Transkript
1 bilimname VII, 2005/1, İSLAM İKTİSADININ TEMELLERİ THE BASICS OF ISLAMIC ECONOMY İsmail KÖKSAL Doç. Dr., Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Toplum ve insan hayatındaki ekonomik süreci inceleyen bilim dalına iktisat denmektedir. Eğer bu sürecin gelişimi İslami kurallarla mukayyet olursa, sözkonusu ilim İslam iktisadı ismini alır. Anlaşılacağı üzere İslam iktisadının kendine özgü bazı temel kriterleri vardır. Bunları şu şekilde sıralamak mümkündür: İslam a göre mülkün gerçek sahibi Allah tır. Dolayısıyla şahısların elindeki varlıklar, kendilerine emaneten verilmiştir. Ayrıca kâr oranı ile ilgili olarak genel kaide, onun emeğe göre ayarlanmasıdır. Bunun yanında serbest piyasa ekonomisi asıldır. Fakat iktisadî muamelelerde taraflar açısından bilinmezliğin olamayacağı ve kuralların çiğnenemeyeceği bu konudaki diğer şartlardır. İslam iktisadına tasarruf açısından bakıldığında, tabiî seyir içinde ve meşru dairede tekelleşmenin önüne geçilerek serveti yayma amacı görülür. Bu arada mal tanımına meşru olma ve fayda şartları konmuştur. Bu yönüyle İslam iktisadı kar ve üretim şartlarına göre hayatı tanzim eden kapitalizmden ve insan hayatında özel mülkiyeti reddeden sosyalizmden farklıdır. Binaenaleyh İslam iktisadı kendine özgü ekonomik bir sistem sayılır. Economy is a science which passes through economic process in human life and society. If this progress accomodates Islamic rules, it takes the name of Islamic Economy. There are some special principles in Islamic Economy: 1. The real patron of properties is Allah in Islam. These are deposits for person from Him. 2. The profit propertions are adjusted to their works in general. 3. The free market is applied as an economic model. 4. The unknown positions and opposition to Islamic rules are forbidden in economic relations. 5. There are some different acts to spread the properties for all people in Islamic Economy. 6. The condition of properties are advantage and legality in Islamic Economy. For that reasons Islamic Economy is different from Capitalism which tolerates all roads to profit and production. Also it is different from Socialism which refuses special ownership. Naturally it is accepted a spesial economic system. İktisat, baştan sona ekonomik süreci inceleyen bir ilim dalıdır. O ekonomik kriterleri belirlerken daha çok fayda ve zarar ilkesine göre hareket eder. Çünkü bütün amacı maddi açıdan gerekeni yapmak ve ideal hayata kavuşmaktır. Bu
2 74 İsmail Köksal yönüyle diğer ilimlerden ayrılmış ve kendine has bir kimlik kazanmıştır. 1 Bu çerçeve aynı zamanda, kültür ve anlayışlara göre farklı iktisat algılarının olabileceğini göstermektedir. Zira toplumların yapı, 2 coğrafya, 3 kültür ve din anlayışlarının, sosyal yapısına dolayısıyla da ekonomilerine tesir edeceği açıktır. Binaenaleyh sosyalist, kapitalist, karma veya herhangi başka bir türde iktisat teorisinin olması gayet normaldir. Bu cümleden olarak İslam iktisadından bahsetmek mümkündür. Fakat kimileri bu deyimi bir tepki tabiri olarak değerlendirmekte, eğer Batıda iktisat ilmi çıkmasaydı, büyük ihtimalle bu tabir oluşmazdı demektedir. 4 Fakat çıkış gerekçesi bu iddiaya uygun bile olsa, vakıada İslam iktisadının varlığını reddetmek mümkün değildir. Çünkü yüce dinimizin emir ve yasakları içindeki pek çok hüküm, bu sahayı doğrudan ilgilendirmektedir. 5 Faizin yasaklığı, ihtikarın haramlığı, serbest piyasanın hakim olması.. gibi durumlar bunu gösterir. Zaten mevcut bir şeyin varlığından haberdar olmamak veya adını koymamak, onun yokluğunu göstermeye delil olamaz. Bu makalemizde İslam iktisadının tespit edebildiğimiz ana temellerini açıklamaya çalışacağız. Konunun daha iyi anlaşılmasını temin amacıyla, ayrıca mevcut meşhur ekonomik sistemlerle mukayesesini de vereceğiz. I. KENDİNE ÖZGÜ YÖNLERİYLE İSLAM EKONOMİSİ Bir müslümanın kendi inancı çerçevesinde vazgeçemeyeceği temel iktisat prensipleri vardır. Bunlar, açık ve net bir şekilde nasslarda ifadesini bulan temel sonuçlardır. Eğer söz konusu bu kriterleri ifade edebilirsek, İslam ekonomisinin karakteristiği de kendiliğinden ortaya çıkacaktır. Şimdi sırasıyla bunları ele alalım: A. Mülkün gerçek sahibinin Allah oluşu İslam a göre gerçek hakim ve her şeyin sahibi Allah tır. 6 İnsanlar geçici 1 Bkz.: Köklü, Aziz, İktisat İlmine Giriş, Sevinç Matbaası, Ankara-1977, 3. baskı, s. 3; Eskicioğlu, Osman, İslam ve Ekonomi, Anadolu Y., by ve bt yok, s. 4, Bir örnek olarak Türkiye ye Kubilay Baysal ın Türkiye Ekonomisi isimli kitabından bakılabilir. İst. Ünv. İktisat Fak. Y., İst Bu konuda Erol Tümertekin in Ekonomik Coğrafya isimli kitabına bakılabilir. İst. Ünv. Edebiyat Fak. Y., İst Ahmet Tabakoğlu nun bu konudaki görüşleri için bkz.: Uluslararası İslam Düşüncesi Konferansı 1 (15-16 Mart 1996), İst. Büyük Şehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Y., İst.-1996, s Nüveyhi, Muhammed, Ekonomik Adaletin Temelleri, Çev.: Ahmet Yaprak, Beyan Y., by ve bt yok, s. 28 (Kitabın Sunuşunda). Ebu Hanife nin önde gelen müçtehit öğrencilerinden olan İmam Muhammed, kazanç konusunda müstakil eser telif ettiği bilinen ilk Müslüman alimdir. Onun eserinin adı el-kesb tir. Bu eserin aslı bize kadar ulaşmamıştır. Bugün elimizde mevcut olan Serahsi nin bu eser üzerine yazdığı şerhtir ve bu şerh, onun el-mebsut adlı eserinde, Kitabu l-kesb başlığı alında yer almaktadır. Ebu Bekr Muhammed es-serahsi, el-mebsut, Daru l-ma rife, 2. Baskı, Beyrut ty., XXX, İmam Muhammed in el-kesb adlı eseri hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Aydın Taş, Muhammed b. el-hasan eş-şeybani nin Hukuk Anlayışı (Usul Anlayışı), Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 2003, s Şura suresi, 42/49; Fetih suresi, 48/14. Ayrıca bkz.: Hamitoğulları, Beşir, İktisadi Vahşi Büyümenin Bunalımları ve İslam Kalkınma Modelinin Vadettikleri (İktisadi Kalkınma ve İslam), İlmi Neşriyat, İst., s. 30.
3 İslam İktisadının Temelleri olarak ve Onun adına mal-mülk sahibi kılınmışlardır. 7 Bundaki amaç imtihanı 8 ve neticede gerçek kulluğu temindir. 9 Bu anlayış, niyabeten bir mülkiyet hakkı vermesi gerekçesiyle, insanlar açısından daima müvekkilin maksatlarının asıl hedef yapılması sonucunu vermektedir. Dolayısıyla İslam daki ekonomik özgürlük, diğer ekonomik sistemlerin aksine kendine has bir yapı arzeder. 10 Bu cümleden olarak beşerî sistemlerde var olan her isteğe göre mutlak tüketim anlayışı, İslam ekonomisinde olmayacaktır. Çünkü bencillik duygusuyla ve israf kategorisine girecek lüks tutkulara fıkıhta cevaz bulunamayacak, yapılsa bile helal kabul edilmeyecek ve doktrinde yerini bulamayacaktır. 11 Meselenin anlaşılması sadedinde, zamanımızdaki hakim batı medeniyetinin iktisat anlayışını bu konuda örnek verebiliriz. Onlara göre toplumsal refah ve kişisel tatminin tüketimde olması normal görülebilir. Fakat İslami mantıkla düşündüğümüzde aynı sonucu kabul edemeyiz. Zira dinimize göre gerçek manada itminan; kişinin yaratılış gayesini anlamasında, kalben Allah ile irtibatlı bulunmasında ve mülkiyetini Onun emirlerine uygun şekilde kazanıp harcamasında.. ve benzeri farklı yerlerdedir. 12 Ayrıca aşırı ve lüks tüketim uygulaması; fiyatların yükselmesine ve dar gelir sahiplerinin ezilmesine sebep olacağından farklı bir mesuliyet gerektirecektir. 13 Dolayısıyla bu tür uygulamalarda bir haksızlık ve zulüm söz konusudur. Zira zenginler isteklerine göre müsrifane tatmin yolları ararken, fakirler aleyhine bir süreç hazırlamaktadırlar. Üretimi devamlı kılmak veya değişimi yaşamak için moda değiştirmelerine başvuran anlayış, israfın yasaklığı gerekçesiyle kendi özel hayatları açısından, topulumu meşru olmayan bir yöne tevcih ile de sosyal hayat açısından kabul görmeyecektir. 14 Beşeri sistemlerde malı elde etmek, aynı zamanda onun istenildiği gibi tüketilebileceği hakkını vermektedir. Zira malı kazanan onun mutlak sahibidir ve üzerinde dilediği tasarrufu yapabilir. Bu noktada taşkınlıkları engelleyici olarak getirilen ölçüler, yine beşer prensibi olduğu için aşılmaz değildir, dolayısıyla sabit sayılamaz. Fakat İslam da beşer üstü ve net prensiplerle, tüketimin ancak meşru yoldan yapılabileceği beyan edilmiştir. Çünkü bir bütün olarak şer î hükümlere uyma gereği bu sonucu vermektedir. Bu durum, mutlak insaniyet için değişmez güzelliklerin kalmasına sebep olacaktır. Beşeri sistemlerin ifrat ve tefrit sapmalarına mukabil, İslam kültüründe karşılıklı yardımlaşma ve hediyeleşme öne çıkar. Çünkü muhtaca 75 7 Bakara suresi, 2/30. 