Türün ilk örneklerinden başlayarak toplumsal konulara iştahla yönelmiş romancılarımızın, II. Meşrutiyet gibi Osmanlı toplumunu kökten değiştiren bir olaya ilgi göstermemesi elbette düşünülemezdi. Hem de ne ilgi… Bu elverişli malzemeyi günümüze kadar işlemekten vazgeçmedi romancılarımız. Bildiğim kadarıyla, II. Meşrutiyet’ti doğrudan konu edinen ilk roman, daha vakanın sene-i devriyesi dolmamışken yayımlanan Kadınlar Arasında[1] adlı kitaptır. Romanı ilginç kılan sadece bu konudaki aculiyeti değil, aynı zamanda seçtiği “anlatıcılar”ın kimliğidir. Henüz dumanı tüten bir olayı bu kadar erken tarihte romana taşıma cesareti gösteren Saffet Nezihi[2], romanda anlatıcı rolünü iki kadına vermiştir. Romanda Kanûn-ı Esâsî’nin ilanıyla birlikte İstanbul ve Adana’da yaşananlar, birbirleriyle mektuplaşan iki genç kadının gözünden aktarılır. 1909 Mart’ında basılan bu küçük romanın hoş bir ayrıntısı da ressam Sami ve Fahri beylerin o günlerin atmosferini yansıtan resimleridir.
İstanbul’dan Nüzhet’in, Adana’dan Sadiye’nin gönderdiği on bir mektuptan oluşan romanda, birbirine paralel gelişen iki olay vardır: Kanûn-ı Esâsî’nin yeniden ilanı ve sonrasında yaşananlar birinci düzlemi oluştururken, bu hürriyet ortamında kendi hakları ve mutlulukları üzerinde düşünmeye başlayan kadınların, birer istibdada benzettikleri evlilik ve nişanlılık bağlarından kurtulma çabaları ikinci düzlemi oluşturur. Böylece romanda II. Meşrutiyet, hem toplumsal uyanış, hem de kadınlar için bir başkaldırı fırsatı olarak işlenir.
Bâb-ı Âli caddesinde bir konakta yaşayan Nüzhet’in gözlemleri ile Adana’da yüksek bir devlet memuruyla evli olan arkadaşı Sadiye’nin aktardıkları, Kanûn-ı Esâsî’nin yeniden yürülüğe sokulduğu ilk günlerin bu şehirlerde yarattığı heyecanı yansıtma çabasıyla dikkat çeker.
Mektuplar 11 Temmuz – 21 Eylül 1324 tarihleri arasında yazılmıştır. Nüzhet’in babası saraya ve düzene bağlıdır. Hürriyet taraftarı bir genç olan oğluyla bu konuda çatışır. Onların tartışmaları Nüzhet üzerinde “aydınlatıcı” bir rol oynar. Ağabeyinin fikirlerinden etkilenen Nüzhet, pencereden seyrettikleri ve gazetelerden okuduklarını, ağabeyinin değişik çevrelerden getirdiği havadislerle birleştirip yorumlamaya çalışır. İşin içinden çıkamadığı zamanlarda ağabeyine başvurarak onun yardımıyla karışık düşüncelerine çekidüzen verir. Gözlemlerini, duyduklarını ve düşündüklerini mektuplarla arkadaşı Sadiye’ye aktarır. Böylece onu da etkiler ve hayatını dönüştürmesini sağlar. Tabii bu fikir tartışmaları ve zihinsel değişme süreçleri romanda çok üstünkörü bir şekilde verilmiştir.
Nüzhet, 11 Temmuz gecesi yazdığı ilk mektuba “gaflet uykusu”ndan uyanış müjdesiyle başlar:
“Temmuzun onuna kadar İstanbul’da biz uykuda idik. Nitekim Adana’da siz de uyuyordunuz. Hâb-ı gaflet üzerimize çökmüştü. İster istemez uyuyorduk” (s.1).
