SICAKLIKGüneş ışınlarının tamamı yeryüzüne ulaşmaz. Bir kısmı atmosferde yansıma ve tutulmaya uğrar.
Güneş ışınlarının;
% 33’ü atmosfer ve bulutlar tarafından uzaya yansıtılır.
% 19’u atmosferde tutulur, difüzyona uğrar.
% 48’i atmosferi geçerek yere ulaşır.
NOT: Sıcaklık birimi derecedir (°C). Termometre ile ölçülür.
SICAKLIĞIN DAĞILIŞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER
1.Güneş ışınlarının geliş açısı: Dünyanın şekli, eksen eğikliği ve mevsimler, günlük hareket, bakı ve eğim
2.Güneşlenme süresi: Güneşlenme süresi arttıkça sıcaklık artar. Günün en soğuk anı güneş doğmadan önceki andır. En sıcak zaman dilimi ise öğleden birkaç saat sonradır.
3.Yükselti: Traposfer katında yerden yükseldikçe sıcaklık değerleri her 200 metrede 1C azalır. Nedeni atmosferin alt kesiminde daha fazla olmasıdır.
4.Karaların ve denizlerin dağılışı: Karalar denizlere göre daha çok ve çabuk ısınıp, soğurlar. Bu durumun nedenleri:
Kara ve denizlerin ısınma ısılarının farklı olması
Karaların katı ve durgun, denizlerin ise sıvı ve hareketli olması.
Karaların daha fazla yer kapladığı KYK’nin yıllık ortalama sıcaklığı GYK’den fazladır.
5.Nem: Bir yerin fazla ısınma ve soğumasını önler. Sıcaklık farkı azaltır. Güneş ışınlarının dik ve dike yakın açılarla geldiği Ekvator çevresi Dünya’nın en sıcak yerleri olması gerekirken nemin fazlalığından dolayı bu özelliklerini kaybederler. Dünya’nın en sıcak yerleri nemin az olduğu Dönenceler civarıdır.
6. Okyanus akıntıları: Enlemin etkisine bağlı olarak, ekvatoral bölgeden gelen akıntılar sıcak su, kutup bölgelerinden gelen akıntılar ise soğuk su taşırlar.
7.Rüzgarlar: Kuzey Yarım Küre’de güneyden, Güney Yarım Küre’de kuzeyden esen rüzgar, ekvator yönünden geldikleri için sıcaklığı düşürürler. Kutup yönünden gelen rüzgarlar ise sıcaklığı düşürür.
8.Bitki Örtüsü: Bitki örtüsü, güneş ışınlarının bir kısmını emerek gündüz yerin fazla ısınmasını önler. Gece ise yerden ışıyan sıcaklığın bir bölümünü tutarak fazla soğumayı engeller.
9.Diğer Faktörler :
a.Kar Örtüsü: Beyaz ve parlak olduğundan güneş ışınlarının önemli bir kısmını yansıtır. Bu nedenle zirveler ışınları daha çok aldığı halde ısınmaz. Toprağın ışıma ile ısı kaybını önler. Bitkiler don olayından kurtulur.
b.Toprağın nemi ve taşın cinsi: Koyu renkli ve pürüzlü yüzeyler daha çabuk ısınır. Açık renkli yüzeyler daha az ısınır. Nemli topraklar geç ısınır, geç soğur.
c.Havanın açık yada kapalı olması: Kışın bulutlu havalarda ısı kaybı azdır. Kışın bulutsuz günlerde ısı kaybı çok olur.
İZOTERM
Sıcaklığı aynı olan noktaların birleştirilmesi ile elde edilen eğrilere izoterm (eş yükselti eğrisi) denir. Sıcaklık haritalarına ise izoterm haritaları denir. Gerçek ve indirgenmiş olarak ikiye ayrılır.
EN YÜKSEK VE EN DÜŞÜK SICAKLIKLAR
|DÜNYADA||TÜRKİYE’DE|
|El Azizia (Libya): 58 °C (1922 yılı)||Kızıltepe (Mardin): 48.8 °C (1993 yılı)|
|Vastok (Antarktika): -89 °C (1983 yılı)||Çaldıran (Van): -46.4 °C (1990 yılı)|
BASINÇAtmosferdeki gazların ağırlığına bağlı olarak yeryüzüne uyguladığı etkiye hava basıncı denir. Basınç birimi milibardır. Basıncı ölçen alet barometredir.
