ยกเลิก วิชาพระพุทธศาสนา เรียนจริยศาสตร์(Ethics)ระดับมัธยมปลาย
วิชาศีลธรรมในสมัยก่อนที่เริ่มขึ้นและมีพัฒนาการมาตั้งแต่สมัย ร.5 เปลี่ยนมาเป็น วิชาพระพุทธศาสนา ในปัจจุบันที่เรียนกันตั้งแต่ระดับประถมจนถึงมัธยมศึกษาตอนปลาย บทความนี้ต้องการเสนอให้ยกเลิกการเรียนวิชาพระพุทธศาสนาระดับมัธยมปลายและให้เรียนวิชาจริยศาสตร์ (Ethics) แทน มีข้อโต้แย้งและเหตุผลสนับสนุนที่ผมอยากชวนให้ช่วยกันคิด ต่อไปนี้1. ในปี 2533 ได้เกิดกระแสรณรงค์คัดค้านกรณีที่กระทรวงศึกษาธิการจะตัดทอนเนื้อหาและเวลาเรียนวิชาพระพุทธศาสนาในระดับประถมและมัธยมศึกษา เป็นเหตุให้พระเทพเวที (ปัจจุบันคือพระพรหมคุณาภรณ์) หรือท่าน ป.อ. ปยุตฺโต ได้เขียนหนังสือชื่อ ทำไมคนไทยจึงเรียนพระพุทธศาสนา? ข้อพิจารณาเกี่ยวกับวิชาพระพุทธศาสนาและจริยศึกษาในหลักสูตรการศึกษาของชาติ (ดูได้ที่ ) หนังสือดังกล่าวได้ให้ข้อมูล ความรู้ และข้อโต้แย้งต่างๆ เกี่ยวกับการเรียนจริยธรรมสากลตามแบบตะวันตก (ซึ่งมีรายละเอียดค่อนข้างมาก ผมจะไม่กล่าวถึงในที่นี้) และมีข้อเสนอที่ท่านสรุปให้เห็นว่าทำไมคนไทยจึงควรศึกษาพุทธศาสนา ในแง่ต่างๆ ดังนี้2. ในช่วงของการรณรงค์ดังกล่าว มีข่าวว่าเจ้าหน้าที่กระทรวงศึกษาธิการบางคนเสนอให้สอน จริยธรรมสากล แทนวิชาพระพุทธศาสนา ปรากฏว่าถูกโจมตีอย่างหนักจากฝ่ายที่รณรงค์ตามข้อ 1 ทำให้ผู้เสนอความคิดดังกล่าว เงียบ ไป เราจึงไม่ทราบเหตุผลชัดเจนแต่ปัญหาที่เห็นพูดกันมากคือ วิชาพระพุทธศาสนาทั้งระดับประถมและมัธยมมีเนื้อหาซ้ำๆ เรียนแบบท่องจำ ขาดครูที่มีความรู้ด้านนี้โดยเฉพาะมาสอน ครูเองก็ไม่อยากสอนวิชานี้ ผู้บริหารมักเอาครูที่สอนวิชาอื่นไม่ได้มาสอนวิชานี้ ฯลฯ ทำให้วิชานี้ที่เนื้อหาน่าเบื่อสำหรับเด็กๆ อยู่แล้วยิ่งน่าเบื่อมากขึ้น ฉะนั้น ควรลดเนื้อหาและเวลาเรียนวิชาพระพุทธศาสนาลง หรือควรยกเลิกแล้วสอนจริยธรรมสากลแทน(ทำไมเฉพาะ มัธยมปลาย ขอทิ้งเป็นปลายเปิดให้ถกเถียงกันต่อไป) แต่เหตุผลของผมไม่ใช่เรื่องปัญหาของเนื้อหาหลักสูตรและประสิทธิภาพการสอนวิชาพระพุทธศาสนาแบบที่พูดกันในข้อ 2 เพราะฝ่ายยืนยันให้มีวิชาพระพุทธศาสนาก็แย้งได้ว่า ถ้าเนื้อหาหลักสูตรไม่ดี หรือการสอนไม่มีประสิทธิภาพ ก็ต้องไปแก้ให้มันดีและมีประสิทธิภาพมากขึ้น ไม่ใช่ไปตัดทอนหรือยกเลิก (ดังข้อโต้แย้งในหนังสือของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต เป็นต้น) ข้อโต้แย้งและเหตุผลที่ผมอยากเสนอให้ช่วยกันคิด คือ ข้อเสนอของท่าน ป.