Sigmund Freud ve
Psikoseksüel Kuramı
• Freud psikanalizi, “bilincin doğrudan
ulaşamadığı, derin ruhsal katmanlarda geçen psişik olaylar öğretisi olarak” tanımlamıştır.
• Bireyin ruhsal dünyasını açıklamada, toplumu ve uygarlığı anlama ve açıklamada etkin, yararlı ve yaratıcı fikirler ileri süren bir kuram geliştirmeye uğraşmıştır.
• Çocukluk yaşantıları ve travmalarının gelecek yaşama olan etkisi üzerinde durmuştur.
• Freud psikanaliz yönteminin temeline insan beninin üç parçadan oluştuğu düşüncesini yerleştirir. Süperego, id ve ego.
• Bu bölümlemenin temeli, insanın dürtüsel
yaşamının istekleriyle, içinde bu isteklere karşı duyduğu, direnme arasındaki çarpışmadan acı çektiği düşüncesidir.
Psikoseksüel gelişim dönemleri
• Oral dönem 0-1 yaş
• Anal dönem 1-3 yaşlar
• Fallik dönem 3-6 yaşlar
• Gizil dönem 6-12 yaşlar
• Genital dönem 12-
Oral Dönem
• Oral dönemde çocuğun yaşamı algılaması ağız ile başlar. Bu süreçte ağız, dudaklar ve dil duyarlı
bölgelerdir. Bu dönemde çocuk anneye bağımlıdır ve bu dönemde yaşayacakları olumsuz yaşam olayları oral bir kişilik geliştirmelerine, yani “bağımlı kişilik”
geliştirmelerine neden olabilir.
• Ayrıca bu dönemde annenin bebeği memeden kesmesi ve beslenmeyle ilgili yaşanacak ciddi sorunların, çocukta oral kişilik özelliklerinin gelişmesine neden olabileceği belirtilmiştir.
Anal Dönem-Tuvalet Eğitimi
• Çocuğun tuvalet eğitimini aldığı dönemdir.
Eğer bu dönemde anne-baba tarafından katı bir tuvalet eğitimi verilir, baskıcı bir tutum sergilenirse, bu durumun “anal kişiliğe”, yani aşırı düzenli, inatçı gibi özellikleri olan bir
kişilik oluşmasına neden olacağı belirtilir.
Fallik Dönem
• 3-6 yaş arasındaki çocuğun anne-babası ile ilişkileri yeni bir döneme girer. Çocuğun ilgisi cinsel bölgeye odaklanmıştır.
• Eğer bu dönem sağlıklı bir şekilde tamamlanırsa çocuğun yetişkinlik döneminde karşı cinsle
ilişkileri için olumlu bir temel oluşurken; bu dönemdeki gelişimin sağlıklı olarak
tamamlanamaması karşı cinsle ilişkilerde sorunlara yol açabileceği belirtilmektedir.
Özdeşim Kurma
Ebeveyn ile özdeşim kurma, üst-benliğin
gelişimiyle aynı döneme rastlar.
Çocuklar bu yaşlarda, anne ve babanın sahip olduğu değerleri üst- benlik olarak
benimsemeye başlar.
Cinsiyet rolleri
• Cinsiyet kavramı, kadın ya da erkek olmanın biyolojik yönünü ifade etmekte iken,
toplumsal cinsiyet terimi, toplumun ve
kültürün yüklediği anlamlara ve beklentilere atıfta bulunmaktadır.
davranışlar oyuncak
Latent (Gizil)
• Cinsiyetle ilgili konuların dile getirilmesinden hoşlanmaz
• Çocuğun, hemcinsi çocuklarla etkileşime, oyuna, okul ve öğrenme faaliyetlerine yönelmesi görülür.
• Freud’a göre bu dönem, çocuğun büyük bir değişime hazırlandığı bir tür dinlenme evresidir. Bu dönem
“fırtınadan sonraki sessizlik” olarak
nitelendirilebileceği gibi, sonraki ergenlik dönemi dikkate alındığında, “fırtınadan önceki sessizlik”
olarak da görülebilir.
