पहिलेकै स्वरूपमा सिन्धुलीगढी
मानिस मात्र होइन, उसले निर्माण गरेका संरचना पनि वयस्क हुँदै वृद्ध हुन्छन् । बुढो भएको मानिस पुनः युवावस्थामा फर्किन सक्दैन तर मानिसले बनाएका संरचना भने बुढो, जर्जर र भग्नावेशष भएपछि पनि पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ । ती फेरि तन्नेरी अवस्थामा हुन्छन् । यतिबेला बागमती प्रदेश अन्तर्गतको सिन्धुली जिल्लामा अवस्थित सिन्धुलीगढी क्षेत्र (रानी दरबार) चिटिक्क भएको छ । लाग्छ, सिन्धुलीगढीलाई वर्षौंपछि बैँस आएको छ !
- फणीन्द्र फुयाल ज्वाला  मानिस मात्र होइन, उसले निर्माण गरेका संरचना पनि वयस्क हुँदै वृद्ध हुन्छन् । बुढो भएको मानिस पुनः युवावस्थामा फर्किन सक्दैन तर मानिसले बनाएका संरचना भने बुढो, जर्जर र भग्नावेशष भएपछि पनि पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ । ती फेरि तन्नेरी अवस्थामा हुन्छन् । यतिबेला बागमती प्रदेश अन्तर्गतको सिन्धुली जिल्लामा अवस्थित सिन्धुलीगढी क्षेत्र (रानी दरबार) चिटिक्क भएको छ । लाग्छ, सिन्धुलीगढीलाई वर्षौंपछि बैँस आएको छ ! ‘‘सिन्धुलीगढी घुमेर हेर्दा सुन्तली माई, कत्तिमा राम्रो दरबार मा-यो नि मायाले मा-यो...’’ यहीँको रानी दरबारका नाममा लोकगायक तथा गीतकार स्वर्गीय कृष्णविक्रम थापाले यो गीत गाएपछि दरबारको मात्र नभई सिन्धुली जिल्लाकै चर्चा चुलियो । यो गीत २०३६ सालमा रेडियो नेपालमा प्रथम भएपछि वर्षौंदेखि कालजयी बनेर गुञ्जिइरहेको छ । गीत कालजयी भएसँगै सिन्धुलीगढी घुम्न आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको चहलपहल पनि बिस्तारै बढ्न थाल्यो । दरबारको पुरानै शैलीमा पुनर्निर्माण कार्य करिब सम्पन्न भएको छ । दरबारलाई सिँगारेर बेहुली जस्तै चिटिक्क पारिएको छ । यो दरबारलाई ‘सिन्धुलीगढी दरबार’ भनेर पनि चिनिन्छ । बिपी राजमार्ग र सोलाभञ्ज्याङ–नागी सडक निर्माण भएकाले सिन्धुलीगढीको महत्व बढ्दै गएको स्थानीयबासी बताउँछन् । त्यसो त २० किमी तल रहेको सिन्धुलीमाढीमा गर्मीले आकुलब्याकुल भएकाहरू यतिबेला नागबेली परेको बिपी राजमार्ग हुँदै जङ्गलको बिचमा अवस्थित गढी क्षेत्रमा आएर चिसो हावा र रमणीय वातावरणमा भुल्ने गरेका छन् । हिउँदको खुला मौसममा यहाँबाट देखिने दोलखा जिल्लाको गौरीशङ्कर हिमाल र यहाँ फुल्ने लालीगुराँस पनि कम्ता लोभलाग्दो हुँदैन ! बर्खायाममा भने सिन्धुलीगढी भुइँ कुहिरोले ढपक्कै ढाक्छ । इतिहासमा उल्लेख भए अनुसार विसं १८२४ मा नेपाल एकीकरणको समयमा कप्तान किनलोकको नेतृत्वमा आएको अङ्ग्रेज फौजलाई तत्कालीन गोर्खाली सेनाले सिन्धुलीगढीको युद्धमा पराजित गरेकाले सिन्धुलीगढीले गर्बिलो इतिहास बोकेको छ । सदरमुकाम सिन्धुलीमाढीबाट २० किलोमिटर उत्तरमा रहेको सिन्धुलीगढी महाभारत क्षेत्रमा पर्छ । बिपी राजमार्गको सोलाभन्ज्याङस्थित गढी प्रवेशद्वारबाट उत्तरतर्फ करिब १० मिनेटको दूरी रहेको उकालो चढेपछि ऐतिहासिक सिन्धुलीगढी क्षेत्रमा प्रवेश गरिन्छ । सिन्धुलीगढी दरबार (रानीदरबार) को पुनर्निर्माण झन्डै ९० प्रतिशत सम्पन्न भएको छ । सिन्धुलीको कमलामाई नगरपालिका–३ मा रहेको सिन्धुलीगढी दरबार चार करोड ३८ लाख ९९ हजार ५२२ रुपियाँको लागतमा पुनर्निर्माण थालिएको कमलामाई नगरपालिका–३ का वडा अध्यक्ष खड्गप्रसाद चौलागाईं बताउनुहुन्छ ।