Rapor, neden en büyük saldırıya bu konuda uğradı? Çünkü eğitimle verilmiş bir alışkanlığı alt üst etti. Yastığınızı bile değiştirseniz iki gün uyuyamazsınız. Burada zihniyet değişikliği öneren bir kavram ortaya atılıyordu.
Raporun asıl önemi de burada galiba. Çünkü biz kavramlarla düşünürüz. Kafamızın içindeki kavramlar/kategoriler ne kadar çeşitli ise biz o kadar rafine düşünürüz. Ne kadar azsa, o kadar kabaca düşünürüz. Bunlar güvercin kutuları gibi veya yatılı okullardaki ufak mektup kutuları gibidir. Eğer o kutuların sayısı yeterince çok değilse, 29 tane değilse bütün harfleri kucaklayacak biçimde, o zaman en yakın kutuya, mesela Ö harfi yoksa Ö harfine koyarsınız mektubu, o zaman başkasına gidebilir o mektup. Bu rapor kavramları çeşitlendirdi Türkiye’de. Alt kimlik, üst kimlik, Türk, Türkiyeli, negatif hak, pozitif hak, objektif kimlik, sübjektif kimlik gibi kavramları gündeme getirdi. Bunlar artık kullanılmaya başlandı ve bir kere kullandıktan sonra pratik kavramlar olduğu için, ihtiyaca cevap verdikleri için, bir daha geri dönüşü zor kavramlar bunlar. Marifeti bu olsa gerek raporun, eğer varsa.
Mesela, devlet bakanı Kürşat Tüzmen geçenlerde 15 önemli tekstil markasının Turkuality diye bir kavram ortaya atarak, Türk ve kalite kavramlarını birleştirerek yurt dışında daha güzel bir kalite izlenimi vermek isteyenlerin kongresinde konuşurken şöyle dedi: “Belli bir kaliteyi aşan markaların uluslararası imajını güçlendirecek Turkality projesi başlıyor. Turkality bundan sonra üst garantör kimlik olacaktır” dedi.
Diğer yandan, gülümsemeyle bitirelim bu ciddi konuyu; Aktüel dergisinde Salih Memecan’ın bir karikatürü. Yatakta aralarında konuşan bir çift. Alttaki kadın diyor ki, niye hep sen üstesin diyor. Üstte de bıyıklı, iri yarı bir adam var, çünkü ben üst kimliğim diyor. Bunlar artık yerleşmiştir artık Türkiye’de. Karikatürlere geçmiştir. Bunu ilk defa duyan bakanların ağzına geçmiştir, bundan sonra geri dönüş yoktur, iyi ki de yoktur.
Benim söyleyeceklerim bunlar.
MÜMTAZ SOYSAL
Profesör baskın oran konuda suçlandığı için konuşmasının büyük bir bölümünü savunmaya ayırdı. Onun için tartışmanın daha iyi olabilmesi bakımından biraz konunun kuramlarına ilişkin bazı şeyler söylemek gerekecek, bugüne gelmek bakımından. Ve bunu yaparsam, sayın baskın oran’ın söylediklerini de daha iyi bir temele oturtması mümkün olacak.
İnsan hakları konusu çok çağdaş bir konu. Neredeyse insan hakları konusunda da çeşitli stratejiler, politika vs. belirmeye başladı. Ama, bu bizi insan haklarının özündeki iki temel ilkeyi görmekten ve bilmekten alıkoymamalı. Nedir bunlar, çeşitli insan hakları sayılabilir. Ama, temelde iki temel ilke vardır. biri eşitlik, öbürü ayrımsızlık ya da ayrımcısızlık. Batılılarının non.... dedikleri. Aslında tabii bunların ikisi de eşitlik ve ayrımcısızlık kolay erişilmiş ilkeler değildir. İkincisi de zaten birincisinin sonucudur, uygulamaya ilişkin olanı. Ama temel ilke eşitlik ilkesi, sanıyorum insanlık tarihinin en ilginç ilkesidir. Ve insan aklının bir ürünüdür. Ama öyle olduğu söylenmez. Tam tersine doğal olduğu söylenir. Bugün de öyle söyleniyor. Aslında eşitlik ilkesini bir hukuk kuralı olarak ortaya atmış olan fransız ihtilaline bakarsanız 1889, insanlar yasalar önünde eşittirler. Niye bunu söylediler, çünkü o zamanın fransasında müthiş bir eşitsizlik vardı. Üç büyük sınıfın eşitsizliği. Ona karşılık, o ihtilali yapan orta sınıf, hayır herkes yasa önünde eşit olmalıdır dedi. Ama şimdi, 1848 insan hakları bildirgesine bakarsanız, insan hakları bildirgesi, insanlar eşit doğar diyor. bunu söylemek, düşünürseniz, müthiş bir şey. Kim söylüyor bunu insanın kendisi söylüyor. Oysa, insanın kendisi biliyor ki, doğada aslında müthiş bir eşitsizlik var, doğal olmayan bir şey söylüyor. Bırakın hayvanlar alemini, filler, aslanlar, karıncalar falan. İnsanlar alemine baktığınızda, insanların eşit olmadığını, güçlü, cılız, güzel, çirkin, akıllı akılsız, çeşitli durumda insan yaratılmış oluyor. yani doğa, aslında eşitlik üzerine kurulu değil. müthiş bir eşitsizlik var. insan aleminde de var. ama insan çıkıyor, gelişiminin bir aşamasında yani 19. yy içinde artık hukuk kuralı olarak hayır diyor, insanlar eşittirler, eşit doğmuşlardır diyor. doğa ya da tanrı ne derseniz deyin, eşit mi yaratıyor insanı, hayır ama eşit yaratmıştır diyoruz neredeyse insanı haşa tanrılaştıran, tanrının yarattığı bir düzene, benim görmek istediğim düzen eşitlik düzenidir diyen bir insan var. fransız ihtilali bunu bu kadar söylememiş. Onun sonucu olarak başka bir şeye bir amaca varmak istiyordu. İnsanlar kanun önünde eşittirler, dolayısıyla kanunu yapanlar ve kanunu uygulayanlar insanlara eşit davranmalıdırlar. İnsanlar kanun önünde eşittirler, yoksa insanlar eşittir demiyor. Dolayısıyla, devletin davranışı böyle olmalıdır. Onun için insan hakları bildirgesinin, bildirge diyorum, bildiri değil çünkü, deklarasyon, adı insan ve vatandaş hakları. Yani, vatandaşlar eşit kanun önünde eşit insanlar oldukları için ayrımcılığa tabi tutulmamalıdırlar. Öyle sınıf farkları, ruhban aristokrattı falan bunlar olmamalı diyordu. O zaman bile aslında kanun önünde yine eşitlik tam olarak sağlanmamıştı. İnsanlar kanun önünde eşittiler ama en basitinden kadınların fransız ihtilalinde oy hakkı yoktu, ta 19 yy’ın, 20 yy’ın ortalarına gelinceye kadar o ihtilal fransasında kadınlar sanki insan değiller gibi oy hakları bile yoktu, bırakın kanun önünde eşitliği. Devlet yönetiminde de eşitlikleri yoktu. ama şimdi 1948’te insanlar eşit ve özgür doğarlar diyen bir evrensel bildirge var. hem de evrensel, vatandaşları falan ilgilendirmiyor yalnız, evreni ilgilendiriyor. Bu dünyayı da değil, varsa bir yerlerde başka insan gibi yaratılmışlar, onlar da eşit yaratılmışlardır diyor. öyle yaratılmadıklarını bilerek. Ve buradan bir yüceliğe doğru varmak istiyor. Bu varsayım aslında insan haklarının temel ilkesi oluyor. Onun içindir ki arada geçen zaman yani 1789’dan 1948’e aşağı yukarı bugünlerde yıldönümünü kutladığımız 10 aralık 1948’e yani evrensel insan hakları bildirgesinin yayınlanışına kadar geçen zaman ilginç bir zamandır. Kanun önünde eşitlik var falan diyen Fransa, aynı zamanda kadınlara oy hakkı tanımayan fransa’dır. Öbür insanları sömürgeleştiren, köle gibi çalıştıran, sömüren fransa’dır. Fransa gibi öbürleri de. Aynı zamanda o dönem 19. yy, Fransız ihtilalinden sonra gelen yüzyıl bırakın eşitliği ırkçılığın ortaya çıktığı, ırkçılığın bir teori olarak geliştirildiği, daha önceki yüzyılın sonlarında alman herdev’den başlayarak Fransız gogina’ya kadar bazı insanlar çıkıyor, diyorlar ki, bırakın eşit doğmayı falan, bazı insanlar üstün insanlardır, üstün yaratılmışlardır, onların üstün kültürleri vardır. Dolayısıyla öbür insanlığa belki en iyi yaklaşımla biraz uygarlık getirebilirler. İşte, beyaz insanın afrikayı uygarlaştırmak için tanrı tarafından görevlendirildiği, ağır bir yük yüklendiği gibi teoriler dahi sömürgeciliğin gerisinde yatmaktadır. Bu tabii 20 yy başlarında buna dayalı iki rejim de doğuruyor, İtalyan faşizmi, alman nazizmi. Irk üstünlüğüne dayanıyor, İtalyanlarınki o kadar aşikar değil ama Almanlarınki çok aşikar ve altı çizilerek bir rejimin temeli oluyor. Üstün ırk ve üstün olmayan ırklar. Birisi öbürleri adına dünyayı yönetmeye ehildir ve bin yıllık bir yeni düzen getirecektir. Cermenlerin üstün olduğu, sarı saçlı mavi gözlü Cermenlerin üstün olduğu, güçlü olduğu, doğada çıplak falan jimnastik yaparak daha da güçlenen ve doğanın sevgili yaratıkları olarak dünya düzeninin en yüksek mertebesinde bulunması gereken tabii, bu dönem aynı zamanda başlangıcına bakarsanız, aynı zamanda azınlık kavramının da ortaya çıktığı ve bir insan hakkı olarak ortaya çıktığı dönem. Niçin, bakıyorsunuz birinci dünya savaşı sonrasında yapılan bütün barış antlaşmalarında, bizimki de dahil, Lozan da dahil, bazı insanları öbür insanlara karşı koruma gereği hissediliyor. Niçin, özellikle avrupada üç büyük imparatorluk dağılmıştır, alman, Avusturya macaristan ve bir de Osmanlı imparatorluğu dağılmıştır. Sınırlar yeniden çizilmiştir, pek öyle insanların dillerine, dinlerine pek dikkat edilmeden çizilmiştir. Çeşitli yerlerde çoğunluktan farklı ve baskın’ın deyimiyle dominant olmayan insanlar ortaya çıkmıştır, onların korunması gerekir. Onun için bütün o barış anlaşmalarında azınlıkların korunmasına, tanımına fazla uzun girmeyeyim, korunmasına ilişkin hükümler vardır. Bizimkinde de vardır, lozan’da da vardır. Yalnız lozandaki tabii daha henüz Türkiye cumhuriyetinin kurulmadığı, ankara’da bir türk devletinin kurulmuş olduğu bir dönemde yapılmaktadır. Daha henüz bu cumhuriyetin ne yapacağından, nasıl bir takım ilkelere oturtulacağından haberdar değildirler, onu yapanlar. Sadece bir savaşı kazanmış ismet paşa vardır ve ismet paşa onların gözünde bir Osmanlı generali, savaş kazanılmıştır, ankara’da bir hükümet vardır, o Türkiye devletini kurduğunu söylemektedir. Meclisi kurarken millet kavramını kez Osmanlıdan farklı bir biçimde bu topraklar bu insanlarındır, burada bir millet olacaktır, yani batılı anlamında bir millet olacaktır diye ortaya çıkmış olan ve meclisinin adını Türkiye büyük millet meclisi diye koyan bir rejim. Henüz bunun ilkeleri ne olacak, belirtileri var ama yazılı metinler çok zayıf olarak var, 21’de falan bu kavramlar geçiyor. Onun için bizim lozan’daki azınlık hükümleri biraz Osmanlının da azınlıklar konusunu temel alan hükümlerdir. Osmanlıda gayrimüslim müslim farkı vardır, bu tabii gayrimüslimleri ikinci uyruk durumuna indiriyordu doğal olarak. Hatta bazılarının belki son dönemlerde meşrutiyetlerden sonra bunlar ortadan kalkmıştı ama bazıları falanca elbiseyi giyebilir, falanca rengi kullanabilir, fes giyemez, şöyle yapamaz böyle yapamaz gibi kılıf kıyafete varıncaya kadar bir takım yasaklar öbür milletler için, yani din üzerine kurulmuş topluluk için konuyordu. …… bunlar yavaş yavaş ortadan kalktı. İşte gavura gavur denmeyecek gibi