De Stijl, 1917'de Hollanda Leiden'de kurulan sanat dergisinin ve çevresinde gelişen sanat akımının ortak adıdır. Art Deco, Art Nouveau ve Arts & Crafts'ın dekoratif aşırılığına karşı bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. İlk sayısı Ekim 1917'de yayınlanan De Stijl'in yayın yönetmeni ressam, mimar ve şair Theo Van Doesburg'dur.
Dergi modern sanatın gelişmesine önemli katkıda bulunan Van Doesburg'un 1931'de ölümüne kadar 57 sayı yayınlanmıştır. Derginin çevresinde toplanan sanatçıların ortak görüşleri, aynı ad altında Kasım 1918'de bir manifestoda yayınlanmıştır.
De Stijl sanatçıları dikkatlerini sadece resim ve heykel gibi güzel sanatlara değil, endüstriyel tasarım, tipografi, hatta edebiyat ve müzik de dahil olmak üzere diğer tüm sanat formlarına da çevirmiştir.
Kübizm’den etkilenen De Stijl Süprematizm ve Konstrüktivizm’le ilişkilendirilmektedir.
Aynı zamanda Fütürizm, Dadaizm, Minimalizm gibi akımları etkisi altına almış ve soyut sanatın ortaya çıkmasında önemli bir rol oynamıştır.
DE STIJL AKIMININ TEMEL ÖZELLİKLERİ
Akımın amacı; sadece temel renkler olan siyah-beyaz-griyi kullanarak temel geometrilerin mükemmelliğini ve evrenselliğini yansıtan tasarlanmış objeler/mekanlar ve binalar yaratmaktır.
Temel kabulleri; Hakikat, Belirlilik, Açıklık, Basitlik, Konstrüktiv Olmak, Fonksiyonel Olmak ve Objektifliktir.
Renklendirme, temel renklerden kırmızı, mavi ve sarı ya da nötr renklerden, siyah, beyaz ve gri renklerde olmalıdır.
Yüzeyler, dikdörtgen düzlemler ya da prizmalardan oluşmalıdır.
Estetik denge sağlanmalı ve bu denge, zıtlıkların kullanımıyla yapılmalıdır.
Kompozisyonla ilgili ögeler, düz çizgiler ya da dikdörtgen alanlar olmalıdır.
Simetriden kaçınılmalıdır.
Denge ve ritm, oran ve yerleştirme ilişkileriyle artırılmalıdır.
DE STIJL SANATÇILARI
Özellikle Piet Mondrian'ın kuramcılığını yaptığı akıma, Van Doesburg'un yanı sıra Bart Van Der Leck, Vantongerloo ve Vilmos Huszar gibi ressamlar, Jacobus Oud, Robert Van't Hoff, Jan Wils ve Gerrit Rietveld gibi mimarlar, heykeltraş Georges Vontorgerloon ve şair Hugo Bal ile John Arp katılmıştır.
Piet Mondrian (1872 - 1944)
Yeni plastik sanatın kurucularının felsefesi, gelişmenin önünde duran engellerin yok edilmesi için sanat ve kültürün reforme edilmesi gerektiğidir (Antmen,2008: 95).
Bu felsefede çalışan Mondrian, resimlerinde hayal gücünü tamamıyla dışlamıştır. Mistik ve teosofik düşünceye dayanarak geliştirdiği kompozisyonları, denge ve uyumun evrensel ilkelerini önemsemekte ve kişisel öğeler, evrensel öğelere dönüşmektedir. Teosofi, gizemcilik (mistisizm), bilinmezcilik (agnostizm), kabala (Yahudi gizemciliği), Buddhacılık gibi kökleri çok eski çağlara dek uzanan öğreti ve inançlardan oluşmaktadır. Teosofi’nin sözlük anlamı; bireyle Tanrı ya da melekler arasında doğrudan bağlantı kurmayı amaçlayan dini bir sistem, Budist ve Brahman sistemine benzer yeni bir din ve felsefe sistemidir (Redhouse English-Turkish Dictionary, 1991: 1016).
Mondrian’ın bu teori üzerine yaptığı en iyi ve sıkça alıntı yapılan ifadesi H.P. Bremmer’e 1914’e yazdığı bir mektupta ortaya çıkmıştır.
“ Çizgileri ve farklı kombinasyonlardaki renkleri düz zemin üzerine yansıtarak genel güzelliği en belirgin şekilde ifade etmek için kullanıyorum. Doğa bana ilham kaynağı oluyor beni diğer ressamlarda olduğu gibi farklı bir duygusal pozisyona sokuyor ve bu bana bir şeyler yapmamı tetikliyor. Fakat ben hala varlıkların en basit ve gerçek haline ulaşmak istiyorum ta ki onların özünü bulana kadar.
