चाउचाउ चिनाउने 'रारा'
जहाँ पुग्दैन अन्न, त्यहाँ पुग्छ चाउचाउ । अरू बेला पनि यत्रतत्र सर्वत्र पाइने चाउचाउ विपद्का बेला राहतस्वरूप पुग्ने पहिलो खान्की बनेको छ । हिमालदेखि तराईसम्म, धनीको भान्सादेखि गरिबको झुपडीसम्म पाइने चाउचाउ नेपालमा चिनाएको भने ‘रारा’ ले हो । गण्डकी नुडल्सको सिन्के छाउछाउदेखि रारा चाउचाउसम्मको यात्रा कम्ता उतारचढावपूर्ण छैन । 
पोखरा — जहाँ पुग्दैन अन्न, त्यहाँ पुग्छ चाउचाउ । अरू बेला पनि यत्रतत्र सर्वत्र पाइने चाउचाउ विपद्का बेला राहतस्वरूप पुग्ने पहिलो खान्की बनेको छ । हिमालदेखि तराईसम्म, धनीको भान्सादेखि गरिबको झुपडीसम्म पाइने चाउचाउ नेपालमा चिनाएको भने ‘रारा’ ले हो । गण्डकी नुडल्सको सिन्के छाउछाउदेखि रारा चाउचाउसम्मको यात्रा कम्ता उतारचढावपूर्ण छैन । बेलायती सेनाबाट अवकाशप्राप्त फणीन्द्रमान श्रेष्ठ ३० को दशकमा लमजुङको पुरानकोटबाट पोखरा बसाइँ सरे । महेन्द्रपुलमा ग्रोसरी स्टोर खोले । उनी आफ्नो ग्रोसरीमा सिलिगुढीबाट आउने सिन्के छाउछाउ बेच्थे । त्यतिबेला सिक्किम, दार्जिलिङ, धरानतिर चाउमिन बनाएर खाइने चिनियाँ ‘मियान’ लाई छाउछाउ भनिन्थ्यो । उनको ग्रोसरीको आडैमा थियो– पोखराकै निर्मलपोखरीका कृष्ण आचार्यको होटल मन्दार । झन्डै ९ वर्ष पोखरा–काठमाडौं चल्ने बस सञ्चालन गरेका उनले त्यसपछि होटल व्यवसायमा लगानी गरेका थिए । २०३४ सालतिर नेसनल ट्रेडिङले चीनबाट आयात गरेको सिन्के ‘छाउछाउ’ बनाउने मेसिन बिक्रीको विज्ञापन गोरखापत्रमा प्रकाशित गरेको थियो । मेसिनरी सामान आयात गरी बिक्री गर्ने सरकारी स्वामित्वको उक्त कम्पनीले ५ वटा मेसिन ल्याए पनि बिक्री नहुँदा विज्ञापन नै गर्नुपरेको थियो । फणीन्द्रमान र कृष्णले १२ हजार रुपैयाँमा मेसिन खरिद गरे तर उद्योग सञ्चालनको अनुमति पाएनन् । औद्योगिक सेवा केन्द्रले सिन्के छाउछाउको बजार नरहेको सम्भाव्यता अध्ययन प्रतिवेदन तयार गरेको थियो । प्रतिवेदनमा दैनिक ५० प्लेट चाउमिन पनि बिक्न गाह्रो रहेको उल्लेख थियो । आचार्यले केन्द्रका तत्कालीन महानिर्देशक अजितनारायणसिंह थापालाई उद्योग सञ्चालनको अनुमति दिन अनुरोध गरे । उनले काठमाडौंको न्युरोडमा रहेको त्यतिबेलाको चल्तीको इन्दिरा रेस्टुरेन्टमा केन्द्रका कर्मचारी लिएर निरीक्षणमा गए । एउटा रेस्टुरेन्टमा एकै दिन २० प्लेट चाउमिन बिकेको देखेपछि केन्द्रबाट अनुमति पाउने भए तर पोखरामा होइन काठमाडौंमा । राजा वीरेन्द्र पोखरा आएका बेला समस्या सुनाएपछि २०३५ सालमा पोखरामै उद्योग सञ्चालनका