นิธิ เอียวศรีวงศ์: ผักตบในหมู่บ้าน
พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา หัวหน้า คสช. ไม่ชอบผักตบชวาเอาเสียจริง ผิดจาก ร.5 ซึ่งโปรดผักตบชวาเป็นอย่างมาก ถึงกับนำเอาพันธุ์จากชวามาปลูกในประเทศไทย จนกลายเป็นปัญหาหนึ่งที่จะขจัดได้ก็ต้องใช้อำนาจรัฐประหารทำไมผักตบชวาจึงเป็นปัญหาหนึ่งที่ คสช. ต้องแก้ไข ผมก็ไม่ทราบเหมือนกัน ไม่ใช่เพราะผักตบชวาไม่เป็นปัญหาแก่ประเทศไทยนะครับ เป็นแน่และเป็นมากเสียด้วย แต่ยุงก็ร้ายกว่าเสือไม่ใช่หรือครับ ไม่เฉพาะแต่ยุงก้นปล่องและยุงลายเท่านั้น ยุงรำคาญก็รำคาญชิบเป๋งจริงๆ ครับ ไหนจะแอร์ซึ่งใช้กันมากขึ้น ทำให้เมืองไทยร้อนสุดทน โอ๊ย คิดไปก็ยังมีปัญหาอีกหลายสิบอย่างที่อยากให้มีใครมาแก้ให้ทั้งนั้นในครั้งแรกที่ท่านหัวหน้า คสช. เสนอหนทางขจัดผักตบชวาก็คือ คนไทยทุกคนช่วยกันดึงผักตบชวาขึ้นจากน้ำคนละยี่สิบต้น ก็หมดไปเอง (ง่ายจะตายไป 60 ล้าน คูณ 20 ได้ 1200 ล้านต้น ก็ไม่น่าจะเหลือผักตบชวาที่ไหนในประเทศไทยอีกเลย)ผมจึงเตรียมตัวทะมัดทะแมงเพื่อไปดึงผักตบชวาให้ได้20 ต้น เมื่อไรก็ขอให้นัดมาเลย แต่หากตรงกับวันที่ผมมีนัด ผมต้องไปทำงาน ผมป่วย ญาติป่วย มีธุระจำเป็น ฯลฯ ผมก็จะขอไปดึงผักตบให้ได้ 20 ต้นในวันอื่นนะครับคนที่ไม่สามารถไปได้อย่างพร้อมเพรียงคงมีอีกแยะ รวมทั้งคนซึ่งต้องเดินทางไกลเพื่อหาแหล่งน้ำที่มีผักตบชวาอีกด้วย ดังนั้น วันประกาศสงครามกับผักตบชวา คงทำในวันเดียวไม่ได้ แต่จะยืดเป็นกี่วันดีละครับปัญหาสำคัญกว่าวันเวลา ซึ่งอาจยืดออกไปจากวันเดียวพอได้บ้างก็คือ ทำอย่างไร ลูกบ้านทั้ง 60 ล้านจึงจะพร้อมใจกันไปดึงผักตบชวาขึ้นจากน้ำล่ะครับ ก็อย่างที่รู้ๆ กันอยู่ กฎหมายใช้บังคับได้จำกัดในเมืองไทย และการบังคับใช้ให้เต็มเม็ดเต็มหน่วยก็อาจมีต้นทุนสูงจนไม่คุ้ม จะให้ นาย คือข้าราชการทั้งประเทศลงไปถึงกำนันผู้ใหญ่บ้านไปเคี่ยวเข็ญให้ทุกคนลงเก็บผักตบชวา ก็รู้ๆ กันอีกไม่ใช่หรือครับว่า ระบบราชการไทยไม่เคยมีความสามารถพอจะทำให้นโยบายได้รับการปฏิบัติอย่างเต็มที่เหมือนกัน ร้ายไปกว่านั้นอาจใช้อำนาจจากผักตบชวาให้กลายเป็นสินบนได้อีก ใช้สิ่งล่อใจทางเศรษฐกิจก็ต้องมีการตรวจตรา ซึ่งข้าราชการไทยทำไม่ไหวอีกนั่นแหละให้ทุกกองร้อยทหารลงไปใช้ปืนบังคับให้ทุกคนลงเก็บผักตบชวา