Transkript
1 HASTANE BİLGİ YÖNETİM SİSTEMLERİNDE OLAP YÖNTEMLERİYLE KARAR DESTEK MODÜLÜ GELİŞTİRMEK Pamukkale Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi Bilgisayar Mühendisliği Anabilim Dalı Murat TAŞER Danışman: Yrd. Doç. Dr. A. Kadir YALDIR Mayıs 2008 DENİZLİ
2 i
3 ii Bu tezin tasarımı, hazırlanması, yürütülmesi, araştırılmalarının yapılması ve bulgularının analizlerinde bilimsel etiğe ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini; bu çalışmanın doğrudan birincil ürünü olmayan bulguların, verilerin ve materyallerin bilimsel etiğe uygun olarak kaynak gösterildiğini ve alıntı yapılan çalışmalara atfedildiğini beyan ederim. İmza: Öğrenci Adı Soyadı: Murat TAŞER
4 iii TEŞEKKÜR Öneri, destek ve yardımlarından dolayı değerli danışman hocam Yrd. Doç. Dr. A. Kadir YALDIR, çalışma arkadaşlarım Sayın Ayşegül ŞAVLI ve Mustafa BAYRAK a, tez çalışmasını Bilimsel Araştırma Projesi kapsamında destekleyen Pamukkale Üniversitesi B.A.P. birimine, son olarak tez çalışmalarım sırasında benden manevi desteğini esirgemeyen Annem Bilge TAŞER ve Eşim Eda TAŞER e teşekkürü borç bilirim.
5 iv ÖZET HASTANE BİLGİ YÖNETİM SİSTEMLERİNDE OLAP YÖNTEMLERİYLE KARAR DESTEK MODÜLÜ GELİŞTİRMEK Taşer, Murat Yüksek Lisans Tezi, Bilgisayar Mühendisliği ABD Tez Yöneticisi: Yrd. Doç. Dr. A. Kadir YALDIR Mayıs 2008, 92 Sayfa Günümüzde sağlık sektörü, verilen hizmetten dolayı hastanın memnuniyeti, giderler ve kazanımlar, tanı ve tedaviye yönelik tıbbi araştırmalar gibi konularda karar vermeye yönelik bilgi açlığı çekmektedir. Çalışmada, bu ihtiyaca cevap vermek amacıyla, niteliksiz veri bombardımanı altında ne yapacağını şaşıran sağlık sektörü yöneticilerine, zaman dilimli ve çok boyutlu veri görünümü sağlayan OLAP analiz işlemi ışığında yol gösterilmeye çalışılmıştır. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Uygulama ve Araştırma Hastaneleri yöneticilerinin de fikirlerinin alınması sonucu, 16 değişik karar destek noktasında veri küpleri oluşturulmuştur. Kullanıcıların küplere kolayca ulaşması, üzerinde çalışabilmesi ve bu küpler sayesinde doğru ve özet bilgiye hızlıca ulaşmaları amacıyla bir uygulama geliştirilmiştir. OLAPPROG adını verdiğimiz bu uygulama, kullanıcılarının dice, slice, drill up, drill down gibi OLAP özelliklerinden yararlanmasını sağlamakla birlikte, küp görüntüsünün özelleştirilmesi, grafik çıktısının alınması ve farklı dosya formatları ile kaydedilmesi işlemlerini de yapabilmelerini sağlar. Veri transferi, zamanlanmış DTS paketleriyle yapıldığı için ve geliştirilen uygulama eklenen her yeni veri küpünü Microsoft Analysis Services e bağlanarak otomatik olarak tanıdığından çalışmanın sürekliliği de sağlanmıştır. Çalışmada, Microsoft SQL Server 2000 in Database Server, SQL Agent, Data Transformation Services ve Analysis Services bileşenleri kullanılmıştır. OLAPPROG uygulaması ise Borland Delphi 7.0 yazılım geliştirme ortamında kodlanmıştır. Anahtar Kelimeler: Hastane Bilgi Yönetim Sistemi, OLAP, Karar Destek Sistemleri, KDS, Data Transformation Services, DTS, Microsoft Analysis Services Doç. Dr. Fahir DEMİRKAN Yrd. Doç. Dr. A. Kadir YALDIR Yrd. Doç. Dr. Gürhan GÜNDÜZ
6 v ABSTRACT DEVELOPING DECISION SUPPORT MODULE BY USING OLAP METHODS IN HOSPITAL INFORMATION SYSTEMS Taşer, Murat M. Sc. Thesis in Computer Engineering Supervisor: Asst. Prof. Dr. A. Kadir YALDIR May 2008, 92 Pages Health sector in nowdays is in lack of information on subjects such as patient satisfaction on given services, expenses and incomes, and medical studies on diagnosis and treatment. In this study, it s aimed to guide the health sector administrators, who are confused under featureless data bombardment, by using OLAP analysis that provides time segment and multidimensional