Soruyu soran: Misafir | Tarih: 2007-03-20 | Okunma sayısı: 6250 Tweet
Vücudu oluşturan hücrelere besin taşımak, oluşan artıkları uzaklaştırmak ve hücreler arasında bağlantıyı sağlamada kullanılan yapılara dolaşım sistemi denir.
İİNSANDA DOLAŞIM SİSTEMİ
İnsanlarda iyi gelişmiş bir kapalı dolaşım sistemi vardır. Bu sistem, kalp, atar damarlar, toplardamarlar ve kılcal damarlardan meydana gelmiştir. Kan bu sistem içinde vücudun en uç kısımlarındaki hücre ve dokulara kadar ulaşır.
1.Kalbin Yapısı ve Çalışması
Kalp, insanın göğüs boşluğunda iki akciğerin arasında ve göğüs kemiğinin hemen arkasında yer alır. Tabanı üstte, tepesi altta ve ucu sola dönük olan bir koni şeklindedir. Ergin kadında ortalama 230-280 gr. Erkekte ise 280-340 gr. Ağırlığındadır. Yaş ilerledikçe kalbin ağırlığı ve büyüklüğü artar.
Kalp, üstte bir kulakçık, altta iki karıncık olmak üzere dört odacıktır. Ortadan tam bir perde ile sağ ve sol bölüm olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Sağ bölümde sağ kulakçık ve karıncık bulunur. Bu iki odacık üçlü kapakçıkla birbirini açılır. Sağ kulakçığa üst ana toplar damar ile ana toplar damar bağlanır. Sağ karıncıktan ise akciğer atar damarı çıkar.
Kal bi n sol bölümü, sol kulakçık ve sol karıncıktan meydana gelmiştir. İki odacık arasında ikili kapakçık taşıyan bir açıklık vardır. Sal karıncıktan kalbin en büyük damarlarından biri olan aort atardamarı çıkar. Sol kulakçığa ise akciğer toplardamarları bağlarnr.
Kal bi n çalışması, kalp kasının kasılıp ve gevşemesi ile olur. Kulakçık ve karıncıkların kasılıp gevşemesi kanın hareketi için itici bir güç oluşturur. Kulakçık ve karıncıkların kasılıp gevşemesi birbirine zıttır, yani kulakçıklar kasılırken karıncıklar gevşeme durumuna geçer. Kabin her odacığı kasılma sırasında içindeki kanı pompalar. Gevşeme anında ise kanla dolar.
Kulakçıkların gevşeme sırasında, toplar damarlarla gelen kan bütün kulakçığa dolar. Kanın yaptığı basıncı ile kulakçık ve karıncıklar arasındaki kapaklar, karıncık yönünde açılır ve kan pasif çalışarak karıncıklara akm aya başlar. Hemen sonra, kulakçık kasılma durumuna geçerek içindeki kanı tamamen karıncıklara boşaltır.
Kanla dolan karıncıklar kasılarak, içindeki kanı kalbin üst bölgesine doğru pompalar. Bu esnada kulakçıklar ile karıncıklar arasındaki kapakçıklar kapanır,atar damarların başlangıcında ki kapaklar açılır. Böylece karıncıklardaki sıkışan kan kulakçıklara geri dönmeden atar damarlara geçer. Kulakçıklar da yeniden gevşeme durumuna alarak kanla dolmaya hazır hale gelir. Her kalp atışı bir kasılma ile bir gevşemeden ibarettir. Her bir kalp atışı 0,85 sn sürer. Bunun 0,15 sn kulakçıklar, 0,30 karıncıklar kasılır. Geri kalan 0,40 sn süre de ise kalp dinlenir. Her kalp atışı ile kalpten 70 ml kan damarlara pompalanır. Sağlıklı bir insanda kalp atışı sayısı dk. 70 kadardır.
Kalp atı şının hızı, sadece kalbIn kendi özelliğinden gelen etkilerle değil; ayrıca sinirler, hormonlar ve sıcaklıklarla da değişir.
2.Kan Damarlarının Yapısı ve Ozellikleri
İnsanda dolaşım sisteminde atar damarlar, toplardamarlar ve kılcal damarlar olmak üzere üçe ayrılır.
a)A lar Damarlar:
Kanı kalpten diğer organlara taşıyan damardır. Kalbin karıncıklarından çıkan damarlara, aort ve akciğer atar damarı denir.
