ताप्लेजुङमा पाथिभरा मात्रै छ ?
ताप्लेजुङमा जन्मे–हुर्केर काठमाडौंमा गीत गाउन आएँ । तर, गायिका भएर संगीत खोज्नचाहिँ फेरि ताप्लेजुङ नै फर्किनुपरेको छ । फर्किने क्रममा जे देखे जे भोगे, यो भोगाइ अरूको भन्दा भिन्न हुन सक्छ ।
ताप्लेजुङमा जन्मे–हुर्केर काठमाडौंमा गीत गाउन आएँ । तर, गायिका भएर संगीत खोज्नचाहिँ फेरि ताप्लेजुङ नै फर्किनुपरेको छ । फर्किने क्रममा जे देखे जे भोगे, यो भोगाइ अरूको भन्दा भिन्न हुन सक्छ ।संगीत भनेको संस्कृति हो, यो संस्कृतिभित्र धेरै कुरा जोडिएका छन् । जस्तो— भाषा, खानपान, पहिरन, नाचगान आदि । भाषा एक समुदायदेखि अर्को समुदायसम्म आफ्नो कुरा पुर्‍याउने माध्यम बनेको छ भने पहिरन मौसमअनुसारको कुरो मात्रै होइन, सांस्कृतिक सेतु पनि हो । खानपान पनि समय र समुदाय अनि ठाउँअनुसार खाँदै जाँदा थपिंदै जाने कुरा हो ।अहिले यसमा पनि ‘यो मेरो समुदायको, त्यो उसको समुदायको खाना’ भनेर छुटयाउन थालिएको छ । अब चाडबाड र नाचगानहरू प्राय: सँगै जोडिएर आउन थालेको पाइएको छ । मठ–मन्दिर, पूजाआजा, चाडबाड र नाचगान यसरी एकै ठाउँमा आएका छन् । मानिसमा बढ्दै गएको चेतनाले चाडबाड जन्मायो, भगवान्–देवता जन्मायो, धर्म जन्मायो ।मठ मन्दिर बने, भजन गाउन थालियो, नाचगानबाट एकअर्काको खुसी साटासाट गर्न थालियो । यी सबै चेतनाले हुर्काए–बढाएका बिषय हुन् । तर, आवाज भने यो चेतनाको खोजीभन्दा अघि जन्मिएको हो । संगीत पनि त्यस्तै स्वतस्फूर्त आविष्कार हो । आफ्नो जन्मथलो ताप्लेजुङसँग जोडिएर यो आवाज र संगीत जन्मको कुरा म यहाँ उल्लेख गर्दै छु ।यसर्थ जुन समुदाय अथवा भेग/क्षेत्र हो, त्यसलाई चिनिने पहिलो र प्राथमिक आधार आवाज हो । हामी आजसम्मै त्यही कुरालाई बेवास्ता गरेर बसेका छौं । आ–आफ्नो समुदाय र क्षेत्रबाट आफ्नो मौलिक आवाज (संगीत) का बारे के सोधीखोजी हुन सकेको छ ? कि यो मनोविनोद र रमाइलोको विषय मात्रै हो । यहाँका कलेज/विश्वविद्यालयमा पढाइ हुने संगीतको शिक्षाबाट नेपाली (मौलिक) संगीतको कुन पाटोलाई फाइदा भएको छ ? सांस्कृतिक संस्थान, संगीत–नाटय प्रज्ञा प्रतिष्ठान, जनजाति प्रतिष्ठान आदि निकायबाट यसतर्फ के–कति काम भए ?‘ताप्लेजुङमा पाथिभरा मात्र छ,’ जस्तो गरेर मिडियादेखि पर्यटन व्यवसायी सबै प्रचारमा लागेका देखिन्छन् । तर, ताप्लेजुङको अस्तित्व र चिनारी त्यत्ति मात्रै होइन । मुन्धुममा बिजुवा उठाउँदा सुरुमा नै ‘सेमुत्ती मुत्ती फोमा/कोक्मा’ भनेर पुकारिन्छ । त्यही ठाउँलाई युमाले तान बुनेको ‘मुक्कुमलुङमाको शिर’ भनेर पनि सम्बोधन गरिन्छ भने अहिलेचाहिं यहाँनेर बाहिरपट्टि एउटा आधुनिक खालको निकै आकर्षक मूर्ति राखिएको छ र, नामकरण गरिएको छ— पाथिभरा । त्यो शक्तिपीठको पछाडिपट्टि छ— मुक्कुमलुङमाको शिर । त्यहाँ पूजापाठ पनि हुँदैन र, त्यसको आफ्नो (मौलिक) नाम स्थानीयबासीसमेतलाई थाहा छैन । बरु, त्यसको महत्त्वबारे पनि अरू बनिबनाउ कथाहरू जोड्दै सुनाउने गरिएको रहेछ ।