Kapitalizm ve geleceğimiz
Bugün 1 Mayıs! Gözleri varlığın ışığıyla henüz kamaşmış kundaktaki bebeden ışığa henüz doymamış göçeyazan her kişioğluna dek tüm insan kardeşlerin, tabiatın emek (yani devinim) günü şen olsun! 1 Mayıs cümlenin bayramı! Bu arada on sekizinci yaşıyla kavgaya başlayacak Emir Nesimi’nin doğum günü de şen olsun! Dilerim bundan dört gün sonra, 5 Mayıs günü, gözleri varlığın ışığıyla kamaşalı 200 yıl olmuş olacak dedemiz Karl Heinrich Marx’ınki gibi, insan kardeşlerin özgürlüklerine adanmış bir ömür sürer!
Bana göre, Marx’ın yaşamında ve yapıtında hayranlık uyandırıcı ne varsa kaynağında tek şey var: Marx, namuslu bir adamdır, görülmesi gerekeni görmüştür, insanlık için elzem olanı yani. Dolayısıyla zamanını ve genel olarak insanlık tarihini karakterize edenin, eşitsizliği ve esareti kendinde toplayan kölelik olduğunu görmezlik edemezdi. Bu nedenle de eşit ve özgür bir dünyaya giden en mukadder, en zorunlu patikayı ortaya çıkarmak başlıca meşgalesi olmuştur. Bu noktada, onun iki yüz yıldır aramızda olmasını sağlayan dehası parlayıverir. Zira o, söz konusu mukadder yolun keşfedilmesinin, ancak köleliğin son biçimi olan kapitalizme zaman mefhumunun esas alınarak bakılmasıyla mümkün olduğunu fark etmiştir: Kapitaliste kölelik ettiğimiz fazla zaman, artı-değerin kaynağıdır. Artı-değer kapitalistin üzerinde yükseldiği temeldir; kapitalist sadece işçinin değil, insanın, giderek bütün insanlığın ömrünü ‘sinsice’, ‘ustalıkla gizleyerek’ temellük etmese kapitalizm nasıl bir toplumsal yeniden üretim rejimi olurdu! Nitekim bu toplumsal yeniden üretim rejimine kapitalist sıfatını veren artı-değer birikimidir. Çünkü kapital, artı-değerle çoğalan, yani genişleyen bir ölçekte yeniden üretilen değerdir. Bu kavramlaştırma ve düşünme biçimiyle Marx insanın biricik varlığı olan ömrünün kapital tarafından gasp edilişinin, yani köleliğin son biçiminin, eşit ve özgür bir dünyaya doğru aşılmasının, geliştirilmeye açık bir çözümlemesini yapmıştır. Bununla birlikte kaçınılmaz olarak bir tarih kuramına dönüşecek olan toplum çözümlemesi, zamanı esas alsa da bizzat zamanı sorunsallaştırmadığı için Marx’ın peşinde olduğu, köleliği aşmamızı sağlayacak mukadder patika, öncülleri ile orada dursa da henüz belirginleştirilmiş değil bence (Padualı Antonio Negri’nin bu yöndeki denemesi [Devrimin Zamanı] esaslı bir başlangıç kabul edilmeli.). Zaman, kavraması, kavramsallaştırması zor, akıllara ziyan bir mefhumken, ondan bir toplum çözümlemesinde nasıl yararlanılabilir? Onu her şeyin merkezine bu kadar koyan nedir?
