This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
Sosyolojiye Giriş
Yazar
Prof. Dr. Aytül Kasapoğlu
@
Ankara Üniversitesi Uzaktan E¤itim Yay›nlar›
Yay›n No: 79
@
ISBN: 978-975-482-936-5 © Ankara Üniversitesi, 2011
Bu kitab›n bas›m, yay›n ve da¤›t›m haklar› Ankara Üniversitesi’ne aittir. Ankara Üniversitesi’nden yaz›l› izin al›nmadan kitab›n tamam› ya da bir bölümü mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t ya da başka şekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Kitaptaki görüşlerin yasal ve bilimsel sorumlulu¤u, ünite yazarlar›na ve kitap editörlerine aittir. Genel Yönetim : Prof. Dr. Haluk Geray Akademik Koordinasyon : Prof. Dr. Aytül Kasapoğlu Teknik Koordinasyon : Murat Çınar Tasar›m : Öğr. Gör. Mehmet Sobacı Kemal Cenk Türkçe Editörü : Dr. Hüseyin Özçelebi Dr. Ejder Kındıra
1. Bask› 2011 Baskı: Sistem Ofset Basım - Yayın San. ve Tic. Ltd. Şti. Strazburg Caddesi No: 7/A Sıhhiye • Ankara Tel: (312) 229 18 81 Bas›m Tarihi: 30 Kasım 2010
Sosyolojiye Giriş
iii
Sunuş
Uzaktan öğretim, öğretim elemanı ve öğrencilerin aynı mekanda bulunma zorunluluğu olmadan, bilgi ve iletişim teknolojilerine dayalı olarak öğretim faaliyetlerinin yürütüldüğü ortamlardır. Siz öğrencilerimiz için, Ankara Üniversitesi’nde sunulan uzaktan eğitim programları internet tabanlıdır. Ders içeriklerine istediğiniz yerde ve istediğiniz zamanda erişebilecek, hocalarınızla internet üzerinden iletişim içinde olabileceksiniz. Uzaktan e-öğrenme yoluyla eğitim, geleneksel sınıf ortamındaki öğrenmeden farklıdır. Bu nedenle sizlerin dikkat etmesi gereken bazı konular bulunmaktadır. Öncelikle e-öğrenme, kendi kendinizi disiplin etmenizi gerektirir. Yüzyüze eğitimde belli bir oranda da olsa, sınıflara devam zorunluyken, e-öğrenme sistemlerinde bunun yerini alacak bir zorunluluk bulunmaz. Bu nedenle kendi kendinizi her gün veya haftanın bir kaç günü içeriklere erişmeye, hocalarla ve sınıf arkadaşlarınızla etkileşim içinde olmaya yönlendirmelisiniz. Bazı öğrenciler bu yönlendirmeyi yapmakta zorlanırlar ve hazırlıklarını sınav öncelerine göre hazırlarlar. Böyle bir davranış başarısızlığı getirir. Haftalık çalışma programı yapmak, çevrim-içi ve çevrim-dışı çalışma zamanları belirlemek ve derslerde aktif olmak başarıyı getirecek unsurlardır. Derslerin portalını her gün veya yeteri kadar ziyaret etmek, içerikleri çalışmak ve etkileşimlere katılmak başarı için şarttır. Eğer çalışmaya ara verir ve sürekli ertelerseniz, bir süre sonra derslerden uzaklaşarak kendinizi yalnız ve edilgin hissetmeye başlarsınız. Böylesi durumlarda bu zinciri kırmalı, kaldığınız yerden hızla aradaki farkı kapatmaya çalışmalısınız. Her insanın öğrenme biçimi farklıdır. Öğrenme biçimi kişilerin yeni bilgiyi öğrenmesinde, çoğunlukla farkında olmadan, daha başarılı olduğu yöntem olarak tanımlanabilir. Bazıları görsel yollarla yani okuyarak, grafiklere, resimlere bakarak daha kolay öğrenir. Bazılarıysa yeni bilgiyi işitsel yollarla dinlediklerinde daha kolay zihinlerine yerleştirirler. Kimi öğrenciler başkalarının davranışlarını, örneğin bir aygıtın nasıl çalıştırıldığını izleyerek yeni bilgileri edinebilirler. Bu tür farklı öğrenme biçimlerini bir arada sunan ders içeriklerine zenginleştirilmiş çokortamlı içerikler diyoruz. Ankara Üniversitesi, e-öğrenim derslerinin içeriklerini farklı öğrenme biçimlerine sahip olanların gereksinimlerini karşılayacak biçimde üretmeyi hedefliyor, her dönem zenginleştirilmiş çokortamlı içeriklerin oranını arttırıyor. Sizlere ulaştırılan bu kitap içerisindeki bilgilerin geniş bir özeti, internetteki eğitim portalında, görsel, görsel/işitsel ve yazılım desteğiyle birlikte verilecektir. Ayrıca, dersin sorumlu öğretim elemanı, forum modülünü ve sanal sınıfları sizlerle etkileşime geçmek için kullanacaklardır. Kitaplar sizlere ait önemli kaynak materyallerden biridir. Kitaplarınıza not almanız, önemli cümlelerin altını çizmeniz çalışmalarınıza yardımcı olacaktır. Hepinize başarılar dilerim. Prof. Dr. Haluk Geray
Üniteyi Çalışırken: Her ünitenin başında sunulan üniteyi çalışırken başlığı altında üniteyi çalışırken dikkat etmeniz gereken önemli noktalar belirtilmektedir. Gözden Geçir: Özet başlığı ardından her konu sonunda karşılaşacağınız gözden geçir başlığı altında sizi konuyla ilgili daha kapsamlı sorgulama yapmaya sevk edecek açık uçlu sorular bulunmaktadır. Soru: Metin içerisinde sizi düşünmeye ve sorgulamaya sevk etmesi amacıyla sorular bulunmaktadır. Değerlendirme: Ünite sonlarında sunulan çoktan seçmeli değerlendirme soruları ile konuya yönelik öğrenmelerinizi değerlendirebilmeniz amaçlanmaktadır. Örnek: Anlatılanların olabildiğince somutlaştırılması ve anlatımın pekiştirilebilmesi amacıyla metin içerisinde örneklere başvurulmaktadır.iv Sosyolojiye Giriş Kitabı Çalışırken Size sunulan kitap içeriği ile etkileşiminizi desteklemek amacıyla kullanılan simgeler aşağıda tanıtılmıştır. ya da kavrama yönelik farklı nitelemelerin aktarılması amacıyla çeşitli tanımlar yer almaktadır. Özet: Konu ile alakalı bütünsel bir fikre sahip olmanız amacıyla konu sonlarında bulunan özet başlığı altında konunun kısa ve öz hali sunulmaktadır. . Önemli Metin: Konulara çalışırken bazı bölümlere daha fazla dikkat etmeniz amacıyla uzmanlar tarafından önemli görülen bölümler önemli metin ikonu ile belirtilmektedir. Özgün Tanım: Konu anlatımı esnasında belli kavramların karşılık geldiği anlamları özetlemek. Sözlük: Metin içerisinde geçen. Öğrenme Hedefleri: Her ünitenin başında “Öğrenme Hedefleri” başlığı altında o üniteyi tamamladığınızda kazanmış olacağınız beklenen yeterlilikler verilmektedir. Kaynaklar: Sunulan kaynaklar bölümü daha ayrıntılı çalışma ve araştırma yapmak istemeniz durumunda yardımcı niteliğinde olacaktır. anlamada sıkıntı yaşayabileceğiniz düşünülen kavramlar sözlük bölümlerinde kısaca tanımlanmaktadır.
..............................................................................................................40 Sosyolojinin Temel Önermeleri....................................................................33 Değerlendirme Soruları..................40 Önerme 1.......................................1 Sosyoloji ve Sosyolojinin Diğer Sosyal Bilimlerle İlişkisi.................37 Sosyolojinin Kurucuları ........8 Ekonomi.....................................................................7 Antropoloji................................................................................9 Felsefe....22 İbn-i Haldun........ ........................................................................................................35 Ünite 3 Sosyolojinin Kurucuları ..........................................................................4 Sosyolojinin İlişkide Bulunduğu Bazı Sosyal Bilimler................................................... ........................................................................................ ................................................ iii İçindekiler............25 Auguste Comte....................................................................................................................... .................7 Psikoloji..........................................................................................................40 Önerme 3................................................................................................................................................................................................................................. Sosyolojiye Giriş v İçindekiler Sunuş.................................................................................................. ......................................................................................................8 Siyaset Bilimi......................................................................15 Değerlendirme Soruları..........................28 Karl Marks...19 Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar.............................................40 ...............................................................................................................................................................................30 Özet.................................................................................................... v Ünite 1 Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler........................9 Sosyoloji ve Sosyolojinin Diğer Sosyal Bilimlerle İlişkisi..........40 Önerme 2......................10 Sosyolojinin Dalları..................................................................................................................16 Ünite 2 Sosyolojinin Öncüleri....... 11 Özet......................................................................................................22 Henri de Saint Simon................................................................
..73 Marksist Feminizm.............................. ........................................................44 Özet......................... ...................94 Zaman Boyutunda Araştırma Tipleri.................67 Değerlendirme Soruları.........................................................................54 Sosyal İnşaacılık..........................................51 Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar............................................................................68 Ünite 5 Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar .... Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri.................................................................................... ..................................49 Ünite 4 Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar...59 Çatışmacı Yaklaşım.................................................................................73 Radikal Feminizm..................................................................................................................................... .. ...........................................................................................................................54 Sembolik Etkileşimci Yaklaşım....................63 Eleştirel Güç Çatışma Yaklaşımı.... Weber ................................vi Sosyolojiye Giriş E.............................................................85 Yöntembilimsel/Metodolojik Yaklaşımlar..............84 Ünite 6 Yöntembilimsel Yaklaşımlar...........75 Sosyalist Feminizm....................... Durkheim............................82 Değerlendirme Soruları.......................................88 Araştırma Tipleri/Boyutları.................................................................48 Değerlendirme Soruları..........................................................................................................................................................................65 Özet............................95 ..............................................................72 Farklı Feminist Yaklaşımlar.........................................................................................................................77 Özet..................................................41 M........ ......................................................................................................58 İşlevselci Yaklaşım.... ............................................................................................69 Feminizm...........................................57 Etiketleme Kuramı................................................................................................................................................76 Postmodernizm..........................................................................................................................94 Kullanım Alanına Göre Araştırma Tipleri... ....................... ............................93 Amacına Göre Araştırma Tipleri............................74 Liberal Feminizm.................................................................... ......................................... .........
................................................109 Yöntem............................................... ..........................105 Araştırma Amaçları............................109 Araştırmanın Sınırlılıkları...............107 Araştırmanın Önemi............................................................................129 Ünite 9 Küreselleşme .............................................................................. 112 Değerlendirme Soruları.......................................................104 Araştırma Problemi............................................................................................................................................................ 115 Tarihsel Gelişim................................................ ................................................................................................................................................... . ..................................100 Ünite 7 Araştırma Süreci....................................................... 110 Süre ve Maliyet.......................96 Aktif veya Pasif Olarak Yapıldıklarına Göre Araştırmalar............................................................................................................134 Küreselleşme Tartışmaları...................................... .. 113 Ünite 8 Sivil Toplum ..... ..............101 Araştırmanın Adımları.................................................... 110 Kaynakça.....120 İslam ve Sivil Toplum..................121 Kavramsal Açıklık.................................. 118 Devlet ve Sivil Toplum İlişkisi...................................................................................... 111 Özet.....................................................................................................96 Yapıldıkları Yerlere Göre Araştırmalar..........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................127 Özet........................................ ..................123 Sivil Toplum Kuruluşları.........99 Değerlendirme Soruları.....96 Araştırma Teknikleri............................ .............................................135 .........................................................................................................97 Özet..............109 Araştırmanın Yaklaşım ve Sayıltıları...............................................95 Yanıtladıkları Sorulara Göre Araştırmalar.............................123 Sivil Toplumun Yeniden İnşası....131 Küresel Yaklaşımlar............................................128 Değerlendirme Soruları.......................................................................................................................................... Sosyolojiye Giriş vii Bilgi Toplama Tekniklerine Göre Araştırma Tipleri....................
....................................................... ...........................................................................................148 Dünyadaki Son Gelişmeler Işığında Türkiye’de Sosyoloji...........................................146 Kurumsal Sorunlar......................................163 ...................146 Türkiye’de Sosyolojinin Sorunları... ................... ..........148 Sosyal ve Akademik İlişkiler.........................................................147 Metodolojik Sorunlar.147 Eğitim...................................................................................................................................................................viii Sosyolojiye Giriş Küreyellik/Glokalleşme....................148 Akademik Gerekçeler..........141 Değerlendirme Soruları.147 Bilimsel Çalışmalar ve Yayınlar.................................................................142 Ünite 10 Türkiye’de Sosyoloji ve Son Gelişmeler ................... ............. .............. ..............................................................................................................159 Değerlendirme Sorularının Yanıtları.......................143 Türkiye’de Sosyoloji...................................................................................................................................................139 Özet...........................................................................................................................................148 Genel Değerlendirme ve Çözüm Önerileri........................137 Küreselleşme Karşıtı Yeni Toplumsal Hareketler.....................................................................157 Değerlendirme Soruları............................................................................................................................................................................................158 Kaynakça..........................136 Küreselleşme Eleştirisi..................................................................................147 Araştırma....................149 Özet............147 Bilimsel Toplantılar..........
7. 5. Türkiye’de Sosyoloji . 10. Sosyolojinin Öncüleri Sosyolojinin Kurucuları Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar Yöntembilimsel Yaklaşımlar.1 Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler 2. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri Araştırma Süreci Sivil Toplum Küreselleşme SOSYOLOJİ 3. 8. 6. 4. 9.
• Sosyolojinin dallarının neler olduğu incelenecektir. • Sosyolojinin nasıl bir bilim olduğu anlatılacaktır. .2 Ünite 1 Ünitede Ele Al›nan Konular • Genel Olarak Bilim • Bilim Sınıflamaları • Sosyoloji • Diğer Sosyal Bilimler • Sosyolojinin Diğer Sosyal Bilimlerle İlişkisi • Sosyolojinin Dalları Ünite Hakk›nda • Genel olarak bilim tanımı ve bilim sınıflamaları hakkında bilgi verilecektir. • Sosyolojinin diğer sosyal bilimlerle olan ilişkisi gösterilecektir.
• Sosyolojinin diğer bilim dallarıyla ilişkisini öğreneceksiniz. Üniteyi Çal›ş›rken • Genel olarak bir alanın bağımsız bir disiplin haline gelmesi için hangi koşulları yerine getirmesi gerektiğini tartışınız. • Sosyolojinin diğer bilimler gibi dallara ayrılmasının avantaj ve dezavantajlarını karşılaştırınız. • Çevrenizde varsa bir psikolog. bir antropolog. • Diğer sosyal bilimlerin sosyoloji ile benzer ve farklı olan yönlerini tartışınız. • Bilim dallarının kaça ayrıldığını öğreneceksiniz. . bir felsefeci. bir iktisatçıya eski fil hikâyesini anlatarak görüşlerini alınız ve farklı düşünüp düşünmediklerini gerekçeleriyle tartışınız. • Sosyolojinin dallarını öğreneceksiniz. • Sosyolojinin nasıl bir bilim olduğunu öğreneceksiniz. • Sosyolojinin Türkiye’de bir sivil toplum kuruluşu halinde örgütlenmesini araştırınız. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 3 Ö¤renme Hedefleri • Genel olarak bilim nedir öğreneceksiniz.
4. Üçüncü bilim olma koşulu ise. 2001): 1. açıklama ve geleceğe yönelik öngörülerde bulunma çabasında olmuştur. .4 Ünite 1 Sosyoloji ve Sosyolojinin Diğer Sosyal Bilimlerle İlişkisi İnsanoğlu. daha geniş kesimlerde örneğin kırda veya kentte evlenme ve boşanma eğilimlerine yönelik daha kapsayıcı önermelerde bulunmak gerekir. Ancak bunlar çoğu zaman sadece gözlemlere dayanmamış büyü ve efsanelerle de karışmıştır. daha sonra da toplum ve insana yönelik olarak da sosyal bilimler gelişmeye başlamıştır. Mevcut bilgilerimiz ışığında gelecekte neler olacağını söyleyebilmektir. İnsanların doğal ve sosyal yaşama ilişkin bilme meraklarını gidermek amacıyla daha sistemli bilgiler elde etmeye yönelik çabalar artmış ve sırasıyla doğaya yönelik olarak doğa bilimleri. “Neden insanlar evlenirler veya boşanırlar?” sorularına yanıt vermek gerekir. “Neden atılan taş yere düşer?” veya “Neden ısınan cıva yükselir?” gibi. Herkesin bildiği kabul edilen sağduyu (common sence) bilgisinden uzak durmak. İleri sürülenlerin birey veya tekil olay boyutlarını aşarak daha geniş grup ve ortamlarda da geçerli olduğunu ortaya koymaktır. Önyargılarda bulunmaktan kaçınmak. varoluşundan bu yana etrafında olup biten olay ve olguları anlama. 3. yani kalıplara/örüntülere bakarlar. Sosyologlar. Örneğin sadece Ahmet/ Ayşe’de değil. 2. Bulguları olduğu gibi hiç değiştirmeden ortaya koymak. Bilimsellik koşulları olarak aşağıdaki ilkeler de son derece önemlidir: 1. İkinci amaç ise “genellemeler” yapmaktır. Bir bilimin ilk hedefi olayların neden bu şekilde olduğunu “açıklamak”tır. yerleşik kabullerin etkisinde kalarak toplumsal olgu veya olayları değerlendirmemek. Bulguları başkalarının denetleyebileceği açıklıkta sunmak. 3. öngörülerde bulunmaktır. 2. yanlı davranmamak. genelleme yapabilmek için tekrarlayan özelliklere veya olaylara. Yukarıda belirtilen koşulları yerine getirmek için bilim insanları sistematik çalışmalar yaparlar. Daha çok zihinsel olarak yürütülen bu çabaların bilimsel olarak kabul edilmesi için bazı koşulları yerine getirmesi beklenir (Henslin.
). ekonomi. jeoloji vb. O zaman sosyolojinin ne ile uğraştığını nasıl bir bilim olduğunu biraz daha ayrıntılı olarak incelemekte yarar vardır. aile. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 5 Bu nedenle bilimlerin. Örneğin biyoloji. psikoloji. Belirli önermeleri paylaşan bilim insanları topluluğu olarak sosyo loji. Çünkü o daha kapsamlı bir biçimde sosyolojinin ne olduğunu gösteren bir çaba içindedir. Bunu yaparken I. Sosyal bilimlerin çoğu genel. eskilerin kullandığı gibi “İçtimaiyat” olarak tanımlamak yeterli değildir. Sosyolojiyi.). Çünkü birçok sosyal bilim insan ilişkilerinin değişik yanlarını inceler. b. Sosyal Bilimler ‘ürün’(product) ve ‘süreç’(process) bağlamında daha geniş bir bilim tanımını tercih ederler.Wallerstein (1998)’dan yararlanmak mümkündür. organik ve inorganik kimya olmak üzere çok geniş iki dala ayrılır. Doğa bilimleri (fizik. bilim insanlarının sistemli çabaları sonucunda ortaya koydukları anlamda bilim tanımıdır. bir alanın bağımsız bir disiplin haline gelmesi demek. Örgütlenmiş bir yapı olarak sosyoloji. Sosyal bilimler (antropoloji. o alanda neyin nasıl düşünüldüğünü veya diğer alanlarda neler düşünüldüğünü araştırmak ve alanın ne olduğu kadar ne olmadığını göstermek demektir. Bu bağlamda sosyoloji de modern uygarlığın geliştirdiği bir bilim olarak kendi içinde pek çok dallara ayrılır (kır. Kimya ise. Aynı şekilde insan ilişkilerini inceleyen bir sosyal bilim demek de fazla bir anlam ifade etmez. Entelektüel ve akademik olarak doğal bilimler ve sosyal bilimler sınıflaması çok geneldir. Entelektüel/zihinsel disiplin olarak sosyoloji. siyasetbilim vb. Diğer bir ifade ile sosyolojinin ekonomi veya psikolojiden farkını orta- . 2. sağlık. Doğa bilimleri ve sosyal bilimler içinde geçen tüm bilimlerin de kendi içlerinde uzmanlaşmış alt dalları vardır. kimya.) olarak ikiye ayrıldığını bilmek gerekir. 3. yeni Türkçe ile “Toplumbilim”. zorunlu önermelerde bulunmayı hedeflemez. botanik ve zoolojiden oluşur. tümel. kent. biyoloji. a. din sosyolojisi vb. hukuk. Wallerstein’a göre. Burada ürün ve süreçten kastedilen. Ona göre her çalışma alanı gibi sosyolojiyi de üç temel alanda incelemek mümkündür: 1. her şeyden önce zihinsel bir inşa olarak.
burada kendimi çok rahat hissediyorum.6 Ünite 1 ya koymaktır. çalışmalarınızı bu dağılımın nasıl gerçekleştiği üzerinde yoğunlaştırın. Filin hortumuna/ gerdanına ve dişlerine şefkatle dokunan antropolog gülümseyerek. “Bu sosyoloji değil iktisat tarihi veya siyaset bilimidir.” der. baş. o tüm filin bedenini yokladıktan sonra. yüzyıllara kadar götürmek mümkün olmakla birlikte. İşte sosyoloji bu anlamda entelektüel bir faaliyet olarak diğer bilimler gibi bir disiplin olmasının yanı sıra. Daha ileride sosyolojinin disiplin olarak kabul edilmesine temel olarak kabul edilen önermelerin neler olduğu ve bu önermeleri geliştirmiş olmaları dolayısıyla sosyolojinin kurucusu kabul edilen sosyologların kimler olduğu görülecektir (Bkz. bölümler ve anabilim dalları halinde düzenlenmiş bir yapıya sahiptir ve sosyolojinin ne olduğu hakkında bazı ortak görüşleri paylaşan çok sayıda kişi yani sosyolog da bulunmaktadır. her şey bedene buradan yayılır. yüzyıl ilk çeyreğinde ise. burası diğer tüm hayvanları denetler. burada yoğunlaşın. “Bu kısım en önemlidir. 20. Başlangıçta birçok çalışma sosyolojik çalışma olarak kabul görmemiş. ancak bunlar bütünün birer parçasıdır. Filin dev kulaklarına dokunan siyasetbilimci. antropolog. “Bu kısım en önemlidir. dişler. iktisatçı ve sosyologdan oluşan beş kişiye bir file dokunarak neler gördüklerini açıklamaları istenir. Bu dönemde birçok sosyal bilim kendini diğerlerinden ayıran özelliklerini özenle ortaya koymaya çalışmıştır. sosyoloji artık sosyal bilimler içinde bağımsız bir disiplin olarak kabul edilmeye başlanmıştır. ve 14. Filin ağzını yoklayan iktisatçı.” der. hayvanı en iyi anlamak için sadece burayı çalışın. Bölüm 3). Ayrıca diğer sosyal bilimlerden farklı bir çalışma alanı ve konuya sahip olmak. tüm düşünce ve duygular burada yer alır. siyasetbilimci. Burada sosyal bilimlerin farklı dallara ayrılmasını karikatürize eden çok bilindik fil hikâyesini özetle vermek uygun olacaktır (Henslin. 2001: 8): Hikâyeye göre. ancak onların bütünün parçası olduğun- . “ Bu gerçekten ilkel. Son olarak sıra sosyologa gelince. boyun. Filin başına dokunan psikolog. çalışmalarınızı burada yoğunlaştırın.” der. bu bilginin toplanmasında farklı yöntem ve yaklaşımlara sahip olmak bir alanı disiplin yapmak için aranan koşullardır.” der. kulakların hepsi önemlidir. bir disiplin olarak sosyoloji 19.” denilmiştir. gözleri bağlanmış psikolog. “Burası güç merkezidir. yüzyıl sonlarında keşfedilmeye başlanmıştır. “Hayvanı en iyi ancak bir parçası üzerinde yoğunlaşarak anlayabilirsiniz. Öncü düşünürlerinin izlerini 13.
duygu ve davranışını anlamaya ve açıklamaya çalışır. Hiçbiri gözlerindeki bağı çözerek bir araya gelme ve yaratığın tümünü birlikte incelemeyi kabul etmez. Psikoloji Psikoloji hem biyoloji hem de felsefeden beslenerek gelişen bir bilim dalıdır. iletişim. Akademik olarak psikoloji insan düşüncesi ve davranışını inceler. Bunun yerine onların. “Bu yaratığın diğer benzer yaratıklarla nasıl etkileştiğini. . İşlevselcilik. Daha sonra sosyolog. coğrafya.” der. biz gözlerimizdeki bağı kaldırarak resmin tümünü görmeliyiz. “ellerinizi kulaklardan çekin”. Yunanca “psyche” ruh ve zihin demektir. Ancak sosyologun önerdiği gibi olmaz. sosyal psikoloji. Gelişim psikolojisi. hem akademide hem de akademi dışında uygulama olanağı bulunan bir bilim dalıdır. “gerdana dokunmayın”. Davranışçılık ve Humanizmdir. klinik ve deneysel psikoloji başlıca dallarıdır. hayvanı oluşturan tüm parçaların birlikte nasıl çalıştığını görmemiz gerekir. Psikolojik araştırmalar da bu bağlamda insan düşünce. Psikolojideki diğer düşünce okulları arasında en önemlileri sırasıyla Yapısalcılık. Sosyolojinin İlişkide Bulunduğu Bazı Sosyal Bilimler Doğa bilimleri gibi sosyal bilimler de çok farklı dallarda uzmanlaştıklarından bunlar hakkında kısa tanıtıcı bilgi edinmek sosyolojiyi anlamaya başlamak için uygun olacaktır. grup içinde davranışların nasıl değiştiğini de görmemiz gerekir. felsefeden ilahiyata kadar çok geniş bir alana yayılan sosyal bilimlerin tümünün sosyoloji ile yakın ilişkisi vardır. Psikoanaliz.” der. Psikoloji. hukuk. Tarihsel olarak antik Yunan filozofları Aristo ve Sokrates’e kadar uzanan geçmişinin derin izlerini adından da anlamak mümkündür. Aslında tarih. Ancak bilim olarak psikolog Wilhelm Wundt (1832-1920)’un Almanya’nın Leipzig kentinde psikoloji laboratuvarını kurmasıyla doğar. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 7 dan hiç söz etmediniz. ondan uzak durun”. “baş kısmı benim. Wundt’un düşünceleri daha sonra Yapısalcılık olarak bilinen düşünce okuluna da temel oluşturmuştur. “ağız benim alanım ondan uzak durun” dediklerini duyar gibi oluruz. Ancak burada bunlardan sadece beşine yer verilmiştir.
arkeoloji ve dilbilim alanlarında uzmanlaşılır. maymun ve benzeri memeli omurgalılar. kültürel değişme. ergonomi gibi gündelik yaşamı etkileyen alanlarda çalışmalar yapar. Ekonomistler en genel anlamda toplumsal üretim. ideolojik oluşumları ve çevre ile etkileşimleri açısından incelerler. inşaat kalıntılarını kuramsal. katılarak gözlem yaparak yerel bilgi toplar ve değerlendirirler. Diğer bir ifade ile insanlar ve grupların kıt kaynaklar arasından istek ve taleplerini en iyi karşılayabilmek için nasıl karar verdiklerini inceler. grup üyeliği. Antropoloji Antropoloji. kimlik örüntüleri. Dil antropo logları ise. çanak. tarih öncesi insanlar ve genetik üzerinde çalışır. sosyolojiye en yakın bilim dalıdır. Sosyal kültürel antropoloji. Ekonomi. Biyolojik ya da Fiziki Antropoloji. uzak ve yakın tarih öncesi maddi kalıntıları örneğin. çömlek ve taş aletleri. hayvan kemiklerini. Sosyal Antropoloji. hizmet ve malların toplumda nasıl dağıldığıyla da yakından ilgilidir. doğal ve biyolojik bilimlerden yararlanır. Sosyal Antropologlar. İnsanın yanı sıra. üretim ve bölüşüm ile ilgili davranışını araştıran bir sosyal bilim dalı olduğu söylenebilir. beşeri. insanın biyolojik geçmişi. sosyoloji ile kardeş disiplindir. Arkeologlar ise. ilaç bağımlılığı gibi problemlerin yanı sıra tecavüz gibi çeşitli travmalarda tedavi sağlarlar. . yaygın kültürel inançlar ve ideolojilerle ilişkilendirerek incelerler. basitçe insanın tüketim. Onların temel ilgisi kültürü anlamaktır. insanların geçmişiyle olduğu kadar bugünüyle de ilgilenir. kendine yardım. Bunlar arasında sosyal antropoloji. anlamın yaratılması.8 Ünite 1 Psikologlar ayrıca meslek olarak akıl/ruh sağlığı tedavisi. fosiller. Sosyal psikoloji. organizasyonu ve yönetimiyle ilgilenir. Nitekim bazı sosyal psikologlar sosyoloji kökenlidir. dili sosyal yaşamı yansıtan ve belirleyen yollar olarak görür ve karşılaştırmalı olarak incelerler. evrim. Sosyal psikolojik araştırma tekniklerinden ampirik sosyolojik araştırmalarda geniş ölçüde yararlanılır. performans geliştirme. İnsanlık tarihi boyunca görülen tüm kültürleri anlamak için sosyal. fiziki/biyolojik antropoloji. uyum ve farklılaşma ile ilgilenir. kumar. yerleşim. Ekonomi Ekonominin ne olduğu konusunda evrensel olarak kabul gören bir tanım yapmak güç ise de. alkol. aslında insanların nasıl seçim yaptıklarıyla ilgilenir. Dili iletişim.
sistem ve siyasal dinamiklerle ilgili çalışmalarda bulunur. siyasal ideoloji. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 9 Ekonominin biri mikro diğeri makro olmak üzere iki temel alanı vardır. Geçmişte askeri güç siyasetin en temel belirleyicisi olmuşsa da günümüzün göreli olarak daha istikrarlı devletlerinde yolsuzluğun baskılanması gibi temel konularda siyaset biliminin yol göstericiliğine ihtiyaç artmıştır.” fikrine dayanan eser. Örneğin “Benim felsefem çok çalışmaktır. tarih ve ekonomiye dayanır. Felsefenin bir sosyal bilim olarak. sadece bir dünya görüşüne işaret eder. buradaki kullanım bilim değil. Siyaset Bilimi Disiplin olarak Siyaset Bilimi. karşılaştırmalı siyaset. siyaset ve siyasal süreçler. Örneğin fiyatlardaki artış veya azalmanın ailelerin satın alma gücüne etkisini inceler. Bu nedenle kapsamlı inanç sistemi veya dünya görüşü ile karıştırılmamalıdır. Siyaset kuramı. Bu eserde başarılı yönetici için belirli stratejiler önerilir. Ancak kökleri antik uygarlıklara. Farklı yönetim biçimleri ve yapıları. Mikro ekonomi. Görünüşte liderin adil ve iyi olması gerekse de “Amaca ulaşmada her yol meşrudur. Ampirizm yerine. Son yıllarda anayasal hükümetlerde oy verme davranışına kadar ilgi alanı genişlemiştir. siyasal ekonomi. Makro ekonomi ise. kamu politikaları. Aslında siyaset bilimi kesin/katı verilerden daha çok öznel yorumlara dayanır. Örneğin faizlerdeki değişim oranının ulusal tasarruf oranlarını nasıl etkilediğini inceler. . Siyaset bilimi hem humanistik hem bilimsel yaklaşımlar hem de bunların araç ve yöntemlerini kullanarak dünyanın çeşitli bölge ve ülkelerinde siyasal süreç. ekonomik kararların alt veya mikro düzeyde olanlarıyla ilgilenir. siyaset felsefesi. uluslararası ilişkiler konularında uzmanlaşmaya gidilmiştir. gündelik dildeki kullanımdan farklı bir anlamı vardır. siyaset bilimin tartışmalı da olsa en temel yapılarındandır. Tarihsel olarak tüm liderler siyasetle ilgilenmişlerdir. akıl ya da çıkarsamalar yoluyla gerçeği aramaktır. mikro ekonominin tam tersine daha geniş ölçekte ve toplumdaki tüm bireylerin toplam olarak kararlarıyla ilgilenir. ABD’de sivil savaş sonrası ortaya çıkmış oldukça yeni bir alandır. siyasal çalışmalar ve analizler. varlık. bilgi ve etik konularındaki sorularla ilgili rasyonel incelemedir.” denildiğinde. Siyaset Biliminin en temel eserlerinden biri İtalyan diplomat Niccolo Machievelli’nin yazdığı Prens (1513)’tir. sistemler ve siyasal davranışı inceler. ahlak filozoflarına. Felsefe Bir disiplin olarak felsefe.
Örneğin antropologlar ve sosyologlar kültür ile ilgilenirler. insan ürünü olay ve olguların yorumlanarak anlaşılmasında kültür son derece önemlidir. bilginin kaynağının “kadının öznel deneyimleri” veya algıları olduğu ileri sürüldüğünden. Özellikle ontoloji ve epistemolojiden birçok bilimsel kavramı tanımlamada yararlanılır. kapitalist üretim biçiminde . siyasal ve ekonomik yönler ayrı ayrı değil bir bütün olarak ele alınıp incelenirdi. Ancak sosyologlar üretim ve bölüşümün sosyal sonuçları ile daha fazla ilgilenirler. Nitekim başlangıçta sosyologlar daha çok toplumsal yapı ile ilgilenirken. Feminizm de böylelikle epistemoloji tartışmalarında yerini almış bulunmaktadır. bilginin kaynağını “akıl” olarak görmek Rasyonalizm. Örneğin sosyologlar. Örneğin Karl Marks’ın tarihsel maddeci sosyolojisinde ekonomi. Hatta ilk önceleri sosyal. siyaset ve sosyal birbirinden ayrılmak bir yana birbiri ile etkileşim içindedir. Durkheim bir sosyal olayın ancak diğer bir sosyal olay ile açıklanması ilkesi üzerinde ısrarla durmuştur. Ekonomi ve sosyolojinin her ikisi de üretim ve bölüşümle ilgilenirler. “Epistemoloji” (Bilgi Kuramı). Ayrıca Bilgi Kuramının da “bilginin kaynağı” ve “bilginin değeri” olarak iki temel alanı vardır. Bu bağlamda epistemolojik olarak. Bu yüzden bu bilimlere bazen Davranış Bilimleri de denilir. “Ontoloji” (Varlıkbilim) ve “Ahlak”tır. antropoloji. “sezgi” olarak görmek Intuitionism/Sezgicilik. “deney” olarak görmek Ampirizm. ekonomi ve siyaset biliminin hepsi de insan davranışı ile ilgilenirler. Ancak daha sonra başta Emile Durkheim olmak üzere bazı sosyologlar sosyal olanı diğer alanlardan ayırmak için yoğun çaba göstermişlerdir. Sosyolojinin diğer alanlarla benzerlikleri çoktur. Ayrıca insanlar arasındaki iletişim aracı olarak dilin en büyük kültür taşıyıcısı olması da sosyolojinin kültüre ilgisini arttırmaktadır. “fayda” olarak görmek Pragmatizm olarak anılır. Hatta son yıllarda bir gelişme daha yaşanarak. Aynı ekonomik üretim biçimine sahip olmasına rağmen farklı toplumsal yapıların varlığı kültürel analizlere duyulan ihtiyacın başlıca kaynağı olmuştur.10 Ünite 1 Aslında felsefenin temel dört çalışma alanı vardır. Bunlar sırasıyla “Metafizik”. Özellikle doğa bilimlerinden farklı olarak. Tüm bu bilimler insan ilişkileri üzerinde mikro veya makro düzeylerde dururlar. Sosyoloji ve Sosyolojinin Diğer Sosyal Bilimlerle İlişkisi Her şeyden evvel psikoloji. günümüzde tekrar toplumsal yapı-kültür ve bireyin birlikte incelenmesine dayanan daha kapsamlı çalışmalar tercih edilmeye başlanmıştır.
Öte yanda bilgi ve kültür sosyolojisi adı altında yapılan çalışmalara da rastlanmaktadır. “Fert yok. Bunlar arasında kadın. Nitekim sosyolojinin temel kabulü olan değişme fikri. Marks’a göre üretim güçleri ve üretim ilişkileri olarak ekonomik altyapı. Marksizm’in ekonomik altyapıya önem ve öncelik vermesi de sosyoloji ve ekonomi yakınlığının en iyi göstergesidir. ekonomik sosyoloji ve sağlık sosyolojisi gelir. din sosyolojisi. bireyin sosyal sorunlarla baş ederken başvurduğu stratejilerin psikolojide olduğu gibi önemsenmesi söz konusudur. Psikolojinin toplum yerine bireyle ilgilendiği açıktır. afet sosyolojisi en önde gelenleridir. siyaset sosyolojisi. eğitim. Sosyolojinin Dalları Diğer pek çok bilim gibi sosyolojinin de alt dalları vardır.” şeklindeki diyalektik görüş sosyolojinin temel önermesidir ve felsefe kökenlidir. Yapı ve birey ikiliğini kabul eden bu kuram. cemiyet var. Hatta feminist sosyologlar konuyu daha da derinleştirerek kadının ev içi emeğinin de ekonomik ve sosyal bir değeri olduğunu ve dolayısıyla kapitalizmi gizli olarak beslediğini iddia ederler. Ancak son yıllarda psikolojik gelenek içinde gelişmiş bazı mikro sosyolojik yaklaşımlar başta olmak üzere bireyin toplum tarafından belirlenen pasif bir alıcı olmadığını kabul eden yaklaşımlar da gelişmiştir. Sosyolojinin inceledikleri sosyal problemler açısından da gelişmiş pek çok dalı vardır. hukuk sosyolojisi. “Değişmeyen tek şey değişmenin kendisidir. ajan olarak bireyi yapıyı etkileme kapasitesine sahip olarak görür ve önemser. Antony Giddens’ın Yapılaşma Kuramı bunun en iyi örneğidir. Ayrıca günümüzde sanayi sosyolojisi artık örgütsel sosyolojiye dönüşmüştür. Daha sonra araştırma yapılan mekâna göre kır ve kent sosyolojileri gelir. aile. yaşlılık. kadın ve çocukların sömürüldüğü konusu üzerinde daha fazla dururlar. devlet. suç. “Aynı ırmakta iki kez yıkanılmaz.” diyen ilkçağ filozofu Heraklit’e aittir. eğitim sosyolojisi. çocuk. çevre. Sosyolojide çok sık kullanılan diyalektik kavramı da felsefeden alınmıştır. Felsefe ve sosyoloji arasında da çok yakın bağlar vardır. Sosyolojinin kurucusu Auguste Comte’da aslında bir filozoftur. .” görüşlerine fazla itibar edilmemesi. Sosyal kurumları çalışan sosyoloji dalları da vardır. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 11 işçilerin. din. Bunların başında aile sosyolojisi. hukuk gibi diğer üstyapı kurumlarını belirler. Artık Durkheim gibi. Bunlar arasındaki ilk sınıflama kuramsal ve uygulamalı sosyoloji ayrımıdır. Sosyolojideki pek çok yaklaşımın insan ve toplum hakkında sahip oldukları felsefi kabullere göre birbirinden ayrıldığı söylenebilir.
Postmodernizm de sosyolojiyi meta-anlatı. kadın ve çocuk mülakatları ayrı ayrı yer almıştır. Aynı şekilde hastane incelemelerine örgüt sosyolojisi mi sağlık sosyolojisi içinde mi yer verileceği de tartışılabilir. sağlık sosyolojisi açısından yapıldığında farklı terminoloji kullanılarak birbirinden ayrılacaktır. modernitenin bilimi olan sosyolojiye meydan okuduklarıdır. Kadın odaklı bir çalışma feminist kuramlara göre yapıldığında farklı. Bu sorun son yıllarda ayrı ayrı kadın ve çocuk anket/mülakat formları düzenlenerek çözümlenmeye çalışılmaktadır. Bu yüzden sosyoloji dallarının çok net sınırlarının bulunmadığı bir gerçektir. sosyolojiyi ataerkil ideolojiyi yeniden üretmekle suçlar. Örneğin kırsal sağlık sorunlarının incelenmesinin kırsal sosyoloji mi yoksa sağlık sosyolojisi mi olduğu tartışılabilir. Türkiye’de de Sosyoloji Derneği tarafından yapılan Gecekondularda Geleneksel Dayanışmanın Çağdaş Organizasyonlara Dönüşümü (1993) adlı aile araştırmasında erkek. Araştırmaya sağlık sosyolojisi olarak bakılır. Postmodernizm de içinde bulunduğumuz anı ve yeri önemsediğin- . Çünkü feminist kuram.12 Ünite 1 Sosyolojinin dallara ayrılması içerik açısından problemlidir. Bu durumlarda okuyucunun temel ölçüt olarak hangi alanın temel kuram ve kavramlarından hareketle çalışmanın yapıldığına dikkat etmesi gerekir. Çünkü ailedeki en yüksek eğitimli ve sorumlu kişi aile reisidir. feminist ve postmodernist eleştirilerin sosyolojiye ayna tutarak eksikliklerini görmesine olanak sağladığı da inkâr edilemez. Ayrıca araştırma probleminin nasıl tanımlandığı da ipucu verebilir. diğeri sağlık sosyolojisi kuramsal yaklaşımlarını kullanacaktır. Ancak feminist ve postmodernist araştırmaların mevcut araştırma tekniklerinden bazılarını önemsemesi. Örneğin bir sağlık örgütünde sosyal ilişkiler sorunu araştırıldığında bunun kırsal veya kentsel bir çalışma olması önemini yitirir. Burada belirtilmesinde yarar olan önemli bir nokta feminist ve postmodernist görüşlerin. Ancak. Özellikle kendisi de modernist olduğu halde feminizm. diğer bir ifade ile çok geniş kapsamlı ve iddialı görerek dışlar. Bu durum gelişme ve gerçeğe daha fazla ulaşma çabası olarak olumlu bir şekilde değerlendirilmiştir. Örneğin feminist araştırmalar nitel araştırma tekniklerini tercih eder. Sosyolojideki temel yaklaşımlar daha sonra inceleneceği için burada daha fazla ayrıntıya girilmeyecektir. sosyolojik araştırmalara sınırlar koyduğundan kabul edilemez bulunmaktadır. Örneğin geçmişte birçok klasik aile araştırmasında sorular sadece aile reisi olarak erkeğe yöneltilmiştir. kadının konumunu ataerkil ve erkek egemen görüşlerle temellendirirken. Aynı konu sosyal problemler çalışıldığında da ortaya çıkabilir.
dünyada ve ülkede yaşanan önemli konularda görüş bildirmek sosyologları sırça köşklerinden çıkaracak ve halk sosyolojisi yapmaya götürecektir. Akademi dışına yönelik olanlar ise “Politika Yönelimli” uygulamalı araştırmalar ve “Halk Sosyolojisi” (Public Sociology) olarak adlandırılabilir. “Kurumlar Sosyolojisi”. Nitekim bazı üniversitelerdeki sosyoloji bölümlerinde bu ayrıma son verilmiştir. Örneğin sivil toplum kuruluşlarında görev almak. kitle iletişim araçlarında programlara katılmak. tüm sosyal bilimlerin ve sosyolojinin daha bütüncül çalışmalar yapması ve . Çünkü tüm Dünya’da sosyolojiden beklenen çok fazla olmasına rağmen yerine getirilebilenler çok daha azdır. Bölünen bilgi ise. toplumsal gerçekliğin bütünlüğünün gözden kaçırılmasına ve birbirinden habersiz çalışmalar sonucunda da sosyolojide bir “meşruiyet krizinin” (Habermas. Bu ayrımın pek sağlıklı olduğu söylenemez. Sosyologlar toplumla diyalog haline geçtiklerinde onların sorunlarını daha iyi anlayacak ve daha verimli çalışmalar yapabileceklerdir. Oysa bilimsel çalışmaların yanı sıra topluma sorumluluk bilinci ile toplum için diğer bazı çalışmalarda bulunmak ahlaki bir sorumluluktur. Burada en önemli kısım. Öte yandan 2010 yılında İsveç/ Göteborg’da yapılan Dünya Sosyoloji Kongresine aktif olarak katılan 51 Araştırma Komitesi (RC) bulunmaktadır. Karşılaştırmalarını hem zaman hem de mekân boyutunda yapmak onun zenginliğidir. Bu konu ayrıntılı olarak 10. Sosyologlar ağaçlar ile uğraşırken ormanı göremez hale gelmişlerdir. Akademi içinde sosyologların yaptıkları çalışmalar hem “Profesyonel” hem de “Eleştirel” olabilir. “Uygulamalı Sosyoloji” ve “Toplumsal Yapı ve Değişme” anabilim dallarıdır. 1981) yaşanmasına yol açmaktadır. Bunlar bilginin uzmanlaşması kadar bölünmesinin de işaretleridir. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 13 den tarihsel çalışmaları reddeder. Sosyolojinin dallarını farklı şekilde kavramlaştırmak da mümkündür. halkın düzeyine inerek onlar için bilgi üretmek ve bunu onlarla paylaşmaktır. Bu nedenle sadece doğal ve sosyal olarak ikiye bölünen bilimlerin değil. Bölümde ele alınmıştır. Sosyolojinin ayrıca Türkiye’de akademik kadroların atanmasında esas olan dört bölümü bulunmaktadır. Bunlar sırasıyla “Genel Sosyoloji ve Metodoloji”. Çünkü akademisyen sosyologlar çoğu zaman akademik ilgi ve merakları temelinde araştırmalar yapmakta halk ile diyalogu ihmal etmektedirler. Örneğin Michael Burawoy (2005) tarafından sosyolojinin akademi içine ve dışına yönelik olarak yapılması da önemlidir. Oysa sosyoloji hem nicel hem nitel. hem dünü/tarihsel olanı hem de bugünü önemser ve bilmek ister.
