COSIMO DE’ MEDICI VE MEDICI AİLESİ
Bugün Cosimo de’Medici’nin ölüm yıl dönümü. Bu vesile ile hem kendisini hem de bütün Medici ailesini anlatacağım.
Medici Ailesi, 14. ve 17. yüzyıllar arasında Floransa’da yaşamış, oldukça güçlü bir aile arkadaşlar. Hani öyle güçlü derken yanlış anlaşılmasın; adamlar Rönesansın ta kendisi, onlarsız bir Rönesans düşünülemez!
Apenin Dağları eteğinde bulunan Mugello bölgesinden ayrılıyor ve kente göç ediyor Mediciler. İlk olarak ticaretle, sonrasında ise sonrasında bankacılıkla uğraşıyorlar.
Uğraşıyorlar diyorsam, zamanının en güçlü bankacılık sistemini kuran hanedan aslında. Bankalardan hiç haz etmeyen insanlar haline getirildiğimiz düşünülürse, aslında biraz da yılanın başımsı bir durumları var. Bir nevi yasal tefecilik sonuçta, neden sevelim ki?
15. yüzyıl dönemi Floransa’nın dönüm noktası oluyor, biliyorsunuz. “Arti,” yani zanaatkarlar olarak bilinen loncaların kurulması ile üç büyük statü; tüccar birlikleri, bankacı birlikleri ve kürk tüccarı birlikleri, Floransa’yı şaha kaldıracak hamleler yapmaya başlıyor ama bir aile var ki bugünkü bankacılık sisteminin temelini oluşturan ve Rönesans çağının başlamasına vesile olan: Mediciler…
Neyse,
Medici adının anlamı kesin olarak bilinmese de bir çok kaynakta, ‘Hekimler’ olarak geçiyor.Tam bilmiyoruz ama tıpsal bir şey. Mediciler, bankacılık ve ticaretteki yeteneklerinin yanı sıra, taktik ve entrikalarıyla da belirli bir güç kazanıyor. Floransa, Toskana ve Avrupa’yı son derece etkileyen güçlü bir aile konumuna gelerek sıradan zengin ailelerden ayrılıyorlar. Zenginlikleri sayesinde kentin siyasal ve sanatsal etkinliklerinde söz sahibi olmaya başlıyor ve en güzeli, zenginlerin Partisi olan Grandici’ne karşı yoksulların partisi olan Popolari Partisi’nin yanında yer alıyorlar. Burası tatlı. Halkın durumunu düzeltmeye yönelik uyguladıkları, vergi reformları sayesinde halkın desteğini alıp bu kadar çok seviliyorlar.
Bir de şu var;
Mediciler, İtalyan su markası Acqua Panna’nın çıktığı dev araziyi, kendi evlerine su sağlamak için alıyorlar. Benim gözümün bebeği, ilhamım Da Vinci de burada harita çizimi yapıyor. Ne hikmetse çizdiği bir haritada Acqua Panna’nın yerini de, Milano’daki San Pellegrino’nun yerini de işaretlemiş :)) Çok iyi değil mi? Da Vinci resmen aşk ya! Neyse yüzyıllar sonra 2002’de San Pellegrino, Acqua Panna’yı satın aldı. San Pellegrino’yu da Nestle satın aldı. Da Vinci’nin o haritası şimdi İngiltere’de bir müzede, zamanın ötesinde sevgilim benim 🙂 Bunu bir gün, yerinden anlatacağım. Fabrika, Mediciler’in evi, Şapel; hepsi yan yana.
Güçleri sadece ticaret, bankacılık ve siyasetle sınırlı kalmıyor elbette, bizim de ilgi alanımız olan sanatla ilgili olmalarıyla anılırlar en çok. Güçlerini, sanat için de oldukça etkili bir şekilde kullanıyor. Pek çok sanatçıya destek olarak sanatın her alanına ilgi duyuyorlar..
Floransa’nın bu denli sanat ve mimari kenti olmasını, Cosimo ve Lorenzo Medici ailesine borçluyuz. Michelangelo ile Leonardo da Vinci gibi büyük sanatçıların yetişmesine vesile olan ve birçok UNESCO Kültür Miras Listesi‘nde yer alan görkemli saray, kilise ve müzeleri yaptıran ailenin hakimiyeti tam 300 yıl sürüyor. Vay be!
