Çoban Çiçekleri
Cape’dan gelen Afrika çiçeklerinin en zarifi olan Amaryllis, Lâtin şairlerinden Virjil tarafından güzel bir çoban kızına benzetilerek verilmiş olan bir addır. Çoban Çiçeği soğanlı çiçekler arasında önemli bir yer kazanmıştır. Özellikle saksıda yetiştirilen çiçekli fidanlar, limonlukların ve salonların başlıca çiçekleridir. Kesilmiş çiçek olarak değişik demet yapımında kullanılır. Çiçekleri soğanından koparılmazsa, onbeş gün kadar tazeliklerini saklarlar. Kesilmiş çiçekler, serin bir yerde bir hafta on gün kadar dayanır. Çoban Çiçeği’nin pek çok, çeşiti vardır. Bunlar arasından en güzellerini seçerek kıymetli bir koleksiyon sıralıyoruz :
1 — Vitata cinsi: Soğanın şekli yuvarlakça ve orta büyüklükte olup, rengi esmerim tıraktır. Çiçekleri beyaz, açık pembe, kırmızı renklerde olur. Çiçek sapı 40-50 cm. uzunluğunda, her sap üzerinde 2-6 adet açar. Çiçekli şekli Zambak Çiçeği’nin aynıdır. Çiçek Tacı’nın içi, bazen yeşil damarlı olur. Bazen de üzerinde koyu renkte lekeler ortaya çıkar ki, bu sayede çiçeğin görünüşü güzelleşir. Bu – cinsin koyu kırmızı renkte bir çeşiti vardır. Bu soğanların çoğu Haziran’dan başlayarak görünürler.
2 — Vitata Hibrit: Vitata cinsinin melezlerini taşıyan bu güzel cinsin soğanları orta büyüklükte, kuvvetli ve çekici çiçeklere sahiptir. Melez cinslerin pek değişik çeşitleri vardır ve çiçeklerinin renkleri daima aynıdır.
Melezler : Vitata cinsiyle Şohadsoni Vitata ile Breziliyensis veya Vitata ile Pülvers-lanta cinslerinin aşılanması sayesinde elde edilen tohumlardan ortaya çıkmıştır. Melezlerin çiçekleri daha büyük ve daha kuvvetlidir. Tarım yöntemine göre, yılın değişik mevsimlerinde çiçek açarlar.
3 — Pürpürea cinsi: Soğanı büyük ve yuvarlak, esmer renktedir. Çiçek sapı uzun ve kalınca olup üzerinde 2 – 3 adet kadar bir küme çiçek açar. Çiçekler koyu kırmızı renktedir. Kışı ılımlı olan yerlerde bu cinsin soğanı açıkta bırakılabilir. Genellikle Temmuz sonunda görünür. Soğanın etrafında her yıl küçük soğancıklar ortaya çıkar ki, bunlar cinsin çoğalması için kullanılır.
4 — Fonnozisma cinsi: Bu cinse Fransız Zambağı derler. Anavatanı Amerika’dır. Soğanı siyah renkte sıkışık ve uzuncadır. Çiçek sapı 25 cm. uzunluğunda olup, üzerinde koyu kırmızı ve kadife gibi parlak iki çiçek açılır. Soğuğa karşı dayanıklığı olmadığından camekâna gereksemesi vardır. Soğanın kardeşlenmesi, yani dibinden verdiği küçük soğancıkları azdır. Topraktan çıkarıldığı zaman, ana soğan kolayca ikiye ayrılır Ve her iki soğan dikildiğinde çiçek açarlar. Bahçıvanlar bu soğanlar kolayca ayrılmadığından bıçak ile ortasından keserek, ayrı ayrı saksılara dikerler. Bu cinsin hoşlandığı toprak (5) sayılı harçtır. Haziran’da çiçek açar. Şişe içinde Sümbül gibi çiçek açtırılabilir.