लागि अनुमति दिए । पोखराको सिमलचौरमा सानो छाप्रो बनाएर फणीन्द्रमानले गण्डकी नुडल्स इन्डस्ट्रिज खोले । प्रबन्ध निर्देशक कृष्ण आचार्य भए । कम्पनी घाटामा गयो । झन्डै ८–९ हजार रुपैयाँ घाटामा गइसकेको थियो । त्यतिबेला हङकङबाट लाहुरेहरूले तयारी चाउचाउ ल्याउँथे । फणीन्द्र आफैं सिंगापुरमा हुँदा तयारी नुडल्सको स्वादसँग परिचित थिए । कृष्णले पनि हङकङ पुग्दा तयारी नुडल्स चाखेका थिए । ‘त्यो नुडल्स टेस्ट गरेपछि यस्तो बनाउन सक्यौं भने अगाडि बढ्न सकिन्छ भन्ने लागेर हामीहरूले तयारी नुडल्स बनाउने सोच बनायौं,’ कृष्णले ती पुराना दिनहरू सम्झिए ।तयारी नुडल्स बनाउने सोच आयो तर लगानी जुटाउन मुस्किल भयो । त्यतिबेला निर्माण व्यवसायमा संलग्न सूर्यबहादुर केसीसमक्ष नुडल्स उद्योगमा लगानीको प्रस्ताव लिएर पुगे । उनीहरूसँगै पोखराका अर्का व्यवसायी सुशील गोशली पनि मिसिए । ‘हामीले सुरु गर्ने बेलामा १ डलरको भाउ ९ रुपैयाँ जति थियो । हामीले कुराकानी गर्दा गर्दै डलरको भाउ १२ रुपैयाँ पुग्यो । १२ रुपैयाँ पुगेपछि हामी ३–४ जनाले मात्रै लगानी गर्न सक्दैनौं, अरू पनि खोज्नुपर्छ भन्ने भयो,’ आचार्यले भने, ‘त्यसपछि अरू पार्टनरहरू पनि खोज्यौं ।’ बेलायती सेनाबाट अवकाशप्राप्त पूर्णबहादुर गुरुङ निस्किए । जगतमोहन गौचन, चन्द्रमोहन गौचन पनि थपिए । लगानीकर्ता ५६ जना पुगे । सुशील गोशली भने पछि छुट्टिए । चाउचाउ पकाउन जति सजिलो हुन्छ, त्यति सजिलो भएन चाउचाउ उद्योग खोल्न । पोखरा औद्योगिक क्षेत्रभित्र उद्योग खोल्न जग्गा तयार थियो । ३५ लाख रुपैयाँ बराबरको मेसिन जापानबाट झिकाउनुपर्ने भयो । त्यतिबेला विदेशी मुद्रा नियन्त्रणमा थियो, सजिलै साट्न पाइँदैनथ्यो । कम्पनीले ३५ लाख रुपैयाँ बराबरको अमेरिकी डलर ऋण सहयोगका लागि उद्योग विभागसँग अनुमति माग्यो । धेरै लामो समयसम्म पनि कम्पनीको फाइल अगाडि बढेन । त्यसपछि विभागका महानिर्देशक जीवनलाल सत्यालसँग भेटेर आचार्यले ‘हाम्रो फाइल के भयो ?’ भनेर सोधे । सत्याल ‘तपाईंले के काम गर्न लागेको यस्तो ? सुरुमै यस्तो धन्दामा लाग्नुहुन्छ ?’ भनेर उल्टै रिसाए । आचार्यले ‘के भयो र हजुर ?’ भने । सत्यालले ‘जाबो सियो उद्योग बनाउनका लागि ३५ लाख रुपैयाँ बराबरको विदेशी मुद्रा माग्ने ? के गरेको यो ?’ भनेर झोक्किए ।