TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ DOĞU DİLLERİ VE EDEBİYATLARI
(SİNOLOJİ) ANABİLİM DALI
ÇİNLİ MÜSLÜMAN ÂLİM WANG DAIYU’NÜN ÇİN İSLAM TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ
Doktora Tezi
Ertuğrul CEYLAN
Ankara-2019
TÜRKİYE CUMHURİYETİ ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ DOĞU DİLLERİ VE EDEBİYATLARI
(SİNOLOJİ) ANABİLİM DALI
ÇİNLİ MÜSLÜMAN ÂLİM WANG DAIYU’NÜN ÇİN İSLAM TARİHİNDEKİ YERİ VE ÖNEMİ
Doktora Tezi
Ertuğrul CEYLAN
Tez Danışmanı Doç. Dr. İnci ERDOĞDU
Ankara-2019
rünriyn cuuırruniynri
ANKARA
üNivgnsirrsi
sosyAr, niıiıvırrcn uxsrirüsü yıüuünıüĞüNn
Bu belge ile, bu tezdeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplanıp sunulduğunu beyan ederim. Bu kural ve ilkelerin gereği olarak,
çalışmada bana
aitolmayan tüm veri. düşünce
vesonuçları andığımı
vekaynağını gösterdiğimi ayrıca beyan ederim.(.Z.Q .l . t.rİ-.lza.lg.}
Eıtuğnıl CEYI-AN
i ÖN SÖZ
İslamiyet’in Çin topraklarına girmesi ve yayılması uzun bir tarihi sürece dayanmaktadır. Bu tarihi süreçte Çin ve İslam medeniyeti birbirleri ile etkileşim içerisinde olmuştur. Yaşanan bu etkileşim, Ming Hanedanlığı döneminde adeta zirve yapmış ve bir grup Çinli Müslüman âlimin başlattığı “Huiru (回儒)” hareketi ile Çin İslam anlayışı oluşmuştur. Huiru hareketi Çinli Müslüman âlimlerin oluşturduğu entelektüel ve akademik alt yapısı olan bir harekettir. Bu hareketin öncü isimlerinden biri olan Wang Daiyu (王岱舆) ise Çin İslam tarihinde önemli bir yere sahiptir. Bu çalışmada, Wang Daiyu’nün Çin İslam anlayışının oluşmasındaki yeri ve önemi ele alınmıştır.
Tez çalışmam süresince gerek ders aşamasında gerek tez aşamasında yönlendirme ve bilgilendirmeleriyle bana yol gösteren danışman hocam Sayın Doç. Dr.
İnci Erdoğdu’ya sonsuz teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca yüksek lisans tez danışmanım olan ve akademik hayatım boyunca benden desteğini esirgemeyen Sayın hocam Profesör Bülent Okay’ a; çalışma konumu seçmemde beni cesaretlendiren ve kaynak temininde bana yardımcı olan Profesör Xue Qinguo’ya (Pekin Yabancı Diller Üniversitesi) çok teşekkür ederim.
Ertuğrul CEYLAN Ankara-2019
ii
İÇİNDEKİLER
ÖN SÖZ ... i
İÇİNDEKİLER ... ii
KISALTMALAR ... iv
GİRİŞ ... 1
1. BÖLÜM ... 16
TANG VE SONG HANEDANLIKLARI’NDA İSLAMİYET ... 16
1.1. Tang Hanedanlığı (618-907) ... 16
1.2. Tang Hanedanlığı Döneminde İslamiyet’in Çin’e Girişi ve Gelişimi ... 20
1.3. Song Hanedanlığı (960-1279) ... 32
1.4. Song Hanedanlığı Döneminde İslamiyet ... 33
2. BÖLÜM ... 36
YUAN-MING HANEDANLIKLARI’NDA İSLAMİYET ... 36
2.1. Yuan Hanedanlığı (1271-1368) ... 36
2.2. Yuan Hanedanlığı Döneminde İslamiyet ... 41
2.3. Ming Hanedanlığı (1368-1644) ... 46
2.4. Ming Hanedanlığı Döneminde İslamiyet ... 49
2.5. Huizu (回族) ... 56
3. BÖLÜM ... 63
HUIRU HAREKETİ ... 63
3.1. Din ... 63
3.2. Çin Geleneksel Düşüncesine Ait Dinler ... 67
3.2.1.Daoizm ... 68
3.2.2.Budizm ... 71
3.2.3.Konfüçyanizm ... 74
22.214.171.124.Konfüçyüs Düşüncesine Ait Eserler ... 77
126.96.36.199.Konfüçyüs Düşünce Ekolüne Ait İlkeler ... 80
3.3. Huiru (回儒) ... 95
3.3.1.Medrese Eğitimi (经堂教育) ... 109
4.BÖLÜM ... 123
WANG DAIYU VE ESERLERİ ... 123
4.1.Wang Daiyu’nün Eserleri ... 126
iii
4.1.1. Hak Dinin Açıklaması (正教真诠) ... 129
188.8.131.52.Birinci Bölüm ... 130
184.108.40.206. İkinci Bölüm ... 141
4.1.2. İslam Hikmeti (清真大学) ... 153
220.127.116.11. Gerçek Bir (真一) ... 155
18.104.22.168. Sayısal Bir (数一) ... 164
22.214.171.124. Cismani Bir (体一) ... 171
4.1.3. Hakikatin Doğru Cevapları (希真正 答) ... 185
4.1.4. Wang Daiyu’nün Eserlerinde Kullandığı Çin Geleneksel Düşüncesine Ait Bazı Kavramların İncelenmesi ... 187
SONUÇ ... 205
ÖZET ... 214
ABSTRACT ... 215
KAYNAKÇA ... 216
EKLER ... 230
EK-1 HARİTALAR ... 230
EK-2 RESİMLER ... 234
EK-3 TABLO ... 240
iv
KISALTMALAR
C. Cilt
S. Sayı
a.g.e Adı geçen eser
a.g.m. Adı geçen makale a.g.t. Adı geçen tez
s. Sayfa
ss. Sayfalar
Bkz. Bakınız
1 GİRİŞ
Kadim iki medeniyet olan Çin ve Arap medeniyeti dünya tarihinde oldukça önemli bir yere sahiptir. Çin, geçmişten aldığı engin kültür ve düşünce alt yapısının üzerine yüz yılları kapsayan hanedanlık tarihini inşa etmiş köklü bir medeniyettir. Çin medeniyeti sadece kendi sınırları içerisinde kalmamış aynı zamanda başta yakın komşuları olmak üzere dünya medeniyetini derinden etkilemiştir.
Çin geleneksel düşünce dünyası, Çin’i Çin yapan en büyük güçtür diyebiliriz.
Çünkü Çin geleneksel düşüncesi yüzyılları aşan ve halen günümüzde farklı formlarla da olsa yaşayan dinamik bir düşünce sistemidir. Günümüzde Çin geleneksel düşüncesinin öncü isimleri hemen hemen tüm dünya tarafından bilinmekle beraber aynı zamanda araştırılmaya değer konular arasında ilk sıralarda yer almaktadır. Çin düşünce dünyası Laozi, Konfüçyüs gibi sadece Çin’i değil dünyayı da etkileyen büyük düşünürleri ortaya çıkarmıştır. Bugün dünyanın birçok noktasında Çin düşünce tarihi üzerine sayısız çalışmalar yapılmaktadır.
Çin düşünce dünyası dediğimizde ilk akla gelen Konfüçyanizm, Daoizm ve Budizm gibi düşünce sistemleridir. Bu düşünceler elbette ilk ortaya çıktığı dönemdeki gibi salt düşünce olarak günümüze kadar ulaşamamıştır. Özellikle Song-Ming ( 宋 明 ) dönemlerinde yeniden tasarlanan düşünce sistemi ile Konfüçyanizm, Daoizm ve Budizm arasında bağlantılar oluşturulmaya çalışılarak bir düşünce sistemi içerisinde yer
2
aldırılmaya çalışılmıştır.1 Yapılan bu çalışmalar neticesinde bu üç düşünceyi Çin geleneksel düşüncesi başlığı altında görmek çok daha doğru olacaktır. Sonraki dönemlerde ise bu üç düşünce “üç öğreti (三教合一)” başlığı altında toplanacaktır. 2
Çin yüzyıllar boyunca yerleşik düzende varlığını sürdüren bir ülke olmasından dolayı Çin geleneksel düşüncesi yüzyıllar içerisinde çeşitli değişikliklere uğramış olsa da özü itibariyle belli bir çerçevenin dışına çıkmamıştır. Dışarıdan gelen yabancı düşünce, yabancı kültür öğeleri ise; Çin sınırlarında kendi varlıklarını salt olarak koruyamamış ve zaman içerisinde yerelleşme kanalına girerek Çinlileşmiştir. Bu durumun tarihte en güzel örneği; Çin’e dışarıdan gelen Budizm’in yüzyıllar içerisinde başkalaşarak “Çin Budizm’i ” olarak bilinmesini ve Çinlileşmiş olmasını gösterebiliriz.
Özetle; Çin, kendi sınırları dışından gelen tüm kültür ögelerini topraklarında kendi renk ve desenlerine boyayacak kadar kadim ve nadir bir medeniyettir.
1 Özellikle Kuzey Song Hanedanlığı’nda Daoizm, Budizm ve Konfüçyanizm’in etkileşimin sonucunda Neo-Konfüçyanizm tezi ortaya çıkmıştır. Bu tezin merkezinde Konfüçyanizm vardır. Böylelikle Budizm ve Daoizm’in ise bu yeni akım ile uyumlu hale geldiği savunulmuştur. (Bkz. Jin Yijiu, Wang Daiyu Sixiang Yanjiu, Minzu Chuban She, Beijing, 2008, s.167.)
