En son güncellendiği tarih: Nis 10
Başlangıç; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Nedir?
5 Mayıs 1949'da 10 Avrupa ülkesinin bir araya gelmesiyle oluşturulan Avrupa Konseyi, insan hakları ve özgürlüklerinin devletlerce korunmasına ve geliştirilmesine vurgu yaparak insan haklarına saygı yükümlülüğünü üyelik koşulu olarak belirtmiştir. Avrupa Konseyi'nin bu anlamda ilk adımı 4 Kasım 1950'de Roma'da imzaya açılan ve 3 Eylül 1953'te yürürlüğe giren 'İnsan Hakları ve Özgürlüklerinin Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (AİHS)'dir. AİHS sayesinde İnsan Hakları Evrensel Bildirgesiyle ortaya çıkan bazı temel hak ve hürriyetler somutlaştırılmış ve yükümlülüklerini yerine getirmeyen ülkelere ilişkin yargılama yetkisine sahip bir mahkeme (AİHM) yaratılmıştır. AİHS içeriğindeki 59 maddenin yanı sıra sözleşme maddeleri ile ilgili konularda gereken hukuki ihtiyaçları gidermek adına 14 adet ek protokol kabul edilmiştir. Lakin bir protokolün AİHS içeriğine eklenmesi taraf devletler için tek başına bağlayıcılık oluşturmamaktadır. AİHS içeriğine getirilen ek protokoller sadece ilgili protokolü imzalayan ve onaylayan devletlere karşı ileri sürülebilir, imzalandıktan sonra ilgili devletçe onaylanmayan protokoller ilgili devleti protokole bağlamaya yetmez. Söz konusu ek protokollerden en önemlisi ise Temmuz 2003 tarihinde yürürlüğe giren ölüm cezasının her durumda kaldırıldığına ilişkin 13 numaralı ek protokoldür.
Sözleşmeye taraf devletler temel, medeni ve siyasi hakları sadece kendi vatandaşları için değil, kendi mahkemelerinin yargı yetkisi altında olan her kişi bakımından tanırlar ve güvence altına alırlar. Sözleşme içeriği ile özellikle yaşama, kişi özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, ifade özgürlüğü, toplanma ve örgütlenme özgürlüğü güvence altına alırken işkence ve insanlık dışı muameleyi, köleliği, zorla çalıştırmayı, keyfi ya da yasa dışı tutulmaları ve cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasal veya diğer kanaatler, ulusal veya toplumsal köken, ulusal bir azınlığa aidiyet, servet, doğum başta olmak üzere her türlü ayrımcılığı yasaklamaktadır.
AİHS’nin iç hukuktaki etkisi konusunda, Sözleşme’ye taraf devletlerde, iki temel sistemin varlığından söz edilebilir: Düalist (ikici) ve monist (tekçi) sistem. Bunlardan düalist (ikici) sisteme göre, iç hukuk ve sözleşme birbirinden tamamen farklı ve bağımsız iki farklı hukuk sistemi olup, sözleşmenin iç hukukta doğrudan etkisi söz konusu değildir. Sözleşmenin iç hukukta etkili olabilmesi için iç hukuka aktarılması, yani bir transformasyon işlemine ihtiyaç vardır. Sistemin doğrudan AİHS’in uygulanmasından ziyade taraf devletlerin iç hukuklarını AİHS’e uygun hale getirmesi yöntemiyle işletilmeye çalışılmasının temel nedeni taraf devletlerin insan hakları sorunlarını saptamak ve çözüm bulmak bakımından AİHS’in yargı organı olan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne göre daha avantajlı olmasıdır.
Türkiye, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ni 20.03.1952 tarihinde imzalamış ve 10.03.1954 yılında 6366 sayılı onay kanun ile kabul etmiştir. 19.03.1954 tarihli resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren AİHS içeriğinde bireylere tanına haklar iç hukukta Anayasa ile güvence altına alınmıştır. Ayrıca Anayasa madde 90 “usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır” hükmü ile AİHS içeriği tamamen koruma altına alınmıştır. Tüm bu mekanizmalara ek olarak 2012 yılından beri Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Türkiye’de demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğü ilkelerinin güçlendirilmesine katkıda bulunmakta ve AİHS’in uygulanmasına yardımcı olmaktadır.
Kaynakça
1. insanhakları.gen.tr/İHAS Açıklama ve Önemli Kararlar, Cilt 1, 2012
2. mfa.gov.tr/Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, İnsan Hakları, Ulusal Hedefler ve Gelişmeler
3. tbbdergisi.barobirlik.org.tr/Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin Türk Yargı Sistemindeki Yeri, TBB Dergisi, Sayı 54, 2004
4. tbbdergisi.barobirlik.org.tr/İnsan Haklarının ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin Yargıtay İçtihatlarına Yansıması, TBB Dergisi, Sayı 87, 2010
5. echr.coe.int/European Convention on Human Rights
6. izmirbarosu.org.tr/İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetlerini Koruma Sözleşmesi
7. mevzuat.gov.tr/Türkiye Cumhuriyeti Anayasası
8. anayasa.gen.tr/Kemal Gözler, "İnsan Hakları Normlarının Anayaüstülüğü Sorunu", in Türkiye'de İnsan Hakları, Ankara, TODAİE Yayını, 2000, s.25-46.
9. Gözübüyük, A. Ş.-Gölcüklü, F.: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Uygulaması, Turhan Kitabevi, Ankara 2003