พุทธศาสนา ระบบชนชั้น ประชาธิปไตย
เรามักพูดกันเสมอว่า พุทธศาสนาปฏิเสธระบบชนชั้นแบบพราหมณ์ (วรรณะ 4) โดยอ้างข้อความใน อัคคัญญสูตร แต่ถ้าไปอ่านสูตรนี้ดีๆจะเห็นว่า พุทธศาสนาปฏิเสธเพียงว่า ระบบวรรณะ 4 ไม่ได้ถูกกำหนดหรือสร้างขึ้นโดยพระพรหมผู้สร้างโลก และความประเสริฐหรือไม่ประเสริฐของคนก็ไม่อยู่ที่ชาติกำเนิด แต่อยู่ที่ ธรรม หรือการกระทำ ความประพฤติ (กรรม)ใจความสำคัญคือ ไม่ว่าจะเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ หรือศูทร หากทำดีด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต เมื่อตายไปก็เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ หากทำชั่วด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต เมื่อตายไปก็ย่อมเข้าถึงทุคติวินิบาตนรก และหากปฏิบัติได้สมบูรณ์ในมัชฌิมาปฏิปทาหรือมรรคมีองค์ 8 ก็ย่อมพ้นทุกข์ได้เหมือนกันข้อความท้ายอัคคัญญสูตรระบุว่า ในหมู่ชนที่ถือโคตร กษัตริย์คือผู้ประเสริฐที่สุด แปลว่าหากนิยามตามระบบวรรณะ กษัตริย์เป็นวรรณะสูงสุด ไม่ใช่พราหมณ์ ส่วน ผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะเป็นผู้ประเสริฐสุดในหมู่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย คือพุทธศาสนายืนยันว่า คนที่มีปัญญารู้แจ้งและมีความประพฤติดีคือผู้ประเสริฐที่สุดถามว่า อัคคัญสูตรปฏิเสธระบบชนชั้นแบบพราหมณ์จริงหรือ?เราอาจต้องดูข้อความในสูตรอื่นๆประกอบ เช่น ใน พาล-บัณฑิตสูตร มีข้อความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย คนพาลนั้นนั่นแล ถ้าจะมาสู่ความเป็นมนุษย์ในบางครั้งบางคราว ไม่ว่ากาลไหนๆ โดยล่วงระยะกาลนาน ก็ย่อมเกิดในสกุลต่ำ คือ สกุลคนจัณฑาล หรือสกุลพรานล่าเนื้อ หรือสกุลคนจักสานหรือสกุลช่างรถ หรือสกุลคนเทขยะ เห็นปานนั้น ในบั้นปลาย อันเป็นสกุลคนจนขณะที่พูดถึงบัณฑิตว่าเมื่อตายไปก็จะไปเกิดในสกุลสูง เป็นคหบดีมหาศาล พราหมณ์มหาศาล กษัตริย์มหาศาล (รวย) ในสูตรอื่นๆยังระบุอีกว่า การเป็นคนไม่มักโกรธ ให้ทานแก่สมณะหรือพราหมณ์ ตายไปแล้วจะเกิดเป็นคนมีรูปงาม ผิวพรรณงาม เกิดในตระกูลมั่งคั่ง สูงศักดิ์ ข้อความทำนองนี้มีมากมายในพระไตรปิฎกและอรรถกถาการยืนยันว่า แต่ละคนเลือกทำกรรมดีหรือชั่วได้ ก็เป็นการยืนยันการเปลี่ยนแปลงในระดับ บุคคล ไม่ใช่ยืนยันการเปลี่ยนแปลง ระบบสังคม และการเลือกทำกรรมได้ของบุคคล ก็มีความหมายสำคัญว่า หากใครอยากเกิดมารวย สูงศักดิ์ ตระกูลสูง เป็นคณบดีมหาศาล พราหมณ์มหาศาล กษัตริย์มหาศาลก็ต้องเลือกทำกรรมดีเผื่อชาติหน้าจะได้เกิดมาดีเช่นนั้น ส่วนการปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นก็ชัดเจนว่ามุ่งเปลี่ยนแปลงด้านในของบุคคล ไม่เกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงระบบสังคมให้มีความเสมอภาคการปฏิเสธ ที่มา ของระบบวรรณะแบบพราหมณ์จึงเป็นการปฏิเสธ อภิปรัชญาทางศีลธรรม (Moral metaphysics) แบบพราหมณ์ที่ถือว่า พระพรหมกำหนดชนชั้นตามชาติกำเนิดของคน บนพื้นฐานของการยืนยัน อภิปรัชญาทางศีลธรรมแบบพุทธ ที่ถือว่า กรรมกำหนดให้คนเกิดมามีชนชั้นที่ต่างกัน เนื่องจากคนเกิดมาในชนชั้นต่างกันเพราะทำกรรมมาต่างกันพูดในบริบทชนชั้นแบบอินเดียคือ คนเกิดมาเป็นกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร หรือจัณฑาล เพราะทำกรรมมาต่างกัน พูดในบริบทชนชั้นแบบไทยคือ คนเกิดมาเป็นเจ้าขุนมูลนาย เป็นไพร่ ทาส เพราะทำกรรมมาต่างกันพูดอีกอย่างคือ พุทธศาสนาไม่ได้ปฏิเสธระบบวรรณะแบบอินเดียบนฐานของไอเดีย ความเสมอภาค(Equality) ในความหมายแบบสมัยใหม่อย่างที่เราเข้าใจกัน แต่ปฏิเสธบนไอเดีย กฎแห่งกรรม ซึ่งเป็นการเปลี่ยนคำอธิบายความแตกต่างทางชนชั้นจากการอ้างความเชื่อเรื่องพระพรหมสร้างโลก มาอ้างความเชื่อเรื่องกฎแห่งกรรมเท่านั้น ในประวัติศาสตร์พุทธศาสนาเกือบ 3000 ปี จึงไม่เคยปรากฏการอ้างไอเดียความเสมอภาคแบบพุทธเพื่อเปลี่ยนแปลงระบบสังคมให้มีความเท่าเทียมที่สำคัญอีกเรื่องคือ ขณะที่ความคิดสมัยใหม่เช่นความคิดของเอบราฮัม ลิงคอล์นมองว่า การมีทาสผิดศีลธรรม รัฐต้องยอมรับว่ามันผิดและปฏิบัติต่อสิ่งที่ผิดนี้ด้วยการจำกัดการแพร่ขยาย แล้วเลิกทาสไปในที่สุด แต่ดูเหมือนพุทธศาสนานอกจากจะไม่เคยมองว่าการมีทาสผิดศีลธรรม ยังมีวรรณกรรมสำคัญ (เช่นเวสสันดรชาดก) ที่แสดงให้เห็นว่า คนบำเพ็ญบารมีขั้นสูงที่สามารถส่งผลให้บรรลุพระโพธิญาณได้ต้องกล้าบริจาคลูกให้เป็นทาสได้ ในสังคมไทยที่ถือกันว่าเป็น เมืองพุทธ มายาวนาน การเลิกทาสก็ไม่ได้เลิกเพราะอ้างอิงหลักการพุทธศาสนา แต่เลิกเพราะอิทธิพลความคิดตะวันตกที่แพร่เข้ามาในสยาม ซึ่งมองว่าการมีทาสเป็นความป่าเถื่อนตรงข้ามพุทธศาสนากลับเป็นแหล่งผลิตภูมิปัญญาและความเชื่อทางศีลธรรมที่รองรับระบบสังคมสงบสุข สามัคคี การมีความสุขอย่างพอเพียงตามสถานะสูงต่ำทางชนชั้นในสังคมสยามไทยมาอย่างยาวนาน แม้ปัจจุบันสังคมเปลี่ยนเป็นระบบประชาธิปไตยมากว่า 80 ปี พุทธศาสนาทั้งในแง่การเสนอคำสอน การอ้างศีลธรรมทางการเมือง โครงสร้างความสัมพันธ์ระหว่างคณะสงฆ์กับรัฐ ก็ไม่ได้สนับสนุนหรือสอดคล้องกับความเสมอภาคและหลักการประชาธิปไตยแต่อย่างใดพูดให้ตรงคือ นอกจากพุทธศาสนาไม่มีไอเดียที่ชัดเจนในหลักคำสอนที่สนับสนุนความเสมอภาค เสรีภาพ ประชาธิปไตย และสิทธิมนุษยชนแล้ว พุทธศาสนาแบบไทย(ที่นิยมอ้างพระไตรปิฎกและอรรถกถามากที่สุดในโลก?) ยังเป็นอุปสรรคต่อประชาธิปไตยทั้งในเชิงความคิดและโครงสร้าง บทบาททางการเมืองในนามพุทธศาสนาทั้งของพระและชาวพุทธ จึงมักอยู่ฝั่งตรงข้ามกับนักศึกษาประชาชนฝ่ายประชาธิปไตยเสมอมา ไม่ว่าเผด็จการยุคไหนๆจะยึดอำนาจรัฐ พุทธศาสนาก็อยู่ร่วมกับเผด็จการ ปกป้องเผด็จการในลักษณะต่างๆได้อย่างสนิทเป็นเนื้อเดียวถ้ามีพระหรือชาวพุทธบางส่วน (จำนวนน้อย แทบไม่ปรากฏ) อ้างพุทธศาสนาสนับสนุนความเสมอภาค เสรีภาพ ประชาธิปไตย และสิทธิมนุษยชน ก็มักจะเป็นพระหรือชาวพุทธนอกกระแสหลัก ที่คณะสงฆ์และชาวพุทธส่วนใหญ่ไม่เคยให้ความสำคัญแต่อย่างใดเราจึงหวังได้ยากว่าพุทธศาสนาจะสนับสนุนความเสมอภาค เสรีภาพ ประชาธิปไตย และสิทธิมนุษยชน
 เรามักพูดกันเสมอว่า พุทธศาสนาปฏิเสธระบบชนชั้นแบบพราหมณ์ (วรรณะ 4) โดยอ้างข้อความใน อัคคัญญสูตร แต่ถ้าไปอ่านสูตรนี้ดีๆจะเห็นว่า พุทธศาสนาปฏิเสธเพียงว่า ระบบวรรณะ 4
ประชาธิปไตย,พุทธศาสนา,ระบบชนชั้น,ศาสนา,สุรพศ ทวีศักดิ์