Boko Haram ve Nijerya’daki Yaygın Şiddet
John Campbell ve Asch Harwood
Çeviren: Ali Murat Kurşun
Uluslararası güvenlik uzmanları Nijerya’nın radikal İslamcı hareketi Boko Haram’ı endişeyle izliyorlar. Bu savaşçı grup kuzey Nijerya’yı istikrarsızlaştırdı ve komşuda, kuzey Mali’de güç kazanan el-Kaide’ye yakın gruplar da dahil olmak üzere diğer mücahid grupların da dikkatini çekti. Boko Haram oldukça yayılmış bir yapıdadır. Boko Haram önemli bir İslami Diriliş boyutuna sahip olmakla birlikte, aynı zamanda siyasi ve cinai unsurlara da sahiptir. Boko Haram’ın lideri Ebubekir Shekau hakkında; yaşı, nerede doğduğu, ya da ingilizce konuşup konuşmadığı da dahil olmak üzere çok az şey bilinmektedir. Bu hareket herhangi bir resmi manifesto yayınlamamıştır. Bununla birlikte Boko Haram’ın çeşitli kolları, kuzey Nijerya’da İslam hukukunu empoze etmeye ve katı bir biçimde zorlamaya hatta bunu hristiyanların çoğunlukta yaşadığı bölgeler de dahil olmak üzere ülke boyunca uygulamaya yönelik ortak bir gündeme sahiptirler. Bu grup; fakirleri sömürmekle suçladıkları, hristiyanlar tarafından idare edilen, başkent Abuja’daki laik hükümete keskin bir şekilde düşmandır. Metodları; hedefli katliamlardan, araç bombalamalarından kaynaklanan kitle ölümlerine kadar değişen biçimde vahşi ve ölümcüldür.
Ancak Boko Haram, Nijerya’yı içine alan yaygın şiddetin sadece bir boyutudur. Hükümet askerleri Boko Haram’a karşı olan savaşlarında sıklıkla masum sivilleri de katlederek gelişigüzel hareket etmiştir. Polis ise yargısız adam öldürmelerden dolayı ülke boyunca kötü nama sahiptir. Etnik ya da işgalci gruplar arasındaki vahşi çatışmalar zaman zaman Hristiyanlar ve Müslümanlar arasındaki daha derin bir çatışmanın işareti olarak ortaya çıkmaktadır. Bu tarz, sıklıkla kırsal Nijerya’nın kalıcı bir özelliği olarak hükmedilen toplumsal şiddet olayları Boko Haram’a atfedilen ölüm rakamlarına rakip olan ve hatta geçen derecede yüksek rakamlar ile neticelenmektedir. Bu arada, kendi bölgelerinin ürettiği petrol refahının bölüşümü hususunda Nijer Deltası’nda yeni bir savaşçı nesli Nijerya Devleti’ne karşı savaş tehdidi yapmaktadır. Ve sonra, zaman zaman siyasi ancak genelde cürmi olan adam kaçırmalar. Bu ay Delta mevkisinde Nijerya’nın uluslararası üne sahip finans bakanı Ngozi Okonjo-Iweala’nın annesi hükümetin finansal politikalarına bir sözde saldırı olarak kaçırıldı. Tutsaklıktan beş gün sonra, güvenlik güçleri onun serbest bırakılmasını sağladı ve onun kaçırılmasında suç ortağı oldukları iddia edilen 63 kişiyi tutukladı. Önceleri büyük ölçüde Delta ile sınırlı olan adam kaçırma şimdi tüm ülke boyunca görülmektedir.
Bu şiddeti daha iyi anlamak amacıyla, Dış İlişkiler Konseyi (the Council on Foreign Relations) Nijerya’daki siyasi şiddeti Nijerya medyasını ve uluslararası medyayı metodik bir biçimde araştırmaya dayalı bir araştırma projesi olan Nijerya Güvenlik Takibi (NST)’ni kurdu. NST özellikle Boko Haram’a ilişkilendirilen şiddet olaylarına ve diğer militan aktivitelere, toplumsal ya da etnik-dini çatışamalara, devlet güvenliği tarafından yapılan yargısız infazlara ve adam kaçırmalara ya da açık bir şekilde siyasal boyutu olan diğer şiddetli hadiselere odaklanmaktadır.
