçbir fikrim yoktu, düşündüğüm sadece sorular ve cevaplardı. Başkalarının benim için koyduğu kurallara uyarak geleneksel bir yaşam sürmüştüm. Şimdi ise, eskiden olduğu gibi yine kurala uydum. Kuştüyü yatağa girer gibi evliliğe gir dim ve on yıl daha sokak korkularımdan ve gece ka buslarından uzak yaşadım. İlk Belirtiler Fobik kadınlarla çalışan psikiyatristler, geçmişlerinde bazı benzerlikler ortaya çıkarmıştır. Bu kadınlar, erken bir dönemde özgüvenli ve duygularını kontrol eden birisi gibi gözükme ih tiyacı duyma eğilimi gösterir. Çocukken, güç ve dayanıklılık yanılsaması verecek beceri ve özellikler geliştirmek için çok çaba harcarlar. Erişkinliklerinde ise çoğu kez öz-yeterlilik ima jını pekiştirecek işlere yönelirler. Fobik eğilimli kızların ulaş maya çalıştığı şey kendi içinde kesinlikle normal, hatta hay ranlık verici bir çabadır. Bu, başarma itkisi bir zorlanıma dönüştüğü zam an nevrotik bir yapı kazanır (başaramazlar). Böyle bir genç kadın için varoluş nedeni, güvensizlik ve kor kularını gizleyebileceği bir kale inşa etmektir. Arkadaşlarımdan birinin annesi, ona "Hep sanki kimse sana bir şey söy leyemezmiş gibi hareket ettin," diye anımsatıyor. "On dört on beş yaşından sonra, sanki şöyle veya böyle iyiliğin için söy leyecek veya yapacak hiç bir şeyim yokmuş gibi davrandın."
75
Talihsiz olanı, annenin, kızının özgüvenli çalımını görünen değeriyle kabul etmesidir. Çocuğunun nasıl olup da birdenbire bu kadar ukala olduğunu merak eden anne şaşırır, gözü korkar. Ama "kimseı/e ihtiyacım yok, kendi başımın çaresine bakabilirim" mesajı yayan ergen kızı gerçekte açık bir semptom ser gilemektedir. Patronca kendinden eminliği, bir gösterişten, de rinlere kök salan güvensizliğe karşı bir dengeleme çabasından başka bir şey değildir. Fobik eğilimliler, sık sık. ergenlik döneminde pervasız gö zükürler. Fiziksel açıdan aktif olabilir, riske girebilir ve sporda saldırgan, ya da üzerlerinde otorite sahibi olanlara karşı asi ola bilirler. Kadınlardaki fobileri inceleyen Alexandra Symonds, tarz ne olursa olsun mesajın aynı olduğunu söylüyor: hiç kim seye ihtiyacım yok; kendi başınım çaresine bakabilirim. Yıldan yıla ve adım adım ayrıntılı bir karşı-fobik maske gelişir. Ayrıntılar ki şiden kişiye değişebilir, ama genel kişilik tablosu aynıdır: bas kıcı, patronca, kendinden emin. Soğuk çekirdeğin üzerini örten çekici bir canlılık ve kısmen karşı-fobik yakın çevresini kontrol altına alma çabasından kaynaklanan sürükleyici bir enerji çıkışı olabilir. Örneğin birçok olayda karşı-fobikler, açıklama ve ta nımlama ihtiyacından ötürü, iyi birer konuşmacıdır. Birlikte olunduğunda varlıkları oldukça emrivaki olabilir. Yeşil ipek giysisiyle, ilginç fırkalarıyla saldırganca açık saçıklığıyla herkesi şaşırtan ve herkesin dikkatini üstünde toplayan atak kom gre asistaminin gerçekte gizli bir fobik olduğunu, kendi ze kasından, "çekiciliğinden," göğüslerinin büyüklüğünden emin olmadığını kim tahmin edebilir. Karşı-fobik kadınlar erkeklerle olumlu ilişki kurmakta zor luk çeker. Kendilerini üstün, "otorite sahibi" hissetme ihtiyacı duyarlar. Sevgi ilişkilerinde kendi seçtikleri erkekler ko nusunda şikayetçi olmaya başlarlar. Balayı bitince, soğuk ve reddedici davranmaya başlarlar. Söz konusu erkek şaşkına
76
döner, hatasının ne olduğunu bilmeden garip suçluluk duy gularına kapılır. Erkeğin hatası, temelde ürkek olan kadının yansıttığı kendinden emin imaja inanmasıdır. Yüzeyden ba kıldığında böyle bir kadın kesinlikle sırtını erkeğine dayamaz, oysa gerçekte her zaman (gizliden gizliye) istediği şey de işte budur. Temel güvensizlik ve çaresizlik duygularını gizlemek için cesur, arsız ve bağımsız davranan kadınlarda bir çelişkili mesajlar sistemi ağır basar. Erkek, kadının sahte bir özyeterlilik maskesinin arkasına gizlendiğini anlamaz. Erkek de kadının istediğini isteyebilir; sırtını dayayabileceği güçlü, ba ğımsız bir "başkası." Kadının gerçek ihtiyaçları ortaya çıktığı ve erkek bu ihtiyaçlara cevap vermek istemediği veya veremediği zaman korkunç çatışm alar başgösterir. Jill diye anacağım Californialı genç bir kadının ilk aşk ilişkisindeki dinam ik budur. Jill'in babası kavgacı, çok başarılı bir avukattır. Annesinin ise utangaç olmasına karşın, serbest çalışan magazin ressamı ola rak güzel bir kariyeri vardır. İlk çocuk olan Jill, kendini hep er kekle kadının çatışan imajları arasında kalmış bulur: Kadın ürkek ve sessizdir, ama ona iyi bakılır; erkekse canlı ve dışa dö nüktür, ama dünyayla mücadelesinde yalnız ve korumasızdır. Jill, yirmi yaşında, içinde biriken çatışmayı sahnelem eye başlar. Hayatında ne istediği konusunda kafası net olm ayan eğitimsiz, ancak zeki marangozla birlikte yaşamaya başlar. Çok geç meden kendini mutsuz, engellenmiş hisseder ve adama düş man kesilir. Terapiye başlar ve bir psikolog mu, avukat mı, se ramikçi mi yoksa bir müzisyen mi olmayı istediğine karar verememekten yakınır. Sonunda bir seramik dükkanı açmış ol masına karşılık sorunları arasında en önemsizi kariyer ça tışmasıdır. Çünkü Jill cinsel açıdan güvensizdir, davetlerde temel çekim odağı olma ihtiyacı duyan, erkek arkadaşının daha çekici bi
77
risiyle tanışıp onu terkedecoğinden korkan bir kadındır. Jill'in para konusundaki şikayetleri de semptomatiktir. Daha büyük bir ev istiyor, ama bunun kimin sorumluluğu (onun mu yoksa erkek arkadaşının mı) olduğuna karar veremiyor. İçten içe, is tediği evi ona alacak kadar para kazanmadığı için erkek ar kadaşına karşı derin bir içerlem e duyuyor. Ama içerlemesinin farkında bile değil, çünkü bu onun feminist idealleriyle keskin bir çatışma içeriyor. "Jill'in, her zaman son derece sorumlu birisi izlenimi vermesi ilginç," diyor terapisti. "Terapiye saatinde geliyor; benim bi tirmemi beklemek yerine kendisi bitiriyordu. Etkili ve olaylara hakim gibi gözüküyordu. Sonra, terapinin ikinci ve üçüncü yı lında her şey ortaya döküldü." Bir sabah ne olduğunu anlayamadan, aşırı soluklanma, baş dönmesi ve çarpıntı (kaygı semptomlarının tamamı) ortaya çıkar. Evden çıkmaya korkar. "Ani" güvensizliği her yoldan kendini dışavurur. Örneğin, Cumartesi gecesi evinden arayıp terapistine Perşembe günkü randevusuna geç gideceğini söy lüyor. "Acil durumlarda evim den aranabilirim," diyor terapisti, "ama bu acil değildi. Bu süper sorumlu insan birden bana an nesiymişim gibi davranmaya başladı. Sanki istediği anda onun yanında olmam gerekiyordu. Sonunda önceki bağımlılık karşıtı davranışının, onun için savunma amaçlı büyük bir manevra ol duğunu anladık. Bunda o kadar başarılıydı ki, iki yıl, "Bu kadın neden hâlâ benimle?" diye düşünüyordum . O kadar becerikli gö züküyordu ki. "Jill artık öfkesini dile getirmeye başlamıştı. İki yıldır benden istediğini alamadığı ve bu konuda bir şey söylemediğim için öf keli olduğu ortaya çıktı. Ona tersinden sordum: Neden bundan bana söz etmedi? Şimdi ise birdenbire, gidip kendi başına bir şeyler yapmaya korkar olmuştu. Tatile çıkmaktan korkuyordu, çünkü yaşamındaki katı yapılardan vazgeçemiyordu. Maskesi
78
inince, ailesine hâlâ bağımlı olduğu anlaşıldı; bağımlılık karşıtı davranışının gizlediği de işte buydu. Bağımlılığı, erkek ar kadaşına olduğu kadar bana da kızgınlık biçiminde dı şa vuruluyordu. Erkek arkadaşına delice bir öfke duyuyordu, çünkü bir avukat olup ona daha iyi bakmayacaktı. Ve ben onun annesi olmayacaktım." Jill, tıpkı babasının hep yaptığı gibi, hem başarılı olmasını, hem de eve sosyal heyecan getirmesini bekleyerek, güçlü, di namik baba imajını sevgilisine aktarmıştı. Para, heyecan, he yecan verici politik arkadaşlar; bütün bunları hem Jill'e hem de annesine "babası" sağlıyordu. Babasına kıyasla Jill'in birlikte ya şadığı erkek pek de başarılı değildir. "Nazik, yumuşak, tatlı bir adam ve ailesi tarafından çok seviliyor," diyor terapist, "ama /IU'in onu yeterli bulmadığı açık. Kolejdeyken ne yapmak is tediğinden emin olm ayan bir adam la çıkıyor ve aynlıyorlar, çünkü Jill adamın ikircikliğine katlanamıyor? Erkeği güçlü ol madığı sürece kendini güçlü hissedemiyor." Annesi gibi kapalı ve pasif olmak istemiyor. O temelde ba basıyla özdeşleşmiş. Ama elbette kendi yaşamında o kadar güçlü, her şeyi kendi sağlayan birisi olm ak zorunda kalmak is temiyor. Bunu onun için erkeğin yapm ası gerekir. Bu olmadığı zam an kendini ezik ve öfkeli hissediyor. "Jill, bir ilişkinin baş langıcında çok seksi olan ama bir süre sonra çok öfkeli olduğu için heyecanı uçup giden bir kadın," diyor terapisti.
Korkuya Dokunmak Jill'in fobik semptomları, tam o onun adına riske girecek bi risini bulma yolundaki gerçek arzusunun hiçbir zaman ger çekleşmeyeceğini kavradığı bir anda devreye girer. "Şimdi ha yatım yoluna koyması beklenen içe yansıtılmış babadan vazgeçmek zorunda olan Jill'in, gerçekten belirleyici, ol
79
gunlaştırıcı kararların arifesinde görüyorum," diyor terapisti. "Belki de entellektüel açıdan seramik dükkanından daha çok doyurucu ve ayrıca gerçekte bir başkasından beklediği desteği kendi başına sağlayacak birşeyler öğrenmek için okula dönmek zorunda kalacak. Yirmi yedi yaşında, bunlan kendi başına yap maya ve her şeyi sevgilisinin ona vermesini beklemekten vaz geçmeye karar vermesi gerekecek. Bütün bunlan kavramaya yeni başlıyor ve ufukta gözüken arı bir korku. Panik içinde." Başından sonuna göğüsleyebildiği taktirde bu arı korku ger çekte onu daha özgür, daha rahat ve doyurucu bir yaşama gö türebilir. "Çatırdamadan önce elindeki her şeyi korkuyu ya şamaktan kaçınmak için kullanıyordu. Çoğu kez, babası gibi davranmasını sağlama umuduyla, sevgilisini yönlendirerek, ço cukluğundaki aynı korumalı ortamı yaratmaya çalışıyordu. Ba ğımlılık krizini başlatan şey kısmen erkek arkadaşının, Jill'in ba bası rolünü oynamayı reddetmesiydi. Bu kriz a c ı . dolu ve ürkütücü de olsa, artık eski alışkanlıklarından kurtulma ve bü yüme fırsatını yakalamıştı. Karşı-fobık maskesini görmüş, as lında yaşamıştı ve kabuksuz, korumasız, kalkansız, bunu kendi başına yaşamaya hazırdı. Karşı-Fobik yapıları farkedilmeyen kadınlar bu kadar şanslı değil. Bu kadınlar yaşamlarını, giderek artan katılıkta, bir sa vunma zırhı oluşturmak için harcamaya yatkındır. Bu kadınlar, Jill'in yaşadıklarını (panik, şaşkınlık, öfke) yaşamamak için her şeyi yapan, kendilerini her şeyden (sevgiden, doyumdan, mut luluktan) alıkoyan kadınlardır. Karşı-Fobik kadınlar, kendi imajlarını süsleyecek türden işler seçer; ki daha açıktan ketlenen birçok kadın bu işler için "Oh, bunu kesinlikle yapamam; çok korkarım" diyecektir. Sorun da budur. Bu kadınlar çaresizlik ve korku duygusunu öylesine tehdit edici bulurlar ki, enerjilerinin tamamını, kendileri de dahil olmak üzere herkesi ürküten bir yaşam kurmaya har
80
carlar. Araba yarışçısı olabilirler. Veya artist. Veya fahişe. (Klute'da Jane Fonda tipik bir karşı-fobik kişiliği oynamıştı.) Ya da Abigail Fletcher gibi suçlu kovalamayı isteyebilirler. Tıpkı fobinin dereceleri olması gibi, temelde korku duyan ki şinin karşı-fobik kişilik geliştirmesinin de dereceleri vardır. Abigail'in durumunda tarzı, cakası, inançsızlığı gelişerek katı bir kabuğa dönüşür. Erkek arkadaşının başka birisiyle evlenip çocuk yapm ak için onu terkettiği durumların dışında kendi güç imajına inanır. Bu durumda Abigail haftalarca, hatta aylarca kendini perişan, yenik hisseder, ama sonunda toparlanır ve kin ciliği, suçlamaları iki katma çıkmış olarak geri döner. Zaman zaman, sadece erkeksiz de yapabileceğini göstermek adına, bir kadınla ilişki kurar. Abigail on sekiz yaşında genç bir anne oluncaya kadar, ser gilediği şey, köpek dişi kadar keskin olan o "gözüpekliktir." Olay 1976'da olur. Güzel kızlarını şımartarak ve aşırı ölçüde ko ruyarak kendini boğulmuş ve ürkek hissetmesine neden olan ailesinden kurtulmak için hamile kalır. Kendi çaresizlik duy gularını yadsımak için, Yahudi Amerikan Prensesi'nin küçük bir modeli olur. Küçük, sarhoş yüreğinde, yaşamda en güzel şeylere sahip olabileceği inancını taşır. Aynca, kimsenin bunları ona veremeyeceği yolunda derin, acı bir kuşku duyar. Elbette on yedi yaşında evlendiği ve bir yıl sonra kamında kızıyla ter kettiği esrarkeş kocası ona bunları veremez.
Korkunun Gizlenmesi: Karşı-Fobik Tarz Abigail’in öyküsü, karşı-fobik savunma konusunda bir fikir verecektir; bu, alttan alta ürkek, güvensiz olan ve aşık ola mayacak kadar kendi kimliğini kaybetmekten korkan kişinin kendine yeterliymiş gibi rol yaptığı sahte bir bağımsızlık gös terisidir.
81
Ayrıntıların Abigail Fletcher'e özgü olmasına karşılık, birçok kişi sahte bağımsızlık tarzını tanıyor olabilir. Bu, derinlemesine korkan ve cinsel rolünde erkek olmayı isteyecek kadar duyarlı olafı bir kadının tarzıdır. G lobe'un Pazar sayısındaki reklamda "BAY VEYA BAYAN DEDEKTİF ARANIYOR," diye yazıyor Boston merkezinin Qu incy Market bölgesindeki bir mağazanın personel dairesinin verdiği ilanda. "MÜFETTİŞ" kelimesi dikkatini çekiyor. Abigail'in acilen bir işe ihtiyacı var ve BU’da geçen bir yılı ve fiziği sayesinde resepsiyoncu olarak pekâlâ iş bulabilir, ama bütün gün bir kauçuk saksısının yanında oturup arkadaş canlısı rolü yapmayı kim ister? Şöyle veya böyle o, bu sıkıcı büro sah nelerinden kaçınmayı başarmıştır ve şimdi de buna niyetli de ğildir. Son zamanlarda erkek arkadaşıyla birlikte cafcafalı bir film işine girer, ama geçici bir süre için fiyasko olmasına ve pa raya ihtiyaç duymasına karşın, masa başında daktilo yazmak için parlak fikirlerinden vazgeçmeyecektir. Onun da dediği gibi, her şeye burnunu sokan, çenesi güçlü biridir; bununla, baş kalarının işine burnunu sokmaktan hoşlandığını ve gerektiği zaman iyi çene yaptığını anlatmak istiyor. Abigail kendini kanun ve adalet için çalışan bir müfettiş olarak hayal etmekten hoşlanır. Sürekli olarak, Tüketici İlişkileri Bölümünde çalıştığını hayal eder. Kendini, üzerinde deri ceket, ayağında kot pantalon ve spor ayakkabıyla hırsız kovalarken hayal etmek hoşuna
Şideı\
"EĞÎTİLMEK ÜZERE," diye devam ediyor gazete ilanında. İlan, büyük, muhteşem bir market kompleksi olan Tovvne & C ountry'iıı güvenlik kadrosu için verilmiştir. Abigail, bunun tam aradığı iş olduğunu düşünür; artık harekete geçm enin zamanı gelmiştir. Minyon tiplidir, ama iş için yeterince güçlüdür; sağ lam bir vücut yapısı vardır, bunu da kısmen bir zamanlar bir Budist tapınağının bodrum katında aldığı jujitsu derslerine, kıs
men de tatlı annesinin genlerine borçludur. Evet, Abigail Fletcher bu işi kesinlikle yapabilir. Tovvne & Countr'in personel dairesinde Abigail çok eğlenir. Hollis adında bir vatandaş doğruca ona yüklenir. Görüşme bir saat sürer. Adam asıl görüşmeyi bitirdikten sonra ("Uyuşturucu kullanır mısın?" "Elbette esrar- içerim." "Eski işyerinden her hangi bir şey çaldın mı?" "Hayır." "Daha başka tür uyuş turucular kullanıyor musun?" "Hayır." "Ödenmemiş borcun var mı?" "evet, Checking Plus'a dörtyüz dolar."), mevcut personelin yetersizliğinden yakınır ve eğitim programından söz eder. "İşe alındın," der ertesi gün Bay hollis telefonda. "Towne & Country Güvenlik Ekibine hoş geldin." Abigail, eski jujitsu sınıfından tanıdığı Mario adlı birisinin de kursa katıldığını görünce kendi kendine güler. Gerçek bir süt kuzusu der. Birlikte antreman yaparken Abigail ona vur maya çalışınca çocuk hayalarını korumak için içgüdüsel olarak dizlerini büker ve tekmeyi yer. Abigail ona "Yaşlı Korkak Çat lak" der. Abigail, kendisiyle erkek kursiyerler arasında bir fark ol duğunu farkeder: onlara, karate ve enselem e teknikleri öğretilir. (Enseleme, adamın kolunu arkaya bükerek problem çı karmadan Güvenlik Ofisine götürm e tekniğine deniyor.) Abi gail hemen gidip Hollis’ten açıklama ister. "Bu kursları ne zaman alacağım," der. Ama adam yılışık, yapışkan bir tavırla gülümser ve "İlk işini yaptığın zam an,” der. "Lanet olsun," diye düşünür Abigail. "Yeşil Kuşağım var ve Yaşlı Korkak Çatlak'tan çok daha iyiyim." Abigail, blucinlerini sırtına geçirip spor ayakkabı giyerek işe koyulur. Heyecan ve hareket duygusu onu hemen Büyüler. "Taciz etme" tekniklerini, yani kuşkulu müşterileri yakın takibe alarak bir şey çalamadan marketten kaçmalarını sağlamayı öğ renir. "Silkeleme" tekniklerini, yani hırsızlık yaptığından kıış-
83
kıılandığı, ama emin olmadığı tiplerin korkup aldıklarını ses sizce yerine koyarak mağazadan tüymelerini sağlamayı öğrenir. Abigail işi çabuk kavrar. Geçiş koridorlarını, trafiğin yoğun olduğu noktaları, aynaların ve hırsız alarmlarının yerini öğ renir. Başlangıçta halk kaplı giyinme odalarını gözetlemek için epey zaman harcar. Buraları, işin en zevkli tarafı olduğu gibi en iyi sonuç veren yerleridir de. Sürekli yanınızda bir kutu raptiye taşırsınız ve durum gerektirdiği zaman boş bir soyunma ka binine girip perdeleri raptiyeleyerek pusuya yatabilirsiniz. Daha sonra yere uzanıp havalandırma kanalından dışarıyı gö zetlersiniz. Kadınların aynanın karşısına geçip sarkık etleriyle poz vererek kendilerini seyretmeleri eğlencelidir. Sık sık, el biselerin etiketini söküp çantalarına, ya da iç çamaşırlarının içine sakladığına tanık olursunuz. Bu sonunculara "iç çamaşırcı" deniyor ve genellikle fahişe oluyor. Bu fahişeler çok ürkütücü olabiliyor. Çoğu kez iri ye zenci oluyorlar (bu, Abigail'in Güney Yakasındaki liseli yıllarından beri çok korktuğu bir kombinasyondur) ve karşısındakini "uyutmakta” ustadır. Bir gün bu Amazonlardan birisi Abigail'in kendisini izlediğini farkedince geri dönüp kaba, ürkütücü bir sesle "Takip etmeyi öğrenm ek istiyorsan, yakından yap ve ayna kullanma," der. "Bana işimi öğretme," diye karşılık verir, ama dizleri tir tir titrer. İki haftalık eğitimden sonra Abigail ilk "enselemeyi" yapar; bu deneyim şoke edicidir. Enselediği kadın, beklendiği gibi ne zenci, ne de Portorikoludur, ne de kılıksızdır. Yakaladığı hırsız, ağaran saçları arkadan bağlı, temiz kılıklı, küçük Bayan Hansen’dir ve korkudan sapsarı kesilmiştir. Şoke olan Abigail kadını Bay Hollis'in odasına götürür. Ka dının çantaları Hollis'in büyük maun masasına boşaltılır. Bayan Hanscn'iıı üstünden uyuşturucu çıkmaz. Silaha gelince, her titiz
84
kadının acil dikiş ihtiyaçları için yanında taşıdığı birkaç iğne ve biraz ipliktir. Pakede el konur. îş bittikten sonra Abigail'in (ki tuhaf bir şekilde kendini ka dınla özdeşleştirir), adrenalin seviyesinde keskin bir düşme olur. Olay çok can sıkıcıdır. Formalitelerin geri kalanını ezbere yapar. Güvenlik, kadını asansöre, ordan da birinci kata kadar götürmesini gerektirir. Bayan Hansen, kucağındaki paketlere sı kıca sarılmış, başı önünde yürür; ve çıkış kapısına gelince, geri dönüp bakmadan, ürkmüş bir hayvan gibi sokaktaki kalabalığa karışır. Kendini suçlu ve rahatsız hisseden Abigail, her zaman ol duğu gibi sakinleşmeye çalışır. Rahatsız olması anlamsızdır. Bu sadece bir iştir. Bu çatlak kadın neden çalmaya ihtiyaç duy muştu ki? İş bittikten sonra gidip ılık bir duş alır. Gariptir, ertesi gün yine iş çıkar, bu kez on beş-on altı yaş larında iki zenci çocuğu enseler. Bu kez işini etkili, pişmanlık duym adan yapar. Kendini güçlü, sağlam hisseden Abigail, bu lutlarda uçuyormuş gibi bir duyguya kapılır. Bir kere karar ver dikten sonra, kendi yaşamını idare etmenin kolay olduğunu dü şünür. İşi tam ona göredir. Aşk hayatı da çok iyidir. Erkekler, arıların bala üşüşmesi gibi onun çevresinde toplanır. Birkaç yıl içinde kendi Güvenlik işini kuracak ve Güney Yakasından kur tulacaktır. Abigail'in planlarında tek bir kusur var. Bilmediği (önceden göremediği), hiç bir zaman derin, geri dönülmez bir aşk ya şayamayacağıdır. En azından derinlere gizlediği yanlarına ula şacak olaylar yaşamadığı sürece. Birçok erkek arkadaşı olur, ama başlangıçta bu küstahça kendinden eminliğinin çekimine kapılan erkekler, daha sonra ondaki bu tuhaf, rahatsız edici özelliği itici bulmaktadır. Abigail, ortada hiç bir şey yokken bir denbire erkek için türlü yapıp ona yeni iç çamaşırlarını gös termek istemek gibi tuhaflıklar yaptığı sürece erkekler kolay
85
kolay onunla ilişki istemez. Erkek, bunda bir şey olmadığını dü şünecektir. Ama öyle değil. Abigail bir an çok sıcaktır, bir an çok soğuk. Sizi esir almak için çevrenize bir ağ ördüğünü his sedersiniz. Yatakta iyidir, ama iş bittikten sonra orada değildir. Bıçkın bir çatlak. Bir narsist. Biraz yosma. Karşı-fobik kişilikte ilginç olanı, bunun bir savunma olarak etkili olmasıdır. Karşı-fobik kadınlar, korkuyu ender olarak yaşar, bu nedenle korkunun yaşamlarına ne kadar egemen ol duğu konusunda hiçbir fikirleri yoktur. Kadınlarda fobi, cinsel kısıtlamaları bırakma korkusuna ve kendini çaresiz ve hassas hissetme duygularına bağlanabilir. Bazen bu korku kendini fahişelik ve tahakküm faııtazilerinde dışavunır. Abigail kendini, bir seks tabancası gibi, armağanlan ve gösterişli arkadaşları hiç eksik olmayan, ama kendisi hiç bağ lanmayan bir 'sev ve terket' kadını olarak hayal etmekten hoş lanır. Bu faııtazi, korkunç, derin bir yalnızlığı (kendini bırakma ve bir başka insanla kaynaşma yetisinden yoksun olm asının ya rattığı bir yalnızlığı) gizleyen ince işlenmiş bir örtüdür. Kay naşmak çok ürkütücüdür. Bu sanki kendi kişiliğinin sınırlarım kaybedebilecekmiş gibi bir duyguya kapılmasına neden olur. Bu korkular derin çocukluk yalnızlığına kadar uzanır. Ço cuklukta doyumsuz kalan sevgi ihtiyacı, kendini bir .başkasına bırakmaya yönelik pasif, ama potansiyel açıdan yıkıcı bir ar zuya yol açabilir. Çocukluğunda ailesi Abigail'e bakar, ama o hiç bir zaman kendini ihtiyaç duyulduğu kadar desteklenmiş hissetmez. Ve ebevyenlerinin ona gerçekten değer verdiğini hiç hissetmez; vermiş olsalardı onun büyüme ihtiyacını bes lemezler miydi? Bu nedenle Abigail, korkutucu içsel ihtiyacını korur. Ama ayrıca bu ihtiyaçtan (gücüne ihtiyaç duyduğu ve kıskandığı er keklerden) kurtulmaya ilişkin saldırganca bir arzu geliştirir ve er keklere yönelik saldırganlığını iş hayatında dışa vurur. Bay Hol-
86
lis'i, "Yaşlı korkak çatlaklan" ve onda romantik bir ilgi uyan dırmayan herkesi küçümser.1 Genelde erkekler karşısında duy duğu gerçek korku, "erkek" dilinde (gerçekten de "kabadayıca" tutumunun tamamında) dile gelir. Kadınlar gibi kolayca incinir ve güvensiz değil, erkekler gibi güçlü, erkekler gibi giivemie, sö mürülmesi zor olmak güzel olsa gerek.
Kadınca Tepki Korkaklık uzunca bir süre kadınlığın doğal bir bileşeni ola rak değerlendirildi. Fareden, karanlıktan, yalnızlıktan korkmak: bunlar, erkeğe uzak, ama kadın için olağan korkular olarak de ğerlendirildi. Psikologlar ve sosyal bilimciler sonunda fobinin ya da ıısdışı korkunun, kadında erkekte olduğundan daha normal veya sağ lıklı olmadığını savunmaya başladı. Yine de bu kadınlar arasında daha yaygındır. New York City'de tedavi için gelen fobik kadınların sayısından etkilenen Alexandra Symonds, başkaları tarafından kontrol edilmekten korkuyor gözükmelerine karşın, bu kadınların gerçekte kendi yaşam larının sorumluluğunu almaktan korktuğunu söylüyor. Kişisel bir yön çizmekten korkarlar. Hareketten, keşfetmekten, değişm ekten (bilnmeyen, tanınmayan her şeyden) korkarlar. En köstekleyicisi de, normal saldırganlıktan ve kendini ortaya koy maktan korkmalarıdır.2 Kadınlar gereğinden çok korku yaşamaktadır. Bağımlılıkla elele gittiği için, fobik tepkinin ortaya çıkarılıp tanımlanması gerekir. Kadınlar, sırf korkudan kaçınmak için yaşamda birçok şeyden kaçınmaktadır. San Francisco’da çalışan psikolog Vivian Gold, kadınların akla gelebilecek her türlü korkudan ötürü ken disini görm eye geldiğini söylüyor. "Dışarı çıkma konusunda fobikler, birisiyle yakınlaşma konusunda fobikler, ilişkilerinde ilk adımı atma konusunda, kısaca her konuda fobikler."
87
Kısmen bir ölçüde korku ve kaçınmanın kadın için uygun ol duğunun düşünülm esinden, kısmen de korkuyla başa çıkmak acı verici olduğu için, Gold'un hanım hastalarını pençesine alan korkunun derinliği her zaman başlangıçta gözükmüyor. "Birçok durumda korkularının ortaya çıkması bir yıldan uzun sürüyor," diyor. "Başlangıçta evliliklerindeki sorunlarından, ya da m es leki kararlarından söz ediyorlar. Ancak çok sonraları yalnız ol maktan ölesiye korktuklarını keşfedebiliyorsunuz. Bazen kendi başlarına bir gece geçirm eye bile katlanamıyorlar." "Birçok kadının fobileri aşın koruyucu ebevyenlere bağ lanabilir," diyor Ruth Moulton, "kendi kaygılarını kızlarına ak tararak onları korkutan ebevyenlere. kızlarına, yabancı er keklerle konuşm am aları, eve erken gelmeleri gerektiğini, dikkatli olm adıklan taktirde tecavvüze uğrayabileceklerini söy lerler." (Elbette kızlara dikkatli olm alan gerektiğinin öğ retilmesinin nedenleri vardır, ama bütün bu çocukluk tehtidlerinin ve uyanlarının sakatlayıcı sonuçları, yaşamak istedikleri taktirde sürekli tetikte ve ürkek olmaları gerektiğini öğretmekten ziyade, kendini savunma konusunda kitlesel bir eğitimin çok daha yararlı olacağını göstermektedir.) Fobik kadın, giderek daralan bir çember içinde yaşam a eği limi gösterir. Arkadaşlardan, etkinliklerden teker teker vaz geçilir. Okulda spordan hoşlanan genç kız, olgun bir kadın olunca yerinden kıpırdam az olur. Kayak çok risklidir. (Oldukça makul olduğunu düşünerek, "bacağını kırabilirsin," der kendi kendine.) Tenis oynam ak çok saldırganca. Seyehat bir sorun olabilir. Uçaklar korkutucu. Uçak kazalarına ilişkin son is tatistiklerden alıntı yaparak, pilotların sarhoş olduğunu söy leyecektir. Onun kafasında herkes uçmaktan korkacaktır. (Uç manın, prensinden (ona bakması için kime güveniyorsa ondan) aynlmanın bir sembolü olduğu fobik kadının akima elbette gel mez.)
88
Bazen fobik tepki kadınları öylesine zararsız gözüken et kinliklerden kaçınmaya iter ki, bunun altında yatan şeyin korku olduğunu asla tahmin edemezsiniz. Konuştuğum bir dizi kadın, çocuk yaptıktan sonra kitap okumayı bıraktığını söyledi. Genel açıklama, "Artık hiç zamanım kalmıyor gibi" şek lindedir. "Sonra bir tür alışkanlık oluyor. Kocam oturup sürekli okuyor, ama ben okumuyorum; çocuklar büyüyüp ayrıldıktan sonra da okuma alışkanlığını tekrar kazanamadım. Bunun ye rine ya örgü örüyor, ya da televizyon izliyorum." Bu kadınlar okumaktan kaçınıyor, çünkü okumak, evden ve kocadan uzağa, tek başına yapılan bir gezidir. Okumak, fobik kadınların, yaşamlarında ortadan kalkan bir şey gibi al gıladıkları "bırakılan" birçok etkinlikten birisidir. Bu alışkanlık, sorgusuz sualsiz kaybedilir.3 Daha hafif türden fobiler çok daha yaygındır ve kolay kolay usdışı olarak görülmez. Örneğin kadının eve sığınışı. Ürkütücü bir dünyanın cilvelerine karşı bir koruma olarak evcil yaşam se çeneğini kullanmak kolaydır. Evde kalmayı tercih etmesini açıklayan yazar Anne Fleming, "Çok fazla insan beni çok fazla heyecanlandırıyor," diyor. "Daktiloların tıkırtısıyla dolu bir basın merkezinde oturma düşüncesi bana cazip geliyor. Pro fesyonel bir sirkte yaşamaya çalışan başkalarının korkularını dinlem ek istemiyorum. Elbette kimsenin benim korkumu gör mesini istemiyorum." Otuz üç yaşında evleninceye kadar (ki bu noktada ömür boyu bir arpalık bulan birisi gibi işini bırakmıştır) kendi ge çimini sağlayan tanıdığım bir kadın, tekrar işe dönmeyi ve yeni bir m esleğe başlamayı düşünüyordu. Ayrıca kocasından ay rılmayı da düşünüyordu; bu, yıllardın aklının bir köşesinde olan ama onu açıkça ürküten bir düşünceydi. "Geceleri yatağa uzanıp tavana bakıyorum," dedi. "Tavanın açılıp beni yut masından korkuyorum."
89
Tekrar kendi ayaklan üstünde durma beklentisi bu kadını ölesiye korkutuyor. Bazen sokakta yürürken uzun binaların üs tüne devrileceği duygusuna kapılıyor. Bazı kadınlarda evlilik fobi yaratırken, diğerlerinde de bo şanma fobi yaratır. "Hastalarım arasında, kendi kararlarıyla aynlan ve boşanmadan sonra çok korkan ve yalıtılan birçok kadın olduğunu farkettim," diyor Ruth Moulton. Bu kadınların, sap lantılı bir erkek ihtiyacının altında ezildiğini söylüyor. Aslında fobi sorunları olan kadın hastalarının hepsinde aynı ortak ya nılsama vardır: "Evde bir erkek olması (uyuyor, sarhoş veı/a hasta olsa bile),yalnız olmaktan daha iyidir."
Bağımsızlıktan Kaçış Evlilik çağma gelen aşırı bağımlı genç kadın, güçlü olma al datmacasını sürdürmeyi olanaksız olmasa da çok zor bulur. Er genliğinde çok başarılı olabilir, ama artık maskesini indirip ba ğımlılığının tadını çıkarm ayı özler. Farkında olmadan, özyeterliük maskesini çıkarıp rahat edebileceği, çocukluğun be şiğine benzeyen ve kadınlar için çok cazip olan sıcak bir ortam (bir yuva) aramaya başlar. Birdenbire ev işlerinin cazibesine ka pılması sık sık bir sürpriz gibi gelir. Elbette hiç kimse. Bayan Helmut Anderson olduğu o mutlu gün içinde uyanan yoğun rahatlatıcı evcillik duygusuna Carolyn Burckhardt kadar şaşirmaz. Müzikteki kariyerini iler letmeden önce birkaç çocuk.yapmaya "karar verdiği" yirmi yaş dönemlerini anımsayınca, "Bu, hiç farkında olm adığım bir yanımdı," diyor on iki yıl sonra. Kırkına yaklaşan Carolyn, ya şamını tekrar derleyip toparlamaya çalışıyor. Baskıcı bir ev liliğin altında ezilen bütün gençlik planlan suya düşmüştür. Bu, üzerinde hiçbir kontrolü olmadığına inandığı bir durumdur.
90
Carolyn, gençliğinde birinci sınıf bir kontraltodur, Santa Fe Opera Topluluğuna o güne kadar kabul edilen en genç şar kıcılardan birisidir. Sharek Heights, Ohio'da iyi bir binici, ba şarılı bir genç kız olan Carolyn, av partilerine, at yarışlarına ka tılarak büyür ve sıkı bir çalışmanın sonunda dikkate değer bir genç ses olup çıkar. Onu tanıyan herkes disiplinine, olgunluğu na, çarpıcı amaç yönelimli tutumuna hayran olur. "Carolyn, kü çüklüğünden beri hep ne istediğini bilen bir kız olmuştur," diyor annesi kulüpteki arkadaşlarına. Kafa sallayan kadınlar, içten içe Carolyn'ı kıskanır, çünkü kendi kızları saçlarına föıı yapıp eteklerini kolalamakla meşgulken, o, ...anlamlı şeylerle uğraşır. Carolyn, ister eskilerini giyip ahır temizlesin, ister başında siyah kadife şapkası ve binici giysileriyle ustaca atlayışlar yap sın, hummalı gibi çalışır. Sonra, ergenliğinin sonlarına doğru at lardan vazgeçip günde üç dört saat müzik çalışmaya başlar. Ko lejin son sınıfının baharında, Opera topluluğunun sınavı için Santa Fa'ya gider ve kabul edilerek ailesini heyecana ve sevince boğar. Haziran ayında, müzik dünyasına adım atan kızlarının eşyalarını toplarlar. Sadece altı ay sonra, annesi bir opera haf tası için onu New York'a götürünce Helmut Anderson'la tanışıp ona aşık olacağını kim düşünür? Carolyn, belki de New York'taki bir opera topluluğuna ka tılabilirdi, ama Helmut evlenmek isteyince "bir süre evde ka larak" kocasının işini kolaylaştırmak ister. Yirmi dört yaşında olan Helmut doktora tezini bitirmek üzeredir. Yazarken dü zenli bir ev ortamının huzuruna ve sessizliğine ihtiyaç duyar. Kısacası, Helmut'un bir eşe ihtiyacı vardır.
Gizli Fobik Evli Kadın Carolyn, gerçekte pek düşünmeden (bu tür şeylere kim kafa yoruyor ki? diye içini çekiyor hoşnutlukla) hemen ilk çocuğuna 91
ve doğumdan sekiz ay sonra da İkincisine hamile kalır. Genç, enerjik, delicesine aşık ve güvenebileceği başanlı geçmişiyle Carolyn, çocuklar kreşe gidince mesleğine geri dönmenin kolay olacağım düşünür. Bu arada evkadını, anne ve katiplik rolü oynar; taparcasına oynadığı bu rol onda şok etkisi yaratır. "Kü çükken hiç evcilik oynamadım," diyor. "Altı yedi yaşından sonra oyuncaklara zerre kadar ilgi duymadım. Ama Helmut'la evlenince, bir yuva kurmanın, bir eş olmanın bana büyük bir he yecan verdiğini farkettim. Hazırlıksız yakalanmıştım. Sanki içimdeki bir şey bir çeyrek dönüş yapmış (takeıı a quarter-turn) ve birdenbire her şey yerli yerine oturmuştu." Kısa sürede Brooklyn yakınlarında bir üniversitede iş bulan Helmut, dairedeki odalardan birini (yemek odasını) kendine ayırır. En çok ışık ve havalandırma alan bu oda anında onun çalışma odası olur. Bu, Helmut'un kontrolü altında tutmaktan hoşlandığı bir odadır. Odanın camlı kapılarından, küçük ailesinin işlerinin hoş bir şekilde yürüdüğünü izleyebilir. Helmut evdeyken, Carolyn ona, çocukların sessizce oynadığını gösterir. Çocuklar, çok küçük yaştan itibaren, her gün "Şşştt. Babanız çalışıyor"u duy maya alışır. Bazı açılardan düzenleme elverişsizdir, ama Ca rolyn bunun, büyük ve dağınık Brooklyn dairesinin kalanının tamamının kendisine kalması için ödenmiş küçük bir bedel ol duğunu düşünür. Ama elbette Helmut'un çalışma odasından çıktığı anlar hariç, çünkü o zaman dairenin tamamı onun olmaktadır. Bu, sık sık gözardı ettiğimiz o çirkin, küçük gerçekliklerden birisidir: Carolyn'a ait bir çöp bile yoktur, hiç bir şey satın almış değildir. Sahip oldukları her şey Helmut'undur. Köpek Helmut’undur; kira kontratı Helmut'un üzerinedir; masalarındaki yemek; bütün bunlardan kaçış yolu, yani aylık Nev Haven abonman kartı bile Helmut’undur.
92
Caroiyn, bütün bunları farkctmeye başlayıncaya kadar otu zuna yaklaşır. Bir sabah, Helmut'un Sahip Olan taraf olduğu, kendisininse Sahip Olmayan statüsüne geçtiği gerçeğine uyanır (evet, sanki yeni uyanmıştır). Evdeki herkesin ayaklarının ucuna basarak dolaşması ve fısıltıyla konuşması için Helmut'un çalışma odasının camlı kapısının arkasında homurdanması yeterlidir. Çocuklar sürekli kavga eder ve o, mutfaktan fırlayarak onları susturmaya koşar. Çocuklardan birisi hastayken, diğer çocuğu okula götürmesi için bakıcı tutar. Bu konularda Helmut yardımcı olmaz. Evdeki iki günlük hafta sonu tatillerinde, çev resinde olup bitene aUiırmaksızm ■yazar. Her kış şubat or talarında, salgın yayılınca, Helm ut da çocuk bakıcılarına har canan paraya homurdanmaya başlar. Tarih 1968’dir ve Helmut Kuzeydoğunun en saygın üniversitelerinden birisinde öğretim üyesidir; kız öğrenciler, idari politikada değişiklik talepleriyle üniversiteyi köşeye sıkıştırır; ama Helmut'un evinde politika kaçınılmaz bir şekilde aynı kalır: Ailenin parlak güneşi Helmuf'dur. Caroiyn ise onun etrafında dönen uydudur. Sekiz yıl geçer. Bu sürede opera, Carolyn'in hayalinde, net veya ayrıntılarıyla görülemeyecek kadar parlak, bilincine iyice ulaşamayacak kadar kısa süren bulanık bir after-image (iz) olup çıkar. O zamanlar çocuktur, gerçek dünyadan habersiz, pembe hayalleri olan bir kızdır. Hayatın centre stage yaşanabileceği yolundaki bu çılgınca, çocukça düşünceye sahip bir kız. Caroiyn artık şarkıcı değildir. İnce ve gergindir, saçları es kisi kadar sık değildir. Kızlığının kadife teni parlaklığını kay betmiştir. "Ama tatlım!" der konuşmaya çalıştığı annesi te lefonda. "Anlamıyorum. Helmut çok iyi gidiyor. Onun yaşında doçent olmak yabana atılır şey değil. Yakında daha çok paranız olacak ve her şey daha kolaylaşacak." Caroiyn, annesine çözüm ün para olmadığını söyleyemez. Artık ne bir kız, ne de bir kadın olmadığını; bir başkasına hiz
93
met etmenin sonsuz cehenneminde yaşayan, özerklikten yok sun bir yaratık olduğunu anlatacak sözcük bulamaz. Düşlediği (ama sadece uykuda) şey, kontrolünü koruma olasılığıdır. Bir cerrah olduğunu düşler; ameliyat salonu ekibi ona öyle ustaca tepki verir ki, aletleri gözleriyle istemesi yeterlidir. En küçükleri olan Timothy birinci sınıfa başlayınca Carolyn de "birşeyler yapmaktan" söz etmeye başlar. "Helmut, sanınm gerçekten birşeyler yapmam gerek," der. "Tanrım, lütfen birşeyler yap," der kocası. "Beni deli edi yorsun." Carolyn, ergenlik yıllarında onu amansızca kamçılayan o hassas itkiyi kaybetmiştir. Sanki ona bakmak istemiyormuş; sanki ondan rahat bırakılmayı istiyormuş gibi, Helmut'un tep kisi kendini terkedilmiş hissetmesine neden olur. Carolyn, evden çıkıp birşeyler yapma seçeneğine sahip olmak ister, ama elbette istediği şey buna mecbur olduğunu hissetmek değildir. Kendi hayatını nasıl yaşayacağı konusunda bir seçeneği olması gerekir. Ama seçenek arzusu yüzeysel ve sahtedir. Kendi bireyseliğini yaşamaktansa, evlendiği günden itibaren yaptığı gibi, seçeneksiz yaşamayı tercih edecektir. Bu nedenle diz çöker. Helmut, ona farklı bir düzeyde kendini oyalaması gerektiğini söylerken, öte yandan da faturalara homurdanmaya başlayınca, bunu bir emir olarak alır. Helmut akademik dünyada tanınmaya başlamıştır. ’’Artık lisansüstü dönemin uyduruk yemekleri yok," diye kükrer. "Ve artık ucuz şaraba da paydos. Bu insanlar kalite şarap içer." Bu noktada Helmut’un gerçekten istediği şey, aileye ikinci bir maaşın, yaşamlarına biraz olsun çeki düzen vermelerine yar dımcı olacak birşeylerin girmesidir. O, yaşam tarzlarının ile risindedir, artık düzenli olarak makaleleri yayınlanmaktadır; alanında ondan söz edilmeye başlanmıştır. Aileden güç almak ye
94
rine, Yale'deki yakın meslektaşlarından bazılarına, ailesinin kendisine engel olduğundan yakınır. Karıya Özgü "K endinden" K açış Kendine yeni bir yol çizmek için hiçbir şey yapmayan Carolyn’in yaşamdan fobik bir şekilde kaçınması giderek daha da belirginleşir. Gelişim e ve gelişm eye yönelik içindeki itkiye cevap vermek yerine, sadece Helmut’un, kendi parlaklığıyla ay dınlatabileceği bir sahne yaratma baskısına tepki vererek, aile bütçesi konusunda daha becerikli olmak için umutsuzca çır pınır. Şarapçılık konusunda üniversitede kısa bir ek ders alır. Aşçılık repertuarını geliştirerek, çok az et gerektiren egzotik ye m ekler yapma konusunda ustalaşır. Eve yeni bir görünüm ver mek için kelepir mağazalarını dolaşır, küçük asma halılar, pi rinç lambalar, gümüş kaplı servis tabaklan (konfor ve başarı izlenimi bırakacak bir ortam yaratacak eşyalar) satın alır. Carolyn ikinci Cins'i okumamıştır. Okumuş olsaydı, Simone de Beauvoir’nm, bir kadının kendini aşırı ölçüde evine adamasının tehlikeleri konusundaki çarpıcı görüşlerini bulurdu. "Bu çılgınlıkta...kadın o kadar meşguldür ki kendi varlığını unutur," diyor de Beauvoir. "Aslında, kılı kırka ı/aran ve bitmek bilmeyen iş ler erhjle evkadmlığı, kadına, sadomazoşist bir şekilde kendinden kaçına fırsatı verir..." Carolyn, meşgul oluşunun anlamını kavrayamayacak kadar meşguldür; ama bu, karısını bir hayal kırıklığı olarak görm eye başlayan Helmut için geçerli değildir. Meslektaşlarının eşleri, sadece tekrar öğrenciliğe başlamak bile olsa, birşeyler yapar. "Tanrım, yine mi capalona?" der konuklar gelmeden beş dakika önce. "Sanırım Aransonlar son üç gelişlerinde ayın şeyi yap mıştın. " Bir yıla ihtiyacım var, der Carolyn kendi kendine. Bir m e najere, bir muhasebeciye, bir de müzisyene ihtiyacım var. Bu 95
yıl, en az dört ay, bazen her seferinde haftalarca turneye çı karım; ve o zaman, bu sürenin sonunda belki de artık operadan hoşlanmadığım ortaya çıkar. Tıp fakültesini düşünür, ama bu, uzun süre düşünemeyeceği kadar iddialı bir fikirdir. Sadece hazırlanmak iki yılını alacaktır, sonra dört yıl fakülte, sonra intem lik ve pratisyenlik...Dehşetle nefesini tutar; kırkının üstünde henüz yeni başlıyor olacaktır ve bu arada geçen zaman zor (ürkütücü, inanılmaz ölçüde zor) ola caktır. Helmut, onun okula dönüşünün yaratacağı karışıklığa kesinlikle ayak uyduramaz. Faııtazinin hep bu noktasında Carolvn'in gözleri yaşla dolar. "Belki de tıp fakültesine giremem bile.” Carolyn için, "yeterince zeki olmadığını" düşünmek, her ko nuda Helmut'a ne kadar bağım lı olduğu gerçeğiyle yüz leşmekten daha kolaydır. Bağımlılığının sonucunda Helmut bir katile dönüşür. Her arzusuna boyun eğilen adi bir zalim; artık Carolyn'e sadık bile değildir. Sadece Helmut'un geceyi New Haven'de geçirdiği ak şamların daracık saatlerinde Carolyn kocasının New Haven’de ne kadar sık gecelediğini düşünür. Bu rutin ne kadar kolay yer leşmiştir. Haftada bir iki kere bir bahaneyle arayıp orada ge celer; hava kötüdür ve bir arkadaşının evinde kalacaktır; ya da kütüphanede çalışacaktır ve son treni yakalamaya çalışmak an lamsızdır. Sahtekar! Ve ne zamandan beri böyle sürüyor! Her geçen yıl daha bir parlayan akademik kariyerinin dışında Helmut, öz ola rak C aroh n 'in ondan beklediği her konuda onu hayal kı rıklığına uğratmıştır. Çocuklarına, sadece fiziksel ihtiyaçlarım karşılayacak kadar babadır. Çoğu erkekten daha çok evde ol masına karşın, Pazar günleri yaptıkları törensi gezilerin dışında çocuklarını pek görmez. Onunla ilişkisine gelince. Helmut, pek de iyi bir yoldaş de ğildir, çünkü ihtiyaç duyduğu şeyleri (kurutemizleyiciden göm96
löklerinin alınması) hatırlatmanın dışında Carolyn'la pek ko nuşmaz; bir de Timothy'nin yeni okulundaki şu lanet olası veli toplantılarına onsuz gidemez mi? V e annesinin gelecek yıla kadar ziyarete gelmemesine dikkat edem ez mi? Carolyn'in an nesi tabi ki yeniyıl arifesindeki partiye davet ettikleri akademik çevreye uyum gösteremez. Carolyn, evlendikten on iki yıl sonra, yani otuz iki yaşında, ani ve uzun süren ağlama nöbetleri geçirm eye başlar. Bir de ğişikliği (bir iş, tek başına küçük bir tatil, yaşamındaki kabustan kurtulmasını sağlayacak en küçük şeyi) düşünmek bile kendini ölesiye bitkin ve kayıtsız hissetmesine neden olur. Günleri, aynı can sıkıcı rutine bağlı bir aktarma kayışında geçiyor gibidir; okul, kasap, çocukların çalışma odası, likör aldığı dükkan. Kilo kaybeder, ama görünüşündeki kayıplara pek yas tutmaz, çünkü vücudu artık işine yaramaz. Zihni, garip rüyalarla, şid det ve ölüm le dolu görüntülerle dolu bir şekilde gecelerini ya takta uykusuz geçirmeye başlar. Helmut, evden çıkıp kendine bir iş bulması için ona baskı yapar. Artık karısından hoşnut de ğildir. Buna kızar, ama öfkesini kocasına göstermeye cesaret edemez. O kim oluyor ki her şeı/den onun için vazgeçtikten sonra ondan değişmesini bekliyor, Kendi yaşamından vazgeçti. Ya O? O hiç bir şeyden vazgeçmiş değil. Tıpkı iğrenç bir anaç kuş gibi, hazır ol madan onu [Carolyn'i] yuvasından atmaya çalışıyor. Hayır, hazır değil. Birileri kanatlarını kırpmış. Birileri ona nasıl uçu lacağım öğretmemiş. Sonunda Helmut aynlmaya karar verince, Carolyn kırk ya şındadır ve hâlâ öğrenmemiştir. Boşanma onu neredeyse yıkar. Yaşamının parçalanırı tekra biraraya getirm ek çok uzun zaman alır. Kendini kurban edişinin sorumlusunun kocası değil, ken disi olduğunu keşfetmesi uzun sürer. Hayatta kimsenin so rumluluktan kaçamayacağını öğrenmesi zaman alır. Aile için deki bütün koşuşturmalar, angarya işler, bunlan saplantıya
97
dönüştürmesi, kendini sorumlu hissetmesini sağlamıştır, ama bu sahte bir sorumluluktur. Helmut ile tanıştığı günden sonra kendi yaşamıyla ilgili tek bir bağımsız karar vermemiştir. Bir yardım a, sadece sözde bir yetişkin olmuştur. Evlendikten son raki birkaç yıl içinde, yaşamdan fobik bir şekilde kaçınması, biitiin otoriteden vazgeçip bunu kendisini kurtarmasını um duğu Helmut'a bırakacak kadar artmıştır. Özellikle otuzun üstündeki kadınlar iki ateş arasında kal maktadır. Bağımlı olm ak için (anne, eş; gerçekte oturup çö zümlediğimiz zaman çocukluğu sonsuza kadar uzatılan bir çocuk olarak kalmak için) yetiştiriliyoruz. Evlilik yıkıldığı zaman kadın çoğu kez kendini, ilk kez kendi yaşamından so rumlu bularak derin bir şok yaşamaktadır. Kadın, derinlerde bir yerlerde, hep bir başkası tarafından desteklenip geçindirilmenin Tanrı vergisi hakkı olduğuna inanmaktadır. Şimdi sorulması gereken soru şu; kadın hu hale nasıl geliyor?
