

Akarsular tüm dış kuvvetler gibi yeryüzünü şekillendirirken hem
aşındırma hem de biriktirme yapmaktadır.


Akarsu
Aşındırması Akarsuların yataklarını kazarak derinleştirmesine ve genişletmesine
aşındırma denir. Akarsu aşındırmasını etkileyen belli başlı etkenler
şunlardır ;
a)
Yatak eğimi :
Bir akarsuyun akmış saha ne kadar eğimli olursa akarsu o kadar hızlı
akmaya başlar ve bu durumda akarsuyun aşındırma gücünün artmasına neden
olur.
b)
Akış hızı ( Suyun Hızı ) :
Hızlı bir biçimde akan akarsuların aşındırma güçleri fazladır. Hızla
akan akarsuların su molekülleri yatağına hızla çarpar , taşıdığı çakıl
ve kumları yatağına hızla çarptırır böylece akarsu yatağı daha çabuk
aşınmaya uğrar.
c)
Su miktarı ( suyun debisi ) :
bir akarsuyun yatağındaki su kütlesinin artması aşındırma gücünün
artmasına neden olmaktadır. Debisi artan akarsuyun taşıma gücü fazla
olur.
d)
Yatak direncinin azalması :
Katılaşım kayaları akarsu aşındırmasına karşı dirençlidir. Oysa tortul
kayaların aşınmaya direnci azdır. Bu nedenle kil ve kalker karışımından
oluşan marn, ayrıca lös tabakaları içerisinde akan sular yataklarını
daha çabuk aşındırır.
Akarsuların
yatağında meydana getirmiş olduğu aşındırma üç şekilde olmaktadır .
1.
Derine aşındırma :
Bir
akarsu yatağındaki pürüzleri aşındırarak derine doğru kazar. Derine
kazma ağızdan kaynağa doğru gerçekleşir. Buna geriye aşındırma
denir. Bir akarsuyun yatağında geriye doğru aşındırma durursa yatak
profili iç bükey bir görünüm alır. Bu şekle denge profili adı verilir.
2.
Boyuna aşındırma :
Akarsular derine aşındırma yaparken kaynaklarını da geriye doğrı
aşındırarak yataklarını boyuna uzatırlar.
3.
Enine aşındırma ( yana aşındırma ) :
Akarsular yatak eğimlerinin azaldığı yerlerde menderesler (büklümler )
yaparak akar. Mendereslerde akarsular yatağın yanlarına hızla çarpınca
yatak yanlara doğru aşınır. Bu olay akarsu yatağının yanlara doğru
genişlemesine neden olmaktadır.
Dünyada çöl ve buzul bölgeleri dışında kalan yerlerde yeryüzünün
şekillenmesinde en fazla etkili olan kuvvet akarsulardır. Akarsuların
aşındırma sonucunda meydana getirmiş olduğu belli başlı yer şekilleri
şunlardır
1.
VADİ
Akarsuların kaynak kısmı ile ağız kısmı arasındaki inişli çıkışlı bir
şekle sahip olan yatağına vadi adı verilmektedir. Vadiler akarsuyun
yatak eğimine , akış hızına , ve kayaların direncine göre farklı
şekiller almaktadır. Başlıca vadi şekilleri şunlardır;
a) Boğaz Vadi ( Yarma Vadi )
Boğaz
vadi
yarma
vadi
Akarsuların dik eğimli yamaçlarda derine kazması sonucunda
oluşmaktadır.Vadi tabanı dardır ve akarsı tarafından işgal edilmiştir.
Bu vadiler daha çok akarsuyun kaynak kısmına yakın alanlarda
oluşmaktadır.Çünkü bu bölümde akarsuyun yatakları dik ve eğimlidir.
Örnek; Karadeniz Bölgesinde Canik Dağlarını yaran Yeşilırmak vadisi,
Küre Dağlarından geçen Kızılırmak vadisi , Marmara Bölgesinde Samanlı
dağlarında yer alan Sakarya nehrinin geçtiği Geyve Boğazı Akdeniz
Bölgesinde Bolkar dağlarını yaran Gülek Boğazı .
b) Kanyon Vadi
kanyon vadi
kanyon vadi
Kanyon
vadi , tortul tabakaların yatay olarak uzandıkları arazilerde yada
karstik bölgelerde oluşan vadilerdir. Vadi yamacını oluşturan
tabakaların dirençlerinin farklı olması farklı seviyelerde aşınmalarına
ve taraçaların oluşmasına neden olmuştur.Kanyon vadilerde dik ve
taraçalı bir görünüm vardır. Dünyanın en büyük kanyonu ABDde Colorado
kanyonudur. Türkiyede Akdenize dökülen Göksu , Manavgat ve Köprü
çayları üzerinde dar ve uzun kanyonlar bulunmaktadır. Buralarda bulunan
karstik arazi kanyon vadi oluşumunda önemli bir etken olmuştur.
c) Çentik Vadi
Aşınmaya karşı direnci fazla olan arazilerde derine doğru aşındırma
neydana gelmektedir. Vadinin profili V şeklindedir.
