ระหว่างปริศนา-ศรัทธาชัยวัฒน์ สถาอานันท์ กับการเมืองมนุษย์ในศตวรรษที่ 21 (2) จากมุมมิตร
 ที่มองเขาคือผู้ที่สร้างองค์ความรู้ด้านสันติวิธีและดำเนินชีวิตอย่างสอดคล้องกับสิ่งที่ตนเองเชื่อ และเป็นมิตรที่มีศิลปะในการหัวเราะเนื่องในวาระเกษียณของชัยวัฒน์ สถาอานันท์ ศาสตราจารย์จากคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ คณะรัฐศาสตร์จึงจัดงานเสวนาและเปิดตัวหนังสือ ระหว่างปริศนาและศรัทธา ชัยวัฒน์ สถาอานันท์ กับการเมืองมนุษย์ในศตวรรษที่ 21 เมื่อวันที่ 19 สิงหาคมที่ผ่านมาโดยทางผู้จัดได้เชิญมิตรของชัยวัฒน์ สถาอานันท์ มาร่วมสนทนาถึงงานด้านสันติวิธี ความไม่รุนแรง และศิลปะแห่งความเป็นมิตรของเขามารค ตามไท อดีตอาจารย์ประจำภาควิชาปรัชญา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และอดีตผู้อำนวยการสถาบันศาสนา วัฒนธรรมและสันติภาพ มหาวิทยาลัยพายัพ เล่าว่าสำหรับผม มิตรมี 3 ประเภทคือประเภทที่เจอกันทุกวัน ทำงานด้วยกัน มิตรที่ 2 อาจไม่ได้ทำงานที่เดียวกัน แต่มีเรื่องที่สำคัญเหมือนกันจึงไปทำงานนอกสถานที่ร่วมกัน มิตรที่ 3 คือมิตรที่สามารถคุยเรื่องที่ลึกที่สุด สำคัญที่สุดของชีวิต สำหรับผม อาจารย์ชัยวัฒน์เป็นมิตรแบบที่ 2 เพราะทำงานกันมานานในด้านสันติวิธีและแบบที่ 3 ก็เป็นการทำงานหรือการเข้าไปเกี่ยวกับการไม่ใช่ความรุนแรง มีอย่างน้อย 3 แบบที่ผมเห็น แบบหนึ่งคือศาสนา คือการไม่ใช่ความรุนแรงเป็นสิ่งที่นำชีวิต พยายามดำเนินชีวิตในทางนั้น แต่ไม่สนใจที่จะเปลี่ยนคนอื่น แบบที่ 2 คือยึดงานทางด้านนี้ในลักษณะอยากให้คนอื่นยึดด้วย ถ้าไม่ยึด โกรธ คือไม่ประนีประนอมกับอธรรม ถ้าใครใช้ความรุนแรง เราไม่ประนีประนอม แบบที่ 3 คือเป็นแบบอย่างให้คนพิจารณาถึงแนวทางนี้ในการทำงานของตัวเอง 3 แบบนี้ในงานสันติวิธีไม่ได้แปลว่าคนที่ทำงานนี้ต้องเป็นแบบใดแบบเดียว อาจจะเป็นสองในสามก็ได้ และไม่ได้แปลว่าเป็นอย่างไรก็เป็นอย่างนั้นตลอด อย่างของผมเองเริ่มต้นด้วยแบบที่ 1 แต่พอทำงานไปมากขึ้น มันก็เปลี่ยนไปสำหรับอาจารย์ชัยวัฒน์ ผมคิดว่าเป็นแบบที่ 3 พอเป็นแบบนี้คนจะไม่เข้าใจ เพราะคนไม่ค่อยเข้าใจว่าครูที่ดีเอาศิษย์มาก่อนจุดยืนของตัวเอง การสามารถสื่อสารให้คนที่เราอยากอธิบาย