การเข้าถึงความจริง ไม่ใช่สิ่งที่ตะวันตกเพิ่งจะสนใจใน ระยะหลัง: แลกเปลี่ยนกับสุรพศ ทวีศักดิ์
จากบทความเรื่อง ของสุรพศ ทวีศักดิ์ ซึ่งได้วิเคราะห์คำอภิปรายของธเนศ วงศ์ยานนาวา โดยอ้างถึงแนวคิดของธเนศไว้บางส่วน ดังนี้การรู้จักธรรมชาติในฐานะ Nature มันคือการเข้าถึง God ความจริงจึงสำคัญมากในคริสตศาสนา การที่คุณไปถึงความจริง คือเข้าใจธรรมชาติและสรรพสิ่ง ฉะนั้นจึงมีคนจำนวนหนึ่งที่อธิบายคริสตศาสนาในทางที่สามารถพัฒนาความเป็นศาสตร์ขึ้นมาได้ในแง่ปรัชญา คนตะวันออกไม่ได้คิดแบบนั้น เพราะความจริงกับนิพพานไม่ได้เป็นสิ่งเดียวกัน แต่ในโลกของคริสตศาสนา การไปถึงความจริงกับการเข้าถึงพระผู้เป็นเจ้า คือเส้นทางเดียวกันสุรพศได้นำเสนอมุมมองที่แย้งกับธเนศในบางจุด และผู้เขียนเห็นว่าสามารถนำมาอภิปรายต่อได้อีก ผู้เขียนจึงขอสรุปสาระในข้อโต้แย้งของสุรพศ โดยสังเขป ดังนี้1. การเข้าถึงความจริง (ในระบบของธรรมชาติ) กับนิพพานเป็นสิ่งเดียวกัน (แต่ธเนศกลับมองว่าแยกกัน) ในมุมมองของสุรพศ การเข้าถึงอริยสัจ 4 และนิพพาน ถือเป็นการเข้าถึงธรรมชาติของชีวิตที่สัมพันธ์กับ ระบบของ Nature ทั้งหมด ไม่ได้แยกจากกัน เส้นทางสู่นิพพานจึงเป็นเส้นทางของการแสวงหาความจริง ด้วย ซึ่งรวมถึงความจริงในธรรมชาติทั้งระบบ สุรพศเสนอว่า ถึงแม้ในที่สุดแล้ว ความจริงทางศาสนากับความจริงทางวิทยาศาสตร์มีแง่มุมที่แตกต่างกันอยู่ แต่เส้นทางศาสนาที่มีเป้าหมายเรื่องการพ้นทุกข์นั้น (มรรค 8 และไตรสิกขา) ก็ยังมีแกนหลักของการเข้าถึงความจริงอยู่นั่นเองกล่าวให้กระชับ สุรพศเห็นว่า ความเป็นตะวันออกในแบบพุทธะเป็น ผู้รู้ความจริง อย่างครอบคลุม ความจริงตามธรรมชาติ (ตามฐานคิดแบบวิทยาศาสตร์) หาใช่สิ่งที่พุทธศาสนาละเลย เส้นทางของการบรรลุมรรคผลทางศาสนานั้นจะต้องผ่านการทำความเข้าถึง Nature โดยไม่แยกขาดจากกัน2. การที่คริสตศาสนาพัฒนาเป็นศาสตร์ได้ เพราะถือเอาการเข้าถึงความจริงตามธรรมชาติเป็นสิ่งสำคัญและถือว่าเป็นหนึ่งเดียวกับการเข้าถึงพระเจ้า สุรพศพยายามชี้ให้เห็นว่า แนวคิดดังกล่าวเป็นสิ่งที่คริสตศาสนา พัฒนาขึ้นในระยะหลัง เพราะหากเป็นแนวคิดที่มีอยู่เดิม เหตุใดความคิดต่างๆ ของฝ่ายก้าวหน้า (กาลิเลโอ ชาร์ลส์ ดาร์วิน ตลอดจนแนวคิดแบบ Humanism และ Liberalism เป็นอาทิ) เคยถูกกดทับไว้ และคริสตศาสนาเคยประณามว่าเป็นความคิดที่ผิดอีกด้วย อย่างไรก็ตาม นิกายโปรเตสแตนท์เปิดรับสิ่งเหล่านี้มากขึ้นจนอาจจะนำไปช่วยพัฒนาความเชื่อทางศาสนาให้รับกับความจริงทางธรรมชาติได้ในที่สุดผู้เขียนขอแสดงความเห็นแลกเปลี่ยนตามประเด็นในข้อ 2 ก่อนที่จะกลับไปยังข้อ 1 ในภายหลังพัฒนาการของภูมิปัญญาตะวันตกนั้นมีข้อเท็จจริงดังที่ธเนศกล่าวไว้ หากอธิบายโดยย่อ ภูมิปัญญากรีกเป็นรากฐานสำคัญที่เริ่มให้ความสนใจกับความจริงในธรรมชาติ แต่ด้วยเส้นทางประวัติศาสตร์ทำให้ความคิดแบบกรีกถูกบั่นทอนพลังลงไปในสมัยโรมัน และคริสตศาสนาค่อยๆ สถาปนาตนเองขึ้นในระบบภูมิปัญญาตะวันตกแทนเมื่อเข้าถึงช่วงรุ่งเรืองของสมัยกลาง (High Middle Ages) ปราชญ์คริสเตียนจำนวนหนึ่งเริ่มสร้างระบบคำสอนทางคริสตศาสนาที่สอดคล้องกับ ระบบของ Nature ทั้งหมด จนเกิดสำนัก Scholastic ที่มีปราชญ์ผู้โด่งดังอย่าง St. Thomas Aquinas สิ่งที่ Aquinas ทำคือ การนำระบบธรรมชาติที่อริสโตเติลเคยศึกษาไว้มารวมเข้ากับความรู้ทางเทววิทยา การที่อริสโตเติลศึกษาธรรมชาติอย่างรอบด้านและสรุปว่า ธรรมชาติมีลำดับชั้น (Hierarchy) ช่วยยืนยันว่า พระผู้เป็นเจ้าสร้างสิ่งต่างๆ ในธรรมชาติให้แตกต่างกันและมีลำดับสูงต่ำแนวคิดสำคัญที่พวก Scholastic สถาปนาขึ้น คือ Great Chain of Being ซึ่งถือว่าสวรรค์และจักรวาลเบื้องบน (นามธรรมและอยู่เหนือประสาทสัมผัส) กับโลกและสรรพสิ่งทางธรรมชาติ (รูปธรรมที่รับรู้และสัมผัสได้) มีความสืบเนื่องถึงกัน ทั้งสองส่วนล้วนอยู่ภายใต้อาณัติของพระผู้เป็นเจ้า ภายใต้ระบบนี้ Physical World เข้ากับ Spiritual World ถือเป็นหนึ่งเดียวกันต่อมาได้เกิดการปฏิวัติวิทยาศาสตร์ (Scientific Revolution) แต่โดยเนื้อแท้แล้ว การปฏิวัติวิทยาศาสตร์ไม่ใช่การล้มล้างหรือต่อต้านศาสนาดังที่คนจำนวนมากมักเข้าใจผิด กระบวนการศึกษาธรรมชาติที่ปรากฏในระยะนี้เป็นกระแสความคิดที่ตั้งข้อสงสัยว่า ปรัชญาธรรมชาติแบบอริสโตเติลนั้นขาดความลุ่มลึก เช่น อริสโตเติลบอกว่าสรรพสิ่งธรรมชาติ เกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป ถือเป็นขั้นตอนการบรรลุเป้าหมายของศักยภาพที่แฝงอยู่ภายใน เพราะถึงที่สุดแล้ว คำอธิบายของอริสโตเติลมักจะเป็นไปตามตรรกะและขั้นตอนที่ธรรมชาติแสดงออกมา แต่ไม่ได้อธิบายสิ่งที่ธรรมชาติซ่อนไว้เบื้องหลังอย่างกระจ่างชัดนักคิดจำนวนหนึ่งเริ่มหันไปรับอิทธิพลทางภูมิปัญญาจากระบบปรัชญาแบบ Platonism จนกลับมาเป็นที่นิยมในยุคฟื้นฟูศิลปวิทยาการ (Renaissance) โดยแนวคิดแบบเพลโตถือว่า สิ่งที่แฝงในธรรมชาตินั้นจะต้องมีรูปแบบที่แน่นอนและอธิบายได้ด้วยภาษาในเชิงคณิตศาสตร์ เห็นได้จากศิลปะยุค Renaissance จำนวนมากมีการใช้คณิตศาสตร์เป็นเครื่องมือประกอบ แม้แต่แนวคิดแบบ Humanism เองก็อยู่ภายใต้อิทธิพลนี้ ดังเช่นภาพ Vitruvian Man ที่สนใจเรื่องการวัด (Measurement) สัดส่วนของมนุษย์ให้สัมพันธ์กับรูปทรงเรขาคณิตดังนั้น กระแสวิทยาศาสตร์สมัยใหม่จึงกระทบกับคริสตศาสนาในจุดนี้ เพราะวิทยาศาสตร์ตั้งคำถามกับระบบปรัชญาของอริสโตเติลอันเป็นสิ่งที่คริสตศาสนาโดยเฉพาะสำนัก Scholastic นำมาผนวกไว้กับคำอธิบายทางเทววิทยา ในอดีต คริสตศาสนาปฏิเสธแนวคิดจำนวนมากของกรีก และประณามว่าเป็นแนวทางนอกรีต (Pagan) แม้แต่แนวคิดบางส่วนของ Plato ก็ถูกมองว่าเป็นสิ่งที่ไม่สอดคล้องกับคริสตศาสนา การรับระบบปรัชญาของอริสโตเติลมาใช้จึงเป็นสิ่งที่คริสตศาสนาเลือกสรรแล้ว (Selective) ว่าเข้าได้กับระบบคำสอนจากจุดนี้ การที่ศาสนาจักรกักบริเวณกาลิเลโอ หรือต่อต้านคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์ในบางเรื่องนั้น จึงเกิดจากความหวั่นเกรงว่า ระบบคำสอนแบบ Scholastic จะถูกหักล้าง ซึ่งหมายความว่า ศาสนจักรตีความธรรมชาติอย่างผิดพลาด และหากนักวิทยาศาสตร์อธิบายธรรมชาติที่พระเจ้าสร้างได้ถูกต้องแม่นยำ ศาสนจักรจะไม่สามารถอวดอ้างได้อีกว่า เข้าใจทุกเรื่องราวที่เกี่ยวข้องกับพระเจ้าอนึ่ง นักวิทยาศาสตร์จำนวนมาก แม้แต่ Copernicus และ Sir Isaac Newton ไม่ได้มีเป้าหมายที่จะต่อต้านคริสตศาสนา นักวิทยาศาสตร์ในช่วงศตวรรษที่ 16 – 17 แทบทั้งหมดพยายามนำเสนอตัวแบบ (Model) ที่ใช้อธิบายระบบธรรมชาติได้อย่างถูกต้อง ในรูปของกฎที่แน่นอนทางธรรมชาติ โดยถือว่านั่นเป็นวิธีที่จะนำไปสู่การเข้าใจพระผู้เป็นเจ้าอย่างถูกต้องด้วยลำดับเหตุการณ์ข้างต้น การที่สุรพศเสนอว่า การเปิดรับความจริงแบบวิทยาศาสตร์จนทำให้คริสตศาสนาพัฒนาเป็นศาสตร์ได้นั้น มาเกิดขึ้นใน ระยะหลัง เพราะแต่เดิมคริสตศาสนาเคยปิดกั้นความจริงทางวิทยาศาสตร์มาก่อน (เช่น กักบริเวณกาลิเลโอ) จึงเป็นแนวความคิดที่คลาดเคลื่อน โดยข้อเท็จจริงแล้ว คริสตศาสนามีแนวโน้มที่จะสร้างความกลมกลืนระหว่างความรู้ทางธรรมชาติวิทยากับเทววิทยาตลอดช่วงศตวรรษที่ 12-17 และนั่นเกิดขึ้นก่อนการถือกำเนิดของวิทยาศาสตร์สมัยใหม่สิ่งที่เกิดในช่วงการปฏิวัติวิทยาศาสตร์ เป็นการทำลายความชอบธรรมของธรรมชาติวิทยาในแบบอริสโตเติลและแทนที่ด้วยตัวแบบทางธรรมชาติภายใต้อิทธิพลแบบ Platonism เป็นเหตุให้ศาสนจักรขาดความมั่นใจเนื่องจากจัดวางตนเองไว้ร่วมกับระบบของอริสโตเติลอย่างลงตัวมาเป็นเวลานาน ขณะเดียวกันก็ไม่สามารถดูดกลืน (assimilate) ตัวแบบทางธรรมชาติแบบ Platonism ไว้ได้ เพราะระบบของเพลโตอ้างอิงรูปแบบทางคณิตศาสตร์ซึ่งยากจะยึดโยงให้เป็นหนึ่งเดียวกับพระคัมภีร์ดังนั้น ที่สุรพศเสนอว่า ความคิดแบบก้าวหน้าพัฒนาขึ้นจากการ ต่อต้านอำนาจครอบงำของศาสนจักรยุคกลาง นั้น มีส่วนที่เป็นจริง แต่ไม่ได้หมายความว่า การครอบงำแบบศาสนจักรยุคกลางคือการครอบงำให้ยอมรับความจริงแบบศาสนาโดยสิ้นเชิงจนปฏิเสธความจริงทางธรรมชาติ เหตุที่ศาสนจักรพยายามครอบงำนั้น เป็นเพราะศาสนจักรพยายามจะฝืนกระแสความเปลี่ยนแปลง โดยยืนยันเฉพาะตัวแบบทางธรรมชาติวิทยาที่ตนใช้ซึ่งได้ผสมผสานการหาความจริงทางธรรมชาติและทางศาสนาไว้ได้สำเร็จแล้วกล่าวโดยสรุป คำกล่าวของธเนศที่ว่า โลกตะวันตกมีคติที่ต้องเข้าถึง Nature และ God ไปพร้อมๆ กัน ไม่ได้เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นใน ระยะหลัง (หมายถึงหลังจากวิทยาศาสตร์เป็นที่ยอมรับ) ดังที่สุรพศแย้ง หากแต่ปรากฏการณ์ทางภูมิปัญญานี้เกิดขึ้นต่อเนื่องหลายร้อยปีนับตั้งแต่สมัยกลาง โดยมีการแข่งขันอย่างเข้มข้นระหว่างระบบปรัชญากรีก 2 ระบบในช่วงศตวรรษที่ 12-17 เพื่อบรรลุคติดังกล่าว ที่สำคัญ การที่ศาสนจักรกดทับและประณามความคิดแบบวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ไม่ได้เกิดจากความต้องการแยกความจริงทางธรรมชาติออกจากความจริงทางศาสนาแต่อย่างใดสำหรับประเด็นที่ 1 ผู้เขียนอาจไม่มีความสามารถที่จะแลกเปลี่ยนความเห็นได้มากนัก เพราะไม่มีความคุ้นเคย แต่อาจารย์ท่านหนึ่งของผู้เขียนเคยอภิปรายเรื่องความเป็นหนึ่งเดียวกันของความจริงทางธรรมชาติกับนิพพานของพุทธศาสนา โดยหยิบยกเรื่อง โลกจินตา ซึ่งเป็นหนึ่งในอจินไตย 4 อันหมายถึงสิ่งที่ไม่พึงคิด โลกจินตา คือการคิดคำนึงเกี่ยวกับโลก อาทิ โลกมีความเป็นมาอย่างไรและจะมีความเป็นไปอย่างไร เพราะเรื่องเหล่านี้เมื่อคิดแล้วไม่มีความจำเป็นต่อการพ้นทุกข์ดังนั้น ถึงแม้พุทธศาสนาจะมีคำสอนที่อธิบายเรื่องการพ้นทุกข์ (อริยสัจ 4 หรือ นิพพาน) ที่ยึดโยงเข้ากับความจริงตามธรรมชาติ (ไตรลักษณ์) แต่ความจริงทางธรรมชาติเหล่านั้นก็เป็นไปในเชิงข้อเท็จจริงและตรรกะพื้นฐาน เช่น การเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป ของสรรพสิ่ง ไม่ใช่ความจริงในเชิงกฎธรรมชาติ อันเป็นตัวแบบที่มีความแน่นอนทางวิทยาศาสตร์หรือเป็นสมการที่มีตัวแปรเกี่ยวข้องกันอย่างเป็นระบบ รวมทั้งแง่มุมแบบอจินไตยไม่ถือว่าสิ่งเหล่านี้เป็นความจริงทางธรรมชาติที่สัมพันธ์กับหนทางพ้นทุกข์แต่ประวัติของคริสตศาสนาได้ผ่านการต่อสู้ในจุดนี้ไปแล้ว คริสตศาสนาผ่านประสบการณ์ที่พยายามดูดกลืนธรรมชาติวิทยาไว้เป็นส่วนหนึ่งของระบบคำสอน ระบบปรัชญากรีกทั้งของอริสโตเติลและของเพลโตเคยถูกนำมาใช้ดังที่อธิบายมา แต่เมื่อถึงศตวรรษที่ 18 ได้เกิดแนวคิดที่โลกตะวันตกเรียกว่า ฆราวาสนิยม (Secularism) ขึ้น ทำให้เส้นแบ่งระหว่างศาสนากับวิทยาศาสตร์ยิ่งชัดเจน เพราะฆราวาสนิยมพยายามแยกองค์ความรู้ทางธรรมชาติแบบวิทยาศาสตร์ซึ่งเป็นภววิสัย (Objective) ออกไป และเริ่มตีกรอบให้กับความจริงทางศาสนา ด้วยเห็นว่าความจริงทางศาสนาเป็นอัตตวิสัย (Subjective) ซึ่งหากเป็นเรื่องความเชื่อส่วนบุคคล ก็จะสามารถปฏิบัติตามศรัทธาและการตีความที่แตกต่างกันได้ ไม่นำไปสู่ความขัดแย้งหรือการครอบงำด้วยเหตุนี้คริสตศาสนาจึงมีบทบาทดังที่เห็นได้ในปัจจุบัน คือเป็นที่ยอมรับในฐานะความเชื่อและวิถีปฏิบัติส่วนบุคคล และไม่ถือเอาพระคัมภีร์ว่า เป็นแหล่งความรู้ของสัจธรรมทางธรรมชาติที่จะนำมาหักล้างกัน โลกตะวันตกปัจจุบันยอมรับว่า สาระในพระคัมภีร์เป็นความจริงในอีกด้านหนึ่งที่อิงกับศรัทธา และคริสตศาสนาสามารถมีที่ยืนควบคู่ไปกับแนวคิดฆราวาสนิยมได้โดยไม่ก้าวล่วงในความจริงทางธรรมชาติแบบวิทยาศาสตร์ผู้เขียนเห็นว่า การอธิบายของสุรพศเรื่องความเป็นหนึ่งเดียวระหว่างความจริงทางธรรมชาติและความจริงทางพุทธศาสนายังมีความไม่ลงรอยกัน กรณีของอจินไตยอาจนับเป็นตัวอย่างในเรื่องนี้ ความจริงทางธรรมชาติที่พุทธศาสนายอมรับ ยังมีลักษณะ selective คือ คัดเลือกบางประเด็นที่เกื้อหนุนกับอรรถาธิบายทางพุทธศาสนาเท่านั้นเทียบกับพัฒนาการของคริสตศาสนาที่อธิบายมาก่อนหน้านี้ ในยุคของพวก Scholastic ความจริงทางศาสนาดูจะเป็นหนึ่งเดียวและลงรอยกับความจริงทางธรรมชาติวิทยาในแบบอริสโตเติล นั่นเพราะมุมมองแบบอริสโตเติลมีลักษณะ selective โดยละเว้นในเรื่องที่ไม่สามารถอธิบายได้ แต่เมื่อระบบปรัชญาแบบเพลโตถูกนำมาใช้เพื่อค้นหารูปแบบที่แน่นอนในธรรมชาติซึ่งเป็นคนละแนวทางกับความจริงทางศาสนา ช่องว่างนี้จึงเห็นชัดขึ้นและทำให้เกิดความแปลกปลอมระหว่างความจริงทางวิทยาศาสตร์กับความจริงทางศาสนา ด้วยเหตุนี้ เมื่อถึงศตวรรษที่ 18 นักคิดในกลุ่ม philosophe จึงหันไปยึดมั่นในแนวคิดฆราวาสนิยมแทน ถึงแม้นักคิดในช่วงปฏิวัติวิทยาศาสตร์จำนวนมากถือว่า ผลงานของตนเป็นการเปิดเผยระบบธรรมชาติที่พระผู้เป็นเจ้าสร้างขึ้นก็ตามสรุปแล้ว คริสตศาสนาและตะวันตกมีมุมมองในเรื่อง การเข้าถึงความจริง ที่ต้องพิจารณาอย่างถี่ถ้วนไม่แพ้กัน โดยเฉพาะการทำความเข้าใจสถานะของคริสตศาสนาในภูมิปัญญาตะวันตกปัจจุบัน ซึ่งเป็นไปตามแนวทางฆราวาสนิยมมากกว่าการพัฒนาให้เป็นศาสตร์ที่หลอมรวมความจริงทางธรรมชาติและทางศาสนาเข้าด้วยกัน
จากบทความเรื่อง พุทธศาสนาไม่สนใจ การเข้าถึงความจริง ของสุรพศ ทวีศักดิ์ ซึ่งได้วิเคราะห์คำอภิปรายของธเนศ วงศ์ยานนาวา โดยอ้างถึงแนวคิดของธเนศไว้บางส่วน ดังนี้ การรู้จักธรรมชาติในฐานะ Nature
ปรัชญาตะวันตก,พุทธศาสนา,ศุภวิทย์ ถาวรบุตร,สุรพศ ทวีศักดิ์