นิธิ เอียวศรีวงศ์: มีไว้ทำไม
นอกจากกองทัพควรต้องถามตัวเองว่า ทหารมีไว้ทำไม แล้ว สถาบันและองค์กรทางสังคมทั้งหมดก็ควรถามตัวเองเหมือนกันว่า มีตัวเองไว้ทำไมเพราะคำถามว่า เป็นคำถามแห่งยุคสมัย เป็นคำถามของศตวรรษใหม่ ที่อาจกินเวลาไปอีกหลายศตวรรษข้างหน้าแต่ มีไว้ทำไม ไม่ได้หมายความว่า สถาบันหรือองค์กรนั้นๆ ไม่มีประโยชน์ ตรงกันข้าม เพราะสถาบันหรือองค์กรนั้นยังดำรงอยู่มาได้ถึงปัจจุบัน ก็เพราะมันต้องเคยทำประโยชน์อย่างใดอย่างหนึ่งที่จำเป็นแก่สังคมมาแล้วแน่ เพียงแต่ว่ายุคสมัยของปัจจุบันนั้นได้เปลี่ยนไปแล้ว ขนาดที่นักคิดบางคนเสนอ (และได้รับความเชื่อถือมาหลายสิบปีแล้ว) ว่า เราได้ก้าวเข้าสู่คลื่นลูกที่สามแล้ว แน่นอนว่าทำให้โลกเปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิง เช่นเดียวกับโลกภายใต้การปฏิวัติเกษตรกรรมในคลื่นลูกที่หนึ่ง ถูกทำให้เปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิงมาแล้ว เมื่อเผชิญกับการปฏิวัติอุตสาหกรรมในคลื่นลูกที่สองเช่นการสำรวจพื้นที่ด้วยหลักวิชาตรีโกณมิติ เพื่อทำแผนที่อันแม่นยำล้าสมัยตกยุคไปแล้ว เมื่อภาพถ่ายทางอากาศทำให้ทำแผนที่ได้แม่นยำกว่าและถูกกว่า แต่หากเราไม่มีแผนที่อื่นๆ ซึ่งเคยทำมาด้วยวิธีต่างๆ แต่โบราณกาล นับตั้งแต่ข่าวเล่าลือไปจนถึงตริโกณมิติ แผนที่ซึ่งเกิดจากภาพถ่ายทางอากาศก็จะกลวงเปล่า เพราะกว่าจะลงรายละเอียดเนื้อหาได้ก็ต้องออกสำรวจและใช้เวลาอีกนานการต่อยอดเป็นวิถีทางปรกติที่ขาดไม่ได้ในกระบวนการเกิดและพัฒนาอารยธรรมเสมอระบบการศึกษาทั้งระบบ ที่มีสถานศึกษาตายตัวซึ่งผู้เรียนต้องเข้าไปแสวงหาความรู้ ไม่ว่าจะเป็นโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัย มีไว้ทำไม ยังเป็นวิธีกระจายและสืบทอดความรู้และทักษะที่มีประสิทธิภาพที่สุดอยู่หรือ? ในสังคมและยุคสมัยที่การแสวงหาความรู้ และการคิดเอง รวมทั้งแลกเปลี่ยนความคิดระหว่างกัน สามารถทำได้ด้วยวิธีอื่นได้อย่างมีประสิทธิภาพเท่ากันหรือมากกว่าโรงพยาบาลซึ่งเป็นสถาบันที่เพิ่งเกิดขึ้นแพร่หลายในคลื่นลูกที่สองยังจำเป็นอยู่หรือ? ต้องเข้าใจด้วยว่า โรงพยาบาลไม่ใช่การรักษาพยาบาลซึ่งอยู่กับสังคมมนุษย์มาแต่สมัยหิน แน่ใจหรือว่าการจัดการรักษาพยาบาลสาธารณะด้วยโรงพยาบาล (อย่างที่เรารู้จักในทุกวันนี้) จะเป็นวิธีที่สิ้นเปลืองน้อยที่สุดและมีประสิทธิภาพที่สุดห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์ที่เราเริ่มจัดเพื่อสาธารณะมาตั้งแต่คลื่นลูกที่สองก็เหมือนกัน