Türkiye’de akaryakıt fiyatları, toplumun her kesimi tarafından dikkatle takip ediliyor. Oluşan fiyatlar, hemen tüm sektörlerdeki maliyet kalemleri arasında ilk sıralarda yer alıyor.
Fiyatlarının belirlenmesinde iki temel değişken var.
Bunlardan biri Türkiye’nin veri olarak kabul ettiği İngiliz Brent tipindeki petrolün uluslararası piyasalardaki varil fiyatı, diğeri ise döviz kuru…
Her ikisi de bizim kontrolümüz dışında fiyatlanan bu değişkenlere müdahale etme şansımız yok. Petrolün varil fiyatı uluslararası tüketim, arz seviyesi, siyasi ve jeopolitik gelişmeler, savaşlar, mevsimsel koşullar gibi pek çok faktöre bağlı.
// EN BÜYÜK VERGİ DAİRESİ
Keza döviz kurları da serbest piyasa mekanizmaları içinde belirleniyor. Dövizin talep tarafındaki etkiyi, sağlam ve reformcu bir ekonomik yapı ile dizginlemek mümkün elbette. Ancak günün sonunda, TL’nin değerinin arz-talep dengesinde fiyatlandığını ve ithal ettiğimiz petrolün karşılığını döviz olarak muhatap ülkelere ödediğimizi kabul etmemiz gerekiyor.
Yazımdaki tabloda petrol fiyatlarının son 6 aylık değişim grafiğini görüyoruz. Gerek petrol fiyatları gerekse kur seviyesi arttıkça, akaryakıt fiyatlarının radikal şekilde düşmesini beklemek hayalcilik olsa gerek.
222 milyar TL büyüklüğe ulaşan ve “Türkiye’nin en büyük vergi dairesi” olan akaryakıt sektörü, Türkiye’deki tüm dolaylı vergilerin yüzde 26’sına karşılık gelen 92 milyar TL’yi toplayarak devletin cebine koyuyor.
5 petrol rafinerisi, irili ufaklı 99 akaryakıt şirketi, yaklaşık yüz lisanslı depocu ve 13 bin bayi ile ülkenin en ücra köşelerine kadar yayılmış bir sektörden söz ediyoruz.
Kâr marjları gittikçe düşen bayilerin, maliyetlerini dizginleyebilecekleri manevra alanları da çok kısıtlı. Akaryakıt dağıtım şirketlerinin maliyetlerinde ise görünmeyen kalemler de bulunuyor.
Shell’in Türkiye’deki yüzde 30 ortağı olan Turcas Petrol’ün CEO’su Batu Aksoy’un, bu noktada Enerji Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı’na ilgi çekici bir önerisi var.
// “STOK 10 GÜN OLSUN”
Sektördeki kâr marjının giderek daraldığına dikkat çeken Aksoy, Türkiye’deki şirketlerin 20 günlük ulusal stok tutmak zorunda olmalarının, bilançolarına 1,6 milyar dolarlık ek yük bindirdiğini vurguluyor. Yani şirketler bir günde yaptıkları satış miktarının yirmi katını depolarında tutmak zorunda. Bu stoğun elbette ciddi bir maliyeti var. Aynı zamanda akarkayıt şirketlerinin bilançolarına olumsuz etkisi söz konusu.
Batu Aksoy, bu uygulamanın dünyanın her yerinde olduğunu kabul etmekle birlikte, stok seviyesinin düşürülmesi ile sıkıntıdaki sektörün bir ölçüde rahatlayacağını, bu durumun son kullanıcı olan vatandaşın aldığı akaryakıtın fiyatına da yansıyacağını belirtiyor.
Aksoy’un önerisine temel teşkil eden değerlendirmesi ise şöyle:
“Gerek ülkemizde gerek dünyada rafinaj fazlası var. Ürün bulmakta hiçbir sıkıntımız yok. Türkiye’deki rafinerilerden ürün aldığımız gibi, dünyanın her yerinden ithâl de edebiliyoruz. Ancak Türkiye’nin özel bir durumu var. Kurun gittiği yerlere baktığımızda, ‘20 günlük stok seviyesi gerekli mi’ diye soruyoruz. Bir günlük stoğun, şirketlere maliyeti 160 milyon dolar. Biz bu 20 günü 10 gün yaparsak 1,6 milyar dolarlık bir kaynak şirketlere nefes aldırmış olacak. Finansman maliyetleri çok yükselen şirketlerin işletme sermayeleri rahatlayacak. Bu arada stok seviyesinin geçen seneye kadar 10 gün olduğunu da hatırlatmamız gerekiyor.”