14 Ünite 1 daha adil. grup. tartışan. eleştirel düşünen. toplumsal ilişkiler ve onları düzenleyen başta eğitim. aile gibi kurumlar ile bu ilişkilerin içinde oluştuğu ekonomik-sosyal-kültürel. her türden ayrımcılığa karşı. yurtta ve dünyada yaşanan kamusal sorunlara ahlaki olarak sorumlu olduğunun bilinciyle halka yönelen. sivil topluma duyarlı. artık daha kapsamlı bir sosyoloji tanımı yapacak bir konuma gelinmiş bulunulmaktadır. siyaset. Sonuç olarak. hukuksal yapı ve süreçleri. yazan. yapı-birey ile kuram ve uygulama bütünlüğü içinde inceleyen bir bilimdir. hem nicel hem de nitel teknikler aracılığıyla tarihsel ve mekânsal bağlamından koparmaksızın.” Sosyolojinin Türkiye’de yüksek öğretimdeki hedefi ise. . “Sosyoloji. profesyonel sosyoloji ile politika yönelimli sosyolojiyi dengeleyebilen. sınıf ve örgütleri hem makro hem de mikro. yaratıcı ve demokrat sosyologlar yetiştirmektir. eşitlikçi ve güvenilir bir dünya için mücadele etmesi beklenmektedir.
Sosyal Bilimlerin çoğu genel. din sosyolojisi. Bunların başında aile sosyolojisi. yaşlılık. Aslında tarih. hukuk. suç. siyaset sosyolojisi. Ayrıca bilgi ve kültür sosyolojisi adı altında yapılan çalışmalara da rastlanmaktadır. zorunlu önermelerde bulunmayı hedeflemez. Doğa bilimleri gibi sosyal bilimler de çok farklı dallarda uzmanlaşmışlardır. örgütlenmiş bir yapı olarak sosyoloji. Bunlar arasında kadın. felsefeden ilahiyata kadar çok geniş bir alana yayılan sosyal bilimlerin tümünün sosyoloji ile yakın ilişkisi vardır. Burada ürün ve süreçten kastedilen bilim insanlarının sistemli çabaları sonucunda ortaya koydukları anlamında bilim tanımıdır. çocuk. Bunlar arasındaki ilk sınıflama kuramsal ve uygulamalı sosyoloji ayrımıdır. tümel. Sosyal Bilimler ‘ürün’ (product) ve ‘süreç’ (process) bağlamında daha geniş bir bilim tanımını tercih ederler. Sosyal kurumları çalışan sosyoloji dalları da vardır. iletişim. Daha sonra araştırma yapılan mekâna göre kır ve kent sosyolojileri gelir. Diğer pek çok bilim gibi sosyolojinin de alt dalları vardır. eğitim sosyolojisi. . Öte yandan 2010 yılında İsveç/Göteborg’da yapılan Dünya Sosyoloji Kongresine aktif olarak katılan 51 Araştırma Komitesi (RC) bulunmaktadır. Her çalışma alanı gibi sosyolojiyi de üç temel alanda incelemek mümkündür: entelektüel / zihinsel disiplin olarak sosyoloji. ekonomik sosyoloji ve sağlık sosyolojisi gelir. Bunlar bilginin uzmanlaşması kadar bölünmesinin de işaretleridir. coğrafya. hukuk sosyolojisi. daha sonra da toplum ve insana yönelik olarak da Sosyal Bilimler gelişmeye başlamıştır. Sosyolojinin incelediği sosyal problemler açısından da gelişmiş pek çok dalı vardır. afet sosyolojisi en önde gelenleridir. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 15 Özet İnsanların doğal ve sosyal yaşama ilişkin bilme meraklarını gidermek amacıyla daha sistemli bilgiler elde etmeye yönelik çabalar artmış ve sırasıyla doğaya yönelik olarak Doğal Bilimler. belirli önermeleri paylaşan bilim insanları topluluğu olarak sosyoloji. çevre. Ayrıca günümüzde sanayi sosyolojisi artık örgütsel sosyolojiye dönüşmüştür.
Bütünsel /holistik bakış c. Bağımsız yöntem c. Anlama c. Problemler e. Hepsi 3. Betimleme e. Hepsi 2. Eski fil hikâyesinde sosyologun rolü aşağıdakilerden hangisiyle uyuşmaz? a. Açıklama b. Diğer tüm bilimler gibi sosyolojinin de temel amacı nedir? a. Sosyolojinin dallara ayrılmasının temel ilkeleri nelerdir? a. Parçalar bütünden önemlidir b. Öngörüde bulunma d. Wallerstein’e göre bilimlerin bağımsız bir disiplin olmasının koşulları nelerdir? a. Toplumun geneline ahlaki sorumluluk duymak e. Zaman b. Hiçbiri 4. Bilim insanları topluluğu e. Bireye önem vermek b.16 Ünite 1 De¤er len dir me Sorular› 1. Hukuka önem vermek d. Bütünün parçaların kaba toplamından daha fazla bir işleve sahip oluşu d. Hepsi . Organizasyon d. I. Aileye önem vermek c. Hepsi e. Kurumlar d. Hepsi 5 Aşağıdakilerden hangisi “halk sosyolojisi”nin temel özelliğidir? a. Mekân c. Bağımsız bir konu b.
Toplumsal hareketliliği incelemek 7. Toplumsal sınıfları incelemek c. Sosyolojinin alt dallara ayrılmasının bilginin uzmanlaşması kadar. I. Toplumsal değerleri incelemek e. Z. M. J. S. Nedensel yönü d. Habermas d. Bireysel yönü 8. Amin . Olması gerekeni incelemek d. toplumsal krize de yol açabileceğini savunan ünlü sosyolog/ filozof kimdir? a. Wallerstein e. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 17 6. Burawoy c. Aşağıdakilerden hangisi sosyolojinin inceleme alanı dışındadır? a. Objektivite e. Baumann b. Toplumsal yönü b. Grupları incelemek b. Bütünsel yönü c. Sosyolojiyi diğer sosyal bilimlerden ayıran temel özellik nedir? a.
18 Ünite 1 .
9. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri Araştırma Süreci Sivil Toplum Küreselleşme SOSYOLOJİ 10.1. Türkiye’de Sosyoloji . 8. Sosyolojinin Kurucuları Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar Yöntembilimsel Yaklaşımlar. 6. 7. Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler 2 Sosyolojinin Öncüleri 3. 5. 4.
• İbn-i Haldun’un temel görüşlerinin neler olduğu incelenecektir.20 Ünite 5 Ünitede Ele Al›nan Konular • Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar • İbn-i Haldun • Henri de Saint Simon • Auguste Comte • Karl Marks Ünite Hakk›nda • Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar olarak kimlerin kabul edildiği gösterilecektir. • Karl Marks’ın temel görüşlerinin neler olduğu incelenecektir. • Henri de Saint Simon’un temel görüşlerinin neler olduğu incelenecektir. • Auguste Comte’un temel görüşlerinin neler olduğu incelenecektir. .
Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 21 Ö¤renme Hedefleri • Sosyolojinin öcüleri olarak kimlerin kabul edildiğini öğreneceksiniz. . yönü araştırınız. Marks’ın felsefi ve sosyolojik görüşleri arasındaki ortak • Öncü düşünürler arasındaki benzer ve farklı yönleri listeleyiniz. • Karl Marks’ın temel görüşlerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. • Henri de Saint Simon’un temel görüşlerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. Üniteyi Çal›ş›rken • İbn-i Haldun’un öyküsünün onun görüşleri üzerindeki etkisinin ne olduğunu araştırınız. • Saint Simon’un neden etikçi veya ütopik sosyalist olarak • A. • K. Comte’un Pozitivizm adlı felsefesinin nasıl bir sosyolojinin kurulmasına öncülük ettiğini araştırınız. • İbn-i Haldun’un temel görüşlerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. • Auguste Comte’un temel görüşleri neler olduğunu öğreneceksiniz. adlandırıldığını tartışınız.
22
Ünite 2
Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar
Sosyoloji konusundaki kitapların çoğunluğunun Batı kaynaklı oluşu yüzünden sosyoloji tarihi yazılırken sürekli Batılı düşünürlere yer verilmesi alışıldık bir tutum ve davranıştır. Ancak son yıllarda giderek Batı dışındaki sosyologlar tarafından bir kişinin adı daha fazla anılır hale gelmiştir. Bu kişi Arap asıllı düşünür İbn-i Haldun’dur. Sosyoloji tarihi kitapları incelendiğinde birçok önemli ve güncel reform konusunda olduğu gibi sosyoloji hakkında da ilk habercinin Henri de Saint Simon olduğu ve daha sonra Karl Marks, Auguste Comte, Emile Durkheim ve Max Weber’in geldiği görülür. Bu nedenle adı geçen düşünürlerin temel görüşlerini bilmek gerekmektedir. Bununla birlikte Batı dışından bir sese kulak vermenin uygun olacağı düşüncesiyle kitabın bu bölümünde Henri de St. Simon, Auguste Comte ve Karl Marks gibi Batılı öncüler yanında İbn-i Haldun’a yer verilmiştir.
İbn-i Haldun (1332-1406)
İbn-i Haldun’u basit bir Arap düşünürü ya da tarihçisi olarak görmek yanıltıcı bir başlangıca yol açabilir. Bu nedenle biraz daha gerilere giderek yaşadığı dönemi ve öncesini bilmek gerekir. Nitekim tarihe bakıldığında M.S. 711’de Arapların bugün İspanya olarak bilinen İber Yarımadasına Cebeli Tarık Körfezini geçerek geldikleri ve güneyde yaşayan Yahudi ve Hıristiyanlara İslamiyeti tanıtarak tarihte “Endülüs Uygarlığı” (756-1031) olarak geçen uygarlığı inşa ettikleri görülür. Ancak daha sonra İspanya Kraliçesi Kastilya’nın iktidara geldiği dönemde İslam egemenliğine son verilerek önce 1492 yılında Yahudiler (Seferadlar) daha sonra da Araplar ülkeden sürülürler (1610). Nitekim Yahudiler/ Sefaradlar daha sonra Osmanlı Devleti tarafından kabul edilmişler ve gemilerle İstanbul’a getirilmişlerdir. Bu nedenle halen Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan Museviler, geçmişteki cömert davranışı şükranla anmaktadırlar. Buna karşılık tekrar Afrika’ya dönen Müslümanlar çeşitli ülkelere dağılmışlardır. İşte Tunus’ta 1332 yılında doğan daha sonra İspanya’nın Sevile kentine gelerek burada uzun yıllar yaşayan İbn-i Haldun’u bu kültür zenginliği içinde değerlendirmek gerekmektedir. İbn-i Haldun hakkındaki bilgilere Batının Gumplowicz ve Oppenheimer aracılığıyla ulaştığı da belirtilmelidir. İbn-i Haldun Endülüs Uygarlığının son dönemlerinde daha 21 yaşında iken Arap Sultanı Abu Einan’ın güvenini kazanarak onun özel sekreteri olarak çalışırken, kendisini çekemeyenlerin iftiraları yüzün-
Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar
23
den aynı sultan tarafından iki yıl hapse mahkûm olur (1356-1358). Sultanın ölümünden sonra Vezir İbn-i Ömer, onu özgürlüğüne kavuşturarak görevine iade eder. Aslında onun yaşamının iki bölümü olduğu; birinde kamu bürokrasisinin hizmetkârı iken, diğerinde bilimsel çalışmalara kendini adamış bir kişilik olduğu söylenir. Ancak ilk dönemdeki devlet tecrübelerinin onun daha sonra geliştirdiği kuramlara katkısının olduğu inkâr edilemez. İspanya’dan ayrıldıktan sonra Mısır’ın Kahire kentinde 1402’de ölen İbn-i Haldun, evrimci ve determinist bir düşünürdür. En önemli eseri olan Mukaddime aslında çok kapsamlı bir sosyal bilimler ansiklopedisine benzetilebilir. Kolaylıkla anlaşılması mümkün olmayan eserinde uygarlıkların gelişimini ortaya koyar. Özellikle Ümran başlığı altında bugün hars/kültür denilen konu hakkında düşüncelerini ortaya koyar. Ona göre iki türlü Umran vardır: 1. Bedevi Umran: Bugünkü karşılığı köylülüktür. Kır ve göçebe kültürün özelliklerini taşır. 2. Hadari Umran: Yerleşiklik ve kentlilik anlamında kullanılmıştır. İbn-i Haldun’a göre medeniyet bedevilerde değil Hadarilerdedir ve Ümran’ın üç özelliği vardır: 1. Doğallık: İnsan doğası gereği tek başına yaşayamaz. İnsan topluluğu bu nedenle doğaldır. 2. Organiktir: İnsan topluluğunun belirli bir şekilde gelişmesi zorunludur. 3. İşlevseldir: Bireyler iyi yaptıkları işlerde uzmanlaşırlar. Sosyolojik açıdan önemi, özellikle kır ve kentler arasında farklılaşma üzerinde durmasıdır. Ona göre, göçebe-köy toplulukları yerleşik-kentlerden önce ortaya çıkar ve burada yaşayanlar henüz daha güvenilir ve sağlamdır. Bunun temel nedeni kırda ailenin daha istikrarlı olmasıdır. Buna bağlı olarak da sosyal dayanışma daha yüksektir. Ayrıca büyüklere özellikle de kadınlara çok fazla değer verilir ve saygı duyulur. Ancak bedeviler aynı zamanda inançsız, isyankâr ve şiddet yanlısıdırlar. Hadarilerin yaşadıkları yerler, yani kentler değişmeyi temsil eder; burada düşünceler derinleşebilir; bilgi artar ve düşünceler zenginleşir. Kent hayatı tüm bu kültürün gelişeceği en uygun ortamdır. İbn-i Haldun’un Ümran ile bağlantılı diğer kavramı Asabiye’dir. Ona göre Ümran tıpkı bir ağaca benzer. Ağacın gövdesi hadara/kentlilik;
24
Ünite 2
özsuyu ise asabiyedir. Asabiye demek, herkesin aslına/asabiyesine bağlı olması demektir. Diğer bir ifade ile soyundan geldiklerine bağlılık göstermek ve onlarla dayanışma içine girmektir. Psikologlar buna “ortak bilinç” de derler. Sosyolojik açıdan ise, dayanışma duygusu, sosyal bağlılık/tesanüt, yakın akraba bağı anlamına gelir. Asabiyenin özellikleri kabile, aşiret veya topluluk üyeleri arasında kuvvetli bir birlik, güçlü bir dayanışma, yardımlaşma, doğadan koruma bilinci ve inancının kuvvetli olmasıdır. Asabiye aynı zamanda davranış anlamına da gelir. Güçlü ortak düşünce güçlü davranış birliğine dayanır. Bedeviler arasında asabiye daha güçlüdür. Ancak bedeviler modernleşip yerleşikliğe geçtikçe soy asabiyesi güçsüzleşirler. Bu nedenle İbn-i Haldun’un görüşlerinde sadece ekonomik değil manevi bir motif, metafizik bir değerlendirme de söz konusudur Bu düşünceler daha sonra ekonomi yerine ahlakı önemseyen Emile Durkheim’da daha ayrıntılı olarak görülür. Aslında İbn-i Haldun iki tür asabiye sınıflandırır: 1. Nesep/soy Asabiyesi: Bedevilerde ve göçebelerde daha çok görülür. 2. Sebep Asabiyesi: Yerleşik toplumlarda daha yaygındır. İbn-i Haldun’a göre sebep asabiyesi, kişilerin hayatını anlamlandıran uğruna yaşamı feda etmeyi ya da çatışmayı göze aldırabilecek yüksek bir değer veya inançtır. Bu yüzden yerleşik toplumlarda sebep asabiyesi gelişir ve millet ortaya çıkar. Çünkü millet ideali olan insanlar büyük özverilerle oluşturdukları sebep asabiyesine bağlanırlar ve artık nesep/soy asabiyesine ihtiyaç duymazlar. Bundan sonraki çatışma ve mücadele milletler ve uygarlıklar arasında cereyan eder. Uygarlıklar arasında savaşlara işaret eden Huntington’ın da benzeri düşüncelere sahip olduğu söylenebilir. Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu’na göre, biyolojik determinizmi sosyal determinizm ile birleştirmeye çalışmıştır. Afrika’da çeşitli kabileleri dolaşarak yaptığı saha çalışmaları sonucunda toplumu canlı bir organizmaya benzetir. Buradan hareketle toplumların da doğup, büyüyüp, gelişeceğini ve sonlanacağını iddia eder. Ona göre doğum ve gelişme dönemleri göçebe kültürünün sonucudur. Buna karşı kent yaşamına olumsuz bakar ve giderek kentleşen uygarlıkların gerileyerek yok olduğu düşüncesine ulaşır. Nitekim bu görüşleri nedeniyle Hilmi Ziya Ülken tarafından ilerleme karşıtı olarak algılanmıştır. Çünkü onun ilgisini çeken Ümran aslında uygarlık demektir ve kentlerdeki yaşamı anlatır. Ancak onun görüşlerinin sadece bilimsel değil
kendisini mali açıdan destekleyen Olinde Rodriquez’e şunları söylemiştir: “Yaptığın büyük işlerin seni heyecanlandırması gerektiğini unutma. büyüyüp geliştiğinin yazıldığı ve dolayısıyla da İbn-i Haldun’un görüşlerinin özgün olmadığı iddia edilebilir. aynı doğa bilimlerinde olduğu gibi benzer temeller üzerinde inşa edilmesi gerektiğini savunmuştur. Bonhomme olarak değiştirmek zorunda kalmıştı. Bu bağlamda laik bir dini savunarak. Fransız Devrimi sırasında yaşayabilmek için adını M. St. Toplumbilimin. mühendis ve bilim insanları ile birlikte olabileceğini düşünmüştür.” Nitekim Amerikan Bağımsızlık Savaşı’na heyecan duyarak katılması ve subay olarak dövüşmesi böyle bir heyecan sonucu olsa gerektir. daha 13 yaşında iken dinsel dogmalara koşulsuz itaati reddetmiş ve genç yaşında bir yakınının etkisiyle Yorktown’a giderek Amerikan Bağımsızlık Savaşı’na katılmıştır. ayetinde toplumların da canlılar gibi doğup. Henri de Saint Simon (1760-1825) Ünlü Fransız düşünürü St. Ülkesine dönmeden önce de Pasifik ile Atlas Okyanusu’nu birbirine bağlayacak Panama Kanalı inşaat planı için Meksika Genel Valisini temsil etmiştir (1783). Ayrıca 19. Simon şanssız ve yoksul olmasına karşılık yüksek soylu bir memurdu. Ünlü tarihçi Arnold Toynbee’nin “Dünyaya onun gibi bir tarihçi bir daha gelmedi. St. Çünkü St. geleneksel din adamlarını eleştirmiş. Simon toplumun yeniden organizasyonunun ancak felsefeci. Comte’u büyük ölçüde etkilemiştir. yy boyunca . Fransız Devrimi sırasında 11 ay hapishanede kalmış ve burada insanlığın bilimsel ve sosyal reformu hakkındaki düşüncelerini formüle etmiştir. Her zaman coşkulu bir insan olarak ölüm yatağında iken. Ancak onun hem Marks’ın değişme ve çatışma konusundaki düşüncelerine sahip olduğu hem de Durkheim’ın ortak bilinç ve dayanışma kavramlarının benzerlerini çok daha önce kullandığı açıktır. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 25 aynı zamanda İslami olduğu. St.” sözlerinin yanı sıra. Simon arkadaşı olan A. Simon. sosyoloji dışında iktisat tarihinin de kurucusu olarak kabul edildiğini hatırlamakta yarar vardır. Buna rağmen tepeden inmeci jakoben devrimciler Onu geçmişine dayanarak hapse atmışlardı. Simon’un düşünceleri sosyal bilimlerde önemli yankılar yaratmıştır. Kuran’ın Araf suresi 34. din adamları ile bilim insanı eğitimcilerin yer değiştirmesini önermiştir. Ancak aristokrasiye karşı olan devrimcilerin yardımı ile hapishaneden kaçmayı başarmış ve tekrar eski ismini almıştı. Aynı şekilde Fransız Devrimi de kendisine yapılanlara rağmen onun desteğini kazanmıştır.
” demiştir. F. zihinlerdeki karmaşıklığı gidererek düzen kurmada anahtar olarak görmekteydi. Simon 19. sosyalizmin. Bu toplum herkesin yararlı işler yapabileceği bir atölye olacaktı. Simon tüm bu yönleriyle önemli bir miras bırakmıştır. St. sosyal gelişme ve farklılaşma konularında yazmakla Comte ve Spencer’e iyi bir başlangıç yapma imkânı sağlamıştır. hep onun düşüncelerinden esinlendiği iddiaları bulunmaktadır. Marks ve F.26 Ünite 2 tüm Avrupa’da etkili olmuştur denilebilir. Simon’dur demek yanlış olmayacaktır. Fransız Devrimi ve Napolyon Savaşlarından sonra kurulabilirdi. Durkheim’a göre. toplum hakkında çalışmayı içeren biçimde bilime dayalı olarak bilginin yeniden kurulmasını. Comte. Simon aslında kendi kendini eğitmiş bir düşünür olsa da sosyolojinin. “Daha sonraki sosyalizm ile ilgili tüm düşünceleri St. Simon “sanayileşme” kavramını ortaya atarak. Oysa St. birkaç eserinde ortak yazarı olan A. altı ciltlik Pozitif Felsefe Dersleri adlı eserin sahibi olarak sosyolojinin babası olarak anılmıştır. Tarihe dayalı analizler yaparak. Simon’da bulmak mümkündür. Gençliğinde Aydınlanmacı filozoflardan etkilenmiştir. arkadaşı. Simon’un sosyolojinin en önde gelen düşünürü olmasına rağmen. yüzyıl düşüncesinin tohumlarını atmıştır. St. 17 Ekim 1760’ta Paris’te yoksul. Taraftarları arasında ünlü matematikçi Lagrange ve imparator III. onun çırağı. O. Artık eskimiş olan monarşinin. fakat soylu bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Oysa düşünce anlamında sosyoloji fikrine ilk ve en büyük ilham kaynağı olan kişi St. Ancak böylelikle sosyal istikrar. Özellikle d’Alambert gibi ansiklopedistlerin etkisiyle antikçağ düşüncesinden beslenerek dinsel ve siyasal kurumların modasının geçtiği düşüncesine ulaşmıştır. St. daha sonra ünlenen seçkinci filozoflara örneğin Gaetano Mosca ve Vilfredo Pareto’nun yolunu açmıştır. gelecekteki toplumun bilime ve sanayiye dayanacağını öngörmüştü. Seçkinlerin toplumsal gelişmelere ayak uydurmaları gerektiğini inceleyerek. Tarihte sınıfların rolü hakkında yazarak. aristokrasinin ve papazların önceki dönemlerde önemli işlevler görmelerine rağmen artık sadece kendi imtiyazları için mücadele ettiklerini ve gelecek için yararsız veya fuzuli olduklarını düşünmüştür. K. Napolyon bulunmaktadır. St. sosyal organizasyonlarda teknokratik yaklaşımın ve birleşik bir Avrupa kurulması fikrinin. Engels. Modernitenin kapsamlı analizini yapan St. Simon. Engels’in Komünist Manifesto'yu yayımlamalarından 23 yıl önce ölmüştü. refahın yaratılmasında emekçiler ve onları sömürenler üzerine düşüncelerini ifade .
Bu haklar. Ayrıca giderek sosyal problemlere duyarsızlığı yüzünden liberalizme daha fazla kuşku ile bakmıştır. Onun temsil ettiği sosyalizme Etikçi/Ethical Sosyalizm denilmekte ve aynı zamanda Ütopyacı olarak da anılmaktadır. Simon’un büyük düşünce mirası fazlaca sistematik olmaması yüzünden bazı kayıplara uğradığı gibi. kendi işini seçmek. Halkın sosyal refahının sağlanmasında devlete anahtar rolü yüklemiştir. Doğuştan veya sermaye ile yüksek sınıflardan gelen kişiler daha iyi koşullarda yaşarken. yy sonlarında başlı başına bir sosyal mesele haline gelmiştir. “her zaman öğrenen ve bir şey bilmeyen” demek cesaretini gös- . Simon ayrıca refah devleti çözüm önerisini geliştirmiştir. vasıfsız veya vasıflı olarak çalışanın kendisine ait olmalıdır. Diğer bir ifade ile elde edilen kâr. Marks’ın daha keskin ve ayrıntılı bir doktrin oluşturmasına katkıda bulunmuştur. Bu görüş daha sonra 19. O. Şehirler ve onların banliyöleri. Hatta daha da ileri giderek. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 27 ederek sınıf mücadelesi konusunda K. Herkesin yeteneklerine ve ihtiyaçlarına göre iş bulmasını istemiştir. Bu hareket. Kuram ve uygulamada temel sosyal değerlerin özellikle de dinsel olanların üzerinde durarak bunların toplum açısından sonuçlarını incelemiştir. işletmelerin yerel toplulukta yeni hâkim kuruluşlar haline dönüştüğü döneme rastlar. Avrupalı ulusların parlamenter cumhuriyetlere dönüşeceğini de öngörmüştür. Simon sosyalizmin temel şahsiyetidir. Etik ya da Ütopyacı Sosyalizme göre. emeğinin meyvelerini görmektir. St. istikrarlı ve istikrarsız yapılar arasındaki farklara işareddederek. çalışmak. sosyolojik işlevselcilik ve değişken sosyal yapılar düşüncesinin ilk habercisi olmuştur. Ev ve işyeri artık birbirinden ayrılmaktadır. Bu konu daha sonra Durkheim sosyolojisinin en önemli katkısı olarak değerlendirilmiştir. Etikçi Sosyalizm herkesin yeni oluşan kentlerdeki toplumda nezih bir yaşam standardı ve insan ilişkilerine sahip olma hakkı olduğunu savunmaktaydı. Engels’e göre St. Bir gün gelip Avrupa Parlamentosu kurulacağı fikrine inanmıştır. sanayi kentlerindeki çoğunluk ancak asgari geçim standartlarını çok daha fazla çalışarak koruyabilmektedir. politik haklarından çok doğal haklar insanları mutlu etmektedir. O politik yöntem olarak her zaman şiddete karşı olmuştur. Bu görüş Avrupa’da modernizasyon hareketlerinin başladığı zamana denk düşer. önceden kırsal kesimde yaşayanların yeni yerleşim bölgeleri haline gelmektedir. St. bazı biyografi yazarları onun için. Toplumların kooperatif modelinin oluşmasını savunduğu için ütopyacı denildiği belirtilmelidir.
bilginin amacını. Buna karşılık fizik. deneyimlenen/yaşanan olguların betimlenmesine dayandıran felsefi düşünce sistemi” olarak basitçe tanımlayabileceğimiz Pozitivizmin kurucusudur. sosyolojinin diğer tüm bilimleri bir araya getireceğine inanmıştır. bunlar onun önce felsefeye daha sonra sosyolojiye katkılarını gölgeleyememiştir. Charles Fourier ve Louis Blanc Fransa’da. sosyolojiyi yeni bir bilim olarak ortaya koyduğunda. “Var olup olmadığını sorgulamaksızın. onun doğal bilimlere benzer bir sosyal bilim kurma düşüncesini beslemiştir denilebilir. Ayrıca nesnel bir değerlendirme yapmak gerekirse. Robert Owen İngiltere’de. Auguste Comte (1798-1859) Fransa’da küçük bir yerleşim olan Montpellier şehrinde muhafazakâr bir memur ailesinde doğmuştur. ayrıca farklı ampirik konu alanlarının birbirinden ayırt edilmesine olanak sağlayan yöntemlerin tarihsel olarak ortaya çıkışını anlamamıza olanak sağlar. Simon’a dayandığını bilmek gerekmektedir. Ona göre pozitif bilimler arasında basitten karmaşığa doğru bir düzen vardır. Annesinin ve eşinin koyu birer Katolik olarak dindarlığının daha sonraki yaşamında önemli etkileri olmuştur. bugünkü çalışma yaşamının demokratikleşmesi ve çalışma yaşamında kalite fikirlerinin çok eskilere giderek Etikçi sosyalistlere ve dolayısıyla St. her zaman bilimlerin kendinden önce gelen bilimlere dayanması gerektiğine. A. Ancak K. doğal olarak Ütopyacı Sosyalizm ideolojisini formüle etmede o yalnız değildi. Fransız Devrimi ve Aydınlanma Düşüncesine tepki olarak geliştirdiği düşünceleriyle tanınan sosyolojinin isim babası Fransız sosyologudur. O.28 Ünite 2 terebilmiştir. belirli hiyerarşi içinde bilimsel yöntemlerin kullanılmasının. Wilhelm Weitling Almanya’da sosyalizme katkıda bulunan öncü sosyalistlerdi. aynı zamanda doğa bilimleriyle ilgilendiğinden sosyolojinin de doğa bilimlerine benzemesine çalışır. zaman içinde görüşlerinde ortaya çıkan değişmeler onun bilimsellikten uzaklaşması yönünde olmuşsa da. Pierre Joseph Proudhon. Bu düzen. Comte. Comte. O. matematik ve astronomi ile de ilgilenen bir kişi olması. A. Tüm bilimler içinde en son ortaya çıkan ve en karmaşık olan sosyolojidir. Aslında. dolayısıyla . bilimler arasında birlik sağlar ve bilimlerin gelişim sırasını gösterir. Marks’a ait olduğu sanılan birçok düşüncenin aslında onlara ait olduğunu. O. anarşi başta olmak üzere tüm sosyal problemleri çözeceğine. doğa bilimlerinde kullanılan gözlem ve deney gibi tekniklerin sosyolojide de kullanılabileceğini savunur.
Son olarak en büyük eleştiri Üç Hal Yasası ile ilgili olarak yapılmıştır. Soyut cisimlerle ilgilenme anlamında kullanılmaktadır. Metafizik hal/dönem: Soyut hal de denilmektedir. Sosyal Dinamik ise. Pozitif hal/dönem: Değişkenler arasında gözlenebilen ilişkilere dayanır. sosyal değişme demektir ve en iyi ifadesini Üç Hal Yasasında bulur. O. Pozitif felsefe ile insanlığın içinde bulunduğu kaotik durumun sonlanacağını ve dolayısıyla ilerleyeceğini savunmuştur. Ayrıca. Tüm insan düşüncesinin. Pozitivizmin önceki bilimsellik iddiaları yerini daha çok dine bırakmıştır. daha sonraki yıllarında da mistisizme sapmakla eleştirilmiştir. Ona göre. bencil duyguların ele geçirdiği doğal durumdan. Comte’u doğrulamamaktadır. bireyler üzerinde önce ahlaki daha sonra hukuki baskı kurmaya çalıştığı için. Onun düşüncelerini “sosyal dinamik” ve “sosyal statik” olarak iki bölüm halinde incelemek mümkündür. En azından günümüz modern toplumunda da teolojik ve metafizik açıklamalara başvurulması A. Teolojik döneme hayali dönem de denilmektedir. Hatta bu çabalarını “Sosyalatri” adlı bir insanlık dini geliştirmeye kadar vardırmıştır. Nitekim mezar taşında da onu en iyi simgeleyen bu iki kelime yazmaktadır. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 29 hem düzen (order) hem de gelişme/ilerleme (progress) fikirlerine birlikte inanmıştır. Teolojik hal/dönem: Bu dönem de kendi içinde doğacılık (animizm). bilimsel düşünce tarafından ahenkli bir hale dönüştürüldüğünde. İlerlemeye olumlu bakan bir filozoftur. Nitekim günümüzde bazı insanlar teolojik açıklamalara inanırken bazıları da bilimsel olanları kabul etmektedirler. dinsel ayin ve törenler. tek ve çok tanrıcılık olarak üçe ayrılmaktadır. Comte sosyolojinin aracılığıyla. Ancak evrimci düşüncelerle tarihi ilerleme olarak olumlu görmesi önemini korumaktadır. Bu düşünceleri adeta “Yerçekimi Yasası”nı değiştirmekle bir tutulmuş ve imkânsız bulunarak eleştirilmiştir. c. Sosyal Statik. düzenli ve istikrarlı sosyal ilişkiler ve toplumsal yapıdır. Bunlar: a. Kesin ve yasalara bağlı bilgi demektir. b. Onun iddiasının aksine insanların bu dönemlerden zorunlu olarak ve birbirini izleyerek geçmedikleri bilinen bir gerçektir. A. bireysel veya tarihsel kültürel olsun üç adımlı yasayı izlediğini savunur. sosyal duygulara geçilmesini veya yükselmeyi kendisine problem edinmiştir. Ayrıca altı ciltlik Pozitif . insanlığın uygarlık düzeyinin gelişeceğine inanmıştır. duygular da eğitilecektir. Bilimsel dönem de denilir.
Ö. Refahın üretildiği ve dağıtıldığı düzenleme “altyapıyı” (infra structure) oluşturur ve diğer soysal kültürel düzenlemeleri belirler. altbölümüne geldikten sonra “sosyal fizik” adını sosyolojiye çevirerek sosyolojinin isim babası olmuştur. yy) dayanır. siyaset. 5.) ve “üretim biçimi” (kapitalist. Çünkü üç aşamalı tez-antitez ve sentez şeklindeki ilerlemede Hegel tez olarak manevi bir varlık olan Geist’i (tanrıyı) görürken. Kısaca Hegel ve Marks’ın düşüncelerinin orijinalliği sadece tezin ne olacağı konusundadır. sosyolojisine “Tarihsel Maddecilik” (Historical Materialism) denilir. Bu da başlı başına önemli bir katkı olarak değerlendirilmelidir. bireysel düzeyde analiz edildiğini unutmamak gerekir. kaynaklara sahip olanlarla olmayanlara karşı sınıf mücadelesinin tarihidir. insanlık tarihinin sınıf çatışmasına dayandığını ve sınırlı sayıda güçlünün (burjuvazi) üretim araçlarına sahip olduğunu ve çoğunluğu oluşturan işçileri (proletarya) sömürdüğünü görmüştür. Marks tez olarak temele ekonomiyi koymuştur. “üretim ilişkileri” (işçi-işveren vb. Karl Marks (1818-1883) Karl Marks. O. Avrupa’yı dönüştüren Sanayi Devrimi'ni gözleyerek kuramını geliştirmiştir. “Aynı ırmakta iki kez yıkanılmaz. Marks’ın Felsefesi “Diyalektik Materyalizm” (Dialectical Materialism) olarak anılırken. Aile. din. Daha sonra Alman filozofu Johann Fichte (1762-1814) tez-antitez-sentez formülünü ortaya atmıştır. ekonomi. Bu acımasız çalışma koşullarını anlayabilmek için tarihsel olarak toplumları incelemeye başladığında ise. sosyalist v. Marks tüm üretim biçimleri gibi kapitalizmin de diyalektik olarak kendini ortadan kaldıracak potansiyele (işçi sınıfı) sahip olduğunu ve tarihin sınıf mücadelesine dayandığını savunur. O.b) olarak her toplumun ekonomik sistemi.” diyerek değişimin her yerde olduğuna ilk işaret edendir. hukuk ve hatta sanatsal beğenilerin tümü üstyapıyı (super structure) oluşturur .30 Ünite 2 Felsefe Dersleri'nin 47. Hegel’in baş aşağı durduğunu iddia ettiği diyalektik anlayışını yerine oturtmuştur. Marks’ın iddiasına göre. Her iki grubun da hacmi ve nasıl üye olunduğu içinde bulundukları toplumun ekonomik sistemiyle olan bireysel ilişkileri tarafından belirlenir. o toplum için en önemli ve tek olgudur. Aslında diyalektik düşüncenin temeli ilkçağ filozofu Heraklit’e (İ. Kırdan göçen tarım işçilerinin kentlerde karın tokluğuna çalıştırıldığını ve ortalama ömürlerinin 30 yaş olduğuna tanık olmuştur. Bu yüzden güç ilişkilerinin sınıfsal değil. Ona göre insanlık sosyal tarihi.
hem evrimci hem de ekonomik determinizmi savunan bir düşünürdür. üretim aracına sahip olanlar ve olmayanlar arasındadır. özel mülkiyete sahip olan yönetici sınıf tarafından el konur. makine/teknoloji (machine) ve para (money) üç belirleyicidir. Bu bireysel duruşların da üretim biçimine göre düzenlenmesi demektir. Üretim aracına sahip olmayanlar ise. ekonomik yatırımlarından elde ettiği kârı en fazlaya çıkarmak. sözle ifade edilmese de. Böylelikle insanlar yaşamak için tarihsel mücadeleye hazırlanmış olurlar. Çünkü üretim aracına sahip olanlar. öznel bir farkındalık olan sınıf için mücadeleye dönüşür. sum. çalışanların hakkı olan refah payına. emeğini satarak geçinenlerdir. örneğin önce “ilkel-komünal”. Sonuçta kendini diğerleriyle aynı sınıftan görenlerin ortak çıkarlarını arttırmak için örgütlenmeleriyle sınıf bilinci gelişir. belirli bir toplumda tüm önemli pozisyonlar ve sosyal etkileşimlerin üretim biçimi tarafından belirlenmesi görüşüdür. Ona göre emek (man). İngilizce karşılıkları M harfi ile başladığı için bunlara “3M” der. burjuvazinin sahip olduğu ekonomik. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 31 ve ekonomik altyapının üstyapı üzerindeki etkilerini yansıtırlar. Marks için temel ayrım. üretim biçimini dolayısıyla politik. “feodal”. açlık. Marks’a göre. onlar her şeyin temelidir ve altyapıyı oluştururlar. Mevcut ekonomik sistemde ya da üretim biçiminde. Geniş anlamda bunların nihai rolü. kapitalist toplumun ücretli köleleri olan işçilerin yoksullukları artar. proletarya da emeğinin karşılığını en fazla almak isteyecektir. Evrimciliği toplumların belirli aşamalardan geçeceği. ona çok daha geniş bir grup olan emekçiler üzerinde çok büyük güç ve avantajlar sağlar. Ekonomik determinizm ise. Marks. “kapitalist” ve “sosyalist” toplum aşamalarının birbirini izleyeceği ve sonuçta sınıfsız topluma ulaşılacağını savunmasından kaynaklanır. İşte bu noktada nesnel bir gerçeklik olan sınıf. kötü barınma koşullarının . Bu. yasal ve diğer tüm üstyapıyı kontrol ederler. Aslında bu algılar. game) söz konusudur. toplumun temel parametresi olan üretim biçimini korumak ve desteklemektir. sınırlı arz içinde sonucu sıfır olan bir oyun (zero. gerçek sınıfların gelişmesinde kritik rol oynarlar. hastalık. Yüksek kârlar ve güç farklılıkları sonucunda. Marks’a göre. Bu da aslında bir grubun kârı diğer grubun zararından başka bir şey değildir. siyasal yasal kaynaklar. Sonuç olarak yoksulluk. modern toplumda amaçları ve çıkarları açısından her iki sınıf (özel mülkiyete sahip güçlü burjuvazi ve güçsüz proletarya) doğalarından dolayı uyuşmaz ve birbirine zıttır. Üretim aracına sahip olarak burjuvazi. Her grubun kendisini nesnel olarak görmesini sağlayan sınıf algısı vardır.
özel mülkiyet temelli ekonomik sistemden kaynaklanan sosyal problemlerdir. Sınıflar ortadan kalkmadığı gibi. işçiler en fazla sömürülen olmaktan çıkmıştır. bir tarım toplumu olarak yeterli işçisi olmayan Sovyetlerde devrimin olması da ekonomi kadar. Ayrıca kendinden sonraki gelişmeler onun iddialarını doğrulamamıştır. Sorunlar ancak özel mülkiyetin yerini ortak mülkiyet aldığında. Marks’ın katı ekonomik determinist anlayışı çok eleştirilmiştir. Marks’a göre. Bu gelişmeler ve ortaya çıkan yeni koşullar. toplumların onun önerdiği zorunlu aşamalardan geçmesini de engellemiştir. Ayrıca sanayinin en gelişmiş olduğu İngiltere yerine. yeni orta sınıflar ortaya çıkmış. modern toplumda karşılaştığımız sorunlardan sorumlu olan ekonomik sistem değişmeden sorunlar çözülemez. bir üstyapı kurumu olan siyasetin de toplumsal değişmede önemli olduğunu göstermiştir. Emperyalizm sayesinde sanayi toplumları dış talanı arttırarak kendi işçilerine bazı iyileşmeler sağlayabilmiştir.32 Ünite 2 tümü. diğer ifade ile kapitalizmin yerini sosyalizm aldığında çözümlenebilir. .
K. Engels’in Komünist Manifesto'yu yayımlamalarından 23 yıl önce ölmüştü. düzenli ve istikrarlı sosyal ilişkiler ve toplumsal yapıdır. Özellikle Ümran başlığı altında bugün hars/kültür denilen konu hakkında düşüncelerini yazar. Toplumbilimin aynı doğa bilimlerinde olduğu gibi benzer temeller üzerinde inşa edilmesi gerektiğini savunmuştur. tarihsel veya kültürel olsun üç adımlı yasayı izlediğini savunur. Comte’u büyük ölçüde etkilemiştir. Bu nedenle biraz daha gerilere giderek onun yaşadığı dönemi ve öncesini bilmek gerekir. F. Simon ve Karl Max kısaca incelenmiştir. “Daha sonraki sosyalizm ile ilgili tüm düşünceleri St. K. Buradan hareketle toplumların da doğup. St. O bu eserinde uygarlıkların gelişimini ortaya koyar. Evrimciliği toplumların belirli aşamalardan geçeceği. Ancak İbn-i Haldun'un kültür. Ayrıca 19. Bunları şöyle sıralayabiliriz: Teolojik hal/dönem. Simon’da bulmak mümkündür. St. . sosyal değişme demektir ve en iyi ifadesini Üç Hal Yasasında bulur. Ona göre iki türlü Ümran vardır. gelişeceğini ve sonlanacağını iddia eder. O. A. En önemli eseri olan Mukaddime aslında çok kapsamlı bir sosyal bilimler ansiklopedisine benzetilebilir. sanat ve bilimin ancak kentlerde gelişeceğini ifade ettiği de unutulmamalıdır.yy boyunca tüm Avrupa’da etkili olmuştur. Simon 19. Afrika’da çeşitli kabileleri dolaşarak yaptığı saha çalışmaları sonucunda toplumu canlı bir organizmaya benzetir. St. Pozitif hal/dönem. Onun düşüncelerini “sosyal dinamik” ve “sosyal statik” olarak iki bölüm halinde incelemek mümkündür. Marks hem evrimci hem de ekonomik determinizmi savunan bir düşünürdür. Oysa St. örneğin önce “ilkel-komünal”. Sosyal Dinamik ise. doğa bilimlerinde kullanılan gözlem ve deney gibi tekniklerin sosyolojide de kullanılabileceğini savunur. Determinizmi sosyal determinizm ile birleştirmeye çalışmıştır. evrimci ve determinist bir düşünürdür. Tüm insan düşüncesinin. Sosyal Statik. İbn-i Haldun’u basit bir Arap düşünürü ya da tarihçisi olarak görmek yanıltıcı bir başlangıca yol açabilir. Metafizik hal/dönem. St. Buna karşı kent yaşamına olumsuz bakar ve giderek kentleşen uygarlıkların gerileyerek yok olduğu düşüncesine ulaşır. Comte. İbn-i Haldun. bireysel. büyüyüp. Ona göre doğum ve gelişme dönemleri göçebe kültürünün sonucudur.Engels. Simon. yy düşüncesinin tohumlarını atmıştır. Simon arkadaşı olan A. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 33 Özet Bu bölümde Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar olarak İbn-i Haldun. August Comte. Simon’un düşünceleri sosyal bilimlerde önemli yankılar yaratmıştır.” demiştir. Marks ve F. aynı zamanda doğa bilimleriyle ilgilendiğinden sosyolojinin de doğa bilimlerine benzemesine çalışır.
Ekonomik determinizm ise. “kapitalist” ve “sosyalist” toplum aşamalarının birbirini izleyeceği ve sonuçta sınıfsız topluma ulaşılacağını savunmasından kaynaklanır. belirli bir toplumda tüm önemli pozisyonlar ve sosyal etkileşimlerin üretim biçimi tarafından belirlenmesi görüşüdür.34 Ünite 2 “feodal”. .
St. Bireycilik e. Ütopyacı sosyalist d. Hepsi e. Aşağıdakilerden hangisi sosyolojinin öncü düşünürlerinin ortak yönü arasında sayılmaz? a. Pozitif Felsefe Dersleri d. Değişmeden yana olmak c. Ütopyacı kapitalist c. Hiçbiri . Simon nasıl nitelendirilmektedir? a. Ütopyacı realist b. Hiçbiri 3. K. Hegel c. Marks kimin düşüncesinden etkiler taşır? a. A. Hepsi e.Toynbee d. Fichte d. K. Comte’un evrimci düşüncesini en iyi yansıtan kavram hangisidir? a. E. A. Hiçbiri 5. Toplumculuk b. İbn-i Haldun b. Sosyoloji Dersleri e. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 35 De¤er len dir me Sorular› 1 İbn-i Haldun’un görüşlerinden kimlerin etkilendiği söylenebilir? a. Üç Hal Yasası c. İki Hal Yasası b. Marks b. Durkheim c. Determinizm d. Hiçbiri 2. Hepsi 4. Hepsi e.
Durkheim b. Asabiye c. C. Locke . Weber d. J. İbn-i Haldun tarafından devletlerin ömrü üzerine geliştirilen sosyal determinizm. Dil e. İbn-i Haldun’un sosyolojik düşüncesinde bedevilikten (göçebelik) medeniliğe (yerleşiklik) geçişi sağlayan motor güç nedir? a. Din d. M. Umran b. K. Marks c.36 Ünite 2 6. daha sonra hangi filozof tarafından biyolojik determinizme çevrilerek hayat bulmuştur? a. E. Irk 7. Darvin e.
8. 7. 5. Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler Sosyolojinin Öncüleri SOSYOLOJİ 3 Sosyolojinin Kurucuları 4. Türkiye’de Sosyoloji . 9. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri Araştırma Süreci Sivil Toplum Küreselleşme 10. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar Yöntembilimsel Yaklaşımlar. 2. 6.1.
Weber’in görüşleri incelenecektir. Weber Ünite Hakk›nda • Sosyolojinin temel önermelerinin neler olduğu gösterilecektir. • Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlarnın kimler olduğu belirlenecektir. • E. • M. . Durkheim’ın görüşleri incelenecektir. Durkheim • M.38 Ünite 3 Ünitede Ele Al›nan Konular • Sosyolojinin Temel Önermeleri • Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar • E.
