अशोक राईदेखि मदन भण्डारीसम्मले ओढेको बर्को
वर्षौं पहिले माइतीले दिएको कालो रंगको कम्बल देख्नासाथ धनकुटा–३ पात्लेकी कमला वाग्ले पुरानो दिन झल्झली सम्झन्छिन् । चार दशकअघि तत्कालीन सरकारको आँखा छलेर सेल्टर माग्न आएका कम्युनिस्ट पार्टीका नेतालाई उनले यही कम्बल ओढाएर घरमा लुकाएकी थिइन् । 
धनकुटा — वर्षौं पहिले माइतीले दिएको कालो रंगको कम्बल देख्नासाथ धनकुटा–३ पात्लेकी कमला वाग्ले पुरानो दिन झल्झली सम्झन्छिन् । चार दशकअघि तत्कालीन सरकारको आँखा छलेर सेल्टर माग्न आएका कम्युनिस्ट पार्टीका नेतालाई उनले यही कम्बल ओढाएर घरमा लुकाएकी थिइन् । २०३८ सालमा उनीकहाँ आश्रय लिएका थिए, सागर उपनाम राखेका मदन भण्डारी, हर्कराज उपनाम राखेका अशोक राईलगायतले । वाग्ले निवास सम्पन्न थिएन । कमलाले ऐंचोपैंचो गर्दै ढिँडो र मकैको च्याँख्ला खुवाएर नेताहरूलाई पालिन् । नेताहरू बीच–बीचमा जाने आउने गर्थे । कमला अझै सम्झन्छिन्, अशोक राई भने १४ दिनसम्म लुकेर बसेका थिए ।लुकीलुकी क्रान्तिको कार्यभार सम्हालेकाले होला त्यो बेला कम्युनिस्ट नेताहरू मैलौधैलो नै देखिन्थे । अहिलेजस्तो घरघरमा बाथरुम थिएनन् । खुला ठाउँमा नुहाउँदा सरकारी सुराकीले देख्ने भएकाले नेतालाई नुहाउन समस्यै थियो । ‘एक जना नेताको त कपालभरि जुम्रा थियो । मैले पानी तताएर सेउलाले ढाकेर नुहाइदिएकी हुँ,’ उनी भन्छिन् । त्यतिबेला आफूले कैयौं छाक नुन–पानीले टारेर पाहुना नेतालाई ढिडो खुवाएको उनले बताइन् । तर त्यसरी आफूले राखेका नेताहरूले पछि ठूला पदमा पुगेपछि आफूहरूलाई चटक्कै बिर्सिएको उनको गुनासो छ ।धनकुटाबाट भोजपुर जाने बाटो छेउमै घर भएकाले नेताहरू लुकाएर बास दिन सजिलो थिएन । कमलाका श्रीमान् गोपालले उनीहरूलाई लुकाउँदा आफूले कैयौं रात जाग्राम बसेर सुराकीबाट जोगाउन चियो गरेको सुनाए । २०४६ सालमा प्रजातन्त्र आयो । कमला दम्पतीले आश्रय दिई लुकाएकाहरू ठूला नेता बनेको थाहा पाए । तर नेताहरूले कहिल्यै फर्केर पनि आफूहरूलाई नसम्झेको देख्दा उनीहरूको चित्त कुँडिएको छ । गोपालसँग अर्को पनि चित्त दुखाइ छ ।मन्त्री भएर विराटनगरमा अशोक राई आएका बेलाको प्रसंग सुनाए, ‘मन्त्री भनेर भेट्न पुगें । सुरुमा चिन्दै चिनेनन् । पछि चिनाउँदा पनि बेवास्ता गरे ।’ गोपालले मदन भण्डारी भने अरूभन्दा फरक रहेको पनि बताए । २०४७ सालमा धनकुटाको तल्लो टुँडिखेलमा आएका बेला आफूले भण्डारीसँग भेटेको र उनले ‘सेल्टर दिने कमरेड होइन ?’ भन्दै हात मिलाएको बताए । उनले भने, ‘म त खुसीले गदगद भएँ ।’