Atasözleri Ve Özdeyişler
ATASÖZLERI
Atalarimizin uzun denemelere dayanan yargilarini genel kural , bilgece düsünce , ya da ögüt olarak veren ve kaliplasmis biçimleri bulunan toplumca benimsenmis sözlerdir .
I- Biçim Özellikleri:
a ) Atasözleri kaliplasmis söz öbekleri olup sözcüklerin yerleri degistirilemez , es veya yakin anlamlari konamaz .
Örnek
* Her koyun kendi bacagindan asilir . ( atasözü )
* Her kuzu kendi bacagindan asilir . ( atasözü degil )
* Derdini söylemeyen derman bulamaz . ( atasözü )
* Derdini söylemeyen ilaç bulamaz . ( atasözü degil )
* Çalma elin kapisini , çalarlar kapini . ( atasözü )
* Elin kapisini çalma , kapini çalarlar . ( atasözü degil )
b ) Eksiltili cümle özelligi yansitabilirler .
Örnek
* Insanlar konusa konusa , hayvanlar koklasa koklasa . . . . . . . . . .
c ) Atasözleri genelde genis zaman veya emirle çekimlenir .
Örnek
* Aç it firin damini deler .
* Dost basa bakar , düsman ayaga
* Dost basa bakar , düsman ayaga * Dostla ye iç , alisveris etme .
II- Kavram Özellikleri:
a ) Ulusaldirlar , sosyal içerikli olabilirler . Uzun gözlem ve deney sonucu olusurlar .
Örnek
* Sözü tok olanin , kalbi pek olur .
* Çalma elin kapisini çalarlar kapini .
* Alma mazlumun ahini , çikar aheste aheste
b ) Doga olaylariyla ilgili olabilirler .
Örnek
* Marttan sonra yagan durmaz , dogan ölmez .
* Mart kapidan baktirir , kazma kürek yaktirir .
* Mart çikmadikça dert çikmaz .
c ) Töre ve gelenekleri yansitirlar .
Örnek
* Bir fincan kahvenin kirk yil hatiri vardir .
* Harman döven öküzün agzi baglanmaz .
d ) Bazi felsefi düsünceleri , gerçekleri yansitirlar .
Örnek
* Korkunun ecele faydasi yoktur .
* Tek tas duvar olmaz .
e ) Dogrudan ögüt verirler .
Örnek
* Ayagini yorganina göre uzat .
* Yazin basi pismeyenin kisin asi pismez .
f ) Inançlara dayanirlar .
Örnek
* Kul kismetiyle dogar .
* Ev danasi öküz olmaz .
* Seytanla çelik çomak oynanmaz .
· Acı Patlıcanı Kırağı Çalmaz , Atın Ölümü Arpadan Olsun
Acı Patlıcanı Kıağı Çalmaz: Pek Değerli olmayanlara zarar gelemz anlamında söylenir . Kendini değersiz bulan insanlar ve genellikle hayattan
umudunu kesmiş olanların yaşamları boyu karşılaştıkları olumsuz olaylarda zarar görmeyeceklerini ifade etmek için kullanılır .
Atın Ölümü Arpadan Olsun: Çok istenilen , sevilen bir şey yapılırken , büyük zarar da görse insanın çok üzülmeyeceğini ifade eder . Bu atasözü , hoşlandığı için yaptığı bir şeyin hayatına mal olacağını bilse bile onu yapmaya devam eden kişiler için de söylenilebilmektedir .
Bu iki atasözü , korunmasız cinsel ilişkiye giren insanların bir kısmının da kullandığı atasözleridir . Televizyonlarda izlediğimiz haber bültenlerinde , para karşılığı cinsel ilişkiye giren ve genellikle travesti olan kişilerle ilişkiye giren erkeklere AIDS ve cinsel yolla bulaşan diğer hastalıklara karşı korunup korunmadıkları sorulduğunda “hayır” cevabını veriyor , nedeni sorulduğunda da “gülerek” “atın ölümü arpadan olsun” ya da “acı patlıcanı kırağı çalmaz” demektedirler . Bu tür haberler ya insanların hayatlarına hiç değer vermedeiklerini ya da cinsel yolla bulaşan hastalıklara ve bunların sonuçlarına karşı yeterli bilgiye sahip olduklarını göstermektedirler .
