फेरिँदो समाज, फेरिँदा तीज गीत
गीत, संगीतले समाज र संस्कृतिको परिचय र निरन्तरता दिन्छन् । त्यसैले त फरक–फरक स्थानमा र समयमा फरक–फरक भाका र लय हुन्छन् । नेपालमा पनि पूर्व, मध्यभाग, पश्चिम र सुदूरपश्चिममा फरक–फरक लोकसंस्कृति प्रचलित छन् । अझ यी भाकाहरू समाज र संस्कृति विशेष हुन्छन् । पूर्वको साकेला, सुदूरपश्चिमको देउडा र गण्डकी पानीढलोको झ्याउरे लोकभाका यी समाजलाई प्रतिनिधित्व गर्ने लोकसंस्कृति हुन् । चाडपर्व र विशेष समयजस्तै तीज, तिहार र रत्यौलीमा गाइने गीतहरूले यस्ता संस्कृति जोगाउन र महिलाको ‘स्पेस’ बनाइराख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।
गीत, संगीतले समाज र संस्कृतिको परिचय र निरन्तरता दिन्छन् । त्यसैले त फरक–फरक स्थानमा र समयमा फरक–फरक भाका र लय हुन्छन् । नेपालमा पनि पूर्व, मध्यभाग, पश्चिम र सुदूरपश्चिममा फरक–फरक लोकसंस्कृति प्रचलित छन् । अझ यी भाकाहरू समाज र संस्कृति विशेष हुन्छन् । पूर्वको साकेला, सुदूरपश्चिमको देउडा र गण्डकी पानीढलोको झ्याउरे लोकभाका यी समाजलाई प्रतिनिधित्व गर्ने लोकसंस्कृति हुन् । चाडपर्व र विशेष समयजस्तै तीज, तिहार र रत्यौलीमा गाइने गीतहरूले यस्ता संस्कृति जोगाउन र महिलाको ‘स्पेस’ बनाइराख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।हिन्दु महिलाहरूको महान् चाड भनिने तीज पर्व आउन तीन/चार महिना अघिदेखि नै विभिन्न लोकदोहोरी गायकगायिकाका युट्युब च्यानलमा विभिन्न खाले तीज गीत आउन थाल्छन् । यस्ता गीतले गाउँघर, देशविदेशका पीडा, आफन्तबीचका प्रगाढ सम्बन्ध, माया र सम्झना पनि पोखिरहेका, सम्बन्धहरूको महत्त्व जीवन्त राखिरहेका हुन्छन् । स्थानीय लय, मौलिक र व्यावहारिक शब्द चयनले यस्ता गीतहरूले हाम्रो लोकसंस्कृति र तीजको महत्त्व र अर्थका आयाममा धेरै कुरा व्यक्त गर्छन् । यस्तै एउटा गीतमा शिला आले छोराछोरी कोही साथमा नभएको गुनासो गर्दै गाउँछिन् :छोराछोरी लाखापाखा, आइज काल लिनलाई,बुढेसकालमा कोही नि छैन, पानी दिनलाईसमाजशास्त्रीय व्याख्यासमाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा बढ्दो सहरीकरण, फेरिइरहेको सामाजिक–आर्थिक सम्बन्ध, परम्परागत कृषिबाट अन्य आयआर्जनका उपायतिरको संक्रमण र विश्वव्यापीकरणले सम्बन्धका आयाममा धेरै परिवर्तन ल्याएका छन् । विवाहका प्रकार, संस्कार र संस्कृतिमा त कायापलट नै भइसकेको छ । परिवार संस्थामा त झन् आकार, प्रकार, मूल्य, कार्य, परिचय सबै परिवर्तित छन् । संसारभरि नै एकल परिवारको संख्या बढ्दो छ । मानिसहरूको व्यस्तता र सहरमुखी बसाइँसराइले बूढा आमाबुबा गाउँको घर कुरेर बस्नुपरेको वर्तमान तीतो यथार्थ हो नेपालको ।खेतीपाती गर्ने समयमा, संयुक्त परिवारमा बसेर सबैले मिलीजुली काम गर्ने संस्कृति थियो । परिवार नै उत्पादनको मुख्य साधन थियो । ‘जसका छोरा उसको धन, जसका भैंसी उसको वन’ भन्ने प्रचलित उखान पनि अब चरितार्थ रहेन । एक पुस्ताअघिसम्म पनि छोरीहरूलाई घरको धनको रूपमा स्विकार्दैनथे, पराइघर जाने जातको रूपमा सामाजिकीकरण गर्दथे । कति ठाउँमा यो परिवर्तन भइसकेको छ भने धेरै ठाउँमा अझै पनि सामाजिक मान्यता त्यही छ तर छोरीहरूले यो परिभाषा भत्काउन भने ठूलै परिश्रम गरिरहेका छन् । भलै छोरीलाई घरको लक्ष्मीका रूपमा लिइन्थ्यो, जुन लाक्षणिकतामा सीमित थियो कि ? छोरी त उतिबेलादेखि नै उखान टुक्कामा पनि पराइघर जाने छुट्टै वर्ग थियो । पित्तृसत्तात्मक समाजको यो नियम केही अपवादबाहेक संसारका धेरैजसो समाजमा छ । त्यहाँबाट सुरु हुन्छन् चेली माइतीको सम्बन्धका आयाम ।