1 22 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik ABD - İNGİLTERE: ÖZEL BİR İLİŞKİ Sedat LAÇ NER* The relations between United States and Britain has always been viewed special. Though there is no consensus how special it is, this special relationship shaped the Western alliance since the First World War. This study attempts to examine the cultural and historical roots of this special relationship and also attempts to show the historical development of the relations from the beginning to the present day. Likened the US-UK relations to US-Israel relations, the study also argues that the special relationship is still there. Bizler bir çok şeyi aynı açılardan görüyoruz, sizler buna zihniyetlerin gerçek bir buluşması, beraberliği diyebilirsiniz. Ben bunu çok özel, gerçekten çok özel bir ilişki olarak tanımlamaktan kendimi alamıyorum NATO, IMF, Dünya Bankası, atomun bölünmesi, dünya savaşlarında, Kore de ve Körfez de kazanılan zaferler, komünizmin ve faşizmin yenilmesi ve özgürlüğün zaferi, tüm bunlar İngiliz-Amerikan ittifakının bu yüzyılda doğurduğu sonuçlardır. Bu kayda değer bir başarının ve iki muhteşem halkın kalıcı dostluğunun hikayesidir. 1 Margaret Thatcher İngiltere Başbakanı 20. yüzyıl boyunca, hemen hemen tüm uluslararası politika sorununda Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ve İngiltere aynı saflarda yer aldı Süveyş Olayı gibi bir kaç istisna 2 dışında iki ülkenin dost-düşman algılaması birbirine çok yakın oldu. Birinci Dünya Savaşı ile temelleri atılan ittifak ilişkisi İkinci Dünya Savaşı nın ardından tahminlerin aksine, daha da gelişti ve İngiltere dünya politikasındaki yerini ABD ye bırakırken, onun yanında yer alacağının da işaretlerini verdi. Soğuk Savaş bu ilişkileri daha ileri bir noktaya taşıdı. Soğuk Savaş ın ardından gelişen olaylar ise daha gevşek bir ilişkiden çok, * 1 2 Londra Universitesi, King s College, Department of War Stuies (Mediterranean Studies Programme), doktora ögrencisi. Baflbakan Thatcher in ngiltere-abd iliflkilerine bak fl aç s : Financial Times, 23 Mart Kimi gözlemciler bu istisnalara Küba Füze Krizi ni ve ngiltere nin Vietnam da ABD ye yard m etmemesini de ekler.
2 AVRASYA DOSYASI 23 daha sıkı bir işbirliğine işaret etti. Körfez Savaşı, Bosna müdahalesi ve Kosova Krizi gibi uluslararası operasyonlarda Amerika-İngiltere ikilisi kelimenin tam anlamıyla birbirinden ayrılmadı. Kimi gözlemcilere göre İngiltere büyük devlet rolünü ABD ye devrettiği tarihten bu yana ABD nin akıl hocalığı rolünü üstlendi. ABD nin istihbarat ve operasyon gücünü hafife alan bu yaklaşıma göre dünyadaki tüm büyük çaplı ABD politikalarının altında İngiliz parmağı aranmalıydı, çünkü ABD görece tecrübesiz bir süper devlet olarak İngiltere nin sahip olduğu donanımlardan yoksundu. İkinci görüş ise bunun tam tersini öne sürdü; buna göre İngiltere ekonomik ve siyasi yönden zayıfladıkça ABD ye bağımlı hale geldi, iki ülke ilişkileri de buna bağlı olarak bir işbirliğinden çok İngiltere nin ABD ye mahkumiyeti şeklinde gelişti. Yani İngiltere nin ABD ye neredeyse koşulsuz sunduğu destek onun bir tercihi olmaktan çok bir aczin, bir mecburiyetin ifadesiydi. 3 Gerçek bu iki uç yaklaşımın ortasında bir yerlerde olsa gerek. Fakat şurası kesin ki ABD-İngiltere ilişkileri diğer sıradan ikili ilişkilerden oldukça farklı, özel bir ilişki. 4 Amerika, İngiliz dış politikasının hemen her noktasında merkezi bir rol oynadı ve aynı şekilde dünyadaki hemen hemen tüm bölgelerde ABD İngiliz desteğini baştan sağlamışcasına operasyonlara girdi. Derecesi tartışmalı olmakla birlikte iki devlet arasındaki ilişki diğer üçüncü ülkeler ile kıyaslanamayacak bir düzeyde seyretti ve dünyaya etkisi dikkate alındığında incelenmeye değer bir ilişki olduğunu kanıtladı. Bu anlamda İngiltere, ABD nin özel bir ilişki içinde olduğu çok ender bir iki ülkeden biridir, belki de bu alanda İsrail ile birlikte çok ayrı bir yer işgal eder. Bu çerçevede bu çalışma Türkiye nin NATO müttefiki ve Türkiye yi çevreleyen bölgelerin ayrılmaz iki müttefiki ABD ve İngiltere arasındaki ilişkilerin temel özelliklerini ve bu özelliklerin tarihi ve ideolojik kökenlerini bulmaya çalışacak. ÖZEL İLİŞKİ NİN KÜLTÜREL VE SOSYAL TEMELLERİ ABD ile İngiltere arasındaki yakınlığın ilk nedeni ortak tarihi mirastır. Kurulduğu günden bugüne İngiliz geleneği ve kurumları üzerine inşa edilen ABD kaçınılmaz olarak bir çok konuda olaylara İngiltere ile aynı 3 4 Örne in William Strang 1949 da ngiltere nin ABD d fl nda güvenece i baflka bir seçene in kalmad n ileri sürmüfltü. Özel iliflki (Special Relationship) ngiliz ve ABD li akademisyenlerce iki ülke iliflkilerini ifade etmek için s kl kla kullan l r. Her ne kadar bu kavram n anlam ve s n rlar üzerinde kayda de er bir mutabakat sa lanamam flsa da, genel ön kabul ABD ve ngiltere nin di er ülkelerden ayr lan bir iliflkiler yuma na sahip oldu udur lardan günümüze hemen hemen her ngiliz Baflbakan iki devlet aras ndaki özel iliflki den bahsetmifltir. Kavram ngiltere de ABD den daha çok kullan l r. Kavram n tan m için bkz.: Graham Evans ve Jeffrey Newham, Dictionary of International Relations, (Londra: Penguin Books, 1998), ss
3 24 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik pencereden baktı. 20. yüzyıla kadar bir çok alanda ABD nin esin kaynağı İngiltere oldu ve İngiliz, İskoç, Gal ve İrlanda kültürleri Amerikan kültürünün özünü (core) oluşturdu. ABD bir göçmen ülkesi olmasına rağmen Amerikan yönetimini ve karar alma mekanizmasını şekillendirenler daima beyazlar oldu. Beyazlar içinde ise İtalyan, Alman ve Ruslar bir çok alanda başarı sağlarken toplumu şekillendiren kurumlar daima İngiliz geleneğinden gelen beyazların elinde oldu. Üstelik Avrupa nın diğer ülkelerinden ABD ye göç zaman içinde azalırken, İngiltere den ABD ye göç gücünü hiç yitirmedi. İlk zamanlarda daha az kalifiye elemanla şekillenen göç zaman içinde şekil değiştirdi ve özellikle İngiltere nin gerilemesi ile birlikte İngiltere nin en kalifiye iş gücünün ABD ye akmasıyla sonuçlandı. Böylece İngiltere de yaşanan her ekonomik-sosyal sıkıntıyla birlikte İngiliz toplumunun yetiştirdigi en önemli değerler ABD ye aktı ve bu göç ABD tarafından desteklendi. Bugün bu göç halen devam etmekte. Holywood dan, basına, eğitimden sağlığa kadar hemen her alanda Britanya Adaları ndan göç devam etmekte ve bu da özel ilişki için gerekli zemini oluşturmakta. Ayrıca önemli noktalarda mevzilenmiş bu etnik güç ki çoğu zaman kendisini ülkenin asıl sahibi sayıyor, İngiltere lehine büyük bir lobi oluşturuyor. Bu lobinin etkisi Falkland Savaşı nda açıkça gözlendi. Hatta Birinci Dünya Savaşı esnasında Wilson ın şüpheci tutumuna rağmen, Başkan ın çevresini saran İngiltereci danışman ve yardımcılar ilişkilerin bozulmasına engel olabilecek bir güçteydi. 5 Bir diğer nokta ortak dil. Bu sayede fikir alışverişi diğer kültürlere nazaran daha kolay oluyor ve bu da iki ülke arasındaki etkileşmeyi kuvvetlendiriyor. Dilin bir diğer etkisi de dünyada ortak dili paylaşan ülkelerin doğal bir ittifak içinde olmaları. Örneğin Arapça, Fransızca, Almanca konuşan ülkeler kendilerini ortak bir aidiyet içinde hissediyorlar. Bu çerçevede İngilizce ana dilleri olan İngiltere, ABD, Kanada, Avustralya, Yeni Zellanda gibi ülkelerin kendilerini birbirlerine yakın hissetmleri doğal sayılmalı. Dil ortaklığına bir de etnik ortaklık eklenince bu yakınlık daha da artıyor. Örneğin, ABD-İngiltere ilişkilerine eleştirel yaklaşmasına rağmen George Ball ortak dilin olaylara ortak bakışı getirdiğinin altını çiziyor. 6 Ortak tarih ve kültür dikkate alındığında böyle bir özel ilişkinin neden sadece ABD ve İngiltere arasında ortaya çıktığı, örneğin neden Kanada ve İngiltere ya da Yeni Zellanda ve ABD arasında çıkmadığı öne sürülebilir. Nitekim bu nokta bir çok yazar tarafından kullanılmıştır da. 5 6 Ritchie Ovendale, Anglo-American Relations in the Twentieth Century, (Londra: Macmillan, 1998), s. 11. George W. Ball, The Discipline of Power, (Londra: Bodley Head, 1968).
