Transkript
1 Antikoagülan İlaçların Güvenli Kullanımında Hemşirenin Sorumlulukları Nurses Responsibilities of Safe Use of Anticoagulant Drugs (Derleme) Güler Duru AŞİRET*, Leyla ÖZDEMİR* * Hacettepe Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi ÖZET Yaşam süresinin uzaması ve yeni tedavi seçeneklerinin geliştirilmesi ile kronik hastalıklar ve bu hastalıkların tedavisinde kullanılan ilaç sayısında artış olmuştur. Antikoagülanlar kullanım sıklığı, süresi ve yan etki potansiyeli açısından kronik hastalıkların tedavisinde özel bir yere ve öneme sahiptir. Kanama, hematom, trombositopeni gibi hayati önem taşıyan yan etkileri olan antikoagülan ilaç kullanan bireylerin özellikle sağlık personeli tarafından değerlendirilmesi gerekmektedir. Hemşireler antikoagülan ilaç kullanan bireyleri doğru ilaç, doğru hasta, doğru yol, doğru zaman ve doğru doz gibi güvenli ilaç uygulama ilkeleri açısından değerlendirmeli; aynı zamanda ilaçların etki ve yan etkisini izlemelidir. Hemşire; hastanın antikoagülan ilaçları kullanmaya başladığı andan itibaren ilacın kandaki değerinin izlenmesi, bu değerlerin kayıt edilmesi, doktor kontrolleri, ilaç-ilaç ve ilaç-besin etkileşimleri, egzersiz ve seyahat hakkında hasta birey ve ailesini bilgilendirmeli; hastanın antikoagülan ilaçları güvenli bir şekilde kullanmasını sağlamalıdır. Anahtar Kelimeler: Antikoagülan ilaçlar, heparin, varfarin, hemşirelik ABSTRACT As the life span has been extended and new therapy options have been developed, an increase in chronic diseases and in the number of the drugs used in the treatment of these diseases has been seen. Anticoagulants have a particular place and significance in the treatment of chronic diseases in terms of frequency and period of usage and potential of side effects. Individuals using anticoagulant drugs which have vital side effects like hemorrhage, hematoma, thrombocytopenia should be particularly evaluated by healthcare personnel. Nurses are responsible for safe medication practices such as right medication, right patient, right method, right time and right dosage as well as monitoring the effects and side effects of the drugs. As from the moment start using the patient s anticoagulant drugs, a nurse should inform the patient and patient s family about the effects, side effects, the value of the drug in the blood monitoring, recording these values, controls, drug-drug and drug-food interactions, exercises and travelling and ensure that the patient uses the anticoagulant drugs safely. Key Words: Anticoagulant drugs, heparin, warfarin, nursing
2 Antikoagülan İlaçların Güvenli Kullanımında Hemşirenin Sorumlulukları Nurses Responsibilities of Safe Use of Anticoagulant Drugs 59 Giriş Antikoagülan ilaçlar, pıhtılaşma faktörlerinin etkinliğini ya da sentezini bozarak pıhtılaşma sürecini inhibe eden ve kanın koagülasyon yeteneğini azaltan ilaçlardır. Antikoagülan ilaçlar, etki mekanizmalarına göre parenteral (heparin ve analogları) ve oral (varfarin sodyum ve indanedion türevleri) olmak üzere iki grupta incelenir 1,2. Heparin, antitrombin III ün etkinliğini artırarak ve bazı pıhtılaşma faktörlerinin aktivitelerini inhibe ederek pıhtılaşma sürecine etki eder 1,3. Heparinin temelde iki kullanım alanı bulunmaktadır. Birincisi düşük dozlarda tromboembolizmden korunma, ikincisi ise yüksek dozda tromboembolizmin tedavisidir. Düşük molekül ağırlıklı heparin (DMAH), standart heparinin yararlılığını artırarak kanama, trombositopeni ve cilt nekrozu gibi yan etkilerini azaltmak amacıyla geliştirilmiş bir heparin preparatıdır 1. Oral antikoagülanlar; temel olarak karaciğerde K vitaminine bağımlı olarak yapılan plazma faktörlerinin (protrombin, faktör VII, IX ve X) sentezinin son basamağını bozarak antikoagülan etki yapar 1,3. Oral antikoagülan ilaçlar akut etkili olmadığından, DMAH kullanımı