Hazırlayan: Ertuğrul Palabıyık
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu lideri Mustafa Kemal Atatürk’ün siyasi, askeri, içtimai ve şahsi hayatının bir çok noktası yapılan araştırmalar neticesinde aydınlatılmış olsa da Atatürk’ün hayatında halen gün yüzüne çıkmamış noktalar bulunmaktadır. Bunlardan biri de bir çok kişi tarafından kabul edilen 1881 tarihli doğum yılıdır. Mustafa Kemal’in doğum yılı 1934 Soyadı Kanunu ile Atatürk soyadını almış bununla birlikte oluşturulan kimliğinde doğum yılı 1881 olarak kaydedilmiş ve günümüze kadar geçerliliğini korumuştur. Atatürk’ün doğum tarihinin 1881 olarak kayda geçmesine sebep olan belge Kara Harp Okulu Arşivi’nde yer alan Harp Okulu Künye Defteri’ndeki kayıttır. Bu belgede Mustafa Kemal’in doğum tarihi Rumi olarak 96 (1296) şeklinde kaydedilmiştir. Rumi olarak kayda geçirilen bu tarih Miladi Takvimin 13 Mart 1880 – 12 Mart 1881 tarihlerini kapsamaktadır. Cumhuriyet döneminde Miladi Takvimin kabul edilmesiyle birlikte Atatürk’ün doğum yılı 1880 olarak kabul edilmiş. İlerleyen süreçlerde Atatürk’ün doğumunun ay ve gününün saptanamaması ve doğum ayı olarak Mayıs’ın kabul edilmesinden dolayı doğum yılı 1881 olarak değiştirilmiştir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün Harp Okulu Künye Defteri Kaydı
Mustafa Kemal Atatürk’ün doğum yılının tetkikine geçmeden önce anne, baba ve kardeşleri hakkında ki bilgilere bakmakta fayda var. Çünkü Mustafa Kemal’in doğum yılı anne ve babasının yaşları, evlilik tarihleri ve diğer çocuklarının doğum yılları ile doğrudan ilişkilidir. İlk olarak Zübeyde Hanım ve Ali Rıza Efendi’nin doğum yıllarını ve evlendiklerinde aralarında var olan yaş farkını tespit etmekle başlayalım. Zübeyde Hanım verdiği demeçlerde 1857’de Lazkaya’da doğduğunu dile getirmiş ve eşi vefat ettiğinde 27 yaşında olduğunu belirtmiştir. Mehmet Ali Öz’ün arşiv belgelerinde tespit ettiği aile şecereleri ve Ali Rıza Efendi’nin 23 Mayıs 1886’da vefat ettiğini gösteren belgeye göre Zübeyde Hanım 1859’da doğmuş olmalıdır. Çünkü Zübeyde Hanım’ın dul kaldığını belirttiği yaştan Ali Rıza Efendi’nin vefat tarihini çıkardığımızda 1859 yılında doğmuş olduğu ortaya çıkmaktadır. Detaylarına daha sonra değinilecek olan Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi’nin evlilik tarihlerini 1870/71 olarak kabul edersek Zübeyde Hanım’ın 1859 yılında dünyaya geldiği ve Ali Rıza Efendi ile 12 yaşında iken evlendiği ortaya çıkmaktadır. Ali Rıza Efendi’nin ise emeklilik belgesi ve aile şecerelerine göre 1841 yılında doğduğu söylenebilir. Şevket Süreyya, Zübeyde Hanım ve Ali Rıza Efendi’nin evlendikleri tarihin tam olarak bilinmediğini dile getirmekle birlikte Şerafettin Turan bu evliliğin tahminen 1871’de olduğunu belirtmiştir. Mehmet Ali Öz’ün arşiv belgelerinde yaptığı çalışmalarda Ali Rıza Efendi’nin 8 Temmuz 1286 (20 Temmuz 1870) tarihinde Çayağzı Papas Köprüsü’nde rüsumat memuru olarak atandıktan sonra evlendiğini arşiv belgeleri ile ortaya koymuştur. Bu durumda bizlere Zübeyde Hanım ve Ali Rıza Efendi’nin 1870/71 yıllarında evlendiğini göstermektedir. Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi evlendikleri vakit aralarında 18 yaş bulunmakta idi.
