นายผีและจิตร ภูมิศักดิ์ กับการ แยกศาสนาจากรัฐ
หลังปฏิวัติสยาม 2475 ใช่ว่าจะไม่มีข้อเสนอให้ แยกศาสนาจากรัฐ เสียทีเดียว เพราะ นายผี หรืออัศนี พลจันทร (2461-2532) เคยเสนอผ่านบทความ ศาสนาถูกกระชากไปสู่ตะแลงแกง ในนามปากกา อินทรายุธ เผยแพร่ในอักษรสาส์น ฉบับประจำเดือนพฤศจิกายน 2492 ว่าข้อเสนอดังกล่าวสะท้อนแนวคิดโลกวิสัย (secularism) และขบวนการทำให้เป็นโลกวิสัย (secularization) ที่ถือเป็นสิ่งบ่งบอก สภาวะสมัยใหม่ (modernity) อย่างหนึ่งในโลกตะวันตก นั่นคือการแยกศาสนาจากรัฐ-การเมือง ไม่นำความจริงสูงสุดหรือความดีสูงสุดตามความเชื่อทางศาสนามาเป็นอุดมการณ์ในการปกครอง และแยกศาสนาออกจากปริมณฑลของพื้นที่สาธารณะ ให้ศาสนาอยู่ในปริมณฑลของพื้นที่ส่วนตัวเป็นต้นรูปธรรมคือ ต้องแยกศาสนจักรออกจากสถาบันการปกครอง คือให้องค์กรทุกศาสนาเป็นเอกชน รัฐต้อง เป็นกลางทางศาสนา (religion neutral) ไม่มีหน้าที่อุปถัมภ์ศาสนาใดๆ มีหน้าที่เพียงรักษาเสรีภาพและความเสมอภาคในการที่ปัจเจกบุคคลจะนับถือหรือปฏิเสธศาสนาใดๆ รัฐไม่ส่งเสริมและไม่ต่อต้านศาสนาใดๆ แต่ให้ศาสนาเป็นเรื่องส่วนตัวของประชาชนที่จะนับถือ อุปถัมภ์ศาสนาใดๆ หรือปฏิเสธไม่นับถือศาสนาใดๆ โดยรัฐต้องปฏิบัติต่อคนมีศาสนาและไม่มีศาสนาเสมอภาคกันแต่ข้อเสนอของนายผีนอกจากสะท้อนแนวคิดโลกวิสัยดังกล่าวแล้ว ยังเป็นการวิพากษ์บนจุดยืนแบบมาร์กซิสม์ (Marxism) ที่โจมตีว่า ขณะเดียวกันเขาก็ยืนยันว่า ศาสนาเป็นเรื่องส่วนตัวของประชาชน ซึ่งแปลว่าเขาไม่ได้เสนอให้รัฐ ไม่มีศาสนา เพราะศาสนาที่เป็นยาฝิ่นหมายถึงศาสนาที่ถูกชนชั้นนำ (elites) ใช้เป็นเครื่องมือสนับสนุนสถานะและอำนาจของชนชั้นตัวเองเท่านั้นข้อเสนอแยกศาสนาจากรัฐของนายผีเกิดขึ้นในช่วงทศวรรษ 2490 ซึ่งเป็นช่วงอำนาจของคณะราษฎรถูกทำลายลง และเป็นช่วงที่ชนชั้นนำฝ่ายอนุรักษ์นิยมตีความพุทธศาสนาสร้าง อำนาจนำทางวัฒนธรรม (cultural hegemony) เพื่อสนับสนุน อำนาจนำทางการเมือง (political hegemony) ของฝ่ายตนที่สถาปนาขึ้นในรัฐธรรมนูญ ฉบับ พ.ศ.2492 เป็นต้นมาขณะที่ชนชั้นฝ่ายอนุรักษ์นิยมสร้าง ความทรงจำร่วม ทางประวัติศาสตร์ว่าพุทธศาสนากับสถาบันการปกครองและวิถีชีวิตของชนชาติไทยเป็นอันหนึ่งอันเดียวมาโดยตลอด ทำให้ประเทศชาติอยู่รอดมาได้ เป็นชาติที่มีเอกลักษณ์ทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมเป็นของตัวเองที่เราควรภาคภูมิใจฉะนั้น โดยความทรงจำร่วมทางประวัติศาสตร์ดังกล่าว จึงไม่มีเหตุผลที่สังคมไทยต้องแยกศาสนาจากรัฐ เพราะนอกจากสังคมเราจะไม่มีการใช้ศาสนากดขี่ประชาชนเหมือนประวัติศาสตร์ของโลกตะวันตกแล้ว ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันระหว่างพุทธศาสนากับสถาบันการปกครอง ยังช่วยให้ชนชั้นปกครองทำการปกครองโดยธรรมและหล่อหลอมจิตใจคนไทยให้เปิดกว้างต่อศาสนาอื่นๆที่เข้ามาเผยแผ่ในไทยได้อย่างเสรี โดยไม่มีความขัดแย้งจนเกิดสงครามศาสนาและระหว่างนิกายศาสนาดังที่เคยเกิดขึ้นในโลกตะวันตกทว่าในทศวรรษ 2490 จิตร ภูมิศักดิ์ (2473-2509) ได้เสนอข้อโต้แย้งบนกรอบคิดแบบมาร์กซิสม์ที่มีนัยสำคัญสนับสนุนข้อเสนอแยกศาสนาจากรัฐของนายผีชัดเจนขึ้น ในบทความที่เขียนขึ้นขณะที่ยังเป็นนิสิตจุฬา ปี 2 ชื่อยาวว่า พุทธปรัชญาแก้สภาพสังคมตรงกิเลส วัตถุนิยมไดอะเลคติคแก้สภาพสังคมตรงตัวสังคมเองและแก้ไขด้วยการปฏิวัติ มิใช่ปฏิรูปตามแนวทางของสิทธารถ ปรัชญาวัตถุนิยมไดอะเลคติคกับปรัชญาของสิทธารถผิดกันอย่างฉกรรจ์ที่ตรงนี้ ชื่อสั้นของบทความนี้คือ ผีตองเหลือง ซึ่งได้กลายเป็นบทความประวัติศาสตร์ เพราะจิตถูกนิสิตหัวอนุรักษ์นิยมจับ โยนบก และถูกสั่งพักการเรียนแต่สาระสำคัญจริงๆ ในบทความนี้มี 2 ส่วนหลักๆ คือ การเสนอข้อโต้แย้งที่สะท้อนปัญหาเชิงโครงสร้างและปัญหาเชิงปรัชญาสังคมปัญหาเชิงโครงสร้างที่จิตรชี้ให้เห็นคือ ระบบสงฆ์ไทยไม่ได้ช่วยให้พระสงฆ์ประพฤติปฏิบัติตนตามหลักการที่แท้จริงของพุทธศาสนา หากเป็นระบบที่รองรับอภิสิทธิ์ของคนจำนวนหนึ่งที่อาศัยผ้าเหลืองบวชเข้ามาเพื่อยกระดับทางชนชั้นของตนเอง และทำให้คนจำนวนหนึ่งใช้ ผ้าเหลือง บังหน้าทำมาหากินเอาเปรียบสังคมส่วนปัญหาเชิงปรัชญาความคิด เป็นการโต้แย้งความคิดของฝ่ายอนุรักษ์นิยมที่ทั้งตีความพุทธศาสนาสนับสนุนอุดมการณ์จารีตและประชาธิปไตยแบบไทย รวมทั้งมีฝ่ายก้าวหน้าพยายามเสนอว่าพุทธศาสนาเป็นสังคมนิยม จิตรชี้ให้เห็นความแตกต่างว่า พุทธปรัชญาแม้จะคล้ายกับมาร์กซิสม์ในแง่ที่ต้องการยกระดับสังคมให้ยุติธรรมขึ้น แต่ก็แตกต่างอย่างสำคัญตรงที่พุทธปรัชญามุ่งแก้ปัญหาสังคมที่กิเลสคน ทว่ามาร์กซิสม์มุ่งแก้ปัญหาที่ตัวระบบหรือโครงสร้างทางสังคมอีกอย่าง สิทธารถ(พุทธะ) เป็นเพียง นักปฏิรูป ไม่ใช่ นักปฏิวัติ วิธีการของสิทธิธารถจึงเป็นการ ประนีประนอม ที่ยังไงๆ ชนชั้นนำยุคเก่าก็สามารถดำรงสถานะที่ได้เปรียบในโครงสร้างสังคมอยู่เสมอไป แต่มาร์กซิสม์มุ่งให้เกิดการปฏิวัติประชาชนเพื่อเปลี่ยนแปลงโครงสร้างสังคมอย่างถึงรากแม้จะถูก ประชาทัณฑ์ เพราะบทความดังกล่าว แต่พลังความคิดที่ ตกผลึก ของจิตรก็ไม่มีอำนาจใดหยุดยั้งได้ ในเวลาไล่เลี่ยกันเขาได้เขียนหนังสือ โฉมหน้าของศักดินาไทย