4 AVRASYA DOSYASI 25 Bu satırların yazarına göre böyle bir ilişki ismi geçen ülkeler arasında halihazırda mevcuttur, fakat ABD-İngiltere ilişkisi kadar dikkat çekmemiştir. Bunun da nedeni ABD ve İngiltere nin ortak kültür, tarih ve yaklaşıma ek olarak ortak çıkar ve kapasitelerinin olmasında yatar. Diğer bir deyişle iki ülke işbirliği için gerekli manevi payda ya ek olarak bunu eyleme dönüştürecek güce de sahiptirler. İngiltere bir süper devletin sahip olması gereken entellektüel ve siyasi birikime sahip iken, ABD tartşımasız süper devlettir. Ayrıca, aşağıda tartışılacağı üzere, olaylar iki devleti birbirine daha da yakınlaştırmış, ortak çıkar her iki devleti de bu gücü kullanmaya itmiştir. Yukarıda bir cümle ile geçtiğimiz ortak kurumlar da özel ilişkiyi kolaylaştırıcı bir diğer etkendir. Siyasi yapılanmaları görece birbirine yakın olan bu iki ülke yakın işbirliğinin de bir sonucu olarak birbirine benzer kurumlar ve birimler ihdas etmişler, bunlar da işbirliğini kolaylaştırmıştır. Bu durum özellikle savunma ve istihbarat alanında böyledir. ÖZEL İLİŞKİ DE KIRILMA NEDENLERİ Birazdan görülecegi üzere, her ilişkide olduğu gibi, ABD-İngiltere ilişkilerinde de sorunlar var ve bu sorunlar bazı yazarlarca özel bir ilişki nin olmadığı yönündeki iddialari isbat için kullanılıyor. Konjonktürel krizleri geçersek, kırılmalar için en önemli yapısal neden İngiltere nin azalan gücüne karşın ABD nin yükselen taraf olması. Taraflardan biri diğerine artık ihtiyacı kalmadığını hissettiğinde özel ilişkide kırılmalar yaşanıyor ve bu kırılma tarafların birbirlerine ihtiyaçları olduğunu anlayacakları vakte kadar devam ediyor. Rollerdeki hızlı değişim iki ülkenin krizlerde aldığı rolü de etkiliyor. Örneğin, İngiltere zaman zaman gücünün üzerinde hareket ederken, ABD gücünü abartarak İngiltere nin desteğini kesin sayabiliyor. Bunlar iletişimde kopukluk, algıda ayrılık yaratabiliyor. Rollerdeki değişimin bir diğer sonucu da güvensizliği beslemesi. İmparatorluk günlerinden kalma bir karar alma mekanizmasina sahip olan İngiltere doğal müttefik i saydığı ABD den olması gerekenden fazla bir ilgi bekliyor. Aynı şekilde Amerikan tarafında İngiltere den gelecek bir yanlış cevap diğer ülkelerden gelecek olumsuz davranışlara göre daha büyük bir hayal kırıklığı yaratabiliyor. Bu da aslında özel bir ilişki nin bulunmadığından çok, tarafların özel ilişkiden daha özel bir şeyler beklediğini, bunun da hayal kırıklıklarını derinleştirdiğini gösteriyor. İkinci kırılma nedeni ulusal ve yerel çıkarlar. ABD her ne kadar büyük ölçüde Anglo-Saxon etkisi altında ise de imparatorluk-benzeri bir ülke. Ayrıca toprakları itibariyle kıtasal görünümde. Dolayısıyla yerel
5 26 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik çıkarlar ile ulusal ve global çıkarlar arasında doğal bir rekabet var. Oysa ki ABD ile İngiltere arasındaki özel ilişki sac ayaklarını daha çok uluslararası alandaki ortak çıkarlar a dayıyor. Ayrıca ABD nin kıtasal büyüklükte bir ülke olması onun uluslararası alandaki çıkarlarını çeşitlendiriyor. Avrupa yakasından Atlantik ülkesi olarak görülen ABD nin Pasifik te yükselişi ve İngiltere nin Uzak Doğu da etkinliğini yitirmesi özel ilişkiyi de zora sokuyor. İngiltere bu çıkmazı Kanada, Avustralya ve Yeni Zellanda yı devreye sokarak bertaraf etmek istiyorsa da California lobisi tarafından belirlenen Amerikan gündemi daha çok Japonya ya odaklı. Bu noktada İngiltere ye döndüğümüzde de bazı sıkıntılarla karşılaşıyoruz. İngiltere bir imparatorluk sonrasında farklı dengeleri kullanarak gücünü korumaya çalışan Avrupa Birliği üyesi bir ülke ve Avrupa dengelerine zaman zaman gönülsüz de olsa sıkı sıkıya bağlı ve bu dengeler her zaman ABD ile özel ilişkileri besleyecek şekilde gelişmeyebiliyor. Üçüncü olarak ABD ve İngiltere arasındaki iktisadi, siyasi ve askeri güç farkı büyüyor. Farklı güçlerdeki ülkelerin dünya algılaması ve doğal olarak çıkarları değişebiliyor. Özel ilişki nin gelecekte önünde duran en önemli engel belki de bu. ÖZEL İLİŞKİ NİN TARİHSEL GELİŞİMİ Bir çok yazar için İngiliz-Amerikan ilişkileri özel temellerini tarihin derinliklerinden alır. Eski bir İngiliz kolonisi olarak ABD ilk yıllarda İngiltere ye daima şüphe ile yaklaşmış bu konuda Fransa gibi bazı kıta devletleriyle işbirliği yoluna gitmiştir Monroe Doktrini yle doruk noktasına ulaşan izolasyoncu politiklarda bu şüphe ve korkuların rolü bulunduğu söylenir. Fakat tarihte tek bir boyut yoktur ve düşmanlık tohumu gibi gorünen bir çok unsur zamanla dostluğa dönüşebilir. Nitekim İngiliz tarihçi H. C. Allen, iki ülke ilişkilerinin 18. yüzyıldan günümüze karşılıklı güvensizlikten içtenliğe uzanan, gün geçtikçe olgunlaşan bir dostluğa döndüğünü iddia eder. 7 Allen gibi bir çok siyasi tarihçi için Monroe Doktrini bir güvensizlik işareti olmaktan çok, büyük bir dostluğun başlangıç tarihidir; çünkü bu doktrinin uygulanabilmesi İngiltere nin denizlere hakim olmasıyla mümkün olabilmiştir. İngiliz donanmasının deniz hakimiyeti sayesinde ABD kendisini güvende hissetmiş, böylece Avrupa nın büyük güçlerini düşünmek zorunda kalmamıştır. Hatta Amerikan İç Savaşı bile İngiltere nin sağladığı güvenli ortam içinde gerçekleşmiş, İç Savaş a yabancı 7 H.C Allen, Great Britain and the United States: A History of Anglo-American Relations, (Londra: Oldhams, 1955) ve The Anglo-American Predicament, (Londra: Macmillan, 1960).
6 AVRASYA DOSYASI 27 unsurlar etki edememiştir. İki ülke arasındaki dostluğa vurgu yapan uzmanlar 19. yüzyıl boyunca devam eden ilgisizliği destek olarak yorumlarlar ve ticari alandaki ilişkileri de bu dostluğun bir kanıtı olarak sunarlar. 19. yüzyılın son dönemlerinde İngiltere de ABD ile özel ve sıkı bir ilişkinin oluşturulmasını zorunlu görenlerin sayısı arttı, fakat ABD nin bu kadar istekli olmadığı söylenebilir. Diğer taraftan bazı yazarlara göre özel ilişkinin başlangıç tarihi 20. yüzyıldır, çünkü bu tarihten önce İngiltere bir süper güç olarak ABD ye ihtiyaç duymamış, ABD de önce kendi bölgesindeki sorunları çözme gayreti içinde dünya olaylarında İngiltere nin karşısına pek çıkmamıştır. Fakat ABD nin dünya ile olan ticaretindeki artış ve çıkarlarındaki globalleşme izolasyoncu yaklaşımlara büyük bir darbe vurdu. Nitekim Theodore Roosevelt daha 1. Dünya Savaşı öncesinde ABD nin kendi çıkarlarını kendisinin korumak zorunda kalabileceğini belirterek, eğer İngiliz İmparatorluğu zayıflar, o an ifa ettiği görevleri yerine getiremezse ABD in dünya politikalarında öncü bir rol oynaması gerektiğini savunuyordu. Bu açıklamalar İngiltere nin ABD nin dış çıkarlarını koruduğu iddialarını da destekler mahiyettedir. Aynı zamanda Roosevelt in kaygıları İngiliz İmparatorluğu ndaki zayıflama emarelerinin ABD- İngiltere işbirliğine nasıl meşrulaştırıcı bir zemin hazırladığını da göstermektedir. İngiltere cephesinden bakıldığında ise Almanya ile kızışan rekabet ve imparatorluğu tek parça halinde tutmanın gün geçtikçe zorlaşması, bir kuzen in, ABD nin yardımını zorunlu hale getirmekteydi. Diğer bir deyişle, eğer Birinci Dünya Savaşı çıkmamış olsa idi, iki ülke arasındaki stratejik yakınlaşma yine de gerçekleşecekti. Çünkü İngiltere süper güç olmanın gerektirdiği sorumlulukları yerine getiremeyecek bir noktaya ulaşmıştı. Geleneksel değerlere dayanan ve 19. yüzyıl düzenine dayanan İngiliz İmparatorluğu modern güçler karşısında bocalıyor, kendisininden beklenen düzenleyicilik rolünü oynayamıyordu. Bu nedenle İngiltere bu sorumlulukları paylaşabileceği dost bir ülke arayışındaydı. Bu çerçevede Birinci Dünya Savaşı tüm dengeleri değiştirdi, geçmişte belki de tohumları bulunan özel ilişkinin en parlak şekliyle ortaya çıkmasını sağladı. Bu görüşü savunan Nicholas 1. Dünya Savaşı nda, tarihte bir ilk olarak, İngiliz hükümetinin en büyük önceliği ABD ye verdiğini ve ABD ile yakın bir işbirliği içinde olabilmek için büyük bir gayret sarfettiğini yazar Dünya Savaşı nda tarafların bir- 8 Nicholas a göre iliflkilerin temelini ekonomik ve siyasi yak nl ktan çok savunma ihtiyaçlar oluflturdu. ki ülkenin stratejik yönden birbirlerine ihtiyaç duymalar iliflkilerin gelifliminde büyük bir katk sa lad. H.G. Nicholas, The United States and Britain, (Londra: University of Chicago Press, 1975).
7 28 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik birlerine olan ihtiyacı tartışma götürmez; ABD nin finansal, siyasi ve askeri desteği savaşın kaderini etkileyecek bir noktaya ulaşmıştır. Ayrıca İngiliz donanmasının denizlerdeki üstünlüğü ABD nin askeri gücünü artırmıştır. Bu savaş esnasında ortak bir donanma yönetimi oluşturularak başına İngiltere nin geçmesi bunun kanıtıydı. Fakat askeri ittifaka kadar giden işbirliği savaş sonrasında bekleneni veremedi. Geleneksel düzenden yana olan İngiliz İmparatorluğu ABD Başkanı Woodrow Wilson un uluslararası ilişkilere yaklaşımını fazla liberal buldu. İki ülkenin savaş borçları gibi bir çok konuda fikri ayrılığa düşmesi, İngiltere nin uluslararası alanda yeni bir düzen kurmaktan çok kendi imparatorluğunu kurtarma gayretleri ilişkilerin istenen düzeye gelmesini engelledi. Bu duruma son noktayı koyan darbe Amerika da güçlenen izolasyoncu yaklaşım oldu ve ABD bir kez daha Avrupa olaylarından uzaklaştırdı lerin sonunda ortaya çıkan büyük ekonomik kriz bu akımı güçlendirirken, gerilemeden çöküşe geçen İngiliz İmparatorluğu nda ABD ye dönük şüpheler de dillendirilmeye başlandı. Bir yandan ABD ye ihtiyacı bulunan İngiltere, diğer taraftan dünya politikalarındaki öncü rolünü ABD ye kaptırmak istemiyordu. Dahası ABD den gelecek yardımın bedeli İmparatorluk topraklarının kaybı gibi çok yüksek olabilirdi. Örneğin Neville Chamberlain ABD nin dünya gücü haline gelmesiyle İngiltere nin ulusal ve imparatorluk çıkarlarının zedeleneceğini öne sürüyordu. Şurası kesindi ki, İngiltere hâlâ imparatorluk mantığıyla düşünüyor, ABD ise modern güçlerden yararlanarak kendisine dünyada yeni pazarlar arıyordu. Bu durumda imparatorluk topraklarını gümrük duvarları ile sıkı bir şekilde dışa kapatan İngiltere bir yönüyle ABD nin önündeki en önemli engeldi ların iki ülke açısından yapıcı geçmesine ve kamuoylarında taraflar hakkında olumlu duyguların gelişmesine karşın bu çıkar çatışmasının gerçek bir çatışmaya dönüşmesi kaçınılmaz bir olgu olarak duruyordu. Örneğin 1937 yılında Amerikan Başkanı Franklin D. Roosevelt İngiltere nin topraklarında izlediği politikayı sert bir dille eleştirerek, İngiltere yi halen eskimiş liberalizm karşıtı politikalar izlemekle suçladı. 9 Daha önce de belirtildiği üzere, özel ilişki nin ne zaman başladığı konusunda kesin bir mutabakat yoktur. Yukarıda anlatılanlar Birinci Dünya Savaşı nın bu ilişkinin başlangıç noktası olduğu konusundaki iddiaları zayıflatıyor. Kimi yazarlara göre ise bu yakınlaşma İkinci Dünya Savaşı nın bir ürünüdür. Bu yazarlara göre o tarihe kadar ki işbirliği bilinçli, hedefleri ve ilkeleri belirlenmiş olmaktan çok, zaman zaman 9 Donald B. Schewe (ed.), Franklin D. Roosevelt and Foreign Affairs, , (New York: Garland, 1979), ss
8 AVRASYA DOSYASI 29 refleksel, zaman zaman da şartların zorlamasıyla oluşan işbirlikleri şeklinde gerçekleşmişti. İkinci Dünya Savaşı nı özel ilişkinin başlangıç noktası olarak alan akademisyenler bu durumun savaşın işbirliğine zorlayan özel ortamıyla değiştiğini ve günümüze dek süren bir hal aldığını iddia ettiler. Örneğin Coral Bell bu savaş esnasında yaşanan işbirliğinin daha önce hiç görülmemiş bir düzeye ve şekle ulaştığını iddia etti. 10 Buna göre ABD ve İngiltere, birbirleri için herhangi bir üçüncü ülkenin asla ulaşamayacağı derecede yakın bir işbirliğine girmiş, birbirlerini en önemli müttefik ilan etmişlerdi. 11 İşbirliğinin İngiltere için anlamı anlaşılabilirdi.1940 yılının yazında, herkesi şaşırtan bir şekilde düşen Fransa İngiltere yi ikna etmeye yetti. Şimdi sadece imparatorluk değil, İngiltere nin kendisi tehlike alındaydı ve Avrupa faşişt ve komünist ülkelerin hakimiyeti altındaydı. Dahası Japonya Uzak Doğu da İngiliz İmparatorluğu nu tehdit ediyor, İngiltere bir çok cephede mücadele etmekte zorlanıyordu. Bu durumda İngiliz dış politikasının tek amacı vardı, o da ne pahasına olursa olsun Amerikan desteğini sağlamak. Konuya ABD cephesinden yaklaşıldığında da işbirliğini gerektirecek bir manzara vardı. O ana kadar İngiltere nin dünya politikasındaki üstünlüğünden fayda sağlayan ABD Almanya ve Japonya nın saldırılarıyla çıkarlarının tehdit altında olduğu hissine kapıldı. Avrupa Almanya nın tekli idaresi altına düşmek üzereydi ve Japonya Pasifik te hakimiyet kurmanın yollarını arıyordu. Tüm bunlara İngiltere nin kışkırtmaları da eklenince, ABD için İngiltere nin güvenliği önemli bir konu haline geldi Pearl Harbor saldırısı ve Almanya yla kopan ilişkiler İngiliz ve Amerikan ilişkilerini bir noktada birleştirdi. İkinci Dünya Savaşı ndaki sıkı işbirliğinde tarafların birbirlerine karşı hissettikleri güvensizlik kaynaklarına gelirsek daha önce üzerinde durduğumuz noktalara geri dönmüş oluruz. İngiltere için en önemli korku ABD ye bağımlılığın sürekli bir hal alması, ABD nin, yardımları karşılığında, sterlin bölgesinde liberalleşme talebinde bulunması ve bu bölgelere İngiltere nin aleyhine yerleşmesi idi. 12 Tüm bu süreçte Coral Bell, The Debatable Alliance: An Essay in Anglo-American Relations, (Londra: Oxford University Press, 1964). ngiliz Baflbakan Winston Churchill in Westminster Koleji nde (Fulton, Missouri) yapt ünlü konuflma bu alg lamay aç kça ortaya koyar. Churchill, 5 Mart 1946 da yapt bu konuflmas nda savafl dönemindeki iflbirli inin sonuç almadaki önemine iflaret ettikten sonra iflbirli inin savafl sonras nda da devam etmek zorunda oldu unun alt n çizmifltir. ABD nin iki dünya savafl esnas ndaki yard mlar masum birer yard m fleklinde alg lanamaz ve ABD nin iktisadi ve siyasi bir güç olarak dünya sahnesine ç kmas tesadüfi say lamaz. Bu dönemde borçlanmalar n dolar cinsinden olmas ve ABD nin yard mlar yoluyla kendi ekonomik üstünlü ü için zemin haz rlamas dikkat çekiciydi.