1870/71 tarihlerinde evlenen Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi’nin Fatma İsmet, Ahmet, Ömer, Mustafa, Makbule ve Naciye adında toplam 6 çocukları dünyaya gelmiştir. Bu çocukları arasından Fatma İsmet 4, Ahmet 9, Ömer 8 yaşlarında iken Rumeli’de baş gösteren difteri (kuşpalazı) hastalığından çocuk yaşlarında vefat etmişlerdir. Burada Zübeyde Hanım ve Ali Rıza Efendi’nin çocuklarının doğum yıllarını belirtecek olursak eğer Fatma İsmet (1871/72 – 1875), Ahmet (1874 – 1883), Ömer (1875 – 1883), Makbule (1885 – 1956), Naciye (1886 – 1901) şeklinde dile getirebiliriz. Mustafa Kemal’in aile fertlerinin bizim için önemli olan doğum yılları olduğundan dolayı
konumuzun bütünlüğünü bozmamak adına aile fertlerinin hayatlarının detayına inmemek daha doğru olacaktır. Konumuzun özüne dönülecek olursa eğer bir önceki satırlarda da dile getirdiğimiz gibi Mustafa Kemal Atatürk’ün doğum yılı yapılan birçok araştırma neticesinde 1881 olarak kabul edilmiştir. Mustafa Kemal, Zübeyde Hanım ve Ali Rıza Efendi’nin dördüncü çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Fakat bu doğumun gün, ay ve yılı bile tam olarak belli değildir. Mustafa Kemal’in doğduğu yıllarda genelde yeni doğan çocukların doğum günleri aile reisi tarafından evdeki Kur’an-ı Kerim’in iç kapağına yazılmaktaydı. Ali Rıza Efendi’de oğlunun doğum tarihini bu şekilde Kur’an-ı Kerim’in iç kapağına yazmıştır. Ancak Zübeyde Hanım’ın açıkladığına göre doğum tarihi yazılan Kur’an-ı Kerim kaybolmuş ve Mustafa Kemal’in doğum tarihi nüfus kaydına geçirilememiştir.
Zübeyde Hanım, Enver Behnan Şapolyo’ya verdiği demeçte Mustafa Kemal’in doğum yılı hakkında sorulan soruyu şu şekilde cevaplamıştır:
‘‘…O zamanki Hamidiye kağıtlarına ay ve gün yazılmaz, yalnız yıl yazılırdı. Ben oğlum Mustafa’yı Erbain Soğukları (Kırk gün soğukları) devem ederken doğurdum. Bu doğum benimde aklıma kaldığına göre 23 Kanunuevvel 1296 tarihlerine düşmektedir.’’
Enver Behnan Şapolyo devam eden satırlarda ise Mustafa Kemal Atatürk’ün doğum tarihi hakkında hem annesinden hem de devlet erkanından aldığı bilgiler çerçevesinde bir çıkarım yaparak Mustafa Kemal’in doğum tarihi ve yılı hakkında şu satırları yazmıştır:
‘‘…Verilen bu bilgileri pek dikkatli kaydettim. Çünkü Atatürk’ün nüfus tezkeresinde yalnız 1296 yazılıydı, bu da miladi tarihe göre 1880 yılına tesadüf etmektedir. Halkevinde çalışırken Atatürk hakkında bir broşür neşredecektik. Köşkten Atatürk’ün doğum yılını sorduk. Yaverlik dairesi bize ‘Atatürk’ün 1880 senesinde Selanik’te doğmuştur.’ diyerek ne günü ne de ayını bildirmediler. 1880 senesini köşkten öğrendik. Bazı muharrirler 1881 olarak yazmaktadır. Fakat verilen bu tarih doğru değildir. Analarının verdiği malumata göre 23 Aralık 1880 tarihinde Selanik’te doğmuştur.’’
