Zatı Sıfatlar
B. Zatî Sıfatlar:
Allah’ın vücud, kıdem, beka, vahdaniyet, muhalefetü’n li’lhavâdis, kıyam bi nefsihi gibi sıfatlarına zatî (selbî) sıfatlar denir. Bu sıfatları bilmek onu tenzih etmek açısından önemlidir. Tenzih etmek, onu eksiklik ve noksanlıklardan uzak tutmak olduğu gibi onun hakkında kötü zan, yanlış düşünce ve tasavvurlardan da kaçınmak anlamına gelir. Bu sıfatlarla ortaya konan anlamların zıddı reddedilir. Bu anlamda selbî sıfatlar, Allah’ın “ne olmadığı” nı açıklar.
YORUMLAYALIM
“Onlar görmüyorlar mı ki, biz geceyi içinde rahat etsinler diye, gündüzü de (her şeyi) gösterici (aydınlık) olarak yarattık. Şüphesiz bunda inanan bir toplum için elbette (Allah’ın varlığını gösteren) deliller vardır.” (Neml suresi, 86. ayet.)
Yukandaki ayeti Allah’ın varlığının delili olarak yorumlayınız.
1. Vücud
Vücud, sıfatı Allah’ın var olması demektir. O, varlığında şüphe olmayan ve yokluğu düşünülemeyendir. Yarattığı her şey onun varlığının delillerindendir. Bu yönüyle o hem görünen hem de gizli olandır. Biz onun zatını ve mahiyetini bilemeyiz.
Kur’an’da, “Gözler onu idrak edemez ama o, gözleri idrak eder” buyrulmuştur. Bizler ancak akıl ve duygularımızla eserlerini gözlemleyerek Allah’ın var olduğunu biliriz. Onun varlığı inanan kullarına huzur ve güven verir, adalet duygusunu güçlendirir. Bütün bunlar ise hayatın zorluklarına karşı önemli bir destek anlamına gelir.
2. Kıdem
Kıdem sıfatı, Allah’ın ezelî olduğu anlamına gelir. Onun başlangıcı yoktur. Sonradan yaratılmış değildir. O, öncesi olmayan ilktir. Zaman, Allah tarafından yaratılmıştır. Dolayısıyla onun için önce ve sonra diye bir düşünce olamaz. Allah’ın öncesinin olmaması bütün âlemin onun tarafından yaratıldığını gösterir. Çünkü madde ezelî değildir. Ezelî olan sadece Allah’tır ve her şeyi o yaratmış ve şekillendirmiştir. Bu anlamda, “Hepinizin dönüşü ancak onadır. Allah, bunu bir gerçek olarak vaat etmiştir. Şüphesiz o, başlangıçta yaratmayı yapar, sonra, iman edip salih ameller işleyenleri adaletle mükâfatlandırmak için onu (yaratmayı) tekrar eder " ayeti başlangıcı olmayan Allah’ın her şeyi başlatan olduğunu ifade eder. Böylece yaratılan şeylerin bir sonu olduğu anlaşılır. Nitekim sonlu bir varlık olarak yaptıklarından sorumlu olan sadece insandır.
3. Beka
Beka sıfatı, Allah’ın ebedî olduğu anlamına gelir. Onun sonu yoktur. O, ölmeyen diridir. Ondan sonra da hiçbir şey yoktur. Zira başlangıcı olmayanın sonu da olamaz. Allah’ın baki (sonsuz) olması ahiret hayatının devamıyla ilgili olarak insana ümit verir. Özellikle cennet ve içindeki nimetlerin sürekliliği, hayırda yarışmak adına iyi bir teşviktir. İnanan kişi, Rabb’inin sonsuzluğu karşısında kendisinin sonlu (ölümlü) olduğunun ve yaşamın kaynağının o olduğunu da bilir. Çünkü Allah’tan bağımsız bir ebedilik düşüncesi hesap verme sorumluluğunu kaldırır. Dikkat edilirse şeytanın Hz. Âdem’i saptırmak için teklif ettiği şeylerden biri bu ebedî kalma arzusudur ki onun cennetten çıkmasına sebep olmuştur.
4. Vahdaniyet
Vahdaniyet sıfatı, Allah’ın bir olduğu anlamına gelir. O, benzeri olmayan bir tektir. Eşi ve ortağı yoktur. Baba ya da oğul değildir. Kur’an’da, İhlas suresi onun birliğini vurgulayan en önemli surelerden biridir. Bu anlamda insanın, kendisi gibi bir insana ya da başka varlıklara kul olması yasaklanmış ve Allah’tan başkasına ibadet/kulluk etmek reddedilmiştir. Ona ait vasıflar başka varlıklara verilmez. Böylece insanlar arasında adalet ve eşitlik sağlanmış olur. Örneğin insanların doğuştan sahip olduğu haklar ve imkânlar başka bir hemcinsinin ikramı ve lütfu değildir. Bu imkânları veren ve insanları özgür kılan Allah’tır. Bu durumda kişi hak ettiği şeyler için kimseye minnet borçlu olamaz ve haklarını almak için de bir bedel ödemek zorunda bırakılamaz.