ताप्लेजुङकै नाङ्खोल्याङमा अर्को एक ऐतिहासिक थलो छ— केसाप्लुङ । यसको पनि धार्मिक–ऐतिहासिक महत्त्व छ । सबै हिमाली र पहाडी क्षेत्रको खोलानाला मिसिंदै गंगामा पुगेपछि त्यही गंगाजल बन्छ, हिन्दु धर्मको अत्यन्तै पवित्र तत्त्व । गंगासम्म पुग्दा राम्रा–नराम्रा सबै कुरा बहँदै गएको हुन्छ, तैपनि त्यो पवित्र मानिन्छ । त्यसको मूल हो— तमोरखोला । ‘इम्बिरी याङ्थाङवा’ बाट ‘तावामा’ (पानी उम्रने) भयो । तावामाबाट ताम्वर हुँदै अहिले तमोर खोला भयो । वरिपरि हिमशृंखलाहरूको मनमोहक दृश्यसंँगै बीचमा मानव, चराचुरुंगी, गाईको उत्पत्ति र गायनको सुरुआत गरेको किंवदन्तीको ठाउँ हो यो, बाजागाजाको उत्पत्तिस्थल पनि यही हो ।ताप्लेजुङमै मानव सृष्टि भएको भनेर मानिएको ठाउँ ‘काई लुङथुङ’ नामले चिनिन्छ । यो लेलेप गाविसमा छ । स्थानीयले यो ढुंगालाई ‘हल्लिने ढुंगा’ भन्ने गरेका छन् । यो ढुंगालाई एक जनाले एक्लै पनि हल्लाउन सकिने भएकाले यसलाई हल्लिने ढुंगा भनिएको रहेछ । यो सँगैको अर्को ढुंगामा मुन्धुमअनुसार तेत्लारा लाहादङनाले सृष्टिक्रममा टेकेको भनिएको देब्रे खुट्टाको पाइला पनि छ । यसलाई चैं स्थानीयले ‘लिम्बुनी पाइला’ भन्ने रहेछन् ।त्यस्तै ‘तागेरा फुक्को’ भित्र यस्ता धेरै आकृति छन् जो संसारका विश्वविख्यात कलाकारले बनाएको पेन्टिङ अथवा कँुदेको कलाभन्दा विछट्टै मौलिक र आकर्षक छ । यो हरेक चित्रहरूको आफ्नै विशेषता छ । नेपाल तथा भारतभरि जति पनि मानिएका र विश्वास गरिएका शक्तिपीठहरू छन्— त्योभन्दा धेरै अभूतपूर्व त्यस्ता ठाउँहरू तमोरखोला आसपास एकै ठाउँमा पाइन्छ ।जीवनदेखि मृत्युसम्मका मानव सभ्यताको मूलभूत कुरा मुन्धुममा पाइन्छन् भने त्यसको प्रमाणस्वरूप त्यहाँको ढुंगा, माटो, चट्टान, रूखपात अझै उभिएका छन् । हाम्रै ठाउँमा भएका त्यस्ता ऐतिहासिक, धार्मिक स्थलहरूको प्रचार–प्रसार नभएको हो कि ? अथवा, स्थानीय तवरबाट केही सरोकार नजुटेर हो कि ? यही कारण केन्द्रमुखी पद्धतिको राज्यले थाहा पाउन नसकेको हो कि ?यस्ता पवित्र स्थलहरूलाई संरक्षण र प्रचारप्रसार गरेर राष्ट्रिय सम्पदा सूचीमा राख्न पाए संसारभरिका संस्कृतिका शोधकर्तादेखि, तिर्थालुसम्म भित्र्याउन सकिन्छ । धेरै हिँड्न नपर्ने गाडीको बाटोबाट ओर्लिएपछि यी सबै ऐतिहासिक ठाउँहरूको दर्शन गर्न छोटो समयमा सकिने गरी बाटोको रुट मिलाउन र यसको सही प्रचार गर्न सके सांस्कृतिक पर्यटनको ठूलो सम्भावना देखिन्छ ।