data view in order to prevent this need. By getting the opinions of Pamukkale University Education, Practice and Research Hospital administrators, data cubes on 16 different decision support points are formed. An application is developed in order to provide users to reach the cubes easily, to work on them and to reach correct information and summarise the information quickly with the help of these cubes. The application we named OLAPPROG provides the users to customize the cube view, to get the printout of the graphic and to save with different file formats in addition to benefit from the OLAP features such as dice, slice, drill up and drill down. Continuity of this study is also provided through the fact that data transfer is done by timed DTS packets and application recognizes each attached data cubes automatically by connecting Microsoft Analysis Services. In the study, Database Server, SQL Agent, Data Transformation Services and Analysis Services components of Microsoft SQL Server 2000 are used. OLAPPROG application is codded under Borland Delphi 7.0 software development package. Keywords: Hospital Information Systems, OLAP, Decision Support Systems, DSS, Data Transformation Services, DTS, Microsoft Analysis Services Assoc. Prof. Dr. Fahir DEMİRKAN Asst. Prof. Dr. A. Kadir YALDIR Asst. Prof. Dr. Gürhan GÜNDÜZ
7 vi İÇİNDEKİLER Sayfa No 1. GİRİŞ KDS VE OLAP Karar Destek Sistemleri (KDS) Online Analytical Processing(OLAP) OLAP özellikleri OLAP ın avantajları HASTANE BİLGİ YÖNETİM SİSTEMİ (HBYS) HBYS nin Yararları Genel HBYS Modülleri KARAR DESTEK MODÜLÜ VERİ AMBARININ OLUŞTURULMASI Veri Temizleme İşlemi Karar Destek Modülü Raporları Hasta kimlik bilgileri raporu Paket hastaların bölüme göre dağılım raporu Pakete dönüştürülen referansların hizmet türüne göre dağılım raporu Paket ameliyatların bölüme göre dağılım raporu Hastaların ayaktan/yatan durumuna ve bölümüne göre dağılım raporu Faturaların kuruma göre dağılım raporu Yatan hastaların tanı ve ABD na göre dağılım raporu Ayaktan hastaların tanı ve ABD na göre dağılım raporu Tanı hasta dağılım raporu Hizmet türüne ve bölüme göre dağılım raporu Tedavisi tamamlanmış hastaların uzman hekim onayı alınmamış radyoloji, laboratuar, patoloji işlemlerinin dağılım raporu Hastaların sosyal güvencelerine göre fatura değerlerinin dağılım raporu Uzman doktor/hasta türü katkı payı dağılım raporu Hasta makbuz bilgileri dağılım raporu Vaka başı hastaların bölüme göre dağılım raporu Bölüme göre öğretim üyeleri performans uygulaması analizi DTS Paketlerinin Oluşturulması DTS Paketlerinin Zamanlanması ANALİZ VERİTABANININ OLUŞTURULMASI Analysis Services Öğeleri Analysis server Analysis manager Analiz veritabanı Pivot table service Analiz Veritabanı Öğeleri Data source Cube (Küp) OLAP Küpü Oluşturmak Process... 56
8 vii 6. OLAPPROG YAZILIMI Küp Görüntüsü Seçimlerinin Yapılması Küp bilgisi ve küpe bağlanma Dimension layout Measure ve properties Küp Görünütüsü Üzerinde Çalışma Sorting Filtering Grouping Grafik Desteği Dosya Olarak Kaydetme-Çıktı Alma Ayarlar OLAPPROG un Farklı HBYS lerde Uygulanabilirliği SONUÇLAR KAYNAKLAR EKLER ÖZGEÇMİŞ... 92
9 viii ŞEKİLLER DİZİNİ Sayfa No Şekil 2.1 Karar Destek Sistemleri'nin temel bileşenleri (Çetinyokuş ve Gökçen 2002).. 5 Şekil 2.2 SQL Server Data Warehousing (WEB_2 2007)... 