ความสามารถที่เขาจะเข้าใจ สำคัญกว่าจุดยืนของเราเอง จุดยืนเราก็เปลี่ยนได้ ถ้าจะทำให้คนเราเข้าใจได้ดีขึ้น ผมเข้าใจว่านี่คือครูในทุกเรื่องผมทำงานกับอาจารย์ชัยวัฒน์ ผมก็พยายามสังเกตเพราะจะทำให้ผมเข้าใจตัวเองว่าผมมองสันติวิธีอย่างไร ที่ผมเข้าใจงานของอาจารย์ชัยวัฒน์ มันก็คือมาเคียวเวลลีตั้งแต่ต้น คือสอนรัฐ แต่พื้นฐานคือการอยากให้รัฐดีขึ้น ลักษณะงานด้านสันติวิธีของอาจารย์ชัยวัฒน์ก็คืออยากให้รัฐไทยเข้าใจศักยภาพของสันติวิธี ทีนี้คนที่ยึดหลักที่ 2 ก็จะไม่เข้าใจ ไม่ประนีประนอม ไม่ยอมรับจุดยืนนี้ แต่อันนี้ไม่ใช่ปัญหาของอาจารย์ชัยวัฒน์อย่างเดียว เป็นปัญหาของสันติวิธีในโลกปัจจุบัน ทุกส่วนบอกว่าสันติวิธียอมให้อธรรมอยู่ได้ นี่คือปัญหาทั่วโลกของการทำงานด้านนี้ว่าจะวางตำแหน่งอย่างไรให้พอดี เพราะมันยากระหว่างไม่ยอมอธรรมกับการเปลี่ยนให้เป็นธรรมทั้งหมดมันพิสูจน์ด้วยความจริงใจว่าอยากให้เกิดความไม่รุนแรงจริงหรือทำไปอย่างนั้น แล้วตรงนี้อธิบายยาก เพราะต้องรู้จักคนถึงจะตอบคำถามนี้ได้ ดูแต่ข้อเขียนตอบไม่ได้ สำหรับผมไม่มีคำถามเกี่ยวกับตัวอาจารย์ชัยวัฒน์ ส่วนคนอื่น ผมคิดว่าเขาไม่รู้จักตัวอาจารย์ ไม่เคยเห็นการต่อสู้ภายในตัวอาจารย์ ซึ่งต้องเห็นจุดนี้ว่ากำลังพยายามเป็นครูที่ดีของรัฐมีสิ่งที่น่าสนใจคือมีหลายคนที่โกรธอาจารย์ชัยวัฒน์ว่าทำไมไม่ชนกับอำนาจ ผมคิดว่าสิ่งที่สะท้อนก็คือการปลูกฝังสันติวิธีในสังคมไทยคือการเปลี่ยนกระบวนทัศน์ เปลี่ยนไม่ได้ด้วยการชน เปลี่ยนไม่ได้ด้วยการถกเถียง เขียนหนังสือเท่าไหร่ก็เปลี่ยนไม่ได้ เปลี่ยนได้วิธีเดียวคือการดำเนินชีวิตตามกระบวนทัศน์ใหม่เป็นตัวอย่างให้คนอื่น ให้สังคมไชยันต์ รัชชกูล คณะรัฐศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยพะเยา เล่าถึงชัยวัฒน์ว่ามีอยู่ครั้งหนึ่งที่อาจารย์ชัยวัฒน์ไปพูดที่ปัตตานี เป็นการประชุมระดับนานาชาติ คนถามเต็มเลย ผมไม่รู้เลยว่าจะตอบสนองกับคำถามเหล่านี้อย่างไร แต่อาจารย์ชัยวัฒน์สามารถตอบคำถามเหล่านี้ พูดด้วย spiritual component มี compassion ในสิ่งที่พูดและเชื่อ ซึ่งประเด็นนี้จะโยงไปสู่เรื่องสันติวิธีและความรุนแรงอาจารย์เขียนหนังสือสันติวิธีเล่มหนึ่งแล้วขอให้ผมเขียนคำนำ ทั้งที่รู้ทั้งรู้ว่าผมไม่เห็นด้วยอย่างมากกับความคิดเรื่องสันติวิธีและความไม่รุนแรงของอาจารย์ชัยวัฒน์ ถึงแม้จะไม่เห็นด้วย แต่เราคงต้องมาเถียงกันว่าความรุนแรงคืออะไร สันติวิธีคืออะไร หรือมันตอบโจทย์อะไร แต่ที่ผมประทับใจ ที่ผมบอกว่าเป็นคู่อริผมก็คืออาจารย์ชัยวัฒน์มีความมั่นใจในความเชื่อนี้แต่ผมไม่มั่นใจในความเชื่อของผม คือผมไม่เชื่อในเรื่องการไม่ใช้ความรุนแรง แต่ผมก็ไม่มั่นใจในความเชื่อนี้ บ่อยครั้งที่เกิดเหตุขัดแย้งจนถึงเสียชีวิต แต่ผมคงเป็นคนแรกๆ ที่จะยอมแพ้ถ้าเมื่อไหร่ที่รู้ว่าเขาจะปราบ จะยิง ก่อนเหตุการณ์ที่ราชประสงค์ ผมเชียร์ไปในทางยอมแพ้ เลิกเถอะ ตอนหลังก็มารู้ว่าส่วนหนึ่งที่ไม่ยอมเลิกเพราะจะเอาความตายของคนมาเป็นข้อต่อรองในทางการเมือง อันนี้รับไม่ได้ ที่ผมชอบอาจารย์ชัยวัฒน์คือแกเชื่อและมั่นใจ ตรงกันข้ามกับผมที่มีความเชื่อแต่ไม่มั่นใจ จึงพูดไม่ได้และไม่กล้าพูดสิ่งหนึ่งที่ผมอิจฉาอาจารย์ชัยวัฒน์คือการเป็น unify whole คือเป็นเอกภาพเดียวกันกับความคิดทางการเมือง ความคิดทางวิชาการ และ spiritual component ของตัวเอง มันหลอมเป็นหนึ่งเดียวกัน ทำให้เวลาอาจารย์ชัยวัฒน์พูดอะไรแล้วมีพลัง มันไม่หยามหยัน มันไม่มีเสียงของความจงเกลียดจงชัง และถึงแม้เราจะไม่เห็นด้วย แต่ฟังแล้วมันมีส่วนหนึ่งทำให้อิ่มเอิบใจข้อวิจารณ์ที่ผมมีต่ออาจารย์ชัยวัฒน์เรื่องสันติวิธีและความไม่รุนแรง คือมันเป็นคนละระนาบกัน แต่ในการต่อสู้และความขัดแย้งเป็นเรื่องในเชิงรูปธรรม แต่พอพูดในระดับปรัชญาที่ไม่โยงกับเรื่องจริง นี่ก็อาจทำให้เราไม่เข้าใจกัน แต่สิ่งที่อาจารย์ชัยวัฒน์พูดในเชิงปรัชญา ผมว่ามันมีความหมายมากผมลองเสี่ยงที่จะเสนอ คนที่เรียนรัฐศาสตร์คงจะคุ้นกับเวเบอร์ ซึ่งเขาจะแยก 2 อย่างออกจากกัน หนึ่งคือภาระหน้าที่ของเราต่อวิชาการ กับสองคือภาระหน้าที่ของเราต่อการเมืองหรือการเปลี่ยนแปลงสังคม ซึ่งจะเห็นว่ามันตรงข้ามกับมาร์กซ์ที่เห็นว่านักปรัชญาจะคิดอะไรก็ว่ากันไป แต่สิ่งสำคัญคือการเปลี่ยนแปลงโลกแล้วการที่อาจารย์ชัยวัฒน์พูดเป็น unify whole มีความอย่างไร เวเบอร์ขาดไปองค์ประกอบหนึ่งหรือเปล่า คือ spirituality ในความเห็นผม ซึ่งถ้าจะให้มันสมบูรณ์จริงๆ ซึ่งคิดว่าเป็นโลกทัศน์ของอาจารย์ชัยวัฒน์ก็คือทั้งวิชาการ การเปลี่ยนแปลงสังคม และทาง spiritual มันไปด้วยกัน เป็นดาวเหนือให้เราอยากดำเนินรอยตามปริตตา เฉลิมเผ่า กออนันตกูล อดีตผู้อำนวยการศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) เล่าถึงชัยวัฒน์ ว่าดิฉันรู้จักกับอาจารย์ชัยวัฒน์มาประมาณ 31 ปี ดิฉันก็สงสัยว่าดิฉันกับอาจารย์ชัยวัฒน์เป็นมิตรกันด้วยเหตุอันใด เพราะจริงๆ เราก็ไม่ค่อยได้เจอกันเท่าไหร่ โครงการเดียวที่ทำด้วยกันคือโครงการทักษะวัฒนธรรม ดิฉันจึงมาใคร่ครวญดูว่าทำไมดิฉันกับอาจารย์ชัยวัฒน์จึงเป็นมิตร และก็ไม่ใช่มิตรธรรมดา เป็นเพื่อนที่พิเศษมาก มันมาจากไหนคำถามนี้คงตอบได้หลายแบบ ดิฉันก็ได้ไปอ่านหนังสือเล่มหนึ่งชื่อ Aging Thoughtfully ของมาร์ธา นุสบอร์ม มีบทหนึ่งที่ว่าด้วยมิตรภาพ มาร์ธาก็อ้างถึงงานของนักปรัชญาคนหนึ่งชื่อซิเซโร ซึ่งเขาก็เขียนหนังสือเยอะ บทที่เขาพูดถึงก็พูดถึงมิตรภาพและความชราซึ่งอุทิศให้กับเพื่อนที่รักมากชื่ออาติคัสมาร์ธาก็สนทนากับซิเซโรว่าด้วยความคิดของซิเซโรที่เกี่ยวกับมิตรภาพว่าอะไรคือรากฐานของมิตรภาพระหว่างคน ประเด็นน่าสนใจคือเวลาที่อ่านงานของซิเซโรที่ค่อนข้างอย่างเป็นนามธรรม เช่น มิตรคือผู้ให้ความหวังซึ่งกันและกัน มีความเข้าใจกันและกัน แบ่งปันทุกข์สุข มีรสนิยมที่ค่อนข้างกลมกลืนไปด้วยกันได้ มีความรักแก่กัน และปฏิบัติต่อกันอย่างมีมโนธรรมสำนึก นุสบอร์มบอกว่าก็ใช้ได้ ฟังดูดี อาจารย์ชัยวัฒน์ก็มีคุณสมบัติเหล่านี้อย่างเต็มเปี่ยมแต่นุสบอร์มบอกว่ามันยังไม่ถึงใจ ไม่มีสีสัน ไม่มีชีวิตชีวา แล้วชีวิตชีวาอยู่ตรงไหน นุสบอร์มบอกว่ามันไปอยู่ในจดหมายส่วนตัวที่ซิเซโรเขียนถึงแอคติคัสที่ให้ภาพของความเป็นมิตรอีกมุมหนึ่ง เป็นมุมพิเศษ เรื่องแรกเขาบอกว่าคนที่เป็นมิตรกันจะสามารถเย้ยหยันตัวเองและเย้ยหยันเพื่อนได้อย่างเข้าใจกันประการที่ 2 เพื่อนเห็นจุดบอด จุดบกพร่องของตัวเองและของเพื่อน และก็พร้อมที่จะพูด เพื่อนเป็นคนเราสามารถเผยให้เห็นความบกพร่อง ความอ่อนแอ ความกลัว ความเหลวไหล ความโลภประการที่ 3 เป็นประเด็นที่ฉันชอบที่สุดและทำให้นึกถึงอาจารย์ชัยวัฒน์ที่สุด เขาบอกว่ามิตรคือคนที่หัวเราะด้วยกันอย่างมีศิลปะ มาร์ธา นุสบอร์ม ยกขึ้นมาเพื่อจะบอกว่าเพื่อน