bir kültür değişikliği de oldu. Ama henüz Osmanlıdaki Müslim ve gayrimüslim ayırımı kalmaktadır. İkisinde de özüne bakarsanız çağdaş insan hakkı kavramı yoktur. Niye Müslümanlar üstündür, çünkü onlar allahın sevgili kullarıdır ama kuldurlar. Allahın iradesine tabi yaratıklardır. Onlar üstündür ama kuldurlar. Öbürleri, ikinci sınıf vatandaştır. Öyle oldukları için Lozan, öbür ülkelerde başka çeşit azınlıklar için yaptığını bu defa gayrimüslim yani din azınlığı durumunda olanlar için yapmaktadır. Ama aynı zamanda yine azınlıklar baskın’ın ona herhalde vakti olmadı, azınlıklar bahsi içinde demin sözünü ettiğim eşitlik kavramını da yalnız azınlıklar için bütün yeni devletin bütün vatandaşları için getirmektedir. Yani lozan’ın 38. maddesi türk hükümeti türkiye’de oturan herkesin, Müslümanların ya da gayrimüslimlerin değil herkesin doğum, bir ulusal topluluktan olma, milliyet vs. veya din ayırımı yapmaksızın hayatlarını ve özgürlüklerini korumayı, tam ve eksiksiz olarak sağlamaya yükümlüdür. Yani Lozan aynı zamanda bütün vatandaşlar için de bir kural getirmektedir, sözünü ettiğim eşitlik ve ayrımcısızlık kuralını getirmektedir. Ama genel başlığı Osmanlıdan alınma bir başlıktır. Asıl korunması gerekenler, bu eşitlik içinde dahi korunması gerekenler bir de gayrimüslümlerdir. Onlara da böyle bir güvence çeşitli maddeleriyle getirilmiştir, onun ayrıntılarına girmeyeyim. Şimdi, ne oldu? Cumhuriyet ya da Ankara rejimi, bir toprak parçasını Türkiye adı verilen bir toprak parçasını artık kurulmuş olan devletin toprak unsuru olarak elde tutabilen bir cumhuriyet, savaşlar sonucu son parça olarak o kalmıştı, eskiden beri adı Türkiye idi. Osmanlı pek Türkiye demiyordu, Osmanlı için Anadolu idi, Osmanlının pek kullandığı bir terim değildi. Türkiye terimi yabancıların, hristiyanların ta 11. yy’dan beri kullandıkları bir terimdir. Çünkü haçlılar kutsal toprakları kurtarmaya giderken, bugünkü iletişim falan olmadığı için o topraklarda arada kimler oturuyordu, bilmeden yola çıktıklarında bizansı falan geçtiklerinde bir de ortaasyadan gelmiş bir takım bıyıkları ayağı kıvrık insanlara rastladılar. Belki oralarda Rumlar var falan diye duymuşlardı. Belki duymuşlardı ki Müslümanlar filistini falan almışlardır, kutsal toprakları. Ama türk unsuru ile karşılaştıkları yer Anadolu oldukları için Türkiye adını onlar verdi. türkler vermediler. Türkler topraklara gelmişlerdi, oraya vaktiyle Romalılar küçük asya diyorlardı, Bizanslılar veya Helenistik çağdan itibaren, hatta daha öncesinden eski yunan geleneğinde orası anatolia idi, güneşin doğduğu taraftı. Türkler bu anatolia sözünü aldılar, analarını da çok sevdikleri için anadoluya çevirdiler, ana ile falan ilgisi yok. Rumca asıllı bir sözcüğü anadoluya çevirdiler ve burayı başka … için bir temel olarak kullandılar. Hatta bazı yerleri anadolunun, Osmanlılara bakarsanız anadolunun başka yerlerinden çok daha önce fethettiler. Osmanlıda vatan, Namık kemal’de olduğu gibi balkanlar falandı. Bütün imparatorluk toprakları vatan sayılıyordu. Bugünkü anlamımızda Türkiye vatandır anlamında bir kavramı yoktur Osmanlının. Hatta Osmanlıda, baskın’ın kullandığı terimleri kullanayım, üst kimlik Osmanlılıktı, Türklük de alt kimliklerden biriydi. Hatta, alttaki alt kimliklerden biriydi. Ben Zonguldaklıyım, çocukluğumda yandaki Kastamonu falan yabanobalı Türklerin memleketi idi. Türklerden hamal falan çıkardı, cumhuriyetin bilmem kaçıncı yılında bile hala Zonguldak istanbul’un da etkisinde olduğundan, türkü küçümseyen, kaba kuvvetli falan da ama biraz hödüktür diyen bir yaklaşım var. Cumhuriyet böyle bir toplumun içinde biz ulus yaratacağız, bir millet yaratacağız dendi. Ne demektir millet, o zaman Fransız ihtilali. O zaman okumuş yazmışlar Fransızca bildiği için, Fransız ihtilali temelleri üzerine bir devlet veya bugünkü hukuk deyimiyle bir ulus devlet oluşacak, yok öyle bir, daha henüz ulus yok, cumhuriyet o ulusu yaratmaya çalışıyordu. Tabii, başlangıçları ittihat terakki zamanında da var. Türklük, vs. ittihat terakki zamanından başlamış bir yaklaşım. Baskın onu da belirtti, biraz etnik tarafı ağır basan, kızıl elma vs. biz asyadan geldik, ancak bunlar türktür falan diyen, belki de bir çeşit üstünlük yaratmaya çalışan. Ama cumhuriyet öyle değil, cumhuriyet vatandaş kavramını getiriyor. Hayır, burada vatandaşlar vardır, Fransız milletinin vatandaşları olmaya benzer biçimde kanun önünde eşittirler. Ama olaylar, tabii bunu bu güzel teoriyi gerçeğe aktarmaya müsaade etmiyor. Bir kere milli mücadele sırasında, iyiki yaşanmış birlikte yaşanmış bir olay var, çünkü Anadolu istila edilmektedir. Hem eski uyrukların kurdukları bir krallık tarafından, Yunanistan tarafından istila edilmektedir. Düveli muazamının işgali bir yana bir yandan da o çıkmıştır. Buna karşı anadoluyu korumak gerekir, Müslümanlığı korumak gerekir, orada yaşayan çeşitli insanları korumak gerekir, özellikle Müslüman olanları. Onun için istiklal mücadelesinde türk kürt ayırımı falan olmamıştır. Vardır, bilinir, mecliste kürdistan milletvekilleri vardır ama bunda bir gariplik görülmez, lazistan milletvekili de vardır, çünkü onlar Osmanlının alt kimliklerinden gelmişlerdir. Hepsi anadoluyu kurtarmak için uğraşmaktadırlar. Ama başından itibaren bir ulus yaratmak istenmektedir. Ama olaylar buna müsaade etmemiştir. Yoksa dıştan bakıştan, istiklal mücadelesi içinde de kürt isyanları olmuştur. Tıpkı, Abaza isyanları, başka isyanlar olduğu gibi etnik temele dayalı isyanlar olmuştur. Ve onlar bazısı İstanbul hükümet tarafından, bazısı İngiliz, bazısı bilmem kimler tarafından kullanılmak istenmiştir. Ve en kötüsü cumhuriyet çözemediği bir sorunu çözmek için uğraşırken, Musul sorununu yani misaki milli dolayısıyla lozan’da çizilememiş olan tek sınırı çizmek için bütün Kürtleri oradaki kürt ve türk nüfusu oradaki sınırın içinde tutabilmek için uğraşırken ve bütün o görüşmelerde lozandan sonra İstanbul konferansına gelinceye kadar 24-25 görüşmelerinde, ismet paşa lozan’da olduğu gibi bakalım soralım oradaki Müslüman nüfusa, hatta türk ve kürt nüfusa soralım, onlar Araplardan çoktur, zaten tarihte birlikte yaşamışlardır, bu sınırlar içinde kalmalıdırlar, yalnız mütareke sınırları olduğu için değil, kültürel bakımdan da en iyi uzlaşan iki unsur bunlardır tezini savunmasına rağmen, İngiltere o zaman genel sekreterliğinde evinde bulundurduğu milletler cemiyetinde meseleyi çözmüştür ve bugünkü sınır bir estonyalı general tarafından çizilmiştir. Kürtleri ve Türkleri de ortasından bölerek, öbür tarafta Kürtler ve Türkmenler kalmıştır, bu tarafta da Kürtler ve Türkler kalmıştır. Eğer etnik terimler kullanmak gerekiyorsa. Ama bu sınırlar içinde bir millet yaratmak gerekmektedir.
Aslında bir başka unsur bunun üzerine eklenmiştir. Biz genellikle İngilizler kışkırttı deriz ama onu da çok emin kanıtlar vardır, yoktur tartışılır hala. Şeyh sait isyanı da bu tablonun üzerine eklenmiştir. Yani cumhuriyetin en korktuğu unsur olan din unsuruna dayalı bir şeyhin isyanı. Ve Mustafa kemal geldi,cumhuriyet gavurluk olacak diyerek ona karşı etnisiteyi kullanan bir isyan. Tabii bunun tepkileri de ta o zamandan beri bu çeşit başkaldırışlar dolayısıyla insan haklarının çiğnenmesi, vs’ye kadar varan, şiddete karşı şiddet unsurunu kullanan tepkiler olmuştur. Yani kürt sorununun ortaya çıkışında bu tarihi Lozan’ıyla vs. ile daha öncesi ve sonrasıyla bunları da hatırlamak gerekir. Ama her şeyden önce bir millet yaratma unsurunu düşünmek gerekir.
Şimdi ben, asıl oradan kalkarak, asıl soruna gelmek istiyorum. Acaba, çağdaşlık bir ulus yaratma ve Fransız ihtilalinin felsefesine dayanan bir ulus yaratma biçiminde mi daha çabuk ve iyi sağlanır, yoksa birinci dünya savaşının sonrasında ortaya çıkan hukuki kavram olarak ortaya çıkan azınlık konusunu ve özellikle de 60’lardan sonra ortaya çıkan bir başka düşünceyi karıştırarak, yani self determinasyon düşüncesini karıştırarak mı daha iyi sağlanır? Şimdiye kadar kullanmadığım bir terim kullanmış oldum, o da meselenin içine konması gereken bir terimdir, meseleyi daha iyi anlayabilmek bakımından. Niçin? Çünkü, 1948’de evrensel insan hakları bildirgesi yayınlandı, ama o yayınlandığında bile yayınlamış olan insanlar, belki birisi değil ama öbürü sömürgecilik yapmaya devam ediyordu. Evrensel insan hakları bildirgesinin temelde iki yazarı vardır. Biri, Fransız röne …, o zamanki Fransız danıştayının başkanı, hatta 50’lerin başında İstanbul hukuk fakültesine de gelmişti, sakallı falan bir adam. O Fransız ihtilalinin bu özgürlük kavramını kanun önünde eşitlik kavramını biraz daha geliştirerek, o bildirgenin içinde koydu. İkincisi madam rozvelt idi, savaşın sonunda bay rozvelt ölmüştür, dul eşi elanor rozvelt, amerikan ihtilalinin düşüncelerini bunun içine getirdi. Yani bağımsızlık. Böyle olduğu için insan hakları bildirgesi, birkaç yıl sonrasından başlayarak, aslında başka bir gelişmenin insanlık tarihinde önemli bir gelişmenin de tohumu oldu, sömürgeciliğe karşı mücadele, sömürge topraklarında bağımsızlık mücadeleleri. Bu bildiriyi okuyup da ayaklandılar demek istemiyorum ama onun teorisi burada vardı. Hatta 60’lar boyunca bu yeterli sayılmadı, bir de self determinasyon ya da fransızcasıyla oto determinasyon, yani halkların kendilerini belirlemeleri, yani ben buyum, ben falancayım, ben şöyle bir ulusun parçasıyım, ben falanca halkın parçasıyım, ben bir devletin vatandaşı olmak istiyorum diye insanların kendi kaderlerini tayin hakları. Bunlara ilişkin iki temel ana sözleşme de yapılmak istendi, 60’ta bitirildi, 76’da ancak yeterli üye devlet uygun bulduğu için yürürlüğe girdi. Biri vatandaşlık ve siyasi haklar. Öbürü de ekonomik, sosyal ve kültürel haklar ana sözleşmeleri. Bunlar halklara kendi kaderlerini tayin etme hakkını da tanıyordu. Buna doğal kaynaklar da dahil. İnsanlar üzerinde yaşadıkları toprağın meşi olmak istediklerinin kendileri kararlaştıracaklardı, halklar olarak. Ama halk kavramı nedir, onun tanımına gidilmedi.