Sadece çözümlemenin kendisi üzerine düşünmek zamanın merkeziliğini ortaya çıkarabilir. Bir kere, çözümleme edimi, çözümlenen şey düzenlilik arz ediyorsa, en azından kendini tekrar edeceği (kendine özdeş olduğu) kabul ediliyorsa mümkündür. Dolayısıyla kapitalizm için çözümlenen daima yinelenen toplumsal düzen ya da toplumsal yeniden üretim rejimi, daha temelde devinim yahut değişmedir. İkincisi, her makbul (sonuca götürücü) çözümleme, birbirini gerektiren üç temel soruyu eşanlı sorup yanıtlamalı: Ne-neden-nasıl. Hangi sorudan başlanırsa başlansın, diğer ikisi yanıtlanmadan, ilk sorulanın gereğince yanıtlanması mümkün değildir. Örneğin kapitalizmin ne olduğu soruldu, nedeni ve gerçekleşme biçimi yanıtlanmadan ilk soru da yanıtlanamaz. Yahut kapitalizmin nedeni soruldu, yine en azından başlangıç için kapitalizmin ne olduğunun ve nasıl işlediğinin bir tasarımına sahip değilsek, nedenler ya hiç ortaya çıkmazlar ya da çoğalıp belirsizleşirler. Sonra kapitalizmin nasıl işlediği sorusunda da durum aynıdır. Özetle çözümleme, bu üç sorunun şu ya da bu biçimde eşanlı olarak, birbirlerini kucaklayıcı, olumlayıcı (gerektiren) bir tarzda yanıtlanmalarını gerektirir.
‘Ne-neden-nasıl’ sorularının çözümlenecek şey için doğru bir biçimde formüle edilip sorulması halinde, çözümleme bir (ilk neden, öz, esas, değişmez olan; bence kendi varlık bağlamında çözümlenen şeyin aşılamaz, nüfuz edilemez esası ki bu sayede kendisini kavramımızı olanaklı kılacak kendini tekrar gerçekleşir) töz çözümlemesine dönüşür. Dolayısıyla her çözümleme, bir varlık (bağlam) tasarımı gerektirir ya da bunu istemli ya da istemsiz varsayar ve bu nedenle her varlık soruşturması kavramaya çalıştığımız her ne ise, onun kendini tekrar etmesini sağlayan nüfuz edilemez esasın, yani tözün bağlamını keşfetme, ortaya koyma çabasıdır. Sonuç olarak töz değişmez ve tek değildir; bağlamla karşılıklı gerektirme ilişkisi içindedir, farklılaşan bağlam (varlık) tasarımlarıyla farklılaşır. Biraz kaba bir akıl yürütme olacak ama farklı evren tasarımlarıyla farklılaşan madde kavramlaştırmalarını ve bunların birbirlerini nasıl gerektirdiklerini düşünün.
Yaşamı, dünyayı ve toplumu anlamlandırırken farkında olarak ya da olmayarak kaçınılmaz bir biçimde giriştiğimiz töz (-varlık, -bağlam) soruşturması, kültür tarihinde ilk nedencilikten ilişkiselciliğe doğru evrilmiştir. İlk ekol, tek tözün varlık olduğunu iddia eden Amsterdamlı Benedict de Spinoza’da yetkinleşmiştir. İkincisi en nüfuz edilemez ilişki olarak zamanı varlık anlayışının ufku olarak gören Messkirchli Martin Heidegger’de yetkinleşmiştir. Artık varlık ufkumuzun zaman olması, zamanın tek tasarımının olduğu anlamına gelmez elbette. Ancak ne yazık ki esaslı bir çözümlemenin (dolayısıyla anlamlandırmanın) gerektirdiği töz soruşturmasının (tasarımının) yetkin yordamı olan ilişkisel olanın, onun da en aşılamaz, en nüfuz edilemez biçimi olan zamanın esas alındığı bilinçli kavramlaştırma çabaları nadirdir. Bununla birlikte, zaman her gerçekleşmenin içinde kaim olduğundan çözümlemeye Marx gibi en lüzumlu olanı odak kılan kavrama çabalarında parlayıverir. Sonuç olarak zaman, yaşamı, dünyayı, toplumu tesis eden, anlamlandıran kurucu, aşkın ilişki olduğundan tüm çözümlemelerimizin, kavrama, dolayısıyla değiştirme çabalarımızın esasıdır. Yaşamı, dünyayı, toplumu elzem, yani zorunlu olan açısından çözümleme, kavrama çabaları kendiliğinden zamansal bir perspektife sahip olurlar.
