Diyetteki başlıca Li kaynakları tahıllar, patatesler, domatesler, lahana ve bazı maden sularıdır. Ayrıca hindistan cevizi, kişniş tohumu veya kimyon gibi bazı baharatlarda da bulunabilir; bununla birlikte, bu elementin toplam arzındaki payları birçok coğrafi bölgede ihmal edilebilir düzeydedir. Tahmin edildiği gibi, tahıl taneleri ve sebzeler tüketilen günlük Li’nin %66 ila %90’ından fazlasını karşılayabilir. Geri kalanı hayvansal kaynaklı gıdalardan ve içme suyundan gelir . Ormanlarda yetişen mantarlar, bu elementin oldukça zayıf bir kaynağıdır ve eğer aşırı büyümüş substratta düşük içerikte mevcutsa, yetiştirilen formlar ondan neredeyse yoksun olabilir . Özellikle tahıllar ve sebzeler açısından zengin bir vejetaryen diyetinin, hayvansal protein alımını içeren bir diyetten daha fazla Li sağlaması beklenebilir. Ancak bu, Li’nin yerkabuğundaki eşit olmayan dağılımı ve bu elementin bitkilerdeki içeriğinin ortam ortamındaki içeriğine bağlı olması nedeniyle coğrafi konuma bağlı olarak önemli ölçüde farklılık gösterebilir . Farklı gıda maddelerindeki Li seviyelerinin karşılaştırılması Tablo’da özetlenmiştir.
Farklı gıda maddelerinde ortalama lityum içeriği (g kuru ağırlık)
|Hububat||4.4|
|Balık||3.1|
|Mantarlar||0.19|
|sebzeler||2.3|
|Et||0.012|
|Süt Ürünleri||0,5|
|Fındık||8.8|
Çay tüm dünyada yaygın olarak içildiğinden, çeşitli çay türlerindeki Li içeriği de incelenmiştir . En düşük ortalama konsantrasyon yeşil çay infüzyonunda (kuru çay başına 0,19 μg/g), siyah çay infüzyonunda biraz daha yüksek (0,40 μg/g kuru çay yaprağı) ve en yüksek ortalama konsantrasyon kırmızı çay infüzyonunda (0,64 μg/g) bulundu. g kuru çay yaprağı). Musluk suyunda bulunan Li hariç, 0,25 L siyah, yeşil ve kırmızı çay infüzyonu sırasıyla 0,58–1,35 μg/g, 0,07–0,53 μg/g ve 0,72–1,70 μg/g Li sağlayabilir Kahve ve diğer içeceklerdeki (örneğin alkolsüz içecekler) Li içeriği şimdiye kadar araştırılmamıştır.
Şimdiye kadar yapılan çalışmaların hiçbiri, katı gıdalarda bulunan Li ile ruh sağlığı arasındaki potansiyel ilişkiyi doğrudan incelememiştir, ancak bazı araştırmalar diyetle Li takviyesinin ruh hali üzerinde yararlı bir etkisi olduğunu göstermektedir . Bazı yazarlar, optimal Li alımının sinir sistemi üzerinde koruyucu bir etkiye sahip olabileceğini ve anti-inflamatuar ve antioksidan etkilerinin yanı sıra sinir sistemi metabolizmasının düzenlenmesi yoluyla zihinsel sağlık üzerinde olumlu bir etkiye sahip olabileceğini öne sürmüşlerdir.
Günlük yaklaşık 0,5-3 mg lityumun oral alımı, bazı kişilerde konsantrasyonların 0’a yakın bulunmasına rağmen, serum konsantrasyonunun 7 ila 28 μg/L seviyesinde tutulmasıyla sonuçlanır . 1000 μg (5320 μg Li 2 CO 3 ) dozunda 2 haftalık bir Li takviyesi , serum lityum konsantrasyonlarını neredeyse 0’dan 20 μg/L’ye yükseltebilir. Bunun zihinsel bozuklukların tedavisinde verilenlerden çok daha düşük bir doz olduğunu belirtmekte fayda var .
