बहुआयामिक अविश्रान्त साधक
एक शताब्दीभन्दा लामो जीवन बाँचेर आइतबार निधन भएका सत्यमोहन जोशीप्रति शाब्दिक श्रद्धा अर्पण गर्नेमध्ये धेरैले एउटा साझा कुरा लेखे/भने, ‘उनी लोभलाग्दो जीवन बाँचेर गए ।’ १०३ वर्षसम्म, त्यो पनि धेरै समय ओछ्यान नपरीकनै बाँच्नु नै आफैंमा अनुपम उदाहरण हो, तर त्यतिले मात्र उनको जीवनलाई लोभलाग्दो बनाएको पक्कै होइन ।
एक शताब्दीभन्दा लामो जीवन बाँचेर आइतबार निधन भएका सत्यमोहन जोशीप्रति शाब्दिक श्रद्धा अर्पण गर्नेमध्ये धेरैले एउटा साझा कुरा लेखे/भने, ‘उनी लोभलाग्दो जीवन बाँचेर गए ।’ १०३ वर्षसम्म, त्यो पनि धेरै समय ओछ्यान नपरीकनै बाँच्नु नै आफैंमा अनुपम उदाहरण हो, तर त्यतिले मात्र उनको जीवनलाई लोभलाग्दो बनाएको पक्कै होइन ।आफ्नो शतायुका ८ दशकभन्दा बढी जोशी जसरी कला–संस्कृति, इतिहास र भाषा–साहित्यजस्ता बहुविधामा अविश्रान्त क्रियाशील रहिरहे, उनको जीवनको त्यही सत्य नै अरूका लागि मोहनी बनेको हो । देशमा राणा शासन ढल्दा–नढल्दैदेखि काठमाडौं–वृत्तमा ‘हु–इज–हु’ का रूपमा चिनिन थालिसकेका जोशी मृत्युको केहीअघिसम्म पनि उत्तिकै सक्रिय थिए । यही दशकौं लामो, अविच्छिन्न र बहुआयामिक सक्रिय सार्वजनिक जीवन नै जोशीको पर्याय हो । २०१३ सालमै ‘हाम्रो लोकसंस्कृति’ पुस्तकका लागि पहिलो मदन पुरस्कार पाएका जोशीलाई त्यसपछि पनि यो प्रतिष्ठित सम्मानले पछ्याइरह्यो । २०१७ सालमा ‘नेपाल राष्ट्रिय मुद्रा’ र २०२८ सालमा ‘कर्णाली लोकसंस्कृति’ पुस्तकका लागि पनि उनले यो पुरस्कार पाए । तीन पटकसम्म यो सम्मान पाएको कीर्तिमान आजपर्यन्त उनकै एकल नाममा छ । जोशीको कृतित्वको दुर्लभ उदाहरण यही मदन पुरस्कारकै सूचीबाट पनि भेउ पाउन सकिन्छ— त्यो हो बहुविधामा उनको साधना । कुनै एक क्षेत्रमा अटुट अनुशीलन गर्नेहरू त धैरै छन् तर जोशी यस्ता अपवाद हुन्, जसले अनेकौं विधामा खोजबिन गरेर कलम चलाए, त्यो पनि पुरस्कार जित्ने गरी, परिणाम देखिने गरी । ‘हाम्रो लोकसंस्कृति’ मा तनहुँ–लमजुङका लोकगीत खोतलेका उनले ‘नेपाल राष्ट्रिय मुद्रा’ मा लिच्छविकालदेखिका नेपाली मुद्राहरूबारे खोजबिन गरेका छन् । यसै गरी अरू चार लेखकसँगको संयुक्त कृति ‘कर्णाली लोकसंस्कृति’ मा कर्णालीको खस सभ्यता–संस्कृति समेटेका छन् । जोशीले नेपाली भाषामा करिब ३ दर्जन र नेपाल भाषामा करिब ४ दर्जन पुस्तक लेखे, जसमा कला–संस्कृति सम्बन्धी खोजमूलक कृतिदेखि नियात्रा, नाटक, कविता र अनुवाद–साहित्यसम्म छन् । उल्लिखित तीन पुस्तकका अतिरिक्त उनका ‘न्युजिल्यान्डमा पहिलो नेपाली’ नियात्रासंग्रह, ‘कलाकार अरनिको’, ‘नेपाली लोकगीत एक अध्ययन’, ‘नेपाली चाडपर्व’ ‘नेवारहरूको महान चाड