Bu durum • Durkheim’ın özgün bir düşünür olmasını nasıl etkiler? Tartışınız. Üniteyi Çal›ş›rken • Toplumsal olgular nelerdir ve bize nasıl baskı yaparlar? Örneklerle gösteriniz. • Durkheim’in temel eserleri arasındaki bağı gösteriniz. • M. • Durkheim’ın ortak bilinç kavramının daha önce kimde görüldüğünü hatırlayınız. • Weber’in otorite ve bürokrasi sınıflamaları arasında nasıl bir ilişki bulunduğunu gösteriniz. Durkheim’ın görüşlerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. . • Durkheim ve Weber’in ortak özelliklerini karşılaştırınız.Weber’in görüşlerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. • Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlarnın kimler olduğunu öğreneceksiniz. Sosyolojinin Kurucuları 39 Ö¤renme Hedefleri • Sosyolojinin temel önermelerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. • E. • Durkheim ve Marks yanılırken Weber’in doğrulandığı iddiasının kaynağını araştırınız. Diğer bir ifade ile “Sosyolojik • Metodun Kuralları” ve “İntihar” arasındaki ilişkiyi tartışınız.
Sosyolojinin bağımsız bir disiplin olmasında bu görüş önemli katkı sağlamıştır. diğer bir ifade ile kültürü vardır. Durkheim ve M. Marks. Durkheim’a göre sosyal olgular bizim dışımızdadır ve bize baskı yaparlar. ancak uzun zaman içinde toplum içindeki alt gruplar içinde hiyerarşik otorite . Bu bölümde önce bu düşünürler tarafından öne sürülen üç kurucu temel önerme hakkında bilgi verilecek daha sonra -K. Weber ve Pareto’yu kurucu olarak görürler. Sosyal olgular ancak diğer sosyal olgularla açıklanabilir ve biyoloji veya psikolojiye indirgenemez. tarihi. Weber hakkında kısa bilgi verilecektir. aksine sürekli çatışma/mücadele içindedirler. Bugüne kadar kuşkusuz daha birçok düşünür tarafından çok sayıda önerme üretilmişse. Daha sonra sosyolojide ortaya çıkan çatışmacı yaklaşım bu görüşten beslenmiştir. sosyolojinin bağımsız bir disiplin olarak kabul edilmesinde önemli rol oynar. Önerme 1 “Toplumda açıklanabilir. Daha önce de sözü edildiği gibi.” İşte K. rasyonel yapılar olarak sosyal gruplar vardır. Marks Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar arasında sayılarak daha önce tanıtıldığından. de zaman içinde bunlar unutularak gitmiştir. Durkheim ve Weber’in sosyolojinin bağımsız bir disiplin olarak kabul edilmesi ve tanınmasında en önemli katkılarda bulunduğunu iddia ederler. Durkheim’ın bu önermesi. Onun temel ilkesi. Wallerstein gibi bazıları ise. K. onu diğer alanlardan ayıran özellikleri. sosyal olguları nesnel gerçeklikler olarak incelemektir. Sosyolojinin Temel Önermeleri Her alanın geçmişi. bir alanın bağımsız bir disiplin olarak kabul edilmesi için bazı zihinsel çabaların bulunması ve bunların yaygın olarak kabul edilerek bir kültüre dönüşmesi beklenir.1948).E.40 Ünite 3 Sosyolojinin Kurucuları Sosyolojinin bir disiplin olarak kurucularının kim olduğu konusunda farklı görüşler bulunduğu söylenebilir. “Tüm toplumlarda var olan sosyal tarih sınıf çatışması tarihidir” (Marks ve Engels. Marks’a göre. Bazıları Durkheim.” E. Önerme 3 “Bir ölçüde gruplar/devletler çatışma içinde olabilirler. Önerme 2 “Ancak bu gruplar uyum (ahenk) içinde değildir.
Daha sonra bu görüş sosyal bilimleri doğa bilimlerine indirgeme (reductionism) olarak eleştirilir. Durkheim’in burada göstermek istediği. Alturistik/Elcil İntihar: Sosyal bağların çok sıkı olduğu toplumlarda daha çok görülür. her toplumsal olayın diğer bir sosyal olay ile açıklanması yönündeki yöntem ilkesidir. toplumun sürdürülebilirliği açısından meşrudur. Egoist İntihar: Bireysel nedenlerden kaynaklanan intihardır. Sosyal olayların nasıl açıklanacağını anlatır. eğitim. normal ve patolojik arasında ayrım yapar. Japon pilotların kamikaze/ intihar dalışları veya toplum için kendini feda eden eylemciler gibi. Durkheim Avrupa’da ilk sosyoloji bölümünü Bordo Üniversitesi’nde 1895 yılında kurar. Örneğin intiharın bireysel bir olay olmadığını Katoliklerde Protestanlara göre daha fazla intihar olmasıyla göstermeye çalışır. 3. Aynı şekilde toplumdaki iş bölümünü de açıklamaya çalışır.” Bu M. Daha sonra yazdığı yöntem ilkelerini uygulayarak İntihar adlı monografik çalışmasını yayımlar (1897). sosyolojinin isim babası A. Geleneksel topluluklarda görülür. evlenme/boşanma ya da çocuk sahibi olup olmama gibi koşullar açısında karşılaştırır. Daha sonra en önemli yapıtı Sosyolojik Metodun Kuralları adlı eserini yazar (1898). Anomi kuralsızlık demektir. çatışmaya rağmen düzenin varlığını açıklayan ve dolayısıyla sosyolojinin bir disiplin olarak kabulüne katkıda bulunan temel önermedir. Bu eserde sosyal olguları tanımlar. Bu çalışmasında sosyolojinin biyoloji ve psikolojiye indirgenemeyeceğini göstermek için intihar istatistiklerini. rasyonel ve olaylar arasında nedensellik ilişkisi (causality) arayan bir sosyal bilim anlayışı oluşturur. mezhepler. Anomik İntihar: Toplumda dayanışmanın çözülmesine bağlı olarak her yıl belirli sayıda insanın intihar etmesidir. Aslında Durkheim üç tür intihar arasında ayrım yapmıştır: 1. Mekanik dayanışma: Birbirine benzeyen insanların dayanışmasıdır. Comte gibi doğa bilimleriyle devamlılık içinde nesnel. Ona göre toplumların evrimine bakıldığında iki tür dayanışma olduğu anlaşılır: 1.Weber’e ait olan önerme. Emile Durkheim (1858-1917) Modern akademik bir bilim olarak sosyoloji Durkheim’in çalışmalarıyla başlamıştır. Durkheim. 2. . yaş. Sosyolojinin Kurucuları 41 içinde yapılanma. Ancak sosyolojinin yöntem ve ilkelerini yeniden tanımlarken A. Comte’un düşüncelerinin büyük bir kısmını onaylamaz.
Ancak bu bireysel bilinçlerin basit bir toplamı veya sonucu ortaya çıkmaz. Bu artık bizim dışımızda ve bize baskı yapan gerçeklik. neyin normal neyin hastalıklı olduğunu belirleyen. bizi diğer gruplardan ayıracak bir bilince ulaşınca ortaya toplum çıkar. Toplum ortalamasında görülen olaylar normal iken sapanlar patolojiktir. Kırın aksine kentlerde nüfus artmakta ve herkes farklı alanlarda uzmanlaşmaktadır. yani toplumda kuralların çözülmesi hali. Durkheim’in yöntem ilkeleri diğer sosyal bilimler üzerinde de. yazı. sosyal olguları doğa bilimleri gibi inceleyen pozitivist görüşü A. daha sonra bize baskı yapar ve bizi kurallarına uymaya zorlar. Artık insanlar ekmeklerini yaptırmak için fırıncılara. Bu. nesnel olarak incelenebilir. Durkheim nedensel açıklamalarını işbölümü konusunda da yapar. Ancak onun. Ona göre ortak bilinç. bu durum sosyal reformlar yapılarak ortadan kaldırılmalıdır. “bir toplumun bireylerinin taşıdığı ortak inanç ve duygular bütünüdür”. Buradan da Durkheim’in işlevselci görüşlerine gelmek mümkündür. para vermeden malı alamazsınız. başta siyaset bilimi ve pazarlama olmak üzere oldukça etkili olmuştur.42 Ünite 3 2. Öte yandan Durkheim’in çok eleştirilen “ortak bilinç” (collective counces) fikrinin de özgün olmadığı ve öncü filozoflardan İbn-i Haldun’a ve onun “asabiye” kavramına kadar uzandığı belirtilmelidir. giysilerini diktirmek için terzilere ihtiyaç duyar hale gelirler. kurumların ortaya çıkışını ve işlevlerini inceleyen bilimdir. İşbölümü ve organik dayanışmanın toplumun ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik olarak ortaya çıktığını savunduğu için görüşlerinin işlevselci olduğu söylenir. Örneğin dil. sosyoloji yönteminin kurallarını ortaya koymuş olması özgün yanıdır. Anomi. Uzun tarihsel ortak yaşam sonucunda ortaya çıkan inançlar ve değerler. insanlar tarafından oluşturulan gerçeklik. Dilini bilmeden anlaşamaz. Durkheim toplumda normal ve hastalıklı/patolojik ayrımı yapar. Birey ve devlet arasında büyük bir boşluk vardır. Bu boşlukları dolduracak sosyal organizasyonlara ihtiyaç vardır. normalden sapma ve negatif bir durumdur. toplumda biz duygusunun ortak bilinç ile inşa edildiğini savunurken. para gibi. Organik dayanışma: Modern toplumlarda işbölümü sonucunda farklılaşmaya bağlı olarak ortaya çıkar. Comte’u aşamasa da. Toplum giderek bireycileşmektedir. Durkheim. Modern toplumda işbölümü ve dolayısıyla organik dayanışmanın sebebi nüfus artışıdır. Sosyoloji. aynı zamanda metafizik bir kavrama ya da hiç istemediği psikolojik açıklamalara girmiştir. Olaylar arasında neden-sonuç ilişkileri .
ardından iki dünya savaşı patlak vermiş. . Modern sanayi toplumlarının sorunlarının çözümü için ortaya çıkan bir bilim olan sosyolojiden. Durkheim’in görüşlerinin doğrulandığı görülür. Ancak toplumların en basit (horde) halden. Daha sonra onun aracılığıyla Atatürk ilkeleri üzerinde de Fransız Pozitivizmi ve Durkheim Sosyolojisi etkili olmuştur denilebilir. Genel olarak Fransız Pozitivizmi ve özel olarak Durkheim Sosyolojisi Türkiye’de çok etkili olmuştur. Marks ne de E. Bu yönden devrimci değil. o fazlaca tarihe önem vermez gibi görünür. klan ve yerleşik hale geçişini inceleyen çalışmalarında tarihsel yönler bulunur. Aynı şekilde Marks’ın da öngörüleri doğrulanmamış iken. işsizlik. Durkheim. Pozitivist olmaktan çok İşlevselci bir sosyolog olarak tanınır. Onun antropoloji üzerinde de etkilerinden söz edilebilir. Türkiye’de sosyoloji Ziya Gökalp aracılığıyla önce Osmanlı’nın nasıl kurtarılacağı. Batıdan farklı olarak Türkiye’de mevcut kamusal sorunların çözümünde fayda umulmuştur.” görüşü olmuştur. modern toplumda yoksulluk. Ayrıca Pozitivizmin kurucusu A. Ayrıca tüm olay ve olguların aynı zamanda işlevselliğini de gösteren Durkheim’in neden intiharın işlevi üzerinde durmadığı da ayrı bir sorudur ve eleştirilere açıktır. Çünkü toplumların bunalımı için önerdiği ahlaki reçeteler fazlaca işe yaramamış. bugün halen bu şekilde ve henüz değişmeden yaşayan ilksel kabileler üzerinden araştırdığı için tarihsel çalışma olarak görmemiş olabilir. yolsuzluk. Weber ve onun “İstikbal bürokrasilerdedir. Öte yandan Durkheim’in Marks’a karşı bir düşünür olarak. Sosyolojinin Kurucuları 43 kurarak açıklanabilir. çevre kirliliği gibi artık küreselleşen sorunlar baş göstermiştir. reformlar yaparak iyileştirme önerilerinde bulunmuştur. Bununla birlikte bunları antropologlar gibi. ekonomik determinizmi reddettiğini ve daha çok ahlakçı bir düşünür olduğunu belirtmek gerekir. Comte’un tarihsel çalışmalarda bulunmasına rağmen. O hiçbir zaman kapitalizmi eleştirmemiş. statükocu bir geleneği temsil eder. Ayrıca onların işlevsel olup olmadıkları da gösterilebilir. tek doğrulanan M. daha sonra da yeni kurulan ve her şeyden önce kültür değişmesini hedefleyen Cumhuriyet Devrimlerinin gerçekleştirilmesinde yol gösterici olmuştur. modern toplumda mevcut koşullarda düzeni değiştirmeden. İlksel toplumlarda din ve büyünün işlevini açıklayan çalışmaları bu bağlamda değerlendirilebilir. Onun basit bir aktarıcısı olmaksızın Ziya Gökalp Türkiye’ye sosyolojiyi getirmiş ve 1914’te Cumhuriyet kurulmadan önce ilk sosyoloji derslerini vermiştir. Tarihe bakıldığında ne K.
Weber üç tip otoriteye karşı iki tip bürokrasi sınıflar: 1. Genelde başlangıçtaki karizmatik otorite giderek geleneksel veya ussal otoriteye dönüşebilir. yaşlıların dedikleri yapılır. Kişinin gerçekte bu özellikleri taşıyıp taşımaması önemli değildir. Büyüklerin. Aksi takdirde bu kaba güç (force) ve şiddet/ zorbalık olur. daha sonra “Sosyal Sistem Kuramını” geliştirerek yapısal işlevselciliği ABD’de hâkim paradigma haline getirmiştir.44 Ünite 3 Sonuç olarak “fert yok cemiyet var” ya da “önce toplum sonra birey” görüşünün sahibi Emile Durkheim. erkeklerin. Alman iktisatçı düşünürüdür. Yasal/ussal Otorite: Bu tip otorite kaynağını yasalardan alır. Buradan hareketle meşru olan güce de otorite denilir. 3. indirgemeci bir sosyolojinin kurucusudur. determinist. işlevselci. Ünlü Amerikalı sosyolog T. ancak ekonomi yerine din gibi kültürel farklılıklara bağlamıştır. 2. Aslında Weber’in bürokrasi ve otorite arasında kurduğu bağlantı önemlidir. . Ona göre güç. Max Weber (1864-1920) Max Weber. Örneğin bir yönetimde amir memurlarından bazı taleplerde bulunur ve memurlar onun bu istemlerde bulunmasını meşru görerek ona itaat ederler. “direnmelere rağmen birinin diğerlerine dediklerini yaptırabilmesidir ve bunun kaynağı önemli değildir”. Onun Almanya’da Bismark döneminde güçlü bir ulusal devlet kurulana kadar toplumda yaşanan çalkantılar üzerinde yaptığı gözlemler ve tarihsel çalışmalar kültüre önem vermesine yol açmıştır. 2. Daha sonra özellikle ABD’de etkili olmuştur. Parsons. Geleneksel Bürokrasi: Geleneksel aile ve hemşerilik dayanışması içinde yönetim anlayışıdır. ıslahatçı/reformcu. Geleneksel Otorite: Toplumdaki gelenek ve göreneklere dayanır. Çünkü itaat edenlerin. Weber’e göre üç tip otorite arasında ayrım yapmak gerekir: 1. Karizmatik Otorite: Olağanüstü koşullarda bazen kişilere bazı üstün özellikler atfedilir. kendilerinden istekte bulunanın taleplerini meşru görmeleri gerekir. Yasal Bürokrasi: Bu tür bürokrasi en ussal yönetim biçimidir. Onun güç (power) ve otorite (authority) arasında ayrım yaptığı bilinmektedir. Toplumdaki çatışmayı reddetmemiş. O da Durkheim gibi Marks’a karşı bir konumda saf tutmuştur.
Değere yönelik ussal eylem. Bunlar “ideal tipler”dir. fikir olarak bulunduklarını söyler. Protestanlar bu inancı paylaşmayarak Tanrının isteğinin çalışmak ve daha çok kazanmak olduğuna inanırlar. Örneğin Hint kültüründe kadınlar ölen kocaları ile birlikte yakılırlar veya kaptanlar batan gemilerini en son terk ederler. tarihin zengin hazinesine başvurarak ideal tip kavramlaştırmalarına gitmektir. diğerinde değerler rol oynar. ne kadar geleneksel yönler taşıdıklarını saptayabilir. Bu açıklama birkaç yönden değerlendirilebilir. Duygusal eylem. Başka bir örnek de aristokratların düelloda onurları yüzünden ölmeyi göze almasıdır. Sosyolojinin Kurucuları 45 Weber’e göre. Ona göre Katolikler geleneksel muhafazakârlığı temsil ederken. Bu amaçla harcamayarak. Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu adlı ünlü eserinde bulmak mümkündür. Nitekim Türkiye’de dikkatli bir gözlemci en büyük siyasal partilerin veya firmaların dahi tüm ussal/rasyonel yönetim iddialarına rağmen. bunların gerçeklik düzleminde birebir karşılıklarının bulunması gerekmez. 3. Sosyolojinin yapacağı en önemli iş. Weber’in Metodoloji konusundaki görüşlerini. O tarihte yaptığı incelemeler sonucunda geçmiş çağlarda Avrupa’nın bazı yerlerinde kapitalizme geçildiği halde dünyanın diğer yerlerinde bunun neden gerçekleşemediğini sorgular. kapital birikiminin doğmasına da yol açarlar. Weber ayrıca Eylem Kuramcısı olarak anılmasına yol açan üç tip eylem sınıflaması da yapmıştır: 1. Bu dünyada çok çalışıp. Amaca ve değere yönelik ussal eylemin her ikisinin de rasyonalitesi vardır. hiç tüketmeden biriktirmek ve dünya zevklerinden vazgeçmek olarak çileci yaşam biçiminin (asketizm) Protestanlıkta yaygın olduğu ve dolayısıyla kapitalizmin bu ülkelerde ortaya çıktığı sonucuna varır. Daha sonra ikinci adımda yapılacak işlem ise. İdeal tip olması gereken anlamında kullanılmaz. 2. Katolikler kilise sayesinde kendilerini güven içinde hisseder ve cennete gitmeyi garantilerken. Daha çok zihinsel olarak oluşturulduğunu. Ancak ilkinde hukuk kuralları ve yasalar gereği eylemde bulunulurken. Amaca yönelik ussal eylem. gerçekte gözlenen ile zihinsel olarak kurgulanan arasında ne kadar fark bulunduğunu ortaya koymaktır. Protestanlar değişmeyi seçmişlerdir. İlk olarak kapitalizm ile Protestan ahlakı arasında nedensel ilişki kurulmaya çalışılmakta- .
" sonucuna varır. öte yanda olasılıklar üzerine dikkat çekmeye çalışması çelişkili olarak algılanmasına yol açar. çağdaşları arasında ampirizm ile realizm arasındaki uçurumda köprü olmaya çalışmış bir düşünürdür. Onun en temel katkısının Bürokrasi Kuramı olduğu açıktır. Ancak sadece anlama yeterli değildir. kültürel ya da dinsel bir nedene bağlanmaktadır. Weber. Asilzadenin kazara mı. aynı zamanda açıklamak gerekir. Anlamanın açıklama ile desteklenmesi konusunda ilk örneğe dönülecek olursa. dünyanın gelişimi nasıl olurdu?" diyerek sorgular. Ancak neden üç tip otorite tanımlarken iki tip bürokrasi sınıfladığı konusunda da eleştiriler alır. Bu durum onun görüşlerindeki “olasılıklı yasalar” yönünün ağırlığını ortaya koyar. . sadece anlamak yetmez. ikincisi mantıken tatmin edici olmasıdır. "Eğer Maraton Savaşı'nı Yunanlılar yerine Persler kazansaydı. Bu durumda açıklamanın tatmin edici olması için “değere yönelik ussal eylem” kavramına başvurur ve o dönemde onur için insanların birbirini öldürebileceği nedenini tatmin edici bulur.46 Ünite 3 dır. Olayın gerçekten kaza olması da olasıdır. Aynı şekilde ilacın neden baş ağrısını giderdiğini de açıklamak gerekir. Örneğin uzaktan asilzadelerden birinin av sırasında vurulduğu anlaşılabilir. Ona göre sosyal olayları. Aslında Weber’in söylemek istediği olasılıkların göz önünde bulundurulmasıdır. Nitekim tarihsel olarak geriye baktığında. Weber insanların neden çok çalışıp harcamadan biriktirdikleri konusunda tatmin edici bir açıklama getirememiş ve sermaye birikimini sadece Protestanlığa bağlamıştır. Bunların ilki olgusal olarak görünüşte. Ancak bir yandan Protestan etiği ile kapitalizm arasında katı nedensellik ilişkisi kurarken. Ayrıca Marks’ın ekonomik temelli indirgemeci açıklamasının benzerini yapması ve tek nedenli (din) açıklama olarak Protestan etiğini kapitalizmin nedeni olarak ileri sürmesi çok eleştirilir. İkincisi ekonomik bir sonuç. "Bu takdirde Helen uygarlığı dünyaya egemen olamazdı. Oysa Weber’in bizzat kendisi açıklamaların yeterli olması koşulunu arar. yoksa kasıtlı mı olarak mı vurulduğunun açıklanması gerekir. kişinin aşığına yaklaştığı için diğerini vurarak kasıtlı bir eylemde bulunması ve olaya kaza süsü vermesi bir seçenektir. Aynı şekilde alınan bir ilacın baş ağrısına iyi geldiği anlaşılabilir.
Durkheim sosyolojisinin egemenliğine bağlanabilir. Sosyolojinin Kurucuları 47 Sonuç olarak Weber. . insan eylemlerini sınıflaması ve en önemlisi de bürokrasi konusunda bir kuram geliştirmiş olması yüzünden bugün de önemini korumaktadır. anlama kadar açıklama üzerinde durması. Ancak yorumlayıcı/hermeneutik çalışmalar yapan sosyologlar onu tekrar keşfetmektedirler denilebilir. Türkiye’de son yıllara kadar fazla önemsenmemesi.
Metodoloji konusundaki görüşlerini Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu adlı ünlü eserinde bulmak mümkündür.” (M. Weber ayrıca Eylem Kuramcısı olarak anılmasına yol açan üç tip eylem sınıflaması da yapmıştır: a) Amaca yönelik ussal eylem b) Değere yönelik ussal eylem c) Duygusal eylem. Comte gibi doğa bilimleriyle devamlılık içinde nesnel. rasyonel ve olaylar arasında nedensellik ilişkisi (causality) arayan bir sosyal bilim anlayışı oluşturur. bunların gerçeklik düzleminde birebir karşılıklarının bulunması gerekmez. Sosyoloji için bu temel önermeler şunlardır: a) “Toplumda açıklanabilir. . Weber’ e göre. sosyal bilimleri doğa bilimlerine indirgeme (reductionism) olarak eleştirilir. Max Weber. Onun güç (power) ve otorite (authority) arasında ayrım yaptığı bilinmektedir. Durkheim.” (Durkheim) b) “Ancak bu gruplar uyum (ahenk) içinde değildir aksine sürekli mücadele içindedirler. Öte yandan Durkheim’in Marks’a karşı bir düşünür olarak. ancak uzun zaman içinde toplum içindeki alt gruplar içinde hiyerarşik otorite içinde yapılanma. Genel olarak Fransız Pozitivizmi ve özel olarak Durkheim Sosyolojisi Türkiye’de çok etkili olmuştur. Bunlar “ideal tipler” dir. Alman iktisatçı düşünürüdür. O da Durkheim gibi Marks’a karşı bir konumda saf tutmuştur. Weber’e göre üç tip otorite arasında ayrım yapmak gerekir: a)Yasal/ussal Otorite b) Geleneksel Otorite c) Karizmatik otorite. toplumun sürdürülebilirliği açısından meşrudur. Onun basit bir aktarıcısı olmaksızın Ziya Gökalp Türkiye’ye sosyolojiyi getirmiş ve 1914’te Cumhuriyet kurulmadan önce ilk sosyoloji derslerini vermiştir. ekonomik determinizmi reddettiğini ve daha çok ahlakçı bir düşünür olduğunu belirtmek gerekir. sosyolojinin isim babası A.” (K. Aslında Weber’in bürokrasi ve otorite arasında kurduğu bağlantı önemlidir. rasyonel yapılar olarak sosyal gruplar vardır. “direnmelere rağmen birinin diğerlerine dediklerini yaptırabilmesidir ve bunun kaynağı önemli değildir". Marks) “Bir ölçüde gruplar/devletler çatışma içinde olabilirler. Ona göre güç. Ancak sosyolojinin yöntem ve ilkelerini yeniden tanımlarken A. Modern akademik bir bilim olarak sosyoloji Durkheim’in çalışmalarıyla başlamıştır. Weber). Comte’un düşüncelerinin büyük bir kısmını onaylamaz. Daha sonra bu görüş. Weber üç tip otoriteye karşı iki tip bürokrasi sınıflar: Yasal bürokrasi ve Geleneksel bürokrasi.48 Ünite 3 Özet Bir alanın bağımsız bir disiplin olarak kabul edilmesi için bazı zihinsel çabaların bulunması ve bunların yaygın olarak kabul edilerek bir kültüre dönüşmesi beklenir.
Olağanüstü durumlarda c. b. Hepsi . d. Mekanik ten organik dayanışmaya c. Aşağıdaki düşüncelerden hangisi sosyolojinin bağımsız bir bilim olmasına en fazla hizmet etmiştir? a. Mekanik ten statik dayanışmaya e. Benci intihar c. Modern zamanlarda e. Durkheim’e aşağıdakilerden hangisi modern toplumda en fazla görülür? a. Weber’e göre karizmatik otorite ne zaman ortaya çıkar? a. Aşağıdakilerden hangisi K. Çatışma/mücadele c. Anomik intihar d. Meşruluk d. Marks’ın ekonomik determinizmine karşı çıkmıştır? a. c. Hiçbiri 4. Hepsi e. Geçmiş zamanlarda d. Organikten mekanik dayanışmaya b. Toplumsal olgu tanımı b. Durkheim’e göre toplumların değişimi hangi yöndedir? a. Hegel Durkheim Weber Hepsi Hiçbiri 5. E. e. E. Hiçbiri 2. Hepsi e. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 49 De¤er len dir me Sorular› 1. Her zaman b. Hiçbiri 3. Elcil intihar b. Organikten statik dayanışmaya d.
50 Ünite 3 6. Olay – Olay c. Olay – mücadele b. Bürokrasi d. Devrim ve Fransız Devrimi gibi kavramlar sosyal bir analizde hangi verilere karşılık gelir? a. K. Olgu – Olay e. Weber. onun toplumu açıklamada hangi ölçütü eksik bıraktığını düşünür? a. Olgu – Olgu d. Marks’ı sosyal kuram yönünden eleştirerek. Hiçbiri 7. Birey b. Sınıf c. Statü e. Siyasi Partiler .
9. 2. 4 Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 5.1. Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar Yöntembilimsel Yaklaşımlar. Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler Sosyolojinin Öncüleri Sosyolojinin Kurucuları SOSYOLOJİ 3. 8. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri Araştırma Süreci Sivil Toplum Küreselleşme 10. Türkiye’de Sosyoloji . 6. 7.
52 Ünite 4 Ünitede Ele Al›nan Konular • Farklı Sosyolojik Yaklaşımlar • Sembolik Etkileşimci Yaklaşım • İşlevselci Yaklaşım • Çatışmacı Yaklaşım Ünite Hakk›nda • Sosyolojide farklı sosyolojik yaklaşımlar bulunduğu gösterilecektir. • Sembolik Etkileşimci Yaklaşımın temel görüşleri incelenecektir. . • Çatışmacı Yaklaşımın temel görüşleri incelenecektir. • İşlevselci Yaklaşımın temel görüşleri incelenecektir.
• Çatışmacı Yaklaşımın temel görüşlerini öğreneceksiniz. • İşlevselci Yaklaşımın temel görüşlerini öğreneceksiniz. • Sembolik Etkileşimci Yaklaşımın temel görüşlerini öğreneceksiniz. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 53 Ö¤renme Hedefleri • Sosyolojide farklı sosyolojik yaklaşımlar bulunduğunu öğreneceksiniz. • Sembolik Etkileşimci Yaklaşımın mikro bir yaklaşım olarak beslendiği felsefi temelleri öğreniniz. . • Yapısal İşlevselci Yaklaşımın dayandığı ampirizm ve pozitivizm ile uyuşumunu yapılan çalışmalardan örneklerle gösteriniz. • Çatışmanın işlevselliği konusunu tartışınız. Üniteyi Çal›ş›rken • Farklı sosyolojik yaklaşımların genel analiz düzeylerini karşılaştırınız. • Farklı sosyolojik yaklaşımların anahtar kavramlarını inceleyerek farklarını ortaya koyunuz.
Antipozitivist / Yorumlayıcı ve Eleştirel gibi) ve “Kuramsal Yaklaşımlar” olarak iki genel grupta toplanabilirler. modernist çerçevede “Sembolik Etkileşimcilik” gibi daha mikro yaklaşımlardan. onun epistemolojik olarak Amerika’da yaygın kabul gören pragmatizm içinde geliştiğini göstermektedir. yüzyıl eğitimci ve psikologları tarafından geliştirildiği belirtilmelidir. Hatta bu yaklaşımın 18. Araştırmacıların mikro öznelden. özel olarak sosyolojide tek hakim bir paradigma (model veya kavramlar ana demeti) yoktur. Bu nedenle bu bölümde belli başlı sosyolojik yaklaşımlar karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Sosyolojide başlangıçtan bu yana birbiriyle yarışan görüş ve modeller söz konusu olmuştur. Ayrıca bu kuramsal yaklaşımların insan ve toplum hakkındakabul ettikleri epistemolojik ve ontolojik özellikler çerçevesinde bazılarının nitel. Sembolik Etkileşimci Yaklaşım Modernist çerçevede mikro öznel düzeyde sosyolojik çalışmalarda pek çok kuramdan söz edilse de. bunların genel bir şemsiye altında toplanması mümkündür. Sosyolojideki kuramsal yaklaşımların. Bunlar genelde “Metodolojik Yaklaşımlar” ( Pozitivist. makro nesnel boyutlara kadar uzanan geniş bir alanda araştırma yapması meşru olduğu gibi. Bu yaklaşımı sosyolojiye taşıyan en önemli savunucuların başında George Herbert . Psikolojik gelenek içinde gelişen bir sosyoloji ekolü olarak da adlandırılan bu kuramsal yaklaşımın tarihsel analizi. Burada önemli olan sosyolojik araştırmalarda birbirinden oldukça farklı çok sayıda kuramsal ve metodolojik yaklaşımın kullanıldığının bilinmesidir. daha doğrusu onlar hakkındaki kabullerine göre farklılaşan çeşitli yaklaşımlar vardır.54 Ünite 4 Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar Genel olarak sosyal bilimlerde. yüzyıl İngiliz Ahlak felsefecilerine kadar izlerinin sürülebildiği ve William James (1842-1910) ve John Dewey (1859-1952) gibi 20. aynı araştırmanın değişik aşamalarında da bunların bazılarından yararlanmaları mümkündür. bazılarının ise nicel araştırma tekniklerinin kullanılmasına uygun olduğu veya bunları gerektirdikleri bilinmelidir. Önemli olan kuram ve uygulama bütünlüğüne sahip bir araştırma planlamak ve yürütebilmektir. Diğer bir ifade ile sosyolojide insan ve toplumu nasıl gördüklerine. İşte Sembolik Etkileşimcilik böylesine genel bir kapsayıcılığa sahiptir. “İşlevselcilik” ve “Çatışmacılık” gibi daha makro yapısal yaklaşımlara doğru genişlediği ve hatta son yıllarda sosyolojiye meydan okuyan feminist ve postmodernist yaklaşımlarla da zenginleştiği söylenebilir.
İnsanlar karşılaştıkları durumları yorumlarlar ve ulaştıkları sonuca bağlı olarak da davranışlarını değiştirirler. İnsanlar kendileri tarafından anlam/önem atfedilen (yüklenilen) davranışlarda bulunurlar. insanların öncelikle karşılarındakinin davranışını yorumladıkları ve daha sonra eyleme karar verdikleri yönündedir. 2.2001: 24) Mead (1863-1931) ve onun öğrencisi Herbert Blumer gelmektedir. Ona göre insanlar araya yorum süreci girmeden doğrudan eyleme geçmezler. İnsanların davranışları toplumdaki diğer insanlarla giriştikleri sosyal etkileşimden kaynaklanır. Sembolik Etkileşimin Pragmatizme dayanan üç temel ilkesi şunlardır: 1. 3. Sosyolojideki Temel Yaklaşımlar (Henslin. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 55 Yaklaşımlar Genel analiz düzeyi Sosyal etkileşimin mikrososyolojik incelemeleri Analiz odağı Anahtar kavramlar • Semboller • Etkileşim • Anlamlar • Tanımlar Sembolik Etkileşimcilik/ Symbolic Interactionism Yüz yüze etkileşim ve insanların toplum yaşamı oluşturmak için sembolleri nasıl kullandıkları Toplumu oluşturan parçaların birbirleriyle olan olumlu (işlevsel) ve olumsuz (işlevsel olmayan) ilişkileri Fonksiyonel / İşlevselci Analiz (Yapısal İşlevselcilik / Uyma/ Consensus da denilmektedir) Çatışmacılık / Conflict Perspective (Çatışmacı yapısalcılık da denilmektedir) Toplumun makro -sosyolojik incelemesi • Yapı İşlevler (gizil veya açık) • İşlevsel olmayan • Denge/ tarafsızlık Toplumun makrososyolojik incelemesi Toplumda kıt olan kaynaklar için mücadele ve güçlü egemenlerin güçsüzleri nasıl kontrol ettikleri • Eşitsizlik • Güç/iktidar • Çatışma • Rekabet • Sömürü/ istismar Tablo 1. Herbert Mead’in izleyicisi olarak Blumer (1962)’in temel iddiası. Bu yorumlama . Ayrıca Charles Horton Cooley (1864-1929) ve William Thomas (18631947) da bulunmaktadır.
Sosyal etkileşimciler yaşamdaki bazı nesnel bileşenleri kullanabilirler. Onlar. Onlar. Bu yaklaşıma göre. ontolojik olarak sosyal yaşamın dinamik olduğunu ve diyalektik olarak karşılıklı ilişki içinde bir bütün olarak sürekli değiştiğini kabul ederler. Ancak onlara göre bu nesnel tavır yeterli değildir. İşte Sembolik Etkileşimcilik. ortam tanımlama gibi konular gelmektedir. klasik Davranış/ Behaviorizm Kuramındaki “uyaran. insanların kendilerini ve karşılarındakini nasıl konumlandırdıklarını inceler. Sembolik etkileşimcilik. bu anlamlandırma ve yorumlama sürecinin nasıl inşa edildiğini. etrafında ördüğü öznel anlamın da bilinmesi gerekir. çocuk. insanı sosyal bir fenomen olarak anlamak için öznelci yaklaşımı tercih eder. Bu görüşün. Koşullardaki her hangi bir değişmenin her ikisinde de farklı tepkilere yol açacağı düşünülmelidir. insanların sosyal davranış ve inançlarını belirleyen yaşamın sosyal koşulları fazla nesnel değildir. daha dinamik ve etkileşimsel olan “konuşma” (parole) üzerinde vurgu yapan semiotik çalışmalar yapıldığı söylenebilir. kuşkusuz semboller ve işaretler önem kazanır. Örneğin bir genç kadın kendisine gelen her teklifi sonuçları itibariyle yorumlamadan 'evet' demez. Sembolik Etkileşimci yaklaşım ile kadın. Özellikle son yıllarda çalışılan konular arasında duygusal emek (Arlie Hochschild). sosyal etkileşimi daha iyi çalışabilmek için katılarak gözlem gibi nitel teknikleri kullandıkları söylenebilir. çalışan. işsiz. yaşlı. Ayrıca klasik yapısalcılığın “dil kuralları”na (language) vurgu yapan semiotik/ göstergebilimsel incelemeleri yerine. Ancak çoğunluğun. yoksa daha ileri bir ilişki için bir ilk adım mı olduğunu anlamlandırmaya çalışır ve olasılıkları gözden geçirdikten sonra 'evet' veya 'hayır' der. hasta.tepki” ilişkisini reddederek araya yorumlama sürecini koyması önemlidir. Bu gelenek içinde yer alan sosyologlar çok sayıda farklı konularda ve değişik araştırma teknikleri kullanarak çalışmaktadırlar. Bu yüzden bu yaklaşıma Sembolik Etkileşimcilik denilmiştir. Sözgelimi ölümcül bir hastalık birinde intihara diğerinde yaşama daha fazla sarılmaya yol açabilir. sosyal hareketler ve kendine ayna tutma. erkek. aslında insanların bu koşullar hakkındaki öznel algılamaları ve yorumlamalarıdır.56 Ünite 4 ve anlamlandırma sürecinde ise. Çünkü insanlar her uyarana basitçe tepki veren robotlar değildir. Örnek olarak aynı koşullarda olan iki insanı ile alalım. izlenim yaratma ve yönetme. işçi veya işveren her türden sosyal statünün toplumdaki . Kişilerin olaylara yüklediği. Teklifin masum bir yardım amacına mı.
Evsizlerin iletişim tarzlarıyla. daha fazla yapı (makro) yerine “birey” (mikro) üzerinde durmaları ve olgular yerine “süreçlere” odaklanmalarıdır. Sosyal sorunlar. “Dramatujikal” ve “Etiketleme Kuramı” (Labellng Theory) olarak literatürde geçen çalışmaların da Sembolik Etkileşim genel çerçevesi içinde düşünülerek değerlendirilmesinin mümkün olduğu belirtilmelidir. tek eşli. olay ve objelere değer yüklemeleri sonucunda ortaya çıkarlar. özellikle de sözel/konuşma ve sözel olmayan jestler (gestures) ve sessiz kalmaya (silence) yönelik araştırmalarla ilgilenirler. “ Sosyal İnşacılık” (Social Constructionism). sosyal problemleri çalışırken sembolik etkileşim yaklaşımının kabullerinden hareket edildiğinde bu çaba artık sosyal inşacılık adını almaktadır. Onlar ancak birileri tarafından kötü veya yanlış olarak yorumlandıktan ve tepki aldıktan sonra o hale gelirler. Süreçlerin incelenmesine bağlı olarak da nitel araştırma tekniklerinin kullanılmasının diğer bir ortak özellik olduğu unutulmamalıdır. Onlara göre. Her şeyden önce değişen sembollerle ilgili olarak ortaya çıkan yeni yaşam biçimleri. bazı grupların belirli ortamları ahlaki olarak algılamaları ve tanımlamalarından bağımsız olarak var olamazlar. Özellikle son yıllarda evsizler üzerine araştırmalar yaygınlaşmıştır. Ayrıca “Yorumlayıcı” (Interpretive/ Verstehen). onların açısından olaylara bakmasını önemser. Bu kendiliğinden hatalı veya kötü koşullar var olamaz demektir. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 57 konumuna ilişkin çalışma yapabileceği unutulmamalıdır. nicel ve ileri istatistik tekniklerle çözümlemelere tercih ederler. Tüm bu sözü edilen yaklaşımların ortak özelliği. incelediği kişi veya grubun yerine kendisini koyarak. araştırmacının kendini. Buna “içe bakışlı anlama” denilir ve bu yönden hem psikolojik hem de halkbilim ve sosyal antropolojik olarak da “emik” yaklaşımı da çağrıştırır. organize insan yaşamının diğer yönleri gibi. Ayrıca nitel veri analizlerini. Sosyal İnşacılık Berger ve Luckmann (1996) gibi fenomonolojik sosyoloji yapanlara göre. Onlar belirli bir toplumda insanların çevrelerinde olup bitenleri anlamlandırmaları. Diğer bir ifade ile birçok çalışmada farklı etiketler kullanılarak benzer araştırmaların benzer amaçlara yönelik olarak yapıldığı dikkatten kaçmamalıdır. eşcinsel veya lezbiyen çiftler veya yaşlılar hakkında çok zengin bir literatür bulunduğu belirtilmelidir. Sembolik etkileşimciler. sosyal sorunlar da insan ürünüdür ve yaratıcıları insanlardır. Aslında sosyal problemlerin öznel .
Buna karşılık günümüzde Tarihsel İnşacılık (Bash. Bu nedenle konunun tartışmalı bir alan olduğu belirtilmelidir. Etiketleme Kuramı Etiketleme için en iyi örnek Sapmanın Etiketlenmesi Kuramıdır (Labeling Theory of Deviance). Diğer suç ve sapmanın bilimsel yorumlarına benzemeyen biçimde. kendileri gibi damgalanmış insanların yanına giderler. sosyolojik analizin temel amacı. kuralları koyan insanlar bunların ihlalini sapma olarak görürler. Etiketleme kuramcılarına göre. Bu . onları sosyal problem olarak görme ve tanımlama sürecini göstermektir. 1995) adlı yeni bir yaklaşım daha bulunmakta ve sadece sorunların tanımlamasıyla yetinmeyerek radikal çözüm önerileri geliştirmeyi hedeflemektedir. bu yorumlamaya göre. sosyal grupların sosyal sapmayı yarattığını söyler. Sosyal İnşacılara göre. bireyin hakikaten sapan bir karaktere sahip olduğunun bir kanıtı olarak gösterilir. davranışları sapan davranış olarak görür ve bunlara yönelik olarak resmi tepki koyar. Becker’in deyimiyle “ahlak müteahhitleri” tarafından gözlenir ve endişe verir olduklarında sosyal olarak önem kazanırlar. sosyal sapma. Bu ikincil sapma da. belirli bir grup veya toplumun tüm üyeleri bazen düzenlenmiş kuralları bozan davranışlarda bulunurlar. Sosyal olarak kabul edilen insanlar gibi yaşamını sürdürme şansından mahrum olan bireyler. Bu noktada şansız bireyler aşağılanırlar. Bu birincil sapma (primary deviance) denilen ve rastlantısal olarak arada sırada yapılan eylemler.58 Ünite 4 ve nesnel bölümlerinin bulunduğunu iddia edenler vardır. Onlar. Tarihsel İnşacılığın Avrupa sosyolojisi kökenli olmasına karşılık Sosyal İnşacılığın daha çok ABD’den beslendiği söylenebilir. artık kendini tüm sosyal fırsatlardan ve ilişkilerden dışlanmış olarak bulur. Belirli bir grup ya da toplum. Ona göre. yaşayabilmek için. Howard Becker (1963). belirli olguları. önceki yasal vatandaş ya da mahalle sakini kimliğinden mahrum edilirler ve kendilerine yeni bir sapkın kimliği verilir. bazı olay ve koşulları belirlemek. Kişi bir kez etiketlendi mi. belirli bireylerde gözlenen biyolojik veya psikolojik bir kusur değildir. Ayrıca belirli bir grup ya da toplumun işleyişi sırasında gözlenebilen bir kusur da değildir. Ayrıca bu kuralları belirli insanlara uygulayarak. onları sapkın (deviant) olarak etiketlendirirler. toplumsal olarak onaylanmayan (kuramda bunlar ikincil/secondary sapmalar olarak anılırlar) davranışlarda bulundukları gibi.
Buna karşılık organlar görevlerini yapamaz durumda iseler. sosyal kuralların ihlalinin yorum konusu yapılmasına son derece karşıdır. Parsons toplumun “koruyucu”. siyasal kurumları yönlendiren. bu “anormal” veya “hastalıklı /patolojik” durumdur. ekonomik kurumlarda da uygulayıcı konumundadır. Durkehim’e göre. Örneğin HIV pozitif virüs taşıyan herkesin AIDS damgası yiyerek toplumdan dışlanma sürecinin incelemesi gibi. ahlaki ve yasal düzenin koruyucularının cezalandırma eylemi kadar çevrenin kibarca dışlanmasını da meşrulaştırır. İlk olarak Fransız Devrimi sonrası dağılma konumuna gelen toplumda birlik sağlamak amacıyla A. Aslında Etiketleme Kuramı. kural ihlallerinden bu kadar rahatsız olmayacaktık. Aile. Yapıyı oluşturan elemanlar olarak normlar. “bütünleştirici”. Comte ve daha sonra sanayileşmenin yarattığı “kuralsızlık /anomi” ve ahlaki bunalımların çözümü için “organik dayanışmayı” arttırmak denge ve istikrarı yeniden tesis etmek üzere E. suç ve sapmayı anlamamızda da yeni bir boyut kazandırmamaktadır. suç ve suçun keşfedilişi ve etiketlendirme süreçleri ana tema olmaktadır. İşlevselcilikteki vurgu daha çok yapı ve onun işleyişi üzerindedir. İşlevselci / Fonksiyonalist Yaklaşım Genel olarak sosyolojide modernist çerçevede en yaygın olarak kullanılan makro yaklaşım “Yapısal İşlevselcilik” olarak da anılan yaklaşımdır. Durkheim tarafından geliştirilen görüşlere dayanır. kurum olarak koruyucu bir alt sistem iken. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 59 durum. Etiketleme Kuramı. İşlevselcilik açısından hem bir organizma olarak yapıya hem de onu oluşturan parçaların işleyişine bak- . Örneğin Amerikalı ünlü sosyolog T. toplumu oluşturan parçalar işlevlerini gördüklerinde toplum normal konumdadır. “yönlendirici” ve “uygulayıcı” alt sistemlerden oluştuğunu savunur. Etiketleme Kuramı. toplumun bütünlüğünü sağlayan. Bu yaklaşım toplumu birbiri ile ilişkili parçaların görev yaptığı bir sistem olarak görür. din. sorumluluğu şiddet dolu veya tehlikeli olarak etiketlenenlerden çok etiketlemeyi yapanlara yüklemek eğilimi taşır. İşlevselciğin tarihsel olarak kökeni. Bu kuram dikkatleri sadece sapma olayına ve sapkın insanları etiketleme sürecine ve neticelerine yöneltmekte. adetler. Bu konuda Goffman (1963)’ın Damgalanma (Stigma) çalışması önemlidir. Çünkü eğer toplum kurallara sahip olmada bu kadar ısrarlı olmasaydı. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlarndan Auguste Comte ve onun pozitivist felsefesine kadar uzanır. gelenekler ve kurumlar analiz edilir. Sembolik Etkileşimci yaklaşımın birey üzerinde odaklaşmasının aksine.
onların bu tür eleştirilerle karşılaşmaları olağandır. Luhmann) antipozitivist oldukları bilinmelidir. Örneğin toplum bir insan bedenine.60 Ünite 4 mak gereklidir. Nitekim günümüz tüketim toplumunda. onu oluşturan organların uyum (ahenk) içinde olmasına bağlıdır. ahenk ve bütünlüğü esas olarak gördüklerinden. diğer varlıklar gibi toplumu da birbiri ile karşılıklı ilişkilerden oluşan bir sistem olarak görür . Sistem içinde yapı ve işlevleri anlatırken biyolojik benzetmeler kolaylık sağlamıştır. Aslında “Organizmacı” olarak adlandırılan bu modelin temeli. Çünkü toplumda önce belirli bir ihtiyacın ortaya çıkması ve daha sonra bu ihtiyacı karşılayacak yapılaşmaya gidilmesi söz konusudur. Klasik işlevselciliğin biyolojik analoji yaparak bir sosyal evrim kuramına sahip olduğunu da belirtmek gerekir. Onun Marcel Mauss. Bazen tam tersi oluşumlar da gözlenebilir. onun parçaları olan organlar/uzuvlar da kurumlara benzetilmiştir. Bedenin parçalarının işlevlerine benzeyen şekilde toplumsal kurumların uyum mekanizmaları ve işlevleri incelenmiştir. toplumda istikrar. kapitalist yapının zorladığı tasarlanmış sanal ihtiyaçlar yaratılabilmektedir. sadece sosyoloji ile sınırlı değildir. Bronislaw Malinovski ve Radcliffe-Brown gibi ünlü antropologlarla beslenen bir temeli de bulunmaktadır. Toplumu doğal bilimler modelini örnek alarak çözümlemeye çalışan bu indirgemeci ve ampirik temelli yaklaşım. toplumun ihtiyaçlarını karşılayacak organlar ve onların işleyişidir. A. Çatışmacı Yaklaşımın sosyal problemler ve eşitsizlikler üzerinde durmasının tam aksine İşlevselciler. Çünkü A. Özellikle yapı ve işlev arasındaki ilişkiler üzerinde duran ve yapının oluşumunu açıklayan Radcliffe-Brown’ın katkıları önemlidir. Parsons ve N. Comte ve onun ünlü “Üç Hal Yasası” dahil bazı sosyologlar topluma ve sosyal bilimlere en uygun model olacak bilimin biyoloji olduğunu düşünmüşlerdir. Aslında işlevselciliğin değişme yerine mevcut durumun savunuculuğunu yapan muhafazakâr bir ideolojiyi temsil ettiği yönünde görüşler de yok değildir. Ancak tüm işlevselcilerin böyle olmadığı ve daha sonraki birçok işlevselcinin (T. İşlevselci Yaklaşım epistemolojik olarak bilginin kaynağını deneyde gören Ampirizm’den ve sosyal dünyanın da fizik dünya gibi dıştan göründüğü gibi doğrudan inceleneceğini savunan Pozitivizm’den temellenir. İşlevselcilik. Spencer de toplumu bir tür yaşayan organizma gibi görürler. Bir organizma gibi toplumun da sağlıklı olması. Aslında yapı veya işlevden hangisinin önce geldiği tartışılan bir konudur. Comte ve H.