98
Üçüncü Bölüm ün Notları: 1. Erkeklere yönelik öfke, bir kişilik savunması (kırk yıl önce Clara Thompson tarafından dikkat çekilen ve beraberinde "tali ka zançlar" taşıyan bir savunma) olarak iş görebilir. Baskıcı "erkek toplumuna" öfke duymaya yönelik genel kültürel bir eğilimin bu lunduğu durumlarda, kadın, "çağının özgürlüğü yönünde iler lediği yanılsamasına" kapılır. Bu da bir erkekle yakın bir ilişki söz konusu olduğu sürece ona kabul edilebilir bir çıkış sağlar. Ka dının farketmediği şey, karşı cinsle kurulan yakın bir ilişkinin, eski çocukluk bağımlılıklarına ilişkin tehlikeli bütün duygulan alevlend irebileceği d ir. "Kadının, erkek karşısında şu veya bu şe kilde üstünlük kazanma mücadelesi," diyor Thompson, "iç ruhsal yapıyı yıkımdan koruma çabasıdır.” (Bakınız Clare Thompson, "Cultural Pressures in the Psychology of Women," Psychiatry, vol. 5,-1942, sf. 331-9.) 2. Fobiye ilişkin klasik açıklama, bunun, kaygıyı dağıtan ve asıl kor kunun gerçek nesnesinden çok daha uzak ve ilgisiz nesnelere bağlanmasını sağlayan bir "yerdeğiştirme mekanizması" işlevi gördüğüdür. Aşağıda, gerçek korkusu kendini ortaya koymak olan, ancak araba sürme konusunda fobik olan bir kadının öy küsü yeralmaktadır. Olay, Frederick Redlich ve Daniel Freeman'ın The Theory and Practice o f Psychiatry (New york: Basic Books, 1966) adlı eserinden alınmıştır. Hasta otuz iki yaşında, soluk yüzlü, güzel ve öz-gizleyici meslek sahibi bir kadındır ve sorumsuz, gösterişli, ama pasif olan ko casının yaptıklarına mazoşistçe katlandığı evliliğindeki sorunları yüzünden terapiye gelir. Kendi özsüz, sessiz, ama etkili tarzında oldukça buyurgandır, kendi işini yapar, parayı, çocukları, evi idare eder. Etkililiğine belirgin karşıtlık için görünen tek "za yıflığı," güçle ve erkeklikle özdeşleştirdiği araba kullanma kor kusudur; bu, banliyöde yaşayan birisi için özellikle ilginçtir. Ko casını alması için zorladığı spor arabalarının, kendisi için çok
99
fazla olduğuna inanır ve (başka konularda oldukça gerçekçi ol masına karşın) bir tamir ustasının bilgi ve becerisine sahip ol madığı sürece, kendisinin ve çocuklarının yaşamını tehlikeye atan güvenilmez bir şoför olacağını iddia eder. Buna uygun olarak (ko casının arada sırada giriştiği öğretme çabalarının dışında) araba kullanmayı öğrenmekten kaçınır ve kimseden iyilik beklemediği için, ya yürür ya da arada bir arkadaştan veya kocası tarafından arabaya alınır. Kendisi ve genelde kadınlar hakkında pek fazla düşünmemiş ol masına karşılık, bu konudaki "kadınca çaresizliğini" abartmış ve kendini ortaya koymanın sonuçlarını aptalca büyütmüştür; bu ko nuda şımarık kocası ise makul istekleri "patronluk taslamak" ola rak yorumlayan kocasından bolca teşvik alır. Fobisi, saldırgan ve patronca olduğu (yani şoför koltuğuna oturduğu) yolundaki şi kayetlerden kaçınmaya yönelik bir girişimdir ve zayıflıkla öz deşleştirdiği bağımlı olma ihtiyacında dile gelir. Bağımlılık ar zulan ve saldırganca çabalar konusundaki suçluluk duygulan azalıp da beceriyle erkeksilik arasındaki farkı görmeye başlayınca fobisi de hafifler... 3. Kadınlardaki fobiler konusunda yeni teoriler ortaya çıkmaktadır. Bunlardan birisi Dr Robert Seidenberg'in "olaysızltk travması” kavramıdır. Hastalanndan aldığı bilgiler temelinde Seidenberg, bazı kadmlann, yaşamlarındaki olaysızlıgı düşünerek fbbik ol duğuna inanır. Yaşamlannm sonsuza kadar aynı anlamsızlıkla sürüp gideceği korkusu kaygıya yol açmaktadır. Bu kadınlar ya şamdan korkar, ama yaşamlanndaki cansızlıktan (yaşamsızlıktan) daha fazla korkar. Seidennberg, bu kadınlardaki fobik kaygı baş langıcının bir öz-korııma olduğunu, kendi yaşamlarının nesnelerin yine kendileri olması olgusuna karşı bir çığlık olduğunu söylüyor. (Syracuse, New York'ta Upstate Medical Center'de psikiyatri pro fesörü olan Seidenberg, kadınlar üzerinde ve kadınların içinde iş leyen güçlerin yeniden değerlendirilmesi yönünde çok şev yaz mıştır. "Olaysızlık Travması" da dahil olmak üzere bu yazılan, Jean Baker Miller, MD tarafından derlenen Psychoanalysis and Women adlı kitapta bulunabilir).
ıbo
Dördüncü Bölüm
ÇARESİZ O LM AK Çoğundan daha uzun süre şımartılmış, korunmuş bir ço cuktum. Ailem beni beş yaşında demiryoluna ve küçük köy .okuluna göndermişti. Okula erken başlamamın bir nedeni, oku mayı sökm üş olmam ve okulun, erken başlamam konusunda ikna edilm esi, bir nedeni de tek kardeşimin (erkek kardeşim) yeni doğm uş olmasıydı. Kafası karışmış, biraz reddedilmişlik duygusuyla beni siyah giysili rahibelerin öğretmenlik yaptığı tuhaf bir okula gön derdiler; bu okulda, birinci sınıftan on ikinci sınıfa kadar bir kere olsun kendimi rahat hissetmedim. Kolayca öğreniyor, çoğu kez sıkılıyordum. Diğer çocuklar, Hemşireyle (rahibe) aynı şeyleri tekrar tekrar okuyarak, öğrenmeye çalışıyordu. Çabuk kavrayışımla bazen gururlanıyordum, ama bu ço ğunlukla kendimi garip hissetmeme neden oluyordu. Dördüncü ve beşinci sınıfı bir senede okudum, bu nedenle beni dokuz yaşında Baltimore'de küçük bir değirmenci ka sabasındaki kaotik bir okul olan St Thom as Aquinas’ta altıncı sı nıfa (ortaokula) başlattılar. Oradaki çocuklar yoksul ve düşmancaydı; zeki olsalar bile bunu pek gösteremiyorlardı. Zamanım ın çoğunu okul çıkışında dayak yememek için har cıyordum. Sekizinci sınıfın sonunda IQ testi verilince, okul mü dürü, cahil bir tarzla sonuçlan sınıfta açıkladı. En yüksek puan benim kiydi; o andan sonra çocuklar bana sanki düşmanmışım gibi (daha önce hayal ettiklerinden çok daha kötü) bakmaya
101
başladılar. Tahtaya çıkarken, arkamdan kızlar birbirlerine "Zeki olduğunu sanıyor,” diye fısıldıyordu. Neyse ki beni özel bir liseye gönderdiler, ama sonunda ordaki kızların da öğrenmeye karşı değirmenci kasabasındaki kadar ilgisiz olduğu ortaya çıktı. Uyum gösteremediğim için arsız ve asi olmamın yanısıra bir de "lider" olmuştum. Sınıf baş kanı, yıllık editörü ve kır gezilerinin lideri seçilmiştim. Yeni bul duğum bu gücü eve de yansıtıyor, entellektüel gelişmemle bir denbire ilgilenmeye başlayan babamla savaşmak için kullanıyordum. Ona sürekli zeki olduğumu, bazı şeyler bil diğimi, düşünmeye başladığımı göstermeye çalışıyordum. O da sürekli bana her konuda ne kadar az şey bildiğimi gördüğüm ve onun hocalığını kabul ettiğim taktirde çok daha iyi olacağımı göstermeye çalışıyordu. Onun alanı fendi (fen ve matematik). Lisede matematik becerim her yıl azalıyordu. Üniversiteye ge lene kadar "fen kaygım" öyle bir noktaya ulaşmıştı ki neredeyse birinci sınıf kimyasından kalıyordum. Yıllarca sorunlarımın babamla ilgisi olduğunu düşündüm. Ancak otuzlarına gelince anneme yönelik duygularımın, genç ken içimde gelişmeye başlayan ruhsal çatışmanın bir parçası ol duğundan kuşkulanmaya başlayabilmiştim. Annem dengeli bir insandı, asla bağırıp çağırmazdı, huysuzluk etmezdi, hep orada, hep benim ve kardeşimin okul dönüşünü bekliyor olurdu. Çok küçükken beni dans derslerine götürmüş ve sonradan (ergenlik döneminde) her gün piyano çalışmamda ısrar etmişti. Yanıma oturur, bir metronom sistemliliğiyle beni izlerdi. Gündelik ya şamının gerçekliğine küçük bir ara anlamına gelen ilkindi uy kuları da çok sistemliydi. Krpnik bir dizi hastalığı vardı: başağnları, yorgunluk, bursa yangısı. Yüzeyde yaşamında olağandışı bir şey yok gibiydi: za manının tipik evkadını, annesiydi. Yine de...o özgün ele avuca gelmezliği ve küçük hastalıkları (ki şimdi onun gibi ben de bun-
102
larm çoğunun, dile gelmeyen öfkeyle ilgili olduğunu dü şünüyorum). Babamla karşılaşmaktan kaçınıyor ve biz ço cuklarına, ondan korkuyor gibi geliyordu. Onunla konuşurken sesindeki gerilim hissediliyordu. Ondan korkuyordu. Anneme kıyasla babamın yaşamımda büyük, canlı bir yeri olmuştu: tok sesli, belirgin mimikli, bazen utandırıcı ölçüde kaba, Güçlü Baba. Otoriter ve öğreticiydi, onu tanıyan hiç kimse onu kolay kolay gözardı edemezdi. Hoşlanmamak; evet, elbette bu duyguyu besleyenler vardı. Ama kimse o yokmuş gibi davranamazdı. Kendini, temas kurduğu insanların bi lincine zorla sokuyordu; kişiliği çarpıcıydı. Karşısına çokça ilgi gösteriyor gibi gelirdi, ama çoğu durumda konuşmaları, gizli bir ihtiyacından kaynaklanıyor gibiydi. Onu seviyordum. Kendinden eminliğine, idealizmine, bit mek bilmeyen ererjisine hayrandım. Johns Hopkins Üni versitesi mühendislik binasındaki laboratuarı, içindeki büyük, soğuk cihazlardan ötürü soğuk ve etkileyici geliyordu.-Babam profesördü. Annem başkalarıyla konuşurken ondan "Dr Hoppmann" diye söz ediyordu. Kendinden söz ederken de Bayan Hoppmann diyordu. Telefona cevap verirken, sanki ifadenin resmiyetine ve babamın adına sığınmak istercesine, "Ben Bayan Hoppmann,” derdi. Aslında oldukça resmi bir aileydik. Babamın işi hayatıydı ve işi tebeşirlerle, sayılarla ve çe likleydi. Laboratuarında makineler vardı. Masasının üstünde Metalürji Bölümü'nden birisinin verdiği soğuk, üstten düzgün bir şekilde kesilmiş, ağır bir kağıt ağırlığı vardı. Bu demir par çasını elimle tartmaktan hoşlanırdım. Ayrıca insanın bu küt leye nasıl hayran olabileceğini düşünürdüm, çünkü ne güzeldi, ne de esinleyici. Babamın zor kişiliği karşısında annem kendininkini kont rolde zorlanıyor gibiydi. Nebraskalı bir çiftçi ailesinde on altı çocuktan ön dördüncüsü olarak büyümüş, sessiz ve görevine
103
bağlı bir kadındı. Altmışından sonra ve kararlı bir şekilde, ne redeyse babama rağmen kendi hayatını yaşamaya başlamıştı. Annem yaşla birlikte daha güçlü ve ilginç birisi oluyordu, ama ben yetişirken hiç de güçlü değildi; uysaldı. Bu uysallık (ka dının, ona "bakan" ve her konuda bağımlı olduğu erkeğe boyun eğm e ihtiyacı), öz olarak tanıştığım her kadında gör düğüm bir şeydi. Liseye başlayana kadar, okuldan aldığım fikirleri eve ta şıyordum, ama anneme değil, babama. Babam orada, yemek masasının başında, bu fikirleri tutkulu bir küçümsemeyle pa ramparça ediyordu. Sonra konuyu saptırıyor, benimle ilgisi ol mayan bir noktaya geliyordu, ama her zaman konuşmaya büyük bir enerjiyle egemen oluyordu. Onun enerjisi ise benim oluyordu, ya da öyle sanıyordum. Babam, bana doğru yolu göstermenin (özellikle de "üçüncü sınıf entel takımı," dediği öğretmenlerimin kafama soktuğu ha talı tutumları düzeltmenin) kutsal görevi olduğunu dü şünüyordu. Şimdi düşünüyorum da, onun için, onun kendi öğ retmenlik rolü, ona, benim bir öğrenci olarak çiçeklenen gelişmemden çok daha büyüleyici geliyordu. On iki veya on üç yaşında, benim için yaşam boyu Süren bir hırsa dönüştüren bir arzu geliştirdim: babamı susturmak. Bizimkisi tuhaf, karşılıklı bir bağımlılıktı: ben onun ilgisini istiyordum, o benim. Sadece oturup dinlediğim taktirde, dünyayı, gümüş tepside çöpsüz üzüm gibi kusursuz ve bir bütün olarak verebileceğine ina nıyordu. Bense sessiz oturmak istemiyordum. Çöpsüz üzüm is temiyordum. Hayatı kendi başıma, kendi tarzımla bulmak, bu lacağım şey aşısız ağaçtan düşen çelimsiz elma da olsa, hayata balıklama atlamak istiyordum. Babama, tartışma yöntemlerinden şikayetçi olduğumu ve her zaman haklı olma ihtiyacı duyduğunu söylediğim zaman gülüyor, onu yanlış anladığımı söylüyordu. Kişinin işte bu sivri
104
pençelerle ve direnmeyle kendi zekasını "keskinleştirebildiğini" söylüyordu. Bana bir şey göstermeye çalışmasının tek ne deninin, benim "kavrama" yeteneğim e duyduğu temel saygı ol duğunu söylüyordu. On iki on üç yaşından itibaren babamdan aldığım mesajlar kafamı karıştırıyordu. Babamın beni yetişkinlerin acımasız, yıp ratıcı dünyasıyla ve görüşleriyle m ücadele için hazırladığına inanıyordum. (Yapmaya çalıştığının bu olduğunu söylemiyor muydu?) Yine de kazanıp kaybetme konusuna oldukça kişisel bir ilgi duyuyor gibiydi. O zaman bile, bir anlamda, bu savaşın kavrayışla pek ilgisi olmadığını biliyordum. Yirmili yıllarımda yazmaya başlayınca, babamın alanından olabildiğince uzak bir alana girdiğim aklıma gelmemişti. Küçük şeyler olarak düşündüğüm kısa, kişisel, pek de maceracı ol mayan parçalar yazarak başlamıştım. Elbette bunlar gerçek bir düşünm e süreci gerektirmeyen şeylerdi. Bunu yapabileceğime inanmıyordum. Gerçek düşünm e erkekler içindi. Gerçek dü şünme profesörler, babalar, rahipler içindi. Kolej öğretmenlerimden birkaçıyla giriştiğim bazı gayretkeş çekişmelerin dışında, bir konuda ussal bir pozisyon ge liştirmeyi öğrenme konusunda pek deneyimim yoktu. Kolejde bile bağımsız bir düşünür olmaktan çok düellocuydum. Kişi kendisiyle karşı karşıya, yalnız kaldığı zaman gerçekleşen zi hinsel ve duygusal gelişme, benim yirm i yıl korkuyla ka çındığım bir şeydi. Kendimi, güçlü olan başkalarından (ba bamın içe aktarılmış imajını yansıtabildiğim erkek veya kadın, herkesten) ayrı tutarak kafamı netleştirm eye çalışabilirdim. Bu "netliğin" kısa ömürlü olacağım söylemeye gerek yok. Gerili bir lastik gibi, kendimi diğerinden çekebilir, bir an için diğerinden aynlan benliğim e şöyle bir bakıp, ayrılığın gerilimi katlanılmaz olunca da geri sekerdim.
105
Ç aresizlik Sinyalleri Psikologlar, kadının bağlanma ihtiyaçlarının erkeğinkinden daha güçlü olduğunu uzun süredir biliyordu, ama ancak kız ço cuklar üzerindeki son araştırmalar bunun nedenlerini ortaya çı karmaya başladı: kız çocukları, erken yaşta içlerine kök salan kendi becerilerine ilişkin derin bir kuşku yüzünden, yaşamak için korunmaları gerektiğine inanırlar. Yanlış yönlendirilen top lumsal beklentiler ve ebeveynlerin korkuları bu inancı pe kiştirir. Göreceğimiz gibi, ailelerin kızları konusunda dü şündüklerini, onlara yönelik duygularını ve onlarla olan ilişkilerini çok büyük bir bilgisizlik şekillendirmektedir. Ai lelerin aşırı koruyucu tutumları, bağımsız birer insan olma ye tisi açısından kız çocuğunu engeller. Kızlar, erkeklerden çok farklı yetiştirilir. Bu eğitim, kendi ye teneklerinin altında işlere saplanıp kalan yetişkinler olmalarına yol açar. Bu, evlendikleri erkeklerden korkmalarına ve korunma umuduyla kendilerini erkeğin ellerine bırakmalarına yol açar. Bu, göreceğimiz gibi, kadının entellektüel yeteneklerinin tör pülenmesine bile yol açar. Eskiden, okulda çalışkan ve saygılı olduğumuz için öğ retmenlerden övgü alan ve iş dünyasında da saygıya güvenen bizlere, pek de yetişkinmişiz gibi davranılmadığım anlamakta gecikmeyiz. Erdemli, olabilir. Nazik, olabilir ("Bütün bu ayak iş leriyle bizim için nazik Mary ilgilenmiyor mu?"da olduğu gibi). Ama çocuksu. Ciddiye alınmayacak. Ve eski çiftliklerdeki iyi köleler gibi, sömürülmesi kolay. Uzun zamandan beri erkekler, büyük işler dikkate alın dığında, kadınların gerçekte pek bir şey başarmadığına dikkati çekip duruyordu. Kadın plazma fizikçileri nerde? Kadın Bartok’lar? (Bu sorular genellikle kadın da erkek kadar zeki olduğu
106
varsayımın geçersiz kılma çabasıyla ortaya konur.) Yeni araş tırmalarsa kadınların kendi ilerlemelerine kendilerinin engel ol duğuna giderek daha çok açıklık kazandırmaktadır. Kendi öz günlüğümüzü sabote ediyoruz. Sanki programlanmış gibi, yüksek viteslerde söz konusu olan başdöndürücü hızlardan ka çınarak, vites düşürüyoruz. Ki gerçekten de programlanmışız. Psikologlar, çocukluk döneminde öğretilen davranış ve duygu yapılarıyla yetişkin kadının davranış yapıları ve kendine ilişkin duygulan arasındaki ilişkiyi yakından incelemeye al mıştır. Son yirmi yıldan bu yana tablonun hemen hiç de ğişmediğinin gözlenmesi şok etkisi yaratmıştır. Kızın sos yalleşme tarzı, özgürleşip dünyada kendi yerini alması için gerekli olan ruhsal bağımsızlık konusunda tüyler ürpertici bir çatışma yaratmaya devam ediyor. Başkalarına Yaslanm ayı Öğrenmek Ebeveynler olarak, farklı olduğumuzu, kendi kızlarımızın, tabi oldukları ayrımcı ve aşırı korumalı yetişmenin etkilerinden etkilenmeyeceklerini düşünmek hoşumuza gider. Ama araş tırmalar, bugünün çocuklarının çoğunun da, bana ve size öğ retilen aynı yapay rol yapısına hapsolduğunu göstermektedir. Erkek egemenliği ve kadının gizliden gizliye buna katılışı, kreş çocuklarında doğrudan gözlenebilir. "Annenle ve bebeklerle burada oturacaksın. Ben balığa çı kıyorum," der küçük Gerald küçük Judy'ye ayrılırken. "Ben de gelmek istiyorum," diye seslenir Juddy arkasından koşarak. Gerald dönüp tekrarlar: "Hayır annenle ve bebeklerle ka lacaksın!" "Ama balığa gitmek istiyorum!" diye sızlanır Judy.
107
"Hayır," diye ısrar eder Gerald. "Dönünce seni bir Çin lo kantasına götüreceğim ." Laura Carper, çalıştığı kreşteki oyun odalarından birisini de netlerken dört yaşlarındaki iki çocuk arasında geçen bu sahneye tanık olmuş ve Harper's'c yazm ış.1 "Zaman zaman tanık olduğum bir sahne de şöyle," diye ya zıyor. "Üç dört erkek çocuk, oyuncak mutfaktaki oyuncak ma saya oturuyor, sonra da 'K ahve istiyorum!' veya 'E t ve yu murta!1 ya da 'Biraz daha tost!' türünden emirler yağdırmaya başlıyor; kızlarsa yem ek pişirip servis yaparak, ocakla masa ara sında mekik dokuyor. Bir keresinde erkek çocuklar hepten zı vanadan çıkarak birbiri ardısıra kahve istemeye başladı, kızsa yetişmek için delice koşuşturuyordu. Sonunda kahve kal madığını söyleyerek duruma hakim oldu. Öyle gözüküyor -ki kendisi masaya oturup erkek çocuklardan kahve istemek akima hiç gelmemiş." Bu kreşteki kızlar, eski bir anlaşmayı sahneliyor: korunma karşılığı sahibinin önünde elpençe duran köleler. Danışmanlar, araştırmacılar ve genç kadınlarla çalışan veya onlarla ilgili araş tırma yapanlar, Sindrella Kompleksinin varlığını sür dürmesinden üzüntü duyuyor. "Kadın roltine ilişkin onca yoğun odaklaşmaya rağmen, genç kızların yetişkinliğe hazırlanışmda pratik anlamda hiçbir değişme olmamıştır," diyor Amerikan Kız Ku lüpleri direktörü Edith Phelps yakın tarihli bir konferansta. "Bu hazırlık en iyisiyle çatışmalarla dolu, en kötüsüyle de yıkıcı ol maktadır."2 Michigan Üniversitesi'nde gençler üzerinde araştırma yapan psikolog Elizabeth Douvan, on sekiz yaşma kadar (hatta bazen sonraki yıllarda da), kızların, özünde bağımsızlığa yönelik güçlü bir itki göstermediğini, otoriteye başkaldırmaya ilgi duy madığını ve "bağımsız inançlar ve kontroller oluşturma ve bun ları sürdürme haklan konusunda ısrar etmediğini gözlemiş. Bu
108
noktalardan hepsinde kızların erkeklerden farklı olduğu göz lenmiş."3 Veriler, kadınlarda bağımlılığın yaşla birlikte arttığını gös termektedir. Veriler ayrıca kızların çocukluktan başlayarak bağımlı olma yönünde, buna karşın erkeklerin bağımlılıktan kurtulma yö nünde eğitildiğini çarpıcı bir şekilde ortaya koymuştur. Bu Yapı N asıl G elişiyor? Kızlar hayat oyununa erkeklerden bir adım önce başlar. Sözel, algısal ve bilişsel açıdan kız çocukları erkeklerden daha beceriklidir. Doğum anında kızlar erkeklerden gelişimsel olarak dört ila altı hafta ilerdedir. Birinci sınıfa gelene kadar, kızlar er kekleri bir yıl geride bırakır.4 O halde neden, dalıa üç dört yaşındayken casy-overs 'e hizmet ctmeyc hazır oluyorlar? Uzmanlık alanı cinsler arası, psikolojik farklar olan Standford'lu psikolog Elenor Maccoby, "konunun anahtarı, kızlann, ilk adırru atma, kendi sorumluluğunu üstlenme ve başkalarına yaslanmak yerine kendi sorunlarını çözme doğrultusunda teş vik edilip edilmediği, ya da bunun ne zaman başladığıdır," diyor.5 Psikologlar, bağımsızlığın temelinin çocuk altı yaşına gel meden atıldığını söylüyor. Bazıları, her şeyin çok kolay ye rilmesi (aşırı korunmaları, aşırı yardım almaları ve yapmaları gereken tek şeyin iyi olmak olduğunun öğretilmesi) nedeniyle kızların duygusal gelişim lerinde belirleyici bir dönüm nok tasına ulaşmaktan alıkonduğuna inanıyor. Ancak dişi kuşta teşvik edilen erkek kuşta yasaklanır. Küçük kuzlarda "iyi" olarak görülen şeylerin çoğu, erkek ço cukta kesinlikle itici görülür. Fiziksel ürkeklik ya da aşın sa-
109
kınımlılık, sessiz, "iyi huylu" olmak ve yardım ve destek için başkalarına yaslanmak, kızlarda, açıkça cazip olmasa bile, doğal karşılanır. Ancak erkeklerin bağımlı ilişki türlerine yönelmeleri aktif olarak engellenir. "Erkek çocuk," diyor Judith Bardvvick, düzenli olarak "bağımsız davranışa yöneltilecek ve bunun için ödüllendirilecektir..." Kız çocukları değil de neden erkek çocukları bağımsız olmayı öğrenerek yetişiyor, neden kendi başlarına denemekten kork muyor (ya da daha doğrusu neden korkmalarına rağmen yap maktan geri durmuyor) ve neden daha alt bezinden kurtulmadan öz-saygı için kendi kişisel standardlarını belirlemeye başlıyor? Bunlar, Bardıvick ve Douvan gibi araştırmacıların sil baştan in celediği sorular.6 Söz konusu araştırmacılar, stresin yapıcı et kileriyle ilgili bir teori geliştirmiştir. Onlara göre erkek çocuğun, tırnak yeme, birisine vurma, insanların içinde mastürbasyon yapma, vb. gibi yasaklan da kapsaya"n çekirdek "içgüdüsel davranışlarının" kısıtlanmasıyla ve bağımlı davranışlardan kur tulup "erkek olmanın" stresiyle başa çıkmaktan başka çaresi yoktur. Bu stresin sonuçta yararlı olduğuna inanıyorlar: kı sıtlamalarla ve zaman zaman yetişkin onayından yoksun kal mayla uğraşma zorunluluğu, erkek çocuğu doğru yolu (kendi ışığını bulup bununla yaşam a yolunu) bulmasına yardım edi yor. Bu bağımsızlığa yöneliş siireci, erkek çocukta iki yaşında başlıyor. Bunu izleyen üç yıl boyunca çocuk, yavaş yavaş, kendini dış onay ihtiyacından kurtarıyor ve kendini iyi hissetme ko nusunda bağımsız kriterler geliştirmeye başlıyor. Erkek ço cukların çoğu bu hayati adımı, olgunlaşma sürecinde, altısını bi tirmeden atıyor. Kızlarda bu daha uzun bir yoldur. Sık sık sözü edilen ge lişim araştırmalarında Jerom e Kağan ve H.A. Moss, kızlarda hem pasifliğin hem de erişkinlere yönelik bağımlılığın tutarlı bir şe
110
kilde erişkinliğe taşındığını gözlemiştir. Gerçekten de bu iki ki şilik etkeninin, kadınlardaki bütün kişilik özellikleri içinde en istikrarlı ve tahmin edilebilir olanı olduğu gözlenmiş. Ya şamının ilk üç yılında pasif olan bir kızın, ergenlik başlarında da pasif kalacağı rahatlıkla söylenebilir; aynı şekilde ergenlikte pasif olan kızın, erişkinliğe ulaştığı zaman da ebeyvenlerine aşırı bir bağımlılık göstermesi beklenebilir/ Kızlarda yaşla birlikte başkalarına yaslanma eğilimleri artar. Cinsel kimlik gelişimini yakalama sürecinde kız çocukları, ge lişmiş algısal ve bilişsel yeteneklerini, anneden ayrılma sürecini ilerletmek için değil, kendi uğruna ustalığa ulaşma için değil (ki onay için usta olmaya çok daha yatkındırlar), artan bağımsızlık arayışı için değil, erişkinliğin gereklerini kavrayıp önceden gör mek için kullanır ve bu gereklere uyarlar. Bardvvick ve Douvan, kızların sorunlarının kısmen gençlik dönemindeki stresin yetersizliğine bağlıyor. Davranışları ta ba şından itibaren genelde erişkinlere hoş geldiği için (genellikle ısırmazlar, yaralanmazlar, başkalarının yanında mastürbasyon yapmazlar), kız çocuklarının, gelişimsel olarak oldukları gibi kalmaktan öte bir şey yapmaları gerekm ez (sözel ve algısal açı dan becerikli, saldırgan olmayan, bağımlı oldukları kişilerin on lardan beklediklerini sezme konusunda aşın zeki). Yetişkinler ise kızların içgüdüsel davranışlarını (bağımsızlık yönündeki çabalan dışında) engellemez ya da boğmazlar. Kız ço cuğunun dışa açılıp şansını deneme çabalan sanki bir tür ölüm le flörtmüş gibi engellenir.
Aşırı Yardım ve Kızların Sakatlanması Bağımlılık eğitimi kızın yaşamında çok erken başlar. Erkek bebekler, kız bebeklerden daha çok ve daha sertçe kucağa alı n ır/1 Kızlann güç ve olgunlaşma açısından erkeklerden daha
111
çok gelişmiş olmasına karşın, kızların daha hassas olduğu diişiiııiiliir. Daha az fiziksel uyarım aldıkları için, yaşamın ilk yıl larında keşfetmeye yönelik maceralar konusunda erkeklerin al dığı aynı teşvikleri alm ıyor olabilirler. Ebeyvenlcri, daha beşikten çıkar çıkmaz kız çocuğunun güvenliği konusundaki kaygılarını dile getirmeye başlar. 1976 tarihli bir araştırma, ebeyvenlerin, bebeklerin ağ lamalarının anlam ınr yorumlarken cinsler arasında bir aynm yaptıklarını göstermiş. Aynı bebeğin ağlaması, kız olduğu dü şünüldüğü zaman korku, erkek olduğu düşünüldüğü zaman kız gınlık olarak yorumlanır. Dahası, anneler bebeğin ağlamasına farklı tepki veriyor. Kız çocuğu ağlayan anne büyük bir olasılıkla yaptığı şeyi bırakıp bebeği rahatlatmaya koşacaktır. (Öyle gö züküyor ki ebeyvenler, erkek çocukların ağlamasını duy mazlıktan gelme konusunda daha rahat.) Dikkate değer bir fark da, annenin, huysuz bir kızla temasını artırması, buna karşılık daha huysuz olsa bile huysuz oğlan ço cuğuyla temasını azaltmasıdır. Michigan Üniversitesinden psikolog Lois Hoffman, erken yaştaki bu şartlanmanın, "kız çocukların, annenin bir rahatlık kaynağı olduğunu ve annenin davranışının ağlamayı keserek pekiştirildiğini çabucak öğrendikleri bir etkileşim yapısının baş langıcı..." pekala olabilir diyor. Başka bir deyişle kız çocuğu, ağladığı zaman derhal yardıma koşulacağını öğrenir, annesi ise yardıma koşması halinde ağ lamanın kesileceğini öğrenir. Anne ile oğlu arasındaki et kileşimde tam tersi bir ders söz konusudur. Erkek çocukların daha güçlü olduğuna inanıldığı için, anne, ağlayan oğlunu sus turmak için elektrik süpürgesini kapatıp yanma koşmayacaktır. Sonuç olarak, "Ağlarsam derhal yardıma gelecekler" düşüncesi bu kadar sistemli olarak pekiştirilmez. Erkek çocuk zaman zaman kendini rahatlatmak zorunda kalır. Bazen bunun işine
112
yaradığım keşfeder. Kendini rahaflatma yetisine sahiptir. Yavaş yavaş, bunu daha düzenli bir temelde yapm ayı öğrenir. Yavaş yavaş, kendi duygusal bakıcısı olmayı öğrenir. Bebek, emeklemeye (sürünmeye, tutunarak yürümeye ve so nunda ilk adımlarını atmaya) başlayınca, ebeyvenlerin kaygısı bu olaydan alınacak hazzı öldürür. Çocuğun yaptığı başarıdan gurur duyulurken, öte yandan da bebeğin artık risklerle (prizle oynam ak, alçak raflardaki kavanozları karıştırmak, hızlı koşup dizini başını yaralamak gibi risklerle) karşı karşıya olması ne deniyle yeni bir kaygı başlar: Tıpkı kristal küreye bakan falcılar gibi, anne-baba da bebek emeklemeye başladığı anda bu fe laketleri önceden görmeye başlar. Çocuğun erkek olması durumunda ebeveynlerin ka fasındaki muhtemel felaket o kadar canlı olmaz. Araş tırmalardan çıkan sonuç, kız çocuğun bağımsızlığa yönelik ilk hareketleri konusundaki ikircikliğin daha büyük.olduğudur. Billy, o küçük güçlü adam bu işi başaracaktır. Deborah'nın ise epeyce izlenmeye, yardıma ihtiyacı var. Billy ilk adımını atınca annesi babası mutluluktan uçar. Debbie ilk adımını attığı zam an ise mutluluk, kaygının başlangıcıyla gölgelenir. Ne yazık ki bebek Deborah, başını kaldırıp annenin gözlerindeki kaygıyı görür. Anne tarafındaki bu ilk kaygı göstergesi (ki bazı araş tırmacılar buna "kaygılı aşın düşkünlük" diyor), çocuğun kendi becerisi konusunda kuşku duymasına neden olur. "Annem kor kuyorsa yapamam, benim bilmediğim bir şeyi biliyor olsa gerek," diye düşünür minik Debbie. Kız çocuğuna ilişkin korku, ebeveynlerde onu koruma eği limi (daha doğrusu saplantısı) yaratır: tökezleyince koşup düş meden yakalam ak, küçük şeyin kendini yaralamasını önlemek isterler. Erkek çocuk kendini yaraladığı zaman bu ol gunlaşmanın bir parçası olarak değerlendirilir. "Düşe kalka öğ
113
reneceksin," der annesi. Ama Debbie kafasını çarptığı zaman panik ve suçluluk duyulur. Annesi daha dikkatli olmalıydı. An nesi, küçük Debbie'ye hiçbir şey olmamasını sağlamalıydı. Çünkü Debbie "sadece minik bir kız." işte bit nokta, ebeveynlerin küçük kızlara, riske girm e ve kendi em niyetlerini değerlendirme söz konııstt olduğu sürece, kendilerine gü venmemeleri gerektiği fikrini aşıladıkları noktadır. Ve bildiğimiz kadarıyla kendinş güven bağımsızlığın ge lişmesinde belirleyici bir önem taşır. Sık sık, annelerin tutumu nedeniyle küçük kızlarda korku yaratılır. Kaygılı anneler, çocuklarına, onları (anneleri) kay gılandıracak davranışlardan kaçınmalarını öğütler. Küçük kı zma risklerden kaçınmayı öğreten kaygılı anne, istemeden, ço cuğun korkuyla nasıl başa çıkacağım öğrenmesini engeller. Hem insanlar hem de hayvanlar için yeni bir ortamda kor kuyla başa çıkmayı öğrenm enin tek yolu korkulan şeye tekrar tekrar yaklaşıp uzaklaşmaktır. "Küçük, kontrollü dozlardaki korku tepkisinin tekrar tekrar uyarılması, sonunda korku tep kisinin ortadan kalkmasına yol açar," diyor Barclay Martin An xiety and Neurotic Disorders adlı kitabında. Anne, küçük kızın korkutucu ortamla karşı karşıya gel mesini bile istemez, böylece çocuk, buna yönelik tepkisini kont rol etmeyi öğretecek hiçbir deneyim yaşamaz. Korku tepkisiyle başa çıkma yönünde hiçbir deneyimi olmayan çocuklar, bir ola sılıkla, yaşamları korku tarafından yönetilen erişkinler ola caktır. Özünde küçük kız ilkokulda, orta okulda, kolejde ve erişkinlerin ürkütücü soğuk dünyasında da korkuya yatkın ola caktır. Korkusunu "yatıştırmaya," "korkudan uzak durmaya," korkudan kaçınmaya çabşacaktır. Korkunun bastırılması, ya da tercihen korkudan tamamen kaçınılması, sonunda kızın ya şamındaki başta gelen motivator (güdüleyici güç) (ya da ter cihen de-motivatör (güdü öldürücü güç) olacaktır. Sonuçta el bette özgüven geliştirmekte büyük zorluklar çekecektir. 114
Araştırmalar, kızların, özellikle de zeki kızların özgüven ala nında ağır sorunlar yaşadığını göstermektedir. Bu kızlar sürekli olarak kendi yeteneklerini küçümser. Çeşitli (acemi oldukları veya bildikleri işlerde) ne yapabileceklerini düşündükleri so rulduğu zaman, erkeklerden daha düşük değerlendirmeler yapmakta ve genelde gerçek performanslarına da olduğundan az değer biçm ektedirler* Hatta araştırmalardan birisinde, kız ne kadar zekiyse, entellektiiel (zihinsel) uğraşlarda başarılı olm a beklentisinin de o kadar diişiik olduğu ortaya çıkmış. Vasat kızların kendilerine ilişkin beklentileri, zeki kızlarınkinden daha yüksek çıkm ış.10 Düşük özgüven birçok kızın vebasıdır ve buna bağlı bir dizi sorun yaratır. Kızlar, telkine çok açıktır ve bir başkasının karşı çıkması halinde algısal yargı konusunda fikir değiştirme eği limi gösterir. Kendilerine daha düşük standardlar koyarlar. Zor işlerin erkekleri kamçılamasına karşın, kızlar bu tür işlerden ka
* Bazen not düşme kışkırtması dayanılmaz oluyor. Bazı araştırmadan çıkan sonuçtan çok bu sonucun nasıl yorumlandığı önem ka zanıyor. Çünkü araştırmadan çıkan sonuç, değişmez bir yorumu garantilemiyor, tam tersine çoğu kez birbirine yüz seksen derece ters yorumlar bile yapılabiliyor. Bunun en çarpıcı örneklerinden bi risi de bu araştırma. Örneğin Collet buna özgüven yokluğunun, er keklerde ise özgüvenin ve gerçekçiliğin bir göstergesi diyor. Ama örneğin ben bunun bir derste saygın bir (hanım) profesör ta rafından şöyle yorumlandığına tanık olmuştum: Bu, erkeklerin ger çekçi olmadığını, kendi yeteneklerini abarttıklarını, kendilerine ol duğundan fazla değer verdiklerini, tersine kadınların kendi yetenekleri konusunda daha gerçekçi olduklannı gösterir. Cinsler arası farklılıklar üzerine yapılan araştırmalardan çıkan sonuçlardan çok, bu sonuçlara neresinden ve daha da önemlisi ne amaçla ba kıldığı önemli. S.B 115
çınmaya çalışır. Daha okul çağından önce bile küçük oğlanlar, kendini işine daha çok verm eye, daha çok güven sergilemeye ve zeka testlerinde düzenli artışlar kaydetmeye daha yatkın olmaya başlarlar. Altı yaşma kadar, tıpkı muhtemel bağımsızlık gelişmesi yö nünde olduğu gibi, muhtemel zihinsel gelişme yönünde de iler lemeye başlarlar. Bu yaşa kadar tahmine elverişli bir tablo or taya çıkacaktır. Sonraki yıllarda IQ puanı artacak olan altı yaşındaki çocuk, Eleanor Maccoby'ye göre, zaten rekabetçi, ken dini ortaya koyan, bağımsız, diğer çocuklarla ilişkilerinde ege men çocuktur. Sonraki yıllarda IQ puanı düşecek olan altı ya şındaki çocuk ise zaten pasif, utangaç ve bağımlıdır. "Bu veriler temelinde," diyor Maccoby, "IQ puanı yükselenlerin özellikleri kadınsı gözükmez." Kızlarda bütün bunlar, aşırı "ilişki ihtiyaçlarının" ge lişmesiyle ilgilidir; bununla, her şeyden öte ilişki ihtiyacı kas tediliyor. Kendini beceriksiz hissettiği göz önüne alınırsa, küçük kızın, telaşeyle en yakın Başkası'na koşup sevgili yaşam uğruna ona sarılması şaşırtıcı gelmez. Lois Hoffman, kızların başkalarından desteğe aşırı ihtiyaç duyan erişkinler olmasıyla sonuçlanan gelişim seyrini şöyle açıklıyor: Küçük kız a) bağım sızlık yönünde daha az teşvik edildiği, b) ailesinden daha çok koruma gördüğü, c) annesinden ayrı bir kimlik oluşturması yönünde daha az bir bilişsel (kognitiv) ve toplumsal baskı gördüğü ve d) anneyle aynlm a sürecini belirleyen anne-çocuk çatışmasını daha az yaşadığı için, çev resini bağımsızca keşfetm eye daha az yönelir. Sonuç olarak, çevresiyle başa çıkma becerileri ve bunu yapma yeteneğine olan gü veni gelişmez. Kendi sorunlarının çöziimii konusunda erişkinlere bağımlı olmaya devam eder ve bu nedenle erişkinlerle coşkıısal bağ lara ihtiyaç duyar.11
116
Görüldüğü üzere aşın bağımlılık sorunları kız çocuğunun erişkinlik yıllarına kadar uzanır. Ancak kısıtlı ve aşırı korumalı bir çocukluk, genelde kadınların farkında olmadığı bir şeydir. Çocukken bağımsız olma yönündeki çabalannın engellendiğini düşünmezler, bu nedenle erişkin yıllarında bağımlılık so runlarına gömüldükleri zaman şaşkına dönerler. Sonunda te rapiye gidenler, ebeyvenlerinin o garip, korku uyandıran ya saklamalarını hatırlamaya başlarlar: uyarılar, sokağa çıkma yasaklan, "yorulmamaları" için ricalar: kanatları her an onları taşımaz hale gelebilecek narin kelebekler. Rutlı Moultoıı, kadın hastalarının birçoğunun başta gelen ruhsal sorunlarının kaynağının, "her türlü kendini ortaya koyma çabasının, bazen de tehlikeli veya 'hanım kızlara ya kışmaz' görülen her türlü fiziksel etkinliğin erken bir yaşta ketlenmesi" olduğunu söylüyor. Hastalarından ikisi kızlıklarında geceleri yatağa bağlanıyormuş. Moulton, kadın hastalarının ço cukluk öykülerinin, bu türden "aşırı kısıtlama ve koruma" ör neklerini ortaya çıkardığını söylüyor. Bütün bunlar, bu ka dınların kendilerini zayıf hissetmesine yol açıyor: kendi bedenlerini kullanmaktan aciz, kendilerini fiziksel ve sözel ola rak savunmaktan aciz. Dr. Moulton'un "iyi kız sendromu" de diği şey böylece gelişmiş olur. Bu kadınlar yetişkinliklerinde çok fazla emniyetli olmayı isterler. Kendi kendilerini kısıtlarlar.12 Küçük kızların eğitiminde son davranış perçinlemesi aşırı yardımdır: ebeyvenlerin, gerçekten ihtiyaç duymadıkları bir anda, ya da düşe kalka kendi kendilerine.öğrenmeleri gereken (ki bu, özgüven ve özsaygının gelişm esinde kesinlikle temel olan bir süreçtir) durumlarda kızlarının yardımına koşma eği limleri. Küçük kızların kendi hatalarını düzeltme §an$ı yoktur. Tıpkı sahibinin kaprislerine göre dans eden veya duran küçük oyuncak balerin gibi, kız çocukları da yerden alınır, üstlerinin tozu çırpılır, tekrar dönmeye bırakılır.