Atar damarların duvarları esnek ve sağlamdır. Aort atar damarının oldukça kalın duvarları vardır. Duvarları kalın olan bu damarların esneklikleride fazladır. Bu esneklik kanın hareketini kolaylaştırır. Akciğer atar damarı dışındakiler oks~ence zengin temiz kanı vücuda taşır. Akciğer atar damarı ise karbondioksiti fazla olan kirli kanı temizlenmek üzere akciğerlere taşır.
b) Toplar Damarlar:
Vücutta toplanan kanı kalbin kulakçıklarına getiren damarlardır. Kalbe bağlananları, akciğer toplar damarl arı ile alt ve üst ana toplar damarlarıdır. Vücudun alt kısımlarındaki toplar damarlarda, üste doğru açılan tek yönlü kapakçıklar bulunur. Bu kapakçıklar kanın yer çekimi etkisi ile geri dönmesini engelleyerek kalbe doğru hareketini kolaylaştırır. Akciğer toplar damarı hariç hepsi karbondioksit miktarı fazla olan kirli kan taşırlar. Akciğer toplar damarları ise akciğerlerde temizlenen kanı kalbin sol kulacı ğına getirir.
c)Kılcal Damarlar:
Atar damarlarla, toplar damarları birbirine bağlarlar. Kılcal daınarların çapı çok küçük olup, dokular arasında geniş bir yüzey oluşturacak şekilde dallanmışlardır. Kan ile doku hücreleri arasındaki bütün madde (besin, gaz ve metopolizma)alış verişi kılcal damarlarla olur.
3.Kanın Yapısı ve Görevleri
Kan, plazma denilen bir sıvı kısım (%55) ile plazma hücrelerinden (545) meydana gelmiştir. İnsanda alyuvar(eritrosit), akyuvar (lökosit) ve kan pulçukları olmaküzere üç çeşittir.
a)Alyuvarlar:
Plazmada en fazla bulunan, ortası çukur, çekirdeksiz hücrelerdir. 1 mm3 kanda kadınlarda 4.5 milyon ve erkeklerde 5.5 milyon civarında alyuvar bulunur. Bu sayı yapılan işe, bireyin yaşına ve atmosfer basıncına göre değişebilir. En çok kemik iliğinde, gerektiğinde karaciğer ve dalakta üretilebilir. karaciğer ve dalak yaşlı alyuvarları da parçalar. Yapılarında oksğen ve karbondioksit taşınmasında görev yapan hemoglobin bulunur. Her alyuvarda yaklaşık 280 milyon hemoglobin bulunur. Hemoglobin sadece kana ve alyuvarlara kırmızı bir renk vermekle kalmaz, ayrıca diğer özel proteinlerle birlikte kan ve vücutta sıvısının asit baz dengesini kurar. Alyuvarlar, kan grubu antıjenkrini de bulundururlar.
Alyuvarlar yapısında bulundurdukları hemoglobin sayesinde solunum gazlarının taşınmasını sağlar. Alyuvarlar diğer hayvan guruplarının çoğunda çeki rdeklidir. Memelilerde ise kan dolaşımına girmeden önce hemoglobin sentezlerler sonra çeki rdeklerini ve mikondirilerini ve atarak olgunlaşırlar.
b)Akyu varlar:
Belirli şekilleri olmayan, çekirdekli, beyaz kan hücre leridir. Kırmızı kemik iliğinde, lenf dönüşümlerinde ve lenfoid organlarda üretilirler. 1 mm3 kanda ortalama 7.000 kadar bulunurlar. Herhangi bir hastalık anında kandaki sayıları artar. Sitoplazmalarının da tanecikleri (granüller) bulunup bulunmamasına göre çeşitli akyuvarlar ayırt edilir. Granülsüz olanlar lenfosit ve monositlerdir. Granüllü olanlar ise nötrofiler, eozinofiller ve bazofihlerdir. Akyuvarlar, amip gibi aktif hareketli hücrelerdir. Hastalık yapıcı bakterilere karşı vücudu korurlar. Özellikle lenf düğümlerinde mikropları fagositozla yutarlar. Hatta bazı akyuvarlar amıpsi hareketlerle kılcal damarlardan çıkarak doku aralarına da girerek aynı işi yaparlar.