Afet İnan ise Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler adlı kitabında Atatürk’ün doğum yılını 1881 olarak kabul etmiş ancak doğum ayının yanlış olarak dile getirildiğini belirtmiştir.
‘‘Mustafa Kemal’in doğum ayı ya hiç yazılmaz yahut da yanlış olarak bir sonbahar ayı gösterilir. Halbuki kendisinden işittiğime göre, bir ilkbaharda doğmuş olduğunu, hatta bunun Mayıs ayına tesadüf ettiğini söylerdi.’’
Atatürk’ün doğum tarihi ve yılı hakkında 1959 yılında Türk Tarih Kurumu adına Selanik’te araştırma yapan Faik Reşit Unat, Osmanlı idaresine ait nüfus kayıtları, yangınlar ve işgaller sırasında tamamen yok olduğundan bu konuda bir kanıt bulamamıştır. Faik Reşit Unat Selanik’e araştırmaya gitmeden önce 23 Aralık 1296 tarihinin miladi olarak 7 Ocak 1881 yılına denk geldiğini belirtmiştir.
1932 tarihinde yayınlanan Tarih IV kitabında ise Atatürk’ün doğumu ile ilgili ‘‘Son bağımsız Türk Devleti’nin yani Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılması gibi Türk tarihinin pek buhranlı bir devrinde Türk milletinin kudret ve hayatiyetini temsil eden Mustafa Kemal, 1880 senesinde, Selanik’te doğmuştur.’’ şeklinde bilgi verilmiştir.
Mustafa Kemal’in en yakın arkadaşlarından olan Ali Fuat Cebesoy ise Atatürk’ün doğum yılı ile ilgili olarak şunları söylemiştir:
‘‘Bazı biyografilerde 1880’de doğduğu ileri sürülürse de, 1881 tevellütlü olduğu muhakkak gibidir. Hiç unutmam, mütarekede İstanbul’da bugünkü Atatürk müzesi olan binada bir akşam yemeğinden sonra oturmuş oradan buradan konuşuyorduk. Rauf Orbay da orada idi. Söz dönmüş, dolaşmış, yaş bahsine gelmişti.
-Fuat Paşa demişti. Rauf Bey ile ben senin ağabeyin sayılırız. Çünkü ikimiz de senden birer yaş büyüğüz.
Benim doğum tarihim, 1882’dir.’’
Atatürk’ün doğum yılı hakkında bilgi veren Hasan Rıza Soyak ise:
‘‘Atatürk bilindiği gibi 1881 yılında Selanik’te doğmuştu. Ne yazık ki doğduğu ay ve gün, ailesi tarafından bir yere kaydedilmiş değildir. Yalnız kendisi annesinin, her zaman bir ilkbahar günü dünyaya geldiğinden bahsettiğini söylerdi…’’ şeklinde bilgi vermiştir.
Atatürk’ün doğum yılı ile ilgili bir başka bilgi veren Asım Arar, 1934’te Atatürk’ün yaverlerinden Salih Bozok’un kendisine ‘‘Atatürk’ün 1880’den önce doğmuş olabileceğini’’ söylediğini belirtmiştir.