จะไหวหรือครับ สามแสนคนต่อหกสิบล้านเมื่อผักตบถูกดึงขึ้นเพียงส่วนเดียว ซ้ำน่าจะเป็นส่วนน้อยด้วย ก็เท่ากับไม่ได้แก้ปัญหาอะไรเลย เพราะผักตบส่วนที่ยังไม่ถูกดึงขึ้นย่อมแพร่พันธุ์ต่อไป ข้อมูลทางวิชาการบอกว่าในหนึ่งเดือน ผักตบชวาสามารถแพร่พันธุ์ได้ 1000 หน่วยการใช้กำลังคนหรือเครื่องจักรไปดึงผักตบขึ้นจากน้ำ ไม่ใช่วิธีโบราณที่ไม่มีประสิทธิภาพนะครับ ยังใช้กันอยู่ในหลายประเทศ รวมทั้งสหรัฐด้วย แต่เขาใช้กับพื้นที่เล็กๆ เช่น หนองน้ำในไร่นาของเขา หากเป็นพื้นที่ใหญ่หน่อย เช่น หนองน้ำสาธารณะขนาดใหญ่ เขาก็มุ่งหวังเพียงทำให้การเติบโตของกอผักตบช้าลงบ้าง แต่ไม่หวังว่าจะขจัดไปให้สิ้นซากได้เพราะนอกจากผักตบสามารถแตกหน่ออ่อนได้แล้ว ดอกของมันซึ่งบานอยู่สองสามวัน ก้านก็จะพับลงน้ำ ดอกปล่อยเมล็ดจำนวนมากให้จมลงสู่ก้นแหล่งน้ำ กลับงอกขึ้นมาใหม่และขยายพันธุ์ต่อไปเรื่อยๆเชื้อของผักตบ-ไม่ว่าจากหน่อหรือจากเมล็ด-หากยังจมฝังเลนอยู่ แม้น้ำแห้งไปแล้ว ก็ยังมีชีวิตอยู่ต่อไปอีก 15-20 ปี หากมีสภาวะเหมาะสมเมื่อไร (เช่น น้ำท่วม) ก็งอกคืนมาใหม่ได้อีกการขจัดผักตบชวาทั้งประเทศด้วยการดึงขึ้นจากน้ำ จึงต้องทำอย่างพร้อมเพียงกัน ในช่วงเวลาก่อนที่ผักตบจะออกดอก และจากนั้นก็ต้องคอยเฝ้าระวังตลอดไป (ไม่รู้จะอีกกี่ปี) หน่ออ่อนที่เกิดจากเมล็ด งอกขึ้นมาเมื่อไร ก็ต้องรีบเอาขึ้น อย่าปล่อยทิ้งไว้เป็นอันขาด เมื่อไรที่น้ำโขงมีผักตบด้วยเหตุใดก็ตาม (โดยธรรมชาติ ผักตบไม่ค่อยชอบน้ำโขงตอนกลางมากนัก เพราะน้ำไหลเร็วเกินไป) ก็ระวังลำน้ำในประเทศที่เชื่อมต่อกับน้ำโขงให้ดี นับตั้งแต่น้ำกกลงมาถึงน้ำมูลทั้งนี้ ยังไม่พูดถึงการแพร่กระจายเพราะคน ทั้งตั้งใจและไม่ตั้งใจ เช่น เรือและการเลี้ยงเล่นๆ ก็อาจมีผลให้ผักตบชวาแพร่กระจายทั่วไทยอีกในเวลาไม่ถึง 10 ปี (พ.ร.บ.ขจัดผักตบชวาฉบับแรกออกใน ร.6 พ.