Muharebe Alanları Gezi Güzergâhı Üzerinde Yer Alan Önemli Mevkiler (Gelibolu – Eceabat – Tarihi Milli Park) – Bölüm 16
25.Kilitbahir (Kilidü’l Bahr) Kalesi
1453 yılında İstanbul’un fethi ile sonuçlanan kuşatma sırasında Bizans’a yardım etmek amacıyla gelen Papalık Donanması, Çanakkale Boğazı’ndan kolaylıkla geçmiş ve İstanbul’a ulaşmıştır. Bu donanmanın Haliç’e girmesi ve getirdiği yardımı Bizans’a ulaştırması da engellenememiştir. Bu olay nedeniyle Çanakkale Boğazı’nda da tedbir almak isteyen Sultan II. Mehmet (Fatih), 1462 – 1464 yıllarında, boğazın en dar yerine, karşılıklı olarak iki kale yaptırmıştır. Evliya Çelebi tarafından, kale üzerinde bulunduğu söylenen Sultan II. Mehmet’e ait kitabede 1452 yılı yazdığı ifade edilmekteyse de bu tarihin gerçeği yansıttığı pek söylenemez.
Mimar Murat Ağa tarafından planlanıp yapıldığı tahmin edilen bu kalelerden Anadolu yakasında, Sarı Çay (veya Koca Çay) ağzının hemen kuzeyinde yer alanına “Kala-i Sultaniye” (Sultan Kalesi), Rumeli yakasında yer alanına ise “Kilidü’l Bahr” (Denizin Kilidi) adları verilmiştir.
Sultan I. Süleyman (Kanuni) döneminde tamir ettirilmiş ve iki kule ile sur eklemiştir. Kulelerden kuzeyde yer alanı yıkılmış ve yok olmuştur Güneyde yer alanı ise halen durmakta ve “Güney Kulesi” veya “Sarı Kule” olarak bilinmektedir. Deniz tarafındaki surların ise önemli bir bölümü günümüze ulaşmamıştır.
Hiçbir yerde uygulanmamış özgün bir planı vardır. Havadan görünümü genelde yonca yaprağına benzetilirse de “asma kilit” şeklinde olduğu ve “denizin kilidi” anlamındaki isminin de bundan dolayı verildiği söylenmektedir.
Surlara pek önem verilmemiş, ancak buna karşılık üç avlulu iç kale, korunaklı yapılmıştır. Zemininde bir de su kuyusu bulunan iç kale, yedi katlı olup, genelde kalede görev yapan askerlerin barınma yeri olarak kullanılmıştır. Duvarlar düzgün moloz taştan yapılmıştır.
26.Kilitbahir Köyü
Adını kaleden alan Kilitbahir Köyü’nün, yer aldığı bölgenin Osmanlı dönemi öncesinde iskan gördüğüne dair bir buluntuya, bugüne kadar rastlanmamıştır. Buradaki yerleşimin, kalenin yapımı sırasında veya hemen sonrasında başladığı tahmin edilmektedir. Bu durum Çanakkale kent merkezi için de geçerlidir.
Kilitbahir Köyü’nün bulunduğu bölgenin tarihte bilinen ilk adının, “Kynossema” (Köpek Mezarı) olduğu tespit edilmiştir. Bu isim; mitolojide geçen bir öyküye dayanmaktadır. Söz konusu öyküde, Troia Savaşı’nda bütün ailesini kaybeden Troia Kraliçesi Hekuba’nın, üzüntüsünden dişi bir köpeğe dönüştüğü ve burada öldüğü anlatılmaktadır. M.Ö. 4. yüzyıl ortalarında basıldığı tespit edilen Madytos sikkelerinin arka yüzünde bulunan köpek motifi, hem bu öyküyü hatırlatmakta, hem de Kynossema’yı simgelemektedir.
Pelopones Savaşları sırasında, M.Ö. 411 yılında, Atina ve Sparta donanmaları arasında, Kilitbahir önlerinde büyük bir deniz savaşının gerçekleştiği ve bu savaşı Atinalıların kazandığı belirtilmektedir.
Sultan II. Mehmet (Fatih) döneminde yaptırılan kalenin inşa edilmesi ile birlikte bir kıyı yerleşimi olarak gelişen Kilitbahir Köyü’nün kapladığı alan içinde birçok Osmanlı dönemi esere rastlanmaktadır. Bir bölümü harap durumdaki bu eserler arasında Fatih Camii, Cahidi Sultan Camii, Tabip Haşan Camii, yıkılmış olan Kırklar Camii, Uşşaki Dergahı (Ahmed Tâlibî Tekkesi), çok sayıda çeşme, geleneksel konutlar, iki hamam kalıntısı ve Cahidi Sultan Camii çevresindeki mezar taşlan dikkat çekicidir.
Aslında dikkat çeken bir diğer konu, Kilitbahir’den çok daha eski bir yerleşim yeri olan Eceabat’ta, bu yoğunlukta ve nitelikte Osmanlı dönemine ait eserlere rastlanmıyor olmasıdır.