Derine doğru bir aşındırma söz konusudur. Aşınmanın devam etmesi
sonucunda vadi zaman içerisinde boğaz vadi görünümünü alır. Akarsuların
yukarı çığırlarında çentik vadiler görülmektedir.
d) Geniş Tabanlı Vadi
geniş tabanlı vadi
Akarsu
yatağında eğimin azaldığı yerlerde derine aşındırma az olacağı için
akarsu daha çok yana doğru aşındırma yapmaya başlar . Yana aşındırmanın
etkisi ile vadi yamaçlar yatıklaşmaya başlar.
2.
DEV KAZANI
dev kazanı
şematik şekli
Akarsuların çağlayanlar ( Şelale ) halinde aktığı yerlerde oluşur.
Yüksekten düşen su düştüğü yerde kayanın direncini de bağlı olarak
zamanla oyar ve buranın çukur bir görünüm almasına neden olur. Dev
kazanları şelalelerin büyüklüğüne ve yüksekliğine bağlı olarak farklı
derinliklerde oluşmaktadır.
3.
MENDERES
menderes
menderes -delta
Akarsuyun , yatağında eğimin azaldığı yerlerde hızı ve gücü de
azalmaktadır. Akarsu salınımlar yaparak akmaya başlar . vadi yamacına
çarpan sular tabanı genişletir ve büklümler yapmaya başlar .akarsuyun
çarptığı yamaçta aşınma fazla iken diğer yamaçta aşınma azdır.
4.
PLATO
Çeşitli yüksekliklerdeki düzlüklerin akarsu vadileri ile parçalanması
ile platolar oluşur. Türkiyedeki platoların bir çoğu yatay tortul
tabakların veya kalın lav örtülerinin vadilerle parçalanması sonucunda
oluşmuştur.
5.
PENEPLEN
Akarsu
aşındırmasının son aşamalarında ortaya çıkmaktadır. Akarsu
aşındırmasının zaman içerisinde ilerlemesi ile vadiler genişler ,
yamaçlar yatıklaşır. Su bölümüm çizgileri belirsiz hale gelir . Bu
olayların sonucunda artık akarsuyun kaynak kısmı ile ağız kısmı
arasındaki eğim ortadan kalkmıştır. Her yer düz bir görünüm halini
almıştır. Peneplenin oluşumu diğer aşınım şekillerine göre daha uzun bir
sürede meydana gelmektedir.
6.
PERİ BACASI
peribacasi
şematik
şekli
Peri
bacalarının oluşumunda sel sularının etkisi oldukça fazladır. Volkan
tüflerinin yaygın olduğu sahalarda görülmektedir. Peri bacalarının
oluştuğu sahaların özellikleri şunlardır ; bitki örtüsünden yoksun
arazilerdir , volkanik sahalardır , kil,kum ve tüflerin iri blok halinde
kayalarla karışık olarak bulunduğu arazilerdir.
Oluşumu : Volkan külleri deniz yada göllere dökülünce üst üstte birikip
sertleşerek volkan tüfüne dönüşür . sel suları volkan tüflerini derine
doğru kazar.iki sel yatağı arasında kalan ve aşınamayan kısım zamanla
dik sütun haline dönüşürek peribacalarını oluşturur. Bazı
peribacalarının üzerinde bir şapka görünümünü alan volkanik taşlarda
bulunmaktadır. Nevşehirdeki Ürgüp ve Göreme çevresi
peribacalarının en güzel örneklerinin barındırır. Ayrıca peribacaları
ilginç yeryüzü şekilleri olduğu için turizm açısından da önemlidir.
7.
KIRGIBAYIR ( BADLANS )
Volkanik sahalarda volkan tüfleri üzerinde oluşmaktadır. Sel sularının
yararak oluşturduğu taşlı çakıllı yamaçtır. Tarıma ve hayvan
otlatılmasına yaramayan bu yamaçlar İç Anadolu bölgesinde yaygındır.