पञ्चायती शासनको विरोधमा गतिविधि गर्नेलाई निकै गाह्रो थियो । पार्टी संगठन गर्न खटिएकाहरू धेरैतिर आश्रय लिँदै लुक्दै हिँड्थे । उनीहरूको गतिविधि निगरानी गर्ने सुराकी छल्न सजिलो थिएन । कम्युनिस्ट राजनीतिमा लागेर भूमिगत भएका नेताहरूलाई सेल्टर दिएका वाग्ले दम्पतीजस्ता धनकुटावासी थुप्रै छन्, जसलाई नेताहरूले भेट्दा पनि नचिनेजस्तो गरेको गुनासो छ ।धनकुटा–३ पात्लेका कुलकेशर वाग्लेलाई २०३८ जेठ ८ सम्झनामा ताजै छ । त्यो दिन उनको घरमा कालो टोपी लगाएका अपरिचित युवक आएका थिए । उनलाई पार्टी स्रोतले हुलिया बताएर भनेको थियो– ‘सागर कमरेड आउनुहुन्छ, सुरक्षितसँग राख्नुहोला ।’ पूर्व क्षेत्रीय कमिटीको प्रशिक्षणका लागि त्यहाँ पुगेका युवक थिए, मदन भण्डारी ।कुलशेखरका अनुसार त्यो दिन उनको घरको बुइगलमा ४० जना भेला भएका थिए । तिनीहरूले १० दिनको प्रशिक्षण लिएका थिए । उनले भण्डारीसहित त्यतिबेला प्रशिक्षणमा अमृतकुमार बोहरा, उदय बस्नेत, अशोक राई, चित्र निरौला, रमेश निरौला, कृष्ण राई, गोपाल गुरागाईं, रमेश खनाल, चन्द्रबहादुर बस्नेत, जीवप्रसाद पोखरेल, राजेश बान्तवालगायत सहभागी भएको सुनाए । मदन, अमृत, अशोक र चित्र प्रशिक्षकका रूपमा थिए । ती सबैलाई खुवाउन खाद्यान्न सहभागीले केही र केही प्रतिशत आफूले बेहोरेको उनले सुनाए ।वाग्ले पत्नी दुर्गालाई पनि त्यो दिनको सम्झना छ । त्यतिबेला उनीहरूको नाबालक सन्तान थियो । दुर्गाले त्यो बेला नेताका लागि खाना पकाउनको व्यस्तताका कारण छोराको स्याहार गर्ने समय बिथोलिएको सम्झँदै भनिन्, ‘उहाँहरूलाई खाना र खाजाको व्यवस्था गर्न निकै समय लाग्थ्यो ।’वाग्लेका अनुसार नेताहरू तत्कालीन सरकारका सुराकीले पत्तो पाउला भनेर हरदम सतर्क देखिन्थे । मसिनो स्वरमा आलोपालो बोल्थे । नौलो मानिस आउँदा कोड भाषा बोल्थे । ‘ए देवी भाइ हेर’ भन्दा सबै चुपचाप हुन्थे । मानिस गएपछि ‘ए देवी भाइ निदायो’ भन्ने गरिन्थ्यो । वाग्लेका अनुसार देवी नाम गरेकी उनकी बैनी थिइन् । नेताहरूले उनकै नामलाई कोड भाषा बनाएका थिए । बुइगलमा प्रशिक्षण चल्दा नेताहरूले त्यहीँभित्र टिनको भाँडो राखेर त्यसैमा पिसाब फेर्थे । किनकि बारम्बार बाहिरफेर निस्कँदा सरकारी मान्छेले देख्ने खतरा थियो । पिसाबको भाँडो राति बारीमा लगेर खन्याउँथे ।कुलकेशरले पनि खुला परिवेशपछि आफूले आश्रय दिएका नेताहरूलाई भेट गर्दा उनीहरूले नचिनेका तितो सुनाए । केहीले भने तिथिमिति बताएर सेल्टर दिएको प्रसंग सुनाएपछि बल्ल चिनेजस्तो गरेको बताए ।