*Dicle Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Yabancı Diller Bölümü, 21280, DİYARBAKIR **Dicle Üniversitesi, Yabancı Diller Araştırma ve Uygulama Merkezi, 21280, DİYARBAKIR
firstname.lastname@example.org, email@example.com
ÖZET
Geçmişten günümüze bir dilden başka bir dile makine çevirisi alanında pek çok çalışma yapılmış ve bu çalışmalar günümüzün en son teknolojisiyle birleşerek sonuç vermeye başlamıştır. Bilgisayar kullanımı yaygınlaştıkça makine çevirisi programlarına olan ihtiyaç da artmakta ve bu alan hızla büyüyen bir sektör haline gelmektedir. Bu çalışmada uluslar arası ve ulusal bazı makine çeviri programlarıyla farklı cümlelerin İngilizce’den Türkçe’ye ve Türkçe’den İngilizce’ye çevirileri yapılmış, yetersiz yönleri ve artıları sunulmuştur.
Anahtar Kelimeler: Makine Çevirisi, Dil, Cümle, Program, Yazılım
SOFTWARE COMPARISON IN ENGLISH-TURKISH, TURKISH-ENGLISH MACHINE TRANSLATION ABSTRACT A lot of works have been done in the field of machine translation from one language into another from the past to the present and these works, with the latest technology of today, have begun to give fruitful results. The need to the machine translation increases as the use of computer becomes common and this field is becoming a rapidly growing sector. In this study, different sentences have been translated from English into Turkish, and from Turkish into English, using some international and national machine translation programmes, and their positive and negative features have been presented.
Key Words:Machine Translation, Language, Sentence, Programme, Software
1. GİRİŞ
Makine çevirisinin tarihi genelde II. Dünya Savaşı’ndan sonra 1950’lerde başlar. 1954’te yapılan ‘Georgetown Deneyi’ (Georgetown Üniversitesi ve IBM ortaklığıyla gerçekleştirilmiş bu çeviride IBM 701 bilgisayarı kullanılmıştır. Bu sistemin hafızasında sadece 6 gramer kuralı ve 250 kelime vardı.) altmıştan fazla Rusça cümlenin İngilizce’ye tam otomatik çevirisini kapsıyordu. Bu deney büyük bir başarıydı ve makine çevirisi araştırmasına yatırım dönemini başlattı [6].
Yazarlar, üç veya beş yıl içerisinde makine çevirisi sorununun çözülebileceğini iddia ediyordu. Ne var ki, gerçek anlamda ilerleme çok daha yavaştı ve on yıllık araştırmanın hayalleri gerçekleştirmede başarısız olduğunu ortaya koyan 1966’daki ‘ALPAC (Automatic Language Processing Advisory Committee) Raporu’ndan sonra bu alana yapılan yatırım belirgin ölçüde azaltıldı. Bilgisayar gücünün arttığı ve daha az pahalı olduğu 1980’lerin sonlarından başlayarak ‘makine çevirisi istatistikli modelleri’ne daha fazla ilgi gösterilmeye başlandı [6].
Bugün itibariyle, hem Google hem de Altavista’nın Babelfish online metin ve web sayfası çeviri programlarını çalıştıran ‘SYSTRAN’ (1968’de Dr. Peter Toma tarafından kurulmuş olup en eski makine çeviri şirketlerinden bir tanesidir. Amerika Savunma Bakanlığı ve Avrupa Komisyonu için çok sayıda çeviri hizmeti vermiştir.) gibi birkaçı online olmak üzere doğal dili çevirmek için pek çok yazılım programları vardır. ‘Tam otomatik yüksek kalite makine çevirisi’ imkanını veren sistem olmamasına rağmen pek çok sistem makul sayılabilecek bir çıktı vermektedir [6].
2. GÜNÜMÜZ UYGULAMALARI
Var olan sınırlamalarına rağmen makine çevirisi programları günümüzde dünyanın her yerinde değişik organizasyonlar tarafından kullanılmaktadır. Muhtemelen en büyük kurumsal kullanıcı, kurum içi kullanım için belgelerin ilk taslaklarının büyük bölümünün otomatik çevirisini yapmak için ticari amaçlı makine çeviri sistemi olan ‘SYSTRAN’nın üst düzey versiyonunu kullanan ‘Avrupa Komisyonu’dur [6].
Bir Danimarka çeviri ajansı olan ‘Lingtech A/S’, ‘Trados’ ticari CAT araç sistemine dayalı çeviri hafızasıyla birlikte çalışarak ‘PaTrans’ adlı tecilli, kurallara dayalı makine çeviri sistemini kullanarak 1993’ten beri İngilizce’den Danimarkaca’ya patent uygulamalarını çevirmektedir.
