ชัยวัฒน์ สถาอานันท์: ร่องรอยความปรองดองใต้เงาความขัดแย้ง
คำกล่าวปาฐกถาวิชาการในวาระวันคล้ายวันเกิดคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ กรุงเทพฯ12 มิถุนายน 2557*ปาฐกถานี้มีที่มาส่วนใหญ่จากบทความกล่าวเปิดการประชุมวิชาการนานาชาติเรื่อง Between Nonviolent Conflicts and Reconciliation: An international workshop addressing deadly conflicts in Asia-Pacific จัดโดย Toda Institute for Global Peace and Policy Research สถาบันศาสนาและสันติภาพ มหาวิทยาลัยพายัพ และ ศูนย์ข่าวสารสันติภาพ มูลนิธิเพื่อการศึกษาประชาธิปไตยและการพัฒนา เชียงใหม่ 19-20 มกราคม 2556 กำลังจะตีพิมพ์เป็นบทนำใน Chaiwat Satha-Anand (guest editor) Peace & Policy: a journal of the Toda Institute for Global Peace and Policy Research Vol. 20 (2014-forthcoming)ปัจจุบันวันนี้เป็นวันที่ 22ถ้านับจากวันที่คณะรักษาความสงบแห่งชาติ(คสช.)ทำการรัฐประหารเมื่อบ่ายวันที่ 22 พฤษภาคม 2557 หัวหน้าของคสช.ประกาศแนวทางแก้ไขปัญหาประเทศเป็น 3 ขั้นตอน คือ ขั้นแรกเป็นการสร้างความสมานฉันท์ปรองดองให้เกิดขึ้นเสียก่อนในบ้านเมืองที่แตกแยกขัดแย้งกันมานาน จากนั้นก็ดำเนินการปฏิรูปบ้านเมืองในเรื่องต่างๆที่สังคมเห็นกันว่าสำคัญ ตรารัฐธรรมนูญชั่วคราวกับตั้งสภานิติบัญญัติและรัฐบาล และ สุดท้ายก็จัดให้มีการเลือกตั้งตามระบอบประชาธิปไตยที่ฝ่ายต่างพึงปรารถนา (ข่าวสดออนไลน์ 7 มิถุนายน 2557)ในระยะนี้มีผู้เขียนถึงแนวทางการปรองดองที่คสช.กำหนดไว้ให้เห็นมากขึ้น ต้นสัปดาห์นี้คอลัมนิสต์คนสำคัญก็เขียนเตือนคสช. เรื่องการปรองดองหลายประเด็น เช่น อย่าคิดว่าท่าทีของบางกลุ่มบางพวกเป็นจริงตามที่เขาแสดง และอย่าปรองดองกับคนโกง (คอลัมน์ เปลว สีเงิน อย่าปรองดองกับคนโกง 9 มิถุนายน 2557) ส่วนคนอื่นบ้างก็ตั้งคำถามว่า ยุทธวิธีทางทหารจะนำพาให้เกิดความปรองดองได้หรือ? (Achara 2014) หรือบางคนก็ติงว่า เพียงร้องเพลงแห่งความสามัคคีอาจไม่พอจะคืนความสุขแก่สังคมไทยได้ในเวลานี้ (Atiya 2014)เท่าที่ทราบและเคยทำงานเกี่ยวกับการปรองดอง (reconciliation) มาบ้าง ข้าพเจ้าพบบทเรียนสำคัญเกี่ยวกับความพยายามจะปรองดองอย่างน้อย 3 เรื่อง1.ปรกติ ความพยายามปรองดองและคณะทำงานเพื่อความปรองดอง เกิดขึ้นหลังจากความรุนแรงและ/หรือ ความขัดแย้งครั้งใหญ่ในสังคมยุติลง(เช่นกรณี Truth and Reconciliation Commission ของอัฟริกาใต้ หรือ เวียดนาม) การทำงานปรองดองในบริบทที่ความขัดแย้งหนักหนาและความแตกต่างถึงขั้นแตกแยกร้าวรานสังคมอย่างหนัก แม้จะเป็นสิ่งจำเป็นควรต้องสร้างให้เกิดขึ้นแต่ก็ทำได้ยากเย็นเป็นที่สุด (Chaiwat 2010)2.งานศึกษาเกี่ยวกับการปรองดองระยะหลัง ให้ความสำคัญกับตัวแปรระดับท้องถิ่นที่จะเพิ่มโอกาสประสบความสำเร็จให้กับความพยายามปรองดองในสังคม ที่เป็นเช่นนี้เพราะ ข้อค้นพบที่ว่า แนวทางการปรองดองประเภทเสื้อมีขนาดเดียว ทุกคนต้องใส่ได้เหมือนกันหมด มักทำงานปรองดองไม่สำเร็จ เหตุผลสำคัญคือ ความเป็นจริงที่ว่า มนุษย์เรามีขนาดต่างกัน และทุกผู้คนล้วนมีชีวิตทางสังคมบนพื้นฐานความหลากหลายทาง ภูมิศาสตร์วัฒนธรรม ตัวอย่างเช่นแนวทางการทำงานปรองดองที่ใช้ได้ผลในภาคใต้ตอนบน อาจไม่มีผลมากนักในภาคใต้ตอนล่างเป็นต้น การตระหนักถึงความแตกต่างหลากหลายน่าจะส่งผลต่อความสำเร็จในการทำงานปรองดองก็เพราะ ที่สุดแล้วคำถามสำคัญคือ กรรมสิทธิ์เหนือกระบวนการปรองดอง (ownership) กล่าวคือทางรอดของการปรองดองอยู่ที่การทำให้ ผู้มีส่วนได้เสียในความขัดแย้งรู้สึกเป็นเจ้าเข้าเจ้าของกระบวนการปรองดองเสียแต่ต้น ความเป็นเจ้าของนี้เองมีผลดีต่อความสำเร็จของกระบวนการปรองดอง (ดังในกรณีของ โซมาเลีย โปรดพิจารณา Malito 2013)3.