Türk mitolojisi figürleri; tanrılar, tanrıçalar, hikâyeler, mitolojik yaratıklar ve efsanelerden oluşan İslamiyet öncesi inanışa dayanmaktadır. Yaratılış destanı, Bozkurt destanı gibi önemli mitolojik efsaneler Türk mitolojisinin temellerini oluşturmaktadır. Türk mitolojisi; birçok farklı Türk kolu olması sebebi ile tek bir mitoloji etrafında çerçevelenmemektedir.
Türk mitolojisi; halk içerisinden kişilerin anlattığı hikâyeler doğrultusunda bilinmektedir. Zaman içersinde bu hikâyeler dilden dile yayılarak bugün bilinen Türk mitolojisini oluşturmuştur. Türk halkı birçok bölgeye göç ettiğinden dolayı Türk mitolojisinde; Budizm, Zerdüştlük gibi inançlar da bulunmaktadır.
Türk Mitolojisi Figürleri: Yaratılış
Türk mitolojisi figürleri arasında yer alan Yaratılış Destanı; Türk mitolojisinde birçok farklı efsane ile tasvir edilmektedir. Bu efsaneler arasında en bilineni Altay Türklerine ait olan Ülgen ve Erlik Destanı olarak anlatılmaktadır. Bu yaratılış destanında Ülgen; iyiliğin sembolü tanrı olarak tasvir edilmektedir. Erlik ise; kötülüğün sembolü olan tanrı olarak bilinir.
Ülgen ve Erlik; evren henüz yokken meydana gelen iki tanrıdır. Ülgen; iyi kalpli bir tanrı olarak var olurken, Erlik ise kötü bir tanrı olarak var olmaktadır. Ülgen; gökyüzünün on altıncı katında yıldızlar ve gezenler ile yaşayan tanrı olarak tasvir edilir. Erlik ise; yeraltında yaşayan kötü bir tanrı olduğundan şeytan olarak da tasvir edilebilmektedir.
Türk mitolojisi figürleri arasında Ülgen; dünyayı yarattığına inanılan tanrı olarak görüldüğü için insanlar ona tapmaktadır. Cehennemin sahibi olarak bilinen Erlik ise; yerin yedinci katında yaşadığı düşünülmektedir. Ülgen; Türk mitolojisinde kalkan, kılıç gibi figürler ile tasvir edilmektedir. Erlik tanrısının ise; 9 kızı ve 9 oğlu olduğuna inanılmaktadır. Ülgen; gökyüzünü, yıldızları, ayı ve güneşi yaratan tanrı olarak tapılmaktadır. Aynı zamanda Ülgen; doğa olaylarını, mevsimleri de düzenlemektedir. Ülgen’in ise; 9 kızı ve 7 oğlu olduğuna inanılmaktadır.
Türk Mitolojisi Figürleri: İki Kartal Başlı İnsan
Türk mitolojisi figürleri arasında yer alan Semrük Bürküt; iki kartal başına sahip olan bir insan olarak rivayet edilmektedir. Başkurt efsanesinde adı geçen bu isim; Çin mitolojisinde de ying-yang olarak adlandırılmaktadır. Türk mitolojisinde; Semrük Bürküt’ün oldukça büyük olduğu düşünülmektedir. Rivayete göre bir kanadı ile ayı bir kanadı ile de güneşi kaplayabilecek büyüklüktedir.
İki kartal başı figürü; İslamiyet sonrasında da Türklüğün hüküm sürmesinin göstergesi olarak kullanılmaktaydı. Türk mitolojisinde Semrük Bürküt; ululuğu temsil eden en önemli figürler arasında yer almaktadır. Göklerin tanrısı olan Sümrük Bürküt’ün kapısını da çift başlı bir kartalın koruduğuna inanılmaktadır.
Semrük Bürküt’ün mitolojik efsanelerde sıklıkla adı geçen Hayat Ağacının tepesinde yaşadığına inanılmaktadır. Bazı kaynaklara göre tanrı Ülgen’in bir tasviri olarak da yer almaktadır. Semrük Bürküt’ün insanları kötülükten koruduğu düşünüldüğünden birçok etnik işlemede de resmedilmiştir. İnsanları kötülükten korumak adına çift başlı kartal motifleri tılsımlara işlenmekteydi.
Türk Mitolojisi Figürleri: Asena
Türk mitolojisi figürleri arasında yer alan dişi kurt Asena; Türk mitolojisinde en bilinen figürlerden de biri olarak yer almaktadır. Dişi kurt Asena üzerine birçok söylem ve efsane bulunur. Türklerin dişi bir kurttan türediğini anlatan efsaneden dolayı Türk milleti savaşan kadınlara Asena adını vermektedir.
Bir yenilgi sonrası hayatta kalan bir çocuk; ayakları kesilerek bir bataklığa atılır. Bataklıkta onu bulan bir dişi kurt; çocuğu beslemeye ve ona bakmaya başlar. Çocuk; kurdun yardımı sayesinde büyür ve genç bir delikanlı haline gelir. Bataklıktan çıkan çocuk dişi kurt ile çiftleşir. Bu çiftleşmeden sonra dişi kurt hamile kalır.
