NİSAN 2016 SAYI 18
Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin Kültür Hizmetidir.
USTA’NIN GÖZÜNDEN BURSA
>> s76
Tophane Sanat Okulu önünde öğrenciler ve öğretmenleri. 1900’lü yıllar.
| Nisan 2015 | Sayı 14
Yıl: 5 Sayı: 18 Nisan 2016 Yerel Süreli Yayın
İMTİYAZ SAHİBİ Bursa Büyükşehir Belediyesi Adına Recep ALTEPE YAYIN YÖNETMENİ Saffet YILMAZ Sorumlu email@example.com
KATKIDA BULUNANLAR Aziz ELBAS Ahmet ERDÖNMEZ İbrahim BÜYÜKFURAN Sefer GÖLTEKİN Vahap DAĞKILIÇ FOTOĞRAFLAR İzzet KERİBAR Yasin İLCEBAY Nilay Şahinkanat İLCEBAY Yunus Hakan GÜLER Saffet YILMAZ KAPAK FOTOĞRAF İzzet KERİBAR (Muradiye) YAPIM ve REDAKSİYON FG İletişim (0224) 233 70 43 www.fgiletisim.com
Değerli dostlar, Yeni bir sayı ile karşınızdayız. İçerik olarak da pek çok yeni konuyu barındıran bu sayımızda Bursa’ya dair pek çok üstü açılmamış konularla karşılaşacaksınız. Bunlardan biri, Bursa’nın ‘yeryüzü cenneti’ timsali yaylaları. Biliyorsunuz Uludağımız çok değerli ancak Uludağ denilince herkesin aklına, bölgedeki kış turizm olanakları geliyor. Biz yıllardır, Uludağ’ın bu bilinen yüzünün yanı sıra, bir de az bilinen yüzüne; krater göllerine, yaylalarına, endemik bitkilerine, yürüyüş parkurlarına, yamaç paraşütü alanlarına, mağaralarına ve kaynak sularına dikkat çekmeye çalışıyoruz. Bu değerleri turizme katmak istiyoruz. Bu sayımızda da, Uludağ’ın az bilinen yüzü olan yaylalarına dikkatlerinizi çekmek istedik. Arkadaşlarımız sizin için; ilkbaharda yeni yeni uyanmaya başlayan yaylaları gezdi ve fotoğrafladı. Bursa’nın turizm potansiyelinde önemli bir yer tutan yaylaları yerinde görmek isteyen dostlarımıza küçük bir yol haritası sunduk.. Doğa yürüyüşü imkanlarından mağaralara kadar pek çok konuyu da görebileceğiniz bu yeni sayıda, Prof. Dr. Mustafa Kara hocamızın Bursa’nın Kültür Tarihini Aydınlatanlar makalesi ve Metin Önal Mengüşoğlu dostumuzun toplum yaşamı üzerine vicdan muhasebesi niteliğindeki makalesi, bu alan-
larda çalışan dostlarımıza ayrı birer kapı açacaktır. Prof. Dr. Mustafa Şahin’in İznik Bazilikası ile ilgili tespitleri, hem İznik’i hem Bursa’yı çok yakından ilgilendiriyor. Restore edilerek ayağa kaldırılan Bursa kalesinin, henüz restorasyon aşamasındaki son burcu Zindan Kapı üzerine düşünceler, Bursa zindanları, araştırmacılar için yeni bilgi ve buluntuları barındıracak. Bursa her dönem, André Gide’den Tanpınar’a kadar pek çok büyük yazar ve sanatçının yakından ilgilendiği bir şehir olmuştur. Bunlardan biri de, ülkemizin önde gelen fotoğraf sanatçılarından biri olan İzzet Keribar. Sevgili Keribar Bursa’da ‘bir ay’ sürecek bir çalışma yapacaktı ancak Bursa O’nu çekti ve çalışmasını bir yılda anca tamamlayabildi. Bu çalışmanın hikayesini okuyacaksınız. Yeni sayıyı beğeniyle okuyacağınızı umuyorum. Sevgiyle kalın.
Recep ALTEPE Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı
BASKI Özyurt Matbaası Zübeyde Hanım Mh. Büyük Sanayi 1.Cd. Süzgün Sk. No 7 İskitler / Ankara 0312 3841536 www.bursadazamandergisi.com | Nisan 2016 | Sayı 18
1
SAYI 18
İÇİNDEKİLER
s4
2
s14
s20
s24
S4
Bursa’nın Yeryüzü Cenneti Yaylaları / Nilay - Yasin İLCEBAY
S14
Bursa’nın Kültür Tarihini Aydınlatanlar - 2 Kamil KEPECİOĞLU / Prof. Dr. Mustafa KARA
S20
Sığınma Evi / Metin Önal MENGÜŞOĞLU
S24
Bursa’nın Mağaraları / Attila ÜLGEN
S30
Görsel Şölen; Ballıca Mağarası / Saffet YILMAZ
S34
Adım Adım Bursa / Feridun BAYKARA
S38
Burfaş’ın Kalitesine Uluslararası Tescil
S40
İspanya’da Bir Hafta Sonu / Saffet YILMAZ
S46
Birinci Ekümenik Konsil İznik Gölü’ndeki Bazilikada Mı Toplandı? / Prof. Dr. Mustafa ŞAHİN
S52
Sahne Senin, Bursa / Ahmet ERDÖNMEZ
S54
Çarşılar Kendi Kurallarını Koyuyor / Saffet YILMAZ
| Nisan 2016 | Sayı 18
s32
s34
s40
s48
s62
S58
Bosna’daki Ölüm Kampları / Mustafa SEVİNÇ
S62
Bursa Zindanı / Dr. İbrahim YILMAZ
S66
Bursa Zindanı Restorasyonu / Mahmut SABUNCUOĞLU
S70
Bursa, Gayrimenkulde Dünya Devleri Arasında
S76
Nasıl Bursalı Oldum? / İzzet KERİBAR
S80
Geleneksel Türk Okçuluğu / Ertan TAŞKIN
S86
Zamanın Yorgun Tanıkları; Gelinlikçiler ve Sahaflar Çarşıları / Rahmi DEDE
S90
Bursa’da Okul Müzeler; Hamidiye Sanayi Mektebi / Ahmet Ö. ERDÖNMEZ
S84
Bursa’nın Ressamı; Şefik Bursalı / Yrd. Doç. Dr. Alaattin DİKMEN
s78
S100 Bursa Fotoğraf Yarışması
| Nisan 2016 | Sayı 18
3
dosya / Bursa’nın Yeryüzü Cenneti Yaylaları
BURSA’NIN YERYÜZÜ CENNETİ YAYLALARI
YAYLALARI YERYÜZÜ CENNETİ BURSA’NIN 4
| Nisan 2016 | Sayı 18
Nilay – Yasin İLCEBAY
Tarih başkenti Bursa, doğal güzellikleri ile de ön plana çıkan sayılı şehirlerden biri. Yaz’ı başka Kış’ı başka Uludağ’ı, denize kıyısı olan şirin ilçeleri, doğa ile baş başa kalacağınız yayla ve göletleri ile kampçılar ve adrenalin tutkunlarına dört mevsim ev sahipliği yapar Bursa. Doğa sporlarının her türü için ideal bir şehirdir burası. İznik’te Sansarak, Orhaneli’de Sadağı, Yenişehir’de Cennet Kanyonu gibi kanyonları, tırmanışçılar için en basitinden en çetinine mağaraları, yamaç paraşütü alanları ve el değmemiş ormanları ile her kesimden insanın eğleneceği, spor yapacağı veya doğada kendini dinleyeceği bir yeryüzü cenneti. Yaz geldi mi Bursa’nın parkları bahçeleri dolar taşar. Sanmayın ki sadece merkezdeki parklar dolar, en uzak noktadaki yaylalar bile doğa yürüyüşçülerini ağırlar. Bursa’nın bazı doğal parkurlarını özellikle İstanbullular kullanır. Kendini en yakın cennet parçasına atmak isteyen İstanbulluları gruplar halinde İznik Sansarak Kanyonu’nda görürseniz şaşırmayın. İlkbahar Bursa için, kitleler halinde doğaya çıkmanın da mevsimidir. Araçla ulaşılabilen her noktası dolar taşar. Yöresel yemek kokuları ile Anadolu’nun farklı yörelerinin müzikleri birbirine karışır mesire alanlarında. Bu ‘kurtarılmış bölgelerimizi’ ne yazık ki bazen de hor kullanırız. Ayak izinden başka iz bırakılmaması gereken bu mekanlar, hoyratça kullananların işgali altına girer. Birkaç yıl önce Uludağ’daki göllerde ziyaretçi atıkları nedeniyle yoğun bir kirlilik yaşandığını duymuştuk, Büyükşehir Belediyesi ekipleri ilgili kurumlarla birlikte göllere kadar çıkıp zodyak botlarla temizlik yapmıştı göllerde. Sonra da göllere giden araç yolunu kapatmıştı. Aradan geçen zaman içinde Uludağ göllere her gidişimizde bölgeyi temiz bulduk. Buradan çıkardığımız sonuç; bir yere erişim ne kadar kolay olursa ve ne kadar fazla insan bir bölgeyi ziyaret ederse, o yörede çevresel faktörler zorlanmaya başlıyor. Bu nedenle Bursa’nın güzelliklerini paylaşırken bir korku kaplıyor içimizi. Ayak izimizden başka bir iz bırakmayacağımız inancıyla, Bursa’da, doğayla barışık herkesin kolayca erişebileceği yaylaları sizin için gezip fotoğrafladık. Yaylaların kimisi derin bir sessizlik içinde sakinlerini bekliyor, kimisi ise bahara henüz çıkmış koyun ve kuzularla yarenlik ediyor. İşte Bursa’da doğa ile baş başa kalmanın 9 yolu, 9 yeryüzü cenneti... | Nisan 2016 | Sayı 18
5
dosya / Bursa’nın Yeryüzü Cenneti Yaylaları
KOCAYAYLA VE KENDİR YAYLASI Kocayayla’nın serin rüzgarları, içinizdeki telaşın ve gürültünün yerini kuş sesleri ile dolduruyor. Derin bir nefes çektiğinizde, ciğerleriniz ulu çam kokusu ile doluyor Kocayayla’da. Her yaz onbinlerce insanı ağırlayan yaylanın o gürültülü halinden eser yok. Beyaz örtüsünü atıp yeni yeni uyanıyor ve gelecek ilk misafirlerine evsahipliği yapmaya hazırlanıyor.
6
| Nisan 2016 | Sayı 18
Bursa’ya 66 kilometre olan yol boyunca Uludağ’ın vakur ve güven verici bakışları sizi takip ediyor. Doğanın, temiz havanın sarhoşluğu ile vardığınız Kocayayla, çok eski zamanlardan bu yana mera hayvancılığına, çeşitli kültürel etkinliklerin ve izcilerin kamplarına ev sahipliği yapmaktadır.
Kocayayla’dan yaklaşık 4 kilometre daha devam ettiğinizde, Kocayayla’ya kıyasla daha küçük bir yayla olan Kendir Yaylası çıkıyor karşınıza. Her iki yayla da doğa yürüyüşçülerinin, dağ bisikletçilerinin ve festivallerin vazgeçilmez mekanı.
GÖKÖZ VE MAREMŞAH
Uludağ’ın güney yamacına sırtını yaslayan Gököz Göleti Bursa’ya 62 kilometre uzaklıkta saklı bir cennet. Doğa yürüyüşçüleri, dağ bisikletçileri, kampçılar ve fotografçılar için çok ideal bir mekan. 1130 metre rakımı ile havası inanılmaz güzel. O eşsiz Uludağ manzarasına karşı insan kayıtsız kalamıyor. Şehir artık çok uzakta. Hayat, adına yaraşır şekilde heybetli duran Uludağ’ın ardında akmaya devam ederken Gököz’de zaman durmuş durumda… Gököz Göleti’ne giderken Gököz Köyü’nden geçeceksiniz. Köyde durup mutlaka birkaç fotoğraf çekmek isteyeceksiniz. Gölet, köye bir kilometre uzaklıkta. Olta balıkçılığının da yapıldığı alternatif bir turizm destinasyonu olan Gököz’e son yıllarda güzel bir konaklama tesisi de yapılmış. Gököz Natural Parkta, standart odalarının yanı sıra bungalov evleri, restoran ve çeşitli aktiviteleri ile alternatif bir konaklama hizmeti sunuluyor. Gököz Göleti’ne gelen bir daha gelmek istiyor. Ve inanın geliyor da…
| Nisan 2016 | Sayı 18
7
dosya / Bursa’nın Yeryüzü Cenneti Yaylaları
ERİCEK GÖLETİ Ericek Köyü Bursa’ya 32 kilometre, Gürsu ilçesine ise 20 kilometre uzaklıktadır. Benzersiz Uludağ manzarası eşliğinde Katır Dağı’na tırmandığınızda önce Dışkaya Köyü, 3 kilometre ileride ise Ericek Köyü karşılıyor sizi. Küçük şirin bir köy olan Ericek, 717 rakımı ile yerli bir dağ köyüdür. Köyün içindeki yönlendirme tabelaları ile yola devam ettiğinizde Ericek Göleti’ne ulaşıyorsunuz. Ericek Köyü’nden gölete kadarki yaklaşık 3 kilometrelik yol ve gölet çevresi güzel bir yürüyüş parkuru olabilir. Gölde amatör olta balıkçılığı serbest. Yılın belirli zamanlarında balıkların yavrulama dönemi yasağı haricinde oltanızla balık tutmak için eşsiz bir mekan. Diğer zamanlarda ise güzel bir piknik alanı. Doğanın sessizliğini bir tek kuş seslerinin bozduğu Ericek, yaşadığımız beton ormanlardan bir kaçış ve doğanın sesi ile baş başa kalmanın en güzel seçeneklerinden biri. 8
| Nisan 2016 | Sayı 18
BARAKLI GÖLETİ Bursa-Keles yolunun 57. kilometresinden sola dönüyorsunuz ve Baraklı Köyü’ne giriyorsunuz. Ne ile karşılaşacağınızı bilmeden bir 7 kilometre daha bilinmeyene doğru yol alıyorsunuz. Baraklı Göleti’ne vardığınızda tüm o yola değdiğini anlayacaksınız. İlkbahar ve sonbaharda Baraklı Göleti ayrı bir güzelliğe bürünüyor. Gökyüzündeki pamuk gibi bulutların göldeki yansımaları görsel bir şölene dönüyor. Cross motorcularını zorlayabilecek bir parkur var göletin etrafında. Dağ bisikletçileri için de ideal bir parkur. Offroad ve doğa yürüyüşü sevenlerin vazgeçemeyeceği bir yer. Gölün etrafı ve çam ormanları, kampçılar için uygun. Fotografçılar için ise cennetten bir köşe Baraklı Göleti.
BAĞLI YAYLASI Bursa’dan Uludağ’a çıkan yol üzerinde, Uludağ Milli Park girişine 100 metre kala sağa saptığınızda güzel Bağlı Köyü’ne ulaşıyorsunuz. Köye girmeden Soğukpınar istikametine doğru 350 metre ilerlediğinizde yayla girişini görebilirsiniz. Bağlı Yaylası’na gitmek için Bursa Keles yolunun 35. kilometresinden Soğukpınar’a dönen yol da kullanılabilir. Güzel bir treakking rotası olan Bağlı Yaylası kuş gözlemcileri için de iyi bir mekan olabilir. Çeşit çeşit kuş cıvıltıları insanın içine sevinç, mutluluk ve huzur ekiyor. Bağlı Yaylası’ndan yola devam ettiğimizde Ketenli Yayla’ya ulaşabiliyorsunuz. | Nisan 2016 | Sayı 18
9
dosya / Bursa’nın Yeryüzü Cenneti Yaylaları
KETENLİ YAYLA Bağlı Yaylasından veya Soğukpınar Köyü’nden yukarıya doğru devam ettiğinizde biraz üşümeye başlıyorsunuz. Zira, Ketenli Yaylası’nın rakımı bin 440 metre. Maceracı cross motorcuları ve dağ bisikletçilerinin Bağlı Yaylası’ndan devam etmelerini tavsiye ediyoruz. Soğukpınar tabelasını gördüğünüzde asfaltı bırakıp tabelanın bulunduğu yolun bir üstündeki toprak yoldan devam ederseniz yolun yer yer dağdan kopan kayaların kapattığı patika yol trekking için de ideal. Yol üzerinde karşılaştığımız küçük bir kaynak çok hoşumuza gitti. Suyun içimi o kadar yumuşaktı ki… Ketenli Yaylası, Soğukpınar Köyü’ne ait bir yayla. Sadece gündüzü değil, geceleri de muhteşem bir yer. Gökyüzünün en güzel seyredildiği bölgelerden biri Ketenli Yaylası. Yaylanın civarında eskiden yapılmış yayla evleri veya yakın zamanlarda yapıldığı belli olan dağ evleri mevcut. Hepsinin de kapıları kilitli, belli ki yılda bir kez, yaz aylarında kullanılıyorlar. Elinizi uzattığınızda neredeyse Uludağ’ın zirvesindeki karlara dokunabileceğinizi düşündüren manzarasına karşı güzel bir kamp alanı Ketenli Yayla. Fakat size, Ketenli Yayla’nın mütemmim cüzü durumundaki Aras Deresi’ni de anlatmak istiyoruz. Çünkü Aras Deresi’ne yürümek, Ketenli Yayla gezisinin parçası 10
| Nisan 2016 | Sayı 18
durumundadır ve neredeyse geleneksel hale gelmiştir. Ketenli Yayla’ya araçlarla gelinir, araçlar çam ağaçlarının altına park edilir ve Aras Deresi’ne yürüyüşe geçilir. Ormanın içinden biraz çetin(bayağı bir rampa çünkü) bir yürüyüşün ardından dereye ulaşıyorsunuz. Dereyi takip ederek, suyun kayadan fışkırdığı noktaya ulaştığınızda, yaklaşık bir saatlik yürüyüşün yorgunluğu ile kayanın karşısına oturuyorsunuz ve kendinizi, yüksek kayadan dökülen sulardan gelen su zerreciklerinin serinliğine bırakıyorsunuz. Müthiş bir keyif… Hele de yaz sıcağında bunu yaparsanız, başka bir mutluluğa dönüşüyor. Suyun kayadan boşaldığı mağaranın karşısındaki tepeye çıkıp mağaranın içini gözetlemek, mağara ağzındaki çeşitli şekiller üzerine kafa yormak, akıl yürütmek de cabası… Aras Deresi’nin, suyun kayadan boşalarak aktığı bölümünde orman bitiyor, kayalık başlıyor. Tırmanmayı göze alırsanız –ki yaz aylarında bir hayli doğa yürüyüşçüsü inerken veya çıkarken bu güzergahı kullanıyor- tahminen bir saatlik bir tırmanışla, Büyükşehir Belediyesi’nin geçtiğimiz yaz aylarında yeniden kullanılabilir hale getirdiği dağcı sığınağının bulunduğu Uludağ Küçük Zirve’ye çıkıyorsunuz. Yok eğer bunu göze almazsanız, orman içi patikadan tekrar geri Ketenli Yayla’ya dönüyorsunuz. Elbette dönüşü çok daha zevkli…
DAĞYENİCE GÖLETİ Şehirde bu kadar güzel bir yerin olması insanın içinde güzel bir duygu oluşturuyor. Şehrin karmaşasından uzaklaşmak hiç de çok zor değil Dağyenice Göleti’nde. Bursa Orhaneli yolu üzerinde 16. kilometrede bulunan Dağyenice Köyü’nden yaklaşık bir 4 kilometre daha ilerlediğinizde henüz tam anlamı ile keşfedilmemiş, bol oksijenin, sınırsız yeşilliğin ve derin bir huzurun mekanı olan Dağyenice Göleti’ne ulaşırsınız. Longoz ormanlarını anımsatan suyun içindeki ağaçları ile fotografçılar için bir cennet burası. Bursa’ya bu kadar yakınlığı sayesinde belki iş çıkışı yanınıza alacağınız bir kahve ile gün batımına bile yetişebilirsiniz. Bir dönem, Bursa merkezden taşınacak sıcak su ile turizm ve termal merkez yapılması bile düşünülen ve sırf bu nedenle hayli yoğun bir yer haline gelen Dağyenice Göleti, projeden vazgeçilmesiyle birlikte eski yalnızlığına dönmüş, siz doğaseverleri bekliyor. | Nisan 2016 | Sayı 18
11
dosya / Bursa’nın Yeryüzü Cenneti Yaylaları
BÜYÜKORHAN GÖRECİK YAYLASI Bursa’ya 81 kilometre uzaklıkta olan Büyükorhan ilçesinden yaklaşık 6 kilometre daha devam ettiğinizde ulaşıyorsunuz Görecik Yaylası’na. Yönlendirme tabelalarına dikkat etmek önemli, aksi takdirde doğada kaybolmak içten bile değil. Bahar aylarında doğanın da uyanması ile daha bir güzelleşen Görecik Yaylası, piknik alanı haricinde çeşitli etkinliklerin de mekanı olarak kullanılıyor. Küçük bir de amfisi bulunan yaylanın çeşitli güzelliklerdeki çiçekleri fotoğraflamaya değer doğrusu. Geniş bir mesire alanı bulunan Görecik Yaylası’nda çocuklar için parklar ve çeşitli sosyal alanlar da bulunmakta. Dağlık bir bölge olan Büyükorhan ve Görecik Yaylası’nda çam ormanı içerisindeki patikalar ve çevre köyler treakking tutkunları için ideal.
12
| Nisan 2016 | Sayı 18
GÖYNÜKBELEN GÖLCÜK YAYLASI Orhaneli barajı yolu üzerinde, Bursa’ya 46 kilometre uzaklıktaki Gölcük Yaylası, daha çok köyün şenliklerinin mekanı olarak kullanılıyor. Mis gibi çam ağaçlarının kokusu ve cıvıl cıvıl kuş sesleri… Doğa ile baş başa kalabileceğiniz şirin bir yayla. Şehrin debdebesinden kurtulmak, ilgileniyorsanız eğer çiçek böcek aramak, kokularını hissetmek, ilgilenmiyorsanız kuş seslerini dinlemek veya ormanda gezinti yapmak için vazgeçilmez bir yer.
SONUÇ
Sonuç şu; Bursa, doğal zenginlik bakımından eşine az rastlanır şehirlerden biridir. Bu potansiyelini turizme kazandırabilirse, bugün derin bir sessizlik içindeki yaylalar, yarın bambaşka yaşamlara evsahipliği yapacak. Bu alanda çalışmalar da yok değil. Keles Kocayayla’da, Gököz’de, Kendir’de ve diğer pek çok noktada yakın zamanda çeşitli projeler başlayacak. Dilerseniz bu konuda biraz da Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Recep Altepe’ye kulak verelim; “Büyük bir potansiyel var. Körfez ülkeleri Bursa’yı cennet parçası görüyorlar. İstanbul’da 15 milyon nüfus kafa dinlemek için yer arıyor. Köprü bittiğinde İstanbul-Bursa 1 saate inecek. Bunu fır-
sata dönüştürebiliriz. Biz örneğin, Keles Kocayayla’da belediyeye ait tesisleri Büyükşehir olarak alıyoruz. Güzel vakit geçirilebilecek bungalov evler yapılıyor. Daha sonra Gököz’de turizm yatırımları yapılacak. Gölü ve muhteşem doğal güzelliği var. Tam anlamıyla yeryüzü cenneti. Uludağ’ın her köşesinde çok güzel dünya cenneti yerler var. Buralara tesisler yapıp değerlendirebiliriz. Çünkü dağ yöresinin geleceği turizm ve her an patlama yapabilir.” Bilindiği gibi Bursaspor da kamp yapmak üzere Uludağ’da bir yaylayı seçme arifesinde. Bu yayla; Kendir olabilir, Kocayayla olabilir, Gököz olabilir. Belki de dağ yöresinin turizm potansiyeli patlamak için Bursaspor’u bekliyordur…
| Nisan 2016 | Sayı 18
13
araştırma / Bursa’nın Kültür Tarihini Aydınlatanlar-2 Kamil Kepecioğlu / Prof.Dr. Mustafa KARA
1943-Eski Adliye Binasından (bugünkü Kent Müzesi) Hacılar Camii-i / Celal Antel objektifi-Afif Antel albümü 14
| Nisan 2016 | Sayı 18
Prof. Dr. Mustafa KARA
BURSA’NIN KÜLTÜR TARİHİNİ AYDINLATANLAR - 2
KAMİL KEPECİOĞLU Bursa Kütüğü bizim bir parçamızı, bizim dünümüzü insana, eşyaya dünyaya bakışımızı anlatmakta, bir başka ifade ile zihniyetimizi açığa çıkarmaktadır. Güzellik ve çirkinliğimizle, eşkıya ve evliya yönümüzle, bilgi ve cehaletimizle, nezaket ve hamakatimizle bizi tanıtmaktadır. Çünkü mahkeme tutanakları bir toplumun aynasıdır.
dımcısı oldu.(1935-1937) Bu görevden ayrıldıktan sonra Bursa’daki çalışmalarına dönen Kepecioğlu, Bursa Kütüğü adını verdiği dokümanları on dosya halinde tamamladı ve bu çalışmalar Halkevi tarafından satın alındı. İstanbul’daki son görev yeri Deniz Müzesi Arşivi oldu.
1878 Girit/Hanya’da doğdu. Babası Ispartalı Halil Kâmil Efendi, annesi ise Sâfinaz Hanımdır. Kamil Kepecioğlu; babasının memur olması sebebiyle tahsilini Gebze, İzmir ve Edirne’de tamamladı. 1902’de Mekteb-i Harbiye’den mezun olduktan sonra Manastır Askeri Rüşdiyesi Coğrafya Öğretmenliğine atandı. Birinci Dünya Savaşı’nda Filistin’de İngilizlere esir düştü. 20 Temmuz 1919’da başlayan Bursa Divan-ı Harb-ı Heyet-i Tahkikiyyesi Refakat Katipliği görevi Yunan işgaline kadar devam etti. İstiklal Harbinde istihbarat alanında önemli hizmetler veren Kepecioğlu 1928 de İstiklal Madalyası ile taltif edilmiştir. Binbaşı rütbesi ile 1930 yılında emekli oldu. 1932’de Bursa Halkevi Tarih Komitesi Reisliğine getirilmesi ile Kamil Kepecioğlu’nun hayatında yeni bir safha başladı. Bursa Mahkeme
5 Ekim 1952’de İstanbul’da vefat etti. Karacaahmet mezarlığına defnedildi.
Tutanakları (Şer’iyye Sicilleri) ile tanıştıktan sonra, tarihin derinliklerinden günışığına çıkartmaya başladığı bilgileri Uludağ Dergisi’nde yayınlayarak kamuoyunun bilgisine sundu. 1934 yılında Başbakanlık Arşivi Tasnif Heyeti Reisi Muallim Cevdet’ten aldığı teklif üzerine İstanbul’a giderek söz konusu arşivde Tasnif Heyeti Azası oldu. Daha sonra başkan yar-
Arşivciliğin dört kutbu Dünyanın sayılı arşivlerinden biri olan Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde yapılan her çalışmanın dipnot ve bibliyografyasında şu dört isimle karşılaşılır: • Ali Emiri • İbnulemin • Muallim Cevdet • Kamil Kepecioğlu
| Nisan 2016 | Sayı 18
15
araştırma / Bursa’nın Kültür Tarihini Aydınlatanlar-2 Kamil Kepecioğlu / Prof.Dr. Mustafa KARA
16
Türk arşivciliğinin “aktab-ı erbaa”sı (dört kutup) kabul edilen bu şahsiyetler, en zor işlerden biri olan sözkonusu arşivdeki belgelerin ilim alemine sunulması için büyük gayret göstermişlerdir. Kepecioğlu ayrıca Bursa Şeriyye Sicillerinde yıllarca çalışarak elde ettiği bilgileri alfabetik düzen içinde bir araya getirmiş konu başlıklarıyla ilgili bilgileri de diğer kaynak eserlerden derleyerek bir nevi “Bursa Ansiklopedisi”ni bize armağan etmiştir.
Bursa Halkevi tarafından yayınlanan Uludağ Dergisi’nin Ocak - Şubat 1949’da çıkan sayısında Bursa Kütüğü’nün ek bir forma halinde verileceği haberi de gerçekleşememiştir.
1933’te Halkevi’nin çıkardığı tanıtım kitapçığında şu cümleleri okuyoruz: “…Tarihi eserleri ve Evkaf mahzeninde mevcut eski ve şer’i sicilleri tetkik eden Kamil Bey, tarih noktasından da birçok vesikaları çıkarmıştır. 800’e varan bu vesikaları ayrıca bastıracağız. Yalnız şimdiye kadar tarih noktasından faydalı birçok malumat ve tetkik mahsulleri bu broşürün mahiyetinde ayrı bir fasıl halinde konacaktır.”
1. Bursa Hanları (Bursa 1935)
| Nisan 2016 | Sayı 18
Bursa Kütüğü dört cilt halinde kaleme alınmış olan müellif nüshası 14 Mayıs 1958’de Halkevi’nden Bursa Yazma ve Eski Basma Eserler Kütüphanesine aktarılmıştır. Diğer eserleri şunlardır:
2. Bursa Hamamları (Bursa 1935) 3. Tarih Lügati (İstanbul 1952) (Server İskit tarafından yayınlanan Yeni Tarih Mecmuası’nın eki olarak verilmiştir.) Mustafa Everdi/Ali Birinci tarafından yeniden yayınlanmıştır. Ankara 1999. 4. Dört Asır Evvelki Fermanlar (Türk Tarih Kurumu tarafından satın alınan eser henüz basılmamıştır.)
Uludağ Dergisi’nde (1935–1944) Kepecioğlu’nun şu araştırmaları yayınlanmıştır. 1. Türkler’de Spor, 2. Bursa’nın Eski Devirlerine Ait Kayıt Defterleri, 3. Türkiye’de Merinos Koyunları, 4. İnegöllü İshak Paşa, 5. Timurtaş Paşalar, 6. Okçu Baba, 7. Fatih’in Hayatından Yapraklar ve Bursa, “Bursa Şeriyye Mahkeme Kayıtlarından Toplanan Tarihi Bilgiler Ve Vesikalar” başlıklı makalesi Vakıflar Dergisinde(1940), “Yunus Emre Nerede Yatıyor” isimli yazısı ise Bursa Nilüfer Dergisinde (1945) yayınlanmıştır.