8 Mülk suresi, 67/2. 9 Zariyat suresi, 51/ Nakvi, N. Haydar, Ekonomi ve Ahlak, Çev.: İlhan Kutluer, İnsan Y., İst.-1985, s Zerka, Enes, İslam İktisadı İnsan Refahına Bir Yaklaşım, Çev.: Ahmet Tabakoğlu (İslam İktisadı Araştırmaları), Dergah Y., İst.-1988, 1. baskı, s. 29, 35; Yine bkz.: Bozdağ, İsmet, İnsanlığın Son Çerçevesi - Üçüncü Çözüm, Emre Y., by yok, s. 266; Richard, A. Debs Ferhat J. Ziadeh Konrad Dilger, İslam Hukukunda Mülkiyet Kavramı (İslam Hukuku Üzerine Araştırmalar), Çev.: Halit Ünal, Usül Y., Kayseri-1994, s. 97 vd. 12 Ra d suresi, 13/ Tabakoğlu, Ahmet, İslam İktisadı Açısından Kalkınma (İktisadi Kalkınma ve İslam), İlmi Neşriyat, İst., bt yok, s. 47 vd. 14 Araf suresi, 7/31; Ayrıca bkz.; Beşer, Faruk, İslamda Sosyal Güvenlik, DİB Y., Ank.-1987, s. 32.
4 76 İsmail Köksal yardım ilahi bir emirdir. 15 Ayrıca müslüman müslümanın kardeşi sayılır ve ona hiçbir zaman zulüm etmeyeceği, onu hiçbir zaman yalnız bırakmayacağı prensibi benimsenir. 16 Yine mülkün kişiler elinde emanet olması, inançlı insanı emaneti yerinde kullanmaya memur ve razı eder. Bu da gerektiği yerde borç vermek ve yardımda bulunmak gibi sonuçlardır. 17 Yine şahsi mülkiyetin gerçekte Allah a ait olmasının bir neticesi olarak, kazancını gerektiği gibi gözetemeyecek durumdaki insanların tasarrufları kısıtlanır veya kaldırılır. 18 Zira bu tür insanlar kar ve zararlarını bilemezler, mallarını gayr-i meşru yollarda kullanabilirler, hesabını veremeyeceği tasarruflarda bulunabilirler, dolayısıyla meşru nizamın dışına çıkabilirler. Yine aynı gerekçeyle ölüme bağlı vasiyetler üçte bire kadar geçerlidir. Bunun üzerindeki vasiyetlerin geçerli olması, ancak varislerin muvafakatına bağlıdır. 19 Çünkü bu durumda mevcut malın meşru maksatlar dışında kullanılabilme şüphesi vardır. Dolayısıyla kanun koyucu, verdiği malı ancak rızası dahilinde kullandırmak istemektedir. Yine bu gerekçeyle, bütün hukuki ve iktisadi muamelelerde Şari Teala nın prensiplerine aykırı olacak bir hüküm konulamaz. 20 Çünkü mal ve mülkün gerçek sahibi, nimetlerin kurallarına aykırı olarak tüketilmesine müsaade etmemektedir. B. Kazancın emeğe göre belirlenmesi Bir kişi için temellük sebeplerinden sadece bir tanesi emektir. İslam a göre emek kapsamındaki temellüklerde, emek ve kazanç arasındaki eşitliğe riayet etmek ana bir ilkedir. Neticede bu prensip her şahıs için kazanım olarak sadece alın terinin karşılığını alabileceğini göstermektedir. Şahsın riski göze almak şartıyla sermayeye ortak olması ve yine aynı şartlarda toprağını işlettirmesi, kar ve zarara ortak olması gerekçesiyle fiilî emek olarak değerlendirilmiştir. Dolayısıyla ticaret ve ortaklıklar bu prensiplere göre işler. 21 Bunun sonucunda emek ve karşılığını konu alan borç münasebetlerinde, özel ve zaruret durumları hariç tutulursa normal şartlarda meşruiyet kaynağı, hile ve sömürüye dayanmamak zorundadır. İnsana ancak çalıştığı vardır ve bunun karşılığını da görecektir ayeti bu neticeyi göstermektedir. 22 Binaenaleyh kazancın en hayırlısı el emeği kabul edilmiştir. 23 Emeğin üretime, üretimin de ihtiyaca göre olması ayrı bir sonuçtur. Zira 15 Maide suresi, 5/2. 16 Buhari, Muhammed b. İsmail, es-sahih, Çağrı Y., İst.-1992, 2. baskı, Mezalim 3, (3/98). 17 Beşer, 37 vd. 18 Bkz.: Döndüren, Hamdi, Delilleriyle Ticaret ve İktisat İlmihali, Erkam Y., İst.-1414/1993, s. 557 vd.; İslam hukukunda irâde oluşumunun fesadı ve ehliyet eksikliğinden dolayı geçerliliği icâzete bağlı olan tasarruflar hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Aydın Taş, İslam Hukukunda Geçerliliği Şahısların İcazetine Bağlı Olan Tasarruflar, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 1994, s Karaman, Hayreddin, Mukayeseli İslam Hukuku, Nesil Y., İstanbul-1991, s. 1/426. Geçerliliği vârislerin icazetine bağlı olan tasarruflar ile geçerliliği vasiyette bulunulanın icâzetine bağlı olan tasarruflar hakkında ayrıntılı geniş bilgi bkz. Taş, İcazet, s Maide suresi, 5/ Bozdağ, ; Eskicioğlu, Necm suresi, 53/ Bkz.: Buharî, Büyu 1 (3/2-4).
5 İslam İktisadının Temelleri üretim ve tüketimdeki israfın her ikisi de gereksizdir. Çünkü üretim yapmak, kaynakları boşa kullanmak manasına gelmektedir. 24 Söz konusu ilkelerin bir neticesi olarak faiz haram kılınmıştır. Ayrıca kumar gibi şans oyunları yasaklanmış, oralardan elde edilecek gelirler helal kabul edilmemiştir. 25 Bu durum üretimsiz bir emeğin geçerli olmayacağını da göstermektedir. Zira kumar oynayan bir grubun elindeki para artmamakta, sadece el değiştirmektedir. Mesela kumar oynanarak geçen bir aylık bir zaman diliminde yeni üretim yapılmadığı gibi, mevcut mal da muhafaza edilememiştir. Böyle bir gayret ise malayaniden de öte zararlı kabul edilecektir. Kazancın emeğe göre belirlenmesi konusunda işlenmesi gereken en önemli konulardan birisi faizdir. Çünkü faizin haramlığı, karşılığı olmayan bir fazlalık içermesine dayanmaktadır. Bu sebeple çağdaş ekonomilerin en temel iktisat usullerinden birisi olan faiz konusunu burada detaylandırmak gerekmektedir. Faiz: Ribâ Malın mal ile değişimi mahiyetindeki bir akitte, karşılığı bulunmayan fazlalığa faiz denmektedir. 26 Ödünç işlemlerinde ve alışverişte karşılığı bulunmayan hakiki veya hükmî fazlalık da bu kapsamdadır. 27 Şari Teala açık ve net bir şekilde faizi yasaklamıştır. Şu ayetler bunu göstermektedir: 77 Faiz yiyenler kabirlerinden kalkarlarken, şeytan çarpmış kimselerin cinnet nöbetlerinden kalktıkları gibi kalkarlar. Bu onların Alım-satım tıpkı faiz gibidir demeleri sebebiyledir. Halbuki Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. Bundan sonra kime Rabbinin öğüdü ulaşır da faizden vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve artık onun işi Allah a kalmıştır. Kim de tekrar faizciliğe dönerse, işte onlar cehennemliktir ve orada devamlı kalacaklardır. Bilin ki Allah faiz karışan malın bereketini giderir. Buna karşılık verilen sadakları bereketlendirir. Hiçbir zaman da nankör ve günahkarları sevmez. Ey inananlar! Allah tan korkun ve gerçekten müminseniz faiz alacaklarınızı bırakın. Şayet bu emrimizi yapmazsanız, Allah ve Rasülü tarafından aleyhinize açılan savaştan haberiniz olsun. Eğer tevbe ederek faizden vazgeçerseniz ana sermayeniz sizindir. Böylece ne haksızlık etmiş, ne de haksızlığa uğramış olursunuz! 28 Ey iman edenler! Faizi kat kat yemeyin ve Allah tan korkun ki kurtulabilesiniz. 29 İnsanların mallarında artış olsun diye verdiğiniz her hangi bir 24 Tabakoğlu, Bkz.: Demir, Fahri, İslam Hukukunda Mülkiyet ve Servet Dağılımı, İlmi Y., 1981, by yok, s. 226 vd. 26 Karaman, 2/202; Döndüren, Hamdi, Çağdaş Ekonomik Problemlere İslami Yaklaşımlar, İklim Y., İst , 1. baskı, s Özsoy, İsmail, Faiz, DİA, s. 12/ Bakara suresi, 2/ , Al-i İmran suresi, 3/130.