8 Şekil 4.1 SQL Server Enterprise Manager Wizard ekranı Şekil 4.2 SQL Server Enterprise Manager DTS veri taşıma yöntemi Şekil 4.3 SQL Server Enterprise Manager DTS sorgu girme ekranı Şekil 4.4 DTS paketinin kaydedilmesi ve zamanlanması ekranı Şekil 4.5 DTS Wizard zamanlama ekranı Şekil 4.6 DTS Packages Şekil 4.7 SQL Server Agent Jobs listesi Şekil 4.8 Oluşturulan bir DTS paketinin görüntüsü Şekil 5.1 Analysis Services Architecture (Microsoft Corporation 2000) Şekil 5.2 OLAP depolama şemaları (Microsoft Corporation 2000) Şekil 5.3 Çalışmadaki Analysis Manager öğeleri Şekil 5.4 Pivot Table Service (Microsoft Corporation 2000) Şekil 5.5 Data Source tanımı Şekil 5.6 Analysis Manager New Cube Wizard Şekil 5.7 New Cube Wizard Fact Table seçimi Şekil 5.8 New Cube Wizard Measure seçimi Şekil 5.9 Dimension Table seçim ekranı Şekil 5.10 Star schema (Microsoft Corporation 2000) Şekil 5.11 Snowflake schema (Microsoft Corporation 2000) Şekil 5.12 Dimension hiyerarşi seçim ekranı Şekil 5.13 Dimension tipi seçim ekranı Şekil 5.14 Standart Dimension Level seçimi Şekil 5.15 Time Dimension seçimi Şekil 5.16 Time Dimension Level seçimi Şekil 5.17 Dimension sihirbazı tamamlama ekranı Şekil 5.18 Cube Editör Şekil 5.19 Process metodları Şekil 5.20 Process işlemi Şekil 5.21 Hospital Analiz Veritabanı Process DTS paketi Şekil 6.1 OLAPPROG yazılımı Şekil 6.2 OLP_CUBES tablosundan görünüm Şekil 6.3 Dimension yerleşimi Şekil 6.4 Measure seçimi Şekil 6.5 Sorting Şekil 6.6 Hierarchy Editor Şekil 6.7 Member filtreleme Şekil 6.8 Member gruplama Şekil 6.9 Gruba Member atama Şekil 6.10 Grafik tek Dimension ve tek Measure Şekil 6.11 Yoğun verili ve iki Dimension lı grafik görünümü Şekil 6.12 OLAPPROG Excel belgesi Şekil 6.13 Görsel ayarlar ekranı Şekil 6.14 Veri alanı ayarları tümünü göster Şekil 6.15 Proje geliştirme adımları... 72
10 ix SİMGE VE KISALTMALAR DİZİNİ ABD BUT DSS DTS ETL HBYS KDS OLAP OLTP PACS PTS SQL Ana Bilim Dalı Bütçe Uygulama Talimatnamesi Decision Support System Data Transfornation Services Extract Transform Load Hastane Bilgi Yönetim Sistemleri Karar Destek Sistemleri Online Analytical Processing On-Line Transaction Processing Picture Archiving and Communications System Pivot Table Service Structured Query Language
11 1 1. GİRİŞ Günümüzde teknoloji işletmelerin yürütülmesinde ve yönetilmesinde giderek ön plana çıkmaktadır. Hastaneler için vazgeçilmez hale gelen Hastane Bilgi Yönetim Sistemleri (HBYS) bunun bir örneğidir. HBYS ler iş akışlarına göre birimler arası iletişimleri sağlayarak ve çalışanların bilgi ihtiyaçlarını karşılayarak, hastane içerisindeki bilgi akışını yöneten yazılım ve donanım bütünü olarak düşünülebilir. Karar Destek Sistemleri (KDS) ise yöneticilere karar verme noktasında yardımcı olan yazılımlardır. Sürekli artan bir ivmeyle gelişen sağlık sektöründe, hastane yöneticilerinin, verileri değerlendirme ve uygun kararı verme noktasında, bilgiye değişik boyutlardan hızlıca erişim ihtiyacı artmaktadır. Yöneticiler değişik faturalama prosedürleri, birbirinden farklı maliyet hesaplamaları, değişken geri ödeme ve performans değerleri karşısında istatistiki bilgi bombardımanı altında doğru karara ulaşamamaktadır. Çalışmada bu bilgiye ulaşmadaki sıkıntıları çözmek amacıyla, Pamukkale Üniversitesi Hastaneleri Hastane Bilgi Yönetim Sistemi (HBYS) üzerinde OLAP yöntemi kullanan bir Karar Destek Modülü oluşturulmuştur. Modül, kritik karar destek noktaları olarak belirlenen faturalama, geri ödemeler, doktor ve bölüm performansları, hakedişler, paket ve vakabaşı uygulamaları, hasta kimlik ve tanı bilgileri konularında OLAP tabanlı raporlar içermektedir. Tez çalışması için yapılan literatür araştırmalarında örnekleri incelenen HBYS Karar Destek Modüllerinin, kullanıcıların belli parametre aralıkları girerek sorguladığı raporlar ve istatistiki bilgilerden oluştuğu görülmüş, Online Analytical Processing (OLAP) yazılım sistemi tabanlı karar destek modülüne sahip HBYS örneğine rastlanmamıştır. Kullanıcılar OLAP teknolojisi ile bilgiye değişik boyutlardan hızlı, zaman yönelimli ve Structured Query Language (SQL) bilgisine gerek duymaksızın erişebilirler.