2 Fung Yulan’a göre; halk, Çin’de üç dinin bulunduğunu söylemeye alıştırıldı:
Konfüçyüslük, Daoculuk ve Budizm. Ancak Konfüçyüslük bir din değildir. Daoculuk’a gelince felsefe olarak ve din olarak arasında bir ayrım vardır. Onların öğretileri yalnızca farklı değildir, tamamiyle birbirine zıttırlar. ( Bkz. Fung Yu-Lan, Çin Felsefesi Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2009, ss.5-6.)
3
Arap medeniyeti, MÖ 13. yüzyıla kadar uzanmakta olup din, felsefe, coğrafya, edebiyat, sanat, matematik, tıp, astronomi gibi alanlarda dünya medeniyetine büyük katkı sağlamıştır. 3 İslamiyet’in doğuşu ve yayılışı ile farklı bir forma bürünen Arap medeniyeti, İslam sonrası genellikle İslam medeniyeti olarak adlandırılmıştır. Dünya medeniyet tarihinde İslam medeniyetinin yeri oldukça önemlidir. Özellikle “çeviri hareketi” ile başlayan süreç, İslam medeniyetini çok farklı noktalara taşımıştır.4 Burada dikkat edilmesi gereken bir noktanın altını Prof. Dr. Fuat Sezgin şu sözleriyle çizmektedir:
3 Xue Qinguo, “Zhongguo Yu Alabo: Wenming De Duihua Zishen Ji Qi Qidi”, Guoji Ruxue Luntan-Yazhou Wenming Jiaoliu Hujian Beijing Guoji Xueshu Yantaohui Lunwen Ji (1), Beijing, 2016, s.189.
4 Gutas’a göre; Bizans İmparatorluğu ve Yakındoğu'da bulunabilen edebiyat ve tarih dışındaki hemen hemen bütün din dışı Yunanca kitaplar, 8. yüzyılın ortasından 10.
yüzyılın sonuna kadar, Arapçaya çevrilmişti; 150 yıldır süregelen Yunanca-Arapça araştırmaları bu konuda bize bol bol kanıt sunmaktadır. Her şeyden önce, Yunanca- Arapça çeviri hareketi iki yüz yıldan daha uzun bir süre devam etmiştir. Abbasilerin iktidara gelmesiyle başlayan ve esasen Bağdat'ta gerçekleşen çeviri hareketi, Yunan ve Arap filolojisi, felsefe ve bilim tarihi konularındaki (bunlar üzerinde bugüne kadar fazlasıyla durulmuştur) öneminden bağımsız olarak, öylesine sarsıcı başarılar elde etmiştir ki, bu hareketi toplumsal bir fenomen olmasının dışında (hareketin bu yönü çok az incelenmiştir) başka bir biçimde açıklayabilmek, anlayabilmek çok güçtür. Her şeyden önce, Yunanca-Arapça çeviri hareketi iki yüz yıldan daha uzun bir süre devam etti; kısa ömürlü, gelip geçici bir fenomen değildir. (Bkz. Dimitri Gutas, Yunanca Düşünce, Arapça Kültür, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2003, ss.15-16)
4
“Şüphesiz ki genç İslam toplumunun ilk yüzyılda nispeten çabuk ulaştığı bilim alanındaki başarısı, sadece kitap çevirileri yoluyla yabancı kökenli bilim mirasının aktarımı şeklinde sınırlı kalmamıştır. Yeni din ile birlikte ortaya çıkan ve sürekli iddia edilenin aksine hiç de ilkel olmayan durum ve ortamda Araplar, kendileri için çok yeni olan düşünsel problemlerle uğraşmaya hızla itildiler, özellikle yazı sanatını öğrenmeye yönelik şaşırtıcı bir ilgi doğdu. Bununla ilgili Arapça kaynaklar incelendiğinde, 1./7.
yüzyıl İslam bölgelerinde yaşayan insanların okuryazarlık oranının Batı ortaçağındaki çağdaşları ile karşılaştırılamayacak derecede yüksek bir seviyeye ulaştığı izlenimi oluşur”5
Yukarıda Çin ve İslam medeniyetine kısaca değindikten sonra, Çin ve İslam dünyası arasındaki ilişkilere değineceğiz.
Çin ve İslam dünyası ilişkileri, tarihte uzun yıllar boyunca 751 yılında yaşanan Talas savaşı hariç neredeyse çatışmasız bir eksende devam etmiş ve bu iki medeniyet tarihte birbilerinden çok şey öğrenmiştir. Bu durumu Hyunhee Park, “The Mapping Chinese and Islamic Worlds, Cross-Cultural Exchange in Pre-Modern Asia” adlı eserinin giriş bölümünde şöyle açıklamaktadır:
“Çin ve İslam Dünyası, yaklaşık 700 ile 1500’lü yıllar arasında, neredeyse aynı derecede yüksek ekonomik ve kültürel gelişime sahiptir. Çinliler Orta Doğu'dan baharat
5 Fuat Sezgin, İslam'da Bilim ve Teknik (Cilt I), İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları, İstanbul, 2008, ss.5-6.
5
ve koku gibi ürünler almalarının yanında astronomi, matematik, mühendislik ve tıp gibi alanlar hakkında da bilgi edinmişlerdir. Müslüman tüccarlar ise Çin'den ipek ve porselen gibi ürünler almalarının yanı sıra Çin'in öncülük ettiği kağıt yapımı ve pusula gibi çeşitli teknolojik icatları üllkelerine taşımışlardır. Bu hareketlilik doğal olarak karşılıklı coğrafi bilginin artmasına neden oldu ve bu yeni coğrafi bilgiler kaydedildi.
1500’lü yıllara gelindiğinde Çin, İslam dünyası hakkında çok fazla şey öğrenmiştir”.6
Bugün Çin ve İslam dünyası dediğimizde büyük bir coğrafya ve neredeyse dünya nüfusun yarısını oluşturan iki kadim medeniyet söz konusudur. Bu bağlamda iki medeniyet arasında yapılacak akademik çalışmalar hem geçmişe hem de geleceğe ışık tutması açısından oldukça önemlidir. Özellikle soğuk savaş sonrası oluşan tek kutuplu dünyadan çok kutuplu dünya modeline geçiş yapıldığı 21. yüzyılda, Çin hem ekonomik hem de siyasi gücü ile önemli bir ülke konumuna gelmiştir. Bundan dolayı Çin’e ve Çin kültürüne çok uzak olan ülkeler dahi Çin ile siyasi ve ekonomik iş birliğine girme çabası içerisindedir. Ülkemiz için ise Çin’e “yakınlık” ve “uzaklık” kavramlarının ayrı bir önemi vardır. Çünkü tarihte sınır komşuluğu yapmış iki kadim medeniyet yine tarihin getirdiği şartlar neticesinde birbirlerine uzak kalmışlardır. Ancak yeni dünya düzeni başlığı altında neşet eden küreselleşme ile birlikte ülkeler arasındaki uzaklıklar sadece coğrafi olarak kalmıştır. Bugün her ülke adeta birbirinin “bir tık” ötesinde komşusudur. Ülkeler arasındaki ilişki genellikle siyasi ve ekonomik olmak üzere iki
6 Hyunhee Park, The Mapping Chinese and Islamic Worlds, Cross-Cultural Exchange in Pre-Modern Asia, Cambridge University Press, Printed in the United States of America, 2012, s.2.
6
nokta ile birbirine bağlıdır. Ancak ülkeler arasında yalnızca bu iki ilişkinin ön planda olması çok sağlıklı değildir. Çünkü ülkeler arasındaki ilişkiler sadece siyasi ve ekonomi temeline dayandırıldığında, sonuç olarak hızlı ancak dengesiz bir ilişki ortaya çıkmaktadır. Bu durumu somut bir örnek ile açıklayacak olursak; nasıl ki bir çocuğun büyüme sürecinde tüm uzuvları eşit oranda büyürse sağlıklı sayılır ise ikili ülke ilişkilerinde de hem siyasi ve ekonomik hem de kültürel iş birliği sağlanırsa ülkeler arasında tam anlamıyla sağlıklı bir ilişkiden söz edilebilmektedir.
Bugün Çin’in en büyük projelerinden olan “Bir Kuşak Bir Yol”7 projesi hem Türk dünyası hem de İslam dünyası açısından son derece önem arz etmektedir. Bu bağlamda
7 Bir Kuşak Bir Yol Projesi, Türkiye’deki akademisyenlerce Yeni İpek Yolu Projesi ve ya Modern İpek Yolu Projesi olarak da adlandırılmaktadır. “Modern İpek Yolu (Bir Kuşak Bir Yol) Projesi, deniz ve kara yolu hatları ile birlikte toplamda 65 ülkeyi kapsamaktadır. Güzergâh üzerindeki ülkeler incelendiğinde projenin genel olarak gelişmekte olan ülkeleri içerdiği görülmektedir. Proje kapsamındaki söz konusu ülkelerin yaklaşık 21 trilyon dolarlık bir ekonomik büyüklüğü oluşturduğu göz önünde bulundurulduğunda; Modern İpek Yolu projesinin ciddi bir ekonomik potansiyeli barındırdığı anlaşılmaktadır. Çin’i Orta Asya üzerinden Avrupa’ya bağlayacak bu yolun tamamlanması ile birlikte kara, deniz ve demir yolu ulaşımında entegrasyon sağlanması, küresel ticaret yollarının çeşitlendirilmesi ve ulaşım sürelerinin kısaltılarak maliyetlerin düşürülmesi hedeflenmektedir. Bununla birlikte Asya, Afrika ve Avrupa’da devasa altyapı yatırımlarını öngören proje inanç merkezlerinin, medeniyetlerin ve toplumlararası ekonomik ve kültürel etkileşimlerin oluşmasına imkân sağlayacaktır.”