Bu hak, yani kendi kaderini tayin nereye kadar varır, kimler tarafından kullanılır, onun da açıkça tanımına gidilmedi. Ama böyle bir hak vardır dendi. Olaylar ise yer yer ayaklanmalar, yer yer de tek taraflı bağımsızlık biçiminde oldu. İngiltere fazla mücadele olmadan, başka çeşitli mücadeleler sonucunda Hindistan ve Pakistan yarattı. Cezayirde insanlar Fransızlarla mücadele ederek bir Cezayir cumhuriyeti yaratılar. Ayrıntılarına girmeyeyim. 60’lar sömürgeciliğin sona erdiği yıllardır. Bunun sonucu, aslında mevcut devletlerin yani BM üyesi olan devletlerin de parçalanmasına kadar gidebilirdi. Her halk, kendine halk diyen, ama tanıma uygun mu değil mi, onun üzerine ancak kendisinin karar verebileceği, ben halkım diyen halklar, kendi devletlerini kuracaklardı veya bir devletten kopup bağımsızlıklarını ilan edeceklerdi. Buna bir sınır getirilmesi gerekir denerek, 1970’te daha henüz ana sözleşmeler yürürlüğe girmeden, BM’nin ilginç bir kararı var, viladivoslok, genel kurulu orada toplandığı için viladivoslok kararı diye adlandırılan, genel kurul numarası da 2625 sayılı genel kurul kararı. Bir prensibi getiriyor, o prensip bizim tartışmamıza yol açacağı için, ben azınlık kavramının doğru alınırsa, ne gibi çok daha yaratıcı kavramlara gidebileceğini gösterir bir örnek olarak gelmek istiyorum. Diyor ki, bütün bu self determinasyon da dahil, bütün bu hakları da saydıktan sonra, bütün bu ekonomik, sosyal, kaynaklar vs. onları saydıktan sonra 7. paragrafı çok ilginç bir paragraf, çok uzun bir cümle, parçalayarak okumaya çalışacağım.
Daha önceki paragraflardaki hiçbir ibare diyor, egemen ve bağımsız devletlerin toprak bütünlüklerini ve siyasal birliktelerini bozmaya ortadan kaldırmaya yetki verecek biçimde yorumlanmamalıdır. Birinci cümle, yani buradaki hiçbir cümle, egemen ve bağımsız devletlerin yani kurulmuş olan ve bağımsız olan devletlerin toprak bütünlüklerini ve ulusal birliklerini bozacak, örseleyecek biçimde yorumlanmamalı diyor. Hangi devletler bunlar? Böyle bir korunmaya layık görülen devletler, bu devletler eşit haklar ilkesine uygun davranıyorlarsa ve self determinasyon veya kendi kaderini tayin etme hakkı üzerinde kurulmuşlarsa, türkiyeye uygularsak, Türkiye bu noktada diyebilecek ki ya da cumhuriyet türkiyesi tıpkı o sırada Sovyetlerin falan kurulmuş olan devletlerin bir çoğunun dedikleri gibi, ben eşit hakları tanıyorum ve uyguluyorum. Ona geleceğim, uyguluyor mu uygulamıyor mu o ayrı. Devletim ona kuruludur, yasa önünde eşitlik en azından ilkesine dayalıdır ve self determinasyon hakkına dayanarak ben burada devlet kurdum. Ve bunu kuvvetle kurdum. Burada bir Türkiye cumhuriyeti var, Türkiye cumhuriyeti self determinasyon hakkının uygulanmasıyla kurulmuştur. Hem de bir savaş verilerek.
Sanıyorum konumuz bakımından çok daha ilginç. Ama bu devletler bunlardan öteye bir de şu niteliklere sahip olmalıdırlar. Bütün halkı, kendi halkını, o halk bir self determinasyon hakkını kullanıp devlet olmuştur, o halkı temsil eden bir yönetime sahip olacaklar. Demek ki temsil ilkesini, çağdaş deyimiyle demokratik temsil diyebilirsiniz. Yani insanları temsil edecek, bütün halkı temsil edecek bir yönetimi, goverment deniyor ama o sadece hükümet değil, yani bütün yönetim kurulları ile onu temsil edecek ve o halk o coğrafyaya ait olacak, oranın halkı olacak, başka yerden gelip de orada bir şey kurmuş olmayacak, yani sömürgeciliğe karşı. Ve, o toprak üzerinde de ırk, inanç ve renk ayrımcılığı gözetmeyecek. Bu 2625 sayılı kararın ki bir deklarasyon biçiminde, ilginç yanı bazı şeyler olabilir, ama bazı şeyler ancak bu koşullarla olabilir. Yani devlet eğer egemen bağımsız devlet olarak ve içinde insanlara otodeterminasyon hakkı tanımayan devlet olarak kalmak istiyorsa yönetimi bütün halkı temsil eden bir yönetim olmalıdır ve eşitlik ilkesine ve ayrımcısızlık ilkesine de uymalıdır. Burada yaratıcı bir şey var. bugünkü sorunumuzu ilgilendirdiği için bir şey yaptım. Türkiye’de eğer türkiyelilik, azınlık vs. tartışmaları ortaya çıkmışsa ve bunların tehlikeli yanları görülüyorsa bunlar bölünmeye yol açabilir, bunlar toprağın dağılmasına yol açabilir, birlikte yaşayan insanların birlikteliğini bozabilir deniyorsa, o zaman bu ülkede böyle kalmak isteyen bir cumhuriyet ve bütünlükçü bir cumhuriyet olarak kalmak isteyen, uniter’i ben bütünlükçü olarak çeviriyorum, bir devlet olarak kalmak isteyen, bir halkın gerçekten temsil edilmesi, organlarda gerçekten temsil edilmesi gerekir ve ayrımcılıkların olmaması gerekir, ırk dil din ayrımcılıklarının olmaması gerekir.
Dikkat ederseniz burada özgürlük sözü geçmedi. Aslında, geçmedi çünkü o zaten insan hakları bildirgesinde var. insan hakları bildirgesi birey üzerine kuruludur. Yani bireyler insanlar özgür olacaklardır, şu haklara sahiptirler vs. belki de o zaten söylenmesine gerek yok. BM’e giren her devlet bir kere o bildirgeyi okuduğunu, benimsediğini söyleyerek girmiş oluyor. bireylerini eşit tutacak, bireylerinin o temel haklardan yararlanmalarını sağlayacak, ayrıca devlet yönetimine ilişkin olarak da temsili demokratik temsili sağlayacak, ayrımcılık gözetmeyecek. Böyle kalmak isteyen bir devletin demek ki üç koşulu var. bir, insan haklarını bütünüyle gerçeğe geçirmiş olacak, ikincisi demokrasisi olacak. yani organları halkın temsiline dayanacak. Üçüncüsü de ayrımcılık gözetmeyecek, ırk din dil vs. ayrımcılığı gözetmeyecek.
Şimdi sorunuza gelelim. Türkiye’de cumhuriyetin ilkeleri bunlar olmakla birlikte hepimiz biliyoruz ki zaman zaman bunların tam olarak uygulanmadığını biliyoruz. Ne tam olarak demokratik temsil var diyebileceğimiz dönemler oldu, ne tam olarak insanların dışlanmadığı dili dolayısıyla yasaklara tabi tutulduğu dönemler de oldu. Dolayısıyla, cumhuriyetin kusurlarıyla cumhuriyetin ilkelerini aynı kefeye koyup, bu kusurlar var onun için ilkeler değişmelidir demek, bana sorarsanız pek yaratıcı ve ileriye götürücü bir kavram olmuyor. Hala var deniyorsa, hala olanların o doğru olan ilkelere göre düzeltilmesi gerekiyor. Çünkü şu düzen ona imkan veriyor hatta onu zorluyor. Öyle kalmak istiyorsanız, insan haklarına uyacaksınız, ayrımcılık yapmayacaksınız, demokrasiyi yürüteceksiniz.
Ben bunda zararlı bir şey görmüyorum. Bilakis yaratıcı, iyi bir şey görüyorum, eğer buna inanıyorsak. Yok biz bunu beceremiyoruz diyorsak, şimdi bugünlerde de dendiği gibi biz beceremiyoruz, avrupa da bizi tepeden gözetsin, onlar bize becertsinler. Ama onlar becertirken, bizi becermeye kalkmasınlar demek istiyorum. yani cumhuriyetin ilkelerini becermesinler. Cumhuriyetin ilkeleri özde doğru ilkeler. Ama kabul etmek gerekir ki yanlış uygulandığı çok zamanlar oldu, belki bugün de hala kalıntıları vardır. ama bunun çaresi ne bileyim, azınlık kavramına gitmek değildir, ben daha çok konuyu azınlık tartışması olarak aldım. Azınlık tartışması bunların olmadığı bir düzende insanları gene insanca yaşatmak için işte osmanlıdan sonraki cumhuriyet döneminde böyle olabilir diyerek lozan’ı yazanların yaptıkları gibi, bir takım maddelere dayanıp, gayrimüslümler hiç olmazsa azınlık olarak korunsunlar. 1926’ların 27’lerin en devrimci yılların mustafa kemal’i lozan’a gitmiş olsaydı ben azınlık kavramı falan da istemiyorum, ben vatandaşlarım hangi kökenden olursa olsun, ister rum ister ermeni ne olursa olsun bütün insan haklarına saygılı olacağız. Yani fikirleri vs. onları da kabul edeceğiz. Onları da birinci sınıf vatandaş sayacağız,bu kavramı ben kabul etmiyorum derdi diye düşünüyorum. Bir fransız gibi davranırdı, nasıl bugün fransa çıkıp AB’de ben azınlık kabul etmiyorum diyor, hatta korsika gibi başka dil konuşan yerlerde dahi hayır diyor, benim mahkemelerim de bunu söylüyor diyor, onlar benim vatandaşımdır, insandırlar, ben onlara karşı insan olarak davranacağım, benden kopmalarına gerek yoktur. sizin de bana onlar için azınlık statüsü tavsiye etmenize gerek yoktur, kabul etmiyorum diyor fransa. Ama bize hayır. Bu çelişkileri biraz yüzlerine vurmak gerekir. Biz de, şimdiye kadar kusurlarım var, ama ben cumhuriyetin ilkelerine inanıyorum, cumhuriyetin ilkelerini sonuna kadar uygulayacağım, bütün o hakları özgürlükleri vs. tanıyacağım. Ayrımcılık gütmeyeceğim, çünkü kültürümüzde zaten ayrımcılık güdülmemesini söyleyen en azından müslümanlar için bir ilke var, müslüman kardeşliği diye kültürümüzde var. iyi uyguladık, uygulamadık o ayrı şey. Ama orada bir din bakımından bir din kardeşliği var, insan hakları bildirgesi de birinci maddesinde onu söylüyor, insanlar akılla, vicdanla, şuurla donatıldıkları için kardeşçe yaşarlar, yaşamalıdırlar diyor birinci madde. Ama bizim kültürümüzün bir kısmında zaten o var. ha, gayrimüslümleri ikinci sınıf vatandaş sayıyordu vaktiyle imparatorluk, hayır ben saymayacağım. Siz onları azınlık haline getirip, benden ayırmaya kalkıyorsunuz, diyebilirdi. O zaman belki diyemezdi, osmanlıdan yeni çıkmıştı, ne yapacağını çok açıkça söylememişti. Dediği zaman da böyle davranması gerekirdi tabii. Yani cumhuriyetin hatası böyle bir temel ilkeye dayanırken bazı uygulamalarının bunlara ters düşmesi. Ama cumhuriyetin avukatı olsaydım, ben yapacaktım ama kışkırttılar, onlar da rahat durmadılar, dincilik yaptılar bilmem ne falan da derdim. Dolayısıyla, tarihin getirdiği koşullar içinde eğer ilkeler doğru dürüst uygulanamamışsa, bunun suçlusunu şurada burada aramak yerine ilkeler doğrudur, hep beraber doğru uygulayalım, gerçeğe aktaralım, gerçekleştirelim ve onları da ancak böyle savunabiliriz. Böyle yapmadığımız zaman savunamıyoruz. Onlar da soyut ve inanılmaz şeyler olarak kalıyor.