Genital Dönem
• Bu dönem normal gelişimin nihai hedefidir. Bu aşamada ergen, cinsel organları ve duyguları arasında bir bağ olduğunu fark etmeye başlar.
• Duygusal ilişkilerin oluşması bu döneme rastlar.
Ancak bazen bu yönelimler sanat ve şiir gibi yaratıcılığı yüksek alanlara da kayabilir. Bireyin ortamı ve alt-benlik, benlik ve üst-benlik
arasında kurduğu denge, o bireyin karşıt cinsle olan ilişkisinin türünü tanımlar.
Erik Erikson:
Yaşam Boyu Gelişim
Frankfurt'ta Danimarkalı bir annenin çocuğudur. Evlilik dışı bir ilişki sonucu dünyaya gelmiştir ve sonrasında annesinin Yahudi bir iş adamı ile evliliği nedeniyle bir Yahudi olarak yetiştirilmiştir.
Ailesi bu durumu kendisinden uzun süre saklamıştır ve bu olayın kendisini kimlik üzerine düşünmeye ve araştırmaya ittiği genellikle iddia edilir.
Freud ve Erikson’un yaklaşımlarındaki farklılıklar
• Freud kişilik gelişiminde doğuştan gelen özellikleri fazlaca vurgulayıp, sosyal ve tarihsel faktörleri göz ardı etmiştir.
• Freud’un kişilik gelişimi tanımları, üst-benliğin ortaya
çıktığı dönem olan beş yaş civarında sona erer ve yetişkin kişiliğinin temel özellikleri bu dönemde son şeklini alır.
• Oysa Erikson, kişiliğin, çocukluğun ilk yıllarında belirlendiği görüşünü reddeder. O’na göre, gelişim yaşam boyu
devam eden bir süreçtir.
• Freud, bir dönemdeki kriz
çözümlenemediğinde bireyin o dönemde takılıp kaldığını
belirtmiştir.
Erikson ise bireylerin dönemlere takılıp kalmadığını ancak
çözülemeyen krizlerin sorun
yaratmaya devam ettiğini söyler.
Erikson’un kuramının genel özellikleri
• Herkesin geçirdiği sekiz evre vardır ve bunlar kişilik gelişiminde hayati önem taşır.
• Kişilik gelişiminin gerçekleştiği bu süreçler, biyolojik olarak belirlenmiştir.
• Büyüyen bir organizma, doğumu takip eden süreçler boyunca, planlı bir şekilde gelişir. Organizmanın fiziksel, zihinsel ve
sosyal kapasitelerinin gelişimleri belirli bir sırayla gerçekleşir.
• Kuramın kişilik gelişimine en büyük katkısı, yaşam boyu gelişim anlayışını dile getirmesi yanında, her bir evrede
oluşabilecek bir bunalımın, sonraki bir evrede düzeltilebilme imkânını açık bir şekilde ortaya koymasıdır.
Erikson’un Gelişim Evreleri
1. Evre: Temel Güvene Karşı Güvensizlik
• Doğumdan bir buçuk yaşına kadar süren bir dönemi kapsar ve Freud’un oral dönemine denk düşer.
• Çocuklar “bağlanma” içgüdüsüyle dünyaya gelirler. Bu iki yıl çocuğun kişiliğinin şekillenmesinde önemli rol oynar ve bunda da en önemli faktör annedir.
• Temel gereksinimleri karşılanan bebekler, temelde güven duygusunu kazanırlar. Tersi bir durumda ise çevresindeki insanlara güvenmemeyi
öğrenecektir. İhtiyaçlarının ne kadar karşılandığı ise güvensizlik oranını belirler.
Erikson’a göre, temel güven olmadan bebeğin hayatta kalması mümkün değildir.