15. yüzyılda başlayan Floransa’nın durdurulamayan gelişimi, günümüze kadar devam ederek ve rüştünü ispatlayarak Avrupa’nın en önemli ticaret, sanat ve moda kenti oluyor. Bu arada, bu kadar önemli şeyler başaran Medici ailesinin, çocuklarını hiç de sağlıklı yetiştiremediği, yeni bulgularla belgeleniyor. Medici Hanedanı’nın birçok genç üyesi, çocuk yaşta hayatını kaybediyor. İtalya’daki Pisa Üniversitesi araştırmacıları, Floransa Basilica San Lorenzo’daki Medici Şapel’inden alınan dokuz iskeleti inceleyerek yeni bulgulara ulaşıyor. Çocukların kemikleri, 2004 yılında Giangastone mezarının gizli bir girişi keşfedilince bulunuyor bu arada. Giangastone, kabilenin Florentin Rönesansı’na hükmeden son büyük düküdür bu arada. Ölülerin gömüldüğü kilise mahzenindeki büyük taş sandık, Giangastone’un kalıntılarını içermekteyken 1966’da yaşanan Arno selinin etkisiyle mahsende, yerde dağılmış halde yatan sekiz tabut ve kemikler bulunuyor anacığım. Bir dokuzuncu tabut ise yakındaki başka bir mezardan çıkıyor. Ay çok isterdim o ekipte olmak be! Ne yanlış yerlere yönlendirdi bizi lanet eğitim sistemi değil mi? Neyse yine başladım, susuyorum. 🙂
Kemikler incelendikten sonra, çocukların yaşlarının yeni doğmuş bebeklerle, 5 yaş arasında değiştiği saptanıyor. 9 çocuktan 6 tanesinde raşitizmin temel belirtileri olan çarpık kollar ve kavisli bacaklar tespit ediliyor. I.Francesco ve Avusturyalı Giovanna’nın yedinci çocukları Filippino’nun (1577-1582) şekli bozulmuş bir kafatası olduğu anlaşılıyor. Araştırmacılara göre bu durum, D vitamini eksikliğinden ortaya çıkan raşitizm yüzünden. Bu biraz beni üzmüştür açıkçası çünkü D vitamini eksikliği, kötü beslenme, az güneş ışığı gibi nedenlerden bu hastalık ortaya çıkıyor yani çocuklara kötü bakmış olabilirler.
Sen Rönesans’ın üst sosyal sınıfından olan koskoca Medici ailesisin, sen nasıl çocukları güneşe çıkarmazsın anacım be? Bir de Rönesans döneminde, çocuklar, iki yaşından erken sütten kesilmezmiş. Bu nedenle elit sınıflarda süt annenin olması çok yaygınmış. Medici prensleri de 2 yaşına kadar sütten kesilmemiş anlayacağınız. İki-dokuz aylıktan itibaren süt, yumuşak ekmek ve elmayla karıştırılmış püre yediriliyormuş. D vitamini, tahıllar ve anne sütünde az miktarda bulunurken meyvelerde ise bulunmuyor malum. Ay neyse içim çekildi. Biz sanata dönelim, moraller yükselsin!
Şimdi aslında söylediğim gibi Medici ailesi, aslında soylu bir aile değil. Taşradan kente göç ettikten sonra adlarını altın harflerle tarihe yazdırmayı başarıyorlar. Ailenin bilinen ve etkin olan iki kolu vardır. Birincisi, II.Chiarissimo soyudur. Bu soy, Toscana bölgesindeki Cafaggiolo köyündendir. Bu soydan gelenler ticaretle uğraşıyorlar ve bir süre sonra onlar da Floransa’ya göç ediyorlar. İkincisi, yaşlı Cosimo soyundan geliyor. Yaşlı Cosimo soyundan gelen Averardo de’ Medici, bilinen en ünlü Medici kolunun temelini atan kişi.
