Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı
ERKEN DÖNEM OSMANLI DEVLETİ-YUNANİSTAN KRALLIĞI İLİŞKİLERİ: PROBLEMLER, ÇATIŞAN FAKTÖRLER VE
UZLAŞMA
Arzu ERMAN
Doktora Tezi
Ankara, 2019
ERKEN DÖNEM OSMANLI DEVLETİ-YUNANİSTAN KRALLIĞI İLİŞKİLERİ:
PROBLEMLER, ÇATIŞAN FAKTÖRLER VE UZLAŞMA
Arzu ERMAN
Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı
Doktora Tezi
Ankara, 2019
ÖZET
ERMAN, Arzu. Erken Dönem Osmanlı Devleti- Yunanistan Krallığı İlişkileri: Problemler, Çatışan Faktörler ve Uzlaşma, Doktora Tezi, Ankara, 2019.
19. yüzyıl Osmanlı Devleti için büyük değişim ve dönüşümlerin yaşandığı bir yüzyıl olmuştur.
Çünkü bu yüzyılda, Avrupa modeline dayandırılan ulus devlet formunun idealleştirilmiş bir yapı olarak ortaya çıkması, şimdiye kadar farklı kimliklere ve aidiyetlere sahip grupları sosyo-politik sisteminde birleştirmiş olan Osmanlı Devleti’nin toprak bütünlüğü açısından büyük bir tehlike oluşturmuştur. Nitekim, yüzyıl başında Osmanlı Devleti’ne karşı başlattığı silahlı mücadele sonunda, bu sistemden ayrılan ilk millet Yunan ulusu olmuş ve böylelikle Pax-Ottomana ilk yarasını almıştır. Bu durumun, hem Balkanlar’da hem de Osmanlı coğrafyasının farklı bölgelerinde yaşayan diğer uluslar için de bir prototip oluşturması, Osmanlı Devleti’nin yeni dünya düzenini anlamak ve hayatta kalmak için bir dizi yeni uygulamalara başvurmasını gerektirmiştir. Yeni kurulan Yunan devleti için, Balkanlar’ın güneyine sıkışıp kalması, yeteri kadar nüfusa sahip olmaması ve mevcut bu durumuyla stratejik merkezlere ve ekonomik kaynaklara uzak olması gibi sebeplerle Osmanlı Devleti aleyhine topraklarını genişletmesi zorunlu olmuştur. Dolayısıyla Yunan Devleti’nin kurgulamak zorunda olduğu ve Megali İdea adıyla formüle ettiği ülkü, o günün koşullarında hem devletin problemlerine pratik çözümler üretmiş hem de Yunan halkına bir ivme vererek halk ile yöneticiler arasında aracı işlevi görmüştür. Çünkü bu ideal, irredentist politikalarla genişlemenin yanı sıra türdeş bir kültür yaratarak bireyleri birer “Yunan vatandaşına” döndürme ideali de taşımaktadır. Bu çalışmada, Yunan ulus devleti formunun iç dinamikleri, siyasi ve sosyo-kültürel hedefleri temel alınarak erken dönem Türk ve Yunan ilişkilerinde ortaya çıkan sorunlar, bu sorunlara nasıl yaklaşıldığı, çözüm ve uzlaşı yöntemlerinin neler olduğu konuları değişen Yöneten-Yönetilen ilişkisi bağlamında ele alınmıştır. Çalışmada Makedonya, Teselya ve Girit sorunları üzerinden İki devlet ararsında gelişen ilişkiler ele alınmıştır. Buna göre Teselya ve Girit iki devlet arasında bir çatışma alanı olarak karşımıza çıkarken, Türk-Yunan ilişkilerinin bildik uzlaşmazlık figürü olarak görüldüğü klasik tarih yazımının aksine, Makedonya konusunda, Bulgar Prensliği’nin bölgede güç kazanması nedeniyle iki devlet arasında geniş çaplı ittifak ve işbirliği yaşandığı gözlenmiştir.
Anahtar Sözcükler
Osmanlı Devleti, Yunanistan Krallığı, Ulus Devlet, Makedonya, Balkanlar, Megali İdea.
ABSTRACT
ERMAN, Arzu. The Early Relationship between the Ottoman Empire and the Kingdom of Greece: Problems, Conflicting Factors and Reconsiliation, Ph.D. Disertation, Ankara, 2019.
19th century was a century in which some great changes and transformations experienced for the Ottoman Empire. Because, the emergence of the nation-state form based on the European model as an idealized structure in this century created a great danger for the territorial integrity of the Ottoman Empire, which had until then united the groups with different identities and belonging in its own socio-political system. As a matter of fact, as a result of the armed struggle against the Ottoman Empire at the beginning of the century, the first nation that left this system became the Greek nation and thus the first wound of Pax-Ottomana. That this situation created a prototype for other nations living in both the Balkans and in the different regions of the Ottoman geography, required the Ottoman Empire to apply several new applications to understand and survive the new world order. For the newly established Greek state, it was compulsory to expand its territory against the Ottoman Empire due to its stuck to the south of the Balkans, its lack of enough population and with its current status being distant from strategic centers and economic resources. Therefore, the ideal, which the Greek State had to construct and formulated with the name Megali Idea, produced practical solutions to the problems of the state in the conditions of that day and acted as an intermediary between the public and the administrators by giving an impetus to the Greek people. Because this ideal, in addition to expanding with irredentist policies, also carries the ideal of changing the individuals to a "Greek Citizen" by creating a homogeneous culture.In this study, the internal dynamics of the Greek nation-state form, the problems arising in the early Turkish and Greek relations based on political and socio-cultural goals, how these problems are approached, what are the methods of solution and compromise are discussed in the context of the changing governance-governed relationship. In this study, the relations between the two states were discussed through the problems of Macedonia, Thessaly and Crete. According to this, while Thessaly and Crete appear as a field of conflict between the two states, contrary to the classical historiography in which Turkish-Greek relations are seen as the usual form of antagonism, it was observed that there was a wide alliance and cooperation between the two states because of the strengthening of the Bulgarian Principality in the region about Macedonia.
Keywords
Ottoman State, Kingdom of Greece, Nation State, Makedonia, Balkans, Megali İdea
İÇİNDEKİLER
KABUL VE ONAY……….….…….i
YAYIMLAMA VE FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI BEYANI………..………....……ii
ETİK BEYAN………..………...….…..……iii
ÖZET……….…….….…….iv
ABSTRACT ………..……..v
İÇİNDEKLER……….….……vi
KISALTMALAR DİZİN………..……ix
GİRİŞ………1
1.BÖLÜM : YUNAN ULUS DEVLETİNİN OLUŞUMU………..……… 10
1.1. MİLLİYETÇİLİK ÇAĞINDA OSMANLI …………..………...10
1.2. MEŞRUİYET KAYNAĞI OLARAK İDEOLOJİ………14
1.3. İDEOLOGLAR, İDEOLOJİ VE TARİHİ ARKA PLAN……….20
1.3.1. Regas Feraios………...23
1.3.2. Adamantos Korais………..……….27
1.4. İDEOLOJİNİN YAYILMASI: DİL ÇALIŞMALARI …………..……..31
1.5. DİN VE MİLLİYETÇİLİK SENTEZİ……….………….…....34
1.6. BAĞIMSIZLIK HAREKETİNE YÖN VEREN İÇ VE DIŞ PARAMETRELER……….…….….36
1.6.1. Fenerliler………..37
1.6.2. İstanbul Ortodoks Patrikhanesi………39
1.6.3. Tepedelenli Ali Paşa ………..43
1.6.4. Filiki Eteria………43
1.6.5. Büyük Güçler ………...53
1.7. BAĞIMSIZLIK HAREKETİ VE ULUSLARARASI KONJONKTÜRE
YANSIMALARI……….……..59
2. BÖLÜM : YUNANİSTAN KRALLIĞI İLE OSMANLI DEVLETİ ARASINDAKİ İLİŞKİLERDE İLK KIRILMA NOKTALARI ……….…….71
2.1. BAĞIMSIZ YUNAN ULUS DEVLETİ……….…....71
2.1.1 Özgürlükte Monarşiye Siyasi Yapı……….…...73
2.1.2. İlişkilerin Başlaması ve Temel Problemlerin Analizi……...80
2.1.3. İlişkilerde Normalleşmeye Doğru İlk Adım……….…..83
2.2. MEGALİ İDEA VE İLK KAZANIMLARI ……….94
3. BÖLÜM: TÜRK-YUNAN İLİŞKİLERİNİN DİNAMİKLERİ………105
3.1. GENEL ÇERÇEVE………...105
3.2. MİLLİYETÇİLİK KISKACINDA BİR BÖLGE: MAKEDONYA…...107
3.2.1. Bölgesel Ayaklanma Denemeleri…………...113
3.2.2. Helen-Slav Hizipleşmesi………....120
3.2.3. Makedonya’da Çatışan Kimlikler ve İdeolojiler…………...124
3.2.4. Rekabetin Ortasında Okullar ve Dernekler……….…...130
3.3. MEGALİ İDEA YOLUNDA İKİNCİ ADIM: TESELYA………....…..141
3.4. DEĞİŞEN SINIRLARIN GÖLGESİNDE HALKLAR ………148
3.5. GİRİT ...155
3.6. SAVAŞA GİDEN SÜREÇ………....….164
4. BÖLÜM: OSMANLI VE HELEN DÜNYASINDA RUMLAR……...…170
4.1. OSMANLI VE RUM MİLLETİ…………..……….170
4.2. HELEN OSMANLICILIĞI……...………...172
4.3. RUM HELENCİLİĞİ……….……..185
4.4. SOSYO-KÜLTÜREL ETKİLEŞİM VE ÖRGÜTLENMELER……...188
4.5. KÜLTÜREL ETKİLEŞİM: GAZETELER VE DERGİLER……...….190
SONUÇ …………..………..……….….…198
KAYNAKÇA……….….….202
EKLER………....218
ORİJİNALLİK RAPORU………….……….………..…..226
ETİK KURUL / KOMİSYON İZNİ YA DA MUAFİYET FORMU…….……...…227
KISALTMALAR DİZİNİ
A.Ü. Ankara Üniversitesi
Bkz. Bakınız
BEO Bâb-ı Ȃli Evrak Odası BOA Başbakanlık Osmanlı Arşivi
C. Cilt
Çev. Çeviren
Ç.N Çevirenin Notu
DH. MKT. Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi DTCF Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi
Edi. Editör
H. Hicri
Haz. Hazırlayan
HRT Harita
HR.SYS Hariciye Nezareti Sefareti Siyasi Kısım Evrakı
M. Miladi
İ.MTZ (01) İrade Eyalet-i Mümtaze Yunanistan
S. Sayı
s. Sayfa
ss. Sayfalar arası
TDVİA Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi YEE Yıldız Esas Evrakı
GİRİŞ
19. Yüzyıl bütün dünyada bir değişim yüzyılıdır. Bu nedenle ülkeler arasında değişme farklılıkları ve farklı gelişme düzeyleri ortaya çıkmıştır. Bu yüzyılda milletler ya koloniyel politikaların kurbanı olmuş ya da savaşlarda yutulmamanın çabası içine girmiştir. Bu nedenle Osmanlı Devleti de hayatta kalabilmek için kendi sistemini, oluşturmak ve değişme hızını arttırmak durumunda kalmıştır.