भएको के रहेछ भने उद्योग विभागको पत्रमा ‘नुडल्स’ हुनुपर्नेमा ‘निडल्स’ उल्लेख भएछ । सानो सियो उद्योगका लागि ठूलो धनराशिको विदेशी मुद्रा माग गर्ने र अपचलन गर्ने आशंकामा विशेष प्रहरीले उद्योग विभागबाट कम्पनीको सबै फाइल अनुसन्धानका लागि लगेको रहेछ । ‘हाम्रो त सियो उद्योग होइन, नुडल्स उद्योग हो भनेर बुझाउनुपर्‍यो,’ आचार्यले सम्झिए, ‘एउटा चाउचाउको प्याकेट देखाएर नुडल्स भनेको यो हो भन्नुपर्‍यो ।’ चाउचाउका बारेमा व्याख्या गरेपछि उद्योग विभागबाट सहजीकरण भएको उनले सुनाए । अन्ततः ४–५ वर्षको रस्साकसीपछि नेपाल औद्योगिक विकास निगमले ३५ लाख रुपैयाँ ऋण पत्यायो ।जापानबाट ३५ लाख रुपैयाँमा मेसिन आयो । यहाँ १ लाख ५० हजार, ५० हजार, २५ हजार र १० हजार रुपैयाँसम्म सेयरबापत संकलन गर्दा १५ लाख रुपैयाँ पुग्यो । ५० लाख रुपैयाँको लागतमा गण्डकी नुडल्स प्रालि स्थापना भएर २०३९ माघ २३ बाट रारा चाउचाउको उत्पादन सुरु भयो । छाउछाउबाट चाउचाउगण्डकी नुडल्स प्रालिको अध्यक्ष फणीन्द्रमान थिए, उनले उद्योग हेर्थे । आचार्य प्रबन्ध निर्देशक भएर काठमाडौं बसे । सूर्यबहादुर केसी वित्त निर्देशकका रूपमा रहे । नेपालभित्रका विभिन्न तालतलैया, हिमालको नामबाट चाउचाउको नाम जुराउने क्रममा उच्चारणमा सजिलो हुने र जिब्रोमा झुन्डिने ठानेर सबै लगानीकर्ताको सल्लाहमा ‘रारा’ नामकरण गरेको आचार्यलाई सम्झना छ । ‘नेपाली जिब्रोले छाउछाउभन्दा चाउचाउ उच्चारण गर्न सजिलो हुने देखेर यो उत्पादनको नाम नै रारा चाउचाउ भनेर लेखियो,’ आचार्यले भने । जापानको ओताके नुडल्स मेसिन म्यानुफ्याक्चरिङ कम्पनीले तीन–चारथरी स्वादका चाउचाउ उत्पादनको रेसिपी गण्डकी नुडल्सलाई पठाएको थियो । त्यसमध्ये सेतो रंगको कम चोपिलो स्वादको रारा उत्पादन कम्पनीले थाल्यो । त्यतिबेला प्रतिप्याकेट ३ रुपैयाँ ५० पैसा तोकिएको थियो । सुरुआती समयमा उद्योगले वर्षभरिमा ८३ हजार प्याकेट चाउचाउ उत्पादन गर्थ्यो । पोखराबाट रारा उत्पादन हुँदा भारतको ‘म्यागी’ आइसकेकै थिएन । दक्षिण एसियाकै पहिलो तयारी चाउचाउ उद्योग गण्डकी नुडल्स भयो । म्यागी ६ महिनापछि आयो । रारासँगै ‘फेवा’ र ‘रूपा’ नामका अरू चाउचाउ पनि त्यही कम्पनीले उत्पादन गर्‍यो । चाउचाउ उत्पादन भयो तर बेच्ने कसरी ? नेपालको बजारमा बानी नपरिसकेको चाउचाउ बेच्न कम्पनीलाई निकै सकस भयो । घाटामै जाने निश्चित भइसकेको अवस्थामा एउटा उपाय फुर्‍यो– चोकचोकमा चाउचाउ पकाएर सित्तैमा खुवाउने । धेरैले रुचाए पनि । त्यसपछि विभिन्न उपहार योजना ल्याइयो । ‘हामीलाई चाउचाउ कसरी खाने भनेर सिकाउन पनि समस्या भयो । त्यसपछि हामीले ठाउँठाउँमा चाउचाउ पकाएर खुवाउने, मेला लाग्दा पकाएर खुवाउने गर्‍यौं । काठमाडौंमा थापाथलीस्थित राष्ट्र