// 1 TEMMUZDA STOK 20 GÜN
Ulusal Stok Komisyonu’nun geçen Aralık ayında aldığı karara göre, rafineriler ve akaryakıt dağıtım şirketlerinin kriz ve olağanüstü haller için tutmaları gereken petrol stok miktarı 10 günden kademeli olarak 20 güne yükseltildi. Buna göre rafineriler ve akaryakıt dağıtım şirketleri bu yılın Ocak ayı boyunca 10 günlük stok tutmaya devam ederken; Şubat, Mart ve Nisan aylarında stok miktarlarını 15 güne, Mayıs ve Haziran aylarında ise 17 güne yükselttiler. Uygulamaya göre 1 Temmuz 2019 itibarıyla stok miktarı 20 güne çıkacak şekilde tamamlanmış olması gerekiyor.
Sayın Aksoy’un önerisi, kamu otoriteleri tarafından ne kadar dikkate alınır bilemeyiz. Ancak üzerinde düşünülmeye değer bir fikir olduğunu söyleyebiliriz. Sektör oyuncuları elbette her olasılığı düşünerek stoklarında yeteri kadar akaryakıt ve ham petrol tutmalı. Türkiye’deki rafinerilerin toplam depolama kapasitesinin yaklaşık 8 milyon 500 bin ton olduğu ve bu rafinerilerin iç piyasadaki talebin yüzde 60’ını karşıladığı düşünüldüğünde, dövizle alınan bu emtiaların depolarda gereksiz süreler bekletilmesinin maliyetleri artırdığı kesin…
TÜPRAŞ’IN PAZAR PAYI YÜZDE 60, KAPASİTE KULLANIM ORANI YÜZDE 87
Koç Grubu bünyesindeki Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş’nin (Tüpraş); İzmit, İzmit, Kırkkale ve Batman’daki 4 rafinerisinde yıllık 28,1 milyon ton ham petrol işleme kapasitesi bulunuyor. Şirketin benzin, motorin, fuel oil ve jet yakıtından oluşan Türkiye akaryakıt pazarındaki toplam payı yüzde 60 seviyesinde. Kalan ihtiyaç, bu işlenmiş ürünlerin ithâl edilmesi ile karşılanıyor.
SOCAR bünyesinde geçen Ekim ayında devreye alınan 10 milyon ton/yıl kapasiteye sahip STAR Rafinerisi’nin tam kapasite çalışmaya başlaması ile birlikte Türkiye’nin toplam rafinaj kapasitesi 38 milyon tonu aşacak.
Tüpraş’ın 2018 yılında yüzde 87 kapasite kullanım oranına sahip olduğu, STAR Rafinerisi’nin ise Türkiye’nin toplam rafinaj kapasitesini yaklaşık yüzde 30 artıracağı düşünüldüğünde, rafineri sektöründe toplam kapasite kullanım oranının daha da düşeceğini söylemek güç değil. Zira Türkiye’deki akaryakıt ürünlerinin tüketimi, ekonomik krizin de etkisi ile stabil düzeyde bulunuyor.
PETDER verilerine göre Türkiye’de 2018 yılında benzin tüketimi sadece yüzde 0,19 oranında artarak 248 bin 558 metreküp, mazot tüketimi yüzde 12 oranında azalarak 2 milyon 32 bin metreküp, otogaz tüketimi ise yüzde 1,56 oranında artarak 249 bin 230 metreküp olarak gerçekleşti.
Bu tüketim rakamları, rafineri sektöründe yüzde 30’luk kapasite artışını dolduracak bir tüketim artışının en azından yurt içinde görülmesinin mümkün olmadığını gösteriyor.
TÜRKİYE “İMKANSIZ ÜÇLÜ”YÜ YAN YANA GETİRMEYİ BAŞARACAK MI?
“İmkansız üçlü”, dünyanın kabul ettiği ve onlarca ülke ekonomisinde defalarca sınanan bir hipotez…
Buna göre, bir ekonomide sermaye hareketlerinin serbestliği, sabit döviz kuru ve bağımsız bir para politikası uygulaması aynı anda var olamıyor.
Yaşı tutan okurlar anımsar…
Türkiye tarihinin gördüğü en derin kriz olan 2001 Şubat Krizi öncesinde, üçlü koalisyon hükümeti bu imkânsızı denemiş, neticede ülke ekonomisi adeta duvara çarpmıştı.
Merkez Bankası, sabit kur rejimine geçerek, hangi gün Dolar kurunun kaç TL olacağını daha yılın başında açıklamıştı. Sermaye hareketlerine sözüm ona serbesti tanıyan ekonomi yönetimi, “bağımsız olduğu varsayılan” para politikasıyla krizi derinleştirmişti. Önce 2000 yılı Kasım ayında, sonrasında 2001 Şubat ayında patlak veren kriz, koalisyonu oluşturan partilerin sandığa gömülmelerine de sebep olmuştu.
Gelelim bugüne…
Döviz kurunun serbest piyasa şartlarında fiyatlandığı bir düzen var.
Ama görüntüde olan bir düzenleme bu.
Hükümet, Merkez Bankası’nın –zaten pek de kalmayan- bağımsızlığı üzerine dedikodu üretilmesin diye arka kapı girişimleri ile döviz piyasalarına müdahale ediyor. Kamu bankaları aracılığıyla gece yarıları döviz satışı yaptırıp, kurlar üzerinde suni bir düşüş baskısı yaratıyor.