1. Evre: Temel Güvene Karşı Güvensizlik
• Çevresine güven duymayan bir bebek, bir sonraki dönemde yeterince ilgi ve bakım görürse, insanlara karşı güven duymayı öğrenebilir.
• Ailenin eksik bıraktığı güven duygusu, okul ortamında bir öğretmen tarafından
sağlanabilir. Ancak bunun tersi de mümkündür.
2. Evre: Özerkliğe Karşı Utanç ve Şüphecilik
• Bu dönem bir buçuk yaşında başlayıp üç yaş civarında biter ve Freud’un anal dönemine karşılık gelir.
• İkinci yılın sonunda çocuklar, dünyadaki diğer varlıklara kıyasla kim olduklarını bilmek isterler.
• Erikson’a göre, özerklik duygusu insanda hep devam edecek bir dürtüdür.
• Özerklik duygusunu kazanmış insanlar, engeller ve zorluklarla dolu bir dünyada kendi yollarını bulabileceklerinden emindirler.
Bununla birlikte, ailelere düşen görev, çocuğa özgür bir alan oluştururken dengeli bir tutum sergilemektir. Çocuğu başıboş bırakmakla, kişiliğini ezmek arasında bir denge sağlanmalıdır.
2. Evre: Özerkliğe Karşı Utanç ve Şüphecilik
• Ebeveynler, bu dönemdeki çocukların şaşırtıcı bir irade ortaya
koyduklarına şahit olurlar. Nesneleri tutarlar ve asla bırakmak istemezler.
• Engellenen çocuklar kendilerinden asla emin olamazlar ve başkalarına bağımlı olarak yaşarlar. Utanç ve şüphe duyguları, insanın sürekli kılmak istediği özerklik duygusunu zedeleyecektir.
3. Evre: Girişkenliğe Karşı Suçluluk Duygusu
• Bu evre, Freud’un fallik dönem dediği ve 3-5/6 yaşlar arasındaki yılları kapsayan oyun çağıdır.
• Çocuk gelişen dil becerisi ve bir önceki dönemde elde ettiği özerklik duygusunun verdiği güçle girişimlerde bulunur. Çocuğun girişimciliğinin gelişebilmesi,
inisiyatiflerinin desteklenmesine bağlıdır.
• Çocuklar diğer çocuklarla etkileşime girdikçe, sosyal bir dünyada yaşamanın zorluklarıyla karşılaşırlar. Bu
dönemde çocuklara diğer çocuklarla nasıl oynayacakları, çıkabilecek çatışmaları nasıl çözebilecekleri öğretilmelidir.
3. Evre: Girişkenliğe Karşı Suçluluk Duygusu
• Kendine oyun arkadaşı arayan, oyunlar ve benzer sosyal etkinlikler düzenlemeyi öğrenen çocuklarda girişkenlik duygusu gelişir.
• Girişkenlik duygusu geliştiremeyen çocuklar ise bu aşamanın sonunda suçluluk ve geri çekilme duygularıyla boğuşur.
• Çocuktaki girişimcilik duygusunu engellememek adına, onun her istediğine onay vermek, çocuğun ahlak gelişimi adına
çeşitli sakıncalar doğurabilir.
• İnsanın çevresine uyumu hayvanlarda olduğu gibi sezgisel değildir. Bir takım yönlendirmelere ve modellere ihtiyaç duyar.
4. Evre: Başarıya Karşı Aşağılık Duygusu
• Freud’un gizil dönem olarak isimlendirdiği beş/altı ila on iki yaş aralığını kapsar.
• Çocukların pek çoğu ilkokula başladıklarında başaramayacakları çok az şey olduğunu düşünür. Ancak kısa süre sonra kendilerini diğer çocuklarla büyük bir rekabetin içerisinde bulurlar. Arkadaşlarının etkisi artarken, aileninki azalır.
• Çocuk, kaçınılmaz olarak becerilerini ve başarılarını diğer çocuklarla kıyaslar. Bu noktada iki durum oluşur: çocuk, ya kendi gücüne ve
yeteneğine inanarak başarma duygusu geliştirir ya da aşağılık duygusuyla kendi yetenek ve becerilerini takdir edemez hale gelir.