(Bkz. Erdal Tanas Karagöl, Modern İpek Yolu Projesi, Seta Perspektif, 2017, Sayı:174, s.2.)
7
çalışmamız tarihi bir araştırma konusu olmasının yanı sıra, günümüz için İslam ile Çin dünyası arasında tarihten miras kalan ortak paydaların çıkarılması adına önemli bir çalışma olacaktır. Bu düşünceyle dünyanın en büyük projelerinden biri sayılan “Bir Kuşak Bir Yol” projesinin akademik alt yapı çalışmalarına katkı sağlaması hedeflenmektedir. Çünkü bu proje Türk ve İslam dünyasının coğrafyasından Avrupa kıtasına ulaşacaktır. Bu bağlamda çalışmamızın bir anlamda Çinli Müslümanlar ile İslam dünyasının buluşmasına akademik bir katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
“Bir Kuşak Bir Yol” projesinin ana çıkış noktası tarihte Çin’i dünyaya, dünyayı da Çin’e açan tarihi İpek Yolu’nun yeniden canlandırılması ve böylelikle Çin’in dünyaya ucuz, kesintisiz ve risksiz bir şekilde bağlanması amaçlanmaktadır. İpek Yolu89 tarihte
8İpek Yolu adı ilk kez Alman coğrafyacısı Ferdinand von Richthofen tarafından Çin’le
Ortadoğu arasında yapılan ticaretin ana metâını ipek teşkil ettiği için verilmiştir.( İpek
Yolu Maddesi, TDV İslam Ansiklopedisi,
https://cdn.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/22/C22007424.pdf, Son Okunma Tarihi 16.12.2019, Saat: 14:37. ) İpek, Çin tarihinin en önemli ürünlerinden biri olmuş ve tarihte zenginliğin sembolü haline gelmiştir. Bundan dolayı dünyanın en büyük ticaret yollarından biri olan yolun adına “İpek Yolu” denilmiştir. Helmut Uhlig “İpek Yolu”adlı eserinde “Bir Tırtıl Tarih Yazıyor” ara başlığı ile İpek Yolu’nun tarihteki öneminin altını çizmiştir. (Bkz. Helmut Uhlig, İpek Yolu Çin ve Roma Arasında Eski Dünya Kültürü, Okyanus Yayıncılık, 2000.s.17.)
9 MÖ. 6 ve 7. yüzyıllarda Çin, ipek üretilen ülke (产丝之国), ipeğin başkenti (绢国之 都) vb. ifadelerle yer almıştır. (Bkz. Wang Huaide, “Tang Dai Zhongguo Yu Alabode Youhao Guanxi”, Xibei Minzu Yanjiu, Zongdi 22, Di Yi, 1998, s.2.)
8
sadece ticaretin güzergâhı olmamıştır, aynı zamanda kültür ve medeniyetin de yolu olmuştur. İpek Yolu ile sadece değerli taşlar, baharatlar, ipekler, vb. ticari ürünler değil aynı zamanda edebiyat, dil, kültür, düşünce ve din gibi manevi değeri yüksek olan değerler de bu yolda taşınmıştır. Bundan dolayı ister tarihi İpek Yolu olsun ister modern İpek Yolu olsun bir yerde “yol” varsa ise orada medeniyetler buluşması vardır diyebiliriz.
Çin dediğimizde tek bir milletten değil 56 etnik ulustan oluşan büyük bir ülkeden bahsetmekteyiz. Bu 56 etnik ulus içerisinde Çin’in en büyük etnik uluslarından biri ise Müslüman kimliği olan Huizu (回族) etnik ulusudur. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta Çin’de Müslümanların içerisinde bulunduğu tek bir etnik ulus yoktur.
Aksine Müslüman olan on farklı etnik ulus bulunmaktadır. Bunlar; Hui, Uygur, Kazak, Tacik, Tatar, Kırgız, Özbek, Dongxiang, Sala ve Bao’an etnik uluslarıdır.10 Biz çalışma konumuzun çerçevesi kapsamında Huizu etnik ulusundan bahsedeceğiz.
İslamiyet’in Çin’e girişi ile başlayan ve Huizu adında yeni bir Müslüman etnik sınıfın oluşmasıyla sonuçlanan sürecin her bir kademesi araştırmaya değer konu başlıkları ile doludur. Çünkü bir din olarak giren İslamiyet zaman içerisinde mensubu olan topluluğun etnik kimliği haline gelmiştir. Çalışmamız İslamiyet’in Çin’e girişi ile başlayacak ve Çinli Müslüman âlim Wang Daiyu’nün Çin İslam anlayışının oluşmasına verdiği katkı ile son bulacaktır. Uzun bir tarihi sürece yayılan çalışmamızın ilk bölümleri daha kısa ve özet olacak şekilde tasarlanmıştır. Çalışmamızın çekirdeği
10 İnci İnce Erdoğdu, Çin’de Türk ve Müslüman Nüfusu, Kırk Yayınevi, İstanbul, 2015, s.113.
9
diyebileceğimiz Huiru ( 回 儒 ) bölümü ile Wang Daiyu ( 王 岱 舆 ) ve eserlerinin incelendiği bölümler üzerine daha detaylı bir çalışma yapılacaktır.
Huiru hareketi, Çin İslam tarihinde önemli bir yer tutmaktadır. Çünkü bu hareket ile birlikte Çin İslam anlayışı oluşmaya ve olgunlaşmaya başlamıştır. “Hui” İslamiyet’i,
“Ru” ise Konfüçyüs düşüncesini temsil etmektedir. Buradaki Konfüçyüs düşüncesi daha çok Song-Ming dönemi salt bir Konfüçyanizm’den daha çok Daoizm’in ve Budizm’in etkisinin olduğu Çin geleneksel düşüncesini temsil etmektedir. Huiru hareketi, Ming Hanedanlığı’nın son dönemlerinde oldukça etkili olmuştur. Huiru hareketi ile İslam eserleri Çinceye çevrilirken İslamiyet’in temel prensiplerine dokunmadan Çin geleneksel düşüncesine ait kavram ve ifadelere yer verilerek Çinceye çevrilmiştir.
Bundan dolayı bu eserler hem İslam düşüncesini içerisinde barındırırken hem de Çin geleneksel düşüncesine ait kavram ve ifadelere yer vererek bir anlamda Çin geleneksel kültürünün taşıcıyıcılığını yapmıştır.
Huiru kavramını ilk ortaya atan 1894-1987 yılları arasında yaşamış Kuwata Rokuro adlı Japon bilim insanıdır. Rokuro, bu kavramı Konfüçyanist Müslüman (Muslim Confucian) olarak çevirmiş ve daha sonraki yıllarda Çinlileşmiş İslam (Sinicized Islam) olarak da adlandırmıştır.11 Ancak bu çalışma ortaya atıldığı yıllarda yeterli ilgiyi görememiştir. Bundan dolayı, 1990 öncesinde İslamiyet ve Konfüçyüs etkileşimini inceleyen çalışmalar oldukça azdır. 1990’lı yıllardan sonra Müslüman Çinliler üzerine
11 Sachiko Murata, Chinese Gleams of Sufi Light, State University of New York Press, New York, 2000, s.XI.
10
yapılan çalışmalarda Huiru hareketini incelemeden çalışmaların ayağının akademik bir zemine oturmayacağı anlaşılmıştır. Çünkü Ming Hanedanlığı’nın son dönemlerinde başlayan bu hareket daha sonraki Çinli Müslümanların İslam anlayışında çok etkili olmuştur. Bundan dolayı bu hareketi ve mümkünse bu hareketin öncülerinin her birini tek tek ele alıp çalışmak faydalı olacaktır. Ancak çalışmamızın çerçevesi itibariyle genel bilgileri verdikten sonra Huiru hareketi ve bu hareketin öncülerinden olan Wang Daiyü’nün Çin İslam anlayışına olan etkisini ele alacağız.
Çalışmamızda eserlerini incelediğimiz Çinli Müslüman âlim Wang Daiyu ise Huiru hareketinin öncü isimlerinden biridir. Yapmış olduğu çalışmalarla Çin İslam tarihindeki yeri ve önemi büyüktür. Wang Daiyu’nün geçmişi hakkında elimizde yeterli bilgi yoktur. Kendisi hakkındaki bilgileri yine kendi eserinin giriş bölümünde bulunan otobiyografisinden öğreniyoruz. Ataları yaklaşık 300 yıla yakın bir zaman Çin’de yaşamış olup çocukluğunda ve gençliğinde İslam eğitimi alarak kendini yetiştirmiş olan Wang Daiyu, 20’li yaşlardan itibaren kendi isteği ile Çince öğrenerek Çin geleneksel düşüncesine ait bilgi donanımı edinmiştir. Wang Daiyu’nün düşüncelerini en net şekilde öğrenebileceğimiz eserler kendi eserleri olduğundan dolayı çalışmamızda merkeze koyacağımız ana kaynaklarımız Wang Daiyu’nün “Hak Dinin Açıklaması (正教真诠)”,
“İslam Hikmeti (清真大学),” “Hakikatin Doğru Cevapları (希真正答)” adlı eserleridir.
