ऐतिहासिक सराँय नाच लोप हुने अवस्थामा
गुल्मीमा  ऐतिहासिक सराँय नाच लोप हुँदै गएको छ । पश्चिम क्षेत्रको गुल्मी, अर्घाखाँची, प्युठान र पाल्पाका शक्तिपिठमा दसैँको भोलीपल्टबाट सराँच नाच्ने प्रचलन छ ।
तिलाचन पाण्डेतम्घास, कात्तिक ४ गते । गुल्मीमा  ऐतिहासिक सराँय नाच लोप हुँदै गएको छ । पश्चिम क्षेत्रको गुल्मी, अर्घाखाँची, प्युठान र पाल्पाका शक्तिपिठमा दसैँको भोलीपल्टबाट सराँच नाच्ने प्रचलन छ ।मन्दिरमा भक्तजनले चढाएका खुकुरी, तरबार, खुँडा, खड्ग हतियार एक आपसमा ठोक्काउँदै ‘वाख्खै वा’ को भाषामा सरायँ खेलिन्छ । केही समय पहिले हतियारनै नचाएर सराँय खेलिन्थ्यो । पछिल्लो समय यसमा कमी हुँदै आएको छ ।हतियार प्रदर्शन गर्दा दुर्घटना हुने डर धेरै हुने भएकाले यो पछिल्लो समय छोडिएको कतिपयले बताउँदै आएका छन् । जिल्लाका धुर्कोट, अर्जै, दिगाम चारपाला, इस्मा र चोयघा, चन्द्रकोट लगायतका स्थानमा यो नाच अझै पनि प्रसिद्ध छ । गुल्मीको अर्जे फूलबारीमा खेलिने सराँय नाच जिल्लाकै सबैभन्दा ठुलो मानिन्छ । अर्जेमा सराँय नाच पूर्णीमाको दिन खेल्ने गरिन्छ ।धुर्कोट गाउँपालिकाका अध्यक्ष भूपाल पोखरेलले सराँय नाचलाई संरक्षण गर्नका लागि कुनै कसर बाँकी नराख्ने दाबी गर्नुभएको छ । सामाजिक सद्भाव एकता कायम गर्नका लागि पनि सराँय नाँचले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने बताउँदै यसको संरक्षणका लागि र सराँय नाचको व्यवस्थापन गर्नका लागि सम्पूर्ण जनप्रतिनिधिहरू खट्ने र भव्य रूपमा सम्पन्न गर्ने गरी कार्यपालिकाको बैठकबाट निर्णय समेत गरेको बताउनुभयो ।  धुर्कोट कोतमा आफू पनि हतियार नचाएरै सराँय खेल्ने गरेको बताउँदै यसको संरक्षण गर्न सबै एकताबद्ध हुनुपर्नेमा उहाँले जोड दिनुभयो ।यता इश्मा गाउँपालिकाका अध्यक्ष भगतसिंह खडकाले इश्मा कोतमा रहेका सिमेन्टका मौलाहरू हटाई प्राचीन शैलीमा रहेका काठका मौलाहरू राखेको बताउनुभयो । मौलिक संस्कृति र परम्परालाई जगेर्ना गर्नका लागि कोतको पूजा समितिसँग समन्वय गरेर आफूहरूले काम गरेको भन्दै परम्परा र संस्कृतिलाई जोगाउन स्थानीय सरकार सधैँ साथमा रहेको दाबी गर्नुभयो ।पट्टा र मालश्री पनि लोप हुँदैपछिल्लो समय फूलपाती भित्र्याउँदा गाइने मालश्री र पट्टा नाच पनि लोप हुँदै गएको छ । चाँपटारीबाट फूलपाती ल्याउने र इस्माकोतबाट ब्राह्मण र पुजारीहरू झरेपछि मैदानमा करिब डेढ घण्टा रोचक पट्टा नाच देखाउने र मालश्री गाउने प्रचलन भएपनि अहिले हराउँदै आएको पट्टा नाचमा अब्बल खुमबहादुर बस्नेतले बताउनुभयो । यो परम्परा अरू कसैका लागि हो भन्ने मानसिकताको कारण अहिले त्यो प्रथा परम्परा लगभग हराएको उहाँको भनाइ छ ।यो रोचक नाच र गीत पाको पुस्तासँगै लोप भएको आनन्दपुर माविका शिक्षक नारायण घिमिरेले बताउनुभयो । आफूहरूले सिकेको मालश्री अब आफूहरू पछि गाउने कुनै व्यक्ति वा समुदाय नभएको मालश्री गाउँदै आउनुभएका इस्मा रजस्थलका शोभाखर पैयानीले बताउनुभयो । त्यस्तै सराँय नाच पनि उस्तै अवस्थामा छ । सिक्ने र सिकाउने पुस्ता बिचको समन्वय अभावमा पुरानो कला संस्कृति हराएको भन्दै पुरानो पुस्तालाई मालश्री र पट्टा खेल्न सिकाउनुपर्नेमा यहाँका बुढा पाकाहरूले जोड दिनुभएको छ ।