राजनीतिको मूलप्रवाहीकरणमा युवा
राजनीतिक सहभागिता र समानता लोकतन्त्रका मुख्य आदर्श हुन् । सैद्धान्तिक रूपमा दुवै एकअर्काका अनुरूप भए पनि व्यावहारिक रूपमा असमान सहभागिताले लोकतन्त्रप्रति जनताको मोह भङ्ग हुने खतरा बढेको छ । सरकारमा गएका व्यक्तिको अस्वाभाविक जीवनशैलीले लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यता झुटतन्त्र र लुटतन्त्रमा परिणत भएको छ ।
राजनीतिक सहभागिता र समानता लोकतन्त्रका मुख्य आदर्श हुन् । सैद्धान्तिक रूपमा दुवै एकअर्काका अनुरूप भए पनि व्यावहारिक रूपमा असमान सहभागिताले लोकतन्त्रप्रति जनताको मोह भङ्ग हुने खतरा बढेको छ । सरकारमा गएका व्यक्तिको अस्वाभाविक जीवनशैलीले लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यता झुटतन्त्र र लुटतन्त्रमा परिणत भएको छ । विभिन्न राजनीतिक दलले लिएको दलीय सिद्धान्त र चुनावी घोषणापत्र, प्रतिबद्धता एवं वचनको तालमेल मिल्दैन । नागरिकका समस्या समाधान गर्नेभन्दा थप समस्या उत्पन्न गर्ने प्रक्रिया बढ्दो छ । महँगी, बेरोजगारी, प्रशासनिक जालझेल, भ्रष्टाचार आदिले जनतामा जनप्रतिनिधिप्रति आक्रोश बढ्दै गएको छ ।भोट माग्ने र भोट दिनेबीचको तालमेल दीर्घकालीन देखिँदैन । जनप्रतिनिधिले मनाउने ‘हनिमुन डे’ पूरा नहुँदै नेताप्रतिका आक्रोश देखिन्छ । स्थानीय पालिकाका वडादेखि सङ्घ सरकारका क्रियाकलाप अन्ततः नातावाद र लेनदेनमा टुङ्गिने गरेका दृष्टान्त छन् । नेपाली राजनीतिले सबैभन्दा ठूलो धोखा युवा वर्गलाई दिएको छ । देशका कर्णाधार भनिने युवा अनेक कारणले प्रताडित, अवहेलित गरिएका छन् । गरिखाने वातावरण देखिँदैन । जबसम्म राजनीतिले वैदेशिक रोजगारको विकल्प स्वदेशमा दिन सक्दैन तबसम्म राजनीतिक व्यवस्थाप्रति प्रश्न उठिरहन्छ । आगामी सङ्घीय र प्रदेश चुनावमा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा युवाको उम्मेदवारीको विषयले राजनीतिमा नयाँ तर फैलिएको छ । दलीय नेतृत्वले युवा वर्गलाई मूलधारको राजनीतिमा विश्वास नगरेको परिवेशमा केही महìवपूर्ण स्थानीय तहमा स्वतन्त्र उम्मेदवारको विजयी राजनीतिमा महìवपूर्ण अर्थ राखेको छ । दलका क्रियाकलाप युवामैत्री भएनन् भने ‘स्वतन्त्र उम्मेदवार’ को सङ्ख्या वृद्धि हुने निश्चित छ । लोकतन्त्रमा राजनीतिक दलबिना राज्य सञ्चालनको परिकल्पना गर्न सकिँदैन । अझै पनि दलका गतिविधि लोककल्याणमा आधारित भएनन् भने युवा विद्रोहले नयाँ रूप लिन सक्छ । छिमेकी राष्ट्र भारतमा पनि ‘आम आदमी पार्टी’ को उदय भएको छ । युवाको उदयले दलीय हैकमवादी चरित्रको धावा बोलिएको छ त्यहाँ पनि । दलमा सहभागी युवा गुटका दास र देवत्व ग्रहणले अन्धभक्त भएको समय राजनीतिक पृष्ठभूमि नभएका युवाको आन्दोलनले ‘स्वतन्त्र’ उम्मेदवारीले नेपाली राजनीति सङ्लिने लक्षण देखिने आशा गरिन्छ । दलभित्र मौलाइरहेको गुटगत राजनीतिले अनुयायी सुगा रटाइमा ‘पट्टु राम राम’ बोल्छन् । जनताको मनोविज्ञान, समाज, राजनीति, सामाजिक पुँजी आदि तìवलाई प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्न