एमबीए नै किन ?
विभिन्न उद्योग, कलकारखाना, बैंकलगायत वित्तीय क्षेत्रमा कुशल व्यवस्थापन तथा एन्टरप्रेनरसिपमा ख्याति कमाउने युवालाई योग्यता दिने विषय हो– एमबीए (मास्टर्स इन बिजनेस एडमिनिस्ट्रेसन) । करिब अढाई दशकदेखि नेपालमा एमबीए अध्ययन/अध्यापन भइरहेको छ ।
काठमाडौँ — विभिन्न उद्योग, कलकारखाना, बैंकलगायत वित्तीय क्षेत्रमा कुशल व्यवस्थापन तथा एन्टरप्रेनरसिपमा ख्याति कमाउने युवालाई योग्यता दिने विषय हो– एमबीए (मास्टर्स इन बिजनेस एडमिनिस्ट्रेसन) । करिब अढाई दशकदेखि नेपालमा एमबीए अध्ययन/अध्यापन भइरहेको छ ।मुलुकका विश्वविद्यालय र क्याम्पसका साथै विदेशी विश्वविद्यालयको कार्यक्रमलाई शिक्षा मन्त्रालयको अनुमतिमा केही क्याम्पसले पठनपाठन गर्दै आएका छन् । एमबीए सञ्चालक र विज्ञहरुसहित अन्तरक्रियाको सार यस्तो छ : बानी–व्यवहारमा परिवर्तनएमबीए प्रोफेसनल कोर्स हो । त्यसलाई प्रवद्र्धन गर्ने काम गर्दै आएका छौं । लक्ष्य, उद्देश्यअनुसार विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासका हरेक पाटो केलाएर अघि बढ्न सघाउँछौं । प्राविधिक दक्षता र ज्ञानको प्रवद्र्धन विश्वका जुनसुकै मुलुकमा प्रतिस्पर्धा गर्ने योग्यता दिलाउने प्रयास रहेको छ । सुरुमै विद्यार्थीको अन्तरवार्ता गर्छौं । उनीहरूका कमीकमजोरी पत्ता लगाउँछौं । इच्छा, आकांक्षाबारे पहिचान गर्छौं । विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासका बाधाहरूलाई पहिचान गरेर बानी व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउने प्रयास गर्छौं । दोस्रो वर्षमा प्रयोगात्मक कक्षाबाट के सिके र के सिक्न सकेनन् परीक्षण गरिन्छ । करिअरमा के फरक आयो हेरिन्छ । हाम्रो संस्थाले सन् २०११ देखि निरन्तर प्रयास गर्दै आएको छ । ***व्यावसायिक क्षमता विस्तारपोखरा युनिभर्सिटीबाट सम्बन्धन लिएर कक्षा चलाएका छौं । २०१७ बाट एमबीए सञ्चालन गरेका हौं । हामीले साँझ सत्रमा मात्र कक्षा चलाएका छौं । वार्षिक ६० जनाको सिटमा भर्ना लिन्छौं । हाम्रा विद्यार्थी रोजगारीका लागि बजारमा गइसकेका छैनन् । म्यानेजमेन्ट र प्रोफेसनलाई बढावा दिन प्रयासरत छौं । आवश्यक सीप, दक्षता दिने हाम्रो भरपूर कोसिस हुन्छ । विद्यार्थीले पढाइ र करिअरलाई सँगै लैजान सकून् भनेर साँझ कक्षा सञ्चालन गरेका हौं । यसका धेरै चुनौतीहरू छन् । विद्यार्थीले आफ्नो व्यावसायिक क्षमता विस्तार गर्ने अवसर प्राप्त गर्छन् । यो असाध्यै राम्रो अभ्यास भएको ठानेका छौं । विद्यार्थीले समय मिलाउन र उनीहरूको लगावलाई महत्त्वसाथ लिएका छौं ।