महिला आन्दोलनको सान्दर्भिकता
महिला दिवसका बेला र अघिपछि पनि धेरै मानिस अनेक जिज्ञासा राख्ने गर्छन् । यस पटक पनि महिला दिवसको केही दिनपछि दुई जनाले सोधेका थिए, ‘महिलावादीहरू महिलाका समस्या अनेक छन् भन्छन्, तर एक दिन महिला दिवस मनाउँदैमा ती समस्या कसरी निराकरण हुन्छन् ? वर्षमा एक दिन नारी दिवस मनाउनुको औचित्य के ?’
महिला दिवसका बेला र अघिपछि पनि धेरै मानिस अनेक जिज्ञासा राख्ने गर्छन् । यस पटक पनि महिला दिवसको केही दिनपछि दुई जनाले सोधेका थिए, ‘महिलावादीहरू महिलाका समस्या अनेक छन् भन्छन्, तर एक दिन महिला दिवस मनाउँदैमा ती समस्या कसरी निराकरण हुन्छन् ? वर्षमा एक दिन नारी दिवस मनाउनुको औचित्य के ?’साधारण बोलीचालीका भाषादेखि संस्कार, संस्कृति, नीतिनियम, कानुन, राजनीति, अर्थनीतिसम्म महिलाले भोग्दै आएका विभेद सर्वत्र छन्; व्यापक छन् । त्यसैले संघर्ष पनि निरन्तर गर्नुपर्ने नै हो, एक दिन होइन । तथापि हामी एक दिन महिला दिवस मनाउँछौं किन ? किनकि यसले हामीलाई इतिहासको याद गराउँछ र सिकेका पाठहरूबाट अघि बढ्न सिकाउँछ । विश्वभरिका महिलाका साझा मुद्दामा ऐक्यबद्धता जनाउन प्रेरणा दिन्छ, हाम्रा लुकेका मुद्दाहरू उजागर गराउने अवसर दिन्छ । सन् १९०८ ताका युरोप र अमेरिकाका कारखानाहरूबाट समान तलब र काम गर्ने समय घटाउनुपर्नेजस्ता सामान्य माग राख्दै मजदुर महिलाहरूले सुरु गरेको क्रान्तिले आजसम्म आइपुग्दा विश्वभरि यति विशाल रूप लिएको छ, सामाजिक अवयवका अनेकमध्ये महिलाले चासो राख्नु नपर्ने कुनै क्षेत्रै छैन । अहिले यो क्रान्तिले महिला मजदुरको समस्या समाधानको मात्र बाटो खोज्दैन, समाजको हरेक तह र तप्काका मानिसहरूको न्यायको आवाज मुखरित गर्ने गर्छ । आज यो मुद्दा न कुनै भूगोलको रेखाभित्र कैद छ, न यो आर्थिक मामिला मात्र हो, न हामीकहाँजस्तो राजनीतिक उपलब्धिका रूपमा मानिएको संख्यात्मक जोडघटाउ मात्र हो, न यसको उद्देश्यलाई कुनै सांस्कृतिक मुद्दामा मात्र सीमित गराउन मिल्छ, न त यो आवरणमा देखिएजस्तो महिला र किशोरीको मुद्दा मात्र हो । माथि भनिएझैं, सुरुमा महिलाहरूले आफू पछि पर्नुका कारण असमान तलब पाएको र मतदान गर्न नपाएको कुरा उठाए । बुझ्दै जाँदा थाहा भयो— आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, अंश, वंश, न्याय, कानुनजस्ता तमाम क्षेत्रमा महिलालाई इज्जत, सम्मान र सुरक्षा मिल्न सकेको छैन । यस्तो किन भयो त ? प्रकृतिप्रदत्त गुणलाई आधार मानेर मानिसले बनाएका संस्कृतिका अधिकांश पक्षमा