बैंकअगाडि ‘नुडल्स पार्लर’ भनेर पसल खोलेर पकाएर खुवाउन नै थाल्यौं,’ आचार्यले सुनाए । उनका अनुसार जागिर नपाएको ‘ग्य्राजुयट’हरूको एउटा समूह थियो । १०–१२ जनाको समूहलाई कम्पनीले ‘मोटिभेट’ गर्‍यो । ५० प्रतिशत भाडा बेहोर्‍यो । चाउचाउ सस्तोमा दियो । उनीहरूले चलाए । त्यहाँ एउटा सेन्टरजस्तो बन्यो । स्नातक पास गरेका तर बेरोजगार भएकाले चलाएको भनेर पनि प्रचार भयो । ‘त्यो बेलामा पढेको भन्नेबित्तिकै ठूलै मान्छे भन्ने थियो । पढेकाले पसल खोल्ने भन्ने कुरा थिएन,’ उनले भने, ‘त्यसले गर्दा काठमाडौंको एउटा सेन्टर पोइन्टजस्तो भयो कुनै बेला त्यो पसल । त्यसरी हामीले चाउचाउको प्रवर्द्धन गर्‍यौं ।’भारतको म्यागी चाउचाउले रारालाई धराशायी नै बनाउने हिसाबले आक्रामक मार्केटिङ गर्‍यो । सामान बेचेर पैसा देऊ भन्ने, उधारो दिने, पसल सजाउने विभिन्न सामान दिनेजस्ता काम गर्‍यो । तर, नेपाली ग्राहकले म्यागीभन्दा रारा चाउचाउलाई नै मन पराए । त्यतिबेला पार्टीहरू प्रतिबन्धित थिए । पार्टीका नेता, कार्यकर्ताले पनि स्वदेशी उत्पादनलाई सहयोग गरे । स्वदेशी उत्पादनलाई धराशायी बनाउन सरकारले विदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन दिएको भनेर उनीहरूले विरोध गरे । म्यागीले आफ्नो खर्च गरेर मार्केटिङ गरेको थियो तर भूमिगत भएका पार्टीका नेताले राष्ट्रियतासँग जोडेर रारा चाउचाउको प्रमोसन गर्न सघाए । रारासँग प्रतिस्पर्धामा आउन नसक्ने भएपछि म्यागीले ‘जोइन्ट भेन्चर’ मै काम गर्ने प्रस्ताव गर्‍यो । कम्पनीमा छलफल पनि भयो । तर, उसले रारा ब्रान्डलाई निरन्तरता नदिने प्रस्ताव गरेको थियो, त्यो प्रस्ताव गण्डकी नुडल्सले मानेन । रारा आएको दुई वर्षपछि एसियन थाई फुड्सको वाईवाई आयो । वाईवाईसँग पनि ‘जोइन्ट भेन्चर’मा जाने सम्बन्धमा प्रारम्भिक चरणमा छलफल भएको थियो । पछि विनोद चौधरीले वाईवाई सम्हाले । काठमाडौं र पोखरापछि पूर्वको धरानमा पनि बढी चाउचाउ खाने चलन थियो । बिस्तारै देशैभर चाउचाउ फैलिँदो थियो । चाउचाउको बिक्री बढाउने उपायको खोजी भयो । फिल्म हलमा चलाउने गरी भिडियो विज्ञापन बनाउने सल्लाह भयो । नेपालमा विज्ञापन बनाउने एजेन्सी नपाएपछि कलकत्ता पुगेको र त्यहाँ पनि भनेजस्तो नभएपछि मुम्बई गएको आचार्यले सुनाए । नेपाली चलचित्र माइतीघर सुटिङ गरिएको स्टुडियोमा भिडियोसहितको विज्ञापन तयार भयो : ‘आर ए आर ए रारा, मीठो भन्छन् सारा ।’