- Ayrıntılar
-
Çarşamba, 09 Ekim 2013 13:42 tarihinde yayınlandı.
Elektrik Dağıtım Şirketlerinde Özelleştirme Sonrası Süreç
Elektrik Faturaları Hem Enerji İşçisini Hem de Halkı Yakıyor!
Elektrik dağıtım şirketlerinin özelleştirmeleri geçtiğimiz aylarda tamamlandı. Artık bu şirketlerde çalışan enerji işçileri için yeni bir mücadele dönemi de başlamış oldu. Benzer şekilde özelleşmenin süreciyle beraber fahiş faturalar, borç nedeniyle elektrik kesilmesi olaylarının artması gibi gelişmeler bizler açısından “Elektrik Dağıtım Şirketlerinin içi bizi dışı sizi yakar” şeklinde özetlenebilir.
Sonuca gelmeden karmaşık bir tarihi olan elektrik dağıtım şirketlerinin sermayeye devredilmesinin (peş keş çekilmesinin) nasıl yaşandığını kısaca hatırlamakta fayda var.
Kısaca elektrik dağıtım şirketlerinde özelleştirme süreci
İlk özelleştirme dalgası-1989 – 2003
Bu dönem ülkede özelleştirme furyasının gündeme geldiği bu kapsamda da enerji dağıtım özelleştirmelerinin gerçekleştirilmeye çalışıldığı dönemdir. 1984’lerde başlayan elektrik dağıtımının piyasalaşma adımları 89-90’larda KCETAŞ-Kayseri ve Civarı Elk. TAŞ ve AKTAŞ Elektrik AŞ (İstanbul Anadolu Yakası)’nin özelleştirilmesiyle sonuçlandı. 1993’Te de , ÇEAŞ-Çukurova Elk. AŞ. Kepez Elektrik AŞ. Uzan grubuna tamamen devredildi. İlk ikisinin aksine bu iki şirketin özelleştirilmesi sadece enerji dağıtımını değil üretim ve iletimi de kapsıyordu.
AKTAŞ’ın özelleştirilmesinin ardından başta EMO olmak üzere emek ve meslek örgütleri ciddi bir direniş ve hukuki süreç örgütlediler. Uzun süren bu sürecin sonunda 2002 yılında AKTAŞ özelleştirmesi iptal edilerek kamuya iade edildi.
Benzer bir süreç maalesef KCETAŞ için işletilemedi. Bu şirketlerden sadece KCETAŞ 1990′dan bugüne kadar özel bir şirket olarak varlığını sürdürebildi.
2003 yılında ÇEAŞ ve KEPEZ Elektrik’in görevlendirmeleri, esas olarak AKP’nin Uzan Grubu’na yönelik bir siyasi hamlesinin sonucu olarak, sözleşme maddelerine ve yasaya uymadığı gerekçesi ile iptal edilerek el konuldu.
İkinci Özelleştirme Dalgası-2004-2008
İlk dönemdeki fiili ama esas olarak hukuki mücadelelerin sonucunda pek çok yasal düzenlemenin iptal edilmesinin ardından Yüksek Planlama Kurulu (YPK)’nun Mart 2004′te yayınladığı “Enerji Sektörü Reformu ve Özelleştirme Stratejisi Belgesi” ile elektrik dağıtım özelleştirmelerinde yeni bir dönem daha başladı.
Bu belge ile TEDAŞ yeniden özelleştirme kapsamına alındı. Bu süreçte TEDAŞ 20 elektrik dağıtım şirketine (zaten özelleşmiş olan KCETAŞ’la beraber toplam 21 şirket) bölündü. TEDAŞ’ın varlıkları, 2 Nisan 2004 tarihinde Özelleştirme İdaresine devredildi.
Strateji Belgesi’nde Dağıtım bölgelerinin özelleştirme işlemlerinin 2006 yılına kadar tamamlanması hedefleniyordu. Söz konusu 20 bölgede EDAŞ (Elektrik dağıtım Şirketleri) 2005 yılı başlarında kuruldu.
