Bugünlerde tüm dünya olarak güçlü bir pandemi sürecinden geçmekteyiz. Birçok kişi için travmatik birebir vakitte. Günlük rutini bozan beklenmedik gerçek bir tehlike ile büyük bir çaba verirken yaşadığımız süreci anlamlandırmaya çalışıyoruz. Bu şiddetli süreçte hepimizin maruz kaldığı ortak kayıplar da yanında gayreti. En temelde güvenlik kaybı, sevdiklerimizin kaybı, iş kaybı, ekonomik kayıplar…Kısacası varsaydığımız dünyanın kaybıyla baş etmeye çalışıyoruz. Çocuk, genç, yetişkin demeden baş ediyoruz zira hayatta kalmaya programlıyız bu güdüyle direniyoruz, hepimiz dayanıklılık gösteriyoruz.
İçinde bulunduğumuz pandemi dahil olmak üzere hayatı tehdit eden, hayat koşullarımızı etkileyen, belirsizlikleri barındıran durumlar hudut sistemimizi olumsuz tesirler. Bunlar karşısında ortaya çıkan gerilim ve korku bedenimizde “kaç ya da savaş” biyolojik yansılarını ortaya çıkarırken biz yetişkinlerin öncelikle muhtaçlığımız olan dengelenme için sakin kalabilmeye ve kendimizi inançta hissetmeye muhtaçlığımız var. Şayet yetişkinler gerilimli anlarda kendi gereksinimlerine hassas olabilirlerse çocukların gereksinimlerine da bir o kadar hassas olup karşılıklı olarak sakinleşebilmeyi (koregülasyon) ve zorluklara ahenk sağlamayı çarçabuk geliştirebilirler. Toplumsal medyada en sık karşılaştığım başlıklar ortasında “Psikolojik dayanıklılığınızı güçlendirin.”, “Çocukta rezilyans maharetleri geliştirme”, “ Neden kimi çocuklar ya da yetişkinler şiddetli hayat şartlarına kolay kolay ahenk sağlıyor? , “Kriz anlarında dayanıklılık?” en ön sırada yer alıyorlar.
Pekala, nedir bu muhtaçlığımız olan yetişkinleri ve çocukları koruyan rezilyans ya da ruhsal dayanıklılık ?
Rezilyans; gerilim ve travmatik olaylar karşısında başa çıkabilme mahareti, kuvvetli şartlara ahenk sağlama, yıkıcı tecrübe ve kayıplar sonrası güzelleşmeyi başarabilme ve bakış açısı kazanabilme, gerilime güzel ahenk sağlayabilmek manasına gelir. Ruhsal dayanıklılık, lisanımızda rezilyans yerine kullanılan en uygun tabirdir.
Bambu ağaçlarını bilir misiniz? Uzun ve çubuk görünümlü bu ağaçların, Muson yağmurlarında kırılmadan yere kadar esneyebildikleri yağmur dinince de ayağa kalkıp hayatlarına devam ettikleri bilinir. Bu ağaçlar kırılmadan esneyebilme sonra da eski biçimine dönebilme hünerine sahiptirler. Ruhsal dayanıklılık da bambu ağaçlarına benzetilir. “Bambu direnen bir meşeden daha güçlüdür.” der, bir Çin atasözü.
Birtakım yetişkin, genç ve çocuklarda bir bambu misali yahut ne kadar darbe alsa da düşmeyen hacıyatmaz üzere eski hallerine kolaylıkla dönebilmekteler. Pekala her insan tıpkı seviyede ruhsal dayanıklılığa sahip mi? Neden travma karşısında kimi bireyler travmatize olurken kimileri olmuyor?
Öncelikle bilmemiz gereken insanoğlunun sağlam ve güzelleşmeye programlı olduğudur. Toplumsal bir travmaya( savaş, göç, mevt, salgın hastalıklar vb.) ya da ferdi travmalara maruz kalındığında düzgünleşme sürecinde her çocuk ve yetişkinin buna göstereceği yansılar ve baş etme sistemleri değişkendir. Ruhsal dayanıklılık seviyesi yüksek yetişkinler ve çocuklar güçlü şartlara daha kolay uyumlanıyorken, dayanıklılık seviyesi düşük olanlar ahenk sağlamakta zorlanmaktadır. Bu noktada rezilyansı etkileyen birden çok faktör karşımıza çıkıyor: Mizah, genetik, içsel kaynaklar (düşünme maharetleri, itimat, müspet niyetler, değerler), dışsal kaynaklar(arkadaşlar, toplumsal etraf, aile)ve ebeveyn ile kurulan bağlanma örüntüsü hayli kıymetli faktörler.