31 Mart seçimi öncesinde Londra’daki Swap piyasasında oyunun uluslararası kurallarını değiştiren ve Türk bankalarına Londra’da TL satışı yapmasını engelleyen de aynı hükümet.
Özel bankaların yıllık bazda kredi genişleme oranlarının ne olacağını, mevduata hangi aralıkta faiz vereceklerini dikte eden de aynı hükümet…
Bankacılık sektörünü diken üstünde tutan bu girişimlerin hiçbir faydası olmayacağı açık.
Ülkelerin iflas risklerini gösteren CDS (Credit Default Swap) seviyemizin 5 yıllık ortalaması 255 iken, son aylarda, özellikle İstanbul seçimlerinin ertelenmesi ile birlikte 500 seviyelerini aşmış durumda. Çözümlerin ertelenmesi, ödeyeceğimiz faturanın miktarını artırıyor. Dünya ülkelerinde enflasyon ortalaması yüzde 2-3, bizim de dâhil olduğumuz gelişmekte olan ülkeler liginde ortalama yüzde 4-5 civarında. Biz ise hâlâ yüzde 20 sınırında enflasyonla yaşıyoruz. Bankaların yurt dışından sağladıkları sendikasyon kredilerinde vade yenilemelerinde döviz cinsinde %8’i aşan faizlerden söz etmek mümkün.
Çılgınca rakamlar bunlar.
Elimizde kalan tek çıpa olan bütçe disiplini de tarumar olmuş durumda. Yılın ilk 4 ayında bütçe açığı, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 114 artmış.
Bu durumda neyimize güveniyoruz merak ediyorum.
Hem sermaye hareketlerimiz serbest diyeceğiz, hem döviz kurlarına kimsenin görmediğini sandığımız müdahalelerde bulunacağız hem de bağımsız bir para politikası uyguladığımızı söyleyeceğiz.
“İmkânsız Üçlü”yü yan yana getirebilmek mümkün olacak mı, göreceğiz…
İŞ DÜNYASINDA VUCA ETKİSİ…
İş dünyası belirsizlik dönemlerinde karar almakta zorlanıyor. Döviz kurlarındaki akışkanlık; yatırım, istihdam, ihracat gibi kritik kararlarda temel belirleyici etken olarak öne çıkıyor. Zira her 100 Dolar ihracat yapabilmek için ortalama 65 Dolar ithalat yapılması gerekiyor. Bazı sektörlerde bu bağımlılık çok daha yüksek seviyelerde.
Yönetim sistemlerinde VUCA etkisi olarak adlandırılan bu türden durumlarda doğru karar almak giderek zorlaşıyor. Değişken (Volatile), Belirsiz (Uncertain), Karmaşık (Complex) ve Muğlak (Ambiguous) durumların aynı anda yaşandığı süreçleri anlatan VUCA etkisine Türk şirketleri maalesef çok aşina. Son 30 yılda irili ufaklı pek çok kriz yaşayan Türkiye’deki şirketlerin yöneticileri, maharetlerini de sergileme imkânı buluyorlar.
Bugünün iş dünyası için “yeni normal” olarak tanımlanan VUCA’da ayakta kalabilmek için kendimizi ve yönetim sistemlerimizi bu yeni normale uydurmak zorundayız.
Bu elbette söylendiği kadar kolay değil.
Şirketlerin kurumsal yapılarının zorlayıcı koşullarda ayakta kalabilmeleri için “Organizasyonel Dayanıklılığa” da sahip olması gerekiyor. Ve tüm bu zorluklarla başa çıkabilen güçlü liderler öne çıkmaya başlıyor.
Şirketlerin bu noktada çok sayıda lidere ihtiyacı oluyor. Sadece Yönetim Kurulu Başkanı ya da profesyonel yöneticilerin liderlikleri kâfi gelmiyor. İş mükemmelliğine kendisini adayan, sorunları öngören, proaktif davranan, dünyayı izleyen, değişim trendlerinde kendisinin nerede konumlandığını gören, kendisini sürekli sorgulayan ve sorgulatan çalışanlar daha fazla öne çıkıyor.
Organizasyonlar, VUCA dünyasında hayatta kalabilmek ve gelişimlerini sürdürmek için zorluklarla başa çıkabilen güçlü liderler kadar, zorluklarla başa çıkabilen çalışanlara ve bu yetkinliği gelişkin takımlara da ihtiyaç duyuyor.
Çalışanların zorluklarla başa çıkma düzeyi performanslarını dolayısıyla da organizasyonun stratejik hedeflerine ulaşmasını ve karlılığını etkiliyor.
Zorluklarla başa çıkma düzeyi yüksek çalışanlar, iş hayatının belirsiz ve hızla değişen yapısı içinde üstün performans gösterebiliyor.