Averardo de’ Medici’nin oğlu Giovanni di Bicci de Medici, Medici ailesi için zenginliğin temelini atan kişi. Kendisi zengin bir aileden gelmiyor ama para biriktirme ve işletme yöntemlerini geliştirerek İtalya’nın ilk ünlü bankerlerinden biri oluyor. Bicci’nin zenginliğe giden yoldaki ilk sermayesi, eşinin çeyizi ve babasından kendisine kalan az miktardaki parası oluyor. Zekasını kullanarak dönemin en zengin adamı olmayı başaran Bicci, aynı zamanda dönemin Papası ile de yakın dostluk kuruyor. Cin gibiymiş maşallah. Zaten kendisinden sonra oğulları Cosimo ile Lorenzo, Medici ailesi içinde en ünlü kolları oluşturuyor! Medici ailesi içinden bankacı, sanatsever ve ticaretle uğraşanlar dışında, Papa da çıkmıştır. Bunlar; Papa X.Leo, Papa VII.Clement ve Papa IV.Pius’tur. Ayrıca Medici ailesinden birçok Floransa hükümdarı ve Fransa kraliyet mensupları yetişmiştir. Bunlar arasından en çok tanınanlar, Fransa kraliçeleri olan Catherine de’ Medici ve Marie de’ Medici’dir.
Şimdi Bicci’nin oğlu Cosimo De Medici (1360-1464) de ailenin siyasal güçlerinin temelini atan kişi. Floransa’yı (1434-1537) yöneten kolun kurucusu olan Cosimo, genç yaşta ailenin bankerlik işletmelerini yönetmeye başlıyor. Bu arada papalığın mali işlerini de yürütme görevini alıyor. Akrabası olan Papa II. Pius’tan, Tolfa madenlerini işletme tekelini alarak kısa zamanda büyük kazanç elde ediyor. Cosimo’nun güçlü konumu ve halkçı politikaları, Floransa oligarşisinin tepkisini topluyor elbette. Kentin önde gelen ailelerinden Albizzi Ailesi ona karşı bir darbe girişiminde bulunuyor ve yakalanıp Vecchio Sarayı’na hapsediliyor. Suçu, -tırnak içinde yazıyorum- “kendini başkalarından üstün tutmaya çalışmak” olarak saptanıyor ve ölüm cezasına çarptırılıyor. Yargıç, bu cezayı sürgüne çevirince önce Padova, ardından Venedik’e geçiyor. Ertesi yıl Medici Ailesi, seçimlerle Signoria’yı (yürütme konseyi) ele geçirince Cosimo da Floransa’ya geri dönüyor. Olanlara bakar mısınız ya!
Cosimo Medici, 1434 yılında Floransa’ya döndüğünde ünlü Brunelleschi kubbesinin mermer şapkasını tamamlıyor. Ayrıca St. Lorenzo Kilisesi ile eski Sacristia’yı bitirmek üzere o sıra. Sanatçı, Maria Degli Angeli Kilisesi’nin ilginç kubbesini ise yeni yapmaya başlıyor.
Medici “bütün bu çalışmalar içinde” Cosimo, kendisine bir prenslik sarayı projesi ısmarlıyor. Ancak daha sonra, mimar Michelozzo’nun planını beğeniyor. Bu, görkemli bir yapı planıdır ve bugünkü adı Medici-Riccardi olan saray, kısa sürede inşa edilir. Daha sonra mimar Michelozzo, Cosimo’nun koruması altında St. Marco Manastırı ve St. Crece Kilisesi’ndeki Medici Şapeli ile Miniatoal Monte Kilisesi’nde bir şapel daha yapar. Cosimo, İtalya’da fışkıran sanat potansiyelinin farkındadır ve çağının birçok dehasını çevresinde toplayarak ülkesine unutulmaz sanat eserleri kazandırır. Desteklediği ve çalıştığı ünlü sanatçılar arasında heykeltıraş Lorenzo Ghiberti ve Donatello; ressamlardan ise Andrea De Castagno, Fra Angelico ve Benozzo Gozzoli bulunuyor.