HER KİTABIN BİR KADERİ VAR Kamil Kepecioğlu Bursa Kütüğü isimli eserini Bursa Şeriyye Sicillerini esas alarak diğer yazma ve basma eserlerden de istifade ile 30’lu, 40’lı yıllarda kaleme almıştı. Bursa tarihine ilgi duyanlar o yıllardan itibaren bu eseri yeni harflere aktarmanın ihtiyacını hissetmişlerdir. Bursa Halkevi tarafından yayımlanan Uludağ Dergisinin Ocak–Şubat 1949 tarihli 93. sayısına bakanlar şöyle bir başlıkla karşılaşırlar: “Bursa Kütüğü’ne önsöz.” R. Akbulut imzasıyla yayınlanan bu yazının bir kısmını okuyalım: “Uludağ dergimizin geçen sayısından itibaren neşre başladığımız Bursa Kütüğü adlı eseri Sayın Kamil Kepecioğlu hazırlamışlardır. Uzun ve yorucu mesai mahsulü olan bu değerli eseri Halk Evi satın almıştır. Fakat halihazır-
da bu eseri kitap halinde neşretmek imkanı olmadığından Bursalı aydınları mahrum bırakmamak için her sayıda Uludağ dergisine ek bir forma halinde neşre karar vererek işe başlamış bulunuyoruz. Bursa Kütüğü huruf-i hece sırasına göre yazılmıştır. Biz kütükte hiçbir değişme yapmadan aynen Sayın Kamil Kepecioğlu’nun yazılarını yayınlıyoruz. Her Bursalı bilgini ve hatta her Bursalı okuryazarı Bursalıların Bursa’yı öğrenmeleri için bu kütüğe ihtiyaç vardır. Bunun içindir ki Sayın Kamil Kepecioğlu’nun mesaileri her türlü takdirin fevkindedir. Bu hususta Halk Evi başkanının da bir an önce neşri için Uludağ Dergisi’nde çıkmasını tacil edişi çok yerinde olmuştur. Kütüğü muntazam elde edebilmek için Uludağ Dergisi’nin çıkışını takibe imkan bulamayacak olanlara kolaylık olmak üzere Uludağ Dergisi’ni fazla olarak tab ediyoruz. Her zaman istekliler Halk Evi bürosundan edinebilecek-
lerdir. Kütük hazırlanırken Bursa sicillerinden ve bahsedilen zevatın sıfatıyla ilgili eserlerden faydalanmış olan Sayın Kamil Kepecioğlu bize kütükle birlikte çok değerli Bursa bibliyografyası da vermiş oluyor ki bu husus ayrıca büyük bir değer taşır. Sayın Kepecioğlu’nun mesailerini minnetle anarız.” Uludağ Dergisi’nin akamete uğrayan bu teşebbüsünden yaklaşık 30 sene sonra Bursa Yazma Ve Eski Basma Eserler Kütüphanesi yöneticisi olan Mehmet Öz aynı eseri bazı maddeleri atlayarak yeni harflere aktarmaya teşebbüs etti. Bir müddet sonra yürütemeyeceğini anladı. Yaklaşık otuz sene önce, 1987’de ise bir gurup arkadaşımla birlikte bu “bitmeyen hikaye”nin içine biz de dâhil olduk. Bu eserin yayınlanması gereğinden dostlarıma her zaman bahsediyordum. Altmışlı yıllarda bu şehrin Millî Eğitim Müdürlüğünü
| Nisan 2016 | Sayı 18
17
araştırma / Bursa’nın Kültür Tarihini Aydınlatanlar-2 Kamil Kepecioğlu / Prof.Dr. Mustafa KARA
yapmış olan Ertuğrul Seyhan Bey bir toplantıda bendenizi Bursa Ticaret Borsası Başkanı Rıza Aydın Bey ile tanıştırdı. Konuyu kendilerine anlattım. “Basılması için üzerimize düşeni yaparız” dedi. Rıza Aydın’ın teşvikleriyle giriştiğimiz bu faaliyetin yirmi sene süreceğini nereden bilebilirdik! 4 ciltlik yazma esere son şeklinin verilmediğini bir nevi “müsvedde” metinler olduğunu işin içine girince anladık. Bu durum çalışmaları zorlaştırdı ve ağırlaştırdı. Ama vazgeçmedik. Dr. Sefer Özdemir’in himmetiyle eserin bir fotokopi nüshasını temin ettim. Oniki kişilik bir ekip kurdum. Ellişer/yüzer sayfa halinde ilk çalışmayı yaparak
18
| Nisan 2016 | Sayı 18
yeni harflere aktardık. Sonra beş kişi ile uzun yolculuğa çıktık; Hüseyin Algül, Osman Çetin, Mefail Hızlı ve Asım Yediyıldız. Çalışmalar belli bir merhaleye ulaşınca Türk Tarih Kurumu, Uludağ Üniversitesi gibi bazı kurumlar da eserin basılması için katkı verebileceklerini ifade ettiler. Nihayet Kamil Kepecioğlu’nun doğumunun 130. yılında Bursa Büyük Şehir Belediyesi eserin basımını üstlendi ve 2009 yılında dört cilt halinde gün ışığına çıktı. Bu çorbada tuzu olan herkese teşekkür borcumuz var. Bir mühim görevimiz daha var: Bütün bu çalışmalardan güç ve bilgi alarak güzel bir Bursa Ansiklopedisi hazırlamak.
Bursa Kütüğü bizim bir parçamızı, bizim dünümüzü insana, eşyaya dünyaya bakışımızı anlatmakta, bir başka ifade ile zihniyetimizi açığa çıkarmaktadır. Güzellik ve çirkinliğimizle, eşkıya ve evliya yönümüzle, bilgi ve cehaletimizle, nezaket ve hamakatimizle bizi tanıtmaktadır. Çünkü mahkeme tutanakları bir toplumun aynasıdır. Kepecioğlu, kültür tarihimizin temel meseleleriyle, siyaset tarihimizin tartışmalı konularıyla ilgili ciddi bilgileri büyük bir emek vererek bir araya getirirken zaman zaman renkli/mizahi bilgiler de aktarmaktadır. Löp Löp Mahmut diye bir başlık açtıktan sonra “kim ve kimin nesi
olduğu anlaşılamadı” gibi bir cümle ile bu maddeyi tamamlayan yazar Sağrıcı Sungur Mahallesini anlatırken bu kelimenin zamanla langur lungura dönüştüğünü de kaydetmiştir. “Bu mahallenin muhtarına mahkemede sorulmuş adın ne, Langur Lungur demiş. Peki hangi mahallede oturuyorsun sorusuna ise şu cevabı vermiş: Şangur Şungur. Yazar zaman zaman edebî zenginlikleri kullanmayı da ihmal etmemiştir. “Bursa bir su şehridir” diye başladığı uzun “Su” maddesinde elli yedi su kaynağını ayrı ayrı tanıttıktan sonra Hasib Şeyh Ahmed’in 41 beytlik
Miyahiye’sini ilave etmeyi unutmamıştır İşte bir beyt:
Rahmete gitti: “HAY TARİHÇİ KAMİL KEPECİ” 1372
Suların başı Pınarbaşı suyudur el hak Onu tercih eder cümle miyaha hükemâ.
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisinin Kâmil Kepecioğlu maddesini meşhur tarihçi Ali Birinci kaleme almıştır. (c.25.s,263)
Müstakil bir kitapcık olabilecek uzunluktaki “Eşkıya” maddesi gibi çok uzun maddeler olduğu gibi, yarım satırlık maddeler de vardır. Kepecioğlu’nun vefatına düşürdüğümüz tarih şöyledir:
Kepecioğlu’nun topladığı tarihi malzemeyi kullanarak Bursa’nın tarihî dokusunu korumaya ömrünü veren zât ise Kâzım Baykal’dır. Bir sonraki sayıda onu tanıyalım.
Önce asker, muallim ve mükemmel tarihçi Osmanlı Arşivi’nde tasnif adı: Kepeci Bir arşivist çıkıp da kaydetsin tarihini
| Nisan 2016 | Sayı 18
19
Sığınma Evi / Metin Önal MENGÜŞOĞLU
20
| Nisan 2016 | Sayı 18
Metin Önal MENGÜŞOĞLU Fotoğraflar : İzzet KERİBAR
SIĞINMA EVİ Ölümden sonra dirilişe inanan kimselerin, hayata açılan penceresi, bu anlamda hiç kapanmaz, bunu biliyorum. Biliyorum da yeryüzündeki geçici hayatımızda, sayısız imtihan suali karşısında bulunduğumuzu da unutmamak istiyorum. O halde tabiatı tahrip etmek için mi yoksa ehlileştirmek maksadıyla mı yaratılmışız? Bursa’da kadim mahallelerden birisinde, Umurbey’de, doğrudan hayatın kaynağına bakan bir pencerenin önündeyim. Ufkumun güneyinde, eski adıyla Keşiş Dağı’nın zirvelerine doğru, adeta Atlas okyanusu üzerinde uçuşan Albatros’ların göç katarlarına benzeyen yeni teleferik kabinleri, durmaksızın çalışıyor. Neden buradayım; niçin bu saatte? Anlatayım. | Nisan 2016 | Sayı 18
21
Sığınma Evi / Metin Önal MENGÜŞOĞLU
Bakış pencerem İpeker’in eski fabrika kompleksi ve bahçelerinin tam karşısındaydı. Ev sahibim gece geç saatlerde indiğim şehirde beni otellere bırakmadı. Salonundaki bir kanepede uyuyakalmışım. Haziran sonlarıydı; açık pencerelerden kaldığım odaya doluşan ıhlamur kokuları, bayıltıcı, sarhoş edici etkisiyle başka rüyalar görmemi engellemişti. Sabah ezanı okunmuş muydu, okunmamış mı, işitmemiştim lakin zihnimi ve kalbimi yani bütün dikkatimi üzerinde toplayan başka bir takım melodilerle uyanmıştım. Bülbüller ötüyordu. Gerçek olabilir miydi? Şehrin ortalarına denk düşen bir mahallede sonuçta minik bir şehir parkı sayılacak bu bahçede, bülbüller hala hayatiyetlerini sürdürüyor olabilirler miydi? Evet, hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak kadar sahiciydi işittiğim serenatlar. Demek güller de vardı bu bahçede. Ortalık aydınlanınca bahçedeki asırlık çınar ağaçları, ıhlamurlar, ceviz, çam ve servi 22
| Nisan 2016 | Sayı 18
ağaçları birer birer boy gösteriyorlardı. Hele yüz yaşını çoktan aştığı besbelli olan bir karadut ağacı vardı ki, bir benzerini o güne kadar asla görmemiştim. Eski ipek fabrikasının bahçesinde kozaların haşlandığı havuzlarla, pişirildiği fırınların kalıntıları, bu şehrin niçin meşhur İpek Yollarının kesiştiği noktada bulunduğunu açıklıyordu. Hem Güney hem de Kuzey İpek Yolu, Çin’den, Hindistan’dan başlayarak iki ayrı hat üzerinde yürüyerek buralara Bursa’ya ulaşıyordu. Tabiat hem dirilişin hem de ölümün bir süreç içerisinde sergilendiği, insan evladına ibretlik sahneler sunduğu tablonun adı olmalıydı. İşte beni yorgun ve derin uykumdan ayağa kaldıran bülbül şarkılarıyla ıhlamur kokuları değil miydi? Aydınlıkla beraber bülbüller susmuş bu sefer kargalar gaklamaya başlamıştı. Elbette sevimli sesleri yoktu bu hayvanların lakin yine de hayatın bir atardamarına denk düşüyordu varlıkları. Onlar ki kar demeden, yağmur demeden her vakit tabiat tablomuzun içerisinde gaklamalarıyla, bize
hayatın devam ettiğini, ayağa kalkmamız gerektiğini, yürümemizin oturmamızdan daha hayırlı olacağını hatırlatıyorlardı. Bir tam günü hayata bakan bu pencere önünde geçirirken, o güne kadar yaşanmış ve sonraki zamanlarda yaşanacak olan bütün bir ömrün dökümünü çıkartmış, ana fikrini yakalamış mı oluyordum? Böyle böyle akıp gidiyordu zaman. Akşama doğru karşı bahçenin üzerine denk düşen mıntıkada, oradaki gri gök parçasında, muhteşem bir kırlangıç düğünü patlayıverdi. Yüzlerce kırlangıç toplu halde gökyüzünde muhtelif şekiller çizerek uçuşmaya başlamıştı. Bir ayin, bir tören, bir şölendi besbelli katıldıkları. Birbirlerine en ufak bir kanat dokunuşunda bile bulunmadan, kâh hep birlikte göğe doğru yükseliyor, kâh ulu çınar ağaçlarının tepelerine pike yapıyorlardı. Yükseliş ve inişlerindeki sürat ve kavisler öylesine muhteşem bir manzara oluşturuyordu ki, hiç tükensin, bitsin istemiyordunuz; keşke hiç yorulmasalar ve bu şölen böylece sürüp gitse.
Onlar yorulmuyor lakin zaman yoruluyor ve karanlık bastırıyor. Ansızın geldikleri gibi yine ansızın gözden kayboluyorlar. Bir kırlangıç düğününün mahmurluğundan uyanan biz, aynı anda akşam ezanıyla beraber başlayan toplu köpek ulumalarıyla kendimize geliyoruz. Bu saate kadar neredeydiler; niçin ortalıkta görünmüyorlardı da tam müezzin elini kulağına atınca ortaya çıkıverdiler? Biliyorum bu sualin cevabını hiçbir zaman alamayacağım. Ne ki irili ufaklı oldukları seslerin kalın veya cılızlığından anlaşılan bu hayvanlar, bütün zamanlarda da hep böyle aynı saatlerde mi varlıklarını insanlara hatırlatırlardı? Evet, aynen böyleydi. Havlamalar bazen her iki hasım tarafın da birbirinden ürktüğünü gösteren tereddütler yansıtıyor, bazen de sanki kendilerinden farklı cinslere karşı bir gövde gösterisi anlamı taşıyordu. Seslere odaklanmayı artırınca bir şey fark ettim. Havlama sesleri arasındaki bir ses, hem de en kaba, en kalın olan ses, inleme, sızlanma esprisi taşıyordu. On dördünü doldurmuş ve Keşiş dağı üzerinde parlayan muhteşem ayın ışığında, pencereden biraz da dışarıya sarkarak meseleyi anlamaya çalıştım. Yoğun ağaçların ve bir de öteki köpek seslerinin arasında bu sızlanmaların sahibini aramaya koyuldum. Onu bulabilirdim. Çünkü sesi bir uzaklaşıyor bir yaklaşıyordu. Besbelli bu hayvan durduğu yerde havlamıyordu; oradan oraya koşuşturarak bağırıyordu. Gördüm onu. Bir an bile yerinde duramıyordu. Müthiş bir hızla adeta kendisini yerden yere çarparak evet, dehşetli bir acı çektiğini hissettirerek, sanki yalvarıyor, birilerinden yardım bekliyordu. Hayvanın diğer hemcinsleri gibi keyif için ürmediği aşikârdı artık; acı çekerek bağırıyordu. Birden çocukluğumun şehirlerini hatırladım. Elaziz, Diyarbekir ve Malatya’da iken, o tarihlerde bütün mahallelerde başıboş köpekler dolanır dururdu. Hayatımızın birer parçası gibiydiler; kimseye bir zararları yoktu lakin bu hayvanlar kısa sürede o kadar fazla çoğalıyorlardı ki, onlarla baş
etmek imkânsız hale geliyordu. Bu sebeple de belediyeler bağımsız bir birim kurmuş onlarla mücadele etmekteydiler. Kurumun adı yanlış hatırımda kalmadıysa Köpek İtlaf Çeteleri gibi bir şeydi.
bütün bu tabiatın canıma can katan diriliği, üstüne üstlük hayat devam ediyor ifadesinin soğuk gerçekliği, Köpek İtlaf Çeteleri kurmuş belediyelerin şehir ahalisi olan beni, teselliye, teskine kâfi gelecek mi?
Köpek itlafının yani o zavallıları hayatımızdan çıkartmanın o zamanki en hunhar yöntemini bugün bile dehşetle, korkuyla, acıyla hatırlıyorum. Et veya ciğer parçalarına toplu iğneler batırıyor ve köpeklerin dolaştığı mıntıkalara bırakıyorlardı. Aç biilaç dolaşan hayvan, taze et kokusuna koşup onu yutmaya çalışınca, toplu iğneler boğazına, ağzına, diline saplanıyordu. Yutmaya çalışsa yutamıyor, ağzından dışarı atmaya çalışsa, lokmayı atamıyordu. Ve başlıyordu tıpkı hayat penceremin karşı bahçesindeki köpek gibi, fırdolayı koşuşturup bağırmaya.
Yatsıdan sonra hayat penceremden içeriye doluşan martı sesleri gecenin derin vakitlerine kadar sürdü. Ama keyfi kaçmış birisi olarak hiç kimseye soramadım. Denize hayli uzak olan bu bölgede, hem de gece vakitlerinde bu martılar ne arıyorlardı? Bildiğim kadarıyla yakınlarda gölet filan da bulunmuyordu. Merakımı gidermek gibi bir davranışın anlamsız olacağı sonucuna varmıştım.
İçime bir sızı düşmüştü. Keşke hatırlamasaydım. Ama ne yaparsınız ki ben oralıydım ve oralardan geliyordum. Şimdi kimi suçlamalı ve beni hesaba çeken vicdanımı nasıl teskin etmeliydim? Çünkü besbelli şu anda acısını havlamalarıyla bana kadar ulaştıran bu zavallı köpek de benzer bir muameleye maruz bırakılmıştı. Yatsı ezanına kadar neredeyse üç dört saat, bu zavallı hayvanın sesi kulaklarımı, zihnimi ve kalbimi işgal etti; parçaladı, yaraladı. Başlangıçta ortalığı velveleye veren ses, her geçen dakika biraz daha kısılarak yankılanıyordu. Sonunda öyle bir hal aldı ki, can çekişen herhangi bir yaratığın son nefesine dönüştü. Onu ilk seferinde bir ağacın altından süratle geçerken görmüştüm. Her iki dakikada bir o ağacın altına geliyor, etrafta anaforunu tamamlıyor, sonra cismi gözden kayboluyor ama uzaklaşan sesindeki hüzün, hiç bitmiyordu. Sesi eksildikçe koşuşturması da yavaşlıyor ve gözüme görünmesi gecikiyordu. Kim bilir sonuç ne oldu; çünkü zavallı hayvan, sesinin soluğunun son hamlesi ile beraber, gözden kayboldu. Bir yerlerde düşüp öldüğü kesin. Bülbül sesleri, ıhlamur kokuları, kırlangıç düğünleri, minik köpeklerin havlayışları,
Sözüne pek fazla itimat etmediğim birisi, martılar ağaçların üzerine yumurtalarını bırakıyor demişti. İnanmadım. Kuşkusuz varlığın bir ucunda hayat varsa öteki ucunda ölüm vardır. Tamam, ama ölüm bir bitiş, yok oluş mudur yoksa sonsuz bir hayata ilk adımı atış mı? Ölümden sonra dirilişe inanan kimselerin, hayata açılan penceresi, bu anlamda hiç kapanmaz, bunu biliyorum. Biliyorum da yeryüzündeki geçici hayatımızda, sayısız imtihan suali karşısında bulunduğumuzu da unutmamak istiyorum. O halde tabiatı tahrip etmek için mi yoksa ehlileştirmek maksadıyla mı yaratılmışız? Bırakınız sokak hayvanlarını, bugün güçlü devletlerin güçsüzleri sömürmek maksadıyla çıkardığı savaşlar sebebiyle, dünyanın muhtelif bölgelerinde muhacir olmuş, evini barkını terk etmek zorunda kalmış, deyim yerindeyse sokak insanları(homeless) var. Yalnız o da değil, yeni zamanlara ait hayat anlayışının dayattığı standartlara başkaldıran yığınla insan, özellikle dünyanın batı yakasında, köprü altlarında, kuytu köşelerde, uyuşturucu müptelası olarak evsizleşmiş, Necip Fazıl ustanın Kaldırımlar şiirindeki sokakların kara sevdalı eşi’ne dönmüştür. Yalnızca yoksulluk mu; hayır! Hak edilmemiş varlığın da insanı böyle sınadığını gördükçe, iğneli ciğer yedirilmiş köpek gibi sızlanmak yerine, acaba daha başka neler yapılabilir diye düşünmek mi lazımdır? | Nisan 2016 | Sayı 18
23
Bursa’nın Mağaraları / Atilla ÜLGEN
BURSA’NIN MAĞARALARI Mağaracılık; yeraltına doğru uzanan sonsuz karanlıktan yeryüzüne geri çıktığınızda yıldızları daha parlak, gökyüzünü daha mavi, çimenleri daha yeşil, çiçekleri daha renkli, kokuları daha keskin, yemekleri daha lezzetli, dostlukları daha sağlam, hayatı daha güzel algıladığınız, bu yüzden bağımlılık yapan, zor koşullar altında problem çözme yeteneğini geliştiren, fiziksel ve psikolojik dayanıklılığı arttıran bir spor ve bilim dalıdır.
24
| Nisan 2016 | Sayı 18
Attila ÜLGEN Mağara Araştırmaları Derneği(MAD) Bursa Şube Başkanı
Fotoğraflar : Muharrem SAMUK
Ülkemizin 2023 turizm stratejisinde mağara turizminin alternatif turizm kapsamında geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Mağara turizmi ülkemizde sadece görsel mağaralar olarak dikkat çekmekte; bununla birlikte yanlış uygulamalar olduğu görülmektedir. Sportif olarak mağaracılık Bursa’da Ayvaini Mağarası özelinde zaten yapılan bir aktivitedir. Bölgemizin sportif mağaracılıkta üs olabilmesi, mağara turizminde yapılan yanlışlara dikkat çekilmesi ve bir yol haritası hazırlanması için belediyenizin öncülüğünde Bursa’da faaliyet gösteren Mağara Araştırma Derneği Bursa Şubesi (MAD) ve Uludağ Üniversitesi Mağara Araştırmaları Spor Topluluğu (UMAST) ile koordineli olarak 2-3 Nisan 2016 tarihinde İbrahimpaşa Kültür Merkezi’nde bir Mağaracılık çalıştayı düzenlenmiştir. Bursa ve ilçelerinde irili ufaklı yüze yakın mağara tespit edilmiş ama ne yazık ki büyük çoğunluğu definecilerin yarattığı tahribattan korunamamıştır. Bursa ve ilçelerinde Osmangazi’de, Avdancık Köyü Avdancık Mağarası; Mustafa Kemalpaşa’da Kazanpınar Köyü Ayıini Mağarası; Ayvaköy Ayvaini mağarası; Keles’te Gelemiç Köyü Gavurini mağarası; İnegöl Oylat Mağarası, Elmaçayırı Köyü’nde Delikli Mağara ve Elmaçayırı Mağaraları; Yıldırım Değirmenlikızık Köyü’nde Kapulukaya Mağarası; Büyükorhan Bayındır Mağarası özellikle sportif mağaracıların ve doğa yürüyüşü yapan grupların sıkça uğradığı yerler halini almıştır. Özellikle Ayvaini Mağarası’nın Türkiye’nin en uzun mağaralarından biri olması ve dünyaca bilinirliliği sportif mağaracılığa gönül vermiş sporcular için bir çekim merkezidir. | Nisan 2016 | Sayı 18
25
Bursa’nın Mağaraları / Atilla ÜLGEN
Türkiye, jeolojik yapısı açısından, barındırdığı onbinlerce mağara ile mağaracılar için bir cennettir. Fakat bu mağaraları araştırmaya hevesli, mağaracılık yapan insanların sayısı diğer doğa sporlarına oranla bir hayli azdır.
Mağaracılık günümüzde hem birbirinden bağımsız birçok bilim dalını, hem de sürekli olarak gelişen birçok teknik malzemeyi bilerek kullanmayı gerektiren bir karma disiplin haline geldi. Öte yandan, mağara araştırma ça-
lışmalarının sonuçları ise, salt bilim veya spor olarak değil, sanattan turizme kadar uzanan bir kültür yumağı olarak yorumlanmakta ve değerlendirilmektedir. Türkiye’de mağaraların barındırdığı biyoçeşitlilik nedeniyle etkili korunması, yasadışı ‘mağara canlıları kaçakçılığı’ ile ‘yaban hayatı ticareti’ konularında toplumda farkındalığın arttırılması gerekmektedir. Türkiye’de ‘in’, ‘oruk’, ‘obruk’, ‘düzen’, ‘subatan’, ‘çengirek’, ‘tengirek’, ‘şıngırdak’, ‘kuyluç’, ‘zindan’, ‘kestel’ gibi isimler verilen az sayıda mağara sportif ve turizm amaçlı kullanılmaktadır. Mağaralarla ilgili bilimsel çalışmaların arkeoloji (kazı), biyoloji (canlı) biyospeleoloji (Mağara biyolojisi), ekoloji (çevre), entomoloji (Böcek bilimi), etiyoloji (neden) Hidrojeoloji (Yer altı su), jeoloji (Yer), Miloloji (Mantar), Klimatoloji (İklim) ve Prehistorya (Tarih Öncesi ) alanlarında yapılmaktadır. Mağaralar ve barındırdıkları çevrenin; çevre koruma mevzuatı içinde yer almadığı gibi, bütün olarak değerlendirilmediği, bunların ekolojik ve ekonomik değerinin yanı sıra
26
| Nisan 2016 | Sayı 18
ulusal ve uluslararası koruma mevzuatının, uygulayıcılar tarafından bilinmediği görülmektedir. Mağaracılık için dünya genelinde; ‘zamandan başka bir şey öldürme’, ‘ayak izinden başka bir şey bırakma’, ‘fotoğraftan başka bir şey çıkarma’ temel ilkeleri bulunmaktadır. Bunun dışında her türlü eylem mağaralar ile burada barınan canlılara zarar vermektedir. Buna karşın; mağaradaki bitki ve hayvanların üreme ve konaklama ortamlarının bozulması; su varlığının, sulama ve temizlik amacıyla dışarı alınması veya aktarılması; define elde etmek amacıyla kazı yapılması; merak, hatıra ve ticari amaçlarla dikit ve parçaların koparılması; turizm ve işletmecilik amacıyla doğal yapısının bozulması gibi olumsuz etkiler yaygındır. Türkiye’de mağaraların taşıdıkları tarihi izler, içerdiği biyolojik çeşitlilik ve eko sistem, sulak alanlar nedeniyle korunması için çeşitli yasa maddelerinin uygulanmaya çalışıldığı bir gerçektir. Buna karşın, kültür ve tabiat varlıkları merkezli yerleşik uygulamalar ile biyo çeşitlilik ve ekosistem koruma esaslarını içeren bütüncül mevzuat oluşturulamadığı ve halen sulak alan koruma mevzuatında mağaralarla ilgili uygulama ve ortak bakış sağlanamadığı da ayrı bir gerçektir. Günümüzde mağaralara yönelik kasıtlı ve zarar veren faaliyetler ülke genelinde yaygındır, yapılan başvurular ile ilgili ‘yetkisiz işlem’ yapılarak kamunun sahiplik hakkı gasp edilmektedir. Hizmet ve ticari amaçlı kullanılan veya işletilen mağaralarda gerekli denetim ve kontrol yapılamamakta, bu yapılar tahrip edilmektedir. Mağaralarda ekolojik değer tespitinin yapılmadığı gibi, buralardaki bitki ve hayvanların kontrolsüz toplandığı, yetkililerin yetersiz mevzuatı yeterince bilmediği gibi koruma esaslarına ait ortak bakış da ne yazık ki oluşmamıştır. Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası anlaşma ve sözleşmeler uyarınca mağara ekosistemleri ile barındırdıklarının kolluk tarafından etkin ve günümüz şartlarına uygun korunması için önerilen bir dizi önlemden bazıları şöyle;
| Nisan 2016 | Sayı 18
27
Bursa’nın Mağaraları / Atilla ÜLGEN
28
| Nisan 2016 | Sayı 18
•
Mağara korumacılığında kolluk personelinin ortak bakışı sağlanmalı.
•
Doğa Koruma Kılavuzu’na mağaraların amaç dışı kullanım ile yapısının değiştirilmesi, tahribi gibi zarar veren eylemler eklenmeli.
•
Tüm çalışma ve projelerde bilim insanlarından bilgi desteği alınmalı.
•
Değişen ve gelişen durumlara göre 5 yılda bir plan ve programlarda güncelleme yapılmalı.
•
Mağaraların korunmasına ait esasları içeren mevzuat listesi tespit edilmeli, eğitim ve çalışmalarda faydalanılmalı.
•
Ceza hukuku ve çevre koruma mevzuatına mağara korumacılığının temas esasları ithal edilmeli.
•
İl bazında ‘Mağara Koruma Kurulu’ oluşturulması ve kurulların görevlerinin birleştirilmesi için koordinasyon sağlanmalı.
personeli eğitilmeli ve yasa dışı bu faaliyetler önlenmeli. •
Mağaralarda yaşayan hayvanların gübrelerinin özellikleri ile muhtemel hastalık riskleri bilinmeli ve faaliyetlerde göz önünde bulundurulmalı, canlı türleri (Faunasının) gübrelerinin alımı, nakli ve satışı engellenmeli.
•
Mağara ekosistemlerini de gösteren il ve/veya ilçe envanterleri çıkartılarak koruma hizmet ve faaliyetlerinde göz önünde bulundurulmalı.
•
Canlı barınan mağaralar için özel koruma statüsü tespit edilmeli, koruma statüsü yapılıncaya kadar giriş ve çıkışlara izin verilmemeli.
•
ÇED Raporu tanzim edilmesi zorunluluğu bulunan faaliyet ve projelerden, rapor tanzim edilmeyenlerin proje ve faaliyetleri durdurulmalı.
•
Mağara canlılarını izinli ve izinsiz toplayan, alan ve satanlar engellenmeli, tespit edildiğinde adli veya idari yaptırım uygulanmalı.
•
Su bulunan mağaraların su varlığını azaltanlarla ilgili yasal işlem başlatılarak faaliyetleri engellenmeli.
