Suat ŞİMŞEK-Daire Başkanı, Milli Emlak Genel Müdürlüğü
1982 Anayasası açısından bakıldığında mülkiyet hakkının olağan dönemlerde sınırlandırılması açısından genel hüküm olan 35. madde, mülkiyet hakkının kamu yararı amacıyla sınırlandırılabileceğini öngörmektedir. Anayasa’nın temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasını düzenleyen 13. maddesi ise, mülkiyet hakkı için de uygulanır.
Bunun yanı sıra 1982 Anayasası’nda mülkiyet hakkının sınırlandırılması sonucunu doğuran pek çok hüküm bulunmaktadır. Bu hükümlere örnek olarak kıyıların devlet hüküm ve tasarrufunda olduğunu belirten 43. madde, topraksız köylülere toprak dağıtımı için büyük toprak mülkiyetine sınırlama getiren 44. madde, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde özel mülkiyette bulunan taşınmazların kamulaştırılmasını düzenleyen 46. madde, devletleştirme işlemlerini düzenleyen 47. madde, kültür ve tabiat varlıklarındaki özel mülkiyete sınır konulabilmesine imkan tanıyan 63. madde, tabii servet ve kaynakların devletin hüküm ve tasarrufu altında olduğunu düzenleyen 168. madde, ormanların gözetiminin devlete ait olmasını ve devlet ormanlarının mülkiyetinin devredilememesini düzenleyen 169. madde verilebilir. Ancak diğer maddelerde yer alan bu sınırlamalar “kamu yararı” kapsamında değerlendirilmiştir.
Bundan dolayı olağan dönemlerde mülkiyet hakkının sınırlandırma amaçları ve sınırlandırmada bulunması gereken şartlar açısından 13 ve 35. maddeler ile mülkiyet hakkına dolaylı olarak sınırlandırma getiren maddelerin uygulanması gerekmektedir.
Anayasa’nın 35. maddesi mülkiyet hakkının kamu yararı amacıyla sınırlanabileceğini öngörmektedir. Anayasa’nın 13. maddesinde 2001 yılında yapılan değişikliğe kadar mülkiyet hakkı; hem 35. maddede, hem de 13. maddede sayılan nedenlerle sınırlanabiliyordu.
Ancak 2001 yılında 4709 sayılı Kanun’la 13. maddedeki genel sınırlama sebepleri ortadan kaldırıldığı için mülkiyet hakkının sınırlandırılması bakımından temel hüküm 35. maddedir. Bir başka ifadeyle mülkiyet hakkı genel sınırlama sebepleriyle değil, yalnızca 35. maddede yer alan amaçlarla sınırlandırılabilecektir. Bu madde de mülkiyet hakkının kamu yararı ve mülkiyetin toplum yararına kullanılmasını sağlamak amacıyla sınırlama yapılmasına izin vermektedir.
1) Kamu Yararı
Kamu yararı konusuyla ilgili yazımız için tıklayınız: Türk Hukukunda Mülkiyet Hakkının Sınırlanma Nedeni Olarak Kamu Yararı
1982 Anayasasının 35. maddesi mülkiyet hakkının, mülkiyetin toplum yararına kullanılmasını sağlamak amacıyla sınırlama yapılmasına izin vermektedir. Bu konuyla ilgili yazımız için tıklayınız: Mülkiyet Hakkının Sınırlanma Nedeni Olarak Mülkiyetin Toplum Yararına Kullanılmasını Sağlama
1982 Anayasası’nın 35. maddesi dışında çeşitli maddeleri de mülkiyet hakkının doğrudan ya da dolaylı olarak sınırlandırılması sonucunu doğurmaktadır. Bu maddelerde yer alan sınırlamalar, Anayasa Mahkemesi tarafından 35. maddede korunan mülkiyet hakkına Anayasa ile getirilmiş sınırlamalar olarak kabul edilmiştir (Bulut, 2006: 25). Bu sınırlamalar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından ise kamu yararı kavramı içerisinde değerlendirilmiştir. Zaten bu maddelerin çoğu (43, 44, 45, 46 ve 47) kamu yararı üst başlığı altında düzenlenmiştir. Bu düzenlemeden Anayasa koyucunun, bu maddeler gereği yapılacak sınırlamaları, kamu yararı kavramı içerisinde telakki ettiği sonucuna varmak mümkündür.