ในนามปากกา สมสมัย ศรีศูทรพรรณ เนื้อหาเป็นการเสนอโครงสร้างความสัมพันธ์ระหว่างรัฐกับศาสนาที่มีความหมายตรงข้ามอย่างสิ้นเชิงกับความทรงจำร่วมทางประวัติศาสตร์ที่ฝ่ายอนุรักษ์นิยมปลูกฝังประชาชนงานของจิตรชี้ให้เห็นว่า ภายใต้โครงสร้างความสัมพันธ์ระหว่างศาสนากับรัฐตามที่เป็นมาและเป็นอยู่ สถาบันการปกครองและสถาบันศาสนา หรือชนชั้นปกครองกับศาสนจักรมีความสัมพันธ์ในเชิงอุปถัมภ์ค้ำจุนกัน มีผลประโยชน์ร่วมกันตลอดมาภายใต้ความสัมพันธ์เช่นนี้ศาสนาย่อมจะถูกใช้เป็นเครื่องมือมอมเมาประชาชนให้ยอมสยบ จงรักภักดีอยู่ใต้อำนาจผู้ปกครองมากกว่าจะมีสำนึกลุกขึ้นมาต่อสู้เรียกร้องความเป็นธรรมทางสังคม และเป็นผลเสียต่อพุทธศาสนาเอง เพราะทำให้ คงเหลืออยู่แต่เฉพาะร่างของพุทธศาสนาที่กลายเป็นยาฝิ่นมอมเมาประชาชน ซึ่งไม่ได้หมายความว่าจิตรปฏิเสธหลักปรัชญาพุทธศาสนาแต่สิ่งที่จิตรรวมทั้งนายผีปฏิเสธคือ ระบบความสัมพันธ์เชิงอุปถัมภ์ระหว่างสถาบันการปกครองกับสถาบันศาสนา ที่ผลิตสร้างศาสนาในรูปของความเชื่อ ประเพณี พิธีกรรมสนับสนุนการปกครองที่ไม่ให้สิทธิ เสรีภาพ ความเสมอภาคแก่ประชาชน และสร้างสำนึกของผู้ใต้ปกครองให้ยอมสยบต่ออำนาจของชนชั้นบน เพราะถูกปลูกฝังให้เชื่อในบุญบารมีและคุณธรรมผู้ปกครองตามคำสอนทางศาสนากล่าวโดยสรุป ข้อเสนอ แยกศาสนาจากรัฐ ตามความคิดของนายผีและจิตร ก็คือข้อเสนอให้ศาสนาเป็นเรื่องส่วนตัวของประชาชน ซึ่งสอดคล้องกับหลักการของรัฐโลกวิสัยในยุคสมัยใหม่ และสอดคล้องกับหลักปรัชญาพุทธเองที่มุ่งแก้กิเลสหรือความทุกข์ทางจิตใจของปัจเจกบุคคลเพราะ ร่าง ของพุทธศาสนาที่รับใช้รัฐเป็นร่างที่ไร้ จิตวิญญาณ แห่งความพ้นทุกข์ แม้แต่พลังจิตสำนึกที่อยากเห็นสังคมเสมอภาคมากขึ้นตามตามเจตนารมณ์ของพุทธะก็ถูกบิดเบือนไป เพราะรัฐได้สถาปนาศาสนจักรให้พระสงฆ์มีระบบชนชั้นหรือฐานันดรศักดิ์ขึ้น เพื่อเป็นกลไกสนับสนุนอำนาจและอุดมการณ์อนุรักษ์นิยมมายาวนานข้อวิพากษ์ของนายผีและจิตรได้เผยให้เราได้เห็นว่า ประวัติศาสตร์สยามไทยในแง่การใช้ศาสนาครอบงำกดขี่ประชาชนก็ไม่ต่างจากประวัติศาสตร์สังคมตะวันตก เพียงแต่อาจมีระดับและรายละเอียดต่างกัน แต่การครอบงำก็เหมือนกันคือ ทำให้สังคมไม่สามารถจะมีเสรีภาพ ความเสมอภาคในความหมายสมัยใหม่ได้จริง
 หลังปฏิวัติสยาม 2475 ใช่ว่าจะไม่มีข้อเสนอให้ แยกศาสนาจากรัฐ เสียทีเดียว เพราะ นายผี หรืออัศนี พลจันทร (2461-2532) เคยเสนอผ่านบทความ ศาสนาถูกกระชากไปสู่ตะแลงแกง ในนามปากกา อินทรายุธ
การแยกศาสนาจากรัฐ,จิตร ภูมิศักดิ์,นายผี,ประวัติศาสตร์,ศาสนา,สุรพศ ทวีศักดิ์