COĞRAFİ KOORDİNAT SİSTEMİ
Dünya üzerindeki herhangi bir noktanın yerinin belirlenmesi amacıyla kullanılan değerlerdir. Paralel daireleri ve meridyen yayları adı verilen bu sisteme coğrafi koordinat sistemi ya da Yer’in grid sistemi adı verilmektedir.
DÜNYA ÜZERİNDE BELİRLENMİŞ ÖZEL NOKTALAR
EKVATOR: Her iki kutup noktasına eşit uzaklıktan geçtiği düşünülen ve yeryuvarlağını iki eşit parçaya bölen dairedir. Latince’de eşit yapabilen anlamına gelir. Ekvator meridyenleri iki eşit parçaya böler. Çizgisel hızın en fazla olduğu yer Ekvator’dur.
DÖNENCELER: Güneş ışınlarını yıl içinde iki defa dik alan 23°27' enlemlerindeki dairelere dönence adı verilir. Kuzeyde bulunana Yengeç Dönencesi, güneyde bulunana Oğlak Dönencesi adı verilir. Dönenceler ve sınırları Dünya'nın eksen eğikliğine bağlı olarak oluşur. Bunlar aynı zamanda sıcak ve ılıman kuşak arasındaki sınırı çizerler.
BAŞLANGIÇ MERİDYENİ: Londra’da bulunan Greenwich gözlem evinden geçen meridyen başlangıç meridyeni olarak kabul edilir. Bu meridyen‘0°’ile gösterilir. Başlangıç meridyeninin tam karşısından geçen 180° meridyenine ‘Anti Meridyen’ adı verilir. Anti meridyen başlangıç meridyenini tam daireye tamamlar. Başlangıç meridyeni ve anti meridyen Dünya’yı doğu ve batı olmak üzere iki yarı küreye böler.
KUTUP DAİRELERİ: 66°33' enlemlerinde bulunan dairelere kutup dairesi adı verilir. Bulundukları yerler eksen eğikliği tarafından belirlenmiştir. Bunlar Soğuk ve ılıman kuşak arasındaki sınırı meydana getirirler. Kuzeyde bulunana kuzey kutup dairesi, güneyde bulunana güney kutup dairesi adı verilir. 21 Haziran'da Kuzey Kutup Dairesi'nde, 21 Aralık'ta Güney Kutup Dairesi'nde 24 saat gündüz yaşanır.
KUTUP NOKTALARI: Ekvatora eşit uzaklıkta bulunurlar. Kuzeyde Kuzey Kutup Noktası, güneyde Güney Kutup Noktası yer almaktadır. Güneş ışınlarının düz zeminlerde en dar açıyla geldiği yerleri meydana getirir. Sürekli Termik Yüksek Basınç etkisindedir. Kutup noktalarında yıl içinde 6 ay sürekli gündüz, 6 ay sürekli gece yaşanmaktadır. Bu noktalar yer çekiminin en fazla, çizgisel hızın sıfır olduğu alanlaradır.
PARALEL DAİRELERİ VE MERİDYEN YAYLARI
PARALEL
1.Paralel daireleri ekvatora paralel olarak çizilen (1° arayla) ve Dünya’yı çevreleyen dairelerdir
2.Başlangıç paraleli kutuplara eşit mesafeden geçirilen ve Dünya’yı iki ayrı yarım küreye bölen ekvatordur. Ekvator 0° ile gösterilir.
3.1° arayla olmak üzere, Ekvatorun kuzeyinde 90 tane (kuzey paralelleri),güneyinde 90 tane (güney paralelleri) olmak üzere 180 adet paralel dairesi olduğu kabul edilir.(Ekvator dışında)
4.Ekvatordan kuzeye ve güneye gidildikçe paralel dairelerinin değeri artar.
5.Paralel dairelerinin aralarındaki mesafe her yerde aynıdır ve 111 km’dir.
6.Paralel daireleri meridyen yaylarını dik olarak keserler.
7.Paralel dairelerinin birbirini izleyen iki meridyen arasında bulunan bölümüne paralel yayı adı verilir. Paralel yaylarının uzunluğu Ekvatordan kutuplara doğru azalır.
