साख घटाउँदै अवैतनिक वाणिज्य दूत
नेपालका अधिकांश राजनीतिक दलका नेतासँग बलियो सम्बन्ध बनाएका नवराज पोखरेल त्यही सम्बन्धका आधारमा रोमानियाका लागि अवैतनिक नेपाली वाणिज्य दूत भए । तर, पछिल्लो समय वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली श्रमिकको आर्थिक शोषण गरेको, हुन्डी कारोबार गरेको, म्यानपावर व्यवसायीबाट घूस खाएको र नेपाली श्रमिकको डिमान्ड लेटर (मागपत्र) प्रमाणीकरण सिफारिस गर्दा नगद लिएको आरोप लागेपछि उनले राजीनामा दिए ।
काठमाडौँ — नेपालका अधिकांश राजनीतिक दलका नेतासँग बलियो सम्बन्ध बनाएका नवराज पोखरेल त्यही सम्बन्धका आधारमा रोमानियाका लागि अवैतनिक नेपाली वाणिज्य दूत भए । तर, पछिल्लो समय वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली श्रमिकको आर्थिक शोषण गरेको, हुन्डी कारोबार गरेको, म्यानपावर व्यवसायीबाट घूस खाएको र नेपाली श्रमिकको डिमान्ड लेटर (मागपत्र) प्रमाणीकरण सिफारिस गर्दा नगद लिएको आरोप लागेपछि उनले राजीनामा दिए ।रोमानियासमेत हेर्ने गरी जर्मनीमा रहेको नेपाली दूतावासले पोखरेललाई कानुनअनुसार मागपत्र प्रमाणीकरण गर्न पाउने प्रावधान नै नभएको विषयलगायतका आरोपमा प्रस्टीकरण सोधेपछि कात्तिक पहिलो साता उनले राजीनामा दिएका हुन् ।नेपाली नै भएर विदेशमा गई त्यहाँको नागरिकता लिएर उक्त मुलुकका लागि नेपालको अवैतनिक वाणिज्य दूत बन्ने पोखरेलमात्र होइन, उनीजस्तै नियुक्ति लिने नेपाली अस्ट्रेलियामा तीन, अमेरिकामा तीन, क्यानडा, साइप्रस, जर्मनी र पोर्चुगलमा एक/एक जना छन् । अस्ट्रेलियाको सिड्नीमा रहेका अवैतनिक वाणिज्य दूत दीपककुमार खड्काले १५ वर्षपछि आफ्नो जिम्मेवारी छाडेका छन् । त्यसपछि नयाँ नियुक्तिका लागि नेपालमा अहिले राजनीतिक दाउपेच चुलिएको छ । अस्ट्रेलियामा बस्ने आफ्नो मान्छेलाई त्यहाँ अवैतनिक वाणिज्य दूत बनाउनका लागि गृहकार्य भइरहेको परराष्ट्रका एक अधिकारीले बताए ।‘हाम्रोमा अवैतनिक वाणिज्य दूत बनाउने बेलामा सबै राजनीतिक दाउपेच चल्छ । विदेश गएका आफन्तलाई उक्त पदमा नियुक्ति दिलाउनका लागि राजनीतिक दलका उच्चपदस्थ नेताको घरदैलो गर्दै परराष्ट्र मन्त्रालयलाई दबाब दिइरहेका हुन्छन्,’ ती अधिकारीले भने, ‘अस्ट्रेलियामा अब को अवैतनिक वाणिज्य दूत बन्ने भन्ने लबिइङ चलिरहेको छ । अस्ट्रेलियाजस्तो मुलुकमा नेपालको अवैतनिक वाणिज्य दूत सोही मुलुकका एक योग्य व्यक्ति हुनुपर्ने हो । तर, नेपालबाट गएर त्यहाँ बसेकालाई उक्त जिम्मेवारी दिँदा न उसले काम गर्न सक्छ, न त नेपाललाई नै कुनै फाइदा हुन्छ ।’कुनै पनि विदेशी मुलुक वा सहरमा अवैतनिक वाणिज्य दूतको भूमिका राजदूतसरहकै हुने फ्रान्सका लागि पूर्वराजदूत मोहनकृष्ण श्रेष्ठ बताउँछन् । ‘विदेशमा गएपछि धन कमाउने र त्यसपछि इज्जत पाउनका लागि यस्तो पदमा आउन चाहेको देखिन्छ,’ उनले भने, ‘विदेशमा नेपालबाटै गएका भए पनि कोही कोही प्रभावकारी होलान् । तर, अहिले भएका अवैतनिक वाणिज्य दूत कोही पनि त्यस्तो प्रभावकारी भएको मैले देखेको छैन ।’ नेताहरू विदेश भ्रमणमा जाँदा दाल–भात खुवाउने र यता आएर अवैतनिक वाणिज्य दूत बन्नका लागि पहल गरिदिन आग्रह गर्नेहरू नै धेरै रहेको उनले बताए । श्रेष्ठ २० वर्षअगाडि नेपालको विदेशी मुलुकमा ठूलठूला कम्पनीका मान्छेहरू हुने र उनीहरूको उक्त मुलुकको राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीसँग सिधै सम्पर्क हुने गरेको बताउँछन् । तर, अहिले त्यसो नभएको उनको भनाइ छ ।‘विदेशमा अवैतनिक वाणिज्य दूतको काम नेपालीलाई सहयोग गर्ने, दूतावासलाई परिआएका बेलामा आवश्यक सहयोग उपलब्ध गराउने तथा नेपालीलाई आवश्यक पर्दा उद्धार लगायतका काम गर्नुपर्ने हुन्छ,’ उनले भने, ‘नेपालमा अवैतनिक वाणिज्य दूत नियुक्तिमा पनि राजनीति छिरेका कारणले काबिलभन्दा पहुँचका भरमा नियुक्त हुने धेरै छन्, त्यसैले सफल छैनन् ।’ पैसा र सुविधा नपाए पनि अवैतनिक वाणिज्य दूतले झन्डै राजदूतकै रूपमा सेवा गर्नुपर्ने उनको तर्क छ ।परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार अस्ट्रेलियाको मेलबर्नमा अहिले चन्द्रबहादुर योन्जो अवैतनिक वाणिज्य दूत छन् । ताप्लेजुङका उनी एमाले निकट मानिन्छन् । अस्ट्रेलियाकै एडिलेटमा रहेका अवैतनिक वाणिज्य दूत दीपक धमला धादिङकी माओवादी नेता कल्पना धमलानिकट मानिन्छन् । अमेरिकाको बाल्टिमोरमा अवैतनिक वाणिज्य दूतका रूपमा कलाकार प्रेमराजा महत छन् । उनलाई पनि राजनीतिक दलसँग निकट भएकै आधारमा नियुक्ति दिइएको बताइन्छ । यस्तै, अमेरिकाका अन्य सहर क्यालिफोर्नियाको सान डियागोमा ऋषि पुनखर ढकाल र सियाटलमा एसी शेर्पा छन् । क्यानडाको टोरन्टोमा नेपालका अवैतनिक दूतमा कुन्जरमणि शर्मा छन् । साइप्रसका राजजीवन पन्जियारलाई चाहिँ घरेलु कामदारलाई मागपत्र प्रमाणीकरणमा म्यानपावरलाई व्यापार दिलाउनका लागि सहयोग गरेको आरोप लागेको छ । जर्मनीस्थित कोलोन सहरका अवैतनिक महावाणिज्य दूत रामप्रताप थापा कांग्रेसनिकट मानिन्छन् भने पोर्चुगलका मकरबहादुर हमाल पनि कांग्रेसनिकट नै हुन् ।‘उनीहरू कसैको पनि सम्बन्धित मुलुकको सरकारसँग बलियो सम्बन्ध छैन र उनीहरूलाई त्यहाँका उच्च अधिकारीले पनि चिन्दैनन् । उनीहरूजस्तो व्यक्तिलाई नेपालको अवैतनिक वाणिज्य दूत बनाउँदा कुनै पनि रूपमा फलदायी हुन्न,’ परराष्ट्रका एक अधिकारीले भने, ‘उनीहरूसँग काम गर्न पनि गाह्रो हुन्छ । उनीहरूको योग्यता भनेको नेपालका शीर्ष नेताहरूसँग उठबस गरेको र धाक लगाउने प्रवृत्ति मात्रै हो ।’ सरकारले अवैतनिक वाणिज्य दूतसम्बन्धी नियमावली, २०३९ ल्याएको थियो । पाँच पटक संशोधन भइसकेको उक्त नियमावली पछिल्लो पटक २०७५ फागुन मसान्तमा संशोधन गरिएको थियो । नियमावली अनुसार अवैतनिक वाणिज्य दूत भन्नाले कुनै किसिमको पारिश्रमिक नपाउने गरी नियुक्त हुने वाणिज्य दूत तथा महावाणिज्य दूत सम्झनुपर्छ र सो शब्दले उपवाणिज्य दूतलाई समेत जनाउने बताइएको छ ।