(Ortaylı, 1999, s.45). Zira bu yüzyıl, Osmanlı Devleti için çözülmesi gereken sorunlarla dolu bir yüzyıl olmuş ve devlet bu sorunları askeri, idari ve sosyal alanlarda başlattığı modernleşme çabalarıyla çözmenin yollarını aramıştır. Bu yüzyıla kadar çok uluslu yapısını korumayı başaran devlette farklı aidiyetlere ve kimliklere sahip gruplar kaynaşmasa da farklılıklarını koruyarak bir arada yaşayabilmiştir. Ancak 19. yüzyıla gelindiğinde bu gruplar, kimliklerini ve de bağımsızlıklarını kazanmaya yönelik faaliyetler içine girmişlerdir. Başka bir deyişle artık etnik heterojenlik pek çok sorunun kaynağı olmuş ve süreç içerisinde devlet içindeki farklı grupların/halkların merkezi güç ile arasındaki sınır çizgilerini belirginleştirmesi etnik kimliğe dayalı yeni siyasi organizasyonların oluşumuna neden olmuştur. Dolayısıyla Osmanlı Devleti bu yüzyılda kurallarını kendisinin belirlemediği bir siyasi ortamda, oluşan yeni koşulları önce durdurmaya, bunu başaramadığı durumlarda da pragmatik önlemlerle statükoya uyum sağlamaya çalışmıştır.
19. yüzyılda Avrupa’nın nüfus ve üretimindeki artış, gerek nüfusun gerekse maddi uygarlığın diğer kıtalara, daha önce benzeri görülmemiş bir hızda yayılması 18. yüzyılın statik düzeni ve bakış açısı ile 19. yüzyılın dinamik düzeni ve bakış açısı arasında temel bir değişiklik yaratmıştır. (Carr, 1990, s. 17). Öyle ki bu yüzyıl diğerlerinden farklı olarak bir ulusçuluk yüzyılıdır. Bu yüzyılda, Avrupa modeline dayandırılan teritoryal ulus devlet, idealleştirilmiş bir örgütlenme biçimi olarak karşımıza çıkmıştır. Bu yeni yapı, yok olmuş ortaçağ milli devletinin özgün kültürünü ve ruhunu canlandırma ve milletlerin hızla modernleşmesini sağlama sorumluluğunu üzerine almıştır. Nitekim ulus devlet
formu, her şeyi ile var olduğunda sınırları, eski ortaçağ imparatorluğununki ile örtüşecektir. (Karpat, 1999, s. 23). Dolayısıyla bu ulus devlet ideali Osmanlı Devletinin toprak bütünlüğü için büyük bir risk oluşturmaktadır. Öyle ki önceleri iktisadi ve mali açıdan kâr kaynağı olarak görülen azımsanmayacak sayıdaki Hıristiyan topluluklar, söz konusu süreçte dış güçlerin elinde potansiyel birer silaha dönüşmüştür. (Yasamee, 2018, s. 17). Ancak Müslüman olmayan cemaatler arasında sadece Yahudiler geleceklerini imparatorluk içinde görmeyi sürdürmüştür. Nitekim sadece onlar fetih yoluyla değil tercihen Osmanlı tebaası olmuşlar ve zulümden kaçıp geldikleri Osmanlı Devleti’ni bir sığınak olarak görmüşlerdir. Bu nedenle milliyetçilik, Yahudiler arasında hiçbir zaman ilgi görmemiştir ve siyasal bir örgütlenme biçimi olarak imparatorluk kavramı sorgulanmamıştır. (Jusdanis, 1998, s. 64).
Osmanlı Devleti, içeriden ve dışarıdan imparatorluk yapısını tehdit eden bu çözücü güç karşısında bazı savunma politikaları geliştirmek ve uygulamak durumunda kalmıştır. Öyle ki yüzyılın ilk çeyreğinde baş gösteren Sırp ve Yunan milli hareketi özellikle İngiltere, Fransa ve Rusya’nın müdahaleleri ile sonuç vermiş, bölgeler önce otonom bir müddet sonra da bağımsız devletler haline dönüşmüştür. Dolayısıyla 19. yüzyılın ilk yarısında Balkanlar’daki Osmanlı varlığı ciddi bir tehdit altına girmiştir. Bu bölge, imparatorluğun periferisinde değil tam olarak kalbidir ve Osmanlılar, Balkanlar’a henüz İstanbul’u fethetmeden yüz yıl önce yerleşerek daha 1361 senesinde Edirne’yi ikinci başkentleri yapmıştır. (Georgeon, 2018, s. 25). Fakat süreçte ulusçu söylemlerle verilen mücadelelerle önce küçük coğrafyalarda kurulan bu devletlerin kısa zamanda teşkilatlanarak örgütlü bir askeri nizam kurmaları, yeni toprak taleplerini beraberinde getirmiştir. Bir taraf nüfusa ve tarihi verilere dayalı olarak sınırlarını genişletmeye çalışırken, devletin kendini koruma refleksi her defasında başarısızlığa uğramıştır. Fakat devletin 16. yüzyılı sonundan itibaren başlayıp 20. yüzyılın başına dek geçirmiş olduğu bu değişim ve dönüşüm süreci, üç yüz yılı aşkın bir süreye yayıldığı için bu dönemi anlatırken “çöküş” ya da “gerileme” den söz etmek yerine bu yeni durumu devletin, uyum sağlama ve
direnç yeteneği ile açıklamak daha makul görünmektedir. (Georgeon, 2018, s.
26).1
Balkan tarih yazımında imparatorluktan kopuşları geri kalmışlık ve mali nedenler ile açıklama eğilimi yaygın bir anlatı oluşturmaktadır. Yunan tarih yazımında da Türk Yönetimi dönemi büyük bir geri kalmışlık ve baskı dönemi olarak görülerek topraklar el değiştirdiğinde şehirlerde idari ve ekonomik bir alt yapının bulunmadığı belirtilerek Osmanlı’dan kopuşa giden süreç bu nedenlerle açıklanmıştır. Ancak son dönemde yapılan çalışmalar bunun aksini söylemektedir. Öyle ki Osmanlı devletinin yakın dönemde Balkan toprakları için yapmış olduğu iyileştirmeler ve reformlar olumlu ekonomik sonuçlar doğurmuştur. Genel olarak Osmanlıdan ayrılmalarının hemen öncesinde ekonomik bir düşüşün aksine refah düzeyinde bir artış olduğu gözlenmiştir. Zira bu yeni devletler daha sonra toprakları dağıtma projesi gibi siyasi açıdan popüler fakat iktisadi anlamda olumsuz sonuçlara neden olan siyasetleri nedeniyle bağımsızlığı izleyen süreçte öncesine göre daha kötü duruma gelmişlerdir. Dolayısıyla bu ayrılıkçı hareketleri ekonomik gerileme ile açıklamak mümkün gözükmemektedir. (Quataert, 2011, ss. 116-118). Nitekim konu ile ilgili Michael Palairet’in (2000), çalışması, son derece yararlı bilgiler içermektedir.
Palairet’e göre de bu yüzyılda karmaşık bir kurumsal ve ekonomik yapıya rağmen Osmanlı Avrupası’nda hızlı bir kentleşme görülmüştür. Ancak Osmanlı kurumlarının onu izleyen yeni devletlerce ortadan kaldırılması, kentleşmenin hızla ters yönde gerilemesine neden olmuştur. Bu süreç en çarpıcı şekilde Sırbistan’da görülmüştür. 18. Yüzyılda Osmanlı dönemindeki Sırbistan’da ileri bir düzeyde kentleşme mevcut iken savaşlar ve 1789-1815 devrim ayaklanmaları sırasında kentler, hızla bir gerileme içine girmiştir. Durum Bulgaristan için de farklı olmamıştır. Öyle ki Bulgaristan’ın Osmanlı sisteminden ayrılması o tarihe kadar ekonomik gelişmeyi destekleyen kurumların hepsinin aynı anda ortadan kalkması anlamına gelmiştir. Bunun sonucunda da sadece geçim amaçlı üretim yapan küçük ölçekli toprakları olan bir köylü kitlesinin
1Barkey’e göre de “gerileme” terimi son derece talihsiz bir söylemdir. Zira ona göre yeni devlet ve toplum ilişkilerinin ortaya çıkması ve bu yeni duruma uyum sağlama düşüş değildir. Bu nedenle böyle bir söylem, uyum sağlamayı esneklik ve kalıcılık olarak anlamak yerine başarısızlık olarak kabul edip bir kenara bırakmaktır. (Barkey, 2011, 35-36).
egemen olduğu ufalmış kentsel ve tarım dışı bir ekonomi modeli görülmüştür.
