निर्दोष थुन्ने न्यायप्रणाली
फौजदारी न्यायको प्रचलित सिद्धान्त नै छ, ‘दस अपराधी छुटून्, तर एकजना पनि निर्दोषले सजाय नपाओस्।’ तर घटना अनुसन्धान गर्ने प्रहरी, सरकारवादी मुद्दाको बहस पैरवी गर्ने सरकारी वकिल र फैसला गर्ने न्यायाधीशको कार्यक्षमता, प्रलोभन र परिस्थितिजन्य कारणले निर्दोष जेल बस्न बाध्य छन्।
काठमाडौं — फौजदारी न्यायको प्रचलित सिद्धान्त नै छ, ‘दस अपराधी छुटून्, तर एकजना पनि निर्दोषले सजाय नपाओस्।’ तर घटना अनुसन्धान गर्ने प्रहरी, सरकारवादी मुद्दाको बहस पैरवी गर्ने सरकारी वकिल र फैसला गर्ने न्यायाधीशको कार्यक्षमता, प्रलोभन र परिस्थितिजन्य कारणले निर्दोष जेल बस्न बाध्य छन्।अढाई वर्षअघि ओखलढुंगाका तीन बाबुछोरा अनाहकमा ६५ दिन जेल बसे। १९ कात्तिक २०७०, भाइटीकाको दिन ओखलढुंगाको पलापु गाविस–८ का कमल माझीले कुदाएको मोटरसाइकलले गाउँकै ६० वर्षीय ज्ञानबहादुर माझीलाई ठक्कर दियो। सामान्य भनाभन भएर विवाद सकियो। तर त्यस दिनदेखि ज्ञानबहादुर बेपत्ता भए।श्रीमती पञ्चमाया माझी र भतिजा भूपालले ‘ज्ञानबहादुरलाई बेपत्ता बनाइएको’ भनेर कमल, उनका बुबा चित्रबहादुर र भाइ सुरेन्द्र विरुद्ध प्रहरीमा उजुरी गरे। सरकारी वकिलले ‘यतिका भरमा मुद्दा चलाउन सकिँदैन’ भनेपछि उनीहरूलाई छाडियो।लगत्तै ‘गाउँमा ज्ञानबहादुरको हत्या आफूले गरेको भनेर कमलले स्वीकार गरेको’ भन्दै ज्ञानबहादुर पक्षका मानिस चौकी पुगे। प्रहरीले फेरि तीनै जनालाई पक्राउ गर्‍यो। २८ माघ २०७० मा उनीहरू विरुद्ध ‘कर्तव्य ज्यान’ मुद्दा दर्ता भयो।ओखलढुंगा जिल्ला अदालतका न्यायाधीश सुवासबाबु पुरीको इजलासले ‘प्रमाणको मूल्याङ्कन गर्दा तत्काल प्राप्त प्रमाणका आधारमा उनीहरू दोषी हुनसक्ने’ भनेर पुर्पक्षका लागि थुनामा पठाए।यता गाउँमा नसोचेको कुरा भयो। हराएको पाँच महिनापछि ३० चैतमा ज्ञानबहादुर टुपलुक्क गाउँमा झुल्किए। आफूलाई फौजदारी न्यायप्रणालीका अङ्ग हौं भन्नेहरू लुकाउन नसकिने समस्यामा परे।प्रहरी, सरकारी वकिल र न्यायाधीश तीनै पक्षले लाज जोगाउन केही न केही उपाय नखोजी नहुने भयो। अनुसन्धानमा संलग्न प्रहरी निरीक्षक भगीरथ रेग्मीले आफ्नो बचाउ गर्दै भने, ‘हामीले मारेका हौं भनेपछि मुद्दा चलाइएको हो, कुनै करकापमा होइन।’ उनका भनाइमा ‘तीनै बाबुछोराले प्रहरी र सरकारी वकिलको अगाडि नै लट्ठीले कुटी बाँधेर सुनकोशीमा फालेको’ बयान दिएका थिए। रेग्मीले थपे, ‘हिर्काउन प्रयोग गरेको लट्ठी र त्यसमा लागेको रगतसमेत हामीले पेस गरेका छौं।’