Çevresine göre yüksek değerlere sahip olan basınç alanlarına yüksek basınç alanı, alçak değerlere sahip olan basınç alanlarına ise alçak basınç alanı denir.
Basıncı aynı olan noktaların birleştirilmesi ile elde edilen eğrilere izobar (eş basınç eğrisi) denir.
|ALÇAK BASINÇ (SİKLON)||YÜKSEK BASINÇ (ANTİSİKLON)|
|Yükselici hava hareketleri görülür.||Alçalıcı hava hareketleri görülür.|
|Hava genelde kapalı, bulutlu veya yağışlıdır.||Hava genelde açıktır.|
|Çevreden rüzgar alır.||Çevresine rüzgar gönderir.|
Coriolis Kuvveti: Rüzgârın Kuzey Yarım Kürede sağa, Güney Yarım Kürede sola sapmasına neden olan kuvvettir.
BASINCIN DAĞILIŞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER
1.Yer çekimi: Yükseklere doğru çıkıldıkça ve alçak enlemlere doğru geldikçe yer çekimi azalır. Buna bağlı olarak basınç da azalır.
2.Yükseklik: Yükselti arttıkça basınç azalır. Çünkü atmosferi oluşturan gazların yoğunlukları yerçekimi etkisiyle azalır. Yerden yükseldikçe basınç her 100 metrede 10 mb düşer. Bundan yararlanarak yükseklik ölçen bir alet yapılmıştır. Bu alete altimetre denir.
3.Termik etkenler (Sıcaklık): Sıcaklığın armasıyla hava genişler, hafifler ve yükselir. Yükselen havanın yere yaptığı basıncın azalmasıyla alçak basınç alanları doğar. Sıcaklığın azalmasıyla soğuyan havanın hacmi daralır, ağırlaşır ve alçalır. Alçalan havanın yere yaptığı basıncın artmasıyla yüksek basınç alanları doğar.
Isınma ve soğumaya bağlı olarak oluşan hava hareketlerine termik alçak basınç merkezleri denir. Ekvator ve çevresi sıcak olduğundan burada termik alçak basınç alanları (TAB) oluşmuştur. Kutuplar civarı ise sürekli soğuk olduğundan burada da termik yüksek basınç alanları (TYB) oluşmuştur.
4. Dinamik etkenler: Dünyanın günlük hareketine bağlı olarak hava kütleleri sapmaya uğrar. Alçalarak sıkışan hava kütleleri basıncın yükselmesine, yükselerek seyrelen hava kütleleri basıncın düşmesine neden olur.
RÜZGÂRLAR
Basıncın yüksek olduğu alandan daha düşük olduğu alana hareket eden yatay yönlü hava hareketlerine rüzgâr denir.
NOT: Rüzgâr hızı anemometre ile ölçülür. Anemograf ise rüzgârın yönünü ve hızını yazan alettir.
RÜZGÂRIN HIZINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER
1.Dünyanın günlük hareketi: Dünya’nın dönüşüne bağlı olarak rüzgârlar düz çizgiler yerine saparak hareket ederler. Bu sapmalar onlara hız kaybettirir. Dünyanın dönmesinden dolayı rüzgârın yönünü saptıran kuvvete Coriolis (Koriolis) kuvveti denir.
2.Basınç merkezleri arasındaki uzaklık: Aynı basınç farklarına sahip birbirinden farklı uzaklıktaki noktalar arasında rüzgârların hızı farklıdır. Birbirine yakın noktalar arasında rüzgâr hızlı eser.
3.Basınç farkı: Rüzgâr hızı basınç farkıyla doğru orantılıdır. Basınç farkı çok ise rüzgâr hızlı, az ise yavaş eser.
4.Sürtünme (yerşekilleri, bitki örtüsü): Engebeli arazilerde rüzgârlar çok fazla engellerle karşılaştıkları için hızları azalır. Bundan dolayı rüzgârın hızı sürtünmenin azaldığı düz ve açık alanlarda daha fazladır.
RÜZGÂRIN YÖNÜNÜ ETKİLYEN FAKTÖRLER
1.Basınç merkezlerine konumu: Basınç merkezleri yön değiştirdikçe rüzgârın yönü de değişir.
