नयाँ भूमिका खोज्दै वीरगन्ज
दुई दशकअघि होटल हीरा–प्लाजा वीरगन्ज शहरको ‘हव’ थियो । सुन्दर कलाकृति, काठले बनेका कलात्मक फर्निचर, सजावटसहितको बाथरुम र सुविधाजनक बिछ्यौनाले सजिएका कोठाहरू यो होटलका आकर्षण थिए । वीरगन्जका उद्योगपति स्वर्गीय हीरा गिरिको स्वामित्वको यो होटलको लक्ष्य पर्यटकहरूलाई भन्दा पनि आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रका हस्तीहरूलाई सेवा र सुविधा उपलब्ध गराउनु थियो ।
काठमाडौं — दुई दशकअघि होटल हीरा–प्लाजा वीरगन्ज शहरको ‘हव’ थियो । सुन्दर कलाकृति, काठले बनेका कलात्मक फर्निचर, सजावटसहितको बाथरुम र सुविधाजनक बिछ्यौनाले सजिएका कोठाहरू यो होटलका आकर्षण थिए । वीरगन्जका उद्योगपति स्वर्गीय हीरा गिरिको स्वामित्वको यो होटलको लक्ष्य पर्यटकहरूलाई भन्दा पनि आर्थिक र राजनीतिक क्षेत्रका हस्तीहरूलाई सेवा र सुविधा उपलब्ध गराउनु थियो ।होटल खुलेको केही समयपछि हिन्दी सिनेमाका चर्चित अभिनेता तथा कांग्रेस (आई) का नेता तथा भारतको तत्कालीन केन्द्रीय सरकारका खेलमन्त्री स्वर्गीय सुनीलदत्त वीरगन्ज हुँदै काठमाडौं जाने क्रममा यही होटलमा बास बसेका थिए । यो घटना होटलका लागि महत्त्वपूर्ण थियो । सुनीलदत्तजस्तो लोकप्रिय अभिनेता बास बसेको होटलको आकर्षण लामै समय रह्यो । हीरा गिरिको निधनपछि होटलले उनको व्यवस्थापकीय क्षमता र संरक्षण गुमायो । अहिले अतीतको सपनामा रमाउँदै हीरा–प्लाजा एउटा सामान्य होटलका रूपमा टिकेको छ । जतिसुकै कलात्मक भए पनि फर्निचरहरू खुइलिएका छन् । कलाकृतिमा धूलो जमेका छ । त्यस बेला खुलेका अरू समान स्तरका होटलहरू पनि यसरी नै खुइलिएका छन् । शहरमा नयाँ र सुविधासम्पन्न होटल थपिएका छन् । पुरानो होटल दियालोको पुनर्निर्माण भइरहेको छ । एउटा समयमा उत्कृष्ट रहेको हीरा–प्लाजालाई वीरगन्जका नयाँ होटलहरूसँग प्रतिस्पर्धामा ल्याउन त्यसको व्यवस्थापनले निकै परिश्रम गर्नुपर्नेछ ।वीरगन्जको ताजा अवस्था हीरा–प्लाजा होटलको जस्तै छ । सफा–सुग्घर सडक, व्यवस्थित बजार र आर्थिक आकर्षणको केन्द्रका रूपमा सधैं प्रशंसित रहेको यो शहर अहिले चरम अव्यवस्थाको शिकार भएको छ । मुख्य बजारमा लाग्ने भीडलाई सुविधा दिन खोलिएको गण्डक नहर– भन्सार ‘वाइपास’ ध्वस्त भइसकेको छ । मुख्य बजारको अवस्था पनि यो आर्थिक शहरको व्यक्तित्व सुहाउँदो छैन ।‘आदर्श’ नगरका रूपमा विकसित गरिएको व्यावसायिक केन्द्र अधिक प्रयोगका कारण जीर्ण भएको छ । शहरको उन्नतिमा चासो राख्ने आर्थिक क्षेत्रका ‘महाराजा’ हरूको नयाँ पुस्ताको जग वीरगन्जमा नै भए पनि उनीहरूले कारोबारको मुख्य केन्द्र काठमाडौं बनाएका छन् । वीरगन्जसँग उनीहरूको सामीप्य घट्दो छ ।