Enine ve boyuna çizgilerin hesaplamayla olmayan onun yerine farkındalık ile yaratılarak estetiğin en basit halinin uyumunu yansıtacağına inanıyorum ve bu uyum renkler eklenerek gerçek kadar güçlü bir sanat eseri haline getirilebilir.”
Mondrian’ın sanatın merkezinin Fransa’dan Amerika’ya taşındığı zamana paralel olarak 1940 yılında New York'a yerleştikten sonra, caz türünde müzikleri fazlaca dinlemesi ve dans etmeyi sevmesi gibi yaşamındaki etkinliklerin yaptığı resimlere de yansıdığı düşünülür (İpşiroğlu,1994:96).
.
Örneğin “Broadway Boogie Woogie” isimli eser, ismini de taşıdığı müziğin bir uzantısıdır. Eser adeta piano tuşlarının vuruşunu andıran küçük karşıt renkle oluşturulmuş ve notaların düzenine göre şekillenmiştir.
Siyah rengin neredeyse hiç hissedilmediği bu eser, sanatçının kendine özgü üslubunun Amerikan sanatına etkisinin de göstergesidir.
Theo Van Doesburg (1883 - 1931)
De Stijl grubunun kurucusu olarak bilinen Theo van Doesburg; yenilikçi fikirleri ve farklı bakış açısı ile modern sanatlar tarihine adını yazdıran, resmin yanı sıra mimari alanı ile de ilgilenmiş, hem kuramsal hem de uygulamalı çalışmalarıyla öne çıkan çok yönlü bir sanatçıdır.
Doğal formu resimlerinden dışlamış ve saf estetik ifadeyi yansıtmak amacıyla; her biri De Stijl hareketinin bir örneği olan ve geometrik şekli vurgulayan kompozisyonlarında mekan anlayışını hiçe sayarak, yüzeyin biçimsel görselliğini ön plana çıkaran eserler üretmiştir.
Bart van der Leck (1876 - 1958)
Bart van der Leck, tinsel ve ütopik fikirler ile bağlantılı bir çok geometrik kompozisyona sahip eserler üretmiş ancak ilerleyen yıllarda çalışmalarında figüratif unsurlara da yer vermek istemesi sebebiyle De Stijl sanatçılarıyla çatışmalar yaşamıştır.
İleri dönem resimlerinde De Stijl anlayışındaki sadelik ve saflıktan yola çıkarak aynı renkleri kullanarak yaptığı fakat nesnelerin ve figürlerin temsiline de yer vermeye başladığı eserlerle grubun diğer üyelerinden farklılıklarıyla dikkat çekmiştir.
Gerrit Rietveld (1888 - 1964)
1888 yılında Hollanda’ nın Utrecht kentinde doğdu. 1899-1906 yılları arasında babasının Utrecht’teki doğramacı atölyesinde çıraklık yaptı. Sonrasında kendi mobilyalarını üretmek için bir atölye oluşturdu. Yine aynı kentte P.J.C. Klaarhamer’in yanında mimarlık eğitimi gördü.
1918’de De Stijl grubunun üyeleri ile ilişki kurdu ve bu grubun 1931’de dağılmasına değin çeşitli etkinliklerine katıldı.
DE STIJL MİMARİ YAPILARI
De Stijl hareketinin yansımaları Hollanda’daki ressamların olduğu kadar tasarımcıların ve mimarların çalışmalarını da etkilemiş ve ülkenin sanata bakış açısını bu anlayış ile yönlenen bir değişim içerisine itmiştir.
Sokak dokuları, binalar, mekanlar, mobilyalar gibi ihtiyaç duyulan bir çok temel yaşam öğeleri ve günlük kullanım eşyalarının tasarlanmasında modernize edilmiş çok yönlü bir etkiye sebep olmuştur. Örneğin Gerrit Rietveld tarafından tasarlanan Schröder evi, gerek dış görüntüsü gerekse iç dizaynı ve eşyaları ile De stijl etkisinin Avrupa mimarisi üzerindeki etkisinin görüldüğü yaşam alanlarından birisidir.