•
‘Mağara canlılarının kaçakçılığı’ ile ‘yaban hayatı ticareti’ konularında tüm kolluk
| Nisan 2016 | Sayı 18
29
Ballıca Mağarası / Saffet YILMAZ
30
| Nisan 2016 | Sayı 18
Saffet YILMAZ
GÖRSEL ŞÖLEN;
BALLICA MAĞARASI Türkiye, birbirinden ilginç ve değerli mağaralara evsahipliği yapıyor. Bunlardan biri de, Tokat’ın Pazarcık ilçesinde tespit edilen Ballıca Mağarası. Mağarada 1987 yılında Mağara Araştırmaları Derneği tarafından jeomorfolojik araştırmalar başlatılmış ve haritalama ve raporlama işlemleri anca 1990 yılında tamamlanabilmiş. Daha sonra Ankara Üniversitesi ve Maden Tetkik Arama Enstitüsü uzmanları da kapsamlı bir tetkik yapmış. Tokat’a 37 kilometre mesafedeki mağara aslında bir damlataş mağarası. Deniz seviyesinde yaklaşık 1085 metre yüksekte bulunan mağara, 19 metre yukarı, 75 metre aşağı(ziyarete açılan kısmı 50 metre civarında) olmak üzere toplamda yaklaşık 94 metre derinliğe sahip. Ziyarete açılmış kısmı 680 metre, tamamı ise bin metre uzunluğunda olan Ballıca Mağarası’nda çok miktarda ve iyi gelişmiş sarkıt ve dikitler görmek müm-
kün. Özellikle soğan sarkıtlar bakımından, Türkiye’deki en zengin mağaralardan biri. Bakanlık, mağaranın bulunduğu bölgeyi tabiat parkı ilan ederek koruma altına almış. Ağustos ayının 40 derece sıcağında, bir tepenin eteğinde yer alan mağaraya ulaşan ziyaretçiler, 18-19 derece sıcaklıkla hem serinliyor hem de görsel şölen yaşıyorlar. Mağaranın içindeki alanlar, jeologlar tarafından, aldıkları şekle göre bölümlere ayrılmış. Örneğin, ziyarete açılan bölümdeki birinci galeride Havuzlu Salon, Büyük Damlataşlar Salonu, Çamurlu Salon, Fosil ve Yarasalar Salonu yer alıyor. İkinci galeride ise, Çöküntü Salon, Mantarlı Salon ve Sütunlar salonları yer alıyor. Bu salonlardan 8 tanesi ziyarete açık.
| Nisan 2016 | Sayı 18
31
Ballıca Mağarası / Saffet YILMAZ
Her iki galeride de birbirinden farklı yapılar mevcut. Birinci galerideki salonlarda yer alan sarkıt, dikit, sütün ve akma yapı benzeri şekiller, pırasa biçimli oluşumlar, havuzlar ve mağara incileri, ziyaretçilere görsel şölen sunuyor. İkinci galeride ise, başka mağaralarda görülmeyen dikitsiz sarkıtlar, soğan biçimli sarkıtlar ve benzeri mağara oluşumları görülüyor. Mağara içindeki her bir salonun kendine has özellikleri var. Örneğin Çamurlu Salon’a yatay bir geçitten ulaşılıyor ve dikkatli olmak gerekiyor. Mağaranın en üst noktasında bulunan Fosil Salon ise, yapının en yaşlı ve görsel bakımdan en gözalıcı bölümlerinden biri. Cüce yarasaların yaşam alanı olan Yarasalı Salon’a ip kullanmadan inmek pek mümkün değil. 35 metre uzunluğa, 20 metre genişliğe
32
| Nisan 2016 | Sayı 18
sahip bu kısımda, gelişim halindeki sarkıt ve dikitleri, mağara güllerini, mağara iğnelerini ve damlataş havuzlarını görmek mümkün. Mantarlı Salon’a girerseniz, iri soğan sarkıtların ve salona adını veren mantar şeklindeki gelişmiş dikitlerin etkileyici görüntüsünü görebiliyorsunuz. Damlalık sarkıtların en güzel örneklerini bu salonda görmek mümkün. Sütun ve sarkıtlardan oluşan dar bir geçitten geçildikten sonra ulaşılan Büyük Damlataşlar Salonu, mağaranın en geniş kısımlarından. Buradaki küçük havuzlar mağara incileri ile kaplı. Bu bölümün en önemli özelliği, salondaki nem oranının yüksek oluşu. Açık havaya oranla 4 kat daha fazla oksijen bulunan Büyük Damlataşlar Salonunda; dev boyutlu dikit ve sarkıtlar ile kırmızı, sarı, yeşil ve mavi renkler izleyenlere görsel şölen sunuyor.
Mağaranın en alt seviyesinin yeraltı su seviyesi ile aynı noktada olduğu tahmin edildiğinden, derinlemesine gidişten vazgeçilmiş. Bu bölümde bir de yeraltı göleti bulunduğu belirtiliyor. Mağaranın içi oldukça dengeli aydınlatılmış, yönlendirme tabelaları ve yürüme kısımları da gayet iyi planlanıp uygulanmış. Gezi boyunca hem büyük şaşkınlıklar yaşıyorsunuz hem de görsel şölene tanıklık ediyorsunuz. Mağaranın bazı bölümleri öylesine güzel düzenlenmiş ki; dinlenme, sohbet etme veya küçük çaplı müzik dinletisi için küçük gruplar halinde toplaşmak mümkün. Bursa ve Türkiye’deki diğer mağaraların da aynı şekilde düzenlenip ziyarete açılması halinde, mağaraların bulundukları yöreye çok ciddi bir ziyaretçi sağlayacağı şüphesiz.
| Nisan 2016 | Say覺 18
33
Ad覺m Ad覺m Bursa / Feridun BAYKARA
34
| Nisan 2016 | Say覺 18
Feridun BAYKARA Dağcılık Federasyonu Kurul Üyesi
ADIM ADIM BURSA Bursa Büyükşehir Belediyesi ile Türkiye Dağcılık Federasyonu Bursa İl Temsilciliğimiz Bursamız’ın zenginliğini gözler önüne seren faaliyetlere imza atmakta. Bursa’mız dağı, denizi, yaylası, ovası, ormanı, bitki örtüsü, kuşları, şelaleleri, akarsuları ile insana huzur veren güzelliklerle dolu. Bu güzellikleri gün yüzüne çıkarmak halkımıza tanıtmak ve bu güzelliklerden Bursa’da yaşayan insanlarımızın faydalanmasını sağlamak, hatta yalnızca Bursa’da yaşayan insanlarımıza değil, Marmara Bölgesi’ne, Türkiye’ye ve Dünya’ya tanıtmak onların da bu güzelliklerden faydalanmasını sağlamak amacı ile Büyükşehir Belediyemizin katkıları ile güzel çalışmalar yapılmakta. Bu çalışmalar çerçevesinde Bursamız’a ait tarihsel, kültürel değerler sosyal belediyecilik anlayışı ile halkımıza tanıtılmakta, yürüyüş amaçlı yeni yeni rotalar oluşturulmaktadır. Bu faaliyetlerde dikkate alınan temalar Bursamız’a bağlı ilçe ve köylerin kültürel ve tarihsel değerleri dikkate alınarak halkımızın da bilinçlendirilmesi, tarihi ve kültürel zenginliklerimizi ve değerlerimizi görerek, dokunarak tanımasıdır. Bursa ilçeleri ve köyleri ile adeta açık bir müzedir, bu müzede tarihi değerler, kültürel değerler ve doğa güzellikleri adeta iç içe girmiş halkımızın faydalanması için kollarını açmış bekliyor. Bu beklentiye Bursa Büyükşehir Belediyemiz ve Türkiye Dağcılık Federasyonu Bursa İl Temsilciliğimiz cevap verebilmek bu güzelliklerle halkımızı buluşturmak için gayret göstermektedir. Güzellikleri halkımızla buluşturmak için canla başla çalışan bir ekip her ay Bursa’mızın değerlerini de dikkate alarak yapılacak faaliyetleri belirlemektedir. Bursa Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Turizm Daire Başkanı Aziz Elbas bey ve çalışma arkadaşları Nur Çakır hanım, Ercüment Yılmaz, Serkan Teke, Gürbey Akbey Beyler’e Dağcılık Federasyonu Bursa İl Temsilcimiz Nazif Makas bey ile birlikte çalışmalar gerçekleştirilmektedir.
Ayrıca yürüyüş parkurlarının belirlenmesinde, ön etüt çalışmalarının yapılıp halkımızın zorlanmadan yürüyebileceği konumda parkur belirleme çalışmalarına bizzat katılan Nazif Makas Bey’e teşekkür ediyorum. Bilindiği gibi Bursa Osmanlı devletimizin ilk başkentliğini yapmış 7000 yıllık bir geçmişe sahiptir. Kültürel, tarihi, doğası, sosyal
mekânları ile birlikte görülmeye, gezmeye değer bir şehirdir. Bursa’nın 17 ilçesi de birbirinden güzel ayrı ayrı zenginliklere sahiptir. Her ay sosyal ve kültürel faaliyetler çerçevesinde hem dağcılarımızın hem de halkımızın bu değerlerle buluşması sağlanmaktadır.
| Nisan 2016 | Sayı 18
35
Adım Adım Bursa / Feridun BAYKARA
Halkımız dağcılık disiplini çerçevesinde birbiri ile kaynaşmakta, hayata daha paylaşımcı yardımlaşma kültürünü geliştirici birliktelik oluşturmaktadır. Bugüne kadar belediyemizin katkıları ile yapmış olduğumuz faaliyetler neticesinde yüzlerce vatandaşımız doğa ve tarihi güzelliklerimizle buluşturulmuş, Uludağ, Harmancık, Yenişehir, Keles yürüyüşlerimizde halkımız doğa ve tarih ile iç içe olmuşlardır. Harmancık faaliyetimize, Harmancık Belediye Başkanı Mustafa Çetinkaya bey, 230 kişinin katıldığı faaliyete bizzat katılmış, Harmancık tarihinden, doğasından ve faaliyete geçirdikleri Bungolov evler ile doğa yürüyüşü parkurları hakkında bilgi vermiştir. Mustafa Çetinkaya Bey’in katılımcı 230 vatandaşımıza her biri 3 kilogram olan ve halkımızın özlem duyduğu köy ekmeği hediye etmesi büyük bir jest olmuştur. Faaliyetlerden biri de Keles ilçemizde 36
| Nisan 2016 | Sayı 18
gerçekleştirilmiştir. Baraklı köyünde bulunan göletten Kocayayla’ya kadar 10 kilometrelik bir yürüyüş sonrasında Keles Belediye Başkanı Mehmet Teke Bey ve eşi faaliyete katılanları karşılayarak Keles’in tarihi ve doğal güzellikler hakkında katılımcıları bilgilendirmesi eşliğinde ikramlarda bulundu ve sonra Keles içinde küçük bir çarşı turu yapılarak faaliyet sonlandırıldı. 2015 yılında 8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü kutlamalarında Uludağ’da yüzün üzerinde bayanın katıldığı ve balkanlardan gelen 30 bayan dağcının da misafir olduğu faaliyette bayan dağcılarımız balkanlardan gelen bayan dağcılarla zirve tırmanışı yapılmış, zirve tırmanışı yapmayan bayanlar da tecrübeli dağcımız Arzu Mavili hanımın öncülüğünde Oteller Bölgesinden Bakacak’a bir yürüyüş gerçekleştirilmiştir.
2016 Yılı Dünya Kadınlar Günü anısına Yenişehir İlçemizde Çiçeközü Köyü’nden Yarhisar Köyü’ne oluşturulan 10 kilometrelik parkurda 220 kişinin katılımı ile yürüyüş gerçekleştirilmiş, Yarhisar Köyü’nde Yenişehir Belediye Başkanı Süleyman Çelik Bey ve eşi katılımcıları karşılamış, katılımcı bayanlarımıza eşi ile birlikte kırmızı ve beyaz karanfiller hediyesi ile birlikte ekmek arası köfte sucuk ikramında bulunmuşlardır. Kendilerine teşekkür ediyoruz. Yarhisar Köyü Osmanlı İmparatorluğu’nun kurucusu Osman Bey’in çocukluğunun geçtiği köydür, Orhan Bey’in karısı Nilüfer Hatun da Yarhisarlı’dır. Orhan Bey tarafından yaptırılan cami 800-900’lü yıllara dayanmakta olup ibadete açıktır. Köyün içinde güzel bir şelale bulunmaktadır. Adım Adım Bursa faaliyetlerimizde 30 Ağus-
tos Zafer Bayramı kutlama yürüyüşü de Uludağ’da gerçekleştirildi. Sarıkamış şehitlerimiz karlı bir havada Teleferik’ten Zeyniler Köyü’ne yapılan yürüyüşle anıldılar. Yapılan her faaliyet günün anlam ve önemi ile birlikte doğa ve tarih ile buluşmayı sağlamakta. Rahatlamak, hayata dolu dolu bakmak istiyorsanız doğa ile iç içe olmalısınız. Doğa yürüyüşü yaparak vücut kaslarınız, ayaklarınız görevlerini yaptığı için sağlıklı bir yapıya kavuşur, damarlarınızdaki kan hareketlilik kazanır, damar tıkanıklıklarının oluşmaması yönünde kazanımda bulunmuş olursunuz. Kalbiniz, vücudunuz sağlıklı bir yapıya kavuştuğu gibi derin nefes alarak beyninize oksijen takviyesinde bulunur, enerji yüklenirsiniz. Birlikte doğa yürüyüşü yaptığınız insanlarla yapacağınız kısa bir yol arkadaşlığı, sohbet
kültürümüzün gelişmesine birbirimize pozitif bakma anlayışımızın pekişmesine, paylaşma ve yardımlaşmanın önemini anlayarak yeni güzel ufuklara doğru yelken açmamıza, yeni yeni dostlukların arkadaşlıkların oluşmasına vesile olmaktadır.
Çalışmış olduğumuz kurumlarda, işyerlerinde, fabrikalarda, mahallelerde, site-apartmanlarda kısaca toplu yaşamın olduğu her birimde doğa yürüyüşleri teşvik edilmeli ve gerçekleştirilmelidir. Küçük de olsa oluşturulacak gruplarla yapacağınız doğa yürüyüşleri ile hayata ve çevreye bakışınız daha pozitif olacaktır. Adım Adım Bursa faaliyetlerine vatandaşlarla birlikte katılım sağlayan, onlarla birlikte kurallara uyan sayın vali yardımcılarımıza teşekkür ediyor Adım Adım Bursa faaliyetlerinin yeni dostluk ve arkadaşlıkların oluştuğu el ele gönül gönüle milletimizin birliğini devletimizin dirliğini oluşturacak birlikteliklerde buluşmak dileğimle. Katkıda bulunan Büyükşehir Belediyemize, Dağcılık Federasyonu İl temsilciliğimize ve paydaşlara teşekkür ediyorum.
| Nisan 2016 | Sayı 18
37
haber / BURFAŞ
BURFAŞ’IN KALİTESİNE ULUSLARARASI TESCİL Gençleşme ve kendini geliştirme azminden feragat etmeden, sektöründe markalaşma hedefine ulaşmış olmasından ve bu uğurda kalite standartlarından ve mükemmelliyet arayışından ödün vermeyen kuruluşun adı; BURFAŞ… Bursa Büyükşehir Belediyesi şirketlerinden biri olan BURFAŞ, kalite ve işletme bakımından dünyanın en iyi tesisleri arasına girerek hem kendini hem de Bursa’yı bu alanda dünya ligine taşıdı. Global Trade Leaders Club(Global Ticaretin Liderleri Kulübü), dünya genelindeki en iyi otel, restoran ve yiyecek/içecek kuruluşlarını ödüllendirdi. Burfaş, Türkiye’den ödüle değer bulunan tek kuruluş oldu. Burfaş ayrıca, dünya genelinden ödül alan kuruluşlar arasındaki tek kamu şirketi oldu. Merkezi İspanya’nın Başkenti Madrid’de bulunan Global Ticaretin Liderleri Kulübü(Global Trade Leaders Clup), dünyadaki en iyi otel, restoran ve gıda firmalarını ödüllendirdi. Geçtiğimiz günlerde gerçekleştirilen ödül törenine, Burfaş Genel Müdürü Muhammet Gümüşsoy’un yanı sıra, Belediye Meclis üyeleri Bayram Şahin ve Aydın Çıkıkçı ile Burfaş 38
| Nisan 2016 | Sayı 18
Genel Koordinatör İsmail Bayrak katıldı. Törende, Türkiye’nin İspanya Ticaret Müşaviri Fatma Kayhan da hazır bulundu. İspanya’nın başkenti Madrid’de bulunan Dünya Turizm Örgütü’nün genel merkezi karşısında yer alan bir kongre merkezinde gerçekleşen ödül töreninde konuşan Burfaş Genel Müdürü Muhammet Gümüşsoy, belediye kuruluşu olarak görev yapan ancak özel sektör mantığı ile çalışan bir kuruluş olduklarına dikkat çekti. 53 tesis ve yaklaşık 700 çalışanı bulunan Burfaş’ın, kamu sermayesi ile insan odaklı ve kaliteli hizmet üretme konusunda örnek teşkil ettiğini ifade eden Gümüşsoy, çevre ve hijyen konularında çok büyük hassasiyet gösterdiklerini kaydetti. Gümüşsoy, “İnsan sağlığı ve gıda güvenliği açısından çok önemli işler yapıyoruz. Hizmet kalitemizin uluslararası kuruluşlarca da tescil
edilmesi bizim için önemli” diyerek duyduğu memnuniyeti dile getirdi. Burfaş tanıtım filminin de izlendiği törende bir değerlendirme yapan Global Trade Leaders Clup Başkanı Ricardo Roso Lopez ise, dünya genelinde kalite standardını belirli bir standardın üzerine çıkaran kurum ve kuruluşları ödüllendirdiklerini kaydetti. Burfaş’ın; gençleşme ve kendini geliştirme azminden feragat etmeden, sektöründe markalaşma hedefine ulaşmış olmasından ve bu uğurda kalite standartlarından ve mükemmelliyet arayışından ödün vermediğinden dolayı Global Trade Leaders Club Uluslararası 2016 Otel-Restoran kalite ödülüne değer bulunduğunu kaydeden Lopez, Burfaş yönetici ve çalışanlarını kutladı. Daha sonra ödül törenine geçildi. Otel-Restoran ve Yiyecek-İçecek kategorilerinde dünya genelinden toplam 39 kuruluşa ödülleri takdim edildi. Burfaş Genel Müdürü Muhammet Gümüşsoy ödülünü, Global Trade Leaders Clup Başkanı Ricardo Roso Lopez ve Türkiye’nin Madrid Ticaret Müşaviri Fatma Kayhan’ın elinden aldı. Diğer yandan, Otel-Restoran kategorisinde ödüllendirilen 14 kuruluş ile Yiyecek-İçecek
kategorisinde ödüle değer bulunan 20 kuruluşun dünya ölçeğinde firmalar olması dikkat çekti. Burfaş, 100200 milyon sermayeli ve ortalama 4-5 bin çalışanı olan büyük firmalarla aynı karede yer almayı başardı.
ÖDÜL BURSA’DA Burfaş Genel Müdürü Gümüşsoy, Global Trade Leaders Clup’ın ödülünü, İspanya dönüşünde Başkan Recep Altepe’ye takdim etti. Konuyla ilgili bir değerlendirme yapan Başkan Altepe, “Bursamız’ın kalite şehri olması yolundaki çalışmalarımız sürüyor. Bunlardan biri de sosyal tesislerimiz. Şehrimizin 53 noktasında restoran ve kafeterya ola-
rak hizmet veren bu tesislerimiz şehre zenginlik katmakta, şehrin huzuruna huzur katmakta. Şehrin buluşma noktası konumundaki bu tesislerimizi ilçelerimizde de yaygınlaştırmaya çalışıyoruz, yeni yatırımlar yapıyoruz.” dedi. Burfaş’a bu alanda önemli görevler düştüğünü ifade eden Başkan Altepe, şu değerlendirmeyi yaptı: “Halkımızın mutluluğuna hizmet eden bu tesislerin ne kadar değerli olduğunu yurt dışından gelen uzman kuruluşlar bile gördü ve takdir etti. Global Trade Leaders Clap gibi bu alanda dünyaca bilinen kuruluşlar Burfaş’ın kalitesini tescillemiş oldu. Alınan ödül, yapılan çalışmaların, verilen hizmetlerin ne kadar iyi yapıldığının bir belgesi oldu. Genel Müdürümüze ve tüm Burfaş çalışanlarına teşekkür ediyorum, Bursamıza hayırlı olmasını diliyorum.”
| Nisan 2016 | Sayı 18
39
İspanya - Madrid / Saffet YILMAZ
İSPANYA’DA BİR HAFTA SONU
İspanya’nın eski başkenti, şimdilerde manevi yönü daha ağır basan Toledo şehri. Kayalık bir tepenin üzerinde, adeta bir ada gibi... 40
| Nisan 2016 | Sayı 18
Saffet YILMAZ
Burfaş’ın, İspanya’nın başkenti Madrid’den kalite ödülü alması, ödülü almaya giden ekip olarak bizlerin de bölgede kültür turu yapmasına imkan sağladı. Kültür turunu, 10 yıldır bu ülkede yaşayan ve İspanyolca’yı ana dili gibi konuşan, bununla birlikte yörenin tarih ve kültürü üzerine bilgilerini ‘rehber’ olmanın hayli ötesine geçiren sevgili Bülent Özmen ile yapmamız da ayrı bir şanstı. Bülent Bey devlet büyüklerimizin İspanya gezilerine de tercüman-rehber olarak eşlik eden çok değerli bir dostumuz. Programımızın son günü biz Türkiye’ye dönerken kendisi de, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Güney Amerika gezisine eşlik etmek üzere bu ülkeye uçtu. Öncelikle genel olarak İspanyollar ve özel olarak da Madrid şehri hakkında gördüklerimi paylaşmak isterim. İspanyollar genel olarak kültürlü, en azından kültürü yaşamlarına katmış, kapitalizmin daha çok satma, daha çok kazanma dürtüsüne yenilmemiş, yaşamlarını; zamanlarını ve mekanlarını daha çok kazanma dürtüsünden uzaklaştırıp daha sosyal bir içeriğe büründürmüş insanlar. Kişisel veya içinde bulundukları grup olarak yaptıkları planlara göre yaşayan, kültür, sanat ve sosyal aktiviteleri günlük yaşamlarının her anına yerleştiren bir toplum. Haftanın hangi akşamı ailece, hangi akşamı arkadaş grubuyla dışarıda yemek yenileceği belli. Her bir yemek ortalama 2 saat sürüyor. Yanlış duymadınız, iki saat. Bu, öğle yemeği için de böyle akşam yemeği için de. Arkadaşlarla yenen sıradan bir akşam yemeği nasıl bir şölene dönüştürülür, ben orada gördüm. Tüketilen nesnenin değil de paylaşılan zamanın değerli olduğu, dolu dolu geçen zaman..
| Nisan 2016 | Sayı 18
41
İspanya - Madrid / Saffet YILMAZ
Biraz daha anlaşılır olması için şöyle anlatayım; ben başka bir yerde, bir sinemanın, bir tiyatronun veya bir müzenin önünde bu kadar uzun kuyruklar görmedim. Hafta sonunu kültür sanata ayıran İspanyollar, gitmek istedikleri filme veya oyuna girebilmek için
dakikalarca kuyrukta bekliyorlar. Aynı şekilde müzelerin önü de insan kaynıyor. Peki, bunlar ücretsiz mi, halk günü mü var ki bu kadar insan kuyrukta beklesin. Aslında evet, pazar günleri bazı müzeler ücretsiz veya indirimli. Ama normal zamanlarda müze giriş biletleri
neymiş örneklendireyim; Madrid Prado Müzesi’nin giriş bileti yetişkinler için 42, çocuklar için 14 euro, Thyssen Bornemizsa Müzesi’nin giriş ücreti yetişkinler için 36, çocuklar için 13 euro, Reına Müzesi’nin giriş ücreti yetişkinler için 33, çocuklar için 13 ouro. Kuşkusuz çok daha uygun olanları da vardır ama genel durum bu. İspanyolların sosyal yaşamını daha iyi anlamak için giyim kuşamlarına veya kullandıkları eşyalara bakmak gerek. Trafikte öyle aman aman lüks araçlar yok. Kullandıkları eşyaların da öyle çok pahalı, lüks vb. sınıfta olmadığını gördük. Rehberimiz sevgili Bülent söyledi; ikinci el eşya piyasasının olmadığı nadir ülkelerden biri imiş İspanya. Çünkü İspanyollar kullandıkları her eşyayı son raddesine, kullanım ömrünün sonuna kadar kullanırmış; modeli geçti, teknolojisi eskidi veya arkadaşları onda son modelini görmek ister düşüncesi ile değiştirmezmiş. Yine Bülent’i dinleyelim; “Sokakta tanıştığınız kelli felli bir yöneticinin bir bürokratın evine gitseniz oturmak istemezsiniz, en yeni eşya 20-30 seneliktir çünkü.”
42
| Nisan 2016 | Sayı 18
metrolara iniş merkezleri oluşturmuşlar, halk buralardan toplu ulaşım araçlarına ulaşıyor. Dünyanın en büyük stadyumlarından biri olan 85 bin izleyici kapasiteli Santiago Bernabeu Stadyumu da şehrin merkezinde. Ancak stadyumun altına kadar gelen metro sistemleri var, maç sonunda seyirciler şehre dağılmadan doğruca evlerine veya gitmek istedikleri yere gidebiliyorlar.
50 YIL ÖNCE…
TURKISH ÇÖZÜMLER… İşyerleri, öğlen ve akşam belirli saatlerde kapalı. Bu saatlere yakın zamanlarda bir dükkana girdiğinizde, dükkan sahibi uyarıyor, son müşteriyi gösteriyor ve ondan sonrasıyla ilgilenmeyeceğini, işyerini kapatacağını söylüyor. Biz tabii şartlanmış zihinlerimizle bu durumu sorun kabul edip hemen çözümler ürettik. Önce vardiyalı adam çalıştırıp sorunu çözdük. Sonra, dükkanı 10-15 dakika geç kapatması halinde bir kaybı olmayacağına kanaat getirdik. En sonunda, daha fazla satıp daha fazla kazanmayı tercih etmemelerinin ulus olarak yaşadıkları bir probleme dalalet olduğuna kanaat getirdik. Madrid, çevresiyle birlikte yaklaşık 6.5 milyonluk bir şehir. Bu nüfusun yaklaşık 3.5 milyonu kent merkezinde yaşıyor. Yaani aslında devasa bir şehir. Buna karşın şehirde trafik sorunu yok. Şehrin en yoğun yerinden araca biniyorsunuz, en uzak yere ulaşmak 15, bilemedin 20 dakika. Sessiz ve hem yayalara hem de sürücülerin birbirine karşı saygılı olduğu bir trafik düzeni. ‘Madem bu kadar
sorunsuz işliyor bu 3.5 milyon insan nerede’ diye sorabilirsiniz. Bu insanlar aşağıda, yeraltında, metroda. O kadar düzenli ve konforlu bir yeraltı metro ağı oluşturmuşlar ki, kimse aracıyla yerüstünden gitmeye ihtiyaç duymuyor. Şehrin her noktasından yeraltına,
Peki, bu kadar büyük yatırımları ne zaman yapmışlar? Yaklaşık 50 yıl önce, hatta bir kısmını diktatör Franco zamanında yapmışlar. Madrid’deki yeraltı metro sistemlerinin diğer metropollerden bir farkı var; İspanyollar karayolunu da yeraltına indirmişler. Yani, otobüs vb. araçlar da ulaşımlarını yeraltı yollarından sağlıyor. Hatta, bu yeraltı yol meselesini o denli abartmışlar ki, bazı yakın kent ve kasabalara giden yolların önemli kısmı da yeraltından gidiyor. Örneğin biz, Türkiye’de de yakın zamanda adı sıkça anılan Toledo şehrine gittik. Madrid-Toledo arası 70 kilometre civarında. Bunun önemli bir kısmını yeraltından gittik. Bildiğiniz karayolunu, şehirlerarası yolu yeraltına indirmişler. Geniş, ferah, zaman zaman yol ayrımları, kavşaklar çıkıyor, tabelalar tıpkı yer üstünde olduğu gibi yönlendiriyor sürücüleri. Şehirde araç trafiği yok dedik ama başka bir şey var; yaya trafiği. Özellikle akşam saatle-
Madrid’in en büyük boğa güreşi arenası Plaza De Toros, 25 bin kişilik… | Nisan 2016 | Sayı 18
43
İspanya - Madrid / Saffet YILMAZ
rinde insan seli gibi oluyor Madrid caddeleri. Gruplar halinde yürüyor insanlar. Pahalı mı? Evet, pahalı. Aslında rakamlar aynı, yani, Türkiye’de etiketinde 50 yazan bir ürünün İspanya’daki etiketinde de 50 yazıyor. Ama biri tl, diğeri ouro olunca, tam üç katı bir durum oluşuyor. Buna karşın, ne alırsan 5-10 ouro olan büyük AVM’ler de var. Madrid çevresindeki kültür turumuzun ilk durağı, bir Orta Çağ kentini andıran Segovia kasabası oldu. Dar sokaklar, katedrali, şatosu ve su kemeriyle çok etkileyici bir yer. Sizi ilk olarak su kemeri karşılıyor. İstanbul’da da var bir benzeri ancak buradaki daha müthiş. Romalılardan kalma ve hiç bozulmamış. 19. Yüzyıl sonuna kadar da kullanılmış. Benzerlerinden ayrılan bir yönü de, harç kullanılmadan, yığma taşla yapılmış olması. Tek kelimeyle etkileyici. Orta Çağ şehrinin dar sokaklardan varılan meydanı turistik işletmelerle çevrili. Meydanın bir yanında da, ben süslü diyeyim siz gotik anlayın, bir katedral.
KRAL’IN FERMANI Tarihi kimliği oldukça iyi korunmuş bu şehirde bir de kuzu çevirme hikayesi anlatmak isterim. Konumuz aslında kuzu değil de, restoranın kendisi. Su kemerinin hemen bitişiğinde üç katlı ahşap, çok eski ve günün her saati kalabalık bir bina. Binaya girdiğinizde bir 150 yıl geriye gidiyorsunuz zaten, içerdeki ortam ve sunumlarla büsbütün tarihte gezinti yapıyorsunuz. Bir aile işletmesi ve ailenin en büyüğü(sanırım 80 yaşlarında bir amca), halen restoranın başında. Üzerinde üniforma gibi bir kıyafeti, boynunda altın sarısı bir taç-madalyonu ile hemen dikkat çeken bu amca, gelen herkese oturacağı masaya kadar refakat ediyor. Restoran, kuzu çevirmesiyle ünlü bir mekan. Peki ünü nereden geliyor? Kral Karlos bu restoranın müdavimlerindenmiş, bir tarihlerde. Kral her gelişinde kuzuyu pişirip güzelce servis ederlermiş. Ancak bir gün kral servisten memnun kalmamış olacak ki, bir ferman yayınlamış, demiş ki, bundan sonra kuzunun servis edilmeden önce paylaştırılması şu şekilde olacak. O gün bu gündür, restoranda pişirilen kuzular servis edilmeden önce paylaştırılırken kralın fermanı yüksek sesle tüm müşterilere okunuyor ve kuzu Kralın buyurduğu şekilde bölünüyor. Her gün ben diyeyim Alcazar Şatosu 44
| Nisan 2016 | Sayı 18
Segovia
50, siz anlayın 100 kuzu pişiriliyor ve her defasında gonk çalıyor, tüm müşteriler dikkat kesiliyor, sonra, restoran sahibi yaşlı adam yüksek sesle kralın fermanını okuyor ve orada tarif edildiği şekilde kuzuyu parçalayarak seramoniyi tamamlıyor. Etkileyici, kralın huzurunda yaşanan bir sahne gibi…
geliyor; yapının iki cephesindeki tüm duvarlarında zincirler asılı. Hristiyanlar Araplardan Granada’yı aldıklarında, burada bulunan Hristiyan esirlerin kollarında ve ayaklarında bu zincirler varmış. Özgürlüğüne kavuşturulan esirlerin hatırası olarak bu zincirleri manastırın duvarlarına astıklarını iddia ediyorlar.