नेपाल सरकारले ३५ वर्ष उमेर पूरा भएको, कुनै व्यापार–व्यवसाय वा पेसामा संलग्न रही आतिथेय राज्यमा ख्याति प्राप्त व्यक्तिको हैसियत भएको तथा नैतिक पतन देखिने फौजदारी अभियोगमा सजाय नभएको व्यक्तिलाई मात्र अवैतनिक वाणिज्य दूत नियुक्त गर्न सक्ने प्रावधान छ । साथै, उक्त व्यक्ति नेपालप्रति सद्भाव भएको, मान्यता प्राप्त विश्वविद्यालयबाट कम्तीमा स्नातक तह उत्तीर्ण गरेको, नेपालको विदेश नीति, राजनीतिक व्यवस्था, आर्थिक तथा सांस्कृतिक पक्षहरूबारे यथेष्ट जानकारी भएको र नेपाल सरकारको आर्थिक कूटनीतिको कार्यान्वयनमा योगदान दिन सक्ने तथा द्विपक्षीय सम्बन्धलगायत नेपालको राष्ट्रिय प्रवर्द्धनमा योगदान पुर्‍याउन सक्ने योग्य हुनुपर्ने उल्लेख छ ।नियमावली अनुसार मित्रराष्ट्रहरूमा नेपालका लागि अवैतनिक वाणिज्य दूत नियुक्त गर्नका लागि सिफारिस भएको व्यक्तिको सम्बन्धमा मन्त्रालयले नेपाल सरकारका सम्बन्धित निकायबाट सुरक्षा पास (सेक्युरिटी क्लियरेन्स) लिनुपर्नेछ । सुरक्षा पास माग गर्नुपूर्व मन्त्रालयले सिफारिस भएका व्यक्तिबाट कन्सुलर उन्मुक्ति तथा सुविधाको दुरुपयोग हुने सम्भावना छ, छैन– सो सम्बन्धमा समेत विचार गर्नु पर्नेछ । अवैतनिक वाणिज्य दूतमा नियुक्तिका लागि सिफारिस गर्दा व्यापार, व्यवसाय, पर्यटन, लगानी तथा प्रविधि हस्तान्तरणका क्षेत्रमा सहयोग पुर्‍याउन सक्ने, उच्चस्तरीय भ्रमण गराउन प्रयास गर्न सक्ने तथा नेपाल एवं सम्बन्धित मित्रराष्ट्रबीचको सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउन आफ्नो क्षेत्रबाट योगदान पुर्‍याउन सक्ने व्यक्तिलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने नियमावलीमा उल्लेख छ ।नियमावलीमा साधारणतया नियुक्त हुने कन्सुलर क्षेत्रस्थित राष्ट्रको नागरिकबाहेक अन्य राष्ट्रको नागरिकलाई अवैतनिक वाणिज्य दूत नियुक्त गरिने छैन भन्ने उल्लेख छ । तर, कुनै राष्ट्रले अवैतनिक वाणिज्य दूत नियुक्त गरिसकेको अन्य राष्ट्रको नागरिक वा यस नियमावली बमोजिमको योग्यता पुगेको र कुनै पनि राजनीतिक दल वा संगठनको सदस्य नरहेको सम्बन्धित देशमा बसोबास गर्ने गैरआवासीय नेपालीलाई अवैतनिक वाणिज्य दूतमा नियुक्त गर्न सकिने प्रावधान छ । यही प्रावधानमाथि टेकेर नेपालबाट विदेश गएका र नेपाली राजनीतिक संगठन र माथिल्लो तहमा पहुँच भएकाहरू विदेशमा नेपालका लागि अवैतनिक वाणिज्य दूत बन्दै आएका छन् । तर, उनीहरूको सम्बन्धित मुलुकको सरकार र उच्च अधिकारीहरूसँग कुनै सम्बन्ध छैन । नेपालबाट कुनै काम विशेषले विदेश जाने र त्यहाँ लामो समय बसेपछि नामका लागि नियुक्ति लिने प्रचलन बढ्दो छ । नेपालका राजनीतिक दलका नेता र अधिकारीलाई प्रभावित पारेर उनीहरूले अवैतनिक वाणिज्य दूतको नियुक्ति लिने गरेको परराष्ट्रका अधिकारीहरू बताउँछन् ।