पैसाको पछिपछि
‘यो कति रुपैयाँ होला ?’ फ्रेमभित्र राखिएको दुबईको कागजी नोटलाई संकेत गर्दै एक विद्यार्थीले आफ्ना साथीलाई सोधे । त्यता एक छिन नियालेपछि साथी चाहिँ जवाफिए, ‘हेर्दा गोलोगोलो छ, जिरो रुपैयाँ होला नि !’
काठमाडौँ — ‘यो कति रुपैयाँ होला ?’ फ्रेमभित्र राखिएको दुबईको कागजी नोटलाई संकेत गर्दै एक विद्यार्थीले आफ्ना साथीलाई सोधे । त्यता एक छिन नियालेपछि साथी चाहिँ जवाफिए, ‘हेर्दा गोलोगोलो छ, जिरो रुपैयाँ होला नि !’नजिकै बसेका सरोज श्रेष्ठले दुवैलाई सुनिरहेका थिए । विद्यार्थीहरूले नोटको दर नचिनेपछि सरोजले उक्त नोट दुबईको पाँच रुपैयाँ भएको जनाए । अघिसम्म गोलोगोलो देखेको अक्षर पाँच हो भन्ने सुनेपछि विद्यार्थीहरू छक्क परे । राजधानीको हात्तीगौंडास्थित ठुङरम इन्टरनेसनल एकेडेमी (टीआईए) मा सरोज श्रेष्ठले आइतबार आयोजना गरेको एकदिने मुद्रा प्रदर्शनीमा अनेक मुलुकका कागजी नोटहरू हेरेर जोकोही अचम्म मान्दै थिए । बुढानीलकण्ठको चुनिखेलका २१ वर्षीय सरोजले नेपाललगायत विभिन्न ८० देशका नयाँ तथा पुराना कागजी मुद्राको संकलन त्यहाँ राखेका थिए् । यसरी पूरा भयो सपना सरोज सानैदेखि पुराना वस्तु जतनसाथ राख्थे । उनका मामा ईश्वर नगरकोटी पुराना पैसालाई एल्बममा सजाउने गर्थे । मामाले बंगलादेश पढ्न गएका बेला विभिन्न साथीबाट पाएका विभिन्न पैसालाई सजाएर राखेको देखेपछि सरोजमा पनि पाँचछ वर्षअघिदेखि मुद्रा संकलनको सोख पलाउन थाल्यो ।‘मामाले कलेक्सन गर्नुभएको पैसा मेरा लागि नयाँ थियो,’ उनले भने, ‘त्यसपछि म पनि पुरानाभन्दा पुराना नोट संकलन गर्छु भन्ने सोच आयो ।’ मुद्रा संकलनमा उनलाई मामा, साथीभाइ र केही वृद्धवृद्धाले सहयोग गरे । कतिपय देशका नोटहरू उनले अनलाइन अर्डर गरेर झिकाए । मुद्रा संकलनकै क्रममा उनले विसं २००२ मा राजा त्रिभुवनको पालादेखि कागजी मुद्रा प्रचलनमा आएको थाहा पाए । २००२ मा पहिलोपटक त्रिभुवनको फोटोसहित छापिएको एक रुपैयाँ, पाँच रुपैयाँ, दस रुपैयाँ र सय रुपैयाँका नोट भेट्टाए । उनले यी नोटका अगाडि र पछाडि दुवैको हिस्सा देखिने गरी फ्रेममा राखेका छन् । त्यसपछि महेन्द्र, वीरेन्द्र हुँदै ज्ञानेन्द्रका पालासम्मका नोट देख्न सकिन्छ । नोटहरू हेर्दा नेपालमा राजा फेरिएपिच्छे नोटमा पनि राजाको टाउको बदलिएर नयाँ नोट छापिएको देखिन्छ । एकै राजाको समयमा पनि फरकफरक फोटाका साथ मुद्रा छापिएको देखिन्छ, जबकि अन्य देशमा लामो समयदेखि