|Vücut Sıvılarının Miktarlarının Tayin Olunması


Vücut kompartımanlarındaki sıvı miktarlarının ölçülmesi, bu kompartımanlara nüfus edebilecek bir maddeyi kullanarak, bu maddenin istenen kompartımanlarda dengeli bir surette dağılımının beklemesinden sonra belirli sıvılardaki miktarların, dolayısıyla sulama oranlarını tayin suretiyle yapılır. Bu amaçla ağır su (dötorium oksit, D2O) trityum oksit ve anti pirin gibi maddelerden yararlanılabilir. Bu maddelerin bir özelliğini de vücuttan geç atılmaları teşkil etmektedir.
Ağır su ve anti pirin gibi maddeler vücudun dokularına dengeli bir surette dağıldıkları, hücre zarı ve beyin bari yerlerini kolayca aştıklarından özel metotlarla bu maddelerin tayini suretiyle total vücut sıvısını ölçmek mümkün olur.
Ekstrasellüler sıvı miktarının tayini içinde hücre zarını aşarak hücre içerisine girmesine olanak bulunmayan bir maddenin damar içine enjekte edilmesi gerekmektedir. Bu amaçla radyoaktif sodyum klorür, sukroz, tiyosiyanat veya früktoz ünitelerinden oluşan bir polisakkarit olan inülinden yararlanılmaktadır. İnülin enjeksiyonundan belirli bir süre sonra kan örneği alınarak içerisindeki inülin miktarı tayin olunur. Bu suretle enjekte edilmiş olan belirli miktardaki İnülinin ekstrasellüler sıvıdaki dağılımı ve basit bir formülle de ekstrasellüler sıvı hacmi hesaplanmış olur.
Verilen Madde Miktarı
Sıvı hacmi = ------------------------------------------
Örneğin mililitresindeki miktar
Yukarıda açıklanan şekilde hesap edilen total vücut sıvısından, ekstrasellüler sıvı miktarının çıkartılmasıyla intrasellüler sıvının hacmi hesaplanmış olur.
Kan hacminin tayinine gelince bu amaçla uzun süre kanda kalan ve dokulara çok az geçe bilen bir maddeden yararlanılır. Bu çeşit maddeler daha çok alyuvarlarla veya plazma proteinleri ile birleşme eğiliminde olan maddelerdir. Örneğin alyuvarlarla birleşme eğilimindeki maddeler olarak radyoaktif işaretli, kromium ve demir veya fosfat bileşiklerinden yararlanılır. Plazma hacminin tayininde vital boyalar denilen boya türlerinden yararlanılır. Bunlar arasında genellikle kullanılanı, "Evans Blue" veya T-1824 de denilen mavi boyadır. Bu boyanın belirli miktarının damar içine şırıngasından 10 dakika sonra, boya bütün vücut plazması içerisinde dengeli bir şekilde dağılarak proteinlerle birleşir. Daha sonra plazma örneği alınarak mililitresi içinde bulunan boya miktarı saptanır, bulunan total boya miktarlarından, plazma hacmi hesaplanır.
Vücut sıvıları başlıca organik ve inorganik diye ayıra bileceğimiz iki grup maddeleri içerir. Organik maddeler veya diğer bir deyimle sıvıda bulunan elektrolitler dışında kalan elektrolit olmayan maddeler, büyük bir bölümü kan proteinleri olmak üzere, fosfolipidler, kolesterol, nötr al yağlar ki bunlar çoğu kez şilomikronlar halinde bulunurlar, kan glikozu, üre, ürik asit, laktik asit, kreatinin, bilirubin, safra tuzları ve çok daha az olmak üzere vitaminler ve bazı diğer organik maddelerden oluşur.
İnorganik maddelere gelince bunlar başlıca Ma+,K+, Mg++,Ca++ gibi katyonlar ile C1-, SO4=, HPO4=,HCO3- gibi anyonları kapsar.
Organik maddelerin çeşitli sıvılar arasındaki dağılımları farklı olduğu gibi inorganik maddelerin yani elektrolitlerin dağılımında da nicesel yönden önemli değişiklikler vardır.
Yukarıdaki grafik hücre dışı sıvılardaki organik madde ve elektrolit dağılımını göstermektedir.
Yukarıda açıklanan grafiğin incelenmesinden de anlaşılacağı gibi, hücre dışı sıvıları ister kan plazması ister interstiasi yel sıvı olsun elektrolit olarak başlıca, sodyum ve klorür katyon ve anyonları ile, önemli miktarlarda HCO3 ve çok daha az olarak da Ca, K, Mg iyonlarını kapsarlar. Oysa hücre içi sıvısında başlıca elektrolit olarak K ve HPO4 oldukça fazla miktarda Mg buna karşılık çok az sodyum, klor ve bikarbonat vardır. Hücre içi sıvısının protein içeriği kan plazmasındakinden de daha fazla dır.
