Uygarlık tarihi!
Kaldırımlar henüz icat edilmediğinden, meraklı kalabalık diz boyu çamura aldırmaksızın caddede yığılmış izliyordu.
Atlar kişniyor, arabacılar küfrediyor, kırbaçlar havada ıslık çalıyor…
Soylu beyefendi öfkeye kapılmıştı. Dakikalardır beklemekteydi. Arabasının önü başka bir at arabası tarafından kesilmişti ve bir sürü arabanın arasında, nafile yere, dönmeye çalışıyordu. Daha fazla sabrı kalmayınca arabadan indi. Kılıcını kınından çekti ve yolun üzerinde karşısına çıkan ilk atın karnını deşti.
Bu olay 1766 yılında bir akşamüstü, Paris’te yaşandı. Soylu beyefendi Marquis de Sade idi.
Bugünün kent hayatı, sadece trafik değil, bir bütün olarak kalabalıklar içindeki hayat, çok daha sadist. Kimsenin kimseye tahammülü yok. O yüzden olsa gerek, herkes herkesi unutmuş gibi davranıyor; dünyada bir başınaymış gibi, kendinden başka hiç kimse yokmuş gibi kaldırımda yürüyor, dolmuşa otobüse biniyor, bankamatikte gereksiz oyalanıyor, marketteki kasiyeri -ardında uzayan kuyruğa aldırış etmeden- inim inim inletiyor. Gündelik hayatın kalabalıklar içindeki bu tür ayrıntıları, inanın, ahmaklıkla canilik arasında gidip gelen trafik cinayetleri kadar sadistçedir.
Bu sadizm, bireylerin dar yaşam ortamının bir sorunu olarak görülemez, basitçe “şahsi bencillik” diye tanımlayamayız.
Dünya, sistematik bir hakikâttir. Birey olarak yaşadığımız sıradan hayatlarımız bu büyük hakikât tarafından belirlenmiş küçük küçük yaşam parçacıklarıdır. Ama biz gündeliğin bu darlaşmış yaşam ve algı kalıpları içinde o büyük belirlenmişliğin farkına varacak durumda değiliz. Böyle bir darlaşma, bütün bir dünyayı, onu mantıklı bütün haline getiren ilişkiler ağını dışarıda bırakarak, gündelik yaşayışın son derece sınırlı alanında ne yaşanabiliyorsa ona indirgiyor.
Bireylerin gündelik sadizmi, toplumsal yapının genel sorunlarına bağlı bir sorundur. Sefahat namına sefalet üreten sadist ekonomiye bağlı bir sorundur. Yüzde ellileri yüzde elliler nezdinde itibarsızlaştıran sadist siyasete bağlı bir sorundur. Toplumsal yapının bu tip genel sorunları, gündelik yaşamda kimi zaman terör, cinayet ve bilcümle üçüncü sayfa haberleri gibi fiziki, kimi zaman da saygısızlık, bencillik ve yok sayma gibi sembolik şiddet olarak açığa çıkar.
Şiddet üreten bu sadizm ancak “sınıfsız imtiyazsız bir ulus” ya da “güçlü toplum için güçlü lider” gibi akılcılaştırılmış mitlerle iş görebilmektedir. Mit ise bir ilkel aldanma biçimidir, hayatta kalabilmesi için metafizik zemine ihtiyaç duyar. Ve aslında tarihin değişen durumu bu metafizik zemini, bir zaman gelmiş, ortadan kaldırmıştı. Bu, bir dizi şiddetli olaydan sonra olmuştu, çivi çiviyi söker misali! Örneğin, Avrupa’nın en büyük dördüncü şehrini tamamen yıkan ve 60 bin ile 100 bin kişi arasında tahmini ölümle sonuçlanan 1755 Lizbon depremi, Voltaire’in teolojiden kopmasına yetmişti, “Tanrı’nın gazabı” miti, yerkürenin fiziki gerçekliği karşısında artık tutunamıyordu. Tarihin bu dönemine Aydınlanma deniyor.
Bu aşamadan sonra mitler, modern toplumsal normlar olarak, yani bugünkü gibi akılcı görünümler içinde yaşamayı denediler. Ama bu kez de, Yahudi soykırımında milyonlarca insanın katledilmesiyle mesela “ulus” miti daha önce hiç olmadığı kadar ürkütücü bir şeye dönüşmüştü.