สิ่งที่สำคัญที่สุดและมีรสชาติที่สุดที่ทำให้ชีวิตมีสีสันที่สุดคือการรู้ใจกัน มีอารมณ์ขันที่จะทำให้เราหัวเราะด้วยกัน เป็นการหัวเราะอย่างมีศิลปะดิฉันก็ใกล้จะ 70 แล้ว โอกาสที่จะหาเพื่อนที่รู้จักกันมา 40 ปีก็ไม่มีแล้ว เพราะฉะนั้นความปรารถนาของดิฉันก็คืออยากจะขอถนอมคนที่รู้ใจ คนที่มีอารมณ์ขันอย่างมีศิลปะสามารถทำให้ดิฉันหัวเราะได้ เย้ยหยันตัวเองได้ ก็ขอให้ถนอมร่างกายให้เราได้แก่ไปด้วย เพื่อจะได้มีเรื่องมาหัวเราะกันอย่างมีศิลปะไปอีกเรื่อยๆสมชาย ปรีชาศิลปกุล คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เล่าว่าผมเป็นลูกศิษย์แบบห่างๆ ของอาจารย์ชัยวัฒน์ มีความเห็นพ้องบ้าง เห็นต่างบ้างก็เป็นเรื่องปกติ ทีนี้ เราจะมองอาจารย์ชัยวัฒน์อย่างไร ผมอยากจะหยิบยืมสิ่งที่อาจารย์ชัยวัฒน์เคยพูด อาจารย์เคยพูดว่าถ้าเราจะพิจารณานักกฎหมาย เราอาจจะสามารถพิจารณาได้ใน 4 แบบด้วยกัน หนึ่ง-นักกฎหมายในฐานะศาสดา หมายความนักกฎหมายอธิบายเรื่องต่างๆ ในฐานะเป็นตัวกลางระหว่างความจริงกับสังคม ในฐานะศาสดาว่านี่คือสิ่งที่ถูกต้อง สอง-ในฐานะที่เป็นนักปราชญ์ คือเสนอความหมายในนามของตนเอง ซึ่งอาจรวมถึงการชี้ทางสว่างและทางออก สาม-ในฐานะนักเทคนิค ใช้ความรู้ทางกฎหมายเพื่อเป้าหมายเฉพาะอย่าง สี่-เนติบริกรที่ต้องบอกความจริงกับสังคมผมคิดว่าสิ่งที่อาจารย์ชัยวัฒน์พูดมี 4 เรื่องใหญ่ๆ คืออาจารย์ชัยวัฒน์ทำหน้าที่ในแบบไหน ในฐานะศาสดา ในฐานะเป็นคนบอกความจริงคือเป็นคนที่ยืนอยู่ระหว่างความจริงกับสังคม และบอกเรื่องต่างๆ ในฐานะผู้รู้ ผู้เข้าใจ หรือว่าอาจารย์วางตนเองในฐานะนักปราชญ์ที่พยายามเสนอเรื่องต่างๆ ผ่านมุมมองของตนเอง หรืออาจารย์เป็นนักเทคนิคสันติวิธีเพื่อเป้าหมายเฉพาะอย่างหรือเปล่าผมคิดว่าเวลาที่อาจารย์ชัยวัฒน์คิดถึงนักวิชาการ อาจารย์จำแนกนักวิชาการเป็น 4 อย่าง ถ้ายืมวิธีนี้กลับมามองอาจารย์ชัยวัฒน์จะเป็นยังไงได้บ้าง ซึ่งมันก็มีแบบอื่นได้ แต่ที่เรานั่งฟัง ผมคิดว่าที่สำคัญคือการทำความเข้าใจสถานะงานวิจัยของอาจารย์ชัยวัฒน์ โดยการศึกษาแค่เพียงงานเขียนย่อมมีข้อจำกัดแน่ๆ งานเขียนบอกอะไรได้ไม่ทั้งหมด ผมคิดว่าหลายอย่างที่เป็นข้อสรุปมาอ่านไม่เห็น