ปัญหาสำคัญประการหนึ่งของผู้สนใจสร้างความปรองดอง คือ เข้าใจให้ได้ว่า ทั้งการปรองดองและตนเองอยู่ตรงไหนในแผนที่ความสัมพันธ์ของมนุษย์ นอกจากคนที่พยายามสร้างการปรองดองต้องตั้งคำถามว่า ตนเป็นส่วนหนึ่งของความขัดแย้งที่พยายามเข้าไปแก้ไขหรือไม่อย่างไรแล้ว ยังต้องเข้าใจด้วยว่า เราอาจบังคับให้คนที่ไม่ถูกกันมาอยู่ในที่เดียวกันได้ กระทั่งกำหนดให้มีการลงนามในสนธิสัญญาบางประเภทได้ เช่นสหรัฐอเมริกาใช้อำนาจที่เหนือกว่าของตัวบีบให้ประเทศที่ขัดแย้งกันอย่างอิสราเอลและปาเลสไตน์มาเจรจากัน จนบรรลุข้อตกลง (agreement) ได้ แต่ความพิสดารของการปรองดองประการหนึ่งคือ ข้อตกลงที่ได้ไม่ใช่การปรองดอง เพราะเท่าที่ทราบการปรองดองบังคับให้เกิดขึ้นไม่ได้ เหตุผลที่บังคับให้เกิดขึ้นไม่ได้ก็เพราะ การปรองดองเป็นกระบวนการ คำว่า process ในอารยธรรมฝรั่งเศสสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 13 หมายถึง การเดินทาง และทุกการเดินทางมีทั้งเป้าหมาย มีวิธีการเดินทาง มีอุปสรรค และ มีระยะเวลา แต่ที่สำคัญคือคำถามว่า เราออกเดินทางด้วยอารมณ์อย่างไร ถ้าเป็นการเดินทางที่รื่นรมย์ก็น่าจะมีกลิ่นไอของความสุข ซึ่งมักไม่ใช่การเดินทางที่จำใจต้องทำเพราะถูกบังคับให้ออกเดินไปแต่ทั้งหมดที่กล่าวมาไม่ใช่สิ่งที่ประสงค์จะพูดในวันนี้ที่จะพูดในวันนี้คือ วันที่ 12 มิถุนายน เกี่ยวพันกับเด็กผู้หญิงคนหนึ่ง เธอเกิดวันนี้ที่จะพูดในวันนี้เกี่ยวพันกับของขวัญวันเกิดที่เธอได้รับเมื่ออายุ 13 ปีของขวัญที่เธอได้รับบรรจุปัญหาบางส่วนเกี่ยวกับการปรองดองที่ข้าพเจ้าประสงค์จะใคร่ครวญในวันนี้ เพราะข้าพเจ้าสงสัยตลอดมาว่า เหตุไรการทำงานปรองดองจึงยากเย็นนักในบางสังคมเช่นสังคมไทย เป็นไปได้หรือไม่ว่า ในพลวัตของความขัดแย้งที่แต่ละสังคมพานพบ ความยากง่ายของงานปรองดองขึ้นต่อเส้นทางที่ความขัดแย้งพาดผ่าน หมายความว่า ถ้าสังคมใดจัดการความขัดแย้งของตนด้วยความรุนแรง จะปรองดองสมานฉันท์กันหลังจากนั้น ย่อมยากเย็นกว่าสังคมที่ไม่ได้ผ่านเส้นทางโลหิตเช่นนั้น ข้าพเจ้าคิดว่า สังคมที่บาดเจ็บเพราะความรุนแรงจะมีกำลังเดินบนเส้นทางปรองดองสมานฉันท์ได้ยากกว่า แต่ข้อเท็จจริงประการหนึ่งคือ ไม่มีสังคมใดที่จะมีแต่ประสบการณ์ความรุนแรงโดยปราศจากร่องรอยสันติวิธีเอาเลย เป็นไปได้หรือไม่ว่า การค้นพบร่องรอยสันติวิธีในท่ามกลางความขัดแย้งที่รุนแรงอาจกลายเป็นขุมพลังสร้างสรรค์ความเข้มแข็งให้กับกระบวนการปรองดองสมานฉันท์ได้บ้าง?เพื่อผจญภัยกับปัญหาดังกล่าว ปาฐกถานี้จะประกอบด้วยคำถามย่อย 3 คำถาม(ครึ่ง) คือ ผลของความรุนแรงต่อความขัดแย้งเป็นอย่างไร? ถ้าจะมองให้เห็นสันติวิธีในบริบทความขัดแย้งที่ถึงตาย ควรมองที่ไหน? และ จะเห็นอะไร? ประสบการณ์สันติวิธีที่เห็นเหล่านั้นจะส่งผลต่อกระบวนการปรองดองอย่างไร? และสุดท้ายข้าพเจ้าจะเสนอว่า ความลับของคำถามยากเย็นเหล่านี้ซ่อนอยู่ในของขวัญของเด็กหญิงอายุ 13 ขวบคนนั้นนักปรัชญาผู้มีชื่อลือเลื่องอย่าง Slavoj Zizek อธิบายว่า เกิดอะไรขึ้นเวลามนุษย์แลดูความรุนแรง เขาเชื่อว่าเมื่อคนมองเห็นความรุนแรงอย่างซึ่งหน้า จะเผชิญกับอะไรบางอย่างที่ลี้ลับอัศจรรย์ที่แฝงฝัง( inherently mystifying) อยู่ในตัวความรุนแรงนั้นเอง ความรุนแรงที่แสนสาหัสจะท่วมท้นใครผู้ใดที่หาญกล้าจ้องมองไปที่ตัวความรุนแรงตรงๆ เพราะความรู้สึกร่วมอย่างสุดจิตสุดใจกับเหยื่อความรุนแรง จะทำหน้าที่กันไม่ให้ผู้จ้องได้คิดอ่านอะไรออก โดยเฉพาะในกรณีความรุนแรงสุดขีด อย่างเช่นความรุนแรงที่เกิดขึ้นจากการทิ้งระเบิดปรมาณูที่ฮิโรชิมา และ นางาซากิ เมื่อเดือนสิงหาคม ค.ศ.1945 หรือ การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ชาวยิว ชาวโรมา และ คนอื่นๆด้วยน้ำมือรัฐบาลนาซีระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง(Zizek 2008 4) กล่าวอีกอย่างหนึ่ง Zizek ให้ความสำคัญกับผลของความรุนแรงที่ทำให้ผู้เผชิญพบนิ่งขึง กลายเป็นบุคคลที่ไร้ความสามารถจะคิดอะไรไปจนสิ้น(สำหรับผู้สนใจประเด็นความรุนแรงสุดขีดหรือ extreme violence โปรดพิจารณา Semelin 2002: 429-432; 433-442)ในทางกลับกัน คานธีตอบคำถามเรื่องผลของความรุนแรงด้วยคำกล่าวที่มีชื่อเสียง โต้ตอบแนวคิดรุนแรงโบราณ ตาต่อตา ฟันต่อฟันว่า ตาต่อตาจะทำให้คนทั้งโลกตาบอดกันหมด ข้าพเจ้าเห็นว่าคำตอบของคานธีนี้มีนัยยะหลายประการ เพราะนอกจากจะเป็นบทคัดค้านหลักการ Talion ที่มีมาแต่สมัยบาบิโลเนียแล้ว ที่น่าสนใจยิ่งกว่าคือ ความบอดหรือตาบอดในคำกล่าวของคานธีนั้นมีความหมายอย่างไรในพลวัตความขัดแย้ง?