12 2 Çalışma örneğin vaka başı uygulamalarda normal raporlama modüllerinden farklı olarak; seçilen tarih aralığındaki bölümlerin sadece vaka başı fatura değeri ve normal faturalama değerlerini karşılaştırmak yerine, hangi bölümde, hangi tarih aralıklarında ve hangi hasta türünde vaka başı değerlerinin fatura değerlerinden iyi ve hangi durumda kötü olduğunu tek ekranda tekrar tekrar parametre seçmeden hızlı bir şekilde kullanıcısına sunar. Bu sayede değişik boyutlardan zaman yönelimli değerlendirme hızlıca yapılabilir. İkinci ve üçüncü bölümde, HBYS, KDS ve OLAP kavramları açıklanmış, bu konuda yapılan çalışmaların yararları hakkında bilgiler verilmiştir. Dördüncü bölümde, ihtiyaç duyulan karar destek noktaları hastane yöneticileri ile görüşülerek belirlenmiş ve bu noktalarda ulaşılmak istenen raporlar çalışmaya eklenmiştir. Bu aşamada doğru ve net bilgiye ulaşabilmek amacıyla, kullanıcı hatası ve program eksikliklerinden kaynaklanan hatalı ve eksik veri girişleri SQL ifadeleri yardımıyla temizlenmiş, istenen özet veri ayrıştırılmış ve Microsoft SQL Server Data Transformation Services (DTS) yardımıyla veri ambarına taşınmıştır. Bu işlemler birer paket haline getirilmiş ve zamanlanarak bilgiye ulaşımın sürekliliği sağlanmıştır. Beşinci bölümde, elde edilen veriler üzerinde OLAP tabanlı analiz işlemi yapılabilmesi için OLAP küp yapısının, dimension ve measure öğelerinin Microsoft Analysis Services yardımıyla oluşturulması ve küplerin analize hazır hale getirilmesi anlatılmıştır. Altıncı bölümde, analiz işlemi için geliştirilen ve kullanıcıların rahatça ulaşabilmesi amacıyla HBYS ye karar destek modülü olarak entegre edilen OLAPPROG yazılımı ile ilgili ayrıntılar ele alınmıştır. Radar-Soft firmasının yazılım araçlarından yararlanılarak oluşturulan OLAPPROG, filtreleme ve gruplama yeteneklerinin yanı sıra, kullanıcıların OLAP küplerine daha kolay, esnek, çıktı ve grafik destekli olarak ulaşmasını,. görsel ve veri alanı ayarları yardımıyla küp görüntüsünü özelleştirebilmesini sağlamıştır. Yedinci bölümde bu çalışma ile elde edilen sonuçlara yer verilmiş olup, çalışmanın devamı niteliği taşıyabilecek önerilerde bulunulmuştur.
13 3 2. KDS VE OLAP 2.1 Karar Destek Sistemleri (KDS) Çalışma kapsamında yapılan literatür araştırmaları; yöneticilerin karar verme sürecinde değişik boyutlardan, hızlı ve özet bilgiye duydukları ihtiyacı ortaya çıkarmıştır. Bu ihtiyaçtan yola çıkarak çalışma, KDS ler ve sağlık sektöründe uygulamalarına sık rastlanmayan OLAP uygulamaları üzerinde gerçekleştirilmiştir. Yöneticilerin zamanında ve doğru karar verebilme istekleri, karar verme ortamı ile doğrudan ilişkilidir. Karar verme sürecinde, yönetime destek vermek amacıyla hedeflenen bilginin üretilmesi ve sunulması için kullanıcı etkileşimli yazılım ve donanım araçlarının bütünleşik kümesinden oluşan etkileşimli bilgi sistemleri Karar Destek Sistemleri (DSS), olarak adlandırılırlar (Atak 2006). Bu şekilde tanımlanan KDS ler kullanıcının veriyi daha iyi analiz edebilmesini, etkinliğini arttırmayı ve analizi yapılan verilerin daha iyi anlaşılmasını hedefler. KDS ler yöneticinin karar vermesini kolaylaştırır, fakat onun yerine çıkarımlarda bulunamaz. Kısaca, üretilen yazılım, karar verme noktasında yöneticinin etkinliğini arttırıyorsa KDS olarak değerlendirilebilir. Karar Destek Sistemleri tüm kurum bazında orta düzey yöneticileri içeren geniş bir kullanıcı grubu tarafından kullanılabileceği gibi, üst düzey tek bir yöneticinin bilgisayarında kurulu olan bütünleşik bir yazılım sistemi de olabilir. Nasıl bir sistem kurulacağı daha çok ihtiyaçlar ve hedefler çerçevesinde belirlenir. Hastane gibi sürekli veri akışı içerisinde bulunan kurumlarda, yöneticiler kurulan bilgi yönetim sistemleri