बहस : कोभिडपछि बन्‍ने फिल्ममा महिला चरित्र चित्रण कस्तो हुनुपर्छ ?
अत्यधिक दर्शकले रुचाएको फिल्म हो, 'छक्का पञ्जा'। यो फिल्ममा दुई महिला पात्रको प्रमुख भूमिका छ । अभिनेत्री वर्षा राउत वृन्दाको भूमिकामा देखिएकी छिन् भने चम्पाको चरित्रमा प्रियंका कार्की । विदेश गएका पतिलाई धोखा दिएर पतिकै साथी राजा (दीपकराज गिरी)सँग सम्बन्ध राख्छिन् वृन्दा ।
काठमाडौँ — अत्यधिक दर्शकले रुचाएको फिल्म हो, 'छक्का पञ्जा'। यो फिल्ममा दुई महिला पात्रको प्रमुख भूमिका छ । अभिनेत्री वर्षा राउत वृन्दाको भूमिकामा देखिएकी छिन् भने चम्पाको चरित्रमा प्रियंका कार्की । विदेश गएका पतिलाई धोखा दिएर पतिकै साथी राजा (दीपकराज गिरी)सँग सम्बन्ध राख्छिन् वृन्दा ।सेल्फी लिँदा 'मुख चुच्चो पार्नुपर्छ' भन्ने थाहा पाएकी वृन्दालाई शारीरिक अभिलाषाका लागि राजाले आफूलाई प्रयोग गरेको बुझ्न नसक्ने कमजोर पात्रको रुपमा चित्रण गरिएको छ । उनलाई सजिलै परपुरुषसँग सल्किने महिलाको रुपमा उभ्याइएको छ । बुद्धिको जेठान (जयनन्द लामा)लाई पिट्दै गर्दा राजाको हत्केला समाएर प्रतिकार गर्छिन् फिल्मकी अर्की पात्र चम्पा । तर बिहेपछि पत्नी पिट्न पाउनुपर्ने माग राख्ने राजासँग सजिलै बिहे गर्न तयार भएको देखाइएको छ । फिल्मको कथा अघि बढेसँगै चम्पाको उद्देश्य प्रस्ट हुँदै जान्छ । चम्पा अतितसँग मिलेर राजासँग बदला लिन तयार भएकी हुन्छिन् । १० लाख रकमका लागि राजासँग बदला लिन्छिन् अनि अतितसँगै बिहे गर्छिन् । रक्सी खाएर पत्नी कुट्ने व्यक्तिलाई प्रहरीको जिम्मा लगाइदिने अनि महिला हिंसाका कुरा गर्ने उनलाई आर्थिक समस्या समाधानका लागि पुरुषकै भर पर्नुपर्ने निरीह महिलाको रुपमा फिल्ममा प्रस्तुत गरिएको छ । उनको चरित्र चित्रणले आर्थिक अभावबाट उम्कन महिलाका लागि पैसावाल पुरुषसँगको बिहे नै समाधानका रुपमा देखाइएको छ । फिल्ममा एकदमै थोरै भूमिका पाएकी विष्णु (नर्मता सापकोटा)लाई उत्ताउली महिलाको रुपमा देखाइएको छ । 'यो बाजेको त छैन कि क्या हो !,'उनले बोल्ने दिअर्थी संवादले उनको चरित्र प्रस्ट्याउँछ । फिल्म 'जात्रा'मा अभिनेत्री वर्षा राउतले फणीन्द्र (विपिन कार्की)की पत्नीको भूमिका निभाएकी छिन् । गरिबीले थिचिएको जिन्दगीमा पतिले बैंकबाट लुटिएको तीन करोड भेट्याएको खबर पाउनासाथ खुसीले फुरुङ्ग हुन्छिन् उनी । फणीन्द्रको इमान हेरेरै बिहे गर्न तयार भएकी उनी भेट्याइएको रकम पचाउन पतिलाई सहयोग