Burada keseyim, benim tezim bu. Bunda herhalde azınlık olsun, türkiyeli olsun diyen insanları da yaralayacak bir şey görmüyorum. Onlar da herhalde aynı şeyleri söyleyip, çare olarak onu söylüyorlar. Ama türkiyeliyiz gibi bir kavram yaratmanın doğrusu anayasadaki bir maddeden kaynaklandığını biliyorum. Çünkü bizim anayasamız 66. maddesinde, türk devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes türktür diyor. buradaki türk sözü aslında anlatmak zor. Bir hukukçunun anlatması zor. Hukuk anlamında türktür, vatandaştır, o zaman da vatandaşlık bağı olanlar türk vatandaşıdır de, değil mi? Onu da demek tuhaf oluyor, ne derler, bir tabir vardır, totoloji oluyor, yani kendi içinde zaten olan bir şeyi kendi içinde döndürüp tekrar söylemek gibi oluyor. ama buradaki anayasal vatandaşlık falan dedikleri o. Yani türk sözü etnik bir söz değil, hukuk bir söz. Bakıyoruz, atletler koşuyor, zenci olduğu halde fransız atlet geçti falan diyoruz. Fransalı zenci geçti demiyoruz, fransız atlet geçti diyoruz, onlar da öyle diyor. öyle olunca zidan’daki fransız futbolcusu deniyor, o meseleyi halletmişler. Bizim bir ölçüde hallettiğimiz bir konuyu yara haline getirip, halledilmez hale, düzeltilmez hale sokmaya da biraz hakkımız yokmuş gibi geliyor. Sanıyorum, baskın’a ve arkadaşlarına yöneltilen suçlama biraz bu. Yani, doğru bir şey yapmaya çalışıyorsunuz ama yanlış bir yeri kazıyorsunuz, kaşıyorsunuz demek istendi. Ama onlar olayı doğru bir niyetle taşıyorlardı. Onun için doğru bir yeri doğru kaşıyalım diyerek konuşmamı bitiriyorum. Teşekkür ediyorum.
ŞERAFETTİN ELÇİ
Gerçi böylesine seçkin bir topluluğun karşısında belki fazla bir şey söylemeye gerek yok. Çünkü buradaki insanların hemen hepsi bizim kadar bilgi sahibi, bizim kadar sağlıklı yorum ve değerlendirme yapabilme yeteneğine sahip kişilerdir. Ama tabii biz buraya konuşmak için tartışmak için çağrıldık, doğal olarak bir şeyler söylememiz lazım.
Sayın hocama ilkin bu rapordan dolayı teşekkür ediyorum, niye teşekkür ediyorum? Raporun içeriğine tamamıyla katıldığım için değil, rapora benim epeyce itirazım var. ama, biz türkiye’de öylesine haksızlığa alıştık ki, öylesine vicdanı körleşmiş insanların sesini duyduk ki, böyle tam olmasa bile insanlığı seslendiren bir ses duyunca bundan mutluluk duyuyoruz. Baskın hoca insanlık perdesini biraz aralamak istedi, başına da olmadık bela geldi.
Diyeceksiniz, nesine itiraz ettiniz? Elbette paylaştığı görüş, etnik çoğulculuğu olan toplumlarda üst kimliğin teritoryal, yani coğrafya ile isimlendirilmesi son derece doğru ve doğal bir tespittir. Ama, türkiye için türkiyelilik teritoryal bir tabir mi değil mi bu çok tartışılabilir. Bunun tartışmasına fazla girmek istemiyorum.
Sayın baskın hoca da sayın soysal hocam da onlar, daha önce batılı bazı kişiler tarafından kullanıldığı tezinden hareketle bu isim, bu coğrafya daha yakışır diye bir değerlendirme yaptılar. Türkiye tarih ve coğrafyaya baktığınız zaman türkiye diye ne bir coğrafya ne de bir ülke yok. Bunu ben söylemiyorum. Bizzat, devletin sahipleri türkiye diye bir kavram kullanmamışlar. Ne devletin belgelerinde bu geçmiyor. İlk türkçe ansiklopedi olan kamüs ül alem’de şemsettin sami’nin bundan 100 küsur yıl önce yazdığı, çok detaylı yerler, ufak birimler altında bile varken, türkiye maddesi o ansiklopedide hiç yer almıyor. Çünkü öyle bir coğrafya yok. Ama o ansiklopedide kürdistan maddesi çok detaylı olarak anlatılıyor. Ve, dikkat edilirse, kurtuluş savaşı başlarken, ilk meclis toplanırken, o meclise de TBMM denmedi, büyük millet meclisi ismini aldı. O meclise katılanlar kendi yörelerinin kendi bölgelerinin kimliği ile katıldılar. Kürdistan milletvekilleri olarak, kimisi de lazistan milletvekilleri olarak katıldılar. Ama bu tabir yani dediğim gibi bunun tartışmasına fazla girmeye gerek yok. Bu üzerinde tartışılabilir, benimsenebilir, benimsenmez ayrı ama teritoryal bir kimliğin bütün vatandaşlar için üst kimlik olmasındaki görüşüne katılıyorum. Fakat türk kavramı, tamamen etnik bir kavramdır. herhangi bir başka soydan o toplumun içine karışması, onun içinde erimesi, hatta o toplumun içinde çoğunluk oluşturmaları bile o etnik niteliğini değiştirmiyor. Bu nedenle çoğulcu bir toplumda bir etnik grubun kimliğinin bütün vatandaşlara, vatandaşlık kimliği olarak dayatılmasının haksızlık olduğu konusundaki sayın baskın oran hocamın görüşüne katılıyorum.
Şimdi, sayın mümtaz soysal hocama elbette kendisi çok yetkin bir profesördür, kendi alanında bir otoriter olduğu tartışılmaz. Son derece de bilimsel, sağlıklı, teorik anlamda açıklamalar yaptı, yaptığı açıklamalar da doğruydu. Ama gönül isterdi ki çünkü kendisi yalnız sadece akademik bir sıfata haiz değil, devlet yönetiminde de görev almış bir kişi. Bunun uygulamadaki sakatlıklarına, rahatsızlıklarına karşı tavrını da ortaya koyması gerekirdi. Ne yazık ki hoca yapılan haksızlıkların farkında. Neyin haksızlık olup olmadığını hepimizden daha iyi bilebilecek bir konumda. Bu yeteneği de var. ama, ne hikmetse bir türlü yapılan haksızlıklara karşı değil, hep onları mazur gösterme, ya işte bunların önemi yok dercesine, bunların önemi yok dercesine bir üslup takındı. Tabii bu beni şahsen rahatsız etti. Ben bir bilim adamının objektifliği doğrultusunda, burada, çünkü burası çok dar bir alanda, çok sınırlı bir toplumun karşısında gerçekleri tam dile getirmesini istiyordum.
Şimdi, sayın hocam işte zaman zaman devletin kuruluş ilkelerinden bahsetti. Bir kere devlet kurulurken, kendileri de ifade ettiler, sayın oran hocam da ifade etti, bu devlet osmanlının hem etnik, hem dinsel hem de dinsel çoğulcu yapısından devralınan bir toplum. Yani, homojen bir ırktan oluşmuş bir toplum değildi. Şimdi, bu etnik yapıya uygun, toplumun çoğulcu yapısına uygun bir çoğulcu yapılanma gerekirken, belki de konjonktür gereği o dönemde dünyaya egemen olan tekilci, totoliter, otoriter, ... faşizan anlayışı doğrultusunda toplum, devlet oluşturuldu. Bütün sakatlıkların, hastalıkların, bugüne kadar çektiğimiz sıkıntıların temeli o devletin kuruluş aşamasındaki yanlışlıklardan doğuyor. O nedenle bu ilkeleri saymak bence bir bilim adamına düşmez. Çünkü, ilkeler değişti. Nasıl bugünkü almanya kalkıp hitler dönemindeki devletin ilkelerini savunamıyorsa, hatta daha öteye giderek, bismark’ın ilkelerini savunamıyorsa, çağa uygun, çağın geldiği dönemde insanlık için geçerli, tutarlı ve en hayırlı olan ilkeler neyse bir aydın olarak bize düşen görev bunu savunmaktır.
Bu çoğulcu yapıda nasıl bir toplum oluştu? Bunu hareketin lideri, devletin şefi mustafa kemal çok açık ve net ifade ediyor. Diyor ki, hedefimiz türkiye’de ırk ve ırkın ve harsın vahdet olan bir türk milleti yaratmaktır. Yani bugünkü deyimle, türkiye’de soy ve kültür birliği yaratan bir millet yaratmaktır. Bir millet değil, türk milleti diyor. şimdi türk milleti yaratmak için diğer bütün unsurları yok etmen, eritmen lazım. ya kimseni katledeceksin, kimisi için bu ülkeyi yaşanılmaz duruma getirip göç ettireceksin veya bu ülkede kalanlara öyle bir baskı ve eğitim yoluyla asimilasyoncu bir politika uygulayacaksın ki o insanlar erisin yok olsun. Şimdi insaf sahibi bir kişi, herhangi bir toplumun yok edilmesine vicdanen razı olabilir mi? İsterse bunun sayısı ne olursa olsun. Ve, realite şu. Türkiye cumhuriyeti halkların bir mezarlığı haline gelmiştir. Bir sürü halk bu coğrafyada yok edilmiştir, şu anda izleri bile yok. Kim kalabildi, sayısal olarak önemsiz olan kitlenin dışında bir kürtler kalabildi. Nasıl kalabildiler? Çok çok belki başka bir toplumun tahammül edemeyeceği ağır bedeller ödeyerek. Detayına girmeme gerek yok, ağır bedeller ödeyerek, ancak varlıklarını koruyabildiler.
Devletin temelinde bir ırk var mıydı, yok muydu? Müsaadenizle, burada dönemin yani atatürk’ten sonra en önemli ikinci kişisinin 1925’te türk ocaklarında yaptığı bir konuşma var. biz açıkça milliyetçisiyiz ve milliyetçilik bizim yegane birlik unsurumuzdur. Türk ekseriyetinde diğer unsurların hiçbir nüfusu yoktur. vazifeleri türk vatanı içinde türk olmayanları behamahal türk yapmaktır. Kürtleri ve türklüğe muhalefet edecek anasırı kesip atacağız. İşte kürtler için yapılan oydu, bana hizmet etmeyenleri kesip atmaktı. Ülkeye hizmet edeceklerde her şeyin üzerinde aradığımız türk olmalarıdır. Yani o eşitlik meşitlik falan hak getire.
Bir de bu türk kavramının yöneticiler tarafından soy anlamında kullanılıp kullanılmadığı noktasına gelince. Yine o dönemin çok önemli kişilerinden recep peker ki o dönemde üçlü bir komite vardı, mustafa kemal, ismet inönü ve recep peker. Söylediği şu. Bozulması mümkün olmayan tek bir şey türk kanı. Türk kanı bütün gürültüler içinde temiz kalmıştı, batı türkleri bu çöküntü içinde kanının arılığını korudu ve sakladı. İşte bu ırkçı demediğimiz bir zihniyetin anlayışı.
Ve, sayın hocam tabii haklı olarak karşı çıktı, yani alman faşizmine ve italyan faşizmine. Ama, bakınız birileri yine o dönemin ideologu ve en önemli kişisi olan mahmut esat bozkurt ne diyor, zamanımızın bir alman tarihçisi gerek nasyonel sosyalizm gerek faşizminin mustafa kemal rejiminin az çok değiştirilmiş birer şeklinde başka bir şey olmadığını söylüyor. Çok doğrudur, doğruluyor.
Bence, eleştirilmesi, üzerinde durulması gereken bir zihniyettir. Elbette bu zihniyet eğer geride kaldı, o dönem öyle gerekiyordu, artık eski yaraları deşmenin alemi yoktur dense doğal olarak biz de diyebiliriz ki gel kardeşim beyaz bir sayfa açalım, bugün siz de AB’ye katılmak istiyorsunuz. AB’nin kutsadığı, yücelttiği değerler var, demokrasidir, insan haklarıdır, azınlıkların hakları gibi değerler var. bunların üzerinde yeniden oturalım, bu devleti o dönemki sakat ve yanlış anlayıştan ayrı olarak yeniden yapılandıralım. Bizim de talebimiz bu. Biz diyoruz ki anayasa türkiyenin etnik çoğulcu temeline dayalı ve günümüzün çağdaş değerlerine uygun bir temelde yeniden yapılandırılmalı. Bu konuda eğer kim el uzatıyorsa, bunda ben varım diyorsa başımız üstüne. Yok hayır biz o kuruluş aşamasındaki haksızlıkları sürdürelim, siz de buna ses çıkarmayın, ya ne istiyorsunuz, size eşitlik vermişiz.
