एक्लै छन् बा-आमा
घडीको कुन सुई कता पुगेको छ, सजिलै देखिँदैन । ८४ वर्षीया पुष्पा (नाम परिवर्तन) चिम्सा आँखा मिच्दै खुइलिएको पुरानै घडी नियाल्छिन् । उनलाई समयभन्दा घडीसँग जोडिएको प्रेमिल सम्झना महत्त्वपूर्ण छ । श्रीमान्ले जवानीमा दिएको घडीसँग अतीतका कति स्मरण समेटिएका छन् ! 
काठमाडौँ — घडीको कुन सुई कता पुगेको छ, सजिलै देखिँदैन । ८४ वर्षीया पुष्पा (नाम परिवर्तन) चिम्सा आँखा मिच्दै खुइलिएको पुरानै घडी नियाल्छिन् । उनलाई समयभन्दा घडीसँग जोडिएको प्रेमिल सम्झना महत्त्वपूर्ण छ । श्रीमान्ले जवानीमा दिएको घडीसँग अतीतका कति स्मरण समेटिएका छन् ! ५० वर्षअघिको कुरा हो । छोरीहरूले घडी लगाउने चलन भर्खरै सुरु भएको थियो । एक दिन श्रीमान्ले बिहानै जिस्क्याउँदै पुष्पालाई भनेछन्, ‘खै तिम्रा काला हात यता देखाऊ त ।’ गहुँगोरो वर्णकी उनका हात धरधन्दाले कालै भएको थियो । पुष्पाले सुनाइन्, ‘लजाउँदै हात दिएकी थिएँ, चाँदीझैं टल्किएको यही घडी नाडीमा बाँधिदिनुभयो । त्यो दिनदेखि फुकालेकी छैन ।’ भक्तपुर घर भएकी थापालाई अहिले साथ त्यही घडीको त छ । उनीसँग चलअचल सम्पत्ति त छ तर साथमा आफन्त छैनन्, सन्तानको माया र परिवारको छाया छैन । श्रीमान् साथ छाडेर गए । जेठा छोरा काठमाडौंमै छन् तर उनकै परिवारसँग व्यस्त । कान्छा छोरो बेलायत बस्छन् । जीवनको उतरार्द्धमा एक्लै भइएला भनेर पुष्पाले सोचेकी पनि थिइनन् । श्रीमान्ले बेलैमा कमाइदिएकाले त्यसैको ब्याज उठाएर उनी शुल्क तिर्दै कुपन्डोलस्थित अलोकी केयर होममा बसेकी छन् । एक साताअघि मात्रै कान्छा छोरा बेलायतबाट आमा भेट्न आएका थिए । सुटकेसभरि लुगा, गहना, खानेकुरा, घडी ल्याएका थिए । ‘छोराले धेरैचोटि भन्यो यो पुरानो घडी फालिदिनुस्, नयाँ लगाउनुस् आमा,’ पुष्पाले सुनाइन्, ‘यो घडीमा तेरो बुबाको सम्झना छ, फ्याल्न सक्दिनँ बाबु भनेको छु ।’ छोराले ल्याइदिएको महँगो घडी उनले दराजमै थन्काएकी छन् । पुष्पाको अनुभवमा उमेर ओझेल लाग्दै गर्दा धनसम्पत्ति र महँगो कुराले मन तान्दैन रहेछ, छोराछोरी साथै बस्ने रहर हुँदोरहेछ । उनी आफूलाई सम्हाल्दै भन्छिन्, ‘छोराछोरी पनि के गरुन् विचरा, उनीहरूको आफ्नै दुःख र बाध्यता छ ।’ कुपन्डोलस्थित अलोकी केयर होममा पुष्पाजस्ता थुप्रै वृद्धवृद्धा शुल्क तिरेर जीवन बिताइरहेका छन् । कसैले आफैंले बेलामा गरेको सञ्चयले शुल्क तिरेका छन्, कोही छोराछोरीले विदेश जाँदा राखिएकाहरू छन् । कसैले त स्वदेशमै भएर पनि आमाबुबा केयर होमको जिम्मा लगाएका छन् । केयर होममा बस्नेहरूमा धेरैजसो वृद्ध, शारीरिक रूपले अशक्त र अल्जाइमरका बिरामी छन् । आश्रितलाई खुसी राख्न मन बहलाउने काममा साथ दिँदै स्वयंसेवी । तस्बिर : इलिट जोशी/कान्तिपुरपुर्ख्यौली घर ललितपुरकै बागडोल भएकी ७४ वर्षीया कृष्णकुमारीको दिनचर्या केयर होममा चित्र कोरेर बित्छ । कलर पेन्सिलसँगै औंला चलाउँदै गर्दा उनी आफ्ना छोराछोरी पढाउँदाका