Vücut sıvılarında bulunan, belirli maddeler, kimyasal reaksiyonların amacına uygun olarak litrede milimol ve mili-ekivalan cinsinden ifade edilirler. Çünkü önemli olan bunların ağırlıkları değil, reaksiyona katılan birimlerin sayılarıdır.
Bilindiği gibi Na, K, Cl, HCO3, HPO4 gibi katyon ve anyonlardan daha çok meq ile ifade edilirler. Örneğin plazma sıvısının litresinde ortalama olarak 140 meq sodyum, 5 meq Ca vardır. Cl ise NaCl halinde bulunduğundan sodyum klorür olarak ifade olunur ve 103 meq/litre civarındadır. Plazmada mevcut HCO3 27 meq/lt, HPO4 2 meq litre kadardır.
Potasyum hücre içi sıvısında en çok bulunan katyonu teşkil etmektedir. Litrede 115 meq kadardır. Buna karşılık Na iyonları yaklaşık olarak 35 meq/lt, klorür ise 5 meq/lt civarındadır. Hücre içi elektrolit yapısını kesin olarak tayin mümkün olmadığından bu değerler daha çok belirli miktarlarda sodyum tiyosiyanat verilmek suretiyle ve bu maddenin ekstrasellüler sıvıdaki dağılımını ölçmek suretiyle ve bu maddenin ekstrasellüler sıvıdaki dağılımını ölçmek suretiyle ve geri kalanın intrasellüler sıvıda bulunduğunu farz ederek hesaplanmaktadır. meq/lt miktarlarının hesaplanabilmesi için ; önce yüzde mg cinsinden ifade edilen elektrolit miktarı 10 ile çarpılarak litrede mg şekline döndürülür. Daha sonra mevcut mg cinsinden değer o maddenin molekülünün birleşme değeri ile bölünmesinden elde edilen rakamla bölünür. Sonuç litrede meq ile ifade edilen değeri verir. Örneğin: Serum da: % 10 mg kadar Ca vardır. Bu son rakamın 10 ile çarpımı sonucu litrede 100 mg kalsiyum olduğu hesaplanır. Kalsiyumun birleşme değeri 2, atom ağırlığı ise 40 dır. 40/2 = 20 eder. Daha önce bulunan 100 sayısının 20 ye bölünmesi ile 5 sayısı elde edilir. 5 sayısı Ca un litrede meq cinsinden miktarını gösterir. Aynı şekilde Na un plazmadaki meq/lt cinsinden miktarı istenirse, plazmada % 330 mg kadar Na mevcuttur. Bunu litre cinsinden açıklamak istersek 3300 mg eder.
23/1 = 23 , 3300/23 = 143 olarak bulunur.
CO2 ve bikarbonatlar, CO2 olarak ifade edilirler. Bir gaz olan karbondioksitin 1 molgramı 22,4 litrelik bir hacim işgal eder. (760 mm cıva basıncı altında ve 0°C da)Bunun 1 mM lük kısmı ise binde biri kadar yani 22,4 lük bir hacim işgal eder. Bu 22,4 mililitrelik CO2 gazı 1 nM e eşdeğerdir. 1 nM CO2 ayni zamanda 1 meq CO2 e eşdeğerdir.
Aşağıdaki tablo vücut sıvılarının meq/lt cinsinden elektrolit içeriğini göstermektedir.
SIVI CİNSİ
Na+
K+
Cl-
Ca++
Mg++
HPO4=
HCO3-
Plazma
140
5
100
5
3
4
26
İntraselluler s.
35
115
5
2
32
100
5
İnterstisiyel s.
138
4
110
3
2
3
24
Yukarıdaki cetvelde açıklandığı gibi, hücre içi sıvısında çok miktarda fosfat, buna karşılık plazma ve hücreler arası sıvıda benzer şekilde 3 - 4 meq/lt civarında fosfat vardır. Buna karşılık hücre içi sıvısında çok az HCO3 bulunduğu halde plazma ve hücreler arası sıvıda fazla miktarda HCO3 mevcuttur. Yukarda açıklanan ve meq/lt karbondioksit olarak belirlenen total gaz miktarı kandaki bütün serbest CO2, karbonik asit ve bikarbonatı da kapsar.
Kanda genel olarak HCO3 iyonları şeklinde bulunan karbonik asit (H2CO3) gaz halindeki CO2 ile denge halindedir.
H2C03 « CO2 + H2O
Plazmada bulunan H2CO3 in konsantrasyonu, 40 mm parsiyel cıva basıncı veren CO2 gazına eş değerdedir.