Marx’ın çözümlemesinin bir tarih kuramına dönüşmesi, sonra ölümlü bir varlık olan insanın zaman kavrayışının çatısını kuracak olan ‘geleceğe dönüklüğü’ ütopya mefhumunda içermesi, en lüzumlu olanın cihet kabul edilmesinin zamanı kendiliğinden odağa yerleştirmesi nedeniyledir. Diğer yandan zamanın kasti bir soruşturmasının çözümlemeye kılavuz kılınmaması, kapitalizmde asıl aşılması gerekenin kapitalistin zamanı olduğu, kapitalistin asıl olarak insan ömrünü temellük ettiği, zamanı insana ait olmaktan çıkardığı gerçeklerini belirsizleştirmiştir. Oysa her türlü yaşam, dünya, toplum anlayışının kökeninde bir zaman anlayışı olduğunu kavrayıp buna göre davrandığımızda, ancak kendimizden çalınana, yani zamana sahip çıkmakla kölelikten kurtulabileceğimizi, özgürleşebileceğimizi görürüz. Bence bu amaçla sormamız gereken ilk soru şu: Gelecek ne kadar uzağımızda, ne kadar ötemizde? Bu soru bir kere sorulduğunda, gerçekte kapitalistlerin, asıl olarak da finans kesiminde faaliyet gösteren kapitalistlerin kölesi olan büyük insanlığın geleceğe son derece uzak olduğu hemen fark edilir. Hâlbuki kapitalizmin bütün marifeti mesafeleri kısaltmaktır, günümüzde insan, geçmişte ancak kralların, soyluların sahip olabileceği birçok şeye sahiptir. Ama işte insanın kendi geleceğiyle arasındaki mesafe kapitalizm olgunlaştıkça uzadıkça uzamış, gittikçe sahip olduklarıyla ne yapacağına kendi karar veremez hale gelmiştir: Başkalarının kendisi için icat ettiği beğeniyi, dahası başkalarında parlatılan davranış kalıplarını tekrar edip ‘hür, mutlu mesut’ yaşar, geleceği gittikçe uzaklaşır kendinden. Çünkü kapitalistin zamanına tabidir, kapitalist için eğitim namına yirmi senesini heba etmek zorundadır, kapitalist için sadece dünyaya gelmiş olmaktan kaynaklı ‘serbest’, yani kirasız barınma hakkını en az on beş senede yeniden kazanmak zorundadır, bu arada kınından kımıldayamaz, doğruya eğri demek zorunda bırakılır. Kapitalist için suni, zehirli gıda tüketmek zorunda kalır, tabiatın tadını unutur. Geleceğini iyiden iyiye yitirmesi için belleksizleşmesi de gerekir zira insanın. Kapitalist, insana tüketmese birkaç gün içinde ölmesine sebep olacak temel gıdaları satar. Kölesine su vermeyen bir efendidir kapitalist. Bütün bunları, kendi zaman anlayışına göre yarattığı köleler dünyasının ‘fertlerini’ en temel içgüdülerini istismar edip birer yarış hayvanına dönüştürerek yapar.
Kuşkusuz köleler gelecekleri ellerinden alınmış olanlardır. Ne kadar uzağımızdaysa geleceğimiz, o kadar irade yitimine uğramışızdır. Kapitalizmin yol açtığı köleliğin yarattığı devasa yıkım da insanı sinsi bir biçimde geleceği üzerine düşünemez kılmasından, onun kuruluşunda yer almaktan mahrum kılmasından kaynaklanıyor. Kölelikten kurtulmak, geleceği kendimize yakın kılmakla, dolayısıyla kapitalistin zamanından kurtulmakla mümkündür. Kapitalistin zamanını alt etmek için insanın ve dünyasının zamansal karakteri üzerine derin düşünme, özgürleşme çabamıza kılavuzluk etmeli. Her talebimizin zamanı yeniden kurmak, anlamlandırmak üzere olduğunu bilmek zorundayız.
1979'da İmranlı'da doğdu. ODTÜ İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi İktisat bölümünden mezun oldu. Siyasal-iktisadi bir kategori olarak parayı tanımlama sorununu konu alan doktora çalışmasını Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde sürdürmektedir.
YAZARIN DİĞER YAZILARI
Türkiye’nin temel açmazlarını dünya kapitalist sistemi ve Akdeniz havzasındaki yerini esas alarak kavramak ve söz konusu açmazlara çözüm önerilerini bu doğrultuda biçimlendirmek, kökendeki yapısal faktörleri ıskalamamanın koşullarıdır.