เป็นไปได้หลายทางที่จะเข้าใจอุปลักษณ์ว่าด้วยตาบอดของคานธีในฐานะผลของความรุนแรง ประการแรก ความรุนแรงจะทำให้คนเรามืดบอดต่อความเจ็บปวดของผู้ได้รับทุกข์ และ เสียงหวนไห้ของผู้ถูกกดขี่ ตรงข้ามกับที่ Zizek เชื่อ ความรุนแรงจะส่งผลในทางทำให้ผู้มองเห็นหมดความสามารถที่จะรู้สึกรู้สาร่วมกับผู้รับทุกข์ อันเป็นเงื่อนไขจำเป็นในการเข้าไปหาทางออกจากความขัดแย้งชนิดที่ถึงตาย ประการที่สอง คล้ายความเห็นของ Zizek ความรุนแรงสุดขีดจะทำให้ผู้เห็นมืดบอดต่อโครงสร้างที่ให้กำเนิดและหนุนเสริมความอยุติธรรมที่นักทฤษฎีสันติภาพอย่าง Galtung เรียกว่า ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง จนบ่อยครั้งทำให้คนมองไม่เห็นความรุนแรงทั้งจากน้ำมือของผู้ที่สนับสนุนความอยุติธรรมให้ดำรงอยู่ และผู้ที่ประสงค์จะทำลายโครงสร้างแห่งความอยุติธรรมนั้นให้พินาศลง บางคราวเมื่อระเบียบเก่าล่มลงด้วยความรุนแรงเช่นที่เกิดขึ้นในกรณีปฏิวัติฝรั่งเศสเมื่อศตวรรษที่ 18 หรือ กรณีการปฏิวัติพลิกฟ้าคว่ำแผ่นดินของเขมรแดงเมื่อปลายทศวรรษที่ 1970 ประการที่สาม ผลของความมืดบอดทั้งสองทำให้มนุษย์มืดบอดกับความหวังที่เปลี่ยนแปลงโลกและสังคมให้ดีขึ้นด้วยแนวทางสันติ เพราะคนมักถูกจำขังอยู่ในกับดักแห่งความรุนแรง จนมองไม่เห็นการกระทำด้วยสันติวิธีของมนุษย์ซึ่งมักจะเลือนหายไปภายใต้เงาทะมึนของความขัดแย้งที่ถึงตายกล่าวอีกอย่างหนึ่ง ความรุนแรงเป็นดังไม้ใหญ่ที่แผ่กิ่งใบเกิดร่มเงากว้างขวางจนมักบดบังสิ่งอื่นไปเสียสิ้น ด้วยเหตุนี้หากจะมองหาร่องรอยสันติวิธีในปรากฏการณ์ชนิดนี้ อาจจำเป็นต้องลองมองหาในเงามืดของความรุนแรงนั้นเอง?เป็นไปได้หรือไม่ที่จะลองจินตนาการว่า บางครั้ง ทางออกจากความรุนแรงจะซ่อนอยู่ในเงามืดของความรุนแรงนั้นเอง? ที่จริงจินตนาการเช่นนี้สอดคล้องกับการศึกษาความขัดแย้งที่ถึงตายระหว่างฝ่ายต่างๆที่ถืออาวุธ เพราะพบกันว่า การพูดคุยเจรจาส่วนใหญ่เกิดขึ้นในเงามืดของความรุนแรง ด้วยเหตุนี้หากใส่ใจแต่เฉพาะภาพของความรุนแรงอย่างการฆ่าฟัน ตลอดจนอาวุธทำลายล้างต่างๆที่ปรากฏ ก็มักมองไม่เห็นความสำเร็จของการเจรจาสันติภาพที่ดำเนินอยู่ในเงามืด (โปรดพิจารณา งานศึกษาความสำเร็จในเงามืดของสนธิสัญญาจำกัดการแพร่กระจายอาวุธนิวเคลียร์ ใน Suleman 2008)ถ้าพิจารณาปัญหานี้จากมุมมองของ Jung อาจกล่าวได้ว่า ทุกคนมีเงามืดของตน แม้เงานี้จะทำหน้าที่เป็นคลังความมืดมิดของมนุษย์ หรือ ความชั่วร้ายอยู่ด้วย แต่นักวิชาการบางคนเช่น Erich Neumann ก็เสนอว่า ตัวตนของมนุษย์ซ่อนอยู่ในเงามืด เงานี้เป็นทวารบาล คือ เป็นยามเฝ้าประตู เป็นผู้พิทักษ์ทางเข้าออก กล่าวได้ว่า หนทางแห่งตัวตนมนุษย์ทอดอยู่ในเงามืดนั้นเอง เบื้องหลังลักษณะมืดทะมึนนั้น เงามืดเป็นตัวแทนลักษณะแห่งความครบสมบูรณ์ วิธีเป็นมิตรกับตัวตนของเราเอง เป็นไปได้ก็ด้วยต้องเป็นมิตรกับเงามืดเท่านั้น กล่าวอีกอย่างหนึ่ง ในเงาแห่งความรุนแรงไม่เพียงจะซุกความมืดมิดหดหู่ ไร้ทางออกไว้ แต่อาจซ่อนประตูทางออกจากปัญหาที่กำลังเผชิญอยู่ก็เป็นได้ (Quoted in Zweig and Abrams 1991 6) เพื่อพิจารณาว่าแต่ในเงามืดแห่งความรุนแรงมีประตูทางออกจริงหรือไม่? เพื่อตอบคำถามนี้ ข้าพเจ้าขอชี้ชวนให้มองไปที่เงามืดของความรุนแรงที่ปรากฏทั้งในสังคมไทยและในต่างประเทศ ทั้งในปัจจุบันและในอดีตเพื่อพิจารณาว่า ในเงาทะมึนแห่งความรุนแรงนั้นยังมีอะไรเกิดขึ้นอีกหรือไม่?การเดินขบวนที่มัสยิดกลาง ปัตตานี 2550 วันที่ 22 พฤษภาคม 2550 สตรีสาวชาวมลายูมุสลิมถูกข่มขืนฆ่าที่ยะลา ชาวบ้านเชื่อว่า ทหารพรานเป็นคนร้าย จึงรวมตัวกันเดินขบวนประท้วงเหตุร้ายนี้ตั้งแต่วันที่ 31 พฤษภาคม ถึง 4 มิถุนายน 2550 เพื่อเรียกร้องให้รัฐบาลถอนทหารทั้งหมดโดยเฉพาะทหารพรานออกจากพื้นที่ เหตุร้ายนี้เป็นฟางเส้นสุดท้ายเพราะ ก่อนหน้านี้ชาวบ้านธรรมดาถูกสังหารไปแล้ว 21 ราย และไม่มีการจับกุมดำเนินคดีคนร้ายใดๆ การเดินขบวนครั้งนี้มีนักศึกษามหาวิทยาลัยที่เป็นมุสลิมเป็นผู้นำ พวกเขาตั้งข้อเรียกร้อง 10 ข้อ เช่นให้ถอนทหารและทหารพรานออกไป ยกเลิกประกาศห้ามออกจากบ้านตอนกลางคืนในพื้นที่ ยกเลิกกฎหมายฉุกเฉินที่ใช้บังคับอยู่ ให้ดำเนินการกับเจ้าหน้าที่ของรัฐที่ก่ออาชญากรรม การเดินขบวนที่นักศึกษาเป็นผู้นำดำเนินไปและจบลงด้วยสันติวิธี ที่เป็นเช่นนี้เพราะ ผู้ประท้วงใช้สันติวิธีในการประท้วงแต่อย่างเดียวอย่างชัดเจน ขณะที่ฝ่ายเจ้าหน้าที่ก็ใช้ทั้งการเจรจาและวิธีการต่างๆที่ไม่เผชิญหน้าเพื่อคลี่คลายปัญหาอย่างนุ่มนวล ประกอบกับรัฐบาลในเวลานั้นก็ให้ความเห็นชอบกับแนวทางสันติวิธี (Janjira 2013) นอกจากนั้นยังอาจเป็นเพราะ ฝ่ายผู้ประท้วงเลือกมัสยิดเป็นพื้นที่ประท้วงซึ่งมีทั้งพลังเชิงสัญลักษณ์ทางศาสนาและประวัติศาสตร์แห่งการต่อสู้ของชาวมลายูมุสลิมหนุนส่งให้การต่อสู้เป็นไปอย่างมีพลัง น่าสนใจว่า น้อยคนจะเห็นการทำงานสันติวิธีในท่ามกลางความรุนแรงที่คร่าชีวิตผู้คนในพื้นที่ไปแล้วกว่าห้าพันคนในช่วงเกือบหนึ่งทศวรรษนับแต่ที่เหตุรุนแรงปะทุขึ้นครั้งใหม่ตั้งแต่ต้นปี 2547 แต่เมื่อมองไปที่เงาของความรุนแรง ก็อาจเห็นร่องรอยสันติวิธีเช่นนี้ได้ปรากฏการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นเฉพาะในสังคมไทยเท่านั้นหรือไม่? ภาพในเงาความรุนแรงทางใต้ของไทยเช่นนี้เป็นพยานยืนยันลักษณะเฉพาะพิเศษของสังคมไทยชนิดที่จะหาที่ใดเหมือนมิได้เช่นนั้นหรือ? เพื่อตอบคำถามนี้ ข้าพเจ้าจะเสนอตัวอย่างสันติวิธีในเงามืดแห่งความรุนแรงสุดขีด เช่นที่เกิดขึ้นใน กรณีการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ของนาซี การแยกอินเดียเป็นสองประเทศ และ การสังหารหมู่ในไลบีเรีย กรณีเหล่านี้เกิดขึ้นตั้งแต่กลางศตวรรษที่แล้ว เป็นกรณีที่มีผู้คนเสียชีวิตมากมาย และเกิดขึ้นในภูมิศาสตร์วัฒนธรรมที่ต่างกัน ทั้งในยุโรป เอเชีย และ อัฟริกาผู้คนไม่น้อยคงเคยได้ยินชื่อของ ออสการ์ ชินด์เลอร์ นักอุตสาหกรรมนาซีผู้ช่วยเหลือชาวยิวกว่าพันคนให้รอดจากความตายในค่ายกักกันเชลยศึก จนผู้กำกับมือทองแห่งฮอลีวู้ดคือ Steven Spielberg นำชีวิตของเขามาสร้างเป็นภาพยนตร์รางวัลออสการ์เรื่อง Shindlers List เมื่อปี ค.ศ.1993 อาจกล่าวได้ว่า เรื่องราวของชินด์เลอร์เดินออกจากเงามืดแห่งความรุนแรงด้วยพลังแสงสีฮอลลีวู้ด แต่น้อยคนคงเคยได้ยินเรื่องราวของชาวเยอรมันอีกคนหนึ่งที่ชื่อ Viktor PestekPestek เป็นยามทหาร SS ที่ค่ายกักกัน Auschwitz ซึ่งโด่งดังในความโหดร้าย แต่เขาไม่ใช่การ์ดนาซีทั่วไป เพราะเขาช่วยให้เหยื่อชาวยิวหลบหนีโดยแต่งเครื่องแบบนายทหารเยอรมันลอบออกจากค่ายนรกไปกับเขา ชาวยิวสงสัยเขาในตอนแรก แต่แล้วเชลยยิวคนหนึ่งตัดสินใจรับข้อเสนอของเขา และหนีรอดค่ายนรกไปได้ Pestek หวนมาช่วยเชลยชาวยิวอื่นๆอีก แต่แล้วเขาก็ถูกจับได้และถูกประหารชีวิต เขาเคยอธิบายว่า ที่เสี่ยงชีวิตช่วยชาวยิวก็เพราะเขาเองเคยได้รับความช่วยเหลือจากศัตรูมาก่อน เพราะเคยไปรบที่แนวหน้ารัสเซีย ได้รับบาดเจ็บและถูกทิ้งไว้ลำพังในสนามรบ ครอบครัวชาวรัสเซียมาพบเข้า แทนที่จะเอาชีวิต Pestek ชาวรัสเซียกลับช่วยชีวิตเขาไว้ Pestek ไม่เคยลืมว่าคนเหล่านี้ช่วยชีวิตเขาเมื่อชาวรัสเซียไม่มีเหตุผลแม้แต่นิดเดียวที่จะไว้ชีวิตนายทหารเยอรมันในเครื่องแบบ SS เพราะหน่วยรบของชายคนนี้เพิ่งฆ่าล้างหมู่บ้านของพวกเขามาหยกๆ(Todorov 1997 202) ที่น่าสนใจอย่างยิ่งคือ ในเงามืดของการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ ไม่ใช่ Pestek คนเดียวที่ช่วยชาวยิว เพราะมีรายงานจากเชลยชาวยิวไม่น้อยระบุว่า ยาม SS ช่วยชีวิตพวกเขาในที่ต่างๆกัน (Staub 1995 141) มีกระทั่งเรื่องราวของ การ์ด SS คนหนึ่งที่พาเด็กสองคนและพ่อของเขาจากค่ายของชินด์เลอร์ไปยัง Auschwitz และจากนั้นก็พาสตรียิว 300 คน จาก Auschwitz กลับไปยังค่ายของชินด์เลอร์ เขาทำหน้าที่นี้ด้วยเมตตาธรรม เป็นมิตร และช่วยเหลือทุกคน กระทั่งหลั่งน้ำตาให้ความโศกเศร้าของเชลยชาวยิว (Staub 1995 141)ไม่กี่วันหลังอินเดียประกาศเอกราชจากอังกฤษเมื่อปี ค.