***समुदायसँग सहकार्यअमेरिकन युनिभर्सिटी सम्बन्धन लिएर चलाएका छौं । सन् २००९ बाट सुरु गरेका हौं । एमबीएको कोर्स अन्तर्राष्ट्रिय भए पनि नेपालको स्रोत साधनसँग जोड्ने प्रयास गरेका छौं । यो काम निकै चुनौतीपूर्ण रहेको छ । यहीको समुदायसँग कसरी सहकार्य गर्ने भनेर बढी जोड दिन्छौं । पढाइका विषयवस्तु नेपालसँगै गाँसिएको हुनुपर्छ । यहींको स्रोत–साधन उपयोग गरेर कक्षा कोठामा उपयोग गर्न‘पर्छ, जसले गर्दा हामीले तयार पारेको विद्यार्थीले स्वदेशमै रोजगारीको अवसर पाउनुपर्छ भन्ने हाम्रो ध्येय हो । २०/३० वर्षदेखि एउटै कुरा पढाउनेभन्दा पनि विद्यार्थीलाई समय परिस्थितिअनुसार नयाँ विषयवस्तु दिन सक्नुपर्छ । ***जनशक्तिको बजार किटानमध्यपश्चिम विश्वविद्यालयको सम्बन्धमा सन् २०१४ देखि एमबीए पठनपाठन सुचारु छ । वार्षिक ३० सिट क्षमता रहेको छ । नेपालमा हुने एमबीएको पाठ्यक्रम करिब–करिब एउटै छ । केही विषय मात्र अन्तर छन् । डेलिभरी र एप्रोजमा ठूलो अन्तर छ । एमबीएको चुनौती एउटै छ कि कुन मार्केटका निम्ति जनशक्ति उत्पादन गर्दै छौं ? यो पक्षमा कसैलाई पनि थाहा छैन । एमबीएको चुनौती भनेको जनशक्तिका निम्ति बजार किटान नहुन नै हो । यद्यपि विद्यार्थी स्वयंले अवसर खोज्ने विकल्प छँदै छ । मार्केटको आवश्यकता र मागअनुसार हामीले विद्यार्थी तयार पार्न सकेको स्थिति छैन । बजार छ, ठाउँ यकिन छैन । उद्योग व्यवसाय, बैंकजस्ता निकायबाट माग आयो भने त्यहीअनुसारको जनशक्ति तयार पार्न सक्छौं । जस्तै : आईटीमा, मार्केटिङमा यति चाहिन्छ भन्ने पहिल्यै थाहा भए त्यहीअनुसारको जनशक्ति तयार गर्न सक्छौं । ***खाल्टा पुर्नेतर्फ लक्षितगत वर्षदेखि एमबीए पढाइ सुचारु छ । ब्रिटिस कोर्स हो । अहिले दिवाकक्षा जारी छ । साँको कक्षा पनि सञ्चालन गर्ने तयारीमा छौं । नेपालमा अहिलेको उद्योगधन्दा, बिजनेस हाउसलाई दक्ष म्यानेजर चाहिएको छ । नयाँ ठूला बिजनेस हाउसहरू आउन सम्भावनाहरू छ । त्यसैले अब विदेशबाट जनशक्ति बोलाउने होइन, स्वदेशमै उत्पादन जरुरी छ । आशावादी भएर हामीले अन्तर्राष्ट्रिय कोर्स नेपालमा भित्र्याएका हौं । जस्तोसुकै ठूला आयोजनाहरू अघि सारिएका छन् । अब बाहिरबाट एमबीए गरेकाहरू आउनुपर्ने अवस्था छैन । आशा पलाउँदो छ । मार्केटमा दक्ष जनशक्ति खोजी भइरहेको छ । जनशक्तिको अभाव नै देखिन्छ । कालान्तरमा राम्रा म्यानेजरको अभाव देखिएन्छ । देशलाई चाहिएको खालको पाठ्यक्रमबाट विद्यार्थी उत्पादन गरेर त्यो खाल्टा पुर्नेतर्फ हामी लक्षित छौं । समाजलाई देशलाई योगदान दिन सक्ने जनशक्ति तयार पार्नमा नै हाम्रो जोड हो ।