ile yeterli antikoagülasyon sağlandıktan sonra, uzun dönem tedavide kullanılmaktadır 3,4. Varfarin dünyada en sık kullanılan oral antikoagülan ilaçtır 5. Ulusal Travma Bilgi Bankası (National Trauma Databank) verilerine göre varfarin kullanımı tüm yaş gruplarındaki hastalarda 2002 de %2.3 iken 2006 da %4.65 yaş ve üzeri hasta grubunda ise 2002 de %7.3 iken 2006 yılında %12.8 olduğu belirlenmiştir 6. Heparin ve varfarinin yanı sıra dünyada ve ülkemizde yeni kullanılan antikoagülan ilaçlarda mevcuttur. Bu ilaçlardan Sağlık Bakanlığı tarafından 3 Haziran 2011 tarihinde ruhsatlandırılıp, Ekim ayında Xarelto ticari adıyla satışa sunulan Rivaroxaban, doğrudan faktör Xa inhibitörü olarak etki göstermektedir 7. Yurtdışında valvüler olmayan atriyal fibrilasyonda ve inme profilaksisinde kullanılan ilaç, ülkemizde alt ekstremite majör ortopedik ameliyatlardan sonra venöz tromboembolizmin (VTE) önlenmesinde verilmesi onaylanmıştır 8. Benzer şekilde doğrudan trombin inhibitörü olan ve Pradaxa ticari adıyla satılan Dabigatran Etexilate, ülkemizde 2011 yılından itibaren ruhsat almıştır. İlacın endikasyonları arasında diz ve kalça artroplastisinden sonra VTE ye ve atrial fibrilasyona bağlı gelişen tromboembolik olayları önlemek yer almaktadır 9. Dabigatran ve rivaroxabanın avantajları, varfarinden farklı olarak hızlı başlangıçlı ve kısa yarılanma ömrüne sahip olması, düzenli ve öngörülebilir etkilerinin olması ve ilaç etkilerini değerlendirmek amacıyla izlem yapılmasına gereksinim duyulmamasıdır 10. Dabigatranın antikoagülan etkisini ortadan kaldıran antagonist ilaçlara ilişkin yeterli veri bulunmamaktadır 8. Antikoagülan İlaçların İzlemi Antikoagülan ilaçlar, tedavileri sırasında yakından izlem gerektiren, terapötik indeksi oldukça dar olan ajanlardır. Heparin tedavisi sırasında kullanılan en yaygın laboratuvar testi aktive edilmiş parsiyel protromboplastin zamanıdır (aptt) dir. Aktive edilmiş parsiyel protromboplastin zamanının normal değeri saniye olup; heparin için önerilen hedef değer, hastanın bazal değerinin katı olmalıdır. Hedef değere ulaşana kadar ilk 24 saat boyunca her altı saatte bir ölçülen aptt değeri, hedef düzeyden sonra her gün kontrol edilmelidir 11.
3 60 Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Dergisi Hacettepe University Faculty of Health Sciences Nursing Journal Varfarin tedavisini izlemede kullanılan en yaygın laboratuar testi ise INR (International Normalized Ratio) dir 1. INR değerinin birimi yoktur ve normal bir insanda INR 1 dir. Varfarin kullanan bireylerde ise, bu değer bireyin sahip olduğu hastalığa göre hekim tarafından belirlenir 1,12,13. Genellikle derin ven trombozu, pulmoner emboli, kardiyomiyopati, atrial fibrilasyon ve serebrovasküler olay geçiren bireylerde hedeflenen INR değeri 2-3 arasında; akut miyokard infaktüsü ve mekanik prostetik kalp kapağı varlığında hedeflenen INR değeri arasında tutulmalıdır 11,14. Varfarinin pıhtılaşma faktörleri ile birlikte antikoagülan etkiye sahip olan protein C ve protein S yi de inhibe ettiği için tedaviye tek başına başlanmamalı ve başlangıç dozu 5 mg/gün olarak düzenlenmelidir. Varfarinle yapılan tedavide antikoagülan etki geç başlamaktadır (yaklaşık saat). Varfarin tedavisinde hedef değere ulaşana kadar her gün yapılan INR ölçümü; hedef değerden sonra ilk ay haftada bir, sonraki ay 15 günde bir ve üçüncü aydan itibaren tedavi sonuna kadar ayda bir olacak şekilde yapılmalıdır. Karaciğer fonksiyon bozukluğunda, konjestif kalp yetmezliği olanlarda ve diyare varlığında bu değerlendirmeler daha sık yapılmalıdır 1,11. Profilaksi ve tedavi amacıyla yaygın olarak kullanılan antikoagülanların yaşamı tehdit eden yan etkilere yol açması nedeniyle endikasyonları ve kontrendikasyonları klinik olarak değerlendirilmeli ve tedavi planı oluşturulmalıdır. Antikoagülan İlaçların Endikasyonları