นิธิ เอียวศรีวงศ์: รำพึงถึงเจ๊ก
ทั้งโดยตั้งใจและไม่ตั้งใจ นักประวัติศาสตร์มักทิ้งเรื่องของชนชั้นล่างซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่ไว้ในความมืดมัวเสมอที่ว่าไม่ตั้งใจก็เพราะคนข้างล่างมักไม่ทิ้งหลักฐานอะไรไว้ให้ได้ศึกษา อย่างเก่งก็ถูกอ้างถึงในหลักฐานของคนชั้นสูง ซึ่งจะเชื่อได้แค่ไหนก็ไม่แน่ ที่ว่าตั้งใจก็เพราะหน้าที่หลักของนักประวัติศาสตร์คืออธิบายความเปลี่ยนแปลงทางสังคม นักประวัติศาสตร์ (และคนอื่นๆ อีกมาก) ไปสรุปเสียแต่แรกแล้วว่า ความเปลี่ยนแปลงทางสังคมย่อมเป็นผลของการกระทำหรือไม่กระทำของคนชั้นสูง ซึ่งจับจองอำนาจการปกครอง เศรษฐกิจ และวัฒนธรรมไว้ในมือตนเอง จึงเป็นผู้กำหนดความเปลี่ยนแปลงของสังคมไว้แต่ฝ่ายเดียวอย่างไรก็ตาม ถึงยอมรับตามนั้น คนระดับล่างก็มีบทบาทสำคัญในความเปลี่ยนแปลงอยู่นั่นเอง เพราะความเปลี่ยนแปลงที่คนชั้นบนสร้างขึ้น ย่อมมีผลกระทบต่อคนชั้นล่างซึ่งจะมีปฏิกิริยาตอบสนองไปได้หลายอย่าง ปฏิกิริยาเหล่านี้ซึ่งรวมถึงการกบฏหรือแข็งข้อด้วย ย่อมมีผลให้ชนชั้นนำต้องปรับความเปลี่ยนแปลงนั้นให้เป็นไปในทางที่ชนชั้นล่างซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่พอรับได้ตัวอย่างที่รู้กันดีก็เช่น ราคาค่าแรงไม่ได้ขึ้นกับการตัดสินใจของนายจ้างเพียงฝ่ายเดียว แต่ยังขึ้นมากกว่ากับอุปทานของแรงงาน ซึ่งส่วนหนึ่งเป็นผลจากการตัดสินใจของชนชั้นล่าง เช่น คุมกำเนิดมาอย่างต่อเนื่อง (ครับ ตัดสินใจเรื่องอื่น ไม่ใช่ค่าแรง)ผมรำพึงเรื่องประวัติศาสตร์นิพนธ์ข้างต้น ก่อนจะรำพึงถึงเจ๊ก ก็เพราะในงานวิชาการเกี่ยวกับจีนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งมีผู้ศึกษาและเผยแพร่ผลงานมามากต่อมากแล้ว สิ่งที่ขาดหายไปอย่างเด่นชัดคือเรื่องของจีนระดับล่าง เช่น เจ๊กลากรถ กุลีโรงสี กุลีสร้างทางรถไฟ กงซีล้ง (บริษัทรับเก็บ ขยะกลางคืน คือถังส้วม) เจ๊กปลูกผัก ฯลฯ ยกเว้นแต่เมื่อคนเหล่านี้ประสบความสำเร็จได้เป็นเจ้าสัว หรือพ่อเจ้าสัวจะว่าขาดหายไปสิ้นเชิงก็ไม่ใช่นะครับ เพราะนักวิชาการทุกคนก็อ้างถึงคนเหล่านี้ผ่านสถิติ (ซึ่งเก็บโดยประเมินอย่างหยาบ อย่างละเอียด หรือการแจงนับ แล้วแต่เป็นเอกสารของยุคสมัยใด) รวมถึงผ่านการอ้างถึงอย่างผ่านๆ ของหลักฐาน