केही नगरी नहुने भएपछि २०७२ जेठमा जिल्ला अदालत ओखलढुंगाले तीनै जनालाई सफाइ दिने निर्णय सुनायो। सँगै अदालतले झुटो जाहेरी दर्ता गरेको भनेर जाहेरवाला मध्येको ज्ञानबहादुरका भतिजा भूपाल माझीलाई ‘सरकारी मुद्दासम्बन्धी ऐन २०४९ बमोजिम ३ हजार रुपैयाँ जरिवाना र तीन महिना कैद गर्ने फैसला सुनायो।अदालतबाट रिहा भएपछि मात्रै वास्तविकता खुल्यो। ‘हामीलाई कुटपिट गरेर मार्ने अवस्थामा पुर्‍याएपछि स्वीकार गर्दा बाँचिन्छ कि भनेर अपराध स्वीकारेका हौं’, चित्रबहादुरले भने, ‘अदालतमा पनि नस्वीकारे घर गएपछि फेरि गाउँलेले कुट्लान् भन्ने डर भो।’ पछि गाउँलेले नै स्वीकार गरे कि प्रमाण जुटाउने काम योजनाबद्ध रूपमा भएको थियो। हिर्काउन प्रयोग गरेको भनिएको लट्ठीमा लागेको रगत कुखुरा काटेर दलिएको थियो। चित्रबहादुरकी श्रीमती उमालाई अब नेपालको न्यायप्रणालीप्रति विश्वास छ्रैन। उनी भन्छिन्, ‘वकिल, पुलिस सबैलाई पैसा खर्च गरियो। दु:खमा सोझासिधालाई सबैले लुट्नसम्म लुटे।’ सरकारी वकिल लगायतलाई खर्च गर्दा आफ्नो चार–पाँच लाख रुपैयाँ सकिएको बताउँदै उमाले भनिन्, ‘करिब पाँच महिनासम्म घरमा कसैको बास भएन। अहिले पनि १५ लाख रुपैयाँ ऋण छ।’विना कसुर दोषी ठहर भएर अपमान खेप्ने अर्का व्यक्ति हुन्, इलाम श्रीअन्तु–८ का ५५ वर्षीय मणिकुमार राई। उनले ५० दिन व्यर्थमा जेलमा बिताउनुपर्‍यो। श्रीअन्तु–८ कासचेन राईलाई पक्राउ गर्न गएको प्रहरीले २१ पुस २०७१ मा मणिकुमारलाई पक्राउ गर्‍यो।२०३७ सालमा हर्कप्रसाद गुरुङ नाम गरेका व्यक्तिको हत्या गरेको अभियोगमा सचेन राईलाई इलाम जिल्ला अदालतले १० वर्ष कैद गर्ने फैसला गरेको थियो।अन्यायपूर्वक जेल हालिएपछि ११ फागुन २०७१ मा मणिकुमारको तर्फबाट पुनरावेदन अदालत इलाममा बन्दी प्रत्यक्षीकरणको निवेदन दर्ता भयो।सुनवाइ गर्दै पुनरावेदन अदालत इलामका न्यायाधीशद्वय रमेश पोखरेल र माधव पोखरेलको इजलासले १३ फागुनमा जिल्ला अदालत, इलाम कारागार र जिल्ला प्रहरी कार्यालय इलामसँग मणिकुमारलाई थुनामा राख्नुपर्ने कारण माग गर्‍यो। यो मुद्दामा संलग्न अधिवक्ता वीरबहादुर खड्का भन्छन्, ‘राज्यले प्रमाण दिनसक्ने कुरै थिएन। मणिकुमार छुटे।’अधिवक्ता खड्काको भनाइमा ‘कुनै निर्दोष नागरिकलाई ५० दिन थुनामा राख्ने काम आफैंमा राज्यतर्फबाट भएको अक्षम्य अपराध हो, यस्तो विषयमा व्यक्तिलाई निर्दोष भनेर रिहा गरेर मात्रै पुग्दैन। व्यक्तिको मानमर्यादामाथिको आक्रमण हो। यस्तोमा उपयुक्त क्षतिपूर्ति दिनुपर्छ।’तर राईलाई पक्राउ गरेर जेल पठाइएकोमा कुनै पनि सरकारी निकायले क्षमासम्म पनि मागेका छैनन्।