Venöz tromboembolizmin profilaksisi ve tedavisinde, yüksek riskli hastalarda miyokard infarktüsü (MI) nün önlenmesi, MI sü sonrasında, pulmoner embolizmin tedavi ve profilaksisinde, serebrovasküler ve geçici iskemik ataklarda, yaygın damar içi pıhtılaşmanın önlenmesinde, hamile kadınlarda fetal büyüme geriliğinin tedavisinde, romatizmal kalp kapakçığı hastalıklarında trombüs gelişmesinin önlenmesinde, hemodiyaliz uygulaması sırasında, atriyal fibrilasyonlu (AF) hastada tekrarlayıcı sistemik embolizmi önlemede ve kalp kapak hastalığı olan hastalarda sistemik arteriyal embolizmi önlemede antikoagülan ilaçlar endikedir 1,3,11,15. Antikoagülan İlaçların Kontrendikasyonları İntrakraniyal kanamada, malign ve visseral tümörde, arteriyovenöz malformasyonlarda, aktif iç kanama, yeni geçirilmiş ameliyat, travma ya da derin biyopside, önceden var olan kanama eğiliminde, aktif ya da geçirilmiş peptik ülser gibi kanama riski olan diğer durumlarda, aktif tüberkülozda, bakteriyel endokarditte, serebrovasküler kanamalarda, anevrizmalarda, şiddetli hepatik ya da renal hastalıklarda ve kontrol altına alınamayan hipertansiyonda antikoagülan ilaçlar kontrendikedir 1,3,11,15. Gebelik döneminde, antikoagülan tedavi gerektiren durumlarda heparin ve türevleri başlanmalı, tanı netleşinceye kadar tedavi sürdürülmelidir. Doğumdan saat önce heparin kesilmeli ve sezaryandan 12 saat, normal vajinal doğumdan ise altı saat sonra kanama yok ise heparin tekrar başlanmalıdır. Fetal hemoraji ve malformasyonlara neden olduğu için varfarinin gebeliğin haftaları arasında kullanımı kontrendikedir. Varfarinin ilk trimesterde kullanılmasıyla spontan düşük, varfarin embriyopatisi, mental retardasyon, optik atrofi, mikroftalmi, katarakt, nazal hipoplazi ve merkezi sinir sistemi anomalileri gibi patolojiler ortaya çıkmaktadır 1,11.
4 Antikoagülan İlaçların Güvenli Kullanımında Hemşirenin Sorumlulukları Nurses Responsibilities of Safe Use of Anticoagulant Drugs 61 Antikoagülan İlaçların Yan Etkileri Antikoagülan ilaçların bilinen en önemli yan etkisi kanamadır. Düşük molekül ağırlıklı heparin, standart heparine göre daha az kanamaya neden olmaktadır 1. Heparin kullanan hastada kanama; yaş, hipertansiyon, geçirilmiş cerrahi operasyonlar ve malign hastalık gibi faktörlerden etkilenmektedir 1,12,15. Aşırı kanamanın önlenmesi için, ilacın kesilmesi ve intravenöz (IV) infüzyonla heparinin antidotu olan protamine sülfat verilmesi gerekmektedir 1,3,11,15. Yaklaşık 10 dakika içinde bolus olarak uygulan protamin sülfatın dozu 50 mg ı geçmemelidir. İhtiyaç duyulan protamin sülfat miktarı, nötralizasyonu tamamlayacak oranda olmalıdır. Her 100 IU heparini, 1mg protamin sülfat nötralize etmektedir. Gereğinde injeksiyon en az 10 dakika sonra tekrarlanabilir. Anaflaksi riski nedeniyle yavaş uygulanması gereken protamin sülfatın en önemli yan etkisi hipotansiyondur. Protamin sülfat etkisi hemen başlar ve iki saat sürer 11,16. Varfarin kullanan hastalarda kanama riski; 65 yaş üzerinde, tedavinin ilk haftasında, yüksek doz ve uzun süre varfarin kullananlarda daha yüksektir 3,4. Varfarin kullanan hastalarda %6 olan kanama oranının %2 sini majör kanamalar, %0.08 ini fatal kanama oluşturmaktadır 15. Varfarin kullanımına bağlı kanama durumunda INR terapötik aralıktan yüksek ancak 5 in altında ve ciddi kanama yok ise ilacın dozu azaltılmalı veya atlanmalı ve INR terapötik aralığa geldiğinde önceki dozdan daha düşük dozda devam edilmelidir. Hastanın INR düzeyi 5-9 arasında bir değerde ve ciddi kanama yok ise, ilacın ilk bir ya da iki dozu atlanmalı, eğer hastanın ciddi kanama riski varsa ilk doz atlanmalı ve K vitamini ( mg oral) verilmelidir. Hastanın INR değeri 9 un üzerinde ve ciddi kanama yok ise; varfarin tedavisi kesilmeli ve INR nin saat içinde düşmesi için yüksek doz K vitaminini verilmeli, INR terapötik aralığa