· Ağaca Çıkan Keçini Dala Bakan Oğlağı Olur
Bu atasözü; anne ve babanın çocuk üzerindeki etkisini anlatır . Anne ve babanın çocuk yetiştirme de kullandığı yöntemler , kendi davranışları , toplumdaki yerleri insanlarla olan ilişkileri çocukların gelişiminde önemli rol oynamaktadır . İnsanların yaşamındaki en önemli ve ilk karşılaştıkları ilk sosyalizasyon aracı ailedir . Bu da cocuğun gelişiminde ailenin önemini göstermektedir . Çocuklar davranışalrını şekillendirirken , insanlarla iletişim kurarken ve yaşamdaki rollerini gerçekleştirebilmek için ailelerini model alırlar . Ailenin bütün özellikleri cocuğun davranışlarında , oyunlarında , söylediklerinde ve insanlarla kurdukları ilişkilerde bütün açıklığıyla yansıtır ve gelişimini bunlara göre yönlendirir .
· Ağaç Yaş İken Eğilir
Bu atasözünde anlatılmak istenen , gelişmenin , yetişmenin belli bir zamanı vardır . Belli bir yaştan sonra yeni bir yaşantıyı , yeni bir fikri kabul etmek , yeni bir duruma uymak kolay değildir .
Atasözüne göre , gelişim belli bir dönemde biter ve o dönemden sonra herhangi bir yeni bilgi öğrenilmez . Oysaki gelişim süreklidir ve döllenmeden ölüme kadar devam eder . İnsanlar yeni bir bilgi öğrenmek , yeni bir fikri kabul etmek , yeni bir duruma uymak için belli bir yaşta omak zorunda değildirler . Her yaşta yeni durumlara uyum sağlanabilir . Eğer uyum sağlanamıyor , yeni bilgiler öğrenilemiyorsa bunun sebebi gelişimin belli bir dönemde bittiğinden değildir .
· Anasına Bak Kızını Al , Kenarına Bak Bezini Al
Bu atasözünde anlatılanlar; yakın çevre , insanı etkiler . Anne ile babanın cocuk eğitiminde büyük yeri vardır . Ayrıca soya çekim de bilimsel bir gerçektir . Genellikle çocuk , dış görünüşü
ve iş yapısı yönünden anne ve babasına benzer .
Anne ve babanın davranışları çocuklarının gelişiminde büyük önem taşır ve çocukalrın davranışalrını büyük ölçüde etkiler . Çocuklar yaşamları boyunca anne ve babalarını örnek alırlar ve böylecede kendi davranışlarını şekillendirirler . Anne ve baba örnek alındığı için doğal olarak çocuğun davranışları , düşünceleri , insanları ve fikirleri anne ve babasına benzer . Anne , baba ve çocuklar arasındaki bu benzerlikler anne-babanın çocuğun gelişiminde oynadığı önemli role güzel bir örnektir .
· Kırkından Sonra Azanı Teneşir Paklar
Belli bir yaştan sonra çevrenin yadırgadığı bir davranışta bulunanların kınandığı bu atasözü ile anlatılır .
Genellikle insanlar belli bir yaştan sonra yavaşlayıp durağanlaşması ve daha “yaşa yakışır” olması gerektiğini düşünürler . Bu atasözüne göre yaşlı insanların köşelrine çekilip hiçbir şeye karışmadan ölümü beklemeleri gerekir . Ancak bahsedilen yaşlılık dönemi aslında yaratıcılığın en yoğun olduğu dönemdir . Bu dönemde sırf insanlar ne der kaygısyla yapmak istediklerini yapamayan ve yaratıcılığını istediği gibi kullanamayan çok sayıda yaşlı vardır . Oysa ki insanların bu en yaratıcı ve en üretken oldukları dönemi mümkün olan en iyi şekilde değerlendirmeleri ve yapmak istediklerini özgürce yapmaları gerekir . Yaşlı insanlar da yeni insanlar gibi bir şeyler yapabilmektedirler . Bu ve benzeri atasözleri yaşlıların kendilerini içe kapanık , toplumdan soyutlanmış , işe yaramaz , beceriksiz , aciz , muhtaç ve zavallı hissetmelerine neden olur . Bu durumdaki bir yaşlı umutsuzca ölümü bekleyen ve artık yaşamdan beklentisi olmayan bir insan durumundadır .
· Oğlumu Doğurdum Ama Gönlümü Doğurmadım
Bu atasözü; çocukların , anne ve babaları gibi duymak , düşünmek ve onların dünya görüşlerine katılmak zorunda olmadığını anlatır .
Çocuklar yaşamlarına , davranışlarına ve düşüncelerine yön verirken anne ve babalarını örnek alırlar , onlar gibi düşünür , onlar gibi davranırlar . Ancak bu demek değildir ki tüm çocuklar anne ve babalarının yaptığı her davranışı benimser o şekilde davranır ya da kendileri yeni davranışlar geliştirebilirler . Aynı durum düşünceler , insanlar , duygular ve yaşam tarzı için de geçerlidir . Her çocuk anne ve babasından bazı izler taşır ama bu mutlaka onlar gibi olacakları anlamına gelmez . Çocuklar kendilerine özgü davranışlar da geliştirebilirler .
