CHP Genel Lideri Kemal Kılıçdaroğlu’nun, Yap-İşlet-Devret (YİD) modeli ile yapılan projeleri “iktidara gelmeleri durumunda” kamulaştırılacaklarını açıklaması yeni tartışmaları gündeme getirdi. Halihazırda küçüklü büyüklü birçok proje YİD yoluyla hayata geçiriliyor. Türkiye, YİD modeliyle kamunun cebinden para çıkmadan birçok yatırımı özel kesime yaptırıyor. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı, bugüne kadar toplam 215 milyar liralık Kamu Özel İş Birliği (KÖİ) projesini başlattı. Bu yatırımların yüzde 86’sı tamamlandı. Yatırımcıyı huzursuz eden bu açıklamalar bir tarafa; sayılar da bu projelerin kıymetini bir kere daha gözler önüne serdi. Yalnızca Osmangazi Köprüsü ve İstanbul-İzmir Otoyolu Projesi’nin 15 yıllık genel maliyeti 13 milyar 648 milyon dolar olarak dikkat çekti. Bu ölçü bugünkü kurlarla 103 milyar liralık bir maliyeti ortaya çıkarıyor. Lakin bu ölçünün 12,9 milyar dolarlık kısmı, yani bugünkü kurlarla yaklaşık 97 milyar liralık kısmı garanti kapsamında bulunuyor.
GEÇİŞLER ARTIYOR
Tıpkı projede garanti edilen fiyatların son sayılarına nazaran de olumlu gelişmeler olduğu görülüyor. Buna nazaran yalnızca bu yılın temmuz-ekim aylarında Osmangazi Köprüsü’nden ortalama günlük geçiş sayıları 36 bin 415’i buldu. Kontrata nazaran köprüden garanti edilen günlük geçiş sayısı 40 bin olarak belirlenmişti. Birebir periyotta Köprü’nün devamı niteliğindeki İstanbul-İzmir Otoyolu’nun garanti sayıları da olumlu tarafta seyrediyor. Günlük 40 bin geçiş garantisi verilen otoyolun 1’inci kesitinden temmuz-ekim ayları ortasında ortalama 45 bin 280, 35 bin geçiş garantisi verilen ikinci kesitinden ise 43 bin 719 geçiş yapıldı. Otoyolun 3’üncü bölümüne 17 bin, 4’üncü kısmına ise 23 bin geçiş garantisi verilmişti. Birebir devirde yolun üçüncü kısmından 29 bin 216 geçiş yapılırken, dördüncü kısımdan 15 bin 943 araç geçti. Bu datalara nazaran projede bir nebze garanti edilen sayılara ulaşıldığı görülüyor.
“81 KENTE HİZMET GİTMEZ”
Bilhassa büyük projeler YİD metoduyla hayata geçiriliyor. Bu metodun kullanılmasının sebebi ise projenin daha süratli ve aktif olarak ilerleyebilmesi… YİD projelerinin devlet eliyle yapılması durumunda, yatırım bütçelerinin yetersiz kalması sorunu ortaya çıkabiliyor. Ayrıyeten bürokratik süreçlerin uzunluğu ve mevcut işçinin aşikâr başlı projelerde misyon yapması nedeniyle, ülke genelindeki öbür projelerin aksaması da, doğabilecek meseleler ortasında… Eski Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Ahmet Arslan bu yıl içerisinde yaptığı bir açıklamada tenkitlere karşılık vererek “Ya borçlanarak yapacaksınız ya öteleyeceksiniz. Borçlanarak bunların tamamını geçmişteki üzere yaparsanız Türkiye’de iki tane köprü yaparsınız, 81 ile hizmet götüremezsiniz. 81 ilin tamamına hizmet götürmek ve bu hizmetleri ötelememek için anında uygulamanız lazım. Dünyaya ‘Türk modeli’ diye örnek olmuş bir uygulama yapıyoruz. Dünyanın birçok yerinde uygulanıyor ve bunları Türkiye’deki yükleniciler yapıyor. Türkiye’de olunca ‘üç-beş bireye peşkeş’ deniyor! Pekala dünya ülkeleri bu bireylere neden yaptırıyor, onlar da mı peşkeş çekiyor. Alışılmış ki hayır” demişti.
MUHALEFET YATIRIMCIYI ÜLKEDEN KAÇIRIYOR
Hükümetin geçtiğimiz haftalarda iş dünyasıyla yaptığı görüşmelerde, muhalefetin ‘kamulaştırma’ açıklamalarının gündeme geldiği, iş adamlarının, “Bazı şeyleri öngöremiyoruz, bu durum yatırımlar açısından dertli oluyor. Havaalanı ve köprüler için ‘Gelince bunları değiştireceğiz, iptal edeceğiz’ üzere açıklamalar kahra neden oluyor. Bir işe başladıktan sonra uygulanan kurallar, sonrada değiştirilmemeli” tabirlerini kullandığı öğrenilmişti. 1986 yılından 2020 yılına kadar bakıldığında KÖİ modeli kullanılarak başlanan proje sayısı 2013 yılında 31 olarak gerçekleşti. 2010 yılında 15 projeye başlanırken, 2011 ve 2014 yıllarında on dörder projede KÖİ kullanıldı. Son yıllara bakıldığında, bu yıl yalnızca 3 projede KÖİ formülünden yararlanıldı. 2019 ve 2018 yıllarında sekizer KÖİ projesi başladı. Türkiye’de birinci YİD modeli; 1980’li yıllarda Mersin-Akkuyu nükleer güç santrali ile gündeme gelmişti. Daha sonra HES’ler, güç santralleri, havaalanları, ticaret merkezleri, hür ticaret bölgeleri, metro, limanlar, demir yolları üzere projelerin gerçekleştirilmesinde uygulama alanı buldu. YİD modeli bilhassa gelişmekte olan ve yatırımları gerçekleştirmede finansman derdi çeken ülkeler tarafından kullanılıyor. Bu prosedür, faydalı bir yatırım teşvik ve finansman aracı olarak sunuluyor.
DEVLET LAKİN YÜZDE 10’UNU YAPABİLİRDİ!
Karayolları Genel Müdürlüğüne 2019’da 7,7 milyar TL, 2020’de 7,6 milyar TL yatırım ödeneği ayrılmıştı. 2021 ödeneği ise 14 milyar TL oldu. İşçi ve öbür masrafları de kapsayan bu bütçe ile, bugün KÖİ ile hayata geçirilen yatırımların yalnızca yüzde 10’u yapılabiliyor.
‘YAVUZ’ 7 YIL SONRA DEVLETİN
Örnek olarak; değerli bir YİD projesi olan Yavuz Sultan Selim Köprüsü’nde, devletin sırtında maliyet bulunmuyor. Bakım, işletme üzere maliyetlere devlet karışmıyor. Araç garanti sarfiyatları, finansal modelin bir modülü…. Köprü, 2027 yılında büsbütün devlete kalacak.
Ö. FARUK BİNGÖL