Ağabeyinin o akşam yemekte anlattıkları Nüzhet’teki uyanışın ilk belirtisidir:
“Üçüncü Ordu ayaklanmış, Manastır, Selânik buhran içinde imiş. Kol ağası mıdır, binbaşı mıdır, kumandan mıdır ne olduğunu biraderim de pek iyi öğrenemediği bir zâbit askerle Resne’de dağa çıkarak hürriyet bayrağını açmış; ‘illâ Kanûn-ı Esâsî’ diyormuş. Heyet-i vükelâ şaşırmış, mabeyn halkı birbirine geçmiş” (s.1).
Baba, duyduklarına şiddetli bir tepki gösterir. Ona göre herşey kabul edilebilir ama Kanûn-i Esâsi asla. Nüzhet, henüz dile dökemediği sorularını zihninden geçirmektedir:
“Yirminci asırda acaba mütemeddin bir devlet için idare-i meşrûteden başka bir çare-i selâmet var mıdır?”(s.2)
II.Meşrutiyet’i desteklemek veya karşı olmak konusunda aile içinde yaşanan çatışmalar bu konuyu işleyen bütün romanlarda görülür. Genellikle eski yönetimin devamı olan babalar, amcalar veya yaşlı damatlar Merşutiyet’e tepki gösterirken, onların karşısında hürriyetçi fikirleriyle kızları, oğulları ve genç eşleri yer alır. Daha o gece ağabeyiyle babası arasında başlayan atışmada ağabeyinin tarafına geçen Nüzhet, duyduklarından öyle etkilenmiştir ki gece bir türlü uyuyamaz. Gözünün önünde hayaller uçuşmakta, kendisini Resne dağına, “o cibale doğru kanat açmış uçuyor” sanmaktadır.
Nüzhet’in haber alma kaynaklarından biri de gazetedir. Sabah uyanır uyanmaz ağabeyi eline İkdam’ı tutuşturur. “Dört satırlık bir ilan-ı resmî” ile Kanûn-ı Esâsî’nin ilan edildiği yazılmıştır. Gazetede okuduklarını “pek sudan” bulan Nüzhet gerçeği sokaklardan öğrenmek için pencereye koşar. Ancak, Bâb-ı Âli caddesinde hiç bir fevkalâdelik yoktur. Sokağın ve gazetenin cevaplayamadığı sorularını biraz sonra ağabeyinin getireceği haberler aydınlatacaktır.
Gerçi, olan bitenler, yeni dönemin heyecanıyla dolup taşan ağabeyi gibi gençleri memnun etmeyen şeylerdir. Eski yönetim hâlâ yerindedir. Ferit Paşa sadaretten düşmüş yerine İlk Meclis-i Mebusan’ın da kapanmasında rol oynayan Said Paşa getirilmiştir. Bilgisi arttıkça Nüzhet’in aklı karışmaktadır. Ağabeyi, kız kardeşinin saflığına ve şaşkınlığına güler. Ona göre, Sarayın ince hesapları niyetlerini de ortaya koymaktadır:
“-Sen gazetedeki ilanı-ı resmîyi gördün de onu hakikat mi zannettin? Kanûn-ı Esâsî lütfen, inayeten iade edilmiş, öyle mi? Sen çocuk musun ayol. Üçüncü Ordu müttefiken kıyam etmiş; Manastır’da, Selanik’te hürriyet ilan edilmiş. (…)‘Eğer İstanbul’da da Kanûn-ı Esâsî ilan edilmezse askerimizle, topumuzla, tüfeğimizle pây-i tahtın üzerine yürüyeceğiz’ tehdidi var imiş”(s.3-4).