Şimdi eşitlik meselesine gelince, eşitlik sadece yasalara, anayasalara yani kağıt üzerinde herkes eşittir demekle sağlanmıyor. Eğer, uygulamada pratikte eşitlik varsa o ülkede eşitlik var demektir. Sen diyelim türksün, senin için değerli olan herşeyi rahatlıkla kullanabiliyorsun. Devlet senin değerlerin için herşeyini seferber ediyor. Ama beri tarafta benim için de en az senin kadar değerli olan değerlerime devlet bırakın destek, bırakın bizim kendi çabamızla imkanımızla bir şey yapmayı, bu konuda sesimizi bile çıkarmaya ne yazık ki müsaade etmiyor. Onun için türkiye’de eşitlikten bahsetmek kadar abes bir şey yok. Bu ülkede sık sık dile getirildi. Ya sen ne istiyorsun, sen bakan oldun? Ama ben nasıl bakan oldum? Ben çıktım, türklük yemini ederek bakan oldum, türk kimliği ile bakan oldum. Halbuki benim de bana ait bir kimliğim var. ve kimlik insanlar için en büyük onurdur. Kimliğini terk eden insan bence onursuz insandır. Zaten onursuz insanın özgür olmaya da hakkı yoktur. kimlik insanların onurudur, eğer ben onu terk etmek zorunda kaldıysam, artık benim şu bu haktan yararlanmanın bir anlamı yok. Elbette bu şimdiki bir uygulama değil, cumhuriyet dönemi değil, cumhuriyetten önce osmanlı döneminde kimliğini terk edip osmanlılaşan daha avantajlı vatandaşlardı. Devleti onlar yönettiler. Devlet onlara prim veriyordu. Şimdi de eğer sen kendi kimliğine sahip çıkmazsan, devletin sana dayattığı kimliği benimsersen, elbette senin önünde hiçbir engel yok. Ama ne olarak haklarından yararlanıyorsun, bir türk olarak. Yani anayasadaki eşitlik maddesi esasında böyle yazılmalıydı, her türk eşittir, bence yazılması gereken oydu. Yani her vatandaş eşittir değil, her türk eşittir şeklinde yazılmalıydı. Esas amaçlanan o. Ama yazılış formülü başka. Nitekim, anayasaya 66. madde, hüküm konuluyor, bu devletin bütün vatandaşları türk’tür, halbuki değil. yani sen bu asimile olan şu bu olan veya belli baskılar, çıkarlar uğrunda kimliğini inkar eden, değiştiren az sayıda kürtlerin dışında hangi kürt kendini türk kabul ediyor, tarih boyunca görmemiş ki. Sayın hocam da itiraf etti. Dedi, osmanlı yönetiminde en alt kimlik türktü. İşin gerçeği de oydu. En alt kimlik oydu. Şimdi kürtler kendi kimliklerine son derece sahipler. Bunu onurla taşıyorlar. Yani kürtlük onlar için ayıp, çekinilecek, çekinilecek bir şey değil. hayır diyor sen olamazsın, ben anayasaya madde koymuşum, hüküm koymuşum, sen türk olmak zorundasın. Diyelim ki anayasaya, hatta diyelim ki bu ülkede yaşayan her şey türktür de diyebilirdi. Yani şimdi anayasaya madde koysak, bu ülkede yaşayan her varlık türk mü olacak? insanların, yasaların yani sosyal yapının doğasına uygun olması lazım. hocam anayasa uzmanıdır, eğer anayasalar sosyal yapıya uygun değilse, o anayasalar ülkede kötülüklerin, fenalıkların ve kargaşaların kaynağı olur. Nitekim türkiye’de de öyle olmuştur. Onun için bu ülkede huzur istiyorsak, sükunet istiyorsak, bakış istiyorsak sosyal yapımıza uygun yeni bir anayasa yapılanmaya gitmeliyiz. Bu konularda da benden önce değerli hocalarıma görev düşüyor. Çünkü, onların sözleri bu devlette bizden daha etkili. Bizim söylediklerimiz ne kadar doğru olursa olsun, etkinlik derecesi azdır.
Şimdi, bu nedenle sayın hocanın bu eşitlik ilkesi türkiye’de uygulanıyor tezinden hareket etmesi bence yanlış bir tespittir. Dilerim hocam bunun üzerinde daha ciddi olarak düşünür, belki de bu gelinen dönemde hak nerede, hukuk nerede, adalet nerede, onu daha ciddi bir şekilde savunma gereğini duyar.
Şimdi bu kısa değerlendirmeden sonra azınlık meselesine gelelim. Çünkü esas baskın hocanın raporunun ağırlığı bu. Elbette sayın hocamın AB ölçülerine göre tespit ettiği azınlık kavramı doğru. Çoğunluktan farklı olan ve dominant olmayan, farklılığı olan kişiler azınlıktır. Bu doğru, buna bir diyeceğim yok. Ama, bir de sayın mümtaz hocam değindi, halk kavramına değindi. Azınlık genellikle çoğunluğun arasında dağılmış, belki de sonradan gelmiş, daha önce varsa bile eğer çoğunluğun arasında dağılmış, serpiştirilmişse onlar azınlık sayılır. Ama, bunun dışında farklı olan ama halk olma niteliğini taşıyan kitleler var. işte bunlar da kürtlerdir. Niye kürtlerdir? Hocam soysal ifade etti. Halklara self determinasyon hakkı verilmiştir ama halk tanımı yapılmamıştır. Doğru ama halk olabilmenin kriterleri BM belgelerinde belirtilmiştir. Nedir bu kriterler?
Bir, kendine özgü tarihi olacak. şimdi kürtlerin kendine özgü bir tarihleri olduğunu kimse tartışamaz. Tartışan varsa ben onlarla tartışırım. Yani başlarım ta 7 bin yıl öncesinden bugüne kadar. Kendilerine özgü bir tarihi var, bunun tartışılmasına lüzum yok. Çünkü osmanlı yönetiminde bile kürtler, merkezden yönetilen bir halk değildi. Bugünkü deyimle özerk bölgelerdi, kürt birlikleri vardı, yani saltanat gibi babadan oğula yönetimi geçen ve onlar yönetiyordu kendi bölgelerini. Hatta birlikler öylesine özerkti ki devlet oraya memur tayin edemiyor, devlet vergi toplayamıyor, asker toplayamıyor. Ancak, savaş anında eğer osmanlı savaşa giderse, kürtler de osmanlılarla savaşa katılacaklardır. Ama onun da koşulu vardı. Katılan kürt askerlerin komutanı kürt olacaktı ve bu kural 1514’te yavuz sultan selim ile idrisi bitlisi arasındaki amasya sözleşmesinde karar altına alınan kurallar. Yani kürtlerin statüsü öyle gidip şurada burada işgal edilmiş, zorla hegemonya altına alınmış toplumların statüsü değildi. Çünkü anlaşma ile osmanlıya katılmışlardı ve 1847’ye kadar bu durum devam etti. Kendileri de belirttiler. Bu büyük millet meclisine kürt milletvekilleri, kürdistan milletvekili olarak kendilerini ifade ettiler kürsüde. Ve bu en ufak bir tepkiye neden olmadı.
Şimdi, kürtlerin yeni devlette statüsünün ne olması gerekir hakkındaki yine o dönemdeki yetkilerin belgesine dayalı olarak söyleyeyim. Ünlü amasya protokolü, bu amasya tamimi değil, bunu karıştırmamak lazım. amasya tamimi ayrı amasya protokülü ayrı, bu 20 ekim 1919 tarihli. İkinci protokol osmanlı devletinin temsilcisi bahriye nazarı salih paşa ile kuvvai milliyenin temsilcileri mustafa kemal, rauf orbay ve bekir sıtkı arasında imzalanan bir protokol. Bu protokolde aynen şöyle yazılı. Beyannamenin birinci maddesinde devleti osmaniyenin tasavvur ve kabul edilen hududu türk ve kürtlerle meskun olan araziyi ihtiva eyledi. Dikkat edin türklerin ihtiva ettiği arazi değil. türk ve kürtlerin ihtiva ettiği arazi, yani ortak bir ülke, burada bahsedilen ortak bir ülke. Bu benim tabirim değil, o imzacıların tabiri. Mahaza, kürtlerin serbesti inkişaflarını temin edecek vech ve surette hukuki ırkiye ve içtimaiyece mazhar ve mazharı müsaaadet olmaları dahi termic ve bu hususun kürtlere ilan edilmesi. Bugünkü ifadeyle, kürtlerin her türlü ırk, etnik isterseniz deyin ve sosyal yapılarını geliştirmeyle ilgili bütün haklarının güvence altına alınacağı ve bunun da kürtlere bildirilmesi, bu şekilde. Şimdi bu protokol sıradan bir protokol değil, adeta kuruluş aşamasında devletin toplumsal anlaşması diyebileceğimiz bir protokoldür.
Burada, belki yine bazı itirazlar olabilir. Ya sanki başkaları yok muydu? İmzalayanlardan birisi rauf orbay, rauf orbay kendisi çerkez. Ama orada güvence altına alınan çerkezlerin hakkı değil. kürtlerin hakkı. Çünkü, kürtler, halk diyebileceğimiz, kendi devletini kurabilme niteliklerine sahip bir halk pozisyonunda. Bu nedenle onların hakları. Bazı azınlıklara mensup arkadaşlar arasıra bize sitem ediyorlar, siz hep kürt kürt diyorsunuz da yalnız şundan emin olsunlar, bu ülkede en ufak bir azınlık, deyin şu bu önemli değil, haklarının en yılmaz savunucuları biziz, bundan kimsenin kuşkusu olmasın. Onlar talepleri olmasa da yine biz insani görev olarak, çünkü bu bir insani görevdir, yani insani görev yalnız kendi haklarını savunmak değil, insanın görevi her insanın hakkını savunmaktır. O nedenle biz türkiye’de mevcut bütün azınlıkların da haklarını savunmayı bir insani görev olarak benimsiyoruz. Ama bizim pozisyonumuz farklı. Niye farklı? Dediğim gibi. bizim bir halk statümüz var. tarih olarak söz ettim.
Halk olabilmenin ikinci koşulu, kendisine ait bir coğrafyaya sahip olması, bir toprağa sahip olması. Biraz ufak biraz mürekkep yalamış herkes bilir ki 1924’lerden yani ikinci anayasadan önce o bölgenin adı kürdistan. Bu yeni bir ad da değil. ta 11. asırdan beri konulan bir isim. Daha önce değişik adlar vardı. Daha önce araplar kardı bakardı diyordu. Yunanlılar gelmişler kardu, karduka demişler, karduların ülkesi. Daha önce med gibi isimlerle, ama orada yerleşik olan insanlara ait bir coğrafya. Tarihin bilinen döneminden beri, hiç kimse en anti kürt bile kalkıp, kürtler şu tarihte şuradan göç edip o coğrafyaya gelmişler. Tarihin bilinen döneminden beri kendilerine ait o yurtta yaşıyorlar.
Halk olmanın üçüncü unsuru, kendine özgü dil ve kültürü olması lazım. bu konuda da hiçbir tartışma açılamaz. Evet türkiyede itirazlar çok. Hatta bazı hocalara, profesörlük payesi verildi. Bunun aksini ispat edin filan diye. ama hangi uluslar arası dökümanı, çünkü önemli olan ansiklopedik bilgilerdir, ahmetin mehmedin şunun bunun söylediği değildir. Orada, kürt dilinin induavrupa dil grubu içinde irani dil grubunun bir dalı olarak kürtçe bir dil olarak varlığı bilinir. Ve kürtlerin kendilerine göre örf, adet, gelenekleri olduğu konusunda da herhangi bir tartışma yok.
Dördüncü unsur, bu halkın belli bir alanda yoğunlaşması, yani bir çoğunluk olması. Şimdi bütün göçertmelere rağmen, bütün baskılara, zorlamalara rağmen halen halk kendi bölgesinde çoğunluktur.
Beşinci unsur, egemen olanın kimliğinden ayrı bir kimliği kendi kimliği olarak sahiplenmesi. Türkiye’de egemen olan kim türk. Ama kürtler, kendi kürt kimliğine sahip çıkıyorlar. O nedenle kürtlerin bir halk niteliği tartışma götürmez. Hangi tarafsız, uluslar arası platformlarda bu tartışılırsa tartışılsın, kürtlerin bir halk olma niteliği tartışma götürmez. Ama, türkiye’de elbette bunu savunmak, kabul ettirmek mümkün değil, o ayrı. Şartlar neyi gösterir onu da bilemeyiz.
