ชัยวัฒน์ สถาอานันท์ : ยุทธศาสตร์ดับไฟใต้ อดีต-ปัจจุบัน-อนาคต
นักวิชาการจากคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์กล่าวในงานเสวนาโต๊ะกลมเรื่อง แนวทางสร้างสันติสุขสู่ภาคใต้จัดโดยคณะกรรมาธิการการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ วุฒิสภา ==================================== ขอความสันติสุขจงมีแด่ทุกท่าน ผมมีเรื่องอยากจะนำเสนอ 5 เรื่อง ผมพยายามจะคิดว่าขณะนี้มีคนพูดถึงเรื่องภาคใต้เยอะ เอ็นจีโอก็รู้สึกอยากจะ ลง ภาคใต้ คนที่ลงก็รู้สึกดีที่ได้ลง ผมไม่รู้ว่ามันแปลว่าอะไร แต่เชื่อว่าทุกคนส่วนใหญ่ก็คงมีเจตนาดี ปัญหาของผมก็คือ ผมมาจากสำนักซึ่งรู้สึกว่าบางทีเจตนาดีอย่างเดียวไม่พอ เพราะฉะนั้นก็เลยไม่ค่อยแน่ใจว่ามันเป็นยังไง แต่ขณะนี้พอมาคุยที่นี่ ดูรายชื่อคนที่เข้ามาร่วม ก็เลยรู้สึกว่า การคิดถึงเรื่องภาคใต้ พูดให้ถึงที่สุดทำไปเพื่ออะไร ผมคิดว่าปัญหาตอนนี้มันไม่ใช่ปัญหาภาคใต้ ผมคิดว่าเหตุผลที่คนในสังคมนี้ต้องคิดถึงปัญหาความรุนแรงในจังหวัดชายแดนภาคใต้ เหตุผลหลักอยู่ที่ผลกระทบของปัญหาความรุนแรงต่อสังคมไทยนั้นเอง ผมว่านี่คือโจทก์ใหญ่ ในงานศึกษาทางด้านจิตวิทยาการทหาร สิ่งที่เขาทำกันมาในระยะหลัง คือ อิทธิพลของการใช้ความรุนแรงต่อตัวผู้ใช้คืออะไร ผมอยากจะลิสต์อาการทางจิตวิทยาเลยว่าเกิดอะไรขึ้น เช่น อาการที่จะถอยห่าง เลิกยุ่งไม่อยากยุ่ง ความเป็นศัตรู ปรับตัวไม่ได้ ติดยาหรือเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เฮโรอีน กัญชามากขึ้น ในการศึกษาทหารในบางประเทศ ทหารเหล่านั้นที่ออกมาแล้ว หลังจากที่ฆ่าคนใช้ความรุนแรงแล้ว มีระดับของการถูกจับเพราะทำความผิดเยอะมาก ไม่มีความไว้วางใจใคร มีความเครียดสูง และอาการที่สำคัญที่มีอยู่คือความระแวงโดยไม่จบไม่สิ้น และ ความรู้สึกชีวิตอึดอัดขัดข้องตลอด เหตุผลที่เป็นโรคระแวงเรื้อรังก็เพราะว่า สถานการณ์ความรุนแรงไม่เคยจากไปจากตัวเขาเลย ในที่สุดความอึดอัดขัดข้องขนาดหนัก การใช้ความรุนแรงกล่าวให้ถึงที่สุดคือการบอกว่า ความตายชนะการมีชีวิต การตอบปัญหาด้วยความตายชนะการมีชีวิต ถ้าสังคมมาถึงจุดซึ่งเชื่อว่าการใช้ความตายเอาชนะชีวิตได้ ผมคิดว่ามันก่อโรคภัยให้แก่สังคมนั้นมาทีเดียว ฉะนั้นการมาคิดถึงแนวทางสร้างสันติสุขสู่ภาคใต้ ซึ่งเราคงได้ยินมากพอสมควร ผลมันไม่ได้อยู่ที่ภาคใต้มากกว่าตัวคนใช้ อยู่ที่ตัวการบอกว่าสังคมไทยต้องหยุดการทำสิ่งเหล่านี้ ที่กล่าวนี้ ไม่ได้หมายความว่า ในสมการของความขัดแย้งไม่มีตัวผู้ร้ายอยู่ มี แต่ปัญหาที่สำคัญก็คือว่าทำอย่างไรจึงจะป้องกันไม่ให้ตัวสังคมทั้งอันหันไปสมาทานการใช้ความรุนแรงเป็นแนวทางหลักในการแก้ปัญหา ผมคิดว่ารัฐมีบทบาทสำคัญที่จะระแวดระวังไม่ให้เกิดสิ่งนั้นขึ้น เรื่องที่สอง ในแง่ของแนวทางที่ได้นำเสนอ ผมได้เขียนและพูดถึงในหลายที่แล้ว วันนี้อยากจะอธิบายว่าเหตุใดจึงพูดถึงแนวทางเหล่านั้น ผมมีแนวทางที่ได้นำเสนอไว้ 4 แนวทางด้วยกัน แนวทางที่หนึ่ง การพยายามเสนอความคิดเรื่องเขตปลอดการฆ่า ที่ผมเรียกในภาษาฝรั่งว่า No Killing Zone เขตปลอดการฆ่าที่พยายามจะนำเสนอ ไม่ได้หมายความว่า อยู่ดีๆ จะมาสั่งว่า เขตซึ่งมีความรุนแรงยิงกันคนขายไอติมตาย ครูตาย ให้หยุด ไม่ใช่ แต่หมายความว่า ใน 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้มันมีพื้นที่ซึ่งไม่แปดเปื้อนโดยความรุนแรงอยู่ ผมคิดว่ามีความจำเป็นที่ต้องชี้ให้เห็นว่าพื้นที่เหลานั้นเป็นอย่างไร นี่เป็นภาคส่วนของการคิดเรื่องภูมิศาสตร์ของสันติ นี่เป็นการตั้งคำถามในทางงานวิจัยว่ามันมีพื้นที่ได้อย่างไรในสถานการณ์แบบนี้ นี่เป็นการตั้งคำถามว่ามีเงื่อนไขอะไรที่ทำให้สิ่งเหล่านี้เป็นไปได้ เงื่อนไขเหล่านี้น่าสนใจ ผมยกตัวอย่างงานวิจัยในต่างประเทศหลายแห่ง โดยเฉพาะในอินเดีย ซึ่งมีสภาพาการปะทะกันระหว่างคนมุสลิมและคนฮินดู มีหลายที่ที่ไม่มีเหตุร้ายอย่างนี้เกิดขึ้น เขาก็ไปไล่ดูว่าเพราะอะไรถึงไม่มี เขาพบว่าที่ไม่มีในระดับหมู่บ้าน ในระดับตำบล เป็นเพราะภาคประชาสังคมเข้มแข็ง อันนี้ไม่ได้พูดจากความเห็น แต่มีงานวิจัยหนุนหลังอยู่ ในหลายพื้นที่เป็นปัญหาของเขตเมือง ไม่ใช่เขตชนบทที่เกิดปัญหา เพราะฉะนั้น การคิดถึงเขตปลอดการฆ่า เป็นการพยายามจัดการกับปัจจุบัน เพราะไม่ว่าจะพูดอะไรกัน เรื่องเหล่านี้ต้องหยุดก่อน การให้อภัย ยารักษาแผลในอดีต ประเด็นที่สอง อย่างที่คุณนารีพูดถึงเมื่อครู่ ผลกระทบอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นคือ มันไปกระทบเอาสายใยความสัมพันธ์ระหว่างคนซึ่งแตกต่างกันในทางวัฒนธรรม ผมเชื่อว่าทั้งวันนี้คงมีคนพูดถึงเรื่องเหล่านี้มามากแล้ว ผมคิดว่าหนทางที่น่าสนใจอย่างที่คนที่ทำงานในพื้นที่ได้พบก็คือ เราพบสิ่งมหัศจรรย์ เช่น ความสามารถของเหยื่อความรุนแรงที่จะให้อภัยคนอื่น ทั้งๆ ที่ลูกเขาตายเอง และเป็นความสามารถที่พบในคนซึ่งเป็นทั้งไทยพุทธ ไทยมุสลิม เป็นทั้งคนซึ่งคนที่ลูกเขาตายเพราะเป็นทหารแล้วถูกฆ่าในกรณีวันที่ 