117
Peki neden "aşırı yardım” bu kadar tehlikeli? "Başa gkm a, engellemeye katlanma (tolerans) yetisi gerektirir," diyor Lois Hoffman. "Aile çok erken yardıma koşarsa çocuk bu tiiT bir to lerans geliştirem ez.1' "Bağımsızlık, kişinin kendi başına başarabileceğini, kendi ye teneklerine, kendi yargısına güvenebileceğini öğrenmesinden kaynaklanır," diyor The Psychology o f Women adlı kitabında Juditlı Bardwick. Kızlar, sadece başkalarının yardımıyla başanlı olabilecekleri düşüncesinde sürekli olarak pekiştirilir. Sonuçta yaşam mücadelesinde kendi başlarına başarılı olamayacakları görüşünü içselleştirirler.. Sadece kadınları etkileyen bazı "bağımlılık hastalıkları” var dır. Bunlardan birisi, ergenlik çağındaki kızların kendi ya şamlarını kontrol altına almaya yönelik üzücü, paradoksik ça balan içinde ölesiye diyet yaptıkları tuhaf bir açlık sendromu olan anorexia nervosa'dır. Her yıl her yüz ergen kızdan birisi, vücudun iflahını kesen bu anorcksi rejimine giriyor. Bu rejimi uygulayanlann yüzde 10 kadan sonuçta açlıktan ölmektedir. "Uydumcu (boyun eğmeci) kişilikli kızlar, saygınlık ka zanmak için büyük ölçüde bağımsızlık gerektiren bir şey yapma konusunda kendilerini m ecbur hissederler. Engellendikleri zaman sahip oldukları tek bağımsızlığın, kendi bedenlerini kontrol etm ek olduğuna inanırlar," diyor bu hastalık ko nusunda otorite olan Dr. Hilde Bruch. Aııoreksi, çoğunlukla on iki ila yirmi bir yaş arasındaki iyi eğitimli, motivasyonu yüksek, mali açıdan rahat ailelerdeki kız larda görülür, buna karşılık erkeklerde ender rastlanır. Dr. Buch, bunların tedavisinin uzun, azap verici bir süreç olabileceğini söylüyor. "Yetersiz ve değersiz olma inancı öylesine derin ve öylesine eskidir ki, bu tür bir kız, kendisi konusunda en küçük bir kuşkuya kapıldığı, ya da itirazla karşılaştığı an, üstünlük maskesinin arkasına gizlenir, iyileştirilebilmesi için değerli, ye terli bir birey olduğuna inandırılması gerekir.”13 118
Nevrotik bağımlılığın diğer kurbanları, dayak yiyen ka dınlardır. Çoğu durumda kendilerini döven erkeğe ekonomik açıdan bağımlı olmaları, kısır bir tuzak hazırlar. Ama tuzağa çifte kilit vuran caşkttsal bağımlılıktır. "Birçok kadında, ko calarına bağımlı olmanın dışında bir yol bulma konusunda bir tür panik vardır," diyor eski Sağlık, Eğitim ve Sosyal Yardım Bakanlıgı'ndan Kenneth MacFarlane. "Yaşamları boyunca on lara yapamayacakları öğretilmiştir. Bu bir şartlandırma sü recidir." Hayvanlar, çevrelerinde hiçbir kontrolü olmadığı du rumlarda kendilerini bırakır. Yeni araştırmalar, aynı şeyin in sanlarda da olduğunu göstermektedir. Hiç bir kontrolünüz ol madığına inandığınız bir ortamda yeterince uzun süre kalırsanız, tepki vermekten vazgeçersiniz. Buna öğrenilmiş ça resizlik deniyor.* *
Seligman ve arkadaşları tarafından ortaya atılan bu kavram, te rapide davranışçı modelle bilişsel (kognitif) modeli evlendirme ça balarının sonucunda ortaya çıkmış ve bir anda popülarite ka zanmıştır. Özellikle depresyonun kökeninde bu tür bir öğrenilmiş çaresizlik yattığına inanan terapistler, bazı yöntemler geliştirerek bu öğrenilmiş çaresizlik kısır döngüsünü kırmak suretiyle depresyonlu hastalan tedavi etmeye çalışmışlardır. Ancak aşın iyim serlik yaratan bu yöntemlerin, "geçici düzelmeler" yaratmakta çok etkili, ancak uzun vadede pek de etkili olmadığı anlaşılmıştır. Daha sonra öğrenilmiş çaresizlik teorisinin çürüklüğü yavaş yavaş gözler önüne çıkmış ve teorinin savunuculan, yön değiştirerek, burada söz konusu olan şeyin öğrenilmiş çaresizlik değil, öğrenilmiş umut suzluk olduğu tezini işlemişlerdir. Böylece davranışçı ağırlıklı açık lamadan, dinamik ağırlıklı bir açıklamaya kayma olmuştur. Ama her nedense kognitiv-davranışçı yönelimli bu insanlar, dinamik bir olguyu "davranışçı" terimlerle açıklama saplantısından kur tulamamıştır. Yine de kimse açıkça kabul etmese de bu bir anlamda "dinamik psikolojinin" bir zaferi olmuştur. Çünkü umutsuzluk ol 119
Olgu Martin Seligman tarafından adlandırılmıştır. Güney Carolina Üniversitesinden Diane Follingstad, Seligman'm öğ renilmiş çaresizlik konusundaki bazı görüşlerini, dayak yiyen kadınlar için tasarladığı bir tedavi programında kullanmaya başlamıştır. Follingstad, bu kadınlara, ebeveynlerin ve top lumun yıllarca aşıladığı şeylerin şartlanmasından nispeten kısa bir sürede kurtulmalarını öğretiyor. "Kadınlarda, kontrolden çıkmış olma, yaşamlarındaki olayların şanstan, kaderden, rast lantıdan kaynaklandığı duygusu var. 'X'i yaparsam Y elde ede rim inancı yok'" diyor Dr. Follingstad. Dayak yiyen kadın, durum konusunda yapacak hiçbir şeyi olmadığı inancına "şekillendirildiği" için, dayak yemeye devam eder. Ancak kendi çaresizliğine olan inancından kurtulmaya başladıktan sonradır ki kadın kısır bağım sızlık döngüsünden ve bunun yaşamındaki yıkıcı etkilerinden kurtulabilir. Öğrenilmiş çaresizlik kavramı, gelişim seyrinde bunun işa retlerini arayan birçok psikolog arasında yaygın b ir'ilg i gör müştür. Stanford Psikoloji Bölümünden Carol Jackliıı, bana, ça resizliğin kızlarımıza ilkokul öğretmenleri tarafından öğretildiğini gösteren ycııi araştırmalar olduğunu söyledi. "Öğ retmenler, akademik çalışmaları konusunda erkek çocukların gönlünü okşuyor, hırçınlıkları (tebeşir fırlatmaları, gürültü yap maları) konusunda ise onları ayıplıyor. Buna karşılık kız ço cukları, akademik olmayan konularda (ne kadar tertipli ve temiz gusu, örneğin psikanalizde bazıları tarafından terapinin kar şısındaki en büyük engellerden birisi olarak görülmüş, terapide sonuç almanın hastadaki umutsuzluğun ne kadar kırılabileceğine bağlı olduğu yanın asır önce söylenmiştir. Bu yeni teoriye göre in sanı eylemsizliğe iten şey, gerçek durumun çaresizliği değil, kişinin öznel bir şekilde çaresiz olduğuna inanmasıdır, yani umut suzluktur. Bu kitabın Amerika’da yayınlandığı tarihte öğrenilmiş çaresizliğin yerini öğrenilmiş umutsuzluk almaya başlamıştı. Öyle anlaşılıyor ki Collet bu son gelişmeden habersiz. (S. B) 120
oldukları, bugün ne kadar güzel gözüktükleri, vb.) daha çok il tifat alıyor." Jacklin, bu tür bir pekiştirme yapısının, kızların gerçekte iyi yapsalar bile akademik çalışmada başarısızlık deneı/iırıi ya şayabilecekleri anlamına geldiğini söylüyor. Ve kızlar, başarısız olduklarına veya olabileceklerine inandıkları bir ortamla başa çıkma konusunda çok yetersiz. "Hepimiz, en azından ba şarısızlık gibi gözüken durumlar yaşamışızdır. Sorun şu: Israr edip daha sıkı mı çalışıyorsun, yoksa vaz mı geçiyorsun? Benim çıkardığım sonuç, kızların vazgeçtiğidir," diyor Jacklin. Bir kere oluştuktan sonra genç kızın bağımlılığı sürekli ve sistemli bir şekilde desteklenir. Öğretmenleri, ebeveynleri ta rafından "iyi" olduğu (rekabetçi, şikayetçi, hırçın olmadığı) için iyi notlarla, beğeniyle ödüllendirilir, akranlarının sevecenliğini kazanır. Kuraldışı veya asi olması için nasıl bir nedeni olabilir ki? işler yolundadır, bu nedenle kurallara uymaya devam eder. Giderek artan ölçülerde kendini, ondan beklendiği tarzda şe killendirir. İyi davranışları ve becerikli ezber yetenekleri için ödüllendirilen kız başarılı olur. Yaşam hoş ve temelde kolaydır. Ergenliğe kadar. Bu, Amerikalı kız çocuğu için işlerin sapa sardığı bir dönemdir.
Ergenlik: Kadınlıktaki İlk Kriz Gelişim psikolojisi dilinde bir "kriz,” kişinin kendi ye tenekleri veya kimliği konusundaki kaygılarının arttığı bir stres, çalkantı, iniş çıkış dönemidir. Gelişim krizimizi çözm e sü recinde, olgunlaşır ve ruh sağlığımızı pekiştiririz. Kızlarda ergenlik dönemi, Bardvvick ve Douvan'm "ka dınlıktaki ilk kriz" dediği ve kızlara özgü olan bir gelişim ev residir. Kızlar, on iki on üç yaşma kadar, istedikleri şekilde dav
121
ranmakta az çok özgürdür. Ama ergenlikle birlikte kapan da ralmaya, tuzağın kapısı kapanmaya başlar. Artık genç kızdan yeni ve özel davramşlar beklenir. Erkeklerle olan "başarısı" için örtülü bir şekilde (sık sık da açıkça) ödüllendirilecektir. Kızı ya şamın diğer alanlarında ne kadar başarılı veya başarısız olursa olsun, erkeklerle çıkmayan on beş yaşındaki bir kızın annesi kaygılanmaya başlar. Kızını, bir karşı cins partneri olma yö nünde nazikçe, ama güçlü bir şekilde iter. Kaçınılmaz bir şe kilde kızın aldığı mesaj daha yüksek sesle ve daha net dile ge tirilir : erkeklerle fazla rekabet etmek iyi değildir. İyi olan erkekleri hoş tutmak, onlarla "iyi geçinm ektir."b İşte bu noktada kızlar, kültürümüzde kadınlığın merkezi so runuyla (bağımlılıkla bağımsızlık arasındaki çatışmayla) karşı kar şıya gelmektedir. Bu ikisi arasındaki uygun denge nedir? "Doğru" nedir? "Uygun" nedir? Hiç bir düşüncesi ve "kişiliği" olmayan aşırı bağımlı bir kız, pısırık, itici olacak, buna karşılık aşırı bağımsız bir kız da pek hoş karşılanmaz. Erkekler onunla arkadaş olabilir, ama rom antik açıdan onu çok çekici bulmazlar. Toplumumuzda yetişen hiçbir kıza bunun söylenmesi ge rekmez: o bunu bilin Bu nedenle önceliklerini buna göre ayar lamaya başlar. Ergenlikte başta gelen gelişim sorunu, baş kalarıyla "başarılı" ilişkiler kurmak olur. Çocukluktan öğrendiği gibi, temel özsaygı kaynağı olarak başkalarının geridenetimine (feedback) bağımlı olm aya devam eder. Lisenin veya kolejin son sınıfına doğru birçok genç kadın, bir anda kendi değerlerini tersyüz edecek, başarıyı reddederek toplumsal kabul arayışına yönelecektir.16 Bu başgösterdiği zaman başarı ve bağım sızlık becerileri geliştirme işi, tehlikeli bir durma noktasına gelir. Toplıı ırııımuzdaki yetiştirme tarzı nedeniyle kadınlar, bir daha bağımsızlık geliştirm e ihtiıjacı duymazlar, ta ki sonraki yaşamda başgösteren bir kriz gönül rahatlıklarını yıkıp, çaresiz ve gerikalmış olmalaya nasıl gözyumduklarını gösterene dek.
122
Ergen K ızın Engellenm esi Genç kızın yaşamındaki şekillendirici etkenler arasında, ye tiştiği aile özel bir önem taşır. Burada, Anneciğinin ve Ba bacığının oturma odasının sınırlan içinde, ya kendi başına bir insan olma yönünde özendirilecek, ya da dikkatli olmayı, risk lerden kaçınmayı öğrenecektir. Başarılı birer meslek kadını olan kadın hastalannm çocukluk öykülerini inceleyen Ruth Moulton, bu kadınların yetişme tarz larında bazı ilginç eğilimler ortaya çıkarm ış. Birçok durumda baba, araya girerek kızın gelişen bağımsızlığını engeller, buna karşılık anne seyirci kalır. Ebeveynlerin kız üzerindeki çatışan beklentilerinin potasından parlak, hevesli ve genellikle ye terince başarılı olmayan kadınlar çıkar. İlk önce kaçak dövüşen anneyi ele alalım. Kendi gelişimi te rimleriyle, uzun süre önce kendi yaşamının sorumluluğundan kaçarak, sırtını kocasına yaslanmıştır. Boyun eğmeci tavrı ona, bir kadının "cılız, uçucu nitelik" olarak tanımladığı bir renk verir. Görüştüğüm kadınların birçoğu, özür dilercesine, "Annem hakkında pek bir şey söyleyemem. Burada ya kalayamadığım bir şeyler, bir tür bulanıklık var," gibisine ifa deler kullanmıştır. Psikolojide lisansüstü eğitimi gören ve bağımlılığından kur tulma yönünde önemli bir ilerleme kaydetm iş olan bir kadın, annesinin neye benzediği konusunda o kadar az şey bilmesine hâlâ şaşıyordu. "Hayatta olduğunu ve sık sık görüştüğümüzü düşününce, çok tuhaf geliyor. Annemin kim olduğu, ya da iliş kimizin neye benzediği konusunda pek net değilim. Sanırım asla da olmayacağım." Bir başka kadın, yetişme yıllarında kadınlığıyla ilişki içinde yaşadığı bir boşluğu, "boş nokta" olarak tanımladı. "Yaşamımı yürüten babamdı. Şimdi kendi çocuklarım olduğu için, sık sık eskiyi düşünüp, 'O zamanlar annem nerdeydi? N eden kontrolü 123
babama bıraktı? Aldırmıyor muydu, yoksa sadece zayıf rrttydı?' diye merak ediyorum." "Başı çeken babamdı," diyor resimlerini sergiye verdiği dö nemlerde çalışmasında sürekli bozulmaya maruz kalan Missourili bir ressam. "Annem onunla tanımlanmıştı. Annem iyi davrandığı zaman babam onu seviyor, hediyelerini alıyor, ona bakıyordu, o bir kraliçeydi. Babam ona bakıyor, o da iyi dav ranıyor, evi idare ediyordu. Babam sürekli hediye alıyordu." "Annen zeki m iydi?” diye sordum. “Bilmiyorum," dedi. "Belki bir zamanlar. Düşünmeyi bı rakmıştı." Annenin gölgede kalmasının bir nedeni, kocasının güçlü, canlı kişiliği karşısındaki yılgınlığıdır. Emin bir şekilde ko casının peşine takılan bir arabulucu, bir tür yarı insan olan anne, yaşamın daha yıpratıcı olan yanlarından korunmaktadır. Kavgalar, açık güç (iktidar) mücadeleleri, kızın, kaçak dövüşen annesiyle ilişkisinde bulunan şeyler değildir. Hatta bir tür olay sız sükunet, aldatmaca bir huzur havası bile bulunabilir, böylece her şeyin çekirdeğinde yatan felçedici ikilem gizlenmiş ■ olur. Anne oradadır (ah, sonsuza dek oradadır). Ama ayrıca orada de ğildir:17 Böyle bir ailede yaşayan kız, farkında olmadan, psikologlann "kadınsı çekirdek" dediği şeyden giderek daha fazla uzaklaşarak yetişir. "Hep suçluluk hissettim," diyor New Yorklu bir reklam şir ketinin muhasebe şefi. "Suçluluk duyarak yaşadım, çünkü ken dimi hiç kadınca hissetmedim. Babam beni dik durmaya, yük sek topuklu ayakkabı giymeye
ve "bir hanımefendi gbi"
gözükmeye özendiriyordu, ama ben ”hanımefendi”yi oynamak istemiyordum. Bu, annemin bir "hanımefendi," bir yatıştırıcı ol masıyla ilgiliydi. Annem gürültü koparmaz, soru sormaz, bil m ek istemezdi."
124
Bu nedenle genç kızın yaptığı merkezi bir ayrımla ilişkili olarak bir bölünm e o lu r : baba aktiftir, anne pasif. Baba kendine güvenir, anne çaresiz ve bağımlıdır.18 Bazen kız çocuğuyla baba arasında özel bir bağ oluşur. Ar kadaş gibidirler. Baba, kızma ona kendisini hatırlattığını söyler. Çok özel olduğunu düşünen kızın gönlü okşanır, cesareti artar. Sosyal bilimci Pamela Daniels, "Babamla birlikte sık sık yap tığımız o küçük, anlık, güzel sözcüklerle süslü töreni ha tırlıyorum," diyor. "Baban bir şey isteyince ne yaparsın? O ister, ben 'yaparım!' Hiç bir baba onun kadar gururlanmaz, hiçbir kız benim kadar boyun eğm ez."19 Bu durumda gurur ve neşe kaynağı kendi yoluna gitmek is tediği zaman babanın ilgisini birdenbire geri çekmesi çok büyük bir şok olur.
Babanın İhaneti "Sık sık baba, kızını, kendisini geçeceğinden korkmaya baş ladığı bir noktaya kadar teşvik etmektedir," diyor Rutlı Moulton. "Ya da kızma karşı cinsel arzu duymaktan korkar. Çoğu durumda, ergenlik dönem inde kızından uzaklaşan baba, daha önce ona her türden zihinsel teşvik sağlayan babadır."20 "Beş yaşından itibaren, bir konser piyanisti olmayı hayal edi yordum," diyor VVashington'lu genç bir anne. "Sonra koleje hazır olduğum bir sırada babam birden bire, kendime meslek olarak neyi seçeceğimi sordu. 'Tabiki müzik,' dedim. 'Hayır,' dedi. 'Müzik geçim sağlamak için çok zor bir alan. Çocuk eği timini seç. Böylece istediğin zaman öğretmen olabilirsin.'" Kadın, babasının söylediğini yapıp çocuk eğitimi üzerine eğitim görmüş. Kolejden sonra birkaç yıl öğretmenlik yapıp ev
125
lenmiş ve çocuk yapmış. Bir zam anlar New York Eyaleti "ba şarma şansı en yüksek" lise öğrencisi seçilmiş olmasına karşın, o günden sonra müzik hırsını bırakmış. "On iki yıl boyunca piyanonun başına oturmadım," dedi. Aslındahiç piyanosu olmamış. Zihinsel (entellektüel) veya yaratıcı alanda başarı ka zanmaya başlayan birçok genç kadın, babalarından gördüğü olanca desteğin birdenbire ve hiçbir uyan olmaksızın geri çe kildiği bir durumla karşılaşır.21 Bu bir şoktur ve daha derin bir düzeyde ihanet olarak algılanır. Sim one de Beauvoir, ergenlik döneminde babasıyla olan iliş kisi hakkında şöyle yazıyor: "Babamın arzularına harfiyen boyun eğiyordum ve bu da onu kızdırıyor gibiydi. Bana, oku mayla tanımlanan bir yaşam biçimini layık görmüştü, yine de burnumu kitaptan kaldırmadığım için sitem ediyordu. Hü zünlü mizacıyla değerlendirildiği zaman, sanki gerçekte benim için seçtiği bir yolda yürüdüğüm için arzularına karşı gelmiş oluyordum."22 Kızın, babasıyla arasındakileri nesnel olarak değerlendire bilecek içgözlem i.pek olm az. "Nerde yanlış yaptığımı düşünüp duruyordum," diyor de Beauvoir. "Kendimi mutsuz, rahatsız hissediyor ve yüreğimde içerleme besliyordum."22 Kızın içi elbette içerlem e doludur, ama o, babasına, onun du ruma ilişkin açıklamasına inandığı için, şaşkına döner: kızı için kaygılanıyordun Ya da onu eğitm ek istiyordur. Veya kendini geçindiremeyeceği için evlenip yetenekleriyle bir kenarda "oya lanmasının" daha iyi olacağııu düşünüyordur. Bazen babanın, tıpkı oğluyla arasında varolabilecek rekabet gibi büyük bir gayretle kızıyla rekabet ettiği ortaya çıkar. Baba yanşta önde olduğu sürece her şgy iyidir; kendini rahat his seder ve yoldaşlık güzel bir düzeyde kalır. Ama kız öne geçme belirtileri gösterdiği an sorun başlar. Baba açıkça düşman ke
126
silerek kızını "onun iyiliği için" eleştirmeye, ya da (daha sinsi bir yoldan) hüzne sığınıp kendine acımaya başlayabilir. Suç luluk duygusu uyandıran anneler konusunda çok şey duyduk, ama aynı şeyi yapan babalar konusunda özünde pek bir şey söylenmez. Yine de burada anlattığımız özel bir aile dokusu içinde suçluluk duymasını sağlayarak kızının çabalarını bu damaya çalışan babanın kendisi olabilir. Hortense Calisher, liseden mezun olduğu yıl babasına yazar, daha doğrusu o zamanlar şair olma arzusundan söz eder. Peki o ne yapar? Kendi şiirlerini topladığı bir defter çıkarır. "Daha önce hiç kimseye sözünü etmediği şiirlerini önüme koyup, hü zünlü bir sesle, 'Görüyorsun ya. Ben de istemiştim. Ama şiirle karın doymuyor ki güzelim,' dedi." Dile gelmeyen ima şudur: Babasının başarısız olduğu bir ko nuda o başarılı olmaya nasıl cesaret eder? Kendilerini en gellenm iş kız sendromundan aktif bir şekilde kurtarmak is teyenler için gerekli bireysel adımı atan genç Hortense öfkelenir. "Hayatımı bununla kazanmak istemiyorum'." Daha sonra yaptığı şey bu olur.24 Baba, kızının kontrolden çıktığını hissettiği zaman garip şey ler olabilir. Onlarca yıllık psikiyatri deneyimi süresince Ruth Moulton, kızları bağımsızlık yönünde çaba harcadığı an kinci bir saldırıya geçen babaların sayısının şaşırtıcı ölçüde çok ol duğunu gözlemiş. Tanıdığı erkeklerden birisi, kızının, koleji bi tirir bitirmez evlenmesinde ısrar eder. "Kız evlenmek is temiyordu; hukuk okumayı arzuluyordu," diyor Dr. moulton. "N e istediğini bilmesine rağmen, başlangıçta bu yolda çalışmak onun için özünde imkansızdı." Babasının kendisi için düşündükleri bu kadın için çok önem lidir. Onun tarafından reddedilme riski, potansiyel açıdan çok fazla yıkıcıdır. "Sonunda babasına karşı çıkıp kendi yoluna gi debilmeden önce," diyor Dr. moulton, "uzun süren dep
127
resyonlar yaşamak ve tedavi görmek zorunda kalmıştı." Ama babası yaşamının önemli anlarında ortaya çıkmaya devam eder. Tam onunla duygusal açıdan "başa çıkabileceğini" düşündüğü an, babasının önemine duyduğu ihtiyacın ne kadar derin ol duğunu hatırlatan olaylar yaşar. "Sonunda kadına, Avrupa'da öğrenim için bir burs önerilir. Babası yine öfkeden deliye döner. Kızının evde kalıp devlet üni versitesinde okumasını ister; kızın istediği ise Avrupa'ya git mektir. Sonunda ona rağmen istediğini yapar." Bundan sonra ilişkileri bir daha eskisi gibi olmaz. "On yıl sonra babası ölünce, onu gerçekte ona ilk başkaldırmaya baş ladığı zaman kaybettiğini kavrar." Bazı kadınlar için babadan ve onun istediklerinden ayrılma veya uzaklaşm a, ancak yıllar sonra başgösterir. New York'ta on sekiz yıl boyunca yaşam mücadelesi veren Meredith, son za manlarda büyük bir yayıncılık şirketindeki birkaç yıllık işini kaybedince babasıyla arasındaki çocuksu ilişkiyle yüzleşmek zorunda kalır. İşini şirket politikası nedeniyle kaybeder. "İyi bir çalışan” olan Meredith, "Güçlü Babadan" (şirketin babacan yapısını böyle açıklıyor) ayrılmayı hiç düşünmemiştir, ama Güçlü Baba onu terkedince, hepsi de kişisel gelişime hizmet edebilecek çe şitli seçenekleri gözden geçirir. Serbest çalışan bir editör ola bilir, başka b ir yayıncıyla çalışabilir, ya da okula dönüp ta mamen yeni bir alanda öğrenim görebilir. "Yeni bir mesleği en azından dikkate alm anın tam zamanı ol duğunu düşündüm," diyor Meredith. Otuz dokuz yaşındadır. Başına gelen şeyden, negatif bir deneyimi, değişm eye yönelik bir sıçrama tahtası olarak yararlanabileceğini düşünür. Ama oğ lanın onun için "uygun" olmadığını söylemesi üzerine ilk gönül ilişkisini kestiği on dört yaşından itibaren ona ne yapması ge rektiğini söyleyip duran babasının başka fikirleri vardır.
128
"Babam, kızının işten atılması ve şimdi "bu konuda bir şeyler yapmak’ istemesi konusunda dehşete kapılmıştı. Bir tanıdığının tanıdığı yayıncıyı tanıyormuş da. İşte bunun gibi şeyler.” Babasının, yaşamına eskiden beri m üdahale ettiğinin farkına varan Meredith, onun işi ele alıp kendisine yardım etme gi rişimlerine karşı çıkar. "Kim bilir?” der babasına. "Belki okula dönüp bir psikoterapist olurum." Tamam, kızı yeni bir meslek istiyorsa olur, ama psikoterapi mi? Onun kızları hukuk gibi bir mesleğe layıktır. "Hukuğa gidersen masraflarını ben karşılarım," der kızına. Öte yandan, psikoterapi öğreniminde ısrar ettiği taktirde, masrafları karşılamayacaktır. Psikoterapi "ona göre değildir." "Her zamanki gibi," diyor Meredith, "babam bana 'istediğimi yaparsan sana bakarım,' diyordu. Babamla olan onca yıllık iliş kimin özeti bu. Düşündüğüm zaman ağlamaklı oluyorum." Bu konuda düşünmenin onu her zaman biraz ağlamaklı yap masına karşın, Meredith sonunda yeni bir içgözlem kazanır: Ya yaşamının sonuna kadar Babacığının M inik Kızı olarak kalacak, ya da ne kadar kaygı verici olursa olsun, kendi yaşamını kendi başına idare etme yönünde aktif adımlar atacaktır. "Onca yıldan sonra, bir prenses olduğum u artık kabul edi yorum," diyor. "N e düşünmem, yapmam, giymem gerektiğimi ailem söylüyordu. Ailemizde diğerlerinden ayrı veya farklı bir şey kesinlikle yapılmazdı. Her şeyi birlikte yapardık. Alışverişe birlikte çıkardık. Yirmi bir yaşında evden aynlana kadar el biselerimi onlar seçiyordu. Bugün ehliyet kaydım hâlâ babamın adresinde. Yeniletmem gerektiğinde eve gitmek zorunda ka lıyorum." Ebeveynlerine olan bağımlılığıyla, işini yitirdiği zaman ken dini yıkık hissetmesi arasındaki ilişkiyi kuran Meredith şöyle diyor: "Şirketsiz varolamamaktan korkuyordum. Hiç param yoktu. Sigortam yoktu, çünkü şirket de tıpkı babam gibi 'sosyal
129
yardım' veriyordu. Birden bire, babamın yaşamım üzerindeki etkisi acı verici ölçüde netleşti. İşlerin değişmesini istediğim taktirde, onun ne istediğini unutup, kendi istediklerimi yapmak zorunda kalacağımı gördüm." Meredith, yaşamında ilk kez kendi çapında gerçekçi ve güçlü birisi olmuştur. Mali durumunun, bu noktada m eslek de ğiştirmesine elvermeyecek kadar istikrarsız olduğunu dü şünerek serbest editörlük işine soyunur. Manhattan’da birinci sınıf küçük bir büro kiralar, az sayıda, ama yetenekli elemanlar alır ve kaliteli müşteri kazanır. Bugün, iki yıl sonra, hem mali hem mesleki açıdan işleri yolunda. "Artık," diyor, "istediğim taktirde alan değiştirecek param ve güvenim var. Yaşamımda ilk kez, ne yapabileceğimi biliyorum, çünkü bunu gerçekte yap tım zaten."
A nnenin İhaneti Kızlar yaşamlarında sık sık, babalarıyla olan ilişkilerinden kaynaklanan sorunlarla karşılaşır, ama gerçekte her iki ebeveyn de kadının yetişip özgürleşm esine katkıda bulunur. Kaçak dö vüşen anne tipi, kızma da neredeyse kocasına olduğu kadar ba ğımlı olma eğilimi gösterir. Bu tip bir anne, kızını ihmal ederek, onun kendi başına hareket etme çabalarını desteklemeyerek günah işler. Dr Moulton, bağımlı annesinin istekleri nedeniyle yıllarca çatışma yaşayan ve parlak bir kariyeri olan bir kadından söz et mişti. Kadın sonunda okulu bitirir ve doktora derecesi alır. Ev lenir, çocuk yapar, bu arada part-time işler yapar. Kendini ba ğımlı annesinin pençesinden kurtarmak için uzun yıllar çetin bir mücadele vermiş olmasına karşılık, çifte meslekli bir ya
130
şamda rahat edecekken, annesinin intikam peşinde koştuğunu görmek onu çok yaralar. Annesi, her konuda kızma acımasızca yüklenir: çalışmaması gerekir; çocuklarının başına çok kötü şey ler gelecektir; onun yeri evidir; ve saire. Bu öyküdeki coup de grâce* şudur: annesi öyle büyük bir gürültü koparır ki babası, kadına, evde çocuklarıyla oturup "dinlenmesi" koşuluyla para yardımı teklif eder. Böylece, diyor söz konusu hanım Dr Moulton'a, "Annem artık meraklanmayacak ve babanım canını sık mayacaktı." "Daha küçük bir çocukken bile belli belirsiz bir şekilde annem için kaygılanırdım," diyor bir başka Babasının Kızı. "Ba bamdan benim kadar ilgi görm üyor gibiydi. Kahvaltı ma sasında babam gazetede okuduklarını genellikle benimle tar tışırdı. Annem ise sürekli bulaşık yıkamakla veya fırından pasta çıkarmakla meşguldü." Bu tür üçgenlerde anneler bazen kocalarının ilgisini çekmek için açıkça rekabete girişir. Ama bu genellikle, imrenme eş liğinde, kendi yaşamları konusundaki umutlarının yavaş yavaş yıkılmasıyla sonuçlanan bir süreçtir. Kendilerini kaygılı his sederler ama nedenini bilmezler. Kızlarının daha büyük bir dünyaya yönelmeleri onları rahatsız eder; içten içe, kızlarının dışadönük çabalarım reddedilm e olarak algılarlar. Kızı yaralayan sadece annenin zayıflığı değildir. Sık sık, kızın "refahına" yönelik yoğun bir ilgi vardır, bu da bağımsızlık yönündeki çabalarını alttan alta kemirir. Annesi, "fazla ileri git memesi" için kızının etkinliklerini sınırlamaya çalışır, ba basından, kızın gece sokağa çıkma yasağını sertleştirmesini ister. Kızı, "uygun" oğlanla (kapı komşunun oğlu) çıkmaya, "uygun" koleje gitmeye zorlar. Özetle, Ruth Moulton'un da de diği gibi, anne "birçok durumda kızının bağımsızlık ve bi
*
Fr. Öldürücü darbe 131
reyselleşme itkisini açıkça kıskanır, yetersiz ve kızı tarafından geride bırakılmış olmaktan korkar ve mutlu veya doyurucu ol masa da kendi dar yaşam biçimini aklama ihtiyacı duyar."1’
Ahmaklığın Kanıtı Onca bağımlılık eğitiminden sonra erişkin kadın gerçekte nasıl yaşar? Doğrusu pek de iyi değil. Son on yıl içinde psikiyatristler, psikanalistler ve sosyal bi limciler, kadın konusunda (doğumundan itibaren çocukluğu, ergenlik dönemi, ilkgençlik yılları ve orta yaşa geçiş) yoğun bir çalışma temposuna girmiştir. Ortaya çıkan şey, kadınlığa ilişkin tamamen yeni bir psikososyal tablodur. Örneğin araştırmalar kadınların, başka kadınların liderliğini tanımak istemediğini göstermiştir. Bir araştırmada Delvvare Üniversitesi'nden bir grup araştırmacı, karma bir denek grubuna iki slayt gösterir: bi risinde bir toplantı masasının başında bir erkek, çevresinde de erkekli kadınlı bir grup oturmaktadır; ötekinde ise başta oturan bir kadındır. Hem erkek hem de kadın denekler, ikinci fotoğrafta grubun lideri olarak bir erkeği algılama eğilimi göstermiştir. (Kadın sadece kadınlardan oluşan bir grubun başında bu lunduğu zaman lider olarak algılanm aktadır.)26 Rekabet, kadınlar için erkekler için olandan daha zor gibidir. Rekabetçi ortamlarda kadının özgüveni azalır. Olumlu geridenetim (feedback) kadının güvenini artırır, ama sözel destek çekildiği an özgüven yine düşer.27 Yardım ve besleme du rumlarında bile kadınlar, ne yapacaklarını tam bilmedikleri sü rece kendilerini yetersiz hissetmektedir. Hatalı davranma kor kusu nedeniyle, eldeki verilere dayanarak çözüm bulma konusunda kendilerini rahat hissedemeyecek kadar katıdırlar. Erkek ve kadınların acil durumlarda nasıl tepki ver diklerini belirlemek amacıyla bir araştırmada, nöbet geçirdiğini
132
sandıkları birisinin yanındaki tepkileri gözlenmiş. Kadınların, yapılması gerekenler konusunda daha çok belirsizlik yaşadığı ortaya çıkmış. Temelde düşündükleri tek şey, "doğru şeyi" yapıp yapmadıklarıymış. Olayın içinde oldukları zaman bile saplantılı bir şekilde düşündükleri tek şey, başa çı kamayacaklarıymış.28 Bir arkadaşım, kocasının ölüm üne ilişkin canlı bir anektodla bu olguya bir örnek verdi. "Öldüğü andan cenaze töreninin b i timine kadar düşündüğüm tek şey, doğru şeyi yapıp yapmadığımdı ("doğru" insanları haberdar etmek, "doğru" mezm urlan seçmek, vs.)," diyor. "Hastalıklı bir şekilde, insanların törenden hoşlanıp hoşlanmayacakları fikrine saplanıp kalmıştım. Sanki sevilen ve yirmi beş yıl birlikte yaşanan birisinin cenaze törenini nasıl yapacağına karar verilirken insan doğru veya yanlış olabilirmiş gibi." Kadınlar durumunda gerçek başarı bile kişiyi her zaman daha başka başarılara götürmez. Araştırmalar, özgün, içsel bir rahatsızlığın başarının öziiınseıımesine engel olması nedeniyle kadınların, başarının ruhsal meyvelerinden yararlanmama eği limi gösterdiğini ortaya koymuştur. Bir kadın örneğin zor bir matem atik problemini çözdüğü zaman, başarısını yeteneğine, şansına, "sıkı çalışm asına,” ya da problemin "kolay" olmasına bağlam ak gibi seçeneklere sahiptir. Olaylara neden olarak gös terilen şeylerin insanlar üzerindeki etkilerini analiz eden "yük leme (nedensellik) teorisine" göre, kadınlar, başarıyı, ilgisiz dış sal kaynaklara bağlamaya eğilimlidir. En gözde olanı da "şanstır.” Kadınlar, başarıya sahiplemekten kaçınırken, başarısızlığın sorumluluğunu üstlenm e fırsatına balıklama atlamaktadır. Er kekler, sorumluluğu koşulların, bir başkasının, vb. üstüne ata rak başarısızlıklarının nedenlerini dışsallaştırma eğilimi gös termektedir. Kadınlar ise sanki toplumun paspası olarak
133
doğmuş gibi, olayların suçunu kendilerine alırlar. (Bazı ka dınlar, suçu üstlenme heveslerini sanki bu bir tür özgecilikmiş (özveriymiş) gibi göstermekten hoşlanıyor. Ama değil. Suçu üstleniyorlar, çünkü gerçek suçluları yüzleştirmeyi ürkütücü buluyorlar.) Bağımlılık yönünde sosyalleşmenin yanısıra, kadınlar risk alma konusunda da geridedir. Riskin sadece bir olasılık olduğu durumlarda olmaya bile içerliyoruz. Sınavlardan nefret et memizin nedeni riskli olması. Yeni durumlardan, iş de ğişikliklerinden, ülkenin başka bir bölgesine taşınmaktan ka çınıyoruz. Kadınlar, hata yaptıkları, ya da "yanlış bir şey yaptıklarında" cezalandırılmaktan korkuyor.29 Kadınlar ayrıca vargı yetenekleri konusunda da erkeklere oranla kendilerine daha az güvenmekte ve ilişkilerde karar verme işini karşıdakine bırakmaktadır, bu da zaman geçtikçe yargı güçlerine daha az güvenecekleri anlamına gelir. En üzücü olanı da kadınların, kendi entellektüel po tansiyellerini gerçekleştirme konusunda erkeklerden geride ol masıdır. Cinsler arasındaki zihinsel (entellektüel) işleyiş ko nusunda yapılan kapsamlı bir araştırmada Stanford'dan Dr Eleanor Maccoby şu sonuca vanyor: "Yetişkin yıllarında... er kekler, başarının kıyaslanabilir olduğu hemen her entellektüel etkinlikte (yazılan kitap ve makale sayısı, sanatsal üretkenlik ve bilimsel başanlar), kadınlardan önemli ölçüde daha başarılıdır." Aslında erişkin yaşa gelince, okuldan uzaklaştıkça zeksını daha az kullanma eğilimi göstermesi nedeniyle kadının "toplam zeka" puanı giderek düşer. Diğer araştırmalar, entellektüel kişinin işleı/iş yeteneğinin, ba ğımlı kişilik özellikleri tarafından gerçek anlamda körellilebileceğini göstermektedir. Bağımlı veya boyun eğmeci kişilik tipi büyük öl çüde "dışarıdan (başkalarından) ipucu" bekler, bu da içsel dö nüşümlü analiz sürecini zedeleme eğilim i gösterir.30
134
Ç ekem em ezlik ve R ek abetçilik: K ısır Döngü Birkaç yıl önce yapılan bir araştırm a, kadınların başkalarıyla işbirliği içinde çalıştığı durumlarda gelişen şeyler konusunda il ginç bulgular ortaya çıkarmıştır. Kadınların öz-güveni, birlikte çalışhkları kişinin performans seviyesiyle ters orantılıdır. An lamlı ölçüde, birlikte çalışılan kişinin performansı ne kadar yüksekse, kadının beceriyi kendine yükleme eğilimi de o kadar düşük ol mak tadır.31 Özgüven ve özsaygı, kadınların başarı konusunda zorluk çekmelerindeki temel sorunlardır. Güvensizlik bizi kıskançlığın (çekememezliğin) karanlık sularına çeker. Erkeklerin prob lemsiz işleyişini görünce, ağabeylerinin dizginsiz özgürlüğünü kıskanan kızlar gibi, erkeklerin ne kadar "şanslı," kendimizin de ne kadar "şanssız" olduğunu düşünm ekle yetinmeyi daha kolay buluruz. Kendimizi gizlediğimiz için, başkalarında o kadar hayran olduğumuz becerileri ve özgüveni kazanma konusunda hiç bir şey yapma ihtiyacı duymayız. Ama aynı zamanda da rekabet etmek isteriz. Otuz yıl önce psikiyatrist Clara Thompson, kendimizi daha az değerli his setmem ize neden olan atmosferiyle rekabetçi bir kültürde ya şama konusunda kadınların gerçekten de dezavantajlı ol duğuna dikkati çekmiştir. Böyle bir ortamda erkeklere yönelik rekabetçi tutumlar kaçınılmazdır. Yine de Dr Thompsoıı'un da uyardığı gibi, çekememezliğin algılanıp, görülm esi ve tam ola rak kavranması gerekir; çekememezlik, kadının bağımsızlığı için çok daha belirleyici olan bir şeyi (kendi içimizdeki becerisizlik duygularını) gizleyen bir örtü olabilir. Güven ve güç kazanmak istiyorsak, bu duyguların doğrudan doğruya ele alınması gerekir:32 Tanıştığımızda genç bir avukat olan Vivian Knovvlton, kendisini engelleyen ruhsal sorunlardan habersiz olmasına yol açan kısır bir döngü içindeydi. 135
"Şu anda yaşamımda olan biten konusunda şaşkınım," diyor. Califorııia, Berkeley’deki ahşap çatılı güzel evinin oturma odasındaydık. "M aaşım iyi ve hukuk alanında çalışm ak hoşuma gi diyor. Problem şu: kendimi iyi hissetmiyorum. Her gün başımın üstünde asılı duran bir tür kaygı bulutuyla işe gidiyorum. "Üç yıl önce işe ilk başladığımda, her sabah neşeyle uya nırdım. Çantamı kaptığım gibi otobüsü yakalam ak için sokağa fırlardım. "Bir yıl sonra işler sarpa sarmaya başladı. İşi iyi kıvırdığımı sanıyordum, ama şimdi geri dönüp bakınca, bunun nedeni, bana verilen işleri iyi yapmamdı. Mutlu bir sincap gibiydim. Ne zaman bir angarya iş olsa, mutlaka üstümde kalıyordu." Vivian, işe yeni başladığını ve bunun bir tecrübe olduğunu düşünerek, avukatlık bürosundaki kıdemli iş arkadaşlanna karşı kendini pek ortaya koymuyormuş. (O kim ki yirmi yılı aşkın bir süredir avukatlık yapan insanlara meydan okusun?) İkinci yıl içinde, yeteneklerini ortaya koymadığını kabul etmeye başlar. "Toplantılarda suskun puskun oturuyor, görüşlerimi dile getirmekte çok ürkek davranıyordum. Ama bir başkası yar dıma ihtiyaç duyduğu zaman heyecan verici bir şekilde ko nuşkan oluyordum." Vivian'm bürosunda bir başka hanım vardır. "Natalie ina nılmaz ölçüde kendinden emindi. Kendimi onun kalıbına dök mek istiyordum. Hatta onun o kaba, cırtlak sesini taklit ettiğimi farketmiştim. Çılgmcaydı. Sanki kimlik duygumu kaybetmiştim ve yakayı sıyırmak için bir başkasının mizacına, tavırlarına tutunuyormuşum gibi hissediyordum."
"Neden Erkekler İçin Bu Kadar Kolay?" Vivian, onunla aşağı yükan aynı dönemde işe alınan iki genç adam konusunda çelişkili duygulara sahiptir. "Paul ve Hurf,
136
başladıkları andan itibaren kendilerine yer açm aya başladılar. Paul, vergi işlerine daldı, bu, firmanın o güne kadar hiç il gilenmediği bir konuydu. Bu Paul'ü durdurmadı. Bu konuda birşeyler öğrendi ve bu alana el atmaları için Hodgkins ile Pearl'i ikna etti." Paul'un ilk adımı atma hevesi Vivian'ı çileden çıkarır. "Bü royu, iş dünyasındaki kendi kişisel harekatı için bir operasyon üssü olarak kullanıyor gibi," diyor acı acı. "Firmaya, hatta ada lete bile aldırış etmiyormuş gibi bir duyguya kapılıyorsunuz." Vivian için Hodgkins ve Pearl, erişkin insanın eşdeğeri olur. Bir yandan patronuna karşı başkaldırı hissederken, öte yandan da başkaldırmak zorunda olmayan, "büroyla" ilgili olarak kendi tavrını koyabilecek bağımsızlığa sahip olan Paul'ü kıskanır. "Patrondan" korkmayan Paul, çok daha yenilikçi ve özyönelim lidir ve bu nedenle firma için çok daha değerlidir. Hurf, Paul kadar küstahça saldırgan değildir, ama o da Vivian’ı paniğin kucağına atacak türdçp kişisel risklere atılır. "Hurf'un istediği mahkeme salonuydu," diyor. "Firma ge nellikle bu kadar deneyimsiz birisinin firmayı mahkemede tem sil etmesine izin vermez. Ama Hurf inat etti. Sürekli ısrar edip duruyordu. Bir süre sonra onun adına utanır olmuştum." Genelde kadınlar, birlikte çalıştıkları erkeklerin "duyarsız” ve "küstahça atılgan" olduklarını düşünm e eğilimi gösterir. Yine de Vivian, herkesin erkeklerin saldırganlığını benimsiyor gibi gözüktüğünü farketmiş. "Hurf kıdemli iş arkadaşlarına her yönelişinde, istediğini almak için bir öncekinden daha iyi bir gerekçesi oluyordu. Sonunda bir toplantıda istediğini aldı." Hurf, mesleğe giren birçok kadının, ürkütücü bulduğu bir şeyi yapar. Onaylanmama veya Tanrı korusun, reddedilme ris kini göze alarak, Hodgkins ve Parl'ın iki haftalık yönetici top lantısında herkesin önünde ayağa kalkıp kendini satar. "VVilkinson davası tam bana göre," der. Daha sonra kayınbiraderinin
137
ne kadar manik-depresiv olduğunu, bu hastalığın biyokimyasal özellikleri konusunda bilgi sahibi olduğunu, ayrıca psikotik olaylarla ilgili davalardaki kamu haklarına ilişkin emsal da vaları çok iyi bildiğini anlatır. Kişisel uzmanlığını ortaya koy duktan sonra,
mahkemede VVilkiııson'un avukatlığını üst
lenmesine izin verildiği taktirde Hodgkins ve Parl'm kazançlı çıkacağını söyler. "H urfun hakkını yiyemem," diyor Vivian. "îşi kendi ça basıyla aldı, mahkeme salonuna kendi çabasıyla girdi. Yaptığı şey konusunda kusursuz ölçüde yürekten ve samimiydi. Ama böyle şeyler olduğu zaman, neden bulunduğum yerde say dığımı merak ediyorum. Her nasılsa, farkedilmediğim duy gusuna kapılıyorum."
"Bu bir Haksızlık!" Adalet, daha doğrusu adaletsizlik kadınlar için merkezi bir sorun olduğundan, "adalet" konusu, yetersizlik duygularını sa vunmak (ve gizlemek) için bir mekanizma olarak kolayca kul lanılabilir. Ailesinden gördüğü negatif davranışlar konusunda saplantılı olan en küçük çocuk gibi, kadınlar da, tarihsel olarak maruz kaldıkları adaletsizliği daha fazla negatif muamele gör mekten sakınmak için bir duvar olarak kullanıyor. Mağduriyet duygusuyla tecrit edildikleri için, tuzakta kalırlar. Dayak yiyen kadınlarda olduğu gibi, bir negatif pekiştirme sistemi dev rededir. Bu acı verici bir döngüdür. Nesnel, klinik anlamda ka dınlar kendilerine erkeklerden daha az güvenir. Özgüvene yol açan ruhsal ayrılığı başarmamıza engel olan bir tarzda ye tiştirildik. Kültürel açıdan bu bir gerçeklik olabilir, ama ka dınlar için burada durmak kendini yenilgiye mahkum etmek demektir. Yine de birçok kadının vazgeçtiği nokta burasıdır.
138
"Hukuk fakültesinde ilk beşe girip de şimdi burada oturup onların yazdığı raporların tozuna bulanm am , onların davaları için araştırma yapmam haksızlık," diyor Vivian. "Hukuk fa kültesinde üç yıl boyunca özünde hiç bir sosyal hayatım ol madan onca A'yı almak için o kadar çalıştıktan sonra şimdi bu rada sabahtan akşama kadar floresan lambasının altında eski kanunları okumak için saatler harcam am haksızlık." Olaylar, Vivian’m o güne kadarki yaşamını yöneten ku rallara göre gelişmiyor. Meslek yaşam ı, üniversitede A'ları alm ak için hiç bir zaman ihtiyaç duymadığı bir bağımsızlık ge rektirmektedir. Kurallar gerçek anlam da değişmiştir. "Sanki büyük ve heyecanlı bir şey için yetiştirilm işim de (hukuk dün yası fethetmem için beni bekliyordu), şimdi bu korkunç hayalkırıklığıyla gerçeğe uyanmışım gibi, kendimi kandırılmış hissediyorum." Aslında Vivian, erkek meslektaşlarının yaptığı her şeyin "çabasız" olduğuna inanıyor. Erkeklere karşı rekabet ve çekememezlik hissediyor, ama aynı şeyi kıdemli kadın avukat N atalie’ye karşı da hissediyor. Sanki "onlar," başarı kazanma konusunda onun sahip olmadığı bir şeye sahipler. Çağdaş kadın psikolojisindeki en sinsi tuzak bııdıır. Vivian, içindeki en acı verici duyguları (sahip olmaksızın özgürleşemeyeceği gerçek öz güven ve özsaygı geliştirmesine engel olan duyguları) ken dinden gizlemek için kültürel dezavantaj duygusunu kullann/or. Kadınlar, bağımlılık ihtiyaçlarını, bu ihtiyaçların normal ve sağlıklı olduğu gelişim evresinden çok sonraları bile ko rumaktadır. Başkalarından habersiz (ve daha da kötüsü, ken dimizden habersiz), bağımlılığı içim izde bir autoim mune has talığı gibi taşıyoruz. Bunu, anaokulundan üniversiteye, m esleğimize ve evliliklerimize taşıyoruz. Ice Maiden'in kal bindeki gümüş tabak gibi, kocalarım ızla, arkadaşlarımızla, hatta çocuklarımızla olan ilişkilerim izin derinliklerinde ba
139
ğımlılık yatıyor. Çoğu zaman (birçoğumuz için her zaman), kendi ayaklarımızın üstünde durmak istemeyişimiz dikkati çek miyor, çünkü bizden beklenen bu. Kadınlar ilişki yaratıklarıdır. Beslerler ve ihtiyaç duyarlar. Yıllarca, bize bunun doğa olduğu söylendi. Ve bunun bizi sakatlamasına rağmen, sorgulama gereği bile duymamışız.