9 30 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik İngiltere, imparatorluğunu ve dünya politikalarındaki belirleyici rolünü kaybedebilirdi. Nitekim henüz savaş bitmeden Amerikalılar yeni patron un kendileri olduğunu açıkça söylemeye başlamışlardı. Amerikan Hazine Bakanı Henry Morgenthau ABD nin savaş sonrasında kendi beklentilerine göre yeni bir Avrupa kuracağını söylüyordu, dahası Morgenthau bundan sonra dünya ekonomisine Londra nın değil Wall Street in hükmedeceğini açıkça ilan ediyordu. 13 Sadece Morgenthau değil hemen hemen tüm Amerikan girişimcilerinin ortak sıkıntısı İngiltere nin sömürgelerinde izlediği aşırı korumacı rejimdi. Amerikan ekonomisinin ulaşmış olduğu yapının sömürgeler ve imparatorluklar düzeyiniyle devamı mümkün değildi. 14 Amerika nın ekonomik çıkarları hem Almanya ve Japonya gibi saldırgan devletlerin sakinleştirilip istikrarın sağlanmasını gerektiriyordu, hem de İngiliz sömürge imparatorluğunun dağıtılmasını. Kısacası ortada savaş içinde savaş vardı. Bir yandan siyasi ve askeri savaş Almanya ve Japonya ya karşı sürerken, müttefikler kendi içlerinde ekonomik hükümranlık savaşı veriyorlardı. Fakat savaşın kendine özgü ihtiyaçları bu güvensizliğin savaş esnasında güçlenmesine izin vermedi, İngiltere bir yandan Amerikan emperyalizm karşıtlığını manipüle etmeye çalışırken, diğer taraftan ortak paydaya vurgu yapmayı tercih etti. İngiliz tarafının temennisi savaştan sonra yeniden siyasi güçü eline geçirerek Amerikalıların yeni dünya düzeni emellerine engel olabilmekti. Savaştaki işbirliği üstünlüğün ABD ye geçmesiyle neticelenmişse de, savaş sonrasında kurulan düzende İngiltere nin alarmist yaklaşımının ABD nin Soğuk Savaş politikalarını derinden etkilediği söylenebilir. Diğer bir deyişle savaşın bitimi yeni sorunları getirdi, faşizm yenilirken bu kapitalist Batı nın zaferinden çok komünizmin zaferi haline geldi, bu sonucun öngörülmesinde de Amerikalılar dan çok İngilizler daha başarılı olduğu söylenebilir. Denebilir ki ABD nin İkinci Dünya Savaşı ve sonrası politikalarında Churchill hükümetlerinin ve genel olarak İngiltere nin etkisi büyüktü ve bu nedenle İngiltere nin konuya yaklaşımı anlaşılamadan Amerikan politikaları da anlaşılamaz. Ayrıca istihbarat ve bölge politikaları konusunda İngilizler in Amerikalılar a C. J. Bartlett, The Special Relationship: A Political History of Anglo American Relations Since 1945, (Londra: Longman, 1992), ss Morgenthau nun yaklafl m na karfl n dönemin ABD sinde belirtilmeye de er iki farkl görüfl daha vard. Bunlardan ilki savafl sonras nda ABD ve tüm dünya için en önemli görevin Ingiliz ekonomisini aya a kald rmak olaca n iddia ediyordu. Çünkü Ingiltere dünya ekonomik dengelerinde önemli bir yer tutuyordu ve bu ekonomide yaflanacak bir çöküfl ABD dahil tüm ülkeler için bir felaketi getirebilirdi. Di er bir grup ise savafl sonras nda ABD nin dünya siyasetine ve ekonomisine müdahale etme ihtiyac duymayaca n, kendi içine dönmesi gerekti ini savunuyordu. Bu durum Amerikan ç Savafl n nedenleriyle büyük bir benzerlik gösterir. Bu savaflta da geliflen Amerikan sermayesi geleneksel yöntemler üzerine kurulu Güney i ekonomik ç karlar na ulaflmak için devre d fl etmiflti.
10 AVRASYA DOSYASI 31 üstünlüğü savaş boyunca açıkça gözlendi. 15 Kısacası bu dönemde ve hemen akabinde ABD-İngiltere ilişkileri sadece İngiltere nin ABD ye bağımlılığı ile açıklanamaz, karşılıklı bağımlılık ilişkileri ifade etmekte daha doğru bir ifadedir. Ne var ki İkinci Dünya Savaşı İngiltere nin bilinç altında onulmaz yaralar açtı ve kendisini ABD ye daha yakın ve bağımlı hissetmeye başlamasına neden oldu. 16 Bu yakınlık ve bağımlılık savaş sonrasında ekonomik ve siyasi yardım ve işbirliği ile pekişti. Bu çerçevede İngilizler ABD yi dış ilişkilerinin temeline yerleştirirken, adeta bir kardeşler/kuzenler arası ilişki düşledi. Bu sadece işbirliğinin doğal bir sonucu değil, aynı zamanda yenilginin 17 verdiği ezilmişlik duygusunun da bir sonucuydu. Nitekim ABD nin silah ve mali yardım konusunda İngiltere ye öncelik tanıyan yaklaşımı bu algılamayı güçlendirdi. Bunda, hiç şüphe yok ki, dönemin Avrupa siyasi konjonktürünün de büyük rolü vardı: Bu dönemde ABD ve De Gaulle un birbirlerine karşı soğuk durmaları, Almanya nın ikiye bölünmesi ve siyasi bir güç olarak Avrupa siyasetine ağırlığını koyamaması, İngiltere yi siyasi alanda rakipsiz hale getirdi ve böylece ABD için Avrupa da işbirliği yapılabilecek en önemli ülke İngiltere haline geldi. Nitekim 1946 yılı başlarında Amerikan Dışişleri Bakanlığı İngiltere nin Avrupa politikaları için ne kadar önemli bir ülke olduğununun altını çizdi. 18 Bu nedenle uzunca bir süre ABD, Avrupa ve NATO politikalarını İngiltere ile ortak yürüttü. Türkiye de de sıkça dile getirilen İngiltere ABD nin akıl hocası yargısı daha çok bu geçiş döneminin bir ürünüdür. Ne var ki İngiltere nin zaman zaman duygusal boyutlar kazanan bu algılamasının tek yönlü olduğu, dengelerdeki değişmeye paralel olarak ABD nin İngiltere den çok daha başka öncelikleri bulunduğu söylenebilir. Amerikalılar, İkinci Dünya Savaşı na İngiliz İmparatorluğu nu yeniden kurmak ya da İngiliz kardeşlerini Almanlardan korumak için girmemişlerdi. Daha önce de belirtildiği üzere ABD nin savaş sonrasında iki önemli önceliği vardı: a) Ekonomik Amerika nin savafl sonundaki naive Stalin politikas na karfl n Ingiltere nin flüpheci-temkinli Sovyet politikasi dikkat çekicidir. ABD nin Ortado u konusunda Ingiltere ye ba ml l da kayde de er bir noktad r. Ayr ca ABD nin savafla giriflinin ngiliz manipulasyonlar sonucunda oldu u iddialar da ngiltere nin ABD karfl s nda üstünlüklerine iflaret eder. Unutulmamal d r ki kinci Dünya Savafl ile ngiltere tarihinde ilk kez bu denli büyük bir iflgal tehlikesiyle karfl karfl ya gelmifl, ülkenin en önemli sanayi merkezleri ve büyük flehirleri günlerce Alman uçaklar taraf ndan bombalanm flt r. ngilizler bu durumdan kurtulman n tek yolu olarak ABD nin savafla girmesini görmüfller, nitekim savaflta ABD nin deste iyle kazan lm flt r. Di er bir deyiflle ABD ölümü görmüfl ngiltere yi kurtaran ülke olarak alg lanm flt r. Yenilgi kelimesi kinci Dünya savafl sonras ngilteresi için a r bir kavram say labilir. Ne var ki flekli zafere ra men Ingiltere savafl öncesi konumunu hemen hemen her sahada yitirmifl, büyük güç olmaktan s radan güç olmaya do ru olan süreçte h zla kan kaybetmifltir. Bu nedenle savafl n izleri büyük bir zaferden çok büyük bir yenilgi olarak zihinlerde kalm flt r. Bartlett, The Special, s. 23.
