นิธิ เอียวศรีวงศ์: เลือกตั้งอุดมการณ์
ผมเห็นด้วยกับนักวิชาการรัฐศาสตร์บางท่าน ซึ่งคาดการณ์ไว้นานแล้วว่าการเลือกตั้งครั้งนี้จะเป็นการแข่งขันกันเชิงอุดมการณ์ฟังดูเหมือนจะหาเสียงกันด้วยความคิดนามธรรมอันสูงส่ง จนจะหาประชาชนฟังปราศรัยไม่ได้ แต่ความหมายที่แท้จริงก็มีเพียงว่าจะเอาหรือไม่เอา คสช.เท่านั้น ไม่ใช่การปะทะกันด้วยอุดมการณ์ประชาธิปไตยและเผด็จการโดยตรงคงไม่มีการเลือกตั้งที่ไหนในโลกกระมัง ที่เอาอุดมการณ์ออกมาต่อสู้กันเพื่อเรียกหาคะแนนเสียงโดยตรง แต่มักย่อยเอาอุดมการณ์ไปสู่การปฏิบัติเชิงรูปธรรมในลักษณะ นโยบาย นักเสรีนิยมใหม่คงเสนอให้นำเอารัฐวิสาหกิจทั้งหมดเข้าตลาดหลักทรัพย์ มากกว่าอธิบายว่า การที่รัฐเข้ามายุ่มย่ามในทางเศรษฐกิจคือ ถนนไปสู่ความยากจน ในทางตรงกันข้าม นักสังคมนิยมคงเสนอนโยบายปรับโครงสร้างภาษี เพื่อนำเงินมาส่งผ่านถึงคนส่วนใหญ่ในรูปต่างๆ ไม่มีพรรคสังคมนิยมใดอธิบายว่าเหตุใดสังคมจึงควรได้รับการพิทักษ์ปกป้องจากรัฐยิ่งกว่าสถาบันหรือองค์กรอะไรอื่นทั้งสิ้นครับ มันยังเหลืออะไรเบลอๆ อยู่ในการแข่งขันเชิงอุดมการณ์แบบซ่อนรูปเช่นนี้อยู่มาก จนกระทั่งทำให้พรรคกรรมกรของอังกฤษในบางสมัยไม่ได้ต่างอะไรจากพรรคอนุรักษนิยมเลย คนไม่เอา คสช. แต่ยังอยากเปลี่ยนหน้าเผด็จการทหารจากหน้าเดิมเป็นหน้าใหม่ ก็อาจเลือกพรรคฝ่ายที่ถูกจัดว่าเป็น ประชาธิปไตย ก็ได้นักการเมืองบางคนจึงบอกว่า หาเสียงต้องเบลอๆ เข้าไว้ อย่าให้ชัดนัก เพราะจะทำให้เหลือกลุ่มสนับสนุนแคบลงแต่ผมอยากคุยเรื่องอุดมการณ์จริงๆ ซึ่งถึงอย่างไรก็ยังแฝงอยู่ในการแสวงหาความนิยมของพรรคการเมืองไทยและคณะทหารที่เฝ้ายึดอำนาจอยู่เสมอมา และผมคิดว่ามีอุดมการณ์อยู่สามอย่างที่มีความสำคัญในการเมืองไทย นับตั้งแต่ 2475 มาถึงปัจจุบัน นั่นคือชาตินิยม ประชาธิปไตยเสรีนิยม และพัฒนานิยมบางคนอาจบอกว่ายังมีสังคมนิยมและกษัตริย์นิยมอยู่ด้วย ซึ่งผมก็เห็นว่ามีจริง แต่ทั้งสอง นิยม นั้น ต่างเสนอตัวแฝงอยู่ใน นิยม อื่นในสามอย่างข้างตน เช่น สังคมนิยมไทยแฝงอยู่อย่างแนบแน่นกับประชาธิปไตยเสรีนิยม แม้แต่พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยในระยะแรกก็พยายามใช้พื้นที่ซึ่งระบอบประชาธิปไตยเสรีนิยมเปิดไว้ให้ในการเผยแพร่อุดมการณ์ของตนอุดมการณ์ชาตินิยมไม่ใช่อุดมการณ์หลักทางการเมืองหลัง 2475 แต่อุดมการณ์ ประชาธิปไตย หรือจะพูดให้ชัดกว่านั้นคืออุดมการณ์ต่อต้าน ระบอบเก่า ดูจะเป็นอุดมการณ์หลักมากกว่า ขอให้สังเกตชื่อกลุ่มการเมือง (หรือพรรคการเมือง) ในสมัยนั้น ล้วนอิงอยู่กับอุดมการณ์อื่นที่ไม่ใช่ชาตินิยมทั้งนั้น กลุ่มการเมืองที่มีบทบาทสูงสุดเรียกตัวเองว่าคณะ ราษฎร เมื่อการเมืองแบบใหม่ขยายออกไป เกิดพรรคการเมืองซึ่งมีชื่อ เช่น แนวร่วมรัฐธรรมนูญ สหชีพ (Unionism?) ประชาธิปัตย์ ฯลฯ พรรคการเมืองของจอมพล ป.