पूर्व २ नं क्षेत्रको प्रशासन सञ्चालन गर्ने अड्डाको रूपमा परिचित गढी दरबार तत्कालीन श्री ३ महाराज जङ्गबहादुर राणाका भाइ बमबहादुर राणाका छोरा बमवीर विक्रम राणाले निर्माण गराएको इतिहाससम्बन्धी पुस्तक र शिलालेखमा उल्लेख भएको पाइन्छ । सिन्धुलीगढी किल्ला नेपाली वीर गोरखालीको फौजको नेतृत्व गर्ने श्रीहर्ष पन्त, वंशराज पाण्डे र वंशु गुरुङले विसं १८२४ कात्तिक २४ गतेका दिन अङ्ग्रेज फौजलाई परास्त गर्दै नेपालको सार्वभौम र अखण्डता जोगाएको ऐतिहासिक स्थल हो । राणा शासनको अन्त्यपछि गढी दरबारलाई राष्ट्रिय स्वामित्वमा ल्याइएको थियो । २०२० सालमा जिल्ला सदरमुकाम सिन्धुलीमाढी बनाएपछि दरबार भग्नावशेषमा परिणत हुने क्रम सुरु भयो । २०२० सालअघि सिन्धुलीको सदरमुकाम सिन्धुलीगढीमै थियो । उक्त समयमा नेपाली सेना र प्रहरीले सुरक्षा दिएको कुरा अझै पनि गढी नजिकैको गाउँ चपौलीका वृद्धवृद्धाहरू स्मरण गर्छन् । सदरमुकामस्थित ढुङ्ग्रेबासमा रहेको सिन्धुली जिल्लाकै जेठो स्कुल कमला हाइस्कुल पनि उतिबेला गढीमै थियो । जिल्लाको प्रशासनिक भवन, जेलघर यहीँ सञ्चालित थिए । २०५२ सालमा तत्कालीन नेकपा (माओवादी)ले सिन्धुलीगढीमा रहेको प्रहरी चौकीमाथि आक्रमण गरेर सशस्त्र युद्धको सुरु गरेपछि यहाँ प्रहरी सुरक्षा पोस्टसमेत स्थापना हुन सकेको छैन । उतिबेला सिन्धुलीगढीको रेखदेखमा स्थापना भएको ‘सिन्धुलीगढी प्रहरी चौकी’ भने अहिले बिपी राजमार्गको खनियाँखर्कमा रहेको छ । गढीमा नेपालकै पहिलो ‘युद्ध सङ्ग्रहालय’ निर्माण भई केही वर्षदेखि सञ्चालनमा आएको छ । पृथ्वीनारायण शाहको शालिक स्थापना, वनभोज क्षेत्र, घेराबारलगायत काम सकिएका छन् भने नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धका क्रममा अङ्ग्रेजहरूको मुत्यु भएको स्थानमा समाधिस्थलको निर्माण गरिएको छ । पर्यटन वर्ष सन् २०२० का लागि सरकारले घोषणा गरिएको उत्कृष्ट एक सय पर्यटकीय गन्तव्य स्थलमध्ये एक स्थल पनि हो सिन्धुलीगढी ।नेपालीको वीरतासँग जोडिएको ऐतिहासिक क्षेत्र सिन्धुलीगढीको मौलिकतालाई यथावत् राख्ने गरी संरचना निर्माण हुनुले यस क्षेत्रलाई आगामी दिनमा विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्न टेवा पुग्ने देखिन्छ । गढीको सम्पूर्ण निर्माण कार्य सम्पन्न भएपछि नेपालीहरूको ऐतिहासिक महत्वको क्षेत्रको विकास मात्र नभएर स्थानीय सरकारको आर्थिक स्रोतसमेत बढ्ने देखिन्छ । सिन्धुलीगढीको पुनर्निर्माण र जिर्णोद्वारसँगै देशभर रहेका अन्य ऐतिहासिक, धार्मिक तथा पुरात्वातिक सम्पदाको काम अघि बढाउन स्थानीय, प्रदेश र सङ्घीय सरकारलाई पनि यसले थप प्रेरणा दिने विश्वास गर्न सकिन्छ । पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण अभियान सुरु गरेपछि तत्कालीन उपत्यकाका मल्ल राजाहरूले भारतमा शासन गरिरहेको ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग सहयोग मागेका थिए । ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीले कप्तान किनलकको नेतृत्वमा पठाएको सेनालाई गोर्खालीले सिन्धुलीगढीमा परास्त गरेर धपाएपछि अङ्ग्रेजहरू हायलकायल हुँदै कुलेलाम ठोकेको इतिहासका पानामा भेटिन्छ । अङ्ग्रेज फौजलाई सिन्धुलीगढीमा परास्त गरेको सम्झनामा सिन्धुलीगढीमा हरेक वर्ष विजयोत्सव पनि मनाइने गरिन्छ । काठमाडौँबाट १५० किलोमिटर पूर्व–दक्षिण दिशामा समुद्री सतहबाट ४,६४८ फिट उचाइमा यो क्षेत्र रहेको छ । समृद्ध सिन्धुली अभियानद्वारा सिन्धुलीगढीको प्रवर्धन गर्न काठमाडौँदेखि सिन्धुलीगढी हुँदै सिन्धुलीमाढीसम्म ‘राइड टु सिन्धुलीगढी’ नाममा केही वर्षअघि साइकल यात्रासमेत गरिएको थियो । यसै गरी, अभियानले सिन्धुलीगढी घुम्न जानेहरूलाई बसोबासको व्यवस्था गर्न वरपरका गाउँमा घरबास सञ्चालन गर्न स्थानीय बासिन्दालाई तालिमलगायत सहयोग पनि गर्दै आएको छ । अहिले यहाँ स्वदेशी मात्र नभई विदेशी पर्यटकहरूको समेत घुइँचो लाग्न थालेको छ । बिपी राजमार्ग हुँदै हुइँकिने सयौँ सवारी साधनका अधिकांश यात्रु सिन्धुलीगढी अवलोकन गरेर मात्र फर्किने गरेका छन् । अधिकांशको मुखमा उनै स्वर्गीय गायक कृष्णविक्रम थापाको गीत गुन्जिएको सुनिन्छ, ‘कत्तिमा राम्रो दरबार मा-यो नि मायाले मा-यो...।’  