Schröder House, Gerrit Rietveld, Utrecht Netherlands
1924’te iç mimar Truus Schröder için Gerrit Rietveld tarafından tasarlanmıştır. Schröder Evi'nde yatay ve düşey düz yüzeylerin her biri olanaklı ölçüde incedir; dış yüzeyler iç hacimlerle bağlantılıdır ve kimi düz yüzeyler köşelerde birleşirken, kimileri birbirinin üstünde kayıyormuş gibi gözükür. Döşeme kalınlıkları da olanaklı ölçüde incedir. Ağırlığı tek dayanağa yüklenmiş, çatı ve balkonların döşeme kalınlığı da olabilecek minimum ölçüdedir. Pencere doğramaları ve korkuluk olarak kullanılan çelik borular, Mondrian resimlerindeki yüzeyleri birbirinden ayıran kalınlı inceli çizgilerin karşılığıdır.
İç mekanda açık plan yerleşimi yapılmıştır. Zemin kat geleneksel olarak nitelenebilir; merkezi bir merdivenin etrafına sıralanmış mutfak ve üç yatak odasından oluşmaktadır. İç ve dış alanlar birbiriyle bağlantılıdır. Doğrusal çizgi ve düzlemler aynı renk paleti ve yüzeylerle dışarıdan içeriye akmaktadır.
Café L’Aubette,Theo Van Doesburg, Strasbourg France
1926'da, Doesburg, sanatçıları Jean Arp ve Sophie Taeuber ile birlikte, 8.yy ortalarında, sinema ve dans salonlarına sahip büyük bir restoran olan Café Aubette'i yenilemiştir. Bir ressamın yanı sıra bir mimar olan Van Doesburg, bu projeyi Hollandalı soyut sanatçıların De Stijl hareketi tarafından geliştirilen Neoplastisizm kavramları üzerine inşa eden Elementarizm teorisini keşfetmek için kullanmıştır. Mekanın tasarımı De Stijl'in geometri, çizgi ve renk teorisi kullanılarak yapılmıştır.
DE STIJL MOBİLYALARI
Red and Blue Chair, Gerrit Rietveld,1923
Koltuk Yüksekliği: 13,25 inç (34 cm)
35 inç H x 26 inç G x 32.5 inç
89 cm Y x 66 cm G x 83 cm
Sandalye, iki ahşap tabla (oturma ve sırt dayama) ve 15 latadan (yatay ve dikey dikme) oluşmuştur. İkisi, kol dayamaya yaradığı için daha geniştir. Lataların uzunlukları değişmektedir. Konstrüksiyon son derece basittir.
Zig Zag Chair, Gerrit Rietveld, 1932
Zig Zag Chair – Varyasyonları
Steltman Chair, Gerrit Rietveld, 1923
Koltuk Yüksekliği
18.5 inç (47 cm)
30.31 inç H x 19.29 inç W x 17.32 inç
77 cm Y x 49 cm G x 44 cm
Created Berlin Chair, Gerrit Rietveld, 1923
Hopmi Chair, Gerrit Rietveld,1932 End Table, Gerrit Rietveld,1918
Hanging Lamp, Gerrit Rietveld,1920
Çocuk Sandalyesi, Gerrit Rietveld, 1923
35.43 inç H x 17.52 inç W x 15.75 inç
90 cm Y x 44.5 cm Genişlik x 40 cm
Oyuncaklar, Gerrit Rietveld
Kaynakça
Gerrit Thomas Rietveld/ Küper Marijke/ Van Zijl Ida/ 1992.
20. yy Mimarlığına Estetik Açıdan Bakış/ Kortan Enis/ 1986
De Stijl, Paul Overy, 1991, Thames and Hudson Ltd.London
T.M. Brown, The Work of Gerrit Rietveld, Architect, 1958
Designer's Guide to Furniture Styles, Treena M. Crochet,2012
AVŞAR KARABAŞ ,Pelin. Neo Plastisizm Akımı Kapsamında De Stijl Hareketi ve Piet Mondrian
Antmen, A. (2008). 20. Yüzyıl Batı Sanatında Akımlar, İstanbul: Sel Yayıncılık.
Dempsey A. (2007). Modern Çağda Sanat, O. Akınhay, (Çev.), Ekoller, Üsluplar, Hareketler, İstanbul: Akbank Yayınları.
Farago, F. (2011). Sanat, İkinci Baskı, Ankara: Cantekin Matbaacılık.
Farthing, S. (Ed.). (2014). Sanatın Tüm Öyküsü, F. C. Çulcu ve G. Aldoğan (Çev.), İstanbul: Hayalperest Kitabevi.
İpşiroğlu, N. (1994). Resimde Müziğin Etkisi, İstanbul: Remzi Kitapevi. Tunalı, İ. (2008).
Felsefenin Işığında Modern Resim, İstanbul: Remzi Kitabevi. Turani, A. (2010),
Dünya Sanat Tarihi, İstanbul: Remzi Kitabevi.