İrade özgürlüğü, kişinin, eylemlerini kendi kasıt ve amacına göre belirlemesi ve yapma gücüne sahip olmasıdır. İrade özgürlüğü, insanın, Tanrı ile ilişkisinde teolojik; devlet ile ilişkisinde siyasal; toplum ile ilişkisinde sosyolojik; insan tabiatı açısından ise antropolojik boyut taşır. Müslüman düşünce geleneğinde irade özgürlüğü hakkındaki tartışmalar, bir yandan ilahi iradenin mahiyetini ortaya koymaya, diğer yandan insanın irade özgürlüğünün sınırlarını belirlemeye yöneliktir. Mu‘tezile dışındaki ekoller Tanrı’nın mutlaklığı ile insan iradesi arasında asimetrik bir ilişki kurmuşlardır. Nitekim Mu‘tezile ilahi adalet ve insan sorumluluğundan hareket ederken; diğer ekoller Tanrı’nın mutlaklığından, ezeli bilgisi ve iradesinden hareket etmiştir. Birinci hareket noktasına göre, ilahi irade mutlaktır, insan iradesi dahil her şeyi belirlemiştir. İkincisine göre ise özü adalet ve hikmet olan ilahi irade, yaptıklarından sorumlu tuttuğu insana akıl, kudret ve özgür irade alanı tanımıştır. Tanrı’nın mutlaklığına dayanan ilk teori Eş‘arîlerce; insan sorumluluğundan hareket eden ikinci teori ise Mu‘tezile tarafından savunulmuştur. Mu‘tezile, iradeyi kudret ve akıl ile mümkün hale gelen bir fiil olarak görmüştür. Burada irade, irade edilen şeyle ilişkisi açısından zorunlu değil, mümkün bir fiildir. Bunun yanında Mu‘tezile iradeyi, arzu etmek anlamında da kullanmıştır. Bu anlamda irade, Tanrı için kullanıldığında yaratmak ve emretmek; insan için kullanıldığında faydalanmak üzere bir şeyi istemek ve arzulamak anlamına gelmektedir. Bu bakış açısına göre, insan iradesi, Allah ile ilişkisinde ilahi belirlenmişlik altında değildir. Kur’an bir yandan Allah’ın mutlaklığına, adaletine ve hikmetine vurgu yaparken, diğer yandan insanın irade özgürlüğüne ve sorumluluğuna yer verir. Bu durum, ilahi iradenin mutlaklığının insanın irade özgürlüğünü dışlamadığını gösterir.
İBRAHİM ASLAN