Burada paranın açık işlevi çocuk sayısının artmasına katkıda bulunmaktır. Haşhaş üretilmemesi bir yerde ekonomik işsizliğe yola açarken. belirli bir toplumda bulunan sosyal sorunları açıklamada iki yol önerir: . İşlevselcilikte -insanlardan bağımsız bir sistem olarak. Pozitivizm ve ampirizm temelli klasik işlevselcilik. Bu sonuçların bazıları sistemin yaşamını sürdürmesine katkıda bulunurken yani fonksiyonel olurken bazıları da bunu azaltabilir ve disfonksiyonel olabilir. Başka bir örnek de haşhaş üretimine getirilen kısıtlamalar hakkında verilebilir. İşlevselcilere göre insanlar. O. iyi inşa edilmiş evlilik ve aile gibi her toplumda bulunan sosyal kurumlar önemsenir. toplumun dengede kalmasına hizmet etme koşuluna bağlar. bu baştan niyetlenilmemiş gizil bir işlev olarak bazı sektörlerin gelişimine katkı yapmıştır. ileriki yıllarda ailelerin genişlediği. Ayrıca bu görüş. Bu yüzden. Örneğin ABD’de azalan doğumların artması için ailelere para desteğinde bulunulmuştur.toplumun. Öte yandan gizil/latent ve açık/manifest işlevler arasında da ayrım yapar. Örneğin hükümet zamanında teşvikleri sona erdirmediği için. başka bir bölgede sağlığın korunmasına hizmet edebilir. niyetlenilmeyen olumsuz gizli işlevlerden de söz edilebilir. artan çocuk sayısının yoksulluğa ve işsizliğe yol açtığı. Örgütlü toplumsal yaşamı olanaklı kılan birlik ve dayanışma duygusunun kaynağı da budur. İşlevselci Yaklaşımın önemli isimlerinden biri de R. uzun süreli devamlılığı esastır. Çünkü insanlar yaşasınlar veya ölsünler toplumların devamlılığını bu kurumlar sağlayacaktır. Merton’dur. insanların bazı ortak inanç ve değerleri de paylaştığını kabul eder. sosyal denilen ortak yaşamı olanaklı kılan zekâya sahip olan amaç yönelimli varlıklardır. Oysa Çatışmacı Yaklaşım için ölçüt bu kararın kimlerin çıkarına hizmet ettiği tarafından belirlenir. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 61 (sosyal yapı) ve bu parçaların her biri organizmanın yaşamını sürdürmesinde sonuçlara (işlevlere) sahiptir. bebek yatağı gibi birçok sanayinin de iş kapasitesini arttırmış. Ancak doğum sayısının patlaması bebek bezi. Merton işlevselliği. organik benzetmeler üzerinde fazla durmaz ve onun yerine işlevler ve çeşitleri üzerinde çalışır. Örneğin aile planlamasının nüfusun denetlenmesine mi yoksa sağlığa mı hizmet ettiği böyle bir sorudur. para desteğinin aynı zamanda uzun dönem için gizil ve fakat negatif bir işlevi olduğu anlaşılmıştır. Kısaca pozitif ve negatif işlevlerin herkesim için aynı olmadığı söylenmek istenir. Buna karşılık. Sistemin dengede bulunmasına hizmet etmeyen işlevler de bulunduğunu belirleyen Merton bunlara “işlevsel olmayan” (dysfunctions) sonuçlar adını verir.
62
Ünite 4
1. Sosyal Patoloji Açıklaması: Buna göre, kötü ya da yanlış yönlendirilmiş bireylerin kasıtlı davranışları sonucunda sosyal problemler ortaya çıkar. Örneğin bir birey dıştan bir mikrop veya virüsler; içten de hastalıklı hücreler yüzünden hastalanabilir. İşte bu hastalıklı bireyler toplumu da etkilerler. Bu görüşe göre ateşlenmek belirli bir bedensel hastalığın belirtisi iken, yoksulluk gibi suç da toplumsal hastalıkların belirtisidir. Buradan varılan sonuç da ilginçtir. Şöyle ki, nasıl fiziksel sağaltım için bedenin mikroplardan temizlenmesi gerekiyorsa, toplumların da sorun yaratan bu tür hastalıklı birey ve gruplardan ya tedavi görerek ya da atarak kurtulması gerekir. Örneğin ekonomik sorunlarından tembellik ya da çalışma isteği ve şevki olmadığı için sorumlu olan fakir insanlara çalışma ahlakı ve arzusu kazandırılarak yoksulluğun ortadan kaldırılabileceğini düşünürler. Çünkü tembellikleri yüzünden çalışmama patolojik bir durumdur ve bir an önce ortadan kaldırılmalıdır. Suçun da aynı şekilde suçluların yakalanmasıyla denetim altına alınacağını düşünürler. Toplumun korunması için bu insanlara ömür boyu hapis, hatta idam cezası dahi verilebilir. Büyük sistemin sürekli sağlığı en önemlidir ve hastalanmış toplumsal parçaları keserek kötülükleri azaltan her şey meşrudur. Sosyal sorunları, uyumsuzluk, ahlaksızlık ve sosyal çözülme biçiminde kavramlaştıran sosyal patoloji yaklaşımı, boşanma, eğitimsizlik ve akıl hastalıklarını tartışırken; toplumdaki mevcut kurallara uymada bireylerin başarısızlığı üzerinde odaklaşır. Diğer bir ifade ile toplum ya da devletin toplum ya da sağlık programlarındaki yetersizliği yerine, bireyi toplumdaki normlara uymada başarısız olarak görür ve suçlar. Aslında burada yansılanan Durkheim’ın ahlakçı görüşüdür. Mevcut kapitalist düzen normal olarak kabul edilmekte, aksayan yönler ise sapma, anormal ve patolojik olarak görülmektedir. 2. Sosyal Çözülme Açıklaması: İkinci bir yorum olarak, soysal çözülme kavramlaştırmasına göre sosyal problemler, toplumdaki normal durumda yapının öğeleri arasında var olan denge ve uyumun bozulması sonucunda ortaya çıkarlar. Sistemin bir bölümünde ortaya çıkan rahatsızlıklar, karşılıklı ilişki halindeki diğer bölümleri de etkiler. Bu yüzden ortaya çıkan sorunlar sistemin iyi işlemediğinin işaretidir. Bu yaklaşımda problemin çözülmesi bozulan yapının onarılmasıdır. Eğer mevcut yapının içinde sorun çözülmezse, yapı yeni ve farklı düzeyde denge oluşturarak sorunu çözümler.
Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar
63
Sosyal problemlerin işlevselci/fonksiyonalist yorumları, güçsüz sayıltıları ve bunların yaşam üzerinde yaptıkları olumlu ve olumsuz etkiler yüzünden eleştirilmektedir. Ayrıca muhafazakârlık dolayısıyla, mevcut düzeni sürdürme çabasında olmaları yüzünden de suçlanmaktadırlar. Bu eleştiriler, klasik işlevselci modelin gözden geçirilmesine yol açmış ve Robert K. Merton toplumsal sistemlerin karmaşıklığını anlamada daha orta boy bir işlevselci kuram geliştirmiştir.
Çatışmacı Yaklaşım
Sosyal bilimlerde Çatışmacı yaklaşım ve kuramlar, toplumdaki gruplar ve sınıflar arasındaki sosyal, siyasi ve maddi eşitsizlikler üzerinde vurgu yaparak mevcut sosyopolitik sistemi eleştirirler. Çatışmacılar, özellikle sınıflar arasındaki güç mücadelesi ve birbirine tarihsel olarak karşıt olan hâkim ideolojiler üzerinde dururlar. Bu çalışmaları, güncel “barış ve çatışma çözümleme” (peace and conflic resolution) analizleriyle karıştırmamak gerekir. İşlevselcilerin toplumu ahenk içinde bir bütün olarak görmelerinin aksine çatışmacılar, toplumun birbiriyle kıt kaynaklar için çatışan gruplardan oluştuğunu kabul ederler. Dıştan bakıldığında birlik ve beraberlik içinde görülen ilişkilerin ardında bir güç mücadelesi olduğunu savunurlar. Çatışmacı Yaklaşım da modernist kuramlara ve daha çok makro düzeyde yapısal analizlere dayanır. Çatışmacı sosyologların en başında K. Marks gelir. Ona göre insanlık tarihi aynı zamanda sınıf çatışması tarihidir. Ancak günümüzde Marksist olmayan çatışma kuramcıları da bulunmaktadır. Örneğin bunlardan biri olarak Ralf Dahrendorf, çatışmanın “otorite” içeren her ilişkide söz konusu olabileceğini savunur. Meşru olan güç (power) olarak tanımlanan otorite (Weber, 1946) toplumun her kesiminde, ister küçük bir grup ister bir organizasyon ya da geniş toplum olsun her düzeyde bulunur. Otorite konumunda bulunanların diğerlerinde kendisine uymayı beklemesine karşılık, diğerleri buna direnirler. Sonuç olarak, toplumda her iki taraf arasında otorite adına sürekli çatışma yaşanır. Örneğin bir işyerinde farklı birimler arasında, okulda öğretmenler ve öğrenciler arasında, hastanede hekim ve hekim-dışı personel arasında, ailede karı-koca veya ana-baba ve çocuklar arasında sürekli otorite çatışması yaşanabilir. Aynı şekilde Lewis Coser da Marks’tan farklı olarak, çatışmanın aralarında yakın (close) ilişki bulunan herkes için söz konusu olduğunu savunur. Çünkü birbirleriyle yakın ilişki içinde olanlar arasında sorumluluk, güç ve ödüllerin paylaşımı sırasında ortaya çıkabilecek her türlü değişiklik diğerlerinde hayal kırıklığı yaratabilir. Bu durum,
64
Ünite 4
aile içindeki mahrem (intimate) ilişkilerde de söz konusudur. Eş ve veya çocuklar arasında, her an ya ev işlerinin paylaşımında ya da önemli kararların alınmasında anlaşmazlık çıkabilir. Coser, ayrıca çatışmanın sosyal sistem açısından bütünleştirici ve uyum sağlayıcı işlevleri üzerinde durmasıyla da tanınır. Ona göre çatışma yoluyla grup normlarının yeniden gözden geçirilmesine ve uyarlanmasına olanak sağlanır. Örneğin bir işyerinde çalışanlar arasındaki işbölümü çatışma yaratıyorsa, taraflar tutum ve davranışlarını gözden geçirerek yeni sorumluluklar üstlenebilirler. Modern çatışma kuramının kurucusu C. W. Mills’e göre, ilk aşamada sosyal yapılar birbiriyle çıkar ve kıt kaynaklar için çatışan insanlar aracılığıyla yaratılır. Daha sonraki aşamada ise, çıkar ve kaynaklar, insanlar tarafından yaratılan yapının yüceltilerek “şeyleştirilmesi”nden (reification) ve toplumdaki güç ve kaynakların eşitsiz dağılımından etkilenir. Bu şeyleştirme aslında insan ve onun yarattığı yapı arasındaki diyalektik bağın kopması ya da gözden kaçırılmasıdır. Ona göre Amerikan toplumundaki iktidar seçkinlerinin üç ayağı vardır: ordu (Pentagon), ekonomi ve yönetim/hükümet. Aslında ordu ve ekonominin iç içe geçmişliği de göz ardı edilmemelidir. Savaş sanayi demek daha doğru bile olabilir. Bu yüzden iktidar seçkinlerinin temel politikası ülkeler ve toplumlar arasında çatışmanın yükselmesi, silahlanma ve kitlesel yıkım ve insan ırkının yok edilmesine yöneliktir. Görüşleri yüzünden Amerika’da toplum dışı ilan edilen C. W. Mills’in tüm radikalliğine rağmen, 1960’larda yaptığı kestirimlerin pek çoğunda haklı olduğunu söylemek mümkündür. Sosyolog G. Lenski (1966)’ye göre, bir toplumda varlığı kabul edilen alt grupları birbirinden ayıran her özellik, Marks tarafından betimlenen sınıf çatışmalarına temel oluşturma potansiyeline sahiptir. Örneğin yaş ve cinsiyet, mülkiyet ve otorite hatlarını çaprazlamasına keser ve nüfusu toplumsal eşitsizlik olarak değerlendirilen gruplara böler. Ekonomik konumlarına bakılmaksızın çağdaş toplumda birçok yerde erkeklere göre kadınlar, toplumsal ödüllerden daha düşük pay alırlar. Gençlere daha fazla önem verilen sosyokültürel sistemlerde toplumun yaşlıları, gençlere göre daha az değerli bulunabilir. Yaş Sınıfları (Age Classes) kavramını ortaya atan Lenski’ye göre, bu ayrımlar modern toplumda giderek artmakta ve aralarındaki mücadele giderek sertleşmektedir. Ona göre eğer toplumdaki mevcut gruplar düzenlemelerin kendi çıkarlarına hizmet etmediğini düşünmeye başlarlarsa toplumdaki karışıklık alevlenir.
ırk ve etnik sömürü üzerinde vurgu yapan analizciler ve antidemokratik yönetim üzerinde odaklaşan eleştirel devlet analizcileri gibi oldukça geniş ve heterojen gruplar yer almaktadır. Aksine onlar. toplumu birbiriyle dayanışma içinde olan grupların oluşturduğu bir bütün olarak görmezler. Eitzen ve Baca Zinn. kadının sömürüsü üzerine vurgu yapan feministler. toplumdaki egemen kurumları derinlemesine incelemekte ve sosyal sorunların çözümünde radikal ve temel çözüm önerileri geliştirmeye çalışmaktadırlar. Sonuç olarak Çatışmacı Yaklaşım. Eleştirel Güç Çatışma Yaklaşımı Son yıllarda hem eleştirel hem de çatışma yaklaşımlarını güç odağında birleştiren bir yaklaşımdan daha fazla söz edilir hale gelmiştir. yoksulluğa örneğin evsizliğe nasıl baktığı gelir. farklı gruplar kendi çıkarlarını arttırmak için toplumu denetlemeye girişirler. artık politik. Eric Olin Wrigh'tır. Onlar. Dahrendorf. Onlara göre. sınıf üzerinde duran neoMarksistler. Aralarında farklılıklar olmasına rağmen bu yaklaşımı benimseyenler. sadece sanayileşme değil ve fakat kapitalizmdir. Aslında bu yaklaşımın taraftarları arasında henüz üzerinde anlaşmaya varılan bir kuram ve analiz gövdesinin bulunmadığı hemen belir- . Örneğin aile konusunda önemli çalışmalar yapan Abbott ve Sapsford (1987)’a göre Marksizm. Collins. Lenski. Günümüzdeki çatışmacı sosyologlar arsında en önemlileri R. ekonomik ve sosyal kararları kendi lehine ve diğer grupların aleyhine alır. Problem edindikleri konuların başında sınıf mücadelesi ve güçlü sınıfların işsizliğe. kapitalist iş yerindeki gerilimlerden kaynaklanan tansiyonu düşürmede bir supap olarak modern toplum için daha uygun bir form olduğunu kabul eder. Kısaca Eleştirel Güç Çatışma Yaklaşımı (Critical Power Conflict Perspective) olarak geçen şemsiye altında. Örneğin Amerika’da Afrika kökenlilerin neden daha fazla işsiz olduğunu sorgular. Onlara göre modern toplumu karakterize eden özellik. Marksistlerin toplum hakkındaki görüşleri işlevselcilerden son derece farklıdır. toplumu birbiriyle çatışan çıkarlara sahip grupların zor ve güç kullanarak kendi refahlarını arttırmak için mücadele ettikleri bir arena olarak görürler. İktidara gelen grup ise. modern ve makro bir yaklaşım olarak benzer bazı özelliklere sahiptir. makro düzeyde ve çoğu zaman tarihsel karşılaştırmalar yaparak incelemeler yapar. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 65 Yapısal işlevselcilik gibi Çatışmacı Yaklaşım da. çekirdek ailenin. R. Çünkü Çatışmacı Yaklaşıma temel oluşturan Marksizm de yapısalcı bir kuramdır. hükümet politikalarını eleştirirler.
Irkçılık temelinde beyazlar beyaz olmayanlara. 1997): a. Örneğin.66 Ünite 4 tilmelidir. Belirli aralıklarla güçlülerle güçsüzler arasında yaşanan çatışmalar. Toplumdaki tabakalaşma. iktidar talepleri olmamakla birlikte toplumsal duyarlılık arttırmada önemli misyonları vardır. toplumsal cinsiyet (gender) ayrımında da erkekler kadınlara hükmetmektedir. Çatışmacılar özellikle sınıflar arasındaki güç mücadelesi ve birbirine tarihsel olarak karşıt olan hakim ideolojiler üzerinde dururlar . kapitalizmi veri olarak kabul eden tüm yaklaşımları statükocu bularak eleştirmesi de ayrıca değerini arttırmaktadır. d. b. sadece uyum ve ahenk ile ilgilenmek yerine. Bu yaklaşımın. daha fazla bilgi kaynağı ve daha fazla asker ve polis üzerinde kontrol gibi önemli kaynakları denetlerler. Sonuç olarak Eleştirel Güç Çatışma Yaklaşımı. toplumdaki gruplar ve sınıflar arasındaki sosyal. e. sosyal problemlerin anlaşılmasında daha derin bir görüş sağlar. sosyal sorunların yarattığı baskı ve tehditler. Güçlü insanların diğerleri üzerinde güçleri vardır. muhafazakâr veya liberal piyasa düzeni yaklaşımlarıyla karşılaştırıldığında. Yeni sosyal hareketler olarak çevreciler ve feministler gibi grupların. daha fazla refah ve gelir payı. Bu yüzden sıradan insanlar üzerinde güçleri vardır. c. hükmetme ve itaat ilişkileri birçok sosyal soruna kaynaklık etmektedir. siyasi ve maddi eşitsizlikler üzerinde vurgu yaparak mevcut sosyopolitik sistemi eleştirirler. yorumlayan inanç ve ideolojiler güçlüler tarafından şekillendirilir. sınıflı sistem içinde geniş işçi kesimine az sayıdaki kapitalist sınıf hükmetmektedir. Toplumdaki mevcut düzen ile hiyerarşiyi açıklayan. Eleştirel Güç Çatışma Yaklaşımı. Sosyal bilimlerde Çatışmacı yaklaşım ve kuramlar. Çünkü onlar toprak ve işletme üzerinde özel mülkiyet. Marksist entelektüel gelenekten beslendiği açık olan bu yaklaşımın temel önermeleri şunlardır (Feagin ve Feagin. güç ve çatışma ilişkilerini birlikte kavramlaştırarak daha bütüncül (holistik) bir bakış açısına sahip olması açısından çok önemlidir. kaynakların ve güçlerin yeniden dağılımıyla sosyal sorunların çözümünü amaçlayan yeni sosyal hareketler (social movements) ve örgütlenmelerin doğmasına yol açmıştır.
“Yapısal İşlevselcilik” olarak da anılan yaklaşımdır. “yönlendirici” ve “uygulayıcı” alt sistemlerden oluştuğunu savunur. “İşlevselcilik” ve “Çatışmacılık” gibi daha makro yapısal yaklaşımlara doğru genişlediği ve hatta son yıllarda sosyolojiye meydan okuyan feminist ve postmodernist yaklaşımlarla da zenginleştiği söylenebilir. Marks gelir. çatışmanın aralarında yakın (close) ilişki bulunan herkes için söz konusu olduğunu savunur. Sosyolojide başlangıçtan bu yana birbiriyle yarışan görüş ve modeller söz konusu olmuştur. Parsons toplumun “koruyucu”. Ancak günümüzde Marksist olmayan çatışma kuramcıları da bulunmaktadır. Diğer bir ifade ile sosyolojide insan ve toplumu nasıl gördüklerine. Bu yaklaşım. epistemolojik olarak bilginin kaynağını deneyde gören Ampirizmden ve sosyal dünyanın da fizik dünya gibi dıştan göründüğü gibi doğrudan inceleneceğini savunan Pozitivizmden temellenir. insanların sosyal davranış ve inançlarını belirleyen yaşamın sosyal koşulları fazla nesnel değildir. Antipozitivist /Yorumlayıcı ve Eleştirel gibi) ve “Kuramsal Yaklaşımlar” olarak iki genel grupta toplanabilirler. daha doğrusu onlar hakkındaki kabullerine göre farklılaşan çeşitli yaklaşımlar vardır. özel olarak sosyolojide tek hakim bir paradigma (model veya kavramlar ana demeti) yoktur. Örneğin Amerikalı ünlü sosyolog T. Sosyolojideki kuramsal yaklaşımların. Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar 67 Özet Genel olarak sosyal bilimlerde. din toplumun bütünlüğünü sağlayan. İşlevselci Yaklaşım. Aynı şekilde Lemis Coser da Marks’tan farklı olarak. Onlar aslında insanların bu koşullar hakkındaki öznel algılamaları ve yorumlamalarıdır. Örneğin Ralf Dahrendorf çatışmanın otorite ilişkisi bulunan her yerde olabileceğini savunur. toplumu birbiri ile ilişkili parçaların görev yaptığı bir sistem olarak görür. Bunlar genelde “Metodolojik Yaklaşımlar” (Pozitivist. modernist çerçevede “Sembolik Etkileşimcilik” gibi daha mikro yaklaşımlardan. makro düzeyde ve çoğu zaman tarihsel karşılaştırmalar yaparak incelemeler yapar. Çatışmacı Yaklaşım. Bu yaklaşıma göre. Aile kurum olarak koruyucu bir alt sistem iken. Genel olarak sosyolojide modernist çerçevede en yaygın olarak kullanılan makro yaklaşım. . siyasal kurumları yönlendiren. Sembolik etkileşimcilik. Ona göre insanlık tarihi aynı zamanda sınıf çatışması tarihidir. “bütünleştirici”. ekonomik kurumlar da uygulayıcı konumundadır. insanı sosyal bir fenomen olarak anlamak için öznelci yaklaşımı tercih eder. Çatışmacı sosyologların en başında K. Problem edindikleri konuların başında sınıf mücadelesi ve güçlü sınıfların işsizliğe ve yoksulluğa nasıl baktığı gelir.
Pragmatizm c. A. M.68 Ünite 4 De¤er len dir me Sorular› 1. Weber d. Pozitivizm d. Genel analiz düzeyi Analizin odaklandığı konular Anahtar kavramlar Hepsi Hiçbiri 2. Düzey (makro-mikro) Zaman (dün-bugün) Yer (doğu-batı) Hepsi Hiçbiri 3. Sosyolojik Yaklaşımlar birbirinden en fazla hangi açıdan farklılaşır? a. Durkheim b. Comte e. Feminizm b. Aşağıdakilerden hangisi farklı sosyolojik yaklaşımların karşılaştırılmasında ölçüt olabilir? a. K. Sembolik Etkileşimcilik en çok hangi görüşten beslenir? a. d. Hiçbiri . Hepsi 5. c. Marks c. Rasyonalizm e. Pragmatizm e. Hiçbiri 4. e. Entivisyonizm c. d. Ampirizm d. Yapısal İşlevselcilik en çok hangi kaynaktan beslenir? a. E. Çatışmacı Yaklaşımın temel görüşleri kime dayanır? a. b. b. e. c. Pozitivizm b.
Yöntembilimsel Yaklaşımlar. 5 Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar 6. 2. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri Araştırma Süreci Sivil Toplum Küreselleşme 10. Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler Sosyolojinin Öncüleri Sosyolojinin Kurucuları Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar SOSYOLOJİ 3. 9. 4. 7. Türkiye’de Sosyoloji .1. 8.
• Liberal Feminizmin temel görüşleri incelenecektir. • Radikal Feminizmin temel görüşleri incelenecektir. • Farklı Feminist Yaklaşımların neler olduğu gösterilecektir. • Postmodernizmin kendisine yöneltilen eleştiriler gösterilecektir. • Postmodernizmin sosyolojiye eleştirileri incelenecektir. • Marksist Feminizmin temel görüşleri incelenecektir. . • Sosyalist Feminizm temel görüşleri incelenecektir.70 Ünite 5 Ünitede Ele Al›nan Konular • Feminizm • Farklı Feminist Yaklaşımlar > Marksist Feminizm > Radikal Feminizm > Liberal Feminizm > Sosyalist Feminizm • Postmodernizm • Postmodernizmin Eleştirisi Ünite Hakk›nda • Feminizmin sosyolojiye eleştirileri incelenecektir.
• Postmodernizm ve postyapısalcılığın sosyolojiye nasıl bir . • Feminizm sosyolojiye neden meydan okumaktadır? Tartışınız. • Farklı feministlerin benzer noktalarını sıralayınız. tehdit oluşturabileceğini örneklerle tartışınız. • Farklı Feminist Yaklaşımların neler olduğunu öğreneceksiniz. • Sosyalist Feminizm temel görüşlerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. • Radikal Feminizmin temel görüşlerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. • Postmodernizmin sosyolojiye eleştirilerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar 71 Ö¤renme Hedefleri • Feminizmin sosyolojiye eleştirilerini öğreneceksiniz. • Neden farklı feministlerin ortaya çıktığını öğreniniz. • Postmodernizmin kendisine yöneltilen eleştirilerin neler olduğunu öğreneceksiniz. • Marksist Feminizmin temel görüşlerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. Üniteyi Çal›ş›rken • Feminizmin ataerkillik konusundaki görüşünü tartışınız. • Postmodernizmin sosyolojiye neden bu kadar eleştirel yaklaştığını ve bundaki haklılık payını tartışınız. • Postmodernizmin en çok hangi alanlarda gelişme gösterdiğini nedenleriyle tartışınız. • Liberal Feminizmin temel görüşlerinin neler olduğunu öğreneceksiniz.
bu kadının iki kez sömü- . 4. Bu amaçla. Çünkü sosyolojide araştırmaya başlarken problemin seçimi değerlerle ilgilidir. Örneğin Feministler. bu konuda aralarında oldukça önemsiz farklar bulunur. Feminizm genel anlamda sosyolojiye eleştirel bakar. o da erkek egemenliği demek olan “ataerkillik ”tir (patriarchy). Bu eleştirinin altında tek fakat önemli bir neden yatar ki. Feminizm Ancak daha başlangıçta feminist olarak adlandırılan pek çok kuramın olduğu veya birbirinden farklı çok sayıda feminizm bulunduğu belirtilmelidir. Aileyi ataerkil olarak görmek ise oldukça kapsamlıdır. bu bölümde her iki yaklaşıma da yer verilmiştir. genel hatlarıyla farklı feminist yaklaşımlar ortak bazı özelliklere de sahiptirler: 1. Tüm Feminist kuramlar aileyi ataerkil bir kurum olarak görürler. Onlara göre bu yaklaşım toplumsal cinsiyet farklılıklarını görmezden gelmektedir. Klasik anadamar (mainstream) sosyolojinin aslında erkekegemen (malestream) görüşlere sahip olduğunu iddia eder. Weber. 3. Kadının temel rolü üreme ve çocuk yetiştirmedir. Kurucu sosyologlardan M. Oysa tüm ev işleri ve çocukların yetişmesinden sorumlu olan kişi kadındır. Burada esas sorgulanmak istenen sosyolojinin değerlerden arınmış bir bilim olup olmadığıdır. Ancak günümüzde artık nesnellik konusundaki kesin ısrarlardan vazgeçildiği belirtilmelidir. 2.72 Ünite 5 Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar Klasik sosyolojik yaklaşımlara temel eleştirilerden biri Feminizmden diğeri ise Postmodernizmden gelmektedir. Sosyolojinin toplumsal yaşam hakkında yanlı/tarafgil görüşlere sahip olduğunu savunur. İkinci olarak Feminizm hem İşlevselcilerin hem de Çatışmacıların görüşlerine eleştirel bakar. Buna rağmen. İşlevselcileri ailenin tüm üyelerine sağladığı olanakların ya da çıkarların eşit olduğunu iddia ettikleri için eleştirirler. Her ne kadar artık birçok ülkede kadın ev dışında çalışmaya başlasa da Feministlere göre. araştırmacının bu öznel başlangıca rağmen nesnel bir araştırma yürütmesinin olanaklılığını savunmuşsa da artık büyük ölçüde bu tür iddialardan vazgeçilmiş bulunulmaktadır. Sosyolojinin eleştirilerini bilmenin onun daha iyi anlaşılmasına hizmet edeceği kuşkusuzdur.
Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar 73 rülmesi ve baskılanmasıdır. sadece kapitalizmin ihtiyacı olan emeği üreterek onu destekleyen birim olmanın ötesinde ataerkilliği de yeniden üreten birimdir. Marksist Feminizm Adından da anlaşılacağı üzere bu kuram hem Feminist hem de Marksist görüşlerin bir karışımıdır. Diğer bir ifade ile aile. hem kapitalizmin hem de ataerkilliğin emniyet supabıdır. özel mülkiyet ortadan kalktığında ataerkilliğin de kalkması gerekecektir. Çünkü bu durumda. Bu durum aynı işi yapan kadına erkekten daha az ücret ödenmesine olanak tanır. İşlevselcilerin toplumsal cinsiyet rollerini doğal ve değişmez olarak görmelerini sorgularlar. Radikal. Kapitalist sistemde kadın hem yedek emek gücünü üretir hem de piyasanın ucuz emek ihtiyacını karşılar. 6. 5. bazıları kapitalist bazıları değilken ataerkillik son derece yaygındır. kapitalizme mi yoksa kültürel yapıya yani dine mi bağlamak gerekeceği sorularının yanıtları oldukça tuzaklı ve tartışmalıdır. Çünkü kadın meslek sahibi de olsa. Oysa başta eski Sovyetler Birliği. Feministler ayrıca İşlevselci Yaklaşımın toplumsal cinsiyet (gender) farklarına ilişkin görüşlerinde çelişki ve belirsizlik olduğunu iddia ederler. Feministlere göre aile. bu konu son derece tartışmalıdır. Feministler erkek egemenliğini. Çin ve Küba olmak üzere kapitalizm yıkıldığı halde ataerkillik yok olmamış. sadece bir sınıfın diğer sınıf üzerindeki güç mücadelesini sorun edinerek sermaye ve emek üzerinde odaklanarak toplumsal cinsiyeti ihmal ederler. İslam ülkelerinde de. . Feministler. Marksist aile görüşlerini de toplumsal cinsiyete kapalı ya da görmezden gelen tutumları yüzünden eleştirirler. kapitalizmin bir sonucu veya özel mülkiyeti koruyan kapitalizmin yol açtığı bir durum olarak görürlerse de. Farklı Feminist Yaklaşımlar Feminist Yaklaşım içinde en önemlileri Marksist. Marksistler. ev işleri ve çocukların yetiştirilmesi sorumluluğu halen onun üzerindedir. kadınlara yapılan baskı ve sömürü aynen kapitalist ülkelerde olduğu gibi devam etmiştir. Bu nedenle bu toplumlardaki ataerkilliği. Feministlere göre toplumsal cinsiyet rolleri kültürel olarak öğrenilerek aktarılırlar ve bu yüzden değiştirilebilirler. Liberal ve Sosyalist Feminizmdir. Bunlar hakkında tanıtıcı bilgiler verilerek aralarındaki farklar aşağıda gösterilmeye çalışılmıştır.
74
Ünite 5
Marksistler tarafından aile yaşamı ve evlilikte kadının sömürüldüğü kabul edilmekle birlikte, bunun ailenin kadın üzerinde etkisinden çok, aile ile kapitalizm arasındaki ilişkiden kaynaklandığının ileri sürülmesi önemlidir. Marksist feministler, Marksist kavramları kullanmakla birlikte kadının sömürüsünü aile yaşamının anahtar özelliği olarak görmektedirler. Örneğin Margaret Benston (1972), Kadının Özgürlüğünün Politik İktisadı adlı eserinde, “kadının yarattığı ücretsiz emeğin çok büyük olduğunu ve üretim araçlarının mülkiyetine sahip olanlarla karşılaştırıldığında çok daha kârlı olduğunu” savunmaktadır. Minimum ücret ölçülerinde bile kadının emeğinin ödenmesi durumunda refahın yeniden dağılımında çok büyük artışlar sağlanacaktır. Bugün için ailenin desteklenmesi, ücretliler üzerinde gizli bir vergilendirme demektir. Diğer bir ifade ile şu andaki ücretler ile iki kişinin emeği satın alınmış bulunmaktadır. Bu bağlamda Benston, çekirdek ailenin kapitalist toplumda istikrar sağlayan bir “ekonomik birim” olduğunu tartışmaktadır. Böylelikle evde yapılan üretim, baba ya da eşin kazancından ödenmekte ve onun emeğini piyasadan çekme olanağı çok daha azalmaktadır. Böylelikle yalnızca aile üretimi ve ucuz emek değil, aynı zamanda işverenin masrafsız olarak idamesi de sağlanmaktadır (Haralambos ve Holborn, 1995). Öte yandan Marksist feministlere göre ev kadını rolündeki kadınlar, eşlerinin ücretli işçi olarak rollerini en iyi şekilde yerine getirmek için duydukları gereksinmeleri de karşılamaya çalışırlar. Ansley’e göre kadınlar, geleneksel rollerini oynarken, kocalarının meşru kızgınlıklarını, güçsüzlüklerinden kaynaklanan hayal kırgınlıklarını ve baskıyı sineye çekerler. Hatta birçok kocanın aileleri ve karısı üzerinde kurduğu diktatörlük, onlara sisteme hiç meydan okumaksızın kızgınlıklarını ifade etme olanağı sağladığı için aile kapitalizm için vazgeçilmezdir.
Radikal Feminizm
Radikal feministler, ataerkilliği kültürün bir sonucu olarak görürler. Ataerkillik, kadının rollerini doğal ve karma bir şekilde görerek aile aracılığıyla kültürel olarak aktarılmasına yardımcı olunması demektir. Ataerkil ideoloji, kadını ikincil ve zayıf cins olarak görerek ev işi ve çocuk yetiştirme rolüne indirger. Ataerkillik, farklı toplumsal yapılarda kültürel değerler ve inançların bir sonucu olarak görülebilir. Kültür toplumsal yapının bir parçasıdır; ancak, Marksistlerden farklı olarak sadece ekonomik ihtiyaçlarla belirlenmemektedir. Ataerkillik bu nedenle farklı toplumsal yapılarda farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Örneğin kapitalist, komünist ve teokratik toplumlarda ataerkillik mümkündür. Ancak kültür değiştiğinde ataerkillik de değişebilir.
Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar
75
Sonuç olarak çok sayıda feminizm olmasına rağmen radikal feministleri diğer feminizmlerden ayıran iki temel özellik vardır. Bunlardan ilki, kadınlar tarafından kadınlar için geliştirilmiş olmasıdır. Bu yüzden mevcut yaklaşımlar ve gündem ile uzlaşmaya gereksinim duymazlar. Diğer kuramlar örneğin Marksizmin uyarlamasının yerine, yenilikçi olma eğilimindedirler. İkinci temel özellikleri, kadınların baskı görmesini, hükmetmenin en evrensel ve en temel biçimi olarak görmeleridir. Toplum kapitalist olmaktan çok ataerkil veya erkek egemen olarak görülür. Ayrıca kadını erkeklerden farklı çıkarlara sahip olarak görürler. Üzerinde fikir birliğine varmamış olmakla birlikte, Christina Delphy ve Diana Leonard (1992) gibi bazıları, erkek egemenliğinin sürmesinden aileyi sorumlu tutarlar. Onlar aileyi temel olarak ekonomik bir sistem olarak görürler. Bu sistemde erkek çoğu kez kazançlı iken, kadın ve çocuklar kaybedenler tarafındadır. Çünkü tüm aile fertleri aile reisi için çalışırlar. Kadının uğradığı baskı, onun yaptığı işten ve bedeninin kullanımından gelmektedir. Bu yüzden de kadının pasif olarak yetiştirilmesi gibi ideolojik gerekçelerle değil, kadının aile içinde çalıştırılması uygun olduğu için kadın baskılanmakta olduğu görüşündedirler.
Liberal Feminizm
Liberal feminizmin iki temel savından biri “erkekle eşitlik”, diğeri ise “kadının özgürlüğü” dür. Onlar için kamusal alanda çalışmak çok önemlidir. Çalışma yaşamında eşitlik, aile yaşamında eşitlik ve son olarak sosyal hayatta eşitlik sağlanmalıdır. Aile içindeki geleneksel işbölümü kadının çalışmasının en büyük engelidir. Kapitalizmin gelişmesi ve yeterli istihdam olanağının sağlanması ile aile dönüşüme uğrayacaktır. Onlar sosyalist ve radikal feministlerin aileyi köklü biçimde dönüştürme taleplerine eleştirel bakarlar. Liberal feminizm, aslında bilimsel bir yaklaşımdan çok politik özellikler taşır. Ataerkil yapının, nasıl ortaya çıktığı veya ne olduğuyla ilgilenmek yerine nasıl olması gerektiğini sorgular. Liberal Feministler, yasal değişiklik ile ailede ve toplumda kadının konumun iyileşebileceğini savunurlar. 1970’lerin eşit işe eşit ücret getiren Eşit Fırsatlar Yasasını savunurlar. Ancak bazı iyileşmeler sağlanmış olsa bile temel eşitsizliklerin hâlâ mevcut olduğunu görmek gerekir. Bu nedenle Marksistler, fırsatlar ve seçeneklerin artmasının toplumsal yapının esnek ve değişebilir olarak görülmesine hizmet etmesine rağmen gerçekte daha güçlü olanlar (zenginler ve erkekler) tarafından bunun bir yol bulunarak engellendiğini görürler.
76
Ünite 5
Sosyalist Feminizm
Kamusal ve özel alan kavramlarını özellikle vurgulayan Sosyalist Feministler, Radikal Feministlerden farklı olarak ataerkillik yerine kapitalizm vurgusuyla dikkat çekerler. Onlara göre kapitalizm, kadını “özel alana”, erkeği de “kamusal alana” yerleştirmiştir. Kapitalizm, kadını özgürleştiriyor gibi görünürken, aslında bunun tam aksini yaptığı için, kadının özgürleşmesi ve kurtuluşu ancak sosyalizm ile mümkündür. Ailenin yıkılması ancak sosyalist bir toplumda gerçekleşebilir. Üretimin toplumsallaşması, ailedeki yeniden üretime gereksinim bırakmayacak ve ailenin önemi azalacaktır. Sosyalist feministlere göre özel alan siyasaldır. Bu söyleme göre, özel bir kurum olan aile içindeki kişiliklerin, özel ilişkilerin, diğer bir ifade ile mahrum sayılabilecek konuların tümü politik boyutlara sahiptir. Özel alan yani aile, kadının ezilmişliğinin, ikincilliğinin ortamını hazırlayan bir kurumdur. Önerilen ise, aile ilişkilerinin de siyasal alan içinde görülmesidir. Siyasal alanın, kamusal alan ile sınırlandırılmış olması da böylece tartışılır hale gelmiş bulunmaktadır. Birleşmiş Milletlerin “Gender in Development” (1996) serisinde de “yönetişim” (governance) kavramının aile içi ilişkileri de kapsayan biçimde genişletildiği unutulmamalıdır. Sonuç olarak birçok yeni gelişme, ailenin erkek egemenliğine terk edilen özel bir alan olarak görülmesine karşı olunduğunu göstermektedir. Böylelikle kadın ve çocukların istismarı durumunda, sivil toplum kuruluşları tarafından aile içi ilişkilere müdahale edilmesi meşrulaşmaktadır. Feministler de sürekli araştırma yaparak kadının toplumdaki konumunun daha iyiye götürülmesine çalışırlar ve farklı feminist görüşlere göre değişmeyen temel özellikleri burada bulmak mümkündür. Feminist araştırmaların özellikleri olarak şunlar sıralanabilir (Neuman, 1995) 1. Çoğunluğu kadın olan araştırmacılar tarafından Feminist değerlerin, yaklaşımların savunuculuğunu yapmak. Çok nadir olarak erkekler de bulunmakla beraber fazla kabul görmezler. 2. Kavram, sayıltı ve araştırma amaçlarını ifade eden sorularda biyolojik farklılık ifadesi olan ‘sexizm’in reddi ve bunun yerine “toplumsal cinsiyet”i (gender) kabul etmek. 3. Araştırmacı ile üzerinde çalışılan arasında empatik (kendini yerine koyma) ilişkiler kurmak, ona özne olarak yönelmek.
bu konuya ilginin yüksek olduğunu göstermektedir. Birçok araştırma tekniğini birlikte kullanmak. işsiz- . şehir planlama olmak üzere bazı alanlarda daha fazla etkili olmuştur. 7. Çoğu zaman da birbirleri yerine kullanılırlar. Modernizmi “yapısöküm”e uğratma (deconstruction) çabası bile. Nihilizm ve Anarşizmden beslenir. Kelime olarak anlamı ise. 8. Postmodernizmle ilgili çok sayıda çalışmanın yapılması ve yayımlanması. İnsan yaşamının duygusal olan ve karşılıklı bağımlılığa dayanan boyutlarını kabul etmek. her ikisi arasında büyük benzerlikler olmasından kaynaklanır. coğrafya. Postmodernizm kıta Avrupası ve özellikle de Fransa ve Almanya’da ortaya çıkmıştır. aktivist olmak. Aslında postmodernizmin en sert eleştirisi de yine Almanya’dan gelmiştir. Ancak deney ve niceliksel çözümlemelerden 7. Sosyolojinin ve ataerkil söylemin tüm insanlığa genellenmesine karşı durmak. hukuk. Postmodernizm Genel olarak sosyal bilimlere özel olarak sosyolojiye günümüzde en büyük eleştiri postmodernizmden gelmektedir. Postyapısalcılık ile oldukça yakın eleştiriler getirmeleri ise. moderniteden beklentilerini bulamayanlara başlı başına ilgi kaynağı olmaktadır. Ona duyulan ilginin temel kaynağı modernizmi reddetmesi. Lyotard. Araştırmalarda toplumsal cinsiyet ve güç ilişkilerinin toplumsal yaşamın tüm yönlerine nüfuz ederek etkilediğine duyarlı olmak. araştırmacının kişisel deneyim ve duygularını katmak. 5. yoksulluk. modernizmin ve yapısalcılığın sonu demektir. Postmodern eleştiriler. Araştırma tekniklerinin seçiminde esneklik ve akademik alanlar arasındaki mevcut sınırları aşmak. Bu görüşe fikir babalığı edenler Alman filozofları Nietzsche ve Heiddeger’dir. İki dünya savaşından başka. Araştırma sürecine. akla ve bilime tekrar dönmeyi şiddetle savunmuştur. başta sosyoloji. Jurgen Habermas. Ayrıca Derrida. Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar 77 4. onu yetersiz bulması ve modernite dışında kendini kurmaya çalışmasıdır. psikoloji ve iktisat dışındaki alanlarda. Kişisel ve toplumsal değişme amaçlayan “eylem yönelimli” (action oriented) araştırma yapmak. Baudrillard ve Faucault postmodernizm denilince öne çıkan diğer isimlerdir. 6.
