Osmanlı Devletinin Gerileme Dönemi Özeti Politika: Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları ile kaybedilen yerleri geri almak. Padişahları: II. Mustafa(1695–1699–1703) III. Ahmet (1703–1730) I. Mahmut(1730–1754) III. Osman (1754–1757) III. Mustafa (1757–1774) I. Abdülhamit(1774–1789) III. Selim (1789–1792–1807) Devrin Genel Özellikleri 1. Bu dönem boyunca Osmanlı (XVIII. yüzyıl) Karlofça ve İstanbul Antlaşması'yla kaybettiği toprakları geri olmak için Avusturya, Venedik, Rusya ve İran’la sürekli olarak savaşmıştır. 2. Bu savaşlarda başlangıçta başarılı olduysa da sonradan toprak kaybı devam etmiştir. 3. 1718 Pasarofça Antlaşmasından sonra Batı'da topraklarını savunmaya geçmiştir. 4. Bölgede güçlenmeye başlayan İngiltere ve Fransa Osmanlı'nın iç ve dış politikalarında etkili olmaya başladı. 5. Devrin sonralarına doğru iyice zayıflayan Osmanlı varlığını denge politikaları ile sürdürmeye başladı. 6. Devlet olarak varlığını sürdürdüyse de bölgesindeki etkisini yitirdi. GERİLEME DÖNEMİ SİYASİ İLİŞKİLER A) OSMANLI-RUS İLİŞKİLERİ 1. 1711 Purut Savaşı (1711) Sebepler: a) Ruslar karşısında Poltova'da yenilen İsveç Kralı Demirbaş Şarl'ın Osmanlı topraklarına sığınıp, onları Ruslar aleyhine kışkırtması. b) Osmanlı'nın İstanbul Antlaşması'yla Ruslara verdiği yerleri geri almak istemesi, Not: Bu dönem Rus ve Osmanlı arasında gerçekleşen savaşların temel sebebi; Rusya'nın Balkanları egemenlik altına alarak sıcak Akdeniz'e çıkabilmek amacıyla uyguladığı saldırgan politikalardır. Sonuçlar: a) Rus ordusu Purut Nehri kıyısında çember altına alındı. b) Baltacı Mehmet Paşa şiddetli bir savaşta Yeniçerilere güvenmediği için Rus Çarı'nın barış teklifini kabul etti. c) İmzalanan Purut Antlaşması ile daha önce İstanbul Antlaşması gereğince Ruslara bırakılan Azak Kalesi geri alındı. d) Rusya İstanbul’da sürekli elçi bulundurmayacak. Not: Rusya'ya karşı kazanılan savaş, Karlofça ile kaybedilen yerlerin geri alınabileceği umudunu doğurdu. 2. 1736–1739 Savaşı ve Belgrat Antlaşması Sebepler: a) Rusların Purut yenilgisi ile kaybettiği Azak'ı alıp Karadeniz'e inmek istemesi. b) Rusya'nın Osmanlı-İran savaşlarında, Kırım ordusunun Kafkasya üzerinden geçmesine engel olması. c) Bosna-Hersek topraklarına yerleşmek isteyen Avusturya'nın Osmanlı'ya karşı Rusya ile antlaşmaları. Sonuçlar: a) Savaş, Osmanlının üstünlüğü ile sona erdi. b) Fransa'nı arabuluculuk yapması ile 1739'da Belgrat Antlaşması yapıldı. Buna göre; * Azak kalesi yıkılmak koşuluyla Rusya'ya bırakıldı. * Rusya Karadeniz'de savaş ve ticaret gemisi bulundurmayacaktı. * Rus Çarı Osmanlı protokolünde Avusturya İmparatoru ve Fransa kralına eşit olacaktı. Önemi: a) Rusya'nın Karadeniz'e inmesi bir süre için engellenip, Karadeniz'in bir Türk gölü olduğu son kez onaylandı. b) Osmanlı'nın XVIII yüzyılda toprak kazandığı son antlaşmadır. Not: Aynı antlaşma Avusturya ile de imzalanacaktır. 