- Ayrıntılar
- Cumartesi, 29 Aralık 2012 20:59 tarihinde yayınlandı.
- Ali tarafından yazıldı.
YOL YAZILARI KÜTAHYA – GEDİZ – AKÇAALAN BELDESİ
Ali Aksüt
Karadonlu Can Baba
kütahya gediz akçaalan köyü
Kütahya’dan canlara yazılacak çok şey olduğunu biliyorum. Ama bunun gerçekleşmesi için zamana, maddi ve manevi olanağa, konuksever yüzlere ihtiyaç var. Ayrıca derlemeye çağdaş araç gereç donanımı ile gidilmediği zaman verilen emeğin çoğu da boşa gidiyor.
Bizlerin yaptığına gelince sıfıra yakın olanakla, bir şeyleri yaratma gayreti. Gücü aşktan almak gibi bir şey. Kütahya’ya bağlı Gediz ilçesinin Akçaalan köyü araştırılması ve önemle üzerinde durulması gereken bir Alevi yerleşim yeri. Köyde tarihin izlerini taşıyan sayısız türbe, ziyaret yeri ve mâkam var. Ayrıca Akçaalan çevresin-de bir çok dede ocağının izlerini de görmek mümkün. Asimilasyon Akçaalan beldesini dününden hayli aralamış. Yetersiz kurumlaşma, yetersiz inanç önderi ile Alevilik gibi kavranması gerçek bir bilince dayalı olan inancı yaşatmak hayli zorlaşmış durumda. Önce bu tür yerleşim yerlerini araştırıp bulup tanımak gerekir. Sonra sıra ne yapmalı, nasıl yapmalı sorularına gelecek. Akçaalan, Gediz ilçesinin 4 km kadar yakınında belediyelik bir köy. Köylüler köyün kuruluş tarihini bilmiyorlar. Akçaalan’ın yaklaşık 4/3 Alevi inançlı. Yaşlılar köyün batısına Datçaalanı diyorlar. Datçaalanı köyün ilk kurulduğu yer imiş. Yine yaşlılar Akçaalan’ı üç kabilenin kurduğunu, bunların: 1) Yörükler 2) Abdallar 3) Türkmenler olduğunu söylüyorlar. Yörükler köy kurulalı beri Sünni geleneği sürdürüyorlarmış. Köy içindeki yerleşim saydığımız kümelere göre değil. Yörük, Abdal, Türkmen her sokakta karışık oturuyorlar. Karşılıklı kız alıp veriyorlar. Türkmen ve Abdal diye adlandırılan gruplar Alevi. Köyde Karadonlu Can Baba türbesinin dışında çok sayıda türbe, mâkam ve ziyaret yeri var. Akçaalanlı Aleviler Işıkali ocağına bağlı olduklarını söylüyorlar. Işık Çakır’ın türbesi ise Kütahya Hisarcık ilçesi Işıkçakır köyünde. Işık Çakır Hacı Bektaş dergahına bağlı diyorlar.
Akçaalan Beldesindeki Türbeler
1. Karadonlu Can Baba
2. Doğru Baba
3. Ali Baba
4. Namaz Dağı
5. Tekke
6. Meyis Dede
7. Pir Mahmut (Mehmet –Ahmet)
8. Araplar Tekkesi
(Âşık Paşa Köyü Yakınında)
9. Tuzla Dede
Ziyaret Yerleri
KAPSAL EBE: Doymak Mevkiinde bir taş yığınının bulunduğu yerin adı. Kapsal Ebe askerlere su taşıyan, genç, güzel ve ermiş bir kadındır. Akçaalan’da her ziyaret yerinden bir sülale sorumlu. Kapsal Ebe ziyaret yerine Taşkınlar sülalesi bakıyormuş. “Kapsal Ebe su başında oturur, /Her geleni ayağına getirir” dizeleri Akçaalanlı canların bugün de semahlarında geçiyor.
MERYEM ANA: Akçaalan ile Doymak mevkii arasında bir taş yığını ve yanındaki meşeliğe verilen ad. Meryem Ana’ya bakıp gözetme sorumluluğu Akçaalan’da Engürler ailesine ait.