6 78 İsmail Köksal faiz Allah katında artmaz. Fakat Allah ın rızasını umarak verdiğiniz zekata gelince, işte onlar malları kat kat arttırır. 30 Mezkur nasslar gerekçesiyle faizin haramlığı konusunda hiçbir mezhepte ihtilaf söz konusu olmamış ve ondaki ihtilaf sadece faizin şümulü noktasında kalmıştır. Faizin haram kılınmasının sebepleri araştırıldığında şunlar görülecektir: Salt faizde gerçek manada emek, üretim ve risk 31 yoktur. Çünkü sermaye sahibinin faiz akdiyle kendisi lehine koyduğu sabit bir şart vardır. Dolayısıyla bu tür akitlerde pozitif bir değer artışı olmadan beklenilen bir gelir söz konusudur. Bu sebepten faiz, hiçbir zaman risk taşıyan, üretim ve emek mahsulü olan ve duruma göre değişken mahiyet arz eden kara benzetilemez. 32 Üretilen veya satın alınan bir malın fiyatına eklenen fazlalık, zarara katlanma karşılığında kar olarak meşru kılınmıştır. Faizde ise hem ana para güvence altında, hem de kar güvence altındadır. Bu yönüyle faiz sanki misliyattan alınan bir kira gibidir. 33 Bu durum ise yasaklanmasına gerçek bir gerekçedir. 34 Zira böyle bir sonuç, emeksiz kazanma manasına gelmektedir. 35 Kapsam açısından belirli miktar mala karşılık malla verilen bir fazlalığın faiz olması kadar, başka türden beklenen menfaatler de faiz kabul edilir. Çünkü karşılıksız ve istismara dayalı her kazanç faiz sayılır. Zira 100 milyara %50 faiz istemekle, verilen borç karşısında alacaklıdan falanca dairesini satmak gibi bir şart koymak arasında, pratikte pek bir fark yoktur. Çünkü borç vermede önemli olan borç verenin, sadece karz-ı hasen niyetiyle ve ecrini Allah tan bekleyerek vermesidir. Dolayısıyla mezkur durum, karşılıksız kazanç veya bir imkanı istismar etme türünden gayr-ı meşru bir gelire sebep olur. Böylece verilen borç miktarı dışındaki bir beklenti, İslam hukukunun helal sınırlarını aşmaktadır. Bu noktada faizin zararlarını özet bir şekilde belirtmekte fayda vardır: 1. Çoğunlukla faizi veren taraf sürekli olarak ve risksiz bir şekilde zenginleşmektedir. Buna karşılık faizi alan taraf ise fakirleşmekte veya çok az bir kar elde etmektedir. Bu durum toplumda tek taraflı ve dengesiz bir büyümeyi doğurmaktadır. 2. Faizle birlikte yatırımsız bir kar yolu açıldığı için insanlar risksiz ve kolay olan bu yönteme teşebbüs etmektedir. Bununla birlikte sermaye sahipleri el emeği, üretim ve gerçek ticaret.. gibi usüllere baş vurmamaktadır. 3. Emeksiz, üretimsiz ve risksiz bir kazanç yolu neticesinde işsizlik artmaktadır. Zira toplumda faizle birlikte yatırımsız bir şekilde mücerret para 30 Rum suresi, 30/ Ekonomide sermayenin risk taşımasının ne manaya geldiği ve önemi konusunda Murat Çizakça nın Risk Sermayesi Özel Finans Kurumları ve Para Vakıfları isimli çalışmasına bakılabilir. İSAV Y., İst Tabakoğlu, Ahmet, İslam ve Ekonomik Hayat, DİB Y., İst.-1987, s. 73 vd.; Ayrıca bkz.: Özsoy, İsmail, Faiz ve Problemleri, Nil Y., bt yok, İzmir, s Ersoy, Arif,, Faizsiz Banka ve İşlevleri (Faizsiz Yeni Bir Banka Modeli), İlmi Neşriyat, by ve bt yok, s. 34; Bu konudaki farklı değerlendirme için de bkz.: Mahmud Ebu Suud, Para Faiz ve Mudarabe, Çev.: Emin Ertürk (İslam İktisadı Araştırmaları), Dergah Y., İst.-1988, 1. baskı, s Döndüren, Ticaret ve İktisat İlmihali, İslamda Ekonomik ve Sosyal Düşüncenin Çağdaş Görünümü, Düşünce Y., Ank.-1978, 1. baskı, s. 167.
