อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์: การต่อสู้ระหว่างความคิด ประชาสังคม กับ สังคมการเมือง
ในการสัมมนาแห่งหนึ่ง นักวิชาการต่างชาติท่านหนึ่งได้ตั้งคำถามทำนองว่า ทำไมขบวนการ ประชาสังคม หรือ Civil Society จึงไม่ได้มีบทบาทช่วยเหลือสังคมในช่วงที่มีความสับสนทางการเมืองของประเทศไทย และมีผู้ถูกทำให้ กลัว มากมาย ผมจำไม่ได้ว่านักวิชาการไทยท่านนั้นตอบอย่างไร แต่หลายวันถัดมาในอีกงานสัมมนาหนึ่ง นักวิชาการไทยอีกท่านหนึ่งได้ตอบคำถามว่า ตอนนี้ต้องเรียก Civil Society ของไทยว่า Evil Society ไปแล้ว เพราะบทบาทของคนที่สังกัดอยู่ในกลุ่ม ประชาสังคม ยืนอยู่และเอาใจช่วยคณะรัฐประหารเป็นส่วนใหญ่แม้ว่านักวิชาการท่านนั้นจะปากจัดมากไปหน่อย ถึงขนาดเปลี่ยนชื่อเรียกกลุ่มความคิด ประชาสังคม ไปในทางเลวร้าย แต่หากพิจารณาจากความเปลี่ยนแปลงของการเคลื่อนไหวทางการเมืองของสังคมไทยโ ดยเปรียบเทียบกับที่อื่น ๆ ในโลก ก็น่าจะเห็นพ้องกันอย่างน้อยอย่างหนึ่งว่า หากเราหวังจะสร้างสังคมการเมืองให้เสมอภาค ยุติธรรม และสงบสุขแล้ว เราต้องก้าวข้ามให้พ้นความคิดในเรื่อง ประชาสังคม ให้ได้ศาสตราจารย์ Ajay Gudavarthy เขียนหนังสือเรื่อง Politic of Post - Civil Society : Contemporary History of Political Movement in India ได้ชี้ให้เห็นถึงข้อจำกัดของการคิดและเคลื่อนไหวของ ประชาสังคม และได้เน้นให้เข้าใจว่าแม้การเคลื่อนไหวตามแนวคิดนี้จะมีคุณค่าในช่วงเวลาหนึ่ง เพราะได้เปิดพื้นที่ให้แก่ผู้คนจำนวนไม่น้อย แต่ก็มีรากฐานทางความคิดที่จำกัดการเคลื่อนไหวทางการเมืองของคนทั่วไปอย่างลึกซึ้ง ดังนั้น จึง ควรที่จะพิจารณาประชาสังคมผ่านด้านที่มืดดำ เพื่อที่จะเข้าใจอย่างแท้จริง และในการพิจารณานี้ก็จะทำให้เรามีความหวังว่า อะไรจะเป็นไปได้จริง ๆ ภายใต้ขีดจำกัดของกรอบความคิดนี้ ประเด็นสำคัญที่ Ajay Gudavarthy ชี้ให้เห็นก็คือ ความคิดหลัก ๆ ของกลุ่มประชาสังคม ไม่ว่าจะเป็นการสร้าง ความเป็นพลเมือง สิทธิตามกฏหมาย ความเป็นอิสระ/ความเป็นอิสระโดยสัมพัทธ์จากรัฐ จิตสำนึกสาธารณะ ความหลากหลาย/พหุวัฒนธรรม ค่านิยมการจัดตั้งองค์กรทางสังคม ฯลฯ เป็นกระบวนการที่มีความขัดแย้งภายในตัวเอง เพราะการจะเกิดขึ้นของสิ่งต่าง ๆ ดังกล่าว ล้วนแล้วแต่แยกไม่ออกจากการที่จะต้องสัมพันธ์กับรัฐอย่างแนบแน่น (เป็น Blocked Dialectics)การเคลื่อนไหวของขบวนการประชาสังคม (Civil Society Movement) จึงถูกชักนำไปให้กลายเป็นส่วนที่ตอบสนองและผลิตซ้ำให้แก่โครงสร้างความสัมพันธ์ทางอำนาจที่ดำรงอยู่ ( …in actively replicating and reproducing dominant and structured power relations)ในสังคมไทย การเคลื่อนไหวตามกรอบความคิด ประชาสังคม เกิดขึ้นในช่วงสามทศวรรษที่ผ่านมา โดยกลุ่มที่พยายามจะหยิบยืมความคิดนี้จากนักรัฐศาสตร์ตะวันตก (ซึ่งจำนวนไม่น้อยได้ดัดแปลงแปรรูปจากความคิดของกรัมซี่ไปมากมายทีเดียว) มาประยุกต์ใช้ในการสร้างกลุ่มชาวบ้านผ่านเครือข่ายนักพัฒนาเอกชน กลุ่มนำที่เคลื่อนไหวด้วยกรอบความคิดนี้เป็น ชนชั้นนำ/ปัญญาชน ขณะที่นักพัฒนาเอกชนส่วนใหญ่เป็นชนชั้นกลางที่สืบทอดความเป็นชนชั้นมาสอง/สามรุ่นการเคลื่อนไหวที่ทำท่าว่าจะเดินไปสู่การสร้างความเป็นอิสระโดยสัมพัทธ์กับรัฐก็ค่อย ๆ เข้าไปอยู่ร่วม หรือเป็นเสมือนกลไกหนึ่งของรัฐ กองทุนจำนวนมหาศาลถูกผ่องถ่ายจากรัฐมาสู่ปฏิบัติการ ประชาสังคม เพื่อที่จะทำให้ชาวบ้าน/ประชาชนอยู่กับรัฐอย่างไม่มีความขัดแย้ง การทำงานของ ประชาสังคม จึงเน้นไปที่การสร้าง พลเมือง ที่กระตือรือร้นเฉพาะในบางด้านของสิทธิ และเป็นสิทธิที่จะต้องกำกับโดยรัฐ เช่น สิทธิในการอยู่ในที่ที่ไม่มีคนสูบบุหรี่ เป็นต้น (ฮาหน่อยครับ เพราะผมยังเลิกไม่ได้)ประชาสังคม ในสังคมไทยจึงถูกกลืนเข้าไปเป็นเนื้อเดียวกับรัฐ ดังนั้น จึงไม่น่าแปลกใจที่กลุ่ม ประชาสังคม กลายเป็นกลุ่มที่เสียงดังมากใน มวลมหาประชาชน แม้ว่าโดยส่วนตัวแล้ว คนเหล่านี้ไม่ใช่คนนิสัยไม่ดีหรือเห็นแก่ตัว หากแต่ด้วยกรอบคิดและการทำงานที่ผ่านมา ทำให้คนกลุ่มนี้ไม่สามารถที่จะคิดถึงความเป็นอิสระโดยสัมพัทธ์ได้อย่างแท้จริงอีกแล้ว (หากจะพูดแบบปากจัด ก็คงบอกได้ว่า โง่มากขึ้นเพราะฝังอยู่กับกรอบคิดเดิม ครับ)ในอีกด้านหนึ่งของความเปลี่ยนแปลงในสังคมไทย การขยายตัวของเศรษฐกิจ/การผลิตเพื่อขาย (Commercialization) และการขยายตัวของรัฐ ทั้งทางด้านการบริการและการควบคุม (Expansion of State) ได้เปลี่ยนแปลงชาวบ้านในทุกหัวระแหงให้เข้ามาสัมพันธ์กับรัฐมากขึ้นมาก จนกล่าวได้ว่า ไม่มีพื้นที่ไหนในสังคมไทยที่กลไกของรัฐเข้าไปไม่ถึงการขยายตัวทางเศรษฐกิจได้ทำให้ชาวบ้านมากกว่าร้อยละหกสิบทำงานในภาคการผลิตไม่เป็นทางการ ซึ่งต้องพึ่งตนเองสูงมากกว่าเดิม จึงทำให้ต้อนรับการขยายตัวของรัฐทุกมิติด้วยความชื่นชมยินดี