Tarım ekonomisinin gerilemesi ticarette ve daha öncesinde canlı olan sanayi sektöründe de ani bir çöküntüye yol açmıştır. Ülke dışına yapılan para transferlerinin azalması ülke içinde nakit bolluğuna neden olmuş, bu da bir süre sonra enflasyon artışını getirmiştir. (ss.33,195- 213). Dolayısıyla Osmanlı Devleti’nin 19. Yüzyılda geçirmiş olduğu kriz dönemini anlayabilmek için devletin yapısındaki değişim ve dönüşümleri, giderek şiddetlenen milliyetçiliğin etkilerini, uluslararası konjonktürde yaşananları bir bütün halinde ele almak gerekmektedir.
Montesquieu, 1734 senesinde yazmış olduğu o dönem çok ilgi gören
“Romalıların Yükselişi ve Düşüşü” adlı eserinde kurumların zayıflama nedenlerinin bilindiğinde yıkılmanın önüne geçilebileceğini belirtmiştir. Zira o, geçmişte yaşayan insanlarla günümüzde yaşayanların aynı insanlar olduğu düşüncesinden hareketle geçmişte yaşanılanlardan ders alınabileceğine inanmaktadır. Çünkü insanlar, her zaman ve her dönemde aynı tutkulara sahip olmuşlardır. (Bronowski-Mazlısh, 2013, ss. 379- 380). Fransız Devriminin hazırlayıcılarından biri olan Montesquieu’ya (2001), göre her otoriter devlette, onu yükselten, varlığını devam ettiren veya onu çöküşe sürükleyen maddi ve manevi bazı nedenler bulunmakta ve ortaya çıkan her şey bu sebeplere bağlı bulunmaktadır. Örneğin bir savaşın sonucu yani özel bir neden, bir devletin çöküşüne zemin hazırlamışsa mutlaka o devletin bir savaşta yara almasına neden olan genel bir sebep bulunmaktadır. Çünkü genel gidişat, bütün olayları beraberinde sürüklemektedir. (s.160). Bu bağlamda bu noktadan hareket edersek, Osmanlı dünyası açısından Yunan hareketinin bağımsızlıkla sonuçlanmasının çok özel bir yeri bulunmaktadır. Çünkü Yunan Krallığı, Tanzimat öncesi dönemde imparatorluğun tam bağımsızlığa kavuşan tek bölgesi olmuştur. Ayrıca ana ülkeden savaş yaparak bağımsızlığını kazanan Yunan ulus devleti formu hem Balkanlar’da hem de Osmanlı’nın başka bölgelerinde yaşayan diğer uluslar için de bir örnek teşkil etmiştir. İlk kurulduğu haliyle Yunan Devleti, Balkanlar’ın güneyinde Mora yarımadasında küçük bir
bölgeden ibarettir. Yunan ulus devleti, gerek Mora yarımadasının coğrafi özellikleri gerekse bölgenin tarihsel olarak aldığı konum nedeniyle yeteri kadar nüfusa sahip değildir ve 19. yüzyıl boyunca da topraklarının büyük bir bölümü Osmanlı toprağı olarak kalmıştır. Bu nedenle yeni oluşan bu formel yapının yeni yöneticileri, hem yeni bir devlet tesis etmeye hem de nüfus bakımından homojen bir Yunan ulusu yaratmaya çalışmışlardır. Başka bir deyişle Osmanlı’dan ayrılarak bağımsız olan bu ilk ulus devlet, coğrafi olarak genişlemeye ihtiyaç duyduğu gibi yeterli nüfusa ve de önemli liman ve stratejik noktalara da sahip olmayı hedeflemiştir. Bu süreçte zaman zaman uzlaşmacı zaman zaman da yayılmacı bir dış politika izleyen Yunan ulus devleti, temel politika olarak Bizans’ın tarihi mirası üzerinde hak iddia etmek suretiyle geçmişte onun sahip olduğu topraklara sahip olmayı ve de kendi toprakları dışındaki Yunanlılarla bütünleşmeyi hedeflemiştir. Bu bağlamda Osmanlı yönetimi altındaki yerler bu genç devletin geleceğine yönelik siyasi bir program sunmaktadır.
19. yüzyıl, diğer yüzyıllardan farklı olarak bir ulusçuluk yüzyılıdır. Dünyada ulusçuluğun doğuşunu ve gelişimini açıklamayı amaç edinen çalışmaların sayısında artış gözlendiği gibi ulusçuluğu başlı başına araştırma konusu olarak değerlendiren çalışmalar da yaygınlaşmıştır. Ancak Türkiye’de, ulusçuluğun kökeni ve önemi yeteri kadar dikkate alınmamaktadır. Ayrıca Yunan ulusunun bağımsız bir devlet olarak ortaya çıkması ve Türk- Yunan ilişkilerinin genel seyri, geleneksel bir bakış açısı ile ele alınmaktadır. Oysaki milliyetçiliğin Osmanlı dünyasında yol açtığı sorunların anlaşılması, bu kavramın gerçekte ne olduğunu anlamayı hedefleyen tarafsız araştırmalar ile mümkün olacaktır.
Dolayısıyla ulus- devlet modelinin halen dünyadaki en geçerli siyasi örgütlenme biçimi olduğu gerçeği de dikkate alındığında bu konunun topyekün kötülenmesi ya da savunulmasından önce anlaşılması gerekmektedir. Bu nedenle milliyetçiliği konu edinen literatürü dikkate almadan bu çalışmanın yapılması ayrıca tarihsel anlamda yeni bir model olan, ulus devlet formunda örgütlenen
Yunan devletinin Osmanlı Devleti ile olan ilişkisini tam anlamıyla değerlendirmemiz mümkün olmayacaktır.
Konu, Amaç, Yöntem
Bu çalışma yeni kurulan ulus devleti formunun iç dinamikleri, geleceğe ait siyasi ve sosyo-kültürel hedefleri temel alınarak erken dönem Türk- Yunan ilişkilerinde yaşanan sorunları, bunlara nasıl yaklaşıldığı, çözüm ve uzlaşı yöntemlerinin neler olduğunu incelemeyi amaçlanmaktadır. Bu esnada yüzlerce yıl süren Yöneten- Yönetilen ilişkisinin değişiminin taraflar üzerindeki psikolojik yönü de ele alınacaktır. Nitekim dört yüz yılı aşkın Osmanlı yönetimi ve ardından da bu yönetimin uzun süren kanlı mücadelelerle son bulması, taraflar arasında büyük bir travma, güvensizlik ve tedirginlik yaratmıştır. Bu durum ilişkilerdeki dalgalanmalarda önemli bir etken olmuştur.
Çalışmada iki temel amaç bulunmaktadır. Öncelikle ulusçuluk ile ilgili söylemler ele alınarak Yunan ulus bilincinin oluşumuna kadarki süreç sistemli bir şekilde ele alarak değerlendirmeyi hedeflemektedir. Buradan hareketle de genç devletin, yüzlerce yıl politik düzlemde bir parçasını oluşturduğu siyasi yapı olan Osmanlı Devleti ile geliştirmiş olduğu ilişkileri analiz etmeye çalışmak olacaktır.
Çalışma dönemsel olarak erken dönem olarak saptanmış ve 1897 senesi ile sınırlandırılmıştır. Öyle ki Yunan Devleti’nin bağımsızlığını kazanmasının ardından geçen on yıllık zaman diliminde iki ülke arasındaki ilişkiler kesilmiştir.
Ardından ticari ilişkilerin kurulması adına başlatılan ilişkilerde 1866 senesinde Girit Adası’nın Yunan Devleti’ne katılması için adada yaşanan geniş çaplı olaylar ilişkilere büyük bir ivme kazandırmış ve bu süreç 1897 senesinde sıcak çatışmayla sonuçlanacak bir diz olayın yaşanmasına kadar devam etmiştir.
Çalışmada dikkate değer bir diğer husus ise yaşanan olayların Yunan tarih yazımında nasıl değerlendirildiğini Yunan siyasi hayatına yön veren unsurlar işliğinde incelemektir. Nitekim şimdiye kadar karşımıza çıkan çalışmalar
genellikle konunun bu tarafını ihmal etmiş ve olaylar salt Osmanlı resmi belgeleri ve Türk bakış açısıyla ele alınmıştır. Bu nedenle özellikle erken dönem Türk- Yunan ilişkilerini “öteki” nin gözüyle görmek ihmal edilmiştir. Bu nedenle bu çalışma bu yönüyle bu eksikliği bir nebze olsun giderebilmeyi hedeflemektedir. Ayrıca bu araştırmada Osmanlı Devleti’nin ulusçuluk hareketi ile mücadelesini konu edinen çalışmalarda sıkça görülen objektif değerlendirmelerden olabildiğince kaçınmaya çalışılacaktır.
Plan ve Kuramsal Çerçeve
Çalışma dört bölüm olarak düşünülmüştür. Birinci bölümünde 19. asırda ulus kavramının ne ifade ettiğinden hareketle Yunan ulus bilincinin tarihi ve kültürel alt yapısı irdelenerek, politik düzlemde Yunan ulus formuna uzanan süreç, bu sürece yön veren dinamikler, merkez-çevre ilişkilerinin değişimi ve bunların uluslararası düzleme yansımaları ile birlikte değerlendirilecektir. Ayrıca Etno-dil yapısının ve etno- dini kurumların oluşumunun ulus inşa süreci ile ilişkisi ulusçu teoriler eşliğinde ve başvurulan argümanlar çerçevesinde incelenecektir.
Bağımsız Yunan Devleti’nin siyaset sahnesine çıkması ile birlikte yeni devlette oluşan siyasi ve fikri atmosferin değerlendirileceği ikinci bölümde iki ülke arasında ilişkilerin başlamasıyla birlikte görülmeye başlayan sorunlar irdelenerek bunların kısa bir analizi yapılacaktır.
Yunan ulus devletinin oluşumu, Türk siyasi tarihinde önemli dış politika çıktıları üretmiştir. Öyle ki bu süreç iki ülke arasındaki ilişkilerde günümüze kadar süre gelen gündem maddelerinin de bir ön örneğini oluşturmuştur. Problemlerin çözümü ve kültürel çatışmalar ise siyasi ve toplumsal tarih alanında önemli meseleleri meydana getirmiştir. Çünkü Yunan ulus formunun, yayılma alanı olarak Türk yönetimi altındaki yerlere ulaşma eğilimi göstermesi bu iki siyasi yapıyı sürekli karşılaştırmıştır. (Canefe, 2007, s.103). Dolayısıyla üçüncü bölümün Makedonya, Teselya ve Girit’te yaşananlar üzerinden incelenmesi düşünülmüştür. Çünkü 1867 ile 1897 yılları arasına baktığımızda ilişkilerin bu
üçlü sac ayağı üzerinden şekillendiği görülmektedir. Örneğin, Teselya bölgesi, hiç savaş yapılmadan sadece uluslararası antlaşmalar ile Yunan Devleti’nin bir parçası haline getirilirken, Girit’te Mora’da yaşananlara bezer bir bağımsızlık hareketi ile adanın Yunan Devleti’ne eklenmesinin yolları aranmıştır. Ancak bu gergin ilişkiler söz konusu Makedonya olduğunda yerini geniş çaplı bir Türk- Yunan yakınlaşmasına ve işbirliğine bırakmıştır. Nitekim Bulgar milliyetçiliğinin yükselmesi ve bölgenin Yunan, Bulgar ve Sırp milliyetçiliklerinin mücadele alanı haline gelmesi kendini koruma refleksiyle hareket eden Osmanlı Devleti’ni bölgedeki diğer milliyetçilikler nezdinde Yunan milliyetçiliğine hizmet eder bir hale getirmiştir.
İki ülke arasındaki ilişkilere yön veren diğer temel unsur ise Osmanlı ülkesinde yaşayan Rum nüfus olmuştur. Bu nedenle çalışmanın dördüncü bölümde Osmanlı Rum nüfusu üzerinden iki ülke ilişkileri incelenecektir. Nitekim Yunan Devleti’nin kurulması Osmanlı ülkesinde yaşayan Rum nüfusu üç farklı alternatif üzerinde seçim yapmaya zorlamıştır. Bunlardan ilki Osmanlı Devleti’nin devamı yönünde onun bir parçası olarak kalmak ve o hayatta kaldığı sürece onunla birlikte değişmektir. Diğer bir seçenek ise milliyetçi söylemlerin peşinden giderek bölgesel bağımsızlık için savaşmaktır. Üçüncü seçenek ise imparatorluk bünyesinde hareket ederek dış dünya ile olan finans, ticaret ve iş ilişkilerinde aracı konumlarından faydalanacak bir alternatif bulmaktır. Görüldüğü üzere bu dönemde durumun karmaşıklığına ek olarak pek çok Yunan vatandaşı da yabancı statüsünde imparatorluğun ticaret merkezine göç etmiştir. Bu göç dalgası Rumlar ile Yunan Devleti’nden gelenler arasında yeni kaynaşma biçimleri yaratarak, Küçük Asya tabanlı etnik Rum siyasi kimliğinin inşasını kolaylaştırmıştır. Bu da Anadolu’nun özgürleştirilmesi planlarına karşılık Osmanlı bürokrasi arasında karşı milliyetçi bir hareketin oluşmasına neden olmuştur. (Canefe, 2007, ss.103- 104). Dolayısıyla bu bölüm Osmanlı dünyasında kalan Rumların ideolojileri ve faaliyetleri üzerinden okunmaya çalışılacaktır.
Çalışmada Rum ve Yunan olmak üzere iki sınıflama yapılmaya dikkat edilmiştir.
Öyle ki Yunanca sözlükte Ο Ρωμιóς kelimesinin Türkçe karşılığı olarak Romalı sözcüğü2 geçmekte ve bu kelime, Bizans’ın Osmanlı Devleti tarafından fethedilmesiyle Osmanlı uyruğu haline gelen Ortodoks nüfusun hepsini tanımlamak için kullanılmıştır. Ancak süreç içerisinde sözcüğün anlamı 19.
yüzyıla gelindiğinde önceki zamanlardaki kullanımından farklılaşmıştır. Yani milletler esas olarak dil ve dini kimlikler üzerinden inşa edilmeye ve ayrışmaya başlamıştır. Dolayısıyla artık ana dili Bulgarca olan birisi Rum olarak değil de Bulgar olarak adlandırılmıştır. Ayrıca dilin yanı sıra milletlerin Patrikhaneden koparak kendi müstakil kiliselerini kurmaları da Rum tanımlamasının anlamını daraltarak sadece Yunan geleneği ile ilişkilendirilmiştir. Dolayısıyla bu incelemede Yunan Devleti kurulduktan sonra, ülke sınırlarında kalan nüfus Yunan olarak tanımlanırken, Osmanlı ülkesinde özellikle de İstanbul ve Anadolu’da yaşayan ve anadili Yunanca olan nüfusu tanımlamada Rum kelimesi kullanılması tercih edilmiştir.
Çalışmada yararlanılan Yunanca eserlerin çevrimyazısı yapılırken Türkçe okunuşa bağlı kalmaya çalışılmıştır. Özellikle kimi özel isimler ve yer isimlerinde transliterasyonun yetersiz kaldığı yerlerde Modern Yunanca’nın Türkçe’ye en yakın okunduğu biçimleri seçilmiştir. Örneğin αι için e, αυ için av, β için v, γ için ğ ya da y, γγ için ng, θ için th, μπ için b, ντ için d, τσ için ç ya da ts, τζ için c ya da tz, ω için o, η için i, ξ için ks, Φ için ph yerine f olarak çevrilmiştir.3
2 Bkz. (Yunanca Türkçe Sözlük, 2009, s. 649).
3 Bu konuda daha ayrıntılı bilgi için bkz. (Milas, 1995, s. 189-197).
1. BÖLÜM
YUNAN ULUS DEVLETİNİN OLUŞUMU
1.1. MİLLİYETÇİLİK ÇAĞINDA OSMANLI
19. yüzyıl Osmanlı Devleti için büyük değişimlerin ve büyük kopuşların yaşandığı bir yüzyıl olmuştur. Nitekim bu süreçte devletin içinde bulunduğu istikrarsız durum, Batı’nın desteği, ulusçuluk akımının ortaya çıkması gibi faktörler Osmanlı Devleti gibi çok etnili siyasi organizasyonlarda birey/ bireyler ile devlet arasında kurulan ilişkileri farklı bir boyuta taşımıştır. Öyle ki yüzlerce yıldır yönetilen halklarda etnik kimliğe dayalı kolektif bir bilincin ortaya çıkması ayrılıkçı hareketleri beraberinde getirmiştir. Etnik grupların bu süreçte kendi içlerine dönerek, ulusal kimliklerini geliştirmesi kendi cemaat bağları etrafında kapanmayı kolaylaştırmıştır. Osmanlı yöneticileri ise mevcut bu durum karşısında meşru yönetimi korumanın çarelerini arayarak daha merkezi ve tek tip bir yönetim tesis etme gayretinde olmuştur. Devletinin, halkların bu ulusçu tutumuna yorumu sadece isyandır. Oysa devletin tarihi farklı nitelikteki isyanlarla doludur. Peki ulusçu nitelikteki bu hareketleri diğerlerinden ayıran faktör nedir? Ya da başka bir deyişle yönetim aygıtı, bu ayrılıkçı hareketlerin niteliğini tam anlamıyla kavrayabilmiş midir? Göründüğü kadarıyla devletin refleksi bu konuda kimi zaman gevşek ancak çoğu zaman da son derece sert tedbirlerle hareketleri bastırmak eğiliminde olmuştur. Ancak her defasında bu karmaşaya son vermede aciz kalmıştır.