sayesinde elde ettikleri ham verileri, veri ambarları ve KDS yardımıyla etkin bir şekilde filtreleme işleminden geçirip, kullanışlı ve yararlı bilgiler haline getirmeyi, bu sayede stratejik önem arz eden konularda doğru ve hızlı karar vererek verimliliği artırmayı, sağlık hizmetlerinin sürekliliğini sağlamayı ve hasta memnuniyetini artırmayı hedeflerler. Maliyet-Kazanım dengesi, performans değerleri, hasta sayıları, paket ve vaka başı uygulamalarının incelenmesi, satın alma-malzemestok takibi gibi konular hastane için önemli karar noktalarıdır. Yöneticilerin bu
14 4 noktalarda başarılı bir KDS ile desteklenmesi, etkin ve doğru karar vermeyi kolaylaştırarak, verimliliği arttırır (Laudon ve Laudon 2002). Yöneticiler karar verme aşamasında, HBYS den bazı soruların cevabını bulmak isterler. Örneğin; Kış dönemi içerisinde performansı son üç yılın aynı dönemine göre en fazla yükselen bölüm hangisidir? Hangi malzemelerin kullanımı geçen yıla göre % 25 ten fazla artmıştır? Paket uygulama çerçevesinde değerlendirilen vakalarda, ilaçların toplam maliyete oranının bir önceki dönemle karşılaştırılması, Ayaktan Vaka Başı hastalarının bölümlere göre ortalama maliyet-kazanım dengesi, Bölümlere göre laboratuar, radyoloji işlemlerinin dağılımının dönemsel olarak değişimi, Yeni alınan tıbbi cihazdan sağlanan kazanımlar nelerdir? Bu soruların cevabının basit bir raporlama ekranından sürekli ve hızlı olarak elde edilmesi mümkün olmayabilir. Başarılı bir KDS, yöneticinin bu soruların cevabını bulmasına yardım eder. KDS ler, kullanıcılara ihtiyaç duydukları verileri kendi görüş açılarına göre düzenleyerek sunar. Bu sayede kullanıcıların istedikleri sonuca ulaşmalarını, basit konularda analiz yapmalarını veya karmaşık modellere dair ileriye yönelik tahmin yürütebilmelerini sağlar (WEB_1 2007). Bir KDS, verilerin tutulduğu veritabanı, bu verilerin analiz işlemine uygun hale getirileceği yazılım sistemi ve kullanıcıların analiz yapabilmesini sağlayacak arayüzden oluşur. Hastanede oluşturulacak bir karar destek sisteminin veri kaynağı elbetteki hastane bilgi yönetim sistemi olacaktır. Çalışanlar tarafından HBYS üzerinden elde edilen veriler, karar destek sisteminde kullanılmadan önce dördüncü bölümde anlatılan veri temizleme dönüştürme işleminden geçirilip, özetleme ve veri taşıma işlemiyle bir veri ambarında toplanmalıdır. Temizlenmiş, amaca yönelik sınıflandırılmış, özetlenmiş veri ambarındaki HBYS verileri analiz sistemleri tarafından ele alınır. Çalışmada OLAP
15 5 analiz yöntemi için Microsoft Analysis Services kullanılmıştır. Analiz sistemi, veri ambarından elde edilen verileri çok boyutlu, kullanıcının rahatlıkla yönetebileceği küpler haline getirir. OLAP küpleri halindeki verilerin kullanıcıyla buluşması, geliştirilen bir yazılımla sağlanmıştır. Bundan sonrası kullanıcıların isteklerine bağlıdır. Kullanıcı verilere istediği boyuttan bakarak normalde elde edilmesi zor, karmaşık hesaplamalara rahatlıkla ulaşabilir, analizi yaparak karar destek noktasında kendisine yardımcı olacak bilgiler elde edebilir. Şekil 2.1 de Karar Destek Sistemleri nin temel bileşenleri gösterilmiştir. Şekil 2.1 Karar Destek Sistemleri'nin temel bileşenleri (Çetinyokuş ve Gökçen 2002) 2.2 Online Analytical Processing(OLAP) Herhangi bir organizasyona KDS kurmak, organizasyona ait yeterli veri toplanmasına, veri yapısının iyi tasarlanmış olmasına ve bu yapıdan yola çıkılarak veri ambarlarının ve veri marketlerinin oluşturulmasına bağlıdır. Toplanan bu verilerden oluşturulan veri ambarları üzerinden verileri çok boyutlu, esnek yapıda gösterebilen yazılıma OLAP diyoruz. OLAP, aynı zamanda yöneticilerin ayrıntılı analiz yapabilmesi için gerekli olan stratejik bilgiye hızlı ve sürekli şekilde ulaşmasını sağlar.