अर्को उदाहरण छ, महोत्तरीको। आफू जन्मिएको भन्दा १५ वर्षअघि भएको अपराधमा दोषी ठहर भएर महोत्तरीमा एक वृद्धलाई जेल चलान गरियो। मटिहानी–१ का जुगल केवट २०१५ सालमा जन्मेका हुन्। तर २००१ सालमा फैसला भएको एउटा डाँका मुद्दाको उनलाई दोषी ठहर गरियो र ९ असार २०७१ मा प्रहरीले पक्राउ गर्‍यो। सोझै जलेश्वर कारागार चलान गर्‍यो। भएछ के भने २००१ सालमा अदालतबाट ६ वर्ष कैद सजाय पाएको व्यक्तिको नाम पनि जुगल केवट रहेछ। पक्राउ गर्नुपर्ने व्यक्तिको सूचीमा यो नाम देखेपछि प्रहरीले उनलाई पक्राउ गर्‍यो।उनलाई जेल हालिएपछि केवट परिवारले नागरिकताको प्रमाणसहित निवेदन दियो। महोत्तरी प्रशासनबाट २०४१ कात्तिक ३० मा जारी भएको ६१५५७२१४ नम्बरको नागरिकतामा उनको जन्म २०१५ साल र बाबुको नाम सुखारी मल्लाह उल्लेख छ।जन्म मिति र फैसलामा उल्लेख मिति आनकातान फरक परेपछि उनलाई एक सातापछि जेलमुक्त गरियो। कारागारबाट बाहिर आएपछि उनले भने, ‘मैले पटक-पटक निर्दोष छु भनेँ। तर कसैले सुनेन।म यो संसारमा आउनुभन्दा १५ वर्ष अगाडिको अपराधमा एकसाता जेल बस्नुपर्‍यो। यसको पीडा कसले बुझ्ने?’ तीन छोरा, चार छोरीका बाबु जुगल बनिबुतो गरेर परिवार पाल्दै आएका छन्।उनको आफ्नो भन्नु जम्मा दुई कट्ठा जमिन छ। अहिले उनलाई जेल परेदेखि बाहिर निस्कँदासम्म लागेको ७ हजार २ सय रुपैयाँ ऋण कसरी तिर्ने भन्ने चिन्ता छ। यत्रो ज्यादती हुँदा पनि प्रहरीलाई कुनै पश्चाताप देखिँंदैन। प्रहरी ‘नाम, ठेगाना मिलेको र अदालतको लगतमा बाबुको नाम उल्लेख नभएकाले समस्या भयो’ भनेर पन्छियो।जेल सजाय भोगेर कारागारबाट निस्किएका थिए, महोत्तरी नैनही–३ का मोती साह फकिर। उनलाई २०७१ सालमा पुन: पक्राउ गरियो। सप्तरी जिल्ला अदालतले २०५३ सालमा ४ वर्ष ९ महिना कैद गर्ने फैसला गरेको थियो।उनका आफन्तले कारागारमा सजाय भुक्तान गरेको प्रमाण अदालतमा पेस गरेपछि मात्रै उनलाई रिहा गरियो। १८ वर्षपछि फकिर पुन: पक्राउ पर्दा उनको परिवार चकित भएको थियो। अदालतका श्रेस्तेदार लेखनाथ भट्टराईले ‘थाहा पाउने बित्तिकै त्रुटि सच्याएको’ बताए। उनले भने, ‘जानी–जानी भएको होइन, मकैसँगै घुन पिसिएको जस्तै हो।’अनुसन्धानमा खटिने प्रहरीको आर्थिक लाभ प्राप्त गर्ने स्वार्थले कसरी निर्दोषलाई जेल पुर्‍याउन सक्छ भन्ने उदाहरण हुन्, भारतको तामिलनाडु कन्याकुमारीका अरविन्द्र दास शर्मा। २०३७ सालमा उनी मुम्बईबाट काठमाडौं आएका हुन्।