Atatürk’ün ailesi, soy ağacı gibi çalışmaları ile tanınan Ali Güler: ‘‘Atatürk’ün Kara Kuvvetleri Komutanlığı sicil dosyasında da doğum tarihi Rumi 1296 olarak belirtiliyor. Atatürk, bir asker ve devlet memurudur. Her bilgisi kayıt altındadır. Zübeyde Hanım’ın açıklamaları ve yaptığım araştırmalarda Atatürk’ün doğum tarihini 4 Ocak 1881 olarak tespit ettim.’’ şeklinde bilgi vermiştir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün tam doğum tarihi ve yılının belirlenmesi ise İngiltere Büyükelçiliği, Kral VIII. Edward’ın Atatürk’ün doğum gününü kutlamak istediğini bildirmesi üzerine meydana gelen olaylar çerçevesinde gelişmiştir.(Bu durumdan önce 1932’de Reşat Saffet Atabinen 19 Mayıs’ta ‘‘Doğum gününüz kutlu olsun’’ telgrafı çekmiştir.) Afet İnan bu konu hakkında ‘‘Bir gün Cumhurbaşkanlığı Umumi Katibi Hasan Rıza Soyak Atatürk’e bir evrak getirmişti. Bunda, Atatürk’ün doğum gününü bildirmesi rica ediliyordu. Mustafa Kemal Atatürk, bunun üzerine düşündü, fakat bu günü kendisi de tam olarak bilmiyordu. Ancak, annesinden işittiğine göre, bir bahar mevsiminde doğmuş olduğunu hatırladı. Ay ve gün için ise aynen şöyle dediğini hatırlıyorum: ‘‘Bu bir 19 Mayıs günü niçin olmasın’’ şeklinde bilgi vermektedir.
Hasan Rıza Soyak’ın Atatürk’ün doğum tarihi hakkında verdiği resmi cevap ise şu şekildedir:
‘‘Riyaseticumhur Umumi Katipliğine;
İngiltere Maslahatgüzarı Mösyö Morgan, Vekaletimize müracaat ederek Reisicumhurumuzun yevmi veladeti münasebetiyle İngiltere Kralı Sekizinci Edvard tarafından hususi ve samimi bir tebrik telgrafı çekileceğini söylemiş ve Atatürk’ün doğum tarihini bildirmesini rica etmiştir. Keyfiyet arz eder ve İngiltere Büyük Elçiliğince talep edilen malumat tensip buyrulduğu takdirde işarına müsaadelerinizi rica eylerim.
Riyaseticumhur Evrakı Hariciye Vekil Y.
12-XI-1936
R.C. Atatürk’ün 19 Mayıs 1881 tarihinde doğmuş olduğunu arz ederim.’’
Mustafa Kemal Atatürk’ün doğum yılı 1936’da çekilen bu telgraf ile artık standart bir kalıba oturtulmuştur. Burada dikkat edilirse eğer Mustafa Kemal tarafından yıl konusunda bir sıkıntı olmadığı ancak ay ve günü bilmediğini ve 19 Mayıs’ın uygun olacağını belirtmesidir. Bu husustan dolayı Mustafa Kemal Atatürk’ün 1881 yılını kabul ettiğini söyleyebiliriz. Bir önceki satırlarda araştırmacılardan ve dönem içinde yaşayan kişilerin hatıratlarından aktardığımız notlar Mustafa Kemal’in 1880/1881’de (Genel yargı 1881) birleştiklerini görüyoruz. Genel kabul dışında ki tek bilgi ise Salih Bozok’un, Asım Arar’a verdiği 1880’den önce olabilir bilgisidir. Son zamanlarda Atatürk’ün doğum yılı hakkındaki tartışmaları tekrardan alevlendiren ise emekli bir imam olan Sayın Mehmet Ali Öz’ün arşiv de yaptığı çalışmalar sonucu elde ettiği Ali Rıza Efendi’nin emeklilik belgeleridir. Mehmet Ali Öz bu belgeler ışığında Mustafa Kemal Atatürk’ün 1877 yılında doğmuş olduğunu saptamıştır. Mehmet Ali Öz, Ali Rıza Efendi’nin emeklilik belgeleri dışında Mustafa Kemal’in ailesinin soy ağacını, aile bilgilerini, yaşadığı ve doğduğu evi, eğitim gördüğü okullar ve tarihleri gibi bir çok nokta hakkında bilgi ve belgeleri de 2017 yılında Atatürk’ün Ailesi adı ile bir kitapta topladı.