ศ. 1947 ผู้คน 200 คนจากหมู่บ้านซิกข์และฮินดูวางแผนโจมตีค่ายมุสลิมใน เมหารบรรณปุระ หัวหน้ากลุ่มชาวซิกข์เป็นซิกข์คลั่งศาสนาชื่อ บาน ซิงห์ ซึ่งต่อมาถูกฆ่าตายในการต่อสู้นั้น บุตรของเขาชื่อ ฮัรบาน ซิงห์ อาชีพเป็นตำรวจในเขตนั้น พบสตรีสาวมุสลิมนาม นาวาบ บีบี ครอบครัวและพี่น้องของสตรีมุสลิมผู้นี้ถูกสังหารไปหมดสิ้น ตำรวจซิกข์หาที่พักให้เธอและเธอก็หลบอยู่ที่นั่นเรื่อยมา ต้นปี 1949 หลังจากการแยกประเทศ เจ้าหน้าที่ปากีสถานนำตัว นาวาบ บีบีไปยังปากีสถาน ฮัรบาน ซิงห์พยายามตามหาสตรีมุสลิมทุกหนแห่งบริเวณชายแดน แต่ก็หาไม่พบ ที่สุดเขาปลอมตัวเป็นมุสลิมใช้ชื่อว่า บัรกัต อาลี และลักลอบข้ามแดนเข้าไปในปากีสถาน เมื่อถึงเมือง ละฮอร์ เขาใช้เอกสารแสดงว่าเขาเป็นมุสลิมไร้รัฐที่หนีมาจากอมฤตสารในอินเดีย เขาได้รับอนุญาตให้ทำธุรกิจเล็กๆน้อยๆในละฮอร์ บัรกัต อาลี หรือ ฮัรบาน ซิงห์บุตรขุนศึกซิกข์ผู้น่าสะพรึงกลัวผู้เสียชีวิตด้วยน้ำมือมุสลิม พยายามตามหานาวาบ บีบี สตรีมุสลิมผู้ซึ่งทั้งครอบครัวถูกชาวซิกข์ฆ่าตายสิ้น ที่สุดเขาตามจนพบนาวาบ บีบีผู้เป็นที่รัก (Nandy 1999 325-326)วันหนึ่งในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1990 ในเมืองเล็กๆชื่อ บาเกดู ประเทศไลบีเรีย รถบรรทุกสองคันมีนักรบสังกัด แนวร่วมรักชาติแห่งชาติไลบีเรียภายใต้บงการของ ชาร์ลส์ เทย์เลอร์ นั่งอยู่เต็มเข้าหมู่บ้านมา ผู้นำนักรบขบวนนี้เป็นหญิง นางประกาศลั่นให้ชาวบ้านที่กำลังหวาดหวั่นตัวสั่นเข้ามารวมกันในกระท่อมหลังใหญ่ และกล่าวว่า พวกแก และทรัพย์สมบัติของพวกแกเป็นของพวกเรา เราจะฆ่าแกเพราะพวกแกเป็นเผ่ามันดิงโก เป็นคนแปลกหน้าไม่ใช่พลเมือง(ไลบีเรีย) เราจะฆ่าแกทั้งหมดบนผืนดินนี้ สิ้นคำพูด ทหารก็เปิดฉากยิงใส่ทุกคนในกระท่อม ทั้งลูกเล็กเด็กแดง ฆ่าชาวบ้านไป 36 คนในทันที จากนั้นพวกนักรบโหดก็ออกไปนอกกระท่อมฆ่าคนอีก ภายในเวลาครึ่งชั่วโมง นักรบ NPFL ฆ่าชาวบ้านไปทั้งสิ้น 350 คน ที่น่าสนใจคือ เมื่อผู้อาวุโสของหมู่บ้านเล่าเรื่องนี้ให้ผู้มาเยือนได้ฟัง ก็พาไปยังจุดหนึ่งริมแม่น้ำใกล้มัสยิดที่ชาวบ้านหนีเข้าไปเมื่อวันนั้น และเล่าต่อว่า มีทหารคนหนึ่ง ยืนอยู่ตรงนี้ด้วย แต่เขาเป็นคนดี เขาปล่อยให้ชาวบ้านหนีไปโดยไม่ยิงใครเลย ชาวบ้านคนอื่นผงกศีรษะเห็นด้วย และก็จดจำทหารนิรนามผู้นี้ เพราะเขาได้เดินเข้าไปในความทรงจำร่วมของชาวบ้านในท่ามกลางห้วงเวลาแห่งการฆ่าฟันอันโหดร้าย (Slim 2008 9-11 ข้อความที่อ้างปรากฏในหน้า 10 และ 11 ตามลำดับ)ทั้งสามกรณีแสดงให้เห็นว่า ถ้าเราเพ่งมองไปที่เงาของความขัดแย้งที่ถึงตายให้ดี อาจมองเห็นการใช้สันติวิธี ในฐานะการกระทำด้วยเมตตาธรรมของมนุษย์ต่อคนอื่นที่ถูกสร้างถูกสาปให้กลายเป็นปีศาจไม่ใช่มนุษย์ แต่ปัญหามีอยู่ว่า เมื่อมองกรณีสันติวิธีในเงามืดแห่งความรุนแรงเหล่านี้แล้ว ที่จริงผู้มองแลเห็นอะไร บางคนอาจถือเอาว่ากรณีเหล่านี้เป็นข้อยกเว้น แต่ข้าพเจ้าอยากทดลองอธิบายสิ่งที่เกิดขึ้นกับ ทหารคนดีของเทย์เลอร์ ลูกชายนักรบซิกข์ผู้ดุร้าย และ ทหารนาซีอีกวิธีหนึ่งEmmanuel Levinas เคยเสนอว่า บางทีการกระทำของมนุษย์เป็นผลของการตัดสินใจเชิงคุณค่าอย่างกะทันหัน เช่นทหารคนดีของเทย์เลอร์ตัดสินใจช่วยชาวมันดิงโก หรือยาม SS ในค่ายกักกันนาซีตัดสินใจช่วยชาวยิวทั้งที่รู้อยู่ว่า การตัดสินใจเช่นนั้นจะเป็นภัยถึงแก่ชีวิตของตัว จนบางคนเห็นไปว่า การตัดสินใจเช่นนั้นไร้เหตุผล แต่ Levinas เห็นว่าที่การเปลี่ยนแปลงเช่นนั้นเกิดขึ้นได้ เป็นผลของอารมณ์บริสุทธิ์ (pure emotion) เวลาที่มนุษย์คนหนึ่งเห็นดวงหน้าของอีกคนหนึ่ง ลองจินตนาการดวงตาของทหารคนดีชาวไลบีเรีย เมื่อเขาเห็นความกลัวและความทุกข์ในดวงหน้าของชาวมันดิงโกวิ่งหนีกระสุนของของหน่วยรบโหดเหี้ยมของเทย์เลอร์ Levinas เห็นว่าการเผชิญกับคนอื่นในฐานะที่เป็นดวงหน้ามนุษย์นี่เองคือ การพบกับสภาวะความเป็นอื่นสมบูรณ์ (absolute alterity)ในตนเอง เพราะเหตุว่า หน้าของมนุษย์อีกคนหนึ่งไม่อาจถูกลดทอนไปเป็นอะไรได้ และดำรงอยู่ด้วยการไม่ยินยอมถูกจองจำใดๆ (Levinas 2002 194) ที่เป็นเช่นนี้เพราะ ดวงหน้าของมนุษย์นั้นทั้งเปลือยเปล่าและเปราะบาง ทั้งมีลักษณะทั่วไปเพราะใครๆก็มีหน้า คือมีตา จมูก ปาก เหมือนๆกัน แต่ก็ไม่เหมือนกันสักคนในเวลาเดียวกัน การกระทำของคนที่เป็นจากผลของการเผชิญหน้า (encountering the face of another ไม่ใช่ confront)จะต่างการตัดสินใจบนพื้นฐานจริยศาสตร์ประเพณี