बिहान ६ देखि राति १२ बजेसम्म काठमाडौंका दुई–तीनवटा उद्योगमा कटिङ र सिलाइको काम गर्दा उनको पुरा दिन र आधा रात बित्थ्यो। २६ पुस २०५३ का दिन उनी कालिमाटीको बार्सोलोना गार्मेन्टमा कपडा काटिरहेका थिए। उद्योग हेर्ने बहानामा गएको प्रहरीले उनलाई पक्रेर हत्कडी लगायो। सुर्ती, चुरोटसम्म नखाने उनले अर्को दिन अदालतमा म्याद थप गरेपछि मात्रै ‘लागुपदार्थ ओसारपसार गरेको’ अभियोगमा पक्राउ परेको थाहा पाए।प्रहरीले उनको डेरामा छापा मार्‍यो, केही भेटिएन। अरविन्द्र भन्छन्, ‘म खाने मान्छे पनि होइन। कारोबार गर्ने पनि होइन। एक ठाउँमा फुल टाइम र दुई ठाउँमा पार्ट टाइम काम गर्दै फुर्सद हुँदैनथ्यो।’भएको के थियो भने आफैंले काम सिकाएको आदम खान भन्ने व्यक्तिलाई उनले पुरानो बानेश्वरको गिरी गार्मेन्ट उद्योगमा काम लगाइदिएका थिए। तर अग्रिम पेस्की लिएर काम नगरेपछि खान त्यहाँबाट निकालिए।गार्मेन्ट मालिक किरण गिरीको आग्रहमा अरविन्द्रले त्यहाँ ‘पार्ट टाइम’ काम सुरु गरे। खानचाहिँ त्यहाँबाट निकालिएपछि वीरगन्जमा बसेर काठमाडौंमा चिनजान भएकाहरूलाई लागुपदार्थ बिक्री गर्न थाले। यसै क्रममा उनी पक्राउ परे। अरविन्द्रका भनाइमा, ‘जागिरको रिसइवीले उसले मेरो नाम पोलेको हुनुपर्छ।’ अरविन्द्र भन्छन्, ‘मलाई हनुमानढोकाका तत्कालीन प्रहरी निरीक्षक रोशन भट्टराई नेतृत्वको टोलीले पक्राउ गरेको हो। सुरुमा प्रहरीले ५० हजार रुपैयाँ मागेको थियो। पछि ४० हजारसम्म भए हुन्छ भने। तर म अदालतबाट न्याय पाइहाल्छु भनेर ढुक्क थिएँ।काठमाडौं जिल्ला अदालतले ७ वर्ष कैद र साढे दुई लाख रुपैयाँ जरिवाना हुने फैसला गर्‍यो।’उनलाई थप बज्रपात आइलाग्यो, आठ वर्षपछि। जिल्ला अदालत काठमाडौंले तोकेको साढे दुई लाख रुपैयाँ तिर्न नसकेर थप थुनामा बसिरहेका बेला सर्वोच्च अदालतका तत्कालीन न्यायाधीश खिलराज रेग्मीको इजलासले त्यही मुद्दामा १५ वर्ष कैद र पाँच लाख रुपैयाँ जरिवाना हुने फैसला सुनायो।कैद सजाय भुक्तान गरेर रिहा हुने तयारीमा रहेका अरविन्द्र थप जेल बस्नुपर्‍यो। काठमाडौंमा बिहेबारी गरी घरजम गरेका उनी १५ असार २०७१ मा कैद सजाय भुक्तान गरेर रिहा भए। कैद सजाय भुक्तानी गरेर रिहा भएपछि उनले भने, ‘के विराएर यस्तो देशमा आएछु हजुर ! व्यर्थमा १८ वर्ष जेल बस्नुपर्‍यो।’कानुनी परिबन्दका ‘दोषी’हरू२०६५ सालको घटना हो। जिल्ला प्रहरी कार्यालय रूपन्देहीका एकजना प्रहरी अधिकृतलाई ‘एउटा मोटरसाइकलमा लागुपदार्थ लुकाएर राखिएको छ’ भन्ने सूचना आयो। गएर हेर्दा मोटरसाइकलमा लागुपदार्थ भेटियो। प्रहरीले मोटरसाइकल धनी देवीप्रसाद सुनारलाई पक्राउ गर्‍यो। उनलाई म्याद थप गरेर अनुसन्धान गर्दै जाँदा घटनाले अर्कै मोड लियो।