พิบูลสงคราม ก่อนจะสิ้นอำนาจชื่อ เสรีมนังคศิลาที่จริงมีกลุ่มการเมืองที่ตั้งขึ้นด้วยอุดมการณ์ชาตินิยมเหมือนกันคือ คณะชาติ ของหลวงวิจิตรวาทการ ซึ่งรวบรวมขุนนางและผู้สนับสนุนระบอบเก่ามาร่วม แต่หลังจากไม่ได้รับอนุญาตให้จัดตั้งเป็นพรรคการเมืองแล้วก็หยุดความเคลื่อนไหวในนามของคณะชาติอีกเลยข้อนี้ไม่น่าประหลาดอะไร เมื่อเปรียบเทียบกับ ชาติ ที่ถูกใช้เป็นเครื่องปลุกเร้าประชาชนในประเทศเพื่อนบ้านทั้งหลาย ประสบความสำเร็จได้ก็เพราะ ชาติ ของนักชาตินิยมในประเทศเพื่อนบ้านเหล่านั้น ต้องหมายถึงการขจัดความไม่เป็นธรรมและการกดขี่ที่ชาวนาและกรรมกรได้รับอยู่จากระบอบเก่าด้วย หากชาติหมายถึงการผดุงระบอบเก่าให้ดำรงอยู่ต่อไป จะมีเสน่ห์แก่คนทั่วไปได้อย่างไร คณะชาติ จึงเหี่ยวหายไป ไม่แปรเปลี่ยนมาเป็นพรรคการเมืองในการเลือกตั้งอีกอย่างไรก็ตาม สงครามเย็นทำให้ง่ายที่จะสมมุติให้มีศัตรูภายนอกขึ้น ชาตินิยมจึงเป็นความชอบธรรมทางการเมืองเพียงน้อยอย่างแก่กองทัพซึ่งยึดอำนาจมาตั้งแต่ 2490 สามารถใช้เพื่อปลุกเร้าการยอมรับอำนาจเผด็จการ โดยเฉพาะหลังการยึดอำนาจของทหารอีกกลุ่มหนึ่งใน พ.ศ.2500 เป็นต้นมาชื่อพรรค ชาติไทย นั้นสะท้อนการต่อต้านความก้าวหน้าทางสังคมอย่างเห็นได้ชัด พรรคถูกจัดตั้งขึ้นหลัง 14 ตุลา เมื่อขบวนการเคลื่อนไหวปฏิวัติสังคมกำลังขยายตัวในหมู่ประชาชนบางหมู่บางเหล่า กลุ่มชนชั้นนำท้องถิ่นและนักธุรกิจในระบบทุนขุนนางจึงรวมตัวกันเพื่อใช้พลังทางการเมืองในการขัดขวางการผลักดันปฏิรูปสังคม โดยอาศัยอุดมการณ์ชาตินิยมแบบล้าหลัง ดึงดูดความสนับสนุนจากระบบราชการ กองทัพ และประชาชนทั่วไปอันที่จริง ยังไม่เคยมีพรรคชาตินิยมจริงๆ ในการเมืองไทยเลย ผมหมายถึงพรรคที่เรียกร้องสนับสนุนให้ชาติเป็นสมบัติร่วมกันของประชาชนทุกคนอย่างเท่าเทียมกัน และมีนโยบายจะสร้าง ชาติ ในความหมายนี้ขึ้นให้ได้จริง หากได้รับเลือกตั้งเป็นรัฐบาลอุดมการณ์ชาตินิยมแบบล้าหลังนี่แหละที่เป็นเกราะกำบังให้แก่เผด็จการในรูปต่างๆ ใช้เป็นความชอบธรรมในการเผด็จอำนาจโดยตรงหรือโดยนัยยะเสมอมาแต่ที่น่าสังเกตก็คือ ในการเลือกตั้งครั้งที่จะมาถึงนี้ ดูเหมือนชาตินิยม ไม่ว่าจะในความหมายล้าหลังหรือก้าวหน้า ดูเหมือนไม่ค่อยมีบทบาทในการแข่งขันมากนัก