3. 1768–1774 Savaşı ve Küçük Kaynarca Antlaşması Sebepler: a) Lehlilerin Rus Çariçesi Katerina tarafından seçilen kralı kabul etmeyerek, isyan çıkarıp yapılan savaşta yenilgiyle uğramaları ve sonrasında Osmanlıya sığınmaları. b) Osmanlı Devleti'nin Rusya ile kendi arasında tam¬pon bir devlet olarak gördüğü Lehistan'ı Rus denetiminden kurtarmak istemesi. c) Rus Çariçesi'nin Kırım ve Kafkasya'yı aldıktan sonra Boğazlara ulaşıp eski Bizans İmparatorluğu’nu yeniden kurmak istemesi. Tuna Irmağı civarında yapılan savaşı Rusya kazandı. Baltık Denizi'nden hareket eden Rus donanması ilk defa Akdeniz'e açıldı, İngilizlerin yardımıyla Cebelitarık Boğazı'nı geçen Ruslar Mora'da Rumları ayaklandırdıysa da isyan kısa sürede bastırıldı. Bunun üzerine Osmanlıyı cezalandırmak isteyen Rusya, Çeşme Limanı'nda demirli olan Osmanlı donanmasını yaktı (1770). Not: Rusya, Osmanlı donanmasını 1827'de Navarin'de ve 1853'te Sinop'ta tekrar yakacaktır. Sonuç: Rusları topraklarından çıkaramayan Osmanlı barış istedi ve iki devlet arasında 1774'de Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı. Antlaşmanın maddeleri ve yorumları a) Kırım bağımsız olacak, ancak dini işlerde Osmanlıya bağlı olacaktı. Yorum: Osmanlı İlk kez, Müslüman bir ülkeyi kaybediyordu. Osmanlı Padişahları halifelik yetkisini ilk kez siyasi kazanç elde etmek amacıyla kullandı. Rusya, Kırım'ı bağımsız devlet haline getirip işgaline ortam hazırladı. b) Yenikale, Kerç, Azak, Kılburun Ruslara bırakıldı. c) Rusya Karadeniz'de Savaş ve ticaret gemisi bulundurabilecek, Akdeniz’de ticaret yapabilecekti. Yorum: Rusya Karadeniz ve Akdeniz'e inme hayalini gerçekleştirdi. Karadeniz, Türk gölü olma özelliğini kaybetti. d) Rusya, İstanbul’da elçi bulunduracak ve gerekli gördüğü yerlerle konsolosluk açabilecekti. Yorum: Rusya, Özellikle Balkanlarda kurduğu elçilikler aracılığı ile bölge halkını Osmanlı'ya karşı kışkırtıp iç işlerimize karışmaya başladı. e) Rusya da kapitülasyonlardan yararlanabilecekti. f) Rusya, Osmanlı Ortodokslarının dini lideri sayılıp İstanbul’da Ortodoks kilisesi açabilecekti. Yorum: Balkanlar Rus emperyalizmi ve kışkırtmalarına açık hale geldi. Osmanlı Ortodokslar üzerindeki hâkimiyeti Rusya'ya kaptırdı.turkeyarena.net Rusya bu hakkı kullanarak Osmanlı'nın iç işlerine karışmaya başladı. g) Osmanlı, Rusya'ya savaş tazminatı ödeyecekti (Osmanlı ilk kez bir devlete Savaş tazminatı ödüyordu). Not: Küçük Kaynarca Antlaşması Rusya'nın Panslavizm politikasına zemin hazırlamıştır. Aynalıkavak Tenkihnamesi (Sözleşmesi) (1779) Sebep: Rusların Küçük Kaynarca'ya aykırı olarak Kırım işgal edip iç işlerine karışması üzerine Osmanlı ile Rusya arasında savaş tehlikesi belirdi. Fransa'nın araya girmesi ile sözleşme imzalandı. Buna göre; * Taraflar Küçük Kaynarca Antlaşması'na uyacak. * Kırım Hanı'nın seçimini Rusya yapacaktır. Sonuç: Avusturya'nın desteğini alan Rusya 1783 yılında tüm antlaşmalara rağmen Kırım'ı işgal etti. 5. 