ศ.2456 หลังจากที่มีการนำผักตบชวาเข้าไทยเพียง 12 ปี)ทั้งหมดนี้คือการบริหารคนมากกว่าเก็บผักตบชวาขึ้นจากน้ำ นับตั้งแต่เอาคนมาให้พร้อมเพรียง ไปจนถึงการเฝ้าระวังเป็นปีๆ และสำนึกรับผิดชอบที่จะระวังไม่แพร่เชื้อผักตบชวาอย่างสุดความสามารถผักตบชวานั้น เรื่องเล็กครับ แต่การบริหารคนต่างหากที่เป็นเรื่องใหญ่และอย่างที่ผมได้กล่าวแล้ว อำนาจดิบหรือทหารถือปืนยิงเร็วกระจายไปทั่วประเทศเพื่อขจัดผักตบชวาไม่มีทางจะประสบความสำเร็จอย่างยั่งยืนไม่อย่างนั้นกัมพูชาหลังเขมรแดงย่อมกลายเป็นประเทศที่มีพลังทางเกษตรกรรมสูงสุดในโลก (อย่างน้อยก็ด้านการปลูกข้าว)ครั้งสุดท้ายที่ท่านหัวหน้า คสช. ประกาศสงครามกับผักตบชวาคือในการแถลงนโยบายต่อ สนช. (ก็บอกแล้วว่าท่านจงเกลียดจงชังผักตบชวาเป็นพิเศษ ด้วยเหตุผลอะไรก็ไม่ทราบ) คราวนี้ท่านฝากภาระไว้กับระบบราชการ ถึงกับขู่ว่า หากยังมีผักตบชวาเหลืออยู่ในท้องที่ใด ข้าราชการฝ่ายต่างๆ ของท้องที่นั้นเร่งระวังตัวให้ดีเถิดผมก็ไม่รู้ว่าข้าราชการในท้องที่จะทำอย่างไรต่อไป แต่รู้แน่ว่าไม่ได้ผลหรอกครับ ในโลกนี้ยังไม่มีรัฐใดสามารถเอาชนะผักตบชวาได้สักแห่งเดียว ไม่ว่าสหรัฐ ออสเตรเลีย และทุกประเทศในแถบร้อนขึ้นไปถึงอบอุ่นกึ่งร้อน (เช่น ทางใต้ของสหรัฐ หรือทางเหนือของออสเตรเลีย) และต่างใช้เทคโนโลยีหลากหลายชนิดมาแล้วทั้งนั้นซ้ำร้ายหลายประเทศที่แพ้สงครามกับผักตบชวา ล้วนมีระบบราชการที่มีประสิทธิภาพกว่าไทยอย่างเทียบกันไม่ได้ด้วย อีกทั้งยังเริ่มสงครามด้วยการแสวงหาการสนับสนุนจากประชาชน ซึ่งได้รับความเดือดร้อนจากผักตบชวาเหมือนกัน เพราะเขาเป็นประชาธิปไตยนี่ครับนับตั้งแต่ พ.ร.บ.กำจัดผักตบชวาฉบับแรกจนถึงดำริของหัวหน้า คสช. ในครั้งนี้ ล้วนเป็นคำสั่งที่ใช้ได้เลย ถ้าประเทศไทยยังเป็นหมู่บ้าน ซึ่งหากเป็นเช่นนั้น ผมเชื่อแน่ว่าจะประสบความสำเร็จอย่างแน่นอนจะนัดกันลงไปดึงผักตบชวาเมื่อไร ผู้ใหญ่บ้านคงปรึกษาหารือกับลูกบ้านขาใหญ่ทั้งหลาย อาจรวมสมภารวัดด้วย แล้วก็กำหนดวัน ประกาศให้รู้ทั่วกันซึ่งทำได้เร็วและรู้ทั่วกันจริงๆ โดยไม่ต้องมีเครื่องมือสื่อสารสมัยใหม่ ถึงเวลาคนในหมู่บ้านที่พอมีกำลังดึงผักตบชวาจากน้ำ เด็ก หญิง ชาย ต่างมาชุมนุมกันที่ข้างหนองน้ำ แล้วก็เฮโลช่วยกันหากผู้ใหญ่บ้านมีความรู้ทันสมัยสักหน่อย ก็จะเลือกเวลาที่ผักตบกำลังจะแพร่พันธุ์ผ่านดอก เสร็จแล้วก็จะกำชับลูกบ้านว่า คอยดูให้ดี หากเห็นผักตบชวาโผล่ขึ้นที่ไหน ก็ให้รีบกำจัดเสีย ในเวลาไม่กี่ปี หมู่บ้านนั้นก็จะปราศจากผักตบชวา 100%แต่เมืองไทยไม่ได้เป็นหมู่บ้านมานานแล้ว