Cosimo Medici hem Fatih Sultan Mehmet hem de Hıristiyan ülkelerinden izin alarak Doğu’dan çok sayıda el yazması toplar. Yunan bilginlerinin verdiği konferanslara, sürekli olarak katılarak ateşli bir Platon hayranına dönüşür. Daha sonra Careggi Villası’nda kurduğu Floransa Platon Akademisi’nin yönetimine, Marsilio Ficino’yu getirir. Aynı dönemde, 700 yıldır unutulmuş Yunanca eğitimini, Floransa Üniversitesi’nde yeniden başlatır. Cosimo De Medici’nin oğullarından Piero Di Cosimo De Medici’nin oğlu Lorenzo (1449-1492) ise tarih boyunca yaptığı işlerden ötürü Muhteşem Lorenzo olarak anılır. Muhteşem Lorenzo, üstün devlet adamı niteliklerine sahip bir kişiliktir. Bunun yanı sıra, ailesinden gelen güç ve sanat aşkıyla o dönemin sanatçılarının koruyucusu olur. Floransa’yı, kardeşi Giuliano’nun ölümüne dek birlikte, 1492’ye kadar da tek başına yönetir.
Papalığın mali işlerinin yürütülmesini Medici Ailesi’nden almış olan Pazzi Ailesi, 1478’de Papa IV. Sixtus’un da desteğiyle Lorenzo ve kardeşine bir komplo düzenler. Katedralde paskalya ayini sırasında Lorenzo ve Giuliano öldürüleceklerdir. Ancak komplodan kurtulmayı başaran Lorenzo, Floransa halkına bir duyuruda bulunarak Papa Sixtus kendisine teslim edilmezse kenti aforoz edeceğini bildirir ama Floransalılar bunu reddeder. Bunun üzerine yüzler konseyini dağıtan Lorenzo, daha iyi bir denetim kuracağını varsaydığı yetmişler konseyini oluşturur. Bu hamleyle Mediciler, büyük güç kazanırlar. Lorenzo, hükümdarlığının son yıllarında, San Maria’daki sarayının bahçesinde bir heykelcilik okulu açar. Okula ilk kayıt olanlar arasında, on beş yaşındaki bir öğrenci çok dikkatini çeker. Heykel okulunda hocalık yapan Dommenico Ghirlandaio, bu yetenekli çocuğun kendisinden daha bilgili olduğunu Lorenzo’ya aktarır.
Lorenzo’nun yakından ilgilendiği bu çocuk, Michelangelo’dan başkası değildir. Lorenzo, çocuğun yaşlı ve fakir babasına bir mektup yazarak “oğluyla kendi oğlu gibi ilgilenmek istediğini” bildirir. Bunun üzerine Lorenzo De Medici, küçük Michelangelo’yu Medici Sarayı’nda kendi odalarından birine yerleştirir. Böylece büyük sanatçıyla Lorenzo arasında, dört yıl kesintisiz sürecek olan yoğun bir diyalog başlar. Michelangelo, Medici Ailesi’nin çok sonra yaptıracağı anıtsal eserlerin, Medici Kitaplığı’nın, Medici Şapeli ve Mezarlığı’nın yaratıcısı olacaktır.
Cosimo’dan sonraki ünlü Medici, Cosimo’nun torunu Lorenzo de Mediciydi (1449-92). Lorenzo, güçlü bir devlet adamı, büyük bir hümanist ve sanatın en güçlü koruyucusu olarak tarihe geçmiştir. Siyaset ve ticarette büyükbabası kadar becerikli olmayan Muhteşem Lorenzo, acımasızlığı ve kurnazlıklarıyla neredeyse bir diktatör olmayı başardı. Çok sayıda casusu vardı ve halkın özel yaşamına karışırdı. Cosimo gibi o da, aralarında heykeltıraş Michelangelo da olmak üzere birçok sanatçının koruyuculuğunu yaptı. Lorenzo’nun, yazarları, o dönemin edebiyat dili olan Latince yerine konuşma dili olan İtalyanca’yı kullanma konusunda yüreklendirmesi, İtalyan edebiyatı bakımından önemli bir gelişme sayılmaktadır. Lorenzo’nun büyük sarayı kitap, tablo ve heykellerle doluydu.