พรรค ไทยรักษาชาติ เสนอตนเองเป็นฝ่ายไม่เอา คสช. และเรียกร้องประชาธิปไตย ฉะนั้น ไทยที่จะรักษาชาติก็น่าจะหมายถึงคนไทยมากกว่าชาติไทย เช่นเดียวกับเพื่อ ไทย คือ หมายถึงคนไทยไม่ใช่ชาติไทย แม้แต่พรรคที่สนับสนุนทหาร ก็ยังเรียกตนเองว่าพลัง ประชารัฐ คือ โน้มเอียงไปทางอุดมการณ์พัฒนานิยมมากกว่าชาตินิยมเรื่องนี้ก็ไม่น่าประหลาดมากนัก เพราะในปัจจุบัน ไทยไม่มีศัตรูภายนอก ส่วนศัตรูภายในซึ่งต่างฝ่ายต่างปั้นให้แก่กันได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่าทำความพินาศอับจนแก่ทุกฝ่ายทั่วหน้า (ยกเว้นนายทุนกลุ่มเล็กๆ ที่เข้าไปกอบโกยกำไรมโหฬารภายใต้เผด็จการทหาร)แนวคิดนี้เกิดขึ้นในช่วงที่สงครามเย็นกำลังเขยิบไปสู่สภาวะตึงเครียดสูงสุด องค์กรโลกรับเอาไปเผยแพร่ในเวลาต่อมา และเข้าสู่เมืองไทยในช่วงเผด็จการทหารอย่างเด็ดขาดที่เริ่มใน พ.ศ.2500 เป็นต้นมา หลักการง่ายๆ ก็คือ รัฐต้องเข้าไปส่งเสริมการลงทุนของผู้มีทุนทั้งภายในและภายนอก ด้วยการสร้างโครงสร้างพื้นฐานที่เอื้อต่อการลงทุน ไม่เฉพาะแต่ถนนหนทาง แต่รวมถึงส่วนที่จับต้องไม่ได้ด้วย เช่น ทักษะที่เหมาะสมของแรงงาน บรรยากาศที่เป็นมิตร การไหลของสินค้าและทุนอย่างสะดวก ฯลฯพัฒนานิยมคือการตัดสินใจใช้ทรัพยากรของส่วนรวมไปในทางใด แก่ใคร และอย่างไร แต่พัฒนานิยมไม่สนใจว่าใครบ้างที่จะเป็นผู้ตัดสินใจ จะเป็นคนส่วนใหญ่หรือเผด็จการเพียงกลุ่มเดียวก็ได้ผลเหมือนกัน หากตัดสินใจให้ถูกตามแนวของพัฒนานิยม ดังนั้น พัฒนานิยมจึงเป็นอุดมการณ์ที่อำนวยความชอบธรรมแก่เผด็จการในประเทศกำลังพัฒนาเกือบทั้งโลก รวมทั้งประเทศไทยด้วยที่น่าอัศจรรย์ก็คือ พัฒนานิยมกลายเป็นอุดมการณ์ทางการเมืองที่ถาวรในประเทศไทย ไม่ว่าจะมีรัฐบาลจากการเลือกตั้งหรือรัฐประหาร ต่างก็แสวงหาความนิยมจากคำสัญญาของพัฒนานิยมเหมือนกัน ที่น่าอัศจรรย์อยู่ตรงที่ว่า นักการเมืองที่มาจากการเลือกตั้ง ไม่ได้เสนอหนทางอื่นว่าจะใช้ทรัพยากรส่วนรวมอย่างไรจึงจะเกิดความเป็นธรรมแก่ทุกฝ่าย เช่น ฝ่ายที่ได้ประโยชน์ต้องยอมเสียอะไรบ้าง และฝ่ายที่เสียประโยชน์จะได้รับอะไรทดแทนบ้าง กระบวนการต่อรองที่ทำให้ทุกฝ่ายมีอำนาจใกล้เคียงกันจะเกิดขึ้นในการตัดสินใจได้อย่างไร ฯลฯ กลไกการตัดสินใจใช้ทรัพยากรเพื่อการพัฒนาเกิดขึ้นภายใต้ระบอบเผด็จการทหารมายาวนานอย่างไร นักการเมืองจากการเลือกตั้งก็ยังปล่อยให้กลไกนั้นทำงานต่อไปเหมือนเดิม เพียงแต่เปลี่ยนให้ตนเองขึ้นไปนั่งบนเก้าอี้ซึ่งนายพลเคยนั่งอยู่ก่อนเท่านั้นโดยไม่มีโครงการอะไรที่เกี่ยวกับแรงงาน ซึ่งเป็นประชากรส่วนใหญ่ของประเทศ หรือจะมีผลอย่างไรต่อคนชั้นกลางระดับกลางและระดับล่าง ถึงสัญญาว่าจะปฏิรูปการศึกษา แต่ก็ไม่เคยพูดถึงการปฏิรูปการบริหารการศึกษาเลย ฯลฯ เป็นต้นตัวแนวคิดอาจไม่ชัดนักว่าเป็นประชาธิปไตยเสรีนิยม แต่อย่างน้อยก็รับเอาขบวนการต่างๆ ของประชาธิปไตยเสรีนิยมมาใช้ เช่น การเลือกตั้ง การจำกัดและถ่วงดุลอำนาจของฝ่ายบริหาร ตุลาการ และนิติบัญญัติ การประกันสิทธิเสรีภาพของพลเมือง อย่างน้อยในกฎหมาย ฯลฯน่าประหลาดอยู่เหมือนกันที่ในประเทศซึ่งทหารยึดอำนาจเป็นว่าเล่นนับสิบๆ ครั้งเช่นประเทศไทย ประชาธิปไตยเสรีนิยมกลับถูกถือว่าเป็นสภาวะ ปรกติ ชนชั้นนำและกองทัพอาจวินิจฉัยว่าควรยกเว้นด้วยการสถาปนาสภาวะ อปรกติ ขึ้นเมื่อไรก็ได้ แต่แม้กระนั้นก็ถือว่าสภาวะ อปรกติ เป็นสภาวะชั่วคราว วันหนึ่งข้างหน้าก็จะกลับคืนสู่สภาวะ ปรกติ ใหม่คือ รื้อฟื้นขบวนการทางการเมืองของประชาธิปไตยเสรีนิยมกลับคืนมา อย่างน้อยก็โดยรูปแบบ หลายครั้งด้วยกันกองทัพจึงยึดอำนาจด้วยข้ออ้างว่าจะทำให้ประชาธิปไตยเสรีนิยมของไทยบรรลุจุดสมบูรณ์ (ที่น่าประหลาดคือมีคนฉลาดรอบรู้ในเมืองไทยไม่น้อยที่เชื่อ หรือแสดงว่าเชื่อโดยไม่ตะขิดตะขวงใดๆ เลย)ประชาธิปไตยเสรีนิยมที่ค่อนข้างเบลอๆ นี้แหละ ที่อาจกลายเป็นอุดมการณ์หลักทางการเมืองในการต่อสู้แย่งชิงคะแนนเสียงในการเลือกตั้งครั้งนี้ หลายครั้งด้วยกันประชาธิปไตยเสรีนิยมถูกบีบให้แคบลงเหลือเพียงไม่เอาการสืบทอดอำนาจของ คสช. ซึ่งโดยตัวของมันเองก็มีความหมายคลุมเครือมาก (เช่น หัวหน้า คสช.เป็นนายกรัฐมนตรีต่อไป โดยมีพรรคการเมืองที่มาจากการเลือกตั้งร่วมรัฐบาลเพื่อช่วยคานอำนาจ ก็อาจถือว่าอำนาจไม่ได้ถูกสืบทอดอย่างไม่ถูกคะคานแล้ว)ที่สำคัญกว่านั้นก็คือ ไม่มีอำนาจ คสช.ปรากฏให้เห็นในจอทีวี ก็มิได้หมายความว่าไทยได้บรรลุถึงระบอบที่พอจะถือได้ว่าเป็นประชาธิปไตยเสรีนิยมแล้วโดยอัตโนมัติ อุปสรรคขัดขวางประชาธิปไตยเสรีนิยมอีกนานัปการซึ่งแฝงอยู่ในแทบจะทุกส่วนของอำนาจรัฐก็ยังคงอยู่อย่างเดิม ทำอย่างไรจึงจะทำให้ประชาธิปไตยนำมาซึ่งประชาธิปไตยยิ่งขึ้น ไม่ใช่กลับไปสู่การตีบตันเท่าเดิมจนกระทั่งชนชั้นนำอาศัยการตีบตันนั้นประกาศสภาวะ อปรกติ ขึ้นมาอีกเมื่อไรก็ได้
ผมเห็นด้วยกับนักวิชาการรัฐศาสตร์บางท่าน ซึ่งคาดการณ์ไว้นานแล้วว่าการเลือกตั้งครั้งนี้จะเป็นการแข่งขันกันเชิงอุดมการณ์ฟังดูเหมือนจะหาเสียงกันด้วยความคิดนามธรรมอันสูงส่ง จนจะหาประชาชนฟังปราศรัยไม่ได้
นิธิ เอียวศรีวงศ์,เลือกตั้ง 62