एउटै नोट प्रचलनमा आइरहेका छन् । सरोज पेसाले टेक्निसियन हुन् । तर पुराना नोट संकलन गर्नु उनको रुचि हो । ‘सुरुसुरुमा मसित एउटा/दुइटा पैसा हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘टोलटोलमा बूढापाकासँग नोट माग्दा वास्तै गर्नुहुन्नथ्यो । किन, केका लागि भनेर सोध्नुहुन्थ्यो । सबैलाई कन्भिन्स गर्दै नोट संकलन गर्दै गएँ ।’ मुद्रा : एक कला प्रदर्शनीमा राखिएका नोटमध्ये राजा त्रिभुवनको पालामा छापिएको सय रुपैयाँको नोट कलात्मकताको हिसाबले उत्कृष्ट लाग्छ । उक्त मुद्रामा नेपालका आँखीझ्यालहरूमा भएको जस्तै कलात्मक बुट्टाहरू छन्, जुन अन्य मुद्रामा देखिँदैन । ‘यो नोट खोज्न धेरै मानिस भेटेँ, थुपै्र ठाउँ चहारेँ,’ सरोजले सुनाए, ‘दुई वर्ष खोजेपछि मामाको माध्यमबाट मैले उक्त नोट भेट्टाएको थिएँ । नोट भेट्टाएपछिको खुसी म बयानै गर्न सक्दिनँ ।’ श्रीलंकाको नोटमा सांस्कृतिक पहिरनमा सजिएका मानिसहरू परम्परागत बाजा बजाएर नाच्दै गरेको देखिन्छ । हाइटीको बीस रुपैयाँको नोटमा किताबको फोटो देखिन्छ भने माल्दिभ्सका पाँच र दसका नोटमा फुटबल खेलिरहेको र रूख चढिरहेको आकृति छन् । प्राय: सबै देशका नोटहरू तेर्सो छापिएका छन्, तर श्रीलंका र भेनेजुएलाका नोटहरू ठाडो पनि छापिएका छन् । प्राय: नोटमा वन्यजन्तु, चराचुरुंगी, प्राकृतिक स्रोतसाधन छापिएको देखिन्छ ।प्रदर्शनीमा भारत, चीन, कतार, इन्डोनेसिया, म्यान्मार, युक्रेन, ओमन, लेबनान, जाम्बिया, दक्षिण अफ्रिका, मदागास्कर, अस्ट्रेलिया, सिंगापुर, युगोस्लाभिया, भियतनाम, कजाकस्तान, लाओस, बोस्निया र हजेगोभिना, जोर्डन, होन्डुरस, अंगोला, सर्बिया, कंगो, लाइबेरिया, बहराइन, पेरु, इरिट्रिया, स्वीडेन, इरान, नाइजेरिया लगायतका नोट राखिएका थिए ।‘यी नोटलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्न केही साथीहरूसित मिलेर रातिराति पनि काम गरेँ मैले,’ ुरोजले भने, ‘फ्रेमिङका लागि रकम अभाव भएपछि बुढानीलकण्ठ नगरपालिकाले केही आर्थिक सहयोग गर्‍यो । टुपेक नवपुर क्लब र बुढानीलकण्ठ युथ क्लबले पनि साथ दिए ।’विद्यालयहरूमा यी नोटहरूको नि:शुल्क प्रदर्शनी गर्दै आएका सरोज अब भने केही निश्चित रकम लिएर प्रदर्शनी गर्ने सोचमा छन् । ‘मुद्राले सम्बन्धित देशको तत्कालीन परिस्थितिबारे पनि जानकारी दिन्छ,’ उनले भने, ‘मैले पुराना सिक्काहरू पनि संकलन गरिरहेको छु । संकलन एउटा चरणमा पुगेपछि ती पनि प्रदर्शनीमा ल्याउनेछु ।’