Bu arada kuzu da tuzluydu, kişi başı 20 euro ödedik.
Şehirde tarihi mirasın iyi korunduğu dikkatlerden kaçmıyor. Zaten UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesine girmiş bir yer. Don Kışot’un yazarı Cervantes’in şehri.
VE TOLEDO… Hızlı turumuzun bir diğer noktası, tarihi kimliği nedeniyle yakın zamanda Türkiye’de de adı anılan Toledo şehri oldu. İspanya’nın eski başkenti, şimdilerde manevi yönü daha ağır basan bir şehir. Kayalık bir tepenin üzerinde, adeta bir ada gibi. Dar sokaklar ve sık sık rastlanan hepsi birbirinden gösterişli ibadet yapıları. Sanırım en gösterişli olanı da şehrin merkezindeki Toledo Katedrali. Bunun gibi bir başka etkileyici ibadet yapısı da Katolik Kralları Manastırı. Manastırın etkileyiciliği aslında şurdan
Toledo kentinin sembollerinden biri de Alcazar Şatosu. Disneyland animasyon filmlerinin girişinde güzel bir şato görüntüsü vardır, işte o şato bu şato imiş. Biz gittiğimizde restorasyon vardı, o nedenle fazla etkileyici bir görüntü yoktu. Üç tarafı uçurum olan şatonun içinde bazı bölümler oldukça güzel işlenmiş, görmeye değer.
Katolik Kralları Manastırı | Nisan 2016 | Sayı 18
45
araştırma / Birinci Ekümenik Konsil İznik Gölü’ndeki Bazilikada Mı Toplandı? / Prof. Dr. Mustafa ŞAHİN
Prof. Dr. Mustafa ŞAHİN
BİRİNCİ EKÜMENİK KONSİL İZNİK GÖLÜ’NDEKİ BAZİLİKADA MI TOPLANDI?
46
| Nisan 2016 | Sayı 18
Bilindiği gibi, birinci İznik Konsili, M.S. 325 yılında İmparator Konstantin tarafından Roma İmparatorluğu’nda resmî din olacak Hıristiyanlığın içerisinde tartışılan bazı konuları netleştirmek amacı ile toplanmıştır. İznik’te toplanan kilise önderlerinin büyük çoğunluğu İsa’nın gerçek Tanrı olduğu fikrini pekiştirdiler. Konsilde onaylanan “İznik İnanç Bildirisi” bugüne kadar Katolik, Ortodoks ve Protestan Kiliselerinin ortak olarak kabul ettiği metinlerdendir. Dolayısı ile Hıristiyanlık dininin en büyük mezhepleri tarafından, diğer bir ifade ile Doğu ve Batı tarafından ortaklaşa tanınan çok önemli bir toplantıdır. Toplantının yapıldığı yer tartışılan bir konu olsa da, genel inanış, I. Konstantin’in bazilikanın da yer aldığı sarayı olduğu yönündedir. Hatırlanacağı gibi, söz konusu sarayın yerini bulmak üzere Bursa Valiliği’nin öncülüğünde 22-23 Mayıs 2010 tarihlerinde İznik’te bir çalıştay düzenlenmiş ancak belli bir sonuca ulaşılamamıştı. İznik Gölü’nde 2014 yılında tarafımızdan keşfedilen ve Amerika Birleşik Devleti Arkeoloji Enstitüsü tarafından yayınlanmakta olan “Archaeology” isimli dergi tarafından 2014 yılının en önemli 10 büyük keşfi arasında gösterilen bazilika kalıntısında, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izni ile Uludağ Üniversitesi adına 2015 yılının Haziran-Ağustos ayları arasında sualtı yüzey araştırması yapılmıştır. Sonrasında ise Kasım-Aralık aylarında İznik Müze Müdürlüğü’nün başkanlığında ve Uludağ Üniversitesi adına bilimsel danışmanlığımızda sualtı arkeolojik kazılarına başlanmıştır. Hem sualtı yüzey araştırması hem de kazılar Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin desteği ile yapılmıştır. Sualtı arkeolojik kazılarına 2016 yılında da aralıksız devam edilecektir.
tianus’un (284-305) Hıristiyanlara zulüm yaptığı yıllarda, Nikaia’da yaşayan Hıristiyanlar da bu kıyımlardan nasibini almıştır. İnancından vazgeçmediği için din uğruna şehit edilen (Martyr) Hıristiyanlardan birisi de Aziz Neophytos’tur1. Aslında, Hıristiyan bir ailenin çocuğu olarak Bithynia Olymposu’nda dünyaya geldiği bilinen Neophytos, kutsal bir kişi olduğunu daha çocukluk çağlarında gösterdiği çeşitli mucizeler ile belli etmiştir. Henüz 9 yaşlarında iken, kendisine görünen güvercini dağdaki (Olympos/Uludağ) mağaraya kadar takip etmiş ve mağarada yaşayan vahşi hayvanları (inançlarına göre ayıları)
kovarak 16 yaşına kadar burada inzivaya çekilmiştir. Daha sonra rüyasında kendisine gözüken Tanrı’nın buyruğu üzerine Nikaia/ İznik’e gelmiş ve o büyük zulüm zamanlarında Hıristiyan olduğunu açıkça ifşa etmiştir. Bu yüzden yakalanıp inancından vazgeçmesi istenmiştir. Kabul etmediği için bir ağaca asılıp kırbaçlanmış, demir çengeller ile derisi yırtılmış, aç vahşi hayvanlar arasına bırakılmıştır. Ancak zarar veremedikleri anlaşılınca kızgın fırına atılıp orada 3 gün bekletilmiştir. Bundan da sonuç alınamayınca, en nihayetinde kentin göl tarafındaki surlarının dışında, gölün sahili ile surlar arasındaki bir yerde
Sualtındaki kalıntıyı ilk tespit ettiğimizde; Bursa’da Zaman’ın 9. sayısı, Şehrengiz’in 47. sayısı, Atlas’ın 252. sayısı, Aktüel Arkeoloji’nin 38. sayısı ve Deniz Magazin’in 39. sayısı gibi farklı dergilerde tanıtım yazılarımız yayınlandı. Bu yayınlarda, doğu batı istikametinde uzanan ve üç nefi bulunan bazilikal kilisenin Aziz Neophitos’a adanmış olabileceği ile sürüldü. Konuyu daha iyi anlamak için Aziz Neophitos ile ilgili o günlerde yazdıklarımızı kısaca hatırlamakta fayda vardır. Bilindiği gibi, Roma imparatorları Decius (249-251) ve DiokleAziz Neophytos’un işkence ve şehit edilişini gösteren minyatür
1 St. Neophytos, Baltimore, Walters Art Gallery Ms. W. 521, fol. 200r. Walters İmparatorluk Menelogion’u, Ocak Ayı Bizans Azizleri Yortusunu miyatürler ile ele alan bir yazmadır. Minyatürlü el yazması, 11. Yüzyılın ikinci çeyreğinde Konstantinopolis’te yapılmıştır. II. Basileus Menologionu’ndan beş yıl sonra yapıldığı kabul edilmektedir. Minyatürde, sakalsız, kısa kıvırcık saçlı toy bir delikanlı olan Neophytos, bir yandaş tarafından sopayla darp edilmektedir. Azizin sağ omuzundan kanlar akmakta, dizinin altından yerlere kanlar yayılmaktadır. İşkenceci mavi kısa bir tunik giymiştir. Neophytos uzun, desensiz kahverengi bir tunikle haleli olarak gösterilmiştir. | Nisan 2016 | Sayı 18
47
araştırma / Birinci Ekümenik Konsil İznik Gölü’ndeki Bazilikada Mı Toplandı? / Prof. Dr. Mustafa ŞAHİN
48
| Nisan 2016 | Sayı 18
Vatikan Müzesi’nin bölümlerinden birisi olan Sistina Şapeli’nde (Cappella Sistina) yer alan fresklerden birisinde İznik’te M.S. 325 yılında toplanan 1. Konsil resmedilmiştir. 1590 yılına tarihlenen söz konusu fresk üzerinde konsil toplantısı, toplantının yapıldığı yapı ile birlikte resmedilmiştir. Resim alanının sol köşesinde betimlenen dış mekan görüntüsü konumuz açısından oldukça önem arz etmektedir.
Birinci Konsil Toplantısının Resmedildiği Fresk ve Detay.
olarak nitelendirmiştik. Bu önerimiz herhangi bir belge olmasa da otoriteler arasında kabul görmüştür.
imparatorluk askerleri tarafından mızrak ve kılıç darbeleri ile parçalanarak şehit edilmiştir (M.S. 304 yada 305 yılı). Öldürüldüğü yerde gömülen Neophytos’un mezarının bulunduğu alana daha sonradan bir kilise inşa edilmiştir. Bundan dolayı ilk keşfettiğimizde yapıyı, kalıntı her ne kadar günümüzde sualtında olsa da, sur duvarlarının dışında ve göl kıyısındaki konumu nedeniyle, Aziz Neophytos Kilisesi
Kaynaklarda bahsedilmesine rağmen yerini tam olarak bilemediğimiz İznik’in diğer önemli bir yapısı, I. Ekümenik Konsil’in toplandığı binadır. Burasının I. Konstanin’in bazilikasının da yer aldığı Saray olduğunu iddia edenler bulunmaktadır. Bu sarayın lokasyonu konusunda farklı görüşler vardır. Örneğin A. Bryer, Konstantin Sarayı ve Bazilikasının yerini göl kıyısı ile sur duvarları arasına lokalize etmek istemektedir. Bu durumda sualtındaki kalıntılar Bryer’in işaret ettiği Saray’ın Bazilikası’na ait olabilir mi?
Pencereden gösterilen manzarada göl ve şehir surları görülmektedir. Gölün kenarından şehre doğru ilerleyen bir yol ve üzerinde o dönemin nakliye araçları bile seçilebilmektedir. Surlar üzerinde yer alan kule yapısı aslında İznik surlarına yabancıdır. Büyük kule, görüntü itibariyle Roma’daki Hadrian Mozoleumu’nu hatırlatmaktadır. Bunun nedeni freski yapan ressamın İznik’i görmemesi ve dış mekanı tamamen hayali olarak betimlemesi olmalıdır. Ancak, toplantının yapıldığı yapının yeri olarak sur duvarlarının dışı ve gölün kenarının gösterilmesi önemlidir. Muhtemelen ressam okuduğu bir kaynaktan hareket ederek özellikle yapının konumunu vurgulamak istemiştir. Bu nedenle toplantının yapıldığı yapı sur duvarlarının dışında ve İznik Gölü’nün kıyısında gösterilmiş olmalıdır. Bu tanım İznik Gölü’nde kazısına başladığımız yapıyı akla getirmektedir. Acaba, I. Konsil’in toplandığı Senato Sarayı’nın Bazilikası burası mıydı?
| Nisan 2016 | Sayı 18
49
araştırma / Birinci Ekümenik Konsil İznik Gölü’ndeki Bazilikada Mı Toplandı? / Prof. Dr. Mustafa ŞAHİN
Bazilika ve Çevresinin Rölövesi
Böylece bazilika yapısı için alternatifler sayı olarak artmaya başlamıştır. Yapının ne olabileceği sorularına cevap bulmak için başlattığımız sualtı yüzey araştırma ve kazılarının en beklenmedik keşfi, bazilikanın içinde ve etrafında yer alan çok sayıda mezar olmuştur.
Mezarlardan 36 adedinin tespit çalışmaları tamamlanmıştır: bunlardan 5 tanesi atriumda, 6 tanesi nartexte, 6 tanesi orta nefte ve birisi kuzey nefte olmak üzere toplam 18 tanesi bazilikanın içerisinde yer almaktadır. Mezarlar, doğu-batı istikametinde uzanmaktadır. Başlar batı, ayaklar doğu yöne bakmaktadır.
Taş veya pişmiş toprak levhalarla semer dam veya kemer şeklinde kapatılan mezarlar bozulmadan günümüze kadar ulaşmıştır. Mezarların genellikle yan yüzeyleri levha şeklindeki çatı kiremitleri ile sınırlandırılmış, mezar taşı olarak pitos kırıkları veya kalın cidarlı kaba pişmiş toprak seramik parçaları kullanılmıştır. Mezar boyları ortalama 2 metre olarak ölçülmüştür. Bunun yanı sıra çocuk mezarı olabilecek daha küçük mezarlar da bulunmaktadır. Bu mezarlar, kilisenin yıkılmasından sonra da bu mekanın kutsal kabul edildiğini, diğer bir ifade ile dini açıdan çok önemli bir mekan olduğunu göstermektedir. Kıyıdan yaklaşık 50 metre uzakta, doğu batı istikametinde uzanan üç nefli yapı kalıntısının dıştan dışa toplam uzunluğu 41,32 metre, genişliği ise 18,61 metredir. Orta nefin uzunluğu 20,03 metre, genişliği 7,95 metredir. Yan neflerden kuzeydeki 3,32 metre, güney nef ise 3,15 metredir. Bu ölçüme göre güney nef kuzeye göre biraz daha dardır. Duvar kalınlıkları da ortalama 1 metredir. Yapının doğusunda yer alan apsisin çapı 6,85 metredir. Apsisin güneyinde yer alan ve diakonikon olduğunu düşündüğümüz bölümde 1,97 metre uzunluğunda, 0,70 metre genişliğinde bir lahit yer almaktadır; ölçülebilen derinliği 0,30
Bir mezar içerisinde tespit edilen kafatası 50
| Nisan 2016 | Sayı 18
Mezarlardan Bir Örnek
metredir. Lahidin kuzey uzun bölümü parapet bloklarının birleştirilmesi ile oluşturulmuştur. Birleşme yeri iç bölümden sıvanarak kapatılmıştır. Diğer bir ifade ile lahit yekpare mermer blok olarak değil de, parçaların birleştirilmesi ile tamamlanmıştır. Sonuç olarak Hıristiyanlık dininde büyük mezheplerin tanıdığı I. Konsil’in toplandığı yapının yeri günümüzde hala gizemini korumaktadır. Kazılarına devam ettiğimiz bazilika kalıntısının Konstantin Sarayı’na ait olabileceğini de artık göz önünde bulundurmaya başladık. Eğer bu hipotezimiz belgelenebilirse, Hıristiyanlık dininde büyük mezheplerin tamamının tanıdığı çok önemli bir yapıyı inanç turizmine kazandırmış olacağız.
•
C. Foss, Nicaea: A Byzantine Capital and Its Praises (Massachusetts 1996).
•
C. Foss, “Pilgrimage in Medieval Asia Minor”, Dumbarton Oaks Papers 56, 2002, 129-151.
•
R. Krautheimer, Early Christian and Byzantine Architecture (1981).
•
G. Koch, Erken Hıristiyan Sanatı, çev. A. Aydın (İstanbul 2007).
•
N. P. Ševčenko, “The Walters “Imperial” Menologion”, The Journal of the Walters Art Gallery 51 (1993), 43-64.
•
M. Şahin – İ.H. Mert (Eds.), Uluslararası İznik I. Konsil Senato Sarayı’nın Lokalizasyonu Çalıştayı, 22-23 Mayıs 2010 (Bursa 2011).
•
W.J.G.A. Veth, The Frescoes of the Ecumenical Councils in the Sistine Salon (1590) and the Catholic Conciliar Historiography, Pontifical University of the Holy Cross (Rome 2003)
•
The Oxford Dictionary of Byzantium 3 (Newyork-Oxford 1991).
•
http://www.thedigitalwalters.org/Data/ WaltersManuscripts/html/W521/description.html (27.03.2016)
•
Girit Zoodochos Pigi Kilisesi için; http://www.doaks.org/ research/byzantine/project-grant-reports/2010-2011/ bourbou#.Vdj-sZ-Vmuo.google_plusone_share (27.03.2016).
•
• Prof. Dr. Mustafa Şahin, Uludağ Üniversitesi, FenEdebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, 16059 Görükle - Bursa. E-mail: firstname.lastname@example.org
KAYNAKÇA •
I. Akbaygil, H. İnalcık, O Aslanapa (Eds.), Tarih Boyunca (İstanbul 2004).
•
Chr. Bourbou, Health and Disease in the Byzantine Crete – 7th-12th centuries AD (Surrey 2010)
•
J. Beckwith, Early Christian and Byzantine Art (1970).
•
A. Bryer, “Nicaea, A Byzantine City”, Peoples and Settlement in Anatolia and the Caucasus 800-1900 (London 1988).
•
F. Dwornik, Konsiller Tarihi İznik’ten II. Vatikan’a, çev. M. Aydın (Ankara 1990).
TEŞEKKÜR Sualtı yüzey araştırması ve kazılarına izin veren Kültür ve Turizm Bakanlığı’na teşekkür etmeyi bir borç biliriz. Kazı Başkanlığını üstlenen İznik Müze Müdürlüğü’ne destek ve yardımları için teşekkür ederiz. Çalışmalar Uludağ Üniversitesi ve Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından desteklenmiştir. Bu nedenle Uludağ Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Yusuf Ulcay ve Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Sayın Recep Altepe’ye çok teşekkür ederiz. Son olarak, Bursa Büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Turizm Daire Başkanı Aziz Elbas ve çalışma arkadaşlarına destek ve yardımlarından dolayı minnettarız.
Diakonikon Bölümüne Sonradan Yerleştirilen Lahit | Nisan 2016 | Sayı 18
51
Sahne Bursa Sergisi / Ahmet ERDÖNMEZ
Ahmet ERDÖNMEZ
SAHNE SENİN, BURSA
Bursa Kent Müzesi, Bursa ile ilgili sergiler açmaya devam ediyor. Bugüne kadar şehrimizin az bilinen ya da bilinmeyen konularını araştırarak sergi haline dönüştürmeye devam ediyor.
52
| Nisan 2016 | Sayı 18
Örneğin; Bursalı Gelinin Çeyiz Sandığı, Bursa’da Hayatın Her Anında Yemek Kültürü, Bursalı mısın Kadifeli Gelin, Sufi Bursa, Bosna’dan Bursa’ya Çengiç Beyleri gibi. Müzenin araştırma ekibi altı ay önceden Bursa’nın yetiştirdiği sahne sanatçılarını yeni bir sergi açmak için araştırmaya başladı. Araştırma sonunda hayretler içinde kaldık. Çünkü bu şehir Osmanlı öncesi, Osmanlı Dönemi, Cumhuriyet Dönemi dahil bir çok değerli sahne sanatçısı yetiştirmiş. Konumuz sahne sanatları olunca metin yazarlığını Ertan Akman’dan rica ettik. O da ciddi bir araştırma ile birçok sanatçının ismine ulaştı. Serginin içeriği böylece tamamlanmış oldu. Serginin içeriğini sizlere anlatmak istiyorum. Araştırmalarımızda Roma Dönemi’ne bakacak olursak birçok hatip, söz ustası görüyoruz. Örneğin; Dion Krisostomos. M.S. 40 yıllarında Himerius M.S. 315 yıllarında Bursalı hatipler olarak tarih sayfalarında gözüküyor. Tabii ki Bursa ve civarındaki antik tiyatroları da unutmamak gerekiyor. İznik Roma Tiyatrosu, Gölyazı Tiyatrosu gibi. Osmanlı döneminde ise ilk olarak Karagöz ve Hacivat’ı Şeyh Küşteri’nin sayesinde sahnede yani perde de görüyoruz. Orta oyunları Bursa kültüründe hiç de göz ardı edilecek kültür etkinliği değil. Müzik dalında Bimen Şen’in katkıları çok büyük. Ahmet Vefik Paşa’nın Bursa Valiliği sırasında açtığı Anadolu’nun ilk tiyatrosu, sanatçı yetiştiren okul hüviyetinde görülüyor. Türkiye Cumhuriyeti Dönemi’nde de önemini kaybetmeyen tiyatronun sahnelere ve beyaz perdeye birçok sanatçı yetiştirdiğini görüyoruz. Bu açıdan bakınca Bursa sanki sanatçı yetiştiren bir okul şehir gibi gözüküyor. Şöyle isimlere bir göz atalım. Nejat Uygur ilk Bursa’da sahneye çıkıyor. Ali Sürmeli, Olgun Şimşek, Erkan Can, Eşref Kolçak, Ali Cengiz Çelenk, Mustafa Uğurlu, Sarp Apak, Zafer Algöz, Yalın Tolga, Aykut Sözeri, Neriman Uğur, Olgun Şimşek, Hande Ataizi, Vildan Atasever, Gonca Vuslateri, Eser Yenenler, Oğuzhan Koç, İbrahim Büyükak. Daha ismini sayamadığım çok değerli sanatçıların yolu Bursa’dan geçiyor.
Türk Sanat Müziğine göz attığımız zaman gezek kültürünün önemli bir yer tuttuğunu görüyoruz. Birçok değerli sanatçı o kültürden yetişmiştir. Bir çeşit okul gibi. Müzeyyen Senar, Zeki Müren, Yıldırım Gürses, Erdinç Çelikkol, Burhan Dikencik, Güzin Değişmez gibi. Bu araştırmalarımız sonucunda Safiye Ayla’nın Kız Lisesi’nde okuduğunu yeni öğrendik. Gönül Yazar’ın Setbaşı Okulu’nda okuduğunu da. Diğer sanatçılara bir göz atalım: Gönül Akkor, Mediha Şen Sancakoğlu, Kadri ve İsmail Şençalar, Kutlu Payaslı, Erköse Kardeşler, Nevin Akkor, Adnan Şenses, Nigar Uluerer, Recep Birgit gibi birçok sanatçı ya Bursa’dan yolu geçmiş ya da Bursalılar. Sergide aynı zamanda sanatçılara ait eşyalar da bulunmakta. Müzeyyen Senar 2003 yılında beni İzmir’e çağırdı. Kendisinden herhangi bir eşyasını istedim, Kent Müzesi’ne koymak için. O da müzeye en değerli kostümlerinden birisini bağışladı. Zeki Müren’in sahne kostümlerini Zeki Müren Anadolu Güzel Sanatlar Lisesi verdi. Yıldırım Gürses’in eşyalarını Oğlu Beyazıt Gürses bağışladı. Erkan Can Mahallenin Muhtarları Dizisi’nde giydiği paltoyu bizzat kendisi getirdi. Özel ilgi gösterdi. Fettah Can müziğe ilk başladığı ilk gitarını verdi. Güzin Değişmez, Burhan Dikencik, Erdinç Çelikkol da eşyalarını sergiye getirdi. Sergide ayrıca dönemin taş plakları, gramofonlar, radyolar ve piyano da var.
Sahne Bursa Sergisi toplum tarafından çok ilgi gördü. Binlerce ziyaretçi Bursa’nın sahne sanatlarında ne kadar önemli bir yerde olduğunu gördü. Kentiyle gurur duyduklarını söylediler. Müzenin de amacı Bursa’da kentlilik bilincini güçlendirmekti zaten. Bursa müzeler açsından Türkiye’de önemli bir noktaya geldi. Bursa Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı müzeler Türkiye Tarihi Kentler Birliği’ne bağlı belediyelere örnek gösteriliyor. Bursa Büyükşehir Belediyesi müzeleri bugüne kadar yaklaşık 130 belediyeye danışmanlık yapmıştır. Müze yapacak şehirler şehrimize gelip örnek alıyorlar. Türkiye Tarihi Kentler Birliği’nin de yönlendirmesi ile Bursa aynı zamanda müze yapan bir şehir kimliğine kavuştu. Ayrıca uluslararası ilişkilerde çok yol kaydetti. Örneğin Avrupa Müze Akademisi Türkiye Temsilciliği bizde. Türk Dünyası Müzeler Birliği Bursa’da kuruldu. Şu anda her yıl bir Türk ülkesinde toplanıyor. Bu birliğin kurulmasında Türksoy’un katkısı çok büyük. Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin müzeler hedefinde yeni bir açılım yakalandı. Önce her kente bir kent müzesi sloganı ile yola çıkıldı. Şimdi her ilçeye ve her köye bir müze sloganı ile yola devam ediliyor. Müzeler, artık sadece objelerin sergilendiği yerler değil. Müzeler artık birer okul görevini görüyor. Kentlilik bilincini geliştiren, oluşturan, yerleştiren bir okul.
| Nisan 2016 | Sayı 18
53
Çarşılar Kendi Kurallarını Koyuyor / Saffet YILMAZ
54
| Nisan 2016 | Sayı 18
Saffet YILMAZ
ÇARŞILAR KENDİ KURALLARINI KOYUYOR Son 10 yılını sürekli fiziki iyileştirmelerle geçiren Bursa tarihi çarşıları, sosyal ve kültürel yönden de iyileşmek için ciddi kararlar alıyor. Çarşı yönetimleri; tarihi bölgede olmanın avantajını kullanmak, buna karşın modern alış veriş merkezlerinin sunduğu güven ve konforu da sunmak amacıyla, üyeleri ile müşteri arasındaki ilişkileri düzenleyen bir dizi kararlar alarak uygulamaya koyuyor. Bursa Tarihi Çarşı ve Hanlar Bölgesi Platformu(BTÇH) koordinasyonunda çarşı yönetimlerince alınan kararlar, Büyükşehir ve Osmangazi Belediyeleri tarafından da destekleniyor. Her çarşının kendi özel koşulları dikkate alınarak ilan edilen kararlar, ilgili çarşı yönetimleri tarafından uygulanacak. Uygulama karşılaşılabilecek sorunlara ilk olarak çarşı yönetimleri ve BTÇH müdahale edecek, sorun çözülemez ise Büyükşehir ve Osmangazi Belediyeleri devreye girecek. Hedef; tarihi atmosfer içinde daha modern, daha konforlu ve daha güvenli alışveriş imkanı yaratmak.
için ‘tarihi kalkınma’nın buradan başlaması tesadüf değil. 2000 yılında Tarihi Kentler Birliği’nin(TKB) bu şehirde kuruluşu ve bu alanda alınan başkaca pek çok kararın çarşı merkezinde tertip edilen toplantılarla ilan edilmesi hiç tesadüf olamaz. Büyük kentsel yatırımlar nedeniyle her ne kadar şehrin ‘merkezi’ başka bölgelere kaymış gibi gözükse de, tarihi çarşı ve hanlar bölgesi şehrin hala hem sosyal anlamda hem de ekonomik anlamda merkez olma özelliğini koruyor. Bu nedenle, şehirdeki tarihi mirası ihya çalışmaları programlarının çarşı üzerine kurulması boşuna değil.