16 OLAP özellikleri OLAP, sorgulama ve raporlama yazılımlarından üç önemli özelliği ile ayrılmaktadır: Verilerin çok boyutlu gösterimi, Karışık hesaplamalar, Zaman yönelimli süreç kabiliyeti. Verilerin çok boyutlu gösterimi: İş modelleri, özellikleri gereği verilerin çok boyutlu gösterimine ihtiyaç duyarlar. Hastane için örneklemek gerekirse; zaman, malzeme, çalışanlar, hastalar, servisler gibi birçok boyut tanımlanabilir. Birçok seviye içeren zaman boyutunda malzeme kullanımlarının aylık, 3 aylık ve yıllık süreçlerde nasıl değiştiği gözlenebilir. Anabilim Dalı (ABD), doktor gibi seviyelerde performans değerleri takip edilebilir. Hastaların sosyal güvenlik kurumlarına, doğum yerlerine, cinsiyetlerine vb. gibi parametrelerine göre çıkarımlar elde edilebilir. OLAP uygulamaları veritabanındaki verilere esnek ve kolay ulaşım sağlayarak, küp yapısında dilimler halinde görünüm kazandırır. Uygulamalar yöneticilere herhangi bir boyutta veya seviyede, eşit kolaylık ve işlevsellikle çaprazlama analizler yapabilme olanağı sağlamalıdır. Örnek olarak, herhangi bir birim veya klinikteki, herhangi bir malzeme tipinin ya da alt kategorisinin, 15 günlük veya altı aylık süreçte kullanım değerleri kolaylıkla elde edilebilmelidir. OLAP uygulamaları bu tip isteklere cevap verebilecek veri yapısı ve görünümünde olmaları gerekmektedir. Bu sayede, yöneticiler SQL kodları yazmak, kompleks tablo yapılarını ve ayrıntılı tablo ilişkilerini bilmek zorunda kalmazlar (WEB_3 2007). OLAP ta verilerin çok boyutlu gösterimi veri küpleri olarak adlandırılır. Tipik olarak bir küpün üç boyuta sahip olduğu düşünülse bile, iş modelleri içeren data küpleri bir çok boyut içerebilir. Bunun için Excel örneğini düşünebiliriz. Satır, sütun ve sayfaları boyut olarak kabul etmenin yanı sıra, aynı bilgisayarda açılan farklı Excel belgelerini ve farklı bilgisayarlarda açılmış farklı Excel belgelerini boyut olarak kabul edebililiriz.
17 7 Karışık hesaplamalar: Bir çok OLAP uygulaması, küpün bir hiyerarşisi boyunca veya bir boyut bazında basit data hesaplamaları yapabilirken, bazıları da bundan daha kompleks özellik içeren toplamın yüzdesini alabilme, gerçekleşmemiş bir sonraki değeri tahmin edebilme gibi karar destek aşamasında büyük yararlar sağlayabilecek hesaplamalar yapabilir. Benzer şekilde matematiksel denklemleri ve kompleks algoritmaları kullanan, değişken ortalama ve yüzde olarak artış hızı hesaplamaları da elde edilebilir. Zaman yönelimli süreç kabiliyeti: Zaman neredeyse tüm OLAP uygulamaları için evrensel bir boyuttur. Zaman gözetilmeksizin herhangi bir iş modellemesinin yapılabilmesi çok zor olabilir. Zaman boyutu, iş sürecinin performansını değerlendirmeye ve karşılaştırmaya yardımcı olabilir (Bain vd 2000). Örneğin, Kulak Burun Boğaz bölümünün bu ay gösterdiği performans geçen ay gösterdiği performans ile karşılaştırabilir veya hastanenin son 6 aylık süreçte elde ettiği döner sermaye geçen yıl aynı dönemdeki ile değerlendirilebilir. İlişkisel bir veritabanının karar destek faaliyetlerinde kullanılması performans açısından tavsiye edilmez. Geleneksel veritabanları yani Online Transaction Processing (OLTP) sistemler kayıt ekleme, güncelleme ve silme işlemlerinde iyi performans gösterirken, veri analizi konusunda OLAP sistemler uzmanlaşmıştır. OLAP ve OLTP arasındaki fark; OLTP sistemleri verileri toplayıp yönetirken, OLAP sistemleri toplanan verileri kullanarak yeni bilgilere ulaşılmasını sağlar. KDS lerde kullanılacak veri, değişik kaynaklardan veri temizleme, denormalizasyon gibi işlemlerden geçirilerek tek bir havuzda toplanabilir. Oluşturulan bu havuza veri ambarı (data warehouse) denir. Veri ambarları, sorgulama ve raporlama için tasarlanmış olup, en küçük birimler halinde ve özetlenmiş veriyi içerirler. Verilerin değişik kaynaklardan çekilip veri ambarına aktarılması işlemine ise Extract Transform Load (ETL) denir. ETL; verinin farklı veri kaynaklarından alınıp ayrıştırılması (Extraction), iş analizleri yapabilmek için temizlenip, belirli formata dönüştürülmesi (Transformation) ve veri ambarlarına yüklenmesi (Loading) şeklinde tanımlanabilir. Analizi yapılacak veriler farklı veri kaynaklarında farklı formatlarda saklanıyor olabilir. Farklı kaynaklardaki verilerin ortak bir veri ambarında