Osmanlı Devleti yüzyıllar boyu ele geçirdiği yerlerde halkları kültürel bakımdan bütünleştirerek homojen bir yapı meydana getirmeyi başka bir deyişle gayrimüslimleri İslamlaştırmayı ve de Türk olmayanları Türkleştirmeyi düşünmemiştir. (Ahmed,1999,ss.22-29). Aslında devletin bu yaklaşımı hümanist bir ideolojiden öte İslamın zimmet hukukunun4 ve de devletin fetihleri
4İslam ideolojisinde Müslümanlar ile diğerleri arasında bir fark bulunmaktadır. Buna göre dünya, Dârü’l İslam (İslam ülkesi) ile Dârü’l Harp (Savaş Ülkesi) olmak üzere ikiye ayrılmış olup bu ikisi arasında, dünya İslam toprağı olunca sona ereceği önceden takdire bağlanmış sürekli bir savaş bulunmaktadır. İdeal
kolaylaştırıcı istimâlet (kendi tarafına kazanma) politikasının bir ürünüdür. Temel amaç Osmanlı hanedanının egemenliğini tanıyan cemaatler üstü bir egemenlik anlayışıdır. (İnalcık, 2006, s. 201). Bu şekilde yönetilenlerin, dini cemaatler temelinde bölünmesi başka bir deyişle Millet Sistemi sadece Osmanlılara özgü bir uygulama olmayıp Antik dönemden itibaren ara bölgenin tüm çok uluslu topluluklarında görülmüştür. Osmanlı Devleti’nde ise bu sistem belirli kurallar çerçevesinde kurumsallaşarak devlet yönetiminin tanımlayıcı yapısını oluşturmuştur. (Kitsikis, 1996, s. 44). Öyleki Osmanlı Devleti’nde “millet”’
bugünkü anlamındaki nation’ı karşılamamaktadır. Millet Sisteminde milletlerin her biri kapalı bir kompartıman oluşturmuş ve her millet grubunun Osmanlı Devleti ile olan ilişkileri, mali-idari sorumlulukları, adli işleri bu millet gruplarının yöneticileri tarafından yapılmıştır. Dolayısıyla ayrım, mezhep ve dine göre kurgulanmıştır. Örneğin Ermenice konuşan Gregoryenler ve Katolikler iki ayrı milleti oluşturmuştur. Ancak 19. yüzyılda Protestan Ermeniler de ayrı bir millet olarak kabul edilmiştir. Bulgarlar ve Sırplar, Ortodoks olduğu için Rumlarla birlikte aynı idare ve örgüt içinde olup Rum Milleti’ni oluşturmuştur. Müslümanlar ise Türkler, Arnavutlar, Pomaklar, Bosnalılar, 16. yüzyıldan sonra Araplar, Doğu Anadolu ve Kafkasya’daki diğer Müslümanlar ile aynı kategori içerisinde bir milleti oluşturmuşlardır. Bunun dışında Museviler de ayrı bir millet olarak örgütlenmiştir. Dolayısıyla Osmanlı Devleti’ndeki millet tanımı ulusçuluktan önceki dönemi kapsayan bir tarihi dönemi ifade etmektedir.(Ortaylı, 2010, ss.
147- 156).
Bu sistem, cemaatlerin devlete ve merkezi yönetime bağlılığını sürekli kılmak ve sadakatlerini sağlamlaştırarak siyasi istikrar ve meşru bir yönetimin anlamda İslamın Evi, başında tek bir hükümdar bulunan ve tek bir devlet tarafından yönetilen bir toplum olarak algılanır. Bu devlet, işgal edilmek suretiyle yönetim altın alınmış diğer ehl-i kitap mensuplarına, hoşgörülü davranmak ve onları korumak zorundadır. Dolayısıyla Müslüman devletin, himayesinde bulunanan Yahudi ve Hıristiyan tebaa Zımmi olarak değerlendirilmiştir. Zımmilerin durumu millet denen kendi cemaati ile egemen İslam ümmeti arasındaki zimme veya pakt ile belirlenmekte olup bu pakttan yararlananlara ehl-i zimmet yani zımmiler denmiştir. Zimmet hukuku kurallarına göre İslam’ın önceliğini ve İslam devlet egemenliğini kabul ettiklerini açıkça tasdik etmek koşuluyla bu kişiler kendi dinlerine göre ibadetlerini sürdürebilmekte, ibadethanelerini koruyabilmekte ve kendi adetlerini yaşayabilmektedir. Ayrıntılı bilgi için; bkz. (Lewis, 2007, s.326; Lewis, 2000, ss.70-71).
kurulması açısından hayati bir önem taşımıştır. Aslında bu durum, Osmanlı merkezi bürokrasisinin sosyo-politik gerçekliği adına imparatorluğun sınırları içindeki etno-dinsel farklılıklara yönelik geliştirilen idari bir araçtır. Böylelikle devlet bir yandan dil, din, ırk, farklı kültürel pratikler ve mahalli gelenekler etrafında önemli oranda bir esneklik sağlarken, diğer taraftan çeşitli cemaatleri imparatorluğun idari, siyasi ve ekonomik sistemine dahil etme amacına yönelik etkili bir merkezileştirmeye hizmet etmiştir. (Canefe, 2007, s. 92). Ancak Aydınlanma ve Fransız devriminin üretmiş olduğu yeni anlayış ve ideolojilerin Osmanlı ülkesine ulaşması geleneksel Osmanlı düzeninin temelinden sarsılmasına neden olmuştur. Bu bağlamda yeni gelişmelerin ilk etkileri Osmanlı Devleti’nin Rumeli5 topraklarında görülmüştür. Burası, Batı Avrupa’daki nispeten homojen yapının aksine çok etnili bir yapıya sahiptir. Yüzyıllar boyunca uyumlu bir şekilde yönetilen bu unsurlar 19. Yüzyılına gelindiğinde Osmanlı Devleti’nden ayrılarak bağımsız birer siyasi teşekkül oluşturma yarışına girmiştir. Böylelikle de bölgenin Balkanlaşmasına giden süreç başlamıştır.
Nitekim bu kavram yüzyıl sonunda coğrafi anlamından uzaklaşarak siyasi bir anlam kazanmış ve Osmanlı Devleti’nden ayrılarak bağımsız olan devletleri tanımlamada kullanılmıştır. Eski coğrafi ve siyasi birimler milliyetçi akımlarla parçalanarak küçük devletlere dönüşmüştür. Bu terim I. Dünya Savaşı sonunda tam olarak yerine oturmuştur. Osmanlı’dan ilk ayrılan ulus, Yunan ulusu olurken Arnavutluk’un bağımsızlığını kazanarak Balkan haritasındaki yerini almasıyla bölgedeki süreç tamamlanmıştır. Eric Hobsbawm Balkanlaşmayı, Küçük Devletler Sistemi olarak tabir etmiştir. Norman J. G. Pounds ise bu terimi coğrafi bir alanın küçük ve çoğu zaman birbirine düşman birimler arasında bölünmesini anlatmak için kullanmıştır. (Todorova, 2013, ss.75-77).
5 Bizans’ın kendileri için kullandıkları Romaioi, Romania kelimeleri İslam dünyasında onların Rum, Doğu Roma İmparatorluğu; ülkesinin de “bilâdü’r-Rûm” şeklinde tanınmasına yol açmıştır. Bu tabirler, Anadolu’nun Türk-İslam egemenliğine girmesinden sonra Rum ismiyle Bizans idaresinde bulunmuş Anadolu’yu gösteren bir coğrafi ad olarak yaygınlaşmış ancak sonrasında Balkan yarımadasını ifade etmeye başlamıştır. Osmanlılar, Balkanlar için Rum-ili ifadesini kullanmıştır. Ancak bu ifade tam olarak Anadolu’ya karşı denizin ötesinde Bizanslılardan fethettikleri bölgeler için kullanılmıştır; bu konuda bkz.
(İnalcık, 2009, s. 111).
Osmanlı Devleti tarihinde görülen ilk ulusçu hareket, Balkan topraklarında Semendire Sancağında yerel nitelikte başlayan Sırp hareketidir.6 Bu hareket ilk olarak Bükreş Antlaşması ile uluslararası bir metne girmiş ve sonrasında Osmanlı Devleti için farklı boyutlarda problemler yaratmaya devam etmiştir.
(Aslantaş, 2009, ss.132- 133). Bu problemler devletin, Avrupa devletleri ile olan ilişkilerinde kilit rol oynayarak uzun vadeli politikalarına yön vermiştir. Osmanlı Devleti ile Avrupalı güçler arasındaki ilişkilere bakıldığında doğası gereği diyalektik bir ilişkiden söz etmek mümkün görünmektedir. Nitekim bu ilişki hızla değişen dünya ile uyum sağlamasına olanak sağlayacak şekilde yenilenmesinin yolunu açarken, Osmanlı toplumu üzerindeki etkisiyle yıkıcı ve aşındırıcı olmuş ve bu yıkıcı etkiler, devleti bir ulus devlet şeklinde biçimlendirmiştir. (Ahmed, 1999, s.29).
Modern tarihin en önemli olaylarından biri olan Sırp bağımsızlık hareketi her ne kadar ilk 1804 senesinde görülse de Yunan milli uyanışının Sırp ulus hareketinden çok daha derinlere giden kökleri bulunmaktadır. Ancak bağımsızlığını ilk kazanan ulus olması sebebiyle Yunan hareketi diğer ulusçu hareketlere örnek teşkil etmiştir. Bu nedenle Sırp hareketinde yer alanların yeni kurulan Yunan ulus devleti ile yakın ilişkileri olmuştur.7 Bu bölümde Yunan ulus
61804 senesinde mahalli yeniçerilere ve âyanlara karşı bir direniş olarak başlayan Sırp hareketi Kara Yorgi’nin liderliğinde düzenli ve milli bir ayaklanma hareketi haline gelmiştir. 1806-1812 seneleri arasında Rusya ile devam eden savaş durumu esnasında yapılan Rus askeri yardımları hareketin güçlenmesine neden olmuştur. Ancak Avusturya’nın kendi güney sınırlarında Rusya’ya yakın bir Sırbistan kurulmasına karşı olması, Rusya’nın Fransa ile mücadelesi ve Bükreş Antlaşmasının Sırplarla ilgili maddesinin uygulanamaması nedeniyle Osmanlı Devleti, Sırbistan’daki bu hareketi 1813 senesinde kontrol altına almış ve Kara Yorgi, Avusturya’ya kaçmak zorunda kalmıştır. 1815 senesi itibariyle hareketin başına geçen Miloş Obronovich ise Osmanlı’ya bağlı bir siyaset takip etmiştir. II. Mahmud, bu meseleye Rusların müdahale etmesini önlemek ve Avrupa’da yapılan görüşmelerde bu konunun müzakere edilmesinin önüne geçmek için 1816 senesinde Obronovich’i Sırbistan’ın baş knezi olarak tanımış ve Sırplara muhtariyet verilmesini kabul etmiştir. Bu muhtariyet 7 Ekim 1826 Akkirman ve 14 Eylül 1829’da Rusya ile yapılan antlaşmalarla teyit edilmiştir; bu konuda bkz. (Yalçınkaya, 2002, ss. 1056- 1057).
