2Bilmeceler halk arasında daha ‘bulmacalar’ diye anılırlar. Ad olarak ‘bil’ veya ‘bul’köklerinden gelmektedirler.Divan-ü LügatitTürk’de ‘bulmak anlamına gelen “tabuzg”sözü “bilmece” yerine kullanılır.BilmeceyeAzeri ve Irak Türkleri “tabguz” derler.
3Yazılı kaynaklarda belirgin olarak Divan-ü Lügat’it Türkden sonra 14.y.y.dan kalmaKuman Türklerinin Codex Cumanicus adlıeserinde rastlanır. Burada bir külliyat gibi,dünya edebiyatında ilk defa 46 bilmeceyanyana toplanmıştır.
4Türk milletince bilmeceler, nesilleri fikir üretmeye sevketme , bulduruşlu olmaamacıyla üretilip aynı amaçla muhafazaedilmişlerdir . Zihni çalıştırarak parlaktutmakla vazifeli bilmeceler Türkler’in tarihboyunca yoldaşı olmuştur .
5Bilmecelerde eşyanın ve oluşumun anlamı mecazlarda, çeşitli nitelemelerde veyatasvirlerde gizlidir. Sorulacak olan sual de buüç esasa dayanmaktadır.Biz bu üç esasıbiraz genişleterek bilmecelerin tahlillerinidaha geniş ölçüde yapacağız.
7Bilmeceler,kendi zamanlarını manevi,maddi özelliklerinin yansımasıdır . Manevi olanlarzaman içinde anlaşıldıklarından,kalıcıdırlar.Maddiyat tasvir eden bilmeceler maddiyatındeğişkenliğinden dolayı kısa ömürlüdürler.
8Bilmeceler adeta birer küçük hikayedirler. Bazen bu öykü biraz daha genişler.Öykününkahramanları artar , kahramanlar arasındaçekişmeler başlar . İnsanlar arasında kavgaçıkar .Ancak bu insanlara ve hayvanlara hasbir tespit değildir.
9Öykü türünden bilmece kahramanlarının kendilerine has özellikleri kendilerininbelirtmelerine sıkça rastlanmaktadır. Böylehikayelerdeki gibi kahramanlar birbirleriylesöyleşir. Bazen konuşma soru cevap gibidir.Soruyu gizli cevaba yöneltir.
10Bilmecelerde güncel şeylerin teferruatı verilir.Ancak güncellik,geçmişte bilmeceligünlere aittir . O zamanlar , bilmecelerdekonu edilenler sorulan kişilerin gözlerininönündedir.Bu yüzden bilmeceyi cevaplayankişiyi zorlamazlar.
11Bilmeceler, içerikleri hakkında bilgiyi aktarmak için çeşitli çarelere başvururlar.Maksatları bilgiyi en iyi şekilde aktarmaktırBunu yaparken dilin ahenk özelliklerindenve ifade gücünden en akılcıl bir şekildeyararlanırlar.
12Hepsine has genel özellik çok açık ve güçlü bir şekilde açıklanmalarıdır .Bu açıklanmabilmecelerin tasvir ve çağrışım güçlerinedayanırlar . Tasvir gücü bedi vasıtalara dayanırken çağrışım gücü daha çok bilmecenin mantığına dayanır.
13Tasvir ve çağrışım özelliklerinden bütün bilmeceler muhtevalarına göre yararlanırlar.Söylendikleri şekilde, kendilerinde pekedebi vasıf görünmeyebilir.Ancak imaettikleri anlam dikkate alındığında,edebiiçerikleri meydana çıkar.
14Bilmeceler, bizi, yakın dostlarıymışız gibi, sorguya çekerler . Soru şekli de doğruçağrışım yapma mantığını kolaylaştırır.Onlarda, sorulan insanların zeka gücüne göresoru sorulduğu inanışı hakimdir.
15Bilmeceler esaslarında gizli veya açık benzetmelere dayanırlar. Benzetme edebivasıtadır.Bilmecede varlık veya oluşum,enŞairane tasvirlerle, mecaz olarak anlatılır.Burada sorulan sözün anlamı,mecaz olarakmevcuttur.Kişiyi şairaneliğiyle esinlendirir.
16Bilmecelerin içinde soru gizlidir.Bu gizli soru mecaza dayalıdır.Bilmeceyi meydanagetiren sözlerde mecaz olmayabilir.Onlardavarlığın veya oluşumun esas özellikleritasvir edilir.Tasvire göre soru yanıtlanır.
17Bilmecenin cevabı herhangi bir eşyaya veya oluşuma benzetilerek bulunur .Yani cevabınbir benzetmesi bilmecede mevcuttur. Sonraonun davranışları anlatılır . Bilmecenincevabı olan eşya veya oluşum soranda vesorulanda bulunmaktadır.
18İnsanımızın bilmecelerde benzetme yapması için hem hayali zengindir ,hem de imkanıçok büyüktür.Etrafında bir şey bulunmadığızaman destanlarına koşar . Bu da çokisabetlidir.Türkün şairaneliğine diyecekyoktur.
19Bazı bilmeceleri kişi,onların muhtevalarını münasebet alarak söyler . Bazı bilmecelerde , eşyanın ve oluşumun özelliklerindenbeklenen neticelerin , aksi durumlarınıyansıtmaktadır.
20Araç veya gereç resmeden bilmeceler, maddi varlıklar ifade ettiğinden bazılarınınzamanımızda anlaşılmaları güçtür .Ancakkullanıldıkları zamanlarda bu bilmeceleriçözmenin hiç de zor olmadığı meydandadır.Kullanılışları zamana göredir.