Bu üç eser, 1999 yılında Ningxia Renmin yayınevi tarafından yapılan bir çalışma ile birlikte tek bir kitapta toplanmıştır. Çin İslam tarihinin önemli eserlerinden biri olan bu eser bir taraftan İslamiyet’e ait kaideleri anlatırken, diğer taraftan Çin İslam felsefesinin temellerini atmıştır. Bundan dolayı birçok bilim insanı Wang Daiyu’nün eserlerini Çin İslam felsefesinin ilk eserleri arasında göstermiştir. Çünkü bu eserlerin içerisinde İslam düşüncesinin yanı sıra Çin geleneksel düşüncesine ait kavramlar ve ifadeler
11
bulunmaktadır. Çalışmamızda bu eserlerin içerisinden seçilen bazı bölümler çevirilerek hem eserlerin içeriği hakkında genel bilgi verilecek hem de Çin İslam anlayışının oluşmasında nasıl bir yol izlendiği ortaya koyulmaya çalışılacaktır.
Çalışmamızda kullandığımız diğer eserler ise kitap ve makalelerden oluşmaktadır. Çince, İngilizce ve Türkçe dillerinden oluşan bu basılı kaynaklar hariç internet ortamına aktarılan kitaplardan, ansiklopedilerden ve diğer internet kaynaklarından faydalanılmıştır.
Çince eserler : Çince eserlerin ilk sıralarında İslamiyet hakkında yazılan eserler gelmektedir. Çin İslam Tarihi, Yuan-Ming döneminde İslamiyet, Huiru araştırmaları, Wang Daiyu ve Eserleri, Çin’de İslamiyet, Çin’de Müslümanlar başlıklı eserlerdir. Bu eserlerin yani sıra 24 Tarih kitaplarından Tang Tarih Kayıtları, Song Tarih Kayıtları, Yuan Tarih Kayıtları, Ming Tarih Kayıtları ve Genel Çin Tarihi gibi eserlerden faydalanılmıştır. Özellikle Gansu eyaleti Minzu Araştırma Merkezi tarafından 1985 yılında basılan “Xibei Yisilan Jiao Yanjiu (西北伊斯兰教研究)”, Gao Zhanfu ve Li Zhijian tarafından yazılan “Yisilan Jiao Yu Zhongguo Musilin Shehui Xiandaihu (伊斯 兰教与中国穆斯林社会现代化)”, Jin Yijiu tarafından Wang Daiyu düşüncesi üzerine yazılan “Wang Daiyu Sixiang Yanjiu (王岱舆思想研究)”, Qin Huibin tarafından yazılan “Zhongguo Yisilanjiao Jichu Zhishi (中国伊斯兰教基础知识)” ve Qiu Shulin tarafından düzenlenen “Zhongguo Huizu Shi (中国回族史)” başlığı altında yayınlanan eserlerin çalışmamıza katkısı oldukça büyüktür.12
12 Çalışmamızın temel kaynaklarını oluşturan bu Çince eserlerin künyeleri kaynakçada verilmiştir.
12
İngilizce eserler: İngilizce eserlerin başında ise Japon bilim insanı Sachiko Muratta’ın
“Chinese Gleams of Sufi Light” adlı eseri gelmektedir. Bu eser; Wang Daiyu ve eserleri hakkında bizlere oldukça zengin bilgiler sunmaktadır. Ayrıca Alexander Wain’in “Islam in China: The Hān Kitāb Tradition in the Writings of Wang Daiyu, Ma Zhu and Liu Zhi : With a Note on Their Relevance for Contemporary Islam” adlı çalışmasının, Hyunhee Park tarafından kaleme alınan “The Mapping Chinese and Islamic Worlds Cross Cultural Exchange in Pre-Modern Asia” adlı eserin, Marshall Broomhall’ın “Islam in China: A Neglected Problem” adlı eserin, Raphael Israeli’in “Established Islam and Marginal Islam in China from Eclecticism to Syncretism” adlı çalışmasının ve İnci İnce Erdoğdu’nun “Islamic Cultural Influence Traceable in Chinese Language” adlı çalışmasının çalışmamıza büyük katkıları olmuştur. Böylelikle sadece Çin kaynaklı çalışmalara değil, dünyanın farklı coğrafyalarında İngilizce yapılmış çalışmalara da başvurulmuştur.
Türkçe eserler: Bu bölümde maalesef oldukça az sayıda eser yer almaktadır.
Malumunuz ki tarihte Çin ile çok yakın ilişkiler kurmuş bir millet olarak Çin’i çalışırken belli bir çerçevenin dışına çıkamamış olmamız bu konuda en büyük etkendir diyebiliriz. Son yıllarda bu durum biraz ortadan kalkmış görünse de Çin hakkında yapılan çalışmalar genellikle siyasi ve ekonomik konular üzerine ağırlıklıdır. Ancak az sayıda olsa da Çin’de İslam, Çin tarihi ve Çin felsefesi başlığı altında Türk araştırmacılar tarafından Türkçe yazılan ve yabancı araştırmacıların Türkçeye çevrilmiş eserlerine yer verilmiştir. Özellikle Abdurreşid İbrahim’in “Âlem-i İslam ve Japonya’da İslamiyet’in Yayılması”, Bülent Okay’ın “Konfuçyüs ve Çin Felsefesinin Temelleri”, Muhaddere Nabi Özerdim’in “Lao-Tzu Taoizm”, Toshihiko İzutsu’nun
13
“Tao-culuk'daki Anahtar Kavramlar”, Wolfram Eberhard,’ın “Çin Tarihi” ve Raphael Israeli’in “Çin’deki Müslümanlar Bir Kültürel Çatışma Araştırması” adlı çalışmalarından faydalanılmıştır. Ayrıca Türkçe eserler arasında çalışma konumuza yakın olduğu düşünülen iki makale13, bir yüksek lisans tezi14 ve bir doktora tezi15 çalışmaları incelenmiştir.
İnternet kaynakları: İnternet kaynakları çok uzun uğraşlar sonunda ulaşabileceğimiz kaynakları “bir tık” ötede bulmamızı sağlaması yönünden oldukça önemlidir. Özellikle basılı olarak ulaşılması zor olan birçok esere internet üzerinden ulaşarak çalışmamızıın içeriğini zenginleştirilmesi amaçlanmıştır. Özellikle; https://ctext.org. ve http://guoxue.lishichunqiu.com adlı internet siteleri Çin klasik eserlerine ulaşmakta oldukça faydalı olmuştur. Türkçe internet sitelerinden ise https://kuran.diyanet.gov.tr ve
13 Elvida Ünal, “Çin Tarzı İslam: Konfüçyanist Müslümanlık (Hui-Ru)”, TYB Akademi, 20. Sayı. 2017; Wu Maerjiang, Nuh Arslantaş, “Klasik İslâm Eserlerinin Çince’ye Tercüme Faaliyetlerinin Çin’de İslamiyet’in Gelişimine Katkısı”, Edebali İslamiyat Dergisi, C.2, S. 4, 2018, ss.53-81.
14 Esra Çiftçi, “İslam ve Konfüçyanizm Bağlamında Konfüçyanist Müslümanlığın Doğuşu ve Gelişimi (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi)”, Marmara Üniversitesi, 2015.
15 Wu Maerjıang, Çin Kaynaklarına Göre Mançu (Çing) Hanedanı Döneminde (1644-1911), Çin’de İslâmiyet (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Marmara Üniversitesi, 2018.
14
https://islamansiklopedisi.org.tr/ adresleri çalışmamızın açısından oldukça yararlı olmuştur.
Bu çalışmada; Wang Daiyu’nun kendi eserleri çalışmanın merkezine yerleştirilerek diğer yardımcı eserlerdeki değerli bilgi ve birikimlerle birlikte Wang Daiyu’nün Çin İslam anlayışının oluşmasındaki yeri ve öneminin bir bütünlük içerisinde çalışılması amaçlanmıştır.
İslamiyet veya diğer dinler dünyanın dört bir yanına yayılmak ister. Diğer bir deyişle; genellikle dinler kendi mensup sayısını artırmak ve evrensel bir din olmak istemektedirler. Ancak bir taraftan evrensel din olmak isterlerken, diğer taraftan yayıldıkları coğrafyaların sosyal ve kültürel dokularına entegre olmak için aynı zamanda bulundukları coğrafyada yerelleşme yoluna girmektedirler. Böylelikle evrenselleşme yolunda yerelleşme problemi ise birçok dinin problemi olmuştur. Bundan dolayı, İslamiyet’in Çin’e girdiği Tang Hanedanlığı ile Ming Hanedanlığı’ndaki İslamiyet özü itibariyle aynı olsa da gelenek yönünden değişime uğrayarak başkalaşım yaşamıştır. Bir tohum misali Çin topraklarına düşen İslamiyet büyümüş olduğu toprağın özü ile kendi özünü harmanlayarak Çin İslam anlayışını oluşturmuştur. Bu uzun ve meşakkatli yolda ise birçok Çinli Müslüman âlimin çalışmaları önemli yer tutmuştur.
Çalışmamızda, bu âlimlerden biri olan Wang Daiyu’nün Çin İslam anlayışının oluşmasında etkisinin ne düzeyde olduğu ortaya konulmaya çalışılacaktır. Böylelikle çalışmamızın ana sorusu olan “İslamiyet’in Çin’e girişi ile birlikte Çin İslam anlayışının oluşmasında Wang Daiyu’nün yeri ve önemi nedir?” sorusuna bütüncül bir bakış açısı ile cevap aramaya çalışacağız.
15
Çalışmamız esas itibariyle dört ana bölümden oluşacaktır. Birinci bölüm Tang Hanedanlığı ve Song Hanedanlığı dönemlerinde İslamiyet; ikinci bölüm Yuan Hanedanlığı ve Ming Hanedanlığı dönemlerinde İslamiyet; üçüncü bölüm Ming Hanedanlığı’nın son dönemlerinde ortaya çıkan Huiru hareketi; dördüncü bölüm ise Wang Daiyu ve eserleri başlıklarından oluşacaktır.