7 İslam İktisadının Temelleri üzerinde oynayarak kar elde etmektedir. 4. Faiz maliyet enflasyonuna da sebep olmaktadır. Zira sermaye sahipleri yatırım yapmayınca, parası olmayanlar borç olarak aldığı imkanlarla yatırıma teşebbüs etmekte, bu ise direkt olarak maliyeti ve o da fiyatları yükseltmektedir. Halbuki bu ürüne sermaye sahibi ortak olsaydı, yatırım masrafı azalacak, buna bağlı olarak da fiyatlar düşecekti. Bunun yanında sermaye sahibi riske ortak olarak mevcudu geliştirme ve artırma gayreti taşıyacaktı. Diğer ifadeyle aklı ve gayretiyle üretime katılacaktı. 5. Faizli bir ortamda sevgi, kardeşlik ve yardım duygusu azalmaktadır. Çünkü sadece menfaatler hesap edilmektedir. Dolayısıyla ilişkileri çıkara dayalı, soğuk ve insani açıdan birbirine duyarsız bir toplum oluşmaktadır. Bu durum ise toplumsal açıdan büyük bir kaosa sebep olmaktadır. Zira beşer tarihinde en büyük sıkıntılar şu iki düşünceden kaynaklanmıştır : Bunlardan birincisi Sen çalış ben yiyeyim fikridir. Bu fikir diğer açıdan Ben çalışmadan kazanayım şeklinde ifade edilebilir. İkincisi ise Ben tok olduktan sonra başkaları açlıktan ölse bana ne?! fikridir. Bunun diğer ifadesi ise Ben muhtaç değilsem, kimse beni ilgilendirmez ve kimseye yardım edemem şeklindedir. İslam birinci düşünceyi faizin yasaklanmasıyla, ikinci düşünceyi de zekat ve onu tamamlayan fıtır sadakası, nafaka, kurban.. gibi sair emirlerle ortadan kaldırmıştır. 36 Bu konuda şu yan değerlendirmeyi kaydetmekte fayda vardır: Bir şahıs faizli bir muameleyle karşı karşıya kalmışsa, bu tasarrufu yapması ancak zaruret miktarıyla sınırlı şekilde caiz olacaktır. Ve bu zaruretin takdiri, ancak kendi şartlarına göre değerlendirilir. Ayrıca dindar insanların toplum hayatında tek taraflı olarak zayıflamamaları gerektiğini belirtelim. Bu sebeple çoğunluğu itibarıyla bütün halk tarafından verilen vergilerden oluşan devlet kredilerini, duruma göre mütedeyyin kesim kullanmalıdır. Fakat bu yolla elde ettikleri kazancı, nefislerinin özel malı gibi kayıtsız olarak harcayamayacaklardır. Aksine sadece İslam fıkhı açısından meşru ve ulvi maksatlarda kullanmak kaydıyla harcayabilirler. Eğer bunun aksine davranırlarsa, toplumu oluşturan dindar vatandaşların zayıflaması kaçınılmaz olacaktır. Belki zayıflamaya tahammül edilebilir. Fakat gittikçe güçlenen faizci bir grup lehine rekabetten çekilmek, onların daha fazla büyümesine sebep olacaktır. Buna razı olmak ve müdahale etmemek, İslam fıkhı açısından doğru bir uygulama olmasa gerektir. 37 Dolayısıyla dinimize göre faizi almanın haram olması kadar, faizci sermayenin büyümesine göz yumarak razı olmak da haramdır. Dindar bir insanın faizli kredi ile meydana getirdiği malını, % 100 kendine aitmiş gibi düşünmesi helal olmaz. Çünkü o mal faizle elde edilmiştir. Bu sebeple ihtiyaç ve işletme emeğine tekabül eden kısmını çıkararak, kalanını İslam ın genel prensipleri çerçevesinde halk lehine harcaması gerekecektir. Zaten mezkur ameliyede amaç zengin olmak değildir. Teşvik kredilerini alma konusu bu açıdan değerlendirilebilir Özsoy, s. 45 vd.; Nursi, Said, İşaretü l-i caz fi Mezanni l-icaz, Çev.: Abdülmecid Nursi, Yeni Asya Y., İst., bt yok, s Bkz.: Karaman, Hayreddin, İslam ın Işığında Günün Meseleleri, Nesil Y., İst.-1988, s.1/331 vd.
8 80 İsmail Köksal Aslında devletin halk lehine tasarrufatında, mevcut olan inançları hesap ederek hareket etmesinde fayda vardır. Bu durum onlar arasındaki bütünleşme ve kaynaşmaya müspet manada daha fazla katkı sağlayacaktır. Böylece vatandaş olarak herkesim devlete daha fazla sahip çıkacaktır. Zaten aksi uygulamalar vatandaşlar arasındaki eşitlik ilkesine aykırı olur. Çünkü ineği kutsal sayan Zerdüştlere 38 inek etinden ve domuz etini haram sayan müslümanlara 39 da domuz etinden ikramda bulunmak, onlara yardım manasına gelmeyecektir. C. Serbest piyasa ekonomisinin kabulü Arz ve talebin tam rekabet şartları içinde karşılaştığı, dışarıdan müdahalelerin olmadığı ekonomik modele serbest piyasa denmektedir. İslam iktisadıyla ilgili kaynaklar değerlendirildiğinde çıkan sonuçlardan birisi, İslam a göre ekonomik piyasanın serbest olma gereğidir. Bu konuda söylenebilecek deliller şunlardır: 1. Hz. Peygamber (sas) den mallara fiyat koyması istenildiği zaman kabul etmemiş, aksine rızkı bollaştıran ve azaltanın Yüce Allah olduğunu beyan ederek reddetmiştir. 40 Bu durum açıkça bayi ve müşteri arasında kendi şartları içinde oluşacak piyasayı göstermektedir. 2. Serbest piyasa ekonomisine kaynak olabilecek bir başka hadis şudur: İnsanları alış-verişte serbest bırakınız. Zira Allah böylece insanları birbirlerinden faydalandırıp rızıklandırır. Bu sebeple birisi diğerinden tavsiye almak isteyince esirgemesin, nasihat etsin. 41 Bu iki delil açık ve net olarak serbest piyasa ekonomisini göstermektedir. 