140
Dördüncü Bölümün Notları: 1. Laura Carper, Detroit'teki Mayflower Nursery Playcenter’in di rektörüdür. "Ana Okulunda Seksizm” başlıklı makalesi. Har per's'in Nisan 1978 sayısında yer almıştır. 2. Amerika Kızlar Kulübü'nün görevi, altı ila yirmi bir yaş arasında olan ve düşük gelirli ailelerden gelen genç kızlara kapsamlı sos yal ve eğitim hizmetleri vermektir. Son zamanlarda teşkilat, kül türümüzdeki kızlann, geçmişe göre bağımsızlık yönünde daha çok yardım almadıklan gerçeğine dikkati çekmiştir. New York Times'ın Ocak 1979 sayısında yer alan "The Plight of US Girls" başlıklı makalede Edith Phelps’in söylediklerine atıfta bu lunulmaktadır. 3. Elisabeth Douvan, Amerika'daki ergenlik çağındaki kızların ruh sal yaşantısına ilişkin verilerin toplanmasına önemli katkıda bu lunanlardan birisidir. Burada sözü edilen sonuç, 14-16 yaş gru bundan 1045 erkekle 11-18 yaş grubundan 2005 kız arasında yapılan derinlemesine bir karşılaştırmaya dayanmaktadır. Araş tırma, 1966 yılında Douvan ve Joseph Adelson imzasıyla ya yınlanan The Adolescent Experience adlı kitapta ayrıntılarıyla an latılmıştır. Yazarlar, yaşı ilerleyen kızların, bağımlılık ilişkilerinde daha usta ve mantıklı bir yapı kazandıklarına dikkati çekiyor. On bir yaşındaki bir kız, ebevyenlerin kurallarına uyulması ge rektiğini savunacaktır, çünkü "kurallar çocuklara yardım eder," buna karşılık on sekiz yaşındaki bir genç kadın, boyun eğme ih tiyacını, "ailesi için kaygılanmak istemediğini" söyleyerek us sallaştırır. 4. İlgili veriler, Journal of Pedintrics'ie (1956), N. Bayley imzalı "Growth Curves of Height and Weight by Age for boys and Girls,
141
Scaled According to Physical maturity" başlıklı makalede bu lunabilir. (Kız çocukların, sözel, algısal ve bilişsel (kognitiv) açı dan erkek çocuklardan daha becerikli olduğu, çocuk psi kolojisinde uzun süredir bilinen bir olgudur.) 5. Elenor maccoby, son zamanlara kadar Standford Üniversitesi Psi koloji Bölümü başkanıydı. Cinsler arası farklılıklar alanındaki başta gelen uzmanlardan birisi olan Maccoby, Standford'da çocuk gelişimi üzerine yıllarca süren bir araştırma programını yü rütmüştür ve özellikle de cinsler arasında zihinsel işleyişteki fark lar üzerine yaptığı çalışmayla taktir toplamıştır. Standford'dan Carol Nagy Jacklin ile birlikte kaleme aldığı TIte Development of Sex Differences adlı kitabı, 1966 yılında yaymlanışmdan itibaren, pkisoloji bölümlerinde önemli bir kaynak olma özelliğini ka zanmıştır. Kitap, erkekle kadın arasındaki psikolojik farklılıklara (saldırganlık, bağımsızlık, kaygı, analitik çalışma yapma yetisi, vs) ilişkin 1400'den fazla referans içeren açıklamalı kaynakçalı önemli bir kaynak kitaptır. Her bir referans, yapılan bir testin öze tini ve sonuçlarını kapsamaktadır, böylece çok geniş kapsamlı bir bilgi sunulmaktadır. 6. Erkeklerin kızlardan daha fazla bağımsız davranış sergilemesi ve ergenlikte bağımsızlık farkının artması olgusu tam olarak bi linmektedir. Bunun nedenleri halen araştırılmaktadır; mevcut bul gular çelişkili ve tartışmaya açıktır. Erkeklerle kızlar arasında ba ğımsızlık konusundaki gelişim farklarına ilişkin bu teori, Judith Bardwick ve Elizabeth Douvan tarafından "Ambivalence: The So cialization of Women" başlıklı makalede özenle geliştirilmiştir. Bu makale, Vivian Gomick ve B.K. Moran tarafından derlenen ve 1971 yılında yayınlanan Women in Sexist Society adlı kitapta yer al mıştır. 7. Kağan ve Moss, 44 erkek ve 45 kız üzerinde, 1929'dan 1954'e kadar süren bir araştırma yapmıştır. Araştırmada, kadınlardaki
142
bağımlılığın, yirmi beş yıllık dönemin tamamı içinde daha yük* sek olduğu ortaya çıkmıştır. Aslında, Kadınların, çocukluktaki, ergenlikteki ve erişkinliğin ilk dönemlerindeki bağımlılık dav ranışları arasındaki ilişki (korelasyon), araştırma konusu diğer davranış boyutlanndakinden çok daha yüksek çıkmıştır. Fazla bağımlı kızlar sonrasında fazla bağımlı kadın, az bağımlı kızlar ise az bağımlı kadın olmuştur. 8. "Aşırı Yardım ve Kızların Sakatlanması” başlıklı bölümdeki an nelerin kız ve erkek çocuklara nasıl davrandığına ve tepki ver diğine ilişkin kıyaslamak veriler, Michigan Üniversitesinden Lois YVladis hoffman tarafından kaleme alınan alanda yapılan araştırmalara ilişkin özet makalesinden alınmıştır. Bu makale, "Early Childhood Experiences and women's Achivment motives" başlığıyla Journal of Social Issues'te (1972) yayınlananmıştır. Bu ça lışma, hem kapsamı açısından, hem de lois Hoffman'ın kurduğu ilişkiler ve vardığı sonuçlar açısından son derece inandırıcı ol masıyla dikkate değer bir çalışmadır. 9. The Psychology of Women'da Judith bardwick, kızlardaki gü vensizliğe ilişkin bir dizi araştırmadan söz eder. 1960 yılında Cmdall ve Robson, üç-beş ve altı-sekiz yaş grubundan çocuklar üzerinde yapılan araştırmaları ele almıştır. Kızlar, işlerinde gü venden yoksundur ve yetişkinlerden yardım ve onay bekler. Araştırmacılar, erkek çocukların büyüdükçe, daha önce başarısız oldukları işlere geri dönme eğilimi gösterdiklerini, buna karşılık kızların tekrar başarısız olma olasılığı nedeniyle geri çekilme eği limi gösterdiğini yazıyor. 1962 yılında Tyler, Raffetry ve Tyler, ana okulundaki başarıdan ötürü taktir toplama eğilimi gösteren kızların, ayrıca sevgi ve şef kat alma konusunda da daha çok çaba gösteren kızlar olduğunu gösteren araştırmalar rapor etmiştir, ilkokul çağında başarılı olmak için en çok çalışan kızlar, ayrıca onay kazanmaya da daha
143
çok hevesli olduğu gözlenmiş. Başarıyla sevgi ve/veya onay ka zanma arasındaki ilişki erkek çocuklar için anlamlı çıkmamış. Bir çok psikolog, kızların başarıyla ilgilenmelerinin temel nedeninin, bunu sevgi ve onayı güvenceye almanın bir yolu olarak görmeleri olduğunu, buna karşılık erkeklerin başan için başarı -veya ustalık için ustalık- istediklerini söylemektedir. 10. Bardwick, birinci ila üçüncü sınıftaki kızların güvensiz olduğunu ve başarısızlık beklediğini, buna karşılık erkeklerin başarı bek lediğini gösteren ve Crandall, Katlovsky ve Pretson tarafından ya pılan bir araştırmadan (1962) söz ediyor. En azından bu ça lışmada, kızlardaki güvensizlik, zekayla birlikte artıyor. Erkekler, kendilerine ilişkin beklentileri konusunda daha gerçekçi olmakla kalmayıp, daha yüksek standardlara ve sonuçta başaracakları şeyi kaderin veya başkalarının değil, kendilerinin başaracağı inanana da sahiptir. 11. Yukarıda anılan Lois Hoffmann'm makalesinden alınlı (bakınız Dipnot 8). italikler bana aittir. 12. Dr. moulton, 1976 yılında, Amerikan Psikanaliz Akademisi ile Amerikan Psikiyatri Demeği'nin ortaklaşa düzenlediği toplantıda sunduğu "Psikanalizde Yirmi yıllık Gelişmeler" adlı makalesinde, bu "iyi kız" sendromundan ve buna yol açan iç ruhsal süreçlerden söz etmiştir. 13. Hilde Bruch bunu People tarafından 26 Haziran 1978 tarihinde ya pılan bir röportajda söylemiştir. Anne kız ilişkilerine ve anoreksia ile ilgili çarpıcı malzeme, Dr. Bruch’un Eating Disorders adlı ki tabında bulunabilir (New York: Basic Books, 1973). Bruch, Fin landiya'da yapılan ve anoreksi hastaların annelerinin, cinsel tep kilerinde ketlenmiş, evliliklerinde de doyumsuz olduklarını gösteren bir araştırmadan söz ediyor. Bu anneler genellikle zeka testlerinde yüksek puanlar almıştır, ancak eğitimleri, statüleri ve işleri çoğu kez kapasitelerinin altındadır. Bu çalışmayı yapan
144
araştırmacılar, kendi zihinsel (entellektüel) yeteneklerini kul lanma konusunda engellenen bu kadınların, anoreksik çcc\,v dünyaya gelinceye kadar kadere boyun eğdiklerine ve çocuğa kendi hayalkınklıklarını dengeleme görevi verdiklerine inanıyor. Bu anneler, çocuktaki bütün bağımsızlık eğilimlerini boğarak, sa dece pasifçe alan bir çocuğu benimseyebilmektedir. Kızlardaki fi ziksel ergenlik, engel olamadıkları bir bağımsızlık ifadesi olarak bu annelerde korku ve panik yaratmıştır. 14. Martin Seligman, Helplessness (1973). Follingstad’ın alıntılan. Kuzey Carolina Üniversitesinde kendisiyle yaptığım bir gö rüşmeden alınmıştır. 15. Kızlar kasıtlı olarak acıklı bir renksizliğin, şekilsizliğin, tanımsızlıgm peşinde koşarken erkekler, katılıma ve hedeflere yö nelik tam bir arayışa girer (her şey bir yana, geçin; sağlamak zo rundadırlar). Peki kızlar neden renksiz kalır? "Evlendikleri erkeğin ilıtiyaçlanna uyum sağlamak için kişisel kimliklerinde akışkan ve kalıba dökülmeye elverişli kalmak zorundadırlar," diyor Elizabeth Douvan "Sex Differences in Adolescent Character Process" başlıklı makalesinde (Merili-Painter Quarterly, 1957).Bu yapının, "kültürümüzdeki kızların çoğunluğu tarafından şu veya bu ölçüde hissedilen güçleri yansıttığını" söylüyor. Ne yazık ki yetişkinlik çağında aynı kendini tanımlama korkusu nevrotik ola rak değerlendirilmektedir. 16. Michigan Üniversitesindeki kız öğrencilerle görüşen Judith,Bardvvick, kızların, gösterdikleri bağımsızlıkla birlikte oldukları er keklerle ilişki tarzları arasında bir tutarsızlık olduğunu farketmiş. Kadınların kendilerini bağımsız algılama konusunda yoğun bir şe kilde güdülendiklerini söylüyor. "Kendi yaşamlarını ka zanmaktan, yalnız yaşamaktan, vb. söz ediyorlar. Görüşmenin bu noktasında genellikle erkek arkadaşla veya kocayla ilişkilerinin '50-50' olduğunu, ilişkide kimsenin egemen taraf olmadığını söy
145
lüyorlar. Ama bir süre sonra arkadaşlarının erkekliğini ve başarılı özelliklerini anlatırken genellikle, ya karar aşamasında son sözü erkeğin söylediği, ya da kızın böyle olmasını arzuladığı ortaya çı kıyor, bu nedenle ya erkeği buyurgan olarak algılıyor, ya da nihai karar
makamı
konumuna
yerleştiriyor."
(Psychology
of
Women'dan) 17. Altmışların başlarında Stanford Üniversitesi İnsan Sorunları Araştırma Enstitüsünde Majorie M. Lozoff, partnerleriyle iliş kilerinin kişisel özerklik duygusunu nasıl etkilediğini belirlemek için 49 "yetenekli kolejli kadın" üzerinde bir araştırma yapıyor. Kariyer yönelimli annesi olan kızların, yaşamın erken bir dö neminde çeşitli yetenekler ve ilgiler geliştirme eğilimi gösterdiği ortaya çıkıyor. Ancak araştırma ömeklemindeki kadınların çok azının annesi kariyerle aileyi birleştirmiştir. Lozoff, bu kadınların, "kişisel açıdan özgün ve çoğu kez sorunlu bir tarzda başa çıkmak zorunda kaldıkları yabancı güçler olarak algılanan hırs ve ye teneklerle mücadele ettiklerini" farkediyor. Lozoff'un bu araştırmayı özetleyen "Fathers and Autonomy in Women" başlıklı makalesi, Women and Success (1973) adlı kitapta yayınlanmıştır. 18. Sanatçı Miriani Schapiro (bkz. Bölüm II), bu görüş bölünmesinin (etkili baba, etkisiz anne) kendi üzerindeki etkisini anlatıyor. Bir çok kadın gibi Miriam da bu çatışmayı, yine sanatçı olan ba basıyla özdeşleşerek çözüyor. "Bugün her ne kadar sınırlarını aşma çabasından ötürü anneme hayran olsam da," diye yazıyor, "çocukken bu sınırların çok iyi bilincindeydim. Annemin dünya görüşü bir "dünya" görüşü değüdi; o evde 'içerde' yaşıyordu." Ekonomik buhran annesini bir mağazada çalışmaya zorlayınca bunun Miriam üzerinde yapıcı bir etkisi oluyor. "Ne zaman ki 'gerçek' ('dünyalık') bir işi oldu, o zaman içimde anneme daha önce babama ayırdığım bir yer verdim; ama hl dünyada olmak, iz
bırakmak için erkek olmak gerektiğine inanıyordum." (Bu alıntı, Working It Out adlı eserden yapılmıştır (1977)). 19. Working It Out 'tan alıntı. 20. Ruth Moulton imzalı "Çifte Hayatlı Kadınlar" başlıklı makaleden alıntı. Moulton, babayla ilişkideki çözülmemiş bir çatışmanın, bir çok kadının, yaşamlarının tamamı boyunca erkeklerin desteğini aramasına neden olduğunu göstermiştir, işlerinde kocalarından yeterli desteği almayan kariyer kadınlan, yani, aşın destek ih tiyacı olan kadınlar, üretebilmek için ihtiyaç duydukları "con sensual validation" kazanmanın bir yolu olarak, başka erkeklere yönelmekte ve çoğu durumda aynı alanda çalışan erkeklerle iliş ki kurmaktadırlar. 21. "Women with Double Lives"te verilen durum tariçelerinden. 22. De Beauvoir'nm yaşamı boyunca yazılan bir dizi otobiyografiden ilki olan Memories of a Dutiful Dnughter'dan alıntı. 23. ^’’Yetenekli kolejli kadmlar’a ilişkin yukanda anılan çalışmasında Majorie Lozoff, "süper becerikliler" dediği bir grup kadını ortaya çıkarmıştır. (Kuşkusuz Simode de Beauvoir de böyle de ğerlendirilirdi.) Lozoff, "süper beceriklilerin" babalarının, "soğuk, disiplinli ve kusursuzcu" olduğunu söylüyor. Kızlarının ku sursuz olması yönündeki istekleri, "birçok durumda narsizmle sulanmıştır. Genç kadınlar, alabildikleri bir parça sevgiyi kay betme korkusu nedeniyle babalarına başkaldırmaktan kaçınıyor gibidir." 24. Hortense Calisher tarafından kaleme alman Herself (1972) adlı otobiyografik çalışmadan. 25. Central Park West’teki dairesinin oturma odasında Ruth Moulton'a, kızların annelerininkinden farklı bir yaşam sürme ka rarının birçok anneyi tehdit edip etmediğini sordum. Şunları söy ledi: "Sanırım açık veya örtülü yollardan kızlarının cesaretini kıran annelerin sayısı, kızına ’Senden çok memmunum; senin
ır
yaptığını yapmış olmayı isterdim' diyen annelerinkinden çok daha fazla." Daha sonra, altmışlarında feminist bir psikanalist olan Moulton kendi hayatından bir örnek verdi. "Annem mü zisyendi. Piyanist olmak istemiştim ama yeteneksizdim. Annem de ilerlemediğime inandığı için piyano derslerini kesmemde büyük bir rol oynamıştı. Bilim dersleri almaya başlar başlamaz, hiç çaba harcamadan sınavlardan A almaya başlamıştım. Babam bir bilim adamıydı, bu nedenle yönelmem gereken yol buydu. Annem ilk önce itiraz etmemişti, ancak daha sonra tıp fakültesine gitmemden tedirgin olmuştu. Ya evlenemeyeceğime ya da ev lensem bile kocamla çatışmaya ve rekabete girişeceğime ve ço cuklarımı gereğince yetiştiremeyeceğime inanıyordu. O kendi adına, çocukları okuldayken evdeki birkaç müzik dersinin dı şında hiç bir şey yapmamıştı, bu nedenle bu iş bizimle geçireceği zamandan çalmıyordu, bu da onun için kabul edilebilir bir şeydi. Ama nasıl hem doktor olup hem de çocuklarımla olabileceğimi anlayamıyordu; bunu tehlikeli buluyor ve cesaretimi kırmaya ça lışıyordu." 26. Psychology Today'in Kasım 1978 sayısında yayınlanan "The Sexes Under Scrutiny: From Old Biases to New Theories" başlıklı ma kalede tanımlanmıştır. 27. Kadınlar ve özgüvene ilişkin psikoloji literatürünü inceleyen Ellen Lenny, ne kadar iyi yaptıkları konusunda destek al madıkları zaman kadınların ne kadar debelendiğini gösterer çe şitli araştırmalardan alıntı yapıyor. ("Women's Self-Confidence in Achievement Settings," Psychological Bidltein, 1977.) 28. Schwartz ve Clausen tarafından yapılan bu araştırma, yukarıda anılan makalede anlatılmıştır (Schwartz, S.H. ve Clausen, G.T., "Responsibility norms in Helping in an Emergency," Journal of Personality and Social Psychology, 1970), 29. Half the Human Experience: The Psychology of Women'de yayınlanan
148
araştırmalara göre kadınlar, belirsizlik içeren durumlarda yar gılan konusunda tutucu olma eğilimi göstermektedir. Öte yan dan çok kesin (açık) gözüken durumlarda ise "karşı-fobik bir ce saretle hareket ediyor gibidirler," böylece aynı kadınlar bu tür durumlarda son derece arsız ve buyurgan olmaktadır. 30. The Development of Sex Differences (1966) adlı öncü çalışmasında Eleanor maccoby, bağımlılığın zihinsel (entellektüel) yetenekler üzerindeki etkisine ilişkin araştırmalara büyük yer vermiştir. "Ba ğımlı ve uydumcu olan birey, başkalanndan kaynaklanan uyanmlara yönelir," diye yazıyor. "Muhtemelen İçsel düşünme sü reçleri için bu uyarımları gözardı etmeyi güç bulacaktır. Analitik düşünme daha çok içsel süreç gerektiriyor gibidir; Kağan ve ar kadaşları (1963), bunun, global tepkiden daha uzun tepki sü releriyle ilgili olduğunu göstermiştir-.” J. Kagan, H.A. Moss ve I.E. Siegel, Basic Cognitive Processes in Children (derleyen J.C. Wright ve J.Kagan) adlı kitapta yer alan "The Psychological Significance of Styles of Conceptualization” başlıklı makalenin yazandır (Mo nographs of the Society for research in Child development, 1963). 31. Bu gözlemler, R. S. Wyer, M. Henninger ve M. Wolfson ta rafından yürütülen bir araştırmadan elde edilmiştir; "in formational Determinants of Females' Self-Attributions and Ob servers' Judgements of Them in an Achievement Situation," Journal of rersonality and Social Psychology (1975). 32. Clara Thompson, psikiyatri mesleğinde kadınların algılanış tarzınuı değiştirilmesinde yardımlan olan bir psikanalisttir. Eski makalelerini kapsayan ve ölümünden sonra yayınlanan On Women adlı kitabında, 19401ı yıllarda yaptığı içgözlemlerin bugün bile geçerli olduğunu görürsünüz. Şöyle yazıyor: "Bir kadın büinç düzeyinde kendi değerine inansa bile, eğitimin, ona karşı olan ay rımcılığın ve aşağılık duygusunu canlı tutan travmatik ya şantıların bilinçaltı etkileriyle başa çıkmak zorundadır." Washington-Baltimore Psikanalitik Enstitüsü'nün ilk başkanı, 149
Amerikan Psikanalizi İlerletme Birliğinin ilk başkan yardımcısı ve New York’taki Alanson White Enştitüsü'nün ilk idari direktörü olan Dr Thompson, toplumun kadım bağımlı olmaya nasıl teşvik "ettiğinin çok iyi farkındaydı. "Kadın, kendisine sevgi ilişkisi denen kalıcı ilişkiden başka hiç bir güvence sağlamayan bir kül türde yaşamaktadır. Nevrodik sevgi ihtiyacının, bağımlılık iliş kisinde güvence kazanmanın bir mekanizması olduğu bilinmektedir...Kadındaki sevgi ihtiyacının erkekten fazla olması durumunda bunun, bağımlılık yaratan kültürel bir ortamda gü vence kazanmanın bir aracı olarak yorumlanması gerekir. Se viliyor olmak, tıpkı erkeklerde olduğu gibi kadınların da doğa! ya şamının bir parçasıdır, ama bu ayrıca kadının zorunluluğu ve mesleği de olur. ” (İtalikler bana aittir.)
150
Beşinci Bölüm
K Ö R ADANIŞ Evliliğin beşinci yılı. Başından itibaren am acım , kocamın, ken dimi dünyada emniyette hissettmemi sağlayacak bir düzeyde çalışm asını sağlamaktı. Onun başarısı benim haşarımdı; ama onun başarısızlığı onun kendi başarısızlığıydı. Bu, adil olmasa da net bir düzenlemeydi. Bu tutumu hiç sorgulamadım, aslında hiç görmedim. 1967 yazında, kocam uzun süredir arzulanan ilk makale yazma görevini alınca, onun başarısına yönelik hırsım tır manışa geçti. Atlantic Monthly, yükselen gıda maliyetleriyle, ulusal markaların reklamı için harcanan ve faturası reklam için para ödediğinden habersiz tüketiciye çıkarılan para miktarı arasındaki ilişkiyi araştırmasını istiyordu. Ortaya çıkacak m a kalenin yayınlanması konusunda hiçbir garanti olmamasına rağm en, A tlantic'in projeyi onaylaması, Ed'e devam etme gücü vermişti. O yaz iş saatleri dışındaki zamammı araştırma yaparak ve makaleyi hazırlayarak geçti. Bu gelişm eler beni çok he yecanlandı! mış (bunun büyük ve görkemli bir geleceğe yol aça cağını düşünmüş olmalıyım) yeni katiplik ve editörlük rolümde enerji dolu olduğumu hissetmiştim. N ew York sıcaktan kav ruluyordu, ama sıkıntılı küçük dairem izde dökülen ter, sağlıklı bir arınma gibiydi. Artık başarısızlık ve hayal kırıklığı denen zehir uzaklarda kalmıştı. Ed işten döner dönm ez yemeğini ha zırlıyordum . Sonra da çocuklan parka götürüp hava kararana
151
kadar orada kalıyordum. Sekiz buçuk veya dokuzda çocukları banyoya sokup yatırdıktan sonra, yemek odasına geçip Ed'in yazdıklarını düzeltiyordum. Cümle yapısı ve anlatım netliği açısından başkalarının yazılarını okumak M ademoiselle'de öğ rendiğim bir şeydi. Annelik ve ev işleri konusunda kendi küçük denemelerimi yazmaya başlamıştım, ama Ed’in ele almaya ça lıştığı büyük fikirler (hükümetle, endüstriyle, filizlenen tüketici hareketleriyle ilgili fikirler) karşısında dehşete kapılıyordum. Ed'in düşüncelerindeki bulanıklıkları görüp netleştirilmesi ge reğine dikkati çekebiliyordum , ama konu hakkında pek bir şey bilmiyor ve böylcsine karmaşık konuları ele almak için ekstra bir şeye -üniversite eğitim i? daha büyük beyinler? erkek olarak doğmak? - ihtiyaç olduğuna inanıyordum. Elbette sorunum kısm en henüz yirmi dokuz yaşında ve ga zete okuma alışkanlığı geliştirmemiş olmamdı. Birasını yu dumlarken gazetelere göz atan her inşaat işçisi, ekonomi ve po litika konusunda benden çok şey biliyordu. Her nasılsa, bu konular kendi kişisel yaşam ım la ilgili gibi gözükm üyordu. Ül keyi kim, neden ve nasıl yönetiyordu; para neydi ve nasıl ku l lanılıyordu: bunlar, üç küçük çocuk annesi olan ve kendi ve ço cuklarının refahı için bir başkasının çabalarına güvenen bir kadir, için hayati şeyler değildi. Kadın hareketi başlamıştı, ama bu hareket kadının kendi sorumluluğunu daha çok üstlenmesi gerekliği görüşünü vurgulamıyordu. Bu daha çok, kadına belli şeyler (geleneksel olarak, alıkonan meslekler, eşit ücret, şimdiki ve gelecekteki yaşam larında söz sahibi olmak gibi) verilmesi ge rektiği yolundaydı. Buradaki çelişki, daha çoğunu istemeye baş lamamıza rağmen, bunu başkalarından (temelde erkeklerden) -iüdemeyi sürdürmemizdi. Sanki kadınlar ergenlik dönemine girmişti: özgürlüğü istiyor, ama bununla birlikte varolan so rumluluğu istemiyorduk. Kesinlikle istemiyorduk.
152
Elbette istediğimizi sanıyorduk. Ed’le yeterli paramızın hiç olmaması, çözm ek için bir şeyler yaptığıma inandığım bir so rundu. Peki ne yapıyordum? Ona yardım ediyordum. Onun daha iyisini yapabilmesi için, yolu açm ak ve öz-imajını des teklemek. Serbest makale yazarlığı gibi olası yeni bir kariyer, bir ekonomi dergisindeki yıllık 7500 dolarlık kısır işten bir kur tuluş yolu gibi gözüküyordu. Bunun, Manhattan'da yaşayan beş kişilik bir aile için çok yetersiz olduğu açıktı; ama elbette Ed birşeyler yapmadığı sürece, bir çıkış yolu da gözükmüyordu. Toplum un, çocuk büyütme sorum luluğunun tamamını yük leyerek kadını içeri tıktığı bir gerçek. Bebeklere bizden baş kasının bakam ayacağı yolundaki ürkütücü bilgiyle ayağından bağlı, kendi evim izde tutsak olmuştuk. Ed'in, daha yüksek, daha kazançlı bir düzeyde çalışması için başlattığım kam panyanın başlarında kreş yoktu. Kuşkusuz, çocuk bakıcısı ayar layıp buna para ayırmak çok zordu. Ama dönüp bakınca, ya pabileceğim şey/er olduğunu görüyorum. Zaten sonunda yapm am gerektiği gibi, oturup bir plan hazırlayabilir, aşağıdan başlayıp çalışabilirdim . Eylemsizliğimin nedeni kreş yokluğu d e ğ ild i.. Gerçekten kendi sorumluluğumu üstlenmek is temiyordum, bu nedenle başlamak için hiçbir şey yap mıyordum . Yirmi dört yaşında bağımsızlıktan kaçmıştım ve şimdi bağımsızlığı istemek için hiçbir nedenim yoktu. İçten içe, hâlâ gözetilm ek, bakılm ak istiyordum, buna karşılık çok ça lışmaya ve ürkütücü bir kadere razı olmaya hazırdım. Aslında köle olmayı istiyordum. Elbette böyle düşünmek ikimizin de hoşuna gitmiyordu. Çağdaş ve aydın olduğumuzu düşünmeyi tercih ediyorduk. Ben, ham ilelik dönem inde çıkaran ve korktuğu zaman bayılan mızmız bir kadın değildim. Fobik semptomlarım ortadan kalk mıştı. Evlilik bana güç vermişti. Dört yaşın altında üç çocuğa, eve bakacak, yem ek yapıp çamaşır yıkayacak ve senatörleri ara-
153
yip Ed için randevu alacak enerjim vardı. Sahte enerjim le onu desteklemeye, onun için bir tür alter ego olmaya yetecek enerjim vardı. İnandığım şeyse Ed'in o yaz yardımıma ihtiyacı olduğu, çünkü Atlantic M onthly projesi üzerinde sadece akşam lan ça lışabildiğiydi. Gerçekse onun korktuğuydu; başlamaktan (ba şarısız olabilirdi), senatörlerden ve kongre üyelerinden gö rüşm e istemekten (hayır diyebilirlerdi) yeni ve daha meydan okuyucu bir düzeyde, yeteneklerini sınavdan geçirecek ve en görkemli fantazilerini yerle bir edebilecek bir işte çalışmaya baş lamaktan korkuyordu. Kendi içimdeki şeytanla yüzleşmediğim için, o zamanlar bunu da görememiştim. Ed'in korkularının "gerçekçi olmadığını" düşünüyordum. Aynı zamanda da, Ed'e inandığımı, "yapabileceğini” bildiğimi düşünmek hoşuma gi diyordu. Büyük bir şevkle, Washington randevularının ta mamını bir öğlen sonrasında telefonla halledebilmiştim. "Kocam, Atlantic Monthly için gıda fiyatları konulu bir ma kale hazırlıyor," diyordum yardımcılara ve sekreterlere. Ken dimi etkili ve sakin hissediyordum. Basının gücüyle birleşmek cesaretimi kırmıyordu (senatörlerin kapıları anında sonuna dek açılıyordu), çünkü gerçekte bu benim değil, kocamın gücüydü. Kendimi güçlü ve etkili hissetmemin kesin nedeni, kocamın adına hareket etm em di; kendi imajım koruma altındaydı, kendi kişisel yeteneklerim sınava sokulmuyordu. Mükemmel bir idari sekreter olurdum: planlar yapar, ayrıntıları düzenler, ve diğer vatandaşın (patrom unum , koruyucumun) istediğini mut laka aldığını görüp mutlu olurdum. Kendi yaşamınızı ustanın eline bırakmak, son derece hayal kinci olabilir. Ö zerklikle birlikte varolan kaygıdan kaçmanın bir yolu olarak bu her zaman işe yaramaz. Ed'in, içki cümbüşlerine katılarak kendi hayal kırıklıklarını boşalttığı zam anlar çok olu yordu. Bu tür olaylar beni umutsuzluğun kucağına atıyordu,
154
çünkü bunlar kendi çaresizliğimi (ne kadar hassas olduğumu, bir şey yapma yetisinden ne kadar yoksun olduğumu, nasıl tam ve kısır bir şekilde bağımlı olduğumu) görm eme neden olu yordu. Ertesi sabahın çıplaklığında, perişanlık duygusuyla kırışık bulanık bir rahatlama duygusuna kapılırdım. Derinlerde bir yere ulaşılmış, yaşanan yalan ve bunun için harcanan enerji al gılanmıştır. Buruşan bornoz, bayat ekmek ve pis alkol kokusu, gerçeği tiksindirici bir şekilde bir an için görmemi sağlıyordu; evlilik yürümüyordu. Sağladığı emniyet ve koruma sahteydi. İkimiz de ayrı yaşamlarımızdaki temel sorunlardan kaçınacak şekilde davranıyorduk. Sanki heyelanla yuvarlanan kayalar gibi, bu kavrayıştan el bette panikle kaçıyordum. Bildik şeylerin eminliğini is tiyordum. Alkol cümbüşünü izleyen gün akşam a doğru, her ikimiz de buna sığmıyorduk: suçluluk, özürler, değişme ye minleri ve sonunda bağışlama. Dokuz yıl boyunca, yetişkin rolü oynayan evli bir çocuğun hayatını yaşadım. Çocuklarımı vaftiz ettirip aşılattım . Faturaları ödeyip işler zorlaşınca bankadan kredi alm ak için yalvardım. Temizlik yaptım , çocuk bezi yıkadım ve yukarıdaki tanrıçaları güldürecek zorluklara karşı durumu idare etmeye çalıştım. Tanrıçalar baksaydı bütün çabalarımın gerilem eci olduğunu gö rürdü, Bu çabaların tek amacı, kendi hapishanemin duvarlarını korumaktı. E vliliğe Sığın m ak Kadının evliliğe bakış açısı bunca yıl içinde pek değişmiş gibi gözükm üyor. Husbands and Wives adlı son kitaplanna kay naklık eden bir araştırmada Dr. Anthony Pietropinto ve Jac queline Sim aneur, birçok kadının evliliği hâlâ bir kale olarak
155
gördüğünü ortaya çıkarmış. Kadınlar, kocalarını seçerken prenslerini, yani onları sorumluluktan kurtaracak birisini bek liyor. İyi seks, kamçılayıcı arkadaşlık ikinci planda kalıyor. İçten yaşamın tehlikelerinin üstünde bir payanda verin, sadece orada oturmaktan mutlu olacaklardır. Araştırmadaki kadınların eğitim seviyesinin, aşka ve evliliğe yönelik tutumlarıyla pek ilişkili olmadığı gözlenm iş. Lisans üstü bir derecesi olan bir ev kadını, kocasını nasıl seçtiğini şöyle açıklamış: çünkü "onun yaşamının merkeziydim. Beni mutlu etmek için elinden geleni yaptı. İyi bir tedarikçi olabileceğini ve bana ekonomik güvence verebileceğini hissettim." (Bu anketteki kadınların birçoğu için ekonomik güvence erkekten bek lenenlerin başında yer alıyor.) Bir başka üniversite mezunu kadın, ağına düşürmeyi ba şardığı erkek için şunları söylüyor: "Hep en iyi dostum ol muştur, böyle de olacaktır. Bana aşık olup benim le evlenm ek isteyinceye kadar peşini bırakm adım .1 Güneyli bir kadın bana, evlenirken, "bu yoğun, romantik, seksi, heyecan verici, sevgi dolu ilişkiyi" istediğini anlattı. Ama sonunda beklentilerindeki romantik yanılsamayı görmüştü. "Çocuklarla emniyet içinde evde kalabilmeyi ve onun eve he yecan, sevgi ve macera getirmesini sağlamayı istiyordum." Bu kadınların tepkisinde çarpıcı olan, dile getirdikleri an bencilliğin derecesidir. Kadınlar sanki ne kadar sevildiklerinin kanıtını bulma saplantısına kapılmış gibidir. En önemlisi de, er keğin sağlayacağı bir güvence üzerinde hak sahibi olduklarına inanmalandır. Doktor avına çıkan bir kadın, bu tür hak iddialarına tipik bir örnektir. Doktor karılan, evlilikte "güvenceyi (güvenliği)" başka her şeyden daha çok istediğini söylemektedir. Ama sonunda bütün bu güvencelerle onlann geçimini sağlayan erkeklere karşı dile getirdikleri çatışma ve düşmanlık, sersem lctici bo
156
yutlara ulaşıyor. Doktorlarla evlenmeyi tercih eden kadınların gerçek yaşantılarına ilişkin bir anket (sonuçları M edical/M rs adlı bir dergide yayınlanmıştır) işin aslını ortaya sermiştir. Doktor karısı olmak sanıldığı, beklenildiği gibi bir şey mi? diye sorar dergi yüz bin abonesine. "Bu gerçekte beklediğiniz ve top lumun vaadettiği şey mi?" Bu acınası varoluşa tutsak olan kadınların anlattıkları sizden uzak olsun. "Bir doktor karısından, diğer kadınlardan daha çok şey beklenir, ama karşılığında pek duygusal destek veya olum lu geridenetim (feedback) verilmez," diye yakmıyor bir kadın. "Hiç bir şey için, hatta duvara çivi çakm ak için bile ko calarımıza güvenemeyiz." Maryland'lı bir doktor eşinin yaşadığı hayal kırıklığı, özel likle kullandığı italiklerde açıkça görülüyordu. "Hastalarına ayırdığı extra saatlerin maaşını veya statüsünü artırmadığını, ama ailesinden çaldığını, kendi hayatım için gerekli zamana sahip olm ama engel olduğunu, çünkü evim izi idare etmek ve üç çoçuğa bakmak için elimden gelen her şeı/i yaptığına ona an latamıyorum! "Üzücü olanı," diye yazıyor MD dereceli bir doktorla ev lilikten gazi olan yirmi dokuz yaşında bir kadın, "ondan ayrı, kendime ait bir hayat kurmaya zorlanmamdı." (Birçok kadın, kendine ait bir yaşam kurmaya "zorlanmanın," gerçekte iliş kideki bir hastalık işareti olduğuna inanmaktadır. Kocası ya şamındaki boşluğu doldurmayan ve ona hem varoluş nedenini hem de kendi gelişim sorunlarından kaçma olanağı sağlamayan kadın, kötü muamele görmüş demektir.) Doktor eşleri, evrensel gözüken bir dehşetle, kocalarının sağladığı ekonomik güvenceyle çok daha fazla özledikleri duy gusal güvence arasında ters bir orantı olduğunu keşfeder. "Ge ridenetim," "destek," "dostlar" ve "aile h a y a tı": anket, bütün bu alanlarda ev geçindiren doktorun, aldığı kadar vermediğini
157
göstermiştir. Aslında birçok doktor karısı, kocasının duygusuz ve kısıtlı bir insan olduğuna inanır. Kadının tersine onun, kendi varoluşunu canlandıracak "dış ilgileri" yoktur. Gerçekte hiçbir şey yapmaz. (Kendine ait ayrı bir varoluşu olmayan kadının, ko casının, yaşamının ondan ayn olan kısmından zevk aldığını kav raması olanaksız olmasa bile çok zordur.) Yaraya tuz basmak için, doktor koca evin çevresinde küçük bir demagog gibi ha reket eder. Dergi, vurduğu yerden ses getirircesine, "Kocanızın tadını çı kardığı 'Tanrı' statüsünden ötürü acı çekiyor musunuz?" diye sorar ve okurlarının yüzde 48'i "Evet!" diye haykırır. Çileden çıktığı belli olan bir hanım şöyle diyor: "En büyük sorun, ko camın, hastanede Tanrı da olsa, orada ağzından çıkan kanun da olsa, sağlıklı bir aile ilişkisinde farklı beklentilerin söz konusu olduğunu anlayamaması. Bana ve çocuklara emir verme eğilimi gösteriyor; hepimiz buna içerliyoruz... Bir cerrah olarak am e liyat salonunda yaşadığı baskıyı anlıyorum, ama artık 11 ve 12 yaşında iki çocuklu 36 yaşında bir kadınım ve bu rutinden usandım. Daha iyi bir çıkış yolu bulana dek onu epeyce ihmal etmeye niyetliyim." . Bu kadınlar ne kadar da hüzünlü gözüküyor. Güvence is tiyorlar, ama onlar için güvence, faturaları ödeyecek birisinden öte bir şey anlamına geliyor. Bu, geceleri sarılıp yatma anlamına geliyor. Küçük Junior'un maçlarında ve Alice'in piyano re sitallerinde yan yana oturacak birisi. Ara sıra sebze bahçesinde yardımcı olacak, golf partisine katılacak birisi. Sonuçta var dıkları yer, koca bir E ile erkeğin egosudur. Erkek için J. Press'ten üç kat takım elbise ve lüks bir araba, karısı içinse bir Sabaru- ve uyması gereken Hubby yasaları ve kurallar. "Yemekleri, evi, parayı ve tabi ki zamanımı çok kontrol edi yor," diye yakmıyor cerrahın sevgili eşi.2 Doktorun, ev sah nesinde karar merci olma konusunda kendini haklı hissettiğine
158
kuşku yok, çünkü derinlerde bir yerde, karısının güvenliğinin bedelini kendi yaşamıyla ödediğini hisseder. Kadın, onun yok luğundan ne kadar çok şikayetçi olsa, o da kadından kaçarak "hastanede" daha çok zaman harcar. Yaşam biçimi konusunda kendini haklı hisseder, hatta kendini beğenir. Birlikte yaşadığı, hep bir şeyler isteyen, bekleyen çocuksu kadına yönelik kız gınlığı gibi, korkutucu duygularını daha çok yalıtma eğilimi gösterir. Kadının onu ehlileştirip evcilleştirme çabalarını kasten engelleyerek kendi öfkesini dışa akıtmayı tercih eder. Her şey bir yana, daha büyük bir manevra gücüne sahiptir, çünkü karısı onsuz bir şey yapamaz, hiçbir yere gidemez. Kadının et kinliklerini kesm ek için kredi kartlarını iptal etm esi yeter. Sa dece ekonomik haklarının elinden alınması tehlikesi bile, ça lışmayan birçok kadını evde tutmaya yeter. Bu nedenle, gerçekte buna daha çok katlanması gerektiğine inanan dok torun kansı, derin bir hüzün ve depresyon nidasıyla (çünkü her şey bir yana, bundan daha iyisine layık değil mi?) sonunda çöker ve "kendine ait bir yaşam kurmaya" çalışır. Ellili yıllarda ideal evlilik, birliktelik (karı-kocanın her şeyi -fikirleri, kanıları, rüyaları, dışavurum ları- paylaştığı rahat, yakın bir ilişki) terimiyle tanımlanıyordu. Altmışlı yıllarda ise birlikteliğin ortadan kalktığı, sağlıksız bir bağımlılık olduğu ve ne kadının, ne de erkeğin gelişmesine, değişm esine izin ver meyen bir ilişki olduğu varsayıldı. (Kadınların, bu boğucu "bir likteliği" istemesi, buna ihtiyaç duyması ve bunu geliştirmesi yolundaki tarihsel görüşü bombardıman etm e işini özellikle kadın dergileri üstlenmişti.) Geçen süre içinde bir geri tepme olup olm adığı, kadınların en derinlerdeki benliklerinde bu birliktelik kozasından çıkmayı hiç istcı/ip istemedikleri sorusu bir yana, öyle gözüküyor ki ev lilik birçok kadın için hâlâ bir kaçış yolu (toplumun onayıyla mühürlenen bir özerklikten kaçış yolu) sağlamaktadır. Dış gö
159
rünüş daha bir özgür olabilir, ama içlerindeki korku kadınları temelde Ellili yılların pembe ufuklara elele yürüyen çift tab losundan hiç de farklı olmayan kaynaşmak, asalakça bağımlı (symbiotic) bir varoluşa itmektedir. Burada ele aldığımız sorun, psikologlann "ayrılmabireyselleşme" dediği şeydir ve kişinin (kadın veya erkek), ön celikle ve temelde yalnız olmaya -kend i ayakları üzerinde duran, kendi görüşlerini geliştiren ve yaşama yönelik eşsiz ve kişisel bir bakış açısı bulunan bir insan -olm aya dayanıp da yanamayacağıyla ilgilidir. Birçok evliliği enkaza çeviren de işte bu ayrılma-bireyselleşme denen şeyin yokluğudur? Kaynaşm ada G üvenlik Vardır Evlilik psikolojisi literatüründe "kaynaşma," eşlerden bi risinin veya her ikisinin birden ayrı veya yalnız olmaktan kork tuğu, ulaşılm aya çalışılan bir "kaynaşmalı kimlik" uğruna kendi bireysel kimliklerinden vazgeçtiği bir ilişkiyi tanımlamak için kullanılmaktadır. "Onun düşüncelerini okuyorum," "her ko nuda benzer şeyleri düşünüyoruz" ve "birbirimizin duygularını gerçekten hissedebiliyoruz" türünden ifadeler yakınlığı değil, ye tişip kendi başına ayakta durma korkusunu yansıtır. Asalakça bağım lı (symbiotic) bir şekilde bir başkasıyla kay naşma arzusunun kökleri, çocuklukta, annenin "kamına tekrar dönme" arzusunda yatar.4 Henüz kendi kimliğinden emin ol mayan ve ayrılma konusunda kaygı duyan ve ayrı bir va roluşun farkında olmadığı, bunun yerine her şeyi kapsayan ko ruyucu anneyle kaynaştığı bebeklik dönemine gerilemeye itilen genç çocuğun gelişiminde ilk aynlm a evresi ruhsal açıdan teh likeli bir dönemdir. Yale'de psikiyatrik sosyal hizmet dersi veren Joan W exler ve John Steidl, eşleriyle kaynaşmaya çalışan erişkinlerin, emekleme çağındaki çocuğuııkine benzer bir ge-
160
rilemeci dürtüyü yaşadığına inanıyor. "Özerklik konusunda ikircikli olan, ayrılıklarından korkan ve kendilerini muhtaç ve yalnız hisseden bu insanlar," diyor Wexler ve Steidl, "bir be beğin annesiyle yaşadığı ilkel, kesintisiz empatetik ilişkiyi özler ve eşlerinde bunu tekrar yakalamaya çalışır. Bu kaynaşma ça bası...kaynaşmaya, hiç yalnız kalmamaya ve ayrılığı veva fark lılığı yadsımaya yönelik bir girişimdir."3 Yıldan yıla kaynaşmış halde kalan evliliklerde karı-koca ruhsal açıdan çocuksu bir gelişme düzeyine sıkıca kök salar. W exler ve Steidl, bu olguyu ürpertici bir benzetmeyle tanımlar: "kendini tekrarlayan, öldürücü bir dansla kenetlenmiş iki gri figür." Çiftler böyle nasıl yaşar? Büyük hesaplarla. Rahatsız edici gerçeği (durumun kö künden değiştiğini ve evliliğin acı bir hayal kırıklığına dö nüştüğü gerçeğini) görme zorunluluğundan kaçınmak için "öl çülü atılmalarla ve bin bir sakııumla" hareket ederek kendilerini korumanın bir yolunu bulurlar. Elbette bu çıkmazın sürmesinden kısmen erkekler so rum ludur, ancak kadınların kendileri daha büyük bir felç ha lindedir ve bu durumun sürdürülmesinde son derece zeki ola bilmektedir. N e kadar bağımlı olurlarsa, örneğin uygun bir aile yaşamı kurma (yemek, yatma ve kalkış saatlerini belirleme; ge nelde "benim istediğim olacak"a dönüşen zevksiz bir "doğru olanı" yapma ısrarı biçimindeki) çabaları da o kadar yoğun ola caktır. Adamdan güvenilir ve kestirilebilir olması beklenir. İş için kentten ayrıldığı zaman geceleri telefonla arayarak iyi ol duğunu bildirir. Değişen aşırılık derecelerinde bağımlı ka dınlar, ayrıntılı bir toplumsal ağdan, yani çocuklardan, ak rabalardan, ve dikkatle seçilmiş arkadaşlardan oluşan ve kocayı parlak kanatlı' bir sinek gibi tuzağa düşüren bir "aile yaşamı" oluşturmaya çalışır.