İspanya’nın günlük gazetesi ‘Periodico de Catalunya’, bir makine çeviri sistemiyle İspanyolca’dan İngilizce’ye çevrilmektedir.
‘Google’, tecilli istatiksel makine çeviri motoru kullanarak umut verici sonuçların elde edildiğini bildirmiştir. Bu motor halen, yakında daha fazla dil çiftleri ‘SYSTRAN’ motorundan Google motoruna alınmak üzere, Arapça <-> İngilizce ve Çince <-> İngilizce çevirileri için halen Google Çeviri araçlarında kullanılmaktadır. ‘Uwe Muegge’, İngilizce, Almanca ve Fransızca web sayfalarının tam otomatik, yüksek kalitede makine çevirileri yapmak amacıyla Google motoruyla birlikte ‘kontrollü bir dil’ kullanan bir demo websayfası uygulamaya koymuştur.
Son zamanlarda terörizme yoğunlaşarak, Amerika’daki askeri kaynaklar doğal dil mühendisliğine büyük miktarda para yatırmaktadır. ‘In-Q-Tel’ (özel sektör girişimcileri vasıtasıyla yeni teknolojileri teşvik etmek amacıyla Amerikan İstihbarat Topluluğu tarafından büyük ölçüde finansmanı sağlanan bir risk sermayesi fonu), ‘Language Weaver’ gibi şirketler oluşturmuştur.
Şu an Amerika’daki askeri kesim Arapça, Paştu ve Dari gibi dillerin çevirisine ve işlemine ilgi duymaktadır. Darpa’daki (Defense Advanced Research Projects Agency) Bilgi İşleme Teknoloji Ofisi, ‘TIDES’ ve ‘Babylon Çeviri’ gibi programlara ev sahipliği yapmaktadır. Amerika Hava Kuvvetleri bir dil çeviri teknolojisi geliştirmek için 1 milyon dolarlık bir sözleşme yapmıştır [6].
Günümüzde basit bir cümleden tutun da paragraflar, hatta web sayfası bile çeviren programlar mevcuttur. Bu program dilleri Batı Avrupa dilleri ve dünyadaki başlıca diller arasında dahi iyi çeviri imkanı verirken Türkçe’nin diğer dillerle olan çeviri hizmeti çok gelişmemiştir. Dünya’da pek çok online çeviri programı olmakla birlikte bugün itibariyle en yaygın olarak kullanılan ve bilinen çeviri programları Systran ve Babylon’dur.
Systran
36 dil çiftinde çeviri imkanı sunmaktadır. Systran’ın Türkçe çeviri hizmeti yoktur.
Ortaklıkları: Ford Motor Company, Cisco Systems, NCR, DaimlerChrysler Corporation, PricewaterhouseCoopers, Dow Corning Corporation ve diğerleri.
Portalları: Google, AOL, Altavista, Apple's Sherlock Internet Search, CompuServe, Lycos, OracleMobile.com ve diğerleri.
Hizmet Verdiği Organizasyonlar: Avrupa Komisyonu ve Amerikan İstihbarat Topluluğu.
Aşağıda verilen dillerden İngilizce’ye veya Fransızca’ya ve İngilizce’den ve Fransızca’dan bu dillere çeviri sunmaktadır:
Rusça’dan İngilizce’ye (1968) , Apollo-Soyuz projesi (Amerikan-Sovyet ortak uzay projesi) için İngilizce’den Rusça’ya (1973), Avrupa Komisyonu için İngilizce kaynağı (1975), Arapça, Çince, Danimarkaca, Hollandaca, Fransızca, Almanca, Yunanca, Hintçe, İtalyanca, Japonca, Korece, Norveççe, Sırp-Hırvatça, İspanyolca, İsveççe, Farsça, Polonyaca, Portekizce, Ukraynaca [5].
Babylon
Türkçe dahil olmak üzere 17 dilde metin çevirisi imkanı sunuyor:
Babylon 1997’de kuruldu. Formula Vision (25%), the investment arm of Reed Elsevier Publishers (28%), Fishman Group's Monitin Publishers, (''Globes'un sahipleri), RAD Data Communications başkanı Zohar Zisapel (5%) ve (14%) diğer hisse ortakları olmak üzere Babylon’un sahipleridir. Babylon 75 kişi çalıştırmaktadır. Dubik Peer 2006’ın başından beri Yönetim Kurulu Başkanı’dır.