11 32 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik ve siyasi istikrarın sağlanması, b) Ekonomik liberalleşmenin tüm dünyaya hakim olması. Bu hedeflerden ilki İngiltere ye yararken, ikincisi İngiliz İmparatorluğu nun sonu demekti. Bu planlar içinde ABD nin İngiltere ye yaklaşımına baktığımızda İngiltere nin algılamalarının tersi bir manzara ile karşılaşırız. ABD ye göre İngiltere artık çevre ülkelerinden biriydi ve ABD-SSCB süper devlet ilişkilerindeki rolü sadece yardımcı olmak olabilirdi. Hatta bazı Amerikalılar İngiltere yi dikkate alınmayacak bir ülke olarak değerlendirdiler ki bu hiç şüphesiz abartılı bir yaklaşımdı. ABD savaşın İngiltere de açtığı yaraları İngiliz ekonomik hakimiyetine son vermek açısından önemli bir araç olarak gördü ve 1945 teki ekonomik yardım görüşmelerinde İngiliz sterlininin daha konvertibl olmasını önemli bir şart olarak ileri sürdü. Bu durum İngilizler i o kadar rahatsız etti ki İngiliz hükümeti görüşmelerden çekilmeyi dahi düşündü. Fakat ABD yardımlarına ihtiyaç vardı ve ABD yi güçendirmek İngiltere ye pahalıya malolabilirdi. İngiltere nin özellikle yurtdışı harcamaları için büyük miktarda dış borca ihtiyacı vardı ve savaş sonrasında kredilerde ABD nin tartışmasız bir tekeli söz konusuydu. Ayrıca İngiltere ye göre ABD ye olan siyasi ihtiyaç halen bitmiş değildi. Avrupa nın yeniden düzene sokulması ancak ABD sayesinde mümkün olabilirdi, bu nedenle ABD yi yeniden izolasyoncu yaklaşımlara sokacak politikalardan vazgeçilmeliydi. 19 Yani İngiltere ve ABD arasında özel bir ilişkinin bulunduğu muhakkaktı, fakat bu durum savaş döneminden oldukça farklı bir mecraya doğru yol almaktaydı. Bu dönemde özel ilişki nin değerlendirilebileceği bir diğer alan da atom bombasıydı. Atom bombası savaş yıllarında Amerikan-İngiliz ortak projesi olarak geliştirilmiş, iki devlet de bombaya sahip çıkma eğilimine girmişti. Hatta 1943 yılında İngiliz Başbakanı Churchill Roosevelt ile vardığı anlaşma ile bombanın kullanılmasından önce İngiltere nin izninin alınmasını gerekli hale getirmişti Kasım ında ise Truman ABD, İngiltere ve Kanada arasında atom enerjisi alanında tam işbirliği için gerekli adımları atmıştı. Ancak tüm bu çabalar Kongre ve Amerikan kamuoyunda ortaya çıkan şüpheler sonucunda büyük bir yara aldı ve Macmohon Yasası atom ile ilgili bilgilerin İngiltere de dahil olmak üzere hiç bir devlet ile paylaşılamayacağı kuralını getirdi. Böylece önemli bir işbirliği alanı da kapanmış oldu. 20 İngiltere 1952 tarihine kadar savaş dönemindeki işbirliğini canlandırmaya çalıştıysa Baz ngiliz çevrelerinde seslendirilen bir görüfl olsa da kinci Dünya savafl sonras nda ABD nin tekrar izolasyoncu bir politikaya dönece ini söylemek zordur. Amerika n n artan d fl ba lant lar ve bu ç karlara dönük tehditler böyle bir alternatifi bafl ndan geçersiz k lmaktad r. Alan Farmer, Britain: Foreign and Imperial Affairs, , (Bedford: Hodder&Stoughton, 1998), s
12 AVRASYA DOSYASI 33 da, ABD İngiltere nin nükleer alandaki bilgileri paylaşma önerisini daima geri çevirdi. Bu durum İngiltere nin 3 Ekim 1952 de Monte Bello testi ile nükleer silah sahibi ülkeler klübü ne katılmasına kadar sürdü. 21 Soğuk Savaş İki ülkeyi yaklaştıran en önemli unsur hiç şüphe yok ki Soğuk Savaş tı. 22 Hatta denebilir ki özel ilişki nin başlangıç noktası Soğuk Savaş olarak alınabilir. Soğuk Savaş ın birleştirici bir faktör olarak sahneye çıktığı ilk nokta ise Türkiye, Yunanistan ve genel olarak Ortadoğu dur. Dünya ekonomisini liberalleştirme peşinde olan ABD Türk boğazlarından serbest geçişe, Ortadoğu petrol kaynaklarına ve komünizmin bu bölgelere yayılmamasına büyük önem verdi ve bölgenin eski patronu olarak İngilizler ile işbirliğini zaman zaman politikalarında önemli bir unsur olarak gördü. Sovyetler in yükselen hırçınlığı özellikle İngiliz Dişişleri nde Sovyet karşıtlığını beslerken, işbirliğini kolaylaştırırdı. Sovyet tehtidi iki ülkeyi tarihlerinde görmedikleri kadar birbirine yaklaştırdı da yapılan gizli görüşmelerde Amerikan hava üslerinin İngiltere nin East Anglia bölgesine kurulması kararlaştırıldı. Bu üsler İngiltere yi ABD karşısında diğer Batılı ülkelerden ayırıyor, günümüze kadar uzanacak bir ilişkiler ağının temellerini oluşturuyordu. Aynı yıl işbirliği denize taşındı ve iki ülke donanması Adriyatik Denizi nde Yugoslavya da olabilecek olağanüstü durum için alarma geçti sonbaharında her iki ülke de olası bir dünya savaşında birlikte çalışmaları gerektiği noktasında uzlaşmaya vardılar. Fakat tüm bunlar iki tarafça da gizli tutulmaya çalışıldı. Bu dönemi incelediğimizde, ABD karar alma mekanizmasının bir çok kişi ve kurum tarafından belirlendiği, ve birbiriyle çelişen bir çok kararın aynı anda ortaya çıkabildiği görülüyor. Diğer bir deyişle bir yandan İngiliz İmparatorluğu ABD çıkarlarına karşı bulunurken, diğer taraftan ABD Dışişleri Bakanlığı 1 Nisan 1946 da İngiltere nin bir dünya gücü olarak rolünü sürdürmesi gerektiğini, İngiliz Uluslar Topluluğu nun (Commonwealth) korunmasının ABD nin çıkarları için John Baylis, Ken Booth, John Garnett ve Phil Williams, Contemporary Strategy I, The Nuclear Powers, (Londra: Croom Helm, 1987), s.145. So uk Savafl n ABD- ngiltere iliflkileri üzerindeki etkisi için ayr ca bkz.: T. H. Anderson, The United States, Great Britain, and the Cold War, , (Londra: University of Missouri Press, 1981); F. S., Harbutt, The Iron Curtain: Churchill, America and the Origins of the Cold War, (Londra: Oxford University Press, 1986); R. Edmonds, Setting the Mould: the United States and Britain, , (Londra: Allen and Unwin, 1985).
13 34 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik hayati olduğunu söylüyordu. Kısacası her iki tarafın da aklı karışıktı ve henüz ABD İngiltere için biçtiği role karar verememişti. Aynı durumun İngiliz tarafında da olduğu görülüyordu. ABD yi Avrupa ve Ortadoğu da tutmaya büyük önem veren İngiltere, öte yandan bu ülkeyi Afrika dan uzak tutuyordu. Hatta işgal altındaki Almanya ve genel olarak Avrupa konusunda dahi İngilizler herşeyi ABD ile paylaşmıyor, temkinli davranıyorlardı. Bu temkinli yaklaşımın altında daha önceki açıklamaların yanısıra, Amerikan yönetiminin çok fazla noktadan etki altında kalmasının büyük rolü vardı. Diğer bir deyişle İngiltere, Kongre ve diğer organların her an Amerikan dış politikasını değiştirebileceğinden korkmaktaydı. 23 Biraz önce de belirtildiği üzere global düzeyde belki de ilk önemli yakınlaşma, biraz da zorunlu olarak Türkiye, Yunanistan ve genel olarak Ortadoğu üzerinde yaşandı. İngiliz Dışişleri Bakanlığı nın 21 Şubat 1947 tarihinde Washington a vermiş olduğu not artık İngiltere nin Türkiye ve Yunanistan a yardım edemeyeceğini söylüyordu. Amerikalılar ı en çok şaşırtan, notun içeriğinden çok, çok kısa olması oldu. 24 İngilizler adeta biz sorumluluklarımızı yerine getirmiyoruz, siz ne yaparsanız yapın demekteydiler. Böyle bir durumda bölgenin yönetiminde İngilizler in söz sahibi olması da beklenemezdi. Zaten notu takip eden dönemde Amerikalılar arasında gelişen duygu İngilizler i bölge olaylarına mümkün olduğunca az karıştırmak şeklinde oldu. İşbirliğinin en geniş anlamda gerçekleştiği alan ise Avrupa oldu. Amerikan planlarının uygulanmasında İngiltere önemli bir rol oynadı. Fakat iki tarafın birbirini algılamasında yine farklılıklar vardı. ABD için öncelik Avrupa nın bir an önce ekonomik yönden kalkınması idi. İngiltere ise imparatorluğuna zarar verdiğini düşündüğü dolar krizi gibi noktalar üzerinde odaklaşıyordu. Dahası İngiltere ekonomik programı, dünyanın ekonomik devi olarak ABD ile birlikte yürütmek istiyordu. Fakat tüm bu isteklerine karşın Avrupa nın diğer ülkeleriyle birlikte ABD nin isteklerine boyun eğmek zorunda kaldı ve ABD yardım programınının uygulayıcısı değil, uygulanıldığı bir ülke oldu. Amerika bu dönemde yardımların etkili bir şekilde kullanılabilmesi için Avrupa ülkelerinin işbirliğini şart koşuyordu. Bir anlamda bilinçli ya da farkında Bu yöndeki korkular ngiliz D fliflleri Bakanl taraf ndan haz rlanan The Strategic Aspect of British Foreign Policy adl raporda görülebilir (Londra: The Foreign Office, Eylul 1946). Notun k sa olmas ve ngiltere nin Amerikal lar a bir uygulama plan sunmam fl olmalar Ingiltere nin konuya önem vermemesinden kaynaklanm yordu. Londra da konuyla ilgili olarak ateflli bir tart flma sürüp gitmekteydi. ngiltere Ortado u daki masraflar tek bafl na karfl lay p karfl layamayaca n uzun süre düflündü, fakat bir ç kar yol bulamad yaz nda ngiltere de yaflanan ekonomik kriz ngiltere yi Ortado u konusunda daha bir ABD ye itti.
14 AVRASYA DOSYASI 35 olmadan ABD, Avrupa entegrasyonunu ateşliyordu. Fakat öngörülen yeni düzen Amerikan doları etrafında kuruluyordu ve başta İngiltere olmak üzere, Avrupa nın ekonomik konulardaki üstünlüğünü yerle bir ediyordu. Bunun için İngiltere başta Afrika olmak üzere dolara bağımlılığı azaltacak önlemler almaya çalıştı ve sömürgeleriyle olan ilişkilerine daha bir önem verdi. Belki de İngiltere yi Avrupa daki ekonomik birleşme çabalarından soğutan en önemli faktör ABD nin planlarıydı. İngiltere bir yandan ABD yi Avrupa ya getirmeye çalışırken, diğer taraftan ABD nin tüm planlarına şüphe ile yaklaşıyordu. İngiltere politikaları kendisi belirlemek, bunları da ABD ye uygulatmak peşindeydi, fakat çoğu zaman ABD politikaları yapıyor, İngiltere de bunun konusu oluyordu. Bu durum özel ilişki nin içeriği konusunda bazı ipuçları verir. Tüm bu endişelere karşın Soğuk Savaş ın artan dozaji farkları örttü ve NATO şemsiyesi altında iki ülke gizli rekabete rağmen en yakın müttefik konumuna geldi. Berlin Krizi iki ülkeyi daha bir yakınlaştırdı ve ABD 1946 da İngiltere de kurulan üslerine B-29 bombardıman uçaklarını gönderme kararı aldı, daha sonra karar uçakların sürekli olarak bu üslerde kalması şeklinde değiştirildi. Bu karar İngiltere de memnuniyetle karşılandıysa da Amerikan üs ve silahları herhangi bir Sovyet saldırısında İngiltere yi ilk hedef haline sokuyordu. Bu da İngiltere nin ABD ye bağımlılığını ve Soğuk Savaş a eklemlenmesini daha da kolaylaştırıyordu. Nitekim bir Dışişleri yetkilisi temel dış politika hedefimiz ABD yi Avrupa da tutmak olmalıdır diyordu lerin başına gelindiğinde ABD de İngiltere nin önemi konusunda şüpheler dile getirildiyse de Soğuk Savaş lobileri İngiltere nin ABD nin en önemli müttefiki olduğunu iddia ettiler. Bunların başında CIA geliyordu. CIA e göre İngiltere ABD nin sahip olduğu tek güçlü müttefikti ve ABD bu müttefikini daha da güçlendirmek için çok yüksek bir bedel ödemeyi göze almalıydı. Genel değerlendirmelerin ötesinde CIA İngiliz istihbarat sisteminden geniş bir şekilde yararlanmaktaydı de UKUSA olarak bilinen anlaşma ile resmiyet kazanan işbirliği sonucunda iki ülkenin istihbarat birimleri zaman zaman birbirlerini tüm diğer ülkelere karşı doğal ortak olarak görmeye başlamışlardı. Sonuçta, 1950 ye kadar zaman zaman çelişkilerle dolu olsa da ABD ve İngiltere işbirliği için uygun bir zemin oluşturdular Üslerin iliflkilerdeki yeri konusunda bkz.: S. Duke, United States Defence Bases in the United Kingdom, (Londra: Macmillan, 1987); D. Gates, American Strategic Bases in Britain: the Agreements Governing Their Use, Comparative Strategy, Cilt: 8, Batlett, The Special, s. 39.
