Mustafa Yesâri Âsım ARSOY (1896-1992)
Osman Nuri Özpekel 01 Ocak 1970
Bestekâr, hânende.
6 Ağustos 1896da günümüzde Kuzey Yunanistan sınırları içerisinde bulunan Drama şehrinde doğdu. Babası Osmanlı fetihleri sırasında Konyadan Rumeliye göç eden, aynı zamanda Konyar da denilen göçmenlerden şeyh Ömer Efendinin torunu Berkofçalı Ömer Lutfi Efendidir. Ömer Lutfi Efendi, Doksanüç Harbi başlayınca (1877) Berkofçadan ayrılarak Makedonya bölgesindeki Dramaya yerleşmiş ve Zübeyde Hanımla evlenmiştir. Mustafa Âsım bu evlilikten doğan sekiz çocuğun altıncısıdır. Doğum tarihi kendi ifadesine göre 1896 ise de çeşitli yayınlarda 1896-1900 yılları arasında değişen tarihlere rastlanmaktadır. Dramada üç yıllık Nazîfî Mektebinin ardından Beykonağı Rüşdiyesini ve yatılı okuduğu Yeni İdâdîyi bitiren Mustafa Âsım idâdî yıllarında okulda vakit ezanlarını okumuş, aynı zamanda mahalle camiinde müezzinlik yapmıştır. 1912de Balkan Harbinin başlamasıyla düşmanın işgalinden birkaç gün önce aile Dramayı terkedip gemiyle önce Çanakkaleye, daha sonra İstanbula gitti, ardından Adapazarına yerleşti. Sekiz yıl Adapazarında oturan aile, Millî Mücadele sırasında 1920de millî kuvvetlerin Adapazarına gelip otellerine yerleşmesi üzerine İstanbula göç ederek Fatih semtinde oturmaya başladı. Bu arada Adapazarında iken Geyve civarında Çerkez Ethem kuvvetlerine katılan Mustafa Âsım 1917de Antalyada Millî İstihbarat Teşkilâtı adına Lloyd Triestino adlı bir İtalyan gemi firmasında acente kâtipliği yaptı. Ailesinin İstanbula yerleşmesi üzerine 1921de İstanbula döndü ve 1923te İzmitte maliye memuru olarak çalışmaya başladı. Bu yıllarda bestekâr Fehmi Tokayla tanıştı ve Zeki Ârif Ataergin ile görüştü. Tekrar İstanbula döndüğünde altı ay kadar Galata Gümrüğünde bir komisyoncunun yanında çalıştı, bir ara avukat kâtipliği yaptı.
1930da Colombia müzik şirketiyle anlaşarak pek çok eseri plağa okudu, anlaşma otuz üç yıl devam etti. İlk plaklarında annesi tarafından gelen Büyük Türkoğulları lakabı dolayısıyla ismi Mustafa Âsım Türkoğlu diye kaydedildi, 1934te çıkan Soyadı Kanunu ile aile Arsoy soyadını aldı. Solak olduğu ve udu sol elle çaldığı için Yesâri lakabıyla anıldı. Bu yıllarda eserlerinin başta kendisi olmak üzere Müzeyyen Senar, Safiye Ayla, Münir Nurettin Selçuk gibi ünlü ses sanatçıları tarafından taş plaklara okunması onun yurt içinde ve yurt dışında şöhret bulmasını sağladı. 1933te bilirkişi olarak bir heyetle birlikte Yunanistana, 1938de Batı müziği bilgisini ilerletmek ve çok sevdiği çigan müziğini yerinde dinlemek amacıyla Bükreşe gitti, burada üç ay kaldı. 