7 Sırplar arasındaki irredantist ve Pan-Sırbist fikirlerin savunucusu Sırp knez Obronoviç’in Dış işleri Bakanı olan İlya Garaşanin 1844 senesinde kaleme aldığı Naçertaniye (Taslak)’de Sırp knezliğinin dış siyasette takip etmesi gereken politikaları kaleme almıştır. Bağımsızlık yolundaki Sırp ulusal hareketi bağımsız olan tek Balkan Devleti olduğu için Yunanistan ile olan ilişkilere çok önem
hareketin oluşumu, diğer ulusçu hareketler ilişkileri ve de bağımsızlığa giden süreçte nasıl olgunlaştığı incelenecektir.
1.2. MEŞRUİYET KAYNAĞI OLARAK İDEOLOJİ
Ulusçuluk, insanların tabiatı gereği milletlere bölündüğünü, milletlerin de tespiti mümkün birtakım vasıfları olduğunu ve tek meşru hükümet şeklinin milletlerin kendi kendilerini idare etmeleri olduğunu ileri süren modern bir doktrindir.
(Kedouri, 1971, s.1). Modern çağ milliyetçilik söyleminin evrenselleşip devletlerin somut güçleri ve idari kapasiteleri ile iç içe girdiği bir çağdır. Nitekim kafamızda her biri kendi kültürel kimliğine ve kendi ülkesine sahip farklı halklara bölünmüş bir dünya imgesi vardır. Bu bilincin oluşmasında Napoleon Savaşlarının katkıları önemlidir. Napoleon, kurtuluşunu elde etmiş Fransız ulusunun savunucusu ve vekili kimliğine soyunarak kendisini modern milliyetçiliğin baş misyoneri haline getirmiştir. Birçok bakımdan da ilk popüler diktatördür. (Carr, 1990, s. 14). Öyle ki Napoleon öncülüğünde yapılan bu savaşlar geleneksel hanedan savaşlarından farklı olarak sadece yeni topraklar kazanma amacının dışında ele geçirilen ülkelerin siyasi ve toplumsal yapılarını da dönüştürme amacında olmuştur. Bu nedenledir ki Avrupa’da pek çok grup Fransızlara karşı birleşirken aynı zamanda ülkelerinin iç dinamiklerini, siyasi ve kültürel kurumlarını modern bir şekilde yapılandırmak durumunda kalmıştır. Bu olgu devlet gücündeki değişim, uzun mesafeli ekonomik bağların artışı, yeni
vermiştir. Garaşanin, 1861 senesinde Yunanistan’ın İstanbul’daki temsilcisi ile görüşmüş ve iki temsilci Sırp- Yunan ittifakı için başarılı müzakereler yapmışlardır. Bu müzakerelere göre iki ülke arasında paylaşılacak yerler konusunda anlaşmaya varılmıştır. 1861 senesinde Sırp-Yunan konvansiyonun ana hatları ortaya çıkmıştır. Ancak bu antlaşmanın hayata geçmesi iki ülkede görülen iç ve dış siyasi gelişmelerden dolayı 6 yıl gecikmiştir. Fakat ikili görüşmeler Mayıs 1866’da yeniden başlamıştır. 1861 Taslağında Yunanistan Teselya, Epir, Makedonya, Trakya ve adaları, Sırp knezliği ise Arnavutluk, Bosna-Hersek, Karadağ’ı alacaktır. 1866 senesinde iki taraf da bu taslaktaki maddeler üzerinde anlaşmış olmasına rağmen Sırpların Eski Sırbistan dedikleri Kuzey Makedonya’nın Drina ve İksir arasındaki bölümü istemeye başlaması görüşmelerin kesintiye uğramasına neden olmuştur. Ancak Rusya’nın teşvikiyle 21 Ağustos 1867’de iki taraf arasında 17 maddelik bir anlaşma yapılmıştır; bkz. (Aslantaş, 2012, ss. 1- 14).
iletişim - ulaşım imkanları ve de yeni siyasi projelerle ortaya çıkarak kolektif bir kimlik oluşturma yolu haline gelmiştir. (Calhoun, 2007, ss. 17- 41).
Ulusçuluk, İtalya ve Almanya örneğinde toplumları birleştiren bir hareket olarak görülürken, Fransa örneğinde ise devrimci, yıkıcı ve yeniden kurucu bir şekle bürünmüştür. Osmanlı Devleti gibi geleneksel devletlerde ise, devletleri dağıtan ve yeni devletler oluşturan bir harekettir. Milas’a göre (2003), statükoyu korumak isteyen merkezi güç, halkların ayaklanmalarını isyan olarak değerlendirmiş ve bu milliyetçi hareketleri şiddetle bastırma eğilimi göstermiştir.
(ss. 141- 142).
Tilly’ e göre (1995) ise milliyetçilik adını alan iki ayrı fenomen bulunmaktadır.
Bunlardan ilki “devlet öncülüğünde” milliyetçilik diğeri ise “devlet kurmaya”
çalışan bir milliyetçiliktir. Devlet öncülüğündeki milliyetçilikte yöneticiler, tanımlanmış bir ulusal çıkar uğruna saldırgan bir şekilde mücadele ederken, devlet kurmaya çalışan milliyetçilikte o anda bir devlet üzerinde kolektif bir denetimi bulunmayan bir topluluğun temsilcilerinin ayrı bir siyasal statü ve hatta ayrı bir devlet kurma talebiyle ortaya çıkmaktadır. Ayrıca bu talep doğrultusunda komşu devletlerde soydaş toplulukların yaşadığı toprakların varsayılan ana devlete bağlanması hedeflenmektedir. Her iki durumda da bu iki fenomen devletlerin homojen halklara tekabül etmesi gerektiği ve homojen halkların kendi miraslarının tecessümü olan devletlere güçlü bağlılıklar duyduğu ve dolayısıyla birbirine bağlı yurttaşlıklara dayanan ulus devletlerin oluştuğu düşüncesinde birleşmektedir. Bu bağlamda devletlerin hepsi kendilerine bağlı toplulukları homojenleştirmeye ve ulusal bağlılıklarını harekete geçirmeye yönelik normatif endoktrinasyon programları benimsemiştir. (ss.76-78). Burada bahsedilen homojenleşmeyi John A. Hall, türdeşleşme olarak değerlendirmiştir. Peki türdeşleşme nedir? Hall’a göre (2008), bu her milletin bir devleti olması gerektiği aynı şekilde her devletin de bir milleti olması gerektiği şeklindeki milliyetçilik tanımıdır. Millet ile siyaset arasındaki bu uyum, türdeşliği öne çıkaran mutlak bir
örtüşmedir.(s.16). 19. Yüzyıl Avrupa coğrafyası, türdeşleşme çabalarının en yaygın olarak yaşandığı yüzyıl olmuştur Çünkü burada bir milletler sorunu yaşanmaktadır. 1066 senesinden bu yana merkezi siyasi yapıya sahip olan İngiltere örneğinde olduğu gibi birleşme, uzun zaman dilimi içerisinde olduğu zaman gönüllü ve yumuşaktır. Ancak bu yüzyıldaki Avrupalı büyük kara imparatorlukları Osmanlılar, Romanoflar ve Habsburglar o kadar şanslı değildir.
Zira onlar geç kalmıştır ve sahip oldukları meşrulaştırmaya giriştiklerinde dillerini kurallı hale getirmiş ve kendi eğitim sistemlerini kurmuş uluslar ile yüz yüze gelmişlerdir. Jeopolitik anlamda özerkliğe duyulan ihtiyaç ülke topraklarının arttırılmasını gerektirdiğinden bu durum, ulusçuluğu daha da saldırgan hale getirmiştir. (Özkırımlı, 2008, s. 5). Yunan ulus hareketi de önce kendisini tanımlayarak müstakil devletini kurduktan sonra, Osmanlı Devleti’nde bulunan soydaşları ile bütünleşmenin yollarını aramıştır. Bunu yaparken de Megali İdea olarak formüle ettiği amaç uğruna saldırgan bir politika izlemiştir. Bu doktrin ile Osmanlı egemenliğinde bulunan bazı yerler üzerinde hak iddia ederken, ulusçuluğun sunduğu tüm araçlardan yararlanmıştır. Peki, ulusçuluk nedir?
Ulusçuluğun ne olduğu ile ilgili literatür’de pek çok görüş bulunmaktadır.