42 Bu tercihin normal şartlarda doğru olduğunun göstergesi, pratik uygulamada ekonomik hayatın tahrik gücünün kar motifinden kaynaklanmasıdır İslama göre ihtikarın yasaklanması 44 da serbest piyasaya müdahaleyi menden olsa gerektir. Çünkü karaborsacılıkta Allah ın rızık olarak verdiği ve şu an için sahibinin elinde mevcut olan bir malın, toplumun ihtiyacı olmasına rağmen sırf bencil bir düşünceyle pazardan çekilmesi söz konusudur. 45 İhtikarı yasaklamadaki amaç, tekelleşmeden istifade ile normal şartlarda bayiin belli bir nispetle satacağı kar haddini yükseltme isteğini, mukabilinde de halkın ezilme durumunu engellemektir. Bu uygulamada imkanları toplum aleyhine sömürü olarak kullanmak isteyen birisine mani olmak söz konusu olduğu için gayet hikmetli bir uygulamadır. İhtikarla ilgili bir hadiste Hz. Peygamber (sas) Kim yiyecek maddelerini 38 Tümer, Günay Küçük, Abdurrahman, Dinler Tarihi, Ocak Y., Ank.-1993, 2. baskı, s Bakara suresi, 2/ Bkz.: es-san ani, Muhammed b. İsmail, Sübülü s-selam Şerhu Büluği l-meram, Daru İhyai t-türasi l- Arabi, by yok, 1379/1960, 4. baskı, s. 3/ Miras, Kamil, Sahih-i Buhari Muhtasarı Tecrid-i Sarih Tercemesi ve Şerhi, DİB Y., Ank., bt yok, 8. baskı, s. 6/ Bkz.: Samurkaş, Ali İhsan, Türkiye de ve Hz. Muhammed Döneminde Enflasyon Düşüncesi, Rehber Y., Ank.-1993, 1. baskı, s İslamda Ekonomik ve Sosyal Düşüncenin Çağdaş Görünümü, İbn Hanbel, Ahmed, el-müsned, Çağrı Y., İst.-1413/1992, 2. baskı, s. 2/ Döndüren, Hamdi, İslami Ölçülerle Ticaret Rehberi, Erkam Y., İst.-1419/1998, s
9 İslam İktisadının Temelleri kırk gün saklarsa Allah ondan, o da Allah dan uzak olur buyurmuştur. 46 Bu kadar şiddetli bir tehdidin sebebi, karaborsa ile suni bir kıtlık oluşturmakta ve bundan egoistçe fiyat artışı sağlamaktadır. Çünkü bunun neticesinde halka kıtlık veya sıkıntı gelmektedir. Bu durum ise içtimai açıdan mal sahiplerine karşı soğuk ve kinle dolmuş bir toplum oluşturmaktadır. 47 Serbest piyasanın gereği olarak, kar haddi koymak yasak olacaktır. Fakat istisnai olarak tezahür edebilen tekelleşme veya satıcılar arasında anlaşmadan gelen sömürüleri engellemek için hın-i hacette istihsanen uygulanabileceği de prensipte kabul edilmiştir Köylülerin pazardan men edilemeyeceğine yönelik emirler de serbest piyasa ekonomisini gösterir. Zira Hz. Peygamber (sas) şöyle buyurmuştur: Şehirli köylü adına satış yapmasın. İsterse köylü adına alış veriş yapacak şahıs, onun babası veya kardeşi olsun. 49 Hatta köylü mallarının yolda karşılanıp alınmasını yasaklayan emir de bu manada serbest piyasayı teyit eden delillerdendir. 50 Meseleyi tahlil açısından baktığımızda şunu görmekteyiz: Adet olarak dışardan gelen mallar belli ellerde toplandığında, bu durum beraberinde bazı tekelleşmeleri getirmektedir. 51 Bu sebeple Hz. Peygamber (sas) söz konusu zararı men için onların pazara rahatça girme ve alış-veriş yapma imkanlarını sağlamıştır. Serbest piyasa tam rekabeti sağlayarak 52 kaliteyi yükselttiği gibi, üretilen kaliteli malların ucuza satılmasını da sağlayarak iki yönlü bir şekilde tüketiciye fayda sağlamaktadır. Aynı zamanda her üretici kendi karını hesap ettiğinden, mevcut üretimi en ucuza temin etmeyi de bir başka taraftan düşünerek, kaynakları gereksiz yere tüketmeme ve işçileri verimli kılma gibi başka faydaları dahi temin etmektedir. Serbest piyasa herkes için adil pay almayı sağlar. Tabi bu adalet toplam gelirin herkese eşit bir şekilde bölüştürülmesi manasına gelmez. Zira herkesin çalışma seviyesi eşit olamayacağı gibi, toplam gelire katkısı da eşit değildir. Ayrıca her işin kendine göre bir zorluğu vardır. Mesela bir mucidin gayreti ile bir işçinin gayreti eşit değildir. Sonra insanların maddi ve manevi kabiliyetleri farklıdır. Öyleyse asıl olan herkes için fırsat eşitliğini temindir. Neticede her şahsı, iş ve sorumluluğuyla başbaşa bırakmak gerekir. Her insan istek ve ihtiyacına serbestçe yönelebilmelidir. Böylece yaratılıştan gelen hikmetli farklılıklar da iyi kavranmalıdır. 53 Ayrıca işin kader boyutu hesaba katılmalıdır. Zira bazı insanlara sebepsiz rızık verilebileceği Kuran-ı Kerim de pek çok yerde geçmektedir. 54 Bunun yanında meselenin kullar açısından imtihan yönü de olabilir İbn Hanbel, Ahmed, el-müsned, Çağrı Y., İst.-1992, 2. baskı, s. 2/ Bkz.: Şeker, 83; Nüveyhi, Köksal, İsmail, Teğayyüru l-ahkam fi ş-şeriati l-islamiyye, Müessesetü r-risale, Beyrut-2000, 1. baskı, s Ebu Davud, Süleyman b. el-eş as, es-sünen, Çağrı Y., İst.-1413/1992, 2. baskı, Büyu 45 (3/720). 50 el-buhari, Muhammed b. İsmail, es-sahih, Çağrı Y., İst.-1413/1992, 2. baskı, Büyu 72 (3/28). 51 Döndüren, Ticaret ve İktisat İlmihali, Döndüren, Ticaret Rehberi, 36-38; Demirci, Rasih, Ekonominin Temelleri, TDV Y., Ank.-1996, 1. baskı, s Bkz.: Nisa suresi, 4/ Bkz.: İsra suresi, 17/30.