e) Kan pulcukları
Gerçek hücreler değildir. Renksiz ve çekirdeksiz olup, kemiğin iliğinin büyük hücrelerinden kopan parçacıklardır. 1 mm3 kanda ortalama 300 bin kadar bulunur. Kanın pıhtılaşması için gerekli olan özel bir protein oluştururlar.
d)Kan plazması:
K anın %55 ‘ini oluşturan sıvı kısımdır. Plazma vücudun çeşitli bölümleri arasında madde taşınması ve madde geçişine yardım eden hafif bazik (PH ~7,4) bir sıvıdır. Plazmanın bile şiminde %90-92su,%7-8 kan protein/eri bulunur. Geri kalan kısmın içeriği çok değişkendir. Bu kısım içinde hormonlar , antikorlar , besin monomerleri, büyük moleküllü besin/er, vitaminler, madensel tuzlar ve azotlu artıklar yer alır.
4.Insanda Kan Dolaşımı
Dolaşım sistemi , kandaki amino asitleri, yağ asitleri , glikoz gibi besleyici maddeleri ve oks yeni vücut dokularına götürür .metopolizma sonucu dokularda meydana gelen artık maddelerde, hücre/erden kana geçerek boşaltım organ/anna taşınır. Dolaşım sistemi ile sadece besleyici madde oks yen ve metopolizma atıkları taşınmaz. Ayrıca iç salgı bez/erinin salgıladığı hormonlar da kanla, ilgili organlara ula ştırılır. Böylece, kan dolaşım ımı ile vücudun çeşitli faaliyetlerin yürütülmesi ve düzenlenmesi sağlanmış olur.
İnsanda kan dolaşımı, büyük ve küçük dolaşım sistemi olarak ikiye ayrılır. Bu sistemlerde kirli ve temiz kan ayrı ayrı dola şır.
a) Büyük Kan Dolaşımı:
Sol karıncıktan başlar, sağ kulakçıkta sona erer. Karıncıkların kasılması
ile sol karıncıktaki temiz kan sol karıncıktan aorta pompalanır. Aort damarı, sola doğru bir yay çizerek ikiye ayrılır. Üste giden damar baş ve kollara ,alta ayrılan damar/arda bir çok yan damar/ana mide, pankreas ve bağırsak/an gibi bütün iç organ/ara ve bacak/ara yayı/ır. Doku ve organlara ulaşan bu damarlar, çok sayıda kılcal damar/ara dal/an ir.
Bütün madde alı ş-verişi, bu kılcallarda akan kan ile doku hücresi arasında olur. Özellikle temiz kandaki oks yen dokulara, karbondioksit ise doku/ardan kana geçer. Kirlenen kan, kılcallardan top/ar damar/ara ile tilir. Vücudun alt bölgesinden toplanan kan damar/arı alt ana top/an damarda, üst bölgesinde toplanan/an da üst ana toplar damar/arda bir/e şir. Kirli kan bu iki damarla kalbin sağ kulakçığına dökülür.
b) Küçük Kan Dolaşımı:
Sağ kanınczktan başlar, sol kanıncıkta sona eren. Büyük kan dolaşımı ile sağ kulakçığa dolan kirli kan buradan sağ karıncığa geçer ve kanıncık/arın kasılnıası ile kirli kan sağ kanıncıktan akciğer atar damarlarına pompalar. Akciğer atar damarı kalpten çıktıktan sonra ikiye ayrılarak sağ ve sol akciğerlere kollar gönderi/ir. Akciğerleri giren bu damarlar alveo//enin çeperinde kı/cal/ara ayrılır. Burada kirli kandaki karbondioksit alveollere, alveollerdeki oks yen ise kana geçer. Temizlenen kan, her akciğerden ikişer tane olmak üzere dört akciğer top/an damarı ile ka/bin sol u/akçığına döner.
