Şadi Çalık
(6 Aralık 1917 Kandiye, Girit - 24 Aralık 1979 İzmir)
1923‘te Büyük Mübadele ile ailesiyle birlikte İzmir´e geldi. İki yıl devam ettiği İzmir Amerikan Koleji‘nde katıldığı resim yarışmalarındaki başarılarıyla sanatla ilgisi başladı. 1932-1939 İzmir Atatürk Lisesi‘nde yatılı öğrenci iken aynı zamanda İzmir - Buca´da Abidin Elderoğlu atölyesinde desen ve resim çalıştı. Elderoğlu ile arasındaki derin duyuş birliği bu yıllarda gelişti. İzmir Fuarı Hayvanat Bahçesi için havuzbaşı figürü “Atbaşları”nı çok erken bir tarihte, 1940‘ta yaptı.
1939 - 1949 İstanbul´da Devlet Güzel Sanatlar Akademisi´nde Rudolf Belling´in öğrencisi oldu. Diğer hocaların anıt ve büst işlerini yaparak geçimini sağladı. Bugün İstanbul Resim ve Heykel Müzesi´nde bulunan “Nü” çalışmasıyla diploma aldı. Yaptığı heykel çalışmalarının tümü korunamadı, kendisi bazılarının fotoğraflarını sakladı. 1950‘da yaptığı “Soyut Heykel”, soyut arayışının bir ürünü olarak ortaya çıktı.
1949´da Ankara Basın ve Yayın kurumu için yaptığı “Şinasi” ve “İbrahim Müteferrika” büstlerinin parasıyla Paris´e gitti, bir yıl kaldı ve çağdaş heykel klasikleri ve savaş sonrası öncüleri tanıdı. Rue de la Grand Chaumiere´deki Soyut Sanatlar Atölye´sinde ve Güzel Sanatlar Akademisi´nde çalıştı. Paris’ten “Paris Kuşu” ile döndü.
1951’de evlendiği Müfide Çalık’la İstanbul’da yaşamaya başladı, Fuar işleri ile geçimini sağladı. “Küçük Demir” heykelini yaptı. Nuri İyem ve Bedri Rahmi Eyüboğlu atölyelerinde günün sanatçılarıyla yakın ilişkilerini sürdürdü. “Horoz”, “Uçan Form”, “Delikli Soyut” gibi yapıtlarıyla soyut heykel çalışmalarını sürdürürken aynı zamanda Anıt Kabir kabartma ve heykellerini yapan heykeltraşlardan Zühtü Müridoğlu ekibinde İlhan Koman ile birlikte çalıştı. 1952´de soyut “Halkalar 1” heykelinin Saraçhane´de yapılan İstanbul Belediyesi yeni binasının havuzuna konulması düşünüldüyse de bu gerçekleşmedi.
1953‘te Hürriyet Gazetesi Atatürk Anıtı yarışmasında 1. Ödülü aldı, ancak anıt gerçekleştirilmedi. Londra´daki Institute of Contemporary Arts´ın açtığı, savaş sonrası Avrupa´sında ilk anıt yarışması olan ve Berlin için düşünülen “Meçhul Siyasi Mahkum Anıtı” yarışmasına katıldı, 3. Grup A ödülünü aldı. Aynı grupta Adam, Alexander Calder, Max Bill, Lynn Chadwick, Richard Lippold, Luciano Minguzzi gibi ünlü sanatçılar diğer ödülleri paylaşmışlardı.
1954‘te İzmir Fuarı havuzbaşı figürü “Yatan Kadın”ı ve Sümerbank rölyefini yapan ve aynı yıl demir çalışmalarına başlayan Şadi Çalık 1955’te Ankara Etibank Genel Müdürlüğü yeni binası cephesi için açılan yarışmada Türkiye´de yapılan ilk soyut rölyef ile 1. Ödülü aldı; ancak yapıt, anlaşılamaz endişesiyle uygulanmadı. Bu rölyef, mimari ve güzel sanatların bütünlüğünü savunan “sanatların sentezi” akımının Türkiye´deki ilk örneğidir.
