Avrupa’da yaşanan Sanayi Devrimi’nin koşullarının Osmanlı İmparatorluğu’nda oluşmaması nedeniyle aynı dönemde Sanayi Devrimi yaşanmamıştır. Türkiye’de sanayileşme alanında gecikmelere bağlı olarak iş sağlığı ve güvenliği alanında düzenlemeler konusunda da gecikme yaşanmıştır.
Tanzimat’tan önceki Dönem:
Osmanlı İmparatorluğu’nda Tanzimat’tan önceki dönemde üretim şeklinin zanaatkârlık olmasına bağlı olarak dini esaslara dayalı meslek örgütü olan esnaf zaviyeleri karşımıza çıkmaktadır. Esnaf zaviyeleri, Fütüvvetname’nin kurallarına göre yönetilmektedir. Fütüvvetnâme, ahiliğin özelliklerini taşıyan eserlerdir. Bu eserler, insanlara toplumda nasıl davranmaları gerektiğini açıklayan dinî- ahlâki nitelikli öğüt kitaplarıdır. Osmanlı İmparatorluğu’nda esnaf zaviyelerinin yerini Avrupa’da görülen meslek örgütleri olan loncalar almıştır. Bu dönemde, üretim şeklinin basit olmasına bağlı olarak işçilerin karşılaşabilecekleri risklerin sayı ve niteliği de bugün karşılaşılan risklerden farklıdır. Ayrıca, bu mesleki yapılanmalar içinde usta ile kalfa ve çırak arasında öğretmen-öğrenci ilişkisi olup ustalar, kalfa ve çıraklarını koruyup gözetmektedirler. Bu dönemde, iş sağlığı ve güvenliği alanında bir bilinçlenmeden söz edebilmek mümkün değildir. Ustanın işi öğretirken ne kadar iyi bir öğretmen olmasına bağlı olarak çalışanların kaza yapma oranının o kadar düşük olacağı düşünülmektedir.
Loncalarda, Türkiye’de sosyal güvenliğin başlangıcı olarak da kabul edilen Orta Sandığı veya Teavün Sandığı adı verilen yardımlaşma sandıkları bulunmaktadır. Bu sandıklardan hastalanan üyelere tedavileri, yaşlanarak işini bırakan ve muhtaç duruma düşen ustalara ve tedavisi mümkün olmayan bir hastalık veya sakatlık sonucunda işgöremez duruma düşmüş olan usta, kalfa ve çırak gibi meslek mensuplarına geçimlerini sağlamak için yardımlar yapılmaktaydı.
Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemi:
Osmanlı İmparatorluğu yeni bir pazar olarak Batı Avrupa ülkelerinin ilgisini çekmiştir. Osmanlı İmparatorluğu’nda da ilk sanayileşme hareketleri başlamıştır. İş sağlığı ve güvenliği alanında ilk düzenlemeler de ancak bu dönemde yapılmıştır. İşçilerin en yoğun olarak çalıştıkları alanın kömür madenleri olması nedeniyle yapılan ilk düzenlemeler bu alana yöneliktir. Bu dönemde yapılan ilk düzenleme, 1865 tarihli Dilaver Paşa Nizamnamesi’dir.