161
Bazı kadınlar, bütün aile üyelerini tetikte tutmaya yönelik eleştirel bir ısrar yoluyla kontrol sağlar. Diğerleri ise bunu kör adanmayla yapar. Bu kadınlar, onlarsız yapamayacaklanna yü rekten inandıkları kocaları için kendilerini vazgeçilmez kılar. Kaynaşmalı bir evliliğin tahtarevallisini dengede tutmanın bir çok yolu vardır. Eşin refahına yönelik aşırı tasa ve ilgi bun lardan birisidir. Kör Adanış Kör adanış konusunda duyduğum en acıklı öykü, Madaleine Broof diye anacağım kadına aittir. Öykünün yapısından ötürü, söz konusu kişilerin özel hayatını korumak için çok sayıda ay rıntıyı değiştirmem gerekti. Ama burada okuyacaklarınız en önemli yanlarıyla (rüyalar, yanılsamalar, kendini kandırma) gerçek bir öyküdür. Madeleine, çekiciliği, görünürdeki becerisiyle, kriz anında soğukkanlılığını koruma yeteneğiyle yakından ilgili olan bir ka dındır. Bu, neredeyse evliliğinin ilk gününden itibaren ya şamında gerçekleşen dönüm noktası karşısında sahip olmakla şanslı olduğu bjr özelliktir. Zeki ve enerjik olan M adeleine, on sekiz yaşında kızlığa paydos deyip evlenir. Bir buçuk yıl sonra ilk çocuğunu doğurur ve erişkin yaşamının tüm se naryosu -olum suzluklara karşı giriştiği neredeyse kabadayıca m ücadele- başlar. "Mannv ile birkaç yıl önce aramızdaki geçim meselesi bir denbire tekrar gündeme geldi," der yağmurlu bir kış sabahında arkadaşına telefon ederek. Kırkıncı yaşgününden sadece birkaç ay sonradır. "Mahkemeye çağrıldığıma inanabiliyor musun? Avukatım, hapse bile girebileceğimi söylüyor." Madeleine'yi tanıyan herkes için onun hapse girmesi dü şüncesi mantığa aykırı gözükür. Dört çocuk ve dengesiz bir ko
152
cadan oluşan ailenin duygusal payandası olmuştur. Kargaşa yıllarında, aileyi ayakta tutmaktan sorumlu, becerikli, dengeli bir insan olmuştur, öoroff'lann sosyal yardımla geçindiği söy lentisi yayılmış (Manny tekrar işini kaybetmiş) ve aylar sonra sanki zekalarının ve eğitim düzeylerinin gerektirdiğinden daha uzun süre sosyal yardım fonundan yararlanıyor!armış gibi gözüküyormuş. Ve hapis! Cezaevi, vukarı tırmanmaya çalışan orta sınıfın duygusal açıdan ezilmiş, mücadele eden üyeleri için değil, anneler için değil, suçlular için getirilen bir kurumdur. Onu tanıyan kadınlardaki ilk tepki öfkeydi. Madeleine, işieri yoluna koymak ve çocukları ayakta tutmak için çok çalışmıştı Şimdi ise, yirmi iki yıldan sonra, kendi başına kalmıştı; bir yan dan resepsiyoncu olarak çalışıp, öte yandan da yıllar önce, Manny ile Roma'ya uçmanın nefes kesici bir macera gözüktüğü bir anda bıraktığı okulunu bitirmek için geceleri okula giderek bir yaşamın kopuk parçalarını biraraya getirmeye çalışıyordu. Boroff'ların sosyal yardımla geçindiği dönemde olanlar açık değildi, ama açık olan bir şey vardı: hapse atılması gereken bi risi varsa, bu Madeleine olmamalıydı. O iyi bir kadındı. Birçok kadını yıkacak birçok zorluk yaşayan Madeleine, dört çocuğu, şöyle veya böyle, kazasız belasız ergenlik çağma getirmişti. Kır kında hâlâ çekiciydi, zarifti, umutluydu. Başkalarına çok şey vermişti. Şimdi kendisi için yaşama fırsatı olmamalı mıydı? Başlangıçtaki ikazdan birkaç hafta sonra Madeleine, başına gelecekleri hisseder. "Buna inanmayacaksın," der arkadaşına, "ama mahkum oldum. Hartford Cezaevinde 21 gün. Manny ce zasını çekti. Ona sadece iki hafta verdiler." Kuru bir sesle güldü. "Sanırım yargıç daha çok boş zamanım olduğunu dü şündü." Elbette yargıç kimin daha çok boş zamanı olduğuyla ger çekten ilgilenmiyordu. O, sahtekarlıkla ilgileniyordu ve Madeleine'yi suçlu, hatta kocasından daha suçlu bulmuştu. Ne
163
olursa olsun, Connecticut'ta sosyal yardım alırken, Massacluısetts’te de aynı sosyal yardım fonundan para almak için kağıtları imzalayan oydu. Başlangıçta anlamak kolay olmaz. Tanıdığınız bir kadının çocuklarından koparılıp hapse atılması düşüncesi öylesine sersemleticidir ki altta yatan adalet ilkesini ezip geçer. Anneliğe ilişkin eski kutsama, konuları bir kere daha bulandırmış- ve çifte ahlak standardını çağrıştırmıştır. Bir başka hakarete daha "kat lanmak" zorunda olan Madeleine'in durumuna üzülen kadın ar kadaşları, sorulması gereken soruları tamamen görmezlikten gelmiştir. Gerçekte onun yaşamı o giine kadar nasıl geçmiştir? Onca yıl boyunca o gerçekten de kocasına, çocuklarına ve kendine karşı ger çekten sadık olmuş mudur? Yoksa kendini adamaktan çok, gü vensizliğin körleştirdiği umutsuz bir kadın mı olm uştur?6 Bir Evlilikten Sahneler Manııy Boroff, son işinden atılmadan birkaç yıl önce, ailesini Massachusetts, Springfield'deki dairesinden, Connecticu t Ir mağı üzerinde küçük bir kasaba olan Thom psonville'de büyük bir eve taşır. Manny, bir yıldır M assachusetts'in önde gelen ban kalarından birisinde dolgun bir maaşla idareci olarak ça lışmaktadır; bu nedenle ailesini Springficld'de biraz virane, ancak çok güzel olan bu müthiş eve taşımaya karar verir. O güne kadarki yaşama biçimine uygun olarak, taşındıktan kısa bir süre sonra Manny kendini tekrar işsiz bulur. İşverenler başlangıçta onun zekasından ve görünüşünden etkilenmiştir, ama sorumluluklarını yerine getirememesi nedeniyle kısa sü rede hayal kırıklığına uğramıştır. Manny, başlangıçta satış gra fiğini astronomik ölçüde yükselterek işe başlayan cinsten bir adamdır. Ama istediği etkiyi bıraktıktan sonra, kibirli bir tavırla randevularını kaçırarak, işe geç gelerek ve yakalanınca da yalan
söyleyerek, kontrolünü kaybeden bir kayakçı gibi, inişe geçer. Sürekli zor durumda kalmasının nedeni de yalanının (veya y a lanlarının) yakalanmış olmasıdır. Ama olayları Madeleinc’e an latırken, "onları" suçlar, giderek daha örtülü yollardan duyarsız ve kuşbeyinli patronlara karşı karısını kendi tarafına çekmeyi başarır. Ama Madeleine bu kez olayları farklı algılar. Tompsonvillc'deki evde aylar geçtikçe, işler kendiliğinden güven ve rici bir rutine oturur. Manııy, bir roman yazdığını söyleyerek üçüncü kattaki çalışma odasına kapanır. Madeleine umutlanır. İşsizlik sigortasına katkıda bulunmak için bebek bakıcılığı yapar, ekm ek satar. Yeni ve bazı açılardan canlandırıcı bir ya şamdır. Evde Manny ile birlikte bahçe bellemek, sebze ye tiştirmek eğlencelidir. Mannv sabahları erken kalkar, evin çev resinde ıslık çalarak öte beriyle uğraşır. Öğlenden sonraları üst katta romanı üzerinde çalışır. Bir yıl boyunca her şey alışılmışın dışında pastoral bir gö rünüm kazanır. Zengin Coıınecticut River vadisinde bahçecilik yapıp roman yazmayı içeren bir yaşamı kim istemez ki? Ama bir yıl sonra işsizlik sigortası biter ve Boroff bütçesi anında çöker. Hiç zaman kaybetmeyen Manny Connecticut sosyal yar dım fonuna başvurur. Gidip iş aramaz. Yazar (ya da en azından yazmaya çalışır) ve Madeleine onu teşvik eder. Reklamcılıkta çalışmak h\ nny'ı hep hayal kırıklığına uğratmış ve çok fazla iç mesine ned :n olmuştur. Yaşamı boyunca yazar olmayı ölesiye istemiştir Madeleine, kocasının gösterdiği değişme çabasından umutlanır; bu, hepsi için daha istikrarlı bir varoluş sağ layacağını umduğu bir değişmedir. En az onun kadar kendi gü venliği için, kocasını pohpohlar, analiz eder, "destekler." Aylar geçtikçe sürekli olsa da az gelen yardım fonu öde m eleriyle geçinmek daha da zorlaşır. Ayda 350 $ ipotek öde meye ek olarak herkesin kamını doyurması gerekir. Her hafta
165
tüketilen dört beş galon şarabı da (Madeleine'in şarabın çoğunu kocalının içtiğini kabul etmesine karşın) unutmamak gerek. Bu nedenle, ipotek vadesinin dolmasına bir iki hafta kala, ufukta başkaca bir gelir göremeyen, ne yapacağını bilmeyen ve Manny'ııin romanını bitirip ajansa vermesinin en fazla bir iki ay alacağına inanan Madeleine Springfield otobüsüne atlayıp Massachusetts sosyal vardım fonuna başvurur. îkam et kanıtı olarak da, uyanık davranıp sakladıkları Sprinfield'deki dairenin kira kontratını kullanır. İşlemler şaşırtıcı ölçüde kolay tamamlanır. O kadar kolay ol masa da, beklendiği kadar zor da olmaz. Yardım çeki Sprinfield adresine gönderilecektir, işlemleri hızlandırmak için görevliye bocasının onu terkettiğini söyler. Sistem, terkedilmiş çocuklu kadınlarda çok daha adil işlemektedir. Ayrıca Manny, her bir kaç ayda bir, Coıınecticut sosyal yardım oturumlarında kendini savunmak için zaten başının yeterince ağrıdığını söyler. Aynı şeyi Springfield'de de yapmasını dayanılmaz olacaktır. Bu ne denle Madeleine de "sosyal yardım meselesiyle" ilgilenme sı rasının kendinde olduğunu kabul eder. Bu onun için ürkütücü bir iştir; ama onu her yıl biraz daha dibe çeken iç korkularıyla ve düşük öz-saygısıyla yüzleşmek kadar ürkütücü olmadığı da açık. Körü körüne kendini ko casına adayan Madeleine, kendi boğucu bağımlılığına (bir ge miye yapışan kabuklu gibi, kocasıyla kaynaşmış kalma ih tiyacına) karşı da kördür. Geminin dümensiz olması da farketmez. Onu en çok korkutan şey yalnız kalmaktır. Bundan kaçınmak için özünde her şeyi yapacaktır: gerekiyorsa devletin parasını çalacaktır (ikisi de o dönem de bu işi "hırsızlık" olarak görmese de). Madeleine'in çifte yardım maaşı oyununu sür dürmekte sergilediği ustalıkta büyük bir çelişki vardır. Yeni ki racıların Massachussets çeklerini Coıınecticut adresine gön dermelerini sağlar. Böylece çekleri istedikleri yerde (bir yılı
166
aşkın bir süredir Connecticut sosyal yardım çeklerini ödeyen Tompsonville'deki bankanın dışında) nakte çevirebileceklerdir. Ruhlarının derinliklerinde kendilerini gerçekten erişkin h is setmeyenler için, gerçeğe toslamak, garip, 'başıma böyle bir şey nasıl gelebilir?" gibi bir özelliğe sahiptir. Madeleine için ya kalanmak çifte tezattır. İki sosyal yardım şubesi Boroffları ya kalayana kadar, Madeleine sonunda ayrılma cesaretini bul muştur. Çocuklara rağmen. Manny'nin onsuz dibe batacağından korkmasına rağmen. Onu terketmek anlamına da gelse, kendisi için birşeyler yapmayı arzular. Bu sonuncusu, yani karşısındakinin bakımından sorumlu olduğu inancı, bağımlı kişiliğin bir hilesidir. Madeleine her zaman için kendinden çok Manny'in ayakta kalmasından so rumlu olduğu duygusunu taşımıştır. Manny üzerinde (onıııı pa sifliği, onun kararsızlığı, onun alkol problemleri üzerinde) odaklaştığı sürece, bütün enerjisini onun için veya "onlar" için çözümler bulmaya aktarmış, ama kendi içine hiç bakmamıştır. Madeleine’nin, olayların her zamanki gibi sürmesi halinde güdük kalacağı, hiç kendi hayatını yaşamamış olacağı gerçeğini yirmi iki yılda ancak görmesinin nedeni işte budur. Sonunda bunu kavrar ve sadece Manny'den değil, bağımlı yaşam biçiminin tamamından kurtulmaya yönelik zor adımı atar. Çok sevdiği havadar evini satılığa çıkarır, borçlarını te mizler (bu ar ı ia yargıç "cezasını" hafta sonları çekmesine izin verir) ve çocuklarıyla birlikte Seattle’a taşınır. Bir sigorta şir ketinde iş bulur, akşamları okula gitmeyi planlar ve kendine yeni bir hayat kurmayı ümit eder. On sekizinden kırkma kadar (ki bu sürede insanların serpilmesi, gelişmesi ve dünyayı ta nıması beklenir) o, bir başkasına yaslanmış, yaşam ın olduğu gibi olmadığı, kocasının çok geçmeden aklını başına top layacağı, bir gün kendi iç yaşamını huzurlu ve yaratıcı bir şe kilde yaşam ak için özgür olacağı inancıyla kendini kan dırmıştır. 167
Yirmi iki yıl boyunca, yalanı göğüslemek anlamına gelecek adımı atamamış ve bu nedenle, zarar verme kastıyla değil, iç tenlikli yaşamaktan çok korktuğu için, gerçeğe sırtını dön müştür. Yüzeyde dramatik gözükebilir, ama temel dinamikleriyle bu öykü hiç de seyrek bir olgu değildir. Sergilediği idareci tutum, kesinlikle tüketici bir ilişkiden kendini kurtarma, hatta bunu düşünme yetisinden yoksun gözükmesi: bu çaresizlik belirtileri, ruhsal bağımlılığı olan kadınların tipik özelliğidir. Onlar için evlilik pekiştirici bir etken olarak iş görür. Evlilik, kadının ki şiliğini güçlendirmek yerine zayıflatır. Öz-güven kazandırmak yerine öz-kuşku yaratır. Kadının yetkinleşip kendi bireysel kay naklarını geliştirebildiği bir deneyim sağlamak yerine, sık sık, tam tersi sonuca yol açar: bağımlılığı pekiştirir ve kadının özerkliğini elinden alır ve onu, "maceraya atılmadan" önce en azından sahipmiş gibi gözüktüğü esneklik ve güçten arta kalan kırıntılarla başbaşa bırakır. Pennsylvania Devlet Üniversitesi'nderi sosyolog Jessie Bernard, The Fııtııre o f M arriage adlı kitabında, "Evlilikten önce ken dilerine pekâlâ bakabilen kadınlar, 15-20 yıl sonra çaresiz olup çıkıyor, dedikten sonra, evlenm eden önce bir seyahat acentesini idare eden, ama elli beş yaşında dul kalana kadar, yaşamın ger çeklerine karşı yastıklanaıı ve böylece artık nasıl pasaport alın dığını bile bilemez duruma düşen ve arkadaşlarına soran bir ka dından söz ediyor. "Kızlar, kendilerini, daha güçlü olan erkeğe yaslanma hak kına sahip, doğallıkla bağımlı cins olarak benimseyecek şekilde yetiştirilmekte ve bu beklentilerin yerine getirileceğine tam bir güvenle evliliğe girm ektedir," diyor Dr. Bemard. Bu fantazinin öteki yansı da elbette erkeklerin ebeveynler ğibi (güçlü, kararlı, korumaya ve yardıma hazır) olacağı yo lundadır. Mite göre evlilikte kadınlar besleyen tarattır, ama bu,
168
tablonun diğer yüzünü dikkate almaz: kadınlar, erkeklerden, bir çocuğun ebeveynlerinden beklediğiyle aynı koruma, destek ve özendirilmeyi beklemektedir. Kadın, evlendikten sonra ger çeğe toslar: kocasının, flört sırasında havai ettiği süperman'dan çok uzakta olduğunu keşfeder. Erkekler de diğer herkes gibi kolayca incinir, onların da kişisel doyuma ulaşma çabasında mücadele +ettiği kendi güvensizlikleri vardır. Dr. Bemard, bunu keşfeden bazı kadınların, "ebeveynlerinin gerçekten her şeyi bilmediğini farkedeıı" çocuklar gibi davrandıklarını söy lüyor. Hayal kırıklığına uğramış ve kızgın. Madeleine, evlendikten bir süre sonra büyüleyici genç ko casının hayal ettiği gibi olmadığını keşfeder. Güç abidesi olmak bir yana, büyük ölçüde karısına ve ailenin tamamına yaslanır. Onun için onlar, çöken güvenini desteklemesini umduğu bir payandadır. O korkusuz, görüşlerinde ısrarcı konuşma tarzı ve gelenekleri gösterişçi bir tavırla reddetmesi, tekrarlanan ba şarısızlıkları karşısında tekrar saygı kazanmaya yönelik korku güdülenimli çabalardan öte bir şey değildir. Manny'a bakan herkes bunları görebilirdi, ama Madeleine göremezdi. O, ko casının, olayların kendi kontrolü altında olduğu, belirleyici kişi olduğu fantasizinde kocasıyla işbirliği yapmıştır. "Bazıları bağımlı olarak, erkeğin kendini patronmuş gibi his setmesini sağlayarak kontrol eder," diyor terapist Marcia Perlstein. Bu, erkeğin öz-saygı sorunlarının bulunduğu ilişkilerde sıkça görülen bir olgudur. "Dünyada büyük olmanın yolu, birisi için büyük olmaktır," diye sürdürüyor Perlesteiıı. "Kadın, ge rektiği kadar küçük gözükerek ve bu dengeyi çok dikkatli bir şekilde kontrol ederek, ikisinin de asalakça bir bağımlılıkla (symbiotically) kaynaşmış ve 'mutlu' olduğu bir ilişkiyi sür dürebilir." Madeleine, kendini kocasına öylesine kaptırmıştır ki, onun yetişkin yaşamının gereklerinin ve kendi çatışmalarının ya
169
rattığı duygusal kaosun altında ne kadar ezildiğini göremez, görmeye korkar. İlk çocukları doğmadan önce beatnikizm* ya nılsamaları bulunan Manny gidip Roma'da yaşamakta ısrar edince, Madeleine de Via Venctto vizyonlarının büyüsüne ka pılır ve sadık bir köpek gibi onu izler. Nasıl ve neyle ge çineceklerinden emin değildir; ama bu zaten onun sorunu da değildir. Yıllar sonra, Manny "Springfield'in kenar ma hallelerinden kurtulmanın" zamanı geldiğine inanıp taşrada bir ev satın alınca, kendi düşüncesiyle hareket etmemesine ve ipo tek borçlarını nasıl halledecekleri konusunda hiçbir fikri ol mamasına karşın, Manny da taşrada bir ev satın almak ister. Manny, ne olursa olsun bir yazar olma şansını kullanmak zo runda olduğuna inanınca, Madeüene de onun rüyasını ger çekleştirmesine yardımcı olm ak için ailenin tamamını örgütler. Ta ki bir gün denklemin artık işe yaramaz olmasına kadar. Sonunda çocukların büyüdüğünü ve yakında yaşamından çı kacağını; kendininse son günlerini Amerika'nın Büyük Ya zarıyla ve kalitesiz şarap testisiyle geçirmek zorunda kalacağmı görür. Diğer birçok kadında olduğu, gibi, çocukların ayrılışı, onu varoluşunun dilsiz esaretine acımasızca uyandıran suratına yediği ağır bir şamar gibidir. Şimdi ne yapacak? Kim olacak? Çünkü ayrı ve tanınan birisi olmadığını görür; o sadece "onlarm n bir parçasıdır.
*
Beat Kuşağı dönemine ait değerleri savunma. ABD'de, Kore Savaşı yıllannda gençlik çağında olan ve genelde topluma yabancılaşan kuşak için kullanılan bir terim. Bu kuşak, toplumadan kopmuş, ge leneksel değerleri reddederek yeni yaşam biçimleri arayışına ko yulmuştur. Daha sonra bu kuşağın çocukları "Hippi Kuşağı"ru oluşturacaktır (S.B.).
170
İyi Kadın Sendrom u Yaşamının tamamını kocasını düzenli tutmaya ve ço cuklarını "korumaya" adayan kadın bir aziz değil, sığıntıdır. Özgür olmanın, kendi yaşam öğelerini bulup sağlama almak zorunda olmanın korkularını yaşam ak yerine, inanılmaz olum suzlukları göğüsleyecektir. Bunda gerçekten iyiyse, pek acı çe kiyor gibi gözükmez bile. Bu, "iyi tarafını gören" kadmdır.Çoğu insanı paramparça edecek durumlarda o güçlü ve dirençli gö zükür. Her ne pahasına olursa olsun, çocuklarla müthiş olan odur. İyi Kadın, başkalarını hoşnut etmek için her şeyi yapar. Ama kendi gelişimi terimleriyle, liseye kadar ilerler. Psikologların söylediği gibi, "evliliği gerilemenin hizmetine verir," yani bi linçsizce, kocasıyla olan ilişkisi yoluyla güvende olduğu daha önceki bir evreye geri dönmeyi umar. Ego psikologları Rubin ve Gertrude Blanck'a göre, İyi Kadın için evlilik, bir "ge çindirilme ve desteklenm e yolu...bir yuva kurm ak yerine bir yuva kazanma yolu...çatışmayla başa çıkmak yerine bundan kur tulma fırsatı”7 oiur. tç nevrotik çatışmaları maskelemek için bir örtü olarak kul lanılan bu ilişkinin sürekli olarak ve hassas bir şekilde yön lendirilmesi gerekir. "Terapi için gelen bazı kadınlar, ev liliklerinde neyin işe yarayacağı konusunda ince ayarlı bir duyguya sahiptir," diyor Marcia Perlstein.8 "Bu elbette gerçekte işe yaramıyor, aksi halde terapiye gelmezlerdi. Dışarıdan me kanizma çalışıyor gibi gözükebilir, ama bu kadınlar içerden mutlu değildir. Yaşamlarında akut bir anlam yokluğu his sederler. Tek beceri duyguları, kontrol edebilmek, bağımlılık yoluyla istediklerini almaktır." Bir bağımlılık ilişkisinde istenen dengeyi korumanın farklı yollan vardır. Kadın bazen, kocası üstünmüş gibi davranır. Bu
171
ise büyük çarpıtmalar gerektirir. Bazıları öyle az şey yapar, ya şamlarını öylesine kısıtlar ki, kendilerini gerçekten daha az be cerikli kılarlar. Kendilerini sadece kocalarından küçük his settikleri zaman rahat hisseden bu kadınlar kendilerine (kendi ihtiyaçlarına, yeteneklerine ve ilgilerine) etkili bir şekilde sırtını döner. (Psikiyatrist Leon Salzman bunun, ''maksimum güvenlik ve avantaj sağlam ak için statüsüne ilişkin aşağılayıcı düşünceyi kabul eden esirin, kölenin veya azınlık grubu üyesinin" kul landığı inkara benzediğini söylüyor.9 Başka bir deyişle köle kal manın avantajları vardır; öyle büyük avantajlar ki, birçok kadın, köleliğin sağladığı güvenlikten vazgeçmek yerine köle kalmayı tercih eder.) Bir başka numara da tam tersi yöndedir: çocuk gibi ol duklarına dikkati çekerek erkekleri küçümsemek. Amerika'nın çocuk bahçelerinde, mutfaklarında, oturma odalarında "Er keklerin hepsi aynı" deyişini duyarsınız. "Bütün kadınların ev hamını, bütün kocaların da Cal Tech'te süper astrofizikçi ol duğu bir partiye gitmiştim;" diyor sosyolog Barrie Thorne. "Bütün süper kocalar odanın bir köşesine oturmuş kara de liklerden, bütün kadınlar da odanın öteki köşesinde kocalarının çocuk gibi olduklarından söz ediyordu."10 Bunu yapan kadınlarda bu, acı çektiklerinin emin bir gös tergesidir. Birbirleriyle rahatlatıcı "bütün erkekler çocuk” kli şesini paylaşarak, değişme riskini göze almaksızın kendi kızlık hayal kırıklıklarının acısını biraz olsun dindirebilmektedirler. Kendi yaşamları konusunda hiçbir zaman hiçbir şey yapmak zo runda kalmazlar. Sadece oturup rahatlamak için şikayet ederler. (Ya da eğer İyi Kadınlarsa, şikayet bile etmezler.) Bağımlı kadın sık sık erkeğini yüceltm ekle yere çalmak ara sında gidip gelir. Örneğin Madeleine, kocasının yazma ye teneğini abartacaktır, çünkü bu ona erkeğin yıkıcılığına kat
172
lanmak (buna köle kalmak) için bir ussallaştırma (gerekçe) sağ lar. "Dahi kocam,” baştan çıkarıcı bir oyundur. Bu, açıkça alık olsalar bile bu deltaların sırtına binmeye devam etmemizi sağ lar. Madeleine ayrıca hassas ve onun korumasına ihtiyaç duy duğunu düşünerek kocasını küçümsemiştir de. Koruyucu rolü olması bir parça öz-savgı yakalamasına yardım etmiştir. Öz güveni cılız bir kadın, büyük hemşire olarak yanılsamalı bir güç kazanabilir. Her hareketinde, "Üstesinden nasıl geliyorum gö rüyor musun?" vardır. "Bana giiveıı. Bana y a sla n ” (İçinden de, "Beni asla bırakm a!" Birçok kadm, yardım etm e kisvesi altında kocalarını zayıf kılmaya duygusal bir yatırım yapmaktadır. Zayıf erkek karısına hep ihtiyaç duyacaktır. Zayıf erkek asla terketmeyecektir. (As lında bu, alkolik erkeğin karısında görülen bir yapıdır: dı şarıdan becerikli ve düzenli, içeriden ise yalnız kaldığı taktirde yok olup gideceği korkusuyla dolu.) İyi Kadın elbette annesinin dizlerinde pasifliği öğrenen iyi Kızla ayıtı kişilik yapısına sahiptir. Boyuneğm eci, evcil ve ne zaketli yetişm enin dezavantajları kadının yaşamının her ala nında görülm eye başlıyor. En son araştırmalardan birisi, "iyi kız sendromu" ile orgazma ulaşma zorlukları arasında istatiksel bir ilişki olduğunu ortaya çıkarm ış.11 Roosvelt Hastanesindeki seks terapisi programında altı yüzden fazla kadını tedavi eden New Yorklu psikolog Dagmar O’Connor, orgazm olmayan ka dınları orgazm olan kadınlarla kıyaslamış. Orgazm olmayan grubun yüzde 88'i kendilerini çocukluk ve ergenlik yıllarında "iyi (uslu) kız" olarak tanımlamış. Boyun eğm ecilerm iş, okulda başarılılarm ış ve aileleriyle hiç çatışmamışlar. İlginçtir, orgazm olan kadınların sadece yüzde 30'u bu gruba girmektedir. Araş tırma, ruhsal bağımsızlıkla orgazm yaşam a yetisi arasında en azından kesin olm ayan bir ilişki olduğunu göstermiştir. Ruhsal
173
bağımlılık geliştiren kadın, bir başkasıyla kaynaşma anını, ki şiliğin ve kimliğin sınırlan ortadan kalktığı o anı ürkütücü bu labilir. Zaten kendi kimliklerinden emin olmayan bağımlı, has sas ve çaresiz olan bu kadınlar, tutkulu kendini bırakma anını dayanılmaz bulmakta ve kendilerini buna bırakmavı redj * detmektedir. G üvenlik M itin in A rkasından Koşmak Evlilik için her şeyden vazgeçen kadın, birçok durumda, bunun hiç de gerçek bir güvenlik sağlamadığını farkeder. Jessica diye anacağım bir kadın şöyle diyor: "Bu sanki 'K endi ha yatını bile idare edem iyorsun, benimkini idare edersen la netleneceğim,' şarkısındaki gibi bir şey. Bu kadar kusurla dolu bu insan benim sorumluluğumu nasıl üstlenebilir?' diye dü şünmeye başlamanız uzun sürmez." Jesika son evliliğinden önce beş çocuğuyla yalnız yaşar, bu arada dişçi asistanı olm ak için okula döner. M assachusetts'te ilk işine başladıktan hemen sonra, yakışıklı yeni bir koca için, güçbela kazandığı bağım sızlığından vazgeçer. Ben bebek ister. Jessica'ıun önceki evliliğinden zaten üç çocuğu vardır; ama otuz dört yaşında olduğu için, bu arzuya uyacaksa, bunu şimdi yap masının daha iyi olacağını düşünür. Ben'in hiç çocuğu yoktur. İstediği bir bebekse onu bundan nasıl yoksun bıraksın? Ama Jessica'nııı Ben'e vereceği sadece bir bebek değildir. Eski evinin satışından kalan 13,000 $ parayı yeni kocasının borç larını kapatmak için kullanır. Kucağında bir buçuk yaşında bir çocuk ve yolda olan bir bebekle, "verdiği” kadar mutlu değildir. "Yeni bir başlangıç yapabilm ek için Ben'in borçlarını te mizlemek istedim. Ama şimdi evimi sattığımı, bankada on üç b in dolarımın ve mesleğimin artık olmadığını düşününce, ken dimi çakılıp kalmış hissediyorum. 'İşler yolunda gitm ezse, şu
174
veya bu nedenle bu ilişkiden kurtulmak istersem, gerçekten zor olacak' diye düşünüyorum." Jessica'nın tutumu, kadındaki yeni çatışmanın açık bir gös tergesidir. Duygusal olarak, bir başkasının sırtından ge çinm enin lüksünü istiyor, ama Jessie Bemard'm "aşırı gü venliğin tuzakları" dediği şey için yüksek bir bedel ödediğinin farkındadır. Jessica, kendi kararlarında hiçbir söz hakkı yok muş gibi, kendi "durumundan" pasifçe söz ediyor. "Birdenbire, artık ekonom ik olarak bağımsız değildim; mesleki olarak ba ğımsız değildim. Bu duruma içerleyip bir gün patlayacağım. Bunun nedeni de artık kendi hayatımı kontrol edememem. Bunu kaybettim." Sosyologlar, evliliklerini dengede tutmak için kadınların er keklerden çok daha büyük kişisel düzenlemeler yaptığını or taya çıkarmıştır. Erkeklerin çoğunun, evlenirken yaşam ru tinlerini değiştirmek gibi bir niyetleri olmaz. Temelde aynı şeyleri yapacaklarını, aynı şeyleri düşüneceklerini (genelde aynı insan olacaklarını), tek farkın bekarlık yerine evli olmaları ola cağını söylerler.12 Kadın bu şekilde bakmaz. Anne olmakla aynı yoldan eş ol mayı bekleriz. Değişmeyi, "benimle" "onun" arasındaki çizgileri yumuşatm ayı, belirsizleştirmeyi bekleriz. Özünde kaynaşmayı bekleriz. Ve bilinçli olarak rıza göstermiş olmasak da, kay naşm anın sonucunda ortaya çıkan şekil, bizden çok onun gö rüşleriyle ve tutumlarıyla biçimlendirilmiş olsa da, bunu pek sorgulamayız. "Eş olm ak için büzüşmek," diyor Bernard, "özün yeniden tanımlanmasını (kocanın arzularına, ihtiyaçlarına veya beklentilerine uymak için kişiliğin aktif olarak yeniden şekillendirilmesini) içerir."13 "Eş olm ak için büzüşmek" ayrıca becerilerden vaz geçilmesini de gerektirir. Bugün evli birçok kadının hissettiği şey, kendilerini geçindirmenin bir yolu olmadığıdır, çünkü ev
175
lenmeden önce kazanmış olabilecekleri beceriler çoktan körelip gitmiştir. Bunu yaşayan kadınlar, size, işi bırakıp beş altı yıl ço cuklarla ilgilenip sonra da sanki hiçbir şey olmamış gibi eski işine d ön m ey e inanmanın ne kadar acıklı bir yanılsama ol duğunu anlatacaktır. Yeni bir eğitime, bir yeniden de ğerlendirme sürecine ihtiyacınız olabilir. Evlendiğiniz za mankiyle aynı insan değilsinizdir. Kariyerinden ve 13,000 $'lık yuvasından vazgeçen kadın şöyle diyor. "Olan şey öylesine sinsi ki. Boşandıktan sonra yalnız yaşarken, sanki her şeyi ya pabileceğime inanıyordum. Sorumluluklarını vardı. Tekrar ev lenir evlenm ez her şeyi benim için karşımdaki insanın yap masını beklemeye başladım. Yapmadığı zaman 'Haksızlık!’ diyordum." Doğası gereği bağımlılık öz-kuşku yaratır, bu da hemencecik öz-nefrete yol açabilir. Cinsler arası karşılaştırmalı araştırmalar, karıların kendilerini erkeklerinkinden çok daha negatif bir ışık ta değerlendirdiğini göstermektedir. Kadınlar, nasıl gö züktükleri, ne kadar çekici oldukları gibi konularda saplantılı öl çüde kaygılıdır. Evliliğin herhangi bir yanma kendilerini uyarlamakta zorluk çektikleri zaman, sorunu kendi hatalarına bağlamaya eğilim göstererek kendilerini suçlarlar. İlişkide zor luk çıkaran taraf koca bile olsa, kadın, sanki hata kendininmiş gibi bir duyguya kapılır. Bu kitap üzerinde çalışırken görüştüğüm kadınlar arasında, en içler acısı şekilde kendi içine çekilmiş olanlar, otuzlarında olup da boşanıp yeniden evlenen ama l Nolu Koca ile 2 Nolıt Koca arasında geçen sürede öz-yeterlilik kazanmayan kadınlardı. "Boşandıktan sonra, ikinci koca gelinceye kadar kendimi zin danda hissettim, diyor bir kadın. Yaptığım tek şey ikinci bir ko cayı beklemekti." "Eğitimli değilim," diyor master dereceli, ama hiç maaş al mamış bir kadın. "Kendimi ve ailemi geçindirmek terimleriyle hiç düşünmedim ve şimdi bu şekilde düşünm eye başlamak ger çekten zor geliyor." 176
"Bir gün gelir, kendi kendinize, 'H ey, bu insanda gerçekten hoşlanmadığım, ilişkiden önce farkında olmadığım, ama ye tişkin ve değişm iş birisi olarak kabul edem ediğim bir şey var’ dersiniz. Sonra da, 'P eki ne yapacağım?’ diye düşünürsünüz. Boşanmayı, ayrılm ayı düşünürsünüz, ama bu kez pek kolay de ğildir." Bir köşeye ayırdığı paradan vazgeçen kadın şöyle diyor: "Değiştirmek isteyeceğiniz, ama değiştirmeyeceğiniz (huyluyu huyundan vazgeçiremezsiniz) bazı şeyler olduğunu kav radığınız bir an gelir. Bu konuda bazen umutsuzluğa kapılıyor ve 'Başka bir bakış açısı olm alı,’ diye düşünüyorum. Başlangıçta değiştirmek istediğimi düşünüyordum, ama şimdi sorunun gerçekte benim sem e olduğunu sanıyorum." Şikayet etm eyen, kendilerini geliştirmeyen evlilikler kar şısında duyarsız ve güçlü olan kadınlar genellikle sağlıksız bir bağımlılık geliştiren kadınlardır. Eş olarak, kocalarıyla yüzleşemezler, çünkü bunu etkili bir şekilde yapm ak için kendi öfke veya düşm anlık duygulanın yaşam alan gerekir, bu ise çok tehlikelidir. Bu kadınlar, iç güçten. kaynaklanan bir seçimle (kendilerini kendi içlerinde bir bütün ve değerli hissettikleri için gösterebilecekleri bir duyarlılık ve içtenlikle) sevmeyen ka dınlardır. Yalnız kalmaktan korktuklan için "seven” kadınlar.
Ve Ötesi Bağımlılık kendini pekiştirir. Bağımlı kadın sonunda ken dini gerçek bir esarette bulur. Aşağılanır, "zalime", yani bağımlı olduğu kocasına bel bağlar. Bu noktada kendi içine bakmak ona olanaksız olm asa da zor gelir. "Yaşamamışlığımm nedeni kocam" der. Califom ia Berkeley’de psikoterapist olan Marcia Goldstein, kaynaşmalı, asalakça bağımlı (symbiotic) ilişkileri üzerinde ça
177
lışmaları için çiftlere yardım ediyor. Sonunda bazı çiftler birlikte kalmaya karar veriyor, daha sevgi dolu, birbirlerine daha az kızgın birer birey olarak daha doyurucu bir yaşamın tadını çı karacak duruma geliyor. Bazıları ise ayrılıyor. Ama aşağıdaki "durum tarihçesinin" de gösterdiği gibi, kaynaşmalı bir ba ğımlılıktan öte pek bir şey vermeyen bir ilişkinin ko parılmasının taraflardan birisi için yıkıcı olması gerekmiyor. Bu gerçekten de bir özgürlüğe giden bir koşu olabilir. Öyküdeki Al diye anılacak erkeğin, gerçekten hazır olmadan önce ilişki kurma gibi bir tutumu vardır. Terapist onun için "Pasif saldırgan bir tip. İdare ediyor gibi davranıyor, am a son radan içerliyor," diyor. Lyn diye anılacak kadın ise çekici, dışa dönük bir öğretmen ve okul idarecisi. Al ile olan dört yıllık ilişkisi boyunca, etkililiği ve özgüveni tükenir, arkadaşlarının da dediği gibi "Al'dan ön cekinden" farklı birisi olup çıkar. O Al'a ne kadar yaklaşsa, Al da ondan o kadar uzaklaşır. Lyn'in, kişisel yaşamını ihlal et tiğinden yakınır; buna karşılık Lyn tekrar geri çekilir ve öz saygısı azalır. Umduğunu bulamayan bir sanatçı olan Al, şansını rek lamcılıkta denemek ister. Lyn, akşamları stüdyoya gidip ça lışması için onu teşvik eder, bu arada kendi de "atıştıracak bir şeyler, vb. istediği zaman" yardımcı olmak için stüdyoda onu bekler. Beklendiğini görm ek Al'in gururunu okşar. Al ve Lyn gerçek anlam da "monoton, ölümcül bir dansta bir birine kenetlenen iki gri figür" olup çıkar. İçlerindeki öfke ve içerlemeyi bastırma çabasının içerdiği coşkusal stres her ikisini de bitkin bırakır. Al, sürekli olarak, kendisi için bir parça "ha reket alanı" yaratmak için çırpınır, özgür, kendiliğinden bir şe kilde çalışmasını sağlayacak bir yalnızlık ister. Ama gerçekte özgürlükten korkar, çünkü kendi yalnızlığını yaşamak istemez; bu nedenle sorununu dışsallaştırarak Lyn'i suçlar.
178
Lyn de Al'in uzaklaşmasından korkar. Onun ayrı, kendi ba şına bir birey oluşunu Lyn, birlikteliklerinin yıkılışı olarak görür. "Kaynaşmış yetişkin çiftlerde," diyor Wexler ve Steidl, "kişinin bütün dünyası eşi olur, kendi refahının veya sefaletinin tek sorumlusu odur. Eşler birbirlerinin ihtiyaçlarına uygun ol duğu zaman işler iyi gider. Ama eşlerden birisi beklendiği gibi tepki vermediği zaman ilişki kötüye gider..." Kaynaşmak bir ilişkiyi dengede tutmak, eşlerin tam an lamıyla oldukları gibi kalmasını gerektirir. Böylesine katı bir ilişkide gelişmeye veya değişm eye yer yoktur. Sonunda eş lerden birisi, daha çoğunu isteyerek, hayal kırklığını dile ge tirerek veya tehdit edilmişlik duygusuna kapılarak ilişkiyi yık maya eğilim gösterir. Terapistlerine göre Lyn ve Al'in yaşadığı da budur. Bilinç düzeyinde Lyn'in kendini mantıklı ve olgun bi risi gibi görmesine karşın, gerçekte Al'in akşamları stüdyoda yalnız geçirmesinden çok rahatsız olur. "Diğer kişi yanında yoksa," diyor Wexler ve Steidl, "ilişki kaybedilmiş gibi his sedilir ve bu da kişinin kendi özünü kaybetmesi olarak yaşanır. Tam bağımlılık, birliktelik olarak yorumlanır." İnsanlar böyle bir zincirden nasıl kurtulur? "Lyn ile Al üç aylık bir ayrılık denedi," dedi Marcia Goldstein. "Bu diğer çiftlerle de yaptığım bir şey: perçinleri sökmek, onlara nefes alabilecekleri, belki de kendilerine yeni açılardan bakabilecekleri bir alan yaratmak için bir deneme. İlk ayda kendi bireysel yaşamlarını geliştirme üzerinde yoğunlaşarak, ayrı ama tekeşli yaşarlar. İkinci ayda tekeşli olmayabilirler; is terlerse bu süreyi başka türlü ilişki olasılıklarını denemek için kullanabilirler. Üçüncü ay ise yine tekeşlidir; bu, ilişkilerinde olanları ve olmayanları yeniden değerlendirip belirlemeye ça lıştıkları bir dönemdir." Üçüncü ayın sonunda Her ikisinden de, bağımsız olarak, ne istediklerine (ayrılmaya mı birlikte kalmaya mı) karar ver dikleri sorulur. 179
Deneme ayrılığından sonraki ilk görüşmede Lyn, terapistin "klasik bağımlılık tepkisi" dediği tepkiyi verir. "Görüşmeye, zaman alacağını bildiğini, ama Al’i gerçekten sevdiğini ve Al’in de kendisini gerçekten sevdiğini bildiğini ve ona uzak olmasına karşın, bir kez daha denemek istediği taktirde, onun da de nemek isteyeceğini söyleyerek başladı. İnsana çok makul ve dengeli gelir, ama bu onun Al'siz yapamayacağı inancını mas keler." Aslında Lyn bu noktada bir karar vermiş değildir; umut suzca "ilişkiye" sarılmaktadır. Bu arada terapist Al'i de görmüştür ve ayrılmaya karar ver diğini bilmektedir. Sevgilisine olan olanca bağım lılığıyla Lyn bunu nasıl karşılayacaktır? "Aslında Al konusundaki saplantısının altında Lyn'in ya şamında çok şey oluyordu," diyor Marcia Goldstein. "Daha iyi bir iş bulmuştu. Ayrıca (ki bu çok önemli), deneme ayrılığı sı rasında arkadaşlarıyla (hanım arkadaşları, hatta eski erkek ar kadaşlarından bazılarıyla) daha iyi temas kurmuştu. Yürüyüşe çıkmışlar, piknik yapm ışlar ve sohbet etmişlerdi. Diğer birçok bağımlı kadın gibi, Lyn de öncesinde kendini tek bir insana hapsetmişti. Başkalarıyla artık ilişki kuramayacak bir noktaya gelmişti." Lyn hâlâ Al'a bağımlı olduğunu düşünüyor, ama bu, yeni yaşamının gerçekliğinden çok kendine ilişkin eski dü şüncelerine dayanan bir inançtır. "Lyn'in kendisi için sağlam bir destek sistemi geliştirm eye başladığını bildiğim için, Al ile olan ilişkisini ne pahasına olursa olsun sürdürmeyi isteyip is temediğini sordum. Bir süre düşündükten sonra, 'H ayır. Bana içerlcmeye ve sanat çalışması yapmamasının tek nedeni olarak beni görmeye devam ettiği ve benimle kalarak bana iyilik et tiğini düşündüğü taktirde, bunu istemem,' dedi." Lyn, Al ile bir sonraki görüşmeye Goldstein’in "cesur ama hassas" dediği bir ruh haliyle gelir. Özetle Al'a şöyleder: "Kıs
180
men yaşananlardan, kısmen de alışkanlıktan ötürü, ama te melde seni gerçekten düşündüğüm için bu ilişki benim için çok şey ifade ediyor. Ve eğer bunu istemeni gerçekten sağlayabilseydim , her şeyinle, ama her birim ize kendi hayatını ya şama fırsatı verecek bir bağlılıkla benim olsaydın, bunu yap maya gönüllü olsaydın, bu ilişkiyi isterdim. Ama en küçük bir kuşkun varsa ve acı verici de olsa istemiyorsan, ayrılmaya ger çekten hazırım." "Al, Lyn'e yapamayacağını, istediğini veremeyeceğini söy ledi," diyor terapist. "Ve orada benim bürom da ayrıldılar. İna nılmaz ölçüde güzel buldum. Bu, Lyn'in bağımlılıktan me zuniyetiydi." Terapisti, Lyn'in ayrıldıktan sonra arkadaşlanna karşı daha yumuşak, daha duyarlı ve sevecen olduğunu söylüyor. Av rupa'ya seyehate hazırlanıyormuş. "Bu önemli; insan ba ğımlılıktan gerçekten kurtulduğu zaman, pozitif anlamda kur tulur. Bağımsızlığın, yalıtımdan çok özgiirliik tarafını yaşar. Ne yaparsa yapsın kendini hâlâ bağımlı hissettiği taktirde, yalıtım tarafını, kendine acımayı yaşar: 'D ünyada tek başımayım ve asla bir daha yakın, mutlu olm ayacağım .1Lyn ise kendi kendine şöyle diyor: 'B en i sevip sevmediğine kafa yorm ak zorunda de ğilim. Üç aylığına Avrupa'ya gider, döndükten sonra da kendi işimi kurarım.' Bağımlılıktan gerçekten kurtulup kur tulmadığınızın gerçek göstergesi de işte budur: böyle bir ener jiniz, böyle bir güveniniz yoksa, henüz özgürleşmiş sa yılmazsınız."
181
Beşinci Bölüm Notları:
1. New York, Crossley Surveys, Inc. tarafından yürütülen ve 3880 kadın ve erkeğin yer aldığı araştırmaların toplandığı Husbands and Wives: A nationahoide Survey o f Marriage adlı kaynaktan alıntı. 2. Neıo York Times' da Leslie Bennetts imzalı (7 Mayıs 1979) "Doktor Karılan: Birçoğu Evliliğin bir Hayalkınklığı Olduğunu Söylüyor” başlıklı makaleden alıntı. 3.
Evlilikte aynlma-bireyselleşme sorunları için, Rubin Blanc ve Gert rude Blanck'ın Marriage and Personal Development (1968) adlı eserini okuyabilirsiniz. Aynca M. Schur tarafından derlenen Drives, Affects and Behavior (1953) adlı kitaptaki M.S. Mahler imzalı "On the Sig nificance of Normal Separation-Indivuation Phase" başlıklı makale.
4. Bu "ana karnına geri dönme" görüşü, Psychiatry (1978) dergisinde yayınlanan Joan Wexler ve John Stcidl başlıklı "Marriage and the Capacity to Be Alone" başlıklı makalede tartışılmıştır. Hem Wexler hem de Steidl, Yale Üniversitesi Tıp Fakültesinde Sosyal Çalışma alanında psikiyatri doçentidir. Şöyle diyorlar: "kaynaşma, ay rılıktan kaçmaya, sezgi ve erişkinlere özgü başkalarını anlama be cerisinden vazgeçmeye ve ilkel bir algı durumunu yeniden ya kalamaya yönelik bir girişimdir..." 5- Agy. 6. Simone de Beauvoir, kadınların, kendileri için koruyucu bir çevre yaratmak amacıyla çevresindekileri kullanma konusunda ne kadar ileri gidebileceği konusunda son derece usta bir gözlemcidir. Ba kınız ikinci Cins; özellikle de "Evlilik" başlıklı bölüm. 7. Yukarıda anılan Marriage and Personal Development adlı çalışmadan alıntı. 5.
Mârcia
Perlstein
Berkeley,
Califomia’da
lışmaktadır; kendisiyle de orada görüştüm.
182
oturmakta
ve
ça
9.
Jean Baker Miller, MD tarafından derlenen Psychoanalysis and Women (1973) adlı kitaptaki "Psychology of the Female: A New Look" başlıklı makaleden.
10. Barrie Throne, Michigan Eyalet Üniversitesinde görev yapan bir dilbilim akademisyenidir. Kendisiyle, bir yıl süreyle konuk pro fesör olarak çalıştığı Standford Üniversitesinde görüştüm. Barrie, II Bölüm notlarında sözü edilen dil araştırmaları konusunda bilgi edinmemi sağlamıştır. 11. "iyi kızlarla" orgazm konusundaki bu bilgi, 22 Ekim 1979 tarihli Nexusweek'te yer almıştır. (Ayrıca II. Bölümde yer alan Ruth Moulton’un "iyi kız sendromü'na ilişkin tartışma.) 12. Evlilikte kadınların gösterdiği aşırı "adaptasyori" konusunda Jessie Bernard'm The Future of Marriage adlı çalışmasına bakın. Bernard, evli kadınların ruh sağlığının, bekar kadınlardan ve bekar veya evli
erkeklerinkinden
daha
kötü
olduğunu
gösteren
araş
tırmalardan söz ediyor. 1960 yılında 2000 evli erkek ve kadın üzerinde yapılan bir araş tırmada, evli kadınlardaki kaygı düzeyinin evli erkeklerdekinden çok yüksek olduğu ortaya çıkmıştır, ancak yazarlar, bu bulgulan pozitif bir şekilde yorumlamanın bir yolunu bulmuştur. Evli kadınlann kaygısının, "yaşama yatınm" anlamına geldiğini söy lüyorlar. Kaygısız kocanın ise "katılım ve özlemden" yoksun ol duğunu savunuyorlar. (Gerald Gurin, Joseph Veroff ve Sheila Field, Americans View Their Mental Health: A Natiomvide Interview Sun'ey.) 13. The Future o f Marriage'den alıntı.
183
Altıncı Bölüm
CİNSEL KİM LİK PANİĞİ Yaşamda hiçbir şeye cesaret edememiş birisi olarak, bir şey leri göze almaya nasıl başlarsınız? Bilinenin kıyısından öteye adım atmanıza yol açan o küçük itme, o hareket gücü nedir? Birçok kadın için bu bir umutsuzluk duygusudur. Sonunda yazmaya başladığımda bu, okulda, Mademoiselle! de değil, ikinci bebeğim bir aylıkken, Greenwich Village'in ku zeyinde demiryolu kenarındaki küçük beş odalı dairede oldu. O geceyi çok iyi anımsıyorum, çünkü olacaklar konusunda hiç bir fikrim yoktu. Dürtü kendiliğinden ortaya çıkmıştı (ya da bana öyle geliyordu): yazmaya, sözcükleri kağıda aktarmaya yönelik ani, sürükleyici bir dürtü. Bu sözcükler, hiç kimsenin müdahalesi olm aksızın doğrudan doğruya kafamdan kağıda aktarılan bir başlangıçtı. Muhteşem ve yoğundu, ev lendiğimden bu yana yaşadığım ilk ve tam bağımsızlık de neyimiydi. Kocam oturm a odasındaki kanepede uyuyordu. Oğ luma gece yansı memesi veriyordum. Sol elim le onu göğsümde tutarken sağ elim le yazmaya başladığımı anımsıyorum. Bebek emerken, kafam, başkalanna anlatmak istediğim birşeylerle do luyordu. Sanki hum m aya tutulmuş gibi, bebeği bırakmak için bir an duraksam anın dışında, kesintisiz yazıyordum. Yal nızdım, farkında olduğum tek şey sabahın ilk ışıklan altında gözüken komşu çatıların bacalanydı. Beni yazmaya iten şey, artık yalnız olmayı istemeyişimdi. Evlilikte hissettiğim yalnızlıktan çok uzun zaman önce de yal-
184
nızdım. Vailey Stream'daki küçük muhafazakar okula, tuhaf, duygusuz hemşirelere, kendi hassas bedenim e; seyrek diş lerim e; kendimi, her zaman çok genç, çok zayıf, çevremdeki dünyayla (ailemle, okul arkadaşlarımla, dostlarımla) uyumsuz algılayışıma geri döndüm. Yıllarca hem aykırı hem lider, hem toplumun bir üyesi hem yabancısı olm uştum . Her zaman, ken dim e ilişkin kendi imajımın biraz ötesinde yaşadım; bu, yalnız, kendine yabancılaşmış bir yaşamdı. Sonunda bağlarımdan kur tulmaya başlayınca, "Bana bakın. Sizinle ortak noktalanmız var. Sizin de biliyor olmanız gereken şu duyguları yaşıyorum, dem ek istedim." Şimdi olduğu gibi o sırada da özellikle diğer kadınlarla bir paylaşım, dayanışma duygusu yaratmak için yaz dığımı düşünüyordum. Başlangıçta kağıda döktüğüm duygular yeterince gü venliydi: büyük, gürültülü, pis bir kentte idare etmeye çalışan genç bir eş ve anne olmanın içerdiği hayal kırıklıkları. Yal nızlığım da, makalelerimi okuyan kadınların gerçekte beni, pen cerenin dışındaki yangın merdivenleriyle ve yere saçılmış kırık dökük oyuncaklarla, oturma odasında Vo&ı/e'deıı aldığım bir m odelle elbise dikerken görebileceğini hayal ediyordum. Bazen istediğim tek şeyin, rimelin gözlerimdeki kırışıklığı gidermesi ve dışarı çıkıp henüz otuzunda olmadığımı, ama kendimi tü kenmiş hissettiğimi, her nasılsa yaşlanan ve filizlenme fırsatı ol madan yorgun düşen bir kız olduğumu unutmak olduğunu an layacaklarım hayal ediyordum. Zaman geçtikçe hayal kırıklığı daha bir derinleşti; bunları yazma riski ise daha bir arttı. İlk makalem yayınlandıktan sonra konuşmaya hazırdım. Ayrıca evliliği noktalam aya da hazırdım. Kocamla olan ilişkimin sağladığı sahte güvenliği kaldırıp atma ihtiyacıyla kendim i tanımlamak için yazm a ihtiyacı çakışmış gibiydi. Kendi adıma düşünmeye başlam ıştım . Başlangıçta ço cuksu bir çekim le, sonrasında ise kendi düşüncelerime ta
185
mamen yabancılaştığım için tutunduğum kocamın görüşleri benim için sıradan olup çıkmıştı. Çok şeyi ondan farklı gör düğümü, onun önemli bulup da benim için hiçbir anlam ifade etmeyen çok şey olduğunu farkettim. Dürüst olm ak gerekirse, bu adamın beni dünyadan ko ruyamayacağını da anladım. Yalnız yaşamamın, her ikimizi de aldatmacaya gömen bir evliliği sürdürmekten daha az tehlikeli gözüktüğü bir noktaya geldim. Garip bir şekilde, bu kavrayış, Ed’in içecek parayı bulamadığı yılın sonunda olmuştu. Hiçbir özellik iddiası olm ayan sıradan, günübirlik çalışan insanlardık. Kriz yoktu, ama yaşam ım ız manevi ve duygusal anlamda kı sırlaşmaya başlamıştı. Yazarak kendimi kazanmaya başlamıştım. Yazm ak, kişinin aklını ve duygularını kendi başına kullanmasını gerektirir. Pa ragraf üstüne paragraf yazarken sizi yüreklendirecek, "Aferin, doğru yoldasın" diyecek kim se olmaz. Tek başınıza karar ve rirsiniz ve kararlar sonsuzdur. Kişinin kendini tanıyabileceği ve benimseyebileceği birçok yol vardır. Dünyayla dosdoğru bir ilişki kurmanın birçok yolu vardır. Benim için bu yazm ak ol muştu. Kendini tanıma sürecinden hâlâ kaçman bizler, neden kay naşmış, birbirinden farksız yaratıklar olarak kalmayı seçmiştik? Kaçımız o gizli istatistiğe giriyor (orta sınıf kadınlığının al tındaki kullanılmayan yeteneklerden oluşan dev kaynağın bir parçası)? ' New York eyaletinden bir kadın, "insanlar yaratıcı ol duğumu söyleyip duruyordu," diye yazıyor. "Bazı ar kadaşlarım, inanılmaz bir sabırla hâlâ, profesyonel sanat sah nesine bir kuyruklu yıldız gibi düşeceğime inanıyor. Onlar ve ben, her gün 9-5 arası EKG raporu daktilo etmeyi sürdürürken. Ve uyuşukluk içinde, büyüdüğüm zaman ne yapacağıma karar vermeye çalışırken. Yardım edin. Tekrar piyanonun başına
186
oturmak, ya da bahçeye çıkıp lahana kurdu toplamak üze reyim." (Bu m ektubun yazarı otuz yedi yaşında.) Kadınların yeteneklerini kullanmakta neden bu kadar ketlendiklerine ilişkin bir açıklama, Altmışların sonlarında Michigan’dan geldi. Psikolojide doktora yaparken uzun ve sıkıntılı bir dönem de yaşadığı paniğe dikkatini yönelten Matina Horner, başarının (başarı düşüncesinin) kadın için erkek için olan dan oldukça farklı bir anlama geldiğinden kuşkulanmaya baş lar. Kadınlar, erkekler gibi başarının peşinden koşuyor gibi gözükmez. İki ata birden oynarlar. İşler yolunda gittiği zaman da, ufukta reddedilm e veya başarısızlık gözüktüğü zaman da aynı şekilde kaygı duyarlar. Bir konuda gerçekten iyi olmak, ba şarmak, yaşam larının akışında elle tutulur bir şey üretmeyi ar zulayan çok sayıda kadını ölesiye korkutur. H om er, bunun araştırılmaya değer bir olgu olduğuna karar verir. Onu sonunda yeni bir alana (kadın psikolojisi) çeken araştırmalara girişerek, Michigaıı Üniversitesinde 90 kadın ve .80 erkeği teste tabi tutarak işe koyulur. Sonunda o güne kadar hiç düşünülm eyen bir şeyi (başarma olasılığının bile başarı ira desini ezip geçecek kadar kilitlenip kalmasına neden olması) or taya çıkarır. Bu olguya Başarı Korkusu adını verir.1 Veriler gelm eye başlayınca, bu korkudan etkilenen ka dınların yüzdesinin yüksekliği dikkati çeker; bu oran erkeklere kıyasla kadınlarda öylesine yüksektir ki, bazı açılardan sorun kadın ruhuna özgü olarak değerlendirilebilir. Bu, başarının ge rektirdiği şeye sahip olup olmamak gibi basit bir sorun da de ğildir. Kadının in ebileceğ i şey ne kadar çoksa, kaygısı da o kadar derin oluyor. ' Başarmayı en çok isteyen ve başaracak yeteneğe en çok sahip olan kadınlar," diyor Dr. H om er, "başarı kor kusundan en çok etkilenen kadınlardır."2 Bu gözlem akademik platformda tatrışmalara yol açmıştır, ama yazılı literatürde başarı korkusu konulu yazıları okuyan
187
geri kalanımız olayı anında yakaladık. Kadınlar gerçekte ken dilerini başarısız kılıyor olamaz mı? Erkekler, aşk ve duygusal güvenlik telaşı, yani "kadınlık" teriminin kapsadığı her şey, bizi geride tutan temel olmasa bile önemli bir faktör olamaz mıydı? Başarı K rizi Dr. Horııer'in bu garip, önceden bilinmeyen korkuyu ortaya çıkarmak için kullandığı tekniğe "yansıtmalı" öykü tamamlama deniyor. Bu yöntem le Horncr, hissettiklerini düşündükleri, ya da hissetmek istedikleri şeyden çok, gerçekte ne hissettiklerini ortaya çıkarmak için öğrencilerin bilinçaltı tutumlarına iner. Erkek ve kız öğrencilerden, bir "ipucuna," yani belli çizgilerde düşünmelerini ve hissetmelerini sağlayacak şekilde tasarlanmış bir giriş cüm lesine dayalı hayali öyküler yazmaları istenir. Kadın öğrencilere verilen cüm le şudur: "Tıp fakültesindeki bi rinci dönem finallerinin, sonunda Jane sınıfında birinci ol duğunu görür." (Erkeklere de aynı cümle, ancak erkek adı (John) kullanılarak verilir.) Daha sonra öğrencilerin öyküleri araştırma ekibi tarafından analiz edilir. "Öykü yansıtma testlerinin" altında yatan mantık, öğrencilerin gerçek tutumlarının ve beklentilerinin, öykünün te masında gizli olacağıdır. Dr Horner, öğrenciler dikkate değer akademik bir başarıdan sonra negatif sonuçlar beklediklerini gösteren ifadeler kullandığı zaman bunu bir başarı korkusu belirtisi olarak değerlendirir. Negatif sonuçlar arasında, başarı nedeniyle sosyal olarak red dedilme, ya da flört veya evlilik eşi olarak değerini kaybetme korkusu ve yalıtılmış, yalnız ve mutsuz olma korkusu sa yılabilir. Horner'in üzerinde çalıştığı konu bir üniversiteden diğerine kıvılcım gibi yayılıyordu. Kadının ve erkeğin başarı bek
188
lentisine yönelik tepkilerinde çok büyük farklar olduğunu or taya çıkarm ıştı. Erkek öğrenciler, parlak kariyerler geliştirme olasılığı konusunda hevesliydi; ama böyle bir beklenti kadınları kaygıya boğuyordu. Hom er'in test verdiği erkeklerin yüzde 90'ı, iş yaşam ındaki başarıda kendilerini rahat hissedeceklerini düşünmekle kalmayıp, bunun kadınlarla olan ilişkilerinde ken dilerine artı puan kazandıracağını da düşünüyordu. Test ve rilen kadınların yüzde 65'i ise başarıyı rahatsız edici veya ür kütücü buluyordu. Dr Horner'e göre temel neden şuydu: kadınlar, m esleki yaşamda başardı olmanın, erkeklerle olan ilişkilerini felç edeceğini düşünüyordu. Bu kadar basitti. Erkek arkadaşı olan kadınlar kaybetm ekten, olm ayanlar ise hiçbir zaman bir erkek arkadaş bulam am aktan korkuyordu. Kadınlar, aşksız bir yaşam riskine atılm aktansa, çok şeyden vazgeçmeye (okulu bırakmaya, huşlarına sırtını dönmeye, kay gıyla Yüzde Seksen grubunun bilinm ezliğine gömülmeye) hazır olacaktır. Profesyonel başarının soğuk tahtında çürüyüp gitmek gibi bir kader onlara göre değildi. H er şeı/den daha önem lisi, kadınlar, kendilerini bir başkasıyla ilişki içinde yaşam ak istiyor. Bu asaldır; her şeyden önceliklidir.