geldiğinde ise ilacın dozu dikkatle ayarlamalıdır. Eğer herhangi bir INR düzeyinde kanama var ise; varfarin kesilmeli ve 10 mg IV yavaş infüzyon ile K vitamini verilmeli, hastanın durumununa göre taze donmuş plazma (TDP), protrombin kompleks konsantresi (PCC) veya rekombinan faktör VIIa (rviia) verilebilmektedir. Kanama eğer hayatı tehdit edici düzeyde ise; varfarin tedavisi kesilmeli, hastaya K vitamini, TDP, protrombin kompleks konsantresi veya rekombinan faktör VIIa (rviia) verilmelidir. Kanama kontrolü için uygulanan bu tedavi, hastanın INR değerine göre gerektikçe tekrarlanabilir 11,14. Navara ve ark. (2007) nın birey ile yaptıkları çalışmada 2369 kanama olgusu saptanmıştır. Bu kanama olgularından 190 ı yaşamı tehdit edici olup; 20 si ise kanama nedeni ile hayatını kaybetmiştir 17. Varfarin kullanımı intrakraniyal kanama geçirme olasılığını 7-10 kat artırmaktadır 18. Garcia ve ark. (2006) nın çalışmasında INR 5-9 aralığında olduğunda kanama riskinin %0.96, INR 9 un üzerinde olduğunda ise kanama riskinin %9.5 olduğu bildirilmiştir 19. Kanamanın yanı sıra antikoagülan ilaçların trombositopeni, osteoporoz, hipersensitive, cilt nekrozu, gastrointestinal sistemde gaz, tatta değişim, diyare, karın krampları, anoreksi, bulantı, kusma, yorgunluk, alopesi, ciltte sararma, soğuk algınlığı, ateş, ürtiker, dermatit, eozonofili, nefropati, agranülositoz, lökopeni ve hepatit gibi yan etkileri de bulunmaktadır 1,15.
5 62 Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Dergisi Hacettepe University Faculty of Health Sciences Nursing Journal Heparin Tedavisinde Hemşirenin Sorumlulukları Heparin sürekli IV infüzyon, aralıklı (intermittent) IV enjeksiyon ve subkutan enjeksiyon; DMAH ise subkutan yolla uygulanır 1. Kritik bir ilaç olan antikoagülan ilaçların kanama, ekimoz ve diğer komplikasyonlarının oluşmasının önlenmesinde tüm sağlık personeli dikkatli olmak durumundadır. Heparin tedavisine bağlı gelişebilecek sorunları en aza indirmek için hemşirelerin yapması gereken uygulamalar şunlardır: Hastanın aptt değerleri düzenli olarak değerlendirilmeli 20 Sürekli IV infüzyon yoluyla heparin alan hastalarda doz izlenmeli 20 Hastanın yaşamsal bulguları iç kanama belirtileri yönünden sık izlenmeli 20 Heparin başka ilaçlarla karıştırıldığında inaktive olabileceğinden heparin tek olarak uygulanmalı 20 Subkutan heparin enjeksiyonu için alt karın bölgesinde göbeğin çevresindeki 5 cm² lik alanın dışında kalan, zedelenmemiş ve herhangi bir skar dokusu içermeyen bölge seçilmeli 21 Deri hazırlığında alkol kullanılması vazodilatasyona bağlı kanamaya neden olacağı için, enjeksiyon bölgesi kuruduktan sonra DMAH uygulanmalı 21 Subkutan heparin enjeksiyonun da subkutan dokunun miktarına göre, iğnenin doku içine giriş açısı 45 0 ile 90 0 arasında olmalı 21,22 Subkutan heparin enjeksiyonun da iğne girmeden önce doku kavranmalı 21,23 Subkutan heparin enjeksiyonun da ml hava kilidi kullanılmalı 21,23 Subkutan heparin uygulamalarında iğne doku içine girdikten sonra hareket ettirilmemeli, ilacı vermeden önce aspirasyon yapılmamalı ve iğnenin doku içine girdiği açı ile geri çekilmesine dikkat edilmeli 21 İlacın dokuya enjekte edilme süresi artıkça ekimoz gelişen alan sayısı ve ağrı azaldığı için, ilaç dokuya yavaşça verilmeli 21,24 Subkutan heparin enjeksiyonundan sonra enjeksiyon bölgesine masaj yapılmamalı 21,24 Lokal soğuk uygulama, kan damarlarında vazokonstriksiyona yol açarak ekimoz ve hematom oluşumu ile ağrı algılanmasını sağlayan reseptörlere etki ederek ağrı hissini azalttığı için uygulanmalıdır 21, Varfarin Tedavisinde Hemşirenin Sorumlulukları Varfarin; oral yolla, günde tek doz halinde alınan bir ilaçtır. İlacı her gün aynı saatte almak çok önemlidir. Aç veya tok alınabilir fakat besinlerle etkileşimi olduğu için yemekle birlikte alınmamalıdır. Bu etkileşim göz önüne alındığında yemeklerden 3 saat önce veya sonra, öğleden sonra saat 16:00 civarında alınması tercih edilmektedir. Eğer günlük alınması gereken dozun alımı unutulursa ya da yanlışlıkla hatalı bir doz alınırsa mutlaka kayıt edilmeli ve hekim/hemşireye bildirilmelidir. Eğer alınması gereken doz fazla alınmış ise INR düzeyi ile birlikte kanama riski de artar. Alınması gereken dozun saati kaçırılır ve gece saat 24:00 e kadar hatırlanırsa, günlük doz aynen alınmalı ve normal ilaç kullanma şemasına dönülmelidir. Eğer günlük ilaç alımı o gün