Örneğin Gellner,(1992) bizatihi ulusçuluğun ulusları meydana getirdiğini ileri sürmektedir. Başka bir deyişle bu hareketin kullandığı kültürel parçalar çoğu zaman gelişigüzel yaratılmış tarihsel icatlardır. (ss. 105-106). Hobsbawm ve Ranger’ın görüşleri de bu doğrultuda olup ulusal geleneklerin devleti kuran seçkinler tarafından icat edildiği şeklindedir. Öyle ki bu görüşe göre tarihin belirli kısımları ayıklanıp bazı öğeleri dahil edilerek yeni bir anlatı meydana getirilmiştir. (Calhoun, 2007, ss. 46-47). Hobsbawm (2010), bu yeni anlatının bazen var olan kültürleri milletlere çevirirken bazen de önceden var olan kültürleri tamamen yok ettiğini ileri sürmektedir. Yani analitik düzlemde milliyetçilik, milletlerden önce gelmektedir. (s.24). Anderson ise (2014), ulusun hayal edilmiş bir siyasi topluluk ya da bir cemaat olduğunu ileri sürmüştür. Öyle ki ona göre belli bir topluluktaki önemli sayıdaki insan, kendilerinin bir ulus oluşturduğunu düşünmeye ve ulusmuşçasına davranmaya başladıkları zaman
var olmaya başlamıştır. (s.20). Hugh Seton –Watson ise bir topluluğun mensubu olanlardan yeteri derecedeki çok bölümü kendilerini bir ulus oluşturuyor kabul ediyorlarsa ya da sanki bir ulus oluşturmuşçasına davranıyorlarsa burada bir ulusun mevcut olduğunun kabul edilmesi gerektiği görüşündedir. (Erözden, 2013, s. 37). Dolayısıyla burada ulusun ne olduğu ya da ulusçuluğun ne ifade ettiğini sorgulayan karşıt ya da değil farklı görüşleri çoğaltmamız mümkündür. Ancak kanaatimizce bu kavram tek bir görüş ile açıklanamayacak kadar karmaşıktır. Bu nedenle burada öncelikle Yunan ulusu örneğinde birtakım sorular sorarak Yunan ulus olma bilincine nasıl varıldığı ve ulus inşasına giden süreçte ne gibi mekanizmaların işlevsel hale getirildiği milliyetçi söylemler çerçevesinde incelenmeye çalışılacaktır.
İlk olarak Yunan ya da başka deyişle Helen olma bilincine giden süreci incelediğimizde bu durumun Bizans’ın imparatorluk ideolojisinin yüzyıllar içindeki değişimine bağlı bir sonuç olduğunu söylemek mümkün görünmektedir.
Öyle ki Helen ya da Grek sözcükleri klasik Bizans ideolojisine ters düşmektedir.
Öncelikle bu ideolojide yeryüzüne yani bütün uygar topraklara hükmeden bir imparator bulunmaktadır. Tanrının himayesindeki bu hükümdarlığın merkezi Konstatinopolis’tir. Bu imparatorluk, yönetimi altındaki doğu ve batı topraklarında yaşayan farklı etnik kökenlere ve dillere sahip olmasına rağmen kendini Romalı olarak tanımlayan bir nüfus üzerinden evrensellik iddialarına dayalı bir iktidar sürmektedir. Oysa Helen sözcüğü Hıristiyanlık öncesinde yaşamış pagan Yunanlıları ifade etmektedir. Öyle ki Helen ve pagan sözcükleri neredeyse iç içe geçmiştir. Bu nedenle Bizanslılar, imparatorluğun coğrafi yörelerinden Yunanistan’da (Hellas) yaşayan Hıristiyan çağdaşlarına Helen ve de aynı derecede aşağılayıcı olan Graikos demekten kaçınmışlardır. Onun yerine 6. Yüzyıldan itibaren onlar için Helladikos kelimesini kullanmayı tercih etmişlerdir. Bu klasik ideoloji 13. Yüzyılın başlarına kadar bu şekilde süre gelmiştir. Ancak Haçlı Seferleri sonunda İstanbul’un Latinler tarafından alınması Bizanslıların, Romalı kimliklerini sorgulayarak reddetmelerine neden olmuştur.
Böylelikle evrensellik iddiaları sonlanmıştır. Bundan böyle de soylarının
Romalılardan değil de Antik Yunanlılardan geldiğini iddia etmeye başlamışlardır.
14. yüzyıla gelindiğinde bu klasik ideolojinin, evrensellikten uzaklaşmasına katkıda bulunan diğer etken ise Bizans topraklarının Batı Anadolu, Trakya, Makedonya, Yunanistan ve Ege Adaları gibi üzerinde Yunanca konuşan nüfusun fazla olduğu bölgelerle sınırlı kalmasıdır. Dolayısıyla imparatorluk etnik çeşitliliğini yitirerek eskiye nazaran homojen bir demografik yapıya sahip olmuştur. Böylelikle de Helen sözcüğü pagan anlamındaki aşağılayıcı anlamını kaybetmiş ve Bizanslı anlamında kullanılmaya başlamıştır. 14. ve 15.
yüzyıllarda pek çok aydın ve yazar Helen kelimesini bu yeni şekliyle kullanmaya başlamış ve Antik Yunan medeniyeti ile paylaştıklarına inandıkları kültürel ve etnik bağları vurgulamışlardır. (Necipoğlu, 1998, ss.146- 151).
Bu görüşün en önemli temsilcisi 15. yüzyılda yaşamış düşünce insanı Georgios Gemistos’tur. Eski çağ şehir devleti Sparta modelinden esinlenerek devlet merkezinin İstanbul’dan Yunan medeniyetinin beşiği sayılan Mora yarımadasına nakledilmesi fikrini savunarak Bizans halkını Antik Yunanlılara dayandırmış ve bu halkı Helen olarak tanımlamıştır. Bu görüşüyle Gemistos, Bizans’ın son dönemlerinde görülen “kendine özgücü” partikülarist düşünce akımının en ileri gelen sözcülerinden biri olmuştur. Ancak aydın sınıfın bu proto-milliyetçiliğine karşı Bizans kilisesi ve ruhban sınıfı evrenselci bir ideoloji desteklemeye devam etmiştir. Nitekim bu akımın en önemli temsilcisi olan Georgios Gennadios Shokarios, kendisini bir Hıristiyan olarak tanımlayarak, Helen ve pagan kelimelerini eş anlamlı olarak kullanmıştır. Nitekim bu kişi 1453 senesinden sonra II. Mehmed tarafından İstanbul’n ilk Ortodoks patriği olarak atanmıştır.
Gennadios’un atanma sonrası icraatlarının ilki Helenist ideolojinin bu önemli temsilcisi Gemistos’un pagan inançlarını dile getirdiği Yasalar Üstüne eserini yaktırmak olmuştur. Bu o dönem için iki ideolojik akımın çatışmasını göstermesi bakımından önemlidir. Ancak evrenselci bir ideolojiye sahip çıkan Bizans kilisesi, uzun süreli Osmanlı hakimiyeti altında varlığını ve ideolojisini muhafaza etmeyi başarmıştır. Bizans’ın son yıllarında önemini yitiren ve kısmen de yok olan Romalı kimliği ise Osmanlı döneminde yeniden canlandırılmıştır. Zira 13.
yüzyıldan itibaren Bizans’ta izlerini gördüğümüz “proto-milliyetçi” eğilim, 18. ve 19 yüzyıllarda ortaya çıkan Yunan ulusçuluğu ile yeniden tezahür etmiştir.
(Necipoğlu, 1998, ss. 151-153).
Türk tarih yazımında ise asla kendilerini tanımlamak için kullanmadıkları İyonya sözcüğünden türeyen Yunan sözcüğü kullanılmıştır. Bu sözcük genel olarak İslam dünyasının Antik Yunana ve sonrasında çağdaş Yunan’a verdiği bir isimdir. (Milas, 1993, ss.42-43) Ancak günümüz modern Yunan ulusu kendini bilindiği üzere Helen8 olarak tanımlamaktadır. (Kitsikis, 1996, s. 12). Kendilerini Helen olarak tanımlayan bu ulus geçmişini Antik Yunan’a dayandırarak onların devamı olduklarını ileri sürmektedir. Ancak tarihin geçmişe doğru uzatılması ve ulusal soy kütüklerinin yaratılması hemen her ulus inşasında gözlenen bir durumdur.9 Böylelikle ulusun ataları çoğunluktaki grubun meşrulaşmasını sağlayan bir araca dönüşmektedir. (Karakasidou, 2010, ss. 21-22). Öyle ki 19.
yüzyılda ulusal köken tarihinin bir çizgi boyunca dilbilimsel ve ırksal bir sınıflandırmaya dayalı olarak tanımlanması hatırı sayılır bir şekilde siyasi önem kazanmıştır. Böylelikle ulus, sınırları belirli ve merkezileştirilmiş bir devlet aygıtı tarafından korumaya alınan bir siyasi cemaat olarak tanımlanmıştır. (Canefe, 2007, s. 13). Ancak bu tarz yaklaşımlar yüzyıllar boyu milli bilincin bozulmadan kalabildiği şeklindeki varsayımları tartışmalı hale getirmiştir. İlk olarak 1830’lu yıllarda Avusturyalı tarihçi J. P. Falmerayer, Çağdaş Yunan milliyetçiliğinin
8 İstanbul’un fethinden sonra Antonios Eparkhos, “Hellas’ın Yıkılışının Ağıtı”nı yazmıştır. Korfulu aydın Eugenios Boulgares ise Avrupa ülkeleri ulusumuzu Grek ismiyle tanır. Biz Yunan ismini putperestliği anımsattığından Rum ismini de Romalı olmadığımızdan kullanmamalıyız der. Korais, Avrupa bizi böyle tanıyor diyerek ulusa Grek denmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Regas ise Helen sözcüğünü kullanmıştır.
Genellikle Batı ile ilişkide olan çevrelerde Grek sözcüğünü kullanma eğilimi fazladır. Ancak sonuç olarak günümüzde kendilerini Helen olarak tanımlamışlardır; bkz. (Milas, 1993, ss. 45- 47).
