त्रिविमा फेरि भागबन्डाको प्रपञ्च
त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा मेरिट (योग्यता) का आधारमा उपकुलपति नियुक्ति गर्ने प्रधानमन्त्री एवं कुलपति पुष्पकमल दाहालको प्रतिबद्धताविपरीत राजनीतिक भागबन्डाको प्रपञ्च सुरु भएको छ । एकातिर आकांक्षीहरूले राजनीतिक दलहरूमार्फत लबिइङ तीव्र बनाएका छन्, अर्कातिर सत्तारूढ दलहरूले अनौपचारिक टिम बनाएर उपकुलपतिसहित रिक्त सबै पदमा एकमुष्ठ बाँडफाँट मिलाउन गृहकार्य गरिरहेका छन् ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा मेरिट (योग्यता) का आधारमा उपकुलपति नियुक्ति गर्ने प्रधानमन्त्री एवं कुलपति पुष्पकमल दाहालको प्रतिबद्धताविपरीत राजनीतिक भागबन्डाको प्रपञ्च सुरु भएको छ । एकातिर आकांक्षीहरूले राजनीतिक दलहरूमार्फत लबिइङ तीव्र बनाएका छन्, अर्कातिर सत्तारूढ दलहरूले अनौपचारिक टिम बनाएर उपकुलपतिसहित रिक्त सबै पदमा एकमुष्ठ बाँडफाँट मिलाउन गृहकार्य गरिरहेका छन् ।उपकुलपति नियुक्तिको नाम सिफारिस गर्ने समितिले शुक्रबार जारी गरेको दरखास्त आह्वानको सूचनामा पनि भागबन्डाको प्रपञ्च प्रतिविम्बित छ । आलोचनापछि प्रधानमन्त्री दाहालले सूचना सच्याउन निर्देशन त दिएका छन् तर नियुक्ति निष्पक्ष र पारदर्शी प्रक्रियाबाट हुनेमा संशय कायमै छ । विश्वविद्यालय तहका ८० प्रतिशतभन्दा बढी विद्यार्थी पढ्ने त्रिवि दुई महिनादेखि उपकुलपतिविहीन छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालय ऐनअनुसार पद रिक्त भएको तीन महिनाभित्रमा पदाधिकारी नियुक्त गर्नुपर्छ । उपकुलपति पद रिक्त भएको एक सातामै अर्थात् गत कात्तिक २४ मा सहकुलपतिको नेतृत्वमा तीन सदस्यीय समिति गठन गरिएको थियो । त्यही समितिले झन्डै दुई महिनापछि उपकुलपतिका लागि दरखास्त आह्वानको सूचना निकालेको हो । सूचनामा उपकुलपतिका लागि दरखास्त दिने व्यक्तिको योग्यता ‘विश्वविद्यालयको पदाधिकारीमध्ये कुनै एक पदमा तीन वर्ष काम गरेको हुनुपर्ने’ भनिएको छ । एक त, यसले पूर्वपदाधिकारीलाई मात्र प्रतिस्पर्धाको मौका दिएर अरू योग्य प्राज्ञिक व्यक्तिलाई निषेध गर्छ । अर्को, तीनवर्षे समयावधि निश्चित व्यक्तिप्रति लक्षित रहेको आशंका गरिएको छ । त्रिविमा पदाधिकारीको कार्यकाल चार वर्ष हुन्छ । प्रधानमन्त्री दाहालले आलोचना थामथुम पार्न मात्रै सबैका लागि खुला हुने गरी सूचना सच्याउन निर्देशन दिएका हुन् कि त्रिविको कार्यकारी नेतृत्वमा योग्य र सक्षमलाई नियुक्ति दिन साँच्चिकै चाहेका हुन्, केही सातामै प्रस्ट हुनेछ । राजनीतिक भागबन्डाले ओरालो लागिरहेको त्रिविलाई