गर्छिन् । उक्त रकम फिर्ता गर्ने निर्णय सुनाउँदा बेखुसी हुन्छिन् । लुटिएको रकममा भविष्यको सपना बुन्ने महिलाको रुपमा उनी फिल्ममा चित्रित छिन् । ०००यी दुई फिल्मको उदाहरण पर्याप्त होला नेपाली फिल्ममा महिलाको 'स्टेरियोटाइप' चरित्र चित्रण बुझ्न । महिलालाई एकैखाले चरित्रमा प्रस्तुत गर्नु नेपाली फिल्मको पुरानै रोग हो । लामो समय नेपाली फिल्मले महिलाको आँसु बेच्यो । महिलालाई आमा, बुहारी र प्रेमिकाको भूमिकामै सीमित राख्यो । उनीहरुका चरित्र चित्रण पितृसतात्मक सोचबाट माथि उठ्न सकेन । सँधै महिलाहरुलाई कमजोर, निरीह, असहाय, आफ्नो समस्या समाधानका लागि पुरुषमा भरपर्ने पात्रको रुपमा प्रस्तुत गरियो । उनीहरुलाई घरको काम र बच्चा स्याहार्ने भूमिकामै खुम्च्याइयो । नेतृत्वदायी भूमिकामा उनीहरुलाई विरलै देखाइन्छ । महिला पात्रलाई पुरुषको दृष्टिकोणबाट लेखिँदा/निर्देशन गर्दा वृन्दा चम्पा, विष्णुजस्ता पात्रहरु जन्मिन्छन् । पटकथाकार लैंगिक रुपले असंवेदनशील हुँदाका नजिता हुन् यी पात्र ।जेठ १९ मा 'प्लान अन्तर्राष्ट्रिय' र 'डकस्कुल'ले सार्वजनिक गरेको एक अध्ययनले महिला पात्रलाई पुरुषको दाँजोमा दोस्रो दर्जाकै रुपमा प्रस्तुत गरिएको तथ्यांक निकाल्यो । 'नेपाली फिल्ममा महिलाको प्रतिनिधित्वलाई सदैव दोस्रो दर्जामा राखेर प्रस्तुत गरिएको पाइन्छ । उनीहरुलाई प्राय: घरायासी कामकाज या यौन सुख परिपूर्ति गर्ने पात्रको रुपमा देखाइएको पाइन्छ । यस्तो प्रतिनिधित्वका बारेमा दशक लामो छलफल भए तापनि एकदमै थोरै परिवर्तन आएको छ,'रिसर्च पेपरमा उल्लेख छ,'अझै पनि नेपाली फिल्ममा महिला र किशोरीहरुलाई पुरुषसमान प्रस्तुत गरिँदैन । नेतृत्वदायी भूमिकामा पनि उनीहरुलाई पुरुषको दाँजोमा एकदमै फितलो पात्रमा चित्रित गरिएको पाइएको छ ।'महिलालाई निर्णय लिन पनि पुरुषमै भर परेको देखाइन्छ फिल्ममा । उनीहरुले निर्णय लिए पनि त्यसमा प्रश्न उठाइन्छ । पुरुष पात्रको निर्णयलाई जति सम्मान दिइँदैन । अधिकांश महिलाको उद्देश्य नै देखाइँदैन फिल्ममा । फिल्मले महिलामाथि हुने हिंसालाई पनि सामान्यीकरण गरेको देखाइन्छ । पर्दामा बारम्बार एकै किसिमका कथा, दृश्य देखाइयो भने महिलाहरुले आफूलाई त्यतिमै सीमित गर्न थाल्छन् । महिलाका लक्ष्य र चाहना त्यतिमै सीमित रहन जान्छ भन्ने अध्ययनको सारांश छ । त्यही सीमितताले ल्याएको नतिजा हुनुपर्छ, यहाँ महिलाले बनाएका फिल्ममै महिला पात्रहरु पुरुष निगाह (मेल गेज)बाट निर्देशित पाइन्छ । महिलाप्रधान भनिएका फिल्ममा पुरुषकै दृष्टिकोण भेटिने निर्देशक नवीन सुब्बाको भनाइ छ । 