SARI KIZ: 1970 Depreminde yıkılan Semitler köyünün batısında Sarı Kız denilen Mevkiide Sarı Kız adlı bir ziyaret yeri var. Ziyaret yeri bir taş yığını, bir çeşme ve meşelikten ibaret. Sarı Kız ziyaret yerinin birkaç yüz metre doğusunda Akçaalanlıların Madan Dede adını verdikleri bir taş yığını var. Sarı Kız söylenceye göre kendi ziyaret yeri ile Madan Dede ziyaret yeri arasında dolaşan genç ve güzel bir kızmış. Gediz Çayının çıktığı bu mevkiide, çıplak olarak suya girip kaybolmuş. Eğer bir çocuk Sarı Kız ziyaret, yanında uyursa Sarı Kız o çocuğu çalarmış yani çocuk ölürmüş. Çocukları çalınmasın diye anneler burada çocuk uyutmazlarmış. Akçaalan’lılar her güz diğer türbe ve ziyaret yerlerine yaptıkları gibi Sarı Kız’a da adaklar adar kurbanlar keserlermiş. Ayrıca Hıdırellez’i de burada, Sarı Kız’ın makamında kutlarlarmış. Ama gördüğüm kadarıyla Malatya Hekimhan’da, Antalya Karatepe’de, Kayseri Sarı Kız’da, Domaniç Sarı Kız’da, Kaz Dağların’da ve Anadolu’nun daha bir çok yerinde olduğu gibi Sarı Kızımız hep yalnız. Ayrıca Gediz’în Murat Dağında bir kaplıcaya da Sarı Kız deniyormuş. Akçaalan’a Sarı Kız’ın ruhu sinmiş. Köyün içinde Doğru Gazi Caddesi yakınlarında bir evin duvarında mum yakılan için de Sarı Kız mekanı diyorlar. Bu mekan yeri Sarı Kız’ın asıl mekan yeri bilinmez ama Anadolu insanının sevecen yüreğinde hayli çok mekan yeri var. Bu oyuğun bulunduğu ev 1970 depreminde yıkılmış. Sarı Kız yaşayan Akçaalan’lıların sık sık düşlerine girdiği için onlar da devamlı adak adar kurban keserlermiş. Sarı Kız’ın bir tarafında Madan Dede bir tarafında da Mehmet Dede ziyaret yerleri var. Onlar da birer meşe koruluğu. Sarı Kız ziyaret yerine Akçaalanlı Karaloğlan la kaplı Karaaliler bakıyorlarmış. Akçaalan’lılar koruyup kollasalar, onlardan medet bekleseler de, adaklar adayıp, kurbanlar kestikleri ziyaretler yerlerinin çoğunun dününü unutmuşlar. Acı gerçek bu. Köy içinde ve çevresinde her koruluk, her ulu ağaç bir dede adı taşıyor. Dede adıyla doğayı korumanın ne güzel örneği bu. Çevreciler de koruluklara birer eren adı bulsalar iş kolaylaşacak gibi.
Akçaalan’da tespit edebildiğim 15 ziyaret yerinin hiçbirisinde mezar ya da türbe yok. Bu da biz de, bu köyde yaşayan ve sevilen, toplum üzerinde iz bırakan dedelerin anısı yaşasın diye bir ulu ağacın, bir koruluğun korunduğu kanısını uyandırıyor. Böylece o dedenin adı ile birlikte doğal çevre de korunmuş ve yaşatılmış oluyor. İşte zaman zaman zındık ve mühlit sayılan Anadolu Kızılbaşları’nın bulduğu Hak’ça ve Halk’ça güzel bir çözüm.
Buralara dokunan iflah olmuyor, dertten kurtulmuyor
SELVİ YEREN: Büyük olasılıkla Yaren sözcüğünün değişmesi ile oluşsa gerek. Akçaalan- Yeşilova arasında bir taş yığını ve Ulu çam ağaçları
KARAARDIÇ: Semitler mevkiinde ulu bir ardıç ağacının çevresindeki meşelik
HÜSEYİN DEDE: Yine Semitler mevkiinde yaşlı çam ve meşe ağaçları.