6 Antikoagülan İlaçların Güvenli Kullanımında Hemşirenin Sorumlulukları Nurses Responsibilities of Safe Use of Anticoagulant Drugs 63 tamamen unutulursa, ertesi gün asla iki doz alınmamalıdır; yine günlük doza devam edilmeli ve kullanım şemasına dönülmelidir. Eğer iki veya daha fazla gün unutulursa mutlaka hekime haber verilmeli, hekime danışılmadan ilaç kesilmemelidir 12,13,28. Varfarin ve Besin Etkileşimi Tüm sağlık personelinin varfarin tedavisi sırasında hastaların beslenmelerine dikkat etmesi gerekmektedir. Bu grup hastaların eğitimi mutlaka sağlanmalı, olası ilaç-gıda etkileşimi konusunda bilgilendirilmelidir. Hastalara, diyetisyenler tarafından örnek gıda tabloları hazırlanması gerekmektedir 29. Ayrıca hemşireler, hasta eğitiminde varfarinle etkileşime giren besinleri açıklamalıdır. Beslenme düzenindeki herhangi bir değişiklik, vücudun varfarine verdiği yanıtı değiştirebilir, INR değerini aşırı yükseltir ve beklenmeyen kanamalara sebep olabilir 3,12,13. Herhangi bir diyet uygulaması gerekiyorsa, mutlaka diyetisyene varfarin kullanıldığı söylenmelidir. Beslenme şeklinde yedi günü aşan sürelerde belirgin değişiklikler olursa, INR testinin yaptırılması gerektiği unutulmamalıdır 12,28. Varfarin-besin etkileşimi üç farklı şekilde karşımıza çıkabilmektedir. Bunlar varfarin kullanan hastanın çok yüksek oranda K vitamininden zengin diyetle beslenmesine bağlı gelişen kazanılmış geçici varfarin direnci ya da düşük antikoagülan etki ve düşük oranda K vitamini diyetine bağlı yüksek antikoagülan etkidir. K1 vitamini olarak bilinen filakinonun 1-10 mg/gün diyette alımı varfarinin etkisini değiştirmekte ve INR değerinde dalgalanmalara neden olmaktadır. K vitamininin temel kaynakları; ıspanak, lahana, brokoli ve roka gibi koyu yeşil yapraklı bitkilerdir. Bu bitkilerin tazelikleri ve klorofil içerikleri K vitamini konsantrasyonları ile doğru orantılıdır 28. Ayrıca yüksek dozda E vitamini (INR değerini arttır), yoğurt (içinde bulunan bakteriler barsaktan K vitamini yapımını arttırarak antikoagülan etkiyi azaltır), kırmızı acı biber (antikoagülan etkiyi artırır) varfarinin etkisini değiştirebilecek diğer gıdalar arasında yer almaktadır. Varfarin ile birlikte kullanılan C vitamini ilacın emilimi azalmakta, gingseng ve mango ilacın etkisini azaltmakta; sarımsak ve gingko trombositler üzerine etki ederek kanama riskini artırmakta, greyfurt suyu varfarinin etkisini artırarak ciddi kanamalara neden olmaktadır. Ayrıca alkol kullanımı da varfarinin etkisini değiştirebilmektedir. Günde iki kadeh şampanya, bira veya likörden fazlası kanama riskini arttırdığı için varfarin kullanırken alkol almaktan kaçınılmalıdır 12,13, Antikoagülan İlaçlar ve İlaç Etkileşimi Az sayıda ilaçla etkileşime girse de heparin uygulamalarında hastanın tedavisi ilaç etkileşimleri açısından değerlendirilmeli ve aptt değeri yakından izlenmelidir. Heparin ve varfarinin birlikte uygulanması durumunda; intravenöz heparin uygulamasından en az 5 saat; subkutan uygulamasından ise en az 24 saat sonra INR bakılmalıdır 32. Heparinin Etkisini Arttıran Bazı İlaçlar 32 Asetilsalisilik asit Dekstran İndometasin Dipridamol