विगतका तीजसानो छँदा तीजमा गाउँघरमा फुपूदिदीहरू माइती आउँथे । सबै जना जम्मा भएर, चोकचौतारोमा गीत गाएर नाच्थे । बाबुआमा बितेपछिका केही समय तीजमा बाउआमाको सम्झनाका गीत गाउँथे । बाउआमा माइतीमा नभएकाले, दाइभाउजू, भाइबुहारीले हेला गरेको, समयमा लिन नगएको जस्तो भावका गीतहरू गाउँथे । गीतबाट श्रीमान्को घरमा भोगेका दुःखपीडा पोख्थे । आफू बिहे गरेर, रित्तो हात जानुपरेको, दाजुभाइले माइतीको सम्पत्तिमा हक जमाएको भनेर गीतमै गुनासो गर्थे :जति छोरा भए पनि यही घरमा अटाउनेम एउटी छोरीलाई डाँडो कटाउनेआँगनीको डिल पनि धान सुकाउन चाहिन्छजाऊ चेली आफ्नै घर अंश पाइन्छबिहे गरेर गइसकेपछि सासू, ससुरा, नन्द, अमाजूले दिएका दुःख र गेरेका हेलाका सन्दर्भ पनि गीतमा व्यक्त हुन्थे । अझ श्रीमान्ले सौता ल्याएका, छोरी मात्रै पाई भनी हेला गरेका, जाँडरक्सी खाएर पिट्ने, दुःख दिने गरेका वेदनाका गीतहरू पनि सुन्न पाइन्थ्यो ।मध्य रातमा आउँछन् स्वामी जाँडरक्सी धोकेरकुन दिन भित्रै पासो लाउँछु, चुकुल ठोकेर‘पदेलाको कालो चोलो, माछीकाँडे सिउनी बरिलै सौतामाथि दियौ बाबा कति लेख्यौ जिउनी बरिलै’ भनेर जानीजानी सौतामाथि छोरीको बिहे गरिदिने तर सुरक्षाका रूपमा सम्पत्ति केही नदिने चलनप्रति गुनासोसहितका गीत गाइन्थे । गीतमा पनि आमालाई चाहिँ मायाममता कि खानी, चुलो, भान्सा, खानेकुरामा सीमित तर बाउ वा दाजुलाई निर्णायकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्थ्यो । समयक्रममा दाइजोका कारणले बुहारी मारेका, चेलीहरू बलात्कारमा परेका, मरेका घटनाहरू पनि तीजका भाकामा ढालेर गाइन्थे । तीजको बेला रेडियोमा हरिदेवी कोइराला र बिमाकुमारी दुरा, लक्ष्मी न्यौपानेका तीज भाका बज्थे । हामी काम गर्दै ती भाका सुन्थ्यौं, सँगसँगै गाउँथ्यौं ।लेक फुल्यो लालीगुराँस, बेंसी फुल्यो टुनी बरिलै,जन्मदेखि हारिएको, यो छोरीको जुनी बरिलै गाउँमा माइती आउनुभएका फुपू, दिदीहरू, माइती टाढा भएर, बाढी आएर खोला बढेर, लिन नआएर माइती जान नपाएका भाउजूहरू, काकीहरू सबै सँगै बसेर, दुःखसुखका गीत गाउने, चलेका भाका गाउने गरिन्थ्यो । बेलुकी खाना खाएर, जुठोभाँडो गरिसकेपछि जम्मा हुने र नाचगान गर्ने चलन हुन्थ्यो । तीज गीतका सानासाना किताब पनि बजारमा निस्किन्थे । कहिलेकाहीँ, कुनै–कुनै समूहले तिनै किताबका गीतमा भाका मिलाउँदै गाउँथे ।