'पछिल्लो समय व्यावसायिक रुपले सफल भनिएका फिल्मका निर्देशक त महिलाहरु हुन् । तर ती महिलाहरुले उठाइरहेको विषय महिला केन्द्रित थिएनन् । फिल्ममा महिला पात्र राखे पनि व्यावसायिक उद्देश्यका लागि मात्र उपयोग भएको छ । केवल मेल गेजलाई मनोरञ्जन दिने तरिकाले महिलाहरुले त्यसरी फिल्म बनाउनु त ठूलै समस्या हो,'उनले भने,'यो फिल्ममेकरको समस्या हो, समाजको पनि होला । किनभने ती फिल्मको उपभोक्ता त समाज हुन् । त्यसकारण त्यस्तो फिल्मको पुन: उत्पादन भइरहेको छ । त्यो उत्पादन गर्नेहरु संवदेनशील हुनुपर्ने हो । तर उनीहरु सचेत भइरहेका छैनन् । त्यसकारण यस्तो फिल्म बन्‍ने चक्र घुमिरहेको छ ।' महिलाका चरित्र चित्रणबारे संसारभर अध्ययनहरु भएका छन् । विश्वविद्यालयमा यथेस्ट चर्चा/परिचर्चा भएका छन् । त्यसले हलिउडमात्र नभइ अरु देशका फिल्महरुको रुपान्तरणमा ठूलो भूमिका खेलेको छ । तर दक्षिण एसियाली देशहरुमा त्यो परिवर्तन आइसकेको छैन । भारतमा सन् १९८०/९० मा महिलावादी दृष्टिकोणबाट अध्ययनहरु भए तर त्यहाँ पनि बृहत् परिवर्तन भइसकेको छैन । यद्धपि बलिउडले पछिल्लो समय महिलालाई प्रमुख भूमिका दिएर फिल्म बनाउन थालेका छन् । तर उनीहरुले अझै 'मेल गेज'का लागि चरित्रहरु निर्माण गरिरहेको सुब्बा बताउँछन् । 'हाम्रो सन्दर्भमा मेल गेजका धारणा पनि छन्। अर्को त धेरै दु:ख उत्पादन गर्न बढी महिला चरित्रहरुलाई निरिह देखाउने, क्षमता नभएको देखाउने भइरहेको छ । राम्रो फिल्म बनाउने फिल्ममेकरले नै 'आइटम डान्स' फिल्ममा राखिरहेका हुन्छन्,' सुब्बाले भने । समाजकै प्रतिबिम्व फिल्ममा देखाउँदा महिला पात्रलाई 'स्टेरियोटाइप' देखाइएको अभिनेत्री केकी अधिकारी बताउँछिन् । 'समाजमा जे देखिएको हुन्छ, त्यसको प्रतिबिम्ब फिल्ममा देखिने हो । हाम्रो सामाजिक परिपाटी, आर्थिक, राजनीतिक अवस्था नियाल्दा त्यसको उत्तर पाइन्छ जस्तो लाग्छ । समाजमै हेर्ने हो भने पनि महिलाको उपस्थिति विभिन्न क्षेत्रमा कम छ । त्यसैले यस्ता भूमिका लेखिन्छन्,' उनले भनिन्,'फिल्ममा महिलाका ठूल्ठूला समस्या पनि पुरुषले नै समाधान गरिएको देखाइयो । दर्शकलाई उस्तै किसिमको महिला छवि हेर्ने बानी परेकाले पनि महिलाको चरित्र दयनीय प्रस्तुत गरिन्छ । महिलाको चरित्र चित्रणमा फिल्मकर्मीको पात्रप्रतिको वैचारिक दृष्टिकोण, पितृसतात्मक सोच हाबी हुन्छ । त्यसैले महिलालाई 'स्टेरियोटाइप'बाहेकका अन्य भूमिकामा देखाउन अझै फिल्मकर्मी हिचकिचाउँछन् ।' मेकर आफै यस किसिमको चरित्र चित्रणलाई फिल्ममा देखाउन हिचकिचाउने उनको भनाइ छ । 