Bu self determinasyon hakkına gelince. Sayın hocamın değindiği BM’in 70’deki belgesi çok önemli. Bence o belge haklı nedenlere de dayanıyor. Yani self determinasyonu sınırlandırmayla ilgili. Şimdi, bunların detayına lüzum var mı yok mu? Yani kürtlerin devlette kendini temsil etme hakkı var mı yok mu? Hangi, yani objektif olarak bilimsel namusa sahip çıkarak, kim iddia edebilir kürtler devlette temsil ediliyor diye. temsil edenlerin hepsi gelip türk olarak temsil ediyor. Eğer temsil mümkünse, neyle olur, kürtlerin kendi özgür örgütlerini kurması, o örgütlerin kendi halkın iradesiyle seçilen özgür temsilcilerin parlamentoya katılması, yönetime, yasamaya hepsine ortak olarak katılması sonucuyla olur ki bu mümkün değil. ama benim samimi görüşüm bu, bugün self determinasyonu bağımsızlık yönünde kullanmanın hiçbir gereği yoktur. eğer BM’in belirlediği koşullar oluşuyorsa. Çünkü, günümüzde yılların, asırların bağımsız devletleri bile bağımsızlıklarında karşılıklı olarak vazgeçerek, egemenliklerinin önemli bölümünden, daha büyük siyasi birlikteliklere gidiyorlar. Aklın yolu budur. İnsanlığa yakışan da budur. Ama bu nasıl oluyor? yani hitlerin düşündüğü, şunun bunun düşündüğü gibi değil. yani birisi çıkacak, bütün bu coğrafyayı zorla egemenliği altına alacak şekilde değil. özgür iradeleriyle, eşitlik ilkesinde herkes benliğini, varlığını koruyarak, öyle bir birlikteliğe gidebiliyorsa, en makulu en doğrusu budur. Dileriz ki allahtan yarın bu birliktelik de çok gelişir, bir dünya devleti kurulur. Esasında insanlığın hedefi de o olmalı, bir dünya devleti olmalı. Nedir bu, saçma sapan sınırlar, şu bu falan. Belki günümüzde ona gidiyor. Ama bu dediğim gibi belli ilkeler doğrultusunda, birinin diğerine egemen olarak, birinin diğerini boyunduruk altına alarak veya iradesini başkasına dayatarak olmamalı.
Herkesin esasında bu konular böyle hemen buradaki bir tartışma ile bitebilecek konular değil. dileriz ki özgür bir tartışma ortamı açılsın, önemli olan o. Herkes kendi görüşünü, düşüncesini, şusunu busunu rahatlıkla ortaya koysun, ona göre uygar insanlara yakışan bir biçimde diyalog yoluyla, demokratik yöntemlerle olayların çözüm formüllerini bulalım. Benim bu görüşlerim kürtlerin görüşleri midir? Hayır, ben bunu iddia edecek durumda değilim. Çünkü ben kürtlerin temsilcisi değilim, ben de nihayet bir kürtüm, bir kanaat sahibi olarak kanaatimi söylüyorum. Eğer kürtler tam özgür olarak kendi iradelerine sahip olabilirlerse, iradelerini kullanabilirse, belki onların çözüm formülleri bizimkinden çok çok da farklı olabilir. Tabii onların bileceği bir iş. Ama onların özgür iradelerini kullanabilmelerinin yollarını açmamız gerekir, ciddi sorun bu.
Bildiri meselesi, sayın tarhan erdem de bu konuda bir iki yazı yazdı. Bildiri sahiplerine çok haksız eleştiriler geldi. Hele hükümet sözcüsü olma mertebesine erişmiş ama sözleriyle, tutumlarıyla bu mevkiye hak etmeyen bazı insanların oradaki görüşlerini zırva ve o imzacıları vatan haini ilan etme gibi bir saçmalık, eğer hükümet katında dile gelebiliyorsa bu ciddi bir tehlikedir. Bu kafayla siz AB’ne katılamazsınız. Çünkü, şu anda avrupa parlamentosunun başkanı diyor ki, vatandaşların devletten ayrılmaya da hakları var. yeter ki, şiddete başvurmasınlar, o hakkı savunabilirler. AB, ayrılma hakkına bile cevaz verirken, bazı türk aydınlarının tutup kendi görüşlerini yetkili merci olarak AB’ne iletmesi neden hainlik olsun? AB illegal bir makam değil, türkiye’nin de her gün kapısını çaldığı bir makam. Türkiye bütün meselelerini oraya götürecek. Türkiye’nin meseleleri orada tartışılacak. Neden, kürtler oraya götürmesin? Esasında türk yetkililerinin dönüp kendisine bakması lazım. siz kürtlerin rahatlıkla sorunlarını dile getirmelerine imkan bıraksaydınız, acaba kürtler o bildiriyi yayınlama gereğini duyacaklar mıydı? Herkes bilir, türkyie’nin AB ile ilgili müzakerelerinde görüşmelerinde türkiye’nin tek hedefi sadece kürtlerle ilgili hiçbir konunun gündeme gelmemesi. Hatta bu konuda, kürtlerle ilgili hiçbir görüş meydana gelmesin diye türkiye olabildiğince bazen açık, bazen el altından tavizler bile veriyor. Şimdi, AB’nin amacı zaten belli, siyasi birlikteliği korumak. Siyasi sınırları korumak, AB’nin de öyle bir amacı yok. Kürtler için bu doğrultuda da bir öneri de getirmedi. Ama onlar da kürtlerin içinde bulunduğu durumdan rahatsız. Onların sorunlarını gündeme getirmesin diye sen her türlü engeli çıkaracaksın, ondan sonra diyeceksin ki ya kürtler niye seslerini oraya duyurmaya çalışıyor? Başka çare yok. Zoraki olarak gündemden çıkarıyorsun, kürtler de bu aşamada senin de muhatap olduğun, karşı olduğun bir organ değil. o nedenle, bence bu bildiri sahiplerine yöneltilen eleştiriler bir haksızlıktır, onun içeriği ile ilgili bir tartışma açılırsa, ben şahsen o bildiriyi imzalayanlardan birisiyim. Oradaki görüşleri paylaşıyorum, imzanın arkasındayım. İçeriğiyle ilgili bir tartışma açılırsa, cevap vermeye de hazırım.
Benim de kanaatime göre, her devletin kendi bütünlüğünü korumaya hakkı var. ve hukuk dilinde buna bölünmezlik normu denir. Bu türkiye anayasasında veya yasalarında şöyle formüle edilmiştir. Türk devleti ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Sayın baskın hoca değindi bir bölümüne. Yani, ülke bütünlüğü doğru, ulusal bütünlük yanlış.
Tabii ülke bütünlüğüne ben de taraftarım. Ama, ülke bütünlüğünden ne anlaşılması gerekir, bunu iyi belirlemek lazım. çünkü kavramların yorumu önemli. Eğer, ülke bütünlüğünden amaç, merkezi otoriter bir yönetim modeliyse biz buna karşıyız. Ben şahsen merkezi yönetime karşıyım, ademi merkeziyetçi, bunun versiyonu ne olursa olsun, ta federasyona kadar ben bunu savunurum. Niye savunuyorum, çünkü ülke bütünlüğü yani ademi merkeziyetçi sistem ülke bütünlüğünü bozmaz. Eğer amaç iyiyse, yorum sağlıklı yapılırsa, federasyon dahi. Bu konunun en iyi iki uzmanı var. sayın hocam anayasa profesörü, sayın hocam uluslar arası hukuk profesörü. Federatif sistem ülke bütünlüğünü bozmak. Çünkü, anayasa hukuku ve uluslar arası hukuk açısından federal devlet tek devlettir, bölünmüş devlet değil. bu iki açıdan. Ya bir federal devletin sağladığı, iç yönetim hakkını veriyor, iç yönetim bağımsızlığını veriyor. Niye yani olur olmaz, merkezi yönetimin dışındaki her girişimi biz anayasa ve yasadaki bu ülke bütünlüğü tezine oturtalım.
Şimdi, ulusal bütünlük. Eğer vatandaşlık temelinde ele alınırsa, biz ondan yanayız, ona diyeceğimiz yok. O da nedir? Vatandaşların beraber yaşama iradesi. Eğer vatandaşlar bir ülkede beraber yaşama iradesine sahipse, o ülkede ulusal bütünlük var. ama devletin türk devletinin anladığı anlamda et ve kültür temelinde bir ulusal bütünlük isteniyorsa, ben ona karşıyım. Ve bence herkesin de buna karşı olması lazım. çünkü bu insanlık onuruna aykırı bir şeydir. Başka halkları başka farklı olayları asimile etme, eritme, yok etmedir. Benim kanımca bu manevi bir jelüsittir. Bu nedenle ben buna karşıyım ama vatandaşlık temelinde ulusal bütünlüğü yürekten savunuyorum. Beni dinlediğiniz için çok teşekkür ederim, saygılar sunarım.
TARHAN ERDEM
Bu toplantıda çok mutlu olduğum bir tarafı söylemek isterim. İfade özgürlüğünde son iki üç yılda geldiğimiz nokta o noktaya gelmiştir ki ben bir çok toplantılara katıldım, sizler de katılıyorsunuz. Burada konuşan üç arkadaşımızın konuşmaları ifade özgürlüğünün bir memlekette ne kadar doğru olduğunu gerekli olduğunu bugünkü toplantı bir kez daha göstermiştir. Bugünkü toplantıdaki tartışma konularını bundan iki üç sene önce bir toplantıda dile getirmek mümkün değildi. Bu hepimizin bir başarısıdır, buradakilerin ve bütün toplumun, meclisimizin, idarecilerimizin, bu noktaya geldiğimiz için doğrusunu isterseniz iftihar ediyorum, bir yurttaş olarak iftihar ediyorum. İşte bu memlekette bütünlük, birlik olacaktır, mutlaka ileriye gideceğiz. Ama, bu şartlarda ileri gideceğiz. İnşallah hiçbirimizin aklına bunları cezalandırmak, törpülemek gelmez. Yani ifade ve örgütlenme özgürlüğünün önünde bir miktar daha engel vardır. ama kaldırılan bile yetmiştir. Bundan dolayı hepinizin de ortak olduğuna inanarak, iftihar ettiğimi söylemek istiyorum.
HIRANT DİNK
Birkaç not, bir takım kafamı meşgul eden sorular var. hem soru kabul ederlerse, hem benim katkım olarak kabul ederlerse. Birincisi ben ilk kez, çok değer verdiğim bir bilim adamından türkiye’de azınlık kavramının ikinci sınıf yurttaş anlamına geldiğini ilk kez duydum, teyit edilmiş oldu. Kendileri öyle söylediler, azınlık kavramı sonuçta ikinci sınıf yurttaş şeklinde algılanıyor dedi.
İkincisi, önemli bir retorik, cumhuriyetin kusurları ve ilkelerinin verildiği şey. Orada bir itirazım var. o da şu, eğer cumhuriyetin kusurları, giderek cumhuriyetin ilkelerinin yerini almışsa, o ilkeler ortadan kalkmış ve kusurlar ilke haline dönüşmüşse o zaman bu cumhuriyetin tekrar cumhuriyetleşmesi veya ikinci cumhuriyet veya bir takım başka demokratik cumhuriyet gibi kavramlarla ortaya çıkanların belki ele alınıp değerlendirilmesi gerekir.