Kime sorulsa, açıkça karşı olduğunu söyleyeceği eşitsizliğin, aslında dört elle sarıldığımız imtiyazlarla sürdürüldüğünü bilmeliyiz. Diğer yandan çoğumuz için kabul edilebilir sınırların içindeki eşitliğin de totaliter, dışlayıcı aynılığa denk geldiğini, dolayısıyla düşünüldüğü kadar kıymetli olmadığını da bilmeliyiz.
Rekabetin öngörülemez kıldığını, modelleyerek burjuvalar ve onların siyasal temsilcileri hükümetler için öngörülebilir kılar iktisat. Öte yandan piyasanın asıl olarak burjuvaziye ait olduğunu da görmezden gelip gizlemek zorundadır. İktisat bu nedenlerle burjuva bilimidir ve asıl katkısı toplumun tamamının katıldığı iktisadi faaliyeti, ortağı olduğu piyasanın siyasal işlevini gizlemesidir.
Daha çok bilen, bilgisi toplum için daha hayati olan, daha becerikli olanın neden daha az bilenden, daha az becerikliden iyi şartlarda yaşamaya hakkı olsun? Peki, bilim gibi hakikat aşkından başka hiçbir dayanağı olmayan bir uğraş nasıl olur da bunca mesnetsiz imtiyaza zemin teşkil eder?
Yapılmak istenmeyen işin bahanesidir bürokrasi. Herhangi bir süreci sündürmenin en kestirme yoludur. Örneğin devlette yapılmak istenmeyen işler için derhal komisyonlar kurulur.
Tanrı ister ilk neden, her şeyin yaratıcısı, ister her şeye gücü yeten, her şeyi bilen, ister her şeyi kuşatan, her şeyin kaderini tayin eden olsun, her durumda mutlak aşkındır. O halde sorulan mutlak aşkının ne anlama geldiğidir.
Yoksulu ve onun dengi varsılı her toplumsal formasyonda hayat bulacak kadar sürekli kılan nedir, yoksul neden ortadan kalkmamış, yoksulluk neden son bulmamıştır? Bunun gibi varsıllık, zenginlik neden sonlanmamaktadır?
Ulus, kendi çıkarlarını ülke nüfusunun ortak geleceği olarak sunmaya çalışan devletin ve kapitalistin emir eridir, çoğu zaman iddia edildiği gibi tersi geçerli değildir. Dolayısıyla kendiliğinden emperyal olan ulusun emperyalizm karşıtı olması beklenemez.
Kapitalistler orta sınıfların üzerinde durduğu sağlam zemini, yani gelecek kaygısını çok iyi kavradıklarından, hatta bizzat toplumsal tertibatı bu kaygıyı sürekli kılmak üzere şekillendirdiklerinden muazzam bir güce sahipler ve bundan yarım asır sonrasını güven içinde tahayyül edebiliyorlar.
İnsan bedenini ömürlendirmek amacı esas alınarak tarif edilebilecek hekimlik mesleği, varlık, doğa ve toplum hakkında hüküm sahibi olacak kadar olup biten her şeyin farkında olmayı gerektirir. Bu bakımdan hekim uzmanlaşamaz, uzmanlaşmayı esas alan bir tıp eğitimi hekim yetiştiremez; bayağı pragmatizm icrası anlamında zanaatçı olur. Hâlbuki ‘neden’ sorusunu sormayı düstur edinmiş her meslek erbabı, bilgelikten pay alır.
İnsanın bir arada yaşama ihtiyacının doğurduğu şebekeler, varlıklarını insan zaaflarını istismar ederek sürdürürler. Zenginlik, refah, güvenlik ve şöhret sahibi olmak isteyen herkesin cemaat, tarikat, kardeşlik örgütü, açık çıkar şebekeleri, lobiler, siyasal örgütlere yakın olmak, bu şebekelerin birer mensubu olmak gibi refleksleri kendi zaafları tarafından tetiklenmektedir.