1787–1792 Savaşları Yaş Antlaşması Sebepler: a) Rusların Kırım'ı işgal edip halkını öldürmesi ve Osmanlının Kırım'ı geri almak istemesi. b) Çariçe II. Katerina'nın Osmanlı topraklarını almak istemesi ve bu amaçla Avusturya ile işbirliği yapması. Savaşın başında Avusturya ve Rusya Osmanlı'ya iki cepheden saldırmaya başladı. Ancak Fransız ihtilalinin çıkması ve Osmanlı'nın Prusya ile antlaşması üzerine Avusturya 1791'de Ziştovi Antlaşması'nı imzalayıp savaştan çekildi. Rusya ile bir süre savaşa devam edildiyse de sonuç alınamaması üzerine 1792 Yaş Antlaşması imzalandı. Sonuç: 1792 Yaş Antlaşması'na göre; * Kırım'ın Ruslara ait olduğu kabul edildi. * Gerileme bitip dağılma devri başladı. Not: Osmanlı Devleti Nizam-ı Cedit denilen geniş bir ıslahat programını uygulamaya başlamıştır. B. OSMANLI VENEDİK VE AVUSTURYA İLİŞKİLERİ 1. 1715–1718 Savaşları ve Pasarofça Antlaşması Sebepler: a) Ruslardan Azak kalesini alan Osmanlı'nın Venediklilerden de Karlofça Antlaşması’yla kaybettiği Mora ve Dalmaçya'yı almak istemesi. b) Venedik korsanlarının Osmanlı gemilerine saldırması. Avusturya'nın savaşa girişi: Mora'nın Osmanlılar tarafından alınması üzerine Karlofça Antlaşması'na aykırı davranıldığını ileri süren Avusturya Osmanlı Devleti'ne savaş açtı. Sonuç: Osmanlı orduları yenilgiye uğradı. Venedik ve Avusturya ile 1718'de Pasarofça Antlaşması imzalandı. Antlaşmaya göre * Belgrat, Temeşvar, Küçük Eflak ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya bırakıldı. * Mora Osmanlı Devleti'ne bırakıldı. * Dalmaçya ve Hersek Venedik'e verildi. Yorum: Belgrat gibi önemli bir kale ve Macaristan, Avusturya'ya bırakılınca güçler dengesi bozuldu. Osmanlı Karlofça ile kaybettiği toprakları almaktan vazgeçip Avrupa'nın üstünlüğünü tanıdı ve elindeki toprakları korumak amacıyla savunmaya geçti. Pasarofça Antlaşması, Venedik ile imzalanan son antlaşma oldu.turkeyarena.net Avrupa'nın teknik açıdan ileri olduğunu anlayan Osmanlı Devleti Lale Devri ile Avrupa'ya kapılarını açtı. 2. 1739'da Avusturya ile Belgrat Antlaşması (Aynı antlaşma Rusya ile de yapılmıştır. ) Bu antlaşma ile Pasarofça Antlaşması ile Avusturya'ya bırakılan yerler ve Belgrat geri alındı. Not: Osmanlı Devleti'nin XVIII. yüzyılda toprak kazandığı son antlaşmadır. Batı'da 30 yıllık bir barış devri başladı. Bu dönemde Rusya Avusturya ile ittifak yaparken Osmanlı'da İsveç'le ittifaka girdi. 3. 1787–1791 Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşları ve Ziştovi Antlaşması Savaş sırasında Fransız ihtilali çıkmış Avusturya savaştan çekilmiş Avusturya ile Ziştovi antlaşması yapılmıştır. Not: Avusturya ile Ziştovi Antlaşması'ndan sonra bir daha savaş yapılmamıştır. C. OSMANLI - İRAN İLİŞKİLERİ 1. 