1. Ey Habibim de ki: Allah birdir.
Kul: Bu cümle Nübüvvete delildir. Zira iman ve teklif nübüvvetle sübut bulur. Bu sebeple yüce Allah peygamberimize hitap ederek İnsanlara tevhidi ders ver emreder. Teklifin irsal-i resul ile olduğuna delil de yüce Allahın Biz peygamber göndermediğimiz kavme azap etmeyiz (İsra, 17:15) ayetidir.
Hüve: Bu kelime Havas tabakasına Tevhidi ifade ile Allahın birliğini ispat eder. Hû kelimesi Hava, Su, Toprak ve Nur âleminde cereyan eden Tevhid-i Efâlin tüm mertebelerini izhar ile Emir ve İradenin, İlim ve Hikmetin birer arşı olan bu âlemlerdeki Esmâ-i İlâhiyenin tasarrufunu görerek Allahın birliğine inanmayı ve her nevi şirkten uzak durmayı ifade eder.
Allah: Tevhid-i Zâtı ifade eder. Tüm Esmâ-i İlâhiyenin membaı ve mercii, alem-i zat olan müsemmay-ı ilâhî olan İsm-i Zâttır.
Ehad: Tevhid-i Esmâ ve Sıfatı ifade eder. Bütün esma-i İlâhiyenin ve tecelliyât-ı Rabbaniyenin Ehadiyetten kaynaklandığını ifade ve ilâm eder.
Tevhidin üç mertebesi vardır. Birincisi, Tevhid-i Zât; ikincisi, Tevhid-i Sıfat; üçüncüsü ise Tevhid-i Efâldir. Tevhid-i Zât, makam-ı istihlâktir. Bu makama gelen zat şayet sekr makamında ise Lâ mevcûde illa hû der. Uyanık ise Her şey Ondandır der. Allahu hâliku külli şeyin ayetini okur. Tevhid-i Sıfat, her kudreti onun kudret-i kâmilesinde, her ilmi onun ilm-i kâmilinde muzmahil ve her kemâli onun kemâlinin envarından bir lema olarak görmektir. Tevhid-i Efâl ise, vücutta Allahtan başka müessir-i hakiki olmadığını ilmel-yakîn, aynelyakîn ve hakkal-yakîn bilmektir.
Ehadiyet: Yüce Allahı cisimden, cevherden, arazdan, şerikten ve bölünmekten münezzeh, ferd-i ferîd-i yekta olarak bilmektir. Peygamberimiz (sav) Ehad, Hüvel-ferdüllezî lem yezel vahdehu, ve lem yekun maahu ahiruhu yani, birliği zail olmayan fert ve sonu olmayan bir (Garibul-hadis, 1:27) Allah vardı ve onunla beraber hiçbir varlık yoktu. O şimdi de olduğu gibidir hadisleri ile anlatmıştır.
Açıklama:
Akıllar yüce Allahı bilmek ve anlamaktan acizdir. Hz. Ebubekir (ra) Allahın bilinemeyeceğini idrak etmek Onu tanımaktır derken Bediüzzaman da Yüce Allahı mevcud-u meçhul ünvanı ile bakarsan maruf olur demiştir. Bunun için yüce Allah kendisini O hiçbir şeye benzemez, hiçbir şey onun dengi olamaz (İhlas, 112:4) ve Onun misli gibi bir şey yoktur (Şura, 42:11) buyurmuştur.
İnsanlar Allahı bilemezler ve anlayamazlar; ancak yarattıklarına bakarak Allahın yaptığı, yarattığı şeylerden yola çıkarak isim ve sıfatlarını tanıyabilirler. Bu sebeple peygamberimiz (sav) Siz Allahın zatını bilemezsiniz, aklınıza ne gelirse gelsin Allah onun dışındadır; bu sebeple sizler zatını düşünmeyiniz, mahlûkatında tefekkür ederek onu tanımaya çalışınız. (Beyhaki, Şuâb-ı İman, 120; Keşful-Hafa, Aclûnî, 1:271) buyurmuşlardır. Bu sebeple insan mahlûka bakarak Hâlıkı, sanata bakarak Sanii, rızka bakarak Râzıkı, varlık, sanat ve rızık aynasında tanımaya çalışmalıdır.
Yüce Allah zatını tanıtmak için mahlûkatı yaratmış, varlık aynasında zatını, esma ve sıfatları ile tanıyarak iman etmeleri için de insanı yaratmıştır. Bunun için insana akıl, hissiyat vermiştir. İnsan makulatı aklı ile, mesmuatı semi ile, mubsıratı basarı ile, ezvakı da kuvve-i zâikası ile yani mahsusatı hissiyatı ile idrak eder. Âlemde ne varsa anahtarı insanın elindedir.
Şurası muhakkaktır ki aklın makulatı idrâki, hissiyatın mahsusatı idrakinden daha kuvvetlidir. Çünkü akıl emr-i bâkî-i külliyi idrak eder, hissiyat ise yanılabilir. Allah Vâcibul-Vücûddur. Çünkü aklın üç mertebesi vardır. Vâcib-i Mutlak: Bu Allahın varlığı ve birliğidir. Mümkünül-Vücût: Bütün mümkünat âlemleridir. Muhal: Aklen mümkün olmayan ve aklın kabul etmeyeceği şeydir. Bu ise Allahı inkar ve şirktir. Allah-ü Taâlâ vardır. Cemî kemal sıfatlarla muttasıftır ve tüm noksan sıfatlardan münezzehtir. Böyle olmaması muhaldir.