Nüzhet kadar babası da şaşkınlık içindedir. Yaşlı adamın havsalasının alamayacağı şeyler yaşanmaktadır. Nüzhet konuşmak istedikçe “kadınlar bu gibi şeylere karışmaz” diyerek onu başından savar. Nüzhet, “kadınlar bu mülkün eczâ-yı sekenesinden değil mi? Hukuk-ı içtimaiyeden biz nasibedâr değil miyiz?”(s.4) diye içerler bu duruma. Nüzhet’te toplumsal olaylar kadar kendi konumuna karşı da bir uyanış başlamıştır. Neyse ki ağabeyi babası gibi düşünmez. O, kadınlara karşı yaklaşımıyla da yeni bir dönemin insanıdır.
Ağabeyi gibi sokağa çıkamayan Nüzhet, pencereden Bâb-ı Âli caddesini seyrederek olanları kavramaya çalışır. Romanda Nüzhet’in pencere gözlemleri önemli yer tutar. İlk gün sokaklara çıkanlar da onun gibi şaşkındır henüz: “Bâb-ı Âli caddesi kalabalıklaşıyordu. Kaldırımlar üzerinde biriken halkın çehrelerinde hep alâim-i hayret var. Belli, herkes hâb-ı gafletten uyanmış; fakat hâlâ sersem. Nedir? Ne olacak? Kimse bunu lâyıkıyla kestiremiyor.”
Nüzhet ilk mektubunu “umum Osmanlıların hürriyetini tebşir eder, kadınlarımızın da bundan nasibdâr olmasını Cenab-ı Hak’tan temenni ederim”(s.6) cümlesiyle bitirir. Böylece daha romanın başında Meşrutiyet’in kadın hayatını da ciddi şekilde değiştirmesi beklentisine dikkat çekilir.
Nüzhet, beş gün boyunca her gece mektup yazar. 12 Temmuz tarihli ikinci mektubuna İkdam gazetesinden derlediği havadislerle başlar. Gazeteler nihayet istediği tepkileri vermeye başlamış, sütunlar Kanûn-ı Esâsî övgüleriyle dolmuştur:
“Zavallı muharririn düne kadar boğazını sansürün pençesi sıkarmış. Şimdi ondan hele kurtulmuş… Ohhh! Ohhh! Ohhh! diye feryat ediyor. Biçare sahib-i kalem. (…) Meğer biz ne kadar musibetlere, fenalıklara maruz imişiz hemşire. (…)İkdam’daki o makaleyi dikkatle okumaklığını tavsiye ederim”(s.7).
Bu makaleler Nüzhet’in yeni dönemin neler getireceğini anlama çabasında en etkili kaynak olur. Kanûn-ı Esâsî ile birlikte adalet, hürriyet ve eşitliğe kavuşacaklarını, bir Meclis’in açılacağını, halkın kendi vekillerini seçeceğini, bu Meclis’in halkın menfaatlerini kollayacağını, devlet bütçesindeki soygunlara son verileceğini hep İkdam’daki makaleler sayesinde öğrenir. Nüzhet’in anlamadığı bir şey kalmıştır şimdi: Böylesine iyi işler yapacak olan Meclis neden otuz yıl boyunca kapatılmıştır? Yazar onun bu safiyane sorularıyla toplumun yıllar süren “gaflet uykusu”nu vurgulamak ister.
Zaman ilerledikçe gazeteler gibi sokakların tepkisi de artmaktadır. İlk şaşkınlık ve ürkeklik geçmiş, giderek cüretli bir şımarıklığa kadar varacak olan sevinç dalgası şehre yayılmaya başlamıştır:
“Servet-i Fünun idarehanesi bayraklarını açmış. Kapısının önünde bir çok halk. (…) Gazetenin tekrar tab’ını bekliyorlar. Gelip geçenlerden bazısının ellerinde ufak sancaklar var. Bu gün hele çok şükür, halka eser-i faaliyet gelmiş. Çehrelerde alâmet-i beşâret mevcut. Gülüp geçenler artıyor” (s.8).