16
1. BÖLÜM
TANG VE SONG HANEDANLIKLARI’NDA İSLAMİYET
Dünya tarihinde birçok millet, devletler kurmuş ve bu devletleri uzun süre yaşatma gayreti içerisinde olmuştur. Birçok milletin bu gayretine tarihin akışı müsaade etmemiş, ancak belli başlı milletler tarih boyunca kendi kültür ve medeniyetlerini oluşturmuş, hatta kültür ve medeniyetlerini günümüze kadar taşımayı başarmışlardır. Hiç şüphesiz ki bu kadim medeniyetlerden biri olan Çin, kültür ve medeniyetini günümüze kadar taşımayı başarmış nadir medeniyetlerden biridir.
Çin medeniyetinin günümüze kadar taşınmasında elbette birçok unsur vardır. Bu unsurların en önemlilerinden biri Çin ulusunun yazıya verdiği önemdir. Çin yazısı, Çin kültür ve medeniyetinin bu uzun yolcuğunda en önemli taşıyıcılarından biri olmuştur.
Bunun yanı sıra Çin tarihinde beli zaman dilimleri hariç bir biri arkasına kurulan hanedanlıklar Çin kültür ve medeniyetinin bütüncül olarak aktarılmasında etkin rol oynamışlardır. Bu hanedanlıkların isimleri birbirinden farklı olsa dahi Çin kültür ve medeniyetinin gelişerek devam etmesini sağlamışlardır. Hatta Çin, Çinli olmayan milletler tarafından yönetilmiş olduğu dönemlerde dahi Çin kültür ve medeniyetinin sonraki nesillere taşınmasında çok ciddi aksaklıklar olmamıştır diyebiliriz.
1.1.Tang Hanedanlığı (618-907)
17
Tang Hanedanlığı (唐朝), Çin tarihinde yaklaşık 300 yıl hüküm sürmüş önemli bir hanedanlıktır. Çin tarihinin dış dünyaya ileitişimin en yoğun olarak yaşandığı dönemlerden biri Tang Hanedanlığı dönemidir. Özellikle İpek Yolu üzerinden yapılan ticaretin yanı sıra, Çin’in dünya ile dünyanın da Çin ile yoğun kültürel bir alışveriş içerisinde olduğu dönem olmuştur. Tang Hanedanlığı’nda yabancılara sağlanan imtiyazlarla birlikte Çin’de yaşayan yabancı nüfusu hızla artmıştır. Böylelikle kültür, edebiyat, resim, dil, din, yeme, içme, giyim vb. alanlarda farklılıklar ve zenginlikler de artmıştır.
Tang Hanedanlığı, 618 yılında Sui Hanedanlığı’nın (隋朝) yıkılışının ardından Li Yuan’in (李渊) Gaozu (高祖) unvanıyla tahta geçmesiyle kurulmuştur. Ancak yıllar sonra Li Yuan ile oğlu Li Shimin (李世民) arasında tahta kimin geçeceği hakkında anlaşmazlık çıkmıştır. Ortaya çıkan bu siyasi kriz, Li Shimin’in 626 yılında Taizong (太 宗) unvanıyla tahta geçmesiyle çözüme kavuşmuştur.16 17 Tang Hanedanlığı’nın kurulmasında ve imparatorluğun ilerleyen aşamalarında Türklerin büyük desteği olmuştur. Li Shimin kısa bir süre içinde iç huzursuzlukları gidermiş ve ülkenin ekonomik ve kültürel kalkınmasının önünü açacak adımlar atmıştır. Atılan bu adımlarla Tang Hanedanlığı ekonomik ve siyasi olarak güçlenmiştir. Özellikle bazı uygulamalarla dış ticaret konusunda ciddi yol alınmıştır.
16 Li Boqin, Li Zhaoxiang, Zhongguo Tongshi (Juan Wu), Fenghuang Chuban She, Beijing, 2011, ss.44-45.
17 Tang İmparatoru Taizong’a, Tang Hanedanlığı’nda yaşayan azınlık ulusların liderleri bir saygı ifadesi olarak “Tian Ke Han 天可汗” ünvanı vermişlerdir. (Bkz. Qiu, Shulin, Zhongguo Huizu Shi, Ningxia Renmin Chuban She, Yinchuan 2012, s.1.)
18
“Tang dönemi, Çin tarihinin kültürel etkileşime en açık olduğu dönemlerden biridir. Bu dönemde Çin, kara İpek Yolu ve deniz İpek Yolu’yla dış dünya ile bağlantı sağlamıştır. Bu dönemde yapılan ticaretin büyük bir bölümü Araplar ve Perslerler ile yapılmaktadır. Özellikle Çin’in güneyinde bulunan liman şehri Guangzhou’da yapılan ticaretin hacmi oldukça yüksektir. Çinliler, Çin’e ticaret yapmak için gelen yabancılar için “yabancı tüccar ( 胡 商 )” ve “yabancı ziyaretçi ( 蕃 客 )” kelimelerini kullanmıştır.”18
Çin yönetimi, Çin’e gelen yabancılar için hayatlarını kolaylaştıracak çeşitli uygulamalar yapmıştır. Bu uygulamalardan biri yabancılar için Çin’de açılan ticaret evleridir. Ayrıca bunun yanı sıra, Çin’de devamlı ikamet eden yabancıların yaşayabileceği mahalleler oluşturulmuştur.19 Böylelikle yabancıların Çin’de kendi yaşam tarzları ile yaşayabilmelerine olanak sağlanmış ve Çin yabancı tüccarlar için bir cazibe merkezi haline getirilmiştir. Tabii ki bu uygulama ile sadece ticaret değil kültürler arası etkileşim de oldukça yoğun yaşanmıştır. Gelen tüccarlar kendi milletlerine ait kültürel ve dini unsurları Çin’de yaşatmışlardır. Böylelikle Tang döneminde Çin adeta bir kültür havzasına dönüşmüştür.
18 “Yabancı ziyaretçi (蕃客)” tanımlaması yabancılar için yaygın bir kullanımdır. 1965 yılında Quanzhou’da yapılan kazılar sırasında Arap mezar taşlarının üzerinde “yabancı ziyaretçi mezarı (蕃客墓)” şeklinde yazılar bulunmuştur. (Bkz. Qiu, 2012, s.14.)
19 Wolfram Eberhard, Çin Tarihi, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2007, s.205.
19
Tang Hanedanlığı, kuruluşundan yıkılışına kadar hem Türkler hem de Müslümanlar için önemli bir hanedanlıktır. Çünkü hanedanlığın kuruluşunda ve daha sonraki kritik süreçlerde Türkler ve Müslümanlar etkin rol oynamışlardır. Aynı şekilde İslamiyet Çin’e bu dönemde girmiş ve Tang dönemi İslam kültür ve medeniyetiyle tanışmıştır. Bu tanışma sonraki yüzyıllarda aynı çatı altında birlikte yaşamaya kadar uzanacaktır. Yine bu üç milleti bir araya getiren ve tarihte önemli bir yeri olan Talas Savaşı 751 yılında Tang Hanedanlığı döneminde olmuştur. Tang döneminde yaşanan diğer önemli bir olay ise An Lushan (安禄山) isyanıdır.20 Bu isyanın bastırılmasında Araplar ve Uygurlar büyük rol oynamışlardır.21 Yaşanan bu olaylardan da anlaşılacağı üzere; Çinliler, Türkler ve Müslümanlar tarih boyunca kaderin onlara sunduğu yolda daima etkileşim içerisinde olmuşlardır.
Tang Hanedanlığı dönemini kısaca özetleyecek olursak, yönetimi boyunca açık ve reformist bir yönetim anlayışını benimsediğini söyleyebiliriz. Bununla birlikte Tang Hanedanlığı komşuları üzerinde siyasi ve kültürel etkileşimini güçlendirerek bir yönetim sağlamaya çalışmıştır. Tang Hanedanlığı’nın siyasi, askeri, ekonomik ve
20 Bazı kaynaklar An Lushan (安禄山) isyanın sebeplerinden birinin yabancılara verilen imtiyazlardan kaynaklandığını vurgulamaktadır. Özellikle askeri yönetimde birçok komutanın Türk kökenli olduğu, bunun ise bir ayaklanmanın alt yapısının oluşturduğu tezi savunulmaktadır. (Bkz. John Keay, Çin Tarihi, İnkilâp Kitabevi, İstanbul, 2011, ss.271-272.)
21 Wolfram Eberhard, 2007, s.212.
20
kültürel gücünden dolayı birçok tarihçi bu dönemi Çin tarihinin “altın çağ” dönemi olarak adlandırmıştır.22
Tang Hanedanlığı, Çin sınırları dışından gelen dinlere hoşgörü politikası çerçevesinde yanaşmıştır. Bir yandan tarihi geçmişinin en önemli düşünce sistemi Konfüçyanizm ekseninde hareket etmeye çalışırken diğer yandan Çin’e yüzyıllar önce girmiş Budizm’in gelişmesi için destek olmuştur. Özellikle Budizm dil konusunda yaşadığı güçlüklere rağmen büyük yol almıştır. 23 Hristiyanlık, Yahudilik ve İslamiyet de Tang döneminde Çin’e girmiştir.24 Tang Hanedanlığı, Çin tarihinin en önemli hanedanlıklarından biri olup araştırılmaya değer konu başlıkları yönünden oldukça zengin bir dönemdir. Ancak çalışma konumuzun çerçevesi açısından biz daha çok Tang döneminde İslamiyet’in Çin’e girişi ve gelişimi konuları üzerinde daha fazla duracağız.