· Öksüz Çocuk Göbeğini Kendi Keser
Bu atasözü , kimsesiz çocukların kendi kaderleriyle başbaşa bırakıldığını anlatır .
Toplumda kimsesiz çocukları koruyan kurumlar ve buna yönelik bir meslek vardır . Bu kurum SHÇEK ve meslek de sosyah hizmetlerdir . Buradan yola çıkarak bu atasözünün doğru olmadığı söylenebilir . Kimsesiz çocuklar kendi kaderleriyle başbaşa bırakılmıyor , onlarla ilgileniliyor , eğitimlerine devam etmeleri sağlanıyor ve barınmaları için olanaklar sunuluyor . Kimsesiz çocuklarla ve onların sorunlarıyla sosyal hizmet uzmanları ilgilenmektedirler . Bu çocukların tamamına yakını sosyal işlevselliğini yitirmişlerdir . Sosyal hizmet uzmanları ise sosyal işlevselliklerini kazanmaları , yaşam standartlarını yükseltmelerini ve topluma katılmaları için onlara yardımcı olurlar . Sonuç olarak kimsesiz çocuklar tek başlarına değildirler . Onlarla ilgilenen , sorunlarına çözüm arayan , onların varlıklarından haberdar olan ve onları kabul eden insanlar vardır ve bu insanlar onların yararını gözeterek onlara yardımcı olur , toplumdaki yerlerini belirlemeleri için rehberlik ederler .
· Oğlan Babadan Öğrenir Sofra Kurmayı , Kız Anadan Öğrenir Biçki Biçmeyi
Bu atasözüde Freudun Oedipus Karmaşasında da belirttiği kız çocuğun anneyle , erkek çocuğun da babayla özdeşim kurmasından bahsedilmektedir . Oedipus Karmaşası , erkek çocuk annesine özel bir sevgiyle yönelerek babasıyla yarışmaya girişmesi ve ondan nefret etmesi demektir . Bu durumda çocul babasına karşı onun gibi olma , onun yaptıklarını yapabilme isteğine bağlı bir özdeşim sevgisi de taşır . Kız çocukta görülen Oedipus Karmaşası ise şöyle gelişir; kız çocuk penis yokluğundan annesini sorumlu tutar . Bir penis edinme tutkusu ile kız çocuk babaya yaklaşma ve ona tutunma , onunla bir olma gereksimini duyar . Babanın penisine ve kendisine sahip olma isteği , bir yandan da anneyi rakip olarak görme duygusunun gelişmesine yol açar . Böylece anneye karşı iki değerli duygu ile babaya karşı cinsel nitelikli bir yöneliş kızdaki Oedipus Karmaşasının tanımıdır .
Oedipus Karmaşasına göre erkek çocuk anneye karşı güçlü bir sevgi duyar . Ancak annenin evlilik için babayı seçmiş olması yani onu beğenir olması erkek çocuğun babayla özdeşim kurmasına neden olur . Bir başka deyişle erkek çocuk anneye kendini beğendirmek için babaya benzemeye çalışır . Aynı drum kız çocuğun anneyle özdeşim kurmasında da gerçekleşir .
Atasözünde anlatılmak istenen ile Freudun Oedipus Karmaşasında anlatılanlar örtüşmektedir ve kız çocuk annenini erkek çocuk da babanın davranışlarını benimser ve bunları içselleştirerek onlar gibi davranır .
· Kızını Dövmeyen Dizini Döver
Bu atasözü çocuğun zamanında eğitilmesi gerektiğini vurgular . Çocuğu eğitip ona doğruyu göstermek için gerekirse dayağın bile bir araç olarak kullanılabileceği de ayrıca belirtilmektedir . Atasözünde vurgulanan bir başka konu da kız çocuğa yönelik bir söz olmasıdır . Toplumda , özellikle kız çocukların daha dikkatli yetiştirilmesi ve kız çocukların topluma çok fazla etkileşime girmemesi gibi bir yargı sözkonusudur . Anne-babanın çocuğuna zamanında doğru , iyiyi göstermemesi ileride çocuğun yapacağı hatalardan dolayı zorluklarla karşılaşacak olmasının habercisidir . Bu görüşler bu atasözünün içerdiği anlamlardır . Ancak bunlar içinde hatalı bilgiler vardır . Bunlardan birisi , kız çocuğun özellikle daha dikkatli ve daha izole yetiştirilmesi konusunda olandır . Erkek çocuk da kız çocuk kadar dikkatli ve özenli yetiştirilmelidir . Ancak hem erkek hem de kız çocuk toplumdan soyutlanmamalıdır . Bir diğer hatalı bilgi de gerektiğinde dayağın da bir çocuk yetiştirme yöntemi olarak kullanılması bilgisidir . Dayak hiçbir zaman bir çocuk yetiştirme yöntemi değildir . Dolayısıyla da hiçbir zaman gerekli olmaz . Bir çocuk yetiştirilirken anne-baba onu ileride yaşayacağı olaylara karşı hazırlamalıdır . Bu bilgi de bu atasözünün doğru vurgularındandır .