แต่ถ้าเราได้ฟังหรือเข้าไปเกี่ยวข้องเราอาจจะเห็นอะไรเพิ่มมากขึ้นผมยกตัวอย่างเช่นท่าทีในการเผชิญหน้ากับคำถาม เช่นถ้าอาจารย์ชัยวัฒน์ไปพูดเรื่องสันติวิธี แล้วมีคนถามอาจารย์ว่าถ้าอาจารย์ไปพูดที่โคลิเซียมที่มีแกลดิเอเตอร์ เอาทาสมาฆ่ากัน อาจารย์จะพูดว่ายังไง ผมก็จะคิดว่าถามคำถามอะไรโง่ แต่อาจารย์ชัยวัฒน์จะมีวิธีการมองคำถามแบบหนึ่ง ซึ่งถ้าเราอยู่ในวง เราจะเห็นกลิ่นอายแบบนี้ อย่างตอนรัฐประหารปี 49 แล้วอาจารย์ชัยวัฒน์ก็พูดว่าเราต้องทำความเข้าใจกับรัฐประหารปี 49 พูดจบ มีคนลุกขึ้น คนที่เป็นลูกศิษย์โกรธกันหมด แต่สิ่งที่อาจารย์ชัยวัฒน์ตอบโต้ก็เหมือนที่อาจารย์เกษียรสรุปไว้คือทุกคนมีความสามารถที่จะเป็นคนดี ที่เขาทำแบบนั้นเพราะไม่รู้ นี่เป็นปัญหาญาณวิทยา เราควรต้องทำให้เขารู้ มันทำให้เราเข้าใจได้ว่าเวลาที่อาจารย์ชัยวัฒน์พูดถึงสันติวิธีหรือการไม่ใช่ความรุนแรง มันมีพลังขึ้นมาได้อย่างไร ผมคิดว่าตรงนี้สำคัญการศึกษาแต่งานเขียนของอาจารย์ชัยวัฒน์ ผมจึงคิดว่ามันมีข้อจำกัดในการบอกอะไรบางอย่าง ซึ่งผมคิดว่าหลายคนคงจะมีเหมือนกัน เวลาที่อาจารย์ชัยวัฒน์เผชิญหน้ากับเรื่องต่างๆ เราก็คิดว่าเป็นความใจเย็น แต่ตอนหลังๆ ผมคิดว่าไม่ใช่เรื่องใจเย็น มันเป็นเรื่องของวิธีที่บุคคลคนหนึ่งอธิบายคำถามนั้นๆ อย่างไรเวลาอาจารย์ชัยวัฒน์เข้ามามีบทสนทนากับประเด็นปัญหาต่างๆ บทสนทนาของอาจารย์ชัยวัฒน์มันเชปคำถาม เปลี่ยนแง่มุมคำถามไปจากเดิมได้หรือไม่ ในแง่ของความปรารถนา ผมคิดว่าอาจารย์ชัยวัฒนคงอยากเห็นผู้คนอยู่ร่วมกันอย่างมีความขัดแย้ง แต่ไม่ใช่ความรุนแรง ซึ่งหลายเรื่องก็เปลี่ยนได้ หลายเรื่องก็เปลี่ยนไม่ได้ เป็นเรื่องปกติ เพราะเราไม่พึงคาดหวังว่าบุคคลใดบุคคลหนึ่งจะสามารถเปลี่ยนคำถามสาธารณะได้ทั้งหมด แต่ผมคิดว่านี่เป็นบทบาทสำคัญที่อาจารย์ชัยวัฒน์ชวนดึงจากที่เคยเถียงกันแบบหนึ่ง เปลี่ยนแง่มุมคำถามไปอีกแบบหนึ่ง
ชัยวัฒน์ สถาอานันท์ นักรัฐศาสตร์ผู้สนใจด้านสันติวิธีและความไม่รุนแรง ในมุมมองของมิตร อย่าง มารค ตามไท-ไชยันต์ รัชชกูล-ปริตตา เฉลิมเผ่า-สมชาย ปรีชาศิลปกุล
ชัยวัฒน์ สถาอานันท์,มารค ตามไท,ไชยันต์ รัชชกูล,ปริตตา เฉลิมเผ่า กออนันตกูล,สมชาย ปรีชาศิลปกุล,มาร์ธา นุสบอร์ม,สันติวิธี,ความไม่รุนแรง,ความเป็นมิตร