सुधार गर्नुपर्ने आवाज सघन भइरहेका बेला प्रधानमन्त्री दाहालले हौसिएर वा झुक्किएर कुनै एकपटक मात्र मेरिटका आधारमा उपकुलपति नियुक्ति गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका होइनन् । उनले पुस २ मा स्नातक र स्नातकोत्तर दीक्षित हजारौं विद्यार्थीमाझ योग्यता र क्षमता भएकालाई प्रतिस्पर्धा गराएर उपकुलपति छान्ने वाचा गरेका हुन् । त्यसपछि पुस १० मा देशवासीका नाममा सम्बोधन गर्दै प्रतिबद्धता दोहोर्‍याए । राजनीतिक भागबन्डा अन्त्यबाटै त्रिवि सुधारको थालनी गर्नु अहिलेको आवश्यकता पनि हो । राजनीतिक दलको निगाहमा पदाधिकारीले नियुक्ति पाउने, उनीहरूले आफ्नो कार्यपद्धतिमा त्यही शैली अनुशरण गर्ने र अरूले पनि नियुक्ति, सरुवाबढुवाको अपेक्षामा राजनीतिक दलका नेताहरूको घरदैलो गर्ने प्रवृत्ति जारी रहेसम्म अध्यापन, अनुसन्धान जस्ता प्राज्ञिक कार्यले प्राथमिकता पाउँदैन, विश्वविद्यालयको शैक्षिक उन्नयन हुन सक्दैन । नेतृत्वले राजनीतिक आस्था एवं ‘योगदान’ लाई प्राथमिकता दिँदा त्रिवि यस्तो हविगतमा पुगेको छ कि अध्यापक, कर्मचारी र विद्यार्थी जो पनि जहिले पनि आन्दोलनमा उत्रन्छन्, बन्दहडताल हुन्छ । आन्दोलनको कारण शैक्षिक गुणस्तरसँग होइन, भागबन्डा वा कसैलाई काखा वा पाखा गरिएको विषयसँग जोडिएको हुन्छ । नियमन र अनुगमन गर्नै नसक्ने गरी पहुँचका आधारमा जथाभावी सम्बन्धन बाँडिएको छ । अध्यापक र कर्मचारी छनोट प्रायः सधैं विवादित हुन्छ, कैयन् पटक अख्तियारले मुद्दासमेत चलाएको छ । प्रश्नपत्र निर्माण र उत्तरपुस्तिका परीक्षणमा त्रुटि सामान्यजस्तै बन्दै गएको छ । भर्ना, परीक्षा र नतिजा प्रकाशन समयमा हुन छाडेपछि विश्वविद्यालय अनुदान आयोगले एकीकृत शैक्षिक क्यालेन्डर बनाइदिएको छ, त्यही क्यालेन्डर लागू गर्न पनि मुस्किल परिरहेको छ । मुलुककै जेठो र ठूलो विश्वविद्यालयको ओरालो यात्रा अविलम्ब रोक्नुपर्छ । त्यसका लागि संरचनागत सुधारकै खाँचो छ । कानुनमा मात्र होइन, व्यवहारमै त्रिवि राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त स्वशासित संस्था बन्ने सुनिश्चित गरिनुपर्छ । सरकार यति बेला उच्च शिक्षासम्बन्धी कानुन बनाउने गृहकार्यमा छ तर शिक्षा मन्त्रालयले तयार गरेको विधेयकको मस्यौदा खासै उत्साहजनक देखिँदैन । सरकारले चाहे मन्त्रिपरिषद्बाट पारित हुनुअघि र राजनीतिक दल तथा सांसदले चाहे संसद् पुगेपछि पनि सुधार हुन सक्छ, हुनुपर्छ । तर संसद्बाट पारित भएर कानुन बनिसक्न लामो समय लाग्छ । त्यसैले त्रिवि सुधारको थालनी उपकुलपति नियुक्तिबाटै गरिहाल्नुपर्छ ।