แต่ไม่มีงานศึกษาใดที่เจาะลงไปดูชีวิตความเป็นอยู่ การจัดองค์กร การต่อสู้และการจำยอม การกลืนกลาย ฯลฯ ของคนเหล่านี้เลย ซึ่งถึงอย่างไรก็คงแตกต่างจากเจ้าของโรงสี นายธนาคาร นายทุนเงินกู้ ผู้ส่งออกข้าว-ดีบุก-ยางพารา เจ้าภาษี กะปิตันจิน่า หรือเจ้าเมือง อย่างแน่นอน(ทั้งนี้ ยกเว้นสิงคโปร์ แต่ก็เป็นข้อยกเว้นที่พึงคาดหวังอยู่แล้ว นับตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา จีนและลูกจีนคือประชากรส่วนใหญ่สุดของสิงคโปร์ เรื่องของจีนอพยพในสิงคโปร์จึงไม่ต่างอะไรจากเรื่องของจีนในเมืองเซี่ยงไฮ้หรือกึงตั๋ง ดังนั้นประวัติศาสตร์สังคมสิงคโปร์จึงให้รายละเอียดเกี่ยวกับจีนชั้นล่างมากกว่าประวัติศาสตร์สังคมของภูมิภาคโดยทั่วไป)พ่อค้าจีนและจีนอพยพมีบทบาทสำคัญในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มาแต่โบราณ เรื่องนี้มีคนเขียนตำรับตำราไว้มากมายแล้ว แต่มีสิ่งหนึ่งที่ผมอยากจะขีดเส้นใต้ไว้ ก็คือจีนอพยพในสมัยต้นอยุธยากับจีนอพยพหลังกลางอยุธยาลงมาแตกต่างกันมาก และยิ่งเปรียบกับจีนอพยพหลังสมัยอาณานิคม ก็ยิ่งต่างมากขึ้นไปอีก ข้อนี้ต้องเตือนไว้แต่แรก เพราะหลายคนมักคิดถึงเจ๊กจีนสำเพ็ง-เยาวราชเป็นแบบอย่างย้อนกลับไปจนไกลสุดกู่ก่อนถึงกลางอยุธยา จีนเกือบทั้งหมดที่เข้ามาสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้มักเป็นพ่อค้า ขายสินค้าและซื้อสินค้าเสร็จก็กลับ ไม่มีใครคิดจะลงหลักปักฐานในเมืองท่าของภูมิภาคนี้ แต่อาชีพค้าสำเภาบังคับให้พ่อค้าต้องอยู่รอมรสุมครึ่งปี จึงเป็นธรรมดาที่บางคนอาจได้เมียและลูก ความผูกพันต่อกันอาจทำให้บางคนต้องลงหลักปักฐาน เพราะถึงไม่กลับเมืองจีน ก็ยังมีช่องทางทางเศรษฐกิจเหลืออยู่ในภูมิภาค นั่นคือตั้งตัวเป็นพ่อค้าท้องถิ่น ขายสินค้าที่สำเภานำมา (เช่น เครื่องถ้วย ผ้าไหม) แล้วซื้อสินค้าซึ่งเป็นที่ต้องการของสำเภาเก็บไว้ขายขึ้นสำเภาไปเมืองจีนในฤดูสำเภาแต่เมื่อราชวงศ์หมิงห้ามพ่อค้าจีนมิให้เดินทางออกนอกประเทศใน ค.