Aslında postmodernizm bunlara alternatif üst-anlatılar geliştirmek amacında değildir. metindeki istisnai bazı örneklerden hareketle gösterin. Akıldışı. . liberalizm gibi ideolojileri. O. sanayileşme. her türden büyük kuram veya üst-anlatı olarak gördüğü. liberal demokrasi. geleneksele. coşkuya. Tam tersi de olabilir. Her alanı bir metin olarak görür ve onu bir çerçeveye oturtarak anlamaya çalışırlar. şiddet ve zorunlu göç. Söz gelimi bir kahramanın cesareti anlatılıyorsa onun aslında korkak olduğunu. açıklamaya niyetlenmeksizin göreli yorumlar yapmayı daha uygun bulurlar. Günümüzde özellikle mimaride. Ancak teknik. sanat ve edebiyat. görünüş ve estetik her zaman ön plandadır. Popüler kültürü de bu arada önemserler. bürokrasi. Modernin kendinden önceki gelenekselden üstün olduğunu da kabul etmezler. Bu yüzden postmo dernizm. hümanizma ve her şeyden önce insan aklına güven ve rasyonalite değerini yitirmiştir. Postmodernizmin “yapısöküm” konusundaki bazı önerileri şöyledir (Rosenau. Bunların tezlerinin büyücülük veya astroloji kadar bile kesinliği yoktur. insanları özgürleştirmeye yetmeyen. Onlar her türden katı sınırlamalar getirilmesine karşıdırlar. müzik ve fotoğrafçılık alanında oldukça etkilidirler. Ayrıca bugün ve burada olanı daha fazla önemserler. onu saçma gösterene kadar uğraşın. korkak bir kişinin aslında çok cesur olduğunu gösterin. Kuralı bozmak için istisna arayın. diğer bir ifade ile her şeyin cevabını önceden veren Marksizm. akademik ve ciddi olanlardan daha çok kullanırlar. Bu yüzden onlara göre kentleşme.78 Ünite 5 lik. edebiyat ve sanatta. Onlar. Rasyonalite ve bilimler. baskılayan araçlar olarak eleştirilir. Disiplinlerarası çalışmaları değerli bulurlar. metafizik olana. aksine. sadece açıklamalara temel veya öz oluşturacak dayanakların olamayacağını iddia eder. Sosyal bilimler ile doğa bilimleri. pratik ve verimli olandan çok. Bu bağlamda akademik disiplinler arasındaki ayrımı da reddederler. Elinizdeki metinde savunulan bir genellemeyi en uç noktalara kadar giderek. bilimsel olan ile olmayan arasında bir fark gözetmezler. büyüye. tikel ve modern olmayana. Hıristiyanlık. Bunun yerine belirsizliği tercih ederler. efsaneye. modernliğin eleştirdiği ne varsa sahip çıkarak değer verirler. resim. İslamiyet gibi tüm dinleri ve hatta feminizmi bile özcü ve modernist bularak eleştirir. Kışkırtıcı söylemi. çevresel kirlilik gibi küresel problemler tüm bilimsel gelişmelere rağmen giderek artmıştır. Hiçbir şeyi kabul veya reddetmezler.1998:197): 1.
Genellemelere varmak yerine tek ve biricik olayları araştırmayı önerir. Örneğin Zygmunt Bauman sosyolojinin görevinin bu olduğunu ısrarla savunur: “Bildik sanılanın aslında bilinmediğini göstermek. önemsiz. dışlanmış. Bunun yerine heyecan uyandırıcı sansasyonel önermeler geliştirin. Yeni ve alışılmamış kelimeler kullanın. Örneğin metindeki kahramanın uykuda gezer. hayali akrabalar gibi kavramlar kullanın. tutumlar ve kişilik üzerinde değil. klasik. küçük olayları önemser. Metindeki ikili karşıtlıkları kullanın. niteliksiz. taviz vermez tutum önerisi yadırganmaktadır. Toplumsal olayların yalın hali yerine karmaşıklığını. Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar 79 2. özsel/özcü olmayan. Örneğin iyi ve kötü ya da geleneksel ve modern gibi. Tikel ayrıntıları. unutkan ve de yalancı olduğunu gösterin. geçici. yerleşmemiş. Bunun amacı okuyucuya çok iyi bildiği sandığı şeyi aslında bilmediğini göstermektir. ertelenmiş ve parçalanmış olaylar üzerinde durur. sınırdaki. Terminoloji değişikliğine izin vermeyin. boyun eğdirilmiş. Hiçbir şeyi kabul veya reddetmeyin. 5. kutsal. Örneğin geleneksel bir evlilikte demokratik ya da eşitlikçi ilişkilerin yürüyemeyeceğini gösterin. davranışlar. Çok sayıda yoruma açık olacak şekilde yazmaya çalışın.” Yorgun cemaat. Bunun nedeni karşınızdakinin sizi eleştirmesine fırsat vermemektir. Daha sonra bu karşıtlıkları inkâr etmeye çalışın. Belirsiz. bir daha . Eleştirdiği hegemonik ilişkiyi kurarak benzersiz olduğunu kanıtlamaya çalışmaktadır. sentez yerine farklılığı araştırır. birlik yerine çeşitliliği. Bu aslında postmodernizm ile çelişkili bir öneridir. Önemli olan okuyanın sizi anlamasına fırsat vermemektir. marjinal ya da çevrede olan. susturulmuş. ayrık duran. geleneksel. 6. Unutulmuş. 7. Oysa yapısökümün de birçok araç/yol/yöntem içinden biri olarak görülmesi gerekirken. akıl dışı. seçimler. bastırılmış. 3. reddedilmiş. daha çok amaçlar. bulanık ifadeler sizi anlaşılmaz kılacak ve okuyucu “Tamam bunu demek istiyor!” duygusu yaşayamayacaktır. Tekrar eden rutin olaylar yerine. alternatif söylemler ve anlam üzerinde odaklanır. determinizm/ belirlenme yerine belirsizliği. 4. Metnin veya kahramanın bu özelliklerinin meşru olmadığını istisnalar bularak gösterin. Mutlak görüş bildirmekten kaçının. Postmodern bir çalışma. Nedensel ilişkiler aramak yerine metinlerarasılığı (intertextuality) savunur.
Aşırı görececilik/ relativizm. nesnellikten üstün tutulur ve parçalara ayırma tercih edilir. Kişisel deneyimlere. film. Bütünleştirme önemsenmez. duygulara ve imgelemlere. sezgilere çok güvenmek.80 Ünite 5 tekrarlanmayan olaylara bakmayı önemser. örgütlü inanç sistemlerinin. Tüm ideolojilerin. Anlamsızlık ve kötümserlik duygusu taşıyarak. 10. tüm toplumsal kuramlar da dahil olmak üzere hepsini reddederek işe başlamak. 9. Aşırı öznellik. sürekli değişmeyi kabul etmek. Postmodern araştırma raporu bir sanatsal çalışmadır. Sosyoloji için genel geçer bilimsel gerçekler yerine. 12. Toplumun bilimi olmayacağına ve sosyal bilimlerin kökten dönüşümü fikrine inanmak. Şimdi ve burada olanın önemsenmesine bağlı olarak. Sosyolojiyi bir doğa bilimi gibi gören tüm görüşlere karşı çıkar. 7. 2. Bu nedenle tiyatro gibi. Araştırmanın hiçbir zaman gerçek dünyada olup biteni yansıtamayacağını iddia etmek. 11. Farklılık. geçmişi ve farklı yerlerle ilgili çalışmaları küçümsemek ve reddetmek. Postmodernist bir araştırmanın genelde paylaşılan özellikleri olarak bazı saptamalarda bulunmak mümkündür (Neuman. Nesnellik peşinde koşmak yerine duyguların arkasından gitmeyi önerir. birbirine üstün olmayan sonsuz sayıda yorumlar yapmak. 3. kaset üretmek. 5. Hiçbir zaman alternatif bir bakış açısı aramaksızın sadece eleştirmeyi misyon edinirler. Sonuç olarak görececilik/rölativizm. 6. Yaşamın çok karmaşık olmasına bağlı olarak nedensel ilişkilerin kurulamayacağını kabul etmek. kaos ve karmaşıklığı benimsemek. daha gelip geçici şeylerle uğraşmak gibi daha mütevazi bir misyon önerir. oyun. 4. dramatik sunumlar. Bunu tekno-bilimsel kültür olarak eleştirir. dış dünya ile akıl arasında hiçbir ayrım yapmamak. Modernizm ve Aydınlanmayı reddetmek. 1994): 1. Yüzeydeki görüntüler yerine gizli yapıları ortaya çıkarmak. 8. dünyanın hiç ilerlemeyeceğine ve düzelmeyeceğine kuvvetle inanmak. Postmodern görüş sahipleri de araştırmalar yaparlar. .
6. aynı konu ve kavramların birçok yerde kullanılması yüzünden özgünlük olamayacağını kabul etmek demektir. genellemeleri reddetmesi sosyologların bazılarına cazip gelse de önemli çoğunluğuna son derece sınırlama getirici bir görüş gibi görünmektedir. akıl ve ahlaki evrensellerin reddi konusunda Nietzsche ve Heidegger vurgusu onları zayıflatır. işsiz ve umutsuzların görüşü olduğu ileri sürülür. modernizmin sonunun gelmeyip. 2. her şeyin göreceli olduğunu kabul etmesi. anlamsızlaştırma ya da bozuma uğratma yerine olgu ya da eylemi anlama ve yorumlama peşinde bir bilimdir. İyimserliğin. Yapısöküm konusundaki ısrarları ile sosyolojiye meydan okur. umutların boşa çıkmasının gerginliği içindeki bilim insanlarının bir kurgusu olarak görülür. Ekonomik sıkıntı içindeki bilim insanlarının kendi iç değişimlerini de bir ölçüde yansıttığı. . Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar 81 Sosyolojiyi eleştiren postmodernizmin kendisi de büyük eleştiriler alır. Kritisizm ve Varoluşçuluk. Modernizmin yarattığı hayal kırıklığından beslenen kötümser bir görüş olması en fazla eleştirilir. Metinlerarasılık. daha ileri bir aşamaya geçildiği yönündedir. Birçok zaman çelişki içindedirler. 7. 3. 4. 5. Bu durum bile. Giddens modernitenin bu aşamasını ileri veya geç. Fransız Yapısalcılığı. En önemli savunucusu Fransız Jacquez Derrida bile. Oysa onlar. Son bir nokta ise. bütün yerine parçayı önemserler. bir neden sonuç ilişkisi olduğu kadar devamlılık ya da bütünlük işaretidir.modernite (late-modernizm) olarak anar. Sadece bugün ve burada olan ile ilgilenmesi. Marksizm. artık fazla anlam ifade etmez hale gelmeye başlamıştır. Etnometodoloji ve Hermeneutik’ten derin izler taşır. Romantizm. Örneğin A. Bunlar kısaca şöyle özetlenebilir: 1. Oysa sosyoloji. Tüm yenilik iddialarına rağmen önceki birçok düşünceden örneğin Nihilizm. Fenomenoloji. Hakikat.
erkeği de “kamusal alana” yerleştirmiştir. Ataerkillik demek. Ataerkil ideoloji. Onlar sosyalist ve radikal feministlerin aileyi köklü biçimde dönüştürme taleplerine eleştirel bakarlar. bu konu son derece tartışmalıdır. Kamusal ve özel alan kavramlarını özellikle vurgulayan sosyalist feministler. şehir planlama olmak üzere bazı alanlarda daha fazla etkili olmuştur. Genel olarak sosyal bilimlerde. Postmodern bir çalışma daha çok. onu yetersiz bulması ve modernite dışında kendini kurmaya çalışmasıdır. Onlara göre kapitalizm kadını “özel”. Feministler erkek egemenliğini. kadın rollerini doğal ve karma olarak görerek aile aracılığıyla kültürel olarak aktarılmasına yardımcı olmak demektir. coğrafya. Ona duyulan ilginin temel kaynağı modernizmi reddetmesi. modernizmin ve yapısalcılığın sonu demektir. Kelime olarak anlamı ise. Postmodern eleştiriler psikoloji ve iktisat dışındaki alanlarda. kadının özgürleşmesi ve kurtuluşu ancak sosyalizm ile mümkündür. Postyapısalcılık ile oldukça yakın eleştiriler getirmeleri ise. seçimler. başta sosyoloji. kadını özgürleştiriyor gibi görünürken. alternatif söylemler ve anlam üzerinde odaklanır. Feminist Yaklaşım içinde en önemlileri Marksist. . diğeri ise “kadının özgürlüğü” dür. Liberal ve Sosyalist Feminizmdir.82 Ünite 5 Özet Klasik sosyolojik yaklaşımlara temel eleştirilerden biri Feminizmden diğeri ise Postmodernizmden gelmektedir. Aile içindeki geleneksel işbölümü kadının çalışmasının en büyük engelidir. davranışlar. amaçlar. radikal feministlerden farklı olarak ataerkillik yerine kapitalizm vurgusuyla dikkat çekerler. Liberal feminizmin iki temel savından biri “erkekle eşitlik”. hukuk. örneğin. aile yaşamında eşitlik ve son olarak sosyal hayatta eşitlik sağlanmalıdır. Onlar için kamusal alanda çalışmak çok önemlidir. tutumlar ve kişilik üzerinde değil. Kapitalizm. aslında bunun tam aksini yaptığı için. Modernizmi “yapısöküme” uğratma (deconstruction) çabası bile moderniteden beklentilerini bulamayanlara başlı başına ilgi kaynağı olmaktadır. kapitalizmin bir sonucu veya özel mülkiyeti koruyan kapitalizmin yol açtığı bir durum olarak görürlerse de. her ikisi arasında büyük benzerlikler olmasından kaynaklanır. Çalışma yaşamında eşitlik. ataerkilliği kültürün bir sonucu olarak görürler. özel olarak sosyolojide bugün en büyük eleştiri postmodernizmden gelmektedir. Marksist Feminizm hem Feminist hem de Marksist görüşlerin bir karışımıdır. kadını ikincil ve zayıf cins olarak görerek ev işi ve çocuk yetiştirme rolüne indirger. Çoğu zaman da birbirleri yerine kullanılırlar. Radikal feministler. Kapitalizmin gelişmesi ve yeterli istihdam olanağının sağlanması ile aile dönüşüme uğrayacaktır. Radikal.
. genellemeleri reddetmesi sosyologların bazılarına cazip gelse de. her şeyin göreceli olduğunu kabul etmesi. önemli çoğunluğuna son derece sınırlama getirici bir görüş gibi görünmektedir. Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar 83 Sadece bugün ve burada olan ile ilgilenmesi.
Hiçbiri 4. e. Ataerkillik b. Kodlama e. Aşağıdakilerden hangisi feminist yaklaşımlar içinde yer alır? a. Sosyolojinin modern bir bilim olması b. c. Akla güvenmemek d. Sosyolojinin toplumsal olgularla ilgilenmesi c. Küreselleşme e. Marksist feministler b. Şifreleme d.84 Ünite 5 De¤er len dir me Sorular› 1. Sosyalist feministler en fazla ne üzerinde durur? a. Hepsi e. Kapitalizm d. Marksist feminizm Sosyalist feminizm Radikal feminizm Liberal feminizm Hepsi 2. Sosyolojinin bir diğer sosyal bilimlerle arasının tam olarak ayrışmamış olması . Aşağıdakilerden hangisi postmodernizm için önemlidir? a. Hepsi 5. b. Yaz boz c. Postmodernizm hangi yolla metinleri inceler? a. Sosyolojini kesin sonuçlar içermemesi e. Sosyalist feministler d. Hepsi 3. Postmodernizmin sosyolojiyi eleştirmesinin temel sebebi nedir? a. Liberal feministler c. Aileyi köklü bir biçimde değiştirmeye karşı olanlar kimlerdir? a. Sosyolojinin erkek egemen bir söylemin etkisinde kalması d. Anaerkillik c. d. Kapsamlı kuramları reddetmek b. Yapısöküm b. Modernizmi reddetmek c. Şimdi ve burada olanla ilgilenmek e. Hepsi 6.
Türkiye’de Sosyoloji . 4. 9. 5. 2.1. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri 7. 8. Araştırma Süreci Sivil Toplum Küreselleşme 10. Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler Sosyolojinin Öncüleri Sosyolojinin Kurucuları Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar SOSYOLOJİ 3. 6 Yöntembilimsel Yaklaşımlar.
> Eleştirel Yaklaşımın temel özellikleri gösterilecektir. > Pozitivist Yaklaşımın temel özellikleri gösterilecektir. > Postmodern Yaklaşımın temel özellikleri gösterilecektir. > Feminist Yaklaşımın temel özellikleri gösterilecektir. . • Araştırma tipleri hakkında bilgi verilecektir. • Araştırma teknikleri karşılaştırılacaktır. > Yorumlayıcı Yaklaşımın temel özellikleri gösterilecektir.86 Ünite 6 Ünitede Ele Al›nan Konular • Yöntembilimsel/Metodolojik Yaklaşımlar > Pozitivist Yaklaşım > Yorumlayıcı Yaklaşım > Eleştirel Yaklaşım > Feminist Yaklaşım > Postmodern Yaklaşım • Araştırma Tipleri • Araştırma Teknikleri Ünite Hakk›nda • Yöntembilimsel/Metodolojik Yaklaşımların neler olduğu gösterilecektir.
Yöntembilimsel Yaklaşımlar. • Araştırma tiplerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. • Feminist Yaklaşımdan hareketle yapılan araştırmaların diğerlerinden temelde ayrıldıkları noktaları eleştiriniz. nedir? Tartışınız. > Postmodern Yaklaşımın temel özelliklerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. > Pozitivist Yaklaşımın temel özelliklerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. • Sosyolojide Postmodern Yaklaşım ile araştırma yapmanın • Araştırma tipleri ve araştırma tekniklerinin birbirine karıştırılması konusunda örnekler veriniz. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri 87 Ö¤renme Hedefleri • Yöntembilimsel/Metodolojik Yaklaşımların neler olduğunu öğreneceksiniz. > Yorumlayıcı Yaklaşımın temel özelliklerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. Üniteyi Çal›ş›rken • Farklı Yöntembilimsel/Metodolojik Yaklaşımlar bulunmasının nedenlerini araştırınız. • Araştırma tekniklerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. • Araştırma Teknikleri arasındaki farkların temelinde yatan . • Pozitivist Yaklaşımın temel ilkelerini sıralayınız • Yorumlayıcı Yaklaşım ile Pozitivist Yaklaşımı karşılaştırınız. olanak ve sınırlarını tartışınız. • Eleştirel Yaklaşım hangi noktalarda diğer yaklaşımlardan köklü bir ayrılığı temsil eder ve haklılık payı nedir? Tartışınız. > Eleştirel Yaklaşımın temel özelliklerinin neler olduğunu öğreneceksiniz. > Feminist Yaklaşımın temel özelliklerinin neler olduğunu öğreneceksiniz.
araştırma tekniklerine rahatlıkla araştırma yöntemleri diyebilirler. Ancak tümdengelim (dedüksiyon) ve tümevarım (endüksiyon) gibi mantıksal çıkarsama (logical reasoning) yollarının da tek başına yöntem olma özelliği yoktur. Yorumlayıcı ve Eleştirel Metodolojik Yaklaşımlar hakkında kısa verilmiştir. aslında yöntem konusunda monist/tekçi bir anlayışın yansımasıdır. Bu kitabın sınırları içinde şu noktanın açıklığa kavuşturulmasında yarar vardır: Yöntem ve araştırma tip ve teknikleri aynı şeyler değildir.88 Ünite 6 Yöntembilimsel Yaklaşımlar. “sağduyunun rolü”. Aslında son yıllarda metodolojik yaklaşımlara Feminizm ve Postmodernizm de eklendiğinden onların da “araştırma nedeni”. araştırma teknikleri kavramlarının sosyal bilimler söz konusu olduğunda son derece detaylı tartışmalara konu olduğu. Ayrıca araştırmalarda hem tümdengelim hem de tümevarımın birlikte yapıldığını da bilmek gerekir. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri Genel olarak bilim. genellikle bu zihinsel işlemlerin tümüne verilen ad olarak kabul edilir. 1994) kavramlaştırılan sınıflamalardır. Araştırma tipleri ise. Bu nedenle araştırma tipleri hakkında yapılan sınıflamalardan örnekler vererek konunun daha iyi anlaşılmasına çalışılmıştır. özel olarak sosyolojide kullanılan çok sayıda araştırma tipi ve tekniğinden söz etmek mümkündür. hatta yöntem ve yöntembilimin/metodolojinin sosyal bilimlerin en hassas alanı olduğu söylenebilir. Yöntem. bilimsel bir araştırmada izlenecek adımlar ve zihinsel tutumlar anlaşılmalıdır. Yöntem konusuna çoğulcu yaklaşanlar ise. Araştırma boyutları ya da tipleri ile araştırma tekniklerini de birbiriyle karıştırmamak gerekir. Örneğin birçok araştırma tekniğine yöntem denildiğine sıkça rastlanır. Bunun arkasında yatan temel sebeplerden biri metodolojik yaklaşımlar arasındaki farklardır. Yöntem denilince. “insanoğlunun doğası”. “iyi bir kanıtın ne olduğu” ve araştırmalarda “değerlerin yeri” olarak sekiz temel başlık altında özelliklerine yer verilmiştir. Bu. “toplumsal gerçekliğin doğası”. sosyal araştırmanın boyutları olarak da (Neuman. Ayrıca alanın temel kavramlarının çoğu kez birbiri yerine kullanıldığı görülür. Yöntembilimsel/Metodolojik Yaklaşımlar Genel olarak sosyal bilimlerde. Bu nedenle öncelikle Pozitivizm. “kuramın ne olduğu” ve “doğru olan bir açıklama”. . yöntem/metot.
Bilimden daha az değerli ve açıkça farklı olan bir form. Bilim değerlerden arınıktır. Ancak değerler bir konu olarak seçilip incelenebilirler (Valuefree) 2. tümdengelimsel (dedüktif) sistemi. aksiyomlar ve yasaların mantıksal. nesnel olandır. Sağduyunun Rolü 5. epistemolojik/bilgi kuramsal olarak bilginin kaynağının “ampirizm” olduğunu ve dolayısıyla.1994) Pozitivizm. Değerlerin bilimde yeri yoktur. Yasalara mantıksal olarak bağlı olan ve olgulara dayanandır. İyi Bir Kanıt Nedir? 8. Pozitivizm. Araştırma Nedeni POZİTİVİZM (Emile Durkheim) İnsanların olayları öngörebilmeleri ve denetleyebilmeleri için doğal yasaların bulunması. Bunun temel nedeni. kesin gözlemlere dayalı. daha çok doğa bilimlerine öykünerek indirgemeci bir yaklaşım sergilerken. Pozitivist ve Yorumlayıcı yaklaşımların karşılaştırılan sekiz alanda da birbirinden çok farklı kutuplarda konumlandıkları açıktır. Toplumsal Gerçekliğin Doğası 3. Dışsal Faktörler tarafından belirlenmiş/ biçimlenmiş rasyonel ve benmerkezli bireyler. Yöntembilimsel Yaklaşımlar. Diğerleri tarafından tekrarlanabilecek. Değerin Yeri Nedir? Tablo 1. İnsanoğlunun Doğası 4. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri 89 Özellikler 1. gözlenebilen ve ölçülebilen olguları analiz ederler. insan zekâsının bu gözlenemeyen ve gizli olan anlamları kavrama kapasitesine güvensizliğidir. Doğru Olan Bir Açıklama Nedir? 7. Pozitivist Yaklaşım (Neuman. Gözlenebilen olguların ardında yatan anlamlarla fazlaca ilgilenmez. sosyal ve beşeri bilimlerin kendine özgü özel- . sadece gözlenebilir olanların seçilerek analiz edilmesini hedefler. Kuram Nedir ve Neye Benzer? 6. Yorumlayıcılık. Onlar daima ampirik bilginin üstün olduğunu savunurlar. Düzenli kalıplar veya keşfedilebilecek bir düzen. Sonuç olarak pozitivizmi benimseyen sosyologlar da. Birbiriyle ilişkili tanımlar.
Özellikler 1. betimlemek ve “yorumlamak” esastır. Sağduyunun Rolü 5. İnsan ve topluma yönelik araştırmalarda yasa bağımlı “açıklamalar” yerine. 2. Bir grubun anlam sisteminin nasıl meydana geldiği ve sürdürüldüğüne ilişkin tanımlama. onların anteni olmak. 1994) Eleştirel Yaklaşımın hedefi düzeni değiştirmektir. Üzerinde çalışma yapılanların ses ve duygularını doğru aksettirme. Değerler. Değerin yeri Nedir? Tablo 2. Kuram Nedir ve Neye Benzer? 6. toplumsal yaşamın onunla bütünleşmiş bir parçasıdır. Doğru Olan Bir Açıklama Nedir? 7. İnsanoğlunun Doğası Hem anlamı yaratan sosyal varlıklar hem de yaşamlarını sürekli anlamlandıran varlıklar. 3. toplumsal eylemi “anlamak”. . Hiçbir grubun değeri yanlış değildir. Bu nedenle aktivist bir tavır benimser. Yorumlayıcı Yaklaşım (Neuman. Nesnellik aramaktan vazgeçilmesi diğer ortak yönleridir. güçlü gündelik teoriler. Akışkan toplumsal etkileşimler çerçevesine konulan veya oturtulandır. İyi Bir Kanıt Nedir? 8. Ancak farklı değerler olabilir. Araştırma nedeni YORUMLAYICILIK (Max Weber) Önemli toplumsal eylemleri anlamak ve betimlemek.90 Ünite 6 liklerini ön planda tutar. Sıradan insanlar tarafından kullanılan. Bazı yönlerden Feminist araştırmalarla örtüşür. 4. Toplumsal Gerçekliğin İnsan etkileşimi tarafından yaratılan Doğası ortamın akışkan veya sabit/kalıcı olmayan tanımları.
toplumu kökten değiştirmek üzere insanları güçlendirmek. Onun amacı bilimsellik sınırlarını zorlayarak toplumsal değişmeyi sağlamak ve bunun için de bireyleri bilgilendirerek sarsmaktır. Araştırma Nedeni 2. Çünkü çoğu zaman bireyler içinde yaşadıkları düzendeki güç ve bağımlılık ilişkilerini sorgulamadan yaşarlar. Nesnel koşullar ve güç dağılımını gizleyen sahte/yanlış inanç. sahip oldukları yaratıcı potansiyelleri gerçekleşmeyen bireyler. İyi Bir Kanıt Nedir? 8. Sağduyunun Rolü 5. Çatışma dolu gizli yapılar tarafından yönetilen İstismar edilerek hayaller peşinde tuzağa düşürülmüş. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri 91 Özellikler 1. Değerin Yeri Nedir? ELEŞTİREL (K. Değerlerin bazıları doğru bazıları yanlıştır. Kuram Nedir ve Neye Benzer? 6. Tüm bilim değerle başlamalıdır (aktivisttir). 1994) Eleştirel yaklaşım gerçek üstü söylemlerle uyuşturulmuş toplum bireylerini güçlendirerek mevcut sisteme başkaldırmalarını hedefler. Doğru Olan Bir Açıklama Nedir? 7. Freud) Efsane/mitleri yıkmak. Gerçek koşulları ortaya koyan ve insanların daha iyi yaşamalarına yardım eden bir eleştiri. . Toplumsal Gerçekliğin Doğası 3. İnsanoğlunun Doğası 4. Marks ve S. Ancak temelde modernizmi reddetmezler. Hayalleri ve hataları. Eleştirel Yaklaşım (Neuman. Tablo 3. yanılsamaları ortaya koyan kuram tarafından bilgilendirilmedir. Yöntembilimsel Yaklaşımlar. İnsanların dünyayı değiştirmek için gereksinme duydukları araçları sağlar.
Sağduyunun Rolü 5. Feminist Yaklaşım (Neuman. . Gücü ve nesnel durumları gizleyen sahte inançlar İnsanlara dünyayı daha iyi görebilme yolu sağlayan. epistemolojik olarak kadının öznel algılarını bilginin kaynağı olarak görür. İyi Bir Kanıt Nedir? 8. Çatışma yüklü. İnsanoğlunun Doğası 4. Hayal ve hataları ortaya çıkaran kuramla biçimlendirilmiştir. efsaneleri yıkmak ve insanları güçlendirmek. Yaratıcı. Feminizm. ‘ötekilerin’ değerlerini ve eşitliğini arttırmak.Araştırma Nedeni FEMİNİST Mitleri. çoğunlukla görülemeyen güçler tarafından tuzağa düşürülmüş potansiyeli kavranmamış cinsiyete dayalı varlık. Toplumsal Gerçekliğin Doğası 3. Kuram Nedir ve Neye Benzer? 6. gerçek durumları açıklayan eleştiri İnsanları baskıcı ilişkilerden kurtarmaya yardım eden araçları ve fikirleri destekler. Bu yüzden literatürde “feminist metodoloji” kavramı artık kullanılmaya başlamıştır. insanları baskı altında tutan güç ilişkileriyle sarmalanmıştır.92 Ünite 6 Özellikler 1. 2003) Gerek Feminist ve gerekse postmodern yaklaşımlar sosyolojiye radikal eleştiriler getirirler.Doğru Olan Bir Açıklama Nedir? 7. Değerin Yeri Nedir? Araştırma için değerler esastır ve feminist olanları açıkça tercih edilir. Tablo 4. 2.
modernite eleştirilerindeki aşırılığını her alanda olduğu gibi bu alanda da sergiler. Daha çok kültür ve sanat alanında yapılacak çalışmalarda kullanılabilir olduğu göz ardı edilmemelidir. yapıldıkları yerlere. İnsanların iç dünyalarında ve duygularında yankısını bulan estetik özelliklere sahiptir. zaman boyutuna. kullanım alanına. Değerin Yeri Nedir? Değerler araştırmanın ayrılmaz parçasıdır. . Diğerlerini oyalayan. Tablo 5. Kuram Nedir ve Neye Benzer? 6. insanları harekete geçirmektir Gerçek bir örüntü/kalıp veya ana plan olmaksızın kaotik ve akışkandır. Sosyal gerçekliğin mahiyeti bilimsel ve teknokratik tümevarımcı biçimlerden üstündür. Kabul edenler için tüm açıklamalar doğrudur. potansiyeli kavranmamış dinamik varlık. yanıt verdikleri sorulara ve aktif veya pasif katılıma göre sınıflamak mümkündür. Araştırma Tipleri / Boyutları Araştırma tiplerini çeşitli ölçütlere göre sınıflamak örneğin araştırmanın amacına. Ancak modernitenin bilim insanları ve geniş kitleler üzerindeki olumsuz etkilerini temsil eden içeriği yüzünden giderek yaygınlaşmaktadır. Sağduyunun Rolü POSTMODERNİZM Öznelliği ifade etmek. farklı değildir. 5. Araştırma Nedeni 2. Doğru Olan Bir Açıklama Nedir? 7. İyi Bir Kanıt Nedir? 8. 2003) Postmodernizm. Ayrıca bütün değerler eşit konumdadır. Yaratıcı. Daha doğru olan bir açıklama yoktur. Toplumsal Gerçekliğin Doğası 3. İnsanoğlunun Doğası 4. Postmodern Yaklaşım (Neuman. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri 93 Özellikler 1. şoke eden veya harekete geçiren tiyatro benzeri veya sanatsal çalışmanın anlatımı ya da ifadesidir. bilgi toplama tekniklerine. Yöntembilimsel Yaklaşımlar.
Daha önce çok sayıda betimsel araştırma yapılması halinde neden-sonuç ilişkilerine daha fazla ulaşılabilir. Araştırma sonuçlarının bilimsel dergilerde yayınlanması ve akranların tepkilerinin alınmasıyla başarı değerlendirilir. Nicel/sayısal ilişkilerle veya sözel/nitel verilerle durum betimlenir. Çeşitli fikirler ortaya atmak. Betimsel (Descriptive) Araştırmalar İlişki. aşama Açıklayıcı (Explenatory) Araştırmalar Neden-sonuç ilişkilerinin ortaya konmasını hedefler. Ethnometodolojik araştırmalar keşfedicidir. Bir kuramın doğruluğunu test etmede. sorular formüle etmek üzere yapılır. .94 Ünite 6 Amacına göre araştırma tipleri Bu konuda üç tip araştırmadan söz edilebilir: Keşfedici (Exploratory) Araştırmalar Bir konu ve problem alanında hiçbir şey bilinmiyorsa. Araştırma ile ilgili kararı diğer sosyologlar verir. Uygulamalı (Applied) Araştırmalar Bilimsel özen. Temel ilgi araştırmanın içsel tutarlılığı üzerinde yoğunlaşır. Etrafta neler olup bittiği hakkında derli toplu. birbiriyle yarışan açıklamalardan hangisinin en uygun olduğunu belirlemede. standartlar ve başarı değerlendirmesinin. Araştırma problemi büyük bir özgürlük içinde seçilir. ek araştırma yapma olasılık ve uygunluğunu belirlemek. mekanizma ve süreci betimlemeye yarar. Araştırma içsel bir tatmin sağlar. Bir konu hakkında yeni bilgiler toplamak. Bir grubun kusursuz/düzgün bir profilini elde etmek için yapılır. Kullanım alanına göre araştırma tipleri İki önemli başlık altında toplanmaları mümkündür: Temel (Basic) Araştırmalar Kurama katkı amacına yönelik olarak yapılırlar. ayakları yere basan bir resim geliştirmekte yararlıdır. Bilim ve bilim insanlarının en yüksek standartları gözetilerek yapılır. Çoğu zaman araştırmayı talep edenler tarafından kaynak sağlanarak yürütülürler. bu tip bir araştırma ile durum anlaşılmaya çalışılır. araştırma sonuçlarının kullanımına bağlı olduğu araştırmalardır. yeni bir kuram oluşturmada veya mevcut kuramların alanını genişletmede yararlanılır. geçici kuramsal bağlantılar geliştirmek. Açıklamaları desteklemek ve çürütmek için kanıt sağlamak amacıyla da yapılabilir. Ancak sosyal bilimlerde çok yaygın olarak uygulanması mümkün değildir. En fazla kullanılan araştırma tipidir.
stres. demografik/nüfus hareketlerinin. Vak’a İncelemesi (Case Study) Bir birimi derinliğine incelerken de zaman boyutunda değişmelere bakılabilir. hizmet veya teknoloji etkilerinin değerlendirilmesidir. Olaylar ve etkileri belirli dönemler aylar veya yıllar boyunca izlenir. çevre gibi toplumda değişme yaratmaya yönelik araştırmalardır. iş kaybı. korku. • Değerlendirme Araştırması (Evaluation Research): Yeni eğitim modeli. çevre kirliliğinin. Bu tip araştırmalar da aslında üç alt başlık altında incelenebilirler: • Eylem Yönelimli (Action Oriented) : Kadın. ayrımcılık ve suçluluk gibi sosyal koşulların. kendine saygıda değişmelerin araştırıldığı değerlendirme çalışmalarıdır. sağlık çıktılarının ve psikolojik iyilik. Boylamasına (Longitudinal) Araştırmalar Panel veya takip araştırmaları da denir. Nicel araştırmalarda eğer amaçlar hipotezler halinde yazılmış ise. Eğitim ve sosyal hizmetlerin. içerik analizi (content analysis). Bilgi Toplama Tekniklerine Göre Araştırmalar Araştırmalar sürekli bilgiler toplanarak ve analiz edilerek yapıldığından böyle bir sınıflama da yapılmış bulunmaktadır. Bilgi toplama tekniklerine göre araştırmalar en genel anlamda ikiye ayrılırlar: Nicel (Quantitative) Araştırmalar Deney (experiment). tarama (survey). Yöntembilimsel Yaklaşımlar. • Etki Değerlendirmesi (Impact Assessment): Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Raporları bu türe girer. karşılaştırma yapmak için zaman boyutunu kullanır. Tarama denilen surveylerde anket ve mülakatlar kullanılır. Burada da üç tip araştırmadan söz edilebilir: Kesitsel (Cross sectional) Araştırmalar Dört yıl beklemek yerine halen ilk ve son sınıfta okuyan öğrencilerin karşılaştırması gibi. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri 95 Ancak çoğu zaman kaynak sağlanmadan da. Zaman Boyutunda Araştırma Tipleri Araştırmaların bazıları. Son yıllarda Sosyal Etki Değerlendirmesi (SED) Raporları da artık giderek yaygınlaşmaktadır. kav- . mevcut istatistikler nicel araştırma teknikleridir. bunların test edilmesi. daha dar ölçekte sosyal sorunlara çözüm önerileri geliştirmek amacıyla yapılırlar. yoksullaşma gibi ekonomik etkilerin.
belge ve dergiler incelenir. Aktif veya Pasif Olarak Yapıldıklarına Göre Araştırmalar • Birinci Elden Veri Toplanan Araştırmalar (Reactive Research): Tüm yüz yüze yapılan görüşmeler. Bu nedenle “Yorumlayıcı” (interpretive) sosyoloji olarak da adlandırılırlar. Araştırmacının bilgilerin içine dalarak ona nüfuz etmesi. bilgi toplamada bazı nesnel ölçekler geliştirilerek kullanılması. odak grup çalışmaları böyledir. kuramın tümdengelimsel ve nedensel (causal) olması araştırma süreçlerinin tümüyle standartlaştırılarak tekrar edilebilir hale getirilmiş olması. Yapıldıkları Yerlere Göre Araştırmalar Araştırmalar yapıldıkları yere göre üçe ayrılırlar: • Kitaplık /Kütüphane Araştırması: Kitap. nedensel/kozal olan veya olmayanın birlikte kabulü. verilerin analizinde istatistikler. • Ne idi? Tarihsel karşılaştırmalı araştırmalardır. Aslında “Pozitivist” epistemolojiye uygun olarak yapıldıklarını bilmek gerekir. araştırma süreçlerinin aşırı özgül oluşu ve buna bağlı olarak tekrarlanamazlığı. tümevarımsal çıkarsama. bilgilerin sayılar yerine kelimeler kullanılarak betimlenmesi. açıklama amacına yönelik olarak yapılırlar. gelir vb. şekiller. • Nasıl? Deneysel araştırmalar. • Alan /Saha Araştırması: Sosyal bilimlerin laboratuvarı alandır. sorulan sorulara göre de sınıflanabilirler: • Nedir? Betimsel araştırmalar bu türdendir. alan araştırması (field research) ve etnometodoloji (ethnomethodology) en önemli nitel araştırma teknikleridir. bilgilerin bu ölçeklerle sayısal olarak toplanması. . odak grup çalışmaları (focus group studies). grafikler kullanılması yüzünden bu tür araştırmalar “teknokratik” olarak değerlendirilir. eğitim. değişkenlere (variable) dönüştürülmesi. öznel anlamı yakalaması ve keşfetmesi. En fazla psikolojik temelli sosyal araştırmalarda kullanılır. Yanıtladıkları Sorulara Göre Araştırmalar Genel olarak araştırma sorulara yanıt arama süreci olduğundan. bilginin ampirik ve deneysel olmadığı ya da aşkın/transandantal olduğu savunulur.96 Ünite 6 ramların yaş. Nitel (Qualitative) Araştırmalar Göstergebilim (semiotics). derin yorumsama (hermeneutics). • Laboratuvar Araştırması: Sosyal bilimlerde çok az yapılabilir.
tüketilen içeceklerin çöpe atılmış şişeleri veya tamire bırakılan arabalardaki radyo programlarına bakılarak tüketici analizleri yapılmasıdır. 1969) . Yöntembilimsel Yaklaşımlar. Araştırmalarda Temel Bilgi Toplama Teknikleri (Galtung. seçenekler seçenekler belirlenmiş: belirlenmemiş: Görüşme Cetveli Görüşme Kılavuzu ile) ile) Soru Cetveli (Sorular açık uçlu) (Questionnaire) Soru Cetveli (Sorular kapalı uçlu) Grup Tipi ve Posta ile Anket Tekniği Sözel Yazılı ve sözlü Tablo 6. Ayrıca tabloda gösterilmeyen birçok araştırma tekniği daha bulunmaktadır. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri 97 • İkinci Elden Veriye Dayanan Araştırmalar (Non-reactive Research): Önceden yapılmış başka araştırmaların analizi olarak “meta-analiz”. resim ve belge gibi “dokümanlar” veya geriye kalan “artıklar ya da izlere” bakılarak yapılan araştırmalar. “mevcut istatistikler”. “içerik analizi”. Araştırma Teknikleri Sosyal araştırmalarda çok sayıda bilgi toplama tekniğinden yararlanılır. bunlar sosyolojide de yaygın olarak kullanılırlar. Örneğin yer taşları gibi eşyaların aşınması. İnformel Düzen Katılarak Gözlem (Yalınç ve Denetimsiz) Karşılıklı Konuşma (kaynak kişilerle görüşme) Mektuplar Biyografiler Makaleler Formel Fakat Yapılaşmamış (Unstructured) Sistematik Gözlem (Denetimli Gözlem) Formel Fakat Yapılaşmış (Structured) Deneysel Teknikler (Experimental) Yanıtlar Sözel olmayan Mülakat Tekniği Mülakat Tekniği (sorular kapalı uçlu. Örneğin grup mülakatına benzer olarak düzenlenen odak grup çalışmaları gibi. fakat yapılaşmamış olarak değerlendirilmesi mümkündür. anket ve mülakatlar ise sosyal psikologlar tarafından geliştirilmiş olsalar da. Bu tekniğin formel. Bu tekniklerin katılarak gözlem gibi bazıları antropologlar tarafından. (sorular açık uçlu.
. Örneğin önce açık uçlu sorularla mülakat yaparak pilot çalışmasını tamamlar ve daha sonra kapalı uçlu sorularını oluşturarak grup tipi anket ile bilgi toplar. Posta veya grup tipi olabilir. görüşülenlerin eğitim düzeyi. Sorular mülakatçı tarafından sorulur. Mülakatlar yüz yüze yapılan görüşmelerdir. ulaşılabilirlik gibi daha pek çok faktör rol oynar. Anket ise. Araştırmacılar. katılımcıların kendi başlarına sorulara yanıt verdiği durumlardır. Soruların açık uçlu ve kapalı uçlu (seçenekli) olmasında. Bu türlü birden fazla tekniğin birlikte. ancak tutarlılık içinde uygulanmasına “sacayağı” denilir.98 Ünite 6 Çoğu zaman anket ve mülakat kavramları birbiri yerine hatalı olarak kullanılmaktadır. birden fazla araştırma tekniğini araştırmalarının değişik aşamalarında kullanabilir. temel olarak seçtikleri yaklaşımlarla epistemolojik ve ontolojik olarak tutarlı olacak şekilde araştırma tekniklerini seçerek bilgi toplarken. yüz yüze görüşme veya posta ile gönderilmesinde araştırma probleminin niteliği.
Araştırma tiplerini çok çeşitli ölçütlere göre sınıflamak. “kuramın ne olduğu” ve “doğru olan bir açıklama”. Bu tekniklerin katılarak gözlem gibi bazıları antropologlar tarafından. “sağduyunun rolü”. zaman boyutuna. . bunlar sosyolojide de yaygın olarak kullanılırlar. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri 99 Özet Genel olarak sosyal bilimlerde özel olarak sosyolojide kullanılan çok sayıda araştırma tipi ve tekniğinden söz etmek mümkündür. Pozitivizm. bilgi toplama tekniklerine. Sosyal araştırmalarda. anket ve mülakatlar ise sosyal psikologlar tarafından geliştirilmiş olsalar da. betimlemek ve “yorumlamak” esastır. örneğin araştırmanın amacına. Bu duruma yol açan yatan temel sebeplerden biri metodolojik yaklaşımlar arasındaki farklardır. kullanım alanına. “toplumsal gerçekliğin doğası”. çok sayıda bilgi toplama tekniğinden yararlanılır. toplumsal eylemi “anlamak”. yanıt verdikleri sorulara ve aktif veya pasif katılıma göre sınıflamak mümkündür. İnsan ve topluma yönelik araştırmalarda yasa bağımlı “açıklamalar” yerine. yapıldıkları yerlere. Yorumlayıcı ve Eleştirel Metodolojik Yaklaşımlar hakkında kısa bilgi verilmiştir. Yorumlayıcılık. Yöntembilimsel Yaklaşımlar. sosyal ve beşeri bilimlerin kendine özgü özelliklerini ön planda tutar. karşılaştırılan sekiz alanda da birbirinden çok farklı kutuplarda konumlandıkları açıktır. Ayrıca grup mülakatına benzer olarak düzenlenen odak grup çalışmaları da bulunmaktadır ve bu tekniğin formel fakat yapılaşmamış olarak değerlendirilmesi mümkündür. Aslında son yıllarda metodolojik yaklaşımlara Feminizm ve Postmodernizm de eklendiğinden onların da “araştırma nedeni”. “insanoğlunun doğası”. daha çok doğa bilimlerine öykünerek indirgemeci bir yaklaşım sergilerken. Bu nedenle öncelikle Pozitivizm. Pozitivist ve Yorumlayıcı yaklaşımların. “iyi bir kanıtın ne olduğu” ve araştırmalarda “değerlerin yeri” olarak sekiz temel başlık altında özelliklerine de kısaca değinilmiştir.
Yorum yapma e. Betimleme d. Yorumlayıcı Yaklaşım aşağıdaki özelliklerden hangisiyle bağdaşmaz? a. Toplumu korumak b. Dışsal faktörleri araştırmak d. Amaçlar b. Hepsi e. Hiçbiri 5. Zaman boyutu d. Araştırmalar hangi ölçütler kullanılarak tiplere ayrılırlar? a.100 Ünite 6 De¤er len dir me Sorular› 1 Pozitivizm temelde aşağıdaki özelliklerden hangisiyle bağdaşır? a. Hiçbiri 2. Hepsi . Toplumu yıkmak d. İlerici e. Değişimci c. Bilgi toplama teknikleri e. Hiçbiri 4. Muhafazakâr d. Emik yaklaşma c. Hepsi e. Yenilikçi b. Yoplumu değiştirmek c. Açıklama c. Feminist ve Post modernist yaklaşımlar sosyolojiyi nasıl görürler? a. İçe bakışlı anlama b. Kullanım alanı c. Anlama b. Eleştirel Yaklaşımın temel amacı nedir? a. Hiçbiri 3.
Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri SOSYOLOJİ 3. 5.1. 4. 6. 9. 2. Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler Sosyolojinin Öncüleri Sosyolojinin Kurucuları Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar Yöntembilimsel Yaklaşımlar. 7 Araştırma Süreci 8. Türkiye’de Sosyoloji . Sivil Toplum Küreselleşme 10.