युवाको राजनीतिक सक्रियता आवश्यक छ । लोकतान्त्रिक पद्धतिमा सबैभन्दा बढ्ता प्रताडित र निरास युवा वर्ग छन् । कलेजबाट प्राप्त गरेको प्रमाणपत्र झोलामा थन्क्याएर जागिरको आशमा राजनीतिक दाउपेचमा लाग्न विवश छन् युवा । राजनेताले लक्षित गरेको परिवर्तनलाई युवाको सहभागिता बिना निष्कर्षमा पु-याउन सकिँदैन । बेरोजगारी, अभाव, भेदभाव, प्रताडनाको सामना गरिरहेका युवाले सङ्घीयताको माध्यमले युगान्तकारी परिवर्तन हुने आशा गरेका थिए । ‘स्वतन्त्र’ उम्मेदवारीले युवामा हतियार उठाएर क्रान्ति गर्नुको सट्टा शान्तिको मार्गबाट समाजवादी क्रान्तिको नयाँ मोडेल स्थापित गर्न खोजेको देखिन्छ । यो मार्ग ‘सर्प पनि मर्ने र लट्ठी पनि नभाँचिने’ हो । मतदानको प्रक्रियाबाट मक्किएका नेता र उनीहरूको वैचारिक धरातललाई सजिलैसँग विस्थापित गरियो भने यस कदमलाई स्वागतयोग्य मान्नुपर्छ । राजनीतिलाई परिवारको पृष्ठपोषणबाट मुक्त गरी जनकल्याणकारी बनाउनु पर्नेछ । दलले झोला बोकाएर पाखा लगाइएका युवालाई राजनीतिको अग्रभागमा सक्रिय गराउनु पर्नेछ । देशमा योग्यता, दक्षता र सामथ्र्य भएको युवाले अवसर पाउनुपर्छ । युवाको अभावमा कृषि क्रान्ति र औद्योगिक क्रान्ति असम्भव छ । युवा पलायनका कारण देशले खाद्यको समस्या बेहोरिरहेको छ । युवालाई राज्यले कामविहीन बनाउँदा संसारमा तहल्का मच्चाइरहेको परमाणु शक्ति, कम्प्युटर र नयाँ आर्थिक क्रान्तिको युगमा प्रवेश गर्ने नेपालले सपना पनि देख्न सक्दैन ।लोकतन्त्रले युवालाई सडकमा नारा लगाउने, ढुङ्गामुढा गर्ने, नेपाल बन्द गर्ने, हत्या, हिंसा, बलात्कार गर्ने, चोरी गर्ने आदि कार्यबाट रोक्न रोजगारमूलक काम दिन सक्नु पर्दथ्यो । उच्चशिक्षा आर्जन गरेका युवालाई विदेशका गल्लीमा अदक्ष श्रमिकका रूपमा काम गराएर उनीहरूबाट आएको रेमिट्यान्सबाट देशको बजेट सञ्चालन गर्नुपर्ने व्यथाले नेतालाई किन पोल्दैन ? राजनीतिमा लागेका युवाले देवत्व ग्रहण गरेवापत पाइने ‘चिल्लो हात’ र भविष्यको ‘नेता’ बन्ने आशमा राजनीति विकासविरोधी भएको छ । दलहरूले नयाँ आशा, उमङ्ग, भरोसा र जाँगरलाई खिया लगाएर देशलाई समृद्ध बनाउने सपना देख्नु मूर्खता हो । नेपालबाहेक विश्वमा आजसम्म जति पनि सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, कृषि, औद्योेगिक र वैज्ञानिक क्रान्ति सफल भए तिनका पछाडि प्रमुख आधार युवा हुन् । राजनीतिमा युवाको योगदान समृद्धशाली छ । १९९७ सालमा सहादत प्राप्त गर्ने चारजना शहीद (दशरथ चन्द, गंगालाल श्रेष्ठ, शुक्रराज शास्त्री र धर्मभक्त माथेमा) देखि पछिल्लो पटक ‘जनयुद्ध’ मा हजारौँ युवाले देश र जनताको सुख समृद्धिका लागि बलिदान दिएका छन् । प्राथमिक तहदेखि उच्चशिक्षासम्म निःशुल्क र देशको भूगोल सुहाउँदो सीपमा आधारित व्यावसायिक (गरिखाने) शिक्षा पद्धति लागू गर्न युवाको नेतृत्व आवश्यक छ । वैदेशिक रोजगारमा गएका युवालाई देशभित्र बोलाएर उनीहरूले सिकेको सीप र योग्यतालाई देशको विकासमा लगाउनु पर्नेछ । युवाको भूमिका र