म्हपूजा’, ‘न्हूगु नेवाः वर्णमाला’ लगायतका पुस्तक विशेष छन् । ‘महर्षि याज्ञवल्क्य’, ‘बाघ भैरव’ र ‘मजिपा लाखे’ जस्ता नेपाली रंगमञ्चमा चर्चित बनेका नाटकका यी लेखकले नेपाल भाषामा ‘अरनिकोकृत श्वेतचैत्य’ र ‘जयप्रकाश’ जस्ता महाकाव्य रचेका छन् । बालसाहित्य सृजना गरेका छन् । जोशीको सोख र साधनाको आयाम कति फराकिलो छ भन्ने त ‘माओत्सेतुङका कविता’ समेत अनुवाद गरेबाटै पनि थाहा हुन्छ । कुनै एउटा व्यक्तिले देश, समाज र संस्कृतिलाई अनेक आयामबाट कति योगदान दिन सक्छ, त्यति जोशीले पनि गरे । दलीय राजनीतिभन्दा बाहेक अनेकौं क्षेत्रमा उनी सक्रिय रहे, जसको मियोमा भने उही कला–संस्कृति र भाषा–साहित्य थियो । राणाकालमै नेपालको नक्सा तयार पार्ने कार्यमा संलग्न उनको संलग्नताका क्षेत्रहरू समयक्रमसँगै विस्तार भैरहे । २०१६ सालमा पुरातात्त्विक तथा संस्कृति विभागका निर्देशक बनेर पुरातात्त्विक सम्पदा संरक्षणमा जुटेका उनी पछि नेपाली भाषा पढाउन चीन पुगे, र त्यही मौकामा अरनिकोबारे अनुसन्धान गरी नेपालका एक विभूतिलाई पुनः राष्ट्रिय चर्चामा ल्याए । २०२६ सालमा तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा सहसदस्य रहेका उनी २०३१ सालमा सदस्य सचिव पनि भए । यही क्रममा हो, ‘कर्णालीको लोकसंस्कृति’ पुस्तक प्रतिष्ठानले प्रकाशित गरेको, जुन यस संस्थाले गरेका राम्रा कामहरूको सूचीमा आजसम्म पनि अग्रपंक्तिमै छ । जोशी यस अर्थमा पनि भाग्यमानी नेपाली हुन् कि जीवित छँदै उनले आफ्नो काम–कृतिको प्रशस्त प्रशंसा–सम्मान पाए । के नागरिक के सरकार कसैले पनि उनको सम्मानमा कन्जुस्याइँ गरेनन् । नागरिकस्तरबाट शताब्दी पुरुष घोषित उनलाई सरकारले पनि ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ भन्दै १० रुपैयाँको हुलाक टिकट प्रकाशित मात्र गरेन; सय, हजार र २५ सय रुपैयाँका उनका तस्बिर अंकित सिक्का पनि निष्कासन गर्‍यो । यसरी, अति थोरै मान्छेले मात्र आफ्नो जीवनकालमा पाउने राष्ट्रिय सम्मान जोशीले पाए, जसको हक उनी राख्थे पनि । केही आलोचकहरू जोशीलाई गहिरो मीमांसा गर्न सक्ने प्राज्ञका रूपमा लिँदैनन्, जसबारे आ–आफ्नो अभिमत होला । तर उनले जे–जति गरे, लोकका निम्ति स्मरणीय पात्र बन्न त्यति नै पनि पर्याप्त छ, अझ अनुकरणीय नै पनि छ । जीवनभर उनले केही न केही खोजमेल गरिरहे, देश र समाजलाई केही न केही योगदान दिइरहे, एकै समयका कैयौं पुस्ताका निम्ति प्रेरणाको स्रोत बनिरहे, बाटो देखाइरहे । आजको मितिमा उनको जीवनको सबैभन्दा ठूलो सन्देश पनि यही हो— सक्रिय सामाजिक जीवन र अविश्रान्त साधना । यिनै बहुआयामिक व्यक्तित्वका धनी जोशीलाई हाम्रो हार्दिक श्रद्धाञ्जली !