1.2.Tang Hanedanlığı Döneminde İslamiyet’in Çin’e Girişi ve Gelişimi
Çin medeniyeti deniz İpek Yolu ve kara İpek Yolu ile sınırlarını aşmış ve dünya kültür ve medeniyeti ile buluşmuştur. Çin tarihte insanlığın faydasına olan birçok buluşun gerçekleştiği coğrafyanın adıdır. Bundan dolayı insanlık tarihi Çin medeniyetine çok şey borçludur. Yedinci yüzyılın ortalarından itibaren dünya tarihini ve
22 Hyunhee Park, 2012, s.22.
23 Harry G.Gelber, MÖ 1100’den Günümüze Çin ve Dünya Ejder ve Yabancı Deccallar, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2007, s.63.
24 Harry G.Gelber, a.g.e., s.64.
21
coğrafyasını değiştirecek İslamiyet ise Çin medeniyeti ile birlikte bu yolcuğa eşlik etmiştir. Bu iki medeniyeti birbiri ile buluşturan yol İpek Yolu’dur. Burada bir noktaya dikkat çekmekte fayda vardır. O da Çin’in Arap dünyası ile ilişkisi beşinci yüzyılın ilk yarısına kadar dayanmaktadır.25 Ancak şurası çok açık ki İslam öncesi ve sonrası Arap medeniyeti bir değildir. Bundan dolayı yedinci yüzyılın ortalarından itibaren başlayan etkileşim için Çin medeniyeti ile İslam medeniyetinin etkileşimi söylemi daha doğru olacağı kanatindeyiz.
İslamiyet’in Çin’e giriş tarihi hakkında Çin kaynaklarında farklı tarihler geçmektedir. Bu tarihleri analiz ettikten sonra bir sonuca varmaya çalışacağız. Ancak bu analize geçmeden önce Çin kaynaklarında “İslamiyet kelimesinin karşılığında hangi kavramlar kullanılmıştır?” bu kavramlara bakmak faydalı olacaktır. Çünkü tarih kayıtlarınının tamamında günümüzde İslamiyet’in Çincesi olarak kullanılan “Yisilan jiao (伊斯兰教)” ifadesi geçmemektedir.
İslamiyet Çin’e girişi ile birlikte neredeyse her dönemin tarih kayıtlarında İslamiyet kelimesinin karşılığı olarak farklı isimlendirmeler yapılmıştır. Yapılan bu isimlendirilmeler çalışmamız açısından önem arz etmektedir. Çünkü çalışmamız açısından Çin kaynaklarında İslamiyet ile ilgili bir konuyu araştırdığımızda o dönemde Çincede İslamiyet kelimesinin karşılığının ne olduğunu bilmek gerekmektedir. Bundan dolayı Çin tarihinde İslamiyet hangi dönemde nasıl isimlendirilmiş kısaca değineceğiz.
25 Marshall Broomhall, Islam in China: A Neglected Problem, Singapore: China Inland Mission, 1910, s.5.
22
İslamiyet kelimesi Tang ve Song dönemlerine ait kaynaklarda “Dashi jiao (大食教)”
veya “Dashi fa (大食法)” olarak geçmektedir. “Dashi (大食/大石)” kelimesi Farsça kökenli bir kelimedir. “Bu kelime, Fars dilinde Araplara ait bir ulus için kullanılmaktadır. “Tazi” veya “taziks” kelimelerinin telaffuzlarından Çinceye geçmiştir.”2627 Bundan dolayı İslamiyet’e Arapların dini anlamında “Dashi jiao” veya Arapların yasası/kanunu/öğretisi anlamında “Dashi fa” denilmiştir.
“Yuan ve Ming dönemlerine gelindiğinde; tarih kayıtlarında “Tianfang jiao (天方 教)” ve “Huihui jiao (回回教)” olarak çevrilmiştir. Uygurlar için kullanılan Huihui kelimesi, “Huige ( 回 纥 )” veya “Huihu ( 回 鹘 )” kelimelerinin ses benzerliğinden türetilmiş bir kelimedir. “Huihui jiao” kelimesine ilk kez Kuzey Song Hanedanlığı kayıtlarında rastlanmıştır.28 “Tianfang jiao” kelimesindeki “Tianfang” imi İslamiyet’in doğduğu Mekke’yi ve Kâbe’yi temsil etmektedir. “Tianfang jiao” ise Mekke’nin dini veya Kâbe’nin dini anlamına gelmekte olup İslamiyet kelimesinin karşılığı olarak kullanılmıştır.
26 Ma,G., “Yisilan Jiao Zai Zhongguo De Jiuceheng”, Alabo Shijie (3), 1983, s.63.
27 Çin tarih kayıtlarında Araplar için kullanılan isimler, Arap iktidarına göre değişiklik göstermiştir. İlk dönemler için “Dashi (大食)”, Emeviler döneminde (661-750) “Baiyi Dashi 白 衣 大 食 ”, Abbasiler döneminde ise (750-1258) “Heiyi Dashi 黑 衣 大 食 ” isimleri kullanılmıştır. (Bkz. Qiu, Shulin, 2012, s.1.)
28 Ertuğrul Ceylan, “Çin Kaynaklarına Göre İslamiyet’in Çin’e Girişi”, Current Research in Social Sciences, 2016, C.2 S.2, ss. 28-29.
23
Ming Hanedanlığı’nın son dönemi ile Qing Hanedanlığı dönemine gelindiğinde İslamiyet için “Qingzhen jiao (清真教)” kelimesi yaygın olarak kullanılmıştır. Bu kelime, hem Çin tarihinde hem de günümüz Çin’inde İslamiyet için en yaygın kullanılan kelimelerden birisidir. “Qingzhen” kelime anlamı olarak “saf ve gerçek”
“temiz” veya “helal” demektir. Çinli Müslümanlar, “qingzhen” kelimesine karşı oldukça hassaslardır. Bundan dolayı Ming döneminden itibaren kullanılan “qingzhen”
kelimesi günümüzde dahi sık kullanılmakta olup adeta Müslümanların bir kimliği olmuştur.29 Hatta bazı Müslüman Çinliler, Müslüman olmayan bir kişinin çay içtiği bardaktan çay içmezler. Nedeni sorulduğunda ise “不够清真” yani “yeteri kadar temiz değil” derler.30
Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulduğu ilk yıllarda ise “İslamiyet” kelimesinin karşılığı olarak “Huijiao (回教)” kelimesi kullanılmaya başlanmıştır. Ancak 1956 yılına gelindiğinde “İslamiyet” kelimesinin telaffuzu çıkış noktası dikkate alınarak yapılan ses benzerliği çevirisi ile oluşturulan “Yisilan jiao (伊斯兰教)” kelimesi kullanılmaya başlanmıştır.31 Böylelikle “Yisilan jiao” kelimesinin kullanılmaya başlanmasıyla birlikte Çinli Müslümanlar ile Çin sınırları dışında yaşayan Müslümanlar arasında literatür birliği de sağlanmıştır diyebiliriz.32
29 Ertuğrul Ceylan, a.g.m., s. 29.
30 D. Gladney, Muslim Chinese: Ethnic Nationalism in the People's Republic., Harvard University Press, Cambridge, 1991, s.7.
31 Ertuğrul Ceylan, a.g.m., s. 29.
32 Ma G., a.g.m., s.64.
24
İslamiyet’in Çin’e girişi hakkında Çince kaynaklardan üç eseri inceleyeceğiz.
Bunlar “Ming Tarih Kayıtları (明史)”, “Minshu (闽书)” ve “Eski Tang Tarih Kayıtları (旧唐书)” adlı eserlerdir. Böylelikle üç farklı eserden kayıtlara geçmiş üç farklı tarihin incelemesi yapılarak İslamiyet’in Çin’e girişi hakkında genel kabul görmüş tarih ortaya konulmaya çalışılacaktır.
Ming Tarih Kayıtları
Ming tarih kayıtlarına33 baktığımızda, İslamiyet’in Çin’e 581- 604 yılları arasında girdiğini görmekteyiz. Bu bilgiye Ming Tarih Kayıtları’nın “Batı Bölgeleri” bölümünde:
“Medine, Huihuilerin vatanıdır. Kâbe’ye yakındır. Sui Kai Huang (隋开皇) döneminde, bu ülkeden sahabeler Çin’e giriş yapmışlardır.34 Yuan Hanedanlığı’na gelindiğinde bu
33 Çin’in resmi hanedanlık kayıtları olarak adlandırılan “24 Tarih” in son tarih kaydı olarak bilinmektedir. İlk olarak; Qing Hanedanlığı İmparator Shunzhi döneminde, 1645 yılında derlenmeye başlanmıştır. Ancak kaynakların toparlanmasının uzun sürmesi sonucunda Ming Tarih Kayıtları’nı derleme aşaması uzamıştır. Kayıtlar, son olarak İmparator Qianlong döneminde, 1739 yılında Zhang Tingyu tarafından yeniden derlenerek tamamlanmıştır. 332 el yazması tomardan oluşmaktadır. (Bkz. Fatma Ecem Ceylan, “Zheng He’nın Yaptığı Seyahatlerin Çin Tarihindeki Yeri ve Önemi”
(Yayınlanmamış Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi, 2017, s.10.)