NST’ye göre, Ekim 2012 Nijerya’nın Haziran 2011’den itibaren onaltı aylık periyodun en ölümlü ayıdır. Bu ay boyunca, kuzey eyalet olan Yobe’de Boko Haram tarafından yapılan ve üç gün boyunca devam eden saldırılarda eski bir hükümet görevlisi de dahil olmak üzere en az otuz kişi öldü. Çad ve Kamerun’a sınır olan Borno eyaletinde iki askeri yaralayan ve en az otuz sivili öldüren bombalama sonrasında ordu büyük bir hiddetle etrafa saldırdı. Bu sırada, ülkenin ortası olan Benue’de toplumsal çatışma en az otuz kişinin ölümü ve evlerin ve çiftliklerin yok olması ile sonuçlandı. Kuzey’de Kaduna’da bir kilisedeki intihar saldırısı sekiz kişiyi öldürdü ve en az iki kişiyi öldüren misilleme saldırılarını başlattı. Toplamda, Ekim 2012’de en az altıyüz insan öldürüldü.
Boko Haram diğer bir yandan operasyon bölgelerini de genişletti. 2011’de Boko Haram şiddeti çoğunlukla Nijerya’nın kuzeydoğusu ile sınırlı idi; ancak 2012 sonu itibariyle, NST tüm kuzey Nijerya boyunca meydana gelen hadiseleri belgeledi. Bu sene Boko Haram’a ilişkilendirilen saldırılar, halihazırda İslam hukukunu kabul eden oniki eyaletin tümü ve Abuja Federal Başkent Bölgesi de dahil olmak üzere ülkenin otuzaltı eyaletinin ondördünde meydana geldi. Boko Haram halihazırda devam eden toplumsal şiddetten lime lime edilmiş bir hale gelen merkez Plateau eyaletindeki saldırıların da sorumluluğunu üstlendi.
Şu ana kadar Boko Haram, uluslararası cihadın batılı hedeflerinden ziyade Nijeryalı hedeflerine odaklanmıştır. Ancak bu durum değişiyor olabilir. Yayınlanan son videolardan birinde Ebubekir Shekau Amerika Birleşik Devletleri’den ve Britanya’dan düşmanca bahsetmektedir. Amerika Birleşik Devletleri’nin, Boko Haram’ın kuzey Mali’deki el-Kaide bağlantılı islamcı rejimle işbirliği yaptığına dair şüpheleri artmaktadır. Nijerya basını, dört Çin vatandaşının, üç Hintli’nin, ve Borno’da bir Ganalı’nın ölümünü, aynı zamanda Kebbi eyaletinde berbat bir şekilde yapılan bir kurtarma operasyonu sonucu ölen iki Avrupalı’nın kaçırılmasını Boko Haram’a bağlamaktadır. Kurbanlar neredeyse yalnızca Nijeryalı olmaya devam etmekle birlikte, Boko Haram ülke içindeki odaklarını genişletmektedir. 2011’de kurbanların büyük bir yüzdesi Abuja’daki hükümet ile yakın bir şekilde ilişkide olan müslümanlardı. Ancak, 2011 yılı başından beri kurbanlar arasındaki hristiyanların yüzdesi artmaktadır. NST’ye göre ülke boyunca en az otuzyedi saldırı kiliselere ve yirmibir saldırı camilerde yapılmıştır.
Aynı zamanda Boko Haram’ın metodları da zaman içinde gelişmiştir. NST, on tanesi kiliseleri ve camileri hedef alan en az iddia edilen yirmisekiz intihar bombalamaları belgelemiştir. Abuja’da meydana gelen iki yüksek profilli saldırıya kadar (2011 Haziran polis merkezlerinin bombalanması ve 2011 Ağustos Birleşmiş Milletler merkezlerinin bombalanması), intiharın kültürel olarak lanetlendiği Batı Afrika’da intihar bombacılarının kullanımı bilinen birşey değildi. O zamandan itibaren intihar bombalamaları, düzenli olarak, yüzden fazla ölü insan bırakacak şekilde meydana gelmektedir.