Tezgahta (OTC) kolayca bulunabilen en iyi bilinen iki düşük doz Li formu, orotat ve aspartattır. Stabiliteleri nedeniyle emilir, bağırsak lümenine aktarılır ve hücrelere çoğunlukla sendikalı olarak taşınırlar. Buna karşılık, Li’nin farmakolojik formları—karbonat ve sitrat—kolaylıkla iyonize olur ve hücrenin dışında Li iyonları üretir, bunun bir sonucu olarak sodyum kanalları tarafından absorpsiyonları daha az etkilidir.
Lityum ve Su
Li, yüzey sularında, esas olarak iyonik formunda doğal olarak oluşan bir elementtir. Konsantrasyonları, esas olarak mineral kayaçların ayrışma süreçlerine bağlı olarak, coğrafi bölgeye göre farklılık gösterir ve belli bir bölgedeki doğal kaynakları ile açıkça ilişkilidir. Mevcut literatür, zamana bağlı olarak sudaki Li konsantrasyonlarının değişkenliği hakkında veri sağlamamaktadır; ancak sulu çözeltilerdeki kimyasal özellikleri dikkate alındığında, nispeten sabit bir değer olarak kabul edilebilir. Li’nin küçük yarıçapı +iyonlar ve yüksek hidrasyonları, stabil olduklarını ve havalandırma, kum filtrasyonu sırasında veya dağıtım sistemi veya su tesisatlarında diğer bileşiklerle kimyasal olarak reaksiyona girmediklerini varsaymayı mümkün kılan özelliklerdir . Bu nedenle Li, çeşitli konsantrasyonlarda içme suyunda tespit edilebilir . Ancak, değerlendirmesi içme suyunun standart analizinin bir parçası değildir. Avrupa’da, yüzey ve içme suyundaki Li düzeylerinin izlenmesi için yasal gereklilikler yoktur ve kılavuz düzeyler oluşturulmamıştır . Bununla birlikte, suda bulunan Li’nin önemli bir biyobirikim geçirebileceği ve eğer varsa çevresel toksisitesinin düşük olduğu görülmemektedir..
Tatlı sulardaki tipik Lityum konsantrasyonları, yüzey sularında 1 ila 10 μg/L aralığındayken, deniz suyunda genellikle 140 ila 200 μg/L aralığındadır . Gaillardet ve ark. (2003), nehirlerdeki Li’nin su seviyelerinin 0.16 ila 4.5 μg/L olduğunu belirtmiştir . ABD (Teksas), Yunanistan, Japonya, İngiltere ve İtalya’nın seçilmiş bölgelerinde içme suyunda yaklaşık 200 μg/L’ye ulaşan konsantrasyonlar bulundu . 600-2400 mg Li ilaç dozları ile karşılaştırıldığında 2 CO 3 / gün (113-452 mg, Li / gün), üstü ve yer altı suları meydana gelen konsantrasyonu çok düşük . Dünyanın bazı bölgelerinde Li konsantrasyonları 5,2 mg/L’ye ulaşsa da, Avrupa’da musluk suyunda genellikle litre başına birkaç düzine mikrograma ulaşır . 2.0 L seviyesinde günlük su alımı, bu nedenle, tipik bir Li bazlı tuz terapötik dozunun yüzdesinin sadece bir kısmını sağlayacaktır.
Bazı çalışmalar, farklı üreticilerin şişelenmiş sularının yüksek konsantrasyonlarda Li’ye ulaşabileceğini göstermiştir . Bir Slovak ürününde, Li konsantrasyonu yaklaşık 10.000 μg/L’ye ulaştı. Bununla birlikte, Avrupa’daki şişelenmiş sulardaki ortalama Li konsantrasyonunun 0.94 μg/L olduğu tahmin edilmiştir . İskandinavya’da (Norveç, İsveç, Finlandiya, İzlanda) musluk suyu ve şişelenmiş sudaki ortalama Li içeriği sırasıyla 0,54 ve 0,64 μg/L’dir . Długaszek ve Połeć (2012) Polonya’da üretilen ilkbahar ve şifalı sularda 2,1–14,9 mg/L Li bildirmiştir ve ikincisi için daha yüksek değerler gözlenmiştir . Almanca’da maden sularının 1.5-1320 μg/L Li içerdiği rapor edilmiştir ; Romanya’da ise en yüksek konsantrasyon 0.0719 μg/L kadar düşüktü. Li konsantrasyonlarındaki bu farklılıklar, muhtemelen çeşitli coğrafi bölgelerdeki farklı ortam Li içeriklerinden kaynaklanmaktadır.