***प्रतिस्पर्धा बढ्दोसन् २०११ देखि एमबीए सुरु गरेका हौं । नलेज, स्किल र एटिच्युडलाई केन्द्रमा राखेका छौं । पाठ्यक्रम यसैमा केन्द्रित छ । विद्यार्थीमा ज्ञान मात्र भएर हुँदैन, बानी–व्यहोरामा परिवर्तन ल्याउन जरुरी छ, जसले गर्दा खुला बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ । नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्छ । विद्यार्थीमा केही परिवर्तन नआउने हो भने व्यर्थ हुनेछ । सवाल जहिल्यै यहींनेर हुन्छ । विद्यार्थीको आइडियालाई अझै प्राथमिकता दिन्छौं । शैक्षिक संस्था बढेसँगै प्रतिस्पर्धा बढी छ । एमबीए पढ्नेको संख्या बढ्दो छ, जसको कारण मार्केटमा समस्या देखिन थालेको छ । जनरल एमबीए चलाउने प्रवृत्ति बढ्दो छ । सामान्य शिक्षाजस्तो एमबीएलाई लिन हुन्न । उद्योग लक्षित कार्यक्रम आउन सकिरहेको छैन । पेसा–व्यवसायअनुसारको पढाइ हुन सकेको छैन ।***अनुसन्धान विश्वविद्यालयमै सीमितसन् २००९ मा पोखरा विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन लिएर स्नातक तहको पठनपाठन सुरु गरेका हौं । तीन वर्षदेखि एमबीए कार्यक्रम सुचारु छ । हाम्रो कलेज चौधरी गुप्रअन्तर्गत सञ्चालित छ । त्यसैले उद्योगधन्दालाई बढी जोड दिएका छौं । विद्यार्थीमा रूपान्तरण मुख्य लक्ष्य हो । विद्यार्थी बढीभन्दा बढी समय कलेजमा रहेर मिहिनेत गरून् । धेरै क्रियाकलापबारे जानकारी लिऊन् । स्थलगत अध्ययन, अनुसन्धान, बजारको अवस्थाबारे बुझ्ने यावत् क्रियाकलाप गर्न सकून् । पढाइ सकेपछि प्राज्ञिक र व्यावहारिक क्षेत्रमा क्षमतावान प्रतिस्पर्धीका रूपमा उत्रिनुपर्छ । त्यसनिम्ति भाषा ज्ञान, अनुसन्धान दक्षता पर्याप्त हुनुपर्छ । जुनसुकै क्षेत्रमा एमबीए आवश्यक छ तर निश्चित क्षेत्र किटान भएको छैन । बजारको मागअनुसार जनशक्ति उत्पादन गर्ने वातावरण बनेको छैन । विद्यार्थीले गरेका अनुसन्धान विश्वविद्यालयमै सीमित छ । ***अनुसन्धान कार्यलाई जोडहाम्रै स्नातकलाई प्लेट फर्म दिनलाई २०१७ बाट एमबीए सुरु गरेका हौं । लन्डन मेट्रो पोलिटन युनिभर्सिटीको कोर्स हो । एमबीए डिग्री मात्र होइन । सीप, दक्षता, नेतृत्वदायी मोडेल भूमिका महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । २१ औं शताब्दीका लागि चाहिने जनशक्ति तयार गर्ने लक्ष्यसहित अघि बढेका छौं । हाम्रा जनशक्ति बजारमा उत्रिन बाँकी छ । ती जनशक्तिले आफ्नो क्षेत्रमा नेतृत्व लिन सकून् । कार्यअनुभवसहित एमबीए पढ्न आउने विद्यार्थीलाई प्राथमिकता दिन्छौं । चुनौती बुझेर आएको विद्यार्थीले मात्र ज्ञान, सीप सिक्न सजिलो हुन्छ भन्नेमा विश्वास गर्छाैं । व्यक्तित्व विकासका निम्ति स्थानीय आवश्यकता बुझ्न र अनुसन्धान कार्यलाई जोड दिएका छौं । बजारको आवश्यकतालाई पहिचान गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको पनि बुझ्ने वातावरण बनाएका छौं, जसले गर्दा नयाँनयाँ सोचको विकास हुनेछ ।