'मेकरका हिसाबले जोखिम लिन डराउँछौं । महिलाको उपलब्धिहरुलाई विषयवस्तु बनाएर फिल्म बनाउनै डराउँछौं । महिलालाई प्रगतिशील, आत्ननिर्भर देखाउँदा दर्शकले त्यसलाई पचाउँदैन भनेर लिन्छौं,' उनले सुनाइन्, 'त्यसैले महिलालाई केही गर्नको लागि पुरुषकै साथ चाहिएको देखाइन्छ । समाजमा महिला कमजोर हुँदैन तर पनि उनीहरुलाई कमजोर बनाइन्छ । अनि हाम्रो फिल्ममा त्यही कुरा देखाइन्छ ।' फिल्म लेखक सम्पदा मल्ल नेपाली फिल्म भारतीय फिल्मबाट प्रभावित हुँदा महिलालाई एउटै आयामबाट फिल्ममा देखाइएको तर्क गर्छिन् । पर्खालहरु भत्काइनुपर्छ महिला पात्रको हकमा फिल्म क्षेत्रको विगत लज्जास्पद रहेको निर्देशक मनोज पण्डित बताउँछन् । 'दुर्भाग्य के हो भने नेपाली फिल्ममा आज अधिकांश फिल्म बनाउने व्यक्तिहरुको मनो-चेतना २० वर्ष पूरानो छ । अनि यो चिन्तन पुरातनताको नतिजा हो,' उनले भने, 'पुरुष फिल्ममेकरका हिसाबले विगत हाम्रो लज्जास्पद छ । राज्यले, राजनीति, धर्म संस्कृतिले जसरी महिलाहरुलाई दबाइएको छ त्यसैलाई नेपाली फिल्मले निरन्तरता दिइरह्यो । विशेषत: हामी पुरुष फिल्ममेकरले महिलालाई त्यसरी देखाइरह्यौं । अब यो समयमा हामीले उनीहरुसँग माफी माग्नुपर्छ ।' निर्देशक मनोज पण्डित कोभिडपछि यथास्थितिसँग चुनौती दिने महिला पात्र लेखिनुपर्ने बताउँछन् । 'अहिलेसम्म महिला भन्ने अस्तित्व छ त्यो पोलिटिकली कमजोर अवस्थामा छ । पोलिटकली दबिएकै कारण यो विषय उठिरहेको छ । अब राजनैतिक अधिकारका लागि संघर्ष गर्ने, समकालीन समयलाई चुनौती दिने महिला पात्रहरु लेखिनुपर्छ । 'स्टेटस-को'(यथास्थिति) लाई चुनौती गर्ने महिला पात्र लेखिनुपर्छ । समाज, कानुन, धर्मले निर्धारण गरेका 'स्टाटस-को' विरुद्ध चुनौती दिने पात्रहरु लेखिनुपर्छ,' उनले भने । पण्डितका अनुसार फिल्ममा यस्ता पात्रहरु देखाए सामान्य जीवनबाट महिलाहरुले 'मैले पनि चुनौती दिनुपर्छ है' बोध गर्नेछन् । त्यसकारण पुरुष चिन्तन, शक्तिको दासत्वविरुद्ध चेतनशील भएका महिला पात्रहरु लेखिनुपर्ने उनको भनाइ छ । उनी अब महिला पात्र लेख्दा १० पटक सोच्नुपर्ने तर्क गर्छन् । 