İlk olarak, içme suyunda yüksek konsantrasyonda Li’nin ve bunun sonucunda bazı dünya bölgelerinin sakinlerinin diyetinde bu elementin günlük alımının artmasının insan vücudu üzerinde potansiyel olarak toksik bir etkiye sahip olabileceği öne sürüldü . Ancak bu hipotez daha fazla araştırma gerektirecektir. Kuzey Şili , kuzey Arjantin ve Avusturya’nın seçilmiş bölgeleri gibi bölgeler (Graz civarında, diğer bölgelerde konsantrasyonlar birkaç düzine μg/L düzeyindedir) içme suyunda yüksek düzeyde Li (1000 μg/L’yi aşan) olarak belirlenmiştir. Şimdiye kadar, hamilelik sırasında içme suyunda bu tür Li seviyelerine maruz kalmanın, özellikle D vitamini ile ilişkili metabolizmayı etkileyerek kalsiyum homeostazını bozabileceği gözlemlenmiştir.
İçme Suyundaki Lityum ve İntihar Riski
Klinik ve epidemiyolojik veriler, Li’nin, ruh hali normalleştirici etkisinden en azından kısmen bağımsız olan, intihar davranışının önlenmesinde spesifik özelliklerine işaret etmektedir . Li, normotimik etkinin iyi bilinen bir unsurudur ve meta-analizler ve randomize plasebo kontrollü klinik düzeyinde doğrulandığı gibi, intihar eğilimi olan hastaların önleyici tedavisinin bir parçası olarak kullanılmıştır. denemeler .
Çalışmaların sayısı, suda doğal olarak oluşan Li konsantrasyonu ile intihara bağlı ölüm oranı arasında negatif bir ilişki olduğunu göstermektedir . Bu ilişki biraz şaşırtıcıdır, çünkü terapide kullanılan Li dozları çevrede doğal olarak oluşandan birkaç kat daha fazladır; ancak bu ilişki farklı enlemlerde çeşitli popülasyon gruplarında doğrulanmıştır.
Epidemiyolojik çalışmalarda gözlemlendiği gibi sudaki lityum konsantrasyonu ile intihar oranı arasındaki ilişki (+ pozitif korelasyon; – negatif korelasyon; x korelasyon yok)
|yer||Lityum konsantrasyonu (μg/L)||korelasyon||Cinsiyet farklılıkları|
|ABD (Teksas)||0–160 (C)||–||Müsait değil|
|Japonya (Oita)||0,7–59||–||sadece erkeklerde|
|Avusturya||33-1300||–||sadece kadınlarda|
|İngiltere||0–21||x|
|ABD (Teksas)||2.8–219||–||Müsait değil|
|Yunanistan||0.1–121||–||Müsait değil|
|Japonya (Aomori)||0–12,9||–||sadece kadınlarda|
|Japonya (Kyushu)||0–130||–||sadece erkeklerde|
|İtalya||0.11–60,8||–||sadece kadınlarda|
|Japonya (Hokkaido ve Kyushu)||0.1–43||–||sadece erkeklerde|
|Litvanya||0.48–35.5||–||sadece erkeklerde|
|Danimarka||0,6–30,7||+|
İlk kez, ABD’de içme suyundaki Li konsantrasyonu ile intihar oranları arasında ters bir ilişki kaydedildi. Teksas’ta Li konsantrasyonuna göre üç gruba ayrılan 27 ilçe popülasyonunda intihar, cinayet ve tecavüz insidansındaki farklılıklar rapor edildi: yüksek, 70-160 μg/L; orta, 13–60 μg/L; ve düşük, 0–12 μg/L . Teksas’ın 226 ilçesinde ve 34 Yunan vilayetinde yürütülen araştırmalar, sudaki lityum konsantrasyonu ile intihar oranları arasında ters korelasyon olduğunu gösterdi; ancak bu çalışmada, bu etkiler cinsiyete bağlı olarak ayrı ayrı ele alınmamıştır . Li’nin terapötik kullanımından elde edilen bazı veriler, erkeklerin Li’ye daha duyarlı olabileceğini gösterdiğinden, bu tür farklılıklar potansiyel olarak beklenebilir. Li’nin antiintihar etkilerini testosteron düzeylerini düşürerek gösterebileceği de varsayılmaktadır.