1949da Zehra Altuğla yaptığı evliliği beş yıl sürdü. 1954-1955te ve 1958de kısa süre İstanbul Radyosunda stajyer ses sanatçısı hocası olarak çalıştı. 1975te İzmir Radyosunda yine stajyerlere üslûp dersleri verdi. 1977de elli yıllık gönül bağı olan Suzan Hanımla evlendi ve bundan sonraki hayatını Erenköydeki evinde öğrencilerine ders vermekle geçirdi. 1991de devlet sanatçısı unvanını aldı. 18 Ocak 1992 tarihinde vefat etti ve Karacaahmet Mezarlığında defnedildi. İsmail Hakkı Özkanın onun vefatına düşürdüğü tamiyeli tarih beyti şöyledir: Rahmetle üç hû sesi geldi gece Haktan / Allah diye secde ederek göçtü Yesâri (1412). Otuz sekiz yıldır yanından hemen hiç ayrılmayan, mânevî evlâdı kabul ettiği Bülent Gündem, Dârülilham Yesâri Âsım Arsoyu Yaşatma Derneği adıyla bir dernek kurmuş ve Âsım Arsoyun vefatına tekabül eden her beş yılda bir anma konserleri düzenlemiştir. Ayrıca Bülent Gündem, İsmail Hakkı Özkan, Fatih Salgar ve Osman Nuri Özpekel dört yıl süren bir çalışma sonucu Yesâri Âsım hakkında bir kitap yayımlamıştır (bk. bibl.).
Yesâri Âsım Arsoy bestekârlığı ve ses icracılığının yanı sıra şairliğiyle de tanınmış, son dönemin üslûp sahibi birkaç mûsikişinası arasında yer almıştır. Düzenli bir mûsiki eğitimi almamakla birlikte kabiliyeti ve zamanla edindiği birikim onu belirli bir mûsiki zevki seviyesine ulaştırmıştır. Yedi sekiz yaşlarında iken kendi çabalarıyla Çerkez armoniğiyle başlayan enstrüman merakı sonraları bağlama ve o zamanlar dokuz telli denilen divan sazına dönüşmüş, nihayet udda karar kılmıştır. Solak olduğundan udun mızrabını sol elle tutup sağ elin parmaklarıyla perdelere basarak çalmış ve bu icra ile plak doldurma başarısını göstermiştir. Adapazarında Rehber-i Terakkî Mektebi hocalarından Recâi Bey ve bando mûsiki muallimi Muzıkalı Hikmet Beyden nota hususunda hayli faydalanmış, mûsikiye ait temel bilgileri zekâsı ve yeteneğinin yanı sıra hocalarının rehberliğinde şahsî gayretleriyle ilerletmiştir. 1923ten sonra İzmitten tekrar İstanbula dönüşünde Muallim İsmail Hakkı Beyin başkanlığını yaptığı Mûsikî-i Osmânî Cemiyetinde mûsiki çalışmalarına devam etmiş, burada bilhassa İzzeddin Hümâyi Beyden (Elçioğlu) faydalanmıştır. Ayrıca komşularından Ûdî Rifat, Kemânî Vâmık ve Kanunî Süreyya beylerden klasik eserler meşketmiş; Hâfız Âşir, Hâfız Şaşı Osman, Bahriyeli Şihap ve Arap Yaşar gibi hânendelerden şarkı üslûbunu geliştirmiş, Selânikli Ûdî Ahmed Efendi ve Abdi Beyden sahne teknikleri öğrenmiştir.