के वीरगन्ज शहरको सान्दर्भिकता साँच्चै हराउन खोजेको हो त ? राजधानी शहर काठमाडौंसँग अभिन्न रहेको यो शहरको सान्दर्भिकता हराउनु त सम्भव नै छैन । तराई र मधेससँग काठमाडौंको पहिलो सम्पर्क बिन्दु वीरगन्ज हो । युट्युबको जमाना आउनुभन्दा अघि नेपालमा हिन्दी सिनेमा बहिष्कार गरिंदा काठमाडौंका युवाहरू वीरगन्ज पुग्थे । सीमापारि रक्सौलको पंकज टाकिजमा सिनेमा हेरेर फर्किन्थे । माईस्थान चोकका खाजाघरमा वगेडीको स्वाद लिन्थे । एक टोकरी वीरगन्जको लोकप्रिय भान्टा किनेर काठमाडौं फर्किन्थे । यो सत्य हो, पछिल्लो मधेस आन्दोलनपछि वीरगन्ज शहरप्रति सरकारको उपेक्षा बढेको छ ।शहरको आर्थिक र व्यावसायिक क्षेत्र आफ्नो पहिचानको खोजी गर्दै मधेस आन्दोलनमा पूरै होमिएको कारण वर्तमान सरकारको उपेक्षा भाव बढेको हो भन्ने बुझ्नु त्यति कठिन छैन । अहिले पनि स्थिति सङ्लिएको छैन । आर्थिक र व्यापारिक क्षेत्रका प्रतिनिधि पात्रहरू मधेसी दल र सरकारबीच फलदायी वार्ता हुनेमा विश्वस्त छैनन् । संविधानमा संशोधन मात्रैले मधेसका समस्याहरूको समाधान हुने पनि देख्दैनन् उनीहरू ।उद्योगी प्रदीप केडियाको विश्लेषणमा ‘आन्दोलन अहिले काठमाडौं केन्द्रित छ । सरकारसँंग कुरा मिलेन भने आन्दोलन यतै फर्किनेछ । आन्दोलन फर्किने सन्त्रासमा छ शहर । जनतामा लामो आन्दोलनका लागि त्यति शक्ति छैन । आन्दोलन फर्कियो भने त्यो सबैका लागि नैतिक संकटको अवस्था हुनेछ । सरकारले राजनीतिक सुधारसँगसँगै आर्थिक क्षेत्रका जायज मागहरूको सम्बोधन गर्ने दृढता नदेखाएसम्म आर्थिक क्षेत्र जुर्मुराउन सक्दैन । मधेस आन्दोलन हाम्रो अस्तित्व र अस्मिताको लडाइँ हो । यसको टुंगो नलागेसम्म कुनै न कुनै रूपमा आन्दोलन त जारी रहन्छ ।’नाकाबन्दीका समयमा काला बजारिया र बीचौलियाहरूले ठोरीलाई भारतबाट अवैध ढंगले भित्र्याइएको पेट्रोलियम पदार्थको तस्करीको केन्द्र बनाएपछि ‘अब वीरगन्ज शहरको औचित्य सकियो’ भन्दै हल्ला पिटे । त्यो हल्लाले ‘राष्ट्रवादी’ राजनीतिक नेतृत्वको अनुमोदन पायो । त्यो हल्लालाई चिर्ने सत्य स्थापित हुन सकेको छैन । नगर सुधारका कार्यमा बजेट परिचालन र प्रशासनिक व्यवहारमा सरकारको उपेक्षा स्पष्ट देखिन्छ । वीरगन्ज शहर पर्सा जिल्लामा पर्छ । तर, यो शहर नै पर्सा जिल्लाको पहिचान र गौरव बनेको छ ।प्रशासनले शहरको महत्त्वलाई नकार्दा शहरवासीमा सरकारप्रति तिक्तता बढेको छ । सुरक्षा सतर्कताका नाममा व्यापारीको घर र गोदाममा जथाभावी छापा मार्ने, एकअर्कालाई लडाउने भिडाउने काममा राजनीतिक दलले प्रशासनको प्रयोग गरेको छ । मधेस आन्दोलनका नाममा सुरक्षा प्रशासनले शहरवासीको अनावश्यक गुप्तचरी गर्ने गरेको छ । केही उद्योगी, व्यवसायी र बुद्धिजीवीहरूसंँग स्थानीय एक होटलमा भएको छलफल कार्यक्रममा उपस्थित एक व्यक्तिले आफूलाई सैनिक ब्यारेकबाट आएको बताउँदै छलफल कार्यक्रमको सम्पूर्ण विवरण मागेपछि यो पंक्तिकार झस्किएको थियो ।