विदेशी पर्यटक नेपाल घुम्न आउँदा गोरो छाला देख्नेबित्तिकै स्वर्गबाट भगवान्को अर्को रूप अवतरण गरेझैं सम्झिएर एकोहोरिएर सर्वस्व छाड्ने मनस्थितिमाझ आफ्नो मौलिकता कहाँ छ ? केही विदेशी नेपाल आएर ‘यहाँको स्थानीय भाका सुनाउ त’ भन्दा सगर्व आफ्नो धुन, रागरागिनी सुनाउँदै दंग परेर आतिथ्य गर्ने हामीहरू नै हौं । त्यसबापत हातमा ५ सय, १ हजार रुपैयाँ पर्‍यो भने हामी दंगै हुन्छौं । हाम्रो धुन (टयुन) लगेर त्यसलाई साउन्ड–कन्भर्ट गर्दै कुनै पराइले आफ्नो बनाइरहेको हुन्छ । कहाँ छ, हाम्रो कपी राइट ? कहाँ छ पेटेन्ट राइट ?अनौठो यो छ कि हामी अर्काको देशमा गएर मरीमरी काम गर्छौं । अनि, हामीचैं विदेशी अनुसन्धाता र खोजकर्ताले हामीकहाँ आएर केही गरिदिउन् भनेर आस गर्छौं । प्रचार–प्रसारका लागि र देखाउनैका लागि केही डकुमेन्ट्री बनाइन्छ । महोत्सव हुन्छ । भाषण–गोष्ठी पनि चल्छ । तर, त्यो सबै सदरमुकाम केन्द्रित हुन्छ । यो वर्ष सुकेटार विमानस्थलतिर यस्तै सांस्कृतिक झाँकी देखाउने र काठमाडौंका केही ट्रयाक–कलाकार लगेर गीत सुनाउने काम धुमधामसँग भयो । ताप्लेजुङका विशेषता के हुन् भनेर सोध्दा तोङ्वा र सुकुटी भनेर त आयोजकले पनि ख्याल गर्दै उडाउँछन् । तोङवा र सुकुटी बेचेरै संस्कृति जोगिएला त ? सदरमुकाममै महोत्सव गरे पनि भित्री लुकेका र ऐतिहासिक थातथलोको तस्बिरसम्म मात्रै देखाउन सके पनि ठूलै काम गरेको ठहर्ने थियो ।जिल्लामा राजनीतिक पार्टीका कार्यकर्ताहरू एकअर्काको मुख ताक्नैमा व्यस्त हुने रहेछन् । संरक्षक समितिमा पनि राजनीतिक भागबन्डा खोज्ने रहेछन् । आफ्नो ठाउँको प्रचार, संरक्षण र संवद्र्धन कञ्चनजंघा संरक्षण (केक्याप) अन्तर्गत गर्दा पनि हुने थियो । यो केक्याप पनि कञ्चनजंघा/कुम्भकर्ण हिमाल वा केही जीवजन्तु र फूल–वनस्पतिकै सेरोफेरोमै हराइरहेको पाउन सकिन्छ । जुन ठाउँको ‘मुन्धुम’ गौरवलाई कसैले याद नगरी बाहिरी आवरणलाई मात्र प्रचार गरिएको छ, यसबारेमा के भन्न सकिन्छ र ?ताप्लेजुङको पानीका मूलहरू, तालतलैया र ढुंगा–ओडारको कथा मुन्धुमले मात्रै भन्छ । तर, पर्यटन भनेको हिमाल मात्रै हो कि झैं पर्यटन बोर्ड बसेको भान स्पष्ट हुन्छ— ताप्लेजुङ पुग्दा । अहिले त सडकको बाटो छिरुवानीसम्म जान्छ, ओलाङचुङगोलासम्म जोडिने काम धमाधम हुँदै छ । सडक बाटो खन्दा कहाँबाट लैजाने, के–कति कुरा खन्ने अथवा के नभत्काउने भन्ने सामान्य विवेकसम्म पनि ठेकेदार–प्राविधिकले राखेका रहेनछन् ।छिरुवानीमा यसपालि गाडीको बाटो खन्ने क्रममा स्थानीय ऐतिहासिक थलोहरू खन्ने–भत्काउने तयारी भइरहेको थाहा पाएर स्थानीय र बाहिरबाट आएका जानकारले यसको विरोध गरेपछि बाटो घुमाउने निर्णय भएको थियो । अब यो बहुआयामिक समस्या र सरोकारलाई सुनिदिने कसले ? झुमा लिम्बू