5.Doku Sıvısı ve Lenf Sistemi
Doku sıvısı kan plazmasının kı/callardan, doku hücreleri arasındaki boşluk/ara kontrollü olarak sızması ile meydana gelir. Bu sıvıda kılcall/anın duvanından geçebi/en küçük moleküllü protein/er, glikoz, amino asit gibi besin/en ve sodyum, k/on gibi ıyonlar bulunur. Doku sıvısı, az miktarda olmasına rağmen, vücutta geniş bir alana yayı/mıştır. Bütün hücreler her türlü madde alış-verişini bu sıvı ile yaparlar.
Kı/callanın dışarı doğru sıvı çıkışı, fazla olduğundan p/azma protein/erin yaklaşık %4 bir saatte doku sıvısına geçer. Bu kaybı önlemek için doku sıvısına geçen fazla plazma, ikinci bir taşıma sistemi olan /enf sistemi ile tekrar kan dolaşımına döner.
Lenf Sistemi:
Lenf sistemi, lenf damar/arı, lenf düğümleni, lenf kı/ca/lanı ve lenfoit organ/andan meydana gelmiştir. Lenf damar/arıy/a taşınan ve içinde akyuvanlar bulunan doku sıvısına lenf denir. Bu sıvıda alyuvar yoktur. Kan damarlarına göre ince duyarlı yapılmış olan /enf damar/arı, dokular arasındaki alanlara yayılmış olan kapalı uçlu lenf kılca/lana kolayca geçer. Doku sıvısı, çok geçirgen olan bu kılcallana kolayca geçebilir. Lenf kı/ca/lanı daha büyük lenf damarlarına bağlanır. Bu damar/an, tıpkı top/an damar/arda olduğu gibi, kanın geriye akışını önleyen tek yön/ü kapakçıklara sahiptir. Lenf sıvısının hareketi kanın hareketine göre oldukça yavaştın. Çünkü /enfe basınç yapan özel bir kalp ve atar damar yoktur. Lenf sıvısının hareketi ka/bin negat~/ emme bacıncı ile iske/et kasların lenfdamanlanırn sıkı ştırmasıyla sağlanır.
Lenf Düğümleri
Lenfdüğümleni, lenfdamlanlanırnn dolaşım sistemi ile birleştiği yerlerde bu/unan özel hücre kümelenidin. Bu yapılarda lenfosit adı verilen akyuvarlar meydana gelir. Lenf sıvısı, lenf düğümleninin dar ve kıvrımlı kana//anından geçerken, içinde bu/unan bakteri/eri burada bırakır ve bakteri/er lenf düğümleninde şişme meydana gelir. Örneğin, i/tihabik durumlarda bademciklerin şişmesi gibidir.
6.Kaıı ve Hücreler Arasında Sıvı Alış Verişi
Vücut hücre/eri,, doku sıvısından oluşan bir ortamda yaşar/an. Kan ile hücreler arasındaki sıvı alış venişi bu ortam aracıyla ile olur. Atar damarların kılca/ damarlarında birleştiği yerlerde kan bas ıncı yüksek olduğu için damar/arda bulunan besin/er, oksÜen ve hormonlar d~füzyonla doku sıvısına, oradan da hücrelere dağılır/an.
DOLAŞIM SİSTEMİNİN SA ĞLI~I
Vücudum uzda bu/unan bütün sistemlerin canlılığını sürdüreb ilmesi dolaşım sistem in sağlıklı çalışmasına bağlıdır. Çünkü bu sistemin sağlıklı olması, diğer sistem/erin ihtiyacı olan maddelerin onlara iletilmesini ve artık ünü/erin inde uzak/aştını/masın ı sağ/an.
Dolaşım sisteminin sağlığını korumak için;
• Düzenli olarak yaşımıza uygun spor yapmalıyız.
• Fazla yağlı ve nişastalı yiyeceklerden kaçınma/ıyız.
• Alkol, sigara, aşırı çay ve kahve gibi içeceklerin kalp ve damar sağlığına zarar verdiğini unutmamalıyız.
• Vücudumuzdaki kesik ve yaraları zamanında tedavi etme ii, fazla kan kaybına izin vermemeliyiz.
• AIDS,sarılık gibi kanla bu/aşabi/en hastalık/an olduğu için temiz ve kan nakli yap tırmaya dikkat etmeliyiz.