ศ.1567 เป็นต้นมา พ่อค้าจีนที่ทำการค้าในภูมิภาค หนันหยาง ต้องตัดสินใจว่าจะอยู่ต่อหรือจะกลับ (ซึ่งเสี่ยงที่อาจถูกประหารชีวิตด้วย)จีนที่ตัดสินใจอยู่ต่อ ไม่ใช่จีนไร้สมบัติ อย่างน้อยก็มีทุนรอนพอจะตั้งตัวเป็นพ่อค้า นำเข้าและส่งออก ได้ นอกจากนี้ ยังผสมกลมกลืนเข้าไปกับคนพื้นเมือง จนแทบไม่เหลืออัตลักษณ์จีนมากนัก จำนวนมากของลูกหลานจีนอพยพซึ่งผมขอเรียกว่าเจ๊กเป็นลูกผสมและบางครั้งก็พูดภาษาจีนไม่ได้เสียแล้ว ตัวอย่างชัดเจนของ เจ๊ก ประเภทนี้คือ บ้ะบ๋า หรือที่ภาษามลายูเรียกว่า เปอะระนักกัน หันมานับถือศาสนาอิสลาม กินอาหารที่ผสมระหว่างจีนและพื้นเมือง นุ่งห่มแบบผสมคือยังสวมเสื้อจีน แต่นุ่งโสร่งเปอะระนักกัน ในความหมายถึงลูกผสมที่ใช้วัฒนธรรมผสมระหว่างพื้นเมืองกับจีนกระจายอยู่ในหลายประเทศทั่วภูมิภาค เฉพาะที่ผสมวัฒนธรรมมลายู (บ้ะบ๋า) มีตั้งแต่ตอนใต้ของไทย ตลอดไปถึงมาเลเซียและสุมาตราฝั่งตะวันออก ยังมีที่ผสมกับวัฒนธรรมชวาอีก ในฟิลิปปินส์พวกนี้ถูกสเปนเรียกว่า Sangley (เซ็งลี้ในภาษาฮกเกี้ยน) คือพ่อค้า ตั้งภูมิลำเนาในอ่าวมะนิลา หันมานับถือศาสนาคาทอลิกและพูดตากาล็อกได้คล่องเหมือนชาวพื้นเมืองทั่วไป เพราะโตมากับแม่ซึ่งเป็นชาวพื้นเมืองเจ๊ก หรือ เปอะระนักกัน เหล่านี้เข้าไปมีบทบาทเด่นๆ ในประวัติศาสตร์ของรัฐเอเชียตะวันออกเฉียงใต้หลายแห่ง ผู้สถาปนาอาณาจักรมะตะรัม (ที่สอง) ในชวา ก็มีตำนานว่าเป็นโอรสของเจ้าหญิงจีนซึ่งถูกส่งมาสมรสกับกษัตริย์ราชวงศ์มัชปาหิต ในบาหลีมีตำนานเรื่องของเจ้าหญิงพื้นเมืองไปแต่งงานกับทหารในกองทัพของเจิ้งเหออาจารย์ชาญวิทย์ เกษตรศิริ เสนอว่า มีร่องรอยที่อาจทำให้เชื่อได้ว่าพระเจ้าอู่ทองซึ่งสร้างกรุงศรีอยุธยานั้นเป็น เจ๊ก หรือลูกหลานจีนเหมือนกัน นักวิชาการบางคนเชื่อว่า ศาสนาอิสลามในจามปา เป็นอิสลามที่นำลงมาจากจีนระหว่างที่จีนปิดประเทศ ก็ยังมีพ่อค้าจีนลักลอบค้าขายอยู่บ้าง ตลอดจนความวุ่นวายปั่นป่วนในจีนปลายสมัยราชวงศ์หมิงและต้นราชวงศ์ชิง ทำให้มีชาวจีนอพยพหนีภัยทั้งการเมืองและธรรมชาติลงมาตั้งภูมิลำเนาในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มากขึ้น พอถึงปลายศตวรรษที่ 17 รัฐบาลราชวงศ์ชิงก็เปิดให้พ่อค้าเดินทางออกมาค้าขายได้อีก จำนวนมากของชุมชนจีนและโอกาสเสรีที่จะติดต่อกับบ้านเกิด ทำให้จีนอพยพในรุ่นนี้ยังคงรักษาความเป็นจีนไว้ได้อย่างเข้มข้น อย่างน้อยก็ในหนึ่งหรือสองชั่วอายุคนแรก (เช่น ไว้เปียเหมือนจีนในเมืองจีนภายใต้ราชวงศ์ชิง)ยิ่งกว่านี้ ยังเป็นประเพณีของเจ้าผู้ครองเมืองท่าของภูมิภาค ที่มักจะแยกชุมชนของชาวต่างชาติออกจากกันทั้งในเชิงภูมิศาสตร์และในเชิงการเมือง