Mehmet Ali Öz, Mustafa Kemal’in 1877 yılında doğmuş olduğu hakkında şöyle demektedir:
‘‘Ali Rıza Efendi’nin emekliliğiyle ilgili Osmanlı arşivinde tespit ettiğim belgenin tarihi: 27 Kanunuevvel 1309 Rumi, 1 Receb 1311 Hicri / Miladi 8 Ocak 1894. Zübeyde Hanım tarafından dilekçenin verildiği tarih 27 Ağustos 1893’tür. Dilekçenin verilmiş olduğu bu tarih itibariyle Mustafa Kemal’in 16 yaşında olduğu belirtilmektedir. Sözünü ettiğimiz bu belgede Mustafa Kemal Atatürk’ün 16 yaşında olduğu kayıtlıdır. Dolayısıyla 1894 yılında 16 yaşında olan Mustafa Kemal’in doğum tarihi (1893-16) 1877 yılına tekabül ediyor. Bu belgelerde verilen bilgiler ışığında Mustafa Kemal Atatürk’ün babası vefat ettiğinde (23 mayıs 1886) 8 yaşındadır. Bu durumda Mustafa Kemal Atatürk 1880 veya 1881 yılı değil, 1877 yılı doğumludur.’’
Mehmet Ali Öz, iddialarını şu şekilde devam ettirmektedir:
‘‘Aslında Osmanlı arşivinde tespit etmiş olduğumuz Ali Rıza Efendi’nin emeklilik belgelerinde yer alan kayıtlarda 1893/94 tarihinde Mustafa Kemal’in 16 yaşında olduğu yer alıyor. Emeklilik ile ilgili yapılan işlemlerde emekli olan kişi ve aile fertlerinin nüfus bilgilerinin ay, gün ve yıl olarak kesin ve net bir şekilde verilmesi şarttır. Nüfus bilgilerinde var olabilecek herhangi bir eksiklik ya da yanlış bilginin günümüzde olduğu gibi o tarihlerde de kabul edilmesinin mümkün olmadığı açıktır. Dolayısıyla Harp Okuluna yazılırken nasıl ki Enver Paşa yaşı küçük iken büyütülerek yazılmış ise; Mustafa Kemal Atatürk’ün de yaşının küçültülerek doğum tarihinin 96 yani 1296 / M. 1880 verilmiş olduğu anlaşılıyor.’’
Mustafa Kemal Atatürk’ün Babası Ali Rıza Efendi’nin vefatı nedeniyle Zübeyde Hanım’ın vermiş oldukları dilekçe üzerine emeklilik maaşının tahsis edilmesiyle ilgili belge
Ali Rıza Efendi’nin vefatı üzerine Zübeyde Hanım’ın emeklilik maaşı bağlanması için verdiği dilekçenin tarihinden yola çıkılırsa eğer Ali Rıza Efendi’nin 23 Mayıs 1886’da 45 yaşında vefat ettiği anlaşılmaktadır. Dilekçe, Ali Rıza Efendi’nin vefatından 7 sene sonra verilmiş ve bu dilekçe bilgilerinde Mustafa Kemal’in yaşı 16 olarak belirtilmiştir. Afet inan ve Ali Fuat Cebesoy, Ali Rıza Efendi vefat ettiğinde Mustafa Kemal’in 9-10 yaşlarında olduğu ve ilkokul çağında yetim kaldığı şeklinde bilgi vermişlerdir. Bu durumda eğer 1877 yılı baz alınırsa Ali Rıza Efendi’nin vefat tarihinde yani 1886’da Mustafa Kemal’in 9 yaşında olduğu bilgisi hem belgeler çerçevesinde hem de hatıratlar çerçevesinde ortaya çıkmaktadır.