7 64 Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Dergisi Hacettepe University Faculty of Health Sciences Nursing Journal Fenilbutazon İbuprofen Hidroksikloroquin Heparinin Etkisini Bazı Azaltan İlaçlar 32 Dijitaller Tetrasiklinler Nikotin Antihistaminikler Varfarin, diğer ilaçlarla yüksek oranda etkileşime girmektedir. Hemşireler, varfarin ile etkileşime giren ilaçları iyi bilmeli, etkileşime giren ilaçlarla birlikte kullanıldığında INR değerini yakın takip etmelidir. İçeriğinde varfarin bulunan ya da aynı etkiye sahip olan ilaçlar hekim önerisi doğrultusunda kullanılmalıdır 3,30. Varfarin ile etkileşime giren ilaçlar, beş günden daha az zaman diliminde kullanılacaksa (antibiyotik gibi) doz ayarlaması çok önemli olmayabilir; ancak beş günden uzun süre kullanılacak ilaçlarda (diyabet ilaçları gibi) yeni ilaç kullanımı başladıktan sonra INR kontrolü yapılmalı, varfarin dozu sonuçlara göre ayarlanmalıdır 15. Yapılan çalışmalarda varfarin kullanan bireylerin %75-89 unun varfarin ile etkileşime giren en az bir ilaç kullandığı belirlenmiştir 3, Ülkemizde yapılan bir çalışmada hastaların %75 i nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar (NSAİ), antiagregan, sefalosporinleri veya metronidazol gibi varfarinin etkisini artıran en az bir ilaç kullandıkları ve varfarinin etkisini arttıran en az bir ilaç kullanan hastaların 16 sı majör kanama, 27 si minör kanama öyküsünün olduğu belirlenmiştir 5. Varfarin, terapötik indeksi oldukça dar bir ilaç olduğu için istenen düzeyden düşük etkinlik tromboemboliye, fazla etkinlik ise kanamaya neden olmaktadır. Aynı zamanda varfarin, diğer ilaçlarla yüksek oranda etkileşime girdiği için aşağıdaki ilaçlara birlikte kullanıldığında INR değerinin yakın takip edilmesi gereklidir 30. Varfarinin Etkisini Arttıran Bazı İlaçlar 12,13,30 Analjezikler (asetaminofen) Antiagreganlar (klopidogrel) Kalp hastalıklarında kullanılan Kinin bazı ilaçlar (amiodaron, propanolol) Anabolik steroidler (danazol) Laksatifler Bazı antibiyotikler (penilisin) NSAİ (ibufren, naproksen) Bazı antifungaller (mikonazol) Omeprazol E ve C vitamini Simeditin Bazı kolestrol ilaçları (lavostatin) Tiroid hormonları Heparin Parkinson ilaçları (tolkapon) Bazı tüberküloz ilaçları (isoniazit) Antitrombolitikler (streptokinaz,) Bazı Selektif serotonin geri alım inhibitörleri (fluoksetin)
8 Antikoagülan İlaçların Güvenli Kullanımında Hemşirenin Sorumlulukları Nurses Responsibilities of Safe Use of Anticoagulant Drugs 65 Varfarinin Etkisini Bazı Azaltan İlaçlar 12,13,30 Bazı antiepileptik ilaçlar (aminoglutetimit) Antiepileptik ilaçlar (fenitoin) Antihistaminikler K vitamini Anti-tiroid ilaçlar Kortikosteroidler Bazı tüberküloz ilaçları (rifampisin,) Oral kontraseptifler Diüretikler Bazı ülserojenik ilaçlar (sukralfat) Bazı antifungaller (griseofulvin) Antiasitler Antikoagülan ilaç kullanan bireyin eğitiminin, taburcu olmadan planlanması gerekir. Eğitim esnasında, acil durumlar ya da sormak istediği konular için ulaşabileceği hekim ya da hemşirenin ismi ve telefon numaraları mutlaka verilmelidir. Bunun yanı sıra, polikliniklerde takip edilen hastalar için de eğitim programları düzenlenerek bireylerin eğitim gereksinimleri saptanmalıdır. Hemşire hasta eğitiminde şu noktalar üzerinde durmalıdır 12,13,29 : Antikoagülan ilaçları neden kullanıldığı, ne zaman alacağı, kullanım programı ve dozu, ilacını almayı unutursa ne yapacağı, ilaçlar ile etkileşime giren diğer ilaç ve gıdalar, aptt ve INR takibinin yapılması ve önemi hakkında bilgilendirilmeli Antikoagülan ilaç kullanırken aynı zamanda bir başka ilacı yeni kullanmaya başlarsa ya da kullandığı bir ilacı sonlandırırsanız, doktoruna ya da hemşiresine bilgi vermeli Özellikle K vitamini açısından zengin beslenmenin vücudun antikoagülan ilaca verdiği yanıtı değiştirebildiği açıklanmalı, K vitamini açısından zengin gıdalar belirtilmeli INR ve aptt testinin farklılık göstermemesi için aynı laboratuvar tercih edilmelidir. Testlerin farklı bir laboratuvarda yapılması