1955 - 1959’da İlhan Koman ve Şadi Öziş’le Türkiye´de ilk tasarım atölyesi olan Karametal Atölyesi´nı açtılar, demir boru ve sactan modern mobilya ve lamba üretimini sürdürdüler, Milano fuarına katıldılar. 1956 ve 1957 yıllarında arkadaşı Nuri İyem ile birlikte iki sergi açan Şadi Çalık´ın “Demir” heykeli 1956´da Devlet resim ve Heykel Müzesine alındı. 1957’de İstanbul’daki Amerikan Haberler Merkezi´nde Ferruh Başağa, Nuri İyem, İlhan Koman ve Ömer Uluç’la açtığı sergide iki metre uzunluğunda bir beton demirini “Minimumizm” adıyla sergiledi. Mekânda bir tek çizginin değerini göstermek istediği bu yapıt olay yarattı, ama anlaşılamadı. 1958´de Devlet Resim ve Heykel yarışmasında ikinci ödülü alan “Demir 5” müzeye alındı. Karametal mobilyaları Brüksel Dünya Fuarı´nda Türk pavyonu dekorasyonunda kullanıldı. Şadi Çalık, Aşiyan´da Yahya Kemal Beyatlı mezarını tasarladı.
1959‘da Devlet Güzel Sanatlar Akademisi´ne metal atölyesinde öğretim görevlisi olarak girdi. Giresun´da Adalet Sembolünü, İstanbul Harbiye´de Konak Sineması rölyeflerini gerçekleştirdi.
1960´da 27 Mayıs Devrimi sonrası Milli Birlik Komitesi kararıyla öteki yüksek okul üyeleri gibi devrim hareketini anlatmak üzere Anadolu gezisine Adnan Çoker‘le birlikte çıktı; Van, Tatvan ve Bitlis´e gitti. Gördüğü coğrafyadan ve tarihi eserlerden çok etkilendi. İzmir Fuarı Lozan Kapısı meydanı için 90‘lı yılların başında yıkılan 27 Mayıs Devrim Anıtı´nı yaptı, İstanbul Belediye binasındaki Hitit Güneşi kursunu heykeltraş Hüseyin Gezer ile birlikte büyüttü. 1961´de birlikte Akhisar, Ayvalık ve Bandırma Atatürk Anıt´larını gerçekleştirdiler. Tahta Yontu´yu yaptı. Paris Rodin Müzesi´nde açılan 2. Çağdaş Heykel sergisinde Türkiye´yi Hadi Bara, Zühtü Müridoğlu ve İlhan Koman ile birlikte “Demir 3” heykeli ile temsil etti.
1962´de Eskişehir Atatürk Anıtı yarışmasında 1. Ödülü aldı ve uyguladı. Nejat Eczacıbaşı için “Atlar” rölyefini yaptı. 1963´de Niğde, Edremit ve Burdur Atatürk Anıt´larını yaptı, Mersin Limanı Müdürlük binası girişi için uluslararası ticaret ve ulaşım konulu rölyeflerin çamur tasarımlarını gerçekleştirdi, ancak taş uygulaması şirket tarafından yapılan rölyefler sanatsal özgünlüğünü yitirdi. Cevat Şakir Kabaağaclı ile birlikte İzmir Efes Oteli için Antik Ege panosunu ve antik Artemis heykelinin kopyalanmasını gerçekleştirdi. Tahta Yontu, Nurullah Berk´in girişimiyle yapılan Çağdaş Türk Sanatı sergisiyle Paris, Brüksel, Berlin ve Viyana´ya gitti. İlk kez dostları Sabahattin Eyüboğlu, Azra Erhat ve başkalarıyla Mavi Yolculuk´a çıktı. 1964 Pişmiş toprak rölyefler çalıştı öğretim görevlilerine verilen bir yıl Paris araştırma bursunu almadı. İstanbul Üniversitesi İktisat fakültesi cephesindeki “Ekonomi” rölyefini ve As Sineması rölyefini yaptı. Sabahattin Eyüboğlu ve onun evindeki Pazartesi geceleri hayatinin önemli bir parçası oldu. Eski dostu Can Yücel kendisinden Marmaris için bir Atatürk anıtı tasarımı istedi. 1965’te Bitlis Atatürk Anıtı’nı ve Sakarya Atatürk Anıtı’nı yaptı ve ODTÜ Atatürk Anıtı yarışmasında 1. Ödülü’nü aldı.