18 8 toplanabilmesi için aynı formatta düzenlenmesi, denormalize edilmesi, veri tiplerinin ve yapılarının güncellenmesi gerekebilir. Bu işlemlerin tamamlanmasından sonra, farklı kaynaklardaki bu veriler analizin yapılacağı veri ambarına taşınarak, yüklenir. Çalışmada bu işlemleri gerçekleştirmek için dördüncü bölümde anlatılacak olan DTS kullanılmıştır. Veri ambarlama ve OLAP birbirini tamamlayıcıdır. Büyük boyutlu kaynaklardan ve farklı bakış açılarında anlık veri talep etme noktasında bir araya gelirler. Genel olarak OLAP, standart veritabanında yapılamayacak derecede karmaşık olan sorguları gerçekleyebilmek amacıyla veri ambarlarındaki ham verileri yüklenmekte, biçimlendirmekte, indekslemekte ve kullanıcının erişimine sunmaktadır. Şekil 2.2 de SQL Server ın veri ambarlama işleyişi gösterilmiştir. Şekil 2.2 SQL Server Data Warehousing (WEB_2 2007) OLAP, kullanıcılarını karmaşık ve dağınık veri yapısından kurtarıp nitelikli analizler yapabilmesini, dolayısıyla daha iyi çıkarımlara ulaşmasını sağlar. Ek olarak, kullanıcılar teknik bilgi ya da teknik eleman desteğine ihtiyaç duymaksızın verilerin çok boyutlu ve zaman süreçli hesaplanan değerlerine kolaylıkla ulaşarak kendi analizlerini oluşturabilirler. OLAP sayesinde yöneticiler karmaşık problemlerin çözümünü bulabilir. Örneğin, başhekim, hasta sayısının düşüşünü belirli bir bölümdeki belirli bir tıbbi cihaz malzemesinin temin edilememe sorununa indirgeyerek, ilgili malzemenin son 6 aylık alış satış fiyatı değerlendirmesi ile sorunu inceleyebilir. Bununla birlikte OLAP
19 9 yöneticilere geleceğe yönelik kararlarda da destek sağlar. Örneğin alınacak ikinci bir tıbbi cihazın ücretli hasta miktarındaki artışa etkisi ne olabilir sorusuna cevap aranabilir OLAP ın avantajları OLAP çok boyutlu esnek veri görünümü ile kullanıcıların veriyi daha iyi şekillendirebilmesini, analiz yapabilmesini ve çıkarımlarda bulunabilmesini sağlar. Kullanıcı dostudur. Birkaç mouse hareketi ile verilere tamamen farklı bir boyuttan bakarak farklı hesaplamaları değerlendirmek mümkündür. OLAP veri ambarından çıkartılan özet verileri indeksli ve çok boyutlu olarak tuttuğu için sorgu performansı çok yüksektir. OLAP verileri ilişkisel veritabanına bağlı olarak ya da olmayarak sadece özet veriyi ya da detayı ile birlikte tutabilir. OLAP basit faturalama raporlarından, karmaşık maliyet tutar analizi hesaplamalarına kadar ilişkisel veritabanında sorgusu zor ve uzun olan hesaplamaları kolaylıkla yapabilir. OLAP ta veri, boyutları ile birlikte küp olarak adlandırılır. Bir OLAP veri küpü üzerinde şu işlemler yapılabilir: Dice: Boyutları çevirmek olarak ifade edilebilir. Örneğin, Paket Maliyet Analizi bilgisine zaman ve hasta türü boyutlarından bakarken küp görünümü değiştirilip cinsiyet ve yaş boyutundan bakılabilir. Slice: Dilimleme olarak ifade edilir. Tüm veriyi değil de sadece belli bir dilimi, örneğin hasta türünde sadece bağkurlu hastalar ele alınabilir. Drill down: Bir alt seviyeye geçiş. Örneğin, yer boyutunda Denizli ilindeki hasta sayısı gözlenirken ilçelerdeki dağılıma inilebilir (Immon 2000). Drill Up: Bir üst seviyeye geçiş. Örneğin, zaman boyutunda aylık fatura tutarları incelenirken 3 aylık, 1 yıllık tutarlara geçiş yapılabilir (Karaca 2006). OLAP ve küplerle ilgili daha ayrıntılı bilgi, karar destek modülü oluşturulurken OLAP yazılımı olarak kullanılan Microsoft Analysis Services ın anlatıldığı beşinci bölümde verilecektir.