34 İslam'ın Çin'e ilk nasıl ve ne zaman ulaştığı belirsizdir. Çinli Müslüman âlim Liu Zhi'nın babası olan Liu Sanjie’ye atfedilen Huihuilerin kökeni adlı çalışmada 651 yılında Çin’e gelen dört kişiden biri Hz. Muhammed’in amcası olan sahabe Sa’d bin Ebî Vakkas olduğu iddiasıdır. Bu iddia günümüz Çinli Müslümanları arasında da oldukça
25
kişiler Çin’in dört bir yanına dağılmışlardır. Onların dininin yerini hiçbir şey alamaz.”35 şeklinde geçmektedir. Ancak tarihi kronolojik açıdan bakacak olursak;
İslamiyet’in bu tarihler arasında Çin’e girmesi doğru değildir. Bu çıkarımımızın nedeni ise İslam tarihinin bize verdiği tarihi verileridir. Bu verilere baktığımızda, Hz.
Muhammed’e ilk vahyin geldiği tarih 610 yılıdır. Bundan dolayı 581- 604 yılları arasında İslamiyet’in Çin’e girmesi imkasızdır. Ancak bazı bilim insanları Ming Tarih Kayıtları’nda verilen bu tarihlerle Hz. Muhammed’e gelen ilk vahyin tarihi arasındaki farkın nedeninin hicri takvim ile Çin takvimi arasındaki farktan kaynaklandığını ileri sürmüşlerdir.36 Savunulan bu tezin matematiksel açıdan doğru olması imkânsızdır.
Çünkü iki takvim arasındaki hesaplamanın yıllar arasındaki farkı kapatması mümkün
yaygındır. Ancak bu tez birçok çalışma tarafından çürütülmüştür. (Bkz. Alexander Wain, “Islam in China:The Hān Kitāb Tradition in the Writings of Wang Daiyu, Ma Zhu and Liu Zhi : With a Note on Their Relevance for Contemporary Islam”, ICR 7.1 Produced and distributed by IAIS, Malaysia, 2016, s. 28). Bu iddianın doğru olmadığı yönünde görüş bildirilenden “Âlem-i İslam ve Japonya’da İslamiyet’in Yayılması” adlı eserin sahibi Abdurreşid İbrahim’dir. Eserinde bu konu hakında şöyle yazmıştır: “Sa’d Bin Ebi Vakkas’ın Çin’e gelmesi hakkında Çin kaynakları ile Arap kaynakları birbiri ile çelişmektedir.” (Bkz. Abdurreşid İbrahim, Âlem-İ İslam ve Japonya’da İslamiyet’in Yayılması, Cild I, İşaret Yayınları, İstanbul, 2012, ss.86-87.”
35 Xiyu Si bölümü, Ming Tarih Kayıtları, 332. Tomar, http://guoxue.lishichunqiu.com/shibu/mingshi/4450.html, Son Okuma Tarihi:
06.07.2019, Saat: 00.15.
36 Gansu Sheng Minzu Yanjiu Suo, Xibei Yisilan Jiao Yanjiu, Lanzhou, Gansu Minzu Chuban She.1985, s.38.
26
görünmemektedir. Tüm bu bilgi ve yorumlar ışığında İslamiyet’in bu dönemde Çin’e girmiş olması imkânsızdır.
Minshu (闽书)
He Qiaoyuan (何乔远) tarafından Ming Hanedanlığı döneminde yazılan Minshu adlı eserde şöyle yazmaktadır:
“Tang Hanedanlığı Wu De (武德) döneminde (618-626), Muhammed, dört büyük erdemli insanı dinlerini yaymak için Çin’e gönderdi. Bunlardan birincisi Guangzhou’da, ikincisi Yangzhou’da, üçüncüsü ve dördüncüsü ise Quanzhou’a geçerek dinlerini yaydılar.”37
Bu eserde verilen tarihler İslam tarihi açısından Hz. Muhammed’in peygamberlik dönemine denk gelmektedir. Bu açıdan yukarıda bahsettiğimiz Ming tarih kayıtlarındaki gibi tarihi bir uyuşmazlık söz konusu değildir. Mekke şehrinde 610 yılında Hz Muhammed peygamberliğini ilan ettikten sonra etrafında bu durumu kabul edenlerin sayısı oldukça azdır. Hatta bazı kişiler bu durumu kabul etmemekle kalmayıp Hz Muhammed’e bu yolun yanlış olduğunu ve derhal bu yoldan dönmesini telkin etmişlerdir. Zamanla bu telkinler bir adım ileri taşınarak sözlü ve fiziki saldırıya kadar uzanmıştır. Yaşanan bu baskıların sonucunda Müslümanlar için hicret kaçınılmaz
37 Zhongguo Yisilan Jiao Xiehui, Zhongguo Yisilan Jiao Jian Zhi, Zongjiao Wenhua Chuban She, Beijing: 2011,s.5.
27
olmuştur. Bunun üzerine bir grup Müslüman 615 yılında Habeşistan’a, ikinci bir grup ise 622 yılında Medine’ye hicret etmiştir. Yukarıda verilen 618-626 yılları Müslümanlar için önemli tarihlerdir. Çünkü bu tarihler Müslümanların baskıdan zulümden kaçıp yeni bir yer aradıkları zaman dilimine denk gelmektedir. Bu açıdan bakacak olursak; dört Müslümanın deniz yolunu kullanarak Çin’e gelmiş olmaları mümkündür.38 Çünkü tarih kayıtlarına göre; Çinliler Araplar arasındaki ilişkiler çok öncelerine dayanmakta olduğundan Arabistan ile Çin arasında deniz yolu üzerinden bir ulaşım yolunun varlığından bahsedebiliriz. Bundan dolayı Minshu Kayıtları’na göre Müslümanların bahsedilen tarihler aralığında Çin’e gelmesi matematiksel olarak mümkündür.
Eski Tang Tarih Kayıtları
Eski Tang Tarih Kayıtları’na39 göre; Müslümanların Çin’e ilk resmi ziyareti halife Hz. Osman’ın Tang Gaozong (唐高宗) döneminde Çin’e elçi göndermesiyle
38 “Âlem-i İslam ve Japonya’da İslamiyet’in Yayılması” adlı eserin yazarı Abdurreşid İbrahim farklı düşünmekte olup bu konu hakkında: “Sanki Çin’e İslamiyet Zaman-ı Saadet’te gelmiş imiş, Hz. Peygamber o zamanda üç adamını elçi olarak göndermiş:
Sa’d b. (Ebi) Vakkas, Kasım, üçüncüsünü pek de tayin edemiyorlar. Bununla beraber ikisinin kabirlerini dahi Kanton beldesinde gösteriyorlar, Sa’d b. (Ebi) Vakkas’ın Hicaz’a dönmüş olduğunu söylüyorlar. Eğer Çin’e böyle bir elçi gönderilmiş olsaydı, mutlaka hadisçiler bunu ananesiyle zaptederlerdi. ” demiştir. (Bkz. Abdurreşid İbrahim, 2012, ss.153-155.)
39 Eski Tang Tarih Kayıtları (旧唐书): Liu Xu (刘昫) tarafından M.S. 945 yılında yazılmıştır. Toplam 200 bölümden oluşmaktadır. Bu eserde; Tang Hanedanlığı’nın ilk döneminden 907 yılına kadar olan 290 yıllık tarihi bir süreç kaydedilmiştir. Kitabın
28
gerçekleştirilmiştir. Eserde bu ziyaret şöyle geçmektedir: “Yong Hui (651) döneminde Arabistan’dan elçi geldi.”40 Bu ilk resmi temastan sonra iki ülke arasında resmi ziyaretler devam etmiştir. Bu bilgiye Du Huan (杜环)41 tarafından yazılan “Seyahat Notları (经行记)” adlı eserden ulaşmaktayız. Esere göre; yapılan bu ilk ziyaretten sonra 651’den 798 yılına kadar geçen 147 yıllık süre zarfında Arap elçileri 39 kez Çin’i
adından da anlaşılacağı üzere; eserin başında bulunan “eski” kelimesinin sebebi, Song döneminde “Yeni Tang Tarih Kayıtları” adlı başka bir eserin daha yazılmış olmasından kaynaklıdır. “Eski” ve “yeni” olmak üzere yazılan her iki tarihi kayıt da Tang dönemini anlatmaktadır. Ancak “yeni” ile “eski” arasında içerik, üslup ve gerçekçilik yönünden farklar bulunmaktır. Tarihi sürece baktığımızda, Tang Hanedanlığı’nda yaşanan olaylara en yakın zaman diliminde yazılan eser “Eski Tang Tarihi Kayıtları”dır. Tang Hanedanlık kayıtları tarihte “Eski Tang Tarih Kayıtları” ve “Yeni Tang Tarih Kayıtları”
olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Bu iki eser “Yeni Tang Tarih Kayıtları”nın “Eski Tang Tarih Kayıtları”na göre daha fazla tarihi veri bulundurması, daha basit olması ve inanılması zor olan tarihi olayları anlatması bakımından birbirinden farklıdır. (Bkz.
Ertuğrul Ceylan, a.g.m., s.35.)
40 Eski Tang Tarih Kayıtları, Benji, 4. Tomar,
http://guoxue.lishichunqiu.com/shibu/jiutangshu/2177.html, Son Okuma Tarihi:
06.07.2019, Saat: 01:29.)
41Du Huan (杜环), 751 yılında Araplar ile Çinliler arasında gerçekleşen Talas savaşı sonunda esir düşmüştür. Bu vesileyle 10 yıla yakın İslam coğrafyasında kalmıştır.
Yaşadıklarını ve gözlemlerini ise yazmış olduğu “Seyahat Notları (经行记)” adlı eserde toplamıştır. (Bkz. http://www.lishichunqiu.com/history/5123.html, Son Okuma Tarihi:
04.09.2019, Saat:17.34.)
29
ziyaret etmişlerdir.4243 Çinliler ve Araplar arasında 651 yılında başlayan bu diplomatik ilişkiler birçok bilim insanı tarafından İslamiyet’in Çin’e giriş tarihi olarak kabul edilmektedir.