महिलालाई हेपेका, वास्ता नगरेका, हिंसा गर्ने गरेका यावत् तथ्य उजागर हुँदै गए, जसलाई अचेल हामी लैंगिक विभेद भन्छौं । लिंग हेरेर गरिने फरक सामाजिक व्यवहार । नीतिनियम यस्तै व्यवहार हेरी बने–बनाइए;जस्तो कि, सम्पत्तिको उत्तराधिकार बाबुबाट छोरामा सारियो, छोरीको गनितो–मनितो भएन । शिक्षा छोरालाई नै । हरेक संस्कार छोराकै पक्षमा बनाइँदै गए । राजनीति छोराकै एकाधिकारको क्षेत्र मानियो । यसैलाई भनिन्छ- पितृसत्ता । पितृसत्ताकै नीतिनियममा अभ्यस्त मानव समाजको हरेक पुरुष विशेषाधिकारवाला र महिला अधिकारविहीन निरीह प्राणी साबित हुँदै गए । यसै अवस्थाको चित्रण गर्दै सिमोन द बाउवरले कसरी समाजले महिलालाई ‘सेकेन्ड सेक्स’ को दर्जामा राखेको छ भनेर प्रस्ट्याइन् । क्लारा जेट्किनको अगुवाइमा सुरु भएको समान ज्यालाको नाराभन्दा पनि पहिलेदेखि फाट्टफुट्ट रूपमा देखिँदै आएको महिला विद्रोहले संयुक्त राष्ट्रसंघले महिला दिवस र महिला वर्ष घोषणा गरेपछि व्यापकता लिँदै गयो ।यस आन्दोलनको गति र व्यापकतालाई मूल्यांकन गर्दै युवल नोह हरारी भन्छन्, ‘छोटो समयको अन्तरालमा मानवजातिले लैंगिक समानताका क्षेत्रमा अद्भुत सफलता हासिल गरेको छ । सय–डेढ सय वर्षपहिलेसम्स मताधिकारबाट वञ्चित महिलाहरू मताधिकार पाउन सफल भएका मात्र छैनन्, कानुनी अधिकार स्थापित गर्न र आर्थिक अवसरमा आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्दै सशक्त पनि बनेका छन् । लैंगिक समानता र यौनिकताजस्ता विषयका आधारभूत मान्यतामा आमूल परिवर्तन आएको छ । संसारका सबै समाजले गत शताब्दीमा मात्र गरेको प्रगति हो यो ।’लैंगिक क्रान्ति अन्यान्य क्रान्ति र युद्धहरूभन्दा सर्वथा फरक छ । समान ज्यालाको मागबाट सुरु भएको क्रान्तिपछिका सबै माग समानतामा आधारित छन् । आफूमाथि हुँदै आएको युगौंको शोषणविरुद्ध शोषण नै गर्न पाउनुपर्ने माग राख्दैन यसले । मताधिकार आफूले पनि पाउनुपर्छ भन्ने दावा कुनै प्रतिशोधको भावनाले प्रेरित थिएन बरु यो त ‘तिमीजस्तै म पनि’ भन्ने सामान्य अनुरोध थियो । लैंगिक क्रान्ति सद्भाव र सहअस्तित्वका लागि गरिएको हो, जुन सारा मनुष्यले बुझ्न आवश्यक छ । त्यसैले त भनिन्छ, महिला अधिकार भन्नु नै मानव अधिकार हो । ‘मेरो शरीर मेरो अधिकार’ भन्दा कसैको केही खोसिँदैन । विभिन्न स्थान र समयमा उर्लिएका महिला आन्दोलनहरू कहिल्यै रक्तपातपूर्ण युद्ध बनेनन् । आफ्नो अधिकारका लागि अगाडि सारिएको विचारको यो लडाइँ सत्ता, शक्ति र सम्पत्ति आर्जनको लालसाले प्रेरित युद्धभन्दा नितान्त फरक छ । महिला आन्दोलन खासमा सारा संसारमा महिला शोषित र पीडित छन् भन्ने अनुभूतिपछि प्रारम्भ गरिएको यात्रा हो, तथापि यसले महिलाको मात्र हित खोजेको छैन । यसले त सबैको सहभागिताको वकालत गर्छ, समतामूलक समाजको परिकल्पना गर्छ, अनि सम्पूर्ण मानवको भलाइका खातिर आसन्न संकटहरूको सौहार्दपूर्ण समाधान खोज्छ ।