gerekiyor ise (seyahat ya da başka bir hastane tercihi gibi), bunun mutlaka antikoagülan tedaviyi takip eden hekim ve hemşireye bildirilmesi gerektiği vurgulanmalı Hastalar kendi ilaç dozlarını ve INR değerini kaydetmeye teşvik edilmeli Sert darbeler kolaylıkla kanamalara yol açabilir. Yumuşak diş fırçası seçilmeli, ağız içine keskin nesneler ya da kürdan alınmamalı Diş tedavisi yaptırmadan önce diş hekimine mutlaka antikoagülan ilaç kullandığını bildirilmesi gerektiği, antikoagülan ilaç kullanırken diş çekimi ya da kanamaya neden olabilecek bir işlem yapılacaksa gerektiğinde ilacın dozunun yeniden ayarlanması gerekebileceği konusunda bilgi verilmeli Tıraş olurken jilet yerine elektrikli tıraş makinesi kullanılmalı, tırnak keserken dikkat edilmeli Ayak yaralanmalarından korunmak için yalın ayak gezilmemeli, ayakkabı veya terlik kullanımına dikkat edilmeli Bahçe işleri ile ilgilenirken eldiven giyilmeli Kesici aletlerle çalışmaktan uzak durulmalı
9 66 Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Dergisi Hacettepe University Faculty of Health Sciences Nursing Journal Kabızlıktan ve aşırı ıkınmaktan kaçınılmalı Araç içi-dışı trafik kazaları, kesici-delici alet yaralanmaları, darp, yüksekten düşme, şiddetli baş çarpması gibi iç ve dış kanamaya neden olabilecek durumlarda derhal bir hastaneye başvurmalı Oluşan küçük kesiklerde kanayan bölgeye en az 5-10 dakika basınç uygulaması yapılmalı, kesik bölge kol veya bacakta ise kalp seviyesine elevasyonu sağlanmalı, bölge büyükse ve kanama durmuyorsa acil sağlık merkezine başvurulmalıdır. Antikoagülan ilaçların düzenli kontroller yapılmadan kullanımı hayatı tehdit eden yan etkilere yol açmaktadır. Bu yan etkilerin önlenmesi için hastaların antikoagülan ilaç kullanımı konusunda yeterli bilgi ve deneyime sahip olması gerekmektedir. Hemşireler, antikoagülan tedavi planı oluşturulan ilk günden itibaren hasta ve ailesini ele alarak; ilaç kullanımı, etki ve yan etkileri konusunda eğitim vermeli, tedaviye bağlı istenmeyen etkilere yönelik farkındalığı artırmalı ve ilaç kullanımının planlanması ve değerlendirilmesinde yol gösterici olmalıdır. Kaynaklar 1. Kayaalp O. Rasyonel tedavi yönünden tıbbi farmakoloji. Ankara: Hacettepe-Taş Kitapçılık; s Uzun Ş. Warfarin kullanan bireylerin eğitiminde hemşirenin rolü. Aylık Bilimsel Dergiler Grubu- Kardiyoloji 2006; 5(13): Ansell J, Hirsh J, Dalen J, Bussey H, Anderson D, Poller L, et al. Managing oral anticoagulant therapy. Chest 2001; 119: Demir M, Tekgündüz E. Antitrombotik ve antikoagülan kullanım ilkeleri. Trakya Üniversitesi Tip Fakültesi Dergisi 2010; 27(Suppl 1): Alay M, Demir C, Atmaca M, Esen R, Dilek İ. Oral antikoagülan tedavi seyrinde kanama komplikasyonu ile gelen hastaların değerlendirilmesi. Van Tıp Dergisi 2011; 18(1): Dossett LA, Riesel JN, Griffin MR, Cotton BA. Prevalence and implications of preinjury warfarin use: an analysis of the National Trauma Databank. Archives Surgery 2011; 146(5): Xarelto kullanma talimatı. URL:http://www.iegm.gov.tr/Folders/KubKT/Yeni %20 %C4%B0la%C3%A7%20%C5%9Eube%20M%C3%BCd%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC/ Xarelto_%20KT_CCDS4_18mayis2011_clean_final_030611_986e53a.pdf, 11 Mart, Akoğlu H. Türkiye de kullanıma giren yeni terapötikler ve ilaçlar. Tr J Emerg Med 2011; 11(4): Pradaxa endikasyonu. URL: 11 Mart, Karadağ B, İkitimur B, Öngören Z. Yeni oral antikoagülan ve antiagregan ilaçları kullanan hastalarda perioperatif yaklaşım. Türk Kardiyol Dern Arş 2012; 40(6): Türk toraks derneği pulmoner tromboembolizm tanı ve tedavi uzlaşı raporu. Türk Toraks Dergisi 2009; 10(Ek11): Küçükkaya R. Oral antikoagülan (warfarin coumadin) tedavi hasta kılavuzu. İstanbul: Eczacıbaşı; Türk Kardiyoloji Derneği Kapak Hastalıkları Çalışma Grubu. Pıhtı Önler İlaç (Coumadin) Kullanan Hastalar İçin Kılavuz URL: 30 Haziran, 2011.