4. TÜRKİYE’DEKİ BAZI ONLINE ÇEVİRİ PROGRAMLARI
Türkiye’de Türkçe’den İngilizce’ye, İngilizce’den Türkçe’ye kelime çevirisi yapabilen birçok yazılım programı bulunmasına rağmen cümle ve metin çevirisi yapabilen programlar çok fazla değildir. ProÇeviri, Simka ve Turing cümle ve metin çevirisinde kullanılan başlıca programlarıdır. Simka çeviri programı İngilizce’den Türkçe’ye çeviri yaparken, Turing 6.01 Türkçe’den İngilizce’ye ve İngilizce’den Türkçe’ye basit cümleleri çevirmekte ve bu program geliştirilme aşamasındadır.
BABYLON_VE_PROÇEVİRİ__ProÇeviri'>5. BABYLON VE PROÇEVİRİ
ProÇeviri
Yazılımına 2000 yılının ortalarında başlanan ProÇeviri, İngilizce’den Türkçe’ye 70.000’den fazla kelime çevirisi yapabilmektedir. Programın satışı, ilk sürümü olan 1.2 ile başlamış ve günümüzdeki versiyonu 1.9 ile en son şeklini almıştır [4].
a) İngilizce - Türkçe
Aşağıdaki çeviriler Babylon 6.0.1 ve ProÇeviri 1.9’un deneme sürümlerinden alınmıştır. Seçilen örnek cümleler karşılaştırılarak hangi online çeviri yazılımının daha iyi çeviri yaptığı irdelenmiştir.
Türkçe’de ‘burası, buraya’ ve ‘burada’ anlamını veren ‘here’ yer zarfını Babylon yanlış ekle ifade ediyor, Türkçe’deki fiil – zarf uyumunu algılayamıyor.
We are going to the ball. = Biz topa gidiyoruz.
Look at table 3. = Masa 3 bak.
We are going to the ball. = Topa gidiyoruz.
Look at table 3. = Masa 3ü'ne bak.
Hem ‘balo’ hem de ‘top’ anlamına gelen ‘ball’ kelimesiyle yaptığımız bu cümlede her iki program sadece ‘top’ kelimesiyle karşılık veriyor.
Yine hem ‘masa’ hem de ‘tablo’ anlamında kullanılabilen ‘table’ kelimesini her iki program da sadece ‘masa’ diye çevirerek yanlış çeviriyor. Makine çevirisi kelimenin metin içersinde kazandığı anlamı algılayamıyor. Aynı zamanda 3’e ifadesindeki ‘-e’ eki doğru verilmiyor.
İngilizce’den Türkçe’ye makine çevirisinde ProÇeviri 1.9 programının genel olarak Babylon 6.01’e göre daha iyi çeviri yapabildiği görülmektedir (Tablo 1).
Onlar Pazarları sinemaya giderler. = The they (Pazarlari) they go to the movie.
Çay içeceğim. = I will drink tea.
Ben çay içeceğim. = The I will drink tea.
Ben, çay içeceğim. = I will drink the I and tea.
O, adamı gördü. = She see the she and her man.
O adam yaşlıdır. = That man old.
Yüzmeye gidiyoruz. = Swim We are going.
Yüzüncü öğrenci. = One hundred students.
Gördüğümüz kadarıyla ‘Seni’ kelimesindeki ‘-i’ ekini ‘the’ şeklinde çeviriyor Babylon.
Noktalama işaretleri bize farklı bir İngilizce çeviri sunuyor.
Babylon, İngilizce’de ‘is’ fiiline karşılık kalan Türkçe’deki –dır’ ekini algılayamıyor.
Sıra bildiren sayı sıfatını ‘yüz öğrenci’ şeklinde çeviriyor.
Onlar Pazarları sinemaya gitmezler. = The they (Pazarlari) they do not go to the movie.
‘Pazarları’ ifadesi çevrilmediği gibi ‘The’ ve ‘they’ gibi fazladan verilen kelimeler var.
Oraya gittin mi? = Did you go to the Orak?
Ankara’da bir toplantı var mıydı? = Ankara’da did meeting reach?
Bu çeviri karşılıkları gerçek anlamlarından uzak görünüyor.
Adam alıştırmayı yaptı. = The man do the training.
Alıştırma yapıldı. = The training was do.
Çiçekler sulanıyor. = She flowers is being sprinkled.
İlk örnekte doğru zamana çeviri yapılamıyor.
İkinci örnekte pasif fiil olarak ‘done’ verilmesi gerekirken fiilin birinci hali veriliyor.
Üçüncü örnekte özne ve fiiller yanlış veriliyor.
Trendeki adamlar bana baktı. = Man at the train looked at the me.
Trende olan adamlar bana baktı. = The man who become looked at the me at the train.
Babylon, ‘adamlar’ anlamında ‘men’ kelimesini değil de ‘man’ kelimesini veriyor. ‘on the train’ olması gereken ifadede ‘at’ edatı verilmiş, böylelikle yanlış edat kullanımı da söz konusudur.