Osmanlı İmparatorluğu'nda maden işçilerine yönelik düzenlemeler genellikle şer'i hukuk kurallarına dayanmaktaydı. Bu sistem 1800'lerin ortalarına kadar devam etti. Bu dönemlerde maden işçileri genellikle maden bölgelerinde yaşayan kasaba insanlarından oluşmuş ve "Madenciyan taifesi" olarak adlandırılmışlardı. Meslek ise babadan erkek çocuğa devredilerek devam etmiştir. İşçi ücretleri ise farklı dönemlerde çıkarılan fermanlara belirlenmiştir. Abdülmecid döneminde Karedeniz Ereğlisi'nde kömür yataklarının bulunması üzerine bu bölgedeki bazı alanlar yayınlanan bir fermanla Hazine-i Hassa arazileri kapsamına alındı. İlerleyen dönemlerde ise bu alanlarda kurulan maden ocaklarının işletmesi Galata bankerlerin kurduğu bir gruba verildi. Yapılan anlaşmada çıkarılan kömür Osmanlı Donanması'nın ihtiyaçlarını karşılamak üzere Bahriye Nezâreti'ne bırakılacaktı. Kırım Savaşı çıkınca ocaktaki kömür çıkarma işi savaş süresince İngilizlere bırakıldı. Savaş bitiminden sonra ocak işletmesi Hazine-i Hassa'ya geçti. Bu dönemlerde kötü işletmecilik anlayışı yüzünden kömür üretiminde düşüş yaşandı. Buna paralel olarak da işçilerin sağlık ve çalışma koşulları üzerine olan şikayet sayısı da arttı. 1858 yılında ise Arazi Kanunnamesi ilan edilerek madenlerin mülkiyeti konusunda bazı yeni hükümlülükler getirildi. 1869 yılındaki Maadin Kanunu ile de madenlerde zorunlu çalışma yasaklandı.
Ereğli kömür havzasının yönetimi 1865 yılında Bahriye Nezareti'ne devredildi. Dilaver Paşa ise Bahriye Nezareti adına maden bölgesine atanan kişi oldu. Burada iki yıllık bir araştırmadan sonra kendi adını taşıyan Dilâver Paşa Nizamnamesi'ni yayımladı. Nizamname toplamda yedi bölümden ve yüz maddeden oluşmaktaydı. Nizamname ile ocakların yönetim biçimi belirlenmiş, işletme hakları yeninden ele alınmış ve çıkartılan kömürün alım-satımı belirli esaslara dayandırılmıştır. Nizamnamenin 21. maddesi ile bölgedeki 14 köy topluluğundan yaşları 13 ile 50 arasındaki sağlıklı erkeklerin, her yıl 6 ay süreyle maden ocaklarında çalışması yükümlülüğü getirildi. Nizamnamenin;
- 29. Maddesiyle günlük çalışma süresi 10 saate indirildi.
- 30. Maddeyle işçilerin sağlık sorunlarına ve çözümlerine değinildi.
- 56. Maddeyle Müslüman maden işçilerine bayramlarda, Hristiyanlara ise Paskalya Günü'nde tatil yapma fırsatı verildi, 68. madde işçilerin yiyecek-içecek ve diğer gereksinimlerinin bedelince maden işletmesi Retrobet tarafından karşılanacağı hükmüne bağlandı
- 82. Maddesiyle de işçilerin ocak dışında başka bir özel işte çalışması yasaklandı.
Dilâver Paşa Nizamnamesi 10 Eylül 1921’e kadar yürürlükte kaldı. Bunun yerine ise yine aynı tarihte Havza-ı Fahmiye Maden Amelesinin Hukukuna Mütealik Kanun’u geldi ve maden ocaklarındaki çalışma koşuları yeniden düzenlenerek 18 yaşından
küçüklerin bu işte çalışmaları yasaklandı.
Cumhuriyet Dönemi:
Türkiye’de gerçek anlamda sanayileşme hareketinin Cumhuriyet döneminde başlamış olması nedeniyle iş sağlığı ve güvenliği alanında düzenlemeler asıl bu dönemde yapılmıştır. 23 Nisan 1920’de açılan TBMM’nin 3 numaralı yasası “Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı’nın Kuruluşu Yasası”dır. İnsana önemi ön plana çıkaran bu yasa, işçi sağlığı güvenliğini ve sosyal güvenliğini yaklaşımında bir kilometre taşı niteliğindedir. TBMM, Sağlık Yasasından sonra Zonguldak-Ereğli havzasını ilgilendiren iki yasa çıkarılmaktadır.