อาจจะตั้งแต่สมัยอยุธยากระมัง ยิ่งมาถึง ร.5 นอกจากไม่ได้เป็นรัฐราชาธิราชแล้ว ยังค่อยๆ คืบคลานเข้ามาสู่ความเป็นรัฐสมัยใหม่ ซึ่งมีความสลับซับซ้อนทางความสัมพันธ์ทางสังคมทุกด้าน และส่วนใหญ่ของคนไทยเวลานี้ (อาจถึง 90 กว่าเปอร์เซ็นต์) ไม่รู้ด้วยซ้ำว่าจะกลับไปมีความสัมพันธ์ทางสังคมแบบหมู่บ้านอีกได้อย่างไรแต่น่าเสียดายที่ แม้คนไทยส่วนใหญ่หลุดออกมาจากหมู่บ้านทั้งร่างกายและจิตใจแล้ว ผู้ปกครองไทยมักไม่สามารถหลุดออกมาทางจิตใจได้ จึงมักออกกฎหมาย คำสั่ง หรือคำสอนที่ทำไม่ได้ (ง่ายๆ อย่างที่ว่า) ในรัฐสมัยใหม่อันที่จริง แม้แต่การนำผักตบชวามาปลูกในเมืองไทย ตามที่เล่ากันมาว่านำเข้ามาใน พ.ศ.2444 ตอนนั้นประเทศไทยได้ปฏิรูปการปกครองหัวเมืองให้รวมศูนย์ไปเรียบร้อยแล้ว ประมวลกฎหมายอาญาก็ร่างเสร็จแล้ว เหลือแต่รอให้มหาอำนาจรับรองเพื่อจะเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตทางการศาลเท่านั้น นั่นก็คือสยามในเวลานั้นได้ย่างเข้าไปสู่ความเป็นรัฐทันสมัยพอสมควร อย่างน้อยก็ในส่วนกลางที่คุมการบริหารทั่วประเทศแต่ผู้ปกครองที่นำความทันสมัยแก่ประเทศ (จะเป็น ร.5 เอง หรือเจ้านายที่ตามเสด็จ ตามที่หลักฐานบางแห่งอ้างถึงก็ตาม) ก็ไม่ได้คิดถึงภยันตรายของพันธุ์พืชแปลกปลอมเลย คิดเท่ากับผู้ใหญ่บ้าน ที่นำเอากระถินณรงค์เข้ามาเพราะต้นมันโตดี เผื่อตัดทำฟืนได้สะดวก หากพบว่าไม่ได้เรื่องก็ช่วยกันตัดฟันกำจัดเสียไม่ยาก ถึงอย่างไร หมู่บ้านก็เล็กนิดเดียวการเข้ามาของผักตบชวาในประเทศไทยนั่นแหละครับ ที่สะท้อนระบบคิด (mentality) แบบหมู่บ้านของผู้ปกครองรัฐทันสมัยสยามปัญหาอีกมากที่เกิดขึ้นในรัฐทันสมัยสยาม-ไทยจะถูกแก้ปัญหาด้วยระบบคิดแบบหมู่บ้านเสมอมา เอาตัวอย่างจากผู้ปกครองปัจจุบันก็ได้นะครับ ลดปริมาณผลผลิตยางลงด้วยการหันไปปลูกอย่างอื่น ในระบบคิดแบบหมู่บ้าน เราไม่จำเป็นต้องคำนึงถึงผลผลิตยางโดยรวมของโลก และไม่ต้องคิดถึงหมู่บ้านอึ๊บส์ขอโทษ ประเทศอื่น ผลผลิตยางไทยที่ลดลงจะมากพอที่จะทำให้ราคาสูงขึ้นหรือไม่ และใช้เวลานานเท่าไร ในขณะที่อินโดนีเซียขยายพื้นที่ปลูกยางไปเร็วกว่าไทยเสียอีกระหว่างที่รอผลผลิตของพืชอื่น ซึ่งพืชอีกหลายชนิดจำเป็นต้องโค่นต้นยางลง ชาวสวนยางจะเอาอะไรกิน