अलिक पछि गाउँमा राजनीतिक जागरण आयो । युवा क्लबहरू बने । तिनले तीज गीत प्रतियोगिता गर्न थाले । त्यस्ता गीतमा अलिअलि राजनीति घुस्न थाल्यो । कांग्रेस र कम्युनिस्ट एकअर्कालाई छेडाछेड गरेर गीत गाउँथे, नाच्थे । अलिअलि महिला हकअधिकारका कुरा पनि मिसिन थाले । समसामयिक र सामाजिक विषयमा तीज गीत प्रतियोगिता हुन थाले । तीजमा बजारको प्रभावगहना र पहिरनको कुरा गर्नुपर्दा, सकेसम्म र भएसम्म तीजमा रातो सारी, चोलो, राता चुरा, पोते लगाउने चलन पहिलेदेखि नै थियो । अहिलेझैं धेरै गहना लगाउने देखावटी र तडकभडक थिएन । १०/१५ वर्ष यताचाहिँ यो विकृतिका रूपमा बढेको भनेर पनि आलोचना हुने गरेको पाइन्छ । अझ केही वर्षयता महिना दिन अघिदेखि नै पार्टी प्यालेसमा दर खाने र नाचगान गर्ने कार्यक्रम हुन थालेका छन् । यसलाई महिलाको आत्मनिर्भरता र स्वतन्त्रतासँग जोडेर पनि हेर्न सकिन्छ । सहरमा बस्ने धेरै महिला कामकाजी हुने र यस्ता कार्यक्रम सहरमुखी धेरै हुने हुनाले आर्थिक आत्मनिर्भरता र महिलाको अवस्थामा आएको परिवर्तनका रूपमा पनि लिन सकिन्छ । महिला सहभागी वा नेतृत्वमा भएका कार्यालय, टोलसुधार समिति र महिला समूहहरूले तीजमा दर खाने र नाचगान कार्यक्रम गर्ने गरेका छन् । यसरी हेर्दा तीज परिवर्तन भएर समाजमा महिलाको सुधारिएको स्थान प्रतिविम्बित गर्नेजस्तो देखिए पनि व्रत बस्ने, श्रीमान्को खुट्टाको जल खानेजस्ता कामले भने यो तर्कलाई काट्छ । फेरिएका तीजगीतबिहे गरेको सुरुवाती वर्षमा सकेसम्म माइती जाने, जान नपाए, नसके नरमाइलो लाग्ने हुन्थ्यो । गए पनि पहिलेजस्तो गीत गाएर होइन, उफर बजाएर तीज गीतमा नाच्ने चलन आइसकेको छ, कसले दुःख गर्ने ? महिला र पुरुषले गाएका तीज दोहोरी धेरैजसो मायाप्रेममा सीमित हुन्छन् आजभोलि । अझ पुरुषले लिड गरेका, उत्ताउला र दुईअर्थी गीत बज्छन् । भिडियो बन्छन् । टीभी र टिकटकमा भाइरल हुन्छन् । हुन त शर्मिला गुरुङ, विष्णु माझी, टीका पुन, देवी घर्ती, सुनीता दुलालले प्रत्येक वर्ष तीज गीतका एल्बम निकालेका छन् तर यसमा पनि पशुपति शर्मा र खुमन अधिकारीहरू हाबी छन् । आजभोलि बजारमा यस्ता गीत धेरै चल्छन् । टिकटकमा भाइरल हुन्छन् ।साँझ परेसि भेट्न आऊ है काली...म गए लान्छौ र माया, पोखरा फेवाताल घुम्नलाई ...मेरो माया बसेको ठाउँमा, बत्ती बाल्नै पर्दैन त्यो गाउँमा ...मायालुले आऊ भन्छ बेलुका जाऊँ कि नजाऊँ मआइस्यो न फ्लाइङ किस खाइस्यो न ...विष्णु माझीको ‘चरी जेलैमा’ जस्ता महिलाको कमजोर स्थान र पुरुषको हिंसात्मक रूपलाई बजारीकरण गरिने गीत पनि आइरहेकै छन्, लोकप्रिय पनि बनेका छन् । तर यस्ता गीतले नेपाली महिलाको अहिलेको अवस्थालाई प्रतिविम्बित गर्दैनन् भन्ने धारणा पनि बलियो छ । कतिपय लेखकले कठोरतासाथ तीज खारेजीको कुरा गर्न थालेका छन् । तीज मूलतः महिलाको आर्थिक परनिर्भरता र दुई छाक पेटभरि खान पनि माइतीको आश गर्नुपर्ने अवस्थासँग जोडिएकाले अब सान्दर्भिक छैन भन्ने मत बलियो छ । पुरुष वर्चस्व र आर्थिक निर्भरताकै कारण लोग्नेको आयु लम्बियोस् भन्दै व्रत बस्ने संस्कारसँग जोडिएको र स्वतन्त्रतापूर्वक आर्थिक गतिविधिमा समाहित हुने अबको युगमा तीज असान्दर्भिक हुनेसमेत ठहर गर्छन् । बजारलाई केन्द्रमा राखेर लेखिने, गाइने गीतले समाजको चेतना र महिलाको आत्मसंघर्षको ध्वनि टिप्न सक्दैनन् । पक्कै पनि नेपाली समाजमा महिलाको स्थान परिवर्तन भइरहेको छ । तर समानताको यो आन्दोलनले अझै लामो बाटो तय गर्नुछ । तीजलाई महिलाहरूको आत्मसम्मान, विद्रोह र प्रतिरोधको चाडका रूपमा यसको सान्दर्भिकता जोगाइरहन जरुरी छ ।