DEĞİŞEN DÜNYA DÜZENİ
9 Kasım 1989’da Doğu Avrupalı göstericiler öfkeyle saldırdıkları Berlin Duvarını yıkarken aslında sadece bir duvar yıkmıyor aynı zamanda Soğuk Savaşın en büyük sembolünü ortadan kaldırıyorlardı. 1990 baharı itibari ile Irak saldırılarına karşı koymak için Kuveyt’te birleşirken bir ABD başkanı yeni bir dünya düzeninden bahsediyordu. Kasım 1990’da doğu ve batının iki askeri kanadı olan NATO ve Varşova Paktı Paris’te el sıkışırken aslında Soğuk Savaşın resmen bittiğini ilan ediyorlardı. Peki, Soğuk Savaş bizlere neler getirdi? Dünya siyasetinde nelere yol açtı? Soğuk Savaşı soğuk tutan neydi? Bu yazımızda bu soruların cevaplarını kovalayacağız?
Soğuk Savaşın nedenleri sorgulayan tartışmalar soğuk savaşın başlamasına neden olan ideolojilerle doğrudan ilişkilidir. Geleneksel veya Ortodoks yaklaşıma bakacak olursak bütün suçu SSCB’nin üzerine yıkmış olacağız. Bu yaklaşım Rus emperyalizminin altında ezilen Doğu Avrupa’nın, Marksist-Leninist bir sınıf çatışmasını kendine rol biçen Rusların yayılmacı politikalarının bir ifadesi olarak ortaya çıkmıştır. Bu bakış açısı 1947 gibi erken dönemde George Kennan’ın ‘Mr.X’ adlı makalesinde filizlenmeye başlamıştır ve 1980’lerde dönemin Başkanı Reagan tarafında SSCB’nin ‘şer imparatorluğu’ ilan edilmesinde bir silah olarak kullanılmıştır. Bu perspektifte sorun komünist yayılmacılığıdır.
Bununla birlikte Gabriel Kolko’nun Vietnam Savaşı yıllarında getirdiği ‘revizyonist’ yaklaşımda vardır. Bu yaklaşımda Sovyet komünizminin yayılmacı olmaktan ziyade savunmacı olarak tanımlanması dikkat çekicidir. Sovyetlerin kuruluş ideolojisine göre Rusya, kapitalist Avrupa ile arsında bir tampon bölge oluşturacak bir güçsüz Almanya görme istekleri ile hareket ediyorlardı. Bu yaklaşım aynı zamanda ABD’nin yayılmacı siyasetine de dikkat çekmiştir. ABD, ekonomik emperyalizm alanını genişletmek ve ABD kapitalizminin açık kalabilmesi için bir ‘pax-americana’ yaratma fikri ile yanıp tutuşuyordu. Bu arzu McCarthy’nin Sovyet düşmanlığı ile gizlenmişti. Fakat bu revizyonist ve Ortodoks açıklamalar suçu bir tarafa atma eğilimi göstermektedir. Bu sebeple bazı ‘post-revizyonist’ açıklamak ortaya çıkmıştır.
Bu teorilerden bazıları İngiltere’nin tükenmesinin yanı sıra Almanya ve Japonya’nın dünya siyasetinden çekilmek zorunda kalmasıyla oluşan otorite boşluğundan kaynaklandığını ileri sürer. İkinci Dünya Savaşı sonrası gerek ABD Başkanı Roosevelt’in çiçeği burnunda Birleşmiş Milletlere olan inancı gerek Stalin’in Tito ve Mao’ya karşı olan cesaret kırıcı tavrı gerekse de doğu ve batı olarak içselleştirilmiş düşmanlık bir çift kutupluluğu kaçınılmaz hale sokmuştur.
Soğuk Savaşın ilk etabı Avrupa’da başladı. Sovyet ordusu ve diğer müttefiklerin arasında sıkışarak ve en sonunda da işgale uğrayarak yenilen Almanya’nın yanında getirdiği Avrupa bölünmüşlüğü zamanla kalıcı bir hal almaya başladı. Churchill’in ifadesiyle doğu ile batı arasına bir ‘demir perde’ inmişti. Buna ilave olarak iki askeri gücün ortaya çıkması ile süreç tamamlanmış ve Soğuk Savaş küresel bir boyut kazanmıştır. !949 Çin ihtilali ve 1950 Kore savaşı Asya’ya taşındığının simgesiydi. 1960’lar ve 1970’ler boyunca Ortadoğu’dan Amerika’ya, Afrika’dan Hint-çinine kadar olan tüm krizler ABD ve SSCB Soğuk Savaşına eklenmiştir. Mamafih bu iki başlı dünya modeli 1960’larda Moskova ve Pekin düşmanlığının derinleşmesi başta olmak üzere Almanya ve Japonya’nın ringe yavaş yavaş geri dönmesi ile doğu ve batı arasında bir ‘détente’[1] başlamasına neden olmuştur. Bu anlaşma Başkan Nixon’un tarihi Pekin gezisi ve SALT antlaşmalarında ifade bulmuştur.
Soğuk Savaşın sonuna dair tartışmalar başına dair tartışmalar kadar ideolojik saplantılar içermektedir. Bir görüş ABD Başkanı Regan’ın yenilenmiş bir askeri yığınak yapması ilk Soğuk Savaşı bitiren halle olarak tanımlanır. İkinci Soğuk Savaşın başlamasına neden bu askeri yığınak savaşı stratejik bir savaşa dönüştürmüştür
. Bu durum zaten sıkıntılı Rus ekonomisinin kaldıramayacağı bir silahlanma savaşına itilmesi demekti. Bu olayı daha geniş bir pencerede yorumlaya Fukuyama ‘tarihin sonu’ teorisinde Soğuk Savaşı batının sadece ABD tipi bir liberal demokrasinin sürdürülebilir bir ekonomik ve siyasal sistem koyabilmesi sayesinde ‘kazanabildiğini’ belirtmiştir. Diğer teoriler ise suçu Rus ekonomisine ve Gorbaçov’un yanlış politikalarına atmaktadırlar.
Bu anlayışlar, merkez planlama sisteminin etkin olmayışı ve reformları geç kalması gittikçe artan batı tipi tüketimin ve özgürlük arayışlarına Sovyet sisteminin cevap verememesinden kaynaklı komünizmin Doğu Avrupa’da meşruiyetini yitirdiğini iddia ederler. Aynı zamanda 1991 sonraları komünist partinin ipleri gevşetmesi kopuşa giden yolda büyük bir adım olarak görülür. Hatta bazıları Regan dönemi politikaları çöküşü geciktirmiştir der çünkü ABD düşmanlığı bir yapıştırıcı gibi halklar arsı kolektif ruhu pekiştiriyordu.
Tüm bunlara rağmen Soğuk Savaşı tek bir nedenle açıklayamayız fakat gene de soğuk savaş dünya üzerinde ki güç dengelerinin bozulmasında büyük etkiye sahiptir. Savaş sonrası boşluktan yararlanarak dünyayı çift kutuplu bir hale sokan durum acaba Soğuk Savaşın sonunda da ABD önderliğinde bir tek kutuplu dünyayı mı yoksa daha çok kutupla var olan bir dünyayı mı bize sunacaktır? Bir daha ki yazımızda bunu inceleyeceğiz.
Kaynak: Siyaset – Andrew Heywood – Adres Yayınları
Beşinci yazı: Küresel Politika 5
[1] Détente: Kelime anlamı olarak gevşeme, daha önceden düşman olan devletler arasında ki gerilimin azalması.