Onunla konuşmuş olacağım. = I will have talked to the her.
Çeviri, doğruya yakın ve anlaşılır verilmiş.
Eğer hava sıcaksa pencereleri açacağım. = Her warm to the nap windows bend an opener.
Hava sıcaksa pencereleri açacağım. = I will open the warm to the nap windows.
Bu örneklerde anlamlı karşılıklar göze çarpmıyor.
Bekleme! = You do not stand!
Bekleme. = You do not stand.
Bekle! = Stands!
Bekle. = Stands.
Buraya gel! = Comes to the Burak!
Gel buraya! = Comes to the here!
İlk örnekteki emir ifadesini ‘Sen beklemezsin!’ gibi düz cümle olarak veriyor.
İkinci örnekte isim olan ‘Bekleme’ kelimesini yine düz cümle olarak veriyor.
Üçüncü örnekte farklı bir karşılık ve ‘-s’ takısı göze çarpıyor.
Yine pek de anlamlı olamayacak bazı örnekler.
Türkçe’den İngilizce’ye makine çevirisinde Babylon 6.01 programının İngilizce’den Türkçe’ye yaptığı anlamlı çeviriler gibi çeviri yapamadığı ortadadır (Tablo 2).
6. SONUÇ
Çeviri, aslında biçimlerin bir dönüşüm işlemidir. Her dönüşümde olduğu gibi, çeviri kaynak metin ile erek-metin arasında anlamsal tam bir eşdeğerlik diye tanımlanabilecek olan bir değişmeyenin korunmasını gerektirir. Aynı dilde gerçekleştirilen çeviri, daha önceki bir sözcenin yeniden düzenlenişiyle yetinir. İki farklı dil arasındaki çeviriyse, metinler ve diller arasındaki bir çift bağlantılar kuralı girişimi içinde, bir dilden öbürüne geçişi gerçekleştirmeyi dener. Böylece dilbilimin en önemli konusu olan ‘karşıtlık içinde eşdeğerlik’ sorunu en genel biçimiyle ortaya konmuş olur [2].
Bilgisayar kullanımının bu kadar iyi işlemesinin bir sebebi de, dilin gerçek anlamda yazılımın bir şekli olmasıdır. İnsan beyninin bilgisayar donanımı için model alınması gibi, insan dili de bilgisayar yazılımı için model alınmıştır. Artık, bilgisayarlarla çok yaygın ve yoğun kullanımın yaşandığı son on yıldır bunun ne anlama geldiğini tecrübelerle anlayacak bir konumdayız [3].
Elbette bilgisayarlar insan zekasına asla sahip olamazlar. İnsan beynindeki sinir ağları ve beyin hücreleri insanın düşünmesini, anlamlı ifadeler kullanmasını, kısacası çeviri alanında bilgisayarların asla yapamayacaklarını yapar. Makine çevirisi her ne kadar insanoğlu gibi çeviri yapamasa da bugün itibariyle anlamlı karşılıklar verebilmesiyle belli bir noktaya gelmiştir. Systran bunun en güzel örneğidir. Dünya’da bu alana pek çok yatırımlar yapılmakta, bunun sonucunda da gittikçe daha anlamlı çeviriler yapan programlar ortaya çıkmaktadır.
1945’te 27 ton ağırlığıyla ve bir odayı kaplayan ilk bilgisayar olma özelliği taşıyan ve yirminci yüzyılın en büyük buluşlarından biri olan ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) adlı bilgisayarın yapılmasından kısa bir zaman sonra makine çevirisine geçme çabaları bilişimsel dilbilim dalını ortaya çıkarmıştır ve bu alan günden güne önem kazanmaktadır. Makine çevirisinin ilk denemeleri her ne kadar başarısız olmuş ve bundan vazgeçilmişse de insanoğlunun yaratıcılığı ve azmi sayesinde tekrar bu alana girişilmiş ve bunun meyveleri alınmaya başlanmıştır.
Yukarıda iki çeviri programının karşılaştırılması yapılmıştır. ProÇeviri programının uluslar arası bir çeviri programı olan Babylon’a göre İngilizce’den Türkçe’ye daha iyi çeviri yapabildiği görülmektedir. Türkçe’nin sondan eklemeli bir dil olması ve Hint-Avrupa Dil Grubu’ndan farklı özellikler taşıması sebebiyle Türkçe’nin diğer dillere yapılan makine çevirisinin İngilizce’ye veya Fransızca’ya göre çok fazla gelişme göstermediği ortadadır. Türkçe’nin dünyada gittikçe önem kazanan bir dil olması sebebiyle bu konuda bundan sonra hızlı bir ilerleme kaydedileceği düşünülmektedir.