Jane'in Başına Gelen Felaketler Michigan Dniversitesi’ndeki kız öğrencilerin, Jane'in tıp fa kültesinde karşı karşıya olduğu rahatsız edici duruma gerçekte nasıl yaklaştıklarına bir bakalım. Kız öğrencilerin büyük bir kısmı, tıp fakültesindeki anormal başarısının sonucunda Jane’i bekleyen tek şeyin, cüzamlı gibi yalnız kalm ak olabileceğini ifade eden öyküler yazar. Bu başarı Jane'in başına öyle dertler açacaktır ki, buna ulaşmaya değmez. Kadınlardan birisi, Jane'in, zaman kaybetmeden sınıftaki bi rincilikten çekileceğini düşünür. Kendi çalışm alarını bırakıp ar
189
kadaşı Carl'a yardım ederek, onunla evlenir, okulu bırakır ve "kendini ICarl'm] çocuklarım yetiştirmeye verebilir." Kadınların öykülerindeki tutarlı bir tema, Jane'in, birincilikte ısrar etmesi halinde, bir sevgilinin sevecenliğini kolay kolay ka zanamayacağıdır. Kadınlar, Jane konusunda kaygılı bir ra hatsızlığı dile getirir. "Mutlu değil,” derler. Ya da onu itici bir şekilde saldırgan bulurlar. Bu "Jane" denen kızın, kendi iğrenç hırsının peşinden koşarken başkalarını (ailesini, kocasını, ar kadaşlarını) ezip geçmekten zerre kadar rahatsızlık duy madığını düşünürler. Çoğunlukla kadınlar sosyal açıdan reddedilmekten kaygılı gibidir. "Jane, suratı sivilceli bir kitap kurdudur," diye yazıyor birisi. "Koşup listede birinci olduğunu görüyor ve 'H er za manki gibi' diye şişiniyor. Sınıfın geri kalanında ise bir iniltiler korosu duyuluyor." Bu kadar başarılı ve hırslı bir kadının biraz anormal olup ol madığım soran bir başkası, Jane’in geri çekilmesi gerektiğine karar veriyor. "Ne yazık ki Jane, artık doktor olmayı gerçekten isteyip istemediğinden pek emin değil," diye yazıyor. "Kendisi konusunda kaygılı ve normal olup olmadığını merak edi yor...Jane, tıp okumaktan vazgeçip kendisi için daha derin bir kişisel anlam taşıyan bir okula gitmeye karar veriyor." Bazı öğrencilerin öyküleri kendi içinde tuhaftır. Kızlardan birisi, Jane'in kendi başarısından zevk almasını öylesine tik sindirici buluyor ki, onu insanı şaşkına çeviren bir acımasızlıkla cezalandırıyor. "Jane heyecanım ve sevincini dile getirmeye baş lıyor," diye yazıyor. Ama sınıf arkadaşları onun davranışından öylesine "tiksiniyor ki, hep birden üstüne çullanıp ona bir güzel dayak atıyorlar. Jane hayatı boyunca sakat kalıyor." Ne kadar aşırı olursa olsun, bu kadınların başarının sosyal yaşamlarını sakatlayacağı korkusu hepten temelsiz değil. Ka dında aranan özelliklere ilişkin geleneksel görüşler, genç Ivy
190
League erkeklerinden oluşan üniversiteli kaymak tabakası ara sında şaşırtıcı ölçüde yaygın bulunmaktadır. Karma eğitim veren altı kolej ve üniversitede yapılan son araştırmalarda şa şırtıcı bir gerçek ortaya çıkmıştır: erkek öğrencilerin büyük çoğnnlıığıt, çalışmayıp evde oturacak bir kadınla evlenmeı/i bek lemektedir. Bu erkekler, eşleri evde çocuklarla ilgilenirken, kendilerini de ekmek kazanan kişiler olarak görmektedir.3 "Belki de çocuklar okula başladıktan sonra," diyorlar. Belki. The Future o f M arriage adlı kitabında Jessie Bcm ard, toplumumuzda yüksek maaşlı işler bulmak için gerekli olan sal dırganlık ve başarı itkisi ve iradesinin, "erkeklerin çoğunun eş lerinde kesinlikle istemediği özelliklerdir," diyor. Bugünün üst düzeydeki profesyonel erkekleri (en azından Ivy League okullarındakiler), hâlâ nesillerinin devamı için anne arıyor. Dün yada kendileri kadar usta ve bağımsız o la n k hareket edebilen profesyonel kadm araınıyorlar. Çalışmaya ilişkin bu çatışmanın sınıfla güçlü bir ilişkisi ol duğu açıklık kazanmaya başladı. Homer'in araştırmalarında ge lecekteki başarı olasılığından en çok rahatsız olan kadınlar, eş olarak başarı yönelimli olmayan kadınları seçen şimdiki Ivy League erkekleri gibi, babanın başarılı olduğu orta ve üst orta sınıftan evlerden gelm e eğilimi gösteriyordu. Bu evlerde anne ya hiç çalışm am ıştır, ya da yaptığı iş tam anlamıyla pro fesyonelce değildir. Başarı konusunda engellenmeyen kadınlar, çoğu durumda annenin kocasından daha eğitimli ve genellikle hayatı boyunca çalıştığı aşağı sınıflardan gelmektedir. Bu kadınların kızları ba şarıyla kadınlık arasında bir çatışma yaşam az, çünkü an nelerinde bu ikisinin mutluluk verici bir şekilde bütünleştiğini görerek büyüm üşlerdir. Daha sonraki araştırmalarında Horner beyaz kadınla zenci erkek arasında çarpıcı bir paralellik olduğunu ortaya çıkarınca. 191
sınıf farkıyla kadının çatışması arasındaki ilişki çok daha be lirginleşti.4 Her ikisinin de başan konusunda, beyaz erkek ve zenci kadından belirgin bir şekilde daha kaygılı olduğu an laşıldı. Beyaz erkeklerin sadece yüzde 10'unun, zenci kadınların ise sadece yüzde 29'unun başarı korkusu kaynaklı sorunları vardı. Martina Horner'in Başarı Korkusu araştırmalarının sonuçları öylesine kışkırtıcıdır ki, ileri bir adım daha atıp kadınların öykü tamamlama testinde dile getirdikleri tutumun gerçek ya şamdaki tutumlarıyla nasıl bir ilişkiye sahip olduğunu araş tırmak ister. Başarı korkusu gerçekte başarma olasılığını azal tıyor muydu? Başarıdan korkan kadının gerçekte başarına şansı daha mı dıişüktii? Önceki araştırmaya katılan aynı kolej öğrencilerine, hem re kabetçi hem de rekabetçi olmayan testler verilir. Horner, so nuçların, kadınların başarıdan en kötüsünü beklediğini ve bu nedenle başarıdan kaçındıklarını açığa çıkardığını söylüyor. Bu süreç bir tür kendini doğrulayan kehanet içermektedir: Olumsuz sonuç beklentisi
Başarı korkusu yaratır
I Başan korkusu da daha az başarıya yol açar. Kadınlarda başan korkusu bir kere uyanldıktan sonra, özlem (beklenti) düzeyleri soğuk cepheye maruz kalan a v a gibi düşer. Kadın başarısızlığa kur yapm az; başarıdan kaçınır. Örneğin, not ortalamalan çok yüksek olsa bile, başarı korkusu derin olan ka dınlar, daha az heveçan verici olan ve "kadınca" denilen (ev192
kadınlığı, annelik, hemşirelik, öğretmenlik gibi) işlere yö nelmektedir. Sanki daha iddialı mesleklerden kaçınarak, hâlâ normal bir kadın olduklarını kendilerine kanıtlarlar. Belli bir kadın için başarıdan kaçınmak, başarısız olmayı arzulamak kadar kabaca öz-yıkıcı olmayabilir, ama bu olgunun genelde kadınlar üzerindeki etkisi görmezlikten gelinemez. Sevgiyi riske atm ak yerine kendimizi değerden düşürmeye, doğal yeteneklerimizden uzaklaşmaya yönelik btı eğilim , daha önce cinsel kim lik paniği de diğim şeyin (kadın kimliğimiz konusundaki yeni karışıklığın) bir so nucudur. Başarmanın (ve belki de sonuçta kendimizi kadınca his setmemenin) kaygısını yaşam ak yerine, başarmaktan kaçmıyoruz. Kadınlar, hüzünlü bir öz-yadsıma oyunu oynuyor. Dr Horner, başarı korkusu fazla olan kolejli kadınların, okulun ilk yı lından mezuniyete kadar beklentilerinin sürekli düştüğünü keş fetmiş. Julia, doktor olma umuduyla koleje başlam ışsa, son sırufa gelene kadar, hiçbir şeyin onu sağlık memuru olmaktan daha çok mutlu etmeyeceğine karar verecektir. Gözünü hukuğa diken ikinci sınıf tarih öğrencisi, son sınıfa gelince, ilkokul öğ retmenliğinin müthiş bir şey olacağını düşünm eye başlar ve belki de eğitim sertifikası alm ak için birkaç eğitim dersi alır. Annesi de, babası da kararının anlamlı olduğunu söyler. Erkek arkadaşı Jim de öyle. "Öğretmenlik, çocuklar bü yüdükten sonra her zaman dönebileceğin bir meslek," diyerek onu rahatlatır. Peki ya başarı korkusu düşük o la n kadınlar? Onların geleceği daha parlak gözükür. Şaşırtıcı bir şekilde, başarı korkusu derin olan kadınlardan daha az doğal yeteneğe sahip olmalarına karşın, zor bilimsel alanlarda (matematik, fizik, kimya) lisansüstü eği tim ve kariyer amaçlarlar. Bu açıdan başarı korkusu düşük ka dınlar erkeklere benzer. Erkekler sık sık, gerçek yeteneklerinin üstünde özlem lere sahiptir. Bu da onları yaşamda başka türlü ulaşabileceklerinden daha ileri götürür. Erkekler gergicidir. Tanrı
193
vergisi yeteneklerinin ötesinde ince buz üzerinde kayarak kendi kaygdarmt yaratabilirler, ama en azından gölün ortasına ulaşırlar. Ka dınlar ise büzgücüdiir. Kendi doğal başarı seviyelerinin altını he defleyerek, kendi olasılıklarının gerisinde kalırlar. Sonuçta bir çoğu gölün kıyısından hiç ayrılmaz. Matina Horner ilk bulgularını 1968 yılında yayınlayana kadar, birçok kişi kadınların, her şeyden önce böyle bir kor kuları olmuş olsa bile, bunu çoktan aşmış olm alan gerektiğini düşünüyordu. Her şey bir yana kadın hareketi kadınlığın kül türel sınırlarını gevşetip genişletm ediyse başka ne işe yaradı? Horner'in araştırmaları 1964'ün karanlık çağında yapılmıştı. Bu günün kolejli kadınları büyük işlere göz dikmişti ...değil mi? Horner araştırmalarına bu kez altm ış sonlarının ve yetmiş başlarının "özgürleşen" genç kadınlarıyla devam eder. Bulduğu şey, medyanın oluşturduğu Yeni Kadın izlenimleriyle çelişir: kadınların çok daha büyük bir bölümünün başarı korkusu ya şadığı. Ve rekabetçi durumlarda geri çekildiği. Ve kariyer beklentilerini daha az kamçılayıcı, daha "kadınca” olan işler seviyesine çektiği ortaya çıkar. 1970'te Horner şöyle yazıyor: "Araştırmaya katılan beyaz ka dınların dile getirdiği negatif tutumlar, 1964 araştırmasında bulunan %65 'ten şimdilerde %88.2 'ye yükselmiştir. ” "5 H ırsı Bastırm anın Y ü ksek Bedeli Genç kızların, kendilerini kaygılandıran şeylerden ka çınmaları için nasıl teşvik edildiğini anımsayınca, bu hırslı, aka demik yetenekli kadının pes etmeye ne kadar gönüllü ol duğunu anlamaya başlarsınız. Cinsel kimlik paniğinden kaçmak ister. Yapabileceği şeyleri yapması halinde kadınca de ğerini kaybetme olasılığı onu öylesine rahatsız eder ki, daha az
194
tehlikeli seçenekler aramaya başlar. Kendini koca bir K harfiyle Kadın yapmaya çalışır. Ve çaba geri teper. Başan kaygılı kadın şöyle veya böyle kendini sıradan tutabilir, şöyle veya böyle Komşu Kızı'nın kabul edilebilir imajına uyabilir, ama çok geç meden kendini daha başka bir yığın sorunun kurbanı ko numunda bulur. "Saldırganlık, acı bir içerleme ve şaşkınlık," diyor Horner, kendi potansiyelini çökerten kadının kaderidir. Evlendikten hemen sonra parlamento asistanlığı işini bı rakan VVashingtonlu genç bir kadın, sıkılmaya ve hoşnutsuzluk duymaya başlar. Ama sorunu kendi sorunu gibi görüp ele almak yerine, kocasına kızmayı daha kolay bulur. "Kocam ne zaman bir iş gezisine ç k sa , sancıyan bir hayal kırıklığı his sediyordum," diyor. "Neden benimle değil de tanımadığı in sanlarla bilmediği yerlere uçuyordu? Bu gezilerden neşeli, he yecanlı dönüyordu ve kendimi ilgiliymiş gibi gözükmeye zorluyordum, ama içimde öfke ve içerleme duyuyordum." "Çocuksuz arkadaşlarımın hayatını hep kıskandım," diyor gerçekte birşeylerden vazgeçenin kendisi olm asına karşın ev lendiği anda kendisinden bir şey çalındığı duygusuna kapılan bir sahne oyuncusu. "Tiyatro yaşamını özlüyor ve kaderin elimi kolumu çok erken bağladığına inanıyorum." (Ölesiye istedikleri şeyden kaçanın kendileri olduğunu kavramayan kadınlar, çoğu durumda kurban olma duygusuna kapılmaktadır. Başıma böyle bir şey nasıl gelir?) Bu artist, sonunda kendi yaşamı konusunda birşeyler ya pacak yeterli gücü buluncaya kadar yıllarca ondan daha çok özg'ürlüğe sahip olduğunu düşündüğü arkadaşlarına imrenir. "Bir keresinde bekar bir arkadaşıma bir oyun için yardım edi yordum; ama araştırma yapma ve kentte gezm e konusunda o kadar özgürdü ki, ona kıyasla kendimi aptal hissettim:"
195
Kıyaslama dostluğun diğer alanlarına da sızar. "Zerafetini ve aldığı elbiseleri kıskanıyordum, çünkü onun maaşı vardı ve ben, kendime bir çift yeni ayakkabı almak için mutfak büt çesinde yeterli paranın birikm esini beklemek zorundaydım. İliş ki giderek kötüleşti. Kendimi hantal, beceriksiz hissetmeye baş ladım, anneliğin ve ne zaman oyun üzerinde çalışmayı denesek yanımızda biten şamatacı çocuklarla ilgilenmek zorunda kal manın beni ezdiği duygusuna kapıldım. Sonunda ar kadaşımdan hepten kaçınmaya başladım. Taptaze, neşeli, kafası tıkır tıkır işler bir halde benim oyuncak ve çocuk bezi dolu evime geliyor, ateşli ateşli birşeyler anlatıyordu; benimse dü şünebildiğim tek şey, çocukların yemeğini ne zaman vereceğimdi. Bunu düşünmek şimdi beni üzüyor, ama sonunda projeden vazgeçtim. Öylesine rahatsız oluyordum ki bu özgür genç şeyi görmeye bile dayanamıyordum." Kadınlar, başarma kaygılarının bedelini ağır ödüyor^Matina Horner ve birlikte çalıştığı araştırmacılar, yetenekli genç ka dınların birçok durumda başarı arayışında bile kendilerini ketlediği sonucuna varıyor. Karma rekabetçi ortamlarda ya pabildiklerinin çok altında bir performans göstermekte ve kendilerine rağmen başarılı olan birçoğu, sonradan per formansını küçümsemektedir. Bu kadınlar, kendi güçlerini ve üstünlüklerini rahatça yaşayamam aktadır. Şaşkın ve kaygılı bir şekilde, bu rahatsızlığı hissetmek yerine kendi kariyer bek lentilerini düşürmektedirler. Rekabet isteyen şeylerden kaçınan bazıları kendi ge leceklerinin tamamını sabote etmektedir. En kötüsü de, ya şamlarına cinsel kimlik paniğinin yön verdiği konusunda hiçbir fikirleri olmamasıdır.
196
Ç alışan K ad ının Güzel Yaşamı Örneğin A dnan diye anacağım kadının öyküsünü ele alın. Zeki ve enerjik bir kadın olan ve hemen hep çalışan Adrian, ço cukluk rüyalannm tozlu mahzenlerine kaldırdığı ergenlik hırs larını uzun zaman önce unutmuştur. Ama her nedense tekrar canlanan bu rüyalar, cevapsız sorular gibi beynini kurcalamaya başlar. Bu, sanki bir yerlerde yanlış bir yol tutmuş gibi, kendini yaşamında yersiz yurtsuz hissetmesine neden olan rahatsız edici bir duygudur. Tam da işlerin yolunda gittiğini dü şündüğü bir anda, içinde beklenmedik bir şey uyanır ve iç dün yasını değiştirir. Bir kış öğlen sonrasında, bir şişe şaraptan sonra birlikte yü rürken, eski rüyalarını açmaya ve bazı yeni korkulan olduğunu anlamaya başladı. "Çocuklardan sadece üç dört yıl sonra tekrar işe döndüm, ama yaşam , bekar olduğum zamankinden farklıydı. Artık bir 'gelecek' duygusu, kendi geleceğim duygusu yoktu. Günübirlik yaşam ak annelerin yaptığı bir şey. Bu günübirlik nıh halini işime de taşıdım. 'H ey, terfi işi ne oldu?1 diye sormayı dü şününceye kadar iki yıl geçmişti. Çılgına dönmüştüm, çünkü is temek zorundaydım." Adrian, otuz dört yaşında Ford Vakfındaki "prestij imajlı prestijli bir iş" dediği halkla ilişkiler işine geri döner. "Kendimi geçindirm ek zorunda olmadığım dikkate alınırsa, oldukça iyi bir maaş alıyordum. Ama her nedense kendimi yalıtılmış, en gellenm iş hissetm eye başlamıştım. İşin doğrusu vakfın işlerine gerçekten aldırdığım yoktu. 'İy i1 bir işi olan deri çizmeli bir ça lışan kadın olmaktan hep memmundum. Kız arkadaşlarımla öğlen yem eğine çıkabiliyorsam, cebim de kendime ait birkaç kuruş ’harçlığım' varsa...bu kadar özgürlük benim için ye teri iydi.
197
"Dört yıl geçt"i! dedi aniden kadehini doldururken. "Farkına bile varmadığın dört koca yıl ve işte otuz sekizindesiıı." Adrian'ın orta yaş uyanışı, yirmi yaşında görüş açısını da raltan ve kırkına kadar olan biteni görmeyen kadınlara ö z g üdü r. Artık öğlen yemekleri sıkıcıdır; iş sıkıcıdır. "Düşününce tuhaf geliyor. Kolejdeki herkes hep lisansüstü programa gi deceğimi düşünüyordu. Notlarım gerçekten iyiydi. Dışilişkilere gitmek istediğim bir dönem olmuştu." Peki ne yapar? Birçok kadın gibi belirleyici bir karar verir. "Bir eş oldum." Sonra eskazara çalışan bir eş oldum. G en y yarın ölecek olsa, gerçekten ne yapacağımı bilemem. Bunu, yalnızken olacakları düşününce, ürkütücü geliyor. Dul ve hâlâ dev, kar amacı gütmeyen bir vakıfta halkla ilişkilerde çalışmak mı? "Şaş kın, gözlerini kaldırıp bakıyor. "Evli olmasaydım bu işi bile bu lamazdım, diye düşünüyorum." Bu düşünce onu şaşırtır. Bekar bir kadın olarak kendi ma aşıyla geçinemezse hali ne olur? Tablo netleşmeye başlıyor. "Kocam beni destekliyor ve çocuklar her sabah hoşçakal diyor, böylece Diane von Furstenberg elbisemin içinde gidip basın açıklamalarını yazabiliyorum," diyor. En güzel yirmi yılını kaçınarak harcadığı şu soruyla birlikte kendini tanıma konusu Adnan'ın kafasını kurcalamaya baş lıyor: "Neden yaptığım şeyi yapıyorum ?" Bunun hemen arkasından çok daha rahatsız edici bir dü şünce geliyor: "Bu değilse ne?" Bunlar, kendine hiç sormadığı sorulardır. Kadınlar böyledir, sormazlar. Çalışmaya karar verdikleri zaman, bu, bir eş ve anne olmaktan sonra gelir. En azından Adrian ve arkadaşlarının hep yaşadığı bu. Ama yaklaşan kırkıncı doğum günü Adrian'da birşeyleri de ğiştiriyor. Farkına varılmayan, kaçırılan bir şey olduğu duy gusuna kapılır. Gecenin geç saatlerinde (gerçekten de olmadık
198
anlarda), yirmi yaşında, sevinç ve umut dolu o yaratık, o genç kız kafasına takılıyor. Adrian'ın yıllar önce kaybettiği o zarif, sarışın, canlı idealleri olan genç kız. Şimdi ise bir köşede unu tulmuş bir çiçek gibi birdenbire açıyor. Bütün küçük öğlen ye mekleri, partiler, çocuklar için alışveriş yapm ak, hepsi boş birer törene dönüşüyor. Bir arkadaşının sadece kırk üç yaşında olan kocası kalp krizi geçiriyor. Tanrı aşkına! Yaşam artık sonsuz ve özgür değil. Çocukların büyüyüp Garry’nin VVashington'da daha çok zaman harcamasıyla evde de işler değişiyor. İnsanlar ona pek ihtiyaç duyuyor gibi gözükmüyor. Kendini daha ayrı, daha yal nız hissediyor. Böylece yeni sorular batmaya başlıyor. "Beş yıl sonra ne yapacağım? On yıl sonra?" On yıl! İm kansız geliyor. Kırk dokuz yaşında ve hâlâ esrar içip ekranında Cumartesi Gecesi Canlı Yayınını izlem ek mi is teyecek? Kırk dokuzunda ve hâlâ haftada üç kere kaplıcaya gidip Nautilus makinesinde fazlalıklarını atm aya mı çalışacak ve her yıl haftada dört kere gelmek zorunda kalmamak için dua ediyor mu olacak? Noel haftasını Bermuda'da geçirmekten de, her Ağustos iki hafta Vineyard'daki ailesini ziyaret etmekten de, bütün bunlann belirlenmiş olmasından da usanmış. Ama her şeyden çok da kendi beyninin boşluklarında sürüp giden asalakça, iki boyutlu yaratıktan usanmış. Yani saplantılı dü şüncelerden. Can sıkıcı şikayetlerden. Adrian, hoşnutsuz ka dınlardan hoşlanmadığını söyler kendi kendine. Birdenbire, artık onlardan birisi olmuştur. Elbette bütün bunlara yol açan bir tarihçesi vardır. Adrian, Smith yerine Michigan Üniversitesine gitm iş olsaydı, Matina Homer'in araştırmasına ilk kablanlardan birisi olabilirdi. Bek lentileri yıllar önce aşağı çekilmiştir. 1964 yılında, mezun ol madan altı ay önceki o dönüm noktasında, olup bitenden ha bersizdir.
199
Adrian o dönemde erkek arkadaşına, Georgetown Üni versitesi Dışişleri bölüm üne gitmeyi planladığını söyler. "Dı şişleri mi?" diye haykırır çocuk. "Hiç bitmez!" Şakaya vurur. "Bana takıl. O zaman casus olmaya ihtiyacın kalmaz." Adrian'm duyduğu şey şudur: "Üniversiteyi bitirmeni beklevemem." Sonunda pes eder. Aslında ısrar etmek için yeterince emin olduğunu hissetmez. Ondan sonra o ve erkek arkadaşı bu konuyu bir daha açmaz. Çocuk bir zafer endamıyla sinema bö lümüne girince, onun peşinden New York'a gider. J. Walter Thompson'daki time buyer "kariyerinde" bir yıl çalıştıktan sonra erkek arkadaşından ayrılır. Bu arada Garry hayatına girer. Tatlı Gerry. "istediğini yapabilirsin. Ben ikimize de ye tecek kadar kazanıyorum," der. Adrian da hayatta ne yapacağım düşünmeyi bırakır. Evlilik, çocuklar, Gerry, gelişim so runlarından öncelikli olur. Artık gelişen, öğrenen, değişen bir insan değildir; olması gerektiği gibi, bir eştir. Kadın için uyarımdan ve meydan okumadan vazgeçmenin ne kadar kolay olduğunu görm ek ilginçtir. Bir süre sonra kaybe:tiğimizi bile hissetmeyiz. U yanm ve bununla birleşen kaygı yen ne rahatı ve güvenliği tercih ederiz. Adrian'm sorunu kıs men, yaşamının çok kolay (hepimizde bulunan varoluşsal kay gıyı tamponlamaya yetecek kadar kolay) geçmesidir. Şimdi bile ka/gısı bulanık bir tedirginlik alanında kalmaktadır. "Tetikte ol, aka halde eylemde kaybedeceksin," diyen iç benliğin o ürkütücü diltesini henüz almış değil. Adrian'm olayları yaşayışı hâlâ GûTy’in atbğı veya atmadığı bazı adımlara bağlıdır. Ölecek (ya da Tanrı korusun, W ashington'da daha çok zaman harcayacak) olursa, Adrian gerçek bir bunalım ın kucağına düşecek. Bu krize giıse bile o, ta ki başka bir dışsal olay onu kabul etmeye zorlaymcaya kadar, gerçekte kendini ne kadar güvensiz his settiğinin hiç farkına varmadan hayatına devam edecektir.
20)
Kendini tanımanın eşiğindeki kadınların, kendilerine ilişkin gerçekle yüzleşmek için sık sık bir felakete ihtiyaç duyuyor gö zükmeleri çok üzücü. Adnan'ın, kendini epeyce (ama yetersiz) açtığı o öğlen sonrasında, yaşamının bu noktasında, Sulka Bliss gibi birisiyle karşılaşmasının daha iyi olacağını düşünmekten kendimi alamadım.
İçe Kapanan Anne Sulka ile Oakland, California'daki Evsiz Evkadmları M er k ez in d e tanıştım. Bu merkezin, bir işçi kam pı gibi, ciddi bir mahrumiyet görünümü vardı. Evsiz Evkadmları Merkezi. Asla başanlı olm ayacak küçük, mücadeleci bir siyasi partinin mer kezi de olabilirdi. Göm m e ısıtıcılar ve hazır kahve makineleri, plastik bardaklar ve yeşil metal çöp kutuları ilk göze çarpan şeyler. Burada çalışan kadınlar, kendileri de evsiz evkadını olan ve "Partinin" onları tekrar biraraya getirmesini uman gö nüllülerdi. Onlar beleşçi değil, kadındı. Birçoğu evliyken rahat (çok fazla rahat) yaşamış. Evlilikleri çökünce, çevrelerindeki dünya da çökmüş. Burada en azından bir düzen var: arkasına oturulacak bir masa, telefon, boşluğu dolduracak sesler. Bu rada, onlardan daha şanssız olan başkaları (kapıdışan edilen ve başlarına gelenden habersiz) için yapılacak işler vardı. Gözleri ağlamaktan kan çanağına dönmüş, tırnaklarını yiyen kadınlar. Kahveyle uyanan ve Valium dozlu votkayla yatağa giren ka dınlar. Sulka Bliss henüz hap-alkol rutinine girm em işti, ama onunla tanıştığımda depresyonda olduğu açıktı. "Artık çocuklara bak manın dışında neyi nasıl yapacağımı bilmiyorum," diyor. "Da kikada otuz kelim e yazabileceğimden bile kuşkuluyum." İş becerisi (ve açıkça öz-saygıst) olmayan Sulka’mn, çok azı nın potansiyele önem vermesi nedeniyle, işverenlerin çoğunun habersiz olduğu bir yanı var: IQ test puanı 135’miş. 201
"Lise bir veya ikinci sınıfta bu puanlan alınca şaşırdığımı anımsıyorum," diyor. 'Belki de bilimci olurum,' dedim kendi kendime. "Kafam m atem atiğe çok iyi basıyordu, ama o gün lerde .kızlar kesinlikle bilimci olacak şekilde yetişmiyordu ve annem bu konuda benimle dalga geçiyordu. Kimyager olmak istediğimi söylediğim zam an annem bile gösteriş yaptığımı dü şünmüştü. Liseden sonra Sulka iki yıllık bir koleje (yüksek okula) git tikten sonra evlenir. Zaman Sulka'nm hırsını törpüler. Artık şöyle böyle anım sayabildiği uzun zaman önce zarif, enerjik, canlı bir genç ka dınmış. Çocuklardan sonra şişmanlamış. Şimdilerde rahatlatıcı el işi batiklerle, pamuklu giysilerle vücudunu saklıyor. Şiş manlığından utanan Sulka, kişisel görünümü için çok özel ça balar harcıyor, ama diğer hemen her şeyden vazgeçmiş gibi. Ve randadaki sardunyalar solmuş. Veranda dökülüyor. Duvarların sıvası dökülüyor. Saçak altlarının boyası dökülmeye başlamış. Bir evin, bir yıldan az bir siirede dökülmeye başlaması şaşırtıcı, diye düşünüyor Stılka. Dick ayrılalı neredeyse bir yıl oluyor. Dick, Sulka şiş manladığı için ayrılmamış (ama o bazen böyle düşünmeyi se viyor). Hayır, moleküler biyolojide doktora aldığı (bu, o li sansüstü programda m ağrur bir edayla okula gidip gelirken, ona destek olmak için çalışarak Sulka'nm bir anlamda ona ver diği bir derecedir) günden beri onun bir ayağı dışarıdadır. Sulka, sekreter olarak tam gün çalışmasının yanısıra, Dick'in ilerleyebilmesi için boş zamanlarında ve hafta sonlarında da daktilo yazmış, çocuklara bakmıştır. Doktora derecesiyle bir likte Califomia Teknoloji Enstitüsü'nden iş teklifi aldığı ay "Artık işten ayrılabilirsin," der. Dick hemen arkasından bu ens titüde bir büroya yerleşir: geniş camlar, ceviz masa, karatahta, öğrenciler ve devlet fonlarıyla desteklenen bir laboratuar.
202
Sulka derin, rahat bir nefes alır. Artık begonyalarına ba kabilir. Kuşkusuz artık çocuk da yapabilir. Sulka, bir yıl boyunca toz alır, evi temizler, şarkı söyler, kendi ekmeğini pişirir ve 1965 baharında bir kız doğurur. O ve Elsie, güneşli Califomia evinde, etle tırnak gibi yaşar. Dick’in yaşamında birşeyler olmaktadır, ama tıpkı Sulka'mn ondan gi derek daha çok uzaklaşması gibi, o da Sulka'dan uzaklaşmaya başlar. Yılda birkaç kere eğlenirler, zaman zaman bölümün par tilerine giderler, ama bunlar Sulka'ya pek ilginç gelmez. Onun kalbi evinde, yuvasındadır. • Çocuk sayısı arttıkça o da bir türlü kurtulamadığı kilolar alır. 1970'e kadar, tıpkı metal iğnelerle büyük anne ayıya iliş tirilen küçük pamuk ayıcıklar gibi eteğine yapışan üç sevimli çocukla şişman, sevimli bir tip olup çıkar. Sulka dert etmez. Kendi giysilerini kendi diker (artık konfeksiyon giysileri ona olmaz) ve uzun, yağlı saçlarını kendisi tarayıp örer. Nerede karşılaşsanız (markette, kütüphanede, sinemada) yanında mutlaka çocukları vardır. Ama genellikle Dick'i göremezsiniz. Sulka ra hatsızmış gibi gözükmez. Bilimciler dalgın ve saplantılıdır. Dick'in de onlardan farkı yoktur. Sulka istediğine ulaşmıştır. Dick onun canını sıkmaz. Sonra 1970’li yıllarda Dick'in yaşamı hızla değişir. O ve araş tırma ekibi, teknolojide devrim yaratacak büyük bir proje üze rinde çalışmakta, sık sık laboratuarda gecelemekte ve tekrar işin başına dönmeden önce ancak birkaç saat uyuyabilmektedir. Sulka arada bir onu gördüğünde, yüzünde, sanki düşünm e sürecine engel olacağı korkusuyla kendini dün yadan saklarcasına, yüzü maskeli, gözleri bulutludur. Sulka bazen kocasının beynini ayrıntılı, karmaşık, komik makinelere benzetir. Dick iş yapan bir şeydir. Sürekli iş yapar; ve Sulka bazen bütün bu etkinliklerin onu nereye götüreceğini merak eder.
203
Bütün bunların onu götürdüğü yer (ki bunu Sulka sonradan anlar), dev şirketlerin para döktüğü DNA araştırmaları, yani genetik mühendisliği denilen yeni, garip bir iştir. Dick bir gece, bir. miktar şarabın üstüne, "Enerji krizinin kurtarıcısı olacak," der ışıltılı gözlerle. "Aslında bu geleceğin tamamının kurtarıcısı olacak!" Sulka "kurtarıcı" sözünü unutmaz, çünkü bunları söy lediğinin sabahı onu terkeder. Dick, kendini kurtarıcı gibi gör meye başlayacak kadar mı kendi işiyle özdeşleşmiştir? Tıpkı kocaları tarafından terkedilmek üzere olan birçok kadın gibi, Sulka da, delice bir çabayla Dick'i analiz etmeye, gü dülerini anlamaya ve onu sakin, "nesnel bir ışıkta” görmeye ça lışır. Kontrolü kazanm aya çalışır. Elbette artık çok geçtir. Dick yeni dünyaları (yeni işleri, yeni paralan ve kaçınılmaz olarak yeni kadınlan) fethetmeye gitmeden çok çok önce kayıtsızlık (il gisizlik) başlam ıştır. "Evsiz evkadınları" etiketini sevmeyen, aıfıa kendini çaresiz ve birisinin yardımına ihtiyaç duyan bir insan olarak gören Sulka, gözyaşları içinde Merkeze ilk gelişinde "Sadece düşün," der. "Daha işin başında beni üç çocukla ve ipotek borçlarını öde meye bile zor yeten bir parayla bırakıp gitti"6 Ancak bir süre psikolojik çalışmadan sonra Sulka, yaşamının tamamı kocası tarafından belirleniyormuş gibi düşünmekten vazgeçip yaşananlardaki kendi rolünün ne kadar büyük ol duğunu görmeye başlamıştı. Yıllarca önce, hatta liseden ay rılmadan önce kendini bırakmış olduğunu yavaş yavaş an lamaya başladı. Elbette bunu yapması için ailesinden ve arkadaşlarından, hatta 135'lik IQ ile ona memurluk türü bir "ka riyer” öneren okul danışm anından büyük ölçüde destek almıştı. Ne var ki o programın tamamına uymuştu. Razı olmuştu. Kendini o kadar zayıf, yararsız ve beceriksiz görmesinin nedenleri vardı; şimdi ise bu nedenlerden en azından bazılarının kendisinden kaynaklandığını görm eye başlamıştı! 204
Sulka için, yirmi yaşında evlenip kocasını lisans üstü prog ramına gönderm ek, emin ve egosunu besleyen bir yoldur. Ha rika değil mi! der herkes haftalık maaş çekini eve getirdiği za manlar. "Onunla olduğu için Dick çok şanslı." Iş sıkıcı olsa bile, iki kişiyi geçindirm e mücadelesi gerçekten de kamçılayıcıdır. Ama anlamadığı şey, bu mücadelenin yüzeyselliğidir. O, kendi po tansiyellerini geliştirm e anlamında gerçekte hiçbir şeyle m ü cadele etmez. Ve her zaman olduğu gibi, her gün işe gidip ge lirken altta yatan düşünce aynıdır: "Yakında bu iş bitecek." Ve çok sürmez. İşinden aynlıp yuvasına döndükten sonra ba ğımsızlığının bütün izleri silinir. Gelişimi kamçılayan mücadele artık yoktur, o da gelişimini durdurmuştur. On yıl sonra, kay bolan öz-saygısınm, daha da kötüsü, kırılan cesaretinin bedelini ödemektedir. Sulka, gerçek güven ve güç geliştirmeden çok çok önce eski daktilo becerilerini kazanabilecektir.7 Sulka, ülkenin başka bir köşesinde güzel kalan ve hâlâ ko runan Adrian Holzer'i tanımış olsaydı, kendi sefaletine bakar ve ona şöyle derdi: "Kendi başının çaresine bak; bir dakika bile kaybetme. En kolayını seçmek gerçekte hiç de güvenli değildir. Sadece öyle gelir!
îk i Dünya Arasında Kalmak Kadınlarda psikosom atik semptomlarla rol ve başarıya iliş kin şiddetli ve çözülmemiş çatışmalar arasında bir ilişki olduğu ortaya çıkmıştır. Geçmişte, kadın alkoliklerin en büyük bö lümünü, can sıkıntısı çeken, her gün buzdolabını silip toz al maktan başka bir şey yapmayan evhanımları oluşturuyordu. Şimdi ise bu hastalık, aktif olan, her sabah Johnny'e hoşçakal deyip 8.05 otobüsünü yakalam ak için sokağa fırlayan "iş ka dınlarına" da yayılm ış durum da. Los Angeles, California Üni versitesi'nden Paula Johnson, "Çalışan evli kadınlardaki alkol
205
problemleri, çalışan bekar veya evkadınlanndan anlamlı ölçüde daha yüksektir," diyor. Çalışan evli erkeklerin aynı oranda yük sek alkol sorunları olmamasının, bu tür geleneksel olmayan kadın rolünün, alkolizm oranının artmasına yol açma olasılığını ortaya çıkardığını söylüyor. Sanırım kadını bu kadar içm eye iten şey, bu rolden (işle ev liliğin birleştirilmesinden) çok, kadının bu rolü seçme ko nusunda duyduğu rahatsızlıktır. Bu fark önemlidir. Seçmek, öz gürce hareket etmek, tam bir bilinçle, sonuçları görerek ve ne olursa olsun bu sonuçları göze alarak kendini vermek demektir. Bu kimse için kolay değildir, ama riske ve kaygıya açık şeyler yapmaya alışık olmayan kadınlar için özellikle zordur. Yeni seçeneklerin sonuçlarını bilmeyen kadın korku için dedir. Bütün yürektenliğim izle ileri atılmak yerine, geride ka larak, ek güvenceler alarak ve modası geçmiş "kadınca" tarz lardan (parfümlerimizden, pudralarımızdan) vazgeçmeksizin rekabetçi bir dünyada başarılı olmaya Çalışıyoruz. Erkeğin ka pıyı bizim için açmasına, sigaramızı yakmasına "izin veriyor," sonra da N e zararı var ki? diyoruz kendi kendimize. Zararlı olan olayın kendisi değildir, bunun yarattığı duygudur: "Er keğin bana bakması (beni koruyup gözetmesi) ne kadar hoş!" Kadınlar, şımartılmak ve beklenmek (özellikle erkekler ta rafından) istediklerini birçok yoldan belli ederler. Bunun ken dilerini zarif ve kadınca hissetmelerini sağladığını söylerler. O küçük koruyuculuk mimiklerinden hoşlanırlar, içten içe, Cos mopolitan am entüsünü okurlar: Aynı anda hem seksi hem de ba şarılı olabilirim. Ama kendilerini kandırırlar. Aynı anda hem korunmayı hem de bağımsız olmayı istem ek, el freni çekik bir arabayı kul lanmaya benzer. İşleri yürütmek için, gerektiğinde kişi sal dırgan olmak zorundadır. Kendi inançlarını savunabilmesi, bunun için mücadele edebilmesi gerekir.
206
Ayrıca sürtüşmeye dayanabilmek de gerekir. Kadınlar, düş manca yorumlanabilecek ifadelerden kaçınmaya çok fazla yat kındır. Bu davranışın, kendilerini yalnız bırakabileceğine ina nırlar. Yalıtımdan korkan kadınlar, kendi içlerinde, mesleki ilerlem e için ihtiyaç duyulan teknikleri ve yetenekleri ge liştirmezler. Michigan Üniversitesi'nden Lois hoffman'ın da gözlediği gibi: "Ne kadar yetenekli olurlarsa olsunlar, taşı gediğine koymak, rekabette başkalarını altetmek, yardımlaşmaya aldırış et meden kendini bir konuya vermek, kadınların aşmayı zor buldukları engellerdir. "8 Kadınlar özünde aynı anda kendilerini hem ileri itip hem de geride tutmaktadır. Kadın çalışanlar olarak kendimize ilişkin sağlam , olumlu bir imajı koruyamayışımız, en tatlı öz lemlerimizi boğar. Aslında işle ilişkimizin tamamı tepkiseldir. Erkek "izin verdiği" (yani ihtiyaç duyduğu) zaman kadın ça lışır. Mevcut ekonomik durum nedeniyle erkeğin eşinin ça lışmasına ihtiyaç duyması yüzünden, birdenbire çalışan eşe izin veriliyor. Kadınlar, çalışma (ve eş olma) konusundaki yeni öz gürlüğün, kendi içlerinden değil, dışarıdan geldiğine inanıyor, îş konusunda izin çıktı. "Benim kazancımın da yardımıyla, hâlâ haftada bir kere dışarıda yemek yiyebildiğimiz için kocam mutlu," diye yakmıyor kocasının tutumundaki bencilliği sezen bir lise öğretmeni. "Ama bu enflasyon canavarı durumu ağır laştırm adan önce evdeki düzensizlikten ve çalışmamın ço cukları olumsuz etkilemesinden şikayetçiydi. Ekonomi düzlüğe çıkınca eski tutumuna döneceğinden eminim." Kuşkusuz. II. Dünya Savaşından sonra, fabrikaların ça lışması için artık kadınlara ihtiyaç kalmayınca, ülkenin ta mam ının tutumu "tekrar eskiye dönmüş" ve bizden yuvaya dönm em iz istenmişti. Biz de dönmüştük. Ve öyle gözüküyor ki o deneyimden hiçbir ders çıkarmış değiliz.
207
Katimlar reaktördür (sadece tepki vererek yaşayan, Ç.N.). Bi zimkisi kendi başına varolan, kendini üreten bir konum değil. Hâlâ temel kararlarımızı, onun istediklerine, izin verdiklerine bağlı olarak alıyoruz. Çünkü derinlerde onu hâlâ Koruyucu olarak görüyoruz.9 Bir kadının, evliliği çözüldükten sonra yaşadıklarına bak m ak aydınlatıcı. Birdenbire çiçeklenir. "Aha!" diye düşünür. ^Yetişkin olm ak bu mu?" Artık mali sorumluluk almaya zor landığı, ipotek ödemelerini karşılamak, çocuklara ayakkabı almak zorunda kaldığı için, ikilik (çatışma) gözden kaybolur. Artık cinsel kim lik paniğiyle savaşm ak, ya da yaptığı şeyin "doğru" olup olmadığını düşünmek, ya da acımasız, dayanıklı, kadınca olmayan bir şey gibi gözükmekten korkmak zorunda ol mamak ne büyük rahatlık.10 Maaşı artar; başından iş yağar. İşle para arasında yeni ve sağlıklı bir ilişki varcTır, artık pro fesyonelliğe izin verilir. Kadın, kendi yolunu bulmuş gibi gö zükür. Ama bu da bir tepki değil mi? Yine bir başka buyruğa (hay vanlar alemi kadar eski bir buyruğa) oym uyor mu? O artık yav rularına bakan ana kaplan olmuştur. Buna kim itiraz eder ki? Aynı kadını tekrar evlendiği veya yeni bir erkekle birlikte yaşamaya başladığı zaman izleyin, filmin hızla geriye doğru oy nadığını görürsünüz. Artık "tekrar yuvasındadır." İçini tekrar güvenli yuva duygusu doldurur. Bir de esrarengiz bir saygı duygusu. "Ufak tefek servislerle başladım," diyor otuz üç yaşında, ikinci evliliğinin ikinci yılında olan bir kadın. "Ne zaman kahve için mutfağa gitsem, ona da bir fincan götürüyordum. Ona hiz met ettiğimi ilk farkettiğim an, "Bu hoş bir şey, onu seviyorum. Ne sakıncası var ki?" diye düşündüm. "Sandaviç ister misin tat lım?" Bir bira?" Elbette kısa sürede bu tek yönlü bir yola dö nüştü: ne kadar angarya varsa ben yapıyordum, o ise hiçbir şey yapmadan oturuyordu. Ve bütün bunları daha önce yaşamış bi
208
risi olarak, bunların anlamlı olduğunu biliyordum. Bunlar "hiç bir şey" değildi. Bunlar, bir sözleşmenin yürürlükte olduğunu gösteriyordu: 'Sen dünyada bana bak, ben de evde sana bakayım .’ İkiniz de buna uyarsınız ve ne olduğunu anlamadan kendinizi başladığınız noktada bulursunuz." Ayrıldıktan sonra birkaç yıl yalnız yaşayan bir kadın, evi paylaşmaya başladıktan hemen sonra, yeni sevgilisine yönelik tutumunun değişmeye başladığını farketmiş. "Benim işim biraz daha az, onun işi biraz daha çok önemli olmaya başladı. Birlikte yaşam aya başlayalı altı ay olmamıştı ki, onun geleceğini bizim geleceğimiz olarak düşünmeye başladım. Her nâsılsa kendi ge leceğim tablodan çıkmıştı." Ayrı evlerde otururken, farklı kariyerleri olan iki insandır ve kariyerlerden biri diğerinden daha önemli değildir. Aynı evde yaşam aya başlayınca kendimi tekrar bir eş gibi hissettim. Kay naşmış. Farklandınlmamış. Bir bütünün, pek de heyecan verici olmayan yansı. Tıpkı okulda olduğu gibi, öncelikler değişir ve olan biteni pek farketmeyiz. Partnerlik, bağımsızlıktan önce gelir. Tek ba şımıza kalmamak için her şeyi (projelerimizi, fikirlerimizi, en derin güvensizliklerimizi) paylaşmaya başlanz. Birdenbire, özünde düşündüğümüz ve yaptığımız her şey için destek ve olumlama almak için ona gitm eye başlam am ız çok kolaydır. Dr. Moulton'un genç bir hastasının cesurca ortaya koyduğu gibi: "Önemli gördüğüm şeyin önem kazanması için bir erkeğe ih tiyacım var." Erkek bir kere el altında olduktan sonra kadın kendi inanç larına inanmaktan vazgeçme eğilimi gösterir. Bir süre, olsa olsa bunlan "hisseder.” Yavaş yavaş, kendi doğallığına sırtını dö nerek bundan vazgeçmeye başlar. Tuhaf bir etken (eski ilkel oyun) iş başındadır. Kadın farkında olmadan ilişkiye, annesi ile babası arasmdakine benzer bir yapı kazandırmaya başlar: aile 209
yaşamının baş odağı babadır, anne ise mutlu yardımcıdır. "Tıpkı benim annem e benzemeyişim kadar babama ben zemeyen bir adamla evlendim,” diyor Cambridgeli bir yazar olan Celia Gilbert şaşkınlıkla. "Yine de evliliğimi elimden gel diğince onlarınkine benzetmeye çalışıyordum." Neden böyle oluyor? Bundan nefret ettiğimizi söylüyoruz. Annemizin babamızla yaşadığı gibi (evcil, uysal, gerçekten ba ğımsızlık için gerekli şeyden -kendine ait bolca paradan- yok sun) bir hayat istemediğimizi söylüyoruz. Ama bu yüzeysel bir ifade. Entellektüel olmasa da, duygusal olarak, anne karşıtı ya şama kararı (ki çoğu kez: böyle hissedilir) ürkütücüdür. An nenin elde ettikleri pek de iyi olmayabilir, ama en azından nasıl elde ettiğini biliyoruz. Kız çocuğu, kadınlık tanımını çevresindeki kadınlan göz leyerek kazanır. Sonrasında ne yapması gerektiğini "bilir." Psi kiyatrisi Robert Seidenberg'e göre buna karşıt bir yol seçtiği tak tirde öylesine tem elden sarsıcı bir karar vermiş olur ki bu onda bir ahlak krizi yaratır. "Kendilerini tamamen ev. işlerine adayan ve dünyada aktif olan kadınları küçümseyen annesini, tey zelerini, büyük annesini gören küçük kız," diye yazıyor Dr Seidenberg, gerçekte kadınlar için diğer rollerin "doğaya aykırı ve ahlaksız" olduğu sonucuna varabilir.11 Kadın, annesinin sağladığı modelden sapınca ne olur? içten içe kendini, bağımsızlığa yönelik bu adımı attığı, yani an nesinden ayrılıp kendi yoluna gittiği zaman kötü şeyler olacacağmı düşünen küçük bir çocuk gibi hisseder. Ayrıca, an nesinin geçtiği yolu reddettiği taktirde yaşamda nerde mutluluk bulacağını merak eder. Uygun rol modeli olmayan kadın, derin bir ruhsa! kriz içindedir. "Annesi gibi" olmak istemez. “Babası gibi" d e olm ak istemez. Peki kim "gibi" olacak? Cinsel kimlik pa niğinin özü, cinsel kimlikteki bu karışıklıktır.