एकजना स्थानीय पत्रकारका अनुसार सरकारी गुमास्ताहरूको यस्तो व्यवहार बढ्ने क्रममा छ । यसले गर्दा सुरक्षा स्थितिमा सुधार त ल्याएको छैन, जनतामा सरकारप्रतिको अविश्वास थप गहिरिन थालेको छ । आन्दोलन र संघर्षहरूको आयाम एउटा मात्रै हुँदैन । अहिलेसम्म जति पनि संघर्ष भएका छन् ती सबैले तत्काल राजनीतिक प्रतिफल नदिए पनि जनतालाई जागृत र जागरुक गराएका छन् । जागरुक जनता देशका पुँजी हुन् । सरकारले उनीहरूको विश्वास जित्न सकेन भने जनताको जागरुकता उल्टो मोडमा लाग्नेछ ।राष्ट्रिय स्तरमा नै आर्थिक र औद्योगिक शहरका रूपमा स्थापित वीरगन्ज पूरै नेपालसँग बिहङगम रूपमा जोडिएको छ । एउटा यस्तो समय थियो जति बेला वीरगन्जको ताप्के र फलामका उत्पादनहरू पहाडका नेपालीहरूको ‘हैसियतको प्रतीक’ मानिन्थ्यो । शहर–बजारमा ताप्केलाई अन्य भाँडाकुँडाले विस्थापित गरिसकेको छ । तर, नेपालका गाउँघरमा अहिले पनि त्यो ताप्केको सम्झना गर्ने धेरै छन् । भाँडाकुँडा उपयोगका साधन मात्र होइनन्, सामाजिक सन्देशका बाहक पनि हुन् । वीरगन्जसँग तीर्थाटनमा निस्किएका नेपालीदेखि सानाठूला सबैथरीका कारोबारी, उद्योगी र व्यापारी जोडिएका छन् ।वीरगन्ज शहरको चरित्र छिटोछिटो परिवर्तन हुने खालको छ । यो अस्वाभाविक होइन । नेपाल प्रवेशको मुख्य नाकाका रूपमा रहेको वीरगन्ज भारतमा भएका आर्थिक, सामाजिक र जीवन शैलीगत परिवर्तनका सूचनाहरू यही नाकामा ठोक्किन्छ । वीरगन्जले नेपालमा भएका राजनीतिक परिवर्तनका आन्दोलनहरूलाई पनि सधैं सघाएको छ ।२०१७ मा राजा महेन्द्रले शासन आफनो हातमा लिएपछि सुवर्णशमशेरको नेतृत्वमा कांग्रेसले राजतन्त्रविरुद्ध गरेको सशस्त्र आन्दोलनमा कांग्रेसका नेताहरू रक्सौलमा बसेर वीरगन्ज र अन्य स्थानहरूमा कार्यकर्ता परिचालित गर्थे । सुवर्णशमशेर २०१५ सालको संसदीय निर्वाचनमा यहींबाट विजयी हुनुभएको थियो । उहाँ तत्कालीन बीपी कोइराला सरकारका उपप्रधान र अर्थमन्त्री हुनुहुन्थ्यो ।२०५६ सालमा कांग्रेसका संस्थापक नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईले वीरगन्जबाटै पहिलोपल्ट संसदीय चुनावमा विजय हासिल गर्नुभएको थियो । यसैबाट वीरगन्ज शहर राजनीतिक हिसाबले कति सचेत भन्ने देखिन्छ । राणाकालदेखि नै नेपालको केन्द्रीय राजनीतिमा यो शहरको प्रभाव निर्णायक हिसाबको हुने गरेको छ । यद्यपि त्यस्तो प्रभाव बाहिरी सतहमा देखिने गरेको छैन । पञ्चायतकालमा सीमा क्षेत्रमा सरकारी कार्यालय नराख्ने निर्णय गरेको थियो सरकारले । यो निर्णयको कार्यान्वयन त भयो, तर पूरै भएन । वीरगन्जबाट सबै अञ्चलस्तरीय कार्यालय हेटौंडा सारियो । तर, अञ्चलाधीशको कार्यालय र एसएसपी कार्यालय वीरगन्जमा नै राखियो । सरकारी कर्मचारीहरूको भाषामा ‘माल कमाउने शहर’ हो वीरगन्ज । त्यसैले हो, निरन्तर बहने आर्थिक स्रोतको गंगामाथि केन्द्रको कब्जा कायम राख्न यी दुई कार्यालयको स्थानान्तरण रोकिएको थियो ।