1722–1746 Savaşları Sebepleri a) Osmanlı Devleti’nin, batıda Pasarofça Antlaşması'yla uğradığı zararlarını İran’dan kazanacağı topraklarla gidermek istemesi. b) Rusların İran üzerinde hâkimiyet kurmasının önlenmek istenmesi. c) Dağıstan'daki Sünnilerin Osmanlıdan yardım istemesi. İran topraklarını almak amacıyla işgale başlayan Osmanlı ile Rusya arasında savaş tehlikesinin ortaya çıkması üzerine, Fransa'nın arabuluculuğuyla 1724'de İstanbul Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmaya göre; İran toprakları, Osmanlı ile Rusya arasında paylaşıldı. Antlaşmanın Önemi: Osmanlı Devleti Rusya arasındaki ilk ittifaktır. İran bu antlaşmayı tanımadı.turkeyarena.net Savaş yıllarca sürdü Osmanlının iç politikasında meydana gelen sorunlar Rusya ve Avusturya ile savaş tehlikesinin ortaya çıkması gibi nedenlerden dolayı 1746 yılında İran’la 1639'daki Kasr-ı Şirin şartlarını esas alan bir antlaşma yapılmıştır. Bu antlaşmalardan sonra Osmanlı - İran savaşları sona ermiştir. D. OSMANLI-FRANSIZ İLİŞKİLERİ 1. Fransa, Doğu ticaretini başkalarına kaptırmamak içir bu yüzyılda Osmanlılarla dostluğa önem verdi. XVIII yüzyıl'da Osmanlıların Avusturya, Rusya, Venedik ve İran' la yaptıkları savaşlarda arabuluculuk yaptı. Bunun karşılığında aldığı kapitülasyonları sürekli hale getirdi. 2. Osmanlı - Fransız ilişkileri Napolyon'un 1798'de Mısır’ı işgal etmesiyle bozuldu. İşgaldeki amaç: a) Mısır' ı alarak İngilizleri' i Akdeniz' den uzak tutmak. b) Hint ticaret yollarını kontrolleri altına almak. Bu gelişme üzerine Fransa ile savaş halinde bulunan İngilizler ve Ruslar Osmanlılarla bağlaşma yaptılar Ruslar Yunan adalarını aldı. İngilizler Ebukır deniler yerde Fransız donanmasını yaktı. Napolyon, Osmanlı Devleti'ni barışa zorlamak için Suriye üzerine yürüdü Akka kalesini kuşattı.turkeyarena.net Cezzar Ahmet Paşa'ya yenildi. Güç durumda kalan Fransa, El - Ariş Antlaşması'nı (1801) yaparak Mısır'dan ayrıldı. Not: 1. Osmanlı Devleti, İngiltere ve Rusya'yla bağlaşma yaparak, bu olayla varlığını ilk kez uluslararası denge politikasını kullanarak sürdürmeye başlamıştır. 2. Mısır'ın işgal edilmesi üzerine, Rus donanması ilk kez Osmanlı'nın izniyle boğazlardan geçmiştir. 3. III. Selim döneminde Nizam-ı Cedit Ordusu ilk denemesini Akka'da Fransızlara karşı yapmış ve başarılı olmuştur. 4. Napolyon' un 1804' de İmparator olmasıyla Osmanlı - Fransız dostluğu yeniden kurulmuştur. XVIII. YÜZYIL ISLAHAT HAREKETLERİ XVIII. yüzyıl' da uğranılan yenilgiler sonucunda ilk defa Avrupa'nın teknik ve askerlik açısından ileri olduğu anlaşılmıştır. Bu yüzyıldaki ıslahatlarda: Amaç: Avrupa'daki ilerlemeleri ülkeye getirip devletin güç kaybetmesini engellemektir. Kadro: Padişah ve devlet adamları. Alanlar: a) Askerlik: Bu dönem