Zor bir konu, özellikle sayın elçi’yi dinledikten sonra ve yıllardır kürt kardeşlerimizi dinledikten sonra bu konuda nasıl demokrat kalabileceğiz? Nasıl demokrat kalacağız, nasıl demokrat açılımlar gerçekleştireceğiz, bir çözüm nasıl üreteceğiz? Ben bir azınlığım. Ama bazen bakıyorum, bu azınlık kavramı bana ne kazandırdı, ne kaybettirdi? Kazandırdıkları var, itiraf etmeliyim onu. Ve kaybettirdikleri var. kazandıkları bir tür baskın hocanın bir tür pozitif ayrımcılık olarak tanımladığı, koruyucu maddeler sayesinde bugüne kadar kimliğimizi, okulumuzu, dilimizi koruyabilmişiz. Eğer böyle bir koruyucu durumumuz olmasaydı o zaman da maazallah cumhuriyetin bu türkçülük politikasından ben bugün hangi noktada olurdum? Bir kere korunarak, lozan’la korunarak 300 bin denilen bir nüfustan bugün 50 bine düşmüşsek, o zaman korunmadan çözüm kolay değildi, diye kendi kendime düşünüyorum. Çünkü, hafife almamak lazım. cumhuriyetin kusurları olarak nitelendirip ve kusurlar noktasında bırakıp, kusurlardır geçicidir, şimdiye bakalım mantığıyla kalmamak lazım. bunun çok demokrat bir duruş olmadığını düşünüyorum. Çünkü bu duruş sonuçta evet karşımızda o zaman sayın elçi gibi yine katılmadığım bir başka duruşun çıkışına yol açıyor. Çok rahatsız oluyorum, kürt kardeşlerimle toplantılar yaptığım zaman, iki halkın asli kuruculuğundan bahsetmelerinden, geçmişten gelen bu birliktelikten bahsetmelerinden ve halk kavramının bir bölgede yaşamak, bir bölgede sayısal çoğunluğa bağlamak gibi. o zaman ben de, kusura bakmasın, kendi tarihimi hatırlatıyorlar bana. Ben de kendi tarihimi düşünüyorum, bunun için haksızlık, nasıl antidemokratik bir duruştur diye düşünüyorum. Şimdi sayımız azaldı diye mi artık halk değiliz, bittik tüketildik diye mi bu haklara sahip değiliz. Sizin şu anda talep ettiğiniz haklara sahip değiliz? Yani eğer bir tarihten gelen bir kadimiyet söz konusuysa, bir millet olma açısından, bir kültür olma açısından benim sizden ne farkım var ki? Ben de dört beş bin yıllık anadolu topraklarının üzerinde olan bir halk, bir milletim diye düşünüyorum. Dolayısıyla bu noktalarda kalmadan nasıl bir demokratlık sergileyeceğiz, problem burada ortaya çıkıyor. .... avrupanın uyguladığı farklı eyalet sistemleri, çok kültürlülük bağlamında, ama avrupaya bugün baktığımızda, avrupanın azınlıklara bakışıyla ilgili, çok kültürlüğe bakışıyla ilgili ciddi bir hastalık noktasında olduğunu görüyorum. Yani, inanın hiç demokrat değiller duruşlarında onlar. Çünkü, çok kültürlülükle gerçekten yeni tanışıyorlar, henüz tanışıyorlar. Bu yeni tanışıklık bir tür onları aptallaştırmış, şaşkınlaştırmış vaziyette. Sizi temin ederim türkiye’deki bazı dayatmacı zihniyetten çok daha dayatmacı, anti demokratik bir tavıra dahi girebiliyorlar bazen azınlıkların hakları ya da halkların nasıl yaşacakları konusunda çözümler üretirken. Bunların hepsini görüyoruz.
Ama ben yine soysal hocamdan ve onun gibi düşünenlerden, türkiye’de bence asıl sorun ve baş sorumlular diye düşünüyorum, o noktada duranlar. Evet bir çözüm gerekirse, bir uzlaşma gerekirse bence o noktada duranların bir yaklaşım ve çözüm göstermesi gerekir. Kabul edilmesi gerekir ki bu ülkede bir etnik kültürü, etnisite hali ta kendisi tutulmuştur, bütün diğer farklılıklara dayatılmıştır. Türkiye türklerindir, hala bir istiklal marşımızda bir ermeniye dahi kahraman ırkıma bir gül diye bir mısrayı söyletirseniz ve türkçülük denilen o kalıpların türk islam sentezi denilen o kalıpların cumhuriyetin ta başından beri, sayın elçi biraz önce örneklerini oralardan verdi. Ben daha sonralarının uygulamalarını bile vermeye utanıyorum bu ülkede. Ama getirir de eğer bunları görmezden gelir, sadece cumhuriyetin kusurları olarak nitelendirirseniz. Aslında cumhuriyetin ilkeleri bunlar belki de ilkelerle kusurlar birbirinden hiç farklı şeyler değiller belki de. dolayısıyla, onların birbirinden farklı tutmamak gerektiğini düşünüyorum. Asıl orada bu dayatmacı zihniyetin sorgulanması gerektiğini ve o dayatmacı zihniyetin ötekilere, kendisini öteki olarak kavradığı ayrılaştırmaya çalıştığı farklılıklara artık nasıl demokratik bir yaklaşım göstereceğiz, bu ülkenin baş sorunudur diye düşünüyorum. Baş problemimiz budur, burada kendi kendimize ciddi bir sorgulama yapabilirsek, kürt sorununda giderek ötekileşmeye başlayan anlayışı da belki bir miktar durdurabiliriz diye düşünüyorum. Onun dışında gerçekten tehlikeli bir yola doğru gideriz.
Hele hele baskın’ın ortaya koyduğu türkiyelilik kavramına dahi bu ülkedeki dayatmacı zihniyet bu kadar ve bu kadar anlayışsız bir tepki gösteriyorsa. Bunun üzerine gitmek gerekir diye düşünüyorum.
SACİT KUTLU
Önce ben aslında hırant beyin ana fikrini ifade edeceğim. Tekrar etmiş olacağım ama bazı kavramların çok tekrarlanması gerekiyor. Önce size olan bir şeyimi ifade etmek istiyorum. sizi ilk defa duygularınızı ifade ederek gördüm, coşkunuza aynen katılıyorum.
Birinci sorum, sayın soysal’dan başlayayım. Sayın soysal, öğrettiği anayasa hukukunu özümsemiş bir bilim adamı olarak olanları çok güzel açıkladı. Ama o kavramların arasında bir kavrama hiç yer vermedi. Konuşmasında baştan sonra demokrasi, demokratikleşme hiç geçmedi. Bu sebeple baskın beyden uzağa düşmüş olduğunu düşünüyorum. Çünkü baskın beyin azınlık konusunu demokratikleşmenin bir şeyi olarak gündeme getirdiğini düşünüyorum. Aslında insanların ekim ayındaki bu feveranına da şaşırıyorum. Çünkü, yıllardır bunu yazıp söylüyor, anlatıyor. Sonuçta o raporda söylenenlerin çoğunu televizyondaki konuşmalarından ya da kitaplarından biliyordum. Demek, böyle bir rapor yazmak lazımmış. O bakımdan iyi oldu.
Şimdi cumhuriyetimizin kusurlarının en büyük şeyi bu demokratikleşeme. Sayın soysal hocam cumhuriyeti savunduğu gibi demokratik bir cumhuriyeti savunmayı düşünür mü? İlk sorum buydu.
Şerafettin beye sorum. Sayın elçi’nin bütün mücadele arkadaşları gibi maşaggatli yaşamlarına saygı duyuyorum. Ama milliyetçilik kimden gelirse gelsin, hangi halktan, toplumdan, cemaatten gelirse gelsin bulaşıcı bir hastalık. Konuşmasının sonundaki anayasa hazırlanmasını elbette destekliyorum ama ne olur milliyetçiliği savunmasınlar. Çünkü 80’lerin sonlarında hep anlatıyordum. Sezen aksu’nun meşhur ettiği bir şarkı vardır, bir kedim bile yok diye. o tam bir sentezdi, kemal burkay sözünü yazmıştı, garo mafyan bestesini yapmıştı, sezen aksu da çok güzel okumuştu. Çok güzel bir sentezdi.
RECEP DOĞANER
Sorum sayın soysal’adır. Cumhuriyetin ilkeleriyle kusurları arasında fark görmek lazım dedi. Doğrudur. Benim düşünceme göre türkiyedeki tıkanlık, problemlerin kangrenleşmesi kusurlarda değil, cumhuriyetin ilkelerindedir. Dolayısıyla, anayasanın maddesinde türkiye cumhuriyetinde yaşayan herkes türktür dedikten sonra gerisi kalmıyor. Yani geri kalan neyi savunacak, olmayan halkların eşitliği olamaz ki. Türkün dışında halk yoktur. benim, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nde bir yıl ceza aldığımın gerekçesinde ne yazıyor, türkiye’de türk halkından başka bir halk varmış gibi göstererek, ülkenin bölünmez bütünlüğüne kast etmiştir. Peki, bu ifade okunduktan sonra biz eşitliğin nesini savunacağız? Kimse yoktur ki, herkes türktür. Olmayan bir halkın temsili olmaz ki.
Ozan ceyhun’un veya feleknaz hoca’nın almanya parlamentosundaki temsilini hangi halkın adına temsil ettiklerini düşünebilirsiniz? Orada bir halkı temsil etme durumu yoktur. dolayısıyla TBMM’inde gelen herkes türkü temsil etmek durumunda. Dolayısıyla türk etnik grubunda ya da türkiye cumhuriyetinde yaşayan herkes türk olduğuna göre, bir başka halkı temsil etmesi söz konusu olamaz. İkinci bir husus, türk kelimesi türklüğü ifade etmiyor. Peki o zaman biz cumhuriyeti kurulduktan sonra bir ulus yaratma çabasına girmiş olan cumhuriyet kurucuları, hangi ulusu yaratmak istediler, demek ki türk ulusunu yaratmak istediler. Türk ulusunu yaratan anlayış, bir çok ulusu veya halkı, etnisiteyi de eritmek durumunda kaldı. Dolayısıyla bunları eritti, bunların külleri üzerinde veya kalıntılarıyla bir ulus yarattı. İşte bunu böyle değerlendirdiğinizde, problem geçmiştedir.
Geçmişi geçmişte bırakalım, eğer AB’ye girme tarihi almışsak, geçmişi deşerek problemlerle uğraşmamalıyız. Çünkü geçmişe saplanırsak türkiye cumhuriyetinin altından kalkacağı bir durum değil. dolayısıyla geleceği daha iyi yaratmanın yolu AB’de. avrupa perspektifinde sorunlarımızı onların ölçülerine göre tartışmak durumundayız. Teşekkür ederim.
FAİK BULUT
Sayın baskın oran hocama bir sorum var. avrupada azınlık kavramına katılıyorum ama sanıyorum avrupada bu çok değişik algılanıyor. Çünkü sömürge dönemlerinde oraya göç edenler var, farklı algılamalar var. bundan ötesi, bir iki cümle edeceğim. Kuşkusuz, kürt ve kürdistan ismi aslında selçuklulardan bize gelmiştir, isim babalığını da türkler yapmışlardır. Irk ayrımına gitmeden söyleyeyim. Fakat biz kürdüz deyince de itiraz ediliyor. Bir işin bu tarafı var. ama ikinci tarafı sayın mümtaz hocaya self determinasyon konusunda olsun cumhuriyetin kuruluş felsefesi ve konsepti açısından baktığımda, sadece kusurlar falan değil, bir konseptir, konsepte de sosyolojik olarak baktığımda bir ulus devlet inşa ederseniz, diğer etnisiteleri yok sayarsanız ya da onu eritmeye bakarsınız. Ama biz burada sosyoloji ile uğraşmadığımıza göre ister istemez siyasetle uğraştığımıza göre ister istemez bu konsepti eleştirmek durumundayız. Bu inönü’den başlar, kazım karabekir, fevzi çakmak raporlarına bakın, hep öyledir, bir konseptir, bir bütündür, teori ve pratiktir. İşin bir tarafı budur. Sayın mümtaz hocanın okuduğu self determinasyonu, parçalı okuduğu şeyin mantığından yola çıkarsak bile aslında burada yaşayan diğer etnik toplulukların belli hakları olduğu ortaya çıkar zımnen.
Üçüncüsü, saddam’dan bizim almamız gereken, saddam’ın çöküşü ve ırak’taki işgalden almamız gereken en önemli ders, bütün komşu ülkeler sadece türkiye değil, biz o inkar ve yok sayıcı hatta ayrıca da kıyıcı yani 182 bin kürt öldürülmüştür, dört bin köy yok edilmiştir, ırak’ın kuzeyinde yada kürdistan bölgesinde. Şimdi, bu mantıkla hiçbir yere varılmayacağı görülmüştür. Ayrıca da o çok itiraz edilen dış mihraka zaten koz verilmiş oluyor. burada bir şek dikkatimi çekti. Buradaki tartışmadan bahsetmiyorum. Genelde kürt sorunu, kürt meselesi tartışılıyor ama öznesiz bir tartışma. Eğer bir kürt meselesi varsa kürtler var, öznesi budur. Katılımcı öznesi olmayan, aktif yurttaşlık görevi ve fırsatları verilmeyen bir tartışma. Kürtün hakkında ben konuşuyorum, bir başkası konuşuyor, mümtaz hoca konuşuyor, hükümetten birileri konuşuyor. Eğer biz bu katılımcı özneyi, aktif yurttaş, pasif yurttaş değil, aktif yurttaş, katılımcılık temelinde çözemezsek, kürtü özne yapmazsak yine tartışmalarımız teoride kalabilir ya da biz onların adına bir şeyleri biçimlendiririz ki bu da demokrasinin ruhuna aykırı. Teşekkür ederim.
İBRAHİM SİNEMİLLİOĞLU
İlk sorum sayın mümtaz hocamıza. Birkaç yıl öncesinde bir yazısında BM şartındaki insan haklarının bireyselliğine ilişkin, insan haklarının bireysel olduğunu, türkiye’de her kürtün isterse kendi dilinde okuyup yazabileceğini, ama kollektifite olarak devletin böyle bir görevi olmadığı yolundaki yazısını hatırlıyorum. Hafızam beni yanıltıyor olabilir ama bu düşüncedeyse, uzunca bir süreden beri azınlık mı asli unsur mu diye tartışılan kürtler, ki bana göre asli unsurdur. Ancak her aslı unsur, azınlığın sahip olduğu bütün haklar kadar, en az o haklar kadar sahiptir, o ayrı bir düşünce. Kürtlerin kollektif hakları konusunda ne düşünüyor?