ODTÜ Atatürk Anıtı
Şadi Çalık'ın öğrencisi Mehmet Aksoy, anılarında ODTÜ Atatürk Anıtını şöyle anlatıyor:
... Bir gün, bir yaz günüydü, okula geldim, Şadi Çalık beni atölyeye sokmadı. "Niye hocam, ne oluyor, ne oldu?" Öyle ya ben çırağıyım onun. "Gözünü severim senin" dedi. "Kötüleme, gözünü bozma."1 Öğrencisi Mehmet Aksoy’a yukarıda alıntıladığımız ifadelerle ısmarlama Atatürk heykeli yaptığını söyleyen Şadi Çalık, Atatürk anıtları içinde en yetkin örneklerden birine imzasını atmıştır aslında: ODTÜ Atatürk Anıtı.
Bir kaide üzerinde ayakta durup bir eliyle hedef gösteren ya da şaha kalkmış atının tepesinde bir Atatürk anıtı değildir Çalık’ınki. Aynı zamanda sanat kaygısını da taşıyan ender örneklerden biridir ve öğrencisi Aksoy’un deyişiyle “Türk heykelinin mezar taşları” olmaktan uzaktır.
ODTÜ Atatürk Anıtı
1966´da Türkiye´de ilk çağdaş heykel anlamındaki anıt olan ODTÜ Atatürk Anıtı’nı uyguladı. Bu dönemde desenlerinde mekânsal heykel kompozisyonları araştırdı, topyekun heykel-mekân fikirleri geliştirdi. 1967´de ilk kez Venedik Bienali´ne ve onaltı yıl sonra ilk kez Paris´e gitti. Dönüşünde tekrar yağlıboya resim çalışmaya başlar, küçük metal heykeller ve “Çubuklu” rölyefi yaptı. Öte yandan resmi mekânlar için kendisinden istenen Atatürk büstlerini çalıştı ve İstanbul´da açılan Fatih Sultan Mehmet Anıtı yarışmasına katıldı. 1968´de Mimar Behruz Çinici´nin tasarladığı ODTÜ Üçlü Anfisi için Türkiye´de ilk kez mimari içinde yer alan soyut plastik olan “Soyut Heykel”i yaptı. 1969´da ise İstanbul Merter´de Vakko Genel Müdürlüğü binası havuzu için başka bir “Soyut Heykel”i yaptı. Tahta "Dörtlü Heykel"ini DGSA öğretim üyeleri sergisinde gösterdi, heykel müzeye alındı. Mimar Rahmi Bediz´in projelendirdiği Ankara Maden Tetkik Araştırma Enstitüsü için büyük bronz “Madenciler” rölyefini yaptı. DGSA Yüksek Heykel Bölümü Başkanı oldu.
1970’de sonradan Devlet Resim ve Heykel Müzesi´ne alınan “Vietnam” heykelini, “Pembe Heykel”i ve “Virüs entelektüel” heykelini yaptı. Bu konuyu daha sonra resimlerinde de çalıştı. New York Birleşmiş Milletler binası için Türkiye´nin armağanı olan “Kadeş” rölyefini gerçekleştirdi. Eskişehir Anadolu Üniversitesi Yunus Emre kampüsünde Atatürk Anıtı´nı yaptı. Sabahattin Eyüboğlu ile Kekova´da Mavi Yolcular Anıtı´nı yaptılar.