प्रहरीले तपाईंले यो सूचना कसरी थाहा पाउनुभयो भनेर केरकार गर्दा सूचना दिने व्यक्ति अत्तालिए। उनले तत्कालै अपराध स्वीकार गर्दै भने, ‘घरभाडाको विषयमा भएको व्यक्तिगत रिसइवीका आधारमा सुनारको मोटरसाइकलमा मैले नै लागुपदार्थ राखेर प्रहरीलाई खबर गरेको हुँ।’अब प्रहरी झन् समस्यामा पर्‍यो। अदालतबाट म्याद थप गरेर ल्याएको व्यक्तिलाई छाडौं भने सार्वजनिक कारण चाहिने, नछाडौं त निर्दोष मानिस जेल जाने।यो घटना अनुसन्धान गर्ने प्रहरी अधिकारी भन्छन्, ‘सुनारलाई छोड्न सकिन्थ्यो। तर लागुपदार्थको मुद्दामा प्रहरीले पैसा खाएर छोड्यो भन्ने हल्ला मिडियामा हुन्थ्यो। मेरा पनि शत्रु थिए। त्यसैले मैले जोखिम मोलिन।’ प्रहरीले ती सूचना दिने व्यक्तिलाई पनि पक्राउ गरेर मुद्दा चलायो।तर अदालतबाट मुख्य अभियुक्त मानिएका सूचना दिने व्यक्ति तारेखमा रिहा भए भने सुनार पुर्पक्षका लागि थुनामा गए। सात वर्ष अघिको यो घटना सुनाउँदै ती प्रहरी अधिकारी भन्छन्, ‘हाम्रो सामाजिक दबाब, मान्यता र कानुनले कहिलेकाहीं निर्दोषलाई फँसाइरहेको हुन्छ। म आफैं त्यसको एउटा साक्षी हुँ।’गुल्मी विशुखर्क–१ की पार्वती सार्कीको घरमा ७ मंसिर २०७० मा जेठा छोरा राजु सार्कीको बिहेभोज गर्ने तयारीका लागि इष्टमित्रको जमघट थियो। ४ मंसिरमा विवाह गरेर दुलही घर भित्र्याइएकी थिइन्। तर अर्को दिनका लागि आयोजना गरिएका सबै कार्यक्रम अकस्मात बिथोलिए।प्रहरीले राजुलाई ‘ललाइ-फकाइ जबर्जस्ती करणी गरेको’ आरोपमा पक्राउ गर्‍यो। अहिले जिल्ला कारागार तम्घास, गुल्मीमा रहेका राजु भन्छन्, ‘मैले सीताकी दिदी कमला र भिनाजु मने नेपालीको आग्रह टार्न नसकेर विवाह गरेंँ, तर त्यो विवाह नै मेरालागि अभिशाप भयो। यस्तो हुने थाहा पाएको भए बिहे नै गर्ने थिइन।’तीन दिनसम्म राजुको घरमा घाँस-दाउरा गरेर बिताएकी सीतालाई राजुले जबर्जस्ती आफ्नो घरमा लगी करणी गरेको ठहर गर्दै जिल्ला अदालत, गुल्मीले ३१ असार २०७१ मा आठ वर्ष कैद सजाय तोक्यो।१४ वर्षकी किशोरी सीताको सहमतिमै यौन सम्पर्क गरेको भए पनि जबर्जस्ती करणी हुने हुनाले सार्कीलाई आठ वर्ष कैद गरिएको अदालती फैसलामा उल्लेख छ। प्रहरीले राजुलाई पक्राउ गरेपछि भाउजु गीताले ५० हजार रुपैयाँ दिए मिलापत्र हुने खबर गरेकी थिइन्।छोरो छुट्ने भए ५० हजार रुपैयाँ दिन तयार भएकी पार्वतीलाई पैसा सापटी खोज्न एक दिन लाग्यो। अर्को दिन पैसा बोकेर चौकी पुग्दा प्रहरीले राजुलाई सदरमुकाम तम्घास पुर्‍याइसकेको थियो।यसैगरी ‘उमेर नपुगेकी प्रेमिकासँग शारीरिक सम्पर्क राखेको’ अभियोगमा गुल्मी कारागारमा रहेका सूर्य विश्वकर्मा भलिबल खेलाडी हुन्।