Bursa tarihi çarşıları ve hanlar bölgesi aslında, şehirdeki tarihi mirasın ihyası çalışmalarının sürekli öznesi olmuş bir bölge. Tarihi mirasın ihyası noktasında hep en iyi ve en kötü örnekleri barındırmış bir bölge. Sadece tarihi atmosferin değil, aynı zamanda sosyal ve ekonomik anlamda da şehrin merkezi olduğu
Bursa’da tarihi mirasın ihyası için plan ve programlara her dönemde ya çarşıdan başlandı ya da bu planlar çarşıda konuşuldu, karar altına alındı. Fakat Bursa tarihi çarşılarındaki hareketlilik aslında yaklaşık 10 yıl önce başladı. O süreci yakından takip etmiş biri olarak, çarşıdaki tarihi mirası ayağa kaldırma | Nisan 2016 | Sayı 18
55
Çarşılar Kendi Kurallarını Koyuyor / Saffet YILMAZ
çabalarının, Bursa’nın başka yerlerinde yürütülen benzer çabalardan çok daha güç ilerlediğini söylemeliyim. Hafıza i beşer nisyan ile malüldür, buna bir de hızlı değişen gündemler eklenince hepimiz unutmuş olabiliriz ama tarihi mirası ayağa kaldırma yolunda ömrünü tüketenler her anı, her gelişmeyi kayıt altına alıyor. Çarşıda nereden nereye gelindiğini anlatabilmek için küçük hatırlatmalar yapmak isterim; 10 yıl önce Okçular Çarşısı Gazze şeridi gibiydi, 10 yıl önce Tuz Han depo gibiydi ve çökmek üzereydi, 10 yıl önce Geyve Han, Galle Han, Uzun Çarşı, Ertaş Çarşısı, Bakırcılar Çarşısı, Kapalı Çarşı, Gelinlikçiler Çarşısı, Kapalı Çarşı Alt Çarşı, Simkeş Mescidi, Kayhan Çarşısı, Kayhan Hamamı ve Ulu Camii çevresi bugünkü gibi değildi. Çarşının hinterlandı durumundaki yakın çevresi; Balibey Hanı, Bursa surları, Tophane, Sümbüllü Bahçe Konağı, Haraççıoğlu Medresesi, Eskici Mehmet Dede Türbesi, Tahtakale, Mahkeme Hamamı, Şehbenderler Konağı, Reyhan Hamamı, Ördekli Hamamı vb. pek çok yapı ve 56
| Nisan 2016 | Sayı 18
bölge, 10 yıl önceki halini korumuyor. Bu bölgedeki tarihi nitelik taşıyan her eser veya her anıt, kendi özel tarihi içinde yeni bir konuma geçti; yüklerinden arındı, kilometresini sıfırladı ve tanıklık edeceği gelecek yüzyıllar için yeniden doğdu. Bütün bu çalışmaların merkezinde tarihi çarşıların bulunması elbette tesadüf değil. 10 yıldan fazla süredir devam eden bu fiziki iyileştirmeler önemli bir noktaya gelmiş olacak ki, son dönemlerde ‘sosyal iyileştirmeler’ üzerine projelere öncelik verilmeye başlandı. Kuşkusuz çarşı ile ilgilenen, bu tarihi bölgeden sorumlu pek çok kurum var. Bir kısmı bu sorumluluğun karşılığını aktif olarak karşılamaya çalışırken, bir kısmı teorik düzeyde katkılarını sürdürüyor. Çarşı derneklerinin ve çarşı esnafının, elini taşın altına koyan kurumlarla birlikte gerek eğitim faaliyetlerine ve gerekse fiziki düzenlemelere katılması çok önemli bir adım. Pek çok yönetici bilir; çarşılarımız küçük değişiklikler
karşısında bile ağırdır, daha doğrusu ağırdı. Değişiklikleri uygulamada pek hızlı değildi. Oysa şimdi, çarşıdaki değişime esnafın da ayak uydurduğunu görüyoruz. Bunun en somut örneklerinden biri de, BTÇH öncülüğünde çarşı derneklerinin, kendi çarşılarına ilişkin kuralları koymaları ve uygulamaya geçmeleridir. Şimdilik Kayhan, Okçular, Sahaflar ve Uzun Çarşı yönetimlerinin aldığı kararlar; işgaliyelerin miktarından, en düşük ve en yüksek fiyat uygulamalarına, yük indirip bindirmek için çarşıya araç giriş çıkışlarından çöplerin ne şekilde toplanacağına ve çalışanların kılık kıyafetine kadar pek çok konuyu içeriyor. İlgili çarşının özel koşullarına göre çarşıya motorlu araç sokulmamasından, çığırtkanlığa, yüksek sesli müzik yayınından dükkanlarda yapılacak tadilatlara kadar pek çok şey, bizzat çarşı esnafı ve dernek yöneticilerince karar altına alındı. Alınan bu kararlar, el broşürü halinde ilgili çarşılardaki tüm esnafa ve çarşıya gelen halka dağıtılıyor. Aynı zamanda bu kararlar, afiş haline getirilip çarşının
görünür yerlerine asılıyor. Ve deniliyor ki kamuoyuna; biz çarşılar olarak iç disiplinimizi, alışveriş güvenliğini ve konforunu, çarşılarımıza gelen vatandaşlarımızın huzurunu sağlayacak her türlü önlemi almaya hazırız. Şimdilik dört çarşının yönetimi tarafından alınan kararların önümüzdeki günlerde tüm çarşıya yayılması bekleniyor. Alınan kararların uygulaması, ilgili çarşı derneklerinin yönetimlerince denetlenecek. Bir sorun yaşanması durumunda, ilgili çarşı derneği yönetiminin talep etmesi halinde konuya Osmangazi ve Büyükşehir Belediyelerinin ilgili birimleri dahil olacak. Çarşı derneklerinin aldığı bu kararlar aslında Bursa tarihi çarşı ve hanlar bölgesi için çok şey ifade ediyor. Bölgede 10 yılı aşkın bir süredir devam eden fiziki düzenlemeler şimdi sosyal ve kültürel düzenlemelerle de desteklenebilirse, çarşılarımızın modern alışveriş merkezleriyle mücadele etmesi daha da kolaylaşacak.
| Nisan 2016 | Sayı 18
57
araştırma / Bosna’daki Ölüm Kampları / Mustafa SEVİNÇ
Mustafa SEVİNÇ
BOSNA’DAKİ ÖLÜM KAMPLARI Toplama kampları, 20. yüzyılın en büyük sembolü haline geldi. İkinci Dünya Savaşı sırasında kurulan Nazi kamplarının ardından dünya, 1992 yılında Bosna Hersek’te binlerce erkeğin teller arkasına kapatılmış ifadelerine şahitlik etti.
Omarska toplama kampı, Prijedor 58
| Nisan 2016 | Sayı 18
savaşla birlikte kurulan toplama kampları, işkencenin, bir organizasyon ve sistemli yapıldığının kanıtlarıdır. Kamplar, başlangıçta Sırp asker ve emniyet birlikleri tarafından kurulmuş ve yönetilmiştir (Bosna Hersek Sırp Cumhuriyeti yasa dışı yollarla 9 Ocak 1992 tarihinde kurulmuş ve 1991 yılında yapılan anlaşma gereği her belediyede kriz masaları oluşturulmaya başlanmıştı). Bu planın gerçekleştirilmesinde temel rol Sırp Demokratik Partisi’ne (SDS) aitti. Yugoslavya Ulusal Ordusuna bağlı olan kamplar daha sonra Sırp Cumhuriyeti Ordusuna teslim edildi. Kamplar, bölgelerdeki yönetimin ele alınmasından çok önce oluşturulmaya başlanmıştı. Bunun kanıtı ise Bosna Hersek’in genelindeki toplama kampı Sırbistan’ın Sjeverina şehrindeki Boşnaklar. Milan Lukic tarafından mağdurlarının açıklamaalıkonulan Boşnaklar, daha sonra Drina nehri yakınlarında öldürüldü
Bosna Hersek Savaşı sırasında kurulan toplama kampları, savaşın en belirgin özelliği ile kilit noktası haline geldi. Savaş zamanı kurulan toplama kampları ve diğer işkence merkezlerine kapatılan insanların özgürlükleri ellerinden alındı, nefisleri açlık ve susuzlukla terbiye edildi, görülmemiş işkencelere maruz bırakıldı ve yaşam haklarının hepsinden mahrum edildi. Bu, 1945 yılından bu yana insan haklarının çiğnenmesi noktasında uygulanan en büyük zülumlerden birisi olarak tarihe geçti. Bosna Hersek’teki toplama kampları ne şekilde oluşturuldu? Bunların silahlanmaya başlayan belediye ve ülkede zaman aralığı nedir, neye göre belirlenmiştir? Bosna Hersek’te başlayan
| Nisan 2016 | Sayı 18
59
araştırma / Bosna’daki Ölüm Kampları / Mustafa SEVİNÇ
larında da mevcuttur. Onlar, şehrin saldırıya uğramasıyla birlikte (bazı durumlarda saldırıya uğramadan) hemen götürüldükleri ve sistematik bir şekilde kurulan kamplara yerleştirildiklerini açıkladı. Bunları yaşayanlar genellikle 1 Nisan 1992’de Bijeljina’dan Batkovic toplama kampına (şehre 3 Nisan 1992’de ateş açıldı), 18 Nisan 1992’de Foca’daki toplama kampına (şehir 18 Nisan 1992’de ele geçirildi) ve 27 Mayıs 1992’de Prijedor’daki toplama kampına (şehir 30 Mayıs 1992’de ele geçirildi) kapatılan insanlardı. Tüm kamplar ilgili kriz merkezlerinin kararları doğrultusunda oluşturuldu. Kriz merkezlerinin bu organizasyon ve sistematiğin işlemesi amacıyla kurulduğu yazılı bir şekilde kanıtlanmıştır. Bosna Hersek’te kurulan ilk toplama kampı Bjeljina şehrindeki Batkovic kampıdır. Bu kamp yukarıda da bahsedildiği gibi şehrin ele geçirilmesinden ve hatta Bosna Hersek Savaşı’nın resmi başlangıç tarihi 6 Nisan 1992’den önce kurulmuştur. Bu arada, bu bir tesadüf değildi. Bijeljina, coğrafi özel-
60
| Nisan 2016 | Sayı 18
likleri ve Sırp Cumhuriyeti olarak adlandırılan bölgeye yakınlığı sebebiyle sistematik gerekçelerle seçilmiş ve yakın bir zamanda tüm Bosna Hersek’i etkisi altına alacak olayların denemesi niteliğini taşımıştı. Şehirden toplanan siviller, bir zamanlar buğday hangarı olarak kullanılan alana kapatıldı. Burası zamanla Brcko, Vlasenica, Prijedor, Sanski Most, Kljuc ve Sokoc’tan getirilen binlerce kişinin kapatıldığı yer halini aldı. Bosna Hersek’in diğer yerlerinde kurulan toplama kampları da aynı şekilde oluşturuldu. Kamplara kapatılanların sistematik şekillerde yerleri değiştirildi ve bu da yapılan organizasyonun en büyük göstergelerinden birisi oldu. Bjeljina’daki durum Bosna Hersek’in diğer şehirlerinde de tekrarlandı. Bir zamanlar fabrika, okul, karakol, mahkeme ve hastane olarak kullanılan binalar tek tek işkence evlerine dönüştürüldü. Bosna Hersek’te toplam 657 toplama kampı oluşturuldu. Bunun yanı sıra, Hırvatistan ve Sırbistan’da paralel olarak birçok toplama kampı açıldı.
Toplama kamplarının hepsinde sistem aynıydı: kampa getirilen kişiler dövüldükten sonra ellerindeki tüm kimlik ve kişisel eşyalarına el konulurdu. Ardından, insani koşulların hiçbir şekilde sağlanmadığı yerlere yerleştirilen bu kişiler, açlık, susuzluk, dayak ve pislik içerisinde yaşamaya zorlandı. Toplama kamplarının hepsinde kapatılan insanlara türlü zulümler edilir ve hem fiziksel hem zihinsel işkenceler uygulanırdı. Bunların arasında bireysel ve toplu halde atılan dayaklar, mağdurların dışarı çıkartılması ve sürekli sorgulanmaları vardı. İşkencelere maruz kalan mağdurların açıklamaları her şeyi anlatıyor: “Hepimizin duvar dibinde durmasını emretti. Ardından herkesin kafasına vurmaya başladı, sırayla yere yığılmaya başladık ama dayak atmaya devam ettiler. Bir saat boyunca dayak attılar ve üzerimizde gezdiler“. (Vuk Karadzic Ortaokulu toplama kampı mağduru, Bratunac) “A.E.’nin parmağını kesti. I. H.’nin de
parmağını kesti, E.C.’nin kulağını. E.Z.’nin ise cinsel organını kesti. A.E.’nin parmağını kestikten sonra yanına geldi ve ‘Elini şuraya koy’ dedi. Elini denilen yere koyduktan sonra yeniden, ‘Evet, şimdi parmağını keseceğim. Söyle hangisini kesmemi istersin, hangisi en az işine yarıyorsa onu keseyim’ dedi. A., serçe parmağını kesmesini istedi ve o da kesti. I.’nin de öyle serçe parmağını kestiler“. (Celopek Kültür Merkezi toplama kampı mağduru, Zvornik) Kamplarda kalanlara uygulanan işkenceler arasında, çeşitli araçlarla dayak atılması, uzuvlarının kesilmesi, haç işaretinin bedenlerine çizilmesi, mağdurların kendi aralarında kavgaya zorlanması, Çetnik milliyetçiliğini savunan şarkıları söylemeleri ve cinsel istismar yer alırdı. Bosna Hersek’teki toplama kamplarında en çok uygulanan işkence yöntemi cinsel istismardı. Kadınlar kadar (12 yaşındaki kızlar da dahil olmak üzere) erkeklere de tecavüz edildi. Bunun dışında toplama kampı
mağdurları sistematik olarak hem kamplarda hem de götürüldükleri yerlerde kurşuna dizildi ve ardından önceden kazılmış toplu mezar veya çukurlara atıldı. Sırplar, 1993 yılında kurdukları “Hersek Bosna“ Hırvat toplama kamplarında da aynı şekilde davrandı. Prozor’daki itfaiye binasından, Mostar’daki Heliodrom’a, Dretelj’den Capljina’daki Gabel’e kadar kurulan toplama kamplarına kapatılanlar da türlü fiziksel ve zihinsel işkencelere maruz kaldı. “Orada bana da sıra geldi. Aralarından bazılarını tanıyordum. Dragan Sunjic, Mario Mihalj ve çok iyi tanıdığım Dragan Susac vardı. Maka lakabıyla çağırdıkları Marko Radic’te oradaydı ve birçok genç insana dayak attılar. Ne kadar yalnız kaldım hatırlamıyorum. Ellerine ne geçtiyse hepsiyle vurdular. Ayakta kalabilmek için mücadele veriyordum çünkü eğer yere yığılırsam bu sefer çizmeleriyle vurmaya başlayacaklardı. Sonra birden yere yığıldım“ (Vojno toplama kampı mağduru, Mostar).
Bosna Hersek Toplama Kampı Mağdurları Birliği verilerine göre, Bosna Hersek’te yaklaşık 200 bin kişi toplama kamplarına kapatıldı. Bunlardan 30 bini öldürüldü, 25 bin kişiye ise tecavüz edildi. Lahey’de eski Yugoslavya için kurulan Uluslararası Ceza Mahkemesi ile Bosna Hersek mahkemelerinde alınan kararlar ışığında oluşturulan toplama kamplarında insani davranılmadığı ve mağdurlara çeşitli işkenceler edildiği kanıtlandı. Mahkemelerde bugüne kadar Sırp Cumhuriyeti Ordusu ile diğer Sırp birliklerine bağlı suçlulara toplamda 2 bin 236 yıl hapis cezası ile 5 müebbet hapis cezası verildi. Bunun dışında, Hırvatistan Ulusal Ordusu (HVO) birliklerine bağlı olan ve genellikle toplama kampı işkencelerinden sorumlu tutulan suçlulara ise toplamda 470 yıl hapis cezası verildi.
| Nisan 2016 | Sayı 18
61
araştırma / Bursa Zindanı / Dr. İbrahim YILMAZ
Dr. İbrahim YILMAZ Mimar
BURSA ZİNDANI Zindankapı kesimi, Bursa tarihi kent surlarının, savunmanın güç olduğu Yerkapı düzlüğünden başlayarak, batıya doğru uzanan çift surun batı ucundaki en son alanını oluşturmaktadır. Burada, çift sur arası boşluğu, kuleye saplanan kalın bir taş duvar ile ayıran ve bu duvarın yüzeyinden açılan bir kapıyla girilen özgün zindan boşluğu bulunmaktadır. Erken Bizans dönemine tarihlendirilen Bursa’nın zindanı, 3 adet devasa kule ile iyi korunan bir iç kaleyi andırmaktadır. Zindanları, saray, tersane, kule ve şehir zindanları olarak sınıflandırmak mümkündür. Bursa zindanını, bunların içinde kule bağlantılı yer altı zindanı (Scutella) olarak tanımlamak mümkündür.
62
| Nisan 2016 | Sayı 18
İstanbul’da bulunan Anemas yer altı zindanından sonra, Anadolu’da yer altında zindan odaları bulunan ikinci zindan, Bursa zindanıdır. Bu nedenle Anemas zindanı ile benzer özellikler göstermektedir. Bursa zindanı, Anemas zindanında olduğu gibi; kanlı kuyu, tabutluk ve esas zindana girişin bulunduğu zindan iç boşluğu, zindan iç boşluğunun daha alt kotlarında kuleler arası bağlantısı bulunan yer altı zindan odaları ile yine içinde zindan odaları bulunan Peçenek perde duvarı ve zindanı koruyan 1 adet iç kule ve biri köşe olmak üzere 2 adet dış kuleden oluşmaktadır. Ayrıca, zindan boşluğuna iki sur arası boşluktan iki ayrı kapı ile girildiği görülmektedir. İki kapı arasında güvenlik amaçlı avlu bulunmaktadır. Özellikle, zindana giren kapılara saplanan geniş duvarların içinde zindan yönetimine ait, kilitçi (gardiyan), zindan ağası, kule ağası gibi yönetici odaları da bulunmaktadır. Diğer yandan, zindanı ve zindan giriş kapısını koruyan ve iç kuleye saplanmış, iç sur duvarı üzerinde, iki sur boşluktan kente (Enderun) giren bir şehir kapısı bulunmaktadır. Bu kapı günümüzde mevcut olmamakla beraber bulunduğu semte de adını vermiştir. Zindanlar yukarıdaki paragrafta belirtildiği gibi temelde 4’e ayrılmaktadır. Bunlardan en önemlisi tersane zindanlarıdır. Bu zindanlarda diğer zindanlarda olduğu gibi, daha çok suçlular değil esirler ve kürek mahkumları tutulmaktadır. Bu konuda bilgi veren çok sayıda Osmanlı dönemi arşiv belgesi bulunmaktadır. Osmanlı dönemine ait elde edilen bir belgede (15/M /1183 Hicrî tarih, Dosya No: 58, Gömlek No: 2860), Ordu’yu hümayundan gönderilip tersane zindanına teslim olunan 49 nefer Rus esirlerin isim ve eşgallerinin mübeyyin defterine işlendiği belirtilmektedir. Diğer bir belgede (23/L /1177 Hicri tarih, Dosya No: 264, Gömlek No: 12215), Tersane zindanındaki İspanyalı esirlerden ölen Antonoğlu Covani’nin Tersane Emini Hacı Mehmet Vahid ve Kethüdası ve Kasımpaşa Mahkemesi Naibi ve sairleri tarafından yapılan muayenede eceli ile öldüğü anlaşıldığından kaydının silindiği belirtilmektedir. Tersane zindanında tutulan esirlerin bazen sarayda hizmetli olarak kullanıldığı görülmüştür. Bu konuda
elde edilen bir belgede (03/B /1179 Hicrî tarih, Dosya No: 52, Gömlek No: 2566), Yeni Saray’da Enderun-ı Hümayun’da hizmet eden miri üseradan İspanyalı Anton Renar Francesko vefat eylediğinden yerine tersane zindanından sağ ve tuvana Alikorneli Anaştas Yalı ismindeki esirin verilmesi istenmiştir. Tersane zindanlarında kendisine ait bir ekmek fırınının bulunduğu ve fırında pişen ekmeklerin esir mahkumlara dağıtıldı yine arşiv belgelerinin verdiği bilgilerden anlaşılmaktadır. Bu konuda elde edilen bir belgede (29/L /1123 Hicrî tarih, Dosya No: 146, Gömlek No: 6982), Tersane-i Amire zindanı fırınından esirler için yapılan ekmek tayinatını (üretimini) gösteren defterin bulunduğu saptanmıştır. İkinci zindan türü, saray zindanlarıdır. Bu zindanlar yöneticilerin bulunduğu sarayların genellikle toprak içindeki alt katlarında bulunmaktadır. Bu zindanlarda çoğunlukla saray içinde bulunup suç işleyenler tutulmaktadır. Üçüncü zindan türü, kule ya da kale zindanlarıdır. Bu zindanlar farklı amaçlarla ve devletin uzak noktalarında kontrol altına alma, gözetleme, geçişi düzenleme vb. amaçlarla koloniler şeklinde kurulmuş kalelerde bulunan zindanlardır. Bu zindanlarda genel olarak savaşlar sırasında esir alınanlarla kalenin içinde ve dışında suç işleyenler tutulmaktadır. Dördüncü zindan türü ise, şehir zindanlarıdır. Bunlar yerüstünde kalın duvarlarla korunanlar, yer altında kule bağlantılı(scutella) olanlar olarak ikiye ayrılmaktadır. Özellikle yeraltı zindanlarının ağır suçluları hapsetmek için kullanıldığı düşünülmektedir. Bu konuda elde edilen bir belgeye göre (Belge Gömlek No: 10056), Kite kazası eşkıyasından Hasırcıoğlu İsmail’in ele geçirilerek Bursa zindanına gönderilmesi hakkında ferman çıkartılmıştır. Bursa zindanının da yer aldığı ikinci kategorideki bu zindanlarda diğerlerinde olduğu gibi, mahkumlar için ekmek pişirilen bir fırının hatta ayrı bir mutfağın olma ihtimalinin yüksek olduğu görülmektedir. Yukarıda sıralanan özelliklere sahip olan Bursa zindanının ortaya çıkartılmasına yönelik Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından yapılan çalışmalar sonucu, Zindan iç boşluğu içerisinde ve kuleler üzerinde bulunan tüm
kaçak yapılar kamulaştırılarak yıkılmıştır. Yıkım sonrası gerekli temizlik çalışmalarının ardından yapılan arkeolojik kazılar sonucu, zindan iç boşluğunda zindana ait önemli kalıntılar ortaya çıkartılmıştır. İzinsiz yapılardan arındırılarak temizlenen ve yukarıda da belirtildiği gibi kalıntıları ortaya çıkartılan zindan boşluğunun, ilk aşamada belgeleme amaçlı rölöve çalışmalarının yapılması gerekmiştir. Bu amaçla yapılan rölöve çalışması aşağıda belirtildiği gibi dört temel kısma ayrılmıştır. Bunlar: iç kule ve dış kule ile bu kulelere saplanan beden duvarları, sadece dış kule kulelere saplanan beden duvarları, dış kuleye batı yönünden gelerek saplanan çift sura ve zindana ait dış sur beden duvarları ile zindan boşluğu içerisinde yapılan arkeolojik kazılar sonucu ortaya çıkartılan bir kısım kalıntıların bulunduğu beş adet açma boşluğudur. Diğer yandan, Zindankapı kesiminde kule ve sur beden duvarlarında kullanılan dış kabuk taşlarının iri büyüklükte Cilimboz deresi treverteni, spolien malzemelerin ise, mermer cinsi taşlar olduğu tespit edilmiştir. Kule ve sur duvarların yapımında; duvarın her iki yanından düzgün kesim, bir sıra atkı ve üzerine bir sıra örgü taşı konularak yapılan duvar örme tekniği kullanılmış, atkı ve örgü taşları arasında kalan boşluklar ise, moloz taşlarla doldurulmuştur. Duvarların örgü biçimi ise; rektogonel pseudo isodomos yapıdadır. Bağlayıcı olarak, içinde iri büyüklükte tuğla kırıklı etkili agrega, ince kum tanecikleri ile kil ve kireç bulunan horasan harcı kullanılmıştır. Ayrıca, kullanılan spolien malzemelerin çoğunlukla, saçak profilleri, duvar taşları, tiyatro veya forum basamak taşları, lahit kapakları, sütun parçaları olduğu görülmüştür. Bu bağlamda yapılan rölöve çalışmasında; duvarların üzerinde fotogrometrik artılar kullanılarak elde edilen referans noktaları ile belgelenecek duvar ve kalıntıların kısım kısım krokileri çizilmiştir. Referans fotogrometrik artıların total station yöntemi ile ölçümlenmeleri ve her bir kısmın metrik dijital kamera kullanılarak çekimleri yapılmıştır. Çekilen fotoğrafların değerlendirilmesi (Rectification) çalışmaları sonucunda, bir yazılım programı kullanılarak fotogrometrik rölöve çizimleri gerçekleştirilmiştir.
| Nisan 2016 | Sayı 18
63
araştırma / Bursa Zindanı / Dr. İbrahim YILMAZ
İkinci aşama olan restitüsyon çalışması 3 dönem olarak değerlendirilmiş olup; •
I. Dönem, M.Ö. 2. yüzyıl; surların ilk yapıldığı dönem olan Prusia (Helenistik dönem) dönemini kapsamaktadır.
•
II. Dönem, M.S. 9. yüzyıl; şehrin Bizanslılar tarafından yönetildiği (M.S. 395’de Roma’nın ikiye ayrılmasından sonra, Doğu Roma İmparatorluğu Dönemi) Bizans’ın bu tarihlerde güçsüzleştiği, Prusia’ya saldırıların yoğun olduğu, savunma amaçlı şehir surlarının şehirdeki yıkık yapıların spolien taşları ile güçlendirildiği, onarıldığı önemli bir dönemi kapsamaktadır.
•
III. Dönem, M.S. 14. yüzyıl; Prusia’nın Osmanlılar tarafından alındıktan sonra (Erken Osmanlı), günümüze kalıntıları da ulaşmış olan son dönemi kapsamaktadır.
Restitüsyon çalışmasının her üç döneminde de plan şemaları, sur duvar ve kule biçimleri aynı kalmıştır. Yoğun saldırılara uğrayarak yıpranan duvar ve kuleler de yapılan onarım ve güçlendirme çalışmaları bu cephelerde bir öncekine göre farklılıklar yaratmış, spolien taşlar ve farklı örgü şekillerinin kullanıldığı bu duvar ve kulelerin cephe restitüsyonları dönemsel olarak çizimlerle ifade edilmiştir. Bu restitüsyon çalışmasında yazılı kaynaklar dışında, Bursa kale içi plan restitüsyonu, Miladi 1862 yılında Suphi Bey tarafından çizilmiş Bursa haritası ile, Zindankapı kesiminde restitüsyon çizimine azami ölçüde olanak veren, yapılan kazı çalışmaları sonucu ortaya çıkartılan kalıntılar ve benzer kule zindan yapı örnekleri belge olarak kullanılmıştır. Üçüncü aşama olan restorasyon projesinde ise, Zindan Kapı planını oluşturan mimari elemanlar ile gerçekleştirilmesi önerilen restorasyon yöntem ve uygulamalar belirlenmiştir. Hazırlanan restorasyon projesinde, iki sur arasından zindana giren “V” plana sahip ilk kapının yeniden yapılması önerilmiştir. Bu kapı zindana giren esas kapıdır. Kapının yeniden yapım yöntemiyle gerçekleştirilecek restorasyon uygulamasında, duvar iç dolgusu horasan harçlı moloz taşlar kullanılarak, iç ve dış kabuk yüzeyleri ise; düzgün, yuvarlak ve dörtgene yakın biçimde iri boyutlu kabuk taşları kullanılarak örülecektir. Yüzey duvar derzlerinde horasan harç kullanılacaktır. Zindan iç boşluğunda bulunan, kanlı kuyu olarak isimlendirilen kuyu ile pişmiş toprak malze64
| Nisan 2016 | Sayı 18
me kullanılarak yapılmış yatak, üzerindeki eklerden arındırılacak, derzleri temizlenecek, çürütme ve sağlamlaştırma işlemlerinin ardından, horasan harç ile yeniden derz yapılarak bu elemanların korunması sağlanacaktır. Aynı zamanda, zindan iç avlusunda bulunan yatak, tuğla ve döşeme parçası gibi kalıntıların da benzer uygulamalarla harabi halinde korunması sağlanacaktır. Zindan boşluğunda kapıdan girilerek, esas zindana giren aks üzerinde bir yürüyüş yolu yapılmıştır. Zindan avlusunda ve bu yol dışında kalan boşluklar ise, yeni fonksiyon verilerek açık alan düzenlemesi yapılabilir alan olarak ayrılmıştır. Zindan iç boşluğunda bulunan ana mekan ise, esas zindandır. Zindan iç avlusundan zindanın eğrisel mekanına bir merdiven ile inilmektedir. Eğrisel mekanın eksik olan duvarı öncelikli olarak sağlamlaştırılacak, daha sonra projesinde belirtilen özgün üst kotuna kadar moloz taş kullanılarak tamamlanarak üzeri pişmiş toprak tuğla kubbe ile örtülecektir. Tuğla kubbenin horasan harcı ile düzeltildikten sonra harçlı klasik kiremit ile kaplanacaktır (Kalipteros). Eğrisel mekanın içinde bulunan kuyunun yapımı, restorasyon projesinde belirtilen ölçülerde gerçekleştirilecektir. Eğrisel mekanı güney yönünde bulu-
nan dış kule ile bağlayan koridorun üzerinde bulunan tuğla tonoz, mevcut tonoz kalıntılarında gerekli çürütme çalışmaları yapıldıktan sonra yapılacak ilavelerle özgün malzeme ve teknikler kullanılarak tamamlanacaktır. Restorasyon projesinde kulelerin tüm kazamatları ile tamamlanması önerildiğinden kule dış özgün kabuk taşları yerinde korunacaktır. Özgün taşların sökülmesi gerekliliği gibi bir durum ortaya çıkması durumunda, her bir özgün taş numaralandırılıp yer düzlemine aktarıldıktan sonra, kule duvarlarının yukarıda da bahsedildiği gibi, iç moloz dolgusu horasan harç ile özgün yükseklik kotuna kadar doldurulacaktır. Bu işlemin ardından yer düzlemine numaralandırılarak aktarılan özgün kabuk taşları yeniden duvar düzleminde bulunan özgün yerlerine konulacaktır. Bu kulenin, görünen dış yüzeylerinde eksik kalan taşların farklı doku kullanılarak tamamlanması önerilmiştir. Zindanın önünde bulunan ve zindana doğubatı yönünde saplanan peçenekli perde duvarı bulunmaktadır. Bu duvar, ovayı ve arka kısımdaki dağ yamaçlarını daha geniş açıdan gözetlemek, zindanı korumak ve savunmak amacıyla, dış kuleye bağlı olarak yapılmış geniş seğirdim alanına sahip bir perde duvar
yapısıdır. Bu duvarın içinde, zindan koridoru ve bu koridora açılan zindancı odası ile 6 adet zindan odası bulunmaktadır. Özgün plana ulaşmak amacıyla bu duvarın restorasyon projesinde belirtilen özgün kotuna kadar tamamlanması önerilmiştir. Yapılacak dış ve iç yüzey taş duvar uygulamalarında horasan derzler kullanılacaktır. Kullanılacak derzler, yüzeyden 1-1,5 santimetre arasında içeriden başlatılarak, Orta Bizans dönemi derz sisteminin oluşturulması önerilmiştir. Zindanın özgün planını oluşturan tüm mimari elemanların tamamlamalarında ve diğer uygulamalarda, restorasyon projesinde belirtilen yapısal özelliklere uygun olarak özgün teknik ve malzemeler kullanılmak suretiyle yapımın gerçekleştirilmesine özen gösterilecektir. Kule tamamlamalarında, mevcut özgün kabuk taşı bulunan kısımlarda kısmi kesme taş tamamlaması önerilmiştir.
