बढ्दो वायु प्रदूषण
संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार, हरेक १० मध्ये ९ जनाले प्रदूषित हावामा सास फेर्ने भएकाले मृत्युको एक नम्बर कारक वायु प्रदूषण बनेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको अनुमानमा प्रत्येक वर्ष वायु प्रदूषणका कारण विश्वभर करिब ७० लाख व्यक्तिको मृत्यु हुन्छ ।
संयुक्त राष्ट्र संघका अनुसार, हरेक १० मध्ये ९ जनाले प्रदूषित हावामा सास फेर्ने भएकाले मृत्युको एक नम्बर कारक वायु प्रदूषण बनेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको अनुमानमा प्रत्येक वर्ष वायु प्रदूषणका कारण विश्वभर करिब ७० लाख व्यक्तिको मृत्यु हुन्छ ।वायु प्रदूषणका कारण नेपालमा सन् २०१८ मा करिब ३७ हजार र हाल बर्सेनि ४२ हजार १ सयको मृत्यु हुने गरेको स्टेट अफ ग्लोबल एयरको तथ्यांकमा उल्लेख छ । हरेक वर्षको हिउँद र प्रि–मनसुन फागुनदेखि वैशाखसम्म वायु प्रदूषण बढ्ने गर्छ । वातावरण विभागको प्रतिवेदनमा काठमाडौं उपत्यकामा प्रदूषणको मुख्य स्रोत १० लाखभन्दा बढी सवारीसाधन नै हुन् । २०७९ मंसिरयता गरिएको ९३४ सवारीसाधनको छड्के जाँचमा एकतिहाइ फेल भएका छन् । नासाका अनुसार, देशका ५८ जिल्लाका ६१२ स्थानमा डढेलो छ । वन तथा भूसंरक्षण विभागको तथ्यांकमा नेपालमा बर्सेनि २ लाख हेक्टर वन क्षेत्रमा डढेलो लाग्ने गर्छ । २०७९ मा ३ हजार १० स्थानमा आगलागी, ३ हजार ७ सय २३ घरपरिवार प्रभावित, ३९४ घाइते र १०९ जनाको ज्यान जाने गरेको तथा २ अर्ब ५१ करोड रुपैयाँको भएको क्षति देखिन्छ । कारक : वायु प्रदूषकमा १० माइक्रोनभन्दा साना धूलोका कण पीएम १०, सल्फरका अक्साइडहरू, नाइट्रोजनका अक्साइडहरू, कार्बनका डाई तथा मोनो अक्साइड, लिड, ओजन, हाइड्रोजन छन् । वार्षिक ५० हजार टनभन्दा बढी घातक प्रदूषित ग्यास थपिन्छन् र अहिले वातावरण क्षेत्र डाँवाडोल छ । राजधानीको वायु प्रदूषणको झन्डै आधा हिस्सा सवारीसाधनको धूवाँले लिएको छ । धूलोमा मिसिएका सूक्ष्म कण, फोहोरका संक्रमित पदार्थ र हानिकारक सूर्यका किरण उपत्यकामा श्वास–प्रश्वास, आँखा, छाला र क्यान्सर सम्बन्धी रोगका प्रमुख तीन कारक बनेका छन् । राजधानीको वायुमण्डलको धूलोधूवाँका कण विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डभन्दा कम हुनुपर्नेमा ५ देखि १५ गुणा बढी र श्वास–प्रश्वासमा संक्रमण गराउने कीटाणु कोलिफर्म युनिट मापदण्डभन्दा पाँच गुणा बढी सीएफयू रहेको अमृत क्याम्पस र पुल्चोक इन्जिनियरिङको खोजमा छ । धूलोधूवाँका कणले वायुमण्डलको ओजन तह नष्ट गर्नाले सूर्यका हानिकारक विकिरण सिधै आइरहेका छन् जसले आँखा र छाला रोग, मोतीविन्दु र क्यान्सर बढाइरहेका छन् । जहाँतहीँ थुपारिएका फोहोरका डंगुरले गर्दा सूक्ष्मजीवका बीज बढेर श्वास–प्रश्वास, छाला सम्बन्धी रोग लगाउने कीटाणु वायुमण्डलमा प्रशस्तै पाइएका छन्, प्रतिरोधी कीटाणु पनि पाइएका छन् ।