2.Yeryüzü şekilleri: Rüzgârlar basınç merkezleri arasında hareket ederken yeryüzü şekillerine çarparak yön değiştirirler. Bir bölgede rüzgarların yıl içerisinde en fazla estiği yöne hakim rüzgar yönü denir. Hakim rüzgar yönü yerşekillerine bağlı olarak ortaya çıkar.
3.Dünyanın günlük hareketi: Dünyanın kendi ekseni etrafında dönmesi sonucunda, rüzgârlar basınç merkezleri arasındaki en kısa yolu izleyemezler. Kuzey Yarım Kürede hareket yönünün sağına, Güney Yarım Küre’de hareket yönünün soluna saparlar.
RÜZGÂR ÇEŞİTLERİ
A. SÜREKLİ RÜZGÂRLAR
Yıl boyunca aynı yönde esen rüzgârlardır. Estikleri bölgelerin iklimini etkilerler. Kuzey Yarım Küre’de hareket ettikleri yönün sağına, güney yarım kürede ise soluna saparlar.
1.Alizeler:
-30° enlemlerinden Ekvatora doğru eserler.
-Günlük hareketin etkisiyle batıya doğru yön değiştirirler, ancak denizlerden geçince nemle yüklenirler ve karaların doğu kıyılarına yağış bırakırlar.
2.Batı rüzgârları:
- 30° dinamik yüksek basınç (DYB) kuşağından 60° enlemi üzerindeki dinamik alçak basınç (DYB) kuşağına doğru esen rüzgârlardır.
-Dünyanın ekseni etrafındaki hareketinden dolayı Kuzey Yarım Küre (KYK)’de güneybatıdan, Güney Yarım Küre (GYK)’de ise güneybatıdan eserler.
-Orta kuşak karaların batı kıyılarına yağış bırakırlar.
-60° enlemdeki kutup rüzgârı ile karşılaşarak cephe yağışlarına yol açarlar.
-Orta kuşaktaki okyanus akıntılarının yönünü etkilerler.
3.Kutup rüzgârları:
Kutuplardan 60° enlemlerine doğru eserler. Kuru ve soğuk rüzgârlardır.
B. MEVSİMLİK RÜZGÂRLAR
Birbirine komşu iki büyük kara ile okyanusların yıl içerisindeki farklı ısınma ve soğumalarına bağlı olarak farklı basınç alanları oluşur. Mevsimlere göre yön değiştiren bu rüzgârlara muson rüzgârları denir.
Yaz musonları: Deniz ve okyanuslardan karalara doğru eserler. Karalara boş yağış bırakırlar.
Kış musonları: Karalardan deniz ve okyanusa doğru eserler. Kuru hava kütleleridir.
Görüldüğü Yerler:
-Güney Asya ile Hint Okyanusu arasında
-Kuzey Amerika ile Meksika Körfezi arasında
-Batı Afrika ile Gine Körfezi arasında
-Doğu Afrika ile Hint Okyanusu arasında
C. YEREL RÜZGÂRLAR
Yerel rüzgârların bir kısmı genel hava dolaşımına bağlı rüzgarları yerel olarak bazı değişikliklere uğramasıyla oluşur. Bazıları da yöresel basınç farkları sonucunda meydana gelir.
1.Meltemler: Birbirine yakın iki özellikteki alanın gün içerisinde farklı ısınıp soğumasına bağlı olarak oluşur ve gece gündüz arasında yön değiştirir.
Kara ve deni meltemleri: Gündüz denizden karaya doğru esen rüzgârlardır. Gece bu durumun tersi gerçekleşir.
Dağ ve vadi meltemleri: Gündüz vadilerden dağa doğru esen rüzgârlardır. Gece bu durumun tersi gerçekleşir.
2.Sıcak Yerel Rüzgârlar:
a.Föhn rüzgarları: Yükselen hava kütlesinin bir dağı aşarak diğer yamaçta alçalmasıyla oluşur. Ülkemizde Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağlarında görülür.
b.Sirokko c.Hamsin d.Samyeli
3.Soğuk Yerel Rüzgârlar:
a.Bora b.Mistral c.Krivetz
4.Tropikal Rüzgârlar: Sıcak kuşakta ani basınç farklarından kaynaklanan ve hızı saatte 100-150 km’ye ulaşan rüzgârlardır. Daha çok okyanuslar üzerinde oluşurlar. Genellikle hortumlara neden olurlar.
Bu yazı çeşitli kaynaklardan araştırılıp Ahmet Sağlam tarafından hazırlanmıştır.