ÇATALHÖYÜK’ÜN BOYNUZLARI…
- Yazar: Yıldız TEK GAMLI
- 11 Ocak 2024
- 75 kez okundu
Konya ovasında Çumra’nın Küçükköy buğdaylık arazisindeyim. Tarih MÖ.7000 ve avcı toplayıcı bir insanken bir anda 10.000 e yakın insanın bir arada yaşadığı “Köy” desem köyden büyük, “Kent” desem sınırları belirlenmemiş bir yerdeyim.
İnsanlar önce davet etmekte çekiniyor, elimde taştan yapılmış bir balta, dışında alet olmayınca, aç olduğumu düşünüp beni davet ediyor. Duvarlar birbirine bitişik bir sürü ev, aralarda hava koridorları oluşturulmuş, mağara gibi giriş kapıları yok, evlere çatıdan giriyorsun.
Koskocaman bir avlu, kadınlar, erkekler sırtında hasır sepetlerle bir şeyler taşıyorlar.
Duvarlar aşı boyalarıyla boyanmış, evlerin güneyinde küçük ocaklar, avlunun ortasında ortak kullanıma açık kocaman bir ocak yerleştirilmiş.
Çocuklar köpeklerle koşuyor, kocaman yabani sığırlar evcilleştirilmiş, insanlar onu besliyor. Taş, obsidyen ve deniz kabuklarıyla kolye ve bilezik takan bir kadın geometrik desenlerle bir kilim dokuyor, dahası ben hayvan postu giyinmekten öte değilim. Yaşlı bir kadın küçük bir heykelcikle bana bir şeyler söylüyor ve elinde buğday tadı aldığım yumuşak bir yiyecek veriyor.
Şaşırdınız değil mi? Anlattığım çoğu şeyin bugünkü Anadolu köylerindeki yaşamdan çok farklı olmadığını düşündünüz.
İşte Çatalhöyük Neolitik (Cilalı Taş) çağdan, Kalkolitik (Bakır çağı)’na kadar ayakta kalmış, MÖ 7000 den MÖ 5000 e kadar kullanılmış, Anadolu’nun ilk yerleşim yeri denilen tarihe, en önemlisi insanlığa ışık tutan önemli bir yer. “İlk tarım topluluğu “ ki bu yerleşik hayata geçmelerinin en önemli nedeni, “İlk ev mimarisi” ki bu her evin seksen yıl kullanıldığı düşünülürse, yerleşik hayat yanında “Aile” ve “Ata” kavramının ilk ortaya çıkışı, “İlk manzara resmi” ki insanların artık yemek dışında sanata ve bir sonraki nesle yaptıklarını bırakma gayreti, “ İlk Ana Tanrıça heykeli” ki doğurmanın, üremenin farkında olmanın yanı sıra, antibiyotiğin ağrı kesicilerin olmadığı bir dünyada kadının kutsallığı fark edilmiş. “Dünyada ilk yerleşim haritası” bulunmuş ki on bin insanın yaşadığı yerde avcılığın, toplayıcılığın, tarımın yanında gelecekte “Meslek” olacak grupların temeli atılmış. Peki insan bundan neler çıkarmalı, diyorum;
Buğday, arpa, bezelye yetiştiriliyorsa burada topladıkları tahılları ekecek alanlar oluşturmuşlar, belki de en iyi tahılı seçmişler, tarım kültürünü bulmuşlar.
Hasandağı’ndan obsidyen, Ilıcapınar’dan tuz getirmişler, bulunan deniz kabuğu kolyeleri de düşünürsek başka topluluklarla etkileşim içinde bulunmuşlar, ilk ticaretin adımlarını atmışlar.
Hasır örgülerde ustalaşmakla yetinmemişler, dokumayı hatta şu an Anadolu kilim motiflerinin temelini oluşturan geometrik şekilleri kilimlerine yerleştirmişler. Tahılları ezmek için havan, havan elleri yanında, el değirmenleri, el baltaları, oval bardaklar, cilalanmış kemiklerden kemer kopçaları, kemik aletler, obsidyen aynalar yapmışlar; meslekler ve meslek gruplarının temelini oluşturmuşlardır.
Pişmiş kilden mühürler yapmışlar, bunları yaptıkları kilimlere, evlere, çanak çömleklere basmışlar; ateşi kullanmayı, seramik ürünleri ortaya çıkaracak zekâya ve teknolojiye sahipler.
Evlerinin duvarlarını ak toprak (Kil) ile sıvamışlar, çatıları saz ile kaplamışlar, vahşi hayvanlar evlerine giremesin diye çatılardan evlere girilen ahşap merdivenler kullanmışlardır.
Arkeolog Mellaart’a göre ilk inanç sistemini gösteren “Ana Tanrıça” heykelciği, duvarlarda asılan açkılanmış öküz başları, ölülerini evin tabanına gömme, ölen çocuklar için özenle örülmüş sepetler ve içlerinin süslerle doldurulması güçlerinin yetmediği yerde ataya güvenme ve bir inanç değil de neyin göstergesidir sizce?
-1963 yılında yapılan kazılarda bulunmuş “Dünyanın bilinen ilk haritası” bu insanların medeniyetini değil de neyi gösteriyor sizce?
– Hasandağ’ın patlamasını gösteren bir duvar resmi geleceğe “Dikkat edin” demek dışında ne anlatmak istiyor olabilir?
– Tüm milletler kendini “Demokrasi” nin çıkış noktası göstermeye çalışırken Çatalhöyük’te kamusal bina, hiyerarjiyi gösteren bir yer olmaması “Eşitlikçi bir köy” değil de nedir sizce?
Dünyada bir şeyler aramak yerine önce Anadolu’ya bakmalıyız bence, elbette bilgi evrenseldir, tüm dünyayı öğrenelim ama var olanı da yok saymayalım lütfen….
• Ana Tanrıça heykelciklerini ve dünyanın ilk haritasını Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde görebilirsiniz.
• Bir yandan daha geniş bir örüntünün parçası, öte yandan da tümüyle özgün bir birim, Çatalhöyük’ün en şaşırtıcı yanı da bu. 1962/ Arkeolog Hodder
Kaynaklar:
*Tubitak Mellart kayıtları
*Çatalhöyük 2008 Archive Report
*Fatma Gasimov: Neolitik Çağ Kültür Unsurları
*Neolithic City of Catalhoyuk
*UNESCO 2012 Çatalhöyük kayıtları
*Ekrem Sarıkçıoğlu: Anadolu’nun Tarih Öncesi İnançları
*Muna Silav Utkan: Anadolu Uygarlıkları
Yıldız TEK GAMLI