BALIPBA DEDE: Yayla mevkiinde, çam ve meşe ağaçları arasındaki taş yığını
YEREN DEDE (YAREN): Akçaalan’da iki ayrı yerde Yeren Dede adlı ziyaret yeri var. Birisi köy içinde köy girişinde diğeri köyün güneyinde Selim yaylasına yakın bir yerde çam ağaçları ve taş yığını. Akkaya köyü yakınlarında üçüncü bir Yeren Dede ziyaret yeri olduğunu da söylüyorlar. Güçlü Ahi’lik bağı olasılığı akla geliyor.
HARDAL DEDE: Hanım Bunarı (pınarı) mevkiinde çam ağaçları arasında bir taş yığını.
HACİM DEDE: Hanım Pınarı yakınındaki çam ağaçları arasıdaki taş yığını.
SALIF DEDE: Semitler mezarlığında meşelik içinde bir taş yığını.
ILDIRŞIK DEDE: Batak deresi mevkiinde çam ağaçları arasında bir taş yığını.
KIRAN DEDE: Köyün batı ucunda yaşlı bir çam ağacı ve taş yığını.
YOLAGELDİ DEDE: Akkaya mevkiinde ardıç ağaçları arasında türbesi varmış ancak türbeyi Akkaya köylüleri yıkmışlar.
GÜLŞAH DEDE: Çingene çayırındaki ardıç ve çam ağaçlarına verilen addır.
GAFLET DEDE: Değirmen Derede ki taş yığını ve meyve ağaçları.
Görüldüğü gibi insana duyulan sevgi ile doğaya duyulan sevgi bir arada. Hak ile Hak , Halk ile Halk olma öğretisinin bu güne gelen izleri desek çok olmaz sanırım. Akçaalan’nın kapısını Alevilik dışı değerler aralamış. Akçaalan’ın çığlığını her sağlıklı kulağın duyması gerekir. Akçaalan “İşte Gidiyorum” türküsünü söyler gibi geldi bize.Gelin hep birlik olalım Akçaalanlı’lara bu türküyü söyletmeyelim.
DOĞRU GAZİ: Türkistan’dan Anadolu’ ya gelen
Türkmenlerden asıl adı Kara Bali olan Murat Gazi Gediz yakınlarındaki Murat Dağında bir türbede gömülüdür. Murat Dağında şehit olmuştur. Germiyanoğulları’nın Beyi Umur Bey’ e bağlı birlikler Balca Ovası’nda Bizans Nikola ile yapılan bu savaş Akçaalan ve Çayköy yöresinde yapılmıştır. Gediz’in alınması sırasında bir ulu olarak yaşayan. Türkmen Velisi’dir Doğru Gazi. Bu savaşta 10’dan fazla Bizanslı savaşçının arasında kalan Doğru Baba var gücü ile savaşır ancak yaralanır. Yaralı ve bitkin bir halde kan kaybederken
Hacı Bektaş Veli’yi düşte görür gibi sisler arasında görür. Melekler Doğrul Baba’yı Doğru Baba Dağı’nın zirvesine götürü r ve gömerler. Türbesi o tepenin başındadır. Akçaalan’ın merkezinde Tekke adlı bir türbe bulunmaktadır. Bu Türbede yatan eren kişi Haydar Gazi’dir. Türbenin duvarında Doğru Gazi sokak levhası bulunur. Akçaalan’lılara Doğruya Doğru Gazi’nin yolundan gidilir der gibi türbenin köşesini süslüyor o levha...
DÂNABAŞ: Kütahya Gediz ilçesi doğusundadır. Bu dağda Hacı Dâna adlı bir erenin dına ve Sarı Kız adına iki kaplıca bulunmaktadır. Oğuz boylarından Salurlar Gedos (Gediz)’un İki km doğusuna yerleşmiştir. Dâna bilen, bilici anlamındadır. (1) Gediz 14.yy’ın ilk yıllarında fethedilmiştir. Danabaş Tahtacılar içerisinde bir grubun adıdır.
YAĞMURLAR: Gediz’den Kütahya’ya giderken ayrılan yol üzerinde bir yerleşim yeridir. Burada şu anda Alevi öğretisinde kimse yaşamıyor. Yağmurlar Abdallar içinde bir dede ocağına ad veren grubun adıdır. Akçaalan’da Tahtacı, Abdal grup adlarının yanında Sarı Kız söylencesinin de yaşayan izlerini görmek mümkün.