ในรัฐและสังคมสมัยใหม่ซึ่งความมั่นคงของชีวิตเหลืออยู่อย่างเดียวคือเงินออม ในรูปบัญชีเงินฝากหรือเบี้ยประกัน ซึ่งชาวสวนยางส่วนใหญ่ไม่มีทั้งสองอย่าง หากเป็นในหมู่บ้าน ชาวสวนยางยังพอจะพึ่งพิงเครือข่ายของตนเองไปช่วงหนึ่งได้วิธีแก้ปัญหาที่น่าจะได้ผลดี หากเรายังเป็นหมู่บ้านอยู่ จึงกลายเป็นเรื่องตลก (ร้าย)ผมคงยกตัวอย่างได้อีกหลายหน้ากระดาษ หากนำมาตรการของรัฐบาลไทยตั้งแต่สมบูรณาญาสิทธิราชย์มาจนถึงปัจจุบัน มาชี้ระบบคิดแบบหมู่บ้าน จึงขอไม่ยกตัวอย่างอีกแล้วล่ะครับหากไม่แก้ปัญหาตามระบบคิดแบบหมู่บ้าน รัฐบาลไทยก็นิยมจะใช้ระบบราชการเป็นตัวแก้ปัญหา ซึ่งใหญ่เสียจนราชการไม่อาจแก้ได้ตามลำพัง (เพราะระบบราชการสมัยใหม่ที่ไหนๆ ก็ถูกแยกส่วน และประสานงานกันยากมาก จนกว่าจะมีการนำที่เก่งและฉลาด ซึ่งเราแทบไม่เคยมี)ไม่ใช่เพราะราชการเป็นเพียงเครื่องมืออย่างเดียวของรัฐหรอกครับ รัฐทันสมัยมีเครื่องมืออีกมากเช่นการคลัง ระบบภาษี นโยบาย ฯลฯ เพียงแต่รัฐทันสมัยไทยไม่เคยพยายามใช้เครื่องมืออื่นๆ เหล่านี้อย่างมีประสิทธิภาพเท่านั้น ในขณะที่ราชการมีความสำคัญแก่รัฐทันสมัยไทย เพราะราชการ (รวมกองทัพด้วย) เป็นตัวแทนเดียวของความทันสมัยของรัฐ ดังนั้น เมื่อรัฐพบว่าปัญหานี้ไม่อาจแก้ได้ด้วยระบบคิดแบบหมู่บ้าน รัฐก็จะหันมาใช้เครื่องมือทันสมัยอันเดียวที่มีอยู่ คือระบบราชการ (ซึ่งที่จริงก็งุ่มง่ามล้าสมัยมากเหมือนกัน)ในจินตนาการของผู้ปกครองไทย จึงมีแต่หมู่บ้านกับระบบราชการเท่านั้นปัญญาชนคนหนึ่งเคยพูดกับผมหลายสิบปีมาแล้วว่าคนไทยเพิ่งออกจากหมู่บ้าน เราจึงคิดอะไรแบบหมู่บ้านเสมอ ผมก็เห็นด้วยกับท่านมานาน แต่ชนชั้นปกครองไทยไม่ได้เป็นอย่างนั้นนี่ครับ ส่วนหนึ่งไม่เคยอยู่ในหมู่บ้านเลย อีกส่วนหนึ่งก็ออกจากหมู่บ้านมาสองหรือสามชั่วอายุคนแล้ว แต่คนที่ติดระบบคิดแบบหมู่บ้านที่สุดคือชนชั้นปกครองนี่แหละเหตุผลที่ทำให้ชนชั้นปกครองยังติดอยู่กับระบบคิดแบบหมู่บ้านจึงไม่ใช่เพราะเพิ่งหลุดออกมาจากชีวิตหมู่บ้าน แต่ผมคิดว่ามีเหตุผลในเชิงประวัติศาสตร์การเมืองมากกว่านักวิชาการฝรั่งกลุ่มหนึ่งคิดว่า หมู่บ้าน (dorpen ในภาษาดัตช์) อย่างที่ระบอบอาณานิคมหรือรัฐบาลที่กำลังนำรัฐสู่ความทันสมัยของอุษาคเนย์จินตนาการถึง