Sermaye birikiminin içinde bulunduğumuz aşamasında eğitime yapılacak radikal müdahalelerin yapısal dönüşümlere yol açması kuvvetle muhtemel. Yapının imtiyazlıları olan kapitalistler dışındaki kesimler, demokratikleşmesi kaçınılmaz olan bilginin bireye mal edilmesi için bütün eğitim rejiminde gerçekleştirilecek dönüşümleri talep edebilirler. Bunun için mevcut eğitim rejiminin sorunlarının nasıl çözüleceği sorusundan ziyade, muhayyel gelecekteki toplumun eğitim rejiminin nasıl olacağı sorusuna odaklanmak daha makul.
Son siyasal gelişmeler, üniversite hocasını hem tabi olunan personel rejimi bakımından hem de siyasal bakımdan son derece güvencesiz kılmıştır. Hem idari üstlerinin hem de muhbir meslektaş ve öğrencinin baskısıyla karşı karşıya olan akademisyenin temel refleksi geçimini sağlayan işini elinden kaçırmamak olmuştur.
Üniversite, ikiyüzlüce tesis edilen idealini destekleyen bir sosyolojik temel olmasa kullanışlı bir yalan olmayı bu kadar uzun zaman sürdüremezdi. Geç kapitalizm söz konusu sosyolojik temeli, şirketleşme ve güvencesizleştirme ile büyük oranda aşındırdığı için üniversite yalanı sürdürülemez hale geldi. Peki, günümüzde ne iş yapar üniversiteler, ne işe yararlar?
Bunca gizliliğin, mahremiyetin nedeninin kulluğu sürekli kılan ahlak rejimlerinin işi olduğu ortada; üstelik bu ahlak sadece geleceği üzerinde son derece sınırlı söz hakkı olan ortalama insan için geçerli, hiyerarşinin tepesindekiler için değil. Hakikatsizliği, yani gizlemeyi, gizlenmeyi, mahremiyeti, dolayısıyla kulluğu geriletmeyi esas alan bir ahlak rejimi Büyük Birader’i, büyük insanlık üzerine yaptığı insafsız seferinde mağlubiyete mahkûm edecektir.
Kapitalizm, devrime gebe doğmuştur. Hatta kapitalizm, köklü değişim arzusunu kurumlaştırmış, bu arzu devrim kelimesi ile kavranır olmuştur. Kapitalizm öncesine kadar isyan, kıyam olarak kavranan ve mevcut durumdan rahatsızlık üzerinde temellenip etraflı bir gelecek kurgusuna nadiren sahip olan olaylar kapitalizmle birlikte devrim olarak kavranmaya başlamıştır.
Bugün neyi arzularsanız arzulayın nihai olarak salt sıra dışı gözükmeyi radikal bir biçimde belli belirsiz hedefleyen pop star olmayı arzulamıyorsanız görmezden gelinirsiniz. İster ses sanatçısı, ister politikacı, ister gazeteci, ister yazar, ister bilimci, ister din adamı olun, görünür olmak için pop star olmayı yahut sıra dışı gözükmeyi arzulamalısınız.
'Bu ülke’, efendilerin saltanatı, mülkü için varlıklarını inkâra zorlanan, dünya tesis etme kapasiteleri akim kılınan ‘vatana’ esir edilmiş kölelerin değil, efendilerindir, ama er geç herkesin (bütün dillerin, dinlerin, ırkların, cinslerin…) olacaktır. Çünkü insanın asıl vatanı dünyadır.
Sormak lazım, milli tarih öğretenler, neden milli fizik de öğretmiyorlar? Ya da bütün bu millilik arzusu neden üniversite eğitimine taşınmıyor? Çünkü insan, insan olsun diye değil de uyruk (yurttaş, soydaş, ümmet, ırkdaş) olsun diye eğitim namına kültürel varlığı inkâr edilmek, kendine yetemez, biçare kılınmak zorundadır.
Büyük adamlık tekleştirici, istisnai kılıcı yetenekler ve tercihlerle mümkün. Ancak yine de kimin büyük adam olduğuna, bu şartları yerine getirenler arasından bu payeyi kimlerin alacağına büyük adamlık ölçütünü belirleyen, ortak bir gelecek tasavvurunda görünür olan iktidar şebekesi karar verir.