दिन सम्झन्छिन् । दुई सन्तान छन्, आँखाअगाडि कोही छैनन् । उनलाई लाग्छ, श्रीमान् बेलैमा नबितेको भए घर छाडेर केयर होममा आउनुपर्दैनथ्यो । छोरा आफ्नो परिवार लिएर विदेशमै बसे । छोरी बिहे गरेर गइन् । कृष्णकुमारी छोरासँग बस्न केही वर्ष विदेश पनि गइन् । तर, थप भिसा नपाएपछि उनी नेपाल फर्कनुपर्‍यो । केयर होममा बस्दै उनले भिसाको आस गरेको तीन वर्ष भयो । ‘भिसा लाग्ने आशामा माथि गइन्छ कि जस्तो छ,’ उनी भन्छिन्, ‘साउँको भन्दा ब्याजको माया, नातिनीको झल्को आउँछ ।’झम्सिखेलकी ८० वर्षीया मीना कर्माचार्य अल्जाइमरकी बिरामी हुन् । बच्चाजस्तै चुलबुले छिन् । खाना खानै मन नगर्ने, चकचक गर्ने, हिँडिरहने र केही सम्झना नहुने यो रोगका लक्षण हुन् । ६ छोरी पाएकी मीनाले सन्तानको अनुहार र नाम बिर्सिएकी छन् । ओछ्यानको ठीकमाथि श्रीमान्सँगको उनको तस्बिर छ, आमालाई परिवारको सम्झना होस् भनेर छोरीहरूले झुन्ड्याइदिएका । तर, मीनाको मगजमा सबै शून्य छ । ‘यो केटाले मलाई एक वर्षपछि लिन आउँछु भनेको थियो अहिलेसम्म आएन’ भन्दै उनी श्रीमान्को तस्बिर देखाउने गर्छिन् । छोरीहरूलाई चिकित्सक र प्राध्यापक बनाएकी उनी अहिले भौतिक रूपमा एक्ली छन् । छोरीहरूले नै उनको सुविधा र हेरचाहका लागि यहाँ भर्ना गरेको होम केयरकी प्रबन्ध निर्देशक जिना थापाले जानकारी दिइन् ।आधुनिकतातर्फ लम्केको समाजमा आज जोकोही हतारमा छन् । परिवारबाट करिअर बनाउन सहर र विदेश हान्निएका छोराछोरी घर फर्कंदैनन् । नयाँ ठाउँ बसाइ सुरु गर्छन् । घरमा बाआमा एक्लाएक्लै भइरहेका छन् । वृद्ध अभिभावकको रेखदेखमा चुनौती छ । कतिपय आमाबुबा अल्जाइमर (स्मरण गुम्ने), शारीरिक रूपले अशक्त र कमजोर हुन्छन् । परिवारले थेग्नै नसकेको अवस्थामा होमकेयर ल्याएर राख्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको प्रबन्ध निर्देशक थापा बताउँछिन् । ‘वृद्धवृद्धालाई केयर होममा राख्नु गलत होइन तर मिलेसम्म परिवारकै साथमा बस्ने आमाबुबाको रहर हुन्छ,’ उनी भन्छिन् । गैरीधारास्थित होप हर्मिटेजमा बस्दै आएकी ८१ वर्षीया 'क'लाई तपाईंको घर कहाँ हो भनेर सोध्यो भने उनी आश्रम नै देखाउँछिन् । घर हाँडीगाउँ हो तर उनका लागि त्योभन्दा गतिलो बास आश्रम हो । यहाँ उनलाई सम्हाल्ने, स्याहार गर्ने कर्मचारी छन् । 'क'को ८ जनाको संयुक्त परिवार थियो । खुट्टा पक्षघात भएपछि स्याहार गर्ने कोही भएनन् । आआफ्ना काममा व्यस्त छोराछोरीलाई उनले आफ्नो जिम्मेवारी थोपर्न चाहिनन् । ‘बूढाबूढी सम्हाल्न छोराछोरीले झन्झटिलो मान्छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘आफैंले केयर होम आउने निधो गरें ।’ बैंकमा काम गरेकी उनी त्यहींबाट सञ्चय गरेको पैसाले आफू पालिँदै आएको बताउँछिन् । आश्रमको शुल्क पनि उनी आफैंले तिर्दै आएको सुनाइन् । ‘छोराछोरीले बुढेसकालमा हेर्छन् भन्नु बेकार हो,’ उनी भन्छिन्, ‘बुढ्यौलीमा आफू कसरी बाँच्ने भन्ने जोरजाम आफैंले गर्नुपर्छ ।’'