ทำไมคนไทยไม่อ่านหนังสือ
การที่คนไทยไม่นิยม/ไม่ชอบ/ไม่สนใจในการอ่านหนังสือ นับเป็นปัญหาใหญ่ที่จะต้องช่วยกันอธิบายสาเหตุเพื่อจะสามารถแก้ไขปัญหานี้อย่างเป็นระบบ รอบด้าน และมีประสิทธิภาพ คำอธิบายหนึ่งที่เกิดขึ้นเมื่อเร็วๆ นี้ ก็คือ การที่ครอบครัวและโรงเรียนไม่สร้างนิสัยรักการอ่านตั้งแต่เด็ก ทำให้ ไม่สามารถ อ่านหนังสืออย่างรู้เรื่อง กล่าวคือไม่อาจเชื่อมต่อเรื่องราวที่อ่านกับเรื่องที่รับรู้มาก่อนอย่างมีความหมายได้ การอ่านจึงกลายเป็นเรื่องที่น่าเบื่อหน่ายและทำให้คนไทยไม่อ่านหนังสือไปในที่สุด(โปรดอ่าน )คำอธิบายข้างต้นมีส่วนจริงอยู่มาก แต่ก็ยังจำเป็นต้องหาทางอธิบายให้เข้าใจต่อไปด้วยว่า ทำไมครอบครัวและโรงเรียนไม่ปลูกฝังให้เด็กรักการอ่าน และทำไมเด็ก (และผู้ใหญ่) ไม่คิดจะทำให้ตัวเองเป็นคนที่รักการอ่าน ทั้งๆ ที่มีอะไรมากมายในโลกนี้ที่ครอบครัวและโรงเรียนไม่ได้ปลูกฝังหรืออาจถึงกับห้ามปรามเสียด้วยซ้ำ แต่เด็กและผู้ใหญ่ก็ยังรักที่จะทำอยู่เสมอเพื่อที่จะนำทางให้เราเข้าใจปัญหาการไม่อ่านหนังสือของคนไทยในแง่มุมอื่นๆ อาจจะต้องเริ่มต้นที่การตระหนักเสียก่อนว่า การที่คนในสังคมส่วนใหญ่ไม่นิยม/ใส่ใจในการอ่านหนังสือนั้นย่อมไม่ได้เกิดขึ้นในสุญญากาศ หากแต่เป็นผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากความสัมพันธ์ทางสังคมที่ดำเนินมาเป็นระยะเวลาที่ยาวนาน จนทำให้มีคนประกาศความรู้สึกของความเป็น คนไทย กับการไม่อ่านหนังสือได้อย่างมั่นอกมั่นใจขนาดนั้น (กรูคนไทยไม่เคยอ่านอะไรเกิน 4 บรรทัด)ความเปลี่ยนแปลงของสังคมใดๆ ไม่เคยละทิ้งรากฐานทางวัฒนธรรมเดิมจนหมดสิ้น หรืออาจกล่าวได้ว่าไม่เคยมีการเปลี่ยนแปลงแบบ พลิกฟ้าคว่ำแผ่นดิน แต่จะมีความสืบเนื่องในความเปลี่ยนแปลงเสมอ (หากดูในระดับในโลกก็จะเห็นว่าไม่เคยทีความเปลี่ยนแปลงที่จะละทิ้งวัฒนธรรมเดิมได้ทั้งหมด เช่น กรณีประเทศจีนหรือรัสเซีย) ทำนองเดียวกัน สังคมไทยก็ไม่เคยละทิ้งมรดกเก่าอย่างสิ้นเชิงการศึกษาฉบับหนึ่งของอาจารย์ขัตติยา กรรณสูต (พิมพ์เป็นเอกสารโรเนียวโดยสถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์) เมื่อนานมาแล้ว เคยสรุปไว้ทำนองว่าคนไทยนั้นมี แรงจูงใจใฝ่สัมพันธ์ มากกว่า แรงจูงใจใฝ่สัมฤทธิ์ (ผู้เขียนอ่านงานวิจัยเล่มที่พูดถึงนี้เมื่อสมัยเรียนปริญญาตรีปีหนึ่ง หากจำผิดพลาดก็ขออภัยอาจารย์ด้วยครับ) จากวันนั้นถึงวันนี้ หากเราสำรวจแรงจูงใจของผู้คนในสังคมไทยก็คงจะออกมาในรูปแบบเดิม