Lorenzo’nun kurmuş olduğu kitaplık, Medici Ailesi’nden yaşlı Cosima’nın ve Lorenzo’nun toplamış olduğu elyazmaları ve kitaplardan oluşmaktadır. İlk kurulduğunda kitaplığın bir bölümü halka açıktır. 1494’te Medici yönetiminin geçici olarak devrilmesiyle Medici Sarayı ve kitaplık yağmalanır. Bu zengin kitaplıktan geride kalanlar, yazının devamında değineceğim Medici, Lorenzo’nun oğlu Giovanni (Papa X. Leo) tarafından Roma’ya götürülür. Lorenzo’nun yeğeni Giulio 1523’te, VII. Clemens adıyla papa seçilince koleksiyonu Floransa’ya geri gönderir ve Michelangelo’yu bir kitaplık binası yapmakla görevlendirir. Çizimlerini Michelangelo’nun yaptığı kitaplığın merdivenini de 1559’da Bartolommeo Ammannati ve Giorgio Vasari tamamlar. 1571’de açılan kitaplıktaki en önemli koleksiyon, ilk çağlara ait 10.500 adet el yazmasıdır. Dünyanın en değerli el yazmaları, bu koleksiyonda bulunur.
Lorenzo’nun oğlu Piero di Lorenzo de Medici, 1494’te Fransa kralının, İtalya’yı işgal etmesi üzerine teslim olunca Medici ailesi bir süre gücünü kaybetti. Tüm aile sürgüne gönderildi. Ama 18 yıl sonra geri döndüklerinde eskisinden daha fazla güç kazandılar.
Piero’nun erkek kardeşlerinden Giovanni de Medici, X. Leo adıyla ve ailenin öbür üyelerinden Guilio de Medici, 1523’te VII. Clemens adıyla papa oldular. Medici sülalesinin hanedanlığı sırasında, bazılarınca X. Leo çağı olarak adlandırılan yıllar, Medici Ailesi’nin doruğu olarak adlandırılır. Kardinalliğe getirilen Leo (1475-1521) Hıristiyanlıktan daha çok babası Lorenzo gibi sanata büyük bir tutku duyar. 1513-19 arasında Floransa’yı yöneten Urbino Dükü Lorenzo De Piero De Medici, (1492- 1519) Muhteşem Lorenzo’nun torunudur. Machiavelli “Hükümdar” adlı yapıtında ona seslenmiş, bütün ülkeyi silahlandırıp yabancı işgalcileri kovarak İtalya’nın birliğini sağlamasını önermiştir.
Medici mezarları, Lorenzo’nun oğulları Guiliano ve Piero anısına yapılır. Medici Şapeli heykelleri, 1520’de sonradan VII. Clemens olan Kardinal Giulio De Medici tarafından Michelangelo’ya ısmarlanır. Büyük usta, şapel çalışmasını 1534’e kadar sürdürür, yarım kalan çalışmalarını ise o ayrıldıktan sonra öğrencileri tamamlar.
Biri Urbino Dükü Lorenzo’nun, diğeri Nemours Dükü Giuliano’nun lahitleri için iki anıtsal heykel grubu yapılır. Oturan figürlerden her biri, düklerden birini temsil eder. Yüzüne miğferlerin gölgesi düşen Lorenzo, düşünen insanı canlandırmaktadır. Elinde komutanlık asasını tutan Giuliano ise eylemci insanı temsil eder. Heykellerin ayaklarının altında gece ve gündüzü betimleyen figürler bulunur. Devasa bir kadın görünümünde olan “gece,” rahatsız bir uykuda gibidir. Herkül yapılı “gündüz” ise gecenin omzundan bakmaktadır. Lorenzo’nun lahdi üzerinde de bu heykel grubu kadar büyük fakat çok daha yumuşak anlatımlı, uykuyla uyanıklık arasında bulunan iki figür bulunur. Erkek olan figür akşamı, kadın ise sabahı temsil eder. Lorenzo ve kardeşi Giuliano, şapelin giriş duvarı içine gömülüdür.
Lorenzo’nun büyük torunu Caterina de Medici (1519-89), 1553’te Fransa Kralı II. Henri ile evlenerek Catherine de Medicis adını aldı. Böylece Medici ailesi üyeleri, Avrupa’nın en önemli ülkelerinde de güç kazandılar. Catherine de Medicis de sanatın gelişmesine öncülük etti. Oysa siyasette acımasız ve ikiyüzlüydü. Binlerce Fransız Protestan’ın öldürüldüğü Aziz Bartolomeus Yortusu Kıyımı’ndan büyük ölçüde Catherine de Medicis sorumluydu.