Türkiye toplumu ve diğer toplumlar için mesele medeniyetten esareti, kulluğu ayıklamaktır. Ne İslamcılar ne de Kemalistler’in medeniyetten anladıkları bu. Onlar muasır medeniyeti hedefliyorlar. Oysa kulluğu, dolayısıyla medenilik-gayri medenilik ayıbını ortadan kaldırma perspektifine sahip olmayan bir medeniyet projesi yalana, ikiyüzlülüğe hizmet eder.
Para üzerindeki tekelin icracıları, Atinalı Platon tarafından ideal devletinde çoban köpeklerine benzetilen bekçiler misali başını bankaların çektiği finansal kuruluşlardır. Bankalar güya tasarruf sahipleri ile yatırımcıları bir araya getiren aracı kurumlardır. Asıl amacın hiç de bu olmadığı yatırımların çoğu zaman milli hâsılaların görece küçük bir kısmını oluşturmalarından kolaylıkla anlaşılabilir
Demokrasinin, her sıfatı yüklenebilen bir idea olarak belirişi hangi çok temel insan ihtiyacına binaen olmalı? Yoksa aslında yüklendiği sıfatlar tarafından iğfal edilmesi için “korunup kollanan” bir ideal mi, bu bakımdan gerçekleşmeyeceği bilinse de diri tutulan ortak bir düş mü demokrasi?
Kapitalizm, terk edilmelidir. Gerçekte gayri adil bir israf düzeni olduğu ya da rakiplerine (esasen nasyonal sosyalizm ve sosyalizm) nazaran iddia edildiği kadar üretken olmadığı için değil, düpedüz ahlaksızlık olduğu için. Nitekim israf da verimsizlik de ahlaksızlıktan kaynaklanır.
Her şey kapalı kapılar ardında oluyor, orada olup bitenin yeter derecede dışarı yansıtılmasına şeffaflık deniyor. Açıklık ise kapalı kapıların hükümsüz kılınmasıdır. Şeffaflığıyla övünülen bir dünyada her şey gizli saklı: genel kurullar, yönetim kurulları, merkez komite toplantıları, vb. Her şey gizli saklı olmasaydı, milyonlarca insanın yaşamlarından edildiği savaşları başlatmaya kimse cesaret edemezdi. Hele de eşitlik ve özgürlük amaçlayanların kitlelerden saklayacak neleri olabilir, eğer dertleri bu ideallerin gerisine saklanıp gemilerini yürütmek değilse?
İnsanın özgür iradesini kendi rızasıyla teslim alan kapitalist sistem çöküşün eşiğine gelmiş durumda. Siyasal alanın anlamının yeniden değişeceği bir ortamda sağ ve sol ayrımının da yeniden yorumlanması gerekecek.
Zarifin hoşa giden, beğenilen biçim, görünüş, dış yüzden başka bir şeyi yoktur; içi dışı birdir. Bir başka deyişle yalan nedir bilmez, olduğu gibidir. Çünkü tıpkı küçük serseri Şarlo gibi umursamaz dar ceketini, bol pantolonunu, ayaklarına büyük gelen ayakkabılarını. Bununla birlikte mendili, şapkası, bastonu olmak zorundadır.
Kategorik kötülüğümüzün nedeni olan sığlığı çepere sürmenin yoludur asaletle hareket edilmesi, daha doğrusu asaletin kuruculuğunun farkında olunması. Asalet, birincilliğe işaret eder; köklü olma, esaslı olma, özü, temeli teşkil etme. Birincillik ise şu ya da bu biçimde vazgeçilmezliği imler. Bizzat asaletinize kani topluluk için vazgeçilmez olduğunuzdan asilsinizdir.
Tam da böyle bir şey sığlık: Doğruluğu ayan beyan ortada olan yolu, “işi kolay kılmak” namına terk edip birlikte yaşam için gerekli olan lafzi doğruyu kolaycılığın elverdiği ölçüde herkesi az çok ortak ederek yeniden kurmak. Sığlıktan azade toplum yok yani; kolaycılıkları ölçüsünde daha çok ya da daha az sığlar.