Cenâb-ı Hak vücûd-u mutlaktır. Mahlûkât ise izâfî ve nisbîdir. Allahın yaratması ile vardır. Bu sebeple mahlûkâta manây-ı harfî nazarı ile bakmalıdır ki bir manası olsun. Varlığın kendi başına bir anlamı yoktur. Varlığı, tagayyürü ve tahavvülü vâcibul-vücûdun esmasının tecellisi iledir. Allah-u Teâla zatı ile kâim ve dâimdir. Mahlûkat onun yaratması ile vücut bulur. Her şey onun esma ve sıfatının tecellisidir.
2. Allah Sameddir.
Samed, Allahın samediyetinin unvanıdır. Ebu Hureyre (ra) Samediyeti Her şeyden müstağnî, her şey ona muhtaç şeklinde izah etmiştir. Ali b. Ebî Talha ve İbn-i Abbas (ra) Samed, südedinde kâmil olan seyyid, şerefinde kâmil olan şerîf, ilminde kâmil âlim demek olup şeref ve ululuk envâının hepsinde ekmel olandır demişlerdir.
Samedin anlamını Câfer-i Sâdık, Galib-i gayr-ı mağlûp Husayn b. Fudayl Dilediğini yapan ve dilediği gibi hükmeden ve İbn-i Sina Gına-i tamme ile mebde-i kül ve gâye-i kül arasında zâtında hiçbir tagayyür ve tebeddülü olmayandır demişlerdir. Yüce Allah Kurân-ı Kerimde Allah âlemlerden müstağnîdir (Âl-i İmran, 3:97) buyurarak bu hususa işaret etmiştir. Yüce Allah âlemlerden müstağnîdir. Hiçbir şeye ihtiyacı yoktur; ancak bütün varlıkların Allaha ihtiyacı vardır.
Samediyete ayine olmak ise, Allahtan başka hiçbir şeyi maksud-u bizzat etmemektir. Bunu en güzel bir şekilde gösteren peygamberimiz (sav) namazda karşısına koymuş olduğu sütreyi bile tam karşısına almaz, sağa veya sola meylettirirdi. (Buhari, Salât, 90; Ebu Davud, Salât, 104) Bu sebeple mümin bilhassa kalbine Allahtan başka bir şeyi koymaması gerekir. El işte gönül hazrette olmalıdır. İnsan ihtiyaçlarından dolayı eli ve bedeni sebeplere sarılsa da kalbini Allaha vermelidir. Çünkü Kalb ayine-i Sameddir. Kalbin batınına başka sevgilerin girmesine yer vermemelidir. (Sözler, 2004, s. 1048-1050) Bediüzzaman hazretleri Güzel değil batmakla kaybolan bir mahbup. Çünkü zevâle mahkûm, hakikî güzel olamaz. Aşk-ı ebedî için yaratılan ve âyine-i Samed olan kalb ile sevilmez ve sevilmemeli (Sözler, 334)
3. Allah doğmamış, doğurmamıştır.
Yüce Allah bu ayeti ile bütün şirk nevilerini ret ve nefyeder. Tecezzi, tagayyür ve tenasül eden ne kayyumdur, ne hâlıktır, ne ilâh (Sözler, 1134 ) buyurmaktadır. İsa, Üzeyirin Allahın oğlu olduğu iddialarını reddettiği gibi, aya, yıldıza, tabiata ve güneşe tapanların şirklerini reddeder.
Yüce Allahın doğmaması demek Ezelî olması, doğurmaması da Ebedî olması anlamına gelmektedir. Lem Yelid Tagayyür ve fenayı nefyederken Ve lem yûled hudusu nefy ile kıdemi ispat etmektedir.
4. Hiçbir şey Ona benzer, küfüv ve denk değildir.
Yüce Allahın zatı, sıfatları, isimleri ve fiilleri benzersizdir. Hiçbir fani varlık Allahın işlerinin benzerini yapamadığı gibi yaptıklarını nasıl yaptığını da anlayamaz. Yüce Allah Kurân-ı Kerimde Allahın kadrini hakkı ile takdir edemediler. Kıyamet günü arz kabzasında, gökler de yemininde dürülmüş olan Allahı tesbih ederiz ki o, müşriklerin her nevi şirkinden münezzehtir (Enam, 6: 91; Zümer, 39:67) buyurarak bu hususu açıklamıştır.
Yüce Allahın zatını asla idrak edemeyiz. Zira insan kendi ruhunu ve aklını anlamaktan ve bilmekten aciz ise elbette onu yaratan Allahı idrak edemez, bir şekil veremez ve mahiyetini asla bilemez. Dolayısıyla Allahın zâtî sıfatlarını anlayamaz; ancak iman eder. Subutî sıfatlarını da göz, kulak, gibi duyguları ile bilir ama mahiyetini idrak edemez. Çünkü Allahın bilmesi, görmesi ve konuşması mahlûkata asla benzemez. Fiillerinden ve şuûnâtından da isimlerine intikal eder; o fiillerin Allahın esmasının tecellisi olduğunu anlar; ama Allahın işlerinin benzerini asla yapamaz. Ancak Allahın bütün işleri mucize olduğu için hayret ve hayranlık duyarak imanını artırır.