อ. ปยุตฺโต (ตามข้อ 1 เป็นอย่างน้อย) สามารถสรุปได้ว่าเป็นข้อเสนอที่อยู่บนจุดยืนสำคัญ 2 ประการ คือ (1) พุทธศาสนาเป็นแกนหลักของวัฒนธรรมไทย/ความเป็นไทย และ (2) พุทธศาสนามีคุณค่าต่อชีวิตปัจเจกบุคคล สังคมไทย และมนุษยชาติข้อโต้แย้งคือ ข้อ (1) ที่ว่า พุทธศาสนาเป็นแกนหลักของวัฒนธรรมไทย/ความเป็นไทย มองจากทัศนะของมิเชล ฟูโกต์ มันคือ ความจริงที่ถูกสร้างขึ้น ผ่านคำอธิบายหรือวาทกรรมของอำนาจรัฐสมัยใหม่ อย่างน้อยตั้งแต่สมัย ร.5 เป็นต้นมา แน่นอนว่าวาทกรรมดังกล่าวสร้างขึ้นจากการอ้างอิงหลักฐานทางประวัติศาสตร์ของรัฐสมัยเก่า เช่นสถาปัตยกรรมของวัง วัด ความคิดทางการเมือง ความเชื่อ ประเพณี พิธีกรรมและอื่นๆ ที่ตกทอดมา แต่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ชุดเดียวกันนั้นก็สามารถอธิบายได้ด้วยชุดคำอธิบายหรือวาทกรรมแบบอื่นๆ เช่น สภาพความเป็นจริงของวัง วัด และสังคมสยามไทยโดยรวมจากอดีตจนปัจจุบัน คือพื้นที่ต่อรองระหว่างความเชื่อที่หลากหลายภายใต้ชื่อพุทธ ผี พราหมณ์ และอื่นๆ ไม่มีความเชื่อใดที่เป็นความเชื่อเดียวโดดๆ มีสถานะเป็น แกนหลัก ของวัฒนธรรมไทย/ความเป็นไทยอยู่จริง แต่ละความเชื่อล้วนมีส่วนผสมของความเชื่ออื่นๆ ในวัง วัด ชุมชน บ้านเรือน ไปจนถึงทุ่งท่าป่าเขาก็มีทั้งสัญลักษณ์ของพุทธ ผี พราหมณ์ และอื่นๆ เช่นพระพุทธรูป พระพรหม เทพต่างๆ ศิวลึงค์ และ ฯลฯในทัศนะของฟูโกต์ ระหว่างคำอธิบายที่ว่า พุทธศาสนาเป็นแกนหลักของวัฒนธรรมไทย/ความเป็นไทย กับ วัฒนธรรมไทยหลากหลาย/ความเป็นไทยประกอบด้วยวัฒนธรรมหลากหลายไม่มีอะไรเป็นแกนหลัก ไม่มีอันไหนมีความเป็นจริงในตัวมันเองเบ็ดเสร็จสมบูรณ์ ทุกคำอธิบายมีค่าเท่ากัน เป็น วาทกรรม อย่างหนึ่งเหมือนกัน แต่มันมีบางวาทกรรมที่ถูกทำให้เป็น ความจริง ที่คนส่วนใหญ่ยอมรับมากกว่า เพราะมันเป็นวาทกรรมที่ถูกสร้างขึ้นโดยอำนาจที่เหนือกว่า เช่นอำนาจรัฐ อำนาจของผู้เชี่ยวชาญ หรือผู้มีอิทธิพลทางความคิด เป็นต้นส่วนข้อ (2) แม้จะจริงว่า พุทธศาสนามีคุณค่าต่อชีวิตปัจเจกบุคคล สังคมไทย และมนุษยชาติ แต่ก็ไม่ใช่เหตุผลสนับสนุนอย่างจำเป็นว่า ต้องบังคับให้เรียนวิชาพระพุทธศาสนาในโรงเรียน โดยปิดกั้นโอกาสที่เด็กไทยจะได้เรียนรู้ความคิดทางศีลธรรมอื่นๆ ที่มีคุณค่าเช่นกัน ยิ่งถ้าเป็นจริงว่า พระพุทธศาสนาเป็นสภาพแวดล้อมใหญ่ของสังคม ที่แผ่กว้างครอบคลุมสังคมไทย อยู่แล้ว ก็แปลว่าความเชื่อทางศีลธรรมของพุทธศาสนาเป็นความเชื่อหลักของสังคมไทยอยู่แล้ว การบังคับเรียนวิชาพระพุทธศาสนาในโรงเรียนก็เท่ากับเป็นการยัดเยียดให้คนไทยมีความรู้ ความเข้าใจ ศีลธรรมเพียงความหมายเดียว