Matbaanın Osmanlı’ya Geliş Serüveni
İnsanlık tarihinin kırılma noktalarını oluşturan, çağ açıp çağ kapatan ve insanlığı geleceğe taşıyan buluşlar mevcuttur. Bu buluşlardan en dikkat çekicisi ise insanlığın edindiği bilgi ve birikimin sistemli şekilde kayıt altına alınmasını sağlayan ve mevcut bilgilerin paylaşımını kolaylaştırarak bir aydınlanma aracı olan kitapların seri üretimini sağlayan matbaalardır. Ancak ne yazık ki Osmanlı Devleti matbaa tekniğini Gutenberg’in buluşundan yaklaşık 3 asır sonra etkin olarak kullanma kararı aldı. Biz de bu önemli tekniğin Osmanlı topraklarına giriş serüvenini sizler için etraflıca irdelemeye çalıştık.
1. Ülke dışındaki bazı harekeler Osmanlı’ya basımın gelmesine zemin hazırladı
Matbaa elbette ki Osmanlı topraklarına armudun daldan düştüğü gibi düşmedi. Yeniliğe karşı farklı nedenlerden dolayı önyargıların bulunduğu bu topraklara matbaanın gelişi için uygun zeminin hazır olması gerekirdi. Bilgi paylaşımının çoğalması zaruriyetinin Osmanlı’da da baş göstermesi bu tekniğin çeşitli şekillerde kendine alan bulmasına vesile oldu. Bu nedenle birtakım basım hareketleri yurtdışı temelli gerçekleşmeye başladı. Avrupa ülkelerinde ilk olarak Arapça, daha sonra da Türkçe basımın gerçekleşmesi ve ardından ülkeye sokulması matbu yayınların Osmanlı’da yaygınlaşmasını temellendirdi. Azınlıkların ülke içinde gerçekleştirdikleri matbaa faaliyetleri de matbaanın Osmanlı’da yerleşmesine zemin hazırladı.
2. Osmanlı’da İbrahim Müteferrika’dan önce de matbaa vardı
Bu konuyla ilgili yaygın kanaat matbaacılığın Osmanlı Devleti’nde İbrahim Müteferrika ile başladığı yönündedir. Ancak bu bilgi bilinenin aksine yanlıştır. İbrahim Müteferrika resmi kanallar ve devlet desteğiyle Osmanlı’da ilk sistemli matbaayı kuran kişidir. Matbaa tekniği Osmanlı topraklarında ilk olarak azınlıklar tarafından kullanıldı. İspanyolların zulmünden kaçan ve Osmanlı Devleti’ne sığınan Museviler, 1492 yılında yanlarında matbaa makineleri getirerek bu icattan ülke içinde de faydalanmaya devam ettiler. Yine bu süreci takiben bazı azınlık gruplar da matbaayı İbrahim Müteferrika’dan önce kullandılar.
3. İlk matbu eserler dolaşıma çıkıyor
Az öncede ifade ettiğimiz gibi Osmanlı’daki ilk matbu eserler Avrupa’daki matbaalarda basımı gerçekleşenlerdi. Arap harfleriyle basılan ilk kitabın basımı 1514 yılında İtalya’da gerçekleşti. İlk Kur’an basımı ise 1640 yılında yine İtalya’da gerçekleşti. Padişah III. Murat’ın 1588 yılında yayımladığı fermanla, “gümrük parası ödemeden ülkeye kitap sokmak ve satmak” izni verilmesi ise matbu eserlerin meşruiyetinin sağlanması adına önemli bir adım oldu. İtalyan tüccarların başvurusu üzerine verilen bu izin, yurtdışında Arapça, Farsça ve Türkçe olarak basılan kitapların Osmanlı topraklarında sınırlı şekilde yayılmasının başlangıcı oldu.
4. Matbaa Osmanlı’da gecikti çünkü;
Avrupa’da matbaanın gelişimini tüm hızıyla sürdürürken Osmanlı Devleti’ne bu teknik gelişmenin yaklaşık üç asır geç gelmesi ve geldiği dönemde oldukça kısıtlı bir şekilde kullanılması nedensiz değildi. Dinsel tutuculuğun ve yeniliğe kapalı olmanın getirdiği bakış açısıyla matbaanın caizliği üzerinde mutabık kalınamaması matbaanın memlekete giriş sürecini oldukça geciktirdi. Ancak tek ve en güçlü neden bu değildi. İstanbul’da Hattat ve Yazıcılar Loncası’nın 90 bin üyesi olduğu ve bu üyelerin tamamının matbaa yüzünden işsiz kalma korkusuyla matbaaya karşı çıktığı tarihi kaynaklarda mevcuttur. Tüm bunların yanında yasaklamalar, teknik nedenler ve okuryazar oranının düşük oluşu matbaacılık faaliyetlerinin gelişimini engelleyen diğer unsurlardır.