ıslahatlarının olduğu alandır. Avrupa'dan askeri, teknik ve eğitim alanında yenilikler getirilerek düzenlemeler yapılmaya çalışıldı. b) Yönetim: ilk elçilikler açıldı. c) Eğitim: Askeri alanda batı tarzı eğitim. d) Teknoloji: Matbaa, fabrika tarzı atölyeler. Sonuçlar: a) Islahat hareketleri cahil ve mutaassıp zümrenin özellikle Yeniçeri Ocağı'nın direnişi ile karşılaşmış ve her yenilik girişimi sonunda kanlı olaylar çıkmıştır. b) Islahatlar kişilere bağlı kalmış, devlet politikası haline getirilememiştir. c) Yenilik isteğinin halktan değil de yönetici zümreden gelmesi halkın ıslahatlara sahip çıkmamasına neden olmuştur. d) Devletin gerilemesi durdurulamamış devam etmiştir. e) XVII. yüzyıl ile karşılaştırıldığında daha esaslı ıslahatlar yapılmıştır. DÖNEMİN ISLAHATLARI 1. LALE DEVRİ (1718 -1730) Özellikleri: a) 1718 Pasarofça Antlaşması'ndan sonra Osmanlı ilk kez bu dönemde Avrupa'nın gerçekleştirdiği ilerlemeleri izlemeye ve ülkesine getirmeye çalıştı. b) Padişah III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa' nın katkılarıyla gerçekleştirilmiştir. c) 18. yüzyılda yapılan diğer ıslahatlardan farklı olarak Lale Devri'nde askeri alanda ıslahat yapılmamıştır. d) İlk batılılaşma hareketidir. Bu dönem aynı zamanda İstanbul’un lale bahçeleriyle süslenmesinden dolayı zevk ve eğlence dönemidir. e) Patrona Halil isyanı ile son bulmuştur. (1730) Yapılan Islahatlar: a) İlk devlet matbaası kuruldu. b) Doğu klasikleri tercüme edildi. c) Fizik, coğrafya, astronomi dallarında bazı kitaplar batı dillerinden Türkçe'ye çevrildi. d) Kâğıt imalathanesi kuruldu. e) İtfaiye örgütü kuruldu. f) Önemli bazı Avrupa başkentlerine elçiler gönderildi. ( Avrupa'daki olayları yakından izlemek için) g) İstanbul’da kumaş ve çini, Yalova' da kâğıt imalathanesi açıldı. Not: Avrupa'daki sanayi inkılâbı kısmen de olsa takip edilmeye çalışıldıysa da istenen başarı sağlanamadı.turkeyarena.net Bunun nedeni; üretim alanında bilim ve teknolojinin takip edilememesi, mülkiyet hakkının olmaması ve yabancılara ayrıcalık tanınmasıdır. h) İlk defa çiçek aşısı kullanıldı. ı) İlk kez Avrupa tarzında mimari eserler yapılmıştır. (Sivil mimari eserler Barok ve Gotik tarzı). i) Klasik Osmanlı şiir ve müziğinin gelişmesi (Nedim). j) Minyatür sanatı gelişti. Patrona Halil İsyanı (1730) Yapılan ıslahatlar toplum tabanına yayılamadığı için halkın tepkisini çekmiştir. Ayrıca din adamları, ulema ve yeniçerilerin Avrupalılaşma yolunda yapılan ıslahatları çıkarlarına ters görmeleri sonucunda Patrona Halil önderliğinde ayaklanma çıkmıştır. Damat İbrahim Paşa öldürülmüş, III. Ahmet tahtan indirilerek l. Mahmut başa getirilmiştir. 