ENLEM
Dünya üzerinde herhangi bir noktanın ekvatora olan uzaklığının açı cinsinden değeridir. Derece, dakika ve saniye cinsinden ifade edilir. A noktasının enlem değeri 40° kuzeydir.İki paralel arasında kalan 1 derecelik yay, 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünür. Bir noktanın enlemi, o nokta ile ekvator arasındaki yayın derece, dakika ve saniye olarak ifade edilmesiyle belirlenmiş olur. Aynı paralel üzerinde bulunan tüm noktaların enlem dereceleri aynı olur.
ENLEMİN ETKİLERİ
Enlemin etkileri herhangi bir noktanın Ekvatora olan uzaklığından kaynaklanan sonuçları içerir. Dünya’nın şekli nedeniyle Ekvator’dan kutuplara gidildikçe Güneş ışınlarının düşme açısı daralır. Bu nedenle enlem etkisini oluşturan temel faktör Dünya'nın şeklidir.
1.Sıcaklık Ekvator'dan kutuplara gidildikçe azalır.
2.Akdeniz kıyılan, Karadeniz kıyılarından daha sıcak, turizm sezonu daha uzundur.
3.Ekvator'dan kutuplara gidildikçe denizlerdeki su sıcaklığı ve tuzluluk oranı azalır.(Sıcaklığın fazla olduğu yerlerde buharlaşma artacağından, tuzluluk oranı artar)
4.Kuzey Yarımküre'de kuzeyden gelen rüzgârlar soğuk, güneyden gelen rüzgârlar sıcak etki yapar.
5.Orman üst sınırı, tarım üst sının Ekvator'dan kutuplara gidildikçe azalır.
6.Kalıcı kar alt sınırı Ekvator'dan kutuplara gidildikçe azalır.
7.Ekvator'da yayvan kutuplara doğru iğne yapraklı ormanlar şeklinde bitki kuşakları oluşur.
8.Enlemin etkisine bağlı olarak iklim, hayvan topluluklarının dağılışı, toprak tipleri, akarsu rejimleri, konut tipleri ve ürünlerin olgunlaşma sürelerinde değişme meydana gelir.
9.Aynı enlem üzerindeki tüm noktalar öğle vaktinde güneş ışınlarını aynı açıyla alırlar.
10.Aynı enlem üzerindeki tüm noktaların gece ve gündüz süresi aynıdır.
11.Ekvator'dan kutuplara gidildikçe gece ve gündüz süre farkı artar.
Aynı enlem üzerindeki tüm noktaların;
1.Yerçekimi
2.Ekvator'a uzaklığı
3. Çizgisel hızları
4.Güneş ışınlarının düşme açısı
5.Gündüz süresi
6.Yaşadıkları mevsim aynı olur.
MERİDYEN
1.Meridyenler, bir kutuptan başlayıp diğer kutup noktasına kadar uzanan ekvatoru ve paralel dairelerini dik açıyla kesen yaylardır.
2.İngiltere’de bulunan Griniç Gözlem Evi’nden (LONDRA) geçen meridyen yayı, başlangıç meridyeni olarak belirlenmiştir.
3.Başlangıç meridyenin batısında (Batı Yarı Küre) bulunan 180 meridyene Batı Meridyenleri, doğusunda bulunan (Doğu Yarı Küre) 180 meridyene Doğu Meridyenleri denir.
4.Başlangıç Meridyeni’ni daireye tamamlayan ve tam karşısında bulunan meridyen 180° meridyenidir. Buna Antimeridyen adı verilir.
5.Meridyenlerin uzunlukları birbirine eşittir.
6.Meridyenler arasındaki uzaklık Ekvator’dan kutuplara doğru azalır.
7.Aynı meridyen üzerinde bulunan tüm noktalarda yerel saat aynıdır.
8.İki meridyen arasındaki zaman farkı 4 dakikadır.
9.15 meridyen bir saat dilimi meydana getirir.
10.Meridyenlerin birbirini izleyen iki paralel dairesi arasında kalan bölümlerine meridyen yayı adı verilir.
BOYLAM
Dünya üzerinde herhangi bir noktanın başlangıç meridyenine (Grinviç-İngiltere) olan uzaklığının açı cinsinden değeridir. Derece, dakika ve saniye cinsinden ifade edilir.A noktası 33° Doğu Boylamı üzerindedirİki meridyen arasında kalan 1 derecelik yay, 60 dakikaya, her dakika 60 saniyeye bölünür. Bir noktanın boylamı, o nokta ile başlangıç meridyeni arasında kalan yayın, derece, dakika ve saniye olarak ifade edilmesiyle belirlenmiş olur. Aynı meridyen üzerinde bulunan tüm noktaların boylam dereceleri aynı olur.