1929da üçüz evlâtlarım dediği, güfteleri de kendisine ait üç eserle bestekârlığa ilk adımlarını atan Arsoyun kürdili-hicazkâr makamında, Kedersiz hiç coşar ağlar, taşar mı kalb-i nâşâdım; nevâ makamında, Geçer her gün bir şirin kız buradan; sabâ makamında, Zavallı kalbimi dinle, sana figan eylesin bak mısraıyla başlayan şarkılarını 250yi aşkın eseri takip eder. Mustafa Yesâri Âsımın bestelediği şarkılarından 200 tanesinin güftesi kendisine aittir. Bestelerinden sekiz saz eserinin dışındakiler şarkı formundadır. Bunlardan acem-kürdî makamında, O güzel temmuz akşamlarında sen; gerdâniye makamında, Bahâr olur yaz olur; hicaz makamında, Al goncayı veremedim, yâr yüksekte eremedim ve Sazlar çalınır Çamlıcanın bahçelerinde; hüseynî makamında, Yeniköyde bir kız gördüm; hüzzam makamında, Ömrüm seni sevmekle nihâyet bulacaktır ve Uçsun Adadan gönlüme sînendeki gamlar; nihâvend makamında Çamlarda şafak rengi gibi gönlüme aktın; rast makamında, Perîşan saçların aşkımın ağıdır; sabâ makamında, Seni herkesten kıskanıyorum; sultânîyegâh makamında, Biz Heybelide her gece mehtâba çıkardık; uşşak makamında, Menekşe gözler hülyalı mısralarıyla başlayan şarkıları günümüzde de beğeniyle icra edilen eserlerinden bazılarıdır.
Yesâri Âsımın bestekârlık konusundaki hareket noktası bu satırların yazarına bizzat dikte ettirdiği şu cümlelerdir: Rabbim beni bu dünyaya bestekârlık vazifesiyle yolladı, ben de bu vazifeyi yerine getirmek için elimden gelen bütün gayreti sarfettim. Çok şükür, Ona ihanet etmedim. Bikr-i mazmun ve sehl-i mümteni kavramları onun için her zaman birinci planda yer almıştır. Arsoy, bir bestekâr olarak Hamâmîzâde İsmâil Dede Efendiden Selahattin Pınara kadar gelmiş bestekârlara olan hayranlığını her zaman tekrarlayan ve dilinden onların eserlerini düşürmeyen klasik-modern çizgide bir sanatkârdır. Bestekârlığı için daima Şeyh Galibin şu mısralarını söylerdi: Tarz-ı selefe tekaddüm ettim / Bir başka lugat tekellüm ettim. İsmail Hakkı Özkan onun üslûp sahibi bir bestekâr olduğunu, şarkı formunu kendi mûsiki anlayışı ve üslûbu çerçevesinde geliştirerek bir romantizm ve lirizm hâkimiyetiyle sunduğunu söyler. Bülent Gündem ise hocasının melodiler üzerinde bir kuyumcu hassasiyetiyle durduğunu, çalışmalarının bazan yıllarca sürdüğünü kaydeder.
Yesâri Âsım ses rengi, ses genişliği, sesini ifade tarzı, sesindeki hassasiyet, ruha tesir edebilme kabiliyeti ve üslûbu bakımından mükemmel bir ses sanatkârıdır. Şöhret âfettir sözünü düstur edinmiş olup, Meşhur olmaktan ziyade sanatkârım derdi. Okuyuşta üslûp olarak en çok Kasımpaşalı Arap Yaşar Beyi beğendiğini söylerdi. İsmail Hakkı Özkan onun sağlam bir hançeresi olduğunu, okurken bir harfe bile dikkat ettiğini, plaklara tamamen kendine mahsus üslûbuyla sadece kendi eserlerini okuduğunu, plaklar dışında kendisine teklif edilen yüksek ücretleri kabul etmeyerek piyasada okumayı reddettiğini söyler. Bunun başlıca sebebinin ise sanatı paranın hizmetine sokmayı asla kabul edemeyecek derecede ulvî bir mefhum olarak görmesi, kendisine Allah tarafından ihsan edildiğine inandığı bir nimeti para ile alınıp satılan bir meta seviyesine düşürmeyi rabbine bir ihanet olarak kabul etmesi olduğunu ifade eder. Küçük yaşta başladığı hâfızlığını bitiremeyen Arsoyun sadece çok yakınında bulunanlar tarafından bilinen bir dinî ve tasavvufî yönü de vardı.