10 82 İsmail Köksal Bu konuya, girişken ve müstağni insan ile tembel ve asalak tipleri bir tutmamak açısından da bakılmalıdır. Zira bu noktada yapılacak eşitlik, sosyal problemleri artıracaktır. Yine sosyal hayatın çeşitliliğe olan ihtiyacı göz ardı edilmemelidir. Bu fikri tasrih sadedinde gelen beyanda Hikmetli Yaratıcı Birbirlerine iş gördürmeleri için kimisini kimisine derecelerce üstün kıldık buyurmaktadır. 56 Şayet rızık herkese eşit miktarda gelseydi, insanlar hem taşkınlık edebilir, hem de bazı görevlere kimse gelmek istemeyebilirdi. Mesela bir kişi belli seviyede fakir olmasa, inşaatta amele olarak çalışmayı arzu etmeyecek, aksine bunun yerine herkes patron olmayı yeğleyecek, 57 bu durum ise toplumun baştan sona bozulmasına sebep olacaktır. 58 Neticede içtimai hayat kendiliğinden fesada gidecek ve bitecektir. Bu sebeple eşit gelir dağılımı ile adil gelir dağılımı kavramlarının çok farklı olduğunu belirtmekte fayda vardır. Mezkur ayet çerçevesinde eşit gelir dağılımının yaratılış gereği hikmetlice istenmediği sonucu ortaya çıkmaktadır. D. Muamelelerde taraflar için herhangi bir bilinmezliğin olamayacağı İktisadi faaliyetlerde ve insanlar arası mal tebadülünde asıl olan hakkaniyeti temindir. Bu sebeple borç münasebetlerinde tarafların aldatılmaması ve ameliyeye herhangi bir hilenin karışmaması için, taraflarca her şeyin açık ve net olarak ortaya konması gerekmektedir. 59 Bu da iktisadın temeli olan alış-veriş akdinin bir netlik üzere yapılmasını teminle mümkündür. Bu netlikse akitlerdeki temel unsur olan rıza ve irade beyanının 60 gerçek temellere oturmasını gerektirmektedir. Normal şartlarda taraflar, ancak bildiği ve razı olduğu şartları kabul ederler. Bu sebeple rızayı zorlayan, yanıltan veya farklı beyana sevk eden durumlar ile eksik veya yanlış bilgi sebebiyle oluşan rıza hali gibi durumlar, fıkhi açıdan satım akdine engel kabul edilmiştir. 61 Dolayısıyla söz konusu durumlar doğrudan hile ve aldatma kapsamında değerlendirilir. Hatta bu durumun, yanlış veya abartılı reklam ile aldatıcı promosyondan olması arasında bir fark yoktur. Neticede şahısların tam bir hürriyet içinde ve bilerek karar vermesi asıldır. 62 Bunu engelleyen her unsur akdi bozar veya ilgili tarafa muhayyerlik hakkı verir. Yine bu gerekçe ile olmayan (madum) malın satışı yasaklanmıştır. Hatta kısmen olmayan bir malın satışı manasına gelen selem akdindeki helallik, ancak söz konusu malın belli vasıflarının netleşmesi şartıyla istisnai olarak ve zaruret gerekçesiyle oluşmuştur. 63 Çünkü normal şartlarda, olmayan bir mal satılmaz. Bu sebeple Hz. Peygamber (sas) Yanında olmayanı satma 55 Bkz.: En am, suresi, 6/ Zuhruf suresi, 43/ Bkz.: Yeniçeri, Celal, İslam İktisadının Esasları, Şamil Y., İst.-1980, s Bkz.: Şûrâ suresi, 42/ Tabakoğlu, İslam ve Ekonomik Hayat, Karaman, 2/61 vd. 61 İslam hukukunda irâde oluşumunun fesadından dolayı geçerliliği icâzete bağlı olan tasarruflar hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Taş, İcazet, s Bkz.: Köksal, Bkz.: Ersoy, 31-32; Döndüren, Ticaret ve İktisat, 129,