20 10 3. HASTANE BİLGİ YÖNETİM SİSTEMİ (HBYS) Bütün işletmelerde olduğu gibi sağlık kurumlarında da, hem sunulan hizmet ile ilgili fonksiyonlar, hem de bizzat organizasyonla ilgili yönetim, planlama, pazarlama, finans, muhasebe gibi fonksiyonlarının yerine getirilmesi esnasında oluşan verilerin kaydı, kontrolü, arşivlenmesi, güvenliğinin sağlanması ve yeniden kullanılması otomasyonun temelini teşkil eder (WEB_5 2007). Sağlık hizmetinin en iyi şekilde verilmesi, hizmetin sürekliliği, işlevsel akışkanlığın sağlanması, maliyetlerinin tespiti, hizmetlerin doğru ve hızlı yerine getirilmesi, hizmet karşılıklarının tahsili ve takibi, hizmet kalitesinin arttırılması, bilgilere kısa zamanda doğru şekliyle ulaşılması, istatiksel çalışmaların kolayca yapılması ve bilimsel veriler elde edilmesi, gerekli verilerin karar mekanizmalarına sunularak kullanılması gereksinimleri, sağlık kuruluşlarında yönetim bilişim teknolojilerinin uygulanmasını ve dolayısıyla kurumlarda otomasyonuna geçilmesini zorunlu hale getirmiştir. Sağlık bilgi yönetim sistemleri, hastane otomasyonu, hastane bilgisayar otomasyonu, hastane otomasyon sistemleri, tıbbi enformasyon sistemleri vb tanımlar, temelde sağlık kuruluşlarında üretilen hizmetlerin olabildiğince bilgisayar desteği ile gerçekleştirilmesini ifade eden eş anlamlı kavramlardır. Kısaca, hastanenin işletim kuralları içinde yönetilmesinde, hastaların tıbbi ve finansal takibinin yapılmasında, kurumla ilgili günün ve geleceğin karalarının alınmasında fayda sağlayacak bir veritabanının en az hata ile optimum zamanda işlemlerin yapılmasını sağlayacak bir elektronik entegrasyonla kurulması işlemidir (WEB_5 2007). Hasta kayıtlarının tutulması, hizmetlerin faturalanması, gelir-gider takibinin yapılması, kaçakların önlenmesi, hizmet kayıplarının engellenmesi, hastane kaynaklarının en verimli şekilde kullanılması, stok takibinin yapılması ve hastanenin uluslararası ve resmi ortak veri bütünlüğüne ulaşmasını sağlayacak kodlama sistemlerini içermesi HBYS nin gereklerindendir (Anonim 2004, 2005).
21 HBYS nin Yararları Dört maddede incelenebilir: İdari, mali ve sağlık bilgilerinin takibini ve paylaşımını sağlamak, İstenilen her türlü istatistiki ve karar destek bilgisine en kısa sürede ulaşmak, Kağıt dolaşımını ortadan kaldırmak, Kaynakları optimum düzeyde kullanmak. 3.2 Genel HBYS Modülleri Hasta Kayıt-Arşiv Modülü Poliklinik Yönetim Modülü Eczane Modülü Malzeme, Stok Takip ve Demirbaş Modülü Laboratuar Modülü Hasta Yatış-Çıkış Modülü Fatura ve Muhasebe Modülü Performans Modülü Sağlık Kurulu Modülü Radyoloji Modülü PACS (Picture Archiving and Communications System - Görüntü Arşivleme ve İletişim Sistemi) KARAR DESTEK MODÜLÜ Ameliyathane Modülü İnsan Kaynakları Modülü Klinik Yönetim Modülü Satın Alma Modülü Cihaz Yönetim Modülü (Anonim 2004, 2005) HBYS nin uygulamaya geçirilmesi ve sonrasında işletiminin devamı hastane içerisinde birçok dinamiği etkilediğinden sistem tasarımcıları ve uygulayıcıları için çeşitli zorluklar içermektedir: Bunlar;