5. İbrahim Müteferrika ve onun öncülüğündeki ilk matbaa girişimi gerçekleşti
III. Ahmet’in saltanat koltuğunda oturduğu Lale Devri olarak bilinen dönem, önemli yeniliklerin gerçekleştiği, Batı ile iyi ilişkiler kurma gayretinin bulunduğu bir dönem olarak karşımıza çıkar. Lale Devri’yle gelen bu sosyal ortam matbaanın Osmanlı topraklarında resmi elden Türk topraklarında sistemli bir şekilde kurulmasına zemin hazırladı. Dönem sadrazamının bu fikre sıcak bakması, zamanın Şeyhülislam’ı Mevlana Abdullah Efendi’nin olumlu fetvası ve III. Ahmed’in de bu fikre sıcak yaklaşması üzerine matbaanın kurulması yönünde ferman hazırlandı. Böylelikle 16 Aralık 1727 tarihinde İbrahim Müteferrika’nın Sultan Selim semtindeki evinin alt katında mütevazı bir yapı olarak matbaa çalışmaya başladı. Bu matbaada ilk olarak yalnızca dini kitapların basılmasına müsaade edildi.
6. Müteferrika’nın matbaasında basılan eserler
İbrahim Müteferrika’nın öncülüğünde kurulan matbaada ilk olarak yalnız dini kitapların basımına izin verildiğini söylemiştik. Bundan sonraki süreçte ise İbrahim Müteferrika din dışı eserleri basmayı planladığında basımevini kurarken nasıl sabır ve dikkat göstermiş ise, basacağı eserleri seçerken de aynı özeni gösterdi. İbrahim Müteferrika kurduğu matbaasında yaşamı boyunca toplam 17 ayrı kitap basıldı: Bunlardan 11’i tarih 3’ü dil ve sözlük, biri mıknatıs, biri coğrafya ve biri de toplumsal eleştiri konuludur. Matbaada basılan bu eserlerden bazıları şunlardır: Sihah il-Cevheri, Tufe’tül-Kibar fi Esfar ül-Bihar, Tarih-i Seyyah, Kitab-ı İklim-i Cedid, Tarih-i Timur Güryan, Tarih-i Mısr ül-Kadime ve Mısr ül-Cedide, Cihan Nüma ve son olarak Asım Tarihi.
Kaynakça
İnuğur, M. Nuri; Basın ve Yayın Tarihi, Der Yayınları, İstanbul, 2005
Kabacalı, Alpay; Başlangıçtan Günümüze Türkiye’de Matbaa, Basın ve Yayın, İstanbul, Literatür Yayıncılık, 2000
Fatma Davulcu, Halil Kıpçak, Başlangıcından Harf Devrimi’ne Kadar Türkiye’de Basım ve Yayının Kısa Bir Tarihçesi, Türk Kütüphaneciliği Dergisi, sayı.30, 2016
DİĞERLERİ
5 Maddede Leyla ile Mecnun Hikâyesi
Asırlardır farklı milletlerin edebiyatında yer edinen, farklı anlatılarla ve üslupla duyguları harekete geçiren ve farklı türde sanat dallarına konu olan Leyla ile Mecnun hikâyesi günümüzde halen mitleştirilen aşk figürü olarak karşımıza çıkmaktadır. Peki yüzlerce yıldır nesilden nesile aktarılarak günümüze kadar gelen bu eserin hikâyenin aslı nedir? Bütünüyle gerçek mi yoksa tamamen kurmaca mı? Mecnun gerçekten aşkından divane olup çöllere düştü mü? Gelin tüm bu soruların cevabını birlikte arayalım.