Çocuğun yaşadığını öğrenen düşmanlar onu bulmak için ormana giderler. Dişi kurt bir mağaraya kaçar ancak düşmanlar çocuğu öldürür. Türk mitolojisi figürleri arasında yer alan dişi kurt; bu mağarada 10 oğlan çocuğu dünyaya getirir. Çocuklar büyüdüklerinde dişiler bularak soylarını devam ettirirler ve Türk soyu meydana gelir.
Türk mitolojisinde anlatılan bu efsane; Türklerin savaşçı ve azimli tarafının simgesi olarak kullanılmaktadır. Türklerin kurtlar gibi birlik içerisinde yaşamanın yanı sıra birbirlerini daima korumaları, kurtlar gibi hırslı ve güçlü olmalarının sebebi bu efsaneye dayanmaktadır. Kurtlar ve Türkler birçok söylemde benzetilmektedir.
Türk Mitolojisi Figürleri: Kızagan Han Ve Pergen Han
Türk mitolojisi figürleri arasında yer alan Kızagan Han; savaş tanrısı olarak tasvir edilmektedir. Türklerin savaşçı ruhunun Kızagan Han tarafından verildiği düşünülmektedir. Kızagan Han; pek çok Türk mitolojisi efsanesine konu olan tanrı olarak bilinir. Ayrıca Kızagan Han; az sayıda askeri ile kendilerinden üstün orduları yenilgiye uğratması ile tasvir edilmektedir.
Türk mitolojisinde Kızagan Han, tanrı Ülgen’in oğlu olarak bilinmektedir. Göğün dokuzuncu katında yaşadığı düşünülen bu tanrının oldukça kudretli olduğuna inanılmaktadır. Orduları düzenleme ve yönetme konusunda mucizevî bir yeteneğe sahip olduğu düşünülen bu tanrı; kızıl bir yulara sahip olarak ve kızıl bir deve sürerken tasvir edilmektedir.
Türk mitolojisi figürleri arasında yer alan Pergen Han ise akıl tanrısı olarak tasvir edilmektedir. İnsanlığı ve dünyayı yaratan tanrı Ülgen’in oğullarından biri olduğu düşünülen Pergen Han; bazı kaynaklarda da Mergen Han olarak adlandırılmaktadır. Pergen Han; göğün yedinci katında yaşadığına inanılan bir tanrıdır ve üstün zekâyı temsil etmektedir. Pergan Han’ın insanoğluna zekâ ve bilgelik vermesinin yanı sıra onlara bilimi de öğrettiği düşünülmektedir.
Türk Mitolojisi Figürleri: Ayızıt
Türk mitolojisi figürleri arasında yer alan Ayızıt; güzellik tanrıçası olarak tasvir edilmektedir. Türk mitolojisinin Afrodit’i olan Ayızıt; aşkın, güzelliğin sembolü olarak bilinmektedir. Ayızıt; Türk mitolojisinde insanları korumanın, onlara sevgi dağıtmanın yanı sıra hayvanların da koruyucusu olarak tasvir edilmektedir. Bunun yanı sıra çocukları da kötülüklerden koruduğu düşünülen bir tanrıça olması sebebi ile Türk mitolojisinde önemli bir yere sahiptir.
Türk mitolojisinde Ayızıt; gökyüzünden ineceği zaman gümüşten tüylere sahip bir kuğu kılığına girebilmektedir. Aynı zamanda kanatları da olan bu kısrağın zaman zaman ormanlarda dolaştığı rivayet edilmektedir. Ayızıt’ın sembolü; kuğu olarak bilinmekte olup, bu sebeple de kuğular; özel ve kutsal sayılmaktadır. Kuğulara dokunulması veya zarar verilmesi kesinlikle yasaktır.
Ayızıt; Altın Kitabın sahibi olarak da tasvir edilmektedir. Türk mitolojisi inancında önemli bir yere sahip olan Altın Kitap; içinde insanoğlunun kaderinin yazılı olduğu bir kitaptır. Bunun yanı sıra Ayızıt’ın kızları da kendi kadar güzeldir. Bu kızlar kuğu kılığına bürünebilmektedir. Beyaz büyülü tüller sayesinde kendilerini kuğuya çevirebilen kızlarının yanı sıra Ayızıt’ın özel olarak korunan bir de sarayı bulunmaktadır. Bu sarayın muhafızları kötü insanların içeri girmesine izin vermemektedir.
Türk Mitolojisi Figürleri: Yayık Han
Türk mitolojisi figürleri arasında yer alan Yayık Han; denizlerin ve ırmakların tanrısı olarak tasvir edilmektedir. Şamanizm’de bu tanrı; kişinin kutsal yolculuğuna ve ruh yolculuğuna yardım ettiğinden oldukça önemli bir yere sahiptir. Tanrı Yayık Han; bazı kaynaklarda ejderha olarak sembolize edilmenin yanı sıra bazı kaynaklarda ise su yılanı olarak tasvir edilmektedir. Şimşek şeklinde bir kamçı taşıdığına inanılan Yayık Han’ın; 17 ırmağın buluştuğu noktada yaşadığına inanılmaktadır.
Tanrı Yayık Han; sellerin, taşkınların ve su üzerinde meydana gelen doğa olaylarının hükümdarı olarak rivayet edilmektedir. Tepegöz denen yaratığı da kamçısı ile kör ettiğine inanılan Yayık Han; Türk mitolojisinde oldukça önemli bir yere sahiptir. Yayık Han’ın; Büyük Tufan sonrası gökyüzündeki yeri olan üçüncü kata çıktığı düşünülmektedir.