Öğlene doğru eve gelen ağabeyi, Nüzhet’in pencereden görüş alanına giremeyen yerlerdeki gelişmeleri aktarır. Nihayet “kanlar galeyana başlamış”tır. Yaşananları gelip geçecek bir hezeyan dönemi olarak gören baba yemekte oğluyla tartışır. Oysa olaylar hızla yol almaktadır. Nümayişlere Selanik’ten gelenler de katılmıştır. 13 Temmuz tarihli üçüncü mektubunda Nüzhet, Meşrutiyet’i hastayı dirilten bir seruma benzetir:
“Hürriyet ‘serum’u damarlarımıza berîd-i manevî ile idhal edileli kırksekiz saat olduğu halde havf ü atâlet mikroplarını ancak yavaş yavaş öldürmeğe muvaffak oldu. Osmanlı kanındaki safiyet iade ediliyor, âsâr-ı faaliyet görünmeğe başlıyor”(s.13).
Yaşadıkları Nüzhet’i o kadar sarmıştır ki, canını sıkan nişanlılık durumunu bile unutmuştur. Daha önce hoşlanmasa bile ses çıkarmadığı bu nişana hürriyetten cesaret alarak, karşı çıkmaya kararlıdır. Ona göre nişanlısı paşa babasının nüfuzu sayesinde daha on yedi, on sekiz yaşlarında Şûra-yı Devlet’e alınmış, çeşitli rütbelerle taltif edilmiş, doğru dürüst bir eğitimi olmayan süslü bir bebek’tir. Nüzhet o güne kadar üzerinde düşünmediği nişanlısına artık yeni dönemin ölçütleri içinden bakmaktadır. Özellikle eski dönemdekilerin hâlâ Meclis’te tutulmasına öfke duyan ağabeyinin bu paşalar ve çocukları hakkında söylediklerinden çok etkilenir. Ağabeyi ise onun üzerinde “husule getirdiği tesirattan memnun”dur. Ağabeyinin konuşmaları Nüzhet’i zaten sevmediği nişanlısından iyice uzaklaştırır. Onun gibi gençlerin yeni düzende yeri yoktur. Oysa nişanlı genç de yeni düzene derhal uyum sağlamış, ‘yaşasın Kanûn-ı Esâsî’ yazılı pankartlarla Bâb-ı Âli caddesinde dolaşmaya başlamıştır. Bu riyakârlık Nüzhet’i daha da soğutur. Tek çekincesi babasına karşı isyan edecek olmasıdır.
Nüzhen 14 Temmuz tarihli dördüncü mektubunda artık dikkatini sokaklardan ve gazetelerden çok kendi istibdadına, yani nişanlılığına çevirmiştir. Babasını padişah, istemediği nişanlılık durumunu istibdad, mücadelesini ise yaşanan inkılâb ile özdeşleştirmektedir. “Bu inkılap günlerinde” o da artık uyanmıştır ve “isyana hazır”dır. Bu sırada nümayişçilerin başında gördüğü yakışıklı genç zabit de Nüzhet’in isyan duygusunu güçlendirir. Hareketleri ve nutuklarıyla kalabalığı mıknatıs gibi çeken bu çalâk gençten çok etkilenen Nüzhet, böylece züppe nişanlının karşısında ideal erkek modelini de bulmuştur.
20 Temmuz gecesi yazdığı beşinci mektubunda Nüzhet, babasına karşı verdiği hürriyet mücadelesini anlatır. Önceleri onunla yüzyüze konuşmaktan çekinmiştir. “İstibdadın tavr-ı mutlakiyetine alışmış olanlar için tarz-ı meşverete yanaşmak ne kadar güç”(s.27) derken bu durum da eski yönetimin zararları hanesine kaydedilir. Meşrutiyet, baba-kız arasındaki konuşma üslubunu bile değiştirmiştir. “Madem ki şimdi bir meşveret devresindeyiz, söyle bakalım bu izdivacı niçin bozmak istiyorsun?”(s.30) diye alaycı bir edayla konuşmaya başlayan babası da kızının cesaretini dönemin havasına bağlar. Nüzhet babasıyla uzun uzun konuşur ama onu etkileyemez. Zaferini eski bir yöntemle, üzüntüden hastalanıp yatağa düşmesiyle kazanabilir.