असर : काठमाडौंमा दम, क्षयरोग, निमोनिया, छातीरोग, ब्रोङ्काइटिस, रुघाखोकी, एलर्जी लगायतका श्वास–प्रश्वासका रोगी र त्यसबाट हुने मृत्युदर बढ्दो छ । यसले गर्दा गाउँघरमा हुने ८० वर्षको आयु सहरमा ६० वर्षमा समेत घटेको छ । त्यसमाथि भौगोलिक बनोटका कारण उपत्यका चिसो एस्ट्रे हो र प्रदूषण लामो समयसम्म रहिरहन्छ । तसर्थ जहाँतहीँ फोहोर नफ्याँक्ने, नथुपार्ने, जैविक फोहोर छुट्ट्याउने र फोहोरको उचित व्यवस्थापन, प्रदूषण नियन्त्रण र घामबाट बच्ने उपाय हरेक तहबाट अविलम्ब थालिनुपर्छ । वायु प्रदूषणको मूल समस्या यहाँको हावामा अत्यधिक मात्रामा रहने धूलाका मसिना कण पीएम १० हुन् र टाँसिएर रहने तथा मानिसले सास फेर्दा शरीरभित्र प्रवेश गरी श्वास–प्रश्वास सम्बन्धी समस्याका साथै क्यान्सरसम्म हुन सक्छ ।अधिकांश सहरी भागहरूमा वायु प्रदूषण विश्व स्वास्थ्य संगठनको मापदण्डभन्दा पाँच गुणा र राष्ट्रिय मापदण्डभन्दा तीन गुणा बढी धूलोका कणहरू हावामा मिसिएको तथ्यांकले देखाउँछ । अझै जाडोयाममा धूलोका कणहरू वायुमण्डलको तल्लो भागमै रहने, इँटाभट्टाले निकाल्ने धूवाँ, इँटा र बालुवा बोक्ने सवारीसाधन चौबीसै घण्टा गुड्ने, अत्यधिक ट्राफिक घनत्वका कारण छोटो दूरीमा समेत धेरै समय सडकमा बिताउनुपर्ने, सवारीसाधनहरू विशेष गरी सेता र राता नम्बर प्लेटका वाहनद्वारा निस्कने विषाक्त कालो एक महिनासम्म वायुमण्डलमा रहन्छ । अनि वर्षामा पानीसँगै तल्लो सतहमा, पानीमा, जमिनमा, खोलानालामा घुल्छ । रोकथाम : नाक, मुख र आँखाका माध्यमबाट सर्ने रोगहरू तथा बिरामीको सम्पर्कमा आउँदा संक्रमण रोक्न सबैभन्दा सजिलो, सस्तो र वैज्ञानिक उपाय मास्क लगाउनु हो । मास्क बिरामीले मात्र होइन, सबैले लगाउनुपर्छ, किनभने कसको शरीरमा रोग छ भनेर सहजै अनुमान लगाउन सकिँदैन । मास्क लगाउनाले रोग सर्ने सम्भावना ८५ प्रतिशत भएको पाइएको छ । मास्क लगाउँदा मुखबाट भाइरसयुक्त छिटा कम निस्की अरू संक्रमित हुने सम्भावनासमेत निकै कम हुन्छ । यदि कोही संक्रमित भइहाले पनि थोरै मात्रामा भाइरसयुक्त छिटा शरीरभित्र प्रवेश गरेका कारण हल्का बिरामी र छिट्टै निको हुने सम्भावना हुन्छ । मास्कले संक्रमण चक्र तोड्छ । लक्षण नभएका व्यक्तिले पनि भाइरस सार्न सक्ने भएकाले मास्कले सबैलाई सुरक्षित राख्छ । शारीरिक स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ । सर्ने रोगहरू तथा प्रदूषणजन्य जटिलताबाट जोगिन मास्क अति उपयोगी साधन हो ।बुढाथोकी नेपाल चिकित्सक संघका केन्द्रीय उपाध्यक्ष हुन् ।