4. Evre: Başarıya Karşı Aşağılık Duygusu
• Çocuklar, okullarda sürekli olarak başarıya ve
rekabete yönlendirilir. Çocuk yeni girdiği bu rekabet ortamında, çevresinden beğeni ve takdir bekler.
Çocuğun başarı hissinin tatmin edilmesinde gerek aileye gerekse okul çevresine büyük görevler düşer.
• Çocuklara kapasitelerinin üzerinde sorumluluklar yükleyerek başarısızlık hissine kapılmaları
önlenmelidir. Bu noktada yapılması gereken,
çocuklara yeteneklerine uygun görevler vermek ve başarı ihtiyaçlarını gidermektir.
5. Evre Kimlik Kazanmaya Karşı Kimlik Karmaşası
• 12-18 yaşlar
• Ergenlik dönemi
• Fizyolojik ve fiziksel değişimler
• Akran grupları etkisi yüksek
• Yetişkin rollerindeki belirsizlik
• Önceki dönemlerde sahip olunan beceri ve rolleri sorgulama, aralarında bağlantı kurma
5. Evre Kimlik Kazanmaya Karşı Kimlik Karmaşası
• Toplumla güvenilir sosyal ilişkiler
• Toplumun parçası olarak görme
• Karşı cinsle olan ilişkiler
• Kişisel gelecek kaygıları
• Kim olduğu, neye benzediği ya da fiziksel görünüş kaygıları
Türk ergenler 'atarlı' çıktı!
Türkiye Ergen Profili Araştırması'nın sonuçlarına göre:
• %80'i kendilerini "mutlu" ve "çok mutlu" olarak tanımlıyor
• %50‘si hiç gazete okumuyor
• %76'sı Facebook ve Twitter kullanıyor
• % 8'i okulda ve ailesinde hem şiddet görüyor hem de yakın çevresinde şiddet uyguluyor
• %4'ü ise intihar etmeyi düşündüğünü ifade ediyor
• %82'si hiç sigara içmiyor
• Ergenlerde öğretmenlik ve doktorluk %17 ile ilk tercih.
• %88 saygın bir meslek ve paralı bir iş bekliyor.
• Gençlerin %79'u geleceğe dair çok umutlu.
• Ergenlerin %26'sı ise hayata dair kötümser.
• Gençlerin %90’a yakını hiçbir zaman el işi yapmadığını ifade ediyor
• %11’i bir ilgi alanı ya da hobisi olduğunu kaydediyor
6. Evre: Yakınlığa karşı yalıtılmışlık (yalnızlık) dönemi
• 18 – 25 yaşlar
• Beklenen gelişim görevi, yakın ilişkiler kurma ve sürdürme
• Birey ancak kimlik karışıklığı problemini çözdükten sonra yakın bir ilişki kurabilir
• Erikson’a göre endüstrileşmiş toplumlarda bireylerin ergenlik dönemi uzamaktadır.
• Bireylerin kendilerini ergenlik ve yetişkinlik arasında bir dönem
geçirebileceklerine; yetişkin sorumluluklarının ertelendiğine ve ergenlikte başlayan rol arayışının daha da yoğunlaşarak sürdüğüne dikkati çekmiştir.
7. Evre: Üretkenliğe karşı verimsizlik (durgunluk) dönemi
• Orta yetişkinlik
• Üretkenlik, sadece çocuk yapma ve büyütme anlamını içermemektedir.
• Birey için çocukları yoluyla neslini devam ettirmek önemli olduğu gibi evi dışında da
gelecek nesillerin yetişmesine rehberlik ederek üretkenlik gerçekleştirilebilir.