15 36 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik İlişkilerde Kore Savaşı yeni bir işbirliği imkanı sundu. Fakat İngiltere ABD ye bağımlı kalmaktan son derece rahatsızdı. İmparatorluğun ABD nin de gayretleriyle yıkılmasına ek olarak, İngiltere karar almada ABD nin aşırı ve ani kararlarından korkuyordu. ABD, SSCB ile ilişkilerinde yapacağı bir düşüncesizlik le İngiltere nin güvenliğini tehlikeye sokabilirdi. 27 Bu nedenlerle İngiltere, ABD nin kendisine danışmasını istiyor, ABD ise buna yanaşmıyor, tam tersi bir yaklaşım izliyordu. Bu ortamda İngiltere nin güvenlik çıkmazını aşmasının tek bir yolu vardı, o da kendi nükleer programına sahip olmak. Böylece hem Sovyet tehdidi dengelenir, hem de ABD ye olan bağımlılık sınırlandırılabilirdi. Ayrıca nükleer güç olmak dünya politikalarında söz sahibi olabilmenin ilk şartı olarak algılanıyordu. Bu nedenlerle, özellikle Sovyetler Birliği nin nükleer güç olmasının ardından İngiltere tüm gayretlerini kendi nükleer gücünü geliştirmeye yöneltti. Sonuçta İngiltere 1952 ve 1957 de geliştirilen nükleer bombalar (A ve H) ile ABD ve SSCB den sonra nükleer ülkeler arasına katıldı. Fakat İngiliz soluna göre bu durum göz boyamaktan başka bir anlam ifade etmiyordu. Çünkü İngiltere bu nükleer silahların taşınması, hedefe atılması konusunda yine ABD ye bağımlı kalmıştı. İngiliz soluna göre karşı karşıya kalınan durum büyük devlet olmadığı halde büyük devlet gibi görünmek için duyulan çocukça bir arzunun dışa vurumuydu. 28 Aynı çevreler 1980 lerde ABD nin İngiltere nin haberi olmaksızın İngiliz topraklarından Sovyetler Birliği ni füzelerle vurabileceğini de iddia ettiler. Süveyş Krizi: Ne Kadar Özel Bir İlişki? İlişkilerde en önemli kırılmayı hiç şüphe yok ki 1956 Süveyş Krizi yaptı. 29 İkinci Dünya Savaşı sonrasında, İngiltere açısından Süveyş Krizi nden daha onur kırıcı ve hayal kırıklığı yaratıcı bir kriz olmadığı ngiltere, ABD nin uluslararas alandaki tecrübesizli inin fark ndayd ve Amerikan politikalar n iyi haz rlanmam fl, anl k eylemler olarak görüyordu. Zaman zaman bu politikalar tüm bir süreci de ifltirebilecek ciddiyetteydi. Örne in Truman n 30 Kas m da Kore de nükleer silahlar n kullan labilece ini ima etmesi Westminster da pani e yol açmaya yetmiflti. ibid., s Bu dönemde ngiltere nin tüm gayretleri ABD karar alma mekanizmas nda ngiltere ye bir yer açmak fleklinde özetlenebilir. Özellikle nükleer silahlar n kullan m konusunda, Ingiltere en az ndan silahlar kullan lmadan önce bilgilendirilmek istiyordu. Atlee nin 4-5 Aral k 1950 Washington ziyareti ve 1951 Eylül ündeki di er Ingiliz giriflimleri bu çabaya birer örnektir. Ian Budge, Ivor Crewe, David McKay ve Ken Newton (editorler), The New British Politics, (Harlow, Essex: Longman, 1998), s Süveyfl Krizi konusunda çok say da çal flma var. Bunlardan bir kaç konuyla ilgilenenler için yararl olabilir: L.D. Epstein, British Politics in the Suez Crisis, (Urbana: University of Illinois Press, 1964); D. Neff, Warriors at Suez, (New York: Liden, 1981); D. Charlton, Britain and the Suez Crisis, (Oxford: Basil Blackwell, 1988); W.R. Louis ve R. Owen (eds.), Suez 1956, (Oxford: Clarendon Press, 1989); H. Thomas, The Suez Affair, (Londra: Weidenfeld & Nicolson, 1966).
16 AVRASYA DOSYASI 37 söylenebilir. Bu krizde ABD, Fransa-İngiltere ve İsrail üçlüsünün Mısır a karşı düzenlediği operasyonu desteklemedi. ABD ye göre böyle bir operasyon komünizmin Ortadoğu ya inişini kolaylaştırmaktan başka bir işe yaramazdı. ABD desteklemeyi reddetmekle kalmadı, İngiltere yi ekonomik araçlar kullanmakla tehdit etti. SSCB bu krizi çözmek için nükleer silah kullanmayı bile göze aldığını ima ederek Batı bloğunu sıkıştırınca Amerikan politikası daha da sertleşti. İngiltere nin direnmesi sonucunda ABD İngiltere yi ikna etmek için ekonomik yöntemler kullanmaya başladı ve İngiltere dolar ve altın rezervlerini hızla kaybetmeye başladı. 30 Ekonomik baskı kısa sürede İngiltere yi ikna etmeye yetti ve krizle başlayan süreç 1967 de İngiltere nin Süveyş in doğusundan tamamiyle çekilmesine kadar devam etti. Böylece İngiltere sadece imparatorluğunu kaybetmedi, Ortadoğu gibi fazlasıyla önemsediği bir bölgeden en yakın müttefiki tarafından çıkarılmış oldu. 31 İngilizler bu yenilgiyi asla unutmadılar. Her ne kadar kabinenin tüm üyeleri ABD yi karşılarına almamaları gerektiği noktasında birleştilerse de, Süveyş özel ilişki nin sınırlarını tüm çıplaklığıyla ortaya koydu. Amerikan cephesine baktığımızda Amerikalılar da bu yenilgiden dolayı İngilizler i suçluyordu. Bu iddialara göre Süveyş konusunda ABD kararlı bir tutum izlemişse de İngiltere nin bölgeden tamamen çekilmesi konusunda tek başına ABD yi sorumlu tutmak doğru olmazdı. Çünkü İngiltere nin bölgeden hızlı çekilişi ABD nin sorumluluklarını ve savunma masraflarını arttırıyordu. Bu durumda İngiltere nin modası geçmiş imparatorluk ve sömürgecilik sevdası bir krize yol açmış, ABD ise bölgeyi komünizm batağına düşmekten kurtarmak için İngiliz ve Fransızlar ın hatalarını temizlemek zorunda kalmıştı. 32 Başkan Eisenhower in kişisel gözlemi ise İngilizler in ulusal gururunun sorunu anlamsız yere derinleştirdiği yönünde oldu. Eisenhower a göre İngilizler yenilmektense petrolü kaybetmeye, hatta Sovyetler e vermeye bile razıydılar. Bu yorum abartılı sayılsa da Süveyş yenilgisinin İngiltere için dünya çapında bir prestij kaybına yol açtığı ve İkinci Dünya Savaşı ile başlayan ve İngiltere nin büyük devletlikten sıradan devlet olmasıyla Kas m 1956 da ngiltere, bir seferde, dolar ve alt n rezervlerinin yüzde 15 ini kaybetmiflti. Bunun üzerine Macmillan ngiltere yi büyük bir ekonomik krizden kurtaracak çarenin ABD nin güvenini yeniden kazanmak oldu unu söyledi. Süveyfl yenilgisi ngiliz sömürgelerindeki ba ms zl k mücadelelerine do rudan etki yapt. Örne in Gana daki ba ms zl k hareketi h z kazanarak 1957 de ba ms zl a ulaflt. Amerikan tutumunun alt nda yatan bilinen sebepler flu flekilde özetlenebilir: a) ngiliz-frans z ortak operasyonunun SSCB nin bölgeye girifline yol açmas na engel olmak, b) ngiliz sömürgecili i ile ABD nin özdefllefltirilmesinin engellenmesi, c) Bat karfl t Arap milliyetçili ine zemin sa lanmamas, d) Bölgedeki Amerikan inisiyatifinin Do u veya Bat blokundan ülkelere geçmemesi. ngiltere Süveyfl operasyonu öncesinde ABD yi yeterince bilgilendirmemifl, bu tutuma karfl Washington da ciddi bir reaksiyon oluflmufltu. Bu noktada ABD ngiliz sömürgeciliyle özdefllefltirilmekten köfle bucak kaçarken Türkiye nin ayn y llarda ngiltere nin bir ajan gibi alg lanmas dikkat çekici bir noktad r.
17 38 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik sonuçlanan bir sürecin en önemli göstergesini oluşturduğu söylenebilir. Bu nedenle İngiltere uzun süre direnç göstermiş, yenilgiyi kabul etmek istememişti. Buna karşın ABD de başını Richard Nixon ve Henry Kissinger in çektiği ikinci bir grup ABD nin Süveyş te İngiltere yi desteklemeyerek büyük bir hata yaptığını öne sürüyordu. Bu görüşe göre İngiltere Ortadoğu da Batı nın en önemli silahlı gücü ve bölgenin duayeniydi. Bu nedenlerle İngilteresiz bir Ortadoğu savunması büyük zaaflara uğrayabilirdi. Daha önce belirtildiği üzere İngiltere nin süper güç ABD ye karşı çok fazla bir alternatifi yoktu. İlk başlarda bazı İngiliz bakanlar İngiltere nin Batı Avrupa ile ilişkilerini güçlendirmesini savunmuşlarsa da Atlantikçiler bu tartışmayı kazandı ve İngiltere kısa sürede ABD ile olan özel ilişki sini yeniden canlandırmayı başardı. ABD nin durumu göz önünde bulunudurularak bu durumun doğal bir sonuç olduğu iddia edilebilirse de İngiltere ile aynı durumda olan Fransa nın aynı başarıyı gösteremeyip her geçen gün ABD den uzaklaşması İngiltere-ABD ilişkilerine özgü bir noktaya işaret eder. 33 Özellikle Ocak 1957 de Başbakan olan Macmillan ağırlığını ABD den yana koyarak, batı Avrupa seçeneğini yardımcı faktör olarak gördü. İngiltere nin yanısıra ABD de de İngiltere ye dönük olumlu gelişmeler yaşanıyordu. İngiltere nin Ortadoğu operasyonuna şiddetle karşı çıkan ABD, Ortadoğu da sonuç almanın o kadar kolay olmadığını gördü. Amerikan Dışişleri Bakanlığı 1957 İlkbaharı nda hazırlamış olduğu bir raporunda İngiltere ve ABD nin birlikte olmaları ABD nin Avrupa ve Ortadoğu da tek kalmasından daha yararlı sonuçlar verebilir diyordu. Şüphesiz bu yaklaşım Süveyş Krizi esnasında İngiltere yi tamamen dışlayan yaklaşımdan oldukça farklıydı. Bu değişimde ABD nin Eisenhower Doktrini ni uygulamanın tahmin edilenden daha zor olduğunu anlamasının payı büyüktü. Bu doktrin Ortadoğu da başı komünizmle derde giren ülkelere tam destek öngörüyordu. Ne var ki ABD politika değişikliğine rağmen Arap radikalizmi ve bölge dengeleriyle uğraşmakta zorlandı, İngiltere nin tecrübelerine ihtiyaç duydu. İşte 1957 Bermuda Toplantısı na zemin hazırlayan gerekçeler bunlardı. Macmillan ve Eisenhower arasında gerçekleştirilen görüşmede taraflar yaraların sarılmasında oldukça istekli göründüler. Toplantıda Amerikalılar Batı çıkarlarının Arap radikalizmi nden nasıl korunacağı konusunda İngilizler in tavsiyesine başvurdular. Bu çerçevede, yapılacak değerlendirmelerde, bu görüşmeler sonrasında Amerikan 33 Christopher Tugendhat ve William Wallace, Options for British Foreign Policy in the 1990s, (Londra: Routledge, 1988), s. 14.