Akçaalan Beldesinde Semah
Akçaalanlı Aleviler cemlerde 3 semah dönüyorlar. 1) Analar semahı 2) Türkmen semahı 3) Seyran semahı
ANALAR SEMAHI: Akçaalan’da cem törenleri dışında kesinlikle semah dönülmüyor. Semahlar ancak ve ancak cemlerde dönülüyor. Cemlerde ilk dönülen semahın adı Analar semahı. Tüm canlar toplanıp ,erkan kurulup, küs-dargın barıştırıldıktan sonra hizmet sahipleri duası yapılır. Tevhid okunur. Car çalınır. Çerağ-ı Evliya uyandırılır. 3 nefes, 1 duaz-ı İmam okunduktan sonra erkanda ilk oturak bitmiş olur. Meydana üçler dolusu gelir. Dolu dağıtıldıktan sonra varsa Cebrail(genellikle tavuk eti) dağıtılır. Meydana Selma-ı Pak gelir el yıkanır. 3 nefes 1 duaz-ı İmam 1 oturaktır. Oturak ortama göre üç-beş olabilir. Bunun peşine yine tevhid okunur erkan bağlanır. Tekrar car çalınır ve sıra Analar semahına gelir. Gözcü Ana bacıyı “Ana sultan semaha” diye uyarır. İki Ana sultan ve iki bacı daha kalkar.
Gül ağacı gül ağacı hakikate bağlı bu yolun ucu
Semaha kalksın ev sahibi bacı
Ezgisi ile analar semahı başlar. Gözcü Ana bacıdan başlayarak kemer bağlar. Bacılar niyazlaşır ve semaha başlarlar. Bunun peşine “endim eşiğine niyaz eyledim” duaz-ı imamı okunur. Bacılar niyaz edip yerlerine otururlar. Semah sırasında tüm canlar ayaktadır.
SEYRAN SEMAHI: Seyran semahı cem de ikinci semahtır. Bu semahı bacılar da diğer canlardan ayrı ayrı dönebilirler. Ancak Akçaalan’lılar kadın erkek hiçbir semahı birlikte dönmüyorlar. Seyran semahı Analar semahından daha hızlı dönülen bir semahtır.
Sabah oldu dedem bakma göçüme
Dedem beni talip etsen olmaz mı
Bakma benim eksiğime suçuma
Dedem beni talip etsen olmaz mı
Diye başlayan Veli Dede’me ait olduğu söylenen bir nefesle dönülmektedir.
Derneklerin ve inanç önderlerinin önce ana-babaları sonra gençleri yani kitleyi inisiyatiflerine alamamaları yüzünden çoğu yöremizde deyişleri nefesleri bile belli yaş grubunda insanlar söylüyor. Semahları hemen her köyde kadınlar yaşatıyor demek doğru olur. Saz veya yöre çalgılarını gençlerine öğretemeyen Alevi köylerinde dede sıkıntısının 12 hizmet görevlisi sıkıntısının , semah dönenin bulunmamasının getirdiği sıkıntı ve zakir-güvende sıkıntısı da eklenmektedir. Her Alevi erenin türbesi gerici ve Alevilik dışı kitaplarla doldurulurken Akçaalan ve Işıklar gibi köylerdeki değişimin büyüklüğünü ve acılığını görmeyen göze, duymayan yüreğe acımak gerekir aslında. Akçaalan Köyü’nün 4/3 Alevi. Belediye başkanı Ak Partili. Bilmem bir şeyler anlatabiliyor muyum?
Hal böyle böyle.De Ali nasıl söylersen söyle...
1 Pınar , Mehmet Çağlar Boyunca Gediz, 2004, Eski Gediz Bel. Kül. Yay. 1 S.58-62
K.K. Kütahya Gediz Akçaalan Köyü Hüseyin Kahraman 48 Y. Ev. 3Ç. İlkok.Me. Mürşit
K.K. Kütahya Gediz Akçaalan Köyü Fadime Kahraman 48 Y. Ev. 3.Ç. Ana Bacı
K.K. Kütahya Gediz Akçaalan Köyü Mehmet Er 70 Y. Ev. 3 Ç. İlkokul Me. Aşık
Kızılbaş Dergisi Eylül 2012 / Sayı 19