जिम्मेवारी किटान गर्न राजनीतिमा उत्साहपूर्वक सहभागी हुने वातावरणमा आमजनताले सहयोग चाहिन्छ । देश र समाजको पुनर्निर्माण, ग्रामीण र सहरी युवाबीचको खाडललाई कम गर्ने योजना, युवालाई दुव्र्यसन एवं हिंसा विमुख गराउने योजना, भ्रष्टाचारीलाई कारबाही, अधिकार र कर्तव्यबीच सन्तुलन मिलाउने, सुनियोजित युवा नीति, युवाका मौलिक कर्तव्य र अधिकार स्पष्ट पार्नुपर्नेछ । युवा नीतिमा चुनौती, वीरता र साहसका अवसरलाई विशेष ध्यान दिनुपर्नेछ । युवा मतदाताले जात, धर्म, सम्प्रदाय आदि भन्दा माथि उठेर निःसन्देह जनसेवा र सार्वजनिक कार्यलाई प्राथमिकता दिनेछन् । युवाले ज्येष्ठ नागरिकको अनुभवबाट सिकेर नवनिर्माणको प्रक्रिया अगाडि बढाउनु पर्नेछ । बूढाहरूले देशको सेवामा कुनै न कुनै मार्गमा योगदान पु¥याएको पक्षलाई बिर्सनु हुँदैन । देशमा थाती रहेका जलसम्पदा, खनिज सम्पदाको उत्खनन र विकास गरी उत्पादन एवं रोजगारी सिर्जना गर्नु छ । जनशक्ति (मानव संसाधन) को विकासमा ध्यान दिन सकियो भने जनशक्तिको आधारमा विकासको कीर्तिमान लेख्ने जापानझैँ कुनै दिन नेपाली अर्थतन्त्रले परिचित हुने अवसर पाइनेछ । प्रकृतिप्रदत्त स्रोतसाधन हुँदाहुँदै राजनीतिक नेतृत्वको कमजोरीका कारण देश पछाडि परेको छ । देशका सरकारी स्कुल, अस्पताल, कृषि, उद्योगधन्दा आदिलाई ध्वस्त पार्ने निजीकरणलाई सरकारीकरण गरी सहकारिताको माध्यमले उत्पादन गर्नु छ । देशको पुँजीलाई विकासमा लगानी गरी जनशक्तिको उचित प्रयोग गर्नेतर्फ युवालाई अग्रसर गराउनु छ । राजनीतिक परिवर्तनले मात्र जनताको मुखमा माड लाग्दैन । युवामा देखिएको निरासा, असुरक्षा, अशान्ति, भ्रष्टाचार, बलात्कार, चोरी, डकैती, फिरौती, हत्या, अपहरण, लागूऔषध दुव्र्यसनी आदि न्यून गर्न राजनीतिमा युवाको सहभागिता अनिवार्य छ । राजनीतिक व्यवस्थाले युवालाई राजनीतिदेखि प्रशासनसम्म, समाजदेखि विज्ञानसम्म, खेलकुददेखि व्यवसायीसम्म सजिलै योगदान दिन सक्ने बनाउनु प्रत्येक नागरिकको जिम्मेवारी हो ।असक्षम व्यक्ति देशको जिम्मेवारीमा पुगेपछि राज्यका अङ्ग शिथिल भइरहेका छन् । युवा वर्गलाई अवसर दिनु परेको अवस्थामा अनुभव छैन, जिम्मेवारी वहन गर्न सक्दैनन्, आलाकाचा छन्, अभ्यासमा कमजोर छन् भन्दै जिम्मेवारीबाट पन्छ्याइएको पाइन्छ । राजनीतिमा युवाको सक्रिय नेतृत्वको विषय अहिले व्यापक छलफलमा ल्याइनुपर्छ । युवाले आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्न साम, दाम, दण्ड र भेदको सहारा लिइरहेका छन् । राज्य सञ्चालनको महìवपूर्ण क्षेत्र (निजामती, सेना, प्रहरी आदि) युवाको भूमिकालाई बेवास्था गरी राजनीतिमा मात्र युवालाई वञ्चितीकरण पारिएको बुझ्नु बुझाउनु छ । युवाले पार्टीका नेताको देवत्वकरण मात्र गर्नु परेको छैन र दासता सहेर बस्नुपर्ने बाध्यता छ । युवालाई दलीय नेतृत्वको दासताबाट मुक्त गराउने अधिकार नागरिकमा छ । त्यसैले राजनीतिले मात्रै राष्ट्रनिर्माण हुँदैन र राष्ट्रनिर्माणमा नागरिकको समान सहभागिता आवश्यक छ भन्ने कुरा नागरिकले बुझ्नुपर्छ । 