18 AVRASYA DOSYASI 39 Ortadoğu politikalarında gerçekleşen değişimde İngilizler in bu tavsiyelerinin rolü ihmal edilmemelidir. Sonuçta Süveyş Krizi gibi büyük bir darbeden İngiltere ABD ile ilişkilerini daha da güçlendirerek çıkmasını bildi Eylül ayında Amerikan Dışişleri Bakanlığı NATO nun çekirdeğinde (core) ABD- İngiltere işbirliğinin bulunduğunu belirterek, Ortadoğu daki Batı politikalarının ana mimarlarının da bu iki ülke olduğunu ilan etti. Dahası Amerikalılar İngiltere ye sadece Avrupa ve Ortadoğu da değil, Uzak Doğu da da ihtiyaçları olduğunu açıkça söylüyorlardı. Yenilgiden böylesine büyük bir başarıyla çıkmak İngilizler i şüphesiz mutlu etti. Aynı başarıyı Fransa nın gösterememesi İngiltere-ABD ilişkilerinin ne kadar özel olduğunu göstermekle kalmaz, aynı zamanda İngiltere nin ABD yi ne kadar iyi tahlil ettiğini de gösterir. 35 Tüm bu gelişmler İngiltere ABD nin akıl hocası yargısını daha da güçlendirdi. Vietnam ve Amerika nın Hayal Kırıklığı Süveyş de bozulan ilişkileri geliştirme çabaları Kennedy ve Macmillan tarafından devam ettirildi ve 1962 Bermuda Antlaşması ile İngiliz nükleer silah başlıklarının kullanılmasında Amerikan füzelerinin kullanılması kararlaştırıldı. 35 Antlaşmanın imza töreninde her iki lider de iki ülke arasındaki özel ilişki nin yeniden kurulduğunu söylediler. Kennedy için İngiliz Başbakan ve İngiltere nin Washington büyükelçisi en önemli iki dış politika danışmanıydı ve Amerikan Başkanı sık sık bu iki isme Amerikan dış politikası konusunda akıl danışıyordu. 36 Ayrıca 1963 yılında İngiltere nin AET ye yaptığı başvuru De Gaulle Fransası tarafından veto edilince İngiltere de Avrupa ya dönük sempati azaldı ve ABD ön plana çıktı. Fakat Macmillan in Başbakanlık tan istifa ve Kennedy nin bir suikaste kurban gitmesi ilişkileri daha kompleks hale getirdi larda Küba-İngiltere ilişkileri gibi ilişkileri olumsuz yönde etkileyen unsurlar varsa da asıl problem ilişkilerin taraflarca algılanmasından kaynaklanıyordu. İngiltere ye göre ABD, İngiliz dış politikasının en önemli kısmını oluşturdu ve iki ülke arasındaki özel ilişki ye özel bir önem verildi. Amerikan tarafında ise yönetimde etkisini hissettiren lobilere göre İngiltere politikası iniş çıkışlar gösterdi, bir de şurası kesindi ki yeni ABD yönetimi için İngiltere nin atfettiği derin ngiltere nin Süveyfl sonras politikalar için bkz.: A. Horne, Macmillan, , (Londra: Macmillan, 1989); H. Macmillan, Riding the Strom, , (Londra: Macmillan, 1972) ABD nin Suveyfl sonras politikalar içinse bkz.: Foreign Relations of the United States, , Cilt. iv. D. Nunnerley, Kennedy and Britain, (Londra: Bodley Head, 1972). C. J. Bartlett, British Foreign Policy in the Twentieth Century, (Londra: Macmillan, 1989), s. 107.
19 40 SEDAT LAÇ NER/ABD- NG LTERE: ÖZEL B R L fik likte özel bir ilişki yoktu. Bu dönemde ABD İngiltere den üç önemli talepte bulundu, a) Doların değerini koruyabilmek için istikrarlı bir sterlin politikası, b) ABD nin dünya jandarmalığı rolünde yükünü azaltacak şekilde İngiltere nin Avrupa dışında ABD ye daha çok yardımcı olması, ayrıca Avrupa da ABD ye paralel bir liderlik üstlenmesi 37 ve c) İngiltere nin Vietnam da ABD ye asker göndererek, ya da çok güçlü bir diplomatik destek yoluyla yardımcı olması. Ne var ki İngiltere bu üç istekte de ABD nin beklentilerini karşılayamadı; herşeyden önce İngiltere de ekonomik sıkıntılar içindeydi ve talepler siyasi ve ekonomik açılardan İngiltere nin gücünün ötesindeydi. Ekonomik açıdan İngiltere Fransa ve Almanya nın ulaştığı dinamizme ulaşamamış, görece çöküş devam ediyordu. Ekonomik gerilemeye paralel olarak İngiltere ABD ye diğer bölgelerde yardımcı olmakta da zorlanıyordu. Bunun üzerine ABD bölgesel devletlere yönelmek istediyse de bu ülkeler İngiltere nin yerini dolduramıyordu. Ayrıca ABD nin İngiltere den istediği Avrupa liderliği görevi de İngiltere ye gerçekçi gelmiyordu. O dönemde Almanya ve diğer ülkeler bu rolü üstlenebilecek durumda değillerdi. Fransa ise sürekli olarak ABD ye muhalefet ediyor, SSCB yle yakınlaşma politikaları yürütüyordu. Fakat İngiltere eski sömürgeleri ve ABD ile olan ilişkisini Avrupa nın önünde tutuyordu. Dahası İngiltere nin böyle bir liderlik için gerekli ekonomik güce sahip olup olmadığı da şüpheliydi. 38 Vietnam konusuna gelince, Vietnam konusunda ABD tüm dünya solunu karşısına aldı ve bundan İngiliz kamuoyu da büyük ölçüde etkilendi ve ABD nin İngiltere deki popülaritesi çok düştü. Bu durum İngiltere-ABD arasında Vietnam konusunda olası bir işbirliğini imkansız hale getirdi lardaki durum özetlenecek olursa, İngiltere bir süper devlette olması gereken hiç bir güçe sahip değildi; diğer taraftan bir süper güçte olması gereken entellektüel, siyasi ve askeri birikime sahipti. Buna karşın ABD de durum biraz tersineydi; ABD güce sahip, fakat tecrübe ve entellektüel birikimden yoksundu. Bu durumda İngiltere ABD nin kendisine danışmak zorunda olduğunu düşünüyor, ABD ise İngiltere nin kendisine hizmet etmesini en doğal hakkı olarak görüyordu ve taraflar en az masrafla birbirlerini manipule etmeye çalıştı. Bu yıllarda ABD İngiltere nin gücünün sınırlarını öğrenirken, İngiltere ABD yi yönlendirmenin o kadar da kolay olmadığını, değişen ulusal çıkarların özel ilişkiyi sekteye uğrattığını gördü. Yine de 1960 lar ABD, ngiltere nin özellikle Hong Kong, Malaya, Pasifik ve Basra Körfezi nde ABD yi destekleyecek politikalar üretmesini istiyordu. Ka t üzerinde ngiltere de bu bölgelerde istekli gibi görünüyordu fakat her iki taraf da ittifak n ç karlar ndan çok kendi ulusal sorunlar na yeni destekler ar yorlard. Özellikle ngiltere için Endonezya-Malezya sorunu önemliydi. Amerikal lar ngiltere nin AET ye üyeli inden sadece siyasi de il ekonomik yararlar da beklediler. ABD ye göre ngiltere ancak AET üyeli i ile arzulad ekonomik güce ulaflabilirdi. Ayr ca ABD ye göre Commonwealth sözde bir topluluktan baflka bir fley de ildi. Bartlett, The Special, s. 117.
20 AVRASYA DOSYASI 41 boyunca ABD nin en çok danıştığı ülke İngiltere oldu. Amerikalılar Avrupa da İngiltere dışındaki hiç bir ülkenin diplomat ve yetkilileriyle yaptıkları görüşmelerde kendilerini müttefikleriyle eşit görmediler. Dahası Alman ve İtalyanlar ın çekingenliği onları şaşırttı. Buna karşın İngilizler Amerikalılar ile birlikte Batı ittifakının gerçek sahipleri gibi davrandılar ve alınan bir çok karara ortak oldular. Şurası kesindir ki İngilizler NATO üzerinde ABD den sonra en çok söz sahibi kimselerdi. Bu durumda dönemsel ihtiyaçlar kadar özel ilişki nin de büyük payı vardı. Her iki taraf da olaylara benzeri pencerelerden bakıyor, birbirleriyle daha kolay anlaşıyorlardı. Bu ilişki kişisel dostlukları geliştirmiş, bu da ilişkiyi sürekli hale getirmişti. Amerikalılar Avrupa da diğer uluslardan çok İngilizler ile görüşüyorlar, bu da yakınlığı arttırıyordu. Bu nedenlerle Süveyş, Vietnam gibi hayal kırıklıkları kalıcı zararlar verse de bunlar ilişkiyi bitirmekten çok şekillendirdi. Gerçekten Özel Bir İlişki ye Doğru 1970 lerde, ilk yıllarda yaşanan duraksamaya ve soğukluğa rağmen yakınlaşma devam etti. Petrol krizi ve ekonomik bunalım, ittifakın Fransa kanadında büyüyen sorun ve Kissinger gibi bireysel nedenler ABD yi İngiltere ye daha da yakınlaştırdı. ABD de iktidara gelen Nixon, Kissinger ikilisi İngiltere yle yakın bir işbirliği umuyorlardı. Bu çerçevede İngiltere nin nükleer bir güç olması ve NATO daki rolünün zamanla artması İngiltere nin Amerikan savunma sistemine daha rahat girmesine yol açtı ve İngiltere paha biçilmez bilgilere çok kolay bir şekilde sahip oldu. Bu işbirliği istihbarat örgütleri (CIA, MI5, MI6, GCHQ vb.) arasında daha bir belirgindi. Diplomatik alanda ise iki tarafın temsilcileri bir çok oylamada aynı yönde davranıyor, iki ülkenin çıkarları birmiş gibi davranıyorlardı. Öyle ki George Ball gibi İngiltere hakkında son derece eleştirel görüşlere sahip olan Amerikalılar bile ABD nin dünyaya İngiltere ile aynı noktadan baktığını, aynı hislerle dünyayı algıladığını ve iki ülke ilişkilerinin diğer ülkelerin ilişkilerinden çok açık bir şekilde ayrıldığını söyleyebiliyorlardı. Biraz önce belirtildiği üzere 1970 lerde İngiltere de iktidarın AET ye yönelmiş Muhafazakar (Conservative) Parti ye geçmiş olması ilişkilerde belli bir soğukluğa yol açtı. İngilizler nihayet Avrupa ya yönelmişlerdi, ancak bu yöneliş ABD nin arzuladığı şekilde olmadı, aksine Heath hükümeti önceliklerinin ABD değil Avrupa olduğunu ilan etti. 39 Ayrıca 39 Çeliflkili bir flekilde ilk y llarda ngiliz sa (Conservative Party ve di erleri) Avrupac, sol (Labour Party ve afl r sol) ise Commonwealth ci idi, yani ngiltere nin AET ye üyeli ine karfl idi. Sol a göre Avrupa bütünleflmesi kapitalizmin yeni bir flekli idi ve 1990 larda ise flafl rt c bir flekilde sol Avrupac olurken, sa Avrupa Birli i ni ngiltere nin gücünü azaltan bir yap olarak gördü.