Koruma kültürünün gelişmesi ile birlikte artan, geçmiş dönemlerdeki insan emeğinin gün yüzüne çıkartılması, bunun yanında eski çağlara ait gerek yapı ve gerekse yaşam kültürünün anlaşılması ve yaşatılmasında restorasyon çalışmalarının önemi yüksektir. Türkiye’de tarihi çevre koruma ve restorasyon konusunda yapılan çalışmalarda yerel yönetimlerin katkısı büyük olmuştur. Yerel yönetimler bu çalışmalar için, özel teknik birimler kurarak, önemli düzeyde ekonomik kaynaklar aktarmaktadırlar. Bu bağlamda, Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından bu konuda yapılan çalışmalar, Türkiye’de birçok ile hatta yurtdışında bir çok ülkeye örnek olmuştur. Gerek belediye başkanının tarihi koruma konusunda oldukça duyarlı olması, gerekse örgüt yapısındaki bilimsel, kültürel ve teknik düzeyin güçlülüğü, Bursa’da yapılan restorasyon çalışmalarının bilimsel ve teknik düzeyinin yüksek olmasını
sağladığı gibi, Bursa kenti tarihi kimliğinin ortaya çıkartılmasında yerel yönetimin gücünü göstermiştir. Bu anlayışla başlatılan Bursa zindanları restorasyon çalışması tamamlandığında, Bursa kentine ait tarihi kimliğin önemli bir parçası daha ortaya çıkartılmış olacaktır. Böylelikle, bu kesimde gerçekleştirilecek restorasyon çalışması ile, hem semte adını veren özgün zindan planına dönülmüş olacak, hem de buraya verilecek sosyal amaçlı bir fonksiyon ile birlikte, zindanın önemli bir tarihsel müze olarak kente ve kent turizmine katkı sağlaması olanaklı hale gelecektir.
| Nisan 2016 | Sayı 18
65
Bursa Zindanı Restorasyonu / Mahmut SABUNCUOĞLU
Mahmut SABUNCUOĞLU İnşaat Y. Mühendisi
BURSA ZİNDANI RESTORASYONU
66
| Nisan 2016 | Sayı 18
Bursa zindanı, şehir surlarının savunmanın güç olduğu iki sur arasından girildiğinde batı yönündeki en son noktayı oluşturan bölgede yer almaktadır. Burası günümüzde semte adını da vermiştir. Semt Zindan Kapı adıyla anılmaktadır. Kentin ilk kurulduğu Prusya döneminde inşa edilerek Roma, Bizans ve Osmanlı döneminde de kullanılan Bursa zindanı restorasyonu, Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından Bursa surlarında başlatılan restorasyon çalışmalarının önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Zindan restorasyonuna yönelik olarak Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından restorasyon ve rekonstrüksiyon projelerinin onaylanmasından sonra yapımcı Sama İnşaat tarafından başlatılan çalışmalara, öncelikli olarak zindan iç boşluğunu oluşturan avlunun temizlenmesi ve burada yapılması daha önceden karar verilen araştırma kazılarıyla başlamıştır. Ayrıca, yine alınan karar gereği zindanın Cilimboz deresine bakan traverten yamaçlı ön yüzünde bir kalıntının var olup olmadığı ile ilgili araştırma amaçlı bir kazı yapılmıştır. Zindan avlusunda yapılan kazıda zindan özgün kotu belirlenmiş olup, yer altı zindan kalıntılarının daha net anlaşılmasını sağlayan yeni veriler ortaya çıkartılmıştır. Ayrıca zindanla bağlantılı olan dış kule yeraltı kazamatının kenar duvarları ile üst tonoz tuğla örtü kıvrım detayları ve ahşap gergi boşluklarına ulaşılmıştır. Bu şekilde, bu kısımda yapılan kazılarda çıkan bulgular kazı öncesi aynı dönemlerde yapılmış benzer yapı detaylarının değerlendirilmesi sonucu ön görülen restitüsyon verilerine de uygun olduğu görülmüştür. Zindan önü kayaçlarında yapılan kazılarda ise, herhangi bir kalıntı izine rastlanmamıştır. Burada kayaçlar içinde geniş boşlukların bulunduğu tespit edilmiştir. Diğer yandan, Prof. Dr. O. Metin İlkışık ve ekibi tarafından bu bölgede yapılan yeraltı radar taramasında bazı kayaç boşluklarının Cilimboz Deresi kanyonundan giriş ya da çıkışların sağlandığı, zindan kuleleri ile bağlantılı bir yolun varlığı tespit edilmiştir. Yine zindanın ovaya bakan dış kulesinde kazamat kotunda yapılan kazıda, kule içinde oldukça derin bir boşluk tespit edilmiştir. Bursa zindanı restorasyon inşaat çalışması, beden duvarları ile kulelerin sağlamlaştırılarak ayağa kaldırılması, kulelerin içinde bulunan
ve diğer kulelerle bağlantılı olan kazamatların projede belirtilen ölçü ve kotlarda yapılması işlemlerini içermektedir. Ancak, bu çalışmada en önemli kısım zindan odalarının bulunduğu yer olan peçenekli duvardır. Bu duvar oldukça geniş ölçülere sahiptir. Bu duvarın seğirdiminde ovadan gelecek tehlikeleri daha geniş platformda gözetleyen kule bağlantılı bir devriye koridoru bulunmaktadır. Bu duvar içindeki boşluklar yakın zamanlara kadar barınma amaçlı kullanıldığından öncelikli olarak aykırı kalıntılarından ayıklanarak temizlenmiştir. Bursa Surlarının zindan kesimi, günümüze gelene kadar en çok tahribata uğrayan, hiç önemsenmeyen adeta kaderine terk edilmiş gözden ırak kesimi olmuştur. Bu nedenle burada yapılacak restorasyon inşaatının zor olacağı, kapsamlı ve disiplinlerarası kollektif bir çalışmayı gerektirdiği muhakkaktır. Çalışmanın özel bir önemle, hem restorasyon ilkelerine, hem de yapımın gerektirdiği teknik koşullara uygun olarak gerçekleştirilmesi temel alınmıştır. Bu bağlamda, öncelikli olarak zindanı oluşturan mimari bölümlerin imalatlarında statik kaygılar ön planda tutularak, özellikle yüksek kulelerin inşasında moloz duvar taşları yerine, alt kotlarda geniş boyutlu atkı ve örgü taşlarının kullanılmasına karar verilmiştir. Taşlar üst kotlarda, Bursa Surlarının diğer bölümlerinde de karakteristik özellik olarak bilinen küçük taş örgülere dönüşecektir. Taşlar, dayanımı yüksek traverten cinsi olacak, bunlar eşit yükseklikte olmayan rektogonel isodomos örgü tekniğine uygun olarak horasan harç ile örülecektir. Ancak, geniş duvarların kompakt iç yüzeylerinde statik projelerinde de belirtildiği gibi, profil hatıllar kullanılarak, kulelerin ve beden duvarlarının yatay yüklere karşı dayanımı artırılacaktır.
| Nisan 2016 | Sayı 18
67
Bursa Zindanı Restorasyonu / Mahmut SABUNCUOĞLU
68
| Nisan 2016 | Sayı 18
Yapılan iş planlamasında imalatlara, öncelikli olarak zindanın kuzey cephesini oluşturan beden duvarı ile buna saplanan 8 nolu iç kuleden başlanması hedeflenmişti. Ancak, bu duvar ile söz konusu kulenin kesiştiği yer üzerinde bulunan bir ev bu imalatın yapımını güç duruma sokacağından, bu evin kamulaştırması kararı alınarak imalat güney yönde bulunan beden duvarı ve bu duvara saplanan beden duvarlarının imalatına kaydırılmıştır. Ancak, burada bulanan 9 nolu dış kule dik doğrultudan sapma yaparak öne doğru eğildiğinden ve güçsüz bir duvar olduğundan, oldukça yüksek planlanan bu kulenin üzerine yük bindirerek yapılacak yükseltme işleminin doğru olmayacağı yerinde görülmüştür. Bu yüzden, bu dış kulenin yüzeyinde bulunan patinalaşmış özgün örgü taşlarının numaralandırılarak sökülmesi, yapılacak sağlamlaştırma çalışmalarından sonra yerlerine tekrar koyulması kararı alınmıştır. Bu kulenin kazamatlarıyla birlikte inşa edilmesinden sonra, bu kuleye doğu yönünden gelerek saplanan beden duvarı restitüsyon projesinde belirtilen kotlarda dendaneleriyle birlikte inşa edilerek özgün durumuna getirilecektir.
İkinci planda yapılması hedeflenen kısım ise, zindan avlusunda bulunan ve işkence çukuru olarak tabir edilen, üzeri kubbeli, yeraltındaki karanlık mekandır. 9 nolu dış kule ile bağlantılı olan bu mekanın gerek taş duvarları, gerekse tuğla kubbe örtüsü ve kule oldukça orijinal ve eski olan kule bağlantı koridorunun uygulama projesinde belirtilen ölçülerde ve teknikleri imalatı gerçekleştirilecektir. Üçüncü aşamada ise, söz konusu 9 nolu dış kuleye batı yönünden gelip saplanan, ayrıca içinde zindan odaları bulunan peçenekli perde duvarının imalatına başlanacaktır. Burada zindan odalarının yanı sıra kule içi kazamatla bağlantılı zindan koridoru ve gözetleme mazgalları da tekniğine uygun olarak inşa edilecektir. Bursa zindanı restorasyon inşaa uygulamasında dördüncü aşama olarak, 10 nolu dış kulede kazı sonucu içinde oldukça hasarlı bir biçimde ortaya çıkan derin kuyunun sağlamlaştırılması ve kulenin diğer kazamat katları ile kule bağlantılarını sağlayan beden duvarı üstü seğirdimlerinin imalatı gerçekleştirilecektir. Beşinci aşama olarak, iki sur arası boşluğa bakan 8 nolu iç kulenin özgün kotuna yükseltilmesi ve kule içi kazamatlarının yapımı ile iki
sur arası koridordan zindana giren kemerli ve üzeri yaprak tuğla tonozlu ana ve ara kapıları imalatı yapılarak esas restorasyon çalışması tamamlanacaktır. Ayrıca, yapılan restorasyon çalışmalarından sonra ortaya çıkan en önemli problemin anıtsal yapıya fonksiyon verilerek kullanılması gerekliliği olmuştur. Korumanın en önemli unsurunun kullanmak olduğunu biliyoruz. Bu nedenle, Bursa zindanlarında yapılacak bu önemli restorasyon çalışması sonrası, bu eserin sosyal amaçlı kullanılması hedeflenmiştir. Buna yönelik hazırlanan kullanım projelerine uygun olarak yapılacak imalatlar sonucu burada gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları tamamlanacaktır. Anadolu’da kule bağlantılı yer altı zindanlarının ikinci örneği olarak değerlendirilen Bursa zindanının restorasyon çalışması ile ortaya çıkartılması Bursa’nın kültür tarihinin daha doğru anlaşılmasına ve irdelenmesine yol açacağı gibi, gelecekte de bir kent ziyneti olarak şehir turizmine önemli katkı sağlayacağı muhakkaktır.
| Nisan 2016 | Sayı 18
69
Bursa, Gayremenkulde Dünya Devleri Arasında / Fransa - Cannes
BURSA, GAYRİMENKULDE DÜNYA DEVLERİ ARASINDA Fransa’nın Cannes şehrinde düzenlenen ve gayrimenkul sektörünün uluslararası en büyük fuarı olan MİPİM, Türk firmaları ve yerel yönetimlerinin gövde gösterisine dönüştü. 89 ülkeden 4 bin 800 yatırımcı ve 25 bin civarında ziyaretçiye evsahipliği yapan fuarda, hem Bursa’nın önemli projeleri uluslararası arenaya taşındı hem de yatırama uygun bir şehir olduğu dünyanın önemli yatırımcılarına gösterildi.
70
| Nisan 2016 | Sayı 18
arttığı ve azaldığı ülkeler hakkında elde edilen 2015 verileri, FIABCI Fransa Bölge Başkanı tarafından açıklandı. Buna göre, Türkiye’nin emlak fiyatları konusunda en fazla artış kaydeden 7. ülke olduğu dile getirildi. Yine 2015 yılı verilerine göre Türkiye’de emlak fiyatları kira fiyatlarından çok daha yüksek oranda artış göstermiş ve bu alanda tüm dünya ülkelerini geride bırakmış durumda.
Fuarda; Bursa Büyükşehir Belediyesi ve Bursa Ticaret ve Sanayi Odası işbirliği ile açılan standda üç gün boyunca yerli ve yabancı yatırımcılara Bursa tanıtıldı. Sıcaksu, İpekiş, Senatoryum gibi büyük projelerin uluslararası yatırımcılarla buluştuğu fuarda, üç gün içinde 80’i aşkın uluslararası yatırımcı kuruluşla görüşme yapıldı. Bursa Büyükşehir Belediyesi adına Genel Sekreter Yardımcısı Bayram Vardar ve üst düzey bürokratların katıldığı görüşmelerde, uluslararası finans ve yatırımcı kuruluşlarının temsilcilerine Bursa’nın projeleri sunuldu.
Uluslararası Emlakçılar Konfederasyonu’nun toplantısında, gayrimenkul sektöründeki süreç izlenimleri konularında sunum yapıldı ve dünya emlak piyasası, Avrupa’daki gelişmeler ve Türkiye özelindeki fırsatlar dile getirildi. FIABCI’nın toplantısında, dünyada gayrimenkul piyasası analiz edilirken ilk olarak fiyatların
2015 yılında Avrupa’da en yüksek emlak hareketliliğinin olduğu şehirler değerlendirildiğinde ise Londra’nın; 6 milyar Euro yatırım almış olan Paris, 3 milyar Euro yatırım almış olan Berlin ve Moskova ile 2’şer milyar Euro yatırım almış olan Dublin, Stocholm, Hamburg, Amsterdam ve Frankfurt’tan çok daha yüksek bir oranda yatırım çekerek 21 milyar Euro yatırıma ulaştığı kaydedildi. İngiltere’nin ülke olarak ise 30 milyar Euro gayrimenkul yatırımı çeken Almanya ve 16 milyar Euro yatırım çeken Fransa’dan çok daha yüksek bir oranda yatırım alarak 47 milyar Euro’luk gayrimenkul yatırımını çektiği ve bu oranla tüm Avrupa ülkelerinden çok daha yüksek bir performans gösterdiği kaydedildi. Toplantıda dünya gayrimenkul piyasasında en son yaşanan global krizden bu yana toparlanmaların devam ettiği ve piyasaların yukarı yönde
BURSA’YA ÖZEL DAVET.. Uluslararası yatırımcıları, şehir planlamacılarını, belediyeleri ve otel gruplarını bir araya getirerek yeni iş bağlantılarının kurulmasına olanak sağlayan MİPİM fuarında Bursa heyetinin önemli görüşmelerinden biri de Uluslararası Emlakçılar Konfederasyonu(FIABCI) yönetimi ile gerçekleştirildi. Dünya genelinden 39 ülke temsilcisinin katıldığı toplantıda, FIABCI Başkanı Kirkor Ajderhanyan’ın özel daveti üzerine Türkiye’den sadece Bursa heyeti yer aldı. | Nisan 2016 | Sayı 18
71
Bursa, Gayremenkulde Dünya Devleri Arasında / Fransa - Cannes
ivmesini hızlandırıldığı belirtildi. Toplantının kapanış kısmında ise dünya gayrimenkul piyasasının 2020 projeksiyonları masaya yatırıldı. Projeksiyonların başında dünya gayrimenkul piyasasının özellikle gelişmekte olan ülkelerde büyük fırsatlar yaratacağı; hızlı büyüyen şehirlerin yatırım geri dönüşü konusunda çok daha büyük riskler barındırdığı; teknolojik yeniliklerin ve sürdürülebilirliğin gayrimenkul piyasasını yönlendireceği kaydedildi. Toplantının ardından, Bursa Büyükşehir Genel Sekreter Yardımcısı Bayram Vardar, FIABCI Başkanı Kirkor Ajderhanyan’a plaket takdim etti. FIABCI Başkanı Ajderhanyan, dünya emlak piyasası içinde Türkiye’nin ve Bursa’nın çok özel bir yer tuttuğunu belirterek, yakın bir zaman diliminde Bursa’ya gelerek, başta termal projeler olmak üzere şehrin önemli projelerini yakından inceleyeceğini ve bu projelerin dünyanın her yanından yatırımcılara sunulması için elinden geleni yapacağını söyledi.
FUARDAN NOTLAR Gayrimenkul sektörünün uluslararası en büyük fuarı MIPIM bu yıl 27. kez projeler ile finansçılar ve yatırımcıları buluşturdu. Önceki yıllarda şirketler bazında katılım sağlanan fuara bu yıl yerel yönetimlerin ‘çıkarma’ yaptığı görüldü. Toplam 20 bin metrekarelik fuar alanının yaklaşık 2 bin metrekaresini kullanan Türk özel ve kamu kuruluşları, 50’den fazla stand ve 900’a yakın katılımcı ile fuara katılan ülkeler arasında ilk 5’e girmeyi başardı. Dünya genelinden 89 ülkeden 550 şehir ve yüzden fazla belediye başkanının katıldığı fuarın ziyaretçi sayılarında da önceki yıllara oranla ciddi bir yükseliş gözlendi. Diğer yandan, Türk firmaları ve yerel yönetimleri yabancı yatırımcılarla 3 bin 345 görüşme yaptı. Şimdi bu görüşmelerin yatırıma dönüşmesi bekleniyor.
PROJELER Yatırımcı, çözüm ortağı, gayrimenkul yöneticileri, mühendislik firmaları ve kurumlarını bir araya getirerek, gerek vizyonel gerekse operasyonel çözümlere zemin hazırlayan MİPİM fuarında yaklaşık bin adet proje sergilendi. Bursa’nın; Sıcaksu Kentsel Dönüşüm, İpekiş 72
| Nisan 2016 | Sayı 18
Uluslararası Emlakçılar Konfederasyonu (FIABCI) toplantısı
kentsel dönüşüm ve turizm projeleri; Balıkesir’in, Bandırma Organize Sanayi Bölgesi, Ayvalık Kruvaziyer Limanı, Sarımsaklı Kıyı Plajı Düzenlemesi, Port Gömeç, Tuzla Önü Projesi; Ordu’nun, Havalimanı, Ünye Konteyner Limanı, Melet, Çambaşı Yaylası Kış Sporları Kayak
ve Çikolata Park projeleri dünya gayrimenkul pazarına çıkmış oldu. Fuara, Türk belediyelerinin yanı sıra, dünyanın önemli metropolleri de katıldı. Lüksemburg, Bologna, Houston, Kazablanka, Şikago, Londra ve Paris bu kentler arasındaydı.
Termal Turizm, Uludağ Kirazlıyayla Sürekli Eğitim Merkezi ve Sur Yapı AVM Rezidans projeleri; Antalya’nın Kruvaziyer Limanı, Kaleiçi Yat Limanı, Boğaçayı ve Konyaaltı Sahili, spor ve yayla turizmine yönelik projelerin yanı sıra dünya film endüstrisinde yer almak için geliştirdiği projeler; Kocaeli’nin 540 yatlık bağlama kapasitesine sahip bir marinayı içeren ve dev bir yaşam merkezinin de içinde yer aldığı gayrimenkul ve turizm projesi; Konya’nın, Mevlana Kültür Vadisi, Metro Konya, Meram Teleferik, Karapınar Güneş İhtisas Endüstrisi, Hüyük Rüzgar Enerjisi Üretim Tesisi, Sebze ve Meyve Hali, Organize Tarım ve Hayvancılık Bölgesi ile rekreasyon, yaşam merkezi ve dönüşüm projeleri; Hatay’ın | Nisan 2016 | Sayı 18
73
Bursa, Gayremenkulde Dünya Devleri Arasında / Fransa - Cannes
Cannes
Dünyaca ünlü gayrimenkul fuarı, Fransa’nın film festivali ile ünlü Cannes kentinde yapıldı. Bursa heyeti, fuar çerçevesinde Cannes ve Nice şehirlerindeki tarihi kültürel eserleri de inceleme fırsatı buldu. Bir anlamda, Kaptan ı Derya Barbaros Hayrettin Paşa’nın izlerini aradı. Bilindiği gibi 1543’de Fransız Kralının yardım çağrısı üzerine bölgeye giden Osmanlı donanması, sahil kasabalarını almanın yanı sıra, bir yıla yakın zaman da bu bölgede kaldı ve Osmanlı ordusunun kaldığı bu zaman zarfında şehirlere Osmanlı bayrağı çekildi. Bugün bu şehirlerde ancak, Osmanlı donanmasının şehre fırlattığı top mermilerinden, binaların cephelerine saplanmış birkaç tanesini görmek mümkün. Fransızlar, Osmanlı donanmasının eski limandaki resmini ve bu birkaç top mermisini özenle koruyorlar.
Nice 74
| Nisan 2016 | Sayı 18
| Nisan 2016 | Say覺 18
75
Usta’nın Gözünden Bursa / İzzet KERİBAR
İzzet KERİBAR
NASIL BURSALI OLDUM?
76
| Nisan 2016 | Sayı 18
Aslında İstanbullu sayılırım ancak, yaklaşık bir yıldan beri, kendimi artık biraz da Bursalı olarak hissediyorum. Bu kısa yazımda bu duygunun nasıl geliştiğini anlatmaya çalışacağım. Fotoğrafçılığın, gezme, görme, öğrenme ve özellikle paylaşma sanatı olduğunu hep söylerim. Bursa örneği aynen öyle oldu. Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin 2015 yılında organize ettiği “4 Mevsim Bursa” fotoğraf yarışmalarının ilkinde, yani Kış Kategorisi jürisinde de yer alıyordum. Seçmeler bittikten sonra, aynı jüride yer alan Bursa Büyükşehir Belediyesi Basın ve Halkla İlişkiler Müdürü Sn. Saffet Yılmaz, farklı bir konuyla ilgili olarak benimle konuşmak istemişti. Yılmaz, Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin düşündüğü yeni bir projede yer almamı istedi. Son yıllarda büyük hamlelerle, Bursa’da özellikle tarihi eserlerde yapılan büyük restorasyon çalışmaları 2015’te tamamlanacaktı. Yeni stadyum, müzeler, camiiler, türbeler, eski evler, civar köyler, kasabalar, çarşılar, hamamlar, parklar, hanlar, hatta, bir çoğu Unesco Dünya Kültür Miras Listesi’nde yer alan tarihi eserlerin yeni baştan fotoğraflanması söz konusuydu. Liste oldukça uzundu. Öyle bir çalışmanın birkaç gün içinde tamamlamasının mümkün olabileceğini düşünmek bile yersizdi. Şurayı hemen eklemek istiyorum, öyle iddiali bir projede yer almamın çok prestijli ve onurlu bir görev olduğuna inanmam çok sürmedi. Bir hafta içinde asıl liste ve detaylar ortaya çıktı ve bu projenin ancak 30 günlük geceli gündüzlü sürecek olan fotoğraf çekimleriyle bitebileceğini hesapladık. Bu çekimlerde günün her saati önemliydi. Havanın güneşli,
kapalı ya da yağmurlu olması, mavi saati, akşamı, ışıklandırmaların zamanında yanması, bir de geceleri ve sabahın erken saatleri de vardı. Ayrıca fotoğraflarda görünebilecek insanların olup olmaması gibi konular, yani insan faktörünün konuşulması ve düşünülmesi gereken gibi birçok detay vardı. Mevsimin ilkbahar olması proje için iyi bir başlangıç oldu. Ve işe koyulduk. Asistanım Aydın Erel ve Bursa Kültür A.Ş.’nin bize temin etmiş olduğu vasıtayla önce Bursa’yı bir gün içinde Saffet Bey ile şöyle bir gezdik. Birçok eserin ışık alma yönlerini not ettik. Daha sonraları, Bursa’nın kalabalık yollarını, kestirmeleri ve tek istikametleri iyi bilen, belediyenin görevlendirdiği Abdullah ve Sinan adlı şoför arkadaşlarla dolaşmamız bize şehir içi ulaşımda büyük avantaj sağladı. Fotoğraf çekimlerinde, işi şansa bırakmadık, sonuçlar çıkmaya başlayınca, yaptığımız hataları düzeltmek için kimi yere ya da tarihi mekanlara defalarca gittiğimiz oldu. Muradiye türbelerinin restorasyonu, ışıklandırması henüz tamamlanıyordu. Muradiye Türbeleri’nin yeni yüzleriyle ziyarete açılması aslında Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin en anlamlı projeleri arasında yer alıyordu. Bunun bilinciyle bütün enerjim ve yılların bende oluşturduğu fotoğrafçı deneyimimle farklı açılar, farklı gölgeler, detaylar, yakın çekimler, farklı geri planlar keşfetmeye çalıştım. Bazen | Nisan 2016 | Sayı 18
77
Usta’nın Gözünden Bursa / İzzet KERİBAR
bir şeylerin oluşması için sabırla bekledim. Restorasyonlar tamamlandıkça biri birinden güzel süslemeli mezar taşları parkta yükseldikçe, türbe içlerinin dekorları tamamlandıkça, yaldızlar sürüldükçe, işlemeler canlandıkça başka bir ışık aleminde olduğumuz hissine kapıldık. Güzel bir süreç yaşadık, ülkemizde ve Bursa’da eşi olmayan bu kadar çok tarihi mekanın içinde günler geçirmek bana sonsuz mutluluk verdi. Liste bayağı uzundu. Yavaş yavaş, Bursa kültür mirası eserlerinin yeni fotoğrafları birikmeye başladı. Onların en iyilerini seçmek, gerçek renkleri bulmak, gölgeleri dengelemek ya da ufak tefek olumsuzlukları yok etmek için, bir diğer asistanım Ayhan Altun da büyük bir heyecanla bilgisayarında hiç durmadan çalışıyordu. Bursa’ya her gidişimizde önceki çekimlerin sonuçlarını Saffet Bey’e teslim etmeye başladık. Bursa’da kaldığımız günlerin sayısı 30 günü geçti, farkında bile varmadık. Bu çekimlerin yılsonunda bitirilmesi gerekiyordu. Şahsen sonbahar fotoğraflarını çok sevdiğim için, özellikle Uludağ’ın sarı yapraklı ve sisli manzaralarını çekmek için sabırsızlanıyordum. Cumalıkızık’a defalarca gittik, bazı fotoğraflarımda oranın yollarının boş olması tesadüf değil çünkü öyle olması için sabah saat 06.00 da orada bulunduk. Günler geçtikçe listedeki yerlerin birçoğunun ismi karalandı ve fotoğraflarımızın beğeni kazandığını öğrendikçe şevkimiz daha da büyüdü. Kimi zaman listede bulunmayan, buna karşın hoşuma giden farklı yerleri de eklemiş olduk. Saffet Bey çekimler tamamlanınca, çektiğim fotoğraflardan oluşan yeni bir Bursa kitabı ve büyük bir serginin yapılacağının müjdesini de verdi, bu kez artık binlerce görüntüyü bir kez daha hep birlikte elden geçirerek, bunları kitapta kullanılacak seviyeye indirme çalışmalarına başladık. Bu büyük projenin, fotoğraf kariyerimin en prestijli çalışması olduğuna dair bir kuşkum yok. Belki de en çok mutlu eden proje de denebilir. Bu projeye layık görüldüğüm için Bursa Büyükşehir Belediyesi Başkanı Sn. Altepe’ye, değerli dostum Basın ve Halka İlişkiler Müdürü Sn. Saffet Yılmaz’a, Bursa Kültür A.Ş. Genel Müdürü Sn. Furkan Banaz’a sonsuz teşekkürler! Bursa’nın her tarafını gezdiren, kaprislerimize güler yüzle katlanan Abdullah ve Sinan’a, en zor ve bazen daha farklı açıları keşfetmek için duvarlara bile tırmanan 78
| Nisan 2016 | Sayı 18
asistanım Aydın Erel’e ve büyük titizlikle çekilen fotoğrafların photoshopta düzeltmelerini özenle yapan Ayhan Altun’a sonsuz teşekkürler. Ayrıca çok sevip de bağlandığım Bursa insanına da bir teşekkür borcum var. Bazen çekim yaparken olumsuzluklar olabilir, size kızanlar olur. Bursa’da fotoğraf çekerken diyebilirim ki hiç kimse karşı çıkmadı, tam aksine herkes yardımcı oldu. Sayenizde, ben de artık Bursalı oldum, Bursa’nın çok özel tarihi hakkında, tarihi eserleriyle ilgili bir hayli bilgi sahibi oldum. Diyebilirim ki bu işi eğlenerek yaptım. Tabii en güzeli de yeni dostlar edindim. ‘Bir ay’ olarak yola çıktığımız ancak ‘bir yılda’ anca tamamlayabildiğimiz çalışmanın içinden seçilen fotoğraflardan oluşan kitabı ve sergiyi sabırsızlıkla bekliyorum. Mart 2016, İstanbul
| Nisan 2016 | Sayı 18
79
araştırma / Geleneksel Türk Okçuluğu / Ertan TAŞKIN
Ertan TAŞKIN
GELENEKSEL TÜRK OKÇULUĞU
80
| Nisan 2016 | Sayı 18
Okçuluk, en eski çağlardan beri insanlığın parçası olmuş, beslenmesi ve savunmasında başrol oynayarak, bir spor dalı olarak günümüze kadar gelmiştir. Bununla birlikte bazı kavimler okçulukta tarih boyunca ön planda olmuştur. Komşu kavimler tarafından ‘okçu milletler’ diye de tanımlanan Asya’nın bu kavimlerinin başında Türkler gelmiştir. Mete Han Orta Asya’da diğer bazı okçu kavimlerle birlikte Türk birliğini sağladığında bu konuda ‘tüm ok atan kavimleri birleştirdim’ ifadesini kullanmıştır. Tarih sahnesine çıktığından beri ok-yay Türk milletinin bir parçası olmuş, zorlu bozkır ortamındaki hareketli mücadelede atıyla birlikte en önemli silahı olmuştur. Ok ve yaya atfedilen bu önem Türk milletinin kültürünün ana parçalarından biri olup hayatının her sahasına sirayet etmiştir. Alfabesinden, kıyafetlerine, tamgalarından, mühürlerine, evlilik törenlerinden, siyasi hayatına, özetle Türk kültürünün tüm sahalarında ok ve yayın izi vardır. Ok ve yay en değerli hediye, onu koruyamamak, yere düşürmek cezalandırılacak bir suçtu. Yay hakimiyet sembolü iken ok da kağana tabilik sembolü idi. Ok ile çağırılan boylar kağanın çağrısına uymak zorunda idi.
ber Hz. Adem’e dayandırılmıştır. Ayrıca bu dönemle birlikte bazı kaynaklarda farklılıklar olmakla birlikte Hz. Muhammed’in(sav) sahabelerinden Ebu Vakkas oğlu Sa’d(ra) atıcıların piri, Ebubekir oğlu Muhammed yaycıların piri ve Şayer oğlu Avan da(ra) tem¬rencilerin piri sayılmışlardır. Topkapı Müzesinde Hz. Muhammed’e(sav) izafe edi-
İSLAMİ KAYNAKLARDA OKÇULUK Türk milleti, İslamiyet ile birlikte özellikle Hz. Muhamed(sav)’in okçulukla ilgili hadislerinde de gördüğümüz teşvikleri ile tüm okçuluk faaliyetlerine ibadet tellaki ederek devam etmişlerdir. Bu hadisler okçulukla ilgili yazılan namelere, risalelere de konu olmuştur. Ok ve yay İslam kaynaklarında bizzat Allah tarafından Hz. Adem’e avcılık yapabilmesi için yollanmış nesneler olarak rivayet edilmiş, okçuluğun başlangıcı insanlığın atası ve ilk peygam-
len yaydan anlaşıldığı üzere İslam orduları ağırlıklı olarak ilk dönemde basit tipte (tek ağaç malzemeden) yay kullanırken, Orta Asya ile özellikle Türk ve Persler ile temas ve Türklerin İslam orduları içinde bulunmaya başlamasıyla kompozit (bileşik, çok katmanlı) yayın kullanımı yayılmış, okçular
da Müslüman Türk Devletleri ordularında önemlerini her daim korumuştu.