5 — Lonjifolya cinsi: Soğanı yumurta şeklinde ve siyah renktedir. Yapraklan çok uzundur. Çiçek sapı kısadır. Her sapta beyaz renkte 4 – 8 çiçek açar, çiçekler açtıktan sonra pembeleşir. Bu cinsin bir de pembe çeşiti vardır ki, ikisi de Ağustos’ta görünürler.
6 — Kandida cinsi: Siyah renkli, küçük bir soğanı vardır. Her sapta beyaz renkli bir çiçek açar. Meydana çıkma mevsimi Eylül ayıdır. Bölme kenarlarının süslenmesi için kullanılır.
7 — Lutea cinsi : Sonbahar Altını da denilen bu cinsin soğanı, küçük ve siyah renkte, çiçeği de sarı renktedir. Eylül’den başlayarak görülür. İstanbul’da Anadolu Demiryolu boyunca köşklerin bahçelerinde çoklukla yetiştirilirdi. Bölme kenarlarının süslenmesine pek elverişlidir.
Çoban Çiçeği’nin 1, 2, 3, 4 sayılı çeşitleri özellikle saksılarda yetiştirilen zarif çiçeklerdir. Bununla beraber saksı içinde olduğu halde az gölgeli bölmelere dikilerek pek güzel şekiller yapılabilir. Camekânda turfanda açtırılan çiçekler piyasada pek çok rağbet bulmaktadır. Çiçek saplarının uzun olmasından yararlanılarak çiçek sepeti süslemesinde ve diğer yapımlarda çoklukla kullanılır. 5, 6, 7 sayılı cinsler ise, çiçeklerinin küçük ve fidanlarının bodur olması dolayısıyla bölme kenarlarının süslenmesi, ya da Çiğdem ve Safran ile karışık olarak değişik bölmelerin süslenmesinde kullanılır.
Yetiştirilmesi: Bütün cinslerin çoğaltılması soğanladır. Ana soğanlarının etrafında ortaya çıkan soğancıklar en birinci çoğaltma yoludur. Bununla beraber Çoban Çiçeği’ni tohum ile çoğaltma olanağı vardır. Fakat bu şekilde yetiştirilecek fidanlar, ancak 4-5 inci yılda çiçek açabilirler. Camekânı olanlar Eylül’de bu çiçeğin soğanlarını saksıda yetiştirebilirler. Camekân olmayanlar ise, güneye karşı bir yerde üzerine çürümüş yaprak ile yarı yarıya karışmış funda toprağı doldurulmuş bir yastığa Mart sonunda 30’ar cm. ara ile soğanları dikmelidir. Soğanların hepsini toprağa gömmemelidir. Sıcak günlerde sulamayı ve kırağı yağarsa soğanları, kurumuş yaprak ya da yeşil otlarla örtmeyi hatırdan çıkarmamalıdır.
Çiçek çıktıktan sonra soğanları olduğu gibi bırakmayarak, ara sıra sulamalı ve kışın üzerlerini güzelce örterek sulamaksızın Mart’a kadar olduğu gibi bırakmalıdır. Mart’ta hasır ya da cam çerçeveler kaldırılarak soğanlar açıkta bırakılırsa, izleyen günlerde yeşermeye başlarlar. Çoban Çiçeği soğanı 3 yıl olduğu yerde bırakılır ve bundan sonra çıkarılıp, yeri değiştirildiğinde soğanların etrafında ortaya çıkan soğancıklar ayırt edilir. Bu soğancıklar ayrıca kuvvetli ve gübreli bir yere dikilirse, 2-3 yıl sonunda çiçek açabilecek kuvvet ve kudrette ana soğanı yetiştirilmiş olur. Çoban Çiçeği soğanlarını topraktan çıkarıp, kum içinde kuru ve nemsiz bir camekânda ya da camlı kasalarda saklayarak kışı izleyen Mart’ta yerine dikmek bile olanaklıdır. Saksı değişimi üç yılda bir yapılmalıdır.