9Köken arayışı tüm ulusal hareketlerin kökeninde vardır ancak Türk örneğini Orta Avrupa ve Balkanlar’dakinden ayıran kısa süre önce yerleşik yaşama geçmiş ve verili bir coğrafi alandaki kökleşmiş halkları etkilemesidir. Bütün ulus hareketlerinde görülen tarihsel ve ulusal topraklar, tarihsel halklar, tarihsel kökler gibi kavramların önemi buradan kaynaklanmaktadır. Türklerdeki tarihsel araştırmalar ise onların Orta Asya kökenlerini ve tarihlerinin göçebe niteliğini ortaya çıkartmıştır. Başka bir deyişle Türkler, geçmişi kazıdıkça ulusal anavatanları olacak olan toprak parçasından uzaklaşmaktadır.
Dolayısıyla Türk milliyetçiliğinde tarihsel kökler mi yoksa bir coğrafyada kökleşme mi şeklide bir ikilem meydana gelmektedir. Ayrıca Türk milliyetçiliği diğer milliyetçiliklerden farklı olarak toplumsal düzeyde de farklılıklar içermektedir. Bunun temel örneği diğer Balkan milliyetçiliklerinden farklı olarak ruhban kesiminden destek almayarak aksine ulemanın Müslüman milleti birliğini sürdürme iddiasına karşılık olarak şekillenmesidir; bu konuda bkz. (Georgeon, 2006, s. 4).
temel yapı taşlarından biri olan çağdaş Yunan insanının antik Yunanlıların torunları olduğu iddialarına kuşku düşüren tartışmalar ortaya atmıştır. (Clogg, 1997, s. 13). Falmerayer’ e göre Ortaçağ’da Yunanistan’a göç eden Slavlar ve Arnavutlar nedeniyle Antik Yunanlılar ile yeni kurulan ulus devletin tebaası arasında hiçbir biyolojik bağ kalmamıştır. Nitekim Eğriboz, Hydra ve Spetses gibi adalar da dahil Mora nüfusunun büyük bir bölümünün ortaçağın sonlarındaki göçler nedeniyle Arnavut lehçeleri konuştuğu da bilinmektedir.
(Grigoriadis, 2014, ss. 54- 56). Ancak burada tüm bunlar göz ardı edilmekte ve dahi 19. yüzyıla kadar devam eden Osmanlı yönetimi görmezden gelinmektedir.
Dolayısıyla yüzyıllarca süren kesintisiz bir Yunanlılığın varlığı ileri sürülmektedir.10 Buradan hareketle Yunan ulusunun kendilerinden çok uzun yıllar önce yaşamış olan insan topluluklarını modern bir kavram olan ulusal kimlik kavramı ile nasıl izah ettikleri ve nasıl ortak bir tarih ve bilinç yarattıkları incelenerek bunun tarihi arka planı, ideologları ve parametreleri üzerinde durulacaktır.
1.3. İDEOLOGLAR, İDEOLOJİ VE TARİHİ ARKA PLANI
Ulus hareketlerini etkileyen olaylardan belki de en etkilisi hiç şüphesiz Fransız Devrimidir. Devrim, sadece bir yönetici grubun yerine başkasını getirmek üzere yapılmış bir hükümet darbesi ya da bir sivil ayaklanma değildir. Zira bu tür ayaklanmalar Avrupa için bilinen bir şeydir. Oysa bu devrim siyasi iktidarın kullanılışında yeni imkanlar getirmektedir. Başka bir deyişle o devletin vatandaşları kendi toplumunun siyasi düzenini tasvip etmiyorsa bunu tatmin eden başka düzenlemelerle değiştirme hak ve kudretine sahip olacaktır. Nitekim İnsan ve Vatandaşlık Hakları Beyannamesinin de içerdiği gibi hakimiyet millete aittir ve hiçbir oluşum bu kaynaktan çıkmayan yetkiyi kullanamaz. O halde burada millet ile ne kastedilmektedir? Habsburg ya da Osmanlı Devleti, ya da
10Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra benzer şekilde bir Türk tarih tezi ortaya konmuştur. Burada Türklerin tarihi Orta Asya’ya kadar uzatılarak Türk göçleri M.Ö. 4000- 7000 yılları arasına kadar götürülmüştür. Bu tezde Osmanlı Devleti’nin temsil ettiği ümmet ideolojisine bir çeşit tepki bulunmaktadır. Ayrıca milli tarih ve milli devlet gibi milli dil de bütünleşmiştir. Dolayısıyla burada ortaya konan tezlerin ana ekseni ulusçu ideoloji olmuştur; bu konuda bkz. (Türkoğlu, 2004, ss. 23- 37).
Prusya bir millet midir? Fransız devrimcilerine göre millet, kendi hükümet şeklini iradeleriyle tayin eden fertler topluluğudur. (Kedourie, 1971, ss. 4-5, 51).
Dolayısıyla bu devrim, halkın mevcut düzeni değiştirebilme kapasitesi olduğunun bir göstergesi olmuştur. Bundan sonra yönetim çarklarının başına yeni insanları getirme girişimiyle de siyasi ve toplumsal hayatın karakteri, temelinden değişecektir.
Modern milliyetçiliğin kurucusu olan ve ulusun tek bir hükümdarın kişiliğinde ya da yönetici sınıfta somutlanmasını reddederek “ulus” ve “halkı” cesaretle özdeşleştiren kişi Rousseau olmuştur. (Carr, 1990, s. 14). Ona göre ulus, tek bir ortak kimliğe sahip olabilmeli ve tek ses çıkarabilmelidir. Ulus, durağan bir kategori olmayıp bütüne ve onu oluşturan prensiplere aynı derecede bağlı bir canlıdır. Bir bütün olarak diğer ülkelerden farklıdır ve mensupları kendi kaderlerini tayin ve de kendileri gibi tek bir devlet isteme hakkına sahiptir.
Dolayısıyla da bu durum yabancı iktidarların genellikle gayri meşru görülmesinin yanı sıra aynı zamanda bir ülke halkının yönetimi gayri meşru ilan etme hakkına sahip olmasının da temellerini atmıştır. Fransız Devrimi ise bu düşünceyi taçlandırmıştır. Hakimiyet sadece devlet aygıtına ait bir husus ve bir başa geçme yarışı değil, temsilini kolektif eylemde bulan halkın meselesi haline gelmiştir. Bu bağlamda ulusal bir meclisin kuruluşu, halkın bir aktör olarak tarih sahnesine çıkmasının da yolunu açmıştır. (Calhoun, 2007, ss.107-108)
Devrim hakkındaki en yaygın görüş devrimin modern dünya tarihinde derin dönüşümlere yol açmış önemli bir olay olduğu şeklindedir. Bu noktada Holland Rosa’a göre Fransız Devrimi, bütün tarih boyunca görülmüş en korkunç ve devasa önem taşıyan olaylar dizisidir ve 19. yüzyıl tarihinin gerçek bir başlangıç noktasıdır. Avrupa kıtasının siyasal ve toplumsal hayatını derinden etkileyen bu büyük alt üst oluş için Alman liberal tarihçi Karl von Rotteck, tarihte bu devrimden daha büyük bir olay başka bir deyişle o büyüklüğe erişen başka hiçbir olay olmadığı görüşündedir. Ona göre dünyayı aynı ölçüde değiştiren
benzer nitelikte olaylar sadece Hıristiyanlık ile yazının ve matbaanın icadı sayılabilir ancak bu olaylar tedricen bir değişikliğe neden olmuşlardır. Oysa devrim, ani ve karşı konulmaz bir güçle doğduğu tüm kıtayı derinden sarsmış ve yıldırımlarını başka kıtalara da yağdırmıştır. Bu yönüyle devrim, çeşitli amaçlara hizmet etmeye başlamış, toplumu dönüştürmek isteyenlere esin, retorik, sözcük dağarcığı, bir model ve kıyaslama ölçeği sunmuştur (Hobsbawm, 2009, ss.5-6, 51).
Fransızlar 1789’da kendi devrimlerini gerçekleştirmişlerdir ancak bu olağanüstü başkaldırı Fransa’nın yanı sıra Avrupalı üç kuşağa uğrunda mücadele edecekleri siyasi bir model ve ideal sunmuştur. Devrim, hangi biçimde olursa olsun özgürlük, eşitlik ve kardeşlik umutlarını paylaşanlar için belirleyici bir dönüm noktası ve insanlığın siyasi özgürleşmesine doğru giden yolda bir yol feneri olmuştur. Cambridge Modern History’nin 1901- 1911 yılları arasında yayımlanan ilk baskısında devrimden modern zamanların anahtar hadisesi ve Avrupa’nın geçmişindeki Rönesans, Reform gibi özgürleştirici hareketlerin meşru bir devamı olarak bahsedilmiştir. Zira bundan sonra bu hareket monarşilerin kendilerini sürekli olarak korumak zorunda hissettikleri ve kendilerini siyasi bakımdan tehdit eden bir güç olarak adlandırılmıştır. (McNeill, 2008, ss.13,172-173).
Peki devrim heterojen bir yapıya sahip geleneksel yapıdaki Osmanlı Devleti için ne ifade etmiştir? Yüzlerce yıl bir arada yaşayabilme becerisi göstermiş çeşitli halklar üzerinde nasıl bir etki bırakmıştır? Halk ile yöneticilerinin aynı ulusal kökenden gelmesi ne anlama gelmektedir? Öncelikle devrimin Osmanlı Devleti üzerindeki ani etkisi siyasi alanda kendini göstermiştir. Matbaa aracılığıyla iletişimin geliştiği dünyada Osmanlı yöneticilerini değişime zorlayan baskılar, oldukça yavaş bir şekilde fark edilmiştir. Fakat aydınlanma çağı düşüncelerinin imparatorluğa aktarılması da yine bu farklı gruplar yani gayrimüslim cemaatler üzerinden gerçekleşmiştir. (Mardin, 1989, ss.57- 63).