8. Evre: Benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk dönemi
• İleri yetişkinlik
• Benlik bütünlüğü, geçmişe dair pişmanlıklar yaşamadan, geçmiş yaşantılarıyla yüzleşerek ve bunları
kabullenerek, geçmişteki yaşantılardan tatmin olarak ve bir önceki evre olan "Orta Yetişkinlik Evresi"nde
üretkenliği gerçekleştirerek sağlanabilir.
• Üretkenlik, daha önceki evrelerde kazanılan sevgi ve yakınlık yaşantılarının kişinin yaşamında genişletilmesi ve gelecek nesillere aktarılmaya çalışılmasıdır.
• Emeklilik dönemi
8. Evre: Benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk dönemi
• Yaşlı birey için benlik bütünlüğünün önemi bebeklik dönemindeki temel güven duygusunun önemiyle eşdeğerdir.
• Fizyolojik gerilemeye karşın yaşlılık bir gerileme dönemi değil, psikososyal gelişimin devam ettiği bir dönemdir.
• Üretkenlik yaşantılarını gerçekleştirmiş kişinin 8. evrede "benlik bütünlüğü"nü sağlayarak yaşamının son dönemini umutsuzluktan ziyade "bilgelik" içerinde geçirmesi beklenmektedir.
Yaşlılık uzunca bir yaşam koşuşturması ve hedeflerin gerçekleşmesi sonucu kişisel bütünlüğün oluştuğu bir dönem olduğu gibi, yaşam bağlarının zayıfladığı, yaşamı anlamlı kılamamanın sonucu
umutsuzluğun yaşandığı bir dönem de olabilmektedir. Bu nedenle, umutsuzluk ve ölüm korkusu bu dönemin en büyük tehlikesidir.
"şimdiye kadar yaşadığım hayatı, iyi yaşayabildim mi? Bir daha dünyaya gelsem gene aynı hayatı yaşamak ister miyim? Yaşamı m yaşanmaya değer miydi?"
Rogers
• Hümanizmi benimsemiştir. Bu anlayışa paralel olarak kişilik gelişimini «benlik yapısı» ile
açıklamaktadır.
• Benliği bir kişinin sahip olduğu algılar ve inançların tutarlı bir birlikteliği olarak
tanımlamıştır.
• Kişinin kendini gerçekleştirebilmesi için, benlik imajı ile ideal benlik kavramının birbirine uygun olması gerektiğinden bahsetmiştir.
Rogers ve eğitim
• Rahat bir sınıf ortamı
• Öğretmenin rolü ve model olması
• Yaratıcılığın desteklenmesi
• Öğrencilerin tanınması ve anlaşılması
• Sorumluluk aktarımı
Rogers’ın ruh sağlığı ölçütleri
• Beklentiler ile kendi düşünce ve isteklerini ortak bir noktada buluşturabilme
• Kişinin güçlü ve zayıf yönlerini bilmesi
• İlk önce kendini sonra da diğer insanları olduğu gibi kabul edebilme
• Kişiliğin gelişebilmesi için değişimin önemini anlama
• Farklı kişilerle etkileşim kurmaktan ve yaşantılarla karşılaşmaktan korkmama
A. Maslow
«Kendini
gerçekleştirme»
İhtiyaçlar hiyerarşisi
Kendini gerçekleştirme Değer
Sevme-ait olma Güvenlik
Fiziksel ihtiyaçlar
Kendini gerçekleştiren insan…
• Kendine ve diğer varlıklara hoşgörü/saygı
• Çevreye ve insanlara uyum, durumu olduğu gibi algılama, doğru öngörüler
• Kendine güven sayesinde kaliteli ilişkiler
• Yaşamdan zevk alabilme
• Düşünce ve davranışlarda özerklik
• Yaratıcı ve farklı fikirler
• «doruk yaşantılar» deneyimleme
Kendini gerçekleştiren insan…
• Demokratik olma
• Doğal davranma
• Evrensel düşünebilme
• Araca değil amaca yönelik davranabilme
• Kendi kendine yetebilme
• Yargılayan toplumsal kalıplara karşı olmak
• Doğru mizah anlayışı