'अब पुरुष फिल्ममेकरले महिला पात्र लेख्दा १० पटक सोच्नुपर्छ । आफ्नो अधिकार, स्वाभिमान र परिवर्तनका लागि संघर्ष गर्ने चेतनशील महिला पात्र लेख्नुपर्छ अब,' उनले भने, 'महिला पात्रका लागि विशेष आरक्षणको मनोवैज्ञानिक अभिव्यक्ति फिल्ममा हुनुपर्छ । अब महिलालाई कमजोर, अरुको छत्रछायाँमा बाँच्ने देखाउनु हुँदैन । महिला पात्रले जुन पर्खाहरुले आफू घेरिएका थिए अबको फिल्ममा ती पर्खाल भत्किएको देखिनुपर्छ । त्यसो भयो भने नेपाली फिल्मको आवरण नै परिवर्तन हुनुपर्छ ।'अभिनेत्री केकी कोभिडपछि महिलाको चरित्र चित्रणलाई लिएर फिल्म निर्देशक, लेखक गम्भीर हुनुपर्ने बताउँछिन् । 'अबको दिनमा महिलालाई कमजोर, निरीह देखाएरमात्र हुँदैन । अबचाहिँ हाम्रो कथा भन्ने शैलीमा परिवर्तन आउनुपर्छ । महामारीले हामीलाई कामहरुको समीक्षा गर्ने समय दियो । अब महिलाको चरित्र चित्रणमा पनि परिवर्तन आउला भन्ने आश छ ।' यो परिवर्तनका लागि महिलालाई प्रमुख भूमिका नै दिनुपर्ने भन्ने लाग्दैन अभिनेत्री ऋचा शर्मालाई । छोटो भूमिकामै पनि न्याय दिने किसिमको महिला चरित्र चित्रण गर्नुपर्ने उनको तर्क छ । 'अहिले धेरै महिलाहरु छन् जो समाजमा प्रगतिशील, आत्मनिर्भर छन् । शक्तिशाली स्थानमा पुगेका महिला छन्, राजनीतिमा गएका महिला छन् । अब उनीहरुमाथि फिल्म बनाउनुपर्छ । महिलालाई प्रमुख भूमिकामै देखाउनुपर्छ भन्ने छैन तर सहायक भूमिकाको पात्रमा पनि न्याय दिने किसिमको फिल्म बन्नुपर्छ,' उनले भनिन्, 'यहाँ धेरै फिल्महरु पुरुष केन्द्रित हुन्छ । हातमा गन्न मिल्ने फिल्मबाहेक महिलाहरु कसैको पत्नी, प्रेमिकामै सीमित छ । तर हामीसँग जनयुद्धको बेलाका विद्रोही महिलाको कथा पनि छ । त्यस्ता महिला पात्रमाथि कथा लेखिनुपर्‍यो ।' महिलाभित्रकै विषय उठाउनुपर्‍यो निर्देशक सुब्बा महिलावादी दृष्टिकोणबाट मात्र नभई समग्र महिला उपस्थित हुने कथाहरु लेखिनुपर्ने बताउँछन् । 'अधिकार, राजनैतिक चेतनाको कुरा छोडेर सामान्य मानवीय सम्बन्धहरुको कुरामा पनि महिलालाई केन्द्रमा राखेर फिल्म बनाउन सकेका छैनौं । त्यो हाम्रो समस्या हो,' उनले भने । उनका अनुसार अब महिलाको चरित्र चित्रणबारे शैक्षिक अध्ययन हुनुर्छ । महिला अधिकारर्मीले यसलाई बहसमा ल्याउनुपर्ने हुन्छ । 