28 เมษายน เป็นทั้งลูกชายหลายคนซึ่งตายในวันเดียวกัน ถูกเจ้าหน้าที่บ้านเมืองยิงเอา แต่ว่าแม่ของเขา พ่อของเขา รู้สึกว่าสิ่งที่เกิดขึ้นนั้นให้อภัยได้ โจทย์ของเราทุกวันนี้ไม่ใช่โจทย์อนาคตอย่างเดียวแต่เป็นโจทย์ว่าเราจะอยู่กับอดีตที่ผ่านเลยไปอย่างไร ลักษณะพิเศษของอดีต คืออดีตมันหวนคืนไม่ได้ ถ้าหวนคืนไม่ได้โจทย์จึงกลายเป็นว่าถาอย่างนั้นจะอยู่กับมันอย่างไร เราจะบอกคนซึ่งลูกเขาตายตั้งแต่วันที่ 28 เมษายนอย่างไร เราจะบอกลูกหลานคนขายไอติมซึ่งถูกยิงข้างหลังว่าอย่างไร เราจะพูดกับลูกหลานครูซึ่งเพิ่งตายเมื่อสองวันนี้กับเขาอย่างไร ผมว่าโจทย์แบบนี้ ประเด็นเรื่องของการให้อภัยเป็นกุญแจในการที่จะทำให้เราอยู่กับอดีตได้ เพราะฉะนั้นโครงการอย่างเช่นเรื่องการให้แม่ของคนซึ่งเป็นเหยื่อของความรุนแรงได้มาพบเจอะเจอกัน ได้แสดงให้เห็นว่าในความเป็นมนุษย์ของเรา เรายังให้อภัยกันได้จากพื้นฐานทางศาสนาของแต่ละฝ่าย ผมว่ายังเป็นประเด็นสำคัญที่จะเยียวยาอดีตได้ ประเด็นที่สามข้อเสนออีกประการหนึ่งข้อเสนอที่จะบอกว่าบางเรื่องในสังคมไทยมันแก้ไม่ได้ด้วยการเยียวยา ด้วยการพูดถึงความดีงามเพียงลำพัง หรือการรอมชอมเฉยๆ ผมคิดว่าหลายเรื่องในปัญหาจังหวัดชายแดนภาคใต้เป็นปัญหาในของความไม่ยุติธรรม และจำเป็นต้องตอบปัญหาด้วยความยุติธรรม ผมยกตัวอย่างกรณีที่เกิดขึ้น อย่างเช่นตากใบ มันเป็นกรณีที่ชัดเจนว่าคน 78 คนที่เสียชีวิต เสียชีวิตในสภาพอย่างไรและปัญหาแบบนี้มันเป็นปัญหาซึ่งจะต้องตอบด้วยความยุติธรรม รายงานของคณะกรรมการที่รัฐบาลแต่งตั้งทำเสร็จแล้วท่านนายกรัฐมนตรีก็ชื่นชมรายงานดังกล่าว ผมเข้าใจว่าคงมีการเปิดเผยรายงานนี้อย่างน้อยก็คือข้อสรุปหรืออะไรบางอย่าง แต่ที่สำคัญกว่าคือคำถามว่าแล้วอย่างไรต่อไป แต่ถ้าความยุติธรรมไม่สามารถปรากฏตัวให้เห็นได้ เงื่อนไขของการใช้ความรุนแรงก็มีมากขึ้นอันนั้นเป็นปัญหาที่เกิด ข้อเสนอที่สี่คือก็คือข้อเสนอเรื่องนโยบายความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ฉบับใหม่ หลายท่านคงทราบว่าในประเทศไทยมีนโยบายความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้เป็นระยะๆแต่ละฉบับมีอายุประมาณห้าปี ฉบับสุดท้ายเพิ่งยุติลงเมื่อปี 2546 คือปี 1999-2003 นโยบายความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ฉบับที่เพิ่งยุติเมื่อปีกลาย เป็นนโยบายซึ่งแตกต่างจากนโยบายซึ่งมีมาทั้งหมด