२०४२ देखि रेडियोबाट जब विज्ञापन बज्यो, दुवै चिज मानिसको जिब्रोमा बस्यो– चाउचाउको स्वाद र विज्ञापनका हरफ । त्यतिबेलाको राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानले बृहत् शब्दकोश तयार पार्दै थियो । पछि रारा चाउचाउ राखेर विज्ञापन बज्न सुरु गरेपछि ‘चाउचाउ भन्ने शब्दको प्रयोग कसरी गर्नुभएको हो ? त्यो शब्दका बारेमा जानकारी दिई सहयोग गर्नुहोला’ भनेर प्रतिष्ठानले पत्र पठाएको थियो । त्यसपछि नै नेपाली बृहत् शब्दकोशमा चाउचाउ शब्द स्थापित भएको र २०३९ अघिका शब्दकोशमा कतै उल्लेख नभएको आचार्यको दाबी छ । काठमाडौंको भृकुटीमण्डपमा औद्योगिक मेलामा रारा चाउचाउको स्टल थियो । उक्त स्टलमा राजा वीरेन्द्र पुगे । उनले समस्या के छ भनेर सोध्दा आचार्यले सरकारले अन्तःशुल्क लगाइदिएको गुनासो पोखे । उक्त भेटपछि चाउचाउमा लाग्ने अन्तःशुल्कमा ५० प्रतिशत छुट भयो । पछि पोखरा आएर राजा वीरेन्द्रले गण्डकी नुडल्स प्रालिको उद्योगसमेत अवलोकन गरे । चाउचाउको उत्पादनले नेपालीको खाने बानीमै परिवर्तन गरेको आचार्य सुनाउँछन् । रारा आएपछि नै चामलका परिकार बढी खाने बानीमा थोरै परिवर्तन गरी गहुँको परिकार खाने चलन बसालेको उनको अनुभव छ ।केसी ग्रुपले धानिरहेको विरासत २०४५ मै संस्थापकमध्येका फणीन्द्रमान श्रेष्ठ उद्योगबाट छुट्टिए । उनले साबुन उद्योग, ग्यास उद्योग लगायत अन्यत्र लगानी गरे । केही समय अर्को ब्रान्ड फेमी चाउचाउको उत्पादन सुरु गरे पनि धेरै समय टिकेन । राजावादी विचारधाराका सूर्यबहादुर केसी र वामपन्थी विचारधाराका कृष्ण आचार्य सहमतिमै छुट्टिए । २०५१ देखि निष्क्रिय रहेका आचार्य २०५७ मा औपचारिक रूपमा उद्योगबाट बिदा लिए । केसीले क्षमता बढाएर एभरेस्ट नुडल्स प्रालि हुँदै हाल हिमश्री फुड्स प्रालिका नामबाट उद्योगलाई निरन्तरता दिए । यद्यपि, संस्थापकमध्येका फणीन्द्रमान श्रेष्ठको दुई वर्षअघि र केसीको तीन वर्षअघि निधन भइसकेको छ । राप्रपाबाट पोखराको प्रधानपञ्च भएका केसी कांग्रेसबाट समानुपातिक सांसदसमेत भएका थिए । हाल हिमश्री फुड्स सूर्यबहादुरका छोरा प्रकाश केसीले सम्हालेका छन् । स्थापनाकालका ६ जना सेयर सदस्य अझै छन् । चाउचाउको मूल्य २० रुपैयाँ प्रतिप्याकेट पुगेको छ । वार्षिक १४ लाख कार्टुन चाउचाउ उत्पादन हुन्छ । पहिलाजस्तो चाउचाउको व्यापार अहिले नभए पनि ब्रान्डलाई बचाएर राख्न पाएकामा उनी खुसी छन् । ‘अहिले चाउचाउका उपभोक्ता नै स्वदेशमा छैनन् । त्यसैको मार बिक्रीमा पनि परेको छ,’ उनी भन्छन्, ‘देशभित्रै उद्यम गरेर युवा बस्ने वातावरण सरकारले बनाइदिने हो भने सबै उद्योगधन्दा फस्टाउँछन् ।’