เจ้าอาณานิคมฝรั่งรับเอาประเพณีนี้ไปใช้สืบมาในเมืองท่าของตน (หรือฝรั่งเองก็ทำอย่างนี้ในยุโรปมาแล้ว ผมไม่ทราบเหมือนกัน) ผลก็คือชุมชนต่างชาติรักษาอัตลักษณ์ของตนได้เหนียวแน่นมากขึ้น เพราะต่างก็ถูกกันไปอยู่ในชุมชนของตนเองแม้กระนั้น จีนอพยพก็ไม่สามารถดำรงรักษาความเป็นจีนของตนไปได้นานนัก เพราะยังไม่มีผู้หญิงจีนอพยพลงมาด้วยจนถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 เพราะฉะนั้น ลูกหลานของเขาในชั่วสองหรือสามอายุคนจึงเปลี่ยนเป็นคนพื้นเมืองตามแม่หรือยายของตน ละทิ้งอัตลักษณ์จีนไปจนไม่เหลือ (เช่น ตัดเปีย) ไม่ใช่สร้างวัฒนธรรมผสมขึ้นเป็นอัตลักษณ์ใหม่ของตนเองดังพวกเปอะระนักกันรุ่นก่อนคริสต์ศตวรรษที่ 16เหตุที่พวกเปอะระนักกันยังรักษาร่องรอยความเป็นจีนไว้อย่างมั่นคง ตามเหตุผลของ Anthony Reid ก็เพราะ ในช่วงก่อนศตวรรษที่ 16 พวกเปอะระนักกันยังทำหน้าที่เป็นตัวกลางระหว่างพ่อค้าจีนกับเจ้าเมืองท่า และจึงเป็นหัวหน้าของชุมชนพ่อค้าจีนไปโดยปริยาย ด้วยเหตุดังนั้น การรักษาอัตลักษณ์จีนไว้บ้างจึงมีความจำเป็นหรือมีประโยชน์แก่ตน แต่เมื่อการค้ากับจีนกลับฟื้นมาใหม่ในศตวรรษที่ 17 เปอะระนักกันได้สูญเสียสถานะนี้ไปแล้วในศตวรรษที่ 18 จนถึง 20 มีเหตุจำเป็นหลายอย่างในเมืองจีน ที่ทำให้คนจีนทางใต้จำนวนมากต้องอพยพลงสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ทั้งเป็นคนจากหลากหลายอาชีพและสถานะ ไม่ใช่พ่อค้าเพียงอย่างเดียว ประจวบกับความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจที่เกิดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในศตวรรษที่ 19 ทำให้เกิดความต้องการแรงงานมากกว่าที่ประชากรอันเบาบางของภูมิภาคจะจัดให้ได้ รัฐบาลและธุรกิจของรัฐต่างๆ ในภูมิภาคจึงนำเข้าและเปิดรับแรงงานจีนอพยพจำนวนมากทำให้จีนและลูกหลานหรือเจ๊กกลายเป็นสัดส่วนที่ใหญ่มากในหมู่ประชากรของทุกรัฐในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้งานศึกษาเกี่ยวกับจีนโพ้นทะเลในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งเป็นหัวข้อใหญ่ที่มีผู้ศึกษาไว้จำนวนมาก หากคำถามที่อยู่เบื้องหลังหัวสมองยังเป็นเรื่องของบทบาททางการค้าและเศรษฐกิจของเจ๊ก-จีนโพ้นทะเล