वृजलाल केडिया, ठाकुरराम कलवार र बाबुुलाल चाचानजस्ता उद्योगी–व्यापारीको पुस्ताको अवकाशसंँगै लोहारपट्टी, रेशमकोठी, तेजारथ टोललगायतका वीरगन्जका धेरै टोल र बस्तीहरूको अस्तित्व समाप्त भयो । गहवा माईस्थान अगाडिका खाजाघरहरू विस्थापित भए । हिमाञ्चल र अमृत क्याबिनजस्ता बुद्धिजीवीका गफ अड्डा निष्क्रिय भए । घडीअर्वा पोखरीको छेउमा खोलिएको ‘ट्रेन्डी’ क्याफे वीरगन्जका युवा–युवतीको आकर्षणको केन्द्र बन्यो ।माईस्थान चोकका चारै कुनामा रहेका पान पसलहरू उठे । त्यहाँ मोबाइल पसलहरू खुले । पान चपाउँदै गफ लडाउने पुस्तालाई मोबाइलमा इन्टरनेट चलाउने पुस्ताले विस्थापित गरिदियो । यो अस्वाभाविक थिएन । पुस्ताको अन्तरसंँगै वीरगन्जमा व्यापारको प्याटर्न पनि बदलिएको छ । भारतमा बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको आगमनपछि विदेशी सामान किन्न आउने भारतीयहरूको संख्या स्वात्तै घटेको छ । आउनेहरू पनि वारि र पारिको मूल्यको तुलना गरेर मात्र सामान खरिद गर्छन् ।वीरगन्ज मैथिली र भोजपुरी दुवै भाषा र दुवै संस्कृतिको सामूहिक शहर हो । यहाँका निवासीहरूमा जाट पनि छन् र नेवार पनि छन् । विविधता जुनसुकै शहरको चरित्र हो । मुख्य बजारमा मारवाडीहरूको बाहुल्य छ । शहर अहिले प्रतिकूल आर्थिक अवस्थाको सामना गर्दै छ । आन्दोलनका बेला साना व्यापारीले बिहान–बेलुका पसल खोलेर आफूलाई जोगाए पनि ठूलो लगानी गर्नेहरू बैंकको ब्याज खेप्दै छन् । व्यापार–व्यवसाय लिकमा आउन सकिरहेको छैन ।ड्राइपोर्टमा थुप्रिएको कन्टेनरको भाडा बढ्दो छ । यो आर्थिक प्रतिकूलता सबैले सामूहिक रूपमा बेहोर्दै छन् । वीरगन्जवासीहरू सरकारबाट उपेक्षा होइन, सहयोग चाहन्छन् । कांग्रेसका मधेसी नेता तथा पूर्वसांसद ओमप्रकाश शर्माको टिप्पणी थियो, ‘हामी नेपाली हौं, मधेसका नेपाली । सरकारले हाम्रो राष्ट्रियतामाथि शंका र अविश्वासको नजरले हेर्छ भने त्यो ठूलो अन्याय हो । अन्याय भएपछि त्यसविरुद्ध संघर्ष स्वाभाविक हुन्छ ।’वीरगन्ज शहर अहिले नयाँ र विस्तारित भूमिकाको खोजीमा छ । देश संघीय संरचना सक्रिय हुनासाथ यसको महत्त्व हलक्क बढ्नेछ । काठमाडौंसँगको यसको भौगोलिक निकटता, आर्थिक सम्बन्ध र अरू सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षका कारण नेपालको संघीय संरचनामा वीरगन्जको भूमिका बहुआयामिक हुनेछ । वीरगन्ज शहर मात्रै नभएर नेपाली उद्योग र वाणिज्यको मियो हो । मियो सधैं बलियो हुनुपर्छ । 