นามมหานาค
คนที่เคยขับรถติดอยู่บนสะพานขาวสมัยนี้คงไม่มีเหตุจูงใจให้มองไปที่คลองมหานาค ซักเท่าไหร่ ตึกสูงๆสมัยใหม่อย่างที่ตลาดโบ๊เบ๊ แย่งความสนใจไปหมด,หนุ่มรุ่นผม สี่สิบปีที่แล้ว นัดเพื่อนไปดูหนัง คุ้นกับโรงหนังปารีส ฝั่งคลองตรงข้ามกรมประชาสงเคราะห์เก่า,แต่ถ้าย้อนไปสมัยต้นรัตนโกสินทร์ ตอนที่นั่งเรือผ่าน สุนทรภู่พรรณนาไว้ในโคลงนิราศสุพรรณ ว่า มหานาคฉวากวุ้ง คุ้งคลองชุ่มชื่นรื่นรุกข์สอง ฝั่งน้ำ สมัยนั้นต้นไม้ใหญ่น้อยให้ร่มเงาครึ้ม,ว.วินิจฉัยกุล เขียนเรื่องคลองมหานาคไว้ ในหนังสือสืบตำนานสานประวัติ (สำนักพิมพ์ทรีบีส์ พ.ศ.2553) ว่า ความร่มรื่นต้นไม้ริมคลองมหานาค และความเย็นของสายน้ำใส ช่วยบรรเทาไอแดดที่กำลังแผดร้อนลงได้มาก,คลองมหานาค สร้างเมื่อคราวสร้างพระนคร พ.ศ.2326 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก โปรดเกล้าฯให้ขุดขึ้นเป็นคูเมืองด้านตะวันออก,ก็เป็นคลองเดียวกับคลองโอ่งอ่าง และคลองบางลำภู เรียกชื่อไปคนละอย่าง แล้วแต่ว่าจะผ่านตรงถิ่นไหน,แรงงานที่ใช้ขุดคลอง เป็นชาวเขมรหนึ่งหมื่นคน เริ่มขุดจากแม่น้ำเจ้าพระยาตรงบางลำภู มาออกแม่น้ำเจ้าพระยาข้างวัดบพิตรภิมุข ความยาว 85 เส้น 13 วา กว้าง 10 วา ลึก 5 ศอก ตอนแรก พระราชทานชื่อ คลองรอบกรุง,แล้วชื่อ คลองมหานาค เล่า ได้มาจากไหน,ว.วินิจฉัยกุล ย้อนอดีตไปสมัยกรุงศรีอยุธยา เสร็จสิ้นมหายุทธสงครามครั้งที่ 1 พ.ศ.2091 สงครามช้างเผือกครั้งนั้น เป็นสงครามใหญ่ครั้งแรก ของอาณาจักรศรีอยุธยากับหงสาวดี,จบลงที่ความสูญเสียหลายอย่างของไทย ที่ลืมไม่ได้ คือสูญเสียสมเด็จพระศรีสุริโยทัย,เมื่อสงครามจบ สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ทรงเริ่มเห็นความจำเป็นที่จะต้องคิดอ่านป้องกันพระนคร เปลี่ยนปราการเชิงเทินถมดินปักระเนียดไม้ มาเป็นกำแพงก่ออิฐสอปูนแบบฝรั่ง เรียกว่าป้อมเพชร,พระราชวังตั้งอยู่ริมแม่น้ำ ใกล้ทางปืนข้าศึกมากไป ก็โปรดเกล้าฯให้ขุดคลองเป็นคูพระนคร ห่างออกไปถึงชายทุ่งภูเขาทอง กันข้าศึกไว้อีกชั้นหนึ่ง,งานขุดคลองเป็นงานใหญ่ ต้องใช้กำลังคนมาก ทางการเกณฑ์ไพร่และเลกก็ยังไม่พอ ต้องขอบารมีพระมหานาค วัดภูเขาทอง ช่วยนำญาติโยมและลูกศิษย์ ซึ่งมีมากมายออกมาช่วย,ฉากตอนนี้ ผมเคยดูหนังท่านมุ้ยจำได้ว่า ยอดชาย เมฆสุวรรณ เล่นเป็นพระมหานาค โกนหัวห่มเหลือง เอาจริงเอาจังกับงานขุดคลองจนจีวรปลิว,แต่ในเรื่องจริง ว.วินิจฉัยกุล เขียนว่า เป็นพระคุมคนมากๆทำงานหนัก ดูจะขัดกับสมณวิสัย มหานาคจึงสึกออกมา เล่นบทหลงจู๊ คุมคนขุดคลองเต็มตัว จนเสร็จเรียบร้อย,งานนี้ ทั้งเจ้าทั้งไพร่ ยอมยกให้เป็นบารมีของพระ จึงพร้อมใจกันตั้งชื่อคลองนั้นว่า คลองมหานาค,สิ้นสมัยสมเด็จพระนเรศวรฯ พม่าไม่มายุ่งกับไทยกว่าร้อยห้าสิบปี บ้านเมืองปกติสุข ถึงฤดูน้ำ คลองมหานาคก็กลายเป็นที่ที่ชาวเมืองไปเล่นเรือ มีการละเล่นต่างๆ รื่นเริงบันเทิงใจกันมาจนสิ้นกรุงศรีอยุธยา พ.ศ.2310,เมื่อสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ความสนุกสนานของการเล่นเรือในคลองมหานาค ยังติดตราตรึงใจ คลองรอบกรุงส่วนที่อยู่ใกล้วัดสระเกศ ก็กลายมาเป็นที่เล่นเรือในฤดูน้ำหลาก,ชื่อมหานาค จึงถูกนำมาเป็นชื่อคลองนี้อีกครั้งหนึ่ง,ตัวพระผู้นำญาติโยมขุดคลอง ตายไปนาน นับแต่สงครามพระเจ้าช้างเผือก มาถึงบัดนี้ก็กว่าสี่ร้อยปี แต่ชื่อ มหานาค ก็ยังไม่มีใครลืม,พระดี คนดี ไม่ว่าเกิดในยุคใดสมัยไหนถ้าทำดี ตายไปกี่ร้อยปี คนก็ยังจำได้ ต่างจากคนทำไม่ดี ยังเห็นตัวเป็นๆกันทางทีวีทุกวัน บางคน ชื่อดูเหมือนจะตายไปจากความทรงจำของผู้คนไปแล้ว.,กิเลน ประลองเชิง
ว.วินิจฉัยกุล เขียนเรื่องคลองมหานาคไว้ ในหนังสือสืบตำนานสานประวัติ (สำนักพิมพ์ทรีบีส์ พ.ศ.2553) ว่า ความร่มรื่นต้นไม้ริมคลองมหานาค และความเย็นของสายน้ำใส ช่วยบรรเทาไอแดดที่กำลังแผดร้อน
คลองมหานาค,ชักธงรบ,กิเลน ประลองเชิง,มหานาค,ยอดชาย เมฆสุวรรณ