:10
T elaşeli Eş/Anne/İş Kadını H om er'in araştırmalanndaki kadınlar gibi hırsın bas tırılması, cinsel kimlik paniği sorununun "çözümlerinden" bi risidir. Bir başka yolu da bir yandan eski evcil role asılmak, öte yandan da yeni ve mücadele gerektiren kariyerlere yö nelmektir. Bu "çok rollü çözümün" olum suz etkileri (yor gunluk, kaygı, çok fazla şey yapmaya yönelik içerleme) bu günün kadınları arasında yaygın bir şekilde tartışılıyor. Konu üzerine kitaplar, makaleler yazılmaya başlandı. Ama kimse ne denlerden söz etmiyor. Neden kadınlar aşın çalışmaya itiliyor? Bu, gizli kalan bilinçaltı çatışmamızla ilgilidir. "Lş, bütün gününü alan ve her akşam ikinci iş için eve dönmek zo runda olduğun bir yer olup çıkar (önce şef, sonra hizmetçi, bakıcı, dadı)." "Sürekli o kadar yorgun oluyorum ki, sık sık, haftada sadece birkaç saat, ama şim di haftada kırk saat çalışarak kazandığım kadar maaş alarakçalışabilm eıji isterdim." "Günün ortasında, çocukların, kocamın, köpeğin, kedinin, pat ronumun istekleri olmaksızın evde tek başıma kalabileceğim bir sa atlik zamanım olsaydı..." Bunlar, Çalışan Kadınlar Ulusal Komisyonu'nun yaptırdığı bir ankete verilen cevaplar.12 Bu ankette, kadının "çifte yükü" denilen hem para kazanıp hem de evişleri yapma zorunluluğu başta gelen şikayetlerden birisi olarak gözükm ektedir. Şu günlerde bitkinlik, kadınlar arasında yaygın bir semp tom. N atalie Gittelson, yeni bir ankete cevap olarak ka dınlardan McCall's'a gelen binlerce m ektupta "çok yorgunum" ifadesinin değişmez bir tema olduğunu söylüyor. "Elbette bir çok çalışan kadın, aldıkları maaşla gurur duyuyor," diye ya
211
zıyor Gittelson, "ve birçoğu da kocalarının bununla ken dilerinden daha çok gururlandığını yazıyor. Ama birçok çalışan kadının yaşamak zorunda olduğu çifte hayatın (ev ve iş) bazen inşfinlıkdışı olan gerekleri karşısında aşın yorgunluk çek mektedir."13 Başlangıçta evden kurtulup dünyaya açılmaya hevesli olan kadınlar, "Amca!" diye bağırmaya başlıyor. Sorun şu: Dünyaya açıldılar, ama henüz evden gerçekten ayrılmış değiller. Çalışan eşlerden birisi M cCall s'a şöyle yazıyor: "Enerjim çok bölünüyor. Gün boyu çalıştıktan sonra evde temizlik, çamaşır, yemek beni bekliyor. H aftasonlanm genellikle birikmiş evişlerini bitirmeye çalışm akla geçiyor. Boğucu!" "Seks bizim için büyük bir sorun," diyor bir başkası kendisi ve kocası için. "Gün boyunca on saat çalıştıktan sonra evde de dört saat çalışıyorum. Her zaman yorgunum." Bir başkası şöyle yazıyor: "Kocamın işlerini kolaylaştırıyorum. İhtiyacımız olan ikinci geliri sağlıyorum, çocuklara bakıyorum , erişlerini yapıyorum ve cazip bir eşya parçasıyım. Ama fa turalar, çalışma zorunluluğu beni eziyor. Başlangıçta is temiştim, ama şimdi sanki çocuklarımı kaybediyormuşum gibi lıssediyorum." Ellilerin sonunda ve Altmışların başlarında Rus kadınların y ik beygirleri olduğu söyleniyordu. Böbürlenip durdukları öz gürlüğe karşın, yaşam larının inanılmaz ölçüde sıkıcı ola bileceğini düşünüyorduk. Rus kadınının mutluluk görüşü, gün boyunca çöpçülük yapıp akşam eve dönünce de yem ek pişirip temizlik yapmaktı. Amerikalı kadınların buna güldüğünü hatıılıyorum. O zamanlar kadın taraftan olmaktan çok Rusya karşnydık ve Rus kadınının bir yük arabası gibi görüldüğü ve bm un farkında olmadığı duygusu taşıyorduk. Şimdi yirmi yıl sonra biz de kesinlikle aynı şeyi yapıyoruz. Amerikan kadınları yeni yük beygirleri: verici, yorgun ve duy
gusal gıdadan mahrum. Amerika'daki çalışan evli kadınların çoğu, evişleri de dahil olm ak üzere haftada 80 ila 100 saat ça lışmaktadır. Enflasyonla ağırlaşan ekonomik şartlarda kocalar artık yeterli parayı kazanmakta zorlanıyor ve bu nedenle eş lerini gidip eve ekm ek getirmeye teşvik ediyor. Buna karşılık erkeklerin çoğu için ev dinlenip hizmet görebildikleri bir sığnak özelliğini korumaktadır. "Yeni çalışan kadının” deneyimlerini ve acılarını konu alan bir dizi makalede Wall Street Journal, "Çok az koca ev işlerini üstlenmeye gönüllü," diye yazıyor.14 1980 güzünde üç büyük reklam şirketi, "yeni kadının Ame rikan erkeğini" nasıl etkilediğine ilişkin yürüttükleri araş tırmaların sonuçlarını yayınladı. Batten, Barten, Durstine ve Osborne'un bütün çıplaklığıyla söylediği şu: "Günümüz erkeği eşinin iki işte birden çalışmasını istiyor: biri evde, diğeri dı şarıda... [Bu erkeklerini çoğu eşlerini geleneksel ev so rumluluklarından kurtarmaya isteksiz." BBDO’nun anket uyguladığı erkeklerin yüzde 75'inden çoğu, yem ek pişirme işinin eşlerine ait olduğunu, yüzde 78'i ise banyo temizliğinin eşin işi olduğunu söylemiştir. Doyle Dane Bernbach'da başkan yardımcısı olan Barbara Michael, söz ko nusu raporda şu sonuca varıyor: "Başlıca dezavantaj, tipik ko canın, karısının çalışmasının çocukları değil, kendisini nasıl et kileyeceğiyle ilgilenmesidir; bu durumda koca, hoşlanmadığı ev işlerine daha çok zaman ayırmak zorundadır. Ve bahçede uğraşmak, ya da tamirat yapmak gibi uğraşların dışında, ev deki angaryalardan kesinlikle hoşlanmaz."15 Bu tür bir araştırma reklamcıların işine yarayabilir, ama el bette kadınlara zaten bildiklerinin ötesinde bir şey ifade etmez. Şu ana kadar, kocasıyla veya erkek arkadaşıyla ev işlerini eşit paylaşan bir kadınla karşılaşmadım. Çocuklu, tanı gün çalışan ve kocasından daha çok para kazanan bir kadın da olsa, konu ev işleri ve çocukların bakımı olunca kadın her zaman daha çoğunu yapar. Ve sü
213
rekli olarak aynı şeyden yakınır: "Ona şunu yaptıramıyorum," "ona bunu yaptıramıyorum." Kadınlar neden inanılması zor ölçüde etkisiz? Soruyu bir kez ortaya koyunca, sorunun, erkeğin ihtiyaçlarıyla olduğu kadar kadının ihtiyaçlarıyla da ilgili olduğunu görürüz. Birkaç yıl önce ülke çapında yapılan bir ankette, çalışan ka dınlara, ev işlerinin mi yoksa dışarıdaki işlerinin mi kendileri için kişisel açıdan daha doyurucu olduğu soruluyor. Ağır basan cevap, "ev işlerinin" daha doyurucu olduğudur!16 Büyük bir yayıncılık şirketinin, karısının kafa bulandıran tu tumlarını anlamaya çalışan kıdemli editörü, "çok can sıkıcı," diyor. "Geçen akşam annesi yemeğe geldi. Yemeği üçüm üz bir likte hazırladık. Daha sonra önlüğü giyip bulaşıkları yıkamaya koyuldum. Gold Dust ikizleri gibi ikisi birden öne atıldı. 'Hayır, hayır, hayır. Bulaşık bizim işimiz.' ’Hayır,’ dedim. 'Ben yapacağım.’" 'Tuhaf," diye sürdürdü adam. "Yemek hazırlanırken onlara yardım ettiğim için, bulaşıkları yıkamayı istemem, hanım lar ta rafından üstem e düşenden fazlasını yapıyor olmam şeklinde yorumlandı. Bu ikisini de kızdırmıştı. Üstüme düşenden faz lasını yapmamı istemiyorlardı. Yine de bulaşıkları kendileri yı kamış olsalardı onların da üstlerine düşenden fazlasını yapmış olacakları akıllarına bile gelmemişti." Bu adamın karısı başarılı, maaşı yüksek bir iş kadınıdır. O ve arkadaşları, kadının dünyada devam eden eşitsizliği üstüne uzun tartışmalara girmektedir. Kadının kendisi de hem işte hem de kişisel yaşamında adil bir paylaşım istemektedir, ama öyle gözüküyor ki iş pratiğe gelince eski evcil rollerini bı rakmak onu rahatsız ediyor. "Sanki,” diyor kocası "bulaşıkları yıkamakla elinden bir şeyini almışım gibi. Daha doğrusu el lerinden," diye düzeltiyor adam gülümseyerek, çünkü olayda kayınannesinin orada bulunuşunun önemli olduğunu ha-
214
tırhyor. (Anne sahnede olduğu zaman birçok kadın kendini yeni özgürlükleri konusunda acemice tökezler bulmaktadır.) Evişi yükü ne kadar para kazandığımızla ilgili değildir. 18 Eylül 1979 tarihli gazetenin manşeti "GAZETECİLER EVE AKIN EDERKEN MİLYONER ROMANCI ÜTÜ YAPIYOR" ola bilirdi. Yazar, ilk romanı Scruples yok satan bir bestseller olan ve ikinci romanı Princess Daisy yayınevleri arasında açık ar tırmayla satışa sunulan Judith Krantz’dır. O gün California’da New York yayıncılarının adam lan çevreyi kuşatırken Judith Krantz ne yapar? "Kocamla Avrupa'dan dün döndük," diyor gazetecilere, "bu nedenle sabah saat yediden beri ütü yapıyorum." Ütü! New York T i m e s ' Krantz'm romanının, 3.2 milyon Do lara (ki bu, yayıncılık tarihinde en pahalı romandan bir milyon dolar daha pahalıdır) satıldığına ilişkin haberin yanında an latılan m anşet öykü budur. Bayan Krantz, ütü yapmanın "bek lerken fiziksel bir terapi" anlamına geldiğini söyleyerek kendi kendine güler.17 Altmışlı yıllarda tuvaletlerin temizliği ve bakımı birçok kadın için bir sorundu. "Evde ne kadar yardımcı olursa olsun, erkeğin kesinlikle yapmayacağı bir iş vardır," diyordu kadınlar eş leri hakkında. "Sanki tuvalete kesinlikle bakm ıyor gibi. Tuvalet kadının işidir." Bugün kadının karşı karşıya olduğu sorun, eşini daha faz lasına nasıl razı edeceği değil, hâlâ "kadınca" olduğuna inan masını sağlayan küçük ev törenlerinin tamamından vaz geç meksizin erkek kadar parayı nasıl kazanacağıdır. Kocasından aynlan ve iki kızıyla Los Angeles’te yaşayan Bryn Mawr mezunu Cynthia Sears, "En basit ev işlerinde bile bir tür isteksizlik geliştirmesine yardım ettim," diyor. De neyimlerini Working It Out adlı bir kitapta yazan Cynthia, he pimizin bildiği bir aile yaşamını anlatır. "Arkadaşlarıma ko-
215
carrun bir kez olsun çocuk bezi değiştirmediğini, bir gece olsun hasta çocuğuna bakmak için yatağından kalkmadığını, ço cuklara yemek hazırlam adığını gururla (şikayet kılığı altında) anlatırken, bu "toleransımın," aslında onu çocuklarımızın ye tiştirilmesinde gerçek bir katılım duygusundan mahrum bı raktığını görmüyordum. Görebildiğim tek şey, eleştiri veya şi kayetten kaçınmanın anlık yararıydı." Otuz bir yaşında 'Terapiye gittim," diyor. "O güne kadar içerlemeyi fiziksel bir semptom olarak hissediyordum: Göğsümde bir sıkışma, kalp atışlarımda bir d ü zen sizlik."18 Evdeki Baş Kahya rolüne sarılmak, hırs ve başarı ko nusundaki kaygılarımızdan kaçınmamıza yardım etm esinin yanısıra, diğer sorunları da gözardı etmemizi sağlar. Kesin ve tam bir meşguliyet, birçok şeyi perdeleyebilir.19 Evişleri için bir yar d ım a tutabilecek parası olan, ama bunu yapmayan kadınlan hepimiz tanınz. Neden yapmıyoruz? Çünkü bunu yapmam ız, bizi tehlikeli ölçüde özgür bırakacaktır. Kadınlar, başka hiçbir şeyin özgürlüğe yöneliş kadar ürkütücü ol madığını keşyetmeye başlıyor. Bu, temel yaşam ihtiyaçlannm kar şılandığı ve kadının hırsmı haklı çıkaracak ekonomik bir ihtiyaan ortadan kalktığı anda saatli bir bomba gibi patlayacak oluşuyla ürkütücüdür.
Çatışmanın Angarya İşlerle Gizlenmesi Yetenekli Evelyn ve Richard Melton, hoşlanmadıkları, ancak çoğumuzdan daha fazla kazanmalarını sağlayan işlerde ça lışıyor. Richard, bir reklam şirketinin sanat direktörü olarak yılda "70,000 Dolar alıyor. Evelyn ise modellikten buna yakın bir para kazanıyor. İkisi birlikte yılda 100,000 dolar tasarruf ede bilecek durumdadır. Ama güçlerinin üstünde şeyler aldıkları (ki bunun kısmi bir nedeni istemedikleri işlerde çalışmanın ver
216
diği can sıkıntısını dengeleme çabasıdır) bir dizi mali hata yü zünden, eve bir yardımcı tutacak paraları olmadığını söy lüyorlar. Bu nedenle evişlerini Evelyn yapar, bu da genelde ol duğu gibi, sadece yerlerin ve lavaboların silinmesini değil, evişlerinin tamamının yürütülmesini ve çocukların bakımını kapsar. Haftada üç dört kere modellik için Manhattan’a gider; aynca temizlik yapar, yem ek pişirir, alışverişe çıkar, çamaşır yıkar. Ailedeki herkes için randevu programı yapar ve prog rama uyulmasını sağlar. Çocukları okul sonrası ve tatil et kinliklerine götürür. "Sadece birkaç yıl daha dişini sık," der kendi kendine. Aslında beş-altı yıl. En küçük çocuğu dördüncü sınıftadır. (İkisinin d e ikinci evliliğidir.) Bu arada Richard ne yapıyor? O çok meşguldür. Halter ve dalgıçlık derslerinden, akşam lan uğraştığı amatör fotoğrafçılık ve karanlık oda seanslanndan geriye pek zaman kalmaz. Richard'm amatör olmadığı söylenebilir. Yaşamında önemli bir de ğişiklik yapmak için hazırlanmakta, şimdilik tutkulu bir hobi olan şeyden para kazanabileceğine inandığı anda yeni bir işe girmeyi planlamaktadır: fotoğrafçılık. Richard'm mevcut du rumdaki çatışması, başka her şeyden çok sevdiğini keşfettiği bir şey yapmak yerine haftada kırk saat nefret ettiği bir işte ça lışmasıdır. Kırk altı yaşında olan Richard, bir ayağı çukurda bi risi gibidir. Reklam acentesinde can sıkıntısıyla geçen onca yıl dan sonra, ellisine merdiven dayayınca gerçek aşkını bulur! Richard, evişi yapm ak için tek saniyesini harcamayı göze ala maz. Yakalayabildiği her enerji kırıntısı "gerçek işim" dediği fo toğrafçılığa akar. Halterle fotoğrafçılık arasında yanakları çöker, gözleri kanlanır. O, kendi yüreğinde sır taşıyan birisidir: ikinci bir şansı vardır. Richard'la iki yıldır evli olan Evelyn, kocasına tapan bir ka dından, bazen öfke ve içerlemeden deliye dönen birisine dö nüşmüştür. Richard, evle ilgili her şeyi ona bırakır, o ise Ric-
217
hard'a ulaşamıyor gibidir. Aylar sonra yapabildiği tek şey ona salata yapmasını öğretmektir. Arada bir, çoğunlukla Evlyn yoksa, ortaya çıkıp birkaç marul doğrar. Başka hiçbir şeyi gör müyor gibidir, sanki algısal olarak, kadının sürekli evişi yap tığını, angaryaları üstlendiğini, alışverişe çıktığım, erkeğin ar kadaşlarını ve ailesini eğlendirmek için temizlik yapıp yemek pişirdiğini, kendi çocuklarının yanısıra onun oğluna da bak tığım görmüyor gibidir. Şikayet edince "Yapmak zorunda değilsin," der Richard. "Ama birisi yapmalı," diye karşılık verir. Evişleri hep bir başkası tarafından yapılan birisi gibi, neden yapmalı ki? diye merak eder. Bunun, kadının "kendi başına hal letmesi gereken" bir iş olduğuna karar verir. (Sezgisel olarak bu konuda haklıdır. Kadın, kendi tavrım almalıdır. Ama erkek, kendi içerlem e duygularını, itilip kakılışım dile getirmeyi bil mediği için, soruna sırtını döner.) Durum her ikisi için de dayanılmaz bir hal alır. Richard, ka rısının neden bu kadar içerleme dolu, dengesiz olduğunu sa mimi olarak anlayamaz. Evelyn ise bunun gün gibi açık Ol duğunu düşünür. Ama kaçırdığı bir şey vardır. Evelyn bilinçsizce, evişleri konusunda Richard'a ulaşmak için kendine izin vermez. Gariptir, kocasına başka her konuda hoşlandığı ve hoşlanmadığı şeyleri, korkularını ve içerlemelerini anlatır. Ger çekten de kendine bakmakta iyidir, ama kendi felç edici Ev hamım rolünü kavrayıp bundan kurtulmaya çalışmaz. Neden? Eve saplanıp kalmasından kazandığı bir şey vardır. Evelyn'in yaşam ında, Richard’ın fotoğrafçılığına eşdeğerde bir şey yoktur. Ev, kocası ve çocukları dışında sevdiği hiçbir iş, hiç bir tutkulu uğraşı yoktur. Kocası kadar para kazanmasına kar şın, yaratıcılık anlamında Richardin аул bir dünyası olduğunu hisseder, bu da kendini ondan ayrı ve yalnız hissetmesine
218
neden olur. Evelyn'in kafasında karanlık oda Richard'm ran devusu olur. Hissettiği neredeyse cinsel bir kıskançlıktır. Richard karanlık odasına girdiği zaman, sanki bir başka kadının yatak odasına girmiş, onu terketmiş gibi olur. Kendi içim izde emin olmadığımız, yere sıkı basmadığımız zamanlarda kıskançlık duruma hakim olur. Kocasının sanatına ne kadar yoğun bir aşkla, tutkuyla bağlı olduğunu gözleyen Evelyn, kendi yaşamında bir krizin pençesine düşer: yaşamıyla ne yapacaktır? Yeteneklerinin sadece zerresiyle işini yürüttüğü yıllar içinde, ev ve çocuklarla ilgili biryığm işe gömülerek ken dini unutmayı öğrenmiştir. En azından tam bir evkadını ol manın kendini yararlı hissetmesini sağladığı bir zaman ol muştur. Ama artık öyle değildir, bu nedenle kendini bu kadar kötü hisseder. Zaman ve kadın standardı değişmiştir. On yıl önce, görkemli bir kariyer ve ekonomik bağımsızlık da dahil olm ak üzere birçoğunun imrendiği bir yaşamı vardır. İnsanlar, işiyle aile yaşamını nasıl ustaca birleştirdiğini görüp ona hayran olur. Mutfakta harikalar yaratır. Evi, mü zayedelerden ve antikacılardan topladığı güzel antikalarla do ludur. Her yıl çocukları için özenli doğumgünü partileri, büyük tatil yemekleri verir. Şükran günlerinde, evinde beyaz ipek ör tülerle ve güm üşle kaplı büyük bir masanın başında otuz kişilik yem ekler vermesi olağan bir şeydir. Ama artık farklıdır. Artık hedef, daha bir çaba, özen isteyen, daha doyurucu bir işte çalışmaktır. Kadının dünyadaki katılım düzeyi, bir derece yükselmiştir. Ve sonuçta eski çok rollü "çözüm” (telaşeli E ş/A n ne/Ç alışan kadın rolü) Evelyn için artık işe yaramaz. Ama buna dört elle sarılmaya devam eder, çünkü yeni bir şey denemekten korkar. Son bir yıl içinde, yakınlardaki bir üniversitede kurgu yazarlığı dersleri alm aktan, her şeyi bir yana itip tıp fakültesine gitmeye kadar her şeyi düşünür, ama iş uygulam aya gelince parmağını
219
bile oynatmaz. Aynı rotayı o kadar uzun bir süredir iz lemektedir ki, artık hiçbir şey düşünmek zorunda değildir. Büyük kente geldiği on sekiz yaşından beri modellik işinde kal mak için gerekli her şeyi yapmıştır. Bunda iyidir de. işinin püf noktalarını bilir! Şim di niye bıraksın ki? Otuzunun üstünde olup da bu işten para kazanm ak kolay değil. Ama içindeki cılız bir ses buna karşı çıkar. Yeni bir yola ih tiyaç duyar. Artık çatışmadan gerçekten kaçamaz. Bu, yü zeydeki bütün duyguların (öfke, içerleme, yaralanmış, kötüye kullanılmış olma duygusu) altında acı verici bir ivedilik duy gusuyla ortaya dökülür. Kendi iç çatışmalarını dışsallaştırarak, yapabileceğim hissetmediği şeylerden Richard'ı sorumlu tutar: evden çık, bir şey yap, banlyödeki evi sat, bir hizmetçi tut, ya da okula dönmeni veya yeni bir meslek edinmeni (çiçeklenmem, yeni bir enerjiyle dolm anı) sağlayacak şey için ne tür de ğişiklikler gerekiyorsa onu yap. Dışarıdaki kariyeri ne olursa olsun, ev kadını olma rölü ağır basıyor, çünkü hâlâ kendini kocaya bağımlı hissediyor ve an laşmayı dengeleyeceği bir şeye (bir hizmete vermeye) ihtiyaç duyuyor.20 işte bu nedenle kadınlar, aile görüşüne erkeklerden daha çok önem veriyor, işte bu nedenle büroda kaç saat çalışırsa çalışsınlar, eve dönünce sıfırdan başlayıp yem ek yapm ayı, çocuklann duvar kağıdına uygun yorgan yaptırm ayı sür dürüyorlar. Evliliğin, yani sevilm enin ve ihtiyaç duyulmanın güvenliği, kendi başına bir şey yapm a itkisini duyan, ama bundan korkan bir kadın için karm aşık bir m utluluk olabilir. "Erkekten" gelecek her negatif baskı onu kendi iç korkularından uzaklaştırabilir. Özellikle sadece "bütçeye katkı" olarak görülmeyip, kişisel ge lişimin izlenmesi olarak düşünüldüğü zaman iş, kişinin kendini ayırmasının veya bireyselleşm enin bir yolu .olur. Dolayısıyla öte kinden uzaklaşma olarak algılanabilir. Gerçekten de ürkütücü bir iş. En iyisi "evliliğe" tutunmaktır. Yaşamdan çekilm ek için "Ai 220
lemi gerçekten düşünüyorum," iyi bir gerekçe olur. Şimdi kadınların "çifte yükleriyle" ilişkili olarak dile ge tirdiği bitkinlik, bir çatışmanın, eve bağlı kadının her zaman haz aldığı evcil güvenliğe tutunmayı istemekle, özgür ve ken dini gerçekleştirm e arzusu arasındaki çatışm anın sonucudur. Çözülmeyen ve bu nedenle felç edici bir etki yaratan bu ça tışma, Cinsel Kimlik paniğini alevlendirir, kadınların düşük se viyeli veya yeteneklerinin altındaki işlerde çalışmalarına ve eve gereğinden fazla yüklenmelerine neden olur. Çoğumuz henüz yaşamımız konusunda gerçek bir karar vermiş değiliz. N e bağımsızlığımızdan, ne de bağımlılığımızdan vazgeçm ediğim iz bu durumu koruma çabası enerjimizi tü ketiyor. Bilinç düzeyinde, değişmedikleri için erkekleri suçluyoruz, ama bilinçaltmda, erkeklerin olduğu gibi kalmasını sağlamayı istiyoruz.
221
A ltıncı Bölüm N otları: 1.
2.
3.
4.
Başarı korkusuna ilişkin tam bir tanım ve Horner tarafından ya pılan çalışmalar, "The Motive to Avoid Success and Changing As pirations of College Women" başlığıyla Readings on the Psychology of Wotnen'de yer almıştır. Kadın ve başarı konusunda Horner’in vardığı sonuçlar, başka araş tırmalarla da desteklenmektedir. Çok çeşitli işlerde ve yaş grup larında kadınlann başarı beklentileri erkeklerinkinden düşüktür (Carndall, 1969). Gerçek yetenek düzeyi ne olursa olsun, başan beklentileri daha yüksek olan bireylerin, daha düşük olan bi reylerden daha başarılı olma eğilimi gösterdiği gözlenmiştir (Tyler, 1958). Bu çalışmaların büyük bir bölümü. Half the Human Ex perience: The Psychology of Wometi adlı kitapta toplanmıştır. Kitabın yazarları Hyde ve Rosenberg şöyle diyor: "Kadınlar iyi yapmayı beklemez, bu da iyi yapmamalarına yol açar. Kadınlar başarısız ol duğu zaman bu, kendi yeteneksizliklerine olan inançlarını pe kiştirerek, başarı beklentilerini daha çok düşürmelerine neden olur, böylece başarı şansı daha da azalır. Başarılı oldukları zaman ise bunu şansa bağlarlar, bu nedenle başan beklentilerinde bir artış olmaz." Bu teoriye örnek bir tutum içinde olan kadınlara bir örnek, Washington Post'un yayıncısı Katharine Graham'dır. Fortune muhabiri Wyndham Robertson ile yaptığı bir görüşmede gazeteyle ilgili ola rak, "Başardığıma hâlâ inanamıyorum," diyor. "Bu bir şanstı. Böyle konuşmanın ergence olduğunu biliyorum." (Fortune, Nisan 1973, "The Ten Highest-Ranking Women in Big Business.") Belirgin ölçüde geleneksel erkek görüşünün ortaya çıktığı okullar Brown, Princeton, Wellesley, Darmouth, Barnard ve Stony Brook'tur. Bu veriler, 1978 yılında yapılan ve aynı yılın Aralık ayın da Brown Üniversitesinde düzenlenen "Women/Men/College: the Educational Implications of Sex Roles in Transition" konulu kon feransta sunulan geniş çaplı bir araştırmadan elde edilmiştir. Horner, yukarıda anılan makalesinde, siyah erkekle beyaz kadın arasında başan korkusunda siyah erkekle beyaz kadın arasında
222
5.
6.
7.
8. 9.
yüksek bir korelasyon (bağlantı) olduğunu gösteren diğer araş tırmalardan söz ediyor (Tulkin, 1968 ve Jensen, 1970). Her iki grupta da okuldaki başarıyla kariyer hedefleri arasında pek bir ilişki bulunmamış. Bu bilgiler, Ruth Kundsin'in Womeit and Success (1974) adlı kitabına alman Matina S. Horner ve Mary R. Walsh imzalı "Psychological Barriers to Success in Women" başlıklı makalede yer almaktadır. Sulka’nın çocuklarının, fiziksel destekten daha başka kaygılan ola bilir. "Eğer şizofren anne diye bir şey varsa bu, boğulan bir in sanın umutsuzluğuyla çocuklanna sarılmasına neden olan an nedir," diyor Robert Seidenberg. "Çocuğa, gerçekliği kendi başına test etmesi için kesinlikle izin verilmez, çocuk kendi sınırlarını öğ renemez, sık sık canlıyla cansızı birbirinden ayırdetmeyi ba şaramaz. Tıpkı hiçbir "şeyi" olmayan annenin ona davranması gibi, o da dünyaya bir "şeymiş” gibi davranır. Birşeyleri olan anne ise çok daha farklı davranma eğilimi gösterir." (Burada Dr Seidenberg'in "şeyle" kastettiği şey, Freud'un düşündüğü gibi penis değildir, çocuklarıyla ilişkisinden ayn, kendine ait olan ve dış dün yayla ilişkisinden kaynaklanan bir kimliktir. Bakınız Psychoanalysis and Women adlı kitaptaki "Anatomi Yazgı mıdır?" başlıklı bölüm.) Evliliğin temel referans noktası, temel kimlik tanımı işlevi gör düğü kadınlarda boşanmayla gelen ayrılık birçok durumda "temel kimlik sorularını" yeniden gündeme getirir. "Kendi kimliği so runlarıyla hiçbir zaman gerçekten yüzleşmeyen, kız rol ta nımından eş rolüne geçen kadın için boşanma, olanca yalnızlığı ve başarısızlığıyla, ilk kez kendi değerleriyle, ihtiyaçlarıyla, amaç larıyla yüzleşmek anlamına gelir," diyor Bardwick Tlıe Psychology o f Women adlı kitabında. II. Bölüm notlarında tartışılan Hoffmanin çalışmasından alın mıştır. Kavgacı öncü analarımız olarak alkış tuttuğumuz öncü kadınların, içsel, ruhsal anlamda gözüktükleri kadar bağımsız olmadıktan or taya çıkar. Çağdaş kadınlar gibi onlar da, erkekleri uzaktayken ya şamak için bağımsız davranabilmelerdir, ancak bundan özellikle hoşlanmamışlardır. Bu kadınlar, erişkin yaşamının gereklerinin zorlamasıyla hareket etmiştir. En azından bu öncü kadınların ya şanılan hakkında gerçekten neler hissettiklerini araştırmaya karar
223
10.
11.
12. 13. 14.
15.
veren feminist tarihçi Julie Jeffery’in keşfettiği bu. Bir kadın, gece mumu söndürmeden önce günlüğüne şöyle yazıyor: "Hep birisine yaslanmaya alışmış birisi olarak, ticaret işlerini yürütmek benim için çok yeni ve pek de zevkli değil." Mektuplardan ve gün lüklerden kapsamlı alıntılar yapan Jeffery, öncü kadınların, ko calan Kızılderilileri kılıçtan geçirme işinden döner dönmez basit evcil işlerine dönmeye hevesli olduklarını göstermiştir. Hayal kınklığına uğrayan Jeffrey, "yaşamlanna anlam veren şey ev cillikmiş," diyor. Jeffery'in Frontier Women adlı kitabı 1979 yılında yayınlanmıştır. Margaret Mead gibi başar peşinde koşan bir kadın bile, erkeklerle "rekabet ediyor" gözükmekten bilinçli olarak kaçınmış ve kendini, çağının diğer profesyonel kadınlanndan daha kadınsı olarak de ğerlendirmiştir. 1973 yılında yayınlanan Blackberry Winter adlı oto biyografi çalışmasında, alanda yaptığı uzun bir geziden yeni dön düğünü yazıyor. Yazdığına göre, o ve kocası, sohbete "susamıştır." Ama antropolog Gregory Bateson ile buluşunca, iki erkeğin gece boyunca "kesintisiz" sohbet edebilmesi için Margaret onlan başbaşa bırakır. "Anatomi Yazgı mıdır?" başlıklı makalesinde bu ahlaki çatışmayı tartışan Seidenberg (yukan bakın), şu uyanda bulunuyor: "Daha sonraki dünyalık (nesnel) eğitime karşın... akraba çevresinden alı nan bu ilk dersler öncelik kazanır ve sadece yoğun ve yıpratıcı ça balarla etkisiz bırakılabilir." 14 Temmuz 1979 tarihli New York Times’da yayınlanan "When Homemaking Becomes Job No 2" başlıklı makaleden alıntı. "Marriage: What Women Expect and What They Get," McCall's, Ocak 1980. Aynı Wall Street Journal dizisindeki bir başka makalede (1978), Washington, DC Urban Institute'den Kristin Moore'den şu alıntı yapılmış: "Kocalar, evdeki ilginç işlerden bazılarını yapabilir, ama ev işlerinin büyük çoğunluğunu hâlâ kadınlar yapmaktadır." tş sa hibi kadınların çoğunluğu, ev dışındaki işleriyle evdeki işleri top lanınca haftada 80 ila 100 saat çalışmaktadır. Alıntılar ve istatistikler, 1 Kasım 1980 tarihli New York Times’ta ya yınlanan Nadine Brozan imzalı "Men and Housework: Do They or Don’t They?" adlı makaleden alınmıştır.
224
16. Bu bilgiler, II. Bölüm notlarında sözü edilen Wright tarafından yü rütülen bir araştırmadan elde edilmiştir. 17. Neıv York Titties'da yayınlanan "A Record S3.2 Million is Pledged by Bantam for New Krantz Novel" başlıklı yazı. Cazetede bir de Bayan Krantz'm, Franceco Scavullo tarafından çekilen bir fotoğrafı yer almıştır. Ancak ütü yaparken fotoğraf çekilmemiştir. 18. Ruddich ve Daniels (1977) tarafından derlenen Working It Out adlı kitaptan alıntı. 19. Yazar Anne Taylor Fleming, New York Times Magaziııe'de ya yınlanan "Özgür Aşçı" başlıklı makalesinde şaşırtıcı bir olgudan söz ediyor: "Kadınlar, kendilerine yeni işler, psikanalistler, bazı durumlarda yeni kocalar bulduktan sonra tekrar mutfağa dö nüyor, eskisinden çok daha ciddi ve müşvik bir havayla yemek pi şiriyor. Bu belki de bir günahlardan arınma çabası. Belki mesleki yaşamdaki hayalkınklığına karşı bir teselli. Belki de aşçılık, ka dınların yaptığı işlerin çoğundan çok daha eğlenceli. Başarının hayal ettikleri kadar ödüllendirici olmadığını, bürolann hayal et tikleri kadar konuksever olmadığını anlayan kadınlar için mut faklar, onca yıldan sonra tekrar ve birdenbire sıcak ve emin bir yer olmaktadır." Ve sonra Öldürücü darbe geliyor: "Bu kadınların yaptıkları yemekler ve verdikleri partiler, işlerinden daha kolay övgü kazandırıyor. Kocalar, eş lerinin üstüne sinen hamur kokusunu, duyup, ıslıtaıı iş önlüğüyle gö rünce bunu taktirle karşılıyor, eşleriyle gurur duyuyor." (28 Ekim 1979) 20. Bazı kadınlar, çok zengin ve nüfuz sahibi erkeklerle evlenerek, ba ğımsız bir gelir elde etme ve buna rağmen temel bağımlılığını ko ruma konusunda başarılı oluyor. Buna bir örnek, Cosmopolitan'm baş editörü Helen Gurley Brown'dur; kazandığı para kendine faz lasıyla yetmektedir. Ama yirmi beş yıllık kocası film yapımcısı David Brown ile ilişkisinde eski bir kadın oyununu oynamayı ter cih ediyor. Sabahları işe gitmeden önce "sıfırdan başlayarak" ko casına mükellef bir kahvaltı hazırlıyor. New York Times'tan bir mu habire, kocasıyla kahvaltı etmediğini söylüyor. "Ona hizmet ediyorum." Bu ilişkideki karşılıklığı açıklarken de şunu ekliyor: "Ama David de karşılığını veriyor. Örneğin dilediğim kadar çek yazabiliyorum ve kesinlikle ne yaptığımı sormuyor." (Enid Nemy, "To Breakfast or Not to Breakfast?" 25 Mart 1979)
225
Yedinci Bölüm
Ö ZGÜRLÜ Ğ E UYAN IŞ Evliliğim bittikten sonra tekrar kendi başıma yaşarken, tuhaf, çelişkili rahatsızlık belirtileri yüzeye çıkmaya çoktan baş lamıştı bile. Aşırı yorgunluk hissediyordum; uyuyamadığım dönemlerde ağlama nöbetleri geçiriyordum. Yine de, nedensiz yere ortaya çıkan ve neredeyse manik olan sevinçli anlarımda yaşadığım açıklanması zor sevinç ve enerji kırıntıları bu dep resyon semptomlarını dengeliyordu. Fn güzel anlarım , bir gün gerçekten tanınacağımı hayal et tiğim anlardı. Bununla neyi kastettiğimden emin değildim, ancak bir tür kurtarılmaya eşdeğerdi. "Onlar" beni bulacak, içsel kişiliğimi, gizli yeteneklerimi keşfedecek ve beni büyük, boş, cansız dairemden alıp, bilinmez doyumların beklediği nefes kesen ufuklara götüreceklerdi. Bazen, gecenin geç saatlerinde çakırkeyif olduğum anlarda aynanın karşısında kendi kendime dans ediyordum. Üzerim de sadece uzun, çarpıcı bir kuştüyii bulunan bir fötr şapka oluyordu. Bu imajı korumamın bir ne deni, bunun, öteki yanımla (geri kalmış ölçüde utangaç, genç, deneyimsiz, güvensiz öğrenci kız yanımla) keskin bir karşıtlık oluştu rmasıydı. Bu, geride kalmak, sadece yakavı sıyırmakla yetinmek isteyen tara fimdi. O, kira, telefon faturası Ödendiği zaman mutlu olan büzülmeci yanımdı. Bir parça ekmek, bir parça sıcaklıktan başka ne isteyebilirdim ki? Yaşamımdaki bu dönem in sonuna doğru elektrik süpürgesi arızalandı. Taınir ettirm ek için hiçbir şev yapm amam semplomatikti. Her gün evi süpürürken, "çalı süpürgesi neyine yet
miyor." diyordum kendi kendime. "Kadınlar elektrik sü pürgesinden önce çalı süpürgesi kullanıyordu." N e kadar ürkektim ve yaşamım ne kadar dar ve ktsıtkydı. Bedava tiyatro bileti bulduğum, ya da bale konusunda birşeyler yazm am istendiği zaman minnet duygusuvla gidip New York Devlet Tiyatrosu'nun balkonundan oyun izliyordum. Orada ku sursuzluğun peşinden koşan, Stravinskym n keskin, mağrur m üziğiyle bedenini yarıştıran genç bir dansçıyı izlerken, göz lerim taltaşı gibi açılıyordu. Dansçı kızı sihirbaz olarak görmeyi tercih ediyordum. Vücudundan boşalan terle, ya da dans ara sında, sırtı izleyicilere dönükken, yüzündeki ifadeyle, kumsala vurmuş balık gibi nefes almak için bir anlık çırpınışıyla, sah nedeki performansının görkemini bağdaştıramıyordunı. Kök salm ış gibi gözüküyordu; yine de kendini tamamen yayma ça basıyla bitkin, duyarlıydı. Sanatının görkem iyle, bunv ba şaım ak için ortaya koymak zorunda olduğu bitiresiye с т е к arasındaki bağlantıvı görmek istemiyordum. Tiyatro bal konundan gördüğüm bu sahne bana bir gerçeği göstermişti: kısa bir an için de olsa kontrolünü kaybetmiş, nefes nefese, bak maya korkan bir kadın. Gösterdiği çaba kendi görkem fan tezilerim e acı bir karşıtlık oluşturuyordu; farkında bile ol m adığım bu fantazilerimirı kinci bir yanı vardı: tamnmak (ün yapm ak) için çalışmak zorunda kalmamalıyım. Başarı, omuz larınım üzerine konan ipekli manto gibi çabasız kazanılmak. Burada güçlü aliakımlar devredeydi. Kendim e biçtiğim değer acı verici ölçüde düşükken, kendime ilişkin fan tezilerimden ihtişam akıyordu. Başarı için kendimi gerçekten ortaya koymam gerektiği düşüncesi küçük düşürücüydü; bu sanki kendim e ilişkin diğer korkunç görüşü doğrular gibiydi, varoluşunun tek nedeni ocağın tütmesini sağlam ak alan üvnek üvey kızkardeş Sindrclla gibi ben de bir iyilik perisini, bir pren si -b an a bir çıkar yol gösterecek herhangi bir insanı- bek liyordum.
İstenen tek şey güvenlik olunca kişi kısır ve dar bir yaşamla yetinir. Ben yetinmiyordum. 1973 kışında o büyük, boş ya tağımda kalorifer tesisatının uğultusu kulaklarımda, rad yatörden yükselen sıcak havanın buğulandırdığı camlara ba karak otururken zihnim, güçlü, kafası net, kaygıdan korkmayan bir insan olmanın nasıl bir şey olduğuna ilişkin hayallerle çi çekleniyordu. Yirmi yedi yaşında üç küçük çocukla küçük bir daireye tıkılmışken, üzerim de mini etekle altımda parlak kır mızı bir Honda ile Beşinci Cadde'den uçarcasına geçtiğime iliş kin fantaziler kurardım. Şimdi ise başka şeylerin, güçlü ve öz gürce yazmanın hayalini kuruyordum: gece yarısında yatağımda uyanık yatarken, yoğun şiir kırıntıları ya kalıyordum. O zam anlar bunları yazmak için kullanmıyordum, ama bunlar, iç yaşamımın ne kadar yoğun olduğunu gös teriyordu. Aynca seyehate, kendimle yeni, coşkulu bir bağ kur muş olmanın eminliğiyle yeni arkadaşlarla ve sevgililerle ta nıştığıma ilişkin hayaller de kuruyordum. Birden ve hayatımda ilk kez, istediğimi kavradım. Sanki elde edem em işim gibi bir duyguya sahip olmama karşın, içimden bir ses, istiyorum, istiyorum, isliyorum diye haykırıyordu. Sanki say dam, ama sağlam bir zarm içinde yaşıyordum. Dışarısını gö rebiliyor, ama çıkamıyordum. İstediğimi farkettiğim şeyler nes nel değil, duygusaldı, nicel değil, büyüleyici şekilde ele avuca gelmez şeylerdi: daha fazla ışık, daha fazla hava, okyanus kı yısında aylar, banliyöde bir ev gibi şeylere yönelik özlemle sem bolize edilen bir şey yapm ak ve olmak için özgürlük. Hem özgür hem de em niyette olma yönündeki çatışan ar zularım olduğum yere çakılıp kalmama neden olmuştu. Ge ziyor, dans ediyor, ağlıyordum . Altımdaki toprak kayıyordu. Bunlar işe yarayacaktı. Birkaç yıl ve birkaç arkadaş daha gelip geçecek; insanlar değiştiğimi söyleyecekti. Farklı bir insan ola caktım Kaygı ortadan kalkacak, ama aynanın karşısında hülyalı
hülyalı dans etm ek de bitecekti. Beni bölen ruh iyileşecekse, vazgeçmem gereken çok şey vardı. Artık güvenliğin konforu da, sadece kendi kafasında yaşayan kişinin hayal edebileceği ihtişam da olmayacaktı. İç Ç atışm anın Analiz Edilm esi Bağımlılıkla bağımsızlık arasındaki, iç ruhsal çatışma al gılanıp, tanımlanıp, gündelik yaşamın dokusundan tecrit edil dikten sonra korkunun küçük, boğucu mahzeninden, öz gürlüğün açık ovalarına giden o belirleyici adım atılabilir mi? Bu kadar değil. Bir süreç gerekiyor. Terapistler buna "te peden tırnağa inceleme, elden geçinme" diyor. Çatışmayı nasıl tepeden tırnağa elden geçireceğinizi öğrenm ek için formol te rapiyle uğraşmanız gerekmez. Sistematik ve ısrarlı olmanız ge rekir. Çatışma içinde olduğunuzu bulanık, genel bir şekilde farketmeniz pek bir şey sağlamaz. Ama çalışm ak sağlar. Ama hareketsiz stasis tahtarevallisinden kurtulm ak istediğiniz tak tirde ruhsal çatışmanın düğümlerini bulup çözmek için bilinçli, iradi bir çaba ortaya koymanız gerekir. Özgür olmayı istemekle koruma altında olmayı istemek ara sındaki çatışm a, sinsi bir çatışmadır, çünkü gizli bir kazanç içe rir. Bu çatışm a, olduğumuz yerde kalmamızı mümkün kılar. Bağımsızlık istediğimiz düşüncesi, yine çok istediğimiz, ancak kabul edem ediğim iz bağımlılık (rahatlatıcı, ilkel güvenlik ih tiyacı) için bir kılıf işlevi görür. Bu iki karşıt arzu bizi limbo'da* bırakır. Limbonun kendine göre avantajları da vardır. Çok sıcak
*
Katolik dininde, cennete girmeye hak kazanamayan, ama ce henneme girecek bir suçu da olmayan, özellikle vaftiz edilmeden ölen çocukiann ruhlannm bulunduğu yer (S.B.).
229
Dimayabilir, ama soğuk da değildir. Heyecan verici değildir, ama ölmüş olmakla aynı da değildir. Eğer, tanımiayamazsaruz bağımlılığı tepeden tırnağa elden geçiremezsiniz; bu açık. O zaman eğilimin beiırieıımesi üs tesinden gelinmesinde ilk adımdır* Bilinçli olarak belirti ara manız gerekir. Tüylü şapkamla dans ettiğim sıralarda ayrıca yazar olarak para kazanarnayışıma gerekçe olarak "onların" (editörlerin ve yayıncıların) biz yazarlara haksızlık ettiğini dü şünüp yakınıyordum. Yaşayan bütün sömürülen yazarlarla kendimi rahatlatarak, kendimi kurban konumuna sokmuştum. İdeallerimle uzlaşma anlamına gelebilecek şeyleri yapmaya "reddederek," sistemi lanetliyor ve kolayıma geldiği için her zaman yaptığım işi sürdürüyordum. Yeni şeyler denemekten kcrfoii/or olabileceğim, şansımı deneyecek, bilinenin ötesine ge çecek gücii kendimde bulamadığım düşüncesi aklıma bile gel memişti. Ben şikayet etmeyi sürdürürken, sorunlarım da ra hatlatıcı bir şekilde örtü altında kalıyordu. Çaaşmanm engellediği tek şey iş yaşamım değildi. Sevilme •htiyacanla, bıınun kadar güçlü ulan bu ihtiyacı reddetme arzum arasında kaldığım için, sevgi yaşamım da darbe yemiş, karman çorman olmuştu. Gece yarısı ayna karşısındaki görünen narsizmim, gün ışığında kendime baktığım zaman hissettiğim şeyle keskin bir karşıtlık içeriyordu. Aynada yüzümde yeni kı rışıklık izleri ararken, ’Yaşlanıyorsun," diyordum kendi ken dime. ’Artık iyi gözükmüyorsun." Yaşlanma, kısaca kendimi olumsuz hissetmemi sağlayan her şeye yönelik saplantım bir belirtiydi. O zamanlar evli bir erkekle kısıtlı, doyumsuz bir ilişkim ■erdi. Geceleri ayna karşısında kibirli bir edavla dans ederken, • • ışığında uzaklığının büyüsüne kapıldığım bu adamı "elim de tutm am aktan" korkuyordum. Diğer tarafımın ihtiyaç duy duğu sevgiyi alamayınca, benim le delice, tutkulu bir ilişkiye
23ü
kendim bırakacak cesareti olmadığı için adamı sığlıkla sı«' luyordum. Bu elbette saf ve basit bir yansıtmaydı. Cesaretsiz olan bendim. Bu adam ıa yıl boyunca haftada birkaç kere bu luşmayı sürdürdüm, böylece kendimi em niyete aimış, ama pe rişanlığımı da perçinlemiştirn. Özetle, hem iş hem de aşk yaşamımda her türden *cetlemenin altında eziliyordum . Uzun, baskıcı bir evlilikten çıkan yeni doğmuş bir kadının kaçınılmaz korkulanın yaşadığımı d ü şünüyordum. Kısmen doğru olabilir, am a hepsi bu değildi C e ride kalma itkisi güçlüydü ve bir o kadar güçlü olan serpilme, üstün olma, "kendime bir isim yapma" itkisiyle çatışıyordu. Biri raşkın, diğeri kısıtlayıcı bu iki itki birbirini dengeleyerek beni ortada bırakmış gibiydi. Bacayı saran kurum gibi, yaşamıma yorgunluk çökm üştü. Çalışmaya devam ediyordum, ama pek bir şey bitirdiğim yoklu. Kendi yavaşlığım için kendimi ce zalandırıyordum. Tırnaklarımı yiyordum. Er.erji K aybı Temelde bölünmüş olan kadm lann kişiliklerinin butun yan ları gölgelenm iş olabilir, çünkü enerjilerinin çoğu, temel ça tışmanın şu ya da bu yanını bastırmaya (veva inkar etmeye) gider. Bu yolla ruhsal bütünlüğe ulaşmaya çalışırız. Örneğin, ben sürek'ü l-uğımhlık itkimi inkar etmeye çalışıyordum. Karen H om ey'in J.;- dediği gibi, bastırmaya çalıştığımız parçamız, "araya g*rec_x kadar aktiftir, am a yapıcı olarak kullanılamaz." Horney. : j sürecin, "başka türlü kendini ortaya koyma, iş birliği, ya da iyi insan ilişkileri kurma doğrultusunda kul lanılabilecek enerjilerin kaybolmasına yol açtığını" söylüyor.* Bu e n e r ji; onluğu, gizli bağımlılığın içerdiği çatışmanın bir başka belirtisidir. Enerji kaybı, kararsızlıkta ve eylemsizlikte kendini gösterir. Çatışmalı kadın sonsuzda salınır. Şu işe mi
231
yoksa bu işe mi girmeliyim? Evde mi kalmalıyım, okula mı git meliyim? Onu sevmeli mi yoksa terk mi etmeliyim? Bu ileri geri salınım, pencereleri açık bir evde yanan soba gibi enerji kaybına yol açar. Kararlar önem siz de, önemli de olabilir, ama süreç aynıdır: konular bulanır. Erteleme, kendini ce zalandırmaya, bir tür amaçsız, öfkeli engellemeye yol açar. Böylesine bölünmüş bir ruhsal durum bizi tüketir, iş lerliğimizi sakatlar. Örneğin, basit bir rapor yazmak, va da la vaboyu temizlemek, ya da bir menü tasarlamak saatler alabilir. Çatışmadaki kadın için, en basit işler bile olağandışı ölçüde çaba gerektiriyor gibidir. İç ruhsal gerilimden kaynaklanan etkisizlik, insanlarla iliş kimizde de kendini belli eder. Örneğin, bir kadın hem kendini ortaya koymak hem de boyun eğmek istiyorsa, tereddütlü ha reket edecektir. Bir şey isteme ihtiyacı duyuyor, ama ayrıca bunu emretmesi gerektiğine inanıyorsa, diktatörce davranacaktır. Seks istediği zaman içinde eşini engelleme arzusu du yuyorsa, orgazma ulaşmakta zorlanacaktır. Sorunlarının su çunu çok fazla çalışmasına, az uyumasına, "düşük dirence," vb. bağlayabilir, ama durumu belki de içerde savaşan çatışmanın alt akımlarıyla daha çok ilgilidir. Çatışm anın Ü stesinden G elm ek Çatışmanın üstesinden gelm ek, bölünmemize neden olan küçük çatlakları, sıyrıkları bandajlamanın ötesinde çalışma ge rektirir. Bu, bölünmüş olma ihtiyacını ortadan kaldırmak için kökendeki nedenlerin peşine düşm ek anlamına gelir. Bu nasıl yapılır? Dikkatinizi özenli bir şekilde kendinizde toplayarak. Güdülerinizi, tutumlarınızı, düşünce tarzınızı in celerken el değmedik taş bırakmayarak. Bir ipucu (kişiliğinizin
232
geri kalanıyla uyuşmadığını farkettigiııiz garip bir tutum veya davranış kırıntısı) bulduğunuz zam an, peşini bırakmayın. "Bu ki şiliğimdeki sadece küçük bir tutarsızlık; bu ben demek değil," diye düşünmeyin. Bu gerçekten sizsiniz. Ve peşinden gidip ay rıntılarıyla incelediğiniz taktirde, tutarsızlıklarınız sizi altta yatan çatışmanın ana kaynağına götürecektir. Örneğin, iki karşıt uç olduğunu (örneğin kendinize karşı katı olmakla kendinizi şımartmak) arasında gidip geldiğinizi farkedebilirsiniz. Başkalarını küçümsemekle, gizliden gizliye üstün olduklarına inanmak arasında gidip geldiğinizi al gılayabilirsiniz. Ya da kendinizi geride tutma ihtiyacının, başarılı b ir şekilde rekabet etmenizi engellediğini, aynı zamanda da başkaları karşısında zafer kazanma ihtiyacınızın, kazanmayı sü rükleyici bir zorunluluk yaptığını görebilirsiniz. Ö zellikle ken dinize her türlü hakkı tanımakla dünyada hiçbir şeye hakkınız olm adığım hissetmek arasında nasıl mekik dokuduğunuza dik kat edin. (Hiç hakkınız olmadığı duygusuyla kendinize acımak yerine, kendinize her türlü hakkı tanımanızdan kuşkulanın. Kendinize her türlü hakkı tanımanız, kendi yolunuzu seçmek zorunda olmanızla aynı şeydir; bu, bağımlı kişilikteki çıkmaz yoldur.) Unutulmaması gereken nokta şu: kişiliğinizdeki "tu haflıklar" önemsiz sapmalar olm ayabilir; kişiliğinizdeki önemli bölünmeleri yansıtabilir. Kusursuz olmadığınız için suçluluk duygusuyla kendinizi yere çalmak yerine, soğukkanlı, nesnel bir şekilde bunları incelemeniz, kişiliğinizin önceden bi linmeyen önemli alanlarını görm enizi sağlayacaktır. Bu, gizli kalmış yanlarınızı görerek ve kabul ederek, sonunda yeni, bü tünleşm iş, güçlü bir öz (benlik) keşfedeceksiniz. Benim durumumda, paraya yönelik tutumumdaki garip tu tarsızlıklar, başkalarıyla ilişkilerim de büyük çarpıtmalar ol duğunu gösterdi. Size, para sorunum konusundaki ipuçlarını.