เพื่อจัดระเบียบสังคมและการปกครองเป็นสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง แต่ถูกสร้างขึ้นเพื่อการรวมศูนย์อำนาจเท่านั้น ข้อนี้ผมยังศึกษาไม่พอที่จะยืนยันหรือปฏิเสธ โดยเฉพาะเมื่อนำมาอธิบายสังคมไทยก่อนและระหว่าง ร.5แต่ผมเห็นด้วยว่า หมู่บ้าน (ไม่ว่าจะมีมาก่อนหรือไม่) ถูกชนชั้นปกครองไทยจินตนาการให้เป็นชุมชนที่สามารถดูแลตัวเองได้ในทุกเรื่อง นอกจากโจรภัยและราชภัยร้ายแรงเท่านั้น ไม่ต้องพึ่งตลาด ผลิตและบริโภคอย่างพอเพียง ซ้ำยังมีเหลือพอจุนเจือรัฐได้อย่างไม่เดือดร้อนหมู่บ้านอย่างนี้แหละครับที่ไม่มีจริง แต่เป็นจินตนาการที่พอเหมาะกับกำลังของรัฐรวมศูนย์ที่กำลังเกิดขึ้นในตอนนั้น คือไม่ต้องรับภาระในการให้บริการแก่หมู่บ้าน มากไปกว่าคอยดูแลอย่าให้โจรผู้ร้ายรังควานชาวบ้านมากจนเกินไป ฝ่ายทุนก็รับผลผลิตจากชาวบ้านไปขายในท้องตลาด ฝ่ายรัฐก็เรียกเก็บภาษีไป ทุกคนแฮปปี้หมดหมู่บ้านที่สงบราบคาบ มีความสุข เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ต่อกัน มีจิตสาธารณะ สยบยอมต่อรัฐ ฯลฯ เป็นจินตนาการที่ทำให้หมู่บ้านไม่เป็นภาระแก่รัฐ ทั้งในเชิงให้บริการหรือเชิงบังคับให้อยู่ในอำนาจ และจินตนาการหมู่บ้านเช่นนี้แหละครับ ที่ถูกปลูกฝังลงไปในแบบเรียนและการศึกษามวลชนที่รัฐจัดและควบคุมอยู่ใครยิ่งเรียนหนังสือมาก ก็ยิ่งยึดมั่นกับหมู่บ้านในจินตนาการมาก ในขณะที่ชาวบ้านจริงๆ อาจไม่รู้จักหมู่บ้านแบบนี้เลย ชนชั้นปกครองเรียนหนังสือมาก จึงติดกับระบบคิดแบบหมู่บ้านในอุดมคติเช่นนี้มากกว่าคนทั่วไป ซ้ำยังเป็นจินตนาการที่ทำความสบายใจให้ด้วย เพราะหมู่บ้านในจินตนาการเช่นนี้แหละที่แสดงถึงความมั่นคงของระเบียบสังคม และปกครองได้ง่ายเราจึงต้องเผชิญกับผักตบชวาแทบทุกแหล่งน้ำทั่วรัฐทันสมัยของเรา แต่การแก้ปัญหาของรัฐก็ยังเป็นมุมมองของหนองน้ำในหมู่บ้านอยู่นั่นเองเผยแพร่ครั้งแรกในมติชนสุดสัปดาห์ 26 กันยายน - 2 ตุลาคม 2557ที่มา 
 พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา หัวหน้า คสช. ไม่ชอบผักตบชวาเอาเสียจริง ผิดจาก ร.5 ซึ่งโปรดผักตบชวาเป็นอย่างมาก ถึงกับนำเอาพันธุ์จากชวามาปลูกในประเทศไทย
นิธิ เอียวศรีวงศ์,ประยุทธ์ จันทร์โอชา,ผักตบชวา