แตกต่างโดยนัยยะสำคัญประการหนึ่งคือความเข้าใจของรัฐเกี่ยวข้องกับความแตกต่างหลากหลายทางวัฒนธรรม ในอดีตนโยบายที่เคยเกิดขึ้น เป็นความพยายามที่จะผสมผสานกลมกลืนคนที่ไม่เหมือนให้กลายเป็นคนไทย นโยบายความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้ฉบับล่าสุดที่จบไปเมื่อปี 46 เป็นความพยายามที่จะบอกว่าคนที่ไม่เหมือนก็อยู่ในบ้านหลังนี้ด้วยกันได้ เป็นความพยายามที่จะบอกว่าความหลากหลายทางด้านวัฒนธรรมไม่ใช่ปัญหาของสังคมไทย ผมคิดว่านั้นเป็นเงื่อนไขสำคัญที่ต้องเข้าใจซึ่งสังคมไทยก็เข้าใจว่าอย่างน้อยนโยบายที่เกิดขึ้นก็เคยเกิดขึ้นมาแล้ว แล้วก็ใช้การมาพอสมควร แต่วันนี้มันหมดแล้ว มันหมดอายุของมันไป อาจจะถึงเวลาที่ภาคประชาสังคมจะต้องพยายามนำเสนอนโยบายจังหวัดชายแดนภาคใต้ หวังทั้งที่เป็นผลสุดท้ายของนโยบายนั้น หมายถึงภาพที่เราอยากจะเห็นและหวังทั้งในแง่การกำหนดนโยบายของกระบวนการนั้น ในอดีตการเวลาพูดถึงนโยบายความมั่นคงมันก็เป็นเรื่องของหน่วยงานความมั่นคง ผมคิดว่านะวันนี้มันเป็นปัญหาร่วมของสังคมไทย การเรียกร้องให้คนทั้งหลายมามีส่วนร่วมกัน ผมคิดว่าโดยตัวของมันเป็นกระบวนการแก้ปัญหา เราพูดมา ผมเชื่อว่าวันนี้ก็มีคนพูดว่าความไว้วางใจสูญเสียหมดแล้ว ปัญหาเกิดขึ้นมาแล้ว โจทย์คือทำอย่างไรจึงจะฟื้นสิ่งเหล่านี้ มันพูดไม่ได้โดยลมปาก มันจำเป็นที่จะต้องมีอะไรที่ทำร่วมกัน ผมคิดว่าความพยายามที่จะสร้างนโยบายแบบนี้ หรือความพยายามที่จะสร้างนโยบายแบบนี้เป็นความพยายามร่วมกันที่จะถามเขาว่าในอนาคตอยากให้ลูกหลานอยู่กันอย่างไร ผมคิดว่านี่เป็นโจทย์ที่ท้าทายสังคมไทย เพราะฉะนั้นทั้ง 5 เรื่อง ความเข้าใจว่าที่เราทำวันนี้ มันไม่ใช่เพื่อจังหวัดชายแดนภาคใต้ นกที่พับมันไม่ใช่พับเพื่อคนในจังหวัดชายแดนภาคใต้ แต่ถ้ามันมีใจของมนุษย์อยู่ในนก มันมีความสำคัญของคนพับมากกว่าคนอื่น แต่ถ้าไปหวังว่าพับนกแล้วแก้ปัญหาได้ เราก็เข้าใจปัญหานี้ผิด มันไม่ใช่อย่างนั้น และในที่สุด การพูดถึงนโยบายความมั่นคงจังหวัดชายแดนภาคใต้โดยมีส่วนร่วมของภาคประชาชนเป็นหลักนั้น เป็นการบอกว่าเราสามารถมีส่วนในกระบวนการกำหนดอนาคตของเราได้ ผมคิดว่าสิ่งเหล่านี้คือข้อเสนอที่อยากจะแบ่งปันในที่ประชุมนี้ 
นักวิชาการจากคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวในงานเสวนาโต๊ะกลมเรื่อง แนวทางสร้างสันติสุขสู่ภาคใต้ จัดโดยคณะกรรมาธิการการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ วุฒิสภา