Kimi araştırma bulguları gösteriyor ki; rezilyans (dayanıklılık) kalıtımsal faktörlerin öğrenilebilen ve geliştirilebilen bir kişilik özelliği olduğudur. Jimnastik yapan çocukları ve yetişkinleri bir düşünün. Fizikî olarak sağlamdırlar, bedenleri esnektir, bükülürler ve eski hallerini alırlar. Her gün daha fazla çalışırlar ki daha fazla esneyebilmek ve bu fizikî esnekliği koruyabilmek için. Unutulmaması gereken dayanıklılığın çocukluktan itibaren her vakit geliştirilebilir ve öğretilebilir olduğudur.
Öyleyse yetişkinlerde ve çocuklarda ruhsal dayanıklılığı güçlendirmenin yolları nelerdir?
Hiçbir vakit geç olmadığını akılda tutarak evvel kendi yeterli oluşumuzu ve belirsizliğe tahammülü güçlendirerek işe başlamalıyız. Yalnızca ebeveynler olarak değil tüm yetişkinler olarak etrafımızdaki çocuklara karşı sorumluluklarımız olduğunu hatırlatarak onlara model olduğumuzu unutmayalım. Çocuklar sağlam olmayı evvel ailede sonra da toplumsal etrafta öğrenirler. Etrafındaki yetişkinleri müşahedeler ve davranışları taklit ederler. O nedenledir ki biz yetişkinler dayanıklılık olarak öncelikle onlara model olmalıyız. Böylece çocuklara en güçlü dışsal kaynaklar olabilir ve onların içsel kaynaklarını güçlendirmelerine dayanak olabiliriz.
Dayanıklılığı güçlendiren yolların en kıymetlisi çocuklara koşulsuzca sevilebilir ve pahalı olduklarını hissettirmekten geçer. Çocuklarla kurulan bağ inançlı ise çocukların kendilerini inançta hissetmelerine yardımcı olur. Kendimizi ve çocukları anlayışlı, hoşgörülü, cömert olabilmek, olumlu düşünmeye çalışmak, empatik münasebetler kurabilmek, hisleri düzenleyebilmek, dürtüleri denetim edebilmek, yardım almaya ve yardım etmeye açık hale gelebilmek konusunda desteklemek epey değerlidir. Çocukları cesaretlendirmek, sorumluluk vermek, sorun çözme marifetlerini güçlendirmek, olumlu içsel konuşmaları model olarak desteklemek içsel kaynaklara yer hazırlayacaktır. Hem kendimiz hem de çocuklar içsel kaynaklarımız olan değerlerimizle (dürüstlük,nezaket, özerklik, bakım,şefkat, özsaygı, muvaffakiyet, hayal gücü, bilgelik ) gerilimli anlarda temas kurmayı öğrenebiliriz. En büyük güç kaynağı olan içsel değerlerinize şiddetli vakitlerde sıkı sıkı sarılmayı ihmal etmeyin.
Haydi artık kendimize aşağıdaki soruların karşılıklarını bir liste yaparak işe başlayabiliriz. Şayet çocuklarınızın yaşı uygunsa listeyi birlikte de oluşturabilirsiniz.
“Size yeterli gelen neler var bu hayatta?, “ Hangi şahıslar, yerler, durumlar, müzikler, kokular, tatlar düzgün gelir?, “Size kendinizi bedelli hissettiren kimler var etrafınızda? , “Hangi güçlü yanlarınız var?, “Zorlukların üstesinden hangi kişilik özellikleriniz ile geliyorsunuz? “, “ Hislerinizi nasıl söz ediyorsunuz ? “ , “ Sakinleşmek için hangi yolları kullanıyorsunuz?” Akabinde listeyi görebileceğiniz bir yere asın ve sık sık bakın.
Araştırmalar; düşünme hünerleri güçlü, hislerini tabir edebilen, aile dayanağı olan ve toplumsal bağlantı kurabilen yetişkin ve çocukların en gerilimli durumlarda bile ruhsal olarak güçlü kalabildiklerini gösteriyor . Ruhsal dayanıklılığı güçlendirmek ismine sergileyeceğimiz tavırlar ve davranışlar, pandemi ve sonrasında karşılaşılabilecek her türlü gerilimli ömür olayına karşı bizleri ve çocukları koruyacağını unutmayalım. Travmayı, travma yapan travmanın kendisi değil; travma ile nasıl baş ettiğimizdir.
Sevgilerimle.