Aynı zamanda insan hakları sivil toplum kuruluşları Nijerya güvenlik güçlerini Boko Haram’a cevap olarak yargısız infazlar yapmakla suçlamaktadırlar ki bu infazlar açıkça İslami radikalizme destek olarak dönmektedir. Nitekim, Nijerya basınınına yapılan bir yakın okuma, ülke boyunca Nijerya güvenlik güçlerinin hırsızlıklara, adam kaçırmalara ya da terörizme sert bir biçimde ve sıklıkla rastgele ateşlerle cevap verdiğini göstermektedir. Başkan Goodluck Jonathan’ın 2011’de göreve başlamasından itibaren devlet güvenlik güçlerini de içeren, militanlarla yaşanan silahlı çatışmalarda ölen hükümet birlikleri de dahilen olaylarda en az 1100 kişi öldü. Jonathan idaresinden çok daha eskiye uzanan polis şiddetiyle ilgili hiçbir yeni şey yok. Örneğin, Polis Reformu Ağı (Network on Police Reform – PDF) tarafından yayınlanan son rapora göre son dört yılda 7198 kişi güvenlik güçleri tarafından yargısız infaza kurban gitti. Hükümet güvenlik aygıtları tarafından işlenen suçların kurbanlarının sayısı Ekim 2012’de yayınlanan bir İnsan Hakları İzleme raporuna (Spiraling Violence – PDF) göre Boko Haram tarafından işlenen suçların kurbanlarının sayısına yaklaşmaktadır.
Ülke boyunca, siyasal ya da etnik şiddet yapanlar için dokunulmazlık adeta hüküm sürmektedir. Yargı güçsüz ve mali olarak yeterince desteklenmemiş durumdadır. Adalet devamlı olarak gecikmektedir. Polis yozlaşmış durumdadır. Yozlaşmış memurlara, güvenlik güçlerine, Boko Haram üyelerine karşı az miktarda adli takibat, hüküm giydirme ve cezalandırmalar olmuştur. Nijerya, Uluslararası Şeffaflık’ın yolsuzluk algısı indeksinde son sıraya yakın şekilde geride kalmaktadır.
Boko Haram’ın radikal bir İslamcı ideoloji propagandası yaparak yerel desteği almasına rağmen, Kuzey Nijerya’nın istikrarsızlığının temel nedenleri yabancılaşma, fakirlik ve kötü yönetimdir. Nitekim, Boko Haram ile ilişkilendirilen şiddetin çoğu Nijerya’nın en fakir eyaletlerinde meydana gelmektedir. Şimdiye kadar federal hükümet grubun liderlerinin bir bölümünü ve onların piyadelerinin çoğunu öldürmesine rağmen Boko Haram’ı bastırmakta başarısız olmuştur. Federal hükümet aynı zamanda radikal İslam’a desteği besleyen toplumsal tatminsizliğin kökenlerini işaret etmeyi de başaramamıştır.
Nijerya çok sayıdaki iç çatışmasını ele alması için siyasal ekonomisinde devasa değişiklikler yapmaya ihtiyaç duyacaktır. Uzun dönemde, ülkenin anayasasında anahatlarıyla belirtilen ancak gerçek anlamda hiçbir zaman uygulanmayan, hükümet otoritesinin adem-i merkeziyetçileşmesi doğru yönde bir adım olacaktır. Muteber seçimler de ayni şekilde doğru yönde bir adım olacaktır. Kısa dönemde, hükümet güvenlik güçlerinde özellikle poliste daha iyi ücret, daha iyi eğitim ve yasal tatbikattan dokunulmazlığı bitirmeyi de içeren reformlar yapmalıdır. Nitekim, geliştirilmiş polis faaliyetleri her gün güvenlik kontrol noktalarında kabalıkla yüzleşen Nijeryalı sivillerin üzerinden baskıyı kaldırabilir. Bu gibi adımlar herhangi bir hükümet için büyük bir yürüyüş olabilir. Cevaplanmamış soru ise Nijerya siyasal sisteminin bu yolculuğa başlamaya bile isteğinin olup olmadığıdır.
Council on Foreign Relations: http://www.cfr.org 26 Aralık 2012