तिनाउको बालुवाले धानेको बस्ती
कंक्रिटले ठडिएका बुटवलका हजारौं घरलाई दुई किनारमा राखेर बग्छ तिनाउ । उर्लिंदो भेलले दिने बेलाबेलाको त्रासबाहेक यो नदी किनारमा रहेका सुकुम्बासी बस्तीका हजारौं मजदुरको दैनिक ‘भरथेग’ को सारथि पनि हो । तिनाउ किनारमा पर्ने बुटवल उपमहानगरपालिका–११ को मजुवा, बुद्धनगर, सिर्जनानगरमा विपन्न समुदायको बसोबास छ । ती बस्तीका अधिकांश स्थानीय तिनाउको बालुवा बिक्री गरेर दैनिकी चलाइरहेका छन् । 
बुटवल — कंक्रिटले ठडिएका बुटवलका हजारौं घरलाई दुई किनारमा राखेर बग्छ तिनाउ । उर्लिंदो भेलले दिने बेलाबेलाको त्रासबाहेक यो नदी किनारमा रहेका सुकुम्बासी बस्तीका हजारौं मजदुरको दैनिक ‘भरथेग’ को सारथि पनि हो । तिनाउ किनारमा पर्ने बुटवल उपमहानगरपालिका–११ को मजुवा, बुद्धनगर, सिर्जनानगरमा विपन्न समुदायको बसोबास छ । ती बस्तीका अधिकांश स्थानीय तिनाउको बालुवा बिक्री गरेर दैनिकी चलाइरहेका छन् । तिनाउ खोलामा बालुवा चाल्दै एक महिला । तस्बिर : कान्तिपुर

देवीनगरको सुन्दरटोलस्थित राधा सेक्टरमा टिनले छाएको दुईकोठे घरमा २७ वर्षीय सुमन सुनार बस्छन् । बालुवा खोज्न चामल सकिएर रित्तो भएको बोरा बोकेर खोलामा झर्छन् । उनी दिनमा ५ देखि १० बोरा बालुवा ल्याएर आँगनमा थुपार्छन् । ‘१५ दिनमा बल्ल ९० बोरा बनाएँ,’ उनले भने, ‘खोलामै बालुवा छैन, ठूलो तिनाउले झन् बालुवा ल्याउनै छोड्यो ।’घर निर्माण गर्ने ठेकेदारहरूले उनीसँग प्रतिबोरा ४० रुपैयाँमा बालुवा किनेर लैजान्छन् । उनको ५ जनाको परिवारको दैनिक गुजाराको माध्यम भनेकै तिनाउको बालुवा हो । राधा सेक्टरमा मात्रै बोरामा उठाएको बालुवा बेचेर बिहान–साँझको छाक टार्ने २ सय परिवार छन् । उनकै छिमेकी ३२ वर्षीय वीरेन्द्र घर्तीले पनि बालुवा बिक्री गरेरै ४ जनाको परिवार पाल्दै आएका छन् । ‘काम गर्न अरू सीप भएन, ढुंगाको काम गर्न जानेको छु, तर त्यो काम पाइनै छोड्यो,’ उनले भने, ‘लेबर काम गर्न पाए जान्छु, खाली हुँदा बालुवा बटुल्छु ।’ कहिलेकाहीं पुग्ने नगर प्रहरीले बोरामा उठाएर राखेको बालुवा फालिदिने र ट्र्याक्टरमा राखेर लगिदिने उनीहरूको गुनासो छ । तिनाउ नदीबाट बालुवा निकाल्न प्रायः दुई जनाभन्दा बढी समूह बनाएर काम गर्ने पनि नदी किनारमै भेटिन्छन् ।बुटवल–११ रंगशाला पछाडिको सहनशील पथको एमजी टोलका जीतबहादुर रेगामी दिनभरि खोलामा बालुवा थुपारेर बोरामा हाल्छन् । जेनतेन बोकेर बाटोमा ल्याएर राख्छन् र प्रतिबोरा ४० रुपैयाँमा बिक्री गर्छन् । ‘११ बजेपछि आउँछु, दिनमा ५/६ बोरा उठाउँछु,’ ६५ वर्षीय उनले भने, ‘एक बोरा ४० रुप्पेमा बिक्छ । त्यसैले चामल दाल किन्ने हो ।’ तिनाउ पुलदेखि तिलोत्तमा नगरपालिका–३ जानकीनगर पश्चिम क्षेत्रसम्मको तिनाउका दुवै किनारमा ५ हजारभन्दा बढी घरधुरी तिनाउ नदी उकास क्षेत्रमा बसेका छन् । दैनिक २ सय जनाले बालुवा निकालेर बिक्री गर्ने गरेको वडा कार्यालयको अनुमान छ । वडाध्यक्ष रामचन्द्र क्षेत्रीले विपन्न समुदायका व्यक्तिले खोलाबाट बालुवा निकाल्ने कार्य नियमितजस्तै बन्न थालेको बताउँछन् । उनले वडा ११ मा मात्र बालुवामा निर्भर हुनेको संख्या १ हजार जनाभन्दा बढी रहेको बताए । प्रदेशको उद्योग तथा यातायात व्यवस्था मन्त्रालयका अधिकृत टुकराज पाण्डेका अनुसार लुम्बिनीमा सानाठूला गरी ७ हजार १५ उद्योग सञ्चालनमा छन् । तिनमा अहिले २५ हजार ८ सय ५ जनाले मात्र रोजगारी पाइरहेको सरकारी तथ्यांक छ । आयातित कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगमा काम गर्ने श्रमिक, यातायात क्षेत्रका मजदुर र निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने श्रमिकलाई पछिल्लो आर्थिक मन्दीले थप बेरोजगार–उन्मुख बनाएको छ । सामान्य उद्योग र दैनिक ज्याला मजदुरी गरेर जीविकोपार्जन गर्नेहरू आर्थिक मन्दीको ठूलो जोखिममा छन् । कोभिडपछिको आर्थिक मन्दीले सबैभन्दा बढी मारमा अनौपचारिक क्षेत्रका मजदुर नै परेको उनले बताए ।उनका अनुसार पछिल्लो दुई वर्षमा लुम्बिनीका ठूला उद्योगले मात्र ४० प्रतिशतसम्म कर्मचारी कटौती गरेका छन् । रूपन्देही उद्योग संघका अध्यक्ष दीपक सापकोटाले प्रदेशमा सानाठूला गरी २ हजारभन्दा बढी उद्योग बन्द भएको बताए । ‘१० हजारभन्दा बढीले रोजगारी गुमाएको अवस्था छ,’ उनले भने, ‘आर्थिक मन्दीले उद्योग धराशायी बन्दै गएकाले थप मजदुर कटौतीको तयारीमा उद्योगीहरू छन् ।’ केही औषधीजन्य अत्यावश्यक तथा स्वदेशी कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगले पनि कामदार कटौती गर्दै न्यून उत्पादन गरिरहेको उनले बताए ।