เป็นวิธีการเรียนรู้แก่คนทั่วไปที่ราคาถูกสุดและมีประสิทธิภาพสุดแล้วหรือ? ระหว่างห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์จริง กับห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์เสมือนบนไซเบอร์ อย่างไหนจะให้บริการแก่สาธารณชนได้มากกว่ากัน (แน่นอนว่า ไม่ว่าในรูปแบบใดก็ล้วนมีจุดอ่อนอย่างใดอย่างหนึ่งทั้งสิ้น)ศาลสถิตย์ยุติธรรมเป็นวิธีระงับความขัดแย้งในสังคมที่ดีที่สุดแล้วหรือ มนุษย์ในทุกสังคมและยุคสมัยใช้วิธีอื่นๆ อีกมากหลายในการระงับความขัดแย้ง แม้เมื่อมีบริการของศาลยุติธรรมทั่วไปอันเป็นผลผลิตของคลื่นลูกที่สองแล้ว วิธีอื่นๆ ก็ยังอยู่และถูกใช้ระงับความขัดแย้งมากกว่าศาลยุติธรรมอยู่นั่นเอง จนถึงทุกวันนี้เมื่อคดีพิพาทเอกชนขึ้นสู่ศาล สิ่งแรกที่ศาลมักทำคือแนะให้ทำการไกล่เกลี่ยกันเองก่อน พูดอีกอย่างหนึ่งคือแนะนำให้ใช้วิธีการอื่นในการระงับความขัดแย้ง แต่ในขณะที่เราลงทุนพัฒนาระบบศาลยุติธรรมตลอดมา เราแทบไม่ได้ลงทุนอะไรสักอย่าง เพื่อจรรโลงให้วิธีระงับความขัดแย้งอื่น สามารถทำงานได้ต่อไปอย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้นยิ่งกว่านี้ ชาติยังเป็นกลไกปกป้องสิทธิเสรีภาพของพลเมืองจากการละเมิดของอำนาจภายนอกและภายในที่ได้ผลจริงอยู่หรือ? ชะตากรรมของกรรมกร ผู้หญิง เด็ก คนชรา คนหลากหลายทางเพศ ชนกลุ่มน้อย ฯลฯ ได้รับการคุ้มกันจากสัญญาระหว่างประเทศมากเสียยิ่งกว่า หรือมีประสิทธิภาพกว่าชาติเสียอีกแม้ไม่ต้องถามคำถามแห่งศตวรรษนี้เลย หลายต่อหลายอย่างก็หายไปเองเพราะความเปลี่ยนแปลงอยู่แล้ว ต่อหน้าต่อตาเราด้วย หลายปีมาแล้ว ไปรษณีย์ไทยประกาศว่าจะรับส่งโทรเลขเป็นวันสุดท้าย ผู้คนพากันไปส่งโทรเลขถึงตนเองเป็นที่ระลึกจำนวนมาก โทรศัพท์พื้นฐานกำลังเดินตามโทรเลขไปอย่างช้าๆ เคเบิลใต้น้ำซึ่งผูกรัดโลกทั้งใบไว้ด้วยกัน บัดนี้กลายเป็นขยะที่จมอยู่ใต้ทะเลโดยไม่มีใครใส่ใจจะกู้ขึ้นมาอีกแล้ว เมื่อสายใยแก้วและดาวเทียมเข้ามาแทนที่ ตลาดสดอย่างที่เรารู้จักจะอยู่ต่อไปได้อีกนานเท่าไรไม่มีใครรู้ อาจเดินตามร้านโชห่วยไปเร็วกว่าที่หลายคนจะปรับตัวได้ทันด้วยซ้ำขอยกตัวอย่างมหาวิทยาลัย แท้ที่จริงแล้วมหาวิทยาลัยเปลี่ยนโฉมตลอดมา มหาวิทยาลัยขนาดใหญ่ที่มีนักศึกษาเป็นหมื่นๆ คนนั้น เพิ่งมีขึ้นหลังสงครามโลกครั้งที่สองนี้เอง ไม่เฉพาะแต่ในเมืองไทยรวมถึงในสหรัฐและยุโรปด้วย การจัดการเรียนการสอนสำหรับนักศึกษา 