दुई वर्ष अघिको कुरा हो, उनी खालिडाँडामा दह देउराली युवा क्लबको तर्फबाट २०७० सालको चैते दसैंको अवसरमा आयोजना गरिएको खेलमा सहभागी थिए। खालिडाँडाकै विद्यालयमा अध्ययनरत १५ वर्षीया रिना मगर (नाम परिवर्तन) सँग उनको सम्बन्ध झाङ्गियो। तीन दिनमै उनीहरू विवाह गर्ने तहमा पुगे।सूर्य सहभागी टिम फाइनलमा पुगेकाले २६ गते नै भाग्ने रिनाको आग्रहलाई उनले २७ गते सारे। २६ गते सहमतिमा यौन सम्पर्क गरे। सूर्य भन्छन्, ‘उसले त भागौं भनेर कर गरेकी थिइ। तर अर्को दिन फाइनल खेल भएकाले मैले मानिन। आखिर म फँसेँ।’भएछ के भने खालिडाँडाका किरण शाहको घरमा घरेलु कामदार बसेकी थिइन्, रिना। शाहको परिवारलाई उनले आफ्नो सम्बन्ध बताइदिएपछि किरणले प्रहरीमा उजुरी गरे। राजु आफू बसेको होटलबाटै पक्राउ परे। उनलाई उमेर नपुगेकी किशोरीसँग शारीरिक सम्पर्क राखेको भनेर ‘जबर्जस्ती करणी’ मुद्दा चलाइयो।जिल्ला अदालत गुल्मीले उनलाई ६ वर्षको कैद सजाय तोकेको छ। सूर्यकी आमा लालमाया विक भन्छिन्, ‘किरण शाहले २ लाख ६० हजार दिए केस मिल्छ भनेर खबर पठाएका थिए। छोरो छुट्ने ग्यारेन्टी नभई कसरी त्यति धेरै पैसा दिनु भनेँ। यस्तो बिजोग भयो।’चितवन माडीका १७ वर्षीय युवकको मृत्युको विषयलाई लिएर पीडितका पक्षबाट प्रहरी विरुद्ध नबोलेको भए माडी पदमपुरका मोहनीलाल बस्याल (६६) सायद अहिले जेलमा हुने थिएनन्।एकदिन, त्यो पनि एकछिन प्रहरी कार्यालयअघि भीडको नेतृत्व गरेका कारण बस्याल नख्खु कारागारमा अपहरण मुद्दामा जेल बिताइरहेका छन्। घटना विवरणअनुसार भारत चम्पारनका विनय शंकर पटवारी २४ मंसिर २०६५ मा माडीका बच्चु पण्डितसँग ग्रहदशा हेराउन आएका रहेछन्।आफन्तकहाँ बसेका बेला प्रदीप श्रीवास्तव, लालप्रसाद साह, तुलसी पटवारी, आशाराम महतोसहितले २७ मंसिरमा उनलाई अपहरण गरे। अपहरणकारी सबै भारतीय थिए। उनीहरू माडी आसपासमा काम गर्ने निर्माण मजदुर थिए।पदमपुरमा बस्यालको किराना पसल र लज थियो। बस्याल भन्छन्, ‘उनीहरूले पहिलादेखि नै मेरो पसलबाट रासन लैजान्थे। लगेको रासन के गरे, कसलाई खुवाए, मलाई थाहा भएन। नियमित ग्राहक भएकाले उधारो पनि दिन्थेँ।’२१ दिनपछि विनयशंकर पटवारी अपहरणमुक्त भए। उनको उजुरीको आधारमा प्रहरीले अपहरणकारी पक्राउ गर्‍यो। अभियुक्तहरू पक्राउ परे। उनीहरूलाई म्याद थपेर हिरासतमा राखियो। मोहनीलाल बस्याललाई एकपटक जिल्ला प्रहरी कार्यालय चितवनमा बोलाएर ‘रासन दिएको हो’ भनेर सोधियो र छाडियो।हाल ललितपुरस्थित नख्खु कारागारमा अपहरण अभियोगमा कैद सजाय काटिरहेका बस्याल भन्छन्, ‘मेरो उठबस नै प्रहरीसँगै हुन्थ्यो। मलाई यो सब थाहै भएन।’१ असार २०६७ मा चितवन जिल्