- 1921 Tarih ve 114 Sayılı Zonguldak ve Ereğli Havza-i Fehmiyesinde Mevcut Kömür Tozlarının amele Menafi-i Umumiyesine olarak Fürühtuna Dair Yasa
- 10.09.1921 tarihli ve 151 sayılı Ereğli Havzai Fahmiyesi Maden Amelesinin Hukukuna Müteallik Kanun ile madenlerde 18 yaşından küçük olanların çalıştırılması yasaklanmış, günlük çalışma süresi 8 saatle sınırlandırılmış, 8 saatten fazla çalışılması halinde iki kat fazla ücret ödenmesi ve bu çalışmanın tarafların rızasıyla yapılması düzenlenmiştir.
- Maden işleten işverenler, hastalanan veya kazaya uğrayan işçileri tedavi ettirmek, madenin etrafında hastane, eczane ve hekim bulundurmak zorundadırlar. İş kazası nedeniyle ölümlerde, ölenlerin mirasçıları işverene karşı tazminat davası açabilecek, ayrıca kazaya neden işverenler hakkında cezai yaptırımlar da söz konusu olacaktır. Sağlık ve güvenlik şartlarına uymayan maden işletmecilerinin ruhsatname ve imtiyazları da feshedilebilecektir.
Bu düzenlemeler, TBMM’nin çıkardığı, sınırlı kapsamlı da olsa ilk iş yasasıydı. Ayrıca bu yasalar sosyal güvenlik alanında “işçiişveren-devlet” katkısını içerecek ölçüde ilerici ilk oluşumu başlatmıştır.
- 1923 yılında toplanan İzmir İktisat Kongresi’nde işçilerin korunması amacıyla bazı kararlar alınmıştır.
- 1924 tarihli ve 394 sayılı Hafta Tatili Kanunu, 1935 tarihli ve 2739 sayılı Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun yürürlüğe girmiştir.
- 1926 tarihli ve 818 sayılı Borçlar Kanunu’nda, işverenlerin işçiyi gözetme borçlarına ve işverenlerin iş kazası ve meslek hastalığından doğan hukuki sorumluluğuna ilişkin hükümler yer almaktaydı.
- 2011 tarihli ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu 01.07.2012 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu Kanunda da, işverenin işçiyi gözetme borcu ve işverenlerin hukuki sorumluluğuna ilişkin bazı hükümler yer almaktadır.
- 1930 tarihli ve 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nda, çalışma hayatında kadınların ve çocukların korunması, en az 50 işçi çalıştıran işyerlerinde hekim bulundurma zorunluluğu, belirli büyüklükteki işyerlerinde revir ya da hastane yapılması yükümlülüğüne ilişkin hükümler bulunmaktadır.
- 1936 tarih ve 3008 sayılı İş Kanunu, ilk iş kanunu olması nedeniyle Türk çalışma hayatı açısından bir dönüm noktasıdır. Bu Kanunda, iş sağlığı ve güvenliği alanında düzenlemeler yer almıştır. Kanunun uygulanmasını sağlamak amacıyla çok sayıda tüzük çıkarılmıştır.
- 1945 tarih ve 4763 sayılı Kanun ile Çalışma Bakanlığı kurulmuş, 1946 yılında Çalışma Bakanlığının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun çıkarılmıştır.
- 1945 yılında 4792 sayılı İşçi Sigortaları Kurumu ve sonrasında 4772 sayılı İş Kazalarıyla Meslek Hastalıkları ve Analık Sigortaları Kanunu yürürlüğe girmiştir.
- Daha sonra diğer sigorta kollarına ilişkin düzenlemeler de yapılmış, dağınık halde bulunan sosyal sigorta uygulamasını tek bir kanunda toplayabilmek amacıyla 1964 tarihli ve 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu yürürlüğe girmiştir.
Günümüzde hali hazırda iş güvenliği ile ilgili pek çok sivil toplum örgütü çalışma standartlarının daha fazla iyileşmesine yönelik kanunlar getirilmesi için çalışmalar yapmakta. Makalemizin diğer bölümünde, günümüz sivil toplum kuruluşları ve yapılan çalışmaları detaylı bir şekilde incelenecektir.