DÜŞÜNCE KURULUŞLARI: DÜNYADAKİ VE TÜRKİYE DEKİ YERİ VE ÖNEMİ Furkan Güldemir, Okan Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Tarihsel Süreç Düşünce Kuruluşları genel itibariyle, herhangi bir kâr amacı ve partizanlık
BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI, 1914-1918 (1) Topyekûn Savaş Çağı ve İlk Büyük Küresel Çatışma Mehmet Beşikçi I. Dünya Savaşı nın modern çağın ilk-en büyük felaketi olarak tasviri Savaşa katılan toplam 30 ülkeden
( STRATEJİK VİZYON BELGESİ ) TÜRKİYE - SUUDİ ARABİSTAN YUVARLAK MASA TOPLANTISI 1 Yeni Dönem Türkiye - Suudi Arabistan İlişkileri: Kapasite İnşası ( 2016, İstanbul - Riyad ) Türkiye 75 milyonluk nüfusu,
Avrupa Birliği Yol Ayrımında B R E X I T 2016 Brexit, yani İngiltere nin Avrupa Birliği nden (AB) ayrılması olarak ifade edilen kavram, İngilizcede Britain (Britanya ve Exit (çıkış) kelimelerinin birleştirilmesiyle
Sayın Büyükelçiler, Değerli Kongre üyeleri, Çok değerli dostum Sayın Zügayir ve Brosh, Kıymetli basın mensupları, Ankara Forumunun beşinci toplantısını yaptığımız için çok mutluyum. Toplantıya ev sahipliği
STRATEJİK VİZYON BELGESİ ULUSLARARASI KARADENİZ-KAFKAS KONGRESİ Ekonomi, Enerji ve Güvenlik; Yeni Fırsatlar ( 20-22 Nisan 2016, Pullman İstanbul Otel, İstanbul ) Karadeniz - Kafkas coğrafyası, tarih boyunca
SİYASET BİLİMİ VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER DOKTORA PROGRAMI DERS İÇERİKLERİ ZORUNLU DERSLER Modern Siyaset Teorisi Dersin Kodu SBU 601 Siyaset, iktidar, otorite, meşruiyet, siyaset sosyolojisi, modernizm,
IŞIKFX Uluslararası Piyasalar Departmanı Günlük Yorum Piyasalarda Bugün Ne Oldu? USDTRY ALTIN BRENT PETROL EURUSD GBPUSD Musul Krizi Büyüyor Bu ay içerisinde Musul a düzenlenecek operasyon ilişkin yapılan
INSTITUTE FOR STRATEGIC STUDIES S A E STRATEJİK ARAŞTIRMALAR ENSTİTÜSÜ KASIM, 2003 11 EYLÜL SALDIRISI VE YENİ DÜNYA: SOĞUK BARIŞ DÖNEMİ 11 EYLÜL SALDIRISI SONUÇ DEĞERLENDİRMESİ FİZİKİ SONUÇ % 100 YIKIM
VİZYON BELGESİ(TASLAK) ENERJİ GÜVENLİĞİ ÇALIŞTAYI Türkiye Nükleer Güç Programı 2030 (03-05 Aralık 2015, İstanbul) BÖLÜM 1 Nükleer Güç Programı (NGP) Geliştirilmesinde Önemli Ulusal Politika Adımları Temel
Title of Presentation Hazar Havzası nda Enerji Mücadelesi Dr. Azime TELLİ 2015 ISTANBUL İçindekiler 1- Yeni Büyük Oyun 2- Coğrafyanın Mahkumları 3- Hazar ın Statüsü Sorunu 4- Boru Hatları Rekabeti 5- Hazar
Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000) 14.08.2014 SIRA SIKLIK SÖZCÜK TÜR AÇIKLAMA 1 1209785 bir DT Belirleyici 2 1004455 ve CJ Bağlaç 3 625335 bu PN Adıl 4 361061 da AV Belirteç 5 352249 de
DİASPORA - 13 Mayıs 2015 - Sayın Başkonsoloslar, Daimi Temsilciliklerimizin değerli mensupları, ABD de yerleşik Diasporalarımızın kıymetli temsilcileri, Bugün burada ilk kez ABD de yaşayan diaspora temsilcilerimizle
ÖRNEK SORU: 1 1914 yılında başlayan Birinci Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti açısından, 30 Ekim 1918 de, yenilgiyi kabul ettiğinin tescili niteliğinde olan Mondros Ateşkes Anlaşması yla sona erdi. Ancak anlaşmanın,
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Uluslararası İlişkiler Tarihi II PSIR 2 3 3 + 0 3 5 Ön Koşul Dersleri PSIR Dersin Dili İngilizce Dersin Seviyesi Lisans Dersin Türü Zorunlu Dersin Koordinatörü
Seri/Sıra No 2000 li Yıllar / 6 Kitabın Adı Türkiye de Dış Politika Editör İbrahim KALIN Yayın Hazırlık Arter Reklam ISBN 978-605-5952-27-3 BBaskı Tarihi Ağustos-2011 Ofset Baskı ve Mücellit Ömür Matbaacılık
Dünyada silahlanma artıyor, Türkiye 20'nci sırada Bonn Uluslararası Silahsızlanma Merkezi nin 2016 Küresel Silahlanma Endeksi'ne göre askeri harcamalarda İsrail başı çekerken Türkiye 20'nci sırada. 02.12.2016
21. YÜZYILDA TEMEL RİSKLER KÜRESEL EKONOMİYİ ROTASINDAN ÇIKARABİLECEK 10 BÜYÜK TEHLİKE DÜNYA EKONOMİSİ VE ABD EKONOMİSİNDE OLASI MAKRO DENGESİZLİKLER (BÜTÇE VE CARİ İ LEMLER AÇIĞI) (TWIN TOWERS) İSTİKRARSIZ
Orta Asya daki satranç hamleleri Enerji ve güvenlik en büyük rekabet alanı 1 Üçüncü on yılda Hazar Bölgesi enerji kaynakları Orta Asya üzerindeki rekabetin en ön plana çıktığı alan olacak. Dünya Bankası
GÜNLÜK BÜLTEN 20 Haziran 2014 ÖNEMLİ GELİŞMELER Altın, Fed sonrası 3 haftanın yükseğinde ABD merkez bankası Fed'in faiz oranlarının düşük kalmaya devam edeceğini bildirmesi ile, alternatif yatırım aracı
EKONOMİK VE MALİ POLİTİKA GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Eylül 2011, No:5 Bu sayıda; Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından yayımlanan Dünya Ekonomik Görünümü Raporu tahminleri değerlendirilmiştir. i Küresel
DERS PROFİLİ Dersin Adı Kodu Yarıyıl Dönem Kuram+PÇ+Lab (saat/hafta) Kredi AKTS Türk-Amerikan İlişkileri POLS 438 Bahar 8 3+0+0 3 6 Ön Koşul Yok Dersin Dili Ders Tipi Dersin Okutmanı Dersin Asistanı Dersin
Dikkat! ABD Enerji de Yeni Oyun Kuruyor! Dursun YILDIZ topraksuenerji 21 Ocak 2013 ABD Petrol İhracatçısı Olacak. Taşlar Yerinden Oynar mı? 1973 deki petrol krizi alternatif enerji arayışlarını arttırdı.
Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ve Milletlerarası Ticaret Odası Değişen Küresel Ekonomi ve Türkiye Toplantısı 7 Mart 2014, İstanbul Saygıdeğer Konuklar, Hepinizi saygıyla selamlıyorum. Öncelikle, Sayın
Ekonomi Bülteni, Sayı: 15 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya Çağlar Kuzlukluoğlu İnci
Bush, Suudi Kralıyla petrol fiyatı konuştu Orta Doğu gezisinin son durağı Suudi Arabistan'da bulunan ABD Başkanı George W. Bush, Suudi Kralı Abdullah'la, yüksek petrol fiyatlarının ABD'yi nasıl etkilediği
IŞIKFX Uluslararası Piyasalar Departmanı Günlük Yorum Piyasalarda Bugün Ne Oldu? EURUSD USDTRY ALTIN GBPUSD BRENT PETROL Başbakan Binali Yıldırım dan Ekonomiye Yönelik Olumlu Sinyaller Ak Parti TBMM grup
Günlük Yorum IŞIKFX Uluslararası Piyasalar Departmanı Piyasalarda Öne Çıkanlar USDTRY GBPUSD BRENT PETROL ALTIN EURUSD Tutanaklar ne şahin, ne güvercin Dün, FOMC üyelerinin oy birliği ile politika faizini
STRATEJİK VİZYON BELGESİ ( TASLAK ) TÜRKİYE - ARJANTİN YUVARLAK MASA TOPLANTISI - 1 Yeni Dönem Türkiye - Arjantin İlişkileri: Fırsatlar ve Riskler ( 2014 Buenos Aires - İstanbul ) Türkiye; 75 milyonluk
(Milyar $) 216 Haziran - 216 TÜİK dış ticaret verilerine göre ihracat 216 yılı Haziran ayında, 215 yılının aynı ayına göre %8,1 artarak 12 milyar 916 milyon dolar, ithalat %7 artarak 19 milyar 475 milyon
Ekonomi Bülteni 17 Ağustos 2015, Sayı: 23 Yurt Dışı Gelişmeler Yurt İçi Gelişmeler Finansal Göstergeler Haftalık Veri Akışı Ekonomik Araştırma ve Strateji Dr. Saruhan Özel Ezgi Gülbaş Orhan Kaya İnci Şengül
28 Nisan 2014 Basın Toplantısı Metni ; (Konuşmaya esas metin) Hükümet in TSK İçinde Oluşturduğu Paralel Yapılar; Cumhurbaşkanı ve AYİM nin Konumu.. -- Silahlı Kuvvetlerimizde 3-4 yıldan bu yana Hava Kuvvetleri
BOJ TOPLANTI TUTANAKLARI ÖNCESİ Japonya Merkez Bankası (BOJ) bu hafta 30 Nisan Çarşamba günü gerçekleştireceği Para Politikası toplantısında ekonomideki son görünümü ortaya koyacaktır. Japonya nın genel
ABD'den NATO ülkelerine ültimatom: Savunma harcamalarını arttırın "Amerikalılar, sizin çocuklarınızın gelecekteki güvenliğine, sizden daha fazla önem veremez" 16.02.2017 / 09:34 ATO Savunma Bakanları Brüksel
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bu ders içeriğinin basım, yayım ve satış hakları Yakın Doğu Üniversitesi Uzaktan Eğitim Merkezi ne aittir. Bu ders içeriğinin bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ III Bölüm 1 TÜRKİYE CUMHURİYETİ DÖNEMİ (TÜRKİYE) EKONOMİSİNİN TARİHSEL TEMELLERİ 13 1.1.Türkiye Ekonomisine Tarihsel Bakış Açısı ve Nedenleri 14 1.2.Tarım Devriminden Sanayi Devrimine
Fed İçin Geri Sayım 26.07.2016 Küresel piyasalarda gündem hızla değişiyor. 2016 yılının ilk aylarında gündemin ilk sırasında olan Çin ekonomisi kaynaklı belirsizlikler ve Fed in faiz artırım sürecine ne
Erbil Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Dara Celil Hayat ile Türkiye ile Kürdistan arasındaki ekonomik ilişkiler son yılların en önemli rakamlarına ulaşmış bulunuyor. Bugünlerde petrol anlaşmaları ön plana
GÜNLÜK BÜLTEN 22 Temmuz 2014 ÖNEMLİ GELİŞMELER Avrupa ya jeopolitik tehdit Yakın bir zamanda kadar Avrupa nın tehdit eden iç risklerdi. Örneğin Euro bölgesindeki borçlanma krizi üyeler arasında çok gerginlik
NATO Zirvesi'nde Gündem Suriye ve Rusya Zirveye, aralarında Cumhurbaşkanı Erdoğan ve ABD Başkanı Obama nın da bulunduğu 28 ülkenin devlet ve hükümet başkanı katılıyor. 09.07.2016 / 10:21 Türkiye'yi Cumhurbaşkanı
Parite EURUSD GBPUSD USDJPY USDTRY Altın Brent Ülke Faiz Ülke Faiz Açılış 1,1157 1,3298 104,074 2,9489 1324,89 46,52 Türkiye 7,50% İngiltere 0,25% Yüksek 1,1182 1,3375 104,131 2,9509 1328,65 49,37 Düşük
DIŞ EKONOMİK İLİŞKİLER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Temel Bilgiler G20 Nedir? G-20 (Group of 20) platformunun kuruluş amacı küresel ekonomik istikrarın sağlanması ve teşvik edilmesi için gayri resmi bir görüş alışverişi
BAŞBAKAN ERDOĞAN İRAN DA BAŞBAKAN ERDOĞAN, CUMHURBAŞKANI AHMEDİNEJAD, DİNİ LİDER HAMANE Aralık 03, 2006-12:00:00 BAŞBAKAN ERDOĞAN İRAN DA BAŞBAKAN ERDOĞAN, CUMHURBAŞKANI AHMEDİNEJAD, DİNİ LİDER HAMANEY
İran'ın Irak'ın Kuzeyi'ndeki Oluşum ve Gelişmelere Yaklaşımı Kuzey Irak taki sözde yönetimin(!) Parlamentosu Kürtçü gruplar İran tarafından değil, ABD ve çıkar ortakları tarafından yardım görmektedirler.