Sayın baskın hocama bir sorum olacak. aslında konuyu sayın soysal hocamız açtı. Viladivoslok kararı ile sanıyorum daha sonra ya viyana antlaşması olacak ya da vatandaşlık ... antlaşmasında olacak, daha da genişletilerek şu şu hakları ırk, dil, din ve cinsiyet bakımından inkar etmeyen hükümetlere karşı self determinasyon hakkı ülke bütünlüğünü tehlikeye düşüremez tarzında yeniden motiviye edildi ve çok daha uygun bir şekilde o konuda bir görüş belirteceğim. Mümtaz hocam bir nebze değindi, lozan anlaşmasının 18. maddesinin azınlıklar yanında diğer bütün ülke insanlarına tanıdığı haklardan söz etti, buna ek olarak da 38. maddede aynı benzer nitelikler olduğunu belirtmek istiyorum. 39. maddede, kabataslak şu ifadelerle, mealen, herkesin ekonomik, sosyal, kültürel hakları korunacak ve mehakim huzurunda kendi dilini kullanabileceğine amirdir. Ekonomik sosyal kültürel konulardaki toplantılarda ve mehakim huzurunda kendi dilini kullanma hakkına sahiptir. Ben bugüne kadar türkiye’de bırakınız mehakim huzurunda, ancak mahkemeler huzurunda, ancak kürtçeden başka dil bilmeyenler dinlenmiştir tercüman aracılığıyla. Onun ötesinde, ben türkçeyi iyi konuşamıyorum, mesleğim gereği çok şahit olduğum bir olaydır, türkçeyi iyi konuşamıyorum izin verirseniz kürtçe tercüman aracılığıyla konuşayım diyen insanlar bile hakimler tarafından çok ağır bir şekilde azarlanmış ve kürtçe konuşmaları yasaklanmıştır.
MEHMET
Genellikle hırant beyin söyledikleri benim söylediklerimin bir özetiydi. Ancak bir denge kurma açısından beyler mümtaz hocama yüklendi, ben de şerafettin beye biraz yüklenmek istiyorum. yapılan mücadeleyi, yıllardır uğraştığınız çabaya büyük çaba duyuyorum. Onurlu bir çaba, takdir ediyorum. Ben karadenizli değilim, çankırılıyım. Ama sizin verdiğiniz örneklerde tamamıyle belirttiğiniz şeyleri ispatlamamakta. Yani, işte 1919 amasya bildirisinde geçen veya yavuz sultan selim dönemindeki bilmem ne anlaşmalarında gibi. münferit örnekler var, daha bir çok var. ama ben size binlerce değil onbinlerce belge temin edebilirim, kürt, laz, boşnak, çerkez, kafkas, ermeni, rum, yahudi diye geçen bu tür protokoller, anlaşmalar, bazı azınlık tanımına giren haklar veren belgeler var. ben taktir ediyorum, işi tek yönüyle canlandırmak durumunda olduğunuzu. Ama, sadece ve sadece kürt milliyetçiliğine doğru giden bir akım fizik kanunu, etki tepkiyi doğurur. Bunun aşırısının bence inanılmaz derece parlak olmayan, felakete giden bir yol olacağını görmek durumundayım. Onun için sizler gibi burada bulunan hakikaten bilgili ve istekli insanlar gibi düşünen insanların, sağduyu sahibi olup, ama benim dediğim manada sağduyu sahibi olup olayı daha global bir bakışla görmesini temenni ediyorum. Bir tek sorum var şeraffettin beye, mümtaz hocamın anayasada bahsedilen maddede geçen herkes türktür lafına doğal olarak itiraz ettiniz. Baskın oran’ın türkiyelilik kavramına da hayır dediniz. Sizin bu konuda türkiyelilik veya türk yerine önerdiğiniz terim ne olacak? teşekkür ederim.
ORHAN ÇİÇEK
Bundan yüzlerce yıl önce ingiltere’de bir magna carta olayı yaşanmış. Benim yaptığım bir tespit var, türkiye’de yaşayan halklar yıllardan beri demokratik değerlere kavuşmak için mücadele vermektedirler ve çok büyük bedeller ödemektedirler. Ama mevcut sistem ısrarla bu demokratik değerleri bir üst yapı kurumu olarak ısrarla savunuyor ve ille de ben bileceğim zihniyetinden kurtulamıyor. Bu noktada, bu ülkede yaşayan aydınlara özellikle de bilim adamlarına çok büyük görevler düşmektedir. Ne aydınların bu konuda ne de bilim adamlarının, bir kısmını tenzih ediyorum tabii ki, çok yürekli, cesur olanları da vardır. bu konularda görevlerini hakkıyla yerine getirdiklerine inanmıyorum.
Cumhuriyetin değerleri diyoruz, bir kere demokratik değerlere sahip olmayan bir cumhuriyetin nasıl bir değeri olur? Saddam döneminde de ırak’ta bir cumhuriyet rejimi vardı, şu anda libya’da, suriye’de cumhuriyet vardır. ama ingiltere’de cumhuriyet yoktur, hollanda’da cumhuriyet yoktur. o zaman temel sorun demokratik değerlerse, düşünen, vicdan sahibi olan insanların halkımızın verdiği bu mücadeleye arka çıkmaları, sahip çıkmaları, daha yüreklice bu konuyu savunmaları gerekmektedir diye düşünüyorum.
Arkadaşlardan birisi sayın elçi’nin konuşmasıyla ilgili bir şeyler söylediler. Ben, şerafettin elçi beyin ırkçılık yaptığına inanmıyorum, ırkçılık hakim ırka mensup, hakim ırka has bir düşünce ve duygu biçimidir. Ben kürtlerin hakim ırk olduğunu da düşünmüyorum.
BAŞAR YALTI
Şerafettin beyi dinlerken bir izlenim edindim, öncelikle onu açmak istiyorum. doğru olup olmadığını kendisinden duymak istiyorum. sanki kafada her şey bitmiş. Tarhan bey ifade özgürlüğü bakımından çok ileri bir aşamaya geldiğimizi söyledi. Ben şerafettin beyi daha önce de birkaç defa dinledim. Ama bugün yine de sınırları olmasına rağmen, kafasında her şey, şu anlamda bağımsızlık anlamında bir noktaya geldiğini sezinledim. Onu da şuradan çıkartıyorum. Biz azınlık haklarını daha iyi savunuruz merak etmeyin dedi. Dolayısıyla sizin söylediğiniz o eleştirilen, mevcut türkiye cumhuriyetinin otoriter yapısı ve yanlışları aynen, aynı biçimde oraya da yansıyarak devam edecek biçiminde bir izlenim aldım. Biz daha iyi yaparız argümanını açmasını istiyorum.
İkincisi de faik beyin dile getirdiği konu. Bu kürt öznesi adına hepimiz konuşuyoruz veya kürt aydınları konuşuyor. Ama temelde bir sorun var, sade kürt vatandaşı kendini ifade edebiliyor mu? Bu noktada kürt aydınlarının feodal yapıya karşı, aşiret yapısına karşı orada yaşayan insanların özgür birey olmaları anlamında ne tür çabaları oldu veya oluyor?
Son sorum şu, kürtlerin özgür olmalarının yollarını açmak gerekir diyor. kendi kimliğimizin altında neler yapacağımız, ne tür haklar istiyoruz, bunları da somut olarak sayabilir miyiz? Bunlar bence önemli, cevaplandırırsanız memnun olurum.
REBİA DİRİM
Bu vesile ile 17 aralık’ın yeni bir açılım olmasını diliyorum. Dün akşamdan beri ben oldukça gevşemiş vaziyetteyim, bundan sonrası için daha çok gerilebiliriz.
Konuşmaların bende bıraktığı intiba, tarihi total olarak anlamanın pek mümkün olmayacağıdır. Bu benim yaklaşımım değil, ben de böyle olduğuna inanıyorum ama genelde söyleyen terminologlar var. bu bağlamda baktığımızda, şundan anlamamız mümkün değil. çünkü içinde duygularımız var, bütün tarihsel kapsam, yani kapsayan zaman süreci içinde hepimizin yaşadığı ağır travmalar, bu travmaları unutamamak, bu travmalarla birlikte geliştirdiğimiz dirençler ve bunun getirdiği kafa karışıklıkları var. bu kafa karışıklıklarının içinden gelerek kavramları kaygılarımızla yaşıyoruz. Bunu çok anlayabildiğimi sanıyorum kendim. Umarım anlatabilirim de zaman içinde. Çünkü, self determinasyon kavramından hareketle gideceğim. Determine edebilmek için selfi, onun kendisinin mevcudiyetini kanıtlamak ihtiyacı içinde. Yani kendi mevcudiyetinden dolayı bir kaygı yaşamazsa, topluluklar, kişiler, hangi şekilde olursa olsun bu format, direnç yarılma ile birlikte geliyor. Bu yarılmanın içinde o yaşadığımız travmalarla birlikte kavramları savunma olarak kullanıyoruz. Bu da aynı kısır döngüyü sanki değişikmiş gibi kullanma riskini getiriyor. Ve saplanıp kalıyoruz orada. Bütün açıklamalar ve bütün sorular da bunları kanıtlar nitelikteydi. Bu nedenle, azınlıkların esas sormamız gereken soru, bu bütüncüllüğü sağlamak için yenilenme açısından yani milliyetçilik kavramında olsun, teolojik anlamda olsun, yenilenmemiz açısından olsun, hep birlikte hangi mekanizmaları yapıcı şekilde kullanabiliriz acaba? Buna açılım getirebilirse, çok sevineceğim.
ABDULLAH AMAÇ
Bir ikilime çok dokunuldu, ben de oraya dokunacağım. Cumhuriyetin kusurları ve ilkeleri. Hakikaten ben de kusurun ilkelerde olduğuna inanmıyorum. Çünkü, işin aslı felsefesinde. Eğer, biz ittihat ve terakki’nin müslüman bir müteşebbis sınıf yaratma felsefesini, müslüman türk bir müteşebbis sınıf yaratmaya çevirirseniz ve bunu uygularsanız, kağıt üzerinde yurttaş olan, toplumumuza mensup insanlar arasında bir kısmının yarıştan düşmesi gerekir. Bu yarıştan düşürmek için de biz zaten başlangıç donanımı eşitsiz olan bu insanlar arasında, bir de önceki nesillerden gelen ve yetilerimizi belirleyen yaratma kültürümüzü birikimimizi eğitim yoluyla almalarını önlerseniz, bunu ana dillerinde öğrenmelerini engellerseniz, kendi ülkenizde ilanihaye sürüp gidecek bir ikinci sınıf vatandaşlar topluluğu yaratırsınız. Bilimde, sanatta, kültürde iş hayatında özellikle iş hayatında bütün temel sektörlerin dışına itersiniz. Çünkü yarışa çok geri basamaklardan, çok donanımsız onları başlatmış olursunuz. Toplumumuzun kooperatif yönetiminin bize bağışladığı bu, bizi getirdiği yeri de bir bütün olarak budur.
Elbette ki bunun çözümlerini ne a’nın ne b’nin ne de c’nin milliyetçi söylemlerinden geçmiyor. Geçmediği de aşikar. Şu durumda cumhuriyetin temel felsefesi ile yüzleşmeden bu soruna bir çözüm önermek de her zamanki yine cumhuriyet tarafından belirlenmiş pragmatist cendere içerisinde kalmaktır.
Genel manada ifade edersek, bugün kürtlerin çok de ne isteyeceklerini söyleme konusunda hep sorular sorulur, buna kürtlerin kendileri de cevap veremez. Ne yazık ki uygulanan bu sistem onları ne isteyebilecekleri konusunda yeterli dile getirilmiş durumda değildir. Sizin karşılarınızda, ankara veya istanbulda zaman zaman gördüğünüz politika çevrelerinde gördüğünüz insanlar, kürtler bunlardan ibaret değil. asıl geniş yığınlar, maalesef uygulanan bu dil yasağı, yadsıma ve inkar sebebiyle toplum dışı olmuşlardır. Kendilerini ifade edememektedirler ve hala da etme imkanları yoktur. bu sistemin önü açılacak mı açılmayacak mı? İnsanlar kendi ana dillerinde eğitip, kendilerini ifade edebilecekler mi edemeyecekler midir? Bir insan kendi ana dilinde eğitimini görmedikten sonra hangi yarışı nerede başarılı götürebilir, bunların cevabının aranması lazım.