· Yaş Yetmiş İş Bitmiş
Bu atasözü , yaşını almış kimselerin , maddi manevi hislerini , kabiliyetlerini yitirdiklerinden ve onlardan herhangi bir çalışmanın , verimin beklememesinden bahsetmektedir .
Gelişim , yaşamın her anında vardır ve süreklidir . Yaşlılık olarak kabul edilen ve bu döneme girmiş olan insanların artık hiçbirşey yapamayacaklarına yönelik bir bakış açısı vardır . Ancak asıl üretkenliğin ve yaratıcılığın bu hiçbirşeyin yapılamayacağı düşünülen dönemde ortaya çıktığı gerçeği bu atasözünün vermek istediği bilgiyi çürütmektedir .
ÖZDEYISLER ( VECIZELER )
Anlamca atasözleri niteligi tasiyan; ancak söyleyeni belli olan sözlerdir .
* Istikbal göklerdedir . ( Atatürk )
* Kitaplar hiç solmayacak bitkilerdir . ( Seneca )
· Bir Erkeği Eğitirseniz Tek Bir İnsanı Eğitmiş Olursunuz , Bir Kadını Eğitirseniz Bütün Aileyi Eğitmiş Olursunuz .
Toplumumuzda ve birçok toplumda kadını ailedeki rolü toparlayıc , düzenleyici ve
organize edilcidir . Buradan yola çıkarak kadını eğitimli olması ailedeki diğer üyeleri de olumlu yönde etkiler diyebiliriz . Çocukların eğitiminde annenin ve babanın önemi çok büyüktür . Ancak anne , babaya göre çocuklarla daha fazla iletişim kurduğu için annenin , çocukların eğitiminde ve gelişimlerinde etkisi daha fazladır . Çocuklar yaşantılarında anneyi kendilerine model aldıkları için annenin eğitimi önemsenmelidir .
Doğaldır ki toplumdaki her insanın bir annesi vardır ve toplumdaki kadınlar da erkekler de bir kadın tarfından eğitilirler . Buradan yola çıkarak annenin eğitiminin ne kadar önemli olduğunu bir kez daha vurgulayabiliriz . Öyle ki tüm toplum büyük ölçüde kadınlar tarafından eğitiliyor denilebilir .
Bu vecize de bütün bunlar anlatılmak istenmiştir . Bir erkeğin yani babanın diğer insanlar yani çocukları üzerindeki etkisi bir kadının yani annenin etkisinden daha fazladır .
· İhtiyarlık da Misafir Onu Ağarlamak Gerekir
Bazı insanlar yaşlandıklarında hiçbirşey yapmadan ölümü beklemektedirler . Onlara göre gelişim belli bir döneme kadar sürer ve biter . Yaşlılık da gelişimin olmadığı bir dönem olarak kabul edilir . Oysa gelişim süreklidir ve yaşlılıkta da devam eder . Bu nedenle yaşlı insanlar ihtiyarlık dönemlerini hiçbirşey yapmadan geçirmemelidirler . Onlar birşeyler yapabilirler ve yapmalıdırlar . Yaşamın diğer dönemlerinde de böyle olmalıdır . İhtiyar insanlar , ihtiyarlığın da yaşamın bir dönemi olduğunu ve onun da diğer dönemler gibi yaşanması gerektiğini bilmelidirler .
· Yaşlılık Kötü Bir Alışkanlıktır . Çalışan Bir Kimse Böyle Bir Huy Edinmeye Vakit Bulamaz . Yaşlılıkta artık hiçbirşey yapamayacağını düşünerek vaktini boşa geçiren insanlar aslında yapabilecekleri çok fazla şey olduğundan habersizdirler . Yaşlılıkta boşa geçirilen zaman hayattaki en büyük kayıptır . Çünkü bu dönemde yapılabilecek birçok şey vardır ve insanlar bunun farkına varıp zamanlarını yapmak istedikleri şeyleri yaparak geçirmelidirler . Ayrıca ihtiyarlık dönemi , üretkenlğin ve yaratıcılığın en üst düzeyde olduğu bir dönemdir . Bu dönem iyi değerlendirilmeli ve boş vakit geçirmek yerine çalışılmalıdır .