1971 DGSA Heykel bölümü profesörü oldu. İzmir´in Kurtuluşu´nun 50. Yılı dolayısıyla Yapı ve Kredi Bankası Kordon Şubesi Binası için “Bağımsızlık” ve “Kalkınma” bronz rölyeflerini yaptı. Mimar Orhan Şahinler´in yaptığı Lizbon TC Büyükelçiliği Binası için soyut rölyefi yaptı. Batman Atatürk Anıtı´nı yaptı. Sami Şekeroğlu ile orta öğrenimde gösterilmek üzere bir heykelin nasıl yapıldığını anlatan film projesinde kızı Siren Çalık´in büstünü yaptı. İlk kez doğduğu yeri görmeye Girit´e gitti. Ankara Kızılay´da Yapı ve Kredi Bankası Binası cephesine bir amblem-rölyef, aynı binanın girişinde Selçuk Kûfi yazısından esinle soyut bir rölyef yaptı. 1972 Ankara Etibank Genel Müdürlüğü için Atatürk rölyefini, mimar Orhan Şahinler´in projelendirdiği İstanbul Ticaret Odası binası cephesine taş rölyef ve girişteki dövme bakır rölyefi yaptı. Erzincan Atatürk Anıtı´nı gerçekleştirdi. Şili´de Santiago de Chile´de Türkiye Cumhuriyeti Meydanı´na konmak üzere Atatürk mask ve yazıtını gerçekleştirdi.
Şili Santiago de Chile´de Türkiye Cumhuriyeti Meydanı'ndaki Atatürk
mask ve yazıtı
1973 İstanbul Galatasaray Meydanı´nda Türkiye´de ilk soyut anıt olan 50. Yıl Anıtı´nı gerçekleştirdi. Yarışmasına Mimar Ersen Gürsel ile birlikte girip, birincilik ödülünü aldığı Seydişehir Alüminyum Tesisleri Atatürk Anıtı´nı tamamladı. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi bahçesi için astronom Uluğ Bey Anıtı´nı, Cumhurbaşkanlığı 50. Yıl Koşusu ödülü olan “Atlı Atatürk” heykelini yaptı. İzmit Seka İşletmesi, Kınık ve Milas (bugün Bafa´da) Atatürk Anıt´larıyla Bozcaada Atatürk büstünü yaptı. 1974´de Kapıkule İşçi Anıtı yarışmasına katildi. İstanbul´da mimar Utarit İzgi´nin projelendirdiği Jak Kamhi evine duvar kompozisyonu yaptı. 1975´de Tiyatro Yazarları Derneği için “Şinasi” rölyefini, Bayezıd Kütüphanesi için “Cemile Necmettin Sahir Silan” rölyefini, Bodrum´a armağan ettiği biri beton, öteki bronz Cevat Şakir Kabaağaçlı (Halikarnas Balıkçısı) büstlerini gerçekleştirdi. Berlin ve İtalya yolculuğuna çıktı. Resim ve desen çalışmalarını yoğunlaştırdı. 1977´de DGSA Heykel Bölümü başkanlığından çekildi. İzmir Konak Meydanı yakınında Süleyman Ferit Eczacıbaşı Anıtı´nı gerçekleştirdi. 1977 Devlet Sanatçısı Ödülünü alan Şadi Çalık 1979‘te katıldığı iki aşamalı TBMM Atatürk Anıtı yarışmasında üçüncü ödülü, Bolu Köroğlu yarışmasında da üçüncü ödülü aldı.
1 Aydın Engin, Mehmet Aksoy Çekicin Rüzgarında Kırk Yıl, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2002, sayfa:69
Kaynak: Siren Çalık; "Şadi Çalık", Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul Aralık 2004.
Şili Santiago de Chile´de Türkiye Cumhuriyeti Meydanı'ndaki Atatürk Anıtı