संघर्ष कसले गर्ने ? कसरी गर्ने ?यो आन्दोलन महिला र पुरूषलाई नदीका दुई किनाराजस्तो छुट्ट्याउने, कित्ताकाट गर्ने प्रक्रिया होइन, न त महिला मात्र लड्ने लडाइँ हो । नारीवाद, नारी दिवस भन्नेबित्तिकै उतर्सिने मानिस प्रशस्तै भेटिन्छन् । ‘डलरवादीको आन्दोलन,’ ‘आफ्नो संस्कृति मिच्नेहरू,’ ‘सुकिलामुकिलाको लडाइँ,’ ‘पश्चिमाले उरालेको आन्दोलन’ जस्ता अनगिन्ती शब्दवाण सामाजिक सञ्जालदेखि सामान्य बोलीचालीसम्म देखिन्छन्, सुनिन्छन् । तथापि जबदेखि महिला अधिकारको आवाज मुखर हुन थाल्यो तबदेखि नै पुरुषहरूले पनि साथ दिइरहेका छन्; के कारणले महिला पछि परेका हुन् भन्नेमा अनुसन्धान गरेका छन्; नीति, नियम, संस्कार बदल्ने प्रयास गरेका छन् । यस अर्थमा पुरुषहरूले पनि महिला आन्दोलनको अगुवाइ गरेका छन् । बरु कतिपय महिला नै जानेर–नजानेर, बुझेर–नबुझेर महिला आन्दोलनको विरोधी भएका छन् । ‘सासूले नै बुहारीको विरोध गर्छे अनि महिला आन्दोलन कसरी सफल हुन्छ’ भन्नेजस्तो कथन जताततै सुन्न पाइन्छ । यहीँनेर के बुझ्नुपर्छ भने, सासूबुहारी पनि यही पितृसत्ताका उपज हुन् । उनीहरूले महिला भनेका पुरुषका सेवक हुन् भन्ने सुन्दै र अनेकौं हिंसा पनि सहज रूपमा सहँदै आएका हुन् । लोग्नेले पिटे सहनुपर्ने, नसहने हो भने आफ्नै इज्जत जाने, दाइजो लैजानैपर्ने, अंश लिनै नहुने भन्ने सुन्दै र त्यसमै अभ्यस्त हुँदै आएका छन् । जतिसुकै अमानवीय कामकुरा पनि पचाउने बानी परेको छ उनीहरूलाई । तीमध्ये केहीले विद्यमान विभेदको जरोकिलो कहाँसम्म फैलिएको छ भनी बुझेका छैनन् । केहीले केही बुझेका भए पनि आफ्नो ‘औकात’ सम्झेर पितृसत्ताको खिलाफ जाने हिम्मत गर्न सकेका छैनन् । महिला नारीवादी हुनैपर्छ भन्ने छैन, पुरुष यसको खिलाफ हुनुपर्छ भन्ने पनि होइन, न त नारीवादी आन्दोलन भनेको एकापट्टि पुरूष र अर्कोपट्टि महिला जम्मा भएर डोरी तान्ने खेलजस्तो हारजितको लडाइँ हो । यो त नितान्त विचारको लडाइँ हो । जोकसैलाई यसमा समाहित हुन मन लाग्छ, हुन सक्छन् । समान ज्यालाको मागसहित प्रारम्भ गरिएको आन्दोलनभन्दा आधा शताब्दीपहिले नै जोन स्टुवार्ट मिलजस्ता केही पुरुषले बेलायती