भलिबलका सारथि
धरानका खेम राईको ब्लकिङ र सर्भिस राम्रो थियो । उनी भलिबलका अलराउन्डर थिए । डिपो स्कुल, सुनसरी, मोरङ हुँदै २०५३ सालमा जावलाखेलमा भएको अन्तरनगर भलिबल च्याम्पियनसिपसम्म खेलेपछि २५ वर्षको छँदै विदेशतिर लागेका थिए ।
काठमाडौं — धरानका खेम राईको ब्लकिङ र सर्भिस राम्रो थियो । उनी भलिबलका अलराउन्डर थिए । डिपो स्कुल, सुनसरी, मोरङ हुँदै २०५३ सालमा जावलाखेलमा भएको अन्तरनगर भलिबल च्याम्पियनसिपसम्म खेलेपछि २५ वर्षको छँदै विदेशतिर लागेका थिए । तर उनले भलिबलसँग नाता भने तोडेका छैनन् ।यी हङकङ आईडीवालाकै अगुवाईमा सन् १९९५ मा त्यहाँका नेपाली समुदायबीच प्रतियोगिता सुरु भयो । ‘त्यहाँ पुगेका नेपाली खेलाडीहरू भेला गरी प्रशिक्षण गरेर टिम तयार पारेका थियौं,’ हङकङ ओपन बिच भलिबल च्याम्पियनसिप १९९९ पनि खेलेका राईले भने । नेपाली टिमले १९९८ मा हङकङको ‘बी’ डिभिजन लिग पनि खेल्यो । ‘१६ टिम सहभागी राउन्ड रोबिन लिगमा हामी च्याम्पियन भएर ए डिभिजनमा उक्लिएका थियौं तर आर्थिक स्रोतकै अभावमा उच्च श्रेणीमा खेल्न सकेनौं,’ उनले भने ।नेपालका पूर्वराष्ट्रिय खेलाडी जयनारायण चौधरीले हङकङको बी डिभिजन लिगका लागि नेपाली टिम तयार पारेका थिए । त्यस टिममा खेमसँगै लालकाजी गुरुङ, सोम गुरुङ, अशोक श्रेष्ठ, रामकाजी गुरुङ, सोम मानन्धर, तिल पुन र ज्ञान थिए । उनीहरूको सहभागिताले हङकङको नेपाली समुदायमा भलिबल क्रेज बढायो । त्यसले नेपालीमाझ एकता ल्याउने काम पनि गर्‍यो । तर फेरि औपचारिक लिग भने खेलेन ।‘लिग नखेले पनि हामी सामुदायको टिमहरूबीच प्रतियोगिता गराउन थाल्यौं । एक वर्षमा २०–२५ प्रतियोगिता पनि हुन्थ्यो,’ राईले भने । अहिले नेपाली खेलाडीहरूलाई पनि राम्रै पारश्रमिक दिएर हङकङमा स्थानीय टिमबाट खेलाउने गरिएको छ । यस्ता प्रतियोगिता वार्षिक ७–८ वटा हुने गर्छ । खेम सन् २००८ मा बेलायत सरे । लन्डनस्थित क्राफ्ट कलेजबाट स्नातक गरेपछि उनी २०१२ मा स्टकहोम (स्वीडेन) लागे । अहिले पनि उनी फुटबल स्टार जाल्टन इब्राहिमोभिचकै देशमा कार्यरत् छन् ।खेम राईनेपाल नाताखेम प्राय: वर्षमा दुईपल्ट नेपाल आउने गर्छन् । प्रत्येकपल्ट स्वदेश आगमनमा उनी बल, नेट, जर्सीलगायत सामग्री साथै ल्याउने गर्छन् । ‘कहाँ के सहयोग गर्नुपर्छ भन्नेमा उहाँ जानकार हुनुहुन्छ र त्यसैअनुसार खेलसामग्री लिएर आउनुहुन्छ, दिएर जानुहुन्छ,’ उनका बारे नेपाली राष्ट्रिय भलिबल टिमका पूर्वप्रशिक्षक कपिलकिशोर श्रेष्ठले भने ।धरानमा सम्पन्न प्रदेश नम्बर १ को साधारणसभामा अतिथिका रूपमा सहभागी भएपछि स्टकहोम फर्कने क्रममा खेम काठमाडौंमा भेटिएका थिए । उनी कमै बोल्छन् तर कर्ममा विश्वास गर्छन् । ‘धेरै के बोल्नु जस्तो लाग्छ,’ उनले मुस्कुराउँदै भने, ‘भलिबलको नशा नै लागेजस्तो छ, अलग्गिन सकिएन । आफैं खेलाडी नभए पनि खेल र खेलाडीलाई सहयोग गरेर भलिबलसँग निरन्तर जोडिएको छु ।’ उनी विशेषत पूर्वको भलिबलबाट प्रभावित छन् ।‘कुनै बेला पूर्वका खेलाडीले राष्ट्रिय टिम भरिन्थ्यो, अहिले त्यस स्तरका खेलाडी नै पाइँदैन,’ चिन्तित देखिएका उनले भने, ‘खेल्ने ठाउँ छैन । क्यालेन्डर छैन । खेलाडी र प्रतियोगिता व्यवस्थित छैनन् । पूर्वाञ्चलको भलिबल ध्वस्त छ । त्यसैले पुन:जागरण गरौं भन्ने अभियानमा लागेको छु ।’ हङकङ पुगेदेखि नै कहिले व्यक्तिगत त कहिले साथीभाइ–नातेदारसँग मिलेर स्वदेशी भलिबलमा वार्षिक ३–५ लाख रुपैयाँ सहयोग उपलब्ध गराउँदै आएका उनी अब २–३ वर्षभित्र सधैंका लागि स्देश फर्केर भलिबल विकासमा लाग्ने योजना बुन्दै छन् ।ट्रेनिङ सेन्टरस्वदेशबाट सहयोग माग्नेलाई कहिल्यै खाली हात नगरेका उनी ‘सिस्टम’ का लागि सहयोग गरिरहेको बताउँछन् । तर उनी आफूले सहयोग गरेका धेरै प्रतियोगिता निरन्तर नहँुदा त्यति सन्तोष मान्दैनन् । एक वर्षयता १० लाख बढी सहयोग गरेका उनले वैशाखदेखि पूर्वमा ट्रेनिङ सेन्टर सञ्चालन गरेका छन् । त्यसका लागि वीरनारायण चौधरी र उमेश ताम्राकारलाई प्रशिक्षक अनुबन्ध गरेका छन् । पूर्वका चार स्थानमा ट्रेनिङ सेन्टर चलाउने उनको योजना छ ।‘पहिले जनशक्ति तयार पार्नु छ, सँगै विकेन्ड लिगका आधारमा स्कुल भलिबल गर्नेछौं,’ उनले भने, ‘आर्थिक स्रोत दिएर गाउँगाउँबाट खेलाडी उत्पादन गर्नुपर्छ, जुन गाह्रो पनि छैन । भलिबल लोकप्रिय छ, स्रोत जुटाएर सिस्टम बसाल्नमात्र आवश्यक छ ।’ पूर्वेली भलिबलबारे सुष्म अध्ययन गरेका उनले भने, ‘पूर्वाञ्चलको भलिबललाई व्यावसायिक बनाउने मेरो सपना छ र यो सम्भव पनि छ । पूर्वका खेलाडीहरू सीमावर्ती भारतमा गएर खेल्दै राम्रै कमाइ गरिरहेका छन् ।’उनको अध्ययनले पूर्वाञ्चलका ६–७ खेलाडीले वार्षिक ३ लाखदेखि ५ लाखसम्म खेलेरै कमाइरहेको देखाउँछ । ‘५–७ वर्षयता पूर्वको भलिबललाई नजिकबाट हेरेको छु,’ ४६ वर्षीय उनले भने, ‘हाल पूर्वाञ्चलमा बर्सेनि सानाठूला ५०–६० प्रतियोगिता सञ्चालन हुन्छ । त्यसमा १ करोडदेखि १ करोड १५ लाखसम्म पुरस्कार दिइन्छ । यो ठूलो बजार हो । १ करोड ५० लाख रुपैयाँसम्म पुरस्कारले पूर्वेली भलिबललाई व्यावसायिक बनाउन सकिन्छ । प्रतियोगिता र खेलाडीलाई व्यवस्थित गर्नु भने अत्यावश्यक छ ।’प्रदेश नम्बर १ का अध्यक्ष बुद्धि कटवाल भलिबल संघको दीर्घकालीन योजना नहुँदा अघि बढ्न नसकेको बताउँछन् । ‘एक समय राष्ट्रिय टिममा पूर्वेली खेलाडीको वर्चश्व रहने गथ्र्यो । उहाँको सहयोगमा हामी इतिहास दोहोर्‍याउने अभियानमा लागेका छौं । तर संघको योजना र कार्यक्रम व्यवस्थित नहुँदा उहाँजस्ता खेलप्रेमीको सहयोग सही तरिकाले उपयोग गर्न सकिएको छैन ।’