Bu kapsamda içerisinde AYEDAŞ, Başkent EDAŞ ve Sakarya EDAŞ’ın olduğu ilk grup Ağustos 2006’da ihaleye çıktı. Ancak daha sonra ihaleler Özelleştirme Yüksek Kurulu tarafından ileri bir tarihe ertelendiler. Bu ertelemenin arka planında özelleştirme sonucu özellikle çalışanlarda oluşacak tepkilerin 2007 genel seçimlerinde gündeme gelmemesi vardı.
Üçüncü ve Son Özelleştirme Dalgası – 2009-2013
İkinci başarısız denemenin ardından Yüksek Planlama Kurulu 2009 yılında “Elektrik Enerjisi Piyasası ve Arz Güvenliği Stratejisi Belgesi” adıyla yeni bir yol haritası yayınladı.
Bu yol haritasının ardından 2009-2010 yıllarında hızlı bir özelleştirme süreci ile özelleştirmeler tamamlanmıştı. 2010 yılı Aralık ayında tüm elektrik dağıtım şirketlerin ihaleleri tamamlandı.
Ancak 8 şirket küresel krizin etkisiyle finansal kaynak bulamadığı için ihaledeki taahhütlerini yerine getiremediler. İptal edilen ihaleler 2012 yılında tekrarlandı. Sonuçta kalan 8 elektrik dağıtım şirketi de özelleştirilmiş oldu.
Özellikle son parti dağıtım özelleştirmelerinde 2010 yılındaki ihale teklifleri ile 2012 yılındaki teklifleri arasında çok ciddi farklar mevcut. Örneğin BEDAŞ’ın 2010 yılında gerçekleşen ihalesinde en yüksek teklif yaklaşık 3 milyar dolar iken, kurum 2012 yılında yaklaşık 2 milyar dolara özelleştirildi. Bu şekilde kamu çok ciddi bir zarara uğratılmış oldu.
Özelleştirmenin Hizmet Sunumuna Etkisi
1984lerden itibaren resmi belgelerde özelleştirmeden beklentiler “verimliliğin arttırılması, hizmet fiyatlarının düşürülmesi” şeklinde 2 temel slogan etrafında şekilleniyordu. Bugün gelinen noktada bu iki temel hedefinde gerçekleşmediğini rahatlıkla söyleyebiliriz.
Verimliliğin arttırılması adına çalışanların kazanılmış hakları ellerinden alınmış güvencesiz ve taşeron çalıştırılma yaygınlaştırıldı. Aynı gerekçe ile daha önce ekip olarak yapılan örneğin BEDAŞ’ta arıza-bakım-onarın işleri verimli/düşük maliyetli çalışma adına şoförler işten çıkartılarak teknisyenler hem şoförlük hem de arıza-bakım-onarım işlerini yapmak zorunda bırakılmıştır.
TEDAŞ özelleştirme sürecinde tüm elektrik dağıtım şirketlerinde ciddi yatırımlar yapmış, özelleştirmelerden sonra ise hizmet yatırımları büyük oranda gerilemiştir. Öyle ki saha personeli ekonomik kullanım ömrünü tamamlamış, periyodik bakımları yapılmamış araçlarla çalışmak zorunda kalmış. Bu nedenle iş kazaları yaşanmıştır.
Yetişmiş, nitelikli, işe ve sahaya hakim personeller maliyet düşürmek amacıyla verimsiz çalıştıkları gerekçesiyle işten çıkarılmışlar, yerlerine çoğu yeni mezun tecrübesiz personel çalıştırılmıştır. Bu nedenle örneğin BEDAŞ’ta 2013 yılı yaz aylarında sayaç okuma servisinde daha fazla işçi ile daha az iş yapılır hale gelinmiş, sayaç okuma süreleri geciktiği içinelektrik faturaları ciddi miktarda yüksek olarak halka yansımıştır. Ayrıca toplu işten çıkarmalarla beraber daha ucuza ve daha fazla tahakküm altında çalıştırılmak üzere alınan tecrübesiz işçilerle kurulan daha güvencesiz düzende örneğin fatura ödenmediğinde yapılan kesme işlemini yanlış sayaçlarda yapılması veya şirket tahsilatı halktan derhal yapabilsin diye yaptırılan usulsüz kesme işlemleriyle halk mağdur edilmiş, halkın enerji hakkı bir kat daha fazla ihlal edilmiştir.