Böylece Allah’ın birliği, kişiyi ve toplumu, haklarına sahip çıkma noktasında bilinçlendirir.
5. Muhâlefetün li’lHavâdis
Muhâlefetün li’lHavâdis sıfatı, Allah’ın yarattıklarından hiçbirine benzemediği anlamına gelir. O, gerek sıfatlarında gerekse fiillerinde, sonradan yaratılmış olanlara benzemez. Allah, zamanla ve mekânla kayıtlı değildir. Yani zaman ve mekandan münezzehtir. O, herhangi bir şekilde tasavvur edilemez. O, sıfatlarında da eşsizdir. Örneğin güç ve kudretinde sınır olmadığı gibi merhametinde de benzeri yoktur. Hiçbir şey hiçbir konuda onun dengi ya da benzeri olamaz. Bu yüzden mümin, yaratıcısını başka hiçbir şeyle mukayese etmez ve bu mükemmel yetkinlik vasıflarını başka hiçbir varlığa vermez. Allah, rızık vermesi ve yardım etmesinde olduğu gibi affetmesi ve cezalandırmasıyla da başkalarına benzemez. Bu anlamda her türlü yetkinliğe sahip kusursuz bir ilah anlayışı, gerçeğin peşinde koşan insana ümit verir.
Nitekim insan, güzel ve iyi olan şeylerden ümit kesmedikçe iyi olmaya ve iyilik yapmaya devam edecektir.
6. Kıyam bi Nefsihî
Kıyam bi Nefsihî sıfatı, Allah’ın hiçbir şeye ihtiyaç duymaksızın bizzat var olması anlamına gelir. Ondan başka her şey var olmak ve varlığını devam ettirebilmek için başka bir varlığa ihtiyaç duyar. Allah’ın varlığı kendindendir. O, hiçbir şeye ihtiyacı olmayan yegâne ilahtır. Bu anlamda sınırsız zengin ve sonsuz güç sahibidir. Asla aciz bırakılamaz. Bu mükemmel sıfatlarıyla kendisine sığınılmaya ve yardımı beklenmeye layık olan sadece odur. Allah’ın hiçbir şeye ihtiyacı olmaması veya kendi kendine yeterli olması ortaya koyduğu bütün emir ve yasakların sadece insanların kendi faydalarına olduğunu hatırlatır. Bizim var olmak ve yaşamak için Rabb’imize ihtiyacımız vardır. Kendi başımıza başkaları olmadan yalnız da yaşayamayız, sevgi, ilgi ve şefkat isteriz.
Zayıf veya aciz kaldığımız yönler, destek ya da yardım aradığımız durumlar her zaman olur. Bunun bilincinde olan insan başkalarına karşı kibirli ve müstağni bir tavır içerisine girmez. Elindekileri paylaşmasını ve yardımlaşmayı öğrenir. Var olmak için ihtiyaç duyacağı sebeplere sarılmayı terk etmez. Dolayısıyla bu sebepleri yaratan Rabb’ine karşı sorumluluk duymaktan kendini alıkoyamaz.
BİLGİ KUTUSU
“O, ilk ve sondur; hem (eserleri ve varlığının de lilleriyle gün gibi açık bir) zahirdir hem de (mahiyeti kavranamaz, niceliği ve nasıllığı bilinemez bir) batındır. O, her şeyi hakkıyla bilendir.”. (Hadîd suresi, 3. ayet. )
DEĞERLENDİRELİM
“Göklerde ve yerde var olan her şey yok olup gitmeye mahkûmdur; ama kudret ve ihtişam sahibi olan Rabb’inizin zatı sonsuza dek kalıcıdır.” (Rahmân suresi, 26, 27. ayetler.)
Yukarıdaki ayetleri beka sıfatı çerçe vesinde değerlendiriniz.
YORUMLAYALIM
“De ki: O Allah birdir. Allah Samed’dir (Her şey ona muhtaçtır ve o, hiçbir şeye muhtaç değildir.). O, doğurmamıştır, doğurulmamıştır. Onun hiç bir dengi de yoktur.” (İhlâs suresi)
Yukarıdaki ayetleri Allah’ın birliği konusunda yorumlayınız.
Kaynak: Meb