คือศีลธรรมในความหมายของพุทธศาสนาเท่านั้นผลของการถูกปลูกฝังกล่อมเกลาให้เรียนรู้ซึมซับศีลธรรมในความหมายเดียว ก็คือเกิดการยึดความจริง ความดีหนึ่งเดียวสูงสุด ไม่เข้าใจ ไม่เคารพความจริง ความดี และคุณค่าที่แตกต่างหลากหลาย ดังปรากฏการณ์ของการอ้างศีลธรรม คนดีในทางการเมืองที่เป็นการลดทอนคุณค่าของศีลธรรม ความดีในความหมายอื่นๆ เช่นศีลธรรมในความหมายของสิทธิ เสรีภาพ ความเท่าเทียม ศักดิ์ศรีของมนุษย์ตามหลักสากล เป็นต้นประการที่สอง นอกจากสังคมไทยจะรู้จัก ศีลธรรม ในความหมายแบบพุทธเป็นหลักเท่านั้น ศีลธรรมแบบพุทธสยามไทยยังวางอยู่บนพื้นฐานความเชื่อ คนไม่เท่ากัน ที่ถูกอ้างอิงยกสถานะ ชนชั้นปกครอง ให้สูงกว่าและมี บุญคุณ ต่อผู้ใต้ปกครองเสมอ เพราะเป็นคนดีมีคุณธรรมและได้บำเพ็ญบุญบารมีมามากแต่ชาติปางก่อน สำหรับ ชนชั้นผู้ถูกปกครอง ต้องมีหน้าที่กตัญญูรู้คุณและจงรักภักดีเชื่อฟังชนชั้นปกครองแม้คำสอนพุทธศาสนาอาจมีมากมาย แต่กระบวนการเรียนรู้ปลูกฝังกล่อมเกลาก็อยู่ภายใต้ กรอบศีลธรรมหลักของชาติ คือกรอบศีลธรรมบนฐานความเชื่อ คนไม่เท่ากัน จึงทำให้ทรรศนะทางศีลธรรมและจิตสำนึกในเรื่องถูก ผิดของคนไทยถูกชี้นำกำกับด้วยกรอบศีลธรรมในความหมายเดียวเท่านั้นแต่ความจริงคือ ก่อนที่จะเป็นคนไทย เป็นชาวพุทธ คริสต์ อิสลาม ฯลฯ เราทุกคนเป็น มนุษย์เท่าเทียม อยู่ก่อน ความเป็น มนุษย์เท่าเทียม จึงสำคัญกว่าทุกสิ่ง และเป็น จุดอ้างอิงพื้นฐานที่สุด ว่าในฐานะที่เป็นมนุษย์ เราทุกคนควรมีเสรีภาพจะเรียนรู้คุณค่า ความจริง ความดีที่หลากหลาย มีทางเลือกที่หลากหลายมากที่สุดเท่าที่เป็นไปได้ในการเรียนรู้เพื่อค้นพบตัวเอง และใช้ศักยภาพของตัวเองให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่ชีวิตและสังคม การกำหนดให้เยาวชนเรียนรู้ความจริง ความดีในความหมายเดียวบนพื้นฐานความเชื่อ คนไม่เท่ากัน คือการปิดกั้นความงอกงามทางสติปัญญา ความสามารถของมนุษย์ ซึ่งเท่ากับเป็นการครอบงำ ลดทอนความเป็นมนุษย์โดยตรงการเรียนจริยศาสตร์ในระดับมัธยมปลาย จะเปลี่ยนวิธีคิดทางศีลธรรมและเอื้อต่อการสร้างสังคมที่ยุติธรรมและเสมอภาคมากขึ้นได้ เพราะว่าแนวคิดทางจริยศาสตร์ตะวันตกทุกแนวคิด แม้จะมีรายละเอียดต่างกัน และ/หรือขัดแย้งกันในบางประเด็น แต่ทุกแนวคิดเชื่อตรงกันว่า ศีลธรรมวางอยู่บนรากฐานของการมีเสรีภาพและการยอมรับความเป็นคนเท่ากันเช่น ค้านท์ (Immanuel Kant) ถือว่า ศีลธรรมไม่ใช่การทำตามอิทธิพลความเชื่อทางศาสนา อำนาจรัฐ ประเพณี หรือครอบครัว เพราะถ้าเราเป็นเพียงผู้ทำตามความเชื่อหรือกฎต่างๆ ที่ถูกกำหนดให้ต้องทำตาม เราก็ไม่เป็นอิสระ เป็นตัวของตัวเอง ไม่ต่างจากวัตถุ เราจะสามารถเป็นคนมีศีลธรรมได้ ก็ต่อเมื่อเรามีเสรีภาพในการใช้เหตุผลตัดสินถูก ผิดได้ด้วยตนเอง สร้างกฎศีลธรรมสำหรับตัวเองได้ และกำหนดตัวเองให้ทำตามกฎศีลธรรมที่สร้างขึ้นนั้นได้ โดยกฎศีลธรรมใดๆที่เราสร้างขึ้นต้องอยู่บนพื้นฐานการเคารพความเสมอภาคของมนุษย์ขณะที่มิลล์ (John Stuart Mill) มองว่าศีลธรรมคือการทำเพื่อประโยชน์สุขของคนส่วนใหญ่ แต่การคำนึงถึงประโยชน์สุขของคนส่วนใหญ่ต้องอยู่บนฐานของการยอมรับความเสมอภาคของมนุษย์ และเสรีภาพทางความคิดเห็นและการแสดงออก เสรีภาพในการกระทำหรือรสนิยมในการใช้ชีวิตตามความแตกต่างของบุคคลเป็นสิ่งจำเป็นที่ขาดไม่ได้ของสังคมที่มีความสุข นอกจากนี้ยังมีแนวคิดจริยศาสตร์อื่นๆ ที่นิยามความดีและเหตุผลสนับสนุนหลากหลาย แปลว่าเนื้อหาและข้อถกเถียงเกี่ยวกับความหมายของความดีที่หลากหลายมันกระตุ้นให้เกิดการคิด การอภิปรายถกเถียง ไม่จำเป็นต้องเชื่อ ชวนให้ผู้เรียนเถียงและคิดอย่างเป็นอิสระ เป็นตัวของตัวเองมากกว่าคนที่เรียนจริยศาสตร์ย่อมจะถูกฝึกฝนให้คิดได้ด้วยตนเองว่า เราแต่ละคนจะมีศีลธรรมได้เราต้องต้องมีเสรีภาพ เป็นตัวของตัวเอง และยอมรับความเป็นคนเท่ากันก่อน การเป็นคนดีมีศีลธรรมของเราก็คือการกระทำสิ่งต่างๆ ที่ส่งเสริมค่านิยม วัฒนธรรม หลักการ กติกาในการอยู่ร่วมกันอย่างเคารพความเท่าเทียมและเสรีภาพด้านต่างๆปัญหาของสังคมเราคือ ขณะที่เราต่างอ้างว่าเรียกร้องประชาธิปไตยกันทุกฝ่าย หรืออ้างว่ากำลังปฏิรูปประชาธิปไตย แต่เรากลับรณรงค์ปลูกฝังศีลธรรมที่กล่อมเกลาจิตสำนึกประชาชนให้เชื่อในมายาคติ คนไม่เท่ากัน จึงยากที่เราจะสื่อสารความหมายของ ประชาธิปไตย ให้เข้าใจตรงกันได้ เพราะระบบการศึกษาบ้านเราให้ความเข้าใจกระท่อนกระแท่นในเรื่องสิทธิ เสรีภาพ ความเสมอภาค ความยุติธรรม เนื่องจากเราเน้นการปลูกฝังศีลธรรมแบบจงรักภักดีและกตัญญูต่อชนชั้นปกครองเป็นด้านหลักแต่หากเด็กมัธยมปลายได้เรียนวิชาจริยศาสตร์ที่เปิดมุมมองให้เห็นความหมายของศีลธรรม ความดีที่หลากหลาย เขาย่อมมีจิตใจที่เปิดกว้าง เคารพสิทธิที่จะคิดต่างเห็นต่างของคนอื่นๆ ในโลกสมัยใหม่ ซึ่งให้ความสำคัญกับพหุวัฒนธรรม ปรับปรุงโดยตัดทอน เพิ่มเติมเนื้อหาจากบทความชื่อ เรียนจริยศาสตร์ระดับมัธยมปลาย เผยแพร่ใน โลกวันนี้วันสุข (23-29 พฤษภาคม 2558)
 วิชาศีลธรรมในสมัยก่อนที่เริ่มขึ้นและมีพัฒนาการมาตั้งแต่สมัย ร.5 เปลี่ยนมาเป็น วิชาพระพุทธศาสนา ในปัจจุบันที่เรียนกันตั้งแต่ระดับประถมจนถึงมัธยมศึกษาตอนปลาย
จริยศาสตร์,พุทธศาสนา,สุรพศ ทวีศักดิ์