İçme suyundaki Li izine tepki olarak erkek ve dişi arasındaki potansiyel farklılıklara yönelik ilk çalışma Japonya’nın Oita vilayetinde yapıldı. Bildirildiği gibi, Li konsantrasyonu (0.7-59 μg/L düzeyinde), sadece erkekler arasında standardize ölüm oranlarının (SMR) sıklığı ile ters orantılıydı. Bu sonuçlar daha sonra Japonya’daki Kyushu Adası’ndaki 274 belediyeyi kapsayan bir çalışmave daha büyük bir başka anket tarafından doğrulandı]. Avrupa’da, bu tür bir çalışma dokuz Litvanya şehri için gerçekleştirilmiştir. Tüm popülasyonda ve erkek grubunda sudaki lityum konsantrasyonları (0,5-35 μg/L aralığında) ile SMR arasında anlamlı bir ilişki bulundu. Gözlenen Li konsantrasyonları 0,5 ila 35.5 μg/L arasında değişmektedir.
Bunun aksine, Avusturya ve Japonya’da yürütülen bir çalışma , içme suyundaki lityum konsantrasyonu (sırasıyla 0-82.3 ve 0-13 μg/L) ile genel popülasyondaki SMR arasında bir ilişki olduğunu göstermiştir. ve kadınlar arasında ve erkeklerde benzer bir ilişki tespit etmedi. Benzer şekilde, Japonya’nın Aomori vilayetinde yürütülen bir çalışma da kadınlarda daha yüksek Li konsantrasyonları ile daha düşük SMR arasında bağlantı kurarken, erkeklerde böyle bir korelasyon gözlenmedi. İtalya’da 145 alandan içme suyundaki konsantrasyon aralığı sırasıyla 0,1 ila 61 μg/L arasındaydı. Sonuçlar, 1980’den 1989’a, 1990’dan 1999’a ve 2000’den 2011’e kadar olan verilere dayalı olarak SMR kullanılarak analiz edildi. Genel popülasyon ve kadınlar için ilk zaman aralığında test edilen lityum konsantrasyonları ile bir SMR korelasyonu bulundu, geri kalanında ise test edilen lityum konsantrasyonlarıyla bir SMR korelasyonu bulundu. zaman aralıklarında, sadece kadınlar arasındaki intihar oranı için istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulundu .
Li konsantrasyonlarının 21 μg/L’ye kadar çıktığı İngiltere’nin doğu kesiminde yürütülen çalışma, çalışılan popülasyonun cinsiyeti ne olursa olsun, bunların SMR ile önemli ölçüde ilişkili olduğunu bulmamıştır. Şaşırtıcı bir şekilde, Danimarka’da, benzer bir coğrafi konuma ve benzer Li konsantrasyonları aralığına (0.6 ila 31 μg/L) rağmen, içme suyundaki Li konsantrasyonunun artmasıyla intihar sıklığının arttığı gösterilmiştir.
Yukarıdaki çalışmalar, cinsiyete bağlı olarak çevresel lityum konsantrasyonlarına verilen tepkilerde farklılıklar olduğunu göstermektedir, ancak bazı çalışmalarda kadınlarda intihar karşıtı eylem öneren, diğerleri sadece erkeklerde bulan ve bazılarında bu tür ilişkileri bildirmeyen veya potansiyel olarak intihar yanlısı korelasyon bildirmeyen çelişkili sonuçlar bildirilmiştir. . Bu farklılıklar, Li’ye verilen coğrafi olarak çeşitlendirilmiş yanıttan kaynaklanabileceği gibi, yürütülen çalışmaların sınırlamalarından da kaynaklanabilir. Özellikle, bu alandaki öncü araştırmalar, analizlerde kullanılan ağırlıklı değişkenlerin sonuçlarından ve ayrıca potansiyel olarak rahatsız edici sosyoekonomik faktörlere referanstan yoksundu.. Knudsen ve ark. (2017), Danimarka kayıtlarında toplanan ileriye dönük verileri kullanarak bağlantıyı bireysel düzeyde inceleyen ilk kişilerdi ve Li’nin intiharı önleyici etkisi bulunmadı . Belirli bir bölgedeki yüzey, yer altı veya yeraltı sularında ve dolayısıyla musluk suyunda meydana gelen Li konsantrasyonlarının, bu elementin popülasyondaki alımını mutlaka yansıtmadığı unutulmamalıdır, çünkü incelenen bireyler, maden suyu kaynaklı şişelenmiş maden suyu tüketebilirler. yaşadıkları yerden uzak bölgelerden.