MUSUL SORUNU VE ANKARA ANTLAŞMASI Musul, Mondros Ateşkes Anlaşması imzalanmadan önce Osmanlı Devleti'nin elinde idi. Ancak ateşkesin imzalanmasından dört gün sonra Musul İngilizler tarafından işgal edildi.
i Piyasa Gündemi Türev Piyasalar Bülent ERTUNA Gn. Md. Yard. firstname.lastname@example.org Ayşegül COSKUN email@example.com Piyasalar altına gelen sert satışın şokunu yaşarken, Çin den gelen büyüme verisi beklentilerin
EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Kasım 2013, No: 76 i Bu sayıda; Ekim ayı enflasyon verileri, Ağustos ayı Uluslararası Yatırım Pozisyonu verileri, Eylül ayı Dış Ticaret verileri değerlendirilmiştir.
ABD'nin Fransa'ya Reaper İnsansız Uçak Satışı ve Türkiye'nin Durumu 1 Pentagon yetkilileri Fransa'nın talep ettiği Reaper tipi insansız hava aracı (İHA) veya dronların satışına yönelik olarak Kongre'de
KÜRESEL GELİŞMELER IŞIĞI ALTINDA TÜRKİYE VE KUZEY KIBRIS TÜRK CUMHURİYETİ EKONOMİSİ VE SERMAYE PİYASALARI PANELİ 12 NİSAN 2013-KKTC DR. VAHDETTIN ERTAŞ SERMAYE PIYASASI KURULU BAŞKANI KONUŞMA METNİ Sayın
EKONOMİK VE MALİ POLİTİKA GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Ocak 2012, No:18 Bu sayıda; 2011 yılı Aralık ayı Enflasyon verileri değerlendirilmiştir. i Enflasyonda çifte rekor 2011 i enflasyonda çifte rekor ile
Amway Avrupa nın 11 Avrupa ülkesinde yaptırdığı Girişimcilik Anketi sonuçları açıklandı: Avrupa nın en cesur ülkesi Türkiye Amway Avrupa tarafından yaptırılan Girişimcilik Anketi sonuçlarına göre Girişimcilik
GÜNLÜK BÜLTEN 03 Temmuz 2014 ÖNEMLİ GELİŞMELER FED Başkanı Yellen: Faiz politikası istikrar endişeleriyle değişmemeli Fed Başkanı Yellen Washington da yaptığı konuşmada, düşük faiz oranlarının finansal
EKONOMİ POLİTİKALARI GENEL BAŞKAN YARDIMCILIĞI Eylül 2013, No: 74 i Bu sayıda; Ağustos Ayı Dış Ticaret Verileri, 2013 2. Çeyrek dış borç verileri değerlendirilmiştir. i 1 İhracatta Olağanüstü Yavaşlama
FED FAİZ KARARINDA SÜRPRİZ YAPABİLİR Mİ?... FED in genişleyici para politikasına geçtiği Aralık 2008 den bu yana faizler 0-0.25 bandında bulunuyor. 2008 de yaşanan finansal krizin ardından, ekonomideki
06 Nisan 2015 Bu Hafta Piyasalarda Geçtiğimiz hafta yurtiçinde beklenen 2014 büyüme rakamı %2,9 dördüncü çeyrek için ise %2,6 olarak açıklandı. Piyasa beklentisinin üzerinde gelen rakamlar Türkiye gibi
5. ULUSLARARASI MAVİ KARADENİZ KONGRESİ Prof. Dr. Atilla SANDIKLI Karadeniz bölgesi; doğuda Kafkasya, güneyde Anadolu, batıda Balkanlar, kuzeyde Ukrayna ve Rusya bozkırları ile çevrili geniş bir havzadır.
Hitler ABD'ye hiç savaş ilan etmeseydi ne olurdu? Analistlerin uzun süredir üzerinde düşündüğü, İkinci Dünya Savaşı ile ilgili olası senaryolardan birisi de ABD'nin savaşın dışında kalması ihtimali. 11.09.2016
Enerji ve Kalkınma Gürcan Banger Enerji Forumu 10 Mart 2007 Kırılma Noktası Dünyanın gerçeklerini kırılma noktalarında daha iyi kavrıyoruz. Peşpeşe gelen, birbirine benzer damlaların bir tanesi bardağın
(Milyar $) Dış Ticaret Verileri Bülteni 216 ŞUBAT - 216 TÜİK dış ticaret verilerine göre; ihracat 216 yılı Şubat ayında, 215 yılının aynı ayına göre ihracat 216 yılı Şubat ayında, 215 yılının aynı ayına
İZMİR TİCARET ODASI GÜRCİSTAN ÜLKE RAPORU TEMMUZ 2016 ULUSLARARASI İLİŞKİLER MÜDÜRLÜĞÜ 1. ÖZET BİLGİLER Resmi Adı : Gürcistan Cumhuriyeti Nüfus : 4,931,226 Dil :Resmi dil Gürcücedir. Rusca,Ermenice,Azerice
Basın Bülteni Release BASF, ikinci çeyrekte satış hacmini artırdı 26 Temmuz 2014 BASF, 2014 yılı ikinci çeyreğinde satışlarını yüzde 1 artırarak 18,5 milyar avroya çıkardı. Şirketin faiz ve vergi öncesi
Mart 2015 Tekstil ve Hammaddeleri Sektörü 2015 Yılı Şubat Ayı İhracat Bilgi Notu Tekstil, Deri ve Halı Şubesi İTKİB Genel Sekreterliği 03/2015 TEKSTİL VE HAMMADDELERİ SEKTÖRÜ 2015 YILI ŞUBAT AYI İHRACAT
Türkiye küçük Millet Meclisleri Nisan 2011 Raporu Libya ya Uluslararası Müdahale ve Türkiye Nükleer Enerji Santralleri ve Türkiye nin Enerji Politikası Ortak Paydalar Ortadoğu ve Kuzey Afrika da ki rejimlerin
DERS BİLGİLERİ Ders Kodu Yarıyıl T+U Saat Kredi AKTS Türkiye- Amerika İlişkileri SPRI 401 1 3 + 0 3 4 Ön Koşul Dersleri - Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Fransızca Lisans Seçmeli Dersin Koordinatörü
AK PARTi Genel Başkanı ve Başbakan Erdoğan Bosna-Hersek te Mart 25, 2008-12:00:00 AK PARTi Genel Başkanı ve Başbakan Erdoğan Bosna-Hersek te Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, bölücü terör örgütüne yönelik
TÜRK-RUS ÝLÝÞKÝLERÝ: SORUNLAR VE FIRSATLAR Prof. Dr. Ýlter TURAN 63 TÜRK-RUS ÝLÝÞKÝLERÝ: SORUNLAR VE FIRSATLAR GÝRÝÞ Prof. Dr. Ýlter TURAN Türk-Rus iliþkileri tarih boyunca rekabetçi bir zeminde geliþmiþ,
ULUSLARARASI STRATEJİK BAKIŞ ENSTİTÜSÜ POLICY BRIEF 2/14/2016 Şubat 2016, No.1 Türk Dış Politikasında Güvenlik Riskleri: Suriye Sorunu ve Tehdit Dengesi Giriş Yusuf ÇINAR, Uzman, Uluslararası Stratejik
Türkiye ve Kitle İmha Silahları Genel Bilgiler Nükleer Silahlar ABD nin nükleer güç tekeli 1949 a kadar sürmüştür. Bugün; Rusya, İngiltere, Fransa, Çin, İsrail, Hindistan ve Pakistan ın nükleer silahları
AVRUPA BİRLİĞİ GELİŞİMİ, KURUMLARI ve İŞLEYİŞİ İLKER GİRİT 04.11.2015 İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ AVRUPA BİRLİĞİ ANABİLİM DALI İÇERİK Birliğin Kuruluşu Birliğin Gelişimi Antlaşmalar
YALOVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI TEZSİZ YÜKSEK LİSANS MÜFREDATI 2010 Eğitim Öğretim Yılı Bahar Dönemi Zorunlu Dersler Uluslararası İlişkilerde Araştırma
Uygulama Önerileri 59 Uygulama Önerisi 1110-2: ç Denetim Yöneticisi- Hiyerarflik liflkiler Uluslararas ç Denetim Meslekî Uygulama Standartlar ndan Standart 1110 un Yorumu lgili Standart 1110 Kurum çi Ba
09.07.2013 FOREKS GÜNLÜK BÜLTEN İÇİNDEKİLER Genel Bakış EUR/USD ( Euro / Dolar ) Teknik Analiz GBP/USD ( Sterlin / Dolar ) Teknik Analiz USD/TRY ( Dolar / Lira ) Teknik Analiz XAU/USD ( Altın / Dolar )
Günlük Yorum IŞIKFX Uluslararası Piyasalar Departmanı Piyasalarda Bugün Ne Oldu? USDTRY BRENT PETROL EURUSD ALTIN GBPUSD Brexit beklentileri piyasalara yön vermeye devam ediyor Tüm piyasaları etkisi altına
Önümüzdeki Hafta Neleri Takip Edeceğiz? Pazartesi; 09:00 Almanya Fabrika Siparişleri 11:30 Euro Bölgesi - Perakende PMI Endeksi, Sentix Yatırımcı Güven Endeksi 16:45 ABD Hizmet PMI Endeksi 17:00 ABD ISM
Milli Devlete Yönelik Tehdit Değerlendirmesi tarafından tam algılanmadığı, diğer bir deyişle aynı duyarlılıkla değerlendirilmediği zaman mücadele etmek güçleşecek ve mücadeleye toplum desteği sağlanamayacaktır.
KARİKATÜRLERİN DİLİNDEN IRAK I ANLAMAK - 3 UNDERSTANDING IRAQ THROUGH CARTOONS 3 - CENTER FOR MIDDLE EASTERN STRATEGIC STUDIES KARİKATÜRLERİN DİLİNDEN IRAK I ANLAMAK - 3 UNDERSTANDING IRAQ THROUGH CARTOONS
IŞIKFX Uluslararası Piyasalar Departmanı Günlük Yorum Piyasalarda Bugün Ne Oldu? USDTRY EURUSD ALTIN BRENT PETROL GBPUSD FBI Açıklaması Trump a Yaradı Cuma günü FBI Direktörü James Comey tarafından yapılan
HALI SEKTÖRÜ 2014 EYLÜL AYLIK İHRACAT BİLGİ NOTU İİTKİİB GENEL SEKRETERLİİĞİİ AR & GE VE MEVZUAT ŞUBESİİ EKİİM 2014 1 2014 YILI EYLÜL AYINDA HALI SEKTÖRÜ İHRACATININ DEĞERLENDİRMESİ Ülkemizin halı ihracatı