10 Antikoagülan İlaçların Güvenli Kullanımında Hemşirenin Sorumlulukları Nurses Responsibilities of Safe Use of Anticoagulant Drugs Ansell J, Hirsh J, Hylek E, Jacobson A, Crowther M, Palareti G. Pharmacology and management of the vitamin K antagonists: American college of chest physicians evidence-based clinical practice guidelines (8th Edition). Chest 2008; 133(6 Suppl): Opie HL, Gersh BJ. Drugs for the heart. In: Fox KA, White H, Opie JS, Gersh B, Opie L, editors. Antithrombotic agents: Platelet inhibitors, anticogulants and fibrinolytics. 7th ed. Philadelphia: Elseiver Saunders; p Protamin sülfat dozu. URL: C4% B1%20 %C3%9Cr%C3%BCnler2%20%C5%9Eube%20M%C3%BCd%C3%BCrl%C3%BC%C4%9F%C3%BC/ vasparin% %20%c4%b1u%20k%c3%bcb_ee56f9f.pdf, 11 Mart, Navarro JL, Cesar JM, Fernández MA, Fontcuberta J, Reverter JC, Gol-Freixae J. Morbidity and mortality in patients treated with oral anticoagulants. Rev Esp Cardiol 2007; 60(12): Steiner T, Rosand J, Diringer M. Intracerebral hemorrhage associated with oral anticoagulant therapy. Stroke 2006; 37: Garcia DA, Regan S, Crowther M, Hylek EM. The risk of hemorrhage among patients with warfarinassociated coagulopathy. J Am Coll Cardiol 2006; 47(4): Erek Kazan E. Hemşirelerin subkutan düşük molekül ağırlıklı heparin enjeksiyonu uygulamasına ilişkin becerileri. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 2009, (Danışman: Prof. Dr. R. Selma Görgülü). 21. Kuzu N, Uçar H. The effect of cold on the occurrence of bruising, hematoma and pain at the injection site in subcutaneous low molecular weight heparin. Int J Nurs Stud 2001; 38(1): King L. Subcutaneous insülin injectiom technique. Nursing Standard 2003; 17(34): Akpınar Balcı R, Polat Türkben H, Yaman S, Özer N. Subkutan heparin uygulamasına bağlı gelişen ekimoz, hematom ve ağrının önlenmesi için hemşirelerin aldıkları önlemler. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi 2010; 13(4): Chan H. Effects of injection duration on site-pain intensity and bruising associated with subcutaneous heparin. J Adv Nurs 2001; 35(6): Özdemir L, Pınarcı E, Akay NB, Akyol A. Effect of methylprednisolone injection speed on the perception of intramuscular injection pain. Pain Manag Nurs 2010; doi: pp Küçükgüçlü Ö, Okumuş H. Subkutan antikoagulan tedavi uygulanan hastalarda cilde buz uygulamanın ekimoz oluşumu üzerine etkisi. DEUHYO ED 2010; 3(4): Varghese C, Walia I, Sharma YP, Kaur S. Prevention and reduction of pain, bruise and hematoma by Moist Ice Pack application on the site of subcutaneous heparin injection. JRNM 2006; 2(4): Göz M. Warfarin-gıda etkileşmesi; Olgu sunumu ve literatürün gözden geçirilmesi. Türk Göğüs Kalp Damar Cer Derg 2006; 4(14): Mercan S. Varfarin kullanan bireylerin eğitim gereksinimleri. İstanbul Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2010, (Danışman: Prof. Dr. Nuray Enç). 30. Holbrook AM, Pereira JA, Labiris R, McDonald H, Douketis JD, Crowther M, et al. Systematic overview of warfarin and its drug and food interactions. Arch Intern Med 2005; (165): Nutescu EA, Shapiro NL, Ibrahim S.West P. Warfarin and its interactions with foods, herbs and other dietary supplements Expert Opin. Drug Saf 2006; 5(3): Heparin ve ilaç etkileşimi. URL: 11 Mart, Karki SD, Lander SM. Evaluation of anticoagulation therapy in an academic nursing home. J Pharm Technol 2003; 19(3):
11 68 Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Dergisi Hacettepe University Faculty of Health Sciences Nursing Journal 34. Verhovsek M, Motlagh B, Crowther MA, Kennedy C, Dolovich L, Campbell G, et al. Quality of anticoagulation and use of warfarin interacting medications in long-term care: a chart review. BMC Geriatr 2008; 8: Gurwitz JH, Field TS, Radford MJ, Harrold LR, Becker R, Reed G, et al. The safety of warfarin therapy in the nursing homesetting. Am J Med 2007; 120(6):