Öte yandan, Li konsantrasyonlarındaki büyük farklılıklardan son derece farklı sonuçlar elde edilebilir. Hiçbir korelasyonun bulunmadığı iki çalışmada, içme suyundaki en düşük Li seviyeleri aynı anda gösterildi . Küçük bir konsantrasyon aralığı, istatistiksel olarak anlamlı herhangi bir ilişkinin saptanmasını sınırlayabilir. Bu nedenle, içme suyunda nispeten daha yüksek Li konsantrasyonlarının (terapötik dozlardan hala çok daha düşük olmasına rağmen) potansiyel olarak intihar sıklığının azalmasıyla ilişkili olabileceği varsayılabilir. Bununla birlikte, bu hipotezi netleştirmek için gerçekçi, bireysel Li alımlarını ve intihar riskini etkileyen olası karıştırıcı faktörler için ayarlamayı dikkate alacak daha derinlemesine geniş ölçekli araştırmalara ihtiyaç vardır.
Diyet Lityum Alımını Artırmak için Potansiyel Stratejiler
Çok düşük bir Li alımının ruh halinin kötüleşmesine neden olabileceği ve dürtüselliği ve sinirliliği artırabileceği varsayılmaktadır. Bu kısmen, su kaynaklarında (0-12 μg/L) Li’nin düşük yoğunlukta olduğu bölgelerdeki popülasyonlar arasında gözlemlenen artan intihar girişimleri, cinayetler ve şiddet eylemleri ile desteklenmektedir . Diyetle alınan dozlarda Li’nin normotimik etkisinin hipotezlerinden biri, nöromodülasyonda yer alan B12 vitamini ve folatların taşınması ve emilimi ve merkezi sinir sistemindeki biyokimyasal dönüşümlerin normal seyri için gerekli olabileceğini varsayar.
Bu nedenle, sınırlı Li alımı da bu bileşiklerin etkisini engelleyebilir . Sudaki ve gıdadaki Li seviyeleri ve dolayısıyla dünyanın bazı bölgelerinde günlük alım miktarı düşüktür: Schrauzer (2002) tarafından 1000 μg’de belirlenen geçici tavsiyenin altındadır . Bu nedenle, bu tür bölgelerde yaşayan bireylerde Li takviyesinin düşünülebileceği öne sürülmüştür . Bu, ya terapötik dozlardan daha düşük Li içeren gıda takviyeleri kullanılarak ya da bu elementte zenginleştirilmiş ek ürünler eklenerek, tıpkı tuzun yaygın olarak iyotla zenginleştirilmesi gibi mümkün olacaktır.
Goldstein ve Mascitelli’ye (2016) göre, ergenler ve yetişkinler için vitamin preparatlarına elemental Li ekleme olasılığını düşünmek ilginç bir strateji olabilir. Bununla birlikte, piyasada lityum bileşikleri içeren takviyeler vardır, örneğin, Li orotat, bu müstahzarların klinik etkinliği araştırılmamıştır – sadece bir çalışma, Li takviyesinin 0.4 mg’lık bir dozda kullanılmasıyla bir normotomi etkisi göstermiştir. Ayrıca gıda takviyelerinin kullanımında dikkatli olunması tavsiye edilir; tüketicinin üretici tarafından sağlanan bilgileri tam olarak tanıması ve bunlara uyması önemlidir . Literatürde halihazırda, toplam 83 mg Li dozunda 18 tabletin yutulmasıyla Li içeren bir gıda takviyesinin kasıtlı olarak aşırı dozda alınmasının bir sonucu olarak şiddetli bulantı ve kusma ile kendini gösteren hafif bir zehirlenme vakası bildirilmiştir.