เพราะจะเอื้ออำนวยให้การก้าวข้ามเส้นแบ่งในเชิงสถาบันหรือทางวัฒนธรรมอื่นๆที่คอยสกัดขวางมนุษย์ออกจากกันเป็นไปได้หากพิจารณาจากแง่มุมของความขัดแย้งและการไม่ใช่ความรุนแรง การตัดสินใจของปัจเจกชนทั้งสามเมื่อพวกเขาเห็นหน้าของมนุษย์อีกคนหนึ่ง ถือว่าเป็นการไม่เชื่อฟังอำนาจทางการเมืองหรือองค์กรที่อยู่เหนือตน และส่งผลให้ผู้ตัดสินใจเช่นนั้นต้องเผชิญโทษทัณฑ์อันรุนแรงเช่นถูกประหารในกรณีของ Victor Pestak ทหารนาซีคนนั้น ในการศึกษาเปรียบเทียบการปฏิวัติด้วยสันติวิธี ทั้งที่สำเร็จและล้มเหลว 6 กรณี คือ การลุกฮือของนักศึกษาประชาชนในจีนกรณีเทียนอันเหมินเมื่อปี 1989 การปฏิวัติประชาชนในเยอรมันตะวันออกในปี 1989 การต่อต้านรัฐบาล นอริเอก้าในปานามา ปี 1987-1988 การต่อต้านรัฐบาล Pinochet ในชิลีปี 1988 การขบถต่อรัฐบาลเคนย่าของ Daniel Arab Moi ในปลายทศวรรษที่ 1970 และ การปฏิวัติโค่นล้มประธานาธิบดีมาร์คอสของฟิลิปปินส์ในปี 1986 Sharon Nepstad พบว่า ปัจจัยสำคัญที่สุดซึ่งช่วยให้การปฏิวัติสันติวิธีประสบความสำเร็จเช่นในฟิลิปปินส์ ยุโรปตะวันออก และ ชิลีคือ การที่ฝ่ายคุมกำลังและความมั่นคงตัดสินใจไม่สนับสนุนขุมอำนาจเดิมในรัฐ และ วิธีการต่อต้านที่ปัจเจกบุคคลเลือกใช้คัดค้านความไม่เป็นธรรมมีส่วนสำคัญยิ่งต่อผลและทิศทางการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น (Nepstad 2011)คงต้องกล่าวว่าแทบทุกแห่งในโลก กระบวนการปรองดอง หรือ สมานฉันท์ (reconciliation) มักอยู่ในสภาพที่ยังไม่ลงตัว (problematic) แม้จะเกิดขึ้นและดำเนินการมานานแล้ว ที่เป็นเช่นนี้เพราะกล่าวให้ถึงที่สุด การปรองดอง เป็นกระบวนการทางการเมืองที่แฝงความขัดแย้งหลักไว้ในตัวกระบวนการปรองดองเป็นกระบวนการทางการเมืองในสามความหมาย คือ ข้อแรกปรองดอง เป็นกระบวนการทางการเมืองเพราะดำรงอยู่ในบริบททางการเมือง ซึ่งย่อมต้องส่งผลต่อสังคมว่าจะคิดเห็นอย่างไรต่อกระบวนการนี้ทั้งในเชิงความคิด (เช่นเป็นการปรองดองหรือเป็นการฟอกตัวผู้กระทำผิด) และการนำข้อเสนอปรองดองไปปฏิบัติ (เช่นจำนวนเงินชดเชยผู้เสียหายเพราะการกระทำของรัฐ) ข้อสอง กระบวนการนี้เป็นส่วนหนึ่งของระบบบริหารจัดการของรัฐ (governance) เพราะกล่าวได้ว่าเป็นส่วนหนึ่งของหน้าที่รัฐในการสถาปนาระเบียบทางสังคมและการลดต้นทุนของความขัดแย้งโดยเฉพาะประเภทที่ส่งผลทำร้ายรัฐและสังคมไม่ให้เกินจะรับได้ และข้อสามกระบวนการนี้ต้องอาศัยการระดมการเมืองมวลชนอย่างกว้างขวางเพื่อไปให้ถึงเป้าหมายในการแปลงเปลี่ยนทางสังคม (social transformation) ทั้งหมดนี้ส่งผลให้เมื่อแปรความคิดปรองดองเป็นการปฏิบัติในสังคมการเมือง กระบวนการปรองดองนั้นเองจึงมีความขัดแย้งอยู่ในตัว เป็นการขัดกันระหว่างการธำรงสถานะเดิมทางการเมือง (status quo) และการพัฒนาขบวนการทางสังคมเพื่อการปรองดองขนาดใหญ่ที่มีนัยยะต่อการแปลงเปลี่ยนสังคมสูง (Woolford 2009)กระบวนการปรองดองซับซ้อนและยุ่งยากเพราะเกี่ยวข้องกับประเด็นสำคัญในสังคมการเมืองอย่าง ความจริง ความทรงจำ ความเป็นเหยื่อ และการคืนคนที่ขัดและฆ่ากันกลับเข้าสู่สังคมการเมือง ในหมู่คนที่สนับสนุนกระบวนการปรองดองก็ถกเถียงกันว่า จะให้ความสำคัญกับความจริงยิ่งกว่าจะคืนความสงบให้กับสังคม หรือ ในกระบวนการค้นหา ความจริงเกี่ยวกับความรุนแรง ทำอย่างไรจะไม่ให้สังคมแข็งกระด้างดิ้นไม่ออกจากกับดักความขัดแย้งที่การค้นพบ ความจริงบางอย่างอาจสร้างขึ้น บางคนจึงเห็นว่าควรคิดถึงสังคมที่ผ่านความขัดแย้งที่ถึงตายมาแล้วโดยเน้นย้ำความสำคัญของความจำเป็นที่จะต้องลืม (Volk 2006) ในกรณีของอัฟริกาใต้ที่พยายามจะเข้าให้ถึงดุลยภาพระหว่างการเคารพประวัติศาสตร์กับการเตรียมพลเมืองให้รับมือกับอนาคต ปรากฏว่า เนลสัน แมนเดลลา รัฐบุรุษของโลกที่เพิ่งจากไปก็เป็นผู้สนับสนุนคนสำคัญให้ชาวอัฟริกาใต้ตระหนักในความจำเป็นที่จะต้องลืมอดีต (imperative to forget) (Brewer and Hayes 2011)แต่เมื่อพิจารณาความสำเร็จของการเปลี่ยนแปลงไม่ว่าจะในกรณีของฟิลิปปินส์ ชิลี หรือ ในยุโรปตะวันออก ล้วนเป็นการต่อสู้กับระบอบแห่งความรุนแรง ข้าพเจ้าเห็นว่าปัจจัยความสำเร็จที่ Nepstad กล่าวถึงข้างต้น ดำรงอยู่ในเงามืดของความรุนแรง และข้าพเจ้ายังเห็นด้วยว่า แม้ในกรณีที่การเปลี่ยนแปลงไปสู่ระบบการเมืองประชาธิปไตยที่มีเสถียรภาพล้มเหลวอย่างใน จีน เคนย่า หรือ ปานามา ก็อาจต้องใคร่ครวญว่า สันติวิธีที่เคยเกิดขึ้นส่งผลอย่างไรต่อกระบวนการปรองดองให้คนในสังคมการเมืองที่เคยขัดกันรุนแรงอยู่ด้วยกันได้ต่อไปในอนาคต ที่สำคัญคือ อาจเสนอข้อถกเถียงได้ว่า การเมืองที่มีเสถียรภาพและคำนึงถึงสิทธิเสรีภาพของพลเมืองที่เกิดขึ้นหลังการเปลี่ยนแปลงใน ฟิลิปปินส์ ชิลี หรือ ยุโรปตะวันออก เป็นผลส่วนหนึ่งมาจากรูปแบบการต่อต้านที่ผู้คัดค้านเลือกใช้เมื่อเผชิญกับความขัดแย้งที่ถึงตาย หมายความว่า ถ้าผู้คัดค้านเลือกใช้วิธีอันรุนแรง โอกาสที่สังคมการเมืองที่เกิดขึ้นหลังการเปลี่ยนแปลงจะเคารพสิทธิเสรีของคนและมีเสถียรภาพมีความเป็นไปได้น้อยกว่าการเลือกใช้สันติวิธี และเมื่อระบอบที่เกิดตามมามีลักษณะเป็นประชาธิปไตยและมีเสถียรภาพ ก็จะกลายเป็นบริบทที่น่าจะเอื้อต่อกระบวนการปรองดองซึ่งจะเกิดขึ้นตามมา เพื่อรักษาบาดแผลทางการเมืองที่ร้าวรานจากความขัดแย้งอันรุนแรงวันที่ 12 มิถุนายน ค.ศ.1942 พ่อนำของขวัญเป็นสมุดไดอารี่เล่มเล็กๆมาให้ลูกสาวอายุ 13 เด็กสาวผู้นี้ชื่อ Anne Frank ไดอารี่ของเธอเล่มนี้กลายเป็นสมุดบันทึกความทรงจำเกี่ยวกับชีวิตของชาวยิวใต้ระบอบนาซีที่รู้จักกันไปทั่วโลกในเวลาต่อมา หลังจากที่ได้รับของขวัญนี้ไม่กี่วัน ครอบครัวของเธอก็ต้องหนีไปซ่อนตัวในกำแพงในตึกเมื่อประเทศเนเธอร์แลนด์ถูกระบอบนาซีบีบรัดหนักขึ้น จนที่สุดหลังจากซ่อนตัวในผนังกับคน 8 คน เป็นเวลาสองปี เธอและครอบครัวก็ถูกทหารนาซีจับได้ ตัวเธอถูกพาไปยังค่ายกักกันชาวยิวและเสียชีวิตที่นั่น แต่บิดาของเธอรอดมาได้และเป็นผู้เผยแพร่บันทึกของเธอในเวลาต่อมา (Frank 1993)ข้าพเจ้าสนใจประโยคแรกตรงปกในของไดอารี่เล่มนี้ของเธอ เธอเริ่มเขียนบันทึกในวันแรกที่ได้รับของขวัญว่า ฉันหวังว่าจะเล่าทุกเรื่องให้เธอฟังได้ เพราะฉันไม่เคยไว้ใจเล่าอะไรให้ใครฟังมาก่อน และ ฉันหวังว่าเธอจะเป็นผู้ให้ความสบายใจและเกื้อกูลฉัน ข้อความนี้เต็มไปด้วยความหวัง แต่ในตอนท้ายของบันทึกนี้ในปี 1944 เธอเขียนว่า ในห้วงเวลายากลำบากเช่นนี้ อุดมคติ ความฝัน และ ความหวังที่แสนหวงแหนงอกงามเติบโตภายในตัวเรา เพียงเพื่อจะถูกบดทำลายด้วยความเป็นจริงอันน่าสะพรึงกลัว (Frank 1993: 263)บันทึกของ Anne Frank แสดงให้เห็นสิ่งเลวร้ายที่สงคราม ความเกลียดชัง และความรุนแรงกระทำต่อมนุษย์ได้อย่างน่าหวาดหวั่น เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นไม่เพียงเป็นการคร่าชีวิตของคน แต่เป็นการกัดกร่อนวิญญาณให้คนโดยเฉพาะคนหนุ่มคนสาวหมดสิ้นความหวังยอมจำนนกับความเป็นจริงที่โหดร้ายเรื่องราวในปาฐกถานี้ชวนให้ท่านทั้งหลายตั้งคำถามว่า เมื่อเผชิญหน้ากับความรุนแรง การพ่ายแพ้ที่ยิ่งใหญ่คือ การยอมจำนนทำลายความหวังของตนเอง ปาฐกถานี้เล่าเรื่องทั้งจากทางใต้ของประเทศทั้งจากแผ่นดินอันห่างไกลทั้งในแง่ภูมิศาสตร์และกาลเวลา เพื่อจะอาศัยเรื่องเล่าเหล่านี้ชี้ชวนให้มองความรุนแรงเสียใหม่ ถ้าแสงของความรุนแรงจัดจ้าจนสร้างความมืดบอด ก็คงต้องมองไปที่เงา โดยลองคิดดูว่าในเงามืดไม่ได้ซุกความน่าเกลียดกลัว แต่อาจซ่อนทางออกจากความทุกข์ทนที่สังคมการเมืองต้องเผชิญก็เป็นได้เมื่อโปแลนด์เปลี่ยนแปลงจากการตกอยู่ใต้ระบอบเผด็จการคอมมิวนิสต์มาเป็นประชาธิปไตย หลายคนอธิบายความสำเร็จของการเปลี่ยนแปลงโลกครั้งสำคัญนี้ว่าเป็นเพราะ ความเสื่อมของระบอบคอมมิวนิสต์เอง การรวมตัวของคนงานที่อู่ต่อเรือเมือง Gdansk ประสิทธิภาพของขบวนการ Solidarinos หรือ ความสามารถของผู้นำขบวนอย่าง Lech Walensa (Smolar 2009) แต่นักวิชาการบางคนอธิบายว่า จะเข้าใจการเปลี่ยนแปลงในโปแลนด์ได้ดีกว่า ด้วยการมองไปที่สิ่งเล็กสิ่งน้อยซึ่งมักถูกผลักไสไปอยู่ในเงามืดใต้ระบอบเผด็จการ เช่นความสำคัญของขบวนการละครนักศึกษาโปแลนด์ซึ่งจัดตั้งกันมาแต่ทศวรรษที่ 1970 และการทำงานกับสาธารณะที่มีผลเตรียมพื้นที่ทางการเมืองก่อนกำเนิดขบวนการ Solidarinos กล่าวอีกอย่างหนึ่ง