• Araştırma Amaçlarının nasıl belirlendiği incelenecektir. • Araştırmanın Sınırlılıklarının nasıl ortaya konduğu gösterilecektir. • Araştırmanın Öneminin nasıl belirlendiği incelenecektir. • Araştırmanın Kaynakçasının nasıl yazıldığı gösterilecektir. • Araştırmanın Yöntemi hakkında nasıl bilgi verildiği incelenecektir. • Araştırma Probleminin nasıl tanımlandığı gösterilecektir. • Araştırmanın Yaklaşım ve Sayıltılarının önemi gösterilecektir. .102 Ünite 7 Ünitede Ele Al›nan Konular Sosyal araştırmaların adımları • Araştırma Problemi • Araştırma Amaçları • Araştırmanın Önemi • Araştırmanın Sınırlılıkları • Araştırmanın Yaklaşım ve Sayıltıları • Araştırmanın Yöntemi • Araştırmanın Süre ve Maliyeti • Araştırmanın Kaynakçası Ünite Hakk›nda • Araştırmanın adımlarının neler olduğu gösterilecektir. • Araştırmanın Süre ve Maliyetinin nasıl hesaplandığı incelenecektir.
amacını. • Kaynakçanızı APA sistemine göre yazmaya çalışınız. • Araştırmanın Yöntemi hakkında nasıl bilgi verildiğini öğreneceksiniz. • Seçtiğiniz kuramsal yaklaşımla uyumlu araştırma tekniklerinin neler olabileceğini tasarlayınız.. • Araştırma Probleminin nasıl tanımladığını öğreneceksiniz. • Belirlediğiniz problemi temel alan bir araştırmanın • Yapacağınız araştırmanın dayanacağı kuramsal yaklaşımı belirledikten sonra sayıltılarınızı yazmaya çalışınız. onu zihinsel ve mekanik faaliyetlerde bulunarak tanımlamaya çalışınız. • Araştırmanın Süre ve Maliyetinin nasıl hesaplandığını öğreneceksiniz. . önemini. • Araştırmanın Kaynakçasının nasıl yazıldığını öğreneceksiniz. Araştırma Süreci 103 Ö¤renme Hedefleri • Araştırmanın adımlarının neler olduğunu öğreneceksiniz. sınırlılıklarını yazmaya çalışınız. Üniteyi Çal›ş›rken • Bir araştırma problemi belirledikten sonra. • Araştırmanın Öneminin nasıl belirlendiğini öğreneceksiniz. • Araştırmanın Sınırlılıklarının nasıl ortaya konduğunu öğreneceksiniz. • Araştırma Amaçlarının nasıl belirlendiğini öğreneceksiniz. • Araştırmanızın maliyet ve süresi hakkında öngörülerde bulununuz.. • Araştırmanın Yaklaşım ve Sayıltılarının önemini öğreneceksiniz.
Çünkü bazı sosyologlar böyle bir görevi üstlenmek istemezler ya da sosyolojiye yüklemezler. öneriler ayrı olarak da verilebildiği gibi öneri yazılmayan araştırmalara da rastlanabilir. araştırma önerisinde yer alan söz konusu altbölümler. • Problem • Amaçlar • Önem • Sınırlılıklar • Yaklaşım ve sayıltılar • Yöntem • Süre ve maliyet • Kaynakça Genel olarak. . Burada önemli olan araştırma sürecindeki her aşamada geriye dönülerek değişikler yapma olanağının bulunmasıdır. Araştırma doğrusal (linear) adımlarla gerçekleşmez. Daha sonraki aşamaların da titizlikle yerine getirilmesi gerekir. Bazı araştırmalarda. Ayrıca “Bulgular ve Tartışma” ile “Sonuç ve Öneriler” olarak iki ayrı bölümün daha hazırlanarak rapor edilmesi gerekir. araştırma titizlikle tamamlandıktan sonra raporun “Giriş” adı verilen birinci bölümünde yer alır. A. Bunun yerine gelgitlerden oluşan bir süreç olarak ilerler.104 Ünite 7 Araştırma Süreci En basit tanımıyla araştırma. Bunun bir yaklaşım meselesi olduğunun belirtilmesinde yarar vardır. Bir araştırma önerisi hazırlarken aşağıdaki alt bölümler özenle hazırlanmalıdır. Ancak yine de araştırma sürecinin aşamalarını bilmek gerekir. Ayrıca metin içinde okumayı güçleştirecek detaylar. Araştırmanın Adımları Bir araştırmanın yapılabilmesi için problemin tanımlanması da yeterli değildir. soru ve sorunlara yanıt arama sürecidir. haritalar gibi malzemelerin de raporun ekinde verildiği belirtilmelidir. anket/mülakat formları. Einstein’in de belirttiği gibi soru ve sorun (problem) yoksa araştırma da yoktur.
Sosyal problemleri çalışmanın güçlükleri arasında şunlar sayılabilir (Soraka ve Bryjack. Ancak bu işlemlerin eşzamanlı olarak yürütülmesi gerekir. Örneğin siyaset bir konu iken. Birinin diğerine önceliği yoktur. Araştırma Süreci 105 Araştırma Problemi İlk aşamada araştırma sorunu/problemi kavramını bilmek gerekir. önce bizi rahatsız eden problemi diğer problemlerle bütünleştirmek gerekir. Aynı şekilde sağlık bir konu iken. Ancak konu ile problemi birbiriyle karıştırmamak gerekir. Kişiyi zihinsel. sonra “sınırlamak” ve en nihayet “tanımlamak” tır. alana gitmek ve sorunu yaşayanlarla görüşmek. Üçüncü bir aşamada problemi taşıyanları da içeren biçimde tanımlamak gerekir. Mekanik faaliyetler: Literatürü taramak. sel gibi birçok olayda kitlesel can . Bu amaçla hem mekanik hem de zihinsel bazı işlemlerde bulunmak gerekir. siyasette kadınların düşük oranda temsil edilmesi bir problemdir. Problemin tanımlanması çok kolay bir iş değildir. Zihinsel faaliyetler: Problemi önce “bütünleştirmek”. çığ. Örneğin deprem. 2. sağlık hizmetlerinin kalitesinin düşüklüğü veya sağlıkta eşitsizlikler birer problemdir. 1995): 1. Bu nedenle. ekonomik ve sosyal gelişmişlik düzeyi ile ve hatta tıp eğitimiyle bile ilişkisi olduğunu ortaya koymak gerekir. sahaya gitmek ve sağlık sosyolojisi çalışan uzmanlarla görüşmek yerinde olacaktır. bir yandan da bu alanda yapılmış yerli ve yabancı kaynakları okumak. Örneğin burada kadınların veya yaşlıların sağlık hizmetlerinden daha düşük yararlanması yönünde bir problem tanımına ulaşmak mümkündür. sosyolojik açıdan araştırma problemini “sağlıkta sosyal eşitsizlikler”ile sınırlamak mümkündür. Ancak bu zihinsel işlemleri yaparken. Bir sosyal araştırmacıyı rahatsız eden olayların çoğu. konunun uzmanlarına danışmak. Sosyal problemler yaşamda tek başına ortaya çıkmazlar. sonuçları itibariyle sosyal olmasına rağmen kendileri sosyal olmayabilir. sağlığa ayrılan payın düşük olmasının ekonominin ve hekimlerin tutumlarının da eğitimin öncelikli çalışma alanı olduğunu düşünerek. 1. Örneğin sağlıkta eğitsizlikler probleminin o ülkede uygulanan sağlık politikalarıyla. Ancak bu da yeterli değildir. heyelan. psikolojik veya fiziksel olarak rahatsız eden her durum problem olabilir. Ancak sağlık politikalarının siyasetin.
3. cinsellik. Sosyal problemler çoğu zaman olaylar ortaya çıktıktan sonra araştırılmaktadır. sosyologların sorunları araştırmaları ve çözüm yolları önermelerinin politik destek olmadan fazla bir şey ifade etmemesidir. 2. uzun vadede sonuç alınacak hiçbir yatırıma kolaylıkla girişmedikleri bilinen bir gerçektir. Bunun temel nedenlerinden biri etik kaygılarla insanları doğrudan etkileyecek deneysel araştırmaların önceden yapılmamasıdır. . Toplum düzeyinde sorunlar: Bunlar toplumdan topluma değişen sorunlardır. Politikacıların ise. Aynı şekilde çevresel sorunlara ilgi de. 2. nüfus hareketleri ve göçler. Giddens’ın insan ürünü afetler (human-made disasters) kavramına başvurarak. Savaş ve çatışma. Sosyolojinin ilgilendiği tüm problemler aynı düzeyde değildir. Bu nedenle kestirimler sadece olasılık düzeyinde kalmakta ve ciddiye alınmamaktadır. Ancak belirli bir yere üst geçidin yapılması. Olayların sosyal problem olarak kabul edilmesinde hem nesnel hem de öznel koşullar birlikte rol oynarlar. sosyoekonomik eşitsizlikler. Olaylar ortaya çıktıktan sonra sonuçları itibariyle ve ikinci elden verilerle incelenebilmektedir. bağımlılık. Kentleşme. Örneğin trafik.106 Ünite 7 kayıpları olmasına rağmen bu olayların kendileri doğal olaylardır. Nelerin hangi düzeylerde ele alınacağını bilmek açısından bazı sınıflamaları gözden geçirmekte yarar vardır (Soraka ve Bryjack. çevresel tahribat bunların başında gelir. Aile ve bireysel düzeyde sorunlar: ailenin çözülmesi. 3. Ayrıca kaynak yaratma. fay veya heyelan hattını yerleşime açan yerel yönetimler veya burada denetimsiz konutlarda oturmak zorunda kalan insanlara yönelik sosyal problemler belirleyerek araştırmak ve toplumu risklerden haberdar ederek hazırlamak mümkündür. İnsanlar hastalandıktan veya öldükten sonra geride kalanlarla araştırma yapılabilmektedir. Küresel sorunlar: Dünya çapında bölge ve ülke sorunlarını aşan sorunlardır. 4. 1995): 1. Diğer önemli bir faktör ise. yeni vergiler demek olacağından politikacıları sosyal problemleri araştırmak için ikna etmek güçtür. her yıl binlerce kişinin hayatının kaybetmesine yol açarak artık bireysel bir sorun olmaktan çıkmıştır. sadece nesnel değil bazı öznel ölçütlere bağlı olarak artabilir. hastalık ve sağlık bakımı gibi. Bu nedenle A. suç örnek olarak verilebilir. ancak önemli/güçlü bir kişi veya yakınının kaybından sonra mümkün olabilir.
gerçekleştirilmesi ve dolayısıyla bilime katkı sağlaması da bazı koşullara bağlıdır: 1. Önemli/anlamlı (significant) bir sorun mu? Sonuç olarak araştırmanın bir maliyeti vardır ve harcanan emek. hep IMF gibi küresel aktörlerin dayatmasıyla ortaya çıktığından bireysel olmaktan çok toplumsal ve küresel boyutlar kazanmıştır. Örneğin demokrasi veya yabancılaşma için ölçme araçları varsa nesnel bir inceleme yapılabilir. Bu durumda nasıl bir yol izlenebileceğinin önceden düşünülmesi gerekir. 4. Özgün/orijinal bir sorun mu? Daha önce defalarca araştırılmış problemler de araştırılabilir ancak belirli bir süre geçmesi veya mekân farklılaşması ile karşılaştırma olanağı sağlanması beklenir. hem küresel hem de sosyoekonomik eşitsizliklerden çok etkilenen bir sorundur. Araştırma probleminin araştırmaya değer bulunması. 3. Metre olmadan uzunluk ölçülemeyeceği gibi. Araştırmacı riskleri karşılamada alternatif bir plana (B Planı gibi) sahip mi? Öyle problemler vardır ki. Nitekim Türkiye’de sağlık hizmetlerinde yapısal değişikliklere gidilmesi. araştırma sırasında çıkan engeller yüzünden araştırılamaz. Araştırılabilir mi? Sorunun mevcut bilimsel araştırma teknikleriyle araştırılabilir şekilde ortaya konması beklenir. hasta katkı payının arttırılması. sosyal bilimlerin özellikle pozitivist kanadında bu koşul önem kazanır. Örneğin doğal veya terör gibi insan ürünü afetler yüzünden sahaya gidilemeyebilir. araştırma önerisinin en önemli ikinci aşaması amaçların yazılmasıdır. 5. Araştırma Amaçları Problem tanımlandıktan sonra. Çünkü sağlık ve hastalık bireysel bir sorun gibi görünse de. 6. Güncel bir sorun mu? Çoğu kez bazı problemler bazı kesimler için artık önemini kaybetmiş olabilir. Maliyet/bütçe ve zaman hesaplaması uygun mu? Bu konularda gerçekçi hesaplamalar yapmak gerekir. Bir sosyal araştırmada amaçlar iki şekilde yazılabilir: . 2. zaman ve paranın karşılığının alınması beklenir. sağlık personeline performansa dayalı ödemeler yapılması. Araştırma Süreci 107 Aslında burada gözden kaçırılmaması gereken önemli nokta sorunların her düzeyde önemli olabileceği ve araştırılabileceğidir.
Örneğin boşanmaların artışını problem edinen bir araştırmada boşanma bağımlı değişkendir. Kuşkusuz her araştırmada birden fazla soruya yanıt aranabilir. “ısınan metalin genişlemesi” örneğinde olduğu gibi. hem kapsam/içerik hem de maliyet açısından daha uygundur. Kaldı ki. Oysa sosyal bilimlerin çoğunda. Ancak boşanma üzerinde ekonomik nedenlerden eşlerin yaşına ve hatta çocuk sahibi olup olmadıklarına kadar pek çok bağımsız değişken etkili olabilir. Bu daha çok laboratuvar koşullarında deney yaparken tek bir soruna yönelmek ve daha sonra bundan tek bir yayın yapmak geleneğinin bir parçasıdır. Amaçları sorular halinde yazmak: Araştırma amaçlarının hipotezler halinde yazılmasının uygun olmadığı görüşüne alternatif olarak önerilen çözüm amaçları sorular halinde yazmaktır. özellikle de sosyolojide hem ikinci elden verilere dayanılarak araştırma yapılması hem de olayların karmaşıklığı yüzünden tek probleme veya amaca yönelik bir araştırma planlamak ve yürütmek pek gerçekçi görünmemektedir. Oysa sosyal bilimlerin çoğunda. Burada aslında istatistiksel olarak “farksızlık” ya da “boş/sıfır hipotezi” (null hypothesis) kurulmakta ve daha çok iki değişken arasında bir ilişkinin var olup olmadığı sorgulanmaktadır. Doğa bilimlerine öykünerek yazılmakla birlikte. geniş çaplı alan araştırmalarında bütüncül bir bakış açısıyla çok yönlü bilgi toplamak için çok sayıda araştırma amacı yazmak. daha önce başkaları tarafından toplanılan bilgi ve belgeden de yararlanıldığı için bu tür sınırlamalara gitmek pek mümkün görünmemektedir. .108 Ünite 7 1. 2. genleşmenin sonuç olduğu gibi bir vargıya ulaşılamadığı için. Boşanmanın tek bir nedeni olmadığı için teke tek bir neden sonuç ilişkisi zaten kurulamaz. Hipotezler halinde amaç yazmak: Bu daha çok doğa bilimlerine öykünmeci biçimde amaç yazmak yoludur. “Boşanmalarda artışa yol açan faktörler nelerdir?” veya “Boşanmaların artmasında rol oynayan etmenler nelerdir?” ya da “Boşanma en çok kimler arasında görülmektedir?” şeklinde sorulara yanıt aramak araştırmanın amacı olabilir. hipotez formüle ederek sosyal bilimlerde araştırma amacı yazmanın pek de uygun olmayacağı söylenebilir. Ancak sosyal olaylar çoğu zaman tek bir nedene bağlı olarak ortaya çıkmadıkları için çok sayıda hipotez yazmak gerekir. ısınmanın neden. Ancak bazı eğitimci ve psikologların tek bir araştırma sorusu sorarak araştırma yaptıkları belirtilmelidir. Hipotez aslında “bağımlı” (sonuç) ve “bağımsız” (neden/etken) değişkenler arasında ilişki kuran bir önermedir. Örneğin aynı şekilde boşanma problemini araştırırken.
Ayrıca B planı uyarınca yapılan her türlü düzenlemenin bu altbölümde ayrıntılarıyla anlatılması araştırmanın geçerlik ve güvenirliğine katkıda bulunur. ona temel olan önermelerin de tekrar alanda araştırılmasına gerek olmadan kabulü olan sayıltılar (assumptions) hakkında da kaynak göstererek bilgi vermek gerekir. Seçilecek araştırma tekniklerinin iç tutarlılığının denetlenmesi açısından bu bölüm önemlidir. diğer bir ifade ile katkısının ne olacağı bu alt bölümde yazılır. önem bölümü toplanan bilgilerin neye hizmet edeceğini. Örneğin çatışmacı yaklaşımdan hareket eden bir araştırma. nerede kullanılacağını anlatır. Daha önce böyle bir problem üzerinde odaklaşan araştırmanın yapılmamış olması onun önemini arttırır. Araştırma Süreci 109 Araştırmanın Önemi Yapılacak araştırmanın neye hizmet edeceği. Çünkü araştırma amaçları nelerin inceleneceğini gösterirken. Araştırmanın kuram ve uygulama bütünlüğü açsından en önemli bölümüdür. örneğin nitel tekniklerden odak grup çalışmasının kullanılması veya birden fazla araştırma tekniğinin bir arada kullanılması da araştırmanın önemini arttırabilir. bunların da açıklandığı yer burasıdır. Daha önce uygulanmayan araştırma tekniklerinin. Süre açısından sarkmalar varsa. Araştırmanın Sınırlılıkları Bu alt bölümde araştırmada yapılmayanlar kadar araştırma sırasında karşılaşılan güçlükler ve bunların nasıl yenildiği anlatılır. farklılaşan sosyolojik kuramsal ve metodolojik yaklaşımların hangisinden hareket edilerek araştırmanın yürütüleceği veya yürütüldüğü hakkında bilgi vermek gerekir. Araştırmanın bu alt bölümü araştırmanın gerekçesi gibi düşünülebilir. artık çatışma var mı yok mu diye araştırmaz. Sadece bunu sayıltı olarak . Sözgelimi araştırma sırasında ulaşılamayan kişiler yerine kimlerin seçildiği veya hangi soruların işlenmediğini belirtmek gerekir. Ayrıca kabul edilen kuramsal yaklaşımın belirtilmesi kadar. Bu tür açıklamalar neyin neden yapılmadığının da yanıtı niteliğindedir. Yaklaşım ve Sayıltılar İnsan ve toplum hakkındaki kabullere göre. Örneğin bir aile araştırmasında aile üyelerinin sağlık problemlerinin tıbbi yönüyle ilgilenilmediği veya psikolojik analizlerinin yapılmadığını belirtmek uygun olabilir. örneğin aile araştırmasına aile içi şiddetin eklenmiş olması araştırmaya değer katabilir. Bazen de önceki araştırmalarda sorgulanmayan bir boyutun eklenmesi.
geçerlik ve güvenirliği açısından bu bölümde verilen bilgiler büyük önem taşır ve okuyucu kadar araştırmacıya da yol gösterir. Süre ve Maliyet Araştırmalar çoğu zaman belirli bir zaman içinde yürütülür. Örneğin betimsel bir araştırma ise burada kullanılan anket ve mülakatların nasıl geliştirildiği. kimlerin moderatörlük yaptığı. Öte yandan Sembolik Etkileşimci bir yaklaşım daha çok mikro öznel süreçlerle ilgilendiği için nitel araştırma tip ve tekniklerini tercih edecektir. nasıl kaydedildiği ve toplanan verilerin nasıl çözümlendiği hakkında ayrıntılı bilgi verilir. seçilen araştırma tekniklerinin neler olduğu ve sahada nasıl uygulandığı anlatılır. yerel ve hatta uluslararası araştırma fonlarından destek alınarak yürütülecek araştırmalarda ilan edilen koşullara uygun süre ve maliyet hesapları yapılır. çatışma türlerini. Üniversitelerin Bilimsel Araştırma Proje Fonları. formların kaç sorudan oluştuğu ve nasıl uygulandığı ayrıntılı olarak anlatılır. İşte tüm araştırmanın iç tutarlığı. Araştırmanın yaklaşım ve sayıltılar bölümüyle tutarlı olarak seçilen ve uygulanan araştırma tipi hakkında öncelikle bilgi vermek gerekir.bölümde verilir. Araştırmada kaç kişinin ne kadar süreyle ve ne kadar ücretle çalışacağı hesaplanarak bütçesi oluşturulur. Bu gibi durumlarda araştırma genelde tek bir kişi tarafından yürütüleceğinden. Buna karşılık. Örneğin araştırma bir tez olacaksa belirli bir eğitim dönemi içinde tamamlanmak zorundadır. çatışma sürecini veya çatışmaya yol açan faktörleri ortaya çıkarmaktır. maliyet unsuru önemle gözetilerek daha dar çerçevede yürütülür. Araştırmada yapılacak olan ise. eğer araştırma mali açıdan destek bulunarak gerçekleşecekse o zaman daha geniş tutulabilir. toplantıların kaç saat sürdüğü. Çünkü Çatışmacı Yaklaşım çatışmayı önceden kabul eder. Eğer araştırma nitel bir araştırma ise. Daha sonra toplanan verilerin hangi istatistiksel teknikler kullanılarak analiz edildiği hakkında da bilgi vermek gerekir. Söz gelimi odak grup çalışması yapıldıysa grupların nasıl oluşturulduğu.110 Ünite 7 kabul ettiğini kaynak vererek belirtir. ulusal. Ancak bu durumda da kaynak sağlayıcılara belirli süre taahhüdünde bulunmak gerekir. Yöntem Araştırmalarda başta evren ve örneklem olmak üzere kullanılan tüm araştırma teknikleri hakkında yeterli bilgi bu alt. pilot çalışma yapılıp yapılmadığı. .
. Referans gösterme ve kaynakça yazmada çeşitli yollar bulunsa da önemli olan. değinilen çalışmalara mutlaka kaynakçada da yer verilmelidir. Toplanan bulguların değerlendirilmesi için öncekilerle tartışılması gerekir. Bu. Araştırma Süreci 111 Kaynakça Araştırmalar bilginin birikimli olarak ilerlediği ana düşüncesinden hareketle yürütüldüğünden önceki araştırma raporlarının. Çünkü araştırma raporu yazılırken sadece eldeki araştırma bulgularını betimlemek yetmez. planlanan ve yürütülen araştırmanın yapacağı katkının gösterilmesi açısından da gereklidir. araştırma önerisi ve raporunda başından sonuna kadar tek bir sistemi tutarlı olarak izlemektir. Bu nedenle araştırmalarda kaynakça çok önemli bir gösterge olarak özenle hazırlanmalı. Araştırmada toplanılan bilgilerle önceki araştırmaların bulgularının karşılaştırılması hayati önem taşır. Sosyal bilimler ve sosyolojide son yıllarda APA denilen ve Amerikan Psikoloji Derneği tarafından geliştirilen sistem daha pratik bulunarak yaygın şekilde kullanılmaktadır. konuyla ilgili ulusal ve uluslararası bilimsel dergilerde yayınlanmış makalelerin taranması gerekir.
yöntem. Yaklaşım ve sayıltılar alt bölümünde. Problem tanımlandıktan sonra araştırma önerisinin en önemli ikinci aşaması amaçların yazılmasıdır. süre ve maliyet. önem. alana gitmek ve sorunu yaşayanlarla görüşmek. öte yandan da zihinsel faaliyetlerde örneğin. Ancak konu ile problemi birbiriyle karıştırmamak gerekir. konunun uzmanlarına danışmak. problemi önce “bütünleştirmek” sonra “sınırlamak” ve en nihayet “tanımlamak” gerekir. Problem tanımlanırken bir yandan mekanik faaliyetlerde bulunmak örneğin literatürü taramak. “siyasette kadınların düşük oranda temsil edilmesi” bir problemdir. sınırlılıklar. psikolojik veya fiziksel olarak rahatsız eden her durum problem olabilir.112 Ünite 7 Özet Bir araştırmanın yapılabilmesi için başta problemin tanımlanması olmak üzere çeşitli aşamaların yerine getirilmesi gerekir. . Kişiyi zihinsel. amaçlar. araştırma sırasında karşılaşılan güçlükler ve bunların nasıl yenildiği anlatılır. İlk aşamada araştırma sorunu/problemi kavramını bilmek zorunludur. konuyla ilgili ulusal ve uluslararası bilimsel dergilerde yayınlanmış makalelerin taranması ve kaynakçada gösterilmesi gerekir. Aynı şekilde “sağlık” bir konu iken. kaynakça hakkında bilgiler verilir. Araştırmanın kuram ve uygulama bütünlüğü açısından en önemli bölümüdür. insan ve toplum hakkındaki kabullere göre farklılaşan sosyolojik kuramsal ve metodolojik yaklaşımların hangisinden hareket edilerek araştırmanın yürütüleceği veya yürütüldüğü hakkında bilgi vermek gerekir. yaklaşım ve sayıltılar. Örneğin “siyaset” bir konu iken. Bir araştırma önerisinde sırasıyla problem. Yapılacak araştırmanın neye hizmet edeceği diğer bir ifade ile katkısının ne olacağı önem alt bölümünde yazılır. Araştırmanın sınırlılıkları bölümünde araştırmada yapılmayanlar kadar. “sağlık hizmetlerinin kalitesinin düşüklüğü” veya “sağlıkta eşitsizlikler” birer problemdir. Yöntem alt bölümü ise. araştırmalarda başta evren ve örneklem olmak üzere kullanılan tüm araştırma teknikleri hakkındaki bilgileri içerir. Araştırmalar bilginin birikimli olarak ilerlediği ana düşüncesinden hareketle yürütüldüğünden önceki araştırma raporlarının. Araştırmanın yaklaşım ve sayıltılar bölümüyle tutarlı olarak seçilen ve uygulanan araştırma tipi hakkında öncelikle bilgi vermek gerekir. Bir sosyal araştırmada amaçlar sorular veya hipotezler olarak iki şekilde yazılabilir.
Süre ve maliyet d. Zihinsel faaliyetler b. Hipotezler halinde b. Tek bir referans sistemine sadık kalmak c. Bir araştırma problemi tanımlanırken hangi faaliyetlerde bulunulur? a. Sorular halinde c. Yararlanılan tüm kitapları göstermek b. Ulusal kaynaklar kadar uluslararası kaynakları kullanmak d. Bir bilimsel raporda kaynakça yazarken en önemli nokta nedir? a. Aşağıdakilerden hangisi bir araştırma önerisinde yer almaz? a. Örneklem d. Araştırma Tekniği c. Hiçbiri . Problem 2. Amaçlar e. Hiçbiri 3. a ve b e. a ve b e. Kaynakça c. Bir araştırmanın yöntem bölümünde hangi bilgiler yer almaz? a. Tartışma 5. Ritmik faaliyetler d. Araştırma Süreci 113 De¤er len dir me Sorular› 1. Araştırma tipi b. Hepsi e. Evren e. Hepsi 4. Kodlamalar halinde d. Bulgular ve tartışma b. Araştırma amaçları nasıl yazılabilir? a. Mekanik faaliyetler c.
114 Ünite 7 .
4. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri Araştırma Süreci SOSYOLOJİ 3. 5.1. 2. 7. Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler Sosyolojinin Öncüleri Sosyolojinin Kurucuları Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar Yöntembilimsel Yaklaşımlar. 6. Küreselleşme 10. 8 Sivil Toplum 9. Türkiye’de Sosyoloji .
• Sivil toplum kuruluşlarının işlevlerinin eleştirel değerlendirilmesi yapılacaktır. • Sivil toplumun yeniden inşası konusundaki görüşler incelenecektir. .116 Ünite 8 Ünitede Ele Al›nan Konular • Tarihsel Gelişim • Devlet ve Sivil Toplum İlişkisi • İslam ve Sivil Toplum • Kavramsal Açıklık • Sivil Toplum Kuruluşları • Sivil Toplumun Yeniden İnşası Ünite Hakk›nda • Sivil toplum kavramının tarihsel arka planı gösterilecektir. • Sivil toplum kuruluşlarının özellikleri ve tipleri incelenecektir. • Devlet ve sivil toplum arasındaki ilişki incelenecektir. • İslam toplumlarında sivil toplumun ortaya çıkışı tartışılacaktır. • Sivil toplum kavramına açıklık kazandırılacaktır.
ne olduğunu tartışınız. kullanıldığını sorgulayınız. • Devlet ve sivil toplum arasındaki ilişkiyi öğreneceksiniz. Üniteyi Çal›ş›rken • Sivil toplum kavramının Batı toplumlarında hangi koşullara bağlı olarak nasıl ortaya çıktığını araştırınız. • Sivil toplum kavramının özelliklerini öğreneceksiniz. • Sivil toplumun hangi gerekçeyle asker olmayan anlamında • Sivil toplum kuruluşlarının Türkiye’de en önemli işlevinin • Çevrenizden bir sivil toplum kuruluşu seçerek sahip olduğu özellikleri literatür ile • Karşılaştırınız ve farklılıkların sebeplerini tartışınız. • İslam ülkelerinde sivil toplumun ortaya çıkışını öğreneceksiniz. • Sivil toplum kuruluşlarının işlevlerinin öğreneceksiniz. Sivil Toplum 117 Ö¤renme Hedefleri • Sivil toplum kavramının tarihsel geçmişini öğreneceksiniz. • Sivil toplum kuruluşlarının özelliklerini ve sınıflamalarını öğreneceksiniz. . • Batıda devlet ve sivil toplum arasındaki ilişkide ortaya • Neden İslam ülkelerinde sivil toplumun ortaya çıkamayacağının düşünüldüğünü araştırınız. • Sivil Toplumun yeniden inşası konusundaki görüşleri öğreneceksiniz. • Yeni toplumsal hareketlerin temel özelliklerini araştırınız. çıkan farklı gelenekleri karşılaştırınız.
Kutuplaşmış bir devlet karşısında sivil toplum anlayışı her ikisi arasında bulunan diyalektik ilişkinin bulanıklaşmasına yol açar. çeşitli dinsel cemaatler veya laikler arasındadır. kanun ve düzenin egemen olabilmesi için insanların özgür iradesiyle egemenliği devlete ve onun yönetici- . devlet ve sivil toplumu böyle bir konumlandırmadan yarar umar. devlet yapısı ve onu oluşturan siyasal kurum ve örgütlerin dışında kalan alan ve faaliyetleri ifade etmede yaygın olarak kullanılır. daha çok çıkar grubuna dönüşen. Günümüzde devlet ve sivil toplum çatışan alanlar olarak kavramlaştırılmaktadır. kadınlar ve erkekler. Diğer bir ifade ile çatışmalar. “sivil toplum” kuramsal olarak. esas çatışmalar devlet ve çeşitli kesimleri temsil eden sivil toplum örgütleri arasında değil. despotik keyfi idarenin yerine kanun ve düzenin egemen olduğu bir yönetimi getirmektir. Tarihsel Gelişim Sivil toplum kavramıyla ilgili literatür incelendiğinde. Ünlü Alman sosyologu Jurgen Habermas tarafından da “kamusal alan” olarak tanımlanır. Daha doğrusu liberal görüş. Oysa Sunar (1998)’ın da belirttiği gibi. Ünlü filozof Thomas Hobbes’un da ifade ettiği gibi. Bundan kastedilen ise. Ayrıca bu faaliyetlerin çoğunlukla devlet ve birey arasında kalan alana yönelik olduğu kabul edilir. toprak sahibi olanlar ve olmayanlar. “devlet” veya “siyasal alan” dışında kalan “toplumsal” alan olarak görülür. Çoğu kez eşitsiz güç ilişkileri mücadelesinde galip gelenler iktidara da talip olurlar ve devleti ele geçirirler. Herkesin üzerinde anlaştığı bir tanımını yapmak pek mümkün değilse de. İlkçağda Aristo ile modern dönemde Kant ve ve Lock’un sivil toplum olarak tanımladıkları şey benzer biçimde sivil devlettir (etat civil). 18. olgulara yüzeysel ve eksik bakmak anlamına gelir. hem sivil toplum kesimleri hem de onların devlet içinde olan temsilcileri aracılığıyla yürütülür. Sosyolojiyi anlamak için sivil toplumun ne olduğunu ve nasıl ortaya çıktığını bilmek gerekir. Kaldı ki tarihsel olarak da başlangıçta sivil toplum daha farklı şekilde kavramlaştırılmıştır. Bundan sonra mücadele devlet olanaklarını kullanarak yürütülür. Bu yüzden devlet ve sivil toplum kutuplaşması.yüzyılın sonuna kadar devlet ve siyasal toplumla eş anlamlı olarak ve tıpkı klasik Atina ve Roma dönemlerindeki anlamıyla kullanıldığı görülür. Kısaca sivil toplum. örneğin sermaye ve emek.118 Ünite 8 Sivil Toplum Sosyolojik açıdan sivil toplum kavramı çok şey ifade eder.
devletten bağımsız örgütlü toplumsal yaşam alanıdır. devlet ile aile arasında. devletten bağımsızlık ya da devlet karşısında özerk toplum vurgusudur. Birçok yazar. onun içinde sivil toplumun nasıl korunacağına dair ilkeler belirlenmeye başlamıştır. İlk aşamada. 4. devlet desteğini alarak muhalifleriyle mücadele etmişlerdir. ayrıca sivil topluma oldukça olumsuz bakarak devlet tarafından denetlenmesinden yana olmuştur. İşte 19. Hegel aile. Sivil Toplum 119 lerine devretmesi gerekir. kimin gücü ve kimin devletidir. Sivil toplum tartışmalarında en önemli konulardan biri. Ancak gerçek yaşamda böyle olmayabilir. yüzyılın başına denk gelen dönemde Alman filozof Hegel’inkine benzer biçimde bir sivil toplum anlayışına ulaşılmıştır. 2. tekrar sivil toplumun bağımsız bir alan olarak devlet tarafından baskılanmasının önüne geçilmesi savunulmaya başlanmıştır. daha sonra sivil toplum ve onun içindeki alt grupların kendilerini savunmalarının meşruiyeti konusu tartışmaya açılarak daha ileri bir aşamaya gelinmiştir. Bugünkü anlamında sivil toplum devletten bağımsız bir alan olarak görülmektedir. yüzyılın ortalarından itibaren bu anlayışta değişmeler ortaya çıkmıştır. yüzyılın ortalarından başlayarak sivil toplum ve devlet kavramları arasında farklılaşmalar ortaya çıkmış ve anayasal devletin otoriter olabileceği varsayılarak. Örneğin Türkiye’de bazı sivil toplum kuruluşları menfaatleri gereği devlet ile bütünleşmekte sakınca görmemişler. kendi kendini sürdürebilen. Son aşamada ise. Sonuç olarak bu dönemde klasik anlamıyla devlet ve sivil toplum aynı şeydir. Sivil toplumun özgürlüğünün çatışma üreten bir sürece dönüşmesi kaygısı uyanmıştır. kendi kendini yaratan. John Keane (2004)’a göre bu kavramın Avrupa’da ortaya çıkışı ve gelişiminde dört dönemi birbirinden ayırmak mümkündür: 1. Hegel. Ancak 18. 3. Hatta bir keresinde bir işverenler derneği (TÜSIAD). İkinci aşama olarak. gazete ilanlarıyla iktidardaki sosyal demokrat partiyi (CHP) devirmede misyon üstlen- . 18. Burada temel sorular kimin bağımsızlığı. Diamond’a göre sivil toplum. sivil toplumun devlet ve ailenin bir sentezi olduğunu savunmuştur. sivil toplumun kendini dengelemekten uzaklaşacağı ve denetime ihtiyacı olduğu fikrine ulaşılmıştır. sivil toplum ve devlet üzerinde önemle durarak. Sözgelimi işverenler veya işçiler kendilerine yakın iktidarlarla ittifak kurmaktan çekinmemişlerdir. Üçüncü aşamada ise. devletten ayrı ve özerk bir alana göndermede bulunur.
Öte yandan "Sivil toplum kavramlaştırmasının liberal düşüncelerle sıkı sıkıya bağlantılı olması.120 Ünite 8 miş ve başarılı olmuştur. Sivil toplum ile devlet arasında politik toplumun bulunduğunu ve bunun önemli olduğunu savunur. Devlet ve Sivil Toplum İlişkisi Bununla birlikte devlet-sivil toplum ilişkisini göstermede üç farklı gelenek bulunduğu söylenebilir (Cohen ve Arato. Aralarında aracılar olduğunu kabul etmekle birlikte ikisini farklı iki alan olarak görmez. bir sivil toplum kuruluşu zamanla siyasallaşma derecesini yükselterek siyasal partiye dönüşebilir. 1992. Ayrıca. Ancak bu görüşleri aşırı bularak devlet ve sivil toplum karşıtlığı yerine. Bu durumda devlet ve toplum o kadar iç içedir ki. sivil toplumu ekonomiye indirgerken. siyasal alan ile toplumsal alanı ayırmak son derece güçleşmektedir. Yeni-Marksistler ekonominin sivil topluma dahil olmasına çalışırlar. • İtalyan Geleneği: Gramsci tarafından savunulan politik toplumla devletin aynı olduğunu ya da özdeş olduğunu savunan görüştür. onların birbiri içine girerek etkileştiklerini kabul eden çalışmalar daha fazladır. Yeni-Liberaller ise. İlk bakışta liberal temelinden koparıldığında fazla bir anlam ifade etmeyecek gibi görünse de. Yeni-Muhafazakârlar sivil toplum ile burjuva toplumunu özdeşleştirerek devlet karşıtlığı yaparlar. 2000): • Alman Geleneği: Bu gelenek Hegel ve Marks ile başlar. Hele İsveç gibi toplum ve hükümet ayrımının. Bunun bir örneği Almanya’da Yeşiller Hareketidir. Sivil toplumu devletin parçası olarak kabul eder. onun kaynaklandığı temelleri aşarak çok geniş kitlelere mal olduğu tartışmasız bir gerçekliktir. Bu hareket zamanla Yeşiller Partisine dönüşmüştür. iktidarın pratiğinde pek fazla anlam ifade etmediği ülkelerde bu argümanın fazlaca bir değeri kalmamaktadır. Çünkü işsizlik ve çocuk yardımları yapan devlet tüm vatandaşlarına toplumsal refahtan büyük bir pay vermekte sadece üretim değil dağıtımda da genel toplum çıkarını gözetmektedir. Bu nedenle Sunar (1998)’ın da belirttiği gibi. onu liberal olma- . Öte yandan farklı çıkar gruplarının çekişmesi gibi bir kavramlaştırması da Gramsci tarafından yapılmış olan sivil toplumun önemi inkâr edilemez. Bu yüzden devletten bağımsızlık tartışmalı bir konudur. Öte yandan. • Fransız Geleneği: Tocqueville tarafından temsil edilir. Sarıbay. onu önemsiz kılar mı?" sorusunun tartışılması gerekir.
hüküm sürdüğü topraklarda ahali üzerinde etkisini hiç azaltmadan sürdürdü. İslam ve Sivil Toplum Çeşitli dinler ve onların sivil topluma dönüşme kapasiteleri konusunda da çeşitli tartışmalar bulunmaktadır. siyasal partiler. konunun artık basit bir sivil toplum düzeyinden çıkıp. sivil toplumun kurulacağı türde ara örgütlenmelerin yapı taşları olamazlar. Bu gözlemlere karşı Elizabeth Özdalga (1998) “Türkiye’de Osmanlı döneminden başlayarak hem devlet hem de toplum laikleşmiştir. Ona göre. Onlar devletin kendi başına önemini reddederek. Öte yandan burada bir parantez açarak belirtilmesinde yarar olan bir konu ise. Gellner’e göre. Diyalektik olarak da karşıtların birliği (unity of opposites) ilkesi uyarınca bu mümkündür. onlar da Batı gibi olamamışlardır. sadece İslamiyet. diğer tüm dinler laikleşirken. “laikleşme”nin sosyolojik bir süreç iken. İslamiyet ve sivil toplumun bağdaşamayacağını ileri sürmesiyle tanınmaktadır. Bu bağlamda laikleşme. Ancak Türkiye gibi ülkelerde farklı cemaatlerin demokrasi ve sivil toplum adı altında çok temel evrensel referansları bile değiştirme çabaları bulunduğundan. sendikalar. 10 yıl önceden bugünleri adeta tarif etmiştir. girişimci bireyler tarafından denetlenmesini talep etmektedirler. ciddi siyasal rejim değiştirme talebine dönüşme kapasitesine sahip olduğu söylenebilir.” derken. sivil toplumu tartışmak mümkündür. örneğin vatandaşlık ve kamu fikri üzerinde yoğunlaşarak. Bu konuda yeni muhafazakârlık adı altında yükselen görüşler önemlidir. Nitekim Niyazi Berkes. dinsel örgütlenmeler. Sivil Toplum 121 yan alana çekerek ve böylelikle de liberal bağlantılarını genişleterek. “laiklikleşme” ve “laiklik ideolojisi” arasındaki ayrımdır. Özellikle iktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisinin “muhafazakâr demokrat” olduklarını iddia eden resmi görüşleri de bu şekilde okunabilir. Devletin küçülmesi ve özelleştirme politikaları ile de bu taleplerin paralel gitmesi liberal bağlantıların kanıtı olarak görülebilir. büyük ölçüde bireylerin iradesinden bağımsız olarak içinde bulunulan koşulların . laikliğin bir ideoloji olduğunu söyler. Örneğin Ernest Gellner. Ayrıca piyasa ekonomisi sivil toplumun ön koşuludur. Ayrıca ona göre devlet ve birey ya da aile arasında. baskı grupları ya da dernek ve kulüplere benzer sivil toplum ara örgütlenmeleri şu anda yıkılmış bulunan önceki Demir Perde ülkelerinde olmadığı için. müminler cemaatinde bağımsız hareket edemeyen bireyler. Ayrıca cemaatçi ve liberal değerleri bir arada görmek mümkündür. Anayasa ve yasalar İslam Hukukundan bağımsız olarak yapılmıştır.
Bu tür yapının hâkim olduğu bölgede sivil toplumun örgütlenmesi zordur. esas mücadele laik ve İslamcılar arasında değil.122 Ünite 8 sonucu olarak ortaya çıkan bir süreçtir. Bu yüzden Gellner’in İslamiyetin laikleşemeyeceği vargısı. Çünkü sivil toplum anlamında en güçlü örgütlenmeye sahip olanlar onlardır. Türkiye’de dinsel cemaatler bu nedenle karşıt eğilimlerin taşıyıcısı olmuş ve dolayısıyla bazen çok seslilik ve demokrasi temsilcisi olarak algılanmıştır. Aynı şekilde hem laik rejim hem de muhalifler birbirini sivil toplum ve demokrasi düşmanı olarak algılamış ve suçlamıştır. Ortadoğu’daki mistik devlet anlayışının da sivil toplumun gelişmesini engelleyici potansiyelinden bahsedenler bulunmaktadır. Ortadoğu’nun tamamında vatandaşların çoğunluğu devlete itaatkârdır ve bunun kaynağı mistik bakış açısıdır. Özdalga (1988)’ya göre özellikle bu örgütlenmeler. Bunlardan en önemlisi Kemalizmin laikleştirici birçok devrim yapmasına karşılık bazı sivil toplum olarak düşünülebilecek dinsel cemaat tipi örgütlenmelere izin vermemesidir. maddi çıkarlar peşinde koşmak olarak görülür ve olumsuzlanır. otoriterlik ve sivil toplumun gelişmesi konusunda da bazı değerlendirmeler bulunmaktadır. Güvenlik kaygısı da otoriteye bağımlılığın diğer bir nedenidir. İslamcıların kendi aralarındaki mücadelede aranmalıdır denilebilir. Göreli değişmeye rağmen devletin ağırlığı baskındır ve bu durum sivil toplumu zayıflatır. Rejimin güvenliği önde gelir. Otoriteye meydan okumak.1998). Ayrıca bölgede aşiret yapısı da bireylerin bağımsız hareket kabiliyetini sınırlar. Sonuç olarak kültürel . Devletin doğası korku ve güvensizliği besler. Ayrıca istikrarsızlık nedeniyle toplumsal düzeyde oldukça fazla siyasallaşmışlardır. Gerek cemaat vakıfları gerekse onların uzantıları olan holdingler son derece güçlüdür. Oysa Özdalga’nın da belirttiği gibi. Bağımsız davrananlardan şüphelenilir. Ayrıca onun köktendinciliği laikleşmeye tepkiler olarak kullanması ve İslamiyeti laikleşmeye bağışıklı olarak görmesi de eleştirilir (Özdalga. İslami bir eğilime sahip olduklarında rejim tarafından kısıtlanmışlardır. Ayrıca girişimci sınıfın zayıflığı da değişimi yavaşlatan bir faktördür. Örneğin Sariolgaham (1998)’a göre. ideolojiyi toplumsal gerçek sanmak yanılgısından ibarettir. Başkalarına kolay kolay güvenmezler ve duygusaldırlar. Öte yandan Türkiye’de Kemalizm. Toplumsal istikrarın yanısıra bireyin kendine olduğu kadar başkasına güveneceği koşullar olmadan sivil toplum gelişemez. Öte yandan dinsel cemaatler arasındaki ayrışma ve mücadele göz ardı edilmiştir.
Buna karşılık gelişmekte olan ülkelerde devletin faaliyet alanı daha geniştir. Türkiye’de sosyologlar sivil toplumun içinde “Halk Sosyolojisi” (Public Sociology) yaparak yer almaktadırlar. söz konusu işlevlerin (Özden. sivil toplumun destekçisi olarak ikincil konumdadır. Sivil Toplum Kuruluşları Sivil Toplum Kuruluşları. demokratik hukuk devleti olarak sivil toplum olma yolunda çok büyük avantajlara sahiptir. kendi ile ilgili kararlara katılmasına ve . kısmen de olsa Türkiye için de geçerli olduğunu söylemek yanlış olmaz. Sivil toplum denilince yalnızca sivil toplum kuruluşları (STK) anlaşılmaktadır. Siyasal toplum ise. Oysa sivil toplum çok daha geniş bir kavramdır. Daha sonra bu faaliyetler örgütlenerek STK’ya dönüşebilir. Gelişmiş toplumlarda devletin temel sorumlulukları ve yükümlülükleri sınırlanmıştır. Sivil Toplum 123 engeller Ortadoğu’nun değişimi için gerekli gücü üretememiştir. sivil toplumun kendisi değil ve fakat en önemli parçasıdır. 2. Sivil toplum kuruluşları. Oysa sivil toplumun karşıtı siyasal toplumdur. askeri olmayan anlamında da kullanılmaktadır. sivil ve askeri bürokrasiyi. Ayrıca devlet. devleti ve kurumlarını. 2008): 1. 2008) eleştirel değerlendirmesinin yapılmasında yarar vardır: Demokrasi Kültürünü geliştirmek Özellikle otoriter ve merkezi devlet yapısının kullaştırdığı tebaanın birey olarak güçlenmesine. Sivil toplum içinde örgütlenmemiş kesimler de temsil edilir. Kavramsal Açıklık Sivil toplum kavramına ilişkin olarak ayrıca bilinmesi gereken başka noktalar da vardır (Özden. Ancak bu işlevlerini yerine getirirlerken bazı sorunlara da yol açmaları olasılık dahilinde olduğundan. Bu toplumlarda devlet. Sivil topluma güven tam gelişmediği gibi daha dar alanda faaliyet gösterilir. Tüm bu değerlendirmelerin. sivil toplum kuruluşları arasında ortak çıkarın korunması adına hakem rolü oynar. 3. sivil toplumun oluşmasında çeşitli işlevlere sahiptir. siyasal partileri de kapsayan çok daha geniş bir alandır. Toplumun değişik kesimlerinin mitinglerde pro testo gösterileri veya yardımlaşma girişimleri sivil toplum faaliyetidir. Ancak Türkiye bölgesinde tek laik. Sivil toplum faaliyetleri resmi örgütlenme olmaksızın da gerçekleşebilir. Sivil toplum özellikle Türkiye’de sivil-asker ikiliğinden hareketle.
