İş yasasının 37. Maddesine göre; “İşveren işyerinde veya bankaya yaptığı ödemelerde işçiye ücret hesabını gösterir imzalı veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusula vermek zorundadır. Bu pusulada ödemenin günü ve ilişkin olduğu dönem ile fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete yapılan her çeşit eklemeler tutarının ve vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi her çeşit kesintilerin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir.”
Yasanın ücret hesap pusulası olarak tanımladığı bu belgenin uygulamadaki adı bordrodur. Bu belge işçi tarafından imzalanırken içeriğinin doğru kalemlerle doldurulduğuna dikkat edilmelidir. İşverence işçiye imzalatılan bu belge, iş yeri kayıtlarına geçmekte ve herhangi bir anlaşmazlıkta ve yargı sürecinde delil olmaktadır. İşçinin imzasını taşıyan bordro sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir.
Bu nedenle bu belgede gerçeğe aykırı bilgilerin bulunması halinde, işçinin bu belgeyi imzalamaktan kaçınması gerekmektedir. İmzalatılmakta ısrar ediliyorsa mutlaka çekince konulmalıdır. Ancak uygulamada bu durum pek mümkün olmamakta işçi işverence önüne konulan bordroları imzalamak zorunda kalmaktadır.
Gerçek ücret, işçilik alacaklarının tahsili amacıyla açılan bir iş davasında başka belgelerle (banka kayıtları, ödeme makbuzları), emsal ücret araştırması ve tanıkla ispatlanabilmektedir. Ancak bordro karşısında yukarıda bahsedilen delil niteliğindeki belgelerin ve tanıkların bulunmaması karşısında işçinin aldığı gerçek ücreti ispatı zorlaşmaktadır.
Ancak fazla mesai ücret alacağı konusunda önemli sorunlar yaşanmaktadır. Zira eski deyimle herhangi ihtirazi kayıt, çekince konulmadan imzalanan bu bordroların aksini işçi ispatlamak zorundadır. Yani işçi herhangi bir çekince koymadan ücret bordrosunu imzalamışsa; daha fazla mesai alacağı olduğunu ya da gerçekte belgeyi imzalamasına rağmen fazla mesai ücretini almadığını ispatlamak zorundadır. Yargıtay kararlarına göre de; Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi bu iddiasını ispatla yükümlüdür. Ücret bordrolarına ilişkin kurallar burada da geçerlidir. Bir başka anlatımla bordronun sahteliği ileri sürülüp kanıtlanmadıkça, imzalı bordroda görünen fazla çalışma alacağının ödendiği varsayılır. İmzalı ücret bordrolarında fazla çalışma ücreti ödendiği anlaşılıyorsa, işçi tarafından gerçekte daha fazla çalışma yaptığının ileri sürülmesi mümkün değildir. Ancak, işçinin fazla çalışma alacağının daha fazla olduğu yönündeki ihtirazi kaydının bulunması halinde, bordroda görünenden daha fazla çalışmanın ispatı her türlü delille yapılabilir. Bordroların imzalı ve ihtirazi kayıtsız olması durumunda, işçinin bordroda belirtilenden daha fazla çalışmayı yazılı belge ile kanıtlaması gerekir. Aksi halde imzaladığı belgenin içeriğine göre yargısal süreç devam edecektir. Bu tip hak kayıplarına uğramamak için fazla mesai ücreti ödenmeyen, eksik ödenen veya daha fazla mesai yaptığı halde mesai saatleri eksik gösterilen işçi; “fazla mesai hakkım saklı kalmak üzere” kaydını düşerek bordroyu imzalamalıdır. Keza gerçek ücreti, bordrodan daha fazla ise yine bordroyu imzalamamalı ya da yukarıda belirtildiği gibi kayıt düşerek imzalamalıdır.
Bunun yanında, işçiye bordro imzalatılmadığı halde, fazla çalışma ücreti tahakkuklarını da içeren her ay değişik miktarlarda ücret ödemelerinin banka kanalıyla yapılması durumunda, ihtirazi kayıt ileri sürülmemiş olması, ödenenin üzerinde fazla çalışma yapıldığının yazılı delille ispatlanması gerektiği sonucunu doğurmaktadır.
Yasanın, işverenin işçiye vermesini zorunlu kıldığı ücret hesap pusulası (bordro) yukarıda anlatıldığı üzere gerçek ücret alacağı, fazla çalışma ücreti gibi hakların ispatı açısından oldukça önemlidir. Zira iş davasının konusu olan kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, genel ve hafta tatili ücreti, bayram ve pazar yevmiyesi; hep belirlenecek olan gerçek ücret üzerinden hesaplanacaktır. Dolayısıyla gerçek bilgileri barındırmayan ücret hesap pusulası (bordro), işçi açısından pek çok hak kayıplarına neden olacaktır. Bu nedenle işçilerin bu belgeleri imzalarken, belge içeriğini titizlikle incelemeli; imzalamaktan kaçınmalıdır. İmzalamak zorunda kalırlarsa da mutlaka çekince kaydı koyarak imzalamalıdır. Bu konuda işverenle çıkan anlaşmazlıklarda, iş davaları konusunda uzman bir avukattan yardım almalıdırlar.
Av. Mustafa ÇİÇEK / 29.09.2013