ก็สิ่งเล็กสิ่งน้อยที่ผู้คนสามัญธรรมดาทำกันนี้เองที่มีชีวิต ผ่อนลมหายใจอยู่ใน เงามืดของสิ่งใหญ่ และมีผลต่อพัฒนาการของการเปลี่ยนแปลงระดับใหญ่ที่เกิดขึ้นตามมา (Goldfarb 2007 1 คำในอัญประกาศเป็นภาษาของ Goldfarb เองที่เขาใช้ในบทนำว่า in the shadow of big things )เรื่องราวที่นำมาเล่าในปาฐกถานี้เป็นเรื่องของผู้คนที่แทบไม่มีใครเคยได้ยิน บ้างก็ไม่รู้แม้แต่ชื่อ แต่พวกเขาดำรงอยู่ในบางมุมของปัจจุบัน และบางหน้าของอดีต เรื่องราวของพวกเขาอยู่ในเงามืดแห่งความรุนแรง บางทีการท้าทายของยุคสมัยคือ การมองให้เห็นสิ่งเล็กสิ่งน้อยที่สะท้อนความเป็นมนุษย์ที่ดำเนินไปในเงามืด เพราะบางทีด้วยสิ่งเล็กสิ่งน้อยซึ่งเป็นไปได้เหล่านี้เอง ที่อาจสำคัญต่อกระบวนการปรองดองเพื่อความเข้มแข็งของสังคมการเมืองในอนาคต ออนไลน์ 7 มิถุนายน 2557 =เปลว สีเงิน อย่าปรองดองกับคนโกง 9 มิถุนายน 2557) Achara Ashayagachat. 2014. Army resorts to populism as it wields its iron fist June 10)Atiya Achakulwisut. 2014. Singing songs of unity will not suffice June 10) Johan &Hayes 2011. Post-conflict societies and the social sciences: a review Vol.6 Issue 1: 5-18Chaiwat Satha-Anand. 2001. Crossing the Enemys Line: Helping the Others in Violent Situations through Nonviolent Action (Canada)Vol.33 no.2.(November) .Chaiwat Satha-Anand. 2008. . Bangkok: Thammasat University Press. (in Thai)Chaiwat Satha-Anand. 2010. Difficult Reconciliation?: Southern Thailand and the Influence of Galtungs Peace Research in Jorgen Johansen and John Y. Jones (eds.) pp. 305-314. Oxford: Pambazuka Press.Frank Anne. 1993. . New York: Bantam Books.Goldfarb Jeffrey C. 2007. . Chicago: The University of Chicago Press.Janjira Sombatpoonsiri. 2013. If You Use Nonviolence I will Respond with Nonviolence: A Nonviolent Conflict in the case of the 2007 Pattani Protest Southern Thailand in Rhea DuMont Tom Hastings and Emiko Noma (eds.) NC: McFarland.Levinas Emmanuel. 2002. . Alphonso Lingis (Trans.) Pittsburgh Pennsylvania: Duquesne University Press.Malito Debora Valentina.2013. Evidence from an Alternative Path to Reconciliation: The Case of Somaliland (June 30) XXVII Annual Conference of the Italian Society of Political Science (SISP) University of Florence 12-14 September 2013.Nandy Ashis. 1999. The invisible holocaust and the journey as an exodus: the poisoned village and the stranger city . Vol.2 No.3 pp.325-326.Nepstad S.E. 2011. . Oxford: Oxford University Press.Semelin Jacques . 2002. Introduction: Extreme violence: can we understand it? and From Massacre to the genocidal process 174 (December): 429-431; 433-442.Slim Hugo. 2008. . New York: Columbia University Press.Smolar Aleksander. 2009. Towards Self-limiting Revolution: Poland 1970-1989 in Adam Roberts and Timothy Garton Ash (eds.) . Oxford: Oxford University Press: 127-143.Staub Ervin. 1995. Cambridge Mass.: Cambridge University Press.Suleman Arsalan M.2008. Bargaining in the Shadow of Violence: the NPT IAEA and Nuclear Non-Proliferation Negotiations Vol.26 No.1. Available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=1235742Todorov Tzvetan. 1997. Trans. By Arthur Denner and Abigail Pollak. New York: An Owl Book.2006. Grand Rapids MI : EerdmansWoolford Andrew. 2009. . Winnipeg MB: Fernwood Publishing.Zizek Slavoj. 2008. London: Profile Books. 2008).Zweig Connie and Abrams Jeremiah. (eds.) (New York: Putnam 1991)
คำกล่าวปาฐกถาวิชาการในวาระวันคล้ายวันเกิดคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ กรุงเทพฯ 12 มิถุนายน 2557 
ความขัดแย้ง,ความปรองดอง,คสช.,ชัยวัฒน์ สถาอานันท์,รัฐประหาร,สันติวิธี