Nüzhet cephesinde işler yoluna girmeye başlamıştır. Şimdi sıra, başka bir istibdad mücadelesinde, mutsuz evliliğinden kurtulma fırsatı bulan Sadiye’dedir. Çocukluk arkadaşı Nüzhet’in ağabeyine âşık olan Sadiye birkaç yıl önce bunu dile dökmüş, karşılık bulamayınca başkasıyla evlenip Adana’ya yerleşmiştir. Ne kadar uğraşsa da soğuk ve kaba bir adam olan kocasına yakınlık duyamaz Sadiye. Böyle yaşayıp giderken Kanûn-ı Esâsî’nin ilanı hayatını değiştirir. Görevini kötüye kullanmış bir memur olan kocasını cezalandırılma korkusu sarmıştır. Sadiye, nihayet kocasıyla yüzleşme imkânı veren yeni hadiselere şükreder:
“Senden aldığım mektup burada da bir hadise-i içtimaiyeye sebebiyet verdi. Hayat-ı içtimaiye-i hususiyemizde istibdad ile hürriyet yek-diğere ilan-ı harb ettiler. Şu anda münasebâtımız pek gergindir”(s.35).
Sadiye’nin 21 Temmuz tarihli ilk mektubunda olayların Adana’da nasıl geliştiğini de anlatılır. Kanûn-ı Esâsî Adana’da Temmuz’un 14. günü ilan edilmiştir. Hürriyetin böyle birdenbire kabulü “memurîn-i hükümeti” dehşete düşürdüğü için önce bunun halka nasıl tebliğ edileceğine karar veremezler. Otuz senedir “zulm ü taadî altında ezilen bu zavallı halkta” böyle bir müjdenin yol açacağı buhrandan korkarlar. Bu korkuya rağmen Adana yönetimi, Kanûn-ı Esâsî’nin ilanına dair yolladığı telgrafı halka duyurmak zorunda kalır. Halk bu kanunun getirilerinden habersiz olduğu için padişaha dua edip dağılmakla yetinir. Vali ve memurlar fırtınayı atlattık diye sevinirlerken ertesi gün feveran başlar. Mektepli zabitlerlerden Kanûn-ı Esâsî’nin ne demek olduğunu öğrenen binlerce kişi “adalet isteriz” haykırışlarıyla hükümet dairesinin kapısına yığılır. Evinden çıkamaz hale gelen vali çareyi kaçmakta bulur. Mektepli zabitler halka sabır ve sükunet tavsiye ederler. Böylece Adana’da olaylar biraz yatışır. Ancak, halk ile hükümet arasındaki gerginlik ve çatışma evde, hürriyet taraftarı Sadiye ile kocası arasında da yaşanmaktadır. Aralarındaki bağ tamamen kopmuştur ama, “zulum ve istibdadı” biraz daha sürdürmek isteyen kocası boşanmaya yanaşmaz. Artık sadece “hürriyetin hayaliyle meşgul” olduğunu söyleyen Sadiye, boşanamazsa kaçacak, kendi deyimiyle “isyan etmiş bir kalb-i pâkin bütün feveranına tâbi olacak” tır.
Sadiye 2 Ağustos tarihinli ikinci mektubuna boşanma müjdesiyle başlar. Nihayet o da isyan etmiş, kendisini “bu murdarlıklara bağlayan zincir-i istibdadı” kırmıştır. Kocası, Vali’nin kaçmasından sonra derhal azılı bir hürriyet taraftarı kesilmiş, Sadiye’yi değilse bile bütün şehri kandırmayı başarmıştır. Tartıştıkları bir gün bardağın iyice taştığı sırada kocasının ağzından çıkan boş ol cümlesi Sadiye’nin kurtuluşu olur. Evi hemen terkeder.