ไม่ว่าจะเป็นการศึกษา การรักษาพยาบาล ฯลฯรัฐขยายตัวเข้าไปสัมพันธ์กับกลุ่มคนใหม่นี้ด้วยกรอบคิดที่มองว่าจะต้องทำให้ ประชากร ในแต่ละพื้นที่ได้รับประโยชน์มากขึ้น กรอบคิด ประชากร ที่รัฐใช้นี่เอง จึงทำให้คนกลุ่มใหม่นี้ถักสานความสัมพันธ์ระหว่างกันเองหนาแน่น และมีจำนวนมากขึ้น เพื่อที่จะใช้เป็นเครื่องมือต่อรองประโยชน์จากรัฐคนกลุ่มนี้เพิ่งพ้นจากสังคมชาวนา และก้าวเข้ามาเป็นคนชั้นกลาง รุ่น แรกในชนบท (ผมใช้คำว่า รุ่น เพราะเป็น generation ที่ไม่ใช่ชาวนาอีกแล้ว) ได้จัดตั้งกลุ่มทางสังคมขึ้นมา เพื่อที่จะใช้เชื่อมต่อกับการเมือง คนกลุ่มนี้ไม่ได้คิดถึงความเป็นอิสระโดยสัมพัทธ์จากรัฐ หากแต่คิดและเน้นถึงการสร้างความสัมพันธ์กับรัฐในฐานะ ประชากร ของรัฐ เราเรียกคนกลุ่มนี้ได้ว่าเป็น กลุ่มสังคมการเมือง (Political Society)การทุ่มเทงบประมาณจำนวนมากไปสู่ ประชากร จำนวนมาก จึงเป็นเรื่องปรกติที่รัฐบาลทุกแห่งในโลกต้องทำ เพราะจำนวน ประชากร หมายถึงเสียงที่จะลงคะแนนให้ในการเลือกตั้ง แต่การเน้น ประชากร ของรัฐและกลุ่มสังคมการเมืองกลับขัดแย้งกับกรอบคิด สังคม ของกลุ่มประชาสังคม เพราะกลุ่ม ประชาสังคม ไม่ทันคิดว่า ในกลุ่ม ประชากร ก็เป็นกลุ่มทางสังคมอีกกลุ่มหนึ่ง จึงทำให้กลุ่ม ประชาสังคม เห็นเพียงคนแต่ละคนที่จะถูก ซื้อเสียง ด้วยนโยบายที่เน้น ประชากรด้วยการมองไม่เห็น สังคมการเมือง และเห็นแต่เพียง ประชากร ประกอบกับมโนทัศน์ที่เน้นการทำงานกับสังคมชาวนาที่สงบนิ่ง จึงยิ่งทำให้เกิดความเข้าใจที่ผิดพลาดไปอย่างมากทีเดียวความขัดแย้งที่เกิดขึ้นในสังคมไทยมีหลายมิติซ้อนทับกันอยู่ แต่มิติหนึ่งที่กำกับปัญญาชนให้เคลื่อนไหวไปในทิศทางที่ไม่นำไปสู่ความเข้าใจในความเปลี่ยนแปลงของสังคม และผลักดันให้แสดงตนในการเคลื่อนไหวที่ขัดขวางความเสมอภาคของพลเมือง ได้แก่ มิติทางความคิดเรื่อง ประชาสังคม ช่วยกันคิดหน่อยครับว่า เราจะก้าวข้ามขีดจำกัดทางความคิดนี้กันได้อย่างไร
 ในการสัมมนาแห่งหนึ่ง นักวิชาการต่างชาติท่านหนึ่งได้ตั้งคำถามทำนองว่า ทำไมขบวนการ ประชาสังคม หรือ Civil Society จึงไม่ได้มีบทบาทช่วยเหลือสังคมในช่วงที่มีความสับสนทางการเมืองของประเทศไทย
Ajay Gudavarthy,civil society,political society,กรัมชี่,ประชาสังคม,ยุติธรรม,สงบสุข,สังคมการเมือง,อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์,เสมอภาค