Örneğin Türkiye’de 600 yüzyıllık imparatorluk geçmişinden kaynaklanan ve devleti baba olarak görmek ve her şeyi devletten beklemek yaygın bir gelenektir. demokrasi konusu da son derece tartışmalı bir alandır. örgütlü toplum olduğundan aynı okuldan mezun olanlar. devletin vatandaşın hizmetkârı olması düşüncesi de her zaman gerçeklerle uyuşmamaktadır. Ayrıca tam birey olduğunun farkına varan kişilerin tekrar STK'ler aracılığıyla cemaatleşmesi ve baskılanması olasılığı her zaman vardır. Bu konuda da birbirinden ayrılığın farkında olma düzeyi arttıkça çatışma olması. hemşeri grupları. Dayanışmaya yol açması Durkheim işbölümü ve farklılaşmanın dayanışmaya yol açacağını söyleyerek örgütlenme düşüncesinin önemine işaret etmiştir. çeşitlilik zenginlik olarak algılanmaktadır. Liberal demokrasilerden katılmacı demokrasiye geçildiği iddialarının içeriği çoğu zaman doldurulamamaktadır. mezhepsel cemaatlerin STK’leşmesi bu yolla gerçekleşmektedir. Modern toplum. Ancak bunun gerçekleşip gerçeklememesinin çok daha başka koşullarla belirlendiği ve tek başına STK’lerin bu misyonu yerine getirmesinin mümkün olmadığı belirtilmelidir. Vatandaşların birey olma süreci henüz tam olarak gerçekleşmemiştir. Bu durumda özellikle yoksul kesim hem ekonomik hem de cemaat tarafından çifte baskılanmaya maruz kalmaktadır. Geleneksel toplumda benzer ve farklılaşmayan arasında mekanik dayanışma varken modern toplumda farklılıktan kaynaklanan organik dayanışmanın artması bir zorunluluk olsa da. dayanışma yerine çatışma ve mücadeleye dönüşme olasılığı hiçbir zaman göz ardı edilemez. aynı spor takımını tutanlar arasında dayanışma gibi birçok örnek sıralamak mümkündür. Etnik aidiyetlerin artmasının ise.124 Ünite 8 dolayısıyla demokrasi kültürünün gelişmesine hizmet etmek sivil toplumun en ideal işlevidir. Bireysel çıkarların toplumsal çıkara dönüşmesi de ortak çıkarların başarı şansını arttırıcı bir faktör olarak göz önünde bulundurulmalıdır. Çeşitlenmeye katkıda bulunmak Bu kavramın da demokrasi ile ilgisi kurulmakta ve farklılık. toplumun bölünmesi ve bölünenlerin de kendi aralarında birleşerek örgütlenmesi söz konusudur. Örneğin etnik gruplar. başta terör olmak üzer şiddet olaylarını beslemesi olasılığı yüksektir. Kaldı ki. . Örneğin işçi ve işverenlerin kendi aralarında ayrı ayrı dayanışması bu kez örgütlü mücadeleye yol açmaktadır. Ayrıca.
sivil toplumun örgütlenmiş yapısı olarak belirli temel özelliklere sahiptir: • Biçimsel yapı ve örgütlenme: Sivil toplum kuruluşlarının hiyerarşik bir yapı içinde düzenlenen. taraf olmak. toplumda fazla yüksek statüde görülmezler. bir anlamda iktidar talepleri olmayan “yeni toplumsal hareketler” olarak da anılan yapılanmaların içinde geliştiği örgütlenmeler olarak siyasal alan dışındadır. Derneklerdeki seçimlere katılmak. Sonuç olarak bir çevreci hareket. siyasal partiler yerine sivil toplum kuruluşlarına kaydığından siyasal bilinçlenme fonksiyonu buralarda daha önemsenmektedir. işbölümü ve amaçlarının yazılı olarak belirlendiği bir yapısı vardır. En güvenilir kuruluşlar içinde siyasal partiler ilk sıralarda değildir. topluma hizmet sırasında sosyal ilişkileri geliştirmek. Öte yandan. Sivil toplum kuruluşları. hak aramak. kamu fikrine aşina olmayı beraberinde getirir. aday olmak. Nitekim Batı ülkelerinde seçime katılma oranı yüzde elliler civarında iken. ama siyasetle yakından ilgilenirler. İşte özellikle Batıda birey olma bilincine erişmiş geniş toplum kesimlerinin çıkarlarının kamusal alanda temsili. Bu tüzel kişilik ona kurumsal bir kimlik ve süreklilik sağlamaktadır. • Özerklik: Sivil toplum kuruluşları devletten mali destek almaksızın kendi öz kaynakları ile yaşamlarını sürdürürler. Örnek olarak Sosyoloji Derneği bir sivil toplum kuruluşu olarak amaçlarını. yapılan projelerden alınan katkı payları ve bağışlar ile faaliyetlerini yürüterek. destek çıktıkları kesimlerin sorunlarının çözümü için daha sistematik düşünmek. STK olarak örgütlendiğinde ve çevreyi tahrip eden fabrikalarla mücadelesinin Parlamentoda bazı yasal değişiklikler yapılmazsa başarıya ulaşamayacağını gördüğünde artık siyaset ile ilgilenmeye başlamış demektir. • Kamu yararına çalışmak: Sivil toplum kuruluşları kâr amacı güdemezler. özerk olmaları sağlanır. siyasal yabancılaşma gelişmiş ülkelerde daha yaygındır. propaganda yapmak. Ayrıca toplumun gelişmişlik düzeyi ile siyasetle ilgilenme arasında ters bir ilişki olup. Zaten STK'ler. Örneğin Sosyoloji Derneği kamu yararına çalışan der- . Sivil Toplum 125 Siyasal bilinçlenmeye katkıda bulunmak Sivil toplum kuruluşu üyeleri başlangıçta gönüllü olarak başladıkları üyeliklerinde giderek bilinçlenirler. faaliyet alanlarını ve organlarını bir tüzük ile belirlemiştir. siyasal partiler devletten de yardım aldıkları gibi açıkça çıkar grubuna dönüştüklerinden. Üye aidatları. Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde daha yüksektir.
Ancak bazı görevlerde üyelerin harcamaları Yönetim Kurulu kararıyla karşılanabilir. • Gönüllü olarak çalışmak: STK'lerin bir adı da gönüllü kuruluştur. Çünkü kâr amacı güdülmediği için maliyetin karşılanması mümkün değildir. Sosyoloji Derneğinde de tüm yöneticiler gönüllülük esasında çalışırlar ve hiçbir ücret almazlar. Üyelerinin sorunlarına çözüm ararlar. eğitim. kooperatifler. Örneğin törenlerde çiçek yerine bağış toplayarak eğitime katkı sağlanmaktadır. Gönüllü kuruluşları ayrıca ilgilendikleri alanlara göre de sınıflamak mümkündür: • Ekonomik faaliyette bulunanlar: İşveren ve işçi sendikaları. Onları çeşitli ölçütlere göre sınıflamak mümkündür: • Bağış yapan kuruluşlar (charitable orientation): Daha çok yiyecek. Bu örgütlerde çalışmak gönüllülük esasında olmaktadır. özürlü ve damgalanmış kişilere yönelik çalışmalar da bu kapsamdadır. yakacak. Ayrıca kadın kuruluşları da kadınların güçlendirilmesine çalışırlar. • Hizmet amaçlı kuruluşlar (Service orientation): Sağlık. • Özgürce kurulabilmek: Belirli bir alanda faaliyet göstermek isteyen herkes gerekli belgeleri tamamlayarak örgütlenebilir. dinsel hizmetler sunmayı hedeflerler. Yoksul. bazı meslek örgütleri. • Güçlendirme amaçlı kuruluşlar (empowering orientation): Mesleki kuruluşların çoğu böyledir. Kâr amacı gütmeksizin yaptığı projelerle giderlerini karşılamaya çalışır. ilaç gibi gereksinimlerin karşılanmasını hedeflerler. Ayrıca üye aidatları toplanması da büyük bir sorun olduğundan STK'lerin yaşam mücadelesi verdikleri söylenebilir.000’in üzerinde STK vardır. Türkiye’de 100. • Katılım sağlamayı amaçlayan kuruluşlar (particiapatory orientation): Kampanyalarla bağış toplayarak belirli hizmetleri sunmaya aracı olurlar. Sivil toplum kuruluşları tek tip olmadığı gibi. Bunlara fon yaratma kuruluşları da denilmektedir (fund raising). . Aslında bazı büyük ve geniş ölçekte örgütlenmiş STK'lerde ücretle çalışan profesyonel yöneticiler ve sekreter gibi bazı görevliler istihdam edilmektedir. aralarında önemli farklılıklar da vardır.126 Ünite 8 nek statüsüne sahiptir. Ancak buralarda bile çoğunluk gönüllülerdedir.
Bununla birlikte Avrupa’yı değiştiren hareketlerin çevrecilik ve insan hakları savunuculuğu gibi yeni toplumsal hareketler olduğunu ve sivil topluma dönüşüm şansı tanıdıklarını iddia eder. çoğu zaman kimlik hareketlerinin direniş kaynaklı olduğunu. Sivil toplumun yeniden inşa projesi aslında kadın. 1998) adını taşıyan ikinci ciltte ise. bilgi çağında küresel ekonominin temel özelliğinin anında gerçekleşen enformasyon. kadın örgütleri kurarak aileyi dönüştürmesi buna bir örnektir. Bazı yeni kuruluşların yaratacağı ağ (network) ile bireyler arasında köprü kurularak toplumun potansiyel dağılımını engeller. O. vakıflar sayılabilir. eşcinseller ve onların cinsel kimlik hareketleri. çeşitli platformlar gibi. • Dinsel alanda faaliyet gösterenler: Cami dernekleri. . buna “kimlik projesi” adını verir. Örneğin Şerif Mardin’e göre. sivil toplumun yeniden inşası üzerinde durur. Ancak Castels. • Siyasal faaliyette bulunanlar: Feminist ve çevreci faaliyetler. çevre. Örneğin kadın hareketlerinin. Sivil Toplumun Yeniden İnşası Çağımızın ünlü düşünürlerinden Manuel Castels (1996)’in üç ciltlik Enformasyon Çağı: Ekonomi. devlet ile birey arasında boşluğu dolduran en önemli sivil toplum kuruluşları vakıflardır. cemaatler. düşünce üretme (think-tanks) kuruluşları. bu yüzden de cemaatçiliğe kayma riski taşıdığını da hemen ekler. Ona göre hem tüketim hem de üretimi bu akışlar belirler. Yeni kurulan ailelerin de kadın hareketiyle bağı böylelikle kurulmuş olduğu gibi aile de yeni biçimiyle sürdürülmüş olacaktır. insan hakları hareketi gibi “yeni toplumsal hareketlerin” çok önemli olduğu fikrine dayanır. Ağ Toplumun Yükselişi (The Rise of Network Society. Kimliğin Gücü (The Power of Identity. 1996) adlı birinci ciltte enformasyon ağlarının dışında kalan tüm ülke ve ulusların marjinalleştiğini gösterir. Toplum ve Kültür (Information Age :Economy. Özellikle dinsel azınlıkların veya mezhepsel cemaatlerin vakıfları üyelerine çok yönlü hizmet sunarlar. sermaye ve iletişim akışıdır. Society and Culture) adlı eserinde üzerinde durduğu önemli konu. Aslında Craig Calhoun (2004) da endüstri çağının eskiyen kurumlarının yeniden inşası konusunda çağrı yapanlardandır. Sivil Toplum 127 • Kültürel faaliyette bulunanlar: Her türden sanatsal faaliyette bulunan dernekler/ vakıflar. kent/kasaba/ köy güzelleştirme ve hemşeri dernekleri bu gruba girer.
kimin gücü ve kimin devletidir. kendi kendini sürdürebilen. örneğin sermaye ve emek. Daha doğrusu liberal görüş. devlet ve sivil toplumu böyle bir konumlandırmadan yarar umar. Birçok yazar. . Bununla birlikte devlet-sivil toplum ilişkisini göstermede üç farklı gelenek bulunduğu söylenebilir: a) Alman Geleneği: Bu gelenek Hegel ve Marks ile başlar. Buna “kimlik projesi” de denilmektedir. eşcinseller ve onların cinsel kimlik hareketleri. Diamond’a göre. Burada önemli sorular kimin bağımsızlığı. iv) Siyasal bilinçlenmeye katkıda bulunmak en önemlileridir. Manuel Castells’in üzerinde durduğu “sivil toplumun yeniden inşası” önemli bir konudur. kadınlar ve erkekler. b) Fransız Geleneği: Tocqueville tarafından temsil edilir. insan hakları hareketi gibi “yeni toplumsal hareketlerin” çok önemli olduğu fikrine dayanır. iii) Dayanışmaya yol açmak. devletten bağımsız örgütlü toplumsal yaşam alanıdır. Sivil toplum ile devlet arasında politik toplumun bulunduğunu ve bunun önemli olduğunu savunur. sivil toplumun örgütlenmiş yapısı olarak belirli temel özelliklere sahiptir. devletten ayrı ve özerk bir alana göndermede bulunur. ii) Çeşitlenmeye katkıda bulunmak. i) Biçimsel yapı ve örgütlenme. çeşitli dinsel cemaatler veya laikler arasındadır. devlet ile aile arasında. Sivil toplum kuruluşları tek tip olmadığı gibi aralarında önemli farklılıklar da vardır. Sivil toplumu devletin parçası olarak kabul eder. iii) Kamu yararına çalışmak. sivil toplum kendi kendini yaratan. Sivil toplumun yeniden inşa projesi aslında kadın. toprak sahibi olanlar ve olmayanlar. Kutuplaşmış bir devlet karşısında sivil toplum anlayışı her ikisi arasında bulunan diyalektik ilişkinin bulanıklaşmasına yol açar. Bunlar arasında i) Demokrasi Kültürünü geliştirmek.128 Ünite 8 Özet Günümüzde devlet ve sivil toplum. ii) Özerklik. Sivil toplum kuruluşlarının çok çeşitli işlevleri vardır. v) Gönüllü olarak çalışmak gelir. çatışan alanlar olarak kavramlaştırılmaktadır. Sivil toplum tartışmalarında en önemli konulardan biri devletten bağımsızlık ya da devlet karşısında özerk toplum vurgusudur. çevre. c) İtalyan Geleneği: Gramsci tarafından savunulan politik toplumla devletin aynı olduğunu ya da özdeş olduğunu savunan görüştür. Sivil toplum kuruluşları. Oysa esas çatışmalar devlet ve çeşitli kesimleri temsil eden sivil toplum örgütleri arasında değil. daha çok bizzat çıkar grubuna dönüşen. Bunların başında ise. iv) Özgürce kurulabilmek.
Amerikan geleneği e. Alman geleneği d.yy) c. Bağımsız birey olmayışı b. Hiçbiri 4.yy. e. Sivil Toplum kuruluşlarının temel işlevi nedir? a. Hangi gelenek sivil toplumu devletin bir parçası olarak görür? a. Fransız geleneği c.yy) b. Piyasa ekonomisi gelişmemiştir. İngiliz geleneği b. İtalyan geleneği 3. c. Hepsi e. Hiçbir zaman e. Çeşitlenmeye katkıda bulunmak c. d. İkinci aşama (18. Birinci aşama (18. Üçüncü aşama (19. Demokrasi kültürünü geliştirmek b. Sivil Toplum 129 De¤er len dir me Sorular› 1. Her zaman 2. b. d. Siyasal bilinçlenmeye hizmet etmek e. Aşağıdaki hangi özellik sivil toplum kuruluşlarında bulunmaz a. Dayanışmaya yol açmak d. İslamiyet’in sivil topluma izin vermeyeceği düşüncesinin temelinde yatan görüş nedir? a. Sivil toplumun tarihsel gelişimi içinde hangi aşamada kamu yararını ihlal edeceği ve çatışma üreten bir sürece dönüşeceği düşünülerek denetlenmesi gündeme gelmiştir? a. Laikliğin olmayışı c. başı) d. Devlet desteği Mali özerklik Kamu yararına çalışmak Hepsi Hiçbiri . Hepsi 5.
J. Gellner e. J. Castels 7. Demokrasi kültürünü geliştirmesi b.130 Ünite 8 6. Çeşitlenmeye katkıda bulunması e. Hangisi sivil toplum kuruluşlarının işlevlerinden biri değildir? a. Keane b. Bireyin grup içinde pasifleşmesi . Habermas c. Dayanışmaya yol açması c. Sivil toplumu çatışma kavramı içinde hegemonya ile ilişkilendirip açıklayan düşünür kimdir? a. A. M. Gramsci d. E. Siyasal bilinçlenmeye katkıda bulunması d.
Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler Sosyolojinin Öncüleri Sosyolojinin Kurucuları Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar Yöntembilimsel Yaklaşımlar.1. 8. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri Araştırma Süreci Sivil Toplum SOSYOLOJİ 3. 9 Küreselleşme 10. 2. 5. 6. 7. 4. Türkiye’de Sosyoloji .
• Küreselleşme Karşıtı Yeni Toplumsal Hareketlerin ortaya çıkışı gösterilecektir. . • Küreselleşmeye yapılan eleştiriler gözden geçirilecektir. • Küreselleşmede farklı gruplar bulunduğu gösterilecektir. • Küresel yaklaşımlar incelenecektir. • Küreyellik kavramına açıklık kazandırılacaktır. • Kültürel mekânlar sınıflaması incelenecektir.132 Ünite 9 Ünitede Ele Al›nan Konular • Kavramsal Açıklık • Küresel Yaklaşımlar • Küreselleşme Tartışmaları • Küreyellik • Kültürel Mekânlar • Küreselleşme Eleştirisi • Küreselleşme Karşıtı Yeni Toplumsal Hareketler Ünite Hakk›nda • Küresellik. küresel ve küreselleşme kavramları arasındaki farklar gösterilecektir.
. • Kültürel mekânlar sınıflamasını öğreneceksiniz. Üniteyi Çal›ş›rken • Küresellik. Küreselleşme 133 Ö¤renme Hedefleri • Küresellik. belirleyerek gerekçelendiriniz. • Küreselleşme konusunda farklı gruplar bulunduğunu öğreneceksiniz. Kültürel mekânların temel özelliğini ve gelecekteki etkilerini tartışınız. küresel ve küreselleşme kavramları arasındaki farkları öğreneceksiniz. homojenleştirici olarak baktıklarını değerlendiriniz. • Küreselleşme Karşıtı Yeni Toplumsal Hareketlerin ortaya çıktığını öğreneceksiniz. bulunma olasılığını tartışınız. bu hareketleri araştırınız ve bunların ortaya çıkmalarında ve gelişimlerinde yaşanan sorunları değerlendiriniz. • Küresel sistemler yaklaşımı başlangıçta sadece iktisat ile sınırlı iken neden daha sonra genişlemiştir? Tartışınız. • Sosyologların neden küreselleşmeye daha çok • Küreyellik kavramının temelinde kültürel emperyalizmin • Küreselleşmeye yapılan eleştirilerden katılmadıklarınızı • Küreselleşme Karşıtı Yeni Toplumsal Hareketlerin internet sitelerine girerek. • Küreselleşmeye yapılan eleştirileri öğreneceksiniz. • Küreyellik kavramını öğreneceksiniz. küresel ve küreselleşme kavramlarının yanlış kullanımlarından örnekler bulunuz. • Küresel yaklaşımları öğreneceksiniz.
134 Ünite 9 Küreselleşme Küreselleşme kavramı günümüzde en sık kullanılan kavramların başında gelir ve pek çok yönden sosyolojiyi ilgilendirir. Dünya Sistem Yaklaşımı olarak da bilinen bu bakış. kültüre değinmemesi yüzünden eleştirilmiştir. Küresel Yaklaşımlar Jonathan Friedman (1992). kültür ve kimlik konuları da katılarak genişletilmiştir. Dünya ölçeğindeki politik ve ideolojik dönüşümleri izlemek için önemli bir araçtır. Bu yaklaşım insan toplulukları arasında olduğu kadar. Bu süreçte ekonomi. Ancak daha sonra bu alan. maddi ve manevi öğeler arasında da giderek artan bağlantılar. • Küresel Sistemler Yaklaşımı: Bu yaklaşım daha önce küresel tarihsel politik iktisat olarak ortaya çıkmıştır. 2000): • Globalism/Küresellik: Neo-liberalizm temelli bir kavramlaştırmayla kültür. “globalite” (globality) ve “globalleşme/küreselleşme” (globalization) gibi farklı kullanımlar bulunmaktadır (Sarıbay. pazar hâkimiyeti altında işlemesini anlatır. Ancak gerçekte durum hiç de öyle değildir. siyaset. kültür. • Globalleşme/Küreselleşme: Globalleşme bir süreçtir. • Globalite /Küresel: “Dünya Toplumu” anlayışına işaret eder. küresel/global olan ile ilgili olarak iki farklı görüşün bulunduğuna işaret eder: • Kültürel Sosyoloji Yaklaşımı: Daha çok edebiyat alanındaki farklı araştırmaları birleştiren ve Birmingham çevresinden esinlenen yaklaşımdır. Diğer bir ifade ile ekonomiye indirgenmiş tek ve düz bir yapının. alışverişler ve hareketlerin farkına varılmasına dayanır. . Ulrick Beck’i izleyerek bu kavrama açıklık kazandırmakta yarar vardır. Ronald Robertson ve işlevselci sistem kuramcısı Talcot Parsons bu kategoride yer alırlar. siyaset ve sivil toplum birbirine indirgenmeksizin yan yana görülürler. Ülkelerin çok boyutlu ilişkiler içinde bağımlılıklarını gösterir. Bu yaklaşım daha çok politik iktisat alanıyla sınırlıdır. sivil toplumun tümünün ekonomik yapı tarafından belirlendiği savunulur. Çünkü literatürde “globalism” (globalisme). Uluslarüstü aktörler tarafından belirlenen bir sistemi ifade eder.
Jonathan Friedman (1992)’a göre. Örneğin geçen yüzyılda ulus devletlerin karbon kopya gibi çoğalmaları küresel kültürün bir yansımasıdır. yani kültürel emperyalizm şiddetle eleştirilmiştir. Küreselleşme 135 Küreselleşme Tartışmaları Küreselleşme literatüründe önde gelen bir isim olan Ronald Robertson’a göre. Postmodern bir yaklaşımdır. Bilimsel ve realist bir epistemoloji taraftarıdırlar. küreselleşme söyleminin önemli bir kısmı modernitenin ideolojik ürünüdür. . Öte yandan küreselleşme kuramcısı olarak Ronald Robertson bir küreselleşme modeli önerir. küreselleşmeyi nesnel ve öznel bileşenler olarak formüle eder. nesne olarak dış dünyayı inceler. Yalnız ekonomik olarak çevre konumunda olan ülkelerde değil. dünyanın küçülerek baskılanmasını/sıkıştırılmasını (compression) ifade eden bir terimdir. Giddens gibi Marksistler gelse de bazı işlevselciler de bu kategoride yer alır. Avrupa’da bile bu kaygılara rastlanmakta. Küreselleşme bu bağlamda. tikelcilik ve evrenselciliğin karşılıklı gelişimini izler. Çünkü kültürel farkların silinip gitmesi endişesi vardı. Ayrıca yerel de küresel bir üründür. Ona göre hepimizde “daha büyük bir sistemin parçası olduğumuz bilinci” yani tikelcilik (particularisme) gelişir. O. Ona göre bu baskılanma süreci yeni olmayıp insanlık tarihinde çok gerilere kadar uzanır. Bu konudaki tartışmaların önemli bir bölümü de emperyalizm eleştirisi üzerinde yoğunlaşmıştır. parçalar arasındaki mesafenin azalmasıyla sonuçlanır. tüketim ürünlerinin ve yaşam biçimlerinin çevre ülke kültürlerinin içine sızarak yaygınlaşması. Sosyal bilimcilerin önemli bir kısmı bu tür yaklaşımı benimser. Parsons’ın izlerini taşıyan Robertson. Bu yaklaşımı daha çok kültürel çalışma yapanlar benimser. Bu küçülme ve baskılanma fikri ise. Modernist bir yaklaşımdır. Robertson’a göre küresel sistemde en önemli olgu karşılıklı bağımlılıktır. Tek merkezli kültürel hegemonyanın. Onlar daha çok derin yorumsama/ hermeneutik yaparlar. Ona göre tikelcilik yayılarak evrenselleşmektedir. Düşüncelerinde T. Amerika’nın hamburger ve kola kültüründen çekinilmektedir. • Farkçılaştırıcılar/Heterojenleştiriciler: Edvard Said ve Stuart Hall en önemli temsilcileridir. Özne olan bilim adamı. küreselleşme tartışmalarını yapanlar iki grup halinde sınıflanabilir: • Birörnekleştiriciler/Homojenleştiriciler: Bunların başında A. örneğin Amerikan değerlerinin.
yemek. özgürlük. dünya ekonomik stratejilerinin ve özgül toplumsal yapıların etkisiyle ortaya çıktığını savunur. zaman ve mekânda küçülmenin ve baskılanmanın ya da tazyik altında kalarak sıkışmanın. • Zihinsel-mekân: Aydınlanmadan bu yana üretilen düşünce ve ideolojilerin.136 Ünite 9 Robertson (1992)’un görüşleri birçok yönden eleştirilmiştir. • Tekno-mekân: Tüm mevcut teknolojilerin. Aynı şekilde birçok yerel sigara. siyasal. aslında belirli bir kültüre özgü olanın yaygınlaşmasıdır. ileri olanlar da dahil olmak üzere tüm sınırları aşarak oluşturdukları mekânlardır. . Robertson’un tüm ekonomik. bütünün parçası olduğumuzun bilincine varma ile anlatmasının sığlığına dikkatleri çeker. Bu kavramın Japon kaynaklı olduğu ve kendine özgü olan ile evrensel olanı çok iyi bağdaştıran iş kültüründen esinlenerek üretildiği de ayrıca bilinmelidir. Bu. sermaye birikiminin. 1983). müzik. Bu süreçlerin. örneğin eşitlik. giyim tarzı yaygınlaşmaktadır. • Medya-mekân: Televizyon ve radyo başta olmak üzere tüm bilgilerin elektronik olarak üretildiği ve yayıldığı mekânlardır. salt bilimsel gelişme veya tarafsız teknolojik evrimden kaynaklanmadığını söyler. Appadurai (1993) ve Sarıbay (2000)’a göre glokalleşme yaratan kültürel mekânlar (space) bulunmaktadır ve bunları beş başlık altında toplamak mümkündür: • Etno-mekân: Göçmen ve mülteciler. Buna. Örneğin Amerikan toplumundaki hamburger kültürü dünyanın her yerine yayılmıştır ve artık buna “McDonallaştırma / McDonalization denilmektedir (Ritzer. Örneğin herkes kot pantolonu her yerde giymektedir. mevsimlik işçiler ve turistlerin yaşadıkları mekânlar. Ona göre yerelleşen benzerlikler. küresel toplumsal güç ve koşulların ürünüdür. toplumsal öğeleri. • Finans-mekân: Uluslararası para hareketlerinin gerçekleştiği borsa türü mekânlardır. Küreyellik/Glokalleşme Anılan kavramlardan sonra ortaya çıkan bir yeni kavram daha vardır. Bunlar içinde yaşadığımız dünyayı değiştiren insanların yaşadığı mekânlar olarak önem kazanır. adalet. küresel ve yerel (local) kelimelerinden üretildiği için “küreyellik/glokalleşme” (glocalization) veya “kültürel globalleşme” denilmektedir. demokrasi gibi fikirlerin yayıldığı mekânlar. Örneğin Friedman (1992) Harvey’den yararlanarak.
küreselleşmeyi modernliğin bir sonucu olarak görmektedir. O. toplumsal olaylarla toplumsal ilişkilerin belli mesafede yerel bağlamsallıklarla karışmasıdır” demiştir (Giddens. bir yandan kültürel birliği sağlarken. Nitekim küreselleşme sürecinde. küreselleşmeyi modernliğin bir sonucu olarak görmüştür. Çünkü küresellik modernliğin yaygınlaşmasını kolaylaştıran bir durumdur. İnsanların “tüketim toplumu” nda sadece tüketme eğilimlerinin arttırılması temel hedeftir. Çünkü o. Ayrıca Giddens. küreselleşme yerine küresel terimini kullanmadığı için eleştirilmiştir. Aslında olayın gerçeği. Ayrıca Giddens. Bu tür kullanımlar daha önce tarihsel ya da zaman (time) boyutunda değişme ile ilgilenen sosyolojinin mekân (space) ile de ilgilenmeye başladığının işaretlerdir. Oysa küreselleşme. varlık ile yokluğun kesişmesi. Küreselleşmenin Eleştirisi Postmodern düşünceleri ile tanınan Zygmunt Bauman (1997) da dahil olmak üzere küreselleşmenin zenginler ve fakirler arasında tabaka- . homojenlik ve heterojenlik. Burada Giddens’in modernlik ile küreselleşme arasında kurduğu ilişki problemlidir. Artık burada “küresel sanallaşma” söz konusudur (cyberspace) demek daha doğrudur. Öte yandan modernlik genel anlamda kurumların ve temel tecrübelerin bir örnek /homojen olması anlamını taşır. basitçe modernliğin bir sonucu olarak görülemez. en azından su yüzüne çıkmasına olanak tanımaktadır. “küreselleşme için.1992). Giddens’ın bu düşüncelerini eleştirenler de bulunmaktadır.1990). aksine küreselleşme modernliği hazırlayan bir koşuldur. Örneğin Roland Robertson (1992)’a göre. Küreselleşme 137 Sözü edilen bu fiziki yerleşim/toprağından koparılmış (deterritorialized) mekânlar kuşkusuz etkileşim içindedir. Giddens küreselleşmeye diyalektik olarak bakmıştır. evrensellik ile özgücülük (particularisme) gibi ikili karşıtlıklar diyalektik olarak bir arada bulunabilir. Hatta küresellik bunu ideolojik olarak teşvik eder görünür. Ayrıca kendini sanal ortamlarda serbestçe ifade etme olanağına da sahiptir. Zaman ve mekânın birlikte önem taşıdığı ise. bir yandan da farklılıkları derinleştirmekte. Tüketilen şeylerin benzer veya farklı olması ise detaydan ibarettir. Geniş anlamda coğrafi olarak uzak uygarlıkların iç içe geçmesini göstermede uygun terminolojidir (Robertson. ekonomik olarak homojenlik (kapitalizm) karşısında kültürel çoğulculuğa izin verilmesidir. küreselleşme. ilk önceleri Giddens’in “Yapılaşma Kuramı”nda ortaya konmuştur.
Piyasa ilişkilerinin genişlemesiyle daha adil bir kaynak dağılımına ulaşılacağı savunulur. Böyle bir sitemde devletin rolü hemen hemen hiç yoktur. • Merkeze çevre ekonomilerinden sistematik olan aktarılan değerler göz ardı edilerek. Türkiye’nin önemli iktisatçılarından Korkut Boratav (2000). Bu durumda küreselleşmenin. her şeyin karşılıklı bağımlılığa sahip bir denge içinde cereyan ettiğini savunurlar. yüzyılda da geçmişteki tüm eşitsizlikler artarak sürdüğü halde. Probhat Patnaik (1997)’ten esinlenerek “emperyalizm neden artık sol aydınların söyleminde yer almıyor” sorusunu sormakta ve bu kavramın yerini kürselleşmenin aldığı sonucuna varmaktadır. tüm bu dönüşümlerin artık küreselleşme ile açıklanmaya başlamasıdır. Piyasa eleştirilerden uzak tutularak fetişleştirilir. Boratav’ın haklı olarak ileri sürdüğü gibi. Hele hele bağımlılık ve sömürü ilişkilerini görmezden gelen bir yaklaşımın yeterli gibi sunulması mümkün değildir. emperyalizm terminolojini kullananlardan başlıca üç açıdan farklılaşırlar: • Yapısal bağımlılık yerine karşılıklı bağımlılık kullanırlar. Patnaik (1997) emperyalizmi. Dünyanın eşitsiz ve hiyerarşik yapıya sahip olduğunu görmezden gelerek. dünyayı belirleyen ekonomik ilişkilerin bütünü olarak tanımlamakta ve dünyada yaşanan tüm dönüşümleri bunun sonucu olarak görmektedir. onun üstünlüğünden kaynaklanıyor olamaz.138 Ünite 9 laşmayı daha da keskinleştirerek kutuplaşmaya yol açtığı değerlendirmesini yapanlar çoktur. Çünkü bu durum aynı olgunun farklı iki biçimde anlatılması ve dolayısıyla çarpıtılması ile sonuçlanmaktadır. • Piyasanın eşitsiz güçler arasında oluştuğunu eleştiren yaklaşım terk edilerek. herkesin eşit olarak yararlandığı bir sistem yaklaşımı sunarlar. 21. Boratav (2000)’a göre küreselleşme terminolojisini kullananlar. . emperyalizmin yerini alma süreci üzerinde durmak gerekmektedir. küreselci yaklaşımın emperyalizm kavramlaştırmasına egemenliği. piyasaya güven yaklaşımı pekiştirilir. Bilindiği üzere. Ayrıca küreselleşme ile emperyalizm arasında ilişki kurarak yapılan bazı eleştirilere kulak vermek gerekmektedir. Gelişmiş merkez ile çevre ülkeleri arasındaki bölüşüm mücadeleleri gündeme getirilmez. Buna fanatik güven yaklaşımı da denilir. Onun ve Boratav (2000)’ın itirazı.
Aynı zamanda geniş ölçüde genç kesim tarafından desteklenmiştir. İlki 2001’de Brezilya’da. Daha önceki bölümde de belirtildiği gibi iktidarı ele geçirme talebinde bulunmazlar. Başka ülkelerdeki hareketlerin izlenmesi çoğu zaman söz konusudur. 1971) ortaya çıktığında örneğin toplumda ataerkillik sorgulanmaya başladığında feminist hareketler de ortaya çıkar. Küreselleşme 139 Ancak Marksizmin emperyalizm üzerindeki eleştirileri geçerliliğini koruyor olsa da. kültürel olarak sorgulanması ve sonucunda sosyal ilişkilerin yeniden inşasıdır. ABD’de sanayide çalışan kadın işçilerin sömürülmesi sonucunda ortaya çıkan Feminizm de aynı şekilde sanayileşmemiş ülkelerde de yayılmıştır. kural veya tabiiyet ilişkisi olabilir. Bu yüzden sosyal hareketler politik hareketlerden farklıdırlar. 2006’da Pakistan ve Mali’de. daha muhafazakâr güçlerin dünya egemenliğini ele geçirmiş olmaları yüzünden işlevini yerine getiremez hale geldiği de açıktır. önemli bir eleştiri söz konusudur. Ancak birçok küreselleşme karşıtı yeni toplumsal hareket. Çok çeşitli aktörleri bir araya getirmiştir. 2005'te tekrar Brezilya’da. 2004’de Hindistan’da.” sloganı etrafında örgütlenilmiştir. bu bir değer. Küreselleşme karşıtı hareketler ise çok daha farklı bir yapıya sahiptir. Bu anlamda sağlıksız görülen bir durum ya da öğenin. bu sorgulama tam yapılmadan bazı görüşler ithal edilebilir. Birbirinden çok uzak mesafelerde olan insanlar iletişim teknolojilerinden yararlanarak ve ağlar kurarak önemli küreselleşme yanlısı zirve toplantılarını protesto etmişlerdir. Ancak mevcut sisteme meydana okurlar ve bu meydan okuma sırasında politik sistemle mücadele ederken ortaya çıkarlar. Çok sayıda bağımsız tekil örgütün bir araya gelmesine yol açmıştır. Dünyanın çok değişik kıta ve ülkelerinde ortaya çıkmıştır. günümüzde küreselleşmeye ciddi eleştiriler getirmektedirler. Küreselleşme Karşıtı Yeni Toplumsal Hareketler Alan Touraine (1998)’e göre. Ayrıca umutlarını yitiren aydınların teslimiyetçi tutumlarına da. 2007’de Kenya’da. Toplumda “meşruluk krizi” (Habermas. Ancak başlangıçta. Örneğin 1968’de Fransa’da ortaya çıkan öğrencilerin başlattığı özgürlük ve barış hareketi dünyaya yayılmıştır. Küreselleşme karşıtı hareketlerin temeli 1990’lı yıllarda emperyalizme ve tekellere karşı direniş olarak atılmıştır. sosyal hareketler toplumdaki mevcut bağımlılık ve baskılama sistemini dönüştürmeyi amaçlayan eylemlerdir. 2009’da yine Brezilya’da . Birbirinden farklı talep ve yaklaşımları barındırması temel özelliğidir. Yeni liberal görüşlere karşı “Yeni Bir Dünya Mümkündür.
Alter-Küreselci aşamaya gelinmesinin önemi. herhangi bir hiyerarşiye ve karar mekanizmasının olmaması. binlerce örgüt ve aktivisti barındıran ve adeta Enternasyonalist hareketi çağrıştıran bir yapıya sahip olması önemlidir. 2011’de ise Senagal’in Dakar kentinde yapılması planlanmıştır. 1999’da ABD’de Seattle’de büyük bir protesto gösterisi düzenlenmiştir. • Üçüncü aşama: Maalesef üyeler arasında bazı anlaşmalar çıkmış ve taraflar birbirini mahkemeye vermiştir. Dünya Bankası. sadece protesto gösterileriyle yetinilmeyip. Küreselleşme yanlıları Davos toplantıları yaparken. herhangi bir örgüt disiplininden bağımsız olmasıdır.140 Ünite 9 toplanmıştır. Ayrıca Dünya Sosyal Forumu (DSF)’nun. . “Sosyal Forum” olarak anılan toplantılar. Güven bunalımı yüzünden ortaya çıkan çatışma birçok üye kaybına yol açmıştır. Gelişmiş Yediler (G7) toplantıları sürekli protesto edilmiştir. hareketin örgütsel yapısını da ortaya çıkarmaya başlamıştır. anti küreselciler alternatif olarak ilk toplantılarını Brezilya’da Porto Allegre kentinde toplanmıştır. • İkinci aşama: Antiküresel Hareketin Alternatif/Alter-Küreselci Harekete dönüşmesidir. Bu yapının temel özelliği. Küreselleşme Karşıtı Hareketin çeşitli aşamalardan geçtiği söylenebilir: • Birinci aşama: Fransa’da Le Monde Diplomatigue dergisi çevresinde kuramsal temeller atılmıştır. alternatif projeler geliştirme potansiyeline sahip olunduğunun gösterilmesidir. Daha sonraları da Dünya Ticaret Örgütü Bakanlar Kurulu.
zaman ve mekânda küçülmenin ve baskılanmanın ya da tazyik altında kalarak sıkışmanın. örneğin Amerikan değerlerinin. tüketim ürünlerinin ve yaşam biçimlerinin çevre ülke kültürlerinin içine sızarak yaygınlaşması. O. toplumsal öğeleri. Öte yandan küreselleşme kuramcısı olarak Ronald Robertson bir küreselleşme modeli önerir. Ayrıca yerel de küresel bir üründür. küresel toplumsal güç ve koşulların ürünüdür. sermaye birikiminin. dünyanın küçülerek baskılanmasını/sıkıştırılmasını (compression) ifade eden bir terimdir. siyasal. tikelcilik ve evrenselciliğin karşılıklı gelişimini izler. . yeni ortaya çıkan bir kavramdır. yani kültürel emperyalizm şiddetle eleştirilmiştir. salt bilimsel gelişme veya tarafsız teknolojik evrimden kaynaklanmadığını söyler. Ona göre bu baskılanma süreci yeni olmayıp insanlık tarihinde çok gerilere kadar uzanır. Ona göre yerelleşen benzerlikler. iv) Medya-mekân. Ona göre tikelcilik yayılarak evrenselleşmektedir. ii) Tekno-mekân. dünya ekonomik stratejilerinin ve özgül toplumsal yapıların etkisiyle ortaya çıktığını savunur. Küreselleşme bu bağlamda. Ayrıca küreselleşme ile emperyalizm arasında ilişki kurarak yapılan bazı eleştirilere kulak vermek gerekmektedir. Bu konudaki tartışmaların önemli bir bölümü de emperyalizm eleştirisi üzerinde yoğunlaşmıştır. Aslında küreselleşme söyleminin önemli bir kısmı modernitenin ideolojik ürünüdür. bütünün parçası olduğumuzun bilincine varma ile anlatmasının sığlığına dikkatleri çeker. iii) Finans-mekân. Küreselleşmenin zenginler ve fakirler arasında tabakalaşmayı daha da keskinleştirerek kutuplaşmaya yol açtığı değerlendirmesini yapanlar çoktur. Robertson (1992)’un görüşleri birçok yönden eleştirilmiştir. Bu süreçlerin. Tek merkezli kültürel hegemonyanın. Örneğin Friedman (1992) Harvey’den yararlanarak. Örneğin geçen yüzyılda ulus devletlerin karbon kopya gibi çoğalmaları küresel kültürün bir yansımasıdır. “Küreyellik/Glokalleşme ise. Glokalleşme yaratan kültürel mekânlar (space) bulunmaktadır ve bunları beş başlık altında toplamak mümkündür: i) Etnomekân. Düşüncelerinde T. Bu aslında belirli bir kültüre özgü olanın yaygınlaşmasıdır. v) Zihinsel–mekân. küreselleşmeyi nesnel ve öznel bileşenler olarak formüle eder. Buna küresel ve yerel (local) kelimelerinden üretildiği için “küreyellik/glokalleşme” (glocalization) veya “kültürel globalleşme” denilmektedir. Küreselleşme 141 Özet Küreselleşme tartışmalarını yapanlar iki grup halinde sınıflandırılmaktadır: i) Birörnekleştiriciler/Homojenleştiriciler ii) Farkçılaştırıcılar/ Heterojenleştiriciler.Parsons’ın izlerini taşıyan Robertson. Robertson’un tüm ekenomik.
Kapitalizm c. Hiçbiri 2. Aşağıdaki kavramlardan hangisi “Dünya Toplumu” anlamına gelir? a. Globalite b. e. c. Korkut Boratav günümüzde küreselleşmenin hangi kavramın yerini aldığı iddiasındadır? a. Glocalization e. e. Globalleşme d. Emperyalizm d. Globalizm c. Hiçbiri 5. Küreselleşme Karşıtı Yeni Toplumsal Hareketlerin temel özelliği nedir? a. Küreselleşme konusunda Farkçılaştırıcıların temel görüşü nedir? a.142 Ünite 9 De¤er len dir me Sorular› 1. d. Sanayileşme e. e. Postmodernlik Kültüre önem verme Derin yorumsama yapma Hepsi Hiçbiri 4. Politik hareket olmak Politik hareketlerden farklı olmak Yerel olmak Kapitalizmi savunmak Hiçbiri . c. c. d. Glokalizm ya da Küreyellik hangi kelimelerden üretilmiştir? a. b. b. Küresel ve küresel olmayan Küresel ve yerel Küresel olmayan ve yerel Küresel ve genel Hiçbiri 3. d. Sosyalizm b. b.
7. 8. 2. Türkiye’de Sosyoloji . 4.1. Araştırma Tipleri ve Araştırma Teknikleri Araştırma Süreci Sivil Toplum Küreselleşme SOSYOLOJİ 10 3. 6. 5. 9. Sosyoloji ve Diğer Sosyal Bilimler Sosyolojinin Öncüleri Sosyolojinin Kurucuları Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlar Sosyolojiye Eleştirel Bakan Yaklaşımlar Yöntembilimsel Yaklaşımlar.
• Türkiye’de sosyolojinin sorunları incelenecektir. . • Genel değerlendirme ve çözüm önerileri gözden geçirilecektir.144 Ünite 10 Ünitede Ele Al›nan Konular • Türkiye’de Sosyoloji • Türkiye’de Sosyolojinin Sorunları • Genel Değerlendirme ve Çözüm Önerileri • Dünya’daki Son Gelişmeler Işığında Türkiye’de Sosyoloji Ünite Hakk›nda • Türkiye’de sosyolojinin kuruluş tarihçesi gösterilecektir. • Dünya’daki son gelişmeler ışığında Türkiye’de sosyolojinin konumu irdelenecektir.
• Dünya’daki son gelişmeler ışığında Türkiye’de sosyolojinin konumu hakkında ayrıntılı bilgi sahibi olacaksınız. . Üniteyi Çal›ş›rken • Türkiye’de sosyolojinin kuruluş tarihçesini daha kapsamlı olarak inceleyiniz. • Türkiye’de sosyolojinin başlıca sorunlarının neler olduğunu öğreneceksiniz. Türkiye’de Sosyoloji 145 Ö¤renme Hedefleri • Türkiye’de sosyolojinin kuruluş tarihçesini öğreneceksiniz. Türkiye’de sosyolojinin hangi alanlarda daha fazla gelişim gösterdiğini ve Halk Sosyolojisi yapma olanaklarını tartışınız. • Genel değerlendirme ve çözüm önerileri hakkında yapılan • M. • Türkiye’de sosyolojinin sorunlarının hangi alanlarda yoğunlaştığını belirledikten sonra bunun olası nedenlerini tartışınız. Burawoy’un sınıflamasını göz önünde bulundurarak. değerlendirmelerin hayata geçirilmesi için size göre ne yapılmalıdır? Tartışınız. yakından bildiğiniz diğer bir sosyal bilim ile karşılaştırınız ve bunların farklarını görünüz. • Türkiye’de Sosyolojinin konumunu. • Genel değerlendirme ve çözüm önerilerinin neler olduğunu öğreneceksiniz.