2012 yılında gerçekleşen bir düzenleme ile özelleşmiş elektrik dağıtım şirketlerinde perakende elektrik için kar oranları % 50 arttırılarak % 3.49’a çıkarıldı. Bu şekilde şirketler hem karlarını arttırmış oldular hem de elektriğin bedeli halka daha pahalı yansımış oldu. Öte yandan özelleştirme sonrasında kurum kasasındaki paralar, banka alacakları ve fatura borçları devralan şirketlere bırakılarak özelleştirme bedelinin yarısına yakın oranlarda para fiilen geri iade edilmiş oldu.
Bu iki yöntemle zaten “çerez parasına” özelleştirilen kurumları alan şirketlere yeni rantlar açılarak kamu defalarca zarara uğratıldı.
Özelleştirmelerin çalışanlar açısından yansıması
Özelleştirme süreci ile birlikte elektrik dağıtım şirketlerinde başta taşeronlaştırma olmak üzere güvencesiz çalıştırma biçimleri hukuk dışı bir şekilde hız kazanmıştı. Kanunen hatalı bir uygulama olduğu sendikamızın da girişimleri ile Çalışma Bakanlığı müfettiş raporları ve İş Mahkemesi kararlarınca tespit edilmesine karşın sayaç okuma, bakım-onarım-arıza, kesme-açma servisleri dahil pek çok iş kalemi taşeron şirketler aracılığıyla gördürüldü.
1990ların başından bugüne kadar geçen sürede enerji sektörünün tamamında toplu sözleşmeden faydalanan işçi sayısı ¼ oranına düşmüştür. Bu oran toplu sözleşme düzeneğindeki tüm işçiler hesaba katıldığında ½ dir. Yani enerji işkolundaki örgütsüzlük genel durumla kıyaslandığında 2 kat daha fazladır.
Birkaç çarpıcı örnek durumu anlatmaya yeterli olacaktır;
Çukurova Elektrik’te 1993′de 1500 sendikalı işçi sayısı el konulduğu 2003 yılında 32′ye düşmüştü. KEPEZ AŞ’de ise 455 işçiden 2003 yılında geriye hiç sendikalı işçi kalmamıştı.
KCETAŞ’da kadrolu-taşeron oranı özelleştirmeden 1 yıl sonra 750 kadrolu, 3 taşeronken, 2011 yılında 630 kadrolu 330 taşeron (sendikalı işçi sayısı 300)
Trakya EDAŞ’da 2000 yılında kadrolu işçi sayısı 713, taşeron işçi sayısı 112 iken, 10 yıl sonra 2009 yılında kadrolu işçi sayısı 493′e düşmüş, taşeron işçi sayısı 727′ye yükselmiştir.
Taşeron işçi sayısındaki bu artış diğer EDAŞlerinde de yüksek oranlardadır; 2009 sonu itibariyle Osmangazi EDAŞ’da 937, Yeşilırmak EDAŞ’da 1502 taşeron şirket işçisi çalışmaktadır. Bunların önemli kısmı sendikasız ve TİS kapsamı dışında kalmıştır.
Haziran 2011 itibariyle TEDAŞ geneline baktığımızda tablo çok daha çıplak şekilde görülmektedir. İşçi-memur-sözleşmeli toplam yaklaşık 23 bin çalışanın 11bin 200 tanesi taşeron şirket işçileridir.
Özelleştirme nedeniyle memur statüsünde çalışanlar ya emekliliğe zorlanmış yada başka kamu kurumlarına geçmek üzere “havuz”da toplandılar, kadrolu işçiler ise yine aynı şekilde ya emeklilik ya da bir başka güvencesizlik biçimi olan 4/C’ye geçmeye zorlandılar. 4/C statüsüne geçen, emekli olan işçilerin yerlerine hızla taşeron şirketler aracılığıyla işçi alımı yoluna gidildi.