İslamiyet’in Çin’e girişi hakkında yukarıda farklı kaynaklarda farklı tarihler verilmiş olsa da bu tarihlerin tamamı Çin’de Tang Hanedanlığı’nın hüküm sürdüğü tarihlerdir.
Bu açıdan Tang Hanedanlığı İslamiyet’in Çin’e girdiği dönem olarak tarihe geçmiştir.
Bu dönemden sonra İslamiyet Çin’de yayılmaya başlamış olup sonraki dönemlerde ise Çin’in en önemli sosyal sınıfını oluşturmuştur.
Tang Hanedanlığı’nın yabancılar için oldukça ideal bir dönem olduğundan daha önce bahsetmiştik. Özellikle ticaret için gelen ve Çin’e yerleşenler için kendi kültür ve inançlarını yaşaması konusunda bir kısıtlama olmamıştır. Hatta yabancıların yoğun yaşadığı bölgelerde kendi mahalleleri dahi olmuştur. Müslümanlar içinde durum farksızdır. Özellikle başkentte ve liman şehirlerinde Müslüman nüfus yoğunluğunun
42 Gao Zhanfu, Li Zhijian, Yisilan Jiao Zhongguo Musilin Shehui Xiandaihua, Zongjiao Wenhua Chuban She, Beijing, 2013,s.191.
43 Yapılan bu ziyaretler 651-800 yılları arasında gerçekleşmiştir. (651, 655, 681, 682, 703, 711, 713, 716, 718, 719, 724,725, 728, 729, 733, 741, 744, 745, 746, 747, 750, 752, 753, 754, 755, 756, 757, 758, 760, 762, 769, 770, 772, 774, 781, 791, 798, 800) (Bkz. Jiafa’er Kala’er A He Mo De, Jin Bo, Yu Yan, “Tang Dai Zhongguo Yu Alabo Shijie De Guanxi (Shang)”, Xinjiang Shifan Daxue Xuebao, Di 52 Juan, Di 2, 2004, s.42.)
30
artmasıyla birlikte belli bölgelerde Müslüman mahalleleri oluşmuştur. Özellikle Çin’in güneyinde yer alan ve Çin-İslam medeniyetinin liman şehirlerinden biri olan Guangzhou (广州) şehri Çin İslam tarihinde önemli bir yer tutmaktadır. Genellikle Çin’e ticaret için gelen Arap ve Persler Guangzhou’a yerleşmişlerdir. Guangzhou şehrini özel kılan diğer bir etken ise Çin’in ilk camisi olan Huaisheng (怀圣) camisinin burada inşa edilmiş olmasıdır.44 Tang döneminde sadece Guangzhou şehrinde değil aynı zamanda Quanzhou (泉州), Xi’an (西安), Taiyuan (太原) gibi şehirlerde de camiler inşa edilmiştir.45
Tang Hanedanlığı, 740 yılının sonuna kadar dış politikada barışçıl bir tarz benimsemiş ve bunda da başarılı olmuştur. Örneğin, Tibet başta olmak üzere komşularla barış ve istikrar sağlanmıştır. Ancak daha sonraları siyasi çözüm yerini askeri çözüme bırakmıştır.46 Bu durumun ilk patlak verdiği yerlerden biri ise Çin-Arap ilişkileri olmuştur. 751 yılına gelindiğinde; Çin ve Arap ilişkilerinde barış siyaseti yerini askeri yönlü siyasete bırakmış ve iki ülke arasında Talas Savaşı çıkmıştır. Talas Savaşı Türklerin Müslümanlığa geçişi olarak bilinmektedir. Bu savaş için Hee-Soo-Lee (Cemil) İslam ve Türk Kültürünün Uzak Doğu'ya Yayılması adlı eserinde savaşın gerekçesini şu sözlerle açıklamaktadır:
44 Qin Huibin, Zhongguo Yisilanjiao Jichu Zhisi, Zongjiao Wenhua Chuban She, Beijing, 2005, s.11
45 Qiu, a.g.e.,, s.13.
46 Denis Twitchett, John K. Fairbank The Cambridge History of China, Vol. 3: Sui And T'ang China, 589-906, Part 1, Cambridge University Press, 2008, S. 443.
31
“Batı Türkistan, sahip olduğu siyasi, askeri ve iktisadi önemi sebebiyle VIII.
yüzyılın ilk yarısında Türkler, Araplar ve Çinliler arasında çeşitli mücadelelere sahne olmuştur. Aynı asrın ortalarına doğru dünyanın en büyük iki süper ülkesi olan Arabistan ve Çin, Batı Türkistan’da birbirleriyle yaklaşmışlardı” 47
Uzun yıllar barış politikası ekseninde gelişen Çin-Arap ilişkileri Talas savaşı ile birlikte sekteye uğramıştır. Tarihe Çin ile Arabistan arasında tek çatışma olarak geçen Talas savaşı; Türk tarihi, İslam tarihi ve dünya tarihi açısından büyük önem taşımaktadır.48 Talas Savaşı’nın dünya medeniyeti açısından en önemli olaylarından biri kağıt yapımının Çin sınırlarını aşarak dünyanın dört bir yanına yayılması olmuştur.
Çin Arap ilişkileri açısından diğer önemli bir tarih ise 755-763 yılları arasında yaşanan “An Lushan ( 安 禄 山 ) İsyanı” olmuştur. Bu isyan Tang Hanedanlığı’nın yönetimsel olarak en zorlandığı dönemlerinden biridir. Bu isyanın bastırılması için Tang yönetimi Araplardan yardım istemiştir. Araplar, bu yardım çağrısına olumlu cevap vermiş ve bazı rivayetlere göre 4.000, bazı rivayetlere göre ise 10.000 askerini Çin’e göndermiştir.49 Arapların bu yardımı ile birlikte yönetimi ciddi anlamda sıkıntıya sokan isyan bastırılmıştır. Böylelikle 751 yılında Talas Savaşı ile sekteye uğrayan ilişkiler
47 Hee-Soo-Lee (Cemil), İslam ve Türk Kültürünün Doğu’ya Yayılması, Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Ankara, 1991, s.40.
48 Hee-Soo-Lee (Cemil), a.g.e., s.41.
49 Hee-Soo-Lee (Cemil), a.g.e., s.44.
32
yerini tekrardan dostluğa bırakmıştır. Tang yönetimi bu yardımın karşılığında;
isteyenlerin Çin’e yerleşmelerine izin vermiştir. Böylelikle isyanın bastırılması için Çin’e gelen Müslümanların büyük çoğunluğu ülkelerine dönmemiş ve Çin’e yerleşmiştir.50 Yaşanan bu gelişmelerin sonucunda Tang döneminde ikamet eden Müslüman sayısı artmıştır.
1.3.Song Hanedanlığı (960-1279)
Song Hanedanlığı’nın kuruluş tarihine baktığımızda Tang Hanedanlığı’nın yıkılışından 53 yıl sonra kurulduğunu görmekteyiz. Bunun nedeni Tang Hanedanlığı sonrası Çin’in birliği bozulmuş ve bunun sonucu olarak Tang ile Song Hanedanlığı arasında geçiş dönemi diyebileceğimiz “Beş Hanedanlık On Krallık ( 五 代 十 国 )”
dönemi yaşanmıştır. Bu geçiş döneminin sonrası 960 yılında Zhao Kuangyin (赵匡胤) tarafından Song Hanedanlığı kurulmuştur.51
Song Hanedanlığı’nda birçok alanda reformlar yapılarak bozulan devlet düzeni ve siyasi istikrar tekrar sağlanmıştır. Özellikle Çin’i tekrar ticari bir merkez üstüne dönüştürmek için ciddi çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmalar neticesinde refah düzeyi her geçen gün artan bir toplum oluşturulmaya çalışılmıştır. Yapılan reformların bir
50 Hee-Soo-Lee (Cemil), a.g.e., s.44.
51 Li Boqin, Li Zhaoxiang, a.g.e., ss.8-9.
33
sonucu olarak Song Hanedanlığı kültür, edebiyat, felsefe, sanat vb. alanlarda oldukça ilerleme kaydetmiştir.52
Song Hanedanlığı bir taraftan içeride Tang Hanedanlığı sonrası bozulan devlet otoritesini tekrar sağlamaya çalışırken diğer taraftan sınır komşularıyla barış içerisinde bir politika sürdürmeye özen göstermiştir. Dönemin en güçlü ordularına sahip olan Moğollar ise Çin’in sınırlarında bulunan ve Çin ile barıştan çok savaşı tercih eden bir komşudur.53 Sonraki yıllarda çatışma siyasetini barışa tercih eden Moğollar niyahet asıl hedeflerine ulaşarak Song Hanedanlığı’na son vererek tamamen Moğol hâkimiyetinin olduğu Yuan Hanedanlığı’nı (元朝) kurmuştur.
Bu dönemin konumuz açısından en önemli noktası Song Hanedanlığı’nda yeniden yorumlanan Konfüçyüs düşünce hareketidir. Özellikle bu yeni yorumlama daha sonraki dönemlerde etkisini göstermektedir. İslamiyet’i Çin düşünce tarzına uygun anlatma gayret ve çabasında benimsenen Çin geleneksel kültürüne ait verilerin kökeni Song Hanedanlığı düşünce hayatına kadar uzanmaktadır.
1.4.Song Hanedanlığı Döneminde İslamiyet
52 Harry G.Gelber, a.g.e., s.68.
53 Denis Twitchett and John K. Fairbank, The Cambridge History Of China Vol.5:
The Sung Dynasty and Its Precursors 907–1279, Part One, Cambridge University Press, 2009, s.852.