233
merkezi bir kişilik bozukluğunun (zoru bir bankasına bırakma ve kurtarılma arzusu) çevresine yıllarca dolanmış olan dev yumağı keşfedene kadar nasıl izlediğimi anlatacağım. i„ Bölümde anlattığım gibi, evliliğimin çöküşünden beş yıl (ve Lowell ile yaşamaya başladıktan bir yıl) sonra, parayla ilgili hiçbir şey yapmak istemediğimi farkettim. Bulabilseydim, harç lıkla yaşamaktan mutlu olabilirdim. Aslında, neredeyse iki yıl boyunca aynen böyle yaşadım. Faturaların tamamını Lowell ödüyordu; bense derin bir tedirginlik içinde, özünde hiç ka zanmıyordum. Banka hesabım hemen her zaman boştu. (Böylece oz-saygı kaynağım da giderek tükeniyordu.) Sorun buydu: bir yandan, ayakkabılarımı tamir ettirmek için her paraya ihtiyaç duyduğumda Lowell'e gitmeyi alçaltıcı bu luyordum; öte yandan ise bu durumdan hoşlanan tarafım, nefret eden taralımdan daha ayır basıyordu (bu, keşfetmek için uzun süre üzerinde çalışm ak zorunda olduğum bir sorundu). Lowell'in bana söylediklerini duymaya ve kabul etmeye hazır olmak için çokça vüzleşme gerekti: hem kendimin hem on tın pahasına sırtımı ona dayadığımı, beş kişiyi beslem ek ye rine enerjisini daha doyurucu şeylere yöneltebileceğini söy lüyordu. Sonunda bu şikayetin doğruluğunu artık gözardı ede mez olmuştum. Ama beni çatışmaya iten sadece Lowell'in baskısı değildi. Kendi refahımın sorumluluğunu daha çok ona bıraktıkça, ken dimi de daha kötü hissediyordum. Içteıı içe ezildikten, onca öfkeyi yaşadıktan sonra, sonunda kendimi bu çukurdan çıkarabildim ve üretken çalışmaya baş layabildim. Önceden kazandığımdan daha çok para kazanmaya başladım. Ama veni kazancımı idare ediş (daha doğrusu idare etmeı/iş) tarzım, hâliı bir başkasının bana bakmasını ar zuladığımı gösteriyordu. Her zaman, yeterince param olduğu taktirde parayı idare etrtıe derdinden kurtulacağım ı dü
234
şünürdüm . Bu tipik bir tutumdur. Yeterince param oltaydı, h a dımı kesinlikle sorundu tutmak zorunda kalmazdım, diye dü şünüyordum ! Kesinlikle işleri kontrol etm ek, bilincum , farkında olm ak; her şeyin ne kadar gerçek olduğunu görmek zorunda kalmazdım. Yaptığın*, büyük hile, çek hesabımda ne Kadar para ol duğunu hiçbir zaman kontrol etm em ekti. Boylere ne kadar param olduğunu hiç bilmiyordum. Borçlarımı düş ney ı ihmal ettikçe, yaşam tablomun lamamı da bulanıklaşıyordu Belli bir anda ne kadar param olduğunu bilm eyerek, çareşvdik duy gum u sürdürebiliyordum. Yeni bir çift ayakkabı alıp a la mayacağımı, ya da yaşam sigortası yaptırıp vaptıramıyacağımı nasıl hesaplayabilirdim ki? Taşıdığım zihinsel tablo, 1er zaman için, hesabıma yatırdığım son yüklıi m eblağdı (sırbest ça lıştığım için düzensiz de olsa yatırdığım m eblağ büyüt olurdu). O günden sonra ne kadar çek yazmış olursam olayım kafamda hâlâ ilk yatırdığım para (örneğin beş bin Dolar) vardı. Sonunda gecenin bir yarısında yaşam a içgüdisü dür tüyordu: "Hesap çıkarsan iyi olur." Genellikle, hesap çıkarana kadar geride kalan para, çocuğa verilen şeljer parası ladar olu yordu. Minik hâzineme bakmak, paramı korumak, emin bir yere koym ak, sadece ihtiyaç olduğunda alm ak ytrine, de ğişmez bir şekilde avnı şey oluyordu: kalan üç bxş kuruşa bakıp m erak ediyordum. "Onca para nereye gitti?" Parayı idare etmeyi reddetmem, hem çaresizliğim iı bir sem bolü, hem de nedeniydi. Kaynaklarımın azaldığını hiç fnrkctm em iştım , bu nedenle tükenişi her zam an şok vaatıyordu. Kafamı kuma gömmeme neden olan bu kronik reddidişin ne deni neydi? Yaşamım boyunca parasal kaynaklarım ı tekref tekrar ta zelemeyi sürdürmek sanında olduğum gerçeğini girmek is temiyordum. Acı ve karışıklıkla geçen aylardan sonra, bir kara* verdim: "Böyle hissetm ene neden olan şeyi görm ek için çek delerinin he sabını tut." 235
"Böyle hissetmemin" nedeni beceriksizlikti. Kum saatimin kumu sürekli aşağı akıyordu. Hiç kazanmıyor, hep kay bediyordum. Girenle çıkan arasında bir denge kurm ayı hiç ba şaramayacaktım. Bir süre sonra, bütçe dengeleme operasyonunun tamamının bir benzetme (metafor) olduğunu görmeye başladım. Mali açı dan planlama yapmamak, bir tür kaçınmaydı. Bulunduğum nok tayı bilmek istemiyordum, çünkü böylece davranışlarımın so nuçlarından kendimi sorumlu tutmuyordum. Sık sık, çocuklarımın dişçi faturalarını bir kenara bırakıp, umutsuzca, "Bu ay yeterince paramız yok!" diyordum. Yine de benden az kazandığını bildiğim başkaları faturalarını zamanında ödü yordu. Tanıdığım ve daha az para kazandığını bildiğim in sanların, sağlık sigortası, emeklilik planları -m alüllük sigortasıvardı; bunlar, çocukların korunması ve yaşlılık için yetişkinlerin yaptığı sıkıcı, ama gerçekçi düzenlemelerdi. Her nasılsa, bu tür şeylerden muaf olduğum a, sadece yeterince.uzun süre idare ede bildiğim -kirayı, telefon faturalarını, borçlarımı yeterince öde yebildiğim - taktirde, sonunda bu iğrenç, acı, çok şeı/ gerektiren yaşamın iniş çıkışlarından kurtulacağıma, kurtarılacağıma ina narak, bu gerçeklerden kaçınmaya devam ediyordum. Denk bir bütçe yapm ak, iyi bir mali politika değildir• iyi bir duy gusal politikadır. Bu, yaşamla giinii giiniine, hatta anı anına temas halinde olmak anlamına gelir. Bu, çocuklara, ya da birlikte yaşadığım erkeğe karşı içimde yoğun kızgınlık tepkileri gelişm esine izin ver memem demektir. Bu, depresyonla olduğum zaman birşcylerin el lerimin arasından akıp gitm esine izin vermemek, bunun yerine oturup durumu kontrol etmek anlamına gelir: Neler oluyor? Enerjim nereye gidiyor? Doyumum nerden geliyor? Enerji çıkışıyla kazanılan doyum arasında bir denge var ııtı? Kazandığımdan daha çok mu harcıyorum ve eğer biiyleyse daha fazlasını nasıl alabilirim? Bu türden sorular, kendini dengeleme sürecinin bir par
236
çasıdır. Kendi doktorum olmaya çalışırım. Sorumluluğu baş kasının üstüne atmak yerine kendi m utluluğumdan veya mut suzluğumdan sorumlu olurum. Ruhsal muhasebemin hesabını tutmam, olaylara ilişkin gerçekdışı, çarpık bir tablo oluş turmamı engellememe yardımcı olur. Yeteneklerimin de, sı nırlarımın da farkında olurum. Bu gerçeklikler temelinde ken dim e anlam lı hedefler koymamı, önceliklerimi belirlememi, gerçekçi bir şekilde bugünde yaşamamı mümkün kılar. Dengeli bir bütçe tutmak, yaşamdaki fırsatları görm ek, "birşeylerin ol masını" beklem ek yerine kendi değişim ve gelişimini harekete geçirm ek, öz olarak kendi prensi olm ak dem ektir.
Rüyalar: Acı Dost Bazen çaresizlik ve engellenme duygularım ız sadece rü yalarımızda ortaya çıkar. Perişanlıkla geçen on sekiz yıllık bir evliliğe son verme cesaretini toplamaya çalışan elli yaşlarında genç ruhlu, çekici bir kadın, bana, "balık akvaryumu rüyası" de diği şeyin canlılığını ve kazandırdığı şeyleri anlattı. Bu rüyayı, ayrılık anlaşmasını imzalamadan tam bir yıl önce görmüş ve anında uyanmış. Rüyası şöyle: Dev bir cam dan akvaryum içinde bir ölü gibi yüzüyor ve konuşmaya çalışıyordum, ancak kendim i anlatamıyordum. Jim Ikocasıl akvaryumun yanında duruyor ve "ölü" benle konuşmaya çalışıyordu. "Canlı” ben ise akvaryumun dı şında, Jim 'in karşısında duruyor, bağırıyordu. "Onunla ko nuşma! Onun gerçek ben olmadığını görm üyor musun? Bu raya, bana bak! Ben gerçek benim." Rüyanın ortaya çıkardığı acı gerçek, kocasının onu hiç gör mediğidir. Daha da önemlisi rüya, kadının "gerçek beniııi" giz lem ek için aktif bir uğraş verdiğini gösterm esidir. Rüyanın ger çek anlamı budur ve bunu algılayınca, gecenin bir yarısında
237
vntağ? oturup hıçkıra hıçkıra ağlamaya başlar Saklandığı .sa dece V (sevgisiz koca) değildir. Yakın ve doyurucu bir ilişki kurabî.eceği herkesten saklanır. Bir ilişkiyi çok istese de. bunu ölesiye-özlese de, bu onun için kaybedilmiştir: "gerçek beıV’in ortayaçıkmasına izin vermek onun için çok fazla yaralayıcıdır. Dr. Alexandra Symonds, depresyon duygusu nedeniyle te daviye- gelen bir hastanın öyküsünü anlatır. Terapive baş ladıktan kısa bir süre sonra kadın bir rüya görür: rüyasında, apartnanın dışında, sokağın üstünde, tırnaklarıyla umutsuz bir şekilde pencere kenarlarına tutunmuş, asılı durmaktadır. Kocası içerdecir ve pencerenin önünden geçer. Kadın pencereden imdat iiye bağırmak ister, ama yapabildiği tek şey fısıldamak olur. Kocası onu duymaz. Dr. iym onds'a göre bu türden rüyalardaki güçlü sembolizm, profesyonel yaşamlarında son derece başarılı olmalarına karşın, derindin korktukları bilinçsiz başkasının bakımı altında olma ihtiyaçsan olan kadınlar kategorisini temsil etınektedir.’ Rüyalar acı d eti tur. Bazıları için rüyalar, btrşeyİerin vaıılış olduğuna ilişkin ik ipuçlarını verebilir. Rüyalar ayrıca eski yapıların yıkıldığım, değiştiğini de göstercbili-, Kendini ortaya koymakta zorluk çeken bir hanım pro fesör rüyasında, bir arabada yolcu kolluğunda oturduğunu ve şoföre /apması gerekenleri anlatmaya çalıştığım görür. Birkaç ay sonra, kendi yaşamında daha çok kontrol sahibi olm ası ge rektiğin anlamaya başlayınca, rüyasında, şoför koltuğu boş ve hareket halindeki bir arabanın yolcu koltuğunda oturduğunu görür. Böyb bir rüva can sıkıc; olabilir, ama aynca bu olayda o l duğu ğbi, ilerleme olduğunu da gösterebilir. Kadın, şoförsüz arabada yolcu koltuğunda oturduğunu görerek, dünyada yal nız ve korumasız olduğunu algılamaya başlamıştır. (Bu ger çekle yüzleştikten sonra, şoför koltuğuna oturmaya pekâlâ karar verebilirsiniz.)
238
Rüyalar ayrıca ün veya talihten değil, belli bir içsel (ruhsal) çözüm e ulaşm ış olmaktan kaynaklanan yeni b ir dünyanın par lak müjdecisi de olabilir. Birkaç yıl boyunca psikanalize git tikten sonra, o günden bu yana "Harlem rüyası" dediğim bir rüya gördüm . Rüyamda Harlem, yaşamın kendisi için bir ben zetmeydi: sürprizle, hoşnutlukla, potansiyel tehlikelerle dolu garip, karışık bir dünya. Rüyam şöyleydi: Harlem'de, muhtemelen Yedinci Cadde'de iki kız ar kadaşımla birlikte yürüyorum, içim de, uzun süredir Harlem 'e hiç gelmediğim duygusu var. Acı verici, ama aynı za manda da o kadar da acı olmadığmı hissediyorum. "Başa çıkabil meliy im," diyorum kendi kendime. "Harlenı'de başa çık manın ı/ollan var. Harlem'de işleri idare etm ek bir kader sortimi değil."' Sokaklardaki hareket ve karmaşa --kalabalık, gürültü, gidip gelen araçlar-- beni rahatsız ediyor. Bir balıkçı lokantasının önünde durup vitrine bakarken emniyette olup olmadığımı merak ediyorum. Arkadaşlarım doğruca içeri giriyor, ama ben, seçilebilecek şeylerin çokluğu karşısında şaşkına dön müş, dışarıda felçli gibi çakılıp kalıyorum. Sonunda sadece hareket etm enin bile, içeri girdiğim de seçm eme yardımcı olacağını umarak, içeri giriyorum, daha doğrusu kendimi içeri itekliyorum. içerde tezgahın üzerinde iç gıcıklayıcı şeyler var: beş cent'e ızgara peeten, büyük avokado parçalan. Birden, yeterince param olmayabileceğini düşündüm. Ceplerimi karıştırdım ve 35 cent bulunca rahatladım, "iki istiridye rica ediyorum," dedim tezgahın arkasındaki uzun boylu siyah adama. Ada mın üzerinde beyaz bir şef önlüğü var; kafasında ise büyük bir kadın şapkası. İstiridyeleri bana uzatırken, gözlerinde kuşkulu, kötü bir bakış yakaladım. Elimdeki bozukluklarla ürkek bir tavırla oynarken, omuzuma vurdu. "Ne yaptığını
239
gürdüm!" diye bağırdı. "Nikeli (5 cent) çeyrek diye (25 cent) yutturmaya çalışıyordun." "Hayır," diye karşı çıktım kızarak. "Sadece kafam karıştı." İs tiridyeleri alıp dükkandan çıktım. Beşinci Caddenin ortasında bazı erkekler, ellerindeki kablo gibi bir iple bir sokak oyunu oynuyordu. Onlara baktım, kimseye zarar vermek istemediklerini, sadece ip atladıklarını düşündüm; ama beni uyarmadıkları için kız arkadaşlarıma kızdım. "Hey!" diye bağırdım. "Sokağa çıkmadan önce beni neden uyarmadınız?" Omuz silktiler. "Belki d e buluttan nem kapıyorum. Belki ha reketli, telaşeli bir caddeden geçmek, yapmak zorunda olduğum bir şeif," diye düşündüm. Caddeyi karşıya geçip bekleyen arkadaşlarımın yanma git tim. Kaldırımdaki insan kalabalığı artık tehditkar gö zükmüyordu. Harlem'de Cumartesi öğlen sonrasıydı. Hava güneşliydi. Kaldırım boyunca yapraklı, ağaçlar uzanıyordu. Durup kaldırımda oyun oynayan küçük kızlan izledik. Bir rüyadan birşeyler öğrenm eye çalışırken, gösterdiğini dü şündüğüm şeye ilişkin duygu ve düşüncelerime dikkat ederim. Rüya, garip bir yerdeki kaygı ve rahatsızlık duygumla başlıyor. Daha sonra, bana, çok isteyip de ulaşamayacakmışım gibi gelen seçeneklerle karşılaşıp, kendi adıma hareket edem ez durumda kalıyonım. Dönüp rüyayı düşününce, bunun acıklı yapısı ne redeyse dayanılmaz. Elde edebileceğim güzel şeyler var, ama ben bu doğrultuda hareket edemiyorum. Bir şey kaldırıma çakılıp kal mama neden oluyor. Derken, rüyada belirleyici bir an ortaya çıkıyor. İçimdeki ses, "Ne olursa olsun hareket et;" diyor. "Burada böyle kalamazsın." O anda, içimdeki bir şey hareket etmeye karar verdi. Lokantaya girdikten sonra kendimi kafası karışmış ve gü vensiz hissettim. Cebimdeki bozuklukları tekrar tekrar kontrol
240
etmek zorunda kaldım. Yemeğin parasını ödemek için doğru parayı çıkarm ak beni epeyce uğraştırdı. Sonunda tezgahın ar kasındaki adam tarafından haksız, hatta mantıksız yere suç landım. Hem yanılıyordu, hem de bana karşı kesinlikle ve bi lerek kötü niyetliydi. Olsun. Bu tür bir çılgınlık artık bana dokunamazdı. Er keklerin kötülüğü, keyfiliği onların problem iydi. Bana saygılı davranmasalar da, artık kendime bakabildiğim için, sonunda yürüyüp gitm ekte özgürdüm. Ve böyle yaptım. Adama ya nıldığını söyleyip dükkandan çıktım. Sokakta korktum, ama karşıya geçtim. Beni korumadıkları için kız arkadaşlarıma kızdım, ama ap talca davrandığım ı anladım. Karşıya geçm ek, yani yürümek, gelip geçen taşıllara dikkat etmek, kargaşa arasından kendi yolumu bulmak, kendi başıma yaptığım bir şeydi. Karşıya geçtikten sonra kendimi daha iyi, daha az hassas, gerçekten de o öğlen sonrasından zevk alır bulmuştum. Cad deyi yaralanm adan karşıya geçmiştim. İstiridyelerimi almıştım (iyice pişmiş, ikisi 35 cent'e). Başında siyah kadın şapkası olan adamın gözümü korkutmasına izin vermedim. Kaygı yerine haz duydum . Oyun oynayan küçük kızları izlemekten zevk aldım. Sırtımı yakan güneşi hissettim. Tek kelimeyle kendimi bir bütün hissettim. İçimdeki benin "yürü!" dediği anııı, iradeyle hiçbir ilgisi ol madığını söylem em gerek, ezici çatışm a karşısında "kendi ba şına ayağa kalkmak," hareket etmek mümkün değildir. Cevap irade olsaydı bu kitabı yazmış olmazdım. İç benliğin (özün) ileri atılımı, uzun ve anlamlı bir sürecin, içimdeki çelişkileri be lirleyip en ince ayrıntısına kadar analiz etm e sürecinin so nucunda ortaya çıkar.3 İradeye iş yapması için em ir verilemez. Kafanız net ve çatışmasız olduğunuz zaman iradeniz otomatik olarak çalışır.
241
Öte yandan, karşıt duygulara ve tutumlara gömülüyseniz iradeniz işlemez hale gelir. Bu, yaşamda yaptığınız şeyleri seçm e konumunda olmadığınız; sadece o şekilde hareket etm eye itil diğiniz için hareket ettiğiniz anlamına gelir. Aynı sıkıcı işte ça lışmanızın nedeni bu işi severek seçmeniz, ya da bazı kadınların söylediği gibi "işin aile kadar önemli olmaması" değildir. Avu kat Vivian Knovvlton gibi siz de bu işte kalırsınız, çünkü ken dinizi geri planda tutma ihtiyacınızla başarma ihtiyacınız birbirine ters diişer ve siz bu iki ihtiyaç arasında pasif, verimsiz kalırsınız. Sevgi alanında eşinizi, kendinizi bir başkasıyla paylaşmanın coşkusunu yaşamak için seçmezsiniz. Çatışmalıysanız, Caroline Burkhardt'm yaptığı gibi, sevilm eye, istenilmeye, onaylanmaya, bakılmaya yönelik zorlanımlı, ayrım gözetmeyen ihtiyacınız yü zünden evlenirsiniz. Dünyada herkesin hoş ve güvenilir olmadığı gerçeğini gör memenize ve birisi kötü veya düşmanca olduğu zaman yı kılmanıza neden olan şey de aynı ihtiyaçtır. Tartışmalardan, karşı çıkm adan, sert bakışlardan kaçınmak için elinizden geleni yapmanızın nedeni de bu ihtiyaçtır. Son olarak, kendinizi geri planda tutmanıza, suçu otomatik olarak üstlenmenize neden olan da bu ihtiyaçtır. Bu noktadan "zavallı küçük ben" sendromuna geçmek için küçük bir adım yeterlidir. İkinci planda kalm a zorlanımıyla güdülenen kadınlar aslında kendi kapasitelerini zayıflatır. Bir anlamda, olmaya itil diğiniz şey olup çıkarsınız: güvensiz, aşırı hassas, kuşkulu.
Bağımlılık Tuzağından Kurtuluş "Saygılı kız" yaşamını terkedip Paris'e özgürlüğüne koşan Simone de Beauvoir, kısa bir süre sonra, 1929 sonbaharında, ya şamı boyunca arkadaşı, akıl hocası ve sevgilisi olacak erkekle
242
tanışır: Jean-Paul Sartre. Her ikisi de yirmiierindedir, Sartre yaşça biraz daha büyüktür. Birçok açıdan bu adama hızlı ve sdc. bir şekilde bağlanm ası, ergenlik yıllarında kendini kısıtlayan aile bağlarını koparmasını mümkün kılmıştır. Bu, en egzotik entellektüel alanlara uçuştur, ilk günden itibaren bu iki aşık özün de bütün zamanlarını birlikte geçirmiş, aynı kitapları okumuş, aynı dostlan aram ış ve genelde görüşlerini öylesine karşılıklı bağımlılık içindeki bir ortaklaşmayla geliştirmişlerdir ki, Simone anılanında "düşündük," "görüşümüz" gibi ifadeler kul lanmıştır. The Prime o f Life'ı (bu kitap, Beauvoir’nın hayatını, Me>mries o f a Dutiftıl Daııghter’d a bıraktığı noktadan alıyor) okumaya baş layınca, Sartre ile olan ilişkisinde tanımladığı kaynaşmanın de recesi beni şaşkına çevirdi. Sartrein duyarlılığına öylesine gö m ülm üş gibidir ki, bir gün kendi başına inceltilmiş bir entellektüel ve yaratıcı başnn kazanmasına yetecek kadar ken dini nasıl kurtarabildiğini hayal etmek zordur. Sartrein bir deha olduğu doğrudur; yine de bu zeki, heyecanlı kadın özün de onun esareti altındadır. "Kendi kaderini kendi eline aldığı için ona hayrandım ," diye yazıyor. "Onun üstünlüğü karşısında utanm ak bir şöyle dursun, bu bana büyük bir rahatlık ve riyordu."4 Beauvoir sadece yirmi bir yaşındadır ve o yaştaki herkes kadar romantiktir. Yine de, Sartre ile olan ilişkisinde açıkça oluşmaya çıkan yıkıcı yapıdan kurtulma yolundaymış, bunun için köklü şeyler yapacakmış gibi gözükür. "Ona güvenim öy lesine tamdı ki," diye yazıyor, "bana bir zamanlar ailemden, ya da Tann'dan aldığım o mutlak, şaşmaz güvenliği sağlamıştı." Paris sokaklarında birlikte dolaşırlar, bitmek bilmeyen soh betler yaparlar, sabahın saat ikilerine kadar barlarda içerler Be auvoir kendini sanki bir mutluluk hezeyanında yüzüyor gibi hisseder. "En derin özlemlerim artık g e r ç e k le ş m iş tid iy e ya
243
zıyor. "Bu muhteşem mutluluk hiç bitmesin deyişimin dışında, arzuladığım bir şey kalmamıştı." Bu esirikçe m utluluk bir yıldan fazla sürer: ta ki rahatsız edici bir şey kusursuz mutluluğuna gölge düşürene kadar. Beauvoir, kendinden temel bir parçadan vazgeçtiğinden kuş kulanmaya başlar. Paris'te duyusal ve entellektüel anlamda ya şadıkları onda parçalayıcı bir etki yaratmaya başlar. Kurgu yazma denemeleri isteksizcedir, inandırıcılıktan yoksundur. "Bazen sanki okul ödevi yapıyormuşum, sanki taklit yapıyormuşum gibi hissediyordum," diye yazıyor. On sekiz ay boyunca de Beauvoir, akut bir çatışma yaşar. "Hâlâ dünyadaki iyi şeylerin arkasından hevesle koşmama kar şın, bunların beni gerçek işimden alıkoyduğunu düşünmeye başlamıştım: kendine ihanet ve kendini yıkma yolunda iler liyordum." Her zaman saplantıyla Okuduğu kitapları artık dik katsiz, gelişigüzel, gerçek entellektüel bir hedeften yoksun bir ruh haliyle okuduğunu farkeder. Günlüğüne arada bir yazar. Çatışma ve her şeye sahip olma arzusu, onu felç edici bir ağa düşürür. "Hiç bir şeyden vazgeçemiyordıtın, "d iy e yazıyor, "ve bit nedenle seçimimi yalam ıyordum . " Simone öz-kuşkuya gömülür. Pasifliği ne kadar uzun sürse (entellektüel ve duygusal açıdan Sartre'ın hegomanyası al tındadır), kendi sıradan birisi olduğuna da o kadar çok inanır. "Vazgeçtiğim kesindi," diye yazıyor sonradan. Sartre ile olan ilişkisinde onun bir uzantısı olarak yaşamak, ona sahte bir iç huzur, bir tür mutlu, kaygısız ruhsal durum sağlamıştır ve ondan zeki bir arkadaş olmanın ötesinde hiçbir şey beklenmez. Kaçınılmaz olarak zekiliği de törpülenmeye başlar. "Kafan küçük şeylerle doluydu Beaver," diyor Sartre ona takma adıyla seslenerek. (Sartre, "içe kapanık kadınlardan birisi" olmaması için onu uyarmaya devam ediyor.)
244
Olgunluk yılları açısından de Beauvoir, bir genç kadın ola rak, ondan "daha büyüleyici" olan bir başkasının uzantısı ha linde yaşamanın kendisi için ne kadar kolay olduğunu kavrar: Saygı duyabileceği, putlaştırabileceği ve gölgesinde kendini küçük ve emniyette hissedebileceği birisi. Kuşkusuz bunun bir bedeli vardır. Cılız, öz-gizleyici bir ses genç kadının bilincine sızar: "Ben bir hiçim ,” der. "Kendi başıma varolm aktan çıkmıştım, artık sadece bir parazittim,” diye ya zıyor de Beauvoir. Feministlerin, onu çağdaş feminizmin öncülerinden birisi olarak değerlendirmesine karşın de Beauvoir, sorununun çö zümünü salt kültürel olarak değerlendirmez. Sorunu düşünme tarzının bile kadın oluşuyla ilgili olduğunu kavramasına karşın, "çözm eye çalıştığım şey bireysel bir sorundu," diyor. Simone, ani bir kararla, Sartre'dan, Paris'ten uzakta, Mar silya'da bir yıl öğretmenlik yapmaya karar verir. Yalnızlığın, "iki yıldır kaçındığım vazgeçme kışkırtmasına karşı" kendini güçlendirmesini umar. Marsilya'da bağımlı olma itkisiniden yakayı kurtarmak için dikkate değer, çetin ve saplantılı bir etkinliğe girişir. Mar silya'ya vardığı hafta, eğlenm eye veya gezmeye çıkan birisinin ruh haliyle değil, ağır bir handikapın üstesinden gelmeye ça lışan birisinin inadıyla yürüyüşe çıkar. Eskilerini giyip eline küçük bir piknik sepeti alarak yola koyulur; her tepeye çıkarak, her dereye inerek, "her vadiyi, her patikayı, her kovuğu" keş federek macerasını sürdürür. Gücü ve dayanıklılığı arttıkça katettiği yol da artar. Baş langıçta sadece beş altı saat yürür, ama kısa bir süre sonra dokuz on saat alan yürüyüşler yapar. Zamanla günde kırk ki lometreden fazla yol yürür. "Büyüklü küçüklü kasabaları, köy leri, manastırları, şatoları geziyordum... İnatla, şeyleri bi linmezlikten kurtarma misyonumu yeniden keşfediyordum."
245
Eskiden "başkalarına yakından bağlıyken," ona kuralları ve hedefleri göstermeleri için onlara güvenirken, artık hiç yardım aim aaan, bir günden ötekine kendi yolunu bulmak zodundadır. Yolun cn sıkıcı kısımlarından kurtulm ak için kamyon şo förlerine otostop yapar. Yapüğı şey konusunda aktif, sal dırganca t>ir tavır alır. "Kayalıklara, dağlara tırmanırken, ya da aşağı doğru kayarken, kestirme yollar buluyordum, böylece her bir gezi kendi içinde bir sanat eseri oluyordu." Yıl boyunca onu korkutan üç şey olur. Birisinde yalnızken bir köpek peşine takılır ve günün ilerleyen saatlerinde su sayınca iyice huysuzlaşır. (Köpek sonunda küçük bir dereye atla :.) Bir başka seferinde bindiği kamyonun şoförü, aniden ana yoldan çıkar ve bölgedeki ıssız bir yola sapar. Sim one olan bi teni farkedince, hızlı bir plan yapar. Kamyon bir engeli aşmak için yavaşlar yavaşlamaz, kapıyı açar ve şoförü, kamyon ha reket halindeyken atlamakla tehdit eder. Yazdığına göre, "çok utanan" adam kamyonu durdurup onu bırakır. Üçüncü olay, güneşli bir öğlen sonrasında kurtulmaya çalışdığı bir dizi derin hendekle ilgilidir. Yol giderek zorlaşır ve Simone geldiği yoldan dönmenin imkansız olduğunu dü şünerek devam eder. "Sonunda," diye yazıyor, "kayadan bir duvar ilerlememi engelledi ve bir havzadan ötekine gerlemek zorunda kaldım. Sonunda kayalıkta atlamaya cesaret ede mediğim bir çatlağa geldim." Burada kuşkusuz gerçek bir geçiş töreni (çok az kadının bi lerek kalkışabileceği bir durumla) karşı karşıyadır. "Kuru taş lanır arasından gelen yılan ıslıklanndan başka ses yoktu. Bu ge çitten yaşayan hiçbir ruh geçmemiştir: bacağımın kırıldığını ya da bileğimin burkulduğunu düşünün; bana ne olurdu? Ba? irdim, ama karşılık alamadım. On beş dakika boyunca yardım istedim, sessizlik ürkütücüydü."
246
Sim one, yaşamını kaybetme riskini göze almaksızın vaz geçemeyeceği bir durum yaratır. Peki ne yapar? Yapabileceği tek şeyi. Cesaretini toplayıp "sapa sağlam aşağı atlar." Kaygılanan arkadaşlan bu yalnız gezilerin tehlikeli ol duğunu söyler. Özellikle otostop yapmaktan vazgeçmesi için yalvarırlar. Ama onun misyonu, çevresindeki insanların kavrayabildiğinden çok daha keskindir. Tutkulu bir tek yanlılıkla, kendi ruhunu gün ışığına çıkarmaktadır. Kişinin kendisi olması ne demektir? Bu, kendi varoluşunun sorumluluğunu almak demektir. Kendi yaşamını yaratmak, kendi programını yapmak. De Beauvoir'nın otostop yapması, bir birey olarak yeniden doğuşunun hem yöntemi hem de ben zeştirmesi (metaforu) olmuştur. "Alıumı, şapkamı aşağıdaki va diye yuvarlayan şiddetli rüzgarlara vererek, Sainte-Victorie'nin doruklarını kaplayan sislerin içinde bir başıma yürüdüm, Pilon de Roi sırtlarında dolaştım. Yine yalnız başıma Luberon merası üzerindeki bir dağ geçidinde kayboldum. Olanca sıcaklığıyla, yum uşaklığıyla ve öfkesiyle bu tür anlar, başka hiç kimsenin değil, sadece benimdi." 14 Tem m uz Bastil Gününe kadar, Paris’e dönmeye hazırdır, ama temel anlam da artık farklı bir insandır. Sadece kendi ba şına
arkadaşlar edinmiş, insanları
değerlendirmiştir. Yal
nızlıktan ı-.uz almıştır. O yıl öğrendiklerini değerlendirirken şöyle yazıyor: "Pek okumuyordum, yazdığım ğersizdi. Öte yandan seçtiğim
roman de
m eslekte yürektenlikle ça
lışıyordum ve yeni sevinçler kişiliğimi zenginleştirmişti. Ya şadığım deneyimlerden zaferle çıkıyordum ; ayrılık ve yalnızlık iç huzurumu yok etmemişti." Derken sıkı mücadeleden sonraki o nihai dönüm noktası gelir: "Arhk kendime güvenebileceğimi biliyordum ."
247
Kendi zayıflığımıza ve duyarlılığımıza ne ölçüde katkıda bu lunduğumuzu, gerçekte ruhsal bağımlılığımızı nasıl besleyip savunduğumuzu görmeye başlayınca, yavaş yavaş kendimizi daha güçlü hissetmeye do başlarız. "Kendi çatışmalarımızla yüzleşip kendi çözümlerimizi aradıkça," diye yazıyor Karen Horney, "daha çok iç özgürlük ve güç kazanırız." Ağırlık mer kezinin, başkasından öze yönelik belirleyici kayma göstermesi, kendi sorunlarımızın sorumluluğunu aldığımız zaman başlar. Bu noktada önemli bir şey olur. Kişiliğimizin, kabul edilemez veya ürkütücü bulduğum uz yanlarını bastırmak için tü kettiğimiz enerjimizin daha büyük bir bölümü kullanılabilir hale gelir. Bir kere savunma ve koruma ihtiyacından kur tulduktan sonra, aynı enerji daha olumlu çabalara yönelir. Dü zenli olarak, daha az kellenm iş, daha az korkulu ve kaygılı, özaşağılamanın altında daha az canından bezmiş oluruz. Uzun süre birlikte yaşadığımız eski Cinsel Kimlik paniği ortadan kal kar. Başkalarından daha az korkarız. Kendimizden daha' az kor karız. Özgürlüğe Uyanış Nihai hedef coşkusal kendiliğindenliktir: yaptığımız her şeye, her işe, her sosyal karşılaşmaya, her sevgi ilişkisine ya yılan bir canlılık. Bu, "Yaşamımdaki birinci güç benim " inan an d an kaynaklanır ve Karen Horney’in yürektenlik dediği şeyle, yani, "aldatmacasız olma, duygusal açıdan samimi olm a, ken dini tamamiyle işine, duygularına, inançlarına verebilme" ye tisiyle sonuçlanır.3 Tanıdığım bu yürektenliğe sahip kadınları düşünüyorum . Bazıları karmaşık, yaratıcı, son derece yetenekli tipler; diğerleri ise basit, görünürde daha az dram atik bir yaşam sürüyor. Ama ister birden çok yeteneği bulunan kentsoylu kadın olarak ya-
248
şasin, ister taşralı köylü kadını, "özgürlüğe uyanmış olma" özelliği inkar edilemez. Bu tip kadınların yaşamı, özgürlüğe uyanmamış olanlannkindcıı niteliksel olarak farklıdır: daha zengin, daha az kestirilebilir, kurallarla ve kurumlaşmış sı nırlarla daha az kısıtlı. Kendi yaşantılarını ifade etme tarzları bile farklıdır. Koreograf Pearl Primus, antropolojide doktora yapmaya nasıl yöneldiğini şöyle anlatıyor: Yaşamım, bir ırmakta akıntıya karşı kürek çekmek gibi ol muştur. Her an bir köşe başında bir şarkı duyanm ve her köşe başında yaşama dönerim. Belki yıllar geçer ve ben, "Oh Tanrım, doktora derecesini alm am gerek," derim. Böyleec, doktora derecesi için çalışma sırasında, birçok ırmak ve bir çok insan yaşadım. Antropoloji, üstüm e bindirilen bir şey yerine, benim bir parçam oldu.6 Haftalarca, hatta aylarca süren, ama çoğu kez, dişlilerin bir birinden aynlm ası gibi çatışmayı yaratan kişilik durumlarının çözüldüğü, kadının onu hareketsiz tutan hücrenin açıldığı belli bir an olarak algılanan "ruhsal bir an” vardır. Bu gerçekleştiği zaman her şey olabilir. Kişi daha önce hayal bile etmediği bir şekilde işini değiştirebilir, taşınabilir, yeni ilişkiler arayabilir, yaratıcı uğraşlara yönelebilir. Ö zgürlüğe uyanan kadınlar, birdenbire, kendilerini birşeylere bağlanma enerjisiyle dolu bulurlar. Yaşamtn iniş çı kışlarının ritmine kendilerini bırakarak, inatla yaşama sarılırlar. Kişinin, seçenekleri denem ek ve kendi gerçek özünün ar zularına göre kabul etm ekte veya reddetm ekte çok daha özgür olduğu yeni bir oyunculuk, tam anlam ıyla canlı olma yaşantısı söz konusudur. Gerçekten kendi senaryolarını yaşayanları güçlü coşkusal deneyim ler bekler. Kırk yaşlarında, evli ve kocasını hâlâ seven
249
Chicago'lu bir kadın, ayrıca birlikte çalıştığı bir erkekle de yoğun bir duygusal ilişki içindedir. Adam da evlidir, bu ne denle birlikte geçirdikleri süre kısıtlıdır. Yılda birkaç kere bir likte çıkmayı başardıkları iş gezilerini iple çekerler. Bunlardan birisinde kadın, birkaç gün sonra, kayağa gitm eye karar verir. Adam kayakçı değildir ve ayrıca Boston'da işi vardır. "Kendi başıma gitmeye karar verdim," dedi. "Öğlenden sonra otobüse atladım. Verm ont dağlarına tırmanırken yağmur yağmaya baş ladı. Greyhound otobüsünde oturup pencereden, geçt'iğimiz küçük kasabaların ışıklanın izlediğimi hatırlıyorum. Kendim olabileceğimin, istediğimi yapabileceğimin ve sevilebileceğimin bilinciyle kendimi o kadar iyi hissettim ki ağlamaya başladım." Özgürlüğe uyanan kadında coşkusal hareketlilik vardır. Onun için doyurucu olan şeylere yönelme ve doyurucu olmayan şeylerden uzaklaşma yetisine sahiptin Ayrıca, başarmakta da, yani hedefler belirlemekte ve ba şarısız olacağı korkusuna kapılmaksızın bu hedeflere ulaşmaya yönelik adımlar atmakta da özgürdür. Kendine güveni, hem ye teneklerini hem de smırlannı gerçekçi bir şekilde de ğerlendirmesinden kaynaklanır. Başarmakta özgür olarak ta nıdığım en ilham verici örneklerden birisi, Jean Auel'dir. (İlk romanı The Clan o f tlıe Cavc Bear, çıkar çıkmaz bestseller ol muştu.) Burada, yaşamının dışsal olaylar tarafından be lirlenmesine izin vermeyi reddeden birisiyle karşı karşıyayız. Bunun yerine, kendi yaşamını şekillendirme (ona bağımlı baş kaları olmasına rağmen) sorumluluğunu üstlenmiştir. Jean, on sekiz yaşında evlenir. Yirmi beş yaşına kadar beş çocuk yapar. Ev işlerine ek olarak Oregon, Portland’daki evine yakın bir Tektronix tesisinde veri giriş operatörü olarak ça lışmasının yanısıra, gece okuluna devam eder ve iş idaresi üze rine m aster derecesi alır. (Lisans derecesi yoktur.) Bu m aster de recesiyle, Tektronix'te, 8 milyon dolar alacak hesabından sorumlu mali direktörlüğüne getirilir. Ve kırkıncı yaşgününden 250
birkaç ay sonra işi bırakır: bir roman yazmaya karar vermiştir. Proje, kendini ilkel Neanderthals toplumunda bulan genç bir Cro-Magnon kızının öyküsü konusunda bir gece akima gelen bir düşünceyle başlar. Jean Auel, elliden fazla kitap oku yarak ilkel insanlara ilişkin bilgi toplar. Daha sonra 450.000 ke lim elik ilk taslağı yazar. Bunu yaparken bir şey öğrenir: roman yazma konusunda pek bir şey bilmiyordur. Bu nedenle tipik olarak kendini bu konuda okumaya kaptırır. Kızının kurgu yazm a konulu ders kitabıyla başlar. Romanım tekrar tekrar yazar. Yayıncılar tarafından tekrar tekrar reddedildikten sonra, Portland yazarlar atelyesinde tanıştığı New York'lu bir m e najere m ektup yazar. Sekiz hafta sonra The Clatı o f the Cave Bear için 130.000 Dolarlık bir sözleşmeye imza atar.7 Burada, değişme rüzgarlarının yaşamı boyunca esmesine izin veren bir kadınla karşı karşıyayız. O , çalışmaktan, kendini acem i olduğu (onun için bilinmez, garip, yeni olan) alanlarda denem ekten korkmayan bir kadındır. O, kendine inanan bir ka dındır ve kendine inanmak herşeyin temelidir. Öğrendiğim bir şey varsa o da, özgürlüğün ve ba ğım sızlığın, başkalarından (genelde toplumdan, ya da er keklerden) alınamayacağı, sadece, yoğun emekler sonucu içe riden geliştirilebileceğidir. Buna ulaşmak için, kendimizi em niyette hissetmek amacıyla kelepçe gibi kullandığımız her türlü bağımlılıktan vazgeçmek zorundayız. Yine de bu alışveriş o kadar tehlikeli değil. Kendine inanan kadın, yetenekleri dı şındaki şeylere ilişkin boş hayallerle kendini aptal yerine koy mak zorunda değil. Aynı zamanda, usta ve hazırlıklı olduğu iş lerle karşılaşınca geri de çekilm eyecektir. Böyle bir kadın gerçekçidir, ayaklan yere basar, kendini sever. Sonunda, baş kalarım sevm ekte de özgürdür, çünkü kendini sevmektedir. Bütün bunlar, özgürlüğe uyanan kadının bir özelliğidir.
251
Yedinci Bölüm ün N otlan: 1. Bu son bölüm, Karen Horney'in, nevrozun çekirdeğinde çatışmanın (karşıt itkilerin birbiriyle çatışması).yattığı teorisine dayanmaktadır. Örneğin öz-gizleyiciliğe ve aşırı sevgi ihtiyacına yönelik bir eğilim, taşkın, rekabetçi ve insanlardan uzak olmaya yönelik karşıt itkiyle çatışma halinde olabilir. Bana öyle geliyor ki bugün kadınların ken dilerini içinde bulduğu durum kesinlikle budur. 2. Yine öyle gözüküyor ki Karen Horney'in kadına ilişkin psikanalitik görüşleri değiştirmek için çaba harcadığı Otuzlu ve Kırklı yıllarda da kadınlar bu durumdaydı. Horney, uluslararası düzeyde Freud’un kadın psikolojisi teorisine karşı çıkan ve bireyi ve top lumu, içsel ve dışsal güçleri, geçmiş ve şimdiki güçlerin belli bir et kileşimle (savunmalarıyla ve semptomlarıyla) kişiliği etkilediği holistik-dinamik bir teori geliştiren ilk saygın psikanalisttir (bkz. Horney'in Kadın Psikolojisi adlı kitabı). 1934 yılında yayınlanan "Sevginin Gözde Büyütülmesi" başlıklı ma kalesinde [bkz. Kadııı Psikolojisi] Horney, kendisine gelen kadın has talardan elde ettiği bulguların ışığında, "ataerkil bir toplumdaki" çağdaş kadının sorunlarını inceler. Birçok kadının, zorlanımlı ve aşırı boyutlarda "bir erkeği sevme ve onun tarafından sevilme" ar zusuna sahip olduğunu farkcder. Bu kadınların, erkeklerle sağlıklı ve kalıcı ilişkileri yoktur, iş yaşamında kellenme yaşarlar, ilgileri za yıflamıştır ve birçok durumda kendilerini kaygılı, yetersiz, hatta çir kin hissederler. Bazı durumlarda zorlammlı başarı itkileri ge liştirirler, ama bu itkiye uygun çabalar ortaya koymak yerine, bu hırsı birlikte olduklan erkeğe yansıtırlar. "NevTotik Sevgi ihtiyacı" başlıklı bir makalesinde ise (Kadın Psikolojisi'nde) Horney, bu görüşleri geliştirerek, sağlıklı ve ken diliğinden sevgi ihtiyacıyla zorlammlı sevgi ihtiyacı arasındaki farklan inceler.
252
Feministler Karen
Horney'e kucak açmıştır, çünkü
Horney,
Freud'un penise imrenme teorisini sorgulamıştır. Ayrıca, nevrozun nedenleri söz konusu olduğu ölçüde, eski çocuksu itkilerin zemin hazırladığı mevcut yaşam durumlarına ve yıkıcı tutumlara daha büyük bir ağırlık vermiştir. Sonuçta Homey'in nevroz teorisi, Freud'un teorisinden çok daha yapıcı ve iyimserdir. Nevrozun or taya çıkmasının da, devamının da nedeni kendimiziz, bu nedenle hepimizin içinde, bundan kurtulacak araçlar ve güç mevcuttur. (Bkz. Nevrozlar ı>c insan Gelişimi: Öz-Gerçekleştirme Kaı>gası adlı son kitabı.) 2. Horney, çatışmalar çözülmediği taktirde kişiliğin çeşitli "za yıflamalara" maruz kaldığını göstermiştir: bir gerilim duygusu; ahlak bütünlüğündeki bir bozulma (ve bunun yerin, sevgi al datmacası, iyilik, gerçek sorumluluk aldatmacası gibi bilinçsiz al datmacaların korunmasını sağlayan "düzmece ahlakın" alması); ve umutsuzluk duygusu. Burada umutsuzluk, kişinin, dışsal ko şulların değişmesinin gerçekte işe yaramayacağını bir anlamda bil mesinden kaynaklanmaktadır. Kişinin kendini çatışmalardan kur tarması imkansız gibi gözükür. Umutsuzluk, devam eden bir kronik karamsarlık, depresyon, ya da hayal kırıklığına karşı aşırı duyarlılık olarak algılanır. 3. Nevrotik bir çatışmanın tepeden tırnağa analiz edilmesi sürecinin içerdiği aşamalar, Homey'in Ruhsal Çatışmalarımız adlı kitabında adım adım anlatılmıştır. 4. Simone de Beauvoir'nın yaşamının bu dönemine ait öykü ve notlar, The Prime o f Life tan (1976) alınmıştır. 5. Horney, Ruhsal Çatışmalarımız. 6. Pearl Primus alıntısı, 18 Mart 1979 tarihli New York Times ta ya yınlanan bir köşe yazısından alınmıştır. 7. Gerald Jonas, "Behind the Best Sellers," W » York Times Book Rcvieıo. 26 Ekim 1980.
253