ได้แก่ แรงจูงใจใฝ่สัมพันธ์ มีสูงกว่า แรงจูงใจใฝ่สัมฤทธิ์สังคมไทยประกอบด้วย ภาคที่เป็นทางการ และ ภาคที่ไม่เป็นทางการ ควบคู่กันอยู่ตลอดมา ความสำเร็จในชีวิตของผู้คนไม่ว่าจะเป็นการทำงาน การแก้ไขปัญหาเศรษฐกิจ การแก้ไขปัญหาชีวิต ฯลฯ ล้วนแล้วแต่จะต้องพึ่งพิงสองส่วนนี้ควบคู่กันเสมอ หากพิจารณาความหมายของแรงจูงใจใฝ่สัมฤทธิบนฐานแคบๆ เช่นว่า การแสวงหาความรู้ให้เลิศเลอจะนำไปสู่ความสำเร็จในชีวิต ก็จะพบว่าในสังคมไทยตั้งแต่ทศวรรษ 2510คนไม่ได้คิดเห็นแคบเช่นนั้น ความก้าวหน้าในชีวิตทุกๆ ด้านจะถูกกำหนดด้วยความสัมพันธ์ทางสังคมที่ ไม่เป็นทางการ (เช่น เส้นสาย/เครือข่าย อิทธิพล ระบบอุปถัมภ์) มากเสียกว่าความสัมฤทธิ์จากความเลอเลิศทางความรู้บนฐานความสัมพันธ์ทางสังคมอย่างไม่เป็นทางการที่เข้มข้นนี้ ทำให้การเลื่อนยศเลื่อนตำแหน่ง การได้รับงานรับเหมาจากราชการ ฯลฯ ล้วนแล้วแต่ขึ้นอยู่กับความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนมากกว่าความสำเร็จทางปัญญาของส่วนบุคคล ด้วยเหตุนี้ จึงไม่น่าแปลกใจอันใดที่ราวๆ 15-20 ปีมาแล้วได้เกิดคำขวัญเชิงเสียดสีว่า ค่าของคนอยู่ที่ว่าเป็นคนของใคร แทนวลีเดิมที่ว่า ค่าของคนอยู่ที่ผลของงาน ที่คนไทยเคยถูกสอนให้เชื่อมาก่อน (ซึ่งก็ไม่ค่อยมีใครเชื่อจริงจัง)แรงจูงใจใฝ่สัมฤทธิ์ จึงแปรเข้ามาผนวกควบรวมกับ แรงจูงใจใฝ่สัมพันธ์ จนกลายเป็นเนื้อเดียวกัน หากต้องการที่จะประสบผลสำเร็จในหน้าที่การงานหรือการทำมาหากินในเรื่องใดก็ตาม จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องถักทอความสัมพันธ์ไว้ให้กว้างขวางและแน่นหนาที่สุด แรงจูงใจใฝ่สัมพันธ์จึงกลายเป็นแกนกลางหลักของการดำรงชีวิตอยู่ของผู้คนในสังคมไทย มีคำกล่าวที่ยืมจากภาษิตจีนมาแสดงให้เห็นความสำคัญในเรื่องนี้ว่า นกไม่มีขน คนไม่มีเพื่อนขึ้นที่สูงไม่ได้ ความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจในช่วงยี่สิบปีที่ผ่านมายิ่งทำให้พลังของแรงจูงใจใฝ่สัมพันธ์กลายเป็นหลักมากขึ้นในการดำรงชีวิตของผู้คน เพราะการขยายตัวของเศรษฐกิจภาคทางการไม่สามารถรองรับผู้คนที่อพยพมาจากภาคเกษตรกรรมได้ จึงทำให้ผู้คนจำนวนมากได้เข้ามาสู่การทำงานในภาคการผลิตไม่เป็นทางการ อาทิเช่น หาบเร่แผงลอย แรงงานรับเหมาในภาคอุตสาหกรรมและเกษตรกรรม ฯลฯ ผู้คนที่ทำงานในภาคการผลิตไม่เป็นทางการมีจำนวนมากกว่าร้อยละหกสิบของกำลังแรงงานทั้งประเทศโอกาสธรรมดาๆ เช่น การได้งานทำเพิ่มขึ้น และ/หรือโอกาสที่สำคัญ ได้แก่ การสร้างความก้าวหน้าของชีวิตผู้อยู่ในภาคการผลิตไม่เป็นทางการล้วนแล้วแต่ขึ้นอยู่กับวงขอบและความเข้มข้นของความสัมพันธ์ทางสังคมที่มีมากกว่าความสำเร็จจากการแสวงหาความรู้ ผู้รับเหมาจำนวนไม่น้อยเรียนรู้การสร้างบ้าน/ตึกจากการพูดคุยมากกว่าจากการเรียนรู้อย่างเป็นทางการจากโรงเรียน วิทยาลัยหรือมหาวิทยาลัย มิพักต้องพูดถึงว่าความรู้ที่ต้องอ่านต้องเรียนในมหาวิทยาลัยซึ่งไม่สอดคล้องกับภาคการผลิตไม่เป็นทางการเลยความสนุก/ความสุขจากการอ่านหนังสือเป็นความสนุก/ความสุขบนฐานของการเสพ/คิด/จินตนาการส่วนตัว จึงไม่อาจจะเทียบได้กับความสนุกในการร่วมเสวนาในวงเหล้าตอนเย็นหลังเลิกงานหรืองานเลี้ยง ลูกพี่ ซึ่งนอกจากได้สนุกแล้วยังมีโอกาสได้งานเพิ่มหรือได้โอกาสในความก้าวหน้าที่ชัดเจนมากขึ้นไม่ใช่เพียงแค่กลุ่มคนที่ทำงานในภาคการผลิตที่ไม่เป็นทางการนะครับ ในกลุ่มคนที่ทำงานในภาคการผลิตที่เป็นทางการก็เป็นเช่นเดียวกัน ข้าราชการในจังหวัดที่เป็นแหล่งท่องเที่ยวก็รู้ดีอยู่ว่าหน้าที่หลักของตนเองก็คือคอยรับนายที่สนามบินและก็พาไป เอ็นเตอร์เทน แล้วรอส่งกลับขึ้นเครื่อง หากทำเช่นนี้ได้ดี ความก้าวหน้าก็จะมาถึงไวกว่าและแน่นอนกว่าการอ่านตำราวิชาการเพื่อทำหน้าที่ที่ควรจะทำให้ดีที่สุดนักศึกษามหาวิทยาลัยที่ควรจะเป็นผู้ที่ใส่ใจในการอ่านมากที่สุดในสังคม โดยเฉพาะลูกหลานชนชั้นกลางเก่าก็ซึมซับดีว่าหากตนเองจบออกไปแล้ว คนที่จะช่วยหางานก็เป็นพ่อแม่ญาติพี่น้องนั่นเอง ไม่ใช่เพราะความรู้ความสามารถส่วนตน ดังนั้น จึงเอาแค่จบก็พอ รวมถึงว่ามหาวิทยาลัยในปัจจุบันก็ปล่อยเกรดกันมากขึ้นกว่าเดิม ( อาจารย์ฉลอง สุนทราวาณิชย์ แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยให้ข้อสรุปเช่นนี้ไว้ในหนังสือเรื่อง ไร้สาระ) ส่วนลูกหลานชนชั้นกลางใหม่ก็พบว่าการเติบโตของพ่อแม่ตนเองก็มาจากความสัมพันธ์ทางสังคม ไม่ใช่การอ่านหรือการหาความรู้อย่างจริงจัง พวกเขาจึงไม่รู้สึกรู้สากับการอ่านหนังสือ
 การที่คนไทยไม่นิยม/ไม่ชอบ/ไม่สนใจในการอ่านหนังสือ นับเป็นปัญหาใหญ่ที่จะต้องช่วยกันอธิบายสาเหตุเพื่อจะสามารถแก้ไขปัญหานี้อย่างเป็นระบบ รอบด้าน และมีประสิทธิภาพ คำอธิบายหนึ่งที่เกิดขึ้นเมื่อเร็วๆ นี้
ขัตติยา กรรณสูต,ฉลอง สุนทราวาณิชย์,นิธิ เอียวศรีวงศ์,ปฏิรูปการศึกษา,มุมมืด ณ รัตติกาล,อ่านออก-เขียนได้