धनकुटा–३ सेउलेका ६९ वर्षीय कृष्ण राईको अनुभव पनि कमला र कुलशेखर दम्पतीको भन्दा फरक छैन । उनको इलामको हालको देउमाई–२ चित्रेस्थित पुरानो घर एक समय भूमिगत नेता लुकाउने थलो थियो । कृष्ण सहिद रत्नकुमार वान्तवाका भाइ हुन् । उनले दाजुसँग मिलेर कमरेडहरू लुकाउन घरमा बङ्कर नै बनाएका थिए । दाजुभाइ दुवै पार्टीमा भूमिगत भएरै सक्रिय थिए । रत्नलाई तत्कालीन शासकले पक्राउ गरेर २०३६ चैत २७ मा गोली हानेर हत्या गरे ।इलामका सहिद रत्नकुमार बान्तवाका भाइबुहारी कृष्ण र रतन । तस्बिर: रमेशचन्द्र अधिकारी/कान्तिपुरबाबु गर्जमान र भाइ महेशलाई पक्राउ गरेर तीन वर्ष जेल हालियो । यो घटनापछि २०३७ सालमा उनको परिवार धनकुटा सर्‍यो । २०३६ सालमा भएको खोकु छिन्ताङ हत्याकाण्डपछि बिथोलिएको संगठन सुदृढ गर्न पार्टीले उनलाई धनकुटा खटाएको थियो । धनकुटाको उनको घर पनि कमरेडहरूको सेल्टरजस्तै थियो । जहाँ मदन भण्डारी, विनोद मैनालीलगायतका कैयौं नेताहरू बसेको उनले बताए । राजनीतिमा लागेर दुःख पाएबापत २०४९ मा धनकुटा नगरपालिका–२ को वडाध्यक्ष बने । तर उनको राजनीति त्यहाँभन्दा अघि बढेन । दाजुको हत्या भएकै कारण पछि राज्यले उनको परिवारलाई एक लाख र राजनीतिक पीडित भनेर ५० हजार दियो ।राजनीतिमा लागेर सिंगो परिवारले सास्ती खेपे पनि २०४६ पछि खुला परिवेशमा आएका नेताले आफूहरूलाई वास्ता नगरेको गुनासो उनको छ । उनी भन्छन्, ‘आफैंले सेल्टर दिएका नेताहरूले पनि चिनेनन् ।’ पछिल्लो समय नेताहरू राजनीतिक सिद्धान्तबाट विचलित भएको देख्दा आफूलाई पीडा हुने उनले बताए । छथर जोरपाटी गाउँपालिकास्थित हात्तीखर्ककी धनमाया सिञ्जालीले पनि कैयौं कमरेडहरूलाई सेल्टर दिएकी थिइन् । उनले भूमिगत राजनीतिका बेला मदन भण्डारी, भरतमोहन अधिकारीलगायत नेतालाई आफ्नो घरमा आश्रय दिएको तर त्यस्तो दुःखको बाटो हिँडेका नेताहरूले पछि बाटो बिराएको दुःख सुनाइन् ।सरकारको नेतृत्वमा पुगिसकेका कैयौं नेताले जिल्लामा प्रशस्तै रूपमा भूमिगत जीवन बिताएको पुराना वामपन्थी नेता गोपाल गुरागाईंले बताए । त्यसबेला फोटो खिच्न नपाइने पार्टीको कडा निर्देशनका कारण ती दिनहरू अब स्थानीयको स्मृतिमा मात्रै रहेको उनले बताए । उनले भने ‘दुःखका बेला आश्रय दिएकालाई भुल्न नहुने हो, बरु उचित सम्मान गर्नुपर्ने हो ।’जसले आश्रय दियो उनैलाई भुल्नु स्वार्थीपन भएको अर्का कम्युनिस्ट नेता ९० वर्षीय भद्रमान घले बताउँछन् । ‘उतिबेला जोगाइदिएकै कारण अहिले ठूलो पदमा पुगेको बुझेर उनीहरूलाई सम्मान गर्नुपर्ने हो,’ घले भन्छन्, ‘कुर्सीमा पुगेपछि आफू अर्कै धर्तीबाट जन्मिएको बुझाइ हुनु कमजोर मानसिकता हो ।’