Lorenzino De Medici, (1514-1548) Medici soyunun yetiştirdiği en ünlü yazarlardan biridir. Medici Ailesi’nin genç kolundan Pier Francisco’nun oğlu olan Lorenzino, aralarında çağın en iyi oyunlarından sayılan “Aridosio”nun bulunduğu çok sayıda oyun yazar.
16.yüzyıl başlarında Floransa’da Medici soyunu daha da güçlendirecek olan Cosimo De Medici (1519-74), önce Floransa Dükü, ardından da Toskana Grandükü olur (1569) ve ailenin sanata ve bilime geleneksel yakınlığını sürdüren yeni bir hanedan kurar. Cosimo’nun oğlu Francisco da bilime ve sanata destek vermeyi sürdürür. Kızı Maria ise IV. Henri ile evlenerek Marie De Medicis adıyla Fransa Kraliçesi olur. Francisco’nun kardeşi I. Ferdinando, (1549-1609) Grandük olarak Floransa’yı adil bir biçimde yönetir. Roma’daki Medici Villası’nı yaptırır; 1574-80 yılları arasında yapılan villa, tasarımcı Annibale Lippi imzasını taşır. Francisco yönetimi sırasında kurulan porselen atölyesi de yaklaşık 1575-87 yılları arasında yoğun porselen üretimini gerçekleştirmiştir.
Bu atölyelerde üretilen yumuşak hamurlu porselen, Avrupa’da üretilen ilk porselendir. Renkleri genellikle mavi ve beyaz olan Medici porselenlerinin mavi renkli damgasında Floransa Katedrali’nin kubbesi ve onun altında bir “F” harfi bulunur. Medici hanedanlığı, Toskana bölgesindeki verimli arazileri değerlendirerek ve üretime ağırlık vererek zenginleşir.
16. yüzyıldan sonra Medici ailesi, yöneticiliği sürdürdüyse de önemini yitirdi. Zalimce yönetimleri ve halka yüksek vergi yüklemeleri, Floransa kentinin yoksullaşarak Cosimo ve Lorenzo dönemlerindeki görkemini yitirmesine neden oldu. Medici ailesinin sonuncu üyesi olan Gian Gastone’nin çocuğu yoktu. Bu nedenle 1737’de ölünce yaklaşık 400 yıllık Medici ailesinin yönetimi sona erdi.
Öte yandan ticaret ve bankerlikle de uğraşan aile üyeleri, edinmiş oldukları büyük serveti sanata harcamaktan çekinmezdiler ve yetenekli sanatçıları keşfederek çevrelerine toplayıp onların yıllar süren koruyuculuğunu üstlenerek 15. yüzyıl İtalyan Rönesansı’nın destekleyicileri olurlar. Kişisel çıkar peşinde koşmaktan çok hem ekonomide, hem politikada hem de sanatsal yaratıda büyük bir güç sergileyen Mediciler’in çizmiş oldukları stratejiler sayesinde insanlık tarihi, eşsiz sanat eserleri kazanmıştır. 15. yüzyıl İtalyan sanatı Quatlrocento sanatçılarının şaheserleri, Medici hanedanlığının koruması altında gerçekleşmiştir. Özellikle Boticelli’nin “Primavera” (Bahar) ve “Birth of Venüs” (Venüs’ün Doğuşu) adlı ünlü tabloları, Lorenzo döneminde yapılır. Boticelli’nin yetkin patronu olan Lorenzo Medici, sarayında sanatçı için özel bir bölüm oluşturur. Bunun yanı sıra Raphael’in Vatikan’da resimlediği alegorik karakterli Raphael odaları, Mediciler’in koruması altında yapılır. Leonardo Da Vinci, Michelangelo gibi büyük sanatçılar insanlığa mal olmuş başyapıtlarını, Mediciler’in koruması altında üretirler. Mediciler öylesine güçlüdürler ki sanatıyla çağlara hükmeden deha Leonarda Da Vinci onlar için, “beni var eden ve yok eden Mediciler” tanımını yapar.
Eğer insanlık, bir kez daha Rönesans yaşayacaksa Medici Ailesi’nin eylemlerine bir kez daha dönüp bakmalıdır. Mediciler’in ölümsüzlüğe kavuşmaları, sanata yaklaşımlarından ve sanat eserine besledikleri saygıdan kaynaklanmaktadır.