खस्कियो वीरगन्ज
वीरगन्जको मुख्य बजार क्षेत्रमा दुई दशकदेखि कपडा पसल गर्दै आएका विशाल शर्माले यस वर्षको दसैंको सिजनमा दैनिक ७ देखि १२ हजार रुपैयाँको मात्र कारोबार गरे । यो कारोबार विगतका दसैंका तुलनामा आधाभन्दा कम हो । 
वीरगन्ज — वीरगन्जको मुख्य बजार क्षेत्रमा दुई दशकदेखि कपडा पसल गर्दै आएका विशाल शर्माले यस वर्षको दसैंको सिजनमा दैनिक ७ देखि १२ हजार रुपैयाँको मात्र कारोबार गरे । यो कारोबार विगतका दसैंका तुलनामा आधाभन्दा कम हो ।  ‘पहिले एउटै ग्राहकले १०/१२ हजार रुपैयाँको कपडा खरिद गर्थे,’ उनले भने, ‘यसपालि त दिनभरिमा पनि विगतको एउटै ग्राहक बराबरको कारोबार पनि भएन ।’ शर्माका अनुसार दसैंको किनमेलका लागि अघिल्ला वर्षसम्म हेटौंडा, नारायणगढ, निजगढ, पथलैयालगायत सहरबाट आउने ग्राहक यसपालि देखा परेनन् । ‘वीरगन्जकै अधिकांश पुराना ग्राहकसमेत किनमेल गर्न आएनन्,’ उनले भने, ‘दसैंको व्यापार चौपट भयो ।’ लामो समयदेखि महावीरस्थानमा कार्पेट र पर्दाको व्यापार गर्दै आएका नवनीत अग्रवालका अनुसार यसपालिको दसैंमा हालसम्मकै कम कारोबार भयो । पछिल्लो एक दशकमा तीन पटक भएको मधेस आन्दोलनले वीरगन्जको दसैं बजार रौनकविहीन बन्दै गएको उनको अनुभव छ । पहिलो मधेस आन्दोलनपछि पनि डटेर बसेका पहाडी समुदायमध्ये अधिकांश पछिल्लो मधेस आन्दोलन र नाकाबन्दीले पलायन भएको व्यापारी बताउँछन् । ‘वीरगन्जमा मधेसी, पहाडी र मारवाडी समुदायको बढी बसोवास थियो,’ अग्रवाल भन्छन्, ‘दसैंमा बढी खरिद गर्ने पहाडी समुदायले हो, उनीहरू नै पलायन भइसकेपछि कसले सामान किन्छ ?’ मधेसीले छठ र मारवाडीले तिहार विशेष रूपले मनाउने गरेका छन् । विगतमा तीनवटै पर्वमा राम्रो कारोबार गर्ने व्यवसायी अब आउने तिहार र छठ कुरेर बसेका छन् । लगातारको आन्दोलनले शैक्षिक संस्था बन्द हुन थालेपछि यहाँका उद्योगी, व्यवसायी र धनाढ्यका छोराछोरी काठमाडौं र भारतमा पढ्न थालेका छन् । ‘मधेसी मोर्चाका नेताका छोरा/छोरी समेत बाहिरै पढछन्,’ आदर्शनगरका एक पसलेले भने, ‘चाडपर्वमा घर आउने बच्चाहरू अभिभावकसँगै उतैबाट खरिद गरेर फर्किन्छन् ।’ महावीरस्थानस्थित हनुमान मन्दिर अगाडि रेडिमेड कपडाको व्यापार गर्दै आएका गोपाल केडियाका अनुसार यसपालिको दसैं बजारमा अघिल्लो वर्षको तुलनामा ५० प्रतिशत कम कारोबार भएको छ । ‘गत वर्षको दसैं आन्दोलन र नाकाबन्दीमै बितेको थियो । लामा बन्दपछि चाडपर्वमा बजार खुलेपछि व्यापार हवात्तै बढेको थियो,’ वीरगन्ज उद्योग वाणिज्य संघका उपाध्यक्षसमेत रहेका केडिया भन्छन्, ‘यसपालि सबै सहज भए पनि कारोबार भने भएन ।’ दसैंमा बढी खरिददारी गर्ने समुदाय नै यसपालि बजारमा कम देखिएको उनले बताए । ‘खुद्रा व्यापार चौपट रह्यो,’ उनले भने । चाडपर्वको बेला रक्सौलमा किनमेलका लागि नेपाली ग्राहक जाने गरेको भए पनि यसपालिको दसैंमा वीरगन्जको व्यापार आश्र्चयजनक रूपले घटेको व्यापारी/व्यवसायीले अनुभव गरेका छन् । वीरगन्जबाट हेटौंडा र नारायणगढ कपडा पठाउँदै आएका एक होलसेल व्यापारीका अनुसार यताको दसैं बजार चौपट बनेपछि उताको चम्किएको छ । उनका अनुसार विगतमा दसैं अवधिभरि एक लाखको पनि कपडा बिक्री नगर्ने पसलेले यसपालि एकैदिनमा ५ लाख रुपैयाँसम्मको कारोबार गरेका छन् । लगातारको आन्दोलनले त्रास, भय र अनिश्चितता बढेपछि यहाँ बासिन्दा सिमरा, हेटौंडा र काठमाडौं पलायन हुन थालेका छन् । पछिल्लो आन्दोलन र नाकाबन्दीले फैलाएको नकारात्मकताका कारण यसपालि किनमेल गर्न नआएको जानकारको बुझाइ छ । वीरगन्जको खुद्रा र होलसेल व्यापार चौपट बनेपछि व्यवसायी चिन्तित छन् । पछिल्लो ६ महिने मधेस आन्दोलन र साढे ४ महिनाको भारतको अघोषित नाकाबन्दीले वीरगन्जमा नयाँ लगानी भित्रिने सम्भावनासमेत न्यून बन्दै गएको छ । सरकार र आन्दोलनरत पक्षको अदूरदर्शिताका कारण मुलुकको दक्षिणी क्षेत्रमा उद्योग, व्यापार र शैक्षिक संस्था धराशायी बनेको छ । पछिल्लो मधेस आन्दोलनको ‘इपिसेन्टर’ वीरगन्जको बजारमा अघिल्ला वर्षको तुलनामा ५० प्रतिशत पनि कारोबार नभएको व्यापारीको दाबी छ ।लगातारको बन्द र लामो नाकाबन्दीले खुद्रा व्यापार मात्र नभई होलसेल व्यापार पनि वीरगन्जबाट भैरहवा र पूर्वमा सरेको व्यापारीले बताएका छन् । पछिल्लो समय वीरगन्ज भन्सार छाडेर आयातकर्ताले रुट नै परिवर्तन गरेको उजागर भइसकेको छ । भारतका विभिन्न सहरबाट रक्सौल नाकासम्म आइपुगेको सामान पुन: अर्को गाडीमा लोड भएको पूर्वको गौर, मलगंवा र पश्चिमको भैरहवा नाका भएर मुलुक भित्रिने गरेका छन् । बन्द अगाडि दैनिक करिब ३०/३२ करोड रुपैयाँ संकलन गर्ने वीरगञ्ज भन्सारले नाकाबन्दी खुलेको ९ महिना बितिसक्दा पनि २४/२६ करोड रुपैयाँ मात्र संकलन गरिरहेको छ ।