Zübeyde Hanım Ve Ailesinin Vermiş Oldukları Dilekçe Üzerine Emeklilik Maaşının Tahsis Edilmesi İle İlgi Belge. Belgede Mustafa Kemal 16 Yaşında Gözükmekte
Mehmet Ali Öz, 16 yaş ibaresinin belgeyi hazırlayan memur tarafından yanlış olarak yazılamayacağını belirtmiş, 16 yaş ibaresinin bir değil birden çok belgede yer aldığı belirtmiştir. Bu durumda Mehmet Ali Öz’ün gün yüzüne çıkardığı belgelerin doğruluk payını güçlendirmektedir.
Ali Rıza Efendi’nin Emeklilik Maaşı Tahsisiyle İlgili 1312 Tarihli Belge. Gerekli Belgelerin Emekli Sandığına Gönderildiğiyle İlgili Mazbata Defterindeki Kayıt
Mehmet Ali Öz, 1877 iddiasını kitabında detayları ile açıkladıktan sonra ‘‘…Ali Rıza Efendi’nin emeklilik belgesinde 16 yaş ifadesi bugüne kadar bütün resmi belgelerde Atatürk’ün doğum yılı olarak esas alınan Rumi 1296 tarihini şüpheli hale getirmiştir.’’ diyerek iddiasının araştırılması ve tartışılması için tarihçilere, özellikle de İnkılap Tarihçilerine bir alan açmaktadır.
Zübeyde Hanım’ın Başvurusu Sonucu Emekli Maaşının Aileye Tahsis Edilmesi İle İlgili Belge
KAYNAKÇA
Afet İNAN (Haz. Arı İNAN), ‘‘Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler’’, 15. Baskı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul – Ocak 2017.
Ali Fuat CEBESOY, ‘‘Sınıf Arkadaşım Atatürk’’, İnkılap ve Aka Kitabevleri, İstanbul – 1967.
Ali GÜLER ‘‘Atatürk’ün Saklanan Şeceresi’’, 1. Baskı, ‘‘Yeditepe Yayınevi’’, İstanbul – 2016.
Asım ARAR, ‘‘Son Günlerinde Atatürk’’, Selek Yayınları, İstanbul – 1958.
Enver Behnan ŞAPOLYO, ‘‘Kemal Atatürk ve Milli Mücadele Tarihi’’, 1. Baskı, Rafet Zaimler Yayınevi, İstanbul – 1958
Enver Behnan ŞAPOLYO, ‘‘Mustafa Kemal Atatürk’’ 1. Baskı, Kopernik Kitap, İstanbul – 2018.
Erol MÜTERCİMLER, ‘‘Fikrimizin Rehberi Gazi Mustafa Kemal’’, 11. Basım, Alfa Kitap, İstanbul – Kasım 2017.
Faik Reşit UNAT, ‘‘Atatürk Ne Zaman Doğdu’’, Ulus, 7 Mayıs 1962.
Hasan Rıza SOYAK, ‘‘Atatürk’ten Hatıralar’’, 10. Baskı, ‘‘Yapı Kredi Yayınları’’, İstanbul – 2019.
İlber ORTAYLI, ‘‘Gazi Mustafa Kemal Atatürk’’, 1. Baskı, Kronik Kitap, İstanbul – Ocak 2018.
Mehmet Ali ÖZ, ‘‘Atatürk’ün Ailesi’’, 1. Baskı, Asi Kitap, İstanbul – Şubat 2017.
Şerafettin TURAN, ‘‘Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik Mustafa Kemal Atatürk’’, 3. Baskı, Bilgi Yayınevi, Ankara – Aralık 2017.
Şevket Süreyya AYDEMİR, ‘‘Tek Adam’’, Cilt I, 3. Baskı, Remzi Kitapevi, Ankara – 1966.
Tarih IV, Devlet Matbaası, İstanbul – 1932.