ANADOLU’NUN KAPILARINI AÇAN OKÇULAR… 1071 yılına geldiğimizde Anadolu’nun kapılarını Türklere açan yine ok ve yaydı. Selçuklular Malazgirt’te 200 bin kişilik Bizans ordusuna karşı Alparslan kumandasındaki 40 bin kişilik hafif okçu süvarileri ağırlıklı orduları ile kazanmışlardı. 1097 yılına geldiğimizde artık Anadolu yurdunu savunma sırası Selçuklularda idi. 600 bin kişilik Haçlı ordusuna karşı 150 bin kişilik kuvvetlerini ok ve yay kullanarak vur kaç taktiği ile başarılı bir şekilde koruyan Kılıçarslan, haçlı ordusunun 500 binini yok etmeyi başarmıştı. Selçuklular döneminde de ok ve yay Türk kültür hayatında önemini korumaya devam etmiştir. Hakimiyet sembolü olarak eski dönemlerden beri kullanılan ok ve yay fermanlarda, sikkelerde, çetrlerde kullanılmıştır.
| Nisan 2016 | Sayı 18
81
araştırma / Geleneksel Türk Okçuluğu / Ertan TAŞKIN
OSMANLI DÖNEMİ Selçuklulardan sonra tarih sahnesine çıkan Osman Gazi’nin alplerinin ellerin de ok ve yay vardı. Orhan Bey’in Bursa’yı fethetmesi sonrasında atıcılar alanını alplerine tahsis etmesiyle devletin ilk ok meydanını açmış oluyordu. Murat Hüdavendigar devlet yapılanmasını Bursa’da kurduğu kurumlarla sağlarken, bastırdığı sikkede, hakimiyet sembolü olan ok ve yayı kullanmayı unutmamıştı. Yıldırım Bayezid Gelibolu Ok Meydanı’nı yaparken, Bursa sonrasında başkentliği yapan Edirne’de birkaç yerde ok meydanı bulunmaktaydı. Burada en eskisi 2. Murat devrinde olduğu bilinen menziller açılmıştı. Fatih Sultan Mehmed de İstanbul’u fethettiğinde yaptığı ilk işlerden biri İstanbul Ok Meydanı’nı açmaktı. Meydanın sınırları sınır taşları ile çizilmiş ve Peygamber Efendimizin hadislerinde cennet bahçesi olarak anılan bu alanların korunması için fermanlar yayınlanmıştı. Bu alanlar dışında ülke sathında askeri talimhaneler ve sivil alanda ücretle puta okçuluğu yapılan talimhaneler de vardı.
arasından seçilen okçuların piri ve tekkenin yöneticisi, günümüz tabiriyle kulübün başkanıydı. Genellikle menzil sahibi olan bu kemankeş şeyhleri arasında Hattat Şeyh Hamdullah, Uncu Şüca,(Bursalı Şüca ile karıştırılmamalıdır), aynı zamanda iyi bir pehlivan olan Rahaki Ali Ağa, kadılık da yapmış olan Kadı İbrahim sayılabilir. Yine Okçular Tekkesi’nde güvenliği sağlayan bir teşkilat ile disiplin işlerinin yürütüldüğü bir divanı bulunmaktaydı ki amiri yeniçeri ağası idi. Bu teşkilat içinde yetişen havacı denen hakemler özenle seçilir ve yetiştirilir, hatası görülenler divanda cezalandırılırdı. Tüm bu teşkilatın işleri de ‘Kanunname-i Rumat’ (atıcılar kanunnamesi) ile yürütülürdü. Rekor üzere yapılan büyük yarışmalarda bu tekkelerde kampa atılan atıcıların, sadece idmanlarına değil yemek, uyku vb. ihtiyaçları titizlikle giderilirdi. Sol kolları tarafına yatmamaları için kapısında nöbet dahi tutulduğu, kaynaklarda zikredilmektedir.
ER MEYDANI MEYDANLARDAN OKÇULAR TEKKESİNE İlk Osmanlı padişahlarının Bursa, Edirne, Gelibolu gibi şehirlerde kurduğu ve benzerinin İstanbul fethedilmesi ile Fatih Sultan Mehmed Han tarafından talim ve yarışmalar için Ok Meydanı’nın tahsis edilmesi ve vakıflarla desteklenmesiyle başlayan okçuluğun gelişme dönemi, 2. Bayezid ve 2. Selim dönemleri arasında olmuştur denebilir.(1512-1574) 2. Bayezid bu dönemde meydanda kemankeşlerce kullanılmak üzere Okçular Tekkesi bina ettirmişti. Bu tekke yapılanmasında özellikle kışın muhabbethanesinde talimlerinin ve idmanların yapıldığı, sohbet meclislerinin kurulduğu, müzesi ve kütüphanesi, yatılı misafirhanesi, aşevi, şeyh dairesi ve padişahın yarışmaları izleyebildiği Hünkar Dairesi bulunan komple bir spor merkeziydi. Bu yapılanmalar pehlivan tekkeleri adıyla Selçuklu Devrinde ve muhtemel ki daha eskiden de tanınan kurumlardı. Okçular Tekkesi de bunun okçulara özel olanıydı denebilir. Tekkenin başında ‘Kulüp Başkanı’ hüvviyetinde bir ‘şeyh’ bulunurdu. Şeyh’ül Meydan diye anılan bu şeyhler tarikat şeyhi değil, dönemin en selahiyetli kemankeşleri 82
| Nisan 2016 | Sayı 18
Ok meydanlarında yarışmalar -ki buna ok koşusu denir-, uzun mesafe ve puta koşuları olmak üzere iki ana türde yapılır, bir de bunun dışında özellikle özel günlerde hünerlerin gösterildiği atışlar yapılırdı. Ok meydanına çıkıp bu yarışmalara katılabilmek için 900 geze ok atıp kabza almak ve sicil defterine kaydolmak gerekliydi. Bu şekilde sicil kaydı olmayan lisanssız okçulara atış yaptırılmazdı.
İlk tür yarış olan uzun mesafe yarışları sicil defterine kaydolan kemankeşler arasından 4 sınıfta yapılırdı. İhtiyarlar sınıfı eski kabze almış atıcılardı. 2. sınıf 900’cüler denen 900 metreye ok atabilmiş atıcılardı. Ok koşuları haki okla yapılırdı. 3 ve 4. sınıfta yine haki ok kullanan 1000 ve 1100 geze ulaşabilmiş atıcılar arasında yapılırdı ki 1100’cülerin koşularında pişrev ok kullanmak zorundaydılar. Ayrıca her sınıf ayak taşı denen başlangıç noktasından sırasıyla 5, 7, 9, 11 ok atışı yapardı. Burada amaç 80 gezlik (52 metre 80cm) iki bayrakla sınırlı bir koridor içinde en uzağa oku atabilmekti. En uzağa atan kazanırdı. Puta okçuluğu, puta denen hedefe yapılan atış çeşidiydi. Bazen bir sepet şeklinde de olan puta genellikle 300 gez (198metre) uzaklığa konurdu. Bazen bu atış türü daha da zorlaştırılarak bir ip altından oturarak yapıldı ki en makbul olanı bu türdü. Hedef okçuluğunun içerisinde kabak atışı da sayılabilir. Yüksekçe bir direk ucuna konulmuş hedefe ok uçurulmasıyla icra edilirdi ki atlı okçuluk koşularında bu tür koşular yapılır. Puta okçuluğunun bir diğer türü de özellikle hüner gösterilerinde icra edilen ‘darp atışı’dır. Okçunun amacı burada ayna da denen çeşitli metal levhalar, zırhlar, kalkanları delmekti. Bu türde ayrı bir ustalık ve güç gerektirmekteydi.
MENZİLLER… Uzak Mesafe koşularının özelleşmiş hali menzil koşularıydı. Şahitler huzurunda dualarla menzilin ayak taşından daha önce menzili açan kemankeşin ana taşı doğrultusunda, yine menzilin atıldığı rüzgara göre atış yapılırdı. En uzağa atarak rekor kırılmaya çalışılırdı. Rekor kırıldığında atan kemankeş okunun konduğu yere mermerden menzil taşını dikmeye hak kazanırdı. Bazılarında çeşitli manzumlar içeren kitabelere de sahip olan menzil taşları arasında sanat eseri şeklinde süslenmiş olanlar da vardı. Özellikle menzil sahibi padişahların menzil taşları bu şekildedir.
NAMLI KEMANKEŞLER VE OKÇU PADİŞAHLAR… Okçuluk tarihimizde atıcılar sicili denen ve kabza alıp ok meydanında ok uçurmaya hak kazanmış kemankeşlerin isim, men-
zil vb. bilgilerinin yazılı olduğu kayıtlarda binlerce ve menzil sahibi pek çok okçu sayabiliriz. Ancak bunlardan 800 metrenin de ötesine ok kondurmuş Tozkoparan Ahmet(1281 gez), Bursalı Şüca (1271 gez) ve Miralem Ahmed Ağa(1271 gez)’yı en büyükler arasında zikredebiliriz. İlk okmeydanını Bursa’da açan Orhan Gazi, kabak atışları minyatürlerde yer etmiş 2. Murat, Peçevi tarihinde zikredildiği gibi en zorlu yayları çeken Yavuz Sultan Selim, elçinin gözü önünde fil kulağından yapılan kalkanı delen 4. Murat, 3. Selim ve 2. Mahmut’u bu padişahlar arasından sayarken, 24 Ekim 1820’de 1228 geze ok konduran 2. Mahmut’un bu derecesinin ilk on en iyi menzil atışı arasında sayıldığını da unutmamak gerekir.
TÜRK OK VE YAYLARI Türklerin okçuluk alanında başarıları teşkilatlı yapısı dışında ok ve yaylarının üstünlüğüne de dayanıyordu. Türk okçularının binlerce yıllık deneyimleriyle mü-
kemmelleştirilmiş bu teknolojinin zirvesi Osmanlı dönemi okçuluğunda kendini hem savaş meydanlarında hem de sportif alanda gördüğümüz rekorlarla da ispatlamıştır. Türk yayları basit tipte değil kurulu olmadıklarında ters yöne doğru kıvrılan refleks, kompozit yaylardır. Çok katmanlı yapısında dört ana organik madde kullanılır. Ahşap, boynuz, sinir, tutkal. Ahilik teşkilatlanmasına uygun olarak esnaf loncaları şeklinde örgütlü ustalar, yılların deneyimiyle öğrenilen uygun malzemeleri ithal ederler ve kullanırlardı. Türk okları da yine ustalarca özenle seçilen ağaçlar ya da kamışlar kullanılarak yapılırdı. İyi bir kamış ok bulunması zor olmakla birlikte daha makbuldü. Kamışlar özellikle Hindistan’dan ithal edilirdi. Ahşap gövdeler de ülkenin belli başlı bölgelerinden özenle seçilerek getirtilirdi. Türk okları amaca göre farklılıklar da göstermekteydi. Tirkeş (savaş), talimhane, puta (hedef), menzil (pişrev, yeksüvar, zergerdan), meşk (heki, karabatak, azmayiş), yangın okları gibi birçok ok sayılabilir. Menzil okları da tarz- ı has, kiriş endam ve şem endam ola-
rak türleri vardı. Ok yay çilesine takılan kısım baş olmak üzere, boğaz, göbek, göğüs, baldır ve ayak bölümlerinden oluşur. Bu bölümlerin alt bölümleriyle birlikte 24 kısımdır. Ayak kısmının ucundaki genellikle metal kısma temren denirdi ki kemik gibi malzemelerden de yapılabilirdi. Baş kısmındaki çoğunlukla kuş tüyünden yapılan kısma yele denir ki bu tüyler de yelek ya da sakal olarak adlandırılır. Okların yapımı da öyle basitçe açıklanabilecek gibi değildir. İyi bir okçu yani ok yapım ustası okun 24 bölümüne ayrı ihtimam göstererek okunu yapardı. İyi bir okun değerini Kemankeş Mustafa ‘ok atan altın atar.’ sözüyle özetlemiştir.
BİR DEVRİN SONU Osman Gazi ile başlayan ve yüzyıllarca devam eden Osmanlı dönemi Türk okçuluğu serüveni teşkilatlı yapısı sayesinde ateşli silahların ve ‘tüfengin icadı’na rağmen sportif anlamda kendini geliştirerek direnmeyi bilmiştir. Özellikle 3. Selim ve 2. Mahmut dönemlerinde de bizzat hamileri | Nisan 2016 | Sayı 18
83
araştırma / Geleneksel Türk Okçuluğu / Ertan TAŞKIN
olan padişahların desteği ile teşkilat yapısını koruyan okçuluk sporumuz, 19. yüzyılın sonunda artık sahipsiz kalmıştı. Düzen bozulmuş, yaylar çekilmez, ‘Ya Hak!’ nidası meydanlarda duyulmaz olmuştu. Cumhuriyet Dönemi’ne geldiğimizde Atatürk’ün teşvikiyle 1937 yılında İstanbul’da eski kemankeş ailelerinin öncülüğünde ‘Okspor’ kurularak yeniden ihya teşebbüsünde bulunuldu. Mir-i Alem Ahmed Ağa eşrafından İbrahim ve Bahir Özok, en önemli okçuluk risalelerinden biri olan Telhis-i Resailat-ı Rumat yazarı Mustafa Kani Efendi’nin torunu Vakkas Okatan, Hattat Necmeddin Okyay, Hafız Kemal Gürses Beyoğlu Vakıflar Müdürü Halim Baki Kunter’in bu teşebbüste rolü büyüktür. Ancak Atatürk’ün vefatıyla okçuluk yeniden hamisiz kaldı ve oluşturulan müze ve kütüphane dağıldı, kulüp de kapatıldı. 1953 yılında Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın eski kemankeş ailelerinin torunlarından Fazıl Özok’u görevlendirmesiyle ‘Beden Terbiyesi Teşkilatı’ içinde Türkiye’nin modern okçuluk serüveni başlamış olurken, 1961 yılında okçuluk federasyonu şeklinde örgütlenmesi günümüze kadar devam etmiştir.
BURSA’DA OKÇULUK Yukarıda da zikrettiğimiz Atıcılar Ok Meydanı, günümüzde Osmangazi ilçesinde, kentin kuzeydoğusunda, Atıcılar Mahallesi’ne ismini vermiş Bursa ok meydanıdır. Bursa’nın
84
| Nisan 2016 | Sayı 18
fethi sonrası Orhan Bey tarafından Balıklı Köyü (şimdiki Küçükbalıklı Mahallesi) alanının askeri ve sportif amaçlı tahsisi ile ilk nüvesi atılan meydanı, Yıldırım Bayezid da vakfeylemiştir. Yıldırım Bayezid tarafından Niğbolu Savaşı sonrası Bursa’ya getirilen esirlerce alanın taşlarının elendiğine dair kayıtlar mevcut olan bu meydan, 6 menzile sahiptir. Bursa’nın Türk okçuluğuna armağanı Bursalı Şüca 3 menzilde taş diktirmiş olup, Tozkoparan bu menzilleri geçmek için Bursa Atıcılar Okmeydanı’nda ok uçurmuştur. Günümüzde menzil taşlarının durumu ile ilgili Bursa Kütüğü müellifi, dönemin başvekalet tarihi evrak tasnif heyeti azası Kamil Kepecioğlu’nun 1935 yılında Bursa Halkevi Dergisi Uludağ’da (daha sonra Türkün) ‘Türkler’de Spor’ başlığıyla yazdığı bir dizi makalesinde İstanbul Okmeydanı ile birlikte Atıcılar Okmeydanı’nın menzil taşlarının da o dönemde görülebildiğini belirtmiştir. Bu bilgi dışında daha yeni tarihte Ünsal Yücel, Türk Okçuluğu kitabında: ‘Halen Bursa’da iki menzil taşı bulunmaktadır. Muradiye Camii haziresindeki (buraya nereden ve ne zaman nakledildiğini tesbit edemediğimiz) bu taşlardan müze envanterine 353 numara ile kayıtlı olanın kitabesi silinmiş, sadece ‘… üç taş idi… Katip …’ sözleri kalmıştır. 346 no’lu silindirik taşın kitabesi de silinmiştir; okunabilen son mısrasında: ‘İkinci menzile Osman Efendi çekti taş dikti. Sene 1153 (1740) yazılıdır. Sözü geçen Osman Efendi hakkında bir bilgi edinemedik.’ diye aktardığı bilgileri Bursa
İslam Eserleri Müze Müdürlüğünden asistan Bengi Çorum’a borçlu olduğunu belirtmiştir. Yakın zamanda sonuçlanan Muradiye Külliyesi haziresi restorasyonunda bu taşlara rastlanmamıştır. Bursa mahkeme sicillerinde Bursa Atıcılar Okmeydanı ile ilgili belgelere rastlanmaktadır. 1516 tarihli bir belgede Bursalı kemankeşler Abdullah oğlu Ahmet, Hacı Hasan ve Yadigar oğlu İbrahim alana komşu Gökdere suyunun yerini değiştirenlerle ilgili verdikleri dilekçede alan, alanın yolu, padişah konağının su altında kaldığını ispat eyleyerek şikayette bulunmuşlar, alanın fermanlarla korunma altında olduğunu ve bostancı, bahçıvan ve kendilerinden başka kimsenin karışamayacağını belirtirken, davalı kişiler bu şikayet sonucu şiddetle men edilmişlerdir.((BS 27\276)(BK2\153)) 1577 yılında padişah fermanıyla alanın nazırı olduğunu söyleyen kemankeşlerden Mahmud oğlu Veli tarafından verilen ve alandaki kavak ağaçlarının kesilmesiyle ilgili dilekçede Sipahilerden Abdullah oğlu Ali Bey şikayet edilmiştir.(BS 130\17) 1758 yılında Bursa’da bulunan, okçulukta mahir olduğu bilinen şair Haşmet, bu tarihte keçeye kılınç çalma ve ok atma hünerlerini muhtemel ki atıcılar meydanında sergilemişti. Okmeydanı’nın yönetilmesiyle ilgili görevli kemankeşlerin bulunduğu ve hakkında fermanların olduğu anlaşılmakla birlikte tesbit edilebilen Bursa tekkeleri arasında müstekil bir Atıcılar Tekkesi’ne rastlanmamaktadır. Atıcılar alanı ile ilgili olarak arşiv kayıtlarına göre Atıcılar’a Bursalı kemankeşlerden Osman bir musalla yaptırmış ve Cuma günleri namaz kıldırmak ve hatiplik için yanındaki şeyhlerine şart eylemiştir. (BK, IV/45) (yaptırdığı musallaya yapılan atama tarihlerinden Ünsal Yücel’in kitabında geçen menzil sahibi kemankeş Osman ile aynı kişi olabileceği düşünülmektedir.) 1749’da hatip Derviş Ahmed Eşrefi ve sonra Hacı Mehmed Eşrefi tayin edilirken o da ölünce Musalla hatipliğine Kemankeşler Şeyhi Feyzullah Halife tayin olmuştur. Bursalı Rumeli Kazasker Hüsameddin’in oğlu Osmanlı Şeyhülislamı ve divan şairi Karaçelebizade Abdulaziz Efendi(1591-1657) Atıcılar’a bir de namazgah yaptırmıştır. Bu kayıtlarla İstanbul Okmeydanı’ndaki yapılar gibi alanda bir hünkar konağı ve namazgahı olduğu yine 19. yüzyıla girerken Bursalı kemankeş-
lerin başında bir şeyh olduğu ve mevcut namazgahın kemankeşler şeyhi hatipliğinde kullanıldığı anlaşılmaktadır.
OKÇU BABA VE OKÇULAR ÇARŞISI… Bursa’da okçuluk denince ilk akla gelenlerden biri de Tophane yokuşuna çıkarkan sağ tarafta türbesini gördüğümüz Okçu Baba’dır. Bursalılar arasında hakkında türlü rivayetler anlatılagelen, zamanla Okçu Baba olarak anılan, iyi bir okçu olduğu için bu adla anıldığı söylenen bu zat, Kamil Kepecioğlu’nun mahkeme sicilleri kayıtlarından bildirdiğine göre Nusret, Nusrettin, Nasrettin Paşa isimli zattı.(Uludağ Dergisi-sayı 55) Adını, ordunun başta ok olmak üzere silah ihtiyacını karşılamak üzere kurulduğu düşünülen Okçular Çarşısı ise dönemin ihtiyacına göre kılıç, bıçak, ateşli silah üretim ve tamirine de evsahipliği yapmıştır. 18. ve 19. yüzyıllarda ayakkabı üretimi ve satışı yapılan çarşıda günümüzde konfeksiyon ürünleri satılmaktadır. Kayıtlarda bir sefer dolayısıyla Bursa esnafından 300 bin ok siparişin verildiği anlaşılmaktadır.
CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK OKÇULUĞU VE BURSA Okspor Kulübü teşebbüsünün Bursa’da yansıması hakkında malumat bulunmamakla beraber, 1950’li yıllar okçuluk sporu modern seyrine başladığı ve ülke sathına yayıldığı yıllar olmuştur. Bursa da ülkemizde okçuluk sporu denince akla gelen ilk şehirlerden biri haline gelmiştir. 1961’de Bursa Okçuluk ihtisas Kulübü kurulmuş, yine aynı sene Eski Türk Sporları ve Okçuluk Kulübü ‘Geleneksel Türk Okçuluğu’ ve sporlarını yaşatma, tanıtma adına faaliyet göstermiştir. Özellikle Bursa’da Muradiye’de harap bir medresede spor müzesi ve kütüphanesi açma teşebbüsleri, vakıflar müdürlüğünün olumlu cevabını alsa da, müzenin akıbeti ve kulübün diğer çalışmaları konusunda ayrıntılı bilgimiz yoktur. Eski Kemankeş ailelerinden olan Fazıl Özok federasyon başkanlığında gelişen modern Türk okçuluğu, namlı Kemankeşleri de unutmamış, İstanbul’da Tozkoparan, Edirne’de Hacı Hasan anısına teşvik müsabakaları düzenlerken Bursa Okçuluk Teşvik kupası da ‘Bursalı Şüca’ adına düzenlenmiştir. İlki 1957 tarihinde yapılan kupa Bursalı başarılı okçuların yetişmesine vesile olmuştur. Bursalı Şüca kupası dışında
Türkiye şampiyonlukları da bulunan Bursalı okçu Cemal Değirmenciler, 1961 yılı Avrupa Kupası’nda yarışmak üzere 6 kişilik Türk Milli Takımına seçilmiş, o yıl yapılan Menzil Koşusu’nda okunu 497 metreye ulaştırırken en yakın rakibine 90 metre fark atarak Avrupa birinciliğini kazanmıştır. Arşivlerden alınan bilgiler, talimlerini federasyon başkanı Özok’un çabasıyla ve özel izinle Osmanlı Dönemi menzil yaylarıyla yaptığı ve yarışta da bu yaylardan birini kullandığını söylemektedir. Bu dönemde modern şekliyle yapılan ‘Puta Okçuluğu’ dışında geleneksel ‘Menzil Okçuluğu’ da teşvik müsabakalarında kendine yer bulmuştur.
GÜNÜMÜZDE GELENEKSEL OKÇULUK Cumhuriyet döneminde modern okçuluğun, dünyadaki gelişmelerle birlikte, geleneksel okçuluk pratiklerimizden ayrı bir mecrada sürdürülmesi, geleneksel okçuluğumuzun unutulmaya yüz tutmasına neden olmuştu. Yaklaşık 10 yıldır ise ata mirasına önce bireysel çabalarla sahip çıkanlar biraraya gelerek dernek kurmuş, yurtiçi ve yurtdışı yarışmalarda faaliyetlerde bulunup aralarından dünya şampiyonları da çıkararak geleneksel Türk okçuluğunu bugünlere getirmişlerdir. Bu faaliyetler sonucunda Geleneksel Türk Okçuluğu Federasyonu birliği içerisindeki ellinin üzerinde kulüp, geçtiğimiz şubat ayında, Bursa Büyükşehir Belediyesi, Geleneksel Türk Okçuluğu
Federasyonu ve Bursa Geleneksel Okçuluk Kulübü’nün düzenlediği Geleneksel Türk Okçuluğu Çalıştayı’nda buluşmuşlardır. Bursa’nın ilk geleneksel okçuluk kulübü olarak 5 yıl önce kurulan ‘Bursa Geleneksel Okçuluk Kulübü’nün faaliyetleri sonucu olarak bu ata sporuna ilgi çığ gibi büyümüş, günümüzde yeni kurulan 4 dernekle geleneksel Türk okçuluğu faaliyetleri devam etmektedir.
KAYNAKÇA 1.
Türk Okçuluğu - Ünsal Yücel-Atatürk Kültür Merkezi yayınları 1999
2.
Okçuluk Hakkında Merak Ettiğiniz Herşey- Murat Özveri 2006
3.
Okçuluk Tarihi - Cem Atabeyoğlu, Türk Spor Vakfı Yayınları 1988
4.
Türk Kültüründe Silah-Erkan Göksu 2008
5.
Okmeydanı ve Okçuluk Tarihi-İsmail Fazıl AyanoğluVakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları 1974
6.
Bursa Ansiklopedisi
7.
Bursa Kütüğü ve Şerriye Sicilleri
8.
Osmanlı Devleti’nde Spor-Atıf Kahraman- T.C Kültür Bakanlığı Yayınları 1995
9.
Telhis-i Resailat-ı Rumat-Mustafa Kani Bey1836 İstanbul Fetih Cemiyeti 2010
10. Eski Türk Sporları Üzerine Araştırmalar -Halim Baki Kunter– Cumhuriyet matbaası 1938 11. Bursa Halkevi Uludağ Dergisi 12. Hulasata’ul Vefayat-Gazzizade Seyyid Abdüllatif Efendi-Bursa Büyükşehir Belediyesi Kitaplığı 2014
| Nisan 2016 | Sayı 18
85
Gelinlikçiler ve Sahaflar Çarşıları / Rahmi DEDE
86
| Nisan 2016 | Sayı 18
Rahmi DEDE Y. Mimar
ZAMANIN YORGUN TANIKLARI;
GELİNLİKÇİLER VE SAHAFLAR ÇARŞILARI Ulu Cami’nin minarelerinin gölgesindedir ama kimse fark etmez geçerken… Ulu Cami’nin heybetinden midir yoksa çarşının bakımsız oluşundan mıdır bilinmez; kafasını çevirip bakmaz, farkında olmazdı geçenler. Orada öyle bir alan olduğundan bile habersiz olanlar vardı. Düğün, bayram, özel günler öncesi Bursalılar çoluk çocuk Tarihi Çarşı Bölgesine akın eder, alışverişler yapılır, hanlarda çaylar içilir ve gün sonu eve dönülür. Zamana inat, yeni açılan AVM denen modern çarşılara inat varlığını sürdürmektedir Bursa’nın Tarihi Çarşı Bölgesi. Öyle az ziyaretçisi de yoktur bilinenin aksine. 2004 ve 2009 yıllarında yaptığımız sayımlarda 1 saatte 6000 kişi geçmişti içinden. Kimisi işine gider, kimisi alışverişe… Kimisi çay içmeye gelmiştir Kozahan’daki muhteşem atmosferde. Ama Bursalılar sahip çıkar geçmişine. İşte böyle bir bölgede hem göz önünde hem de gizlidir Gelinlikçiler ve Sahaflar Çarşısı. Güneyde Ulu Cami, Kuzeyde Kapalı Çarşı saklamaktadır onu. Yanından geçer
gidersiniz ama işiniz yoksa fark etmezsiniz bile. Bir yanını Emirhan’a yaslamıştır ama yine de kendi başına durmaktadır zamanın çizelgesinde. Proje çalışmaları başlayacağı zaman çok heyecanlanmıştık. Bursa’ya yön veren bir bölgeye tasarım yapmak ve yaptığımız tasarımın tüm ziyaretçiler tarafından kullanılacağını bilmek, kalıcı bir eser bırakmak çok önemliydi bizim için. Önce tüm fazlalıklarından arındırmakla başladık işe. Sonradan üzerine giydirilen tüm kıyafetlerinden kurtardık onu. Yerine önereceğimiz tasarım hem geçmişten hem de günümüzden izler taşımalıydı. Yanılmamalıydı bakan, bugün yapıldığı belli olmalıydı. Uzağa gitmedik, hemen yanıbaşımızdaki Bakırcılar Çarşısı’nın tepe pencerelerini
| Nisan 2016 | Sayı 18
87
Gelinlikçiler ve Sahaflar Çarşıları / Rahmi DEDE
Büyükşehir Belediyesi’nin Gelinlikçiler ve Sahaflar çarşılarında 2014 yılında başlattığı sağlıklaştırma, zemin düzenleme ve üst örtü projesi tamamlandı. Yaklaşık 3 milyon liraya mal olan çalışmalar kapsamında; derme çatma tüm çatılar söküldü, zeminler elden geçirildi ve yaklaşık 70 dükkanın cepheleri yenilenerek tarihi çarşı daha güvenli ve konforlu hale getirildi.
aldık, tonozunu aldık ve başladık çalışmaya. En sonunda bugünün teknolojisi ve malzemeleriyle yeniden yorumladık tepe pencerelerini, tonozu. Ama daha da önemlisi Ulu Cami’nin minarelerini, kendisini de gösterelim istedik alışveriş yapanlara. Sürpriz bir şekilde ziyaretçilerin karşısına çıkaralım dedik tüm heybetiyle. Bunun için şeffaf bir malzeme önerdik tonoza. Böylece Ulu Cami’yi ka88
| Nisan 2016 | Sayı 18
patmayacaktık ve aynı zamanda doğal gün ışığını da içeri alacaktık.
de yaşayacağız, sizinle aynı anda orada olacağız.
Geri kalan kısımlarda ise yalın ve basit çözümlerimiz oldu. Ahşap panellerle tüm tesisatı ve fazlalıkları kaldırdık ortadan. Zemini yeniden yaptık. Küçük dokunuşlarla bu gizli alanı biraz daha görünür yapmak istedik.
Geçmiş ve geleceği aynı yerde görmek isterseniz Bursa Tarihi Çarşı Bölgesi’ne gelin. Ulu Cami’de ezanı dinleyip, Kozahan’da kahvenizi yudumlayın.
