MÜFLİS BİR UYGARLIK PROJESİ OLARAK ANGLOSAKSONİZM
20.yy sonunda “reel sosyalizm”in çöküşü sonrasında kimilerince tarihin sonuna gelinmiş; yani insanlık için en iyi, en doğru ve en güzel olan yönetim biçimine ulaşılmıştı! Yeni özgürlükçü (neo-liberal) düşünceye uygun olan Aydınlanma karşıtı postmodern yaşam biçimi ve finans kapitazmi ile Anglosakson değerleri “küreselleşme” adı altında tüm dünyaya en iyisi, en doğrusu ve en güzeli olarak yayılmaya çalışıldı. Tüm dünyada Beyaz, Anglo-Sakson ve Protestan (WASP) hegemonya etkisi altında yetişmiş sanatçılar, bilim adamları, askerler, diplomatlar, akademisyenler bu çabanın gönüllü neferleri oldular. Değilmi ki, WASP’lar dünyanın efendileriydiler, küreselleştirilmesi gereken değerler de neo-liberalizmi, postmodernitesi ve finans kapitalizmi ile onların değerleri olmalıydı!
Öyle de oldu, 1989’dan bu yana, otuz yılı aşkın süre, özü parayla para kazanma olan kapitalizmin son aşaması olan finans kapitalizmi, tam bir Aydınlanma karşıtlığı olan postmoderniteyi sözde bir özgürlük adına baştacı yapan neo-liberalizmi ve sömürüyü doğal, efendi/uşak ilişkisini vazgeçilmez kabul eden yararcı ve pragmatik Anglosakson ahlakı tek kutuplu dünyanın biçare insanlarına dayatıldı. Hem de ne dayatma!
Bugün tüm teknolojik gelişmelere rağmen yaşam kalitemizi önceki yıllara göre berbat eden Covid 19 pandemisi aslında işin bahanesidir. Covid biter, movid başlar. Duvara toslayan ve paramparça olan kapitalizmi ve liberalizmi ile ama ille de Anglosakson ahlakı ile artık apaçık müflis bir proje olan Anglosaksonizm’dir. Marksistler ve liberaller beni affetsinler, inancım odur ki; her şeyin temeli ekonomik değil ahlakidir. Ya da Berkeley hocası Leslie Lipson‘un ifadesi ile “Uygarlığın esası teknik değil ahlaktır”. Yani bir uygarlık bilimsel ve teknolojik ilerlemelere bağlı olarak ele geçirdiği güçle başat konuma gelebilir, amma ve .lakin ahlaki değerleri sorunlu ise, insanlık için adaletli bir refah reçetesi oluşturamıyorsa önce başat konumunu yitirecek ve belki de zamanla yok olup gedecektir. Sömürüyü doğal, efendi/uşak ilişkisini vazgeçilmez bulan yararcı ve çıkarcı Anglosakson ahlakı insanlık için adaletli bir refah reçetesi sunmaktan çok uzaktır. Bugün bunun sıkıntısını yaşıyoruz. Güzel!
1588’de İngiliz donanmasının İspanya donanmasını yenmesi ile okyanuslar İngiliz ticaret gemileri için daha güvenli hale gelmişti. Ancak 1642’de Kral I.Charles savunucuları ile Parlamentocular arsında iç savaş çıktı. 1653’te OliverCromwell krallığa son verip “Cumhuriyet” ilan ettiyse de kendi ölene kadar “Devletin Koruyucu Lordu” olarak hükümran oldu! 1658’de Cromwell ölünce monarşi geri geldi, başa geçen II.Charles başat güç olan Hollanda’ya savaş açtı. Hollanda donanmasının 1627’de İspanya donanmasını yenmesi sonrasında denizler; Hindistan ve Hint Okyanusu “Doğu Hindistan Şirketi” (EİC- kuruluş:1602) ve Amerika ve Atlantik Okyanusu “Batı Hindistan Şirketi” (WIC- kuruluş:1621) aracılığı ile Hollanda’nın kontrolüne geçmişti. Ve Hollanda savaşı kaybetti (1661). 17.yy sonunda Birleşik Krallık donanması denizlerin hâkimidir ve İngiltere artık başat güçtür. Bu ucuz hammaddenin ve zenginliğin tüm dünyadan Ada’ya akması demektir. 1688’de “Portakal Kral” denen III.William Hollanda’dan gelerek tahta geçer ve zamanında İngiltere dünyanın en özgürlükçü, en toleranslı ülkesi haline gelir. Ünlü John Locke “Hoşgörü Üstüne”adllı eserini1689’da yazar. Portakal Kral’ın başa geçişi İngiliz Aydınlanması’nın da başlangıcı kabul edilir. Epistemolojide ve etikte a priori karşıtı olan İngilizler için Aydınlanma; boş .inanlara karşı aklın ve bilimin savunusu olmaktan çok, bilimin konusu olan dünyevi alanların boşinanlardan (dogmalardan, hurafelerden) özgürleşmesi anlamına gelir. Adalıların a priori karşıtlığından kaynaklanan aradaki nüans çok ama çok önemlidir.