Taşeron şirketler aracılığıyla işçi alımı ile elektrik dağıtım şirketlerinde güvencesiz çalışma günden güne yaygınlaştırıldı. Taşeron şirket işçilerinin belirsiz (performansa dayalı) ücretlendirilmesi, maaşların zamanında ödenmemesi, kimi taşeron şirketlerin ihale sonunda maaş ödemeden kaçması, yıllık izin haklarını kullanamama, İşçi sağlığı önlemlerinin asgari koşullarda dahi uygulanmaması, keyfi işten çıkarmalar ve işyeri değişiklikleri bugünün elektrik dağıtım sektöründe yaygın görülen uygulamalardır.
Özelleştirme süreçlerinin ardından elektrik dağıtım ve perakende satış olmak üzere ikiye bölünen elektrik dağıtım şirketlerinde zaman zaman “kadroya alma” adı altında taşeron şirketlerin tasfiyesi gündeme geldi. Ancak gerçekte yaşanan ise işçilerin aynı düşük ücret ve güvencesiz çalışma koşulları ile “esas şirket”in bünyesine alınmasından ibaretti. İşçilerin ücret ve sosyal haklarında çoğu zaman herhangi bir iyileşme söz konusu olmadığı gibi başta keyfi işten çıkarmalar olmak üzere pek çok hak gaspı “esas şirket” aracılığıyla “kadrolu” olarak devam etmektedir.
Özelleştirme sürecinin çalışanlar açısından bir başka yönü de işçi sağlığı ve güvenliğidir. Bilindiği üzere enerji işkolu ‘çok tehlikeli’ bir işkoludur. Kar odaklı bir yaklaşım ile hareket eden EDAŞ’lar da özelleştirme sonrası süreçte işçi sağlığı açısından tehlikeli gelişmeler yaşanıyor. İşçiler yoğun çalışma temposu ile gün içinde gece saatlerine kadar, hafta sonu tatillerini kullanamadan çalışmak zorunda bırakılıyor.
Kar hırsı aynı zamanda enerji işçilerini halk ile de karşı karşıya getiriyor. Elektrik kesme prosedürünün katılaştırılması ve bir çok bölgede fatura borcunun gecikmesinden 3 gün sonra elektrik kesme işleminin uygulanması; kayıp-kaçak oranlarının düşürülmesi amacıyla kolluk koruması olmadan ve can güvenliği sağlanmadan kaçak elektrik kullanıldığı tespit edilen yerlerin elektriğini kesmekle görevlendirilmesi uygulamalar son dönemde sıklıkla yaşanmaya başlandı.
Ayrıca eksik personelle çalışma ve eskimiş, standart dışı iş aletleri ile çalışma da yine işçi sağlığı ve güvenliği açısından ciddi tehlikeler barındıran durumlar olarak sıklıkla yaşanmakta.
Nitelikli hizmet ve güvenceli için örgütlü mücadele şart
Enerji hakkı vazgeçilemez bir insan hakkıdır. Enerji sunma hizmeti ise niteliği gereği kamusal bir hizmettir. Bu nedenle bu hizmeti sunanlar ile bu hizmetten faydalananlar aynı ortak paydada buluşmaktadırlar.
Sendikasızlaştırılmak istenen, TİS hakkı elinden alınan, iş güvencesi yok sayılan, ağır ve güvencesiz koşullarda çalışmak zorunda bırakılan enerji işçileri ile işçilerin sundukları hizmetten faydalanan halkın ortak sorunları sermayenin kar hırsı nedeniyle yaşadıkları mağduriyetleridir. Dolayısıyla bu sermaye kapanından kurtulmak için de enerjinin metalaştırılmasına karşı mücadelelerini ortaklaştırmaktan başka yol yoktur.
Bugüne kadar yaşadığımız pratikler oldukça yetersiz de olsa geleceğe dair umudumuzu canlı tutmamıza yardımcı oluyor.Öyleyse bir kez daha ve bu kez daha güçlü: “Kurtuluş Yok Tek Başına Ya Hep Beraber Ya Hiçbirimiz”
* Ali DUMAN
İnşaat Mühendisi
DİSK/Enerji-Sen Genel Başkanı