Gastrointestinal sistemdeki etkileşime bağlı olarak veya vücuttan lityum lityumunun azalması (düşük sodyumlu diyet, böbrek yetmezliği) nedeniyle takviyenin kasıtlı olarak kötüye kullanılması veya kazara zehirlenme riski de bu elementin alımını arttırmaya engel teşkil eder. nüfus düzeyinde. Daha yüksek Li dozları, hassas kişilerde sedef hastalığı gibi bazı hastalıkların semptomlarının alevlenmesine neden olabilir. Düşük doz teratojenisite riskinin nispeten düşük olduğu düşünülse de, düşük doz Li’nin tiroid bezi ve böbreklerin işleyişinin yanı sıra gebelik ve fetal gelişim üzerindeki olası yan etkilerinin de dikkate alınması önemlidir.
Kahvaltılık gevreklerin folik asitle (nöral tüp kusurlarının önlenmesinde) etkili bir şekilde desteklenmesine ilişkin olarak, bazı yazarlar Li ile zenginleştirilmiş tahıl ürünlerinin kullanılmasını önermiştir. Şu ana kadar Li ile güçlendirilmiş hiçbir ürünün piyasaya sunulmadığı belirtilmelidir. İstiridye mantarları ( Pleurotus ostreatus , P. eryngii ), lingzhi mantarı ( Ganoderma lucidum ) ve kirpi mantarı ( Hericium erinaceus ) dahil olmak üzere seçilmiş mantar türlerinin biyolojik olarak güçlendirilmesi için bir yöntem), lityum tuzu ile zenginleştirilmiş ortamlarda yetiştirilmesine dayalı olarak, ancak detaylandırılmıştır [43, 94, 95]. Pek çok bitkinin aksine, güçlendirilmiş substrat üzerinde mantar yetiştiriciliği, miselyum tarafından alınmasına ve meyve veren cisimlere yer değiştirmesine yol açar.
En etkili sonuçlar, ortamdaki mevcudiyeti meyve gövdelerinin büyümesi, morfolojisi ve mineral bileşimi üzerinde önemli bir etkisi olmayan Li klorür (LiCl) kullanımı ile gözlendi ve biriken Li, daha yüksek bir mevcudiyet ile karakterize edildi. ticari bir terapötik preparasyonda bulunan karbonat formuyla karşılaştırıldığında. Tahmin edildiği gibi, 100 g kuru madde H. erinaceus tüketimive 1 mM Li ile zenginleştirilmiş bir substrat üzerinde büyütülen G. lucidum , önerilen geçici günlük alımın (1.0 mg) sırasıyla %69’unu ve %740’ını karşılayacaktır. Bununla birlikte, Li ile takviye edilmiş gıdaların ruh halini stabilize etmedeki olası etkinliği, önce in vivo model kullanılarak ve nihayetinde klinik deneyler düzeyinde hala araştırma gerektirmektedir.
Gıdaların Li ile takviye edilmesindeki ana sınırlama, bu elementin düşük dozlarının insan vücudu üzerindeki kronik etkisi hakkında çok az bilgi ile ilişkilidir. Resmi olarak bir mikro besin olarak kabul edilmez, sağlığı korumak için gerekli minimum tüketim seviyesi bilinmemektedir ve belirlenmemiştir. Bu nedenle, bu konudaki herhangi bir değişiklik, güvenlik değerlendirmesi, toksikolojik testler ve optimal sağlığı korumak için gereken minimum günlük alım miktarının belirlenmesini gerektirecektir. Tüketici güvenliğini sağlamak için çok fazla araştırma yapılması gerektiği düşünüldüğünde, yüksek maliyetleri, güçlendirilmiş gıdanın piyasaya sürülmesinin başarısını olumsuz etkileyebilir.
Bununla birlikte, bazı çalışmalar gıda ile günlük Li tüketimini tahmin etmiştir, kuvvetlendirilmiş ürünlerin tanıtımı öncelikle bu elementin belirli bir popülasyonda alımının belirlenmesini gerektirecektir. Li’nin bireysel gıdalardan biyoyararlanımı ve Li’nin hangi kimyasal formda en çok emilebilir olacağı hakkında veri yoktur. Gastrointestinal sistemdeki gıdalardan emilimini değiştirebilecek faktörler de yeterince aydınlatılamamıştır . Son olarak, Li ile takviye edilmiş ürünlerin, değiştirilmiş besin değeri ve değiştirilmiş görünüm (örneğin, renk), tat veya koku ile karakterize edilmemesi önemlidir, çünkü bu tür değişiklikler tüketiciler tarafından seçimlerini olumsuz etkileyebilir.