'शैक्षिक पाठ्यक्रममा यसलाई समावेश गर्नुपर्ला । मिडियाले पनि आलोचना गरिराख्यो भने फिल्ममेकर सचेत हुन्छन् । यसलाई उपभोग गर्ने दर्शकमा यस किसिमको खबरदारी पुग्यो शक्तिहीनहरुलाई सशक्त गर्छ होला । हाम्रो सन्दर्भमा सिमान्तकृत, लैङ्गिक अल्पसंख्यक, दलित, महिलाहरु, पिँधमा भएकाहरुको आवाज बोक्ने माध्यमको रुपमा फिल्मलाई विकास गर्नुपर्छ होला,' उनले भने । पितृसतात्मक समाज भए पनि जापानीज फिल्मले महिलाका विषय अत्यन्तै न्यायपूर्ण हिसाबले उठान गरिरहेको उनको धारणा छ । 'महिलाको उपस्थिति आवश्यक छ है भन्ने हिसाबले मात्र होइन महिलाहरुका कथाहरु फिल्ममा उनीहरु उठाइरहेका हुन्छन् । महिलाले महिलाकै विषय उठाइरहेका छन् । तर हाम्रोमा महिलाले के विषय उठाइरहेका छन् ?' उनको प्रश्न छ । हलिउडमा महिला, लैङ्गिक अल्पसंख्यकको विषय उठाउँदा फिल्ममेकर संवेदनशील हुन्छन् । तर नेपालमा महिला, दलित, जनजाती, अल्पसंख्यक, मधेसीलाई मजाकको रुपमा फिल्म उडाइएको सुब्बा सुनाउँछन् । पुरुष निर्देशकले जति नै संवेदनशील हुन खोज्दा पनि महिलाभित्रका विषयहरु उठाउन नसकिने हुँदा फिल्म लेखनमा महिलाहरु आउनुपर्ने सुब्बा बताउँछन् । 'महिलाहरु आउनुपर्‍यो लेखनमा । महिलाका फरक कथाहरु आउनुपर्ने हो फिल्ममा त्यो हुन सकेको छैन,'उनले भने,' भएका केही महिला फिल्म लेखकलाई समाजमा चुनौती छ । फिल्म गर्छु भन्दा कसैले लगानी गरिदिनु पर्‍यो । यस्तो कुरामा विकास बोर्ड नीति नियम बनाउनु पर्‍यो । महिलाका लागि बोर्डले कति बजेट छुट्याउँछ त ? महिलाको फिल्मलाई फन्ड दिने, यस किसिमको नीति नियम नै बनाउँदैनन् बोर्ड ।' महिलाका विषय उठाउन महिला फिल्ममेकर लेखनमा आउनुपर्छ भन्ने कुरामा विश्वास गर्दिनन् सम्पदा मल्ल । 'म यसमा विश्वास नै गर्दिनँ । एउटा महिला फिल्ममेकरले आफ्नो कास्टमा ध्यान दिनुपर्छ । अर्को कुरा त हामी स्क्रिप्ट लेखनमा न पुरुष हुन्छौं न महिला,' उनले भनिन्, 'त्यस्तो भयो भने महिला वकालत हुन जान्छ । फिल्म त कला हो । यो कलाले त समाज परिवर्तन गर्न सक्छ । त्यसैले मलाई त जुन पात्रले छुन्छ त्यही लेख्ने हो । कुनै जबरजस्ती छैन । बुलबुल आमा र साइँली निर्देशकले यस्तै सोचेको भए सायद यी फिल्महरु बन्‍ने थिएनन् । महिलालाई कसरी देखाउने त्यो फिल्ममेकरको दृष्टिकोण हो । राम्रा फिल्ममेकरले ती पात्रहरुलाई राम्रोसँग परिभाषित गर्छ नै ।'कोभिडपछि बन्‍ने फिल्ममा महिलालाई एउटै आयामबाट देखाउन बन्द गर्नपर्ने बताउँछिन् मल्ल । 'हाम्रो फिल्ममा महिलालाई एउटै आयामबाट देखाइयो त्यो चित्त नबुझेको हो । तर अब त फिल्मको परिभाषा परिवर्तन भइरहेको छ । दर्शक परिवर्तन भइरहेका छन् । अब त संवदेनशील फिल्महरु बन्छन् जस्तो लाग्छ,'उनले भनिन् ।