ख'ले कहिल्यै अर्काको हात थापेर खानु परेन । बेलैमा जागिर गरेकाले उनी आर्थिक रूपले सक्षम थिइन् । तर उनलाई हिजोआज लाग्छ उमेर ढल्केपछि बूढाबूढीको मन बच्चाजस्तै हुँदोरहेछ, परिवार र आफन्तको सामीप्यको आस हुँदोरहेछ । अझै छोराछोरीको साथ महत्त्वपूर्ण हुने उनले सुनाइन् ।झापा, चन्द्रगढीका ७६ वर्षीय 'ग' ले तीन छोरी र एक छोरा हुर्काए । श्रीमती घरमै छन् । तर उनी आफूलाई सधैं एक्लो महसुस गर्छन् । अल्जाइमरको बिरामी भएको भन्दै छोराछोरीले नै काठमाडौंमा उपचार गर्न ल्याए र यतै आश्रममा राखिदिए । घरमै बस्न, गाउँघर र छरछिमेकीसँग रमाउन छुट्यो । ‘छोराछोरी बिरामी हुँदा त हामीले कहिल्यै छोडेनौं नि,’ उनी भावुक हुँदै भन्छन्, ‘आमाबुबाको जस्तो छोराछोरीको मन हुँदोरहेनछ ।’ इन्द्रचोकमा विशाल घर छ ९० वर्षीय 'घ' को । दुई छोरा र चार छोरी छन् । तर, बुढेसकालमा उनी त्यो घरमा अँटाएनन् । बुढ्यौलीसँगै बोली अलि प्रस्ट छैन । आँखा र कान टाठै छन्, ज्यान भने कमजोर भएकाले थरथराउँछ । इन्द्रचोकमा पुगेर मन्दिर दर्शन गर्ने धोको छ । कसैले त्यहाँ पुर्‍याउला भन्दै दिन गन्दै आश्रममा बस्छन् । लमजुङ बेंसीसहरकी ८७ वर्षीया 'ङ' ७ वर्षदेखि शुल्क तिरेर होमकेयरमा बस्दै आएकी छन् । अल्जाइमरकै बिरामी उनलाई छोराछोरीले यहाँ ल्याएर भर्ना गरेका हुन् । सुकुल बुन्न सिपालु उनी अहिले पनि बुन्न सक्छिन् । बुनेका सुकुल सबै छोरालाई भन्दै सँगाल्छिन् । घरी खाटमुनि त घरी सोफामुनि लुकाएर राख्छिन् । आफूलाई बिर्सने रोगले गाँज्दा पनि उनले छोराका लागि उपहार बटुल्न बिर्सिएकी छैनन् । छोराले आश्रमको शुल्क तिर्छन् । उनी आमा भेट्न नआएको वर्षौं भएको होप हर्मिटेजकी एक कर्मचारीले बताइन् । ‘आमाले जति छोराको सम्झना गर्नुहुन्छ, उति छोराले भुलेका छन्,’ उनले भनिन्, ‘पैसा तिर्छन्, आमा भेट्न भ्याउँदैनन् ।’ हामीकहाँ ६० वर्षभन्दा बढी उमेर भएकालाई वृद्ध भनिन्छ । जनगणना–२०७८ अनुसार कुल जनसंख्याको १०.२१ प्रतिशत ज्येष्ठ नागरिक छन् । वृद्धको संख्या १४ लाख ४३ हजार ९ सय ७ छ भने वृद्धा १५ लाख ३३ हजार ४ सय ११ छन् । मुलुकमा सरकारी, सामुदायिक र निजी गरी तीन किसिमका वृद्धाश्रम सञ्चालित छन् । सरकारी क्षेत्रको वृद्धाश्रम एउटा मात्र छ– पशुपति वृद्धाश्रम । सामुदायिक आश्रम भने १ सय ३ वटा दर्ता भएका छन् । यीमध्ये केही पूरै दाताको अनुदानका भरमा चलेका छन् भने केहीले कम शुल्क लिने गरेका छन् । सहरी क्षेत्रमा निजी कम्पनीले ‘गुड पे गुड सर्भिस’ उद्देश्य राखेर ४६ वटा स्याहार केन्द्र चलाएका छन् । सरकारले चलाएको एउटा मात्र वृद्धाश्रम पर्याप्त नभएकाले निजी कम्पनीहरू अघि सरेको एजिङ नेपालका निर्देशक प्रकाश गौतम बताउँछन् । राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगको ‘मानवअधिकार संवाहक ज्येष्ठ नागरिक विशेषांक–२०७५’ को प्रारम्भिक अध्ययनको निचोड छ – ‘ज्येष्ठ नागरिक परिवारको माया र सम्मानको भोका छन्, खान र नानाको होइन ।’ अध्ययनमा ६५ जिल्लाका वृद्धाश्रम, कल्पवास र स्याहार केन्द्र समेटिएको थियो । एकल परिवारको विकाससँगै वैदेशिक रोजगारमा जाने पुस्ताका कारण अधिकांश बाबुआमालाई स्याहार केन्द्रमा छोडेर जाने गरेको निष्कर्ष छ । वृद्धवृद्धा मात्रै होइन, घर्किंदो उमेरसँगै आउने विभिन्न समस्याको व्यवस्थापन गर्न बेलैमा सचेत हुन जरुरी रहेको बिहानी सोसल भेन्चरकी संस्थापक सन्तोषी राणा बताउँछिन् । बुढ्यौली समस्या होइन, एक मानवीय अवस्था हो । यस्तोमा सकेसम्म परिवारको सहकार्य जरुरी हुन्छ । बुढ्यौली व्यवस्थापन गर्नकै लागि पछिल्लो समय चुनौती थपिँदै गएकाले ‘ओल्ड एज होम’ नेटवर्क बनाइएको उनले बताइन् । ‘एक्लो परिवार, बसाइँसराइ र सामाजिक संरचना परिवर्तनसँगै बुढ्यौलीमा चुनौती थपिन थालेका छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘यसका लागि हरेकले सचेत भएर, सुरक्षाका आधार अपनाउन जरुरी छ ।’ ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐन, २०६३ को दफा ४ उपदफा १ मा ज्येष्ठ नागरिकलाई आफ्नो आर्थिक हैसियत तथा इज्जतअनुसार पालनपोषण तथा हेरचाह गर्नु परिवारको प्रत्येक सदस्यको कर्तव्य हो भनिएको छ । कानुन उल्लंघन गर्ने छोराछोरीलाई सोही ऐनको दफा २६ को उपदफा १ अनुसार तीन लाख रुपैयाँ जरिवाना हुने व्यवस्था गरिएको छ । सोही दफाको उपदफामा ५ मा ज्येष्ठ नागरिकले चलअचल सम्पत्ति प्रयोग वा उपयोग गर्ने परिवारको कुनै सदस्य, नातेदार वा हकवालाले निजलाई आफूसँगै राखी पालनपोषण तथा हेरचार गर्नुपर्ने छ भनिएको छ । परिवारबाट अलग गरे वा अवहेलना गरे प्रहरीमा जाहेरी दिन सक्ने पनि सोही ऐनको दफा ५ मा उल्लेख छ । वृद्धवृद्धाको अधिकारका लागि २०६८ सालमा स्थापना भएको संस्था एजिङ नेपालका निर्देशक प्रकाश गौतमका अनुसार पछिल्लो समय ज्येष्ठ नागरिकको समस्या परिवारविहीन हुने अवस्थामा पुग्नु हो । सरकारले घरबारविहीन ज्येष्ठ नागरिकलाई संरक्षण गर्ने भनेर स्थानीय तहलाई जिम्मा दिएको भए पनि भौतिक संरचनाको अभाव हुँदा ज्येष्ठ नागरिक बेघर हुनुपरेको उनले बताए । ‘केन्द्रमा मात्रै वृद्धाश्रम र सुविधा छ, जिल्ला बाहिरको अवस्था झनै दयनीय छ,’ उनी भन्छन्, ‘छोराछोरी करिअर बनाउन घर छोडेर जान्छन्, बुढेसकालमा राज्य नै संरक्षक हुनुको विकल्प छैन ।’ ज्येष्ठ नागरिकलाई वृद्धभत्ता दिएपछि दायित्व पूरा भएको आशयमा राज्य उम्किएको छ । भएका कानुन र नीतिलाई कार्यान्वयनमा ल्याउन जरुरी रहेको उनले बताए ।ज्येष्ठ नागरिक राष्ट्रिय कार्य योजना, २०६२ मा ज्येष्ठ नागरिकको ज्ञान, सीप र अनुभव उपयोग गर्ने उपयुक्त कार्यक्रम सञ्चालन नभएको, ज्येष्ठ नागरिकप्रति समुदाय, समाजमा सकारात्मक भावनाको पर्याप्त विकास हुन नसकेको, स्तरीय एवं उपयुक्त वृद्धाश्रम, दिवा सेवा केन्द्र तथा क्लबहरूको संस्थागत र दिगो विकास हुन नसकेको उल्लेख छ ।*परिवर्तित नाम– क,ख,ग,घ,ङ । 