***दक्ष जनशक्तिको खाँचोहाम्रो शिक्षा प्रणालीको पुनरावलोकन गर्नुपर्ने भएको छ । हामी बढी परीक्षाकेन्द्रित भयौं । जति मिहिनेत गर्नुपर्ने हो, भएको छैन । पारिवारिक परिवेशबाटै मिहिनेत गर्ने बानीको जग बसाउने हो । पढेको, पढाएको विषयलाई व्यावहारिक हुनुपर्छ । इन्टर्नसिपमा पठाउने पक्ष सामान्य हो । पाठ्यक्रम सैद्धान्तिक र प्रयोगात्मक दुवैमा केन्द्रित हुनुपर्छ । हामीले शोध, अनुसन्धान गराउँछौं । तर, हाम्रो थेसिसहरू त्यत्तिकै थन्किन्छन् । काम लगाउने निकायले सुनुवाइ नगर्दा कतिपय अब्बल अनुसन्धान खेर गइरहेको छ । देशलाई दक्ष जनशक्तिको खाँचो छ । म सत्तरी वर्ष पुग्दै छु । मैले हार्वार्ड विश्वविद्यालयको अनुभव र नेपाललाई दाँजेर यो निष्कर्ष निकालेको हो । देश समृद्ध तुल्याउन दक्ष एमबीएको खाँचो छ । ***म्यापिङ गरेर जनशक्तिअठार वर्षदेखि कलेज सुचारु राखेका छौं । सन् २०१४ देखि मेलेसियन युनिभर्सिटको एमबीए पढाउँदै छौं । विश्व परिवेश सुहाउँदो पाठ्यक्रम र अनुसन्धानलाई जोड दिएका छौं । विद्यार्थीलाई डिजिटल पुस्तकालयको सुविधा उपलब्ध गराएका छौं । जागिरेलाई शुक्रबार चार घण्टा र शनिबार आठ घण्टा पढ्न आउनुपर्ने हुन्छ । नियमिततर्फ चाहिं बिहानी कक्षा छ । समस्या के छ भने विद्यार्थी प्रमाणपत्रका लागि मात्र कलेज आउने क्रम बढेको छ । सर्टिफिकेट भएपछि जागिर सजिलै पाइन्छ भन्ने धारणा बढेको छ । सीप सिकाइ बढी हुनुपर्ने हो । हामीले विद्यार्थी जे चाहन्छ त्यही दिन थाल्यौं । एमबीएमा पनि बेरोजगार बढ्ने सम्भावना छ । म्यापिङ गरेर जनशक्ति उत्पादनमा जोड दिनऽपर्ने खाँचो छ । यसतर्फ सरकार, उद्योग वाणिज्य महासंघलगायत निकायको ध्यान पुग्न जरुरी छ । हामीले अहिलेसम्म भारतयि विद्यार्थीमात्रै तान्न सकेका छौं । चीनबाट विद्यार्थी आए तर देशको नीतिले गर्दा वातावरण बन्न सकेन । विदेशी विद्यार्थी तान्नका लागि सरकारको ध्यान पनि जानु आवश्यक छ । ***मिहिनेतमा समस्याएमबीए भनेको मास्टर्स डिग्री मात्र होइन, विशिष्टीकृत विषय हो । एमबीए जसले पनि पढ्ने इच्छा राख्छ । तर, यो लामो अनुभवपछि पढ्ने विषय हो, थप दक्षताका निम्ति । तर, एमबीएकै निम्ति विद्यालय तहदेखि नै जति मिहिनेत गर्नुपर्ने हो त्यो भएको छैन । डाक्टर, इन्जिनियर भनेजस्तै एक विशिष्ट विषय हो यो । मिहिनेतमा ठूलो समस्या छ । मुलुकलाई कति एमबीए जनशक्ति आवश्यक छ भन्नेबारे कसैलाई थाहा छैन । तथ्यांक छैन । कार्यक्रम सञ्चालन विश्वविद्यालयको अनुमति लिएका छौं । हामी कलेज सञ्चालकले आफ्नो बलबुता, मिहिनेतले यो विषय चम्काउने कोसिसमा छौं । शुल्क के कति लिने भन्नेबारे हाम्रो तयारीअनुसार तोक्छौं । तर, सधैं निजी क्षेत्रलाई दोष मात्र थोपर्ने गरिएको छ । यसतर्फ राज्यले सोच्न जरुरी छ । ***भोलि गर्छु भन्न दिंदैनौंनेपालमा एमबीए सुरु भएको अढाई दशक भएको छ । हामीले पोखरा युनिभर्सिटीको सम्बन्धनमा चलाइराखेका छौं । दुई दशकमा दुई हजार जनशक्ति उत्पादन गर्‍यौं । उनीहरू स्वदेश र विदेशका विभिन्न क्षेत्रमा कार्यरत छन् । धेरै राम्रो काम गरेको फिडब्याक पाएका छौं । वर्षमा दुई पटक भर्ना लिन्छौं । तीन सय जनाले पढ्न सक्छन् । हाम्रो एलुम्नाई क्रियाशील छ । एलुम्नाई नेटवर्कले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । एस म्यानेजमेन्टले प्रयोगात्मक कक्षा, कोक्रियसनलाई बढी जोड दिएको छ । हामी विद्यार्थीलाई भोलि गर्छु भन्न दिंदैनौं । अब प्रारम्भिकदेखि माध्यमिक शिक्षामै एमबीए लक्षित पठनपाठन हुन जरुरी छ । वातावरण परिवर्तन भइसकेको लामो योजना मात्र बनाएर हुन्न कोर्स डिजाइन सँगसँगै विद्यार्थीले पाउने अवसर र दक्षता दिलाउनु महत्त्वपूर्ण पक्ष हो ।***व्यावसायिक नवीनतामा ध्यानएमबीए उच्च गुणस्तरी प्राज्ञिक कोर्स हो । यसको गरिमालाई उच्च राखेर भौतिक पूर्वाधारदेखि मानवस्रोत साधन निर्माण गरेका छौं । त्यसैअनुसार विद्यार्थीलाई अध्ययन गराएका छौं । नियमित कक्षा, व्यावसायिक केस स्टडी तथा आर्टिकल पुनरावलोकन गराउँछौं । विविध कार्यशाला गोष्ठी, सभा सम्मलेन, अनुसन्धान, शास्त्रार्थ, अवलोकन भ्रमण, रोजगार मेला, परीक्षण अभ्यासमा सहभागी गराउँछौं, जसले गर्दा विद्यार्थीको दक्षता र उच्च सद्गुण निर्माणमा सहयोग पुगेको पाएका छौं । पछिल्ला शिक्षण पद्धतिहरूजस्तै ‘आईफोर र आस्क’ को सवल सम्मिश्रण रहेको छ । व्यवस्थापकीय ज्ञान र दक्षता, व्यावसायिक नवीनताले विद्यार्थी प्रतिस्पर्धात्मक बजारमा सफल बन्ने ठानेका छौं । जनशक्तिको माग बढ्दोपोखरा विश्वविद्यालयबाट सम्बन्धन लिएर एमबीए पढाएका छौं । वर्षमा दुईचोटि भर्ना खोल्छौं । विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासमा बढी ध्यान दिएका छौं । पढेका सबै विद्यार्थीले जागिर नै खोज्छन् भन्ने छैन । कोही एन्टरप्रेनरसिप गर्छन् । कोही जागिरै रोज्लान् । विद्यार्थीहरूको क्लब छन् । त्यही क्लबबाट विभिन्न क्रियाकलाप गराउँछौं । विद्यार्थीले नै क्रियाकलाप डिजाइन गर्छन् । चालीस–पचास जना आयोजक टिममा रहन्छ । बाँकी सहभागी हुन्छन् । यसो हुँदा आफ्नो पर्फर्मेन्स देखाउने अवसर पाउँछन् । प्राक्टिकलमा बढी फोकस हुन्छौं । विद्यार्थी उत्तीर्ण प्रतिशत एकदम राम्रो छ । हामीले तयार पारेको जनशक्तिको माग बढेको छ । कर्पोरेट हाउसहरूबाट फिडब्याक पाइरहेका छौं । उनीहरूले आफ्नो दक्षता र क्षमता देखाउन सकेकैले यसरी सकारात्मक ढंगले अगाडि बढ्न सकेका छौं । सबै विद्यार्थी उस्तै हुँदैनन् । त्यसैले शतप्रतिशत राम्रो विद्यार्थी उत्पादन गरेका छौं भनेर दाबी गर्दनौं । तुलनात्मक रूपमा सक्षम विद्यार्थी धेरै तयार भएका छन् । प्रस्तुति : सुदीप कैनीईएमबीएकाम गरिरहेका म्यानेजर, सञ्चालकलाई लक्षित गरेर एक्जुकेटिभ मास्टर्स इन बिजनेस एडमिनिस्ट्रेसन (ईएमबीए) सुरु भएको हो । कुनै संस्थाको जिम्मेवारी लिइरहेका व्यवस्थापक तहका व्यक्तिले यो विषय अध्ययन गर्न सक्छन् । यो कार्यक्रम अध्ययन गर्न केही वर्ष काम गरेको अनुभव हुनुपर्छ । यस्तो अनुभव क्याम्पसअनुसार फरक–फरक हुन्छ । विद्यार्थीले यसमा नेतृत्वको क्षमता विकास, फाइनान्स, एचआर, मार्केटिङलगायत क्षेत्रको ज्ञान हासिल गर्छन् । दुईवर्षे यो कार्यक्रम काठमाडौं नेपालका सबै विश्वविद्यालयले सञ्चालन गर्दै आएका छन् । विश्वविद्यालय वा कलेजपिच्छे शुल्क भने फरकफरक छ । संस्थाको गुणस्तर सुधार गर्न ईएमबीए अध्ययन गर्छन् । संस्थाको व्यवस्थापन कसरी गर्ने, बजार कसरी विस्तार गर्ने, लगानी सुरक्षा कसरी गर्ने, प्रोजेक्ट कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने सिक्न ईएमबी अध्ययन आवश्यक रहेको जानकारहरू बताउँछन् । अरू विषयमा डिग्री छ तर व्यवस्थापन सीप छैन भने यो कार्यक्रम उपयुक्त हुने उनीहरूको भनाइ छ । एमबीए आईटी मास्टर अफ बिजनेस एडमिनिस्ट्रेसन इन इन्फरमेसन टेक्नोलोजी (एमबीएआईटी) अध्ययन गर्न स्नातक तहमा कम्प्युटरसम्बन्धी अध्ययन गरेको हुनुपर्छ । अन्य इन्जिनियरिङ कार्यक्रम अध्ययन गरेका विद्यार्थीले पनि यो विषय अध्ययन गर्न सक्छन् । व्यवस्थापनमा ब्याच्लर इन इन्फर्मेसन म्यानेजमेन्ट (बीआईएम) अध्ययन गरेका विद्यार्थीले पनि यो विषय अध्ययन गर्न पाउँछन् । इन्जिनियरसँग प्राविधिक ज्ञान हुन्छ । एमबीएमा व्यवस्थापकीय ज्ञान हुन्छ । तर, दुवैको संयोजन नै एमबीए आईटी हो । कुनै कार्यालयलाई दुवै ज्ञान भएको जनशक्ति चाहियो भने एमबीए आईटी अध्ययन गरेका जनशक्ति उपयुक्त हुन्छ । यो विषय पढेपछि व्यवस्थापन र प्राविधिकमा दक्षता हासिल गर्छन् । आईटीको ज्ञान भएकालाई व्यवस्थापनको ज्ञान पनि दिने कार्यक्रम हो यो । एमबीएआईटी पढे आफैं उद्यम चलाउन पनि सकिन्छ । यो विषय पढिसकेपछि विद्यार्थीले नै नयाँ ‘प्रोडक्ट’ तयार गर्छन् । यसले कुनै संस्थाको व्यवस्थापकीय पक्ष चुस्त बनाउन सहयोग पुर्‍याउने जानकारहरू बताउँछन् । 