Dünyanın hikâyesi böyle.
Biz ise halen ilkel aldanmanın ilk aşamasındayız. Henüz Voltaire çağına bile erişmiş değiliz. Oysa son on yılda… Vazgeçtim, sadece son bir yılda başımıza gelmiş felaketlere bakın! İşte daha dün yıldönümü anmasına izin verilmeyen Ankara Garı katliamı ve öncesinde Suruç. Topa tutulan Cizre, Sur, Nusaybin… Ve Ankara’da, Beyoğlu’nda, Sultanahmet ve Atatürk Havalimanı’nda patlayan intihar bombaları… En son “darbe kalkışması” garabeti ve yüzlerce ölüm… Ardından gelen yasaklar, tutuklamalar… Mitlerin somut deneyimle uzlaştığı metafizik zemini Lizbon depremi gibi yerle bir etmeye yetecek, bir dizi değil, bir sürü şiddetli olay! Sonuç ne?
Kalabalık otobüste boş bir koltuk için hayvani mücadele!
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Sahadan gelen bilgiye bakarsak, devrim bekleyenler hüsrana uğrayabilir; salgından sonra hiçbir şey değişmeyebilir. Ama bu değişmezlik, felsefi literatürdeki kavramsal ayrımıyla, halihazırda var olanın basitçe bir tekrarı değil, bir yinelenmesi de olabilir.
Toplumdan arındırılmış bir sistemin krizi bu. Toplumun etkisi ve izi olmadan çözülecekse, bu her koşulda toplum yararına olmayacaktır.
“CHP muhafazakâr toplum kesimiyle barışmak, onlarla diyalog kurmak istiyorsa” deniyor, “ülkeyi demokratik bir kültürle yönetebilecek bir yapıya kavuşturması ve sadece muhafazakarları değil bütün toplumu buna ikna etmesi gerekiyor.” Maalesef boş laflar bunlar. Ülkeyi demokratik bir kültürle yönetebilecek bir yapıya kavuşturmak, CHP’nin elinde değil, bunun için öncelikle iktidara gelmek gerekir.
Bildiğiniz gibi, Gencer, depremin nedenini çocuk evliliklerinin yasaklanmasına bağladı. Gelen tepkilerin ardından kaldırmak zorunda kaldığı paylaşımında Gencer, depremi yine tipik biçimde “ilahi adalet” anlayışına sadık kalarak “günah-Tanrı-ceza” ilişkisi içerisinde anlamlandırmıştı.
Bourdieu’yü konuşmamız gerekiyor. Çünkü, görünen o ki, 2002’de (ve tesadüfe bakın ki bu ayda, 23 Ocak’ta) kaybettiğimiz bu büyük sosyoloğun söyledikleri söylendiği gibi duyulup anlaşılmıyor, yaptığı şey aynen yapıldığı gibi değerlendirilmiyor.
Bundan sonra akıl “Kablo plim yapıyo” diyecek, bu saatten sonra başka ne diyecek, ne desin! Onca rasyonel çabaya rağmen bunca irrasyonalite, böyle absürd bir tepkiden başka muhtemel ve anlaşılır bir seçenek bırakmıyor akla.
Halihazırda olan, halledilmemiş geçmişin yükünü taşımakta. Ama henüz gerçekleşmemiş olanın da ihtimalini barındırmakta. Etkinliğimiz bu ihtimale yönelmeli, "müstahaktır" deyip sırt çevirmeye değil. Çünkü varlıklar içinde insan için en gerekli olan, insandır. Çoğunluğu AK Parti seçmeni de olsa, insanlar arasında yaşamaktan vazgeçemeyiz.
"İyi insanlar yok mu?" diye soruyordu kendine: "Dolu. Ama nasıl çekilmişler, nasıl ürkmüşler, nasıl kapanmışlar bir yere?" diyordu. Bu çekilmiş, bu ürkmüş, bu kapanmış insanlarla karşılaştığında ondan mutlusu, umutlusu yoktu, çünkü "insanların ümitlerinin ölmediğini" fısıldıyorlardı kendisine: "Demek benim dünyada dostlarım vardı?"