BOYLAMIN ETKİLERİ
Yerel saat farklarının belirlenmesinde etkili olurlar
YEREL SAAT
1.Bir noktanın Güneş'in karşısına geldiği anda yerel saati 12.00 olarak kabul edilir. Bu anda söz konusu yerde cisimlerin gölge boyu en kısa durumundadır.
2.Aynı meridyen üzerindeki noktalarda yerel saat aynıdır.(Güneş'in karşısından aynı anda geçtikleri için).
3.Dünya batıdan doğuya doğru döndüğü için doğudaki noktalar Güneş'in karşısında daha önce geçer bu nedenle yerel saati batısında bulunan noktalara göre daha ileri olur.
4.Dünya ekseni etrafındaki hareketini 24 saatte tamamlar. 24 saatte Güneş'in karşısından 360 meridyen geçer.
Buna bağlı olarak;
360: 24 = 15 (1 saatte Güneş'in karşısından 15 meridyen geçer)
60: 15 = 4'dakika olduğundan 4 dakikada Güneş'in karşısından bir meridyen geçer. O halde Dünya bir derecelik dönüşünü 4 dakikada tamamlar. Bunun sonucu olarak, iki meridyen arasındaki yerel saat farkı 4 dakika olarak gerçekleşir.
SAAT DİLİMLERİ VE ULUSAL SAAT
Ulusal ve Uluslar arası düzeyde ekonomik, sosyal ve siyasi işlemlerin hız kazanması ulaşım hizmetlerindeki gelişmeler zaman açısından ülkeler arasında ve aynı ülke içerisinde bütünlüğü sağlayacak tedbirlerin alınmasını zorunlu hale getirmiştir. Bu ilişkilerin yerel saatlere göre belirlenmesi aynı ülke içinde ve ülkeler arası ilişkilerde sıkıntıların oluşmasına neden olurdu.
Bu sorunların oluşmaması amacıyla uluslararası saat sistemi uygulanmaktadır.
Bu amaçla Dünya 15°' lik meridyen yaylarından oluşan gruplar şeklinde 24 saat
dilimine ayrılmıştır. Her saat diliminin tam ortasından geçen meridyenin yerel
saati ortak kabul edilmiştir. Uluslar arası saat dilimlerinde Greenwich’in 7,5°
doğu ile 7,5° batı meridyenleri başlangıç saat dilimi olarak kabul edilmiştir.
Ülkemiz 26° ve 45° Doğu meridyenleri arasında bulunduğundan, ülkemizden
geçen meridyen sayısı 19’dur.Buna bağlı olarak Türkiye, ikinci ve üçüncü
saat dilimlerinde yer almaktadır. Ancak biz bunlardan sadece birini kullanmaktayız.
1978 yılına kadar ikinci saat diliminin( 30° Doğu meridyeni -İzmit) yerel saati
ülkemizde ortak saat olarak kullanılmıştır. Bu tarihten sonra güneş ışığından
daha fazla faydalanarak enerji tasarrufu sağlamak amacıyla ileri ve geri saat uygulamalarına başlanmıştır. Buna bağlı olarak ülkemizde yaz döneminde saatler
ileri alınarak 3. saat dilimi kullanılır(Doğu meridyeni-Iğdır),kış döneminde saatler
geri alınır.(30° Doğu meridyeni -İzmit)
TARİH DEĞİŞTİRME ÇİZGİSİ
Başlangıç meridyeni ile bunun anti meridyeni olan ve 180°’ye tamamlayan
meridyen arasındaki zaman farkı 24 saattir. Batı ve doğu yarı küreleri
arasındaki 12’şer saatlik zaman farkı,1 günlük(24 saat) zaman farkının oluşmasına
neden olmaktadır. Tarih değiştirme çizgisi 180° meridyeninden geçmektedir.
Bu düz bir çizgi durumunda değildir, genel olarak okyanus üzerinden geçirilmiştir.
Batı yarı küreden, doğu yarı küreye geçildiğinde tarih 1 gün ileri, doğu yarı küreden
batı yarı küreye geçildiğinde tarih 1 gün geri olmaktadır. Tarih değiştirme çizgisinin zikzaklar çizmesinin temel nedeni ülke sınırlarına göre çizilmesinden kaynaklanır.
Bu nedenle meridyenlere uygun olarak uzanmaz.
KAYNAK: http://www.cografyamvehayat.com/