Bundan sonraki mektuplarda Nüzhet’in Sadiye’yi eski aşkı ağabeyiyle evlendirme çabasını görürüz. Ağabey, Sadiye’yi bir zamanlar reddetmiş olduğuna pişmandır. Onun hakkında yanıldığını itiraf eder. Romanda duygusal ilişkileri bile devrin siyasî ortamıyla ilişkilendirme çabası ilginçtir. O zaman “devr-i istibdada yakışacak surette anîfâne bir cevab-ı redde bulundum. Kusur etmişim” diyen genç adam şöyle devam eder: Şimdi devre-i inkılâba girdik. İkimiz de hürüz. Ben hatâmı tamire amâdeyim” (s.49).
Bu söylem biçimi Nüzhet’in ve Sadiye’nin mektuplarında da tekrarlanır. Nüzhet, arkadaşını ikna etmek için, “madem ki bir devre-i inkılâbdayız, madem ki hiç hayal ve hatıra gelmeyen bu kadar şeyler değişti ve sen de suret-i hayatını değiştirdin, kardeşimin senin hakkındaki hissiyatının da değişmiş olabilmesine ihtimal veremez misin?” (s.49) derken, evlilik teklifini kabul eden Sadiye de inkılâp ile özel hayatları arasında bağ kurduğu şu cümleyle bitirir romanı: “Hatırat-ı maziyeyi unuttum. Şu devre-i inkılâbın bu kadarcık bir tebdil-i hissiyatı da bize nasib olsun”(s.51).
Acemice yazılmış küçük bir roman olan ve tür açısından sadece tarihî bir önem taşıyan Kadınlar Arasında, Meşrutiyet’in ilk günlerindeki iyimserliği yansıtan romanların ilk örneğidir. Özellikle 31 Mart olayından sonra gücünü giderek arttıran İttihat ve Terakki partisinin baskıcı yönetimi, dönemi işleyen romanların iyimserliğini değiştirecektir. Bu tarihten sonra İttihaçılar, Meşrutiyet vaadlerini gerçekleştirmedikleri ve öncekinden daha baskıcı bir idare kurdukları ithamıyla eleştirilir. Öyle ki, bu ilk örnekler bir yana, “Türk romanında II. Meşrutiyet” temalı bir okuma, daha çok İttihat ve Terakki iktidarına yönelmiş eleştireleri ortaya çıkarır.
Türk Edebiyatı, sayı 417, (II. Meşrutiyet 100 Yaşında ) Temmuz 2008, s. 46-50.
[1] Kadınlar Arasında -resimli roman-, Matbaa-i Hayriye, İstanbul , Mart 1325 (1909), 51s.
[2] Saffet Nezihi, (1871-1939) Asıl adı Ömer Lütfi. Galatasaray Sultanisi’ni yarım bıraktı. Babasının Kapalıçarşı’daki kuyumcu dükkânında çalıştı. Bir yandan da dönemin önemli gazete ve dergilerinde hikâyeler ve romanlar yayımladı. Bunlar içinde en tanınmışı Zavallı Necdet’tir (1898). Servet-i Fünun edebiyatından etkilenen ve zayıf kopyalarını üreten Saffet Nezihi, aşırı duygusal romanlarıyla dönemin okurları tarafından çok sevilmiştir ve geniş ün kazanmıştır. Diğer eserleri: Roman- Teehhül Aleminde (1899), Kadın Kalbi (1901), Hemzad (1902), Müsebbib (1910). Oyun- İzah ve İstizah. Gece hayatına ve eğlenceye aşırı düşkünlüğü sağlığını bozmuş, uzun süre tedavi gördüğü Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesi’nde ölmüştür.
Romandan bazı resimler: