आँसुको कोसेली
पैंतीस वर्षपछि यो माघमा मैले आफ्नो जन्मगाउँ चुङ्खुरुङको यात्रा गरें । उनै खोलानाला, उनै धारापँधेरा, उही रनवन र चरन–खर्क । संखुवासभाको सुदूर गाउँ पुग्ने बहानामा मैले प्रदेश १ का सातवटा जिल्लामा पाइला राखें ।
पैंतीस वर्षपछि यो माघमा मैले आफ्नो जन्मगाउँ चुङ्खुरुङको यात्रा गरें । उनै खोलानाला, उनै धारापँधेरा, उही रनवन र चरन–खर्क । संखुवासभाको सुदूर गाउँ पुग्ने बहानामा मैले प्रदेश १ का सातवटा जिल्लामा पाइला राखें ।तमोर नदीको गडतीरमा सुस्ताउँदै, अरुण उपत्यका र सभा खोलाका गल्छेडाहरू छिचोल्दा मलाई लाग्यो, माटाले आफ्नो प्रियजनलाई कहिल्यै बिर्संदैन । त्यही मेसोमा मैले पूर्वी पहाडका उराठ र उदास कथा मात्र सुनिनँ, मान्छेका मनमा जमेर बसेका प्रश्न, अन्योल र उथलपुथलहरू पनि अनुभव गरें । त्यहाँ थिए— बसाइँ सर्नेका सम्झना । अरबबाट बाकसमा फर्किने प्रिय सन्तानका कथा । घरको पिँडीमा एक्लै धुनमुन गर्ने वृद्ध आमाका उदासी । जीवन संघर्ष, भोक र भुक्तमानका संगिनी, श्लोक र सोरठीहरू । ‘कता बस्छौ नानी ?’ गाउँमा मलाई हिँड्न सिकाउने पुरानो पुस्ताका बाआमाहरूले सोध्ने पहिलो प्रश्न यही हुन्थ्यो । ‘काठमाडौं’ भन्नासाथ राजनीति जोडिन्थ्यो । आँगनमा बसेर जब कुराको पोयो खोलिन्थ्यो, मान्छेहरू जम्मा हुन्थे र सरकारको हालखबर सोध्न थाल्थे । कुराकानीकै प्रसंगमा एक ठाउँमा भत्किँदै गरेको ढोकाबाट टाउको निकालेर वृद्ध आमाले सोधिन्, ‘बाबु, के तिमीले प्रधानमन्त्रीलाई देखेका छौ ? कस्तो छ सिंहदरबार ? पशुपतिका त चारवटै ढोकाहरू चाँदीका छन् रे, हो ?’ प्रसंगवश थाहा भयो, ती आमालाई अझै पनि केपी ओली नै प्रधानमन्त्री छन् भन्ने लागेको रहेछ । गाउँ र सहरबीच कत्रो दूरी ? राजधानीमा सत्ताको रडाको; गाउँमा भोक, रोग र उदासी । त्यही परित्यक्त र उदास गाउँको कथा हो आजको आलेख । चैनपुर संखुवासभाको पुरानो बजार । तर मधुरो छ । खाँदबारी, तुम्लिङटार र वाना भने पहिलेभन्दा गुलजार र चम्किला भएका छन् । यसै मेसोमा चैनपुरका पुराना हेडसर, दाइ गोपाल गौतमलाई मैले सोधें, ‘पहाडको परिवर्तनलाई कसरी हेर्दै हुनुहुन्छ ?’ उनले भने, ‘झट्ट हेर्दा सडक, बिजुली र पानीको सुविधा बढ्दो छ । खाजामा चाउचाउ र पिउन कोकाकोला पाइन्छ । घरघरमा टिनको छानो चम्कन्छ । तर गहिरिएर हेर्दा, पहाड अँध्यारोतिर जाँदै छ । युवाहरू गाउँमा छैनन् । नयाँ सीप भित्रिँदैन । पढेलेखेका सहर पस्छन्, श्रम गर्ने विदेश । बिजुलीको उज्यालो हेरेर के गर्नु, ज्ञानको उज्यालो खोजी मर्दा भेटिँदैन ! न गतिला स्कुल छन्, न त कलेज र पुस्तकालय । काठमाडौंमा छापिने ठूला पत्रिका पहाड चढ्न हप्तौं लाग्छ । मान्छेहरू सस्ता युट्युबे हल्ला र सामाजिक सञ्जालका कथाहरूबाट दुनियाँ चियाउँछन् । त्यसले देखाउने उडन्ते संसार कस्तो होला ?’ नभन्दै मैले देखें, खेतबारी बाँझिँदै छन् । खर्क चरनमा गाईबस्तु घट्दै छन् । न गोठाला पाइन्छन्, न त दूध र घिउको व्यापार छ । जिल्लामा कुनै गतिलो अस्पताल छैन, गाउँमा एक जना पनि डाक्टर भेटिँदैन । उपचारका लागि धरान, विराटनगर र काठमाडौं धाउँदा लाखौं सकिन्छ । गाउँमा न इन्जिनियर भेटिन्छन्, न वकिल, न त नर्स । एक भाइले सुनाए, ‘पछिल्ला पाँच वर्षमा हाम्रो गाउँबाट एक जना पनि निजामती सेवामा भर्ती भएन । लगभग ७० प्रतिशत केटाहरू या त विदेश जाने तरखरमा छन् अथवा सहर पस्ने सुरमा ।’ ‘खेती किन नगरेको ?’ वानामा भेटिएका एक युवालाई मैले सोधें । उनले भने, ‘बीउ, मल र प्रविधि छैन । सिँचाइको अभाव छ । मात्र बाँच्न माटो कोरेर कसरी भविष्य बन्छ ?’ त्यसो त गाउँमा गोरुहरू विस्थापित छन् । हाते ट्याक्टर पुगेको छ । तर उत्पादन छैन । प्रख्यात चैनपुरे करुवा अहिले चैनपुरमा बन्दैन । न खाँदबारीमा लेकबाट राडीपाखी आउँछन्, न त कुराउनी आउँछ । अम्लिसो र सक्खरको दाम छैन । अलैंचीको बोट सुकेको छ, मूल्य घटेको छ । रुद्राक्षले गाउँलाई धान्दैन । अल्लोको कुरै मात्र । चुङखुरुङमा गफिँदै बस्दा गाउँलेहरूले प्रश्न गरे, ‘गुन्द्रुक र सिन्की बेचेर मात्र कसरी जीवन चल्छ ?’ मलाई लाग्यो— गाउँ र सहरबीचको दूरी किलोमिटरले नापेर मात्र थाहा हुँदैन, यसलाई दुःखको तराजुले पनि नाप्नुपर्छ । खाँदबारी पुगेका बेला वरुण क्याम्पसका विद्यार्थीहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने अवसर मिल्यो । कार्यक्रमको संयोजक थिए— कवि ताराबहादुर बुढाथोकी । विद्यार्थीसँग कुरा गर्न मैले रोजेको विषय थियो— ‘मान्छेका सपना’ । सपनाको सामर्थ्यबारे कुरा गरिरहँदा मैले जिल्लाकै सफल केही अगुवाका नाम लिएँ । डा. अर्जुन कार्की, दिनेश थपलिया, प्रेम राई, शारदाप्रसाद त्रिताल । विद्यार्थीहरूले उल्टो सोधे— केही मान्छे विशेष बन्नु र सबैका सपना पूरा हुनुमा फरक छैन ? अवश्य नै छ । उनीहरूको प्रतिप्रश्न थियो— के हाम्रो सरकारलाई गाउँका अधकल्चा सपनाहरूबारे थाहा होला ? सरकार धुरीमा बस्छ । जनता धूलोमा छन् । सायद, धुरीबाट धूलोमा हेर्दा मान्छेका सपनाहरू अमूर्त चित्रजस्ता देखिन्छन् । मलाई लाग्छ, त्यसलाई बुझ्ने सामर्थ्य आजको राजनीतिसँग छैन । समाजवादको राजमार्गमा दौडिँदै गरेको हाम्रो सत्तालाई भुइँमान्छेका सपनाहरू सुन्ने के फुर्सद ? गाउँका कुरा सुनिबस्दा लाग्छ, हाम्रो देश साना (?) मान्छेहरूको देश हो । खुसीहरू पनि सानै छन् । जनता गाउँमा बिजुली बल्दा रातभर हर्षबढाइँ गर्छन् । हिलो छ्याप्दै पहिलो पटक गाउँमा मोटर आइपुग्दा गुरुजी र मोटर दुवैलाई फूलमाला लगाइन्छ । गाउँमा डाइजिन, सिटामोल र टिन्चर आयोडिन बोक्नेलाई डाक्टर भनिन्छ । आफ्नो शिशुलाई पखाला चल्दा स्वास्थ्यचौकीमा जीवनजल पाइयोस्, बस, त्योभन्दा ठूलो खुसी आमाहरूलाई चाहिएकै छैन । वडा कार्यालयमा सजिलै वडाध्यक्ष भेटियोस् । पासपोर्ट लिन हप्तौं लाइन बस्न नपरोस् । चिनी, साबुन र मसला सस्तै पाइयून् । चाडबाड मनाउन चामलको खाँचो नहोस् । लघुवित्तले नठगोस् । भनेजति पढ्न पाइयोस् । खोज्दा काम मिलोस् र छोराछारीहरू मरुभूमिबाट बाकसमा नफर्किऊन् । मान्छेका यति साना खुसीहरू पनि किन पूरा हुँदैनन् ? मेरो जन्मगाउँले सोधेको एउटा निम्छरो प्रश्न हो यो । यो प्रश्नमा म अर्को प्रश्न थप्छु— किन हाम्रो राजनीति गाउँका साधारण प्रश्नहरूभन्दा कोसौं टाढा छ ? यस्तो लाग्छ, आन्दोलनले स्थापना गरेका शीतलनिवास र सिंहदरबारमा राजनीतिको दलाली हुर्किंदै छ । चुनावका वाचाहरू एकातिर छन्, सत्ताको बाटो अन्तै जान्छ । के यस्तै असंगतिहरूलाई राजनीति भनिन्छ ? अन्यथा परिणाम किन छैन । सतहमा हेर्दा सबै कुरा ठीकठाक देखिन्छन् । संसद् छ । सरकार छ । लोकतन्त्र छ । समाजवाद छ । तर भित्र सबै गडबड । संरचना पुरानै छ । शासकीय संस्कृति पुरानै छ । उत्पादन सम्बन्ध पुरानै छ । वर्चस्व पुरानै छ । बिचौलियाहरूको रजगज पुरानै छ । व्यवस्था फेरिएर के भयो ? स्वार्थकेन्द्र पुरानै छ । सरकार फेरिएर के भयो ? चरित्र उस्तै छ । जानुपर्ने स्वर्गतिर, यात्रा छ नर्कको । पहाडी गाउँहरू सोध्छन्, हामीलाई नर्कमा छोडेर स्वर्गको रसरंगमा झुमिरहँदा नेताहरूलाई थोरै पनि आत्मग्लानि नहोला ? मुद्दा र गन्तव्यको यस्तो चरम विरोधाभासलाई बोकेर कसरी लक्ष्य भेटिन्छ ? राजनीतिका दरबारहरूले सधैंसधैं सम्झिनुपर्ने सत्य के हो भने, हाम्रो देशमा अझै पनि मान्छेहरू भोकले मर्छन् । सत्य यस्तो छ कि आज पनि महिला र दलितहरूमाथि विभेद छ । सहरका छिँडी, गाउँका अनकन्टार कुनाहरूमा आज पनि मान्छेहरू अलपत्र छन् । बैंकको ब्याज, साहुको फन्दा र मालिकको दुर्व्यवहारको के हिसाब ? आज पनि हामी दाल, भात र तरकारी विदेशबाट किन्छौं र आफ्ना किसानहरूलाई उपहारमा आँसु दिन्छौं । आज पनि स्कुल जाने बच्चाहरू भैंसी र सुँगुर धपाउन बाध्य छन् । युवाहरूका लास विदेशबाट बाकसमा आउने अभागी मान्छेको देश हो यो । ओडार, कान्ला र परित्यक्त भूगोलमा बस्ने भोक, रोग र विभेदले थिलथिलो भएका चेपाङ, मुसहर र चमारहरूको देश हो यो । अपमानको थप्पड खाँदै, दिनदिनै मर्दै बाँचेका उखु किसान, लघुवित्त पीडित र दुःखी हलीगोठालाको देश हो यो । उनीहरूका लागि संविधानमा लेखिएको समाजवाद त्यो बेलासम्म जाली कुरा हो, जुन बेलासम्म नागरिक र नेताबीचको सीमारेखा मेटिँदैन । त्यो सीमारेखा मेट्ने कसरी ? यसका लागि संरचनाहरू बदल्नुपर्ला । प्रणालीहरू फेर्नुपर्ला । राज्यको चरित्र बदल्ने काम बाँकी नै छ, सडेगलेको संरचना भत्काउने काम अधुरै छ । त्यो काम कहिले हुन्छ ? पहाडको प्रश्न छ, पाखापखेरामा परिवर्तनको उज्यालो कहिले झुल्किन्छ सरकार ? भनिदिनुहोस् नेताज्यू, के दलालहरूले गाउने समाजवादको गीत तपाईंलाई कर्णप्रिय लाग्छ ?सरकारी मान्छेहरू भन्छन्— देशमा पैसा छैन । थाहा छ, गर्नुपर्ने कामहरू धेरै छन् र स्रोतसाधनको कमी छ । अवश्य नै, त्यसैले त हामीलाई राजनीति चाहिएको हो । पार्टीहरू चाहिएका हुन् । नेता र नेतृत्व चाहिएका हुन् । सचिव, महानिर्देशक र निर्देशक चाहिएका हुन् । जसले चुनौतीहरूको सामना गरून् । जसले सबै कुरा ठीकठाक गरून् । सरकार पैसा छैन भन्छ, खर्च घटाउने जाँगर देखाउँदैन । सार्वजनिक खर्च पुनरवलोकन आयोग भन्छ— हाम्रा छवटा मन्त्रालय, तीन दर्जन आसपास महाशाखा, दर्जनौं विकास समिति र अनेक आयोगलाई खारेज गर्न वा मिलाउन सकिन्छ । त्यसो गर्दा अहिले नै हजारौं कर्मचारीहरूको खर्चबोझ कम हुन्छ । सरकारले एक वर्ष नयाँ गाडी खरिद नगर्ने हो भने करोडौं जोगिन्छ । खर्च घटाउन आर्थिक अनुशासन चाहिन्छ । जस्तो, विदेश भ्रमण नगरौं । सरकारी भोजभतेर नगरौं । चियापान र अतिथि सत्कार बन्द गरौं । बिदामा सरकारी साधनको दुरुपयोग रोकौं । मन्त्रिपरिषद्, संसद्, आयोग, समिति, सरकारी कार्यालयको भत्ता कटाऔं । र, यस्तो बचत मुख्यतः गाउँमा खर्च गरौं । निःशुल्क शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी सृजना र कृषिमा लगाऔं । हिँड्नुपर्ने बाटो यो हो । अन्यथा उल्टो हिँडेर गन्तव्यमा कसरी पुगिन्छ ? कृपया, अब सही बाटो समातौं । अन्यथा इतिहासका गल्तीहरू पानीका फोका होइनन्, जो सजिलै उठ्छन् र बिलाउँछन् । ती ढुंगामा कुँदिएका अक्षरहरू हुन, जसको हिसाबकिताब आज नहोला, एक दिन अवश्य हुनेछ । अन्त्यमा एउटा सानो प्रसंग जोड्छु, बीपी कोइरालाका पिता कृष्णप्रसादको । उनले कुनै समय राणाहरूलाई रैतीको अवस्था देखाउन तराईतिर भेटिएका भरियाहरूले लगाउने च्यातिएका मैलाधैला कमेज, सुरुवाल र टोपी जम्मा गरेर श्री ३ का दरबारमा उपहार पठाएका थिए रे । त्यो स्वभावतः एउटा विद्रोह थियो । परिणामतः कोइराला सपरिवार देशबाट निकालिए । र, तिनै मैला मान्छेको न्यायका लागि लड्ने संकल्प गर्दै कांग्रेस र कम्युनिस्टहरू राजनीतिमा उदाए । त्यसयता झन्डै ८० वर्ष बिते, तर दुर्भाग्य, आज पनि गाउँमा मैला लुगा, भोको पेट र परित्यक्त जीवनबाट मान्छेले मुक्ति पाएको छैन । मान्छेलाई रैतीबाट नागरिक बनाउने कहिले ? सभा गडतीरमा भेटिएकी एक वृद्ध आमाले दुःखको पोको फुकाउँदै मलाई भनिन्, ‘बाबु, यता गाउँमा मान्छेहरू रुँदै छन्; उता दरबारमा तिमीहरू कसरी हाँस्न सक्छौ भनेर नेतालाई सोधिदिनू है ।’ ती वृद्ध आमाको यही प्रश्न नै मैले मेरा गाउँबाट सहर ल्याएको पछिल्लो उपहार हो । नेताज्यू, कृपया भनिदिनुहोला, यो उपहार तपाईंलाई कस्तो लाग्यो ? आँसुको स्वाद गुलियो हुँदैन, त्यसैले आँसु पिउन सकिँदैन । नेताज्यू, कृपया आँसुलाई अनुभूति गर्नुहोला । अन्यथा, मान्छेको आँसुलाई नबुझ्ने तपाईंको राजनीति मात्र सत्ताको दलाली हो । 