Ha keza parlamentonun kiliseye üstünlüğü şeklinde tanımlayabileceğimiz bir dünyevileşme (sekülerleşme) de belirleyicidir. I.Cihan Harbi’nde Çanakkale’de karizmaları çizilene kadar süren İngiliz hegemonyası, imparatorlukların yerini ulus-devletlerin aldığı zamanın ruhuna da uygun olarak savaş sonrası Atlantiğin öte yakasındaki Anglosaksonlara (Birleşik Devletler) geçer. Cihan Harpleri sonrasında başat güç ABD’dir. 1989’da Berlin Duvarı ile reel sosyalizm de yıkılınca Birleşik Devletler öncülüğündeki Anglosaksonizm insanlık için tek seçenek olarak dayatılır. Bilimsel alanda ilerlememizi ve hatta başat konuma gelmemizi sağlayan a priori (aklın bilgisi) karşıtlığı da…
Felsefeyi teolojiden arındırarak Batı medeniyetinde modern felsefenin ve sonra da bilimin yolunu açan insan olarak bilinen Ockhamlı William (1288-1348), empirik bilgi (deneye dayalı/ a posteriori) anlayışının, (akla dayalı/ a priori) teolojiye açık kapı bırakmadığını öne süren ilk kişidir. İşte günümüzde, otuz yılı aşkın süredir mutlak egemen olan Anglosaksonizm’in bilimsel ve teknolojik gelişkinliğinin arkasında da, insanlık için bir refah reçetesi olmaktan çok uzak olan ahlaki çöküntüsünün arkasında da aynı gerçek vardır: A priori’ye (aklın bilgisine) açık kapı bırakmayan a posteriori (deneyimin bilgisi)!
2006 yılında yayımlanan “Yusuf Samim Lütfü Külliyatı”ndaşunları yazmışım: “Sağın inanç iki dogmadan oluşur: Tanrı ve Ruhun Devamlılığı. Gerçeklik yolcusunun mutlaka uğraması gereken bu iki liman, bu limanlardan çıkan gemilerin öylesi bilinmez ve abuk sabuk yerlere gitmeleri ve öylesine büyük felâketlere neden olmaları sonucunda modern gemilere yasaklanmıştır”
Bilimsel ve teknolojik ilerlememizi sağlayan “a priori karşıtlığı” neden aynı zamanda adaletli, ahlaklı bir düzen kurmamız önünde bir engel olarak duruyor? Bana sorarsanız, sorun aklın bilgisi (a priori) dediğimizde aklımıza sadece teoloji (ilahiyat/din bilgisi) gelmesi, hurafelerden arınalım derken “nesnel akılla” yani vicdanla olan bağımızı koparmamız derim. Felsefe bilenlerin anlayacağı şekilde söylersek Rousseau‘nun, Kant‘ın Aydınlanmacı yolundan ve ahlakından uzaklaşmış olmamız derim.
Ahlaki yapı kurucu olarak aklın yerine tutkuları koyan, eyleyen irade için ödev yerine hazzı, yararı, çıkarı geçiren araçlaştırmayı (sömürüyü) doğal olarak gören ve niyeti gözardı edip neticeye bakan, yararcı ve çıkarcı Anglosakson ahlakı, Aydınlanma ahlakının tam zıddı olup, insanlık için bir esenlik projesi olmaktan çok uzaktır.
Tamıtamına Aydınlanma karşıtlığı olan postmodernite döneminde dünyanın Anglosakson egemenliğinde olması tesadüf değildir. Anglosaksonlar etik ve epistemolojik olarak akıl karşıtıdırlar. Bilimin konusu olan fizik âlemde boşinanlardan (dogmalardan) özgürleşmek hem gerekli hem de yararlıdır. Ancak beden ve ruh dualizminden oluştuğuna inandığım insanın metafizik yanını inkâr edercesine, toplumsal (sosyal) ilişkilerinin belirlendiği ahlak alanında (ki ahlak metafizik bir kavramdır), boş .inanlardan özgürleşiyorum diyerek aklın bilgisini (a prioriyi) gözardı ederseniz, insanın “nesnel akılla” ve vicdanla bağını koparmış olursunuz ki, bu durum güncel Anglosaksonizm’in (belki de ileride insanlığın) sonunu getirecek olan ahlaksızlık (yani adaletsizlik) durumudur.
Akıl ölümsüz olandan biz ölümlülere bir emanet. Onun için “Akıl sahibi sonlu varlıklarız” (Kant). Bilimsel ilerlemelerde olduğu gibi, insanların kendi çıkarları uyarınca her seferinde yozlaştırdıkları ve son toplamda insanların zararına olan sistematize dogmalarla mücadele edebilmek için de o akla ihtiyacımız var. Ahlaklı bir yaşamı, adaletli bir düzeni de kuracaksak o akılla kuracağız. Akıl yok, biz de yokuz!