5000 กับนักศึกษา 50000 นั้น ทำให้โฉมของมหาวิทยาลัยเปลี่ยนไปอย่างยิ่ง ในทุกๆ ด้านด้วยดังนั้นหากมหาวิทยาลัยถามตนเองว่ามีไว้ทำไม คำตอบอาจเป็นได้หลายทาง และคงใช้เวลาอยู่พอสมควรกว่าจะรู้ว่ามหาวิทยาลัยที่มีประสิทธิภาพที่สุดในการจัดการด้านอุดมศึกษาแก่มวลชนที่กว้างขวาง ในราคาที่ทุกคนสามารถเข้าถึงได้เสมอหน้ากัน และอย่างได้ผลและมีคุณภาพที่สุดนั้น จะทำให้มหาวิทยาลัยเปลี่ยนโฉมครั้งใหญ่ไปเป็นอย่างไร(ซึ่งดีกว่าแต่เฝ้าถามตนเองว่า ทำอย่างไรจึงจะติดอันดับสูงขึ้น เพื่อทำเงินกับนักศึกษาต่างชาติได้มากๆ)ในขณะเดียวกัน คำตอบของคำถามมีไว้ทำไม อาจไม่ตรงกันในแต่ละสังคม เพราะแม้ว่าคลื่นลูกที่สามจะซัดสาดทุกสังคมเหมือนกัน หากทว่าแต่ละสังคมมีพื้นภูมิและเงื่อนไขแวดล้อมที่ต่างกัน จึงไม่อาจลอกเลียนคำตอบของสังคมอื่นมาใช้ได้อย่างสิ้นคิดกองทัพไทยควรมีคำตอบต่อคำถามทหารมีไว้ทำไมแตกต่างจากจีนหรือสหรัฐ เพราะไทยเป็นประเทศเล็กและไม่มีบทบาทด้านการทหารระดับนานานาชาติอย่างเป็นอิสระของตนเอง ในขณะที่การรักษาความมั่นคงของประเทศจากภัยภายนอกด้วยวิธีทางทหารนั้น ประเทศเล็กๆ อย่างไทยทำไม่ได้ (และที่จริงย้อนกลับไปดูในประวัติศาสตร์สมัยใหม่ก็ไม่เคยทำตลอดมา) ทหารมีไว้ทำไมจึงเป็นคำถามเริ่มต้นที่ขาดไม่ได้ หากตั้งใจจะปฏิรูปกองทัพจริง ไม่ถามคำถามนี้ ก็จะติดอยู่กับเรื่องปลีกย่อย เช่นเกณฑ์ทหารหรือรับสมัคร เรือดำน้ำหรือเรือผิวน้ำ รถหุ้มเกราะหรือรถกู้ภัย ไฮบริดวอร์แฟร์หรือแคมรีไฮบริด ฯลฯผมทราบดีว่า หากเราถามจริงและพยายามตอบจริงอย่างไม่หลบเลี่ยง คำตอบจะกระทบผลประโยชน์ของผู้มีอำนาจในสถาบันและองค์กรต่างๆ อย่างมาก เพราะคำตอบซึ่งมีอยู่ในใจหรือสืบสันดานมาว่า อะไรมีไว้ทำไม ทำให้เราจัดรูปแบบและกลไกของสถาบันและองค์กรทางสังคม ชนิดที่ทำให้คนกลุ่มหนึ่งๆ เข้ามาเกาะกินสถาบันหรือองค์กรนั้นอย่างสืบเนื่อง ไม่แต่เพียงคนที่มีอำนาจในสถาบันและองค์กรเท่านั้น แต่รวมถึงคนอื่นๆ ซึ่งยังไม่มีอำนาจ แต่ได้ลงทุนเกาะกลุ่มหรือประพฤติปฏิบัติตามแนวทาง เพื่อจะไต่เต้าขึ้นไปสู่อำนาจและผลประโยชน์ที่มากขึ้นด้วย นับเป็นจำนวนคนก็อาจถึงหมื่นถึงแสนในแต่ละสถาบันและองค์กร
นอกจากกองทัพควรต้องถามตัวเองว่า ทหารมีไว้ทำไม แล้ว สถาบันและองค์กรทางสังคมทั้งหมดก็ควรถามตัวเองเหมือนกันว่า มีตัวเองไว้ทำไมเพราะคำถามว่า มีไว้ทำไม เป็นคำถามแห่งยุคสมัย เป็นคำถามของศตวรรษใหม่
นิธิ เอียวศรีวงศ์,สถาบันทางการเมือง