Gecelerin Sultanı Ay Nasıl Bir Gök Cismi..
30-40 yıl öncesine kadar hepimiz ayın yeraltı yapısını merak ederdik, Ay’da deprem oluyor mu? Deprem oluyorsa.
Yaşadığımız gezegendeki depremlere benziyor mu?
Bütün bu soruların yanıtları NASA’ nın aya iniş programını sayesinde Açıklığa kavuştu. Apollo 22.214.171.124 ve 17 Programları dahilinde Ay’a yapılan uzay Yolculuklarında; Ay’da jeofizik sismograf istasyonları kuruldu. Beş ayrı noktada kurulan bu deprem kayıt cihazları Güneş enerjisi ve nükleer pille çalışıyor. Ve sürekli deprem kayıtlarını kaydederek dünyaya gönderiyor. Amaç, Ayın iç yapısını ayrıntılı olarak ortaya çıkarmak Elde edilen veriler yaşadığımız yerküre deki deprem kayıt cihazlarındaki Kayıtlarla benzerlik taşıyıp taşımadığını belirlemek ve .. Gecelerin sultanı ayda neler oluyor sorusuna yanıt bulmaktır. Başardılar mı? Evet.
Yer Küre’deki depremler dev boyutlu dinamik süreçlerin
Bir sonucuydu. Ay görünürde aktif yanardağların ve sürekli hareketli Aktif fayların bulunmadığı, milyonlarca yıldır değişim göstermeyen bir gökyüzü Parçasıdır. Buna rağmen Ayda kurulan her deprem kayıt istasyonu(cihazı) Yılda ortalama olarak 600 -3000 arasında Ay sarsıntısı(depremi) kaydediyor.
Bilim adamlarını şaşırtan bu depremlerin çoğu, Richter ölçeğine göre,2’den küçük minik depremlerdir. Bu da. Ay da Atmosfer ve okyanusların bulunmaması demektir. Ve Ay’daki yer gürültüsünün olağanüstü sessiz olduğunu gösterir.
Ay ‘deki deprem istasyonlarında kaydedilen sarsıntıların sismograf Kayıtları üç değişik türdedir. Birinci tip deprem kayıtlarının odağı Ay içinde( yarıçapı 1740.kilometre)
Derinlikleri ise 600-900 km. arasında derin odaklı yer sarsıntılardır. Bu depremler Ay’ın yörüngesinin Yerküre’ye en yakın olduğu birkaç Günlük sürede kaydedilmişlerdir. Ve 14.gün sürelidir. Buda Yerkürenin Ay üzerindeki kütlesel çekimi, derin depremsel-enerji Boşalımlarının meydana gelmesini tetiklediği anlamına gelir.
İkinci Tip Ay depremleri ise;
Ay’ın sığ kesimlerinde meydana gelmektedir. Bu tür Ay sarsıntıları Derin odaklı sarsıntılar kadar sık kaydedilmez.
Ve Ay’ın yüzeyindeki dağılımları düzenli bir görüntü sergilemez.
Yerküredeki depremler gibi Ay kabuğunu oluşturan kayaların tektoniğine bağlı Elastik gerilimin boşalmasından kaynaklandığı kabul edilmektedir. Bu kabul doğru ise; Ay’da yeraltı suyu bulunmaktadır. Ya’da Ay yüzeyinin aşırı sıcakla aşırı soğuk arasında gidip gelen küçük Kırılmaların sonucudur.
Üçüncü Tip Deprem kayıtları;
Gerek doğal, gerekse yapay gök cisimlerinin Ay’ın yüzeyine
Çarpmasından kaynaklanan depremlerdir. Göktaşları düşmeleri vb. Ay’daki sismograf istasyonları Ay yüzeyine çarpan göktaşlarını 1000. kilometre uzaktan bile kolayca ayırt edebilecek üstün teknolojiye sahiptir. Ayrıca bu deprem kayıt istasyonları Ay’a düşüp parçalanan Uzay araçlarının
Çarpışma hızlarını da kaydetmektedir. Ve çarpmaların yerleri de net kaydedilmektedir. Aydaki depremlere ait sismograf kayıtları
Dünyada kaydedilen deprem kayıtlarına benzememektedir.
Ayda kaydedilen depremler sonucu Ay’ın yapısı(yeraltı yapısı)
Ortaya çıkarıldı. Ve Ay’ın büyük çoğunluğu kaya olduğunu gösterdi. Dış kabuk kaya ..60 kilometre kalınlıktadır.
Bunun altında 1000 kilometre kalınlığında,(yumuşak kaya )
Daha yoğun bir katı manto yer almaktadır. Manto sıvı olmayan, fakat daha yumuşak olan çekirdek bölümü Vardır. Yaşadığımız yerküremizin iç yapısına hiç benzemez.. Ay’daki depremler gezegenimizdeki yer sarsıntılarından tümüyle ayrıdırlar ve farklıdırlar. Ay Deprem istasyonlarında ikincil dalgalar S- dalgaları ve yüzey dalgaları Genellikle Yerkürede oluşan ve kaydedilen S- dalgaları gibi belirginde değildir.
Melih BAKİ
(Yararlanılan Kaynak: Bruce A.Bolt Depremler / Eartbguakes TUBİTAK yy.2008)