ผลของการศึกษาก็จะได้เรื่องของเจ้าสัวจำนวนมาก ในขณะที่เจ๊กระดับล่างซึ่งไม่มีทั้งเงินและอำนาจ แต่มีจำนวนมากกว่ามาก ก็จะเหลือเป็นเพียงฉากหลังเท่านั้นเจ๊กรุ่นนี้จำนวนมากได้กลืนกลายตนเองเป็นคนชั้นกลางพื้นเมืองไปอย่างสนิท ฉะนั้น แม้มีบทบาทมาก แต่กลับถูกมองเป็นตัวละครพื้นเมืองมากกว่าเป็น ยิวแห่งบุรพทิศลูกหลานของพวก Sangley ในฟิลิปปินส์กลายเป็นเจ้าของที่ดินขนาดใหญ่ ซึ่งปลูกอ้อยและผลิตน้ำตาลป้อนตลาดอเมริกัน และช่วงชิงบทบาทนำด้านชาตินิยมไปจากชาวบ้านระดับล่างได้ กลายเป็นนักการเมืองที่ทะเลาะกันเองเพื่อครองอำนาจทางการเมืองในฟิลิปปินส์สืบมาจนทุกวันนี้ ในเมืองไทยก็ดูจะไม่ต่างจากกันนักผมขอยกตัวอย่างการศึกษาเพียงเรื่องเดียว ที่นักวิชาการมักลืมเจ๊กไปเสมอ คือความเคลื่อนไหวทางชาตินิยมเรามักย้ำกันเสมอว่า ชาตินิยมของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เริ่มจากคนที่ได้รับการศึกษาแผนใหม่ จึงได้รับอุดมการณ์นี้มาจากตะวันตก กลายเป็นผู้นำความเคลื่อนไหวเพื่อสร้างรัฐชาติขึ้นในบ้านเกิดเมืองนอนของตนก็มีส่วนเป็นความจริงอย่างปฏิเสธไม่ได้นะครับ แต่ตะวันตกคือด้านเดียวของชาตินิยม ยังมีอีกด้านหนึ่งซึ่งเป็นสภาวะอันเกิดภายใน และให้พลังแก่การเคลื่อนไหวได้มากกว่าอุดมการณ์ชาตินิยมของตะวันตกเป็นอย่างยิ่งกลุ่ม Sarekat Islam ซึ่งเป็นองค์กรมวลชนองค์กรแรกของอินโดนีเซีย เกิดขึ้นในหมู่ผู้ผลิตผ้าบาติกชาวพื้นเมือง ซึ่งกำลังถูกพ่อค้าจีนแย่งตลาดไป ดูเหมือนเจ๊กจะเป็นศัตรูมากกว่าดัตช์เสียอีก แม้กระนั้น อุตสาหกรรมการพิมพ์ในระยะแรกก็เติบโตได้ด้วยการพิมพ์นิยายจีนแปลในภาษามลายูตลาด (ซึ่งจะพัฒนามาเป็นภาษาอินโดนีเซีย) เช่นเดียวกับสำนึกชาตินิยมมลายูในมาเลเซียระยะแรก ก็เกิดจากความหวั่นวิตกต่อภัยคุกคามอัตลักษณ์มลายูของชุมชนจีน ซึ่งมีขนาดใหญ่มากเราแทบจะไม่อาจพูดถึงชาตินิยมเอเชียอาคเนย์ได้โดยไม่พูดถึงเจ๊ก-จีน ทั้งไม่ใช่เจ๊ก-จีนที่เป็นเจ้าสัวด้วย แต่เป็นระดับรองลงมาซึ่งชื่อเสียงของเขาหายไปในหมู่สามัญชนหมดแล้ว 
ทั้งโดยตั้งใจและไม่ตั้งใจ นักประวัติศาสตร์มักทิ้งเรื่องของชนชั้นล่างซึ่งเป็นคนส่วนใหญ่ไว้ในความมืดมัวเสมอที่ว่าไม่ตั้งใจก็เพราะคนข้างล่างมักไม่ทิ้งหลักฐานอะไรไว้ให้ได้ศึกษา
นิธิ เอียวศรีวงศ์,คนจีนในไทย,กลุ่มชาติพันธุ์