संसद्मा महिलाले पनि पुरुषसरह मत हाल्न र निर्वाचनमा लड्न पाउनुपर्ने आवाज उठाएका थिए । प्रदीप गिरिजस्ता राजनीतिकर्मीको महिलाप्रतिको चेत आजका कुनै महिला नारीवादीको भन्दा कम थिएन । डा. सञ्जीव उप्रेती युगौंदेखि निर्मित ‘संरचनागत लाभांश’ मा अघि परेका पुरुषले नबुझेसम्म महिला समानताको लडाइँ अधुरै रहन्छ भन्दै छन् । अनि कसरी भन्नु यो महिलाको मात्र लडाइँ हो भनेर ? आन्दोलन, विद्रोह, संघर्ष जे भने पनि यसको रूप सधैं र सबै ठाउँमा एकै हुँदैन; सबैले एकै तरिकाले योगदान दिनुपर्ने पनि होइन । विद्रोह सधैं सामूहिक प्रक्रिया हो भन्ने पनि होइन । यसका लागि कहिलेकाहीँ सामूहिक प्रतिकार चाहिन्छ नै । त्योभन्दा पनि बढ्ता यो त एकएकको सुझबुझसहितको एकल साहसिक कार्य पनि हो । कतिपय अधिकारकर्मीसमेत परको कुरा खोज्छन्, वरको छोड्छन्; आर्थिक अधिकारको वकालत गर्छन्, राजनीतिमा कोटा चाहिन्छ भन्छन्, नीति नियम यस्तो चाहिन्छ भन्छन्, पितृसत्ताको धूवाँदार विरोध गर्छन् तर घरभित्रको सानोभन्दा सानो विभेदमा प्रतिकार गर्दैनन्; हिंसा सहन्छन् । उनीहरूका लागि अधिकार भनेको सरकारसँगको लडाइँ हो, परतिरको प्राप्ति हो अनि कतिपय बेला अरूले गर्ने लडाइँ हो । त्यसैले त्यसमा आफू सरिक हुन आवश्यक ठान्दैनन् । तर बुझ्नुपर्छ, यो घरदेखि कार्यस्थलसम्म, परिवारदेखि समाजसम्म पाइलापाइलामा परिवर्तन खोज्ने प्रक्रिया हो । संस्कार र संस्कृतिका नाममा थुपारिएका बेअर्थका अनेकौं अन्धविश्वास, ढोङ र हिंसाको उल्लंघन हो, जसका लागि सधैं न समूहमा मात्र उत्रन आवश्यक छ न सम्भवै हुन्छ । अझ अधिकांश समयमा त तत्क्षणको प्रतिकार प्रभावकारी हुन्छ, पछि त्यसको सन्दर्भ र महत्त्व बुझाउनै कठिन हुन्छ ।सबै प्रतिकार तत्क्षण गर्नुपर्छ भन्नेचाहिँ होइन । एक्लैले गर्ने प्रतिकार र अवज्ञाका निश्चय पनि सीमा छन् । उदाहरणका लागि, यौन हिंसाका अनेक घटनाको तत्क्षण प्रतिकार गर्न सकिँदैन वा सकिएन भने आफ्नो अनुकूलको समयमा सार्वजनिक गर्दा पनि हुन्छ तर हिंसा सहिरहनुचाहिँ हुँदैन । ‘मी टु’ यही मान्यताको उपज हो । करिब डेढ शताब्दी पार गरेर आजका दिनसम्म आइपुग्दा लैंगिक विभेद तथा यौनिकताका सवाल जसरी महत्त्वपूर्ण ठानिएका छन्, त्यसरी नै भोलि अन्यान्य विषयले पनि प्राथमिकता पाउँदै जालान् । महिलावादको उद्देश्य पनि हाम्रै अनुभवबाट निःसृत परिणामलाई समेट्दै समस्या समाधानका समयसपेक्ष उपाय पत्ता लगाउँदै जाने जीवन्त प्रक्रिया हो । अनि यस अभियानले हरेकको सुझबुझसहितको योगदानको अपेक्षा गर्छ ।