Okan Bayülgen’in, gerçekte maliyetsiz aşırılıklara dayanan renkli kişiliğiyle sistem içinde elde ettiği konum, toplumsal hayatın gerçekliği karşısında son derece dayanıksız bir konumu ifade etmektedir. Nitekim Cumhurbaşkanı’nın azarından sonra dilediği özürle bu dayanıksızlığı açık biçimde göstermiş oldu.
İkarus’u neredeyse gözden kaçacak bir ayrıntı olarak konumlandırmış olan bu kompozisyon, biçim olarak kurgulanmış bir içeriktir. Acımasız bir ironi olarak, entelektüelin kimsesizliğini anlatır. Çünkü İkarus, onu trajik bir sona götüren güneşe ve ışığa olan tutkusu nedeniyle, sanat ve düşünce tarihinde entelektüelin bir imgesidir ve resmin merkezinde duran balıkçısı, çobanı, çiftçisi ve yüzen gemileriyle hayat İkarus'un düşüşüne karşı mutlak bir kayıtsızlık içinde akıp gitmektedir. İkarus düşmüş kime ne!
Bu saçmalık deryasında anlamlı bir iki söz, anlamlı bir iki görüntü, öylesine hasreti çekilen bir şey ki!.. İşte insan, elinde değil, Gökhan’ın kolundaki Che’ye, Poyraz’ın dilindeki Ece’ye seviniveriyor.
Evrensel Kültür’ün yayın hayatına devam edebilmesi gerekiyor. Onun sağladığı ütopik kopuşu demokratik toplumu yaratacak somut bir politik geçişe dönüştürecek şeyin ne olduğu sorusu ise ortadadır.
Türkiye demokrasisi büyük sarsıntılar yaşadı. Açılan çukurları dolduracak “en kıymetli serveti” nedir Türkiye’nin? Sen misin Cengiz Özkan’ı düşkün ilan eden Alevi arkadaşım? Yoksa, Yılmaz Erdoğan’a söven Kürt kardeşim, sen mi?
Ünsal Oskay, 1960’larda olgunlaşan entelektüel neslin en nadide üyelerindendir. Türkiye’de “iletişim bilimleri”nin kurucusudur. Frankfurt Okulu’nu Türkiye’ye tanıtan ve öğreten öncü bir entelektüeldir. Marksist bir toplumbilimcidir. Ders anlattığı sınıfları doldurup taşıran büyüleyici bir hocadır.
Anlatı kalıplarından diline, içeriğinden görüntü estetiğine kadar televizyonun güldürü anlayışını devralmış olan komedi filmlerimizde kahkaha, özgürleştirici tüm hedeflerinden uzakta, maskaraca bir sırıtışa dönüşmüş durumda.
TV kanalları, dizilerle yarışmalar arasında sıkışmış durumda. Üçüncü alternatif yok. Fakat yarışma bolluğu alternatifsizlikten kaynaklanmıyor. Rekabet ve yarışma, az gelişmiş toplumlarda yoksulluk ve gelecek kaygısıyla birleşerek yırtıcı ve saldırgan bir çıkar fanatikliğine dönüşüyor.
15 Temmuz sonrasında olanları düşünün! Hepsini… Evet, bütün bunlar yaşandı ve Beckett'in “Oyun Sonu” oyununda geçen veciz sözdeki gibi, "geriye korkulacak bir şey kalmadı".
Aklın vazetmiş ve düşünce tarihinin binlerce yıl evvel tasdiklemiş olduğu en temel ilkeleri çiğneyen, kısacası aklın dışına çıkmış bir hayatın getirdiği sorunlar için!
Ünlü Dostluk söylevinde Cicero, “Biri gerçeği duymak istemediği, öteki yalana hazır olduğu zaman, dostluk, dostluk olmaz” der.
Aslında darbe ve demokrasiye dair bir yığın örnek görmüş bir çağda hepimizin 15 Temmuz ve sonrasının içeriği ve niteliği üzerinde net biçimde anlaşabiliyor olması gerekir. Ama anlaşamıyoruz.
Adeta ümitsizliğin bilimi olmuş bütün bir yirminci yüzyıl tarihçiliği içinde 94 yaşında hayata gözlerini yumana dek taptaze ümitlerle yaşamış olan değerli tarihçi Eric Hobsbawm, yüzyıllık kederli gerçeğin gözleminden süzülen bilgelikle “Kültürel isyan zayıflığın göstergesidir!” demişti.