Siz kullandıkça biz keyifleneceğiz, gururlanacağız. Siz gezdikçe sokaklarında biz
Çarşının sokaklarında kaybolun… Endişelenmeyin, o sizi mutlaka doğru yola çıkaracaktır…
| Nisan 2016 | Say覺 18
89
Hamidiye Sanayi Mektebi / Ahmet Ö. ERDÖNMEZ
BURSA’DA OKUL MÜZELER;
HAMİDİYE SANAYİ MEKTEBİ
90
| Nisan 2016 | Sayı 18
Ahmet Ö. ERDÖNMEZ
Hamidiye Bursa Sınai Mektebi marangozhanesi. 1908
Günümüzde müzelerin topluma katkısı çok önemseniyor. Avrupa’da, Amerika’da, Asya’da, Afrika’da tüm ülkeler ekonomik kapasiteleri doğrultusunda kültürel birikimlerini müzelerde muhafaza ediyor. Ülkelerin bellekleri müzelerde korunmaya çalışılıyor. En fakir Afrika ülkesi bile çölün ortasında müze yapıyor. Kentlilik bilincinin gelişmesinde katkıları göz ardı edilemeyecek olan müzelerin günümüzde çeşitlilikleri de artıyor. Örneğin sanayi müzeleri, kent müzeleri, çocuk müzeleri, ihtisas müzeleri gibi. Dünyadaki bu gelişmeleri izlerken Bursa’ya geldiğimiz zaman son on üç yılda önemli mesafeler alındığını görüyoruz. Bursa’da yapılan müzelerin size isimlerini saymak istiyorum. Bursa Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı müzeler Hünkar Köşkü, Bursa Kent Müzesi, Karagöz Müzesi, Merinos Tekstil Sanayi Müzesi, Merinos Enerji Müzesi, Göç Tarihi Müzesi, İpek Müzesi, Kılıç Kalkan Müzesi.
Görüldüğü gibi Bursa önemli müzeleri son on üç yılda bünyesine kattı. Müzecilikteki bu olumlu gelişmeler uluslararası boyutta dikkat çekti. Avrupa Müze Akademisi Türkiye Temsilciliği Bursa’ya verildi. Bursa Büyükşehir Belediyesi öncülüğünde ve Türksoy ile ortak Türk Dünyası Müzeler Birliği kuruldu. Başarılı bir şekilde toplantıları devam ediyor. Türkiye Tarihi Kentler Birliği’ne bağlı belediyelere danışmanlık hizmeti veriliyor. Yüzü aşkın belediye bu konuda Bursa’ya gelip, örnek alıyor. Son on üç yıldaki bu olumlu gelişmeler Bursa’da yaşayan halkın dikkatini müzelere
| Nisan 2016 | Sayı 18
91
Hamidiye Sanayi Mektebi / Ahmet Ö. ERDÖNMEZ
92
| Nisan 2016 | Sayı 18
çekmeyi başardı. Son on üç yılda milyonlarca ziyaretçiyi ağırladı. Kentlilik bilincinin gelişmesine katkı sağladı. Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin yeni müze projeleri devam ediyor. Örneğin Bursa Bıçakları Müzesi, Bursa Tarım Müzesi, Osmanlı Tarih Müzesi, Bursa Vakıf Kültürü Müzesi, Teleferik Müzesi, Kaplıca Kültürü Müzesi, Kur’an ve hat Müzesi gibi. Bu konularla ilgili çalışmalar devam ediyor. Şimdi yeni bir konu başlığı bulundu; her köye bir köy müzesi. Cumalıkızık Köyü’ndeki müze tamamlandı. Aksu Köyü Müzesi çalışılıyor. Ve arkadan bir çok
köye müze çalışmaları devam ediyor. Toplumdaki bu dikkat çekici olumlu gelişme Bursa’da müzeciliğin önemli olduğunu anlatıyor. Bursa’da Osmanlı Dönemi’nde önemli eğitim kurumları açıldı. Ziraat Mektebi, Erkek Lisesi ve Tophane Sanat Okulu bunlardan sadece üç tanesi. Bu köklü eğitim kurumlarına birer müze yapmak gerekti. Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı Recep Altepe bu fikri ortaya attığında şu fikir aklımıza geldi. Neden Bursa’nın köklü eğitim kurumlarının müzesi olmasın!
Evet, Tophane Sanat Okulu içinde Çandarlı Hamamı restore edildi. Şimdi okul müzesine dönüştürülüyor. Bugünkü adı ile Tophane Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi’nin (Hamidiye Sanayi Mektebi) tarihçesine bakalım. 1869 yılında Islahhane olarak açılmış. Öğrenci sayısının artması ile 1903 yılında Hamidiye Sanayi Mektebi olmuş. Cumhuriyet’in ilanından sonra bölge sanat okuluna dönüştürülmüş. 1927 yılındaki salnamelerde sanat mektebi hakkında bilgi elde edebiliyoruz. | Nisan 2016 | Sayı 18
93
Hamidiye Sanayi Mektebi / Ahmet Ö. ERDÖNMEZ
1900 Yılı, Tophane Sanat Okulu Kuruluş Töreni
•
1890’da okul bulunduğu yerde büyütülüyor.
•
1920 Yunan İşgali sırasında okulu Yunanlılar tamirhane olarak kullanıyor.
•
1903 Okula Hamidiye Sanayi Mektebi adı veriliyor. Vali Reşit Paşa okula para kazandırma amacı ile dışarıya da iş yaptırıyor.
•
1933 okul üretimleri ile ilgili büyük bir sergi hazırlıyor.
•
1947 Demirtaşpaşa Endüstri Meslek Lisesi açılıyor.
•
2006’da Türkiye’nin en kaliteli okulu seçiliyor.
•
2016 yılında köklü geçmişinin verdiği
•
1907 Tarihindeki okul idare binası / T.E.M.L arşivi
Okulun tarihine göz atmaya devam edelim; çünkü, aynı zamanda müzenin de içeriğini kapsıyor. 1869 yılında Bursa Valisi İzzet Paşa tarafından okulun temelini oluşturan Islahane, Pınarbaşı’nda kiralanan Türkmenoğlu Konağı’nda açılıyor.
94
•
1876 Hacılar Mahallesi Hacı Arif Efendi Konağı’na taşınıyor.
•
1877 Rüştiye Okulu Kız Lisesi Binası’nın yanındaki binada öğrenim görülüyor.
•
1886 Ziraat Bankası’nın bulunduğu yerde Temaşhane binasına taşınıyor.
•
1889 Memleket Hastanesi arkası Hacı Hilmi Bey Konağı’na geliyor. | Nisan 2016 | Sayı 18
1911 Balkan Savaşları dolayısı ile öğrencileri askere alınıyor ve eğitime ara veriliyor.
güç ile öğrenci yetiştirmeye devam ediyor. Okul bünyesinde sosyal faaliyetlere de önem veriyor. Spor, müzik vs. dallarda başarı ile okulunu temsil ediyorlar.
Okuldan mezun olan ünlülere bakarsak; Recep Altepe: Bursa Büyükşehir Belediye Başkanı, Torna Tesviye Bölümü 1976 yılı mezunu Fahrettin Gülener: Sanayici 1968 yılı mezunu Şevket Orhan: Milletvekili 1977 mezunu Vehbi Varlık: Sanayici M. Kemal Coşkunöz: Sanayici 1941 mezunu Talat Diniz: Sanayici 1943 mezunu Beyhan Çalışkan: Futbolcu 1979 mezunu Mümin Ceyhan: Sanayici 1959’da okula girdi. Sedat Özden: Futbolcu 1963’de okula girdi. Hüseyin Durmaz: Sanayici 1980’de okula girdi.
1924 Şapka devriminden önce çekilmiş bu fotoğrafta, okulun atölyeleri görülüyor.
Şehrimize önemli sanayiciler yetiştiren okul, başarısı ile ne kadar öğünse azdır. Daha ismini sayamayacağım çok değerli insanları yetiştiren okul bugün o başarılarını tekrarlıyor. Okulun içindeki hamam Çandarlı İbrahim Paşa’nın oğlu 2. Bayezıt’ın sadrazamı olan İbrahim Paşa tarafından 1485 yılında yaptırılmış. Çeşitli restorasyonlar görmüş
olan hamam, Alman Alfons’a satılmış fakat 1979 yılında devlet okulu kendi bünyesine almıştır. Şimdi Tophane Sanat Okulu Müzesi olarak görev yapacak okul ile ilgili tüm bilgileri ve okula ait tarihi objeleri görebileceksiniz. Müze yapmaya değer bir mazisi olan okul, müzesi ile de diğer eğitim kurumlarına da örnek olacaktır.
İBRAHİM PAŞA HAMAMI Bursa kale içerisinde, Devlet Hastanesi karşısında ve Tophane Endüstri Meslek Lisesi bahçesinde yer alan tarihi hamam, Sadrazam Çandarlı Halil Paşa’nın oğlu Sadrazam İbrahim Paşa tarafından, eşi Hatice Hatun için 15. yüzyılın ikinci yarısında yaptırılmıştı. Osmanlı mimarisinde tek hamamlar tek hamamlar grubu içinde yer alan hamamı ayağa kaldırmak üzere Büyükşehir Belediyesi tarafından başlatılan restorasyon çalışması tamamlandı. Tarih boyunca bedensel temizlik için kullanılan tarihi yapı, önümüzdeki yeni dönemde müze olarak hizmet vermeye başlayacak. Böylece hem, hemen yanıbaşındaki okulun öğrencileri hem de ilgilenen herkesin ruhuna hitap edecek, eğitecek. Geçmişle gelecek arasında köprü olacak. Üstelik, Bursa Büyükşehir Beledi-
yesi tarafından başlatılan ve Tarihi Kentler Birliği tarafından da onaylanan ilk ‘okul müze’ olma unvanını taşıyacak. Tarihi yapı restorasyon öncesi, okulun torna tesfiye teçhizatlarının muhafaza edildiği depo olarak kullanılıyordu.
| Nisan 2016 | Sayı 18
95
Bursa’nın Ressamı; Şefik BURSALI
BURSA’NIN RESSAMI;
ŞEFİK BURSALI Türk Resim tarihinin en önemli isimleri arasında yer alan Şefik Bursalı; 1903 yılında Nalbantoğlu mahallesinde eski bir Bursa evinde dünyaya geldi. Çocukluğunun Bursa’sı Ahmet Vefik Paşa’nın girişimleri ile modern bir kent olma yolunda iken; ardı adına yaşanan Balkan savaşlarının yorgunluğunu, yıpranmışlığını taşıyordu. İlk gençlik yaşlarında da Bursa’nın işgaline tanık oldu. Bu alacakaranlık günler arasında sürdürdü öğrenimini, büyüdü. Bir yandan da çalıştı ailesinin geçimine katkıda bulunmak için. İşi tabelacılıktı, iş arkadaşı da Cemal Nadir Güler. İlk resimleri bu dönemde yaptığı suluboya çalışmaları idi. Bu yıllarda kararını vermişti, ressam olacaktı.
Namık İsmail ve Avni Lifij’in kurduğu Türk Res-
1921 yılında henüz 17 yaşında, lise eğitimini ai-
samlar Birliğinin sergilerine henüz öğrenci iken
lesini geride bırakıp, işgalin en yoğun döneminde
davet edildi ve katıldı. 1930 yılında Sanayi-i Ne-
İstanbul’a geçmeyi başardı. Bursa’da bulun-
fise Mektebinden birincilikle mezun oldu. Aynı yıl
duğu günlerde adını sık sık duyuyordu İbrahim
Milli Eğitim Bakanlığının açtığı Avrupa Yarışmasını
Çallı’nın. Çallı resim çalışmak için sık sık Bursa’ya
kazansa da, Bakanlık o yıl itibariyle yurt dışına
geliyordu. Amacı onu bulmaktı, buldu. Sonrası
öğrenci yollama kararından vazgeçecekti.
su gibi aktı. 1921 yılında açılan giriş sınavını
Daha sonra Avrupa’nın birçok sanat merkezinde
kazanarak Sanayi-i Nefise Mektebi İbrahim Çallı Atölyesinde eğitimine başladı.
96
çalışma ve tetkiklerde bulundu. Yurda döndükten sonra İstanbul, İzmir ve Konya liselerinde resim
1921 – 30 yılları arasında sürecek bu eğitimi sıra-
öğretmenliği yaptı. Özellikle 1934-1936 yıllarında
sında döneminin en usta hocalarından ders aldı,
bulunduğu Konya’da, bozkır manzaraları, Selçuk
onlarla birlikte çalıştı. Eğitim sürecinde tatillerde
ve Mevlana kalıntılarını yansıttığı eserleriyle bü-
döndüğü Bursa’da yaptığı peyzajları ile o yılların
yük ün yaptı. Eserleri Mustafa Kemal Atatürk’ün
yeşil Bursa’sını tualine yansıttı. Hocaları olan
isteği ile 1937-1938 yıllarında Sovyetler Birliği ve
İbrahim Çallı, Hikmet Onat, Feyhaman Duran,
Avrupa’da pek çok sergilendi.
| Nisan 2016 | Sayı 18
1937 yılında mezun olduğu ve artık Devlet
ve taklitten uzak, bağımsız bir sanatın sahibi.
cek yöresel manzara geleneğinin tipik örnekleri
Güzel Sanatlar Akademisi adını taşıyan okulunda
(Şükrü Erdiren, “Şefik Bursalı”, sf.14).
arasında, öncü bir nitelik taşır. Bursa ve Konya
öğretim üyeliğine başladı. 1937’ de başladığı bu görevini, emekli olacağı 1967 yılına kadar devam ettirdi. Emekli olduktan sonra Ankara’ya yerleşti. Resim çalışmalarını aramızdan ayrılacağı 1990 yı-
Şefik Bursalı’nın sanatı, 1910 kuşağının yan izlenimci, yarı akademik eğilimine yakın olmakla birlikte, yurt resimleri çığırı diye adlandırılabile-
dönemi manzaralarında, yurt doğasını içten ve katkısız bir anlatımla verebilme çabası açıklıkla görülür. Manzara resimlerinin yanı sıra, özellikle portrelerinde ve figürlerinde, desenle rengi, çiz-
lına kadar kesintisiz sürdürdü. 1966, 1973, 1980
gisel yapı ile boya tadını birleştirme çabasından
ve 1983 yıllarında Devlet Resim Heykel Sergisi
kaynaklanan klasik bir yorum bilinci egemendir.
Ödülü’ne layık görüldü. Yine 1986 yılında Kültür Bakanlığı Özel Ödülü aldı.
İzlenimci palete yakınlık, onda bir okul disiplini, şaşmaz bir kuralcılık olarak kendini göstermez.
20 Nisan 1990’da vefat etti. Ankara’da yaşadığı
Taze yeşiller, sarı ve kahverengi nüanslar içinde,
evi, vasiyeti üzerine Şefik Bursalı Müzesi olarak
doğayı, görüntü değerlerine bağlı kalarak, ama
düzenlendi. Ayrıca bu müze-ev, resim dalındaki
kuru bir akademizme sapmaksızın yansıtma kay-
ilk özel müze olma özelliğini taşıyor. Bursa’da
gısı, Şefik Bursalı’nın sanatına, özgün bir boyut
doğduğu evin bulunduğu cadde de ve Büyük-
kazandırır.
şehir Belediyesine ait bir sanat galerisinde adı yaşatılıyor.
Bu özelliğin Akademi’deki öğrenimi sırasında edinmiş olduğu bilgi ve deney birikimiyle
Şefik hoca, Empresyonist ekolün kuvvetli bir Türk
bağlantısı, özellikle sonraki yıllarda, doğrudan
temsilcisi. Desen ve konstrüksiyonu çok kuvvetli.
doğruya yurt doğasıyla başbaşa kalmanın verdiği
Onun tabiata olan aşkı, büyük bir heyecanla renk
kişisel yeğlemeleri engellememiştir. Gölge ve yarı
oluyor ve tualdeki motifler kuvvetli bir senfoni
gölgeler, açıklı koyulu tonlar, yer yer hacimsel
yaratıyor. Fırça izlerinde hassas ve coşkun bir mi-
anlatıma kayan ayrıntılar arasında, figür etkinli-
zacın kuvvetli ve direkt tesirleri görülüyor. Özenti
ğini gözden kaçırmayan ince bir seziş gücü, söz
| Nisan 2016 | Sayı 18
97
Bursa’nın Ressamı; Şefik BURSALI
konusu yeğlemelerle birlikte izleyiciyi kavrar, yöre kaynaklı bir doğa sevgisi uyandırır. Şefik Bursalı, bu çizgisini küçük dönem ayrımları dışında, sürekli ve kalıcı kılmayı başarmış, gerçek sanatın doğayla bütünleşen bir sanatçı duyarlığında gelişebileceğine ilişkin görüşünü, her zaman ön planda tutmuştur.
BURSA MANZARALARI HAKKINDA “Bir Bursa görüntüsü yaparken oraya özgü İç Marmara rutubetinin Uludağ’dan ovaya yayılan esintinin bende uyandırdığı fiziki, manevi algılamaları da resmetmek isterim. Bir peyzaj sadece gözüken nesnelerin ağaçların, evlerin değil, tabiat parçasında gözükmeyen ama hissedilen unsurların da sentezi olmalıdır. İzlenimciler bir ölçüde, ama özellikle Cézanne peyzajdaki üstünlüğünü herhalde buna borçludur. Ben de gücüm yettiğince böyle yapmağa çalışıyorum”. “Şu karışık gök rengine de, binaların yarı çürüklü cephelerindeki solukluğa da Bursa rutubeti işlemiştir. Bir ressam peşin bunun hissedecek, sonra resmedecek. Hissetmede veya resmetmedeki bir aksaklık eserin kalitesini düşürüverir.”
KONYA’DAKİ ÖĞRETMENLİK YILLARI… “Atatürk dönemlerinde muallimlik en güzide mesleklerden biriydi. Düşünebiliyor musunuz, Ziya Bey gibi bir tarihçi filozof (Prof. Ziya Somar), Pertev Naili Bey gibi bilgi, kültür ve heyecan dolu bir halk bilimcisi (Prof. Boratav) hep Konya’da hocaydı. Konya’da sonradan atfedilmiş olan dini gericilikten falan eser yoktu. Halkı güngörmüş ve saygılıydı. Benim ölçülerime göre hala öyledir. Mektebimiz bir kültür ocağı gibiydi heyecanla pek çok şey tartışılırdı. Milli kültürümüzü unutmadan, evrensel kültüre ve bilime açılmanın yolunu arardık. Bildiğimizi birbirimize öğretirdik. Çevresindeki bu doyuruculuk bana şevk verirdi. Çok resim yapardım. Hep daha iyisini yapacağım diye gecemi gündüzüme katardım. Türk Maarif ve devlet yönetiminde nur içinde yatsınlar Hasan Ali Bey, Cevat Dursunoğlu Bey, Salah Limcaz Bey gibi kültür ve sanata değer veren insanlar vardı.
98
| Nisan 2016 | Sayı 18
Konya’daki bir resim mualliminin tabloları Türk resmini tanıtmak üzere Rusya’da, Yugoslavya’da açılan sergilere götürülürdü. Büyük şehirlerin dışında olmak unutulmuş olmak anlamına gelmezdi. Bunlar benim kendime emniyetimi artırırdı, şevkimi çoğaltırdı.”.
haber / Çayönü Şehitliği
ÇAYÖNÜ ŞEHİTLİĞİ
Arkeolojik dönemlerden Bitinya’ya, Osmanlı eserlerinden Cumhuriyet dönemi sivil mimari örneği yapılara kadar her alanda yaptığı tarihi miras yatırımları ile Bursa’nın UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmesini sağlayan Büyükşehir Belediyesi, Bursa genelindeki tüm şehitlikleri de ecdada yakışır hale getiriyor. Daha önce Çanakkale Savaşı’nda 6-8 Ağustos 1915’te kahramanca çarpışan ve iki tugay gücüne ulaşan İngiliz kuvvetlerini Karakol Dağı ve Kireçtepe’de durduran, Grup Komutanlığını Mustafa Kemal Atatürk’ün yaptığı Anafartalar Grubu’nun kuzey yanını koruyan Gelibolu ve Bursa Jandarma taburlarının üç bölüğündeki şehitlerin yer aldığı bölgede, savaş devam ederken 1915’te yapılan şehitliği aslına uygun olarak restore eden Büyükşehir Belediyesi, Bursa’daki Aksu, Çağlayan ve Mirzaoba şehitliklerini de yeniden düzenlemişti.
28 şehidin yer aldığı Çayönü Şehitliği, çevre düzenlemesi, parke yol çalışmaları, mermer kaplamaları ve isimlerin yazılmasının ardından şehitliğin ecdada yakışır hale gelecek.
Pınarbaşı’ndaki Garnizon Şehitliği’nin anı ve sunum binasını da hizmete açan Büyükşehir Belediyesi, Mudanya’daki Çayönü İstiklal Savaşı Şehitliği’ndeki düzenleme çalışmalarını da tamamlama aşamasına getirdi. | Nisan 2016 | Sayı 18
99
haber / Bursa Fotoğraf Yarışması
100
| Nisan 2016 | Sayı 18
BURSA FOTOĞRAF YARIŞMASI İlki Bursa’ya görsel bir şölen yaşatan ve bu yıl ikincisi düzenlenen Bursa Fotoğraf Yarışması, 1 Nisan 2016 tarihi itibarıyla tekrar başladı. Başvurular sadece www.bursafotografyarişmasi.com. tr adresinden ücretsiz olarak yapılabilecek. Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin de desteklediği yarışmanın konu başlığı “Odak Noktası Bursa…” Son katılım tarihi ise 27 Nisan 2016. Yarışmanın Seçici Kurul Üyeliklerini; Fotoğraf Sanatçıları Demet Argun Güngör, Özgür Çakır ve Fatih Özenbaş ile Gazeteci Aykut Güngör ve Engin Çakır yapacak.
ODAK NOKTASI BURSA… Peşine düştüğümüz Bursa’nın ışıkları... O kadar çok aktörümüz var ki, şanslıyız. Zaten farkında değiliz, bize göre ışık saçan her şey zaten Bursa’nın ta kendisi... Akşamüstü Tophane’de manzara izleyelim ya da Bakacak’tan bakalım şehre. Lunapark’a gidelim. Gece Fatih Sultan Mehmet Bulvarı’nda alalım soluğu. Gecenin geç saatlerine kadar ışığın peşinde koşalım. Sabahın ilk ışıklarında 700 yıllık Cumalıkızık’ta olalım. Güneş her yeri sarmış olsun. Akşamüstü Uluabat misafir etsin bizi. Gölyazı’daki eşsiz günbatımında, Ağlayan Çınar’ın kucağında günü uğurlayalım. Leyleklerin memleketi Eski Karaağaç da olabilir rotamızda. Leylekleri takip eder tarihi Tirilye’de bir yorgunluk kahvesi içeriz. Bir pazar sabahı İnkaya Çınarı, altı asırlık kucağını açsın bize, ulu dallarının gölgesinde kahvaltı yapalım. Bir akşamüstü Kapalı
Çarşı’ya gitsek ya. Kozahan’da dinlenir, çay içeriz akşamüstü serinliğinde. Yeşil Türbe’yi ziyaret edip, bir çay da Yeşil’de içeriz. Ulu Cami’deki ilahi ışığı görme şansımız da var. Kayhan’da pideli köfte mi yemeli yoksa Bursa Kebabı mı gün son bulurken? Ulu Cami’nin minberindeki samanyolunu keşfetmeyen var mı hala aramızda? Mudanya iskelesinden bir tekneyle ayrılıp ışıltılı bir denize doğru hareket etmeyen? Karabaş-i Veli Kültür Merkezi’nde ışık saçan semazenleri izlemeyen? Teleferik ile Uludağ’a doğru çıkmayan? İznik Çinisi bir tabakta yemek yemeyen? Yenişehir’in saat kulesinden saatini ayarlamayan? Oylat Mağarası’nı görmeyen? Arap Şükrü Sokağı’nda çalgı ekibini dinleyip birkaç tek atmayan? Ters ışıklı sahnesinin ardından “hayali”siyle bizi güldüren Karagöz’ü duymayan, bilmeyen? Botanik Park’ta çiçek kokusuna doyalım bu hafta sonu. Yoksa günün ilk saatlerinde Kent Ormanı’na mı gitmeli? Uludağ’a, Milli Park’a da gidebiliriz piknik yapmaya. Güneşin eşliğinde küçük bir yürüyüş de yaparız ormana doğru. Nefesimiz yeterse büyük zirveye kadar çıkabiliriz kim bilir. Şansımız varsa bir ihtimal Apollo Kelebeği’ni görüp,
nesli tükenen bir “Bursa güzelini” tanıma şansı yakalarız... Ama en güzeli havadan görmek olabilir bu şehri. Güneşin yakıcı ve göz alıcı ışıklarının arasında, bulutların üzerinde yamaç paraşütü yapabiliriz Gürsu’da. Sukaypark’ta sukayağı mı denesek ki? Mustafakemalpaşa’da suyun uçtuğu dev şelalenin serin suları altına girip rehavetimizi üzerimizden atabiliriz. Hepsi bekleyebilir, denize gidelim. Martıları izleyelim güneş suya vururken Mudanya’da. Sahi ya en son ne zaman gündoğumu izledik biz? Mudanya’da gündoğumu Nemrut Dağı’ndaki kadar güzel olmasa da hiç fena değil diyorlar... Işık; Bursa sokaklarına, tarihi Hisar’a, İznik Surları’na, Ulu Cami’nin minarelerine, Hanlar Bölgesi’ndeki tarihi noktalara veya Atatürk Köşkü’ne hiç yansımış mıdır? Hünkar Köşkü’nün bahçesinden şehre bakınca, gözümüze ilişen sadece şehrin ışıkları mıdır? Mütareke binası çok mu beyaz ki, gözümüzü alıyor? Uludağ’da herkesin başını döndüren karlar mıdır, yoksa yüzlerce yıldır Olimpos’un üzerinde yansıyan ışıklar mı?
| Nisan 2016 | Sayı 18
101
haber / Keramet Kaplıcaları
KERAMET KAPLICALARI Tarihi ve kültürel miras yatırımlarıyla Bursa’nın UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmesini sağlayan turizmde önemli bir adım atan Büyükşehir Belediyesi, şimdi de kentin doğal değerlerini öne çıkarma projelerine ağırlık veriyor. Uludağ’dan göllere, şelalelerden termal alanlara kadar kentin tüm zenginliklerini ayrıcalıklı projelerle vitrine çıkarmaya hazırlanan Büyükşehir Belediyesi, Orhangazi ilçesindeki Keramet kaplıcalarını da turizme kazandırıyor. Bugüne kadar şifalı suyun çıktığı doğal göletin bulunduğu alan dışında her hangi bir yatırım yapılmayan bölge, Büyükşehir Belediyesi’nce hazırlanan proje ile sadece yöre halkına değil, yerli ve yabancı turistlere de ev sahipliği yapacak. Tam bir termal şehir olan Bursa’da sadece merkez değil ilçeler de bu konuda önemli kaynaklara sahip. Bunun en güzel örneklerinden biri de Orhangazi Keramet Kaplıcala102
| Nisan 2016 | Sayı 18
rıdır. Keramet Kaplıca’sı özellikle deri ve cilt hastalıklarına, romatizmaya iyi gelen önemli bir şifa kaynağı. Kaplıcada Ahşap malzeme kullanılarak yapılacak proje tamamlandığında, şifa kaynağı olan alan hem bölgeye değer katacak hem de turizme katkı sağlayacak.
haber / Yörükler Mescidi
YÖRÜKLER MESCİDİ Tarihi ve kültür miras çalışmalarıyla tarih başkenti Bursa’yı adeta açık hava müzesine dönüştüren Büyükşehir Belediyesi, zaman içinde yol olan eserleri de bir bir gün yüzüne çıkarıyor. Hacı Seyfettin Mahallesi’nde yaklaşık 400 yıl önce yapılan ancak zaman içinde bakımsız yüzünden yıkılıp, daha sonra üzerine bina yapılan Yörükler Mescidi de tarihi miras çalışmaları kapsamında ihya ediliyor. Mescit üzerine yapılan binanın kamulaştırılıp, yıkılmasından ardından restorasyon çalışmalarını başlatan Büyükşehir Belediyesi sayesinde tarihi mescit 4 asır önceki görüntüsü almaya başladı.
Eski tarihi kayıtlarda zaviye mescid olarak yer alan ve tarihi haritalarda mekan olarak işaretlenmiş bulunan, yaptıranı konusunda fazla bilgi olmayan, ipek yolu ticaret aksı üzerinde bulunan bölgede yer alan yapı, küçük bir mahalle mescidi niteliğindedir. Bütün eksiklikleri tamamlanarak hizmet vermeye hazırlanan tarihi eser, mescid özelliği ile 400 yıl önceki işlevini kazanmış olacak.
| Nisan 2016 | Sayı 18
103
haber / Boyacıkulu Mektebi
BOYACIKULU MEKTEBİ HAYATA DÖNÜYOR Tarihi Çarşı Hanlar Bölgesi, sultan külliyeleri ve Cumalıkızık ile Bursa’nın UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmesinin ardından rotayı sokak aralarında kalmış harabe halindeki ecdat yadigarı eserlere çeviren Büyükşehir Belediyesi, bir tarihi değeri daha ilk günkü ihtişamına kavuşturuyor. Bursa Büyükşehir Belediyesi Namazgah Mahallesi’nde harabe halinde duran yaklaşık 500 yıllık tarihi mektebi, ilk günkü ihtişamıyla aile sağlığı merkezi olarak bölgeye kazandırıyor. Restorasyonu tamamlanma aşamasına gelen tarihi bina, 500 yıl önce bu mektebi yapan Hoca Sinan isimli tüccarın adıyla 5 asır sonra sağlık ocağı işlevi ile yaşatılacak.
104
| Nisan 2016 | Sayı 18
Namazgah Mahallesi’nde bakımsızlık nedeniyle harabeye dönen, sadece 1 metre yüksekliğinde dış duvarları günümüze ulaşan Boyacıkulu Mektebi ilk günkü orijinal haline kavuşturuyor. 1520’li yıllarda Hoca Sinan adlı bir tüccar tarafından yaptırılan yapı yıllarca eğitime hizmet verdi.
Bursa’nın önemli değerleri arasında yer alan Boyacıkulu Mektebi restorasyon sonrası sağlık ocağı olarak Namazgah Mahallesi sakinlerine hizmet verecek.
| Nisan 2016 | Say覺 18
105
w w w. b u r s a . b e l . t r w w w. b u r s a d a z a m a n d e r g i s i . c o m
ZAFER MAH. ANKARA YOLU CAD. NO 1 16270 OSMANGAZ襤 - BURSA T: 106
| Nisan 2016 | Say覺 18
444 16 00