Rumeli Fatihi: Gazi Süleyman Paşa
Osmanlı kuruluş dönemi üzerine yapılan anlatılar ve konular hükümdar-sultan ve uç bölgelerde akınlar yaparak nam salmış gaziler üzerine yoğunlaşmaktadır. Özellikle kuruluş döneminde Şehzade profilinin Hükümdar kadar öne çıkmadığı görülse de bazıları bundan istisnadır. Şehzade Süleyman Paşa'nın Osmanlıların Avrupa topraklarına kalıcı olarak ilk defa geçmesini ve tutunmasını sağlaması ve yerleştiği Gelibolu bölgesini yurt edinmek için iskan politikasına girmesi, ayrıca Bizans ile gelişen bazı olaylar neticesinde Gelibolu'dan çıkmamak için direnmesi nedeniyle onun Avrupa'ya yapılacak akınlarda bölgeyi üs olarak kullanılmayı daha baştan arzu ettiğini düşündürterek kendisini istisna şehzadeler arasına yazdırmıştır. Ayrıca cesur bir savaşçı olması yanında siyasi yönünü de bu iskan politikalarıyla vurgulayan Süleyman Paşa'nın başarısını Halil İnalcık İstanbul'un fethi kadar değerli olay addederek böyle olmasaydı Osmanlı'nın Anadolu'da sıkışmış bir beylikten farkı olmayacağını ve Viyana önlerine kadar gidilemeyeceğini ifade eder. Gazi Süleyman Paşa gerek kuruluş anlatılarının hükümdar özelinde yoğunlaşması gerekse dönemi aydınlatan kaynakların azlığı sebebiyle geri planda kalmış ve araştırmacıların yeni çalışmaları ile 6 asır hüküm sürmüş hanedanı Avrupa'ya çıkaran ilk yönetici olarak üzerindeki önemin anlaşıldığı görülmektedir. Bu çalışma bu kaynak azlığı içerisinde Süleyman Paşa'nın Rumeli'ye çıkış ve yerleşme serüvenini ele almaya çalışacaktır.
7 Maddede Adı Kadar Şirin Köy: Şirince
Özgün kırsal mimarisi, köklü tarihi ve kültürel yapısıyla Ege’nin en şirin köylerinden biri olan Şirince köyü, gerek mütevazı yapısıyla, gerek eşsiz doğasıyla gerekse de bünyesinde barındırdığı kurumlarla farklılaşıyor. Günübirlik ziyaretler ve huzur dolu uzun soluklu dinlenmeler için vazgeçilmez arasında yer alan Şirince köyü, başından geçen ilginç hikâye sayesinde dünya çapında tanınıyor.
Nutuk'un Yazılış Amacı, Okunuşu ve Kitap Haline Getirilişi
Milli Mücadele sürecini ve Cumhuriyet’in kuruluşuna dair olayları ele alan Nutuk, Mustafa Kemal Atatürk’ün Cumhuriyet Halk Fırkası umumi reisi sıfatıyla partinin ikinci büyük kongresinin gerçekleştiği 15-20 Ekim 1927 tarihleri arasında toplam 36 saat 31 dakika süreyle okuduğu, daha sonra kitap haline getirdiği söylevidir. Biz de Cumhuriyet dönemi siyaset tarihi için önem arz eden Nutuk'un yazılış amacı, hazırlanış aşaması, kitaplaşma süreci vb. konulara dair merak edilen soruları yanıtlamaya çalıştık.
20 Yıl Sonra Bosna; Anmak için değil, Unutmamak İçin
İnsanlık tarihi, 11 Temmuz 1995 günü Balkanların en kara günlerinden birini yaşadı. Srebrenitsa Katliamı, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'da işlenen en büyük insanlık suçu olarak hafızlara kazınırken, geride tarifsiz acılar bıraktı. Ve bir de Bosnalı küçük kızın cümlesini; "Çocukları küçük kurşunla öldürürler değil mi anne?"
7 Maddede Kültürümüze İşleyen Mimari Yapı: Haydarpaşa Garı
20. yüzyılın başından beri İstanbul’un mimari, estetik ve sosyal açıdan simgesi haline gelen Haydarpaşa Garı, oluşturduğu estetik görüntüyle hafızalara kazınan ve bir dönem Anadolu’nun İstanbul’a açılan kapısı olan önemli bir yapıdır. Yalnız gar işleviyle kalmayıp, kültürümüze, edebiyatımıza, filmlerimize ve en önemlisi zihinlerimize yerleşen bu değerli mimari yapı, İstanbul’daki gar binaları arasında en görkemlisi ve en büyüğüdür.
KELAM
Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.
İbn Haldun