2. l. MAHMUT DEVRİ (1730 -1754) a) l. Mahmut tahta geçtikten sonra Humbaracı Ahmet öncülüğünde (Fransız asıllıdır) ıslahatlara girişti. b) Topçu ve Humbaracı ocaklarını ıslah etti. c) Kara Mühendishanesi'ni (Mühendishane-i Berri Hümayun) açtı. Burası pozitif bilimlerde eğitim yapan ilk teknik okuldur, ilk kez subayların yetişmesini amaçladı. Not: Yapılan bu düzenlemeler 1736 – 1739 Osmanlı - Rus ve Avusturya savaşlarında olumlu sonuçlar vermiştir. 3. III. MUSTAFA DEVRİ (1757–1774) a) Deniz Mühendishanesini açtı. (Mühendishane-i Bahri Hümayun 1773) b) Giderleri kısıp maliyeti düzeltti. c) Batı'daki ilerlemeleri takip etmek için Fransa ve Almanya' ya bazı adamlarını gönderdi. Birçok bilimsel eseri Osmanlıcaya tercüme ettirdi. d) Fransa tarafından gönderilen ve aslen Macar olan Baron Do Tot' un yardımıyla topçu sınıfı ıslah edilip Sürat Topçuları kuruldu. e) Tophane ve Tersane yeniden düzenlendi. 4. I. ABDÜLHAMİT (1774–1789) a) Maliyeyi düzeltmek için ulufe alım satımı yasaklandı. b) Sadrazam Halil Paşa Sürat Topçuları sınıfını genişletip modernize etti. c) Sürat topçuları ocağına eleman yetiştirmek için istihkâm okulunu açtı. d) Levent teşkilatını kaldırdı. Yeniçerilerin sayısını azalttı. e) Tersanelerin sayısı arttırıldı. f) Teknik alanda yararlanmak için Fransa'dan getirilen uzmanların Müslüman olmaları ya da Osmanlı kıyafeti giymeleri geleneğine son verildi. 5. III. SELİM DEVRİ (1789 -1807) III. Selim tahta çıktıktan bir süre sonra Rusya ve Avusturya ile savaş başladı. Bu savaşlar Osmanlı ordusunun, özellikle yeniçerilerin yetersizliğini kanıtlamıştı. III. Selim' in yaptığı ıslahatlara Nizam-ı Cedit adı verilmiştir. Yaş Antlaşması'nın imzalanmasından sonra ıslahatlara başlandı. a) Devrin ileri gelen devlet adamlarına ıslahatlarla ilgili raporlar hazırlattı. (Islahat layihaları) b) Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılamayacağını bildiğinden onun yanında Nizam-ı Cedit adı verilen ocağı kurdu. Not: Avrupa tarzında kurulan ilk askeri ocaktır. c) Yeni ocağın masraflarını karşılamak için İrad-ı Cedit adlı bir hazine kuruldu. d) Bu ordunun eğitimi için Fransa ve İsveç’ten subay, mühendis ve teknik uzmanlar getirildi. e) Yeni ordunun eğitimi için Fransa Levent çiftliğine Selim'in kışlaları yapıldı. f) Kara ve Deniz Mühendishanelerinde yeni düzenlemeler yapıldı. h) Dış siyasete önem verilerek Avrupa devlet merkezlerinde devamlı elçilikler açıldı. Böylece Avrupa'daki gelişmeler yakından izlendi. III. Selim kibarlığı ve merhametli oluşuyla da tanınır. Aynı zamanda şair ve besteciydi. Yaptığı ıslahatlar hoş karşılanmadı.turkeyarena.net Özellikle yeniçeriler ve ulema sınıfı yapılan işleri dinden çıkma biçiminde yorumluyorlardı. İstanbul'da Kabakçı Mustafa adına da birinin önderliğinde çıkan ayaklanma sonunda III. Selim tahttan indirildi ve öldürüldü. (1807) Not: III. Selim yaptığı ıslahatlar sonucu öldürülen ikinci Osmanlı padişahıdır. (Birincisi Genç Osman'dır) Kendisinden sonraki devlet adamlarına yol gösterici olmuştur.