Ege Üniversitesinde (1977) Davranış Bilimleri içinde sosyoloji dersleri okutulmaya başlanmıştır. Çünkü başlangıçta Batıda doğan ve Batı sorunlarını inceleyen sosyolojinin evrenselliği hiçbir eleştiri yapılmadan tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de kabul edilmiştir. Düz evrimci gelişme kuramlarının eleştirilmesi ve Batı merkezli kuramların Batı-dışını açıklamada yetersizliklerinin ortaya konulması üzerine ise. 2004). aynı gelişimi gösterememiştir. özgünlük sorunu bugün de devam etmektedir. önceden olağan sanılan bağımlılık ilişkisi artık sorun edilmeye ve eleştirilmeye başlanmıştır. Türkiye’de ve Avrupa’da sosyolojinin bir bilim olarak kabul edilmesi hemen hemen aynı yıllara rastlamakla birlikte. daha sonraki uygulamalar iktisat ve felsefe bölümleri içinde sosyoloji kürsüleri şeklinde olmuştur. Aktarmacılık ya da uyarlamacılık. Daha sonra 1982’de Yüksek Öğretim Kanunu (YÖK) ile Sosyoloji Bölümleri bağımsız olmuştur. Başlangıçta sosyoloji “İçtimaiyat Darülmesaisi” adı altında bağımsız bir kürsü olarak Ziya Gökalp tarafından kurulmuş iken. Türkiye’de Sosyolojinin Sorunları Türkiye’de sosyolojinin sorunları daha sistematik ve detaylı olarak sekiz başlık altında değerlendirilebilir: . Sosyoloji öğretim üyeleri tarafından uzun yıllardır üzerinde durulan en önemli sorunların başında “aktarmacılık” gelmektedir.146 Ünite 10 Türkiye’de Sosyoloji ve Son Gelişmeler Türkiye’de ilk sosyoloji dersleri İstanbul Üniversitesi’nde/ Darülfünun’da 1913-1914 öğretim yılında Ziya Gökalp tarafından verilmiştir. Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji'nin ilk kuruluşundan itibaren ve YÖK’ten önce bağımsız bir bölüm olarak kurulmasıdır (1964). Günümüz sosyolojinin statüsünün düşüklüğünün en önemli nedenlerinin başında Batıya bağımlılığı ve kendi koşularına uygun kuramsal ve kavramsal çerçeveleri oluşturamaması gelmektedir (Odabaş. Nitekim Cumhuriyet Döneminin ilk Fakültelerinden Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde de 1939-40 öğretim yılında Felsefe Bölümü içinde sosyoloji dersleri verilmeye başlanmış ve daha sonra da kürsü olarak yapılanma gerçekleşmiştir. “gelenek yokluğu” dur. Ancak bu konudaki değerlendirmelerin sosyolojisinin nasıl bir bilim olduğu konusundaki tartışmalar ışığında yapılması daha sağlıklı olacaktır. İkinci önemli sorun ise. Bunlar içinde tek farklı gelişim. Orta Doğu Teknik Üniversitesi (1959) ve Boğaziçi Üniversitesinde (1971) Sosyal Bilimler Bölümü.
• Standart programlarda esneklik olmadan eğitim vermek. • Kuramsal ve metodolojik yaklaşımları birbirine karıştırmak ve bunun farkında olmamak. yerel ve özgün gündemli toplantılar yapmamak. Bilimsel Toplantılar • Uluslararası gündemi izlemek. • Geniş katılımlı toplantıları sık sık yapamamak . yerel bağlantılarını kurmadan tebliğ olarak sunmak. Eğitim • Batı literatürünü tercüme eden kitapları eleştirmeden okutmak. • Sadece Batı kuramlarını. • Yabancı dilde yayın yapmaya daha çok önem vermek. • Kuram ve uygulama bütünlüğüne sahip araştırmalar ve bunlara dayanan yayınlar yapmamak. Bilimsel Çalışmalar ve Yayınlar • Ulusal yerine uluslararası ölçütler kullanmak. Metodolojik Sorunlar • Pozitivist geleneğin baskınlığı ya da hegemonyası. • Sosyologlar arasında kuramsal tartışmaları yeterince yapmamak. • Kuramları uygularken tatarsızlığa düşmek ve bunun farkında olamamak. • Yüksek öğretim hakkında dar bir vizyona sahip olmak. Türkiye’de Sosyoloji 147 Kuramsal Sorunlar Bu başlık altında üç temel sorun alanı bulunmaktadır: • Evrensel olduğu düşüncesiyle hiç eleştiriye tabi tutmadan Batı sosyolojisini kabul etmek ve kullanmak. • Yorumlayıcı sosyolojiye çok az yer verilmesi. • Eğitimleri kuramsal ağırlıklı vermek. • Kalitatif /nitel tekniklere araştırmalarda çok az yer verilmesi. • Batı kuramlarını Türkiye’den bulgularla test eden yayınlar yapmak. uygulamalara yeterince fırsat tanımamak. • Feminist eleştirilerden çok az yararlanılması.
ulusal ve bağlamsal koşulları göz ardı edilerek aktarılmaktadır. Akademik Dereceler • Batı sistemiyle son derece bütünleşmiş bir sistem vardır. Bilim dallarına başvurular ve başvuru koşulları batı yönelimlidir. • Kurumlaşmış uluslararası destek artmıştır. • Mevcut Batı sosyolojisi yerel. Sosyal ve Akademik İlişkiler • Uluslararası kongre ve toplantılara katılım düşüktür. • Türkiye’deki gelişmiş kabul edilen üç büyük kentteki üniversitelerle diğer üniversiteler arasında merkez-çevre benzeri hegemonik bir bağımlılık ilişkisi bulunmaktadır.148 Ünite 10 Araştırma • Devlet destekli araştırmalar artmıştır. Belirli üniversitelerden dil bilenler daha çok katılmaktadır. • Politika yönelimli araştırmalara devlet desteği daha fazladır. “Avrupa Birliği Yüksek Öğretim Alanı”na dahil olmak üzere izlenen süreç de batıyla bütünleşme derecesini hızlandırmıştır. 1986)yoğundur. • Sınırlı ulusal toplantı düzenlenmekte ve iletişim azalmaktadır. TÜBİTAK önemli destekler vermektedir. . Avrupa Birliği fonları ancak belirli konuları desteklemektedir. • Yapılan çalışma ve yayınların çoğu Batı kuramlarını test etmeye yarayan bilgi/data kaynağı niteliğindedir. Avrupa Kredi Transfer Sistemi (AKTS/ECTS) uygulanmalarına başlanmış ve sosyoloji bölümlerinin denkliği için yeterlilikler belirlenmeye başlanmıştır. Bu Türkiye ve Batı ülkeleri arasında olduğu gibi derin olmasa da benzer biçimde varlığını sürdürmektedir. Genel Değerlendirme ve Çözüm Önerileri • Sosyoloji Batıda doğup geliştiği için Türkiye’de de Batı merkezli bir sosyoloji son derece meşru görülmekte ve etkili olmaktadır. • Bölümler içinde ve bölümler arasında “bölmelenmişlikler” (Akşit. kuramsal araştırmalar ise destek görmemektedir. Üç yılda bir Sosyoloji Derneği ulusal bir kongre düzenleyebilmektedir. • Bolognizasyon denilen.
Akademik kuruluşlara göre farklılaştığı gibi. • Küresel gelişim içinde tarihsel özgüllükleri önemseyerek “sosyolojik düşünme yeteneği” (Mills. diğer uluslarla toplantı ve konferanslar düzenlemek. • Uluslararası ve bölgelerarası araştırma programları geliştirmek. • İletişim kopukluğu son derece yaygındır. dört tip sosyoloji ve dört tip sosyolog bulunmaktadır: ‘Profesyonel’. Ancak bilimsel topluluğun/cemaatin gelişmesinde bundan yararlanılabilir. Çünkü Michael Burawoy’e göre. ‘halk’ ve ‘politika yönelimli” sosyologlar. Dünyadaki Son Gelişmeler Işığında Türkiye’de Sosyoloji Amerikan Sosyoloji Derneği (ASA) ve Uluslararası Sosyoloji Derneği (ISA) başkanlıkları da yapan İngiliz asıllı sosyolog Michael Burawoy’in yaptığı ‘mesleki’ (professional). • Metodolojik ve ontolojik sayıltılarını gözeterek nicel ve nitel araştırma tekniklerini bütünleştirmek. ‘eleştirel’. . 1956) geliştirmek. ‘politika’ (policy) ve ‘eleştirel’ (critical) sosyoloji sınıflamasını göz önünde bulundurarak Türkiye’de Sosyoloji’ye bakıldığında başlangıçtaki kurucularımızın mesleki sosyoloji kadar halk sosyolojisi de yaptığı söylenebilir. • Yapı-birey arasındaki ilişkiyi önemseyerek. • Sınırlı özgün kuramsal çerçeve ve akademik yükselme amacıyla yapılan çalışma ve yayınlar yeterli bir sosyolojinin gelişiminde en önemli engellerdir. aynı ulus/toplum içinde olduğu kadar farklı uluslara/toplumlara göre zaman içinde değişiklikler gösteren. ‘halk’ (public). • Uluslararası merkez-çevre ilişkilerine duyarlı biçimde. birbirine içten bağımlılığı olan bu dört tip sosyolog ve sosyoloji arasında kaçınılmaz olarak hükmetme ve bağımlılık ilişkileri söz konusudur. • Küresel ve yerel ölçekte karşılaştırmalı araştırmalar yapmak. Türkiye’de Sosyolojinin gelişmesi için çok sayıda öneride bulunmak mümkündür: • Sosyologlar arasında iletişimi geliştirerek ortak yapılan çalışma sayısını arttırmak. makro ve mikro çalışmaları birlikte yapmak. Türkiye’de Sosyoloji 149 • Birbiriyle yarışan çok sayıda görüş vardır.
halk sosyolojisi ise. belirli halk kesimlerine yönelik ve halk ile diyalog içinde düşünümsel bilgi üretir. sırasında dogmatik özelliklere sahip. Diğer bir ifade ile mesleki ve politika yönelimli sosyoloji. eleştirilecek bir şey olmayacağı için . yönlendirici soruları ve kavramsal çerçeveyi sağlayan profesyonel sosyoloji olmaksızın ne halk ne de politika yönelimli sosyoloji olur. Eleştirel sosyoloji. etkili. araçsal bilginin değişik formlarıdır. profesyonel sosyoloji olmadan halk ve politika yönelimli sosyoloji olmayacağı gibi. Eğer profesyonel sosyoloji olmaksızın halk ve politika sosyolojisi olmuyorsa. halk sosyolojisi kadar politika yönelimli sosyoloji ve onun müşterilerinin hizmetine de sunulabilir. temel ahlaki görüşler taşıyan. birikimli bilgi yapılarını. hesap verme. politik müdahale olanağı veren araçsal bilgi üretir. fakat onların var olabilmesi için zorunludur. bilimsel normlara ve akran değerlendirmesine dayalı. Ancak farklı bir şekilde. Halk sosyolojisi ise. akademi dışındaki izleyiciye. 2005) Sosyolojik işbölümünde Burawoy sosyolojik bilgi türleri ve onun izleyicilerinin bir tipolojisini önerirken ‘araçsal’ (instrumental) ve ‘düşünümsel’ (reflexive) olarak iki bilgi türü ve ‘akademik’ ve ‘extra-akademik/akademi dışı olarak’ iki grup dinleyici ayrımı yapar. patolojik davranışlara sahip olma ve siyaset yapma açısından sosyologlar karşılaştırılır. Buna karşılık eleştirel sosyoloji. akademi dışındaki izleyiciye. Mesleki sosyoloji. akademi dışındakilere yönelik düşünümsel bilgi üretmekten sorumludur. halk ve politika yönelimli sosyolojinin düşmanı değildir. akademik izleyiciye kuramsal veya ampirik özellikte. Aralarında uzlaşma pek kolay olmasa da profesyonel sosyolojinin araçsal (instrumental) bilgisi. akademik izleyiciye. akademisyenlere. kendi referans sistemine ve mesleki çıkarına sahip araçsal bilgi üretir. Profesyonel sosyoloji. Nitekim Burawoy’e göre. dahili tartışma içeren düşünümsel bilgi sunar.150 Ünite 10 Sosyolojik Bilgi Araçsal Bilgi Düşünümsel Bilgi (Diyaloga dayalı bilgi) Akademi Profesyonel Sosyoloji Eleştirel Sosyoloji Akademi Dışı Politika Yönelimli Halk Sosyolojisi Tablo 7: Burawoy’un Sosyoloji Sınıflandırması (Burawoy. aynı durum eleştirel sosyoloji için de geçerlidir. ‘gerçek’ (truth) ve gerçeğin test edilmiş yöntemleri. Araçsal bilgi ve düşünümsel bilginin her ikisinde de meşruluk. Politika yönelimli sosyoloji ise. somut. sırasında kaynak sağlayıcıların hizmetinde olabilen. iletişimsel.
toplumu analiz etmek için kuramsal ve metodolojik olarak sofistike araçlara sahiptirler. mahalle grupları. diğer sosyoloji yapma biçimlerinin belkemiğidir. Ancak. Politika yönelimli bir sosyolojiden halk sosyolojisine de geçiş olabilir. Türkiye’de Sosyoloji 151 eleştirel sosyoloji de olamaz. Türkiye’de başlangıcından bu yana sosyolojinin bu kapsamda gelişim gösterdiği iddia edilebilir. Robert Bellah’ın Kalbin Alışkanlıkları adlı kitapları veya New York Times gazetesinde çıkan yazılar. temelde kamuya angaje olmuştur. Profesyonel sosyologlar yaptıkları çalışmaları yayınlama sorumluluğuna sahiptirler. meşruluk temelleri ve sorumlulukları/hesap verme mekanizmaları bulunduğundan uzlaştırılmaları pek kolay değildir. eğer profesyonel sosyoloji bir ülkede çok gelişmişse diğerlerinin zayıf kalma olasılığı yüksektir. profesyonel sosyoloji tarafından geliştirilen kuramsal çerçeveleri ve metodolojileri. Türkiye’den de benzer örnekler vermek . Organik ya da tabana dayalı halk sosyolojisi ise. Benimsedikleri bilimsel süreçler. kamu veya özel sektör tarafından talep edilen araştırmaları yapmakta kullanırlar. bu tiplerden birinde yer alan sosyologların kendilerine göre farklı bilgileri. Politika yönelimli araştırmacı sosyologlar. İdeal olarak profesyonel sosyoloji. organik/tabana dayalı yaklaşım ise diyalog ile öğrencilerde var olan bilgilerin ortaya çıkarılabileceğini kabul eder. Onlar toplumun içinde bulunduğu en önemli problemleri göstermek için halk ile birlikte çalışırlar ve halka karşı sorumludurlar. daha sınırlı çıkarların savunulmasına yönelik olabilir. Halk sosyologları ise. akademinin ötesinde politik ve ahlaki düşüncelerle halk ile diyalog içinde olmaktır. inanç toplulukları. halk ile sosyolog arasında karşılıklı anlaşma içinde konuşmayı/ diyalogu başlatır. meşruluk ilkeleri ve hesap verme biçimleri kendi meslektaşları tarafından belirlenir. geleneksel ya da seçkinci halk sosyolojileri olarak kabul edilmektedir. Geleneksel seçkinci yaklaşım öğrencileri hiçbir şey bilmeyen ve bilgi ile doldurulması gereken boş bir kap/tabla olarak görürken. Örneğin David Reisman’ın Yalnız Kalabalıklar. sosyologların ilk halkı olarak görülürler. Ayrıca ‘seçkinci/geleneksel’ ve ‘organik/tabana dayalı’ (grassroots) halk sosyolojileri şeklinde ayrım da söz konusudur. propaganda ve dogmaya dönüşmeyi engellemede. Halk sosyolojisi. işçi sendikaları gibi. Örneğin James Coleman’ın Amerikan Kongresi’ne sunduğu Afrikalı Amerikalıların okullara entegrasyon önerisi böyle bir durumu yansıtmaktadır. Söz konusu sınıflamada yer alan ilk kategori olarak profesyonel sosyologlar. Halk sosyolojisi. Ancak kabul etmek gerekir ki. Gunnar Myrdal’ın Amerikan İkilemi. Örneğin eğitim sırasında öğrenciler.
halk sosyolojisi olarak düşünülebilir. onların sayıltılarını ve mesleki sosyolojinin gizli gündemini sorunsallaştırırken bilimsel topluluğa karşı sorumludur. ‘çalışılan yer’ ve ‘yapılan iş’ gibi iki ölçütlü bir sınıflama yapmak da mümkündür. bu kategorilerin özerkleşmesi ile tehlike altına girebilir. Wright Mills. bunun da normal olduğunu belirtir. ama bilginin piyasada metalaşmasını sorunlaştırarak politika yönelimli sosyoloji ile. Aslında bir sosyolog. Örneğin Achwan ve Sujatmiko’ya göre Endonezya’da ‘akademik’. Örneğin bazı DTCF Sosyoloji Bölümü öğretim üyelerinin GAP İdaresi için yaptıkları karşılaştırmalı toplumsal yapı araştırması öncelikle politika yönelimlidir. Kategoriler arasındaki ilişki ya da bağlılık. devlet/siyaset ve ekonomi tarafından tehdit edilen sivil toplumu savunmanın. Bu işi yapmak eleştirel sosyolojinin görevidir. sosyologların politika sosyolojisi. Bazı sosyologlar dört tip içinde de faaliyet gösterebilirler. Onlar. Bazı öğretim üyeleri. Aslında bunların birbirlerini tamamen dışladığı söylenemez. Örneğin mesleki sosyoloji kendini diğer tiplerden tamamen soyutlayabilir. Eleştirel sosyologlar ise. halk sosyolojisinin de pop sosyolojiye dönüşme riski vardır. Tipler arasında . eleştirel sosyolojinin en önemli görevi olduğudur. Ancak tüm bu dört tipin Weberyen anlamda birer ideal tip olduklarını unutmamak gerekir. Eleştirel sosyoloji ilk olarak mesleki sosyoloji ile ilgilenir. ‘aktivist’ ve ‘profesyonel’ sosyolog tipleri bulunmaktadır.152 Ünite 10 mümkündür. yaptığı işin ahlaki boyutuna hiç değinmeden mesleki sosyoloji yapabilir. Alvin Gouldner ve hatta Pitirim Sorokin’in mevcut mesleki sosyolojinin temellerini sorgulayan eleştirel sosyologlar olduğunu söylemek mümkündür. Ayrıca kalkınma ajansları ve GAP’ın eşitsizlikleri arttırdığı konusunda kamuoyuna yapılan eleştiriler. Gelişmiş Batı toplumlarındaki bu dörtlü sınıflama yerine. mevcut kuramları. Ancak unutulmaması gereken. Bu anlamda C. Bu yüzden eleştirel sosyolojinin mesleki sosyolojinin bilinci olduğunu söylemek yanlış olmaz. politika yönelimli araştırmalar iktidarın hizmetine girebilir. ahlaki yükümlülükler nedeniyle de halk sosyolojisi ile ilgilenir. Burawoy. “ne için bilgi” ve “kimin için bilgi” sorularını sorarak yanıt aramışlardır. Normal bilim yaparken Sosyolojik Kuramsal Yaklaşımlarnın bilgisinin veya sosyolojinin temellerinin sorgulanması fazla mümkün değildir. eleştirel sosyoloji. halk sosyolojisi ve mesleki sosyoloji arasında yer değiştirebileceğini. Ancak çoğu zaman birinde yoğunlaşma söz konusudur. Her tipin kendine özgü patalojik yanları söz konusudur. Sosyoloji Derneği yönetiminde uzun yıllardır görev üstelenerek bu misyonu yerine getirmeye çalışmaktadır.
Aktivist sosyologlar ise. Mod 2 bilimin kurumsal bağlamında bir dizi önemli değişim gerektirmektedir. daha sonraki kuşakların ise hem akademik hem de profesyonel özellikler taşıdığını söylemek pek yanlış olmayacaktır.5 veya Mod 3 şeklinde (devlet üniversitesinde piyasaya araştırma yapmak gibi) örneklerden de söz edilebilir. Burawoy’in politika yönelimli araştırmacı sosyologları gibi kamu veya özel sektörde hizmet ve politika üretiminde görev almaktadırlar. Sonuç olarak araştırmalar. Mod 2’de. medya veya sivil toplum kuruluşları aracılığıyla sosyal problemleri yorumlayarak daha iyi bir toplumu inşa etmek üzere evrensel değerlerle ilintili eleştirel politikalar üretmeye çalışmaktadırlar. Burawoy’un eleştirel ve halk sosyolojisine benzer faaliyetlerde bulunmaktadırlar. Bunun yerine araştırma merkezleri. Eğer Mod1 araştırma. hükümet kuruluşları. Bir araştırmanın yararını değerlendirmede de. bu gelişmelere paralel olarak politik ve ekonomik ölçütler daha fazla önem kazanmaktadır. Farklı bir deyişle aktivist sosyologlar. ekonomik yarar. ki bu değişim Mod 1’den Mod 2’ye geçiş olarak adlandırılmaktadır. örgütsel problemlere veya pratik politikalara uygulanabilecek bilgi üretilir. devlet fonlarıyla desteklenmiş ve disiplin temelli olarak organize edilmiş klasik araştırma ise. bilgi toplumunun ortaya çıkışıyla birlikte. bilmece çözme . Endonezyalı profesyonel sosyologlar ise. Bu bağlamda değerlendirdiğimizde kurucularımızın aktivist olduklarını. Türkiye’de Sosyoloji 153 sürekli geçişler de mümkündür ve birbirleriyle işbirliği de yapmaktadırlar. Öte yandan bir disiplin olarak sosyoloji. Profesyonel sosyolojinin bilgi savları. Mod 2 Araştırmalar geçici ve interdisipliner ortamlarda yürütülmekte. toplumsal meşruluk baskısı ile karşı karşıya kalmada yalnız değildir. özel danışmanlık şirketleri araştırmalara fon sağlamakta ve öncekilerden çok daha fazla sayıda araştırmacı istihdam etmektedirler. üniversite ve araştırma enstitülerinde toplumu anlamada sofistike kuramlar ve yöntemlere sahip olarak çalışmaktadırlar. üniversiteler bilgi üretimindeki tekel konumlarını kaybetmişlerdir. politik etki ve sosyal performans göstergelerinin baskısına hedef olmaktadır. Akademik sosyologlar Burawoy’in profesyonel sosyologlarına benzemekte. temel araştırmalardan farklı olarak çeşitli düzeylerde uygulamalar içermekte ve büyük ölçüde dış ortak/ partner ve müşterilerle yakın işbirliği içinde yapılmaktadır. Bu tür özelliklerin Türkiye için de geçerli olmaya başladığı söylenebilir. Tüm Batı Avrupa ülkelerinde bilim ve toplum ilişkilerinin yeni ve değişen örüntüleri söz konusudur. Hatta Mod 1. Profesyonel sosyolojiden beslenen politika yönelimli sosyologlar tarafından.
Politika yönelimli sosyoloji. “diyalog hakkında da diyalog” söz konusudur ve bunların dinleyicileri daha çok akademiktir. Ancak bu çalışmaların arkasında hep akademik kaygılar olmuştur. daima geniş . yılında “Afetlere Hazırlık” konusunda. İnşaat Mühendisleri Odası ile 1999 Marmara Depreminin 10.154 Ünite 10 şeklinde meydana gelir. Sosyoloji Türkiye’de İstanbul Üniversitesi’nde Ziya Gökalp tarafından ilk derslerin verildiği 1914’lü yıllara kadar giden geçmişinden bu yana büyük ölçüde halk sosyolojisi ağırlıklı iken. 1990’lı yıllardan başlayarak politika yönelimli olmaya başlamıştır. Halk sosyolojisi kamusal tartışmalara hizmet eder ve bu yüzden dıştan dinleyicileriyle diyalog içerisindedir. bu bağlamda sosyal problemlere yönelik olarak problem çözmedir. Örnek vermek gerekirse. Çoğu kamusal destekli olan araştırmalar. Geleneksel Dayanışmanın Çağdaş Dayanışmaya Dönüşümü (1993) bir politika yönelimli araştırmadır. kapanış oturumunda sonuçların paylaşılması da halk sosyolojisi örneği olarak değerlendirilebilir. Bu terim. Eleştirel sosyolojide. Burawoy veya başkalarının eleştirdiği parasal kaynak sağlayıcıların çıkarına hizmet eden araştırmalar hiçbir zaman yapılmamıştır. Nitekim Burawoy de. Irak Savaşı’na karşı ASA’nın açıklama yapmasını sağlayarak. Tüm bu tartışmaların Türkiye’de tam karşılıkları bire bir bulunmasa da veya ‘kuramsal’ ve ‘uygulamalı’ sosyoloji ayrımına dayanan terminoloji daha yaygın olsa da. Hatta Sosyoloji Derneği üye ve yöneticilerinin Adnan Menderes Üniversitesi ile birlikte Aydın'ın Didim ilçesinde Ekim 2009 ‘da gerçekleştirdiği 6. DTCF Sosyoloji bölümü. Elektrik Mühendisleri Odası ile işbirliği içinde “Elektronik gözaltı ve telekulak” konusunda. Politika yönelimli sosyologlar arasında ‘geleneksel/seçkinci ’ ve ‘organik/tabana dayalı’ halk sosyolojisini benimseme açısından da farklar bulunabilir. halk sosyolojisi yaparken bu şekilde tavır almanın sosyologların ahlaki sorumluluğu olduğunu belirtmiş ve üyelerinden önemli destek görmüştür. Kuhn’un normal bilim yapma dönemine denk gelir. gerek uygulamalı gerekse politika yönelimli sosyoloji yaparken de eleştirel olmak ve halka yönelmek eğilimindedir. Aile Araştırma Kurumu’na 1990 yılında kurulan Sosyoloji Derneği üyelerinin yaptığı. 12 Eylül 2009 ‘da İstanbul’da yaşanan sel felaketinden sonra merkezi ve yerel yönetime yönelik eleştirel basın açıklamalar ve 2007’de Ankara’da yaşanan su kesintilerinde yerel yönetim uygulamalarının değerlendirmesini yapan bir doktora tezinde halk sosyolojisi yapıldığı söylenebilir. Ulusal Sosyoloji Kongresinde Türkiye’nin önemli gündem maddesini oluşturan ‘demokratik açılım’ konusunda katılanların görüşlerini alarak.
Türkiye’de Sosyoloji
155
toplum kesimlerine hizmet etmek anlayışının ürünüdür. Bu çabaların bir örneği olarak TÜBİTAK tarafından desteklenen GAP Karşılaştırmalı Toplumsal Yapı Araştırması en son çalışmalardan birisi olarak hem Sosyoloji Derneği hem de GAP idaresi tarafından 2010 yılında basılmıştır. Bu çalışmaların ayrıca Mod1 araştırmadan Mod 2’ye geçişin izlerini taşıdığı söylenebilir. Ancak TÜBİTAK’ın da devlet kuruluşu olması nedeniyle tam bir dönüşümden söz edilemez. Ayrıca henüz kamu en önemli kaynak sağlayıcı olduğundan Türkiye’de Mod 2 araştırmalar çok sınırlıdır. Bununla birlikte, şimdilik yakın bir tehdit olmaması hiç olmayacak anlamına gelmemelidir. Bilindiği üzere sosyoloji Türkiye’de ağırlıkla devlet üniversitelerinde bilimsel ve ekonomik açıdan tam özerk olmayan koşullarda yapılmaktadır. Buradan hareketle “acaba Türkiye’de halk sosyolojisinin geliştiğini iddia etmek mümkün müdür ” sorusu akla gelmektedir. Ancak “Özellikle İskandinav refah toplumunda, devletin her zaman her şeyin içinde olması demek halk sosyoloji anlamına gelmemektedir. Diğer bir ifade ile araçsal halk sosyoloji tatmin edici görünmemektedir.” diyen Kropp’un saptaması, yanıtın olumsuz olduğunu bize açıkça göstermektedir. Sujata Patel (2010)’in belirttiği gibi, 1970’lerden bu yana dünya hızla değişmekte; bilgi, düşünce, hizmet, para, mal ve teknoloji kadar hastalık (örneğin kuş ve domuz gribi) ve ilaçlar ile silahlar da sınır ötesine taşarak dolaşmaktadır. Dünya Risk Toplumu olarak da tanımlanan bu toplum yapısı içinde işbirliği olanakları kadar çatışma, eşitsizlikler ve askeri güç uygulamaları da artmakta; kültürel dışlamalar ve grup kimlikleri yeni formlarda ortaya çıkmakta; mekân kavramı yeniden tanımlanmaktadır. Bu yüzden değişen dünyayı anlamada yeni yaklaşımlara ihtiyaç duyulmaktadır. Ancak önemli olan sosyologların bu değişmelere meydan okumaya ne kadar hazır oldukları ya da değişen dinamikleri anlamada ne tür kaynaklara sahip olduklarıdır. Öte yandan, sosyolojik çalışmalarda toplum olarak kavramlaştırılan gerçeklik çoğu kez ulus devlete karşılık gelmektedir. Hatta Amerikalı sosyologların, toplum yerine ulus kavramını tercih ettiklerini dikkatli gözlemciler hemen fark edebilirler. Bu yüzden birçok ünlü Batılı sosyologun geliştirdiği kuram veya kavramın küresel düzeyde karşılaştırmalar içermediğini ve yalnızca Kuzey Amerika ya da Avrupa ile sınırlı kaldığını söylemek mümkündür. Aslında U. Beck’in “yöntemsel ulusalcılık” (methodological nationalism), “kozmopolitan gerçeklik” (cosmopolitan reality) ve “ikinci modernlik” (second modernity) kavramları da tam bu konulara işaret etmektedir. Diğer bir ifade ile sosyolojinin konusu olan insan, kurum, örgüt ya da gruplar hakkındaki
156
Ünite 10
betimlemeler, bunu yapan sosyologun kendi ulusal kültürü ile sınırlı kalabilmektedir. Özetle bugüne değin evrensel olarak ileri sürülen birçok sosyolojik görüş bu özelliği taşımazken, hatta bölgesel/taşra (provincial) düzeyinde kalırken, bunları eleştirmeden evrensel olarak kabul etmek Syed Farid Alatas (2010)’ın yıllar önce belirttiği gibi “tutuklu zihinler” (captive mind) olarak eleştirilmektedir. Buradan hareketle DTCF Sosyoloji Bölümü’nde yoksulluk konusundaki bir doktora tezinde “azimli yoksullar” kavramı geliştirilerek sosyolojik yazına kazandırılmıştır. Bu girişimin Alataş’ın “basit alternatif” geliştirme söylemine denk düştüğünü belirtmek yanlış olmayacaktır. Bilindiği üzere, alternatif sosyoloji arayışları, Batı-dışının ya da Güneyin Kuzeye tarihsel, sosyal, ekonomik, siyasal, kültürel, bilimsel/ akademik çok yönlü bağımlılığına karşı bir meydan okumadır. Batı dışından, kendi tarihsel ve sosyal deneyimlerine dayanan yeni kavram ve kuramların üretilmesi, sosyal bilimlerde güneyin kuzeye olan tarihsel bağımlılığını azaltmada önemli görülmektedir. Alataş’ a göre, sosyal bilimlerde batıya alternatif olabilmek için, taklitçi olmamak, yaratıcı olmak, özgün olmak, özcü olmamak, Avrupa merkezli olmamak, ulus devlet ve uluslararası grup ve kuruluşlardan bağımsız olmak, yerelin kültürünü, dilini, sosyal ve ekonomik koşullarını yeni kavramlar ve kuramlar üretmede bilginin kaynağı olarak görmek gerekir. O, ‘basit’ ve ‘yüksek’ düzeyde alternatif olma konularını tartışır. Basit düzeyde alternatif olmak, Batıda geliştirilen kavramları Batı dışı bağlama dikkatle uygulamak iken; yüksek düzeyde alternatif olmak, Batı dışında/yerel düzeyde üretilen bir kavramın yerel bağlamda yaratıcı olarak uygulanması demektir. Yüksek düzeyde alternatif olmak, özellikle hegemonik ilişkileri yıkacağı için önemlidir. Alataş’ın burada İbn-i Haldun’un Asabiye Teorisi’ni kastettiği belirtilmelidir. Ancak İbn-i Haldun’un sanayi öncesi toplumlardaki değişmeyi açıklamak üzere geliştirdiği kuramından yararlanmanın da basit alternatif olma özelliğinin daha fazla olduğunu ifade etmek gerekmektedir. Bu bağlamda Ziya Gökalp’in ‘hars’ ve ‘medeniyet’ ayrımı da Batı dışından bir alternatif söylem olabilir. Ayrıca hars kavramının kültüre denk düşmesi yüzünden, bu girişimin de basit alternatif olacağı iddia edilebilir. Aslında basit alternatiflerin, günümüzde çok tartışılan ‘tek’ yerine ‘çoklu evrenselliklerin’ olduğu görüşü için de uygun bir zemin hazırladığı düşünülmelidir.
Türkiye’de Sosyoloji
157
Özet
Türkiye’de ve Avrupa’da sosyolojinin bir bilim olarak kabul edilmesi hemen hemen aynı yıllara rastlamakla birlikte, aynı gelişimi gösterememiştir. Türkiye’de sosyolojinin en önemli sorunlarının başında “aktarmacılık” ve “gelenek yokluğu” gelmektedir. Türkiye’de sosyolojinin statüsünün düşüklüğü ise, son yıllarda tartışmaya açılan diğer bir sorundur. Bu duruma yol açan en önemli nedenlerin başında batıya bağımlılığı ve kendi koşularına uygun kuramsal ve kavramsal çerçeveleri oluşturamaması gelmektedir. Ancak bu konudaki değerlendirmelerin sosyolojinin nasıl bir bilim olduğu konusundaki tartışmalar ışığında yapılması daha sağlıklı olacaktır. Çünkü başlangıçta Batıda doğan ve Batı sorunlarını inceleyen sosyolojinin evrenselliği hiçbir eleştiri yapılmadan tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de kabul edilmiştir. Evrimci gelişme kuramlarının mercek altına alınması ve Batı merkezli kuramların Batı-dışını açıklamada yetersizliklerinin saptanmasıyla yapılan eleştiriler de artmıştır. Bu eleştirilerin başında, yapılan çalışma ve yayınların çoğu Batı kuramlarını test etmeye yarayan bilgi/data kaynağı niteliğinde olması ve Batı sosyolojisinin yerel, ulusal ve bağlamsal koşulları göz ardı edilerek aktarılması gelmektedir. Ayrıca sosyologlar arasında iletişim kopukluğunun yaygın olması ve sınırlı özgün kuramsal çerçeve ve akademik yükselme amacıyla yapılan çalışmalar, yeterli bir sosyolojinin gelişiminde en önemli engeller olarak görülmektedir. Amerikan Sosyoloji Derneği (ASA) ve Uluslararası Sosyoloji Derneği (ISA) başkanlıkları da yapan İngiliz asıllı sosyolog Michael Burawoy’in yaptığı ‘mesleki’ (professional), ‘halk’ (public), ‘politika’ (policy) ve ‘eleştirel’ sosyoloji sınıflamasını göz önünde bulundurarak Türkiye’de Sosyoloji’ye bakıldığında, başlangıçtaki kurucularımızın mesleki sosyoloji kadar halk sosyolojisi yaptığı da söylenebilir. Alternatif sosyoloji arayışları ise, Batı-dışının ya da güneyin kuzeye tarihsel, sosyal, ekonomik, siyasi, kültürel, bilimsel/akademik çok yönlü bağımlılığına karşı bir meydan okumadır. Batı dışından, kendi tarihsel ve sosyal deneyimlerine dayanan yeni kavram ve kuramların üretilmesi, sosyal bilimlerde güneyin kuzeye olan tarihsel bağımlılığını azaltmada önemli görülmektedir.
M. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de sosyolojinin metodolojik sorunları arasında sayılamaz? a) Pozitivizmin baskınlığı b) Pozitivizmin ihmali c) Yorumlayıcı sosyolojinin ihmali d) Feminist eleştirileri yok sayma e) Hiçbiri 4.158 Ünite 10 De¤er len dir me Sorular› 1. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’de sosyolojinin gelişiminde etkili değildir? a) İletişimi güçlendirmek b) Karşılaştırmalı araştırmalar yapmak c) Sadece mikro çalışma yapmak d) Mikro ve makro çalışmaları birlikte yapmak e) Ulusal ve uluslararası toplantılar düzenlemek 5. Burawoy’un sınıflamasından hareketle Türkiye’de en az yapılan sosyoloji hangisidir? a) Mesleki sosyoloji b) Eleştirel Sosyoloji c) Politika Yönelimli Sosyoloji d) Halk sosyolojisi e) Hiçbiri . Türkiye’de sosyolojinin en önemli sorunlarının başında ne gelmektedir? a) Aktarmacılık b) Gelenek yokluğu c) Batıya bağımlılık d) Özgünlük e) Hepsi 3. Türkiye’de sosyolojinin kurucusu kimdir? a) Hilmi Ziya Ülken b) Prens Sabahattin c) Ziya Gökalp d) Fahri Fındıkoğlu e) Niyazi Berkes 2.
(1956) The Fuctions of Social Conflict. Stanford: Stanford University Pres. New Jersey: Humanities. Becker. London: Sage. İstanbul: Ayrıntı. (1993) Disjuncture and Difference in the Global Cultural Economy. H. S. İç. E. (1987) Women and Social Class. Chang. (1997) Modern Devletin Doğuşu. U. Boratav. (2000) Emperyalizm mi? Küreselleşme mi? İç Küreselleşme: Emperyalizm Yerelcilik İşçi Sınıfı (der. Beck. (2010) Değişen Dünyada Sosyoloji. (1963) İnvitation to Sociology: A Humanistic Perspective. A. “The Definition and Types of Alternative Discourses”. M. Yılmaz). Berkowitz). Oxford Blackwell. Chicago: University of Chicago Press. Dilemmas and Possibilities. (1999) Küreselleşme: Toplumsal Sonuçları (Çev. Oxford: Blackwell. Globalization and Modernity (Dr. M. Rock ve M. Vol 2 : 139-158. Coşkun. . (1959) Class and Class Conflict in Industrial Society. M. iç. Bandura. L. London: Tavistock. Arrent. M. İstanbul: Ufuk. (2004)(der) Küresel Kuşatma Karşısında İnsan. P. London: Tavistock. Alataş. (2005) Public Sociologies: Contradictions.. Appadurai. A. (1992) Risk Society. (1995) Socail Problems and Social Movements. Bash. Social Forces. Dahrendorf. Castels. Advances in Experimental Psychology (der. Berger. F. London. Tonak). M. McIntosh). H. Bauman. (1958) The Human Condition. H. M. P. D. P.: The Free Pres. Tronto: Üniversity of Toronto Pres. New York: Academic Press. M. Armağan. Bozkurt. (1996) Rise of Network Society. L. R. (1991) Family and the State of Theory. Z. Türkiye’de Sosyoloji 159 Kaynaklar Abbott. Facing an Unequal World: Challenges for a Global Socıology (der. H. Sapsford. Bursa: Ekin. New York: Doubleday. (1997) Thinking Sociologically. Cheal. Coser. iç. Burawoy. Ankara: İmge. (2010). Gelencoe. V. Featherstone). iç. A. A. Baumann. Burawoy. Hsieh). (1965) Vicarious Process: A Case of No-trial Learning. K. Deviance and Social Control (der. F. (1974) Labelling Theory Reconsidered. Global Culture: Nationalism. R. Ill. Z. İ. S. 82: 1603-1618. İstanbul: Der.
(1977) Mukaddime. İstanbul: Ayrıntı Yayınları. A. Lyotard. 1: 141-158. J (1981) The Philosophical Discourse of Modernity. (1990) The Consequences of Mpodernity: Cambridge: Polity. (Çev. J. A. Ankara: Başbakanlık Kadının Statüsü ve Sosyal Hizmetler Müsteşarlığı Yayınları. A. A. Lenslin. Fukuyama. B. A. Holborn. (1997) Social Problems: A Critical Power-Conflict Perspective. Giddens. Feagin.Çiğdem). Ankara: Ara. (1992) Sosyolojide Birlik Sağlamak. T.. E. London: Routledge. Durkheim. Habermas. (Çev. (1991) Yüksek Öğretimde Sosyoloji Eğitiminin Sorunları. Kasapoğlu. J. (1995) Sociology: Themes and Perspectives. (1992) General Historical and Culturally Specific Properties of Global Systems. Haldun. O. Keane. Giddens. London: Coolins . Reason and Religion. J. Boston: Allyn and Bacon. selcted Interviews and Other Writings 1971-1977. A. 15: 335-372. Cambridge: Polity Pres. F. (1992) Postmodernism. (2000) Elimizden Kaçıp Giden Dünya. E. Gellner. New York: Free Press. DTCF Araştırma Dergisi. Cambridge: Polity. F. London: Polity. Haralambos. . Feagin. Sociology: A Down to Earth Approach. London: Hamilton. (1983) The Managed Hear: Commercialization of Human Feeling. C. (2004) Sivil toplum ve Devlet. İ. (1984) Constitution of Society. New York: Free Press. Çiğdem). Akınhay). R. New Jersey: Prentice Hall. M. (1990) Postmodern Durum (Çev. Friedman. A. Giddens. M. J. A. Avrupa’da Yeni Yaklaşımlar. M. M. Kasapoglu.160 Ünite 10 Durkheim. A. Brighton: Harvester. Ankara: Ankara Üniversitesi. (!1938/1964) The Rules of Soıciological Method. Review. E. (1980 ) Power/Knowledge. Berkeley: University of California Pres.Dursun). M. Giddens. İstanbul: Alfa. (1993) Sociology. Ankara. (1989) The End of History and The Last Man. J.. (1997) Günümüzde Aile Araştırmaları. Foucault. Hochschield. (1912/1965) Elementary Forms of Religious Life. Kasapoğlu. (Çev. A.
. (1934) Mind. “The Imperative and the Challenge of Diversity. G. Self and Society. P. Özden. F. Türkiye’de Sosyoloji 161 Lenski. (1992) Globalization: Social Theory and Global Culture. M. Soraka. Ankara: İmge. McGraw. Facing an Unequal World: Challenges for a Global Socıology (der. Mead. Sarıbay. Parsons. G. Marks. (2008) Sivil Toplum ve Sivil Toplum Kuruluşları.. New York: Alfred A. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi. Hsieh). III: The Free Press Patel. (2000) Global Bir Bakışla Politik Sosyoloji. Sezer. P (1997) Imperialism. Ill. Y. Revue Tiers Monde . (1956) The Power Elites. A. K. (1951.. P. (der. T. New York: Oxford University Press Neuman (1994) The Qualitative and Quantitative Research Metheods. London: Sage.. M. R. Glencoe. Glencoe. New York: Wheatsheaf. İstanbul: İletişim. A. E. Ankara: Seçkin. New York: Vinatge Books. Ill. Sivil Toplum Kuruluşlarında Yönetim. M. Ankara: Bilim ve Sanat. S. (1993) An Introductory Guide to Cultural Theory and Popular Culture. Sivil Toplum ve İslam. Ankara: Vadi. R. Boston: Allyn and Bacon. R. S. Aktay. ( 1995) Social Problems: A World at Risk. C. Merton. H. Robertson. Ritzer.1967) The Social System. Bryjack. (1978) Capital. Küreselleşme ve Oryantalizm. Sarıbay. (1949) Social Theory and Social Structure. G. (2000) (der) Küreselleşme: Emperyalizm Yerelcilik İşçi Sınıfı. Vol 1: 48-63 Patnaik. Özdalga. A. Topçuoğlu.: Free Pres.Hill Company. (1997) Niyazi Berkes: Unutulan Yıllar. Fethi): İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. T. Tonak. E. . Chicago. New York. A. E. W. İstanbul: Alfa. R. iç. Storey. Persson. (2010). (Çev.Coşkun). iç. A. M. M. 38-150.) Postmodernizm ve İslam. K. (1998) (der) Sivil Toplum. Reconstructing Sociological Traditions fort he Twenty First Century”. (1999) (der.Mandel). Özkalp. Burawoy. (1966) Power and Privilege: A THeory of Social Stratification.: Chicago Univesity Press. (1995) Postmodernite. J. (2000) Sosyolojiye Giriş. Knoph. Chang.. İstanbul: İletişim. (1998) Postmodernizm ve Toplum Bilimleri (Çev. Birkan). R. Rosenau. A. (1983) Sociological Theory. (Çev. Mills. E. Demokrasi ve İslam Dünyası.
Gerth ve C. Harmonworth: Penguin. H. P. Çev. (1946 ) From Max Weber: Essays in Sociology (Çev. Weber. (1998) The Heritage of Sociology and The future of Social Sciences in the 21st Century. A. Mills) New York: Oxford University Pres. M. Weber. Glencoe. (1913/1947) The Theory of Social and Economic Organization. (1988) Introducing Sociology. Hendelson ve T. M. Parsons). W. I. .162 Ünite 10 Wallertein. Current Sociology. Ill: The Free Press Worsley. 2: 1-4. M.
C 5. D 4. D 3. Ünite 1. E 5. D 4. D 5. B 6. B 4. A 6. Ünite 1. D 4. C 3. C 7. C 5. C 3. B 8. C 3. B 7. B 4. Ünite 1. D 5. D 6. C 5. D 6. B 8. C 2. Ünite 1. E 3. D 2. E 5. A 5. B 2. A 9. B 3. C 7. E 3. C 2. A 4. D 7. C 5. C 7. B 3. E 10. Ünite 1. Türkiye’de Sosyoloji 163 Değerlendirme Sorularının Yanıtları 1. D 6. Ünite 1. C 5. Ünite 1. C 2. Ünite 1. A 6. D 2. B 4. A 3. B 4. A 2. D 4. Ünite 1. E 2. E 5. D 4. B 4. B . E 2. C 3. Ünite 1. D 2. E 3. A 2.
164 Ünite 10 .
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?