नेपाल सरकारले अवैतनिक वाणिज्य दूतका लागि ३ वर्षको समयावधि तोकेको छ । तर, उनीहरूलाई कुनै पनि तलबभत्ता वा सुविधा हुन्न । परराष्ट्र मन्त्रालयका अनुसार विभिन्न ३५ देशका ५३ सहरमा अहिले अवैतनिक नेपाली वाणिज्य दूतहरू छन् । बंगलादेशका लागि पूर्वराजदूत मोहनप्रसाद लोहनी विदेशमा अवैतनिक वाणिज्य दूतको भूमिका कस्तो हुनुपर्ने भन्ने सवालमा आफ्नो कार्यकाललाई सम्झन्छन् । ‘जब म बंगलादेशका लागि राजदूत थिएँ, त्यहाँबाट श्रीलंका पनि हेर्ने गर्थें । त्यसबेला श्रीलंकामा नेपाली राजदूत थिएनन्,’ उनले भने, ‘त्यसबेला श्रीलंकामा हाम्रो अवैतनिक वाणिज्य दूतका रूपमा अल्बर्ट इडिरिसिंगे थिए । उनले सन् १९८९ मा सार्क शिखर सम्मेलनको सवालमा राष्ट्रपति प्रेमदासासँग भेट गर्नुपर्ने अवस्थामा दुई दिनमै समय मिलाएका थिए । र, अरू समयमा पनि श्रीलंकामा नेपालको सहभागितालाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए ।’ लोहनी बंगलादेशका लागि सन् १९८७ देखि १९९१ सम्म राजदूत भएका थिए । ‘अल्बर्टजस्तो प्रभावकारी रूपमा काम गर्न सक्ने व्यक्तिलाई नै नेपालले विदेशमा अवैतनिक वाणिज्य दूतका रूपमा नियुक्त गर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘नेपालबाट विदेश गएर राजनीतिक पहुँच बनाएकै भरमा अवैतनिक वाणिज्य दूत नियुक्त गर्ने कुरालाई निरुत्साहित गर्नैपर्छ ।’आवधिक मूल्यांकनको व्यवस्था गरौं राजेश्वर आचार्य, पूर्वराजदूतराज्यका तर्फबाट प्रत्यक्ष सेवा/सुविधा नपाउने भए पनि अवैतनिक वाणिज्य दूतले धेरै क्षेत्रमा प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्ने ठाउँ छ । वाणिज्य दूतको प्रमुख जिम्मेवारी भनेको सम्बन्धित मुलुकमा नेपालको सकारात्मक छवि निर्माण गर्ने र पर्यटन, संस्कृतिलगायतका विषय प्रवर्द्धन गर्ने हो ।पहिलो कुरा त अवैतनिक वाणिज्य दूत स्वच्छ छविको हुनु जरुरी छ । त्यस्तै सम्बन्धित मुलुकमा पनि सार्वजनिक पहिचान भएको र सरकार तथा प्रशासनिक संयन्त्रमा राम्रो प्रभाव र सम्बन्ध भएको हुनुपर्छ । त्यसो भए मात्र नेपालको हकहितमा काम गर्न सक्छ । निजी क्षेत्र र राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँग पनि राम्रो सम्बन्ध हुन आवश्यक छ । यी सबै कुरालाई मध्यनजर गर्दै अवैतनिक वाणिज्य दूत नियुक्त गर्ने व्यवस्था गरौं । तर, यहाँ त पहुँचका आधारमा नियुक्ति दिने प्रचलन छ, जुन मुलुकको हितमा छैन ।पहिले सम्बन्धित मुलुकका प्रतिष्ठित व्यक्ति र व्यापारीलाई अवैतनिक वाणिज्य दूत नियुक्त गरिन्थ्यो तर अहिले आफू निकटका नेताहरूलाई समातेर अवैतनिक वाणिज्य दूत बनाउने प्रचलन छ । कुनै राजनीतिक नियुक्ति दिएजस्तो भइरहेको छ । अवैतनिक दूतहरूको कामकारबाही पनि समीक्षा हुनुपर्छ । राजदूतको कार्यकाल ४ वर्षको हुन्छ, उनीहरूको काममा चित्त नबुझेमा फिर्ता बोलाइन्छ । राजदूतको मूल्यांकन हुन सक्छ भने अवैतनिक वाणिज्य दूतको किन नगर्ने ? उनीहरूको कामको पनि आवधिक मूल्यांकन गरेर त्यही अनुसार जिम्मेवारी थपघट गर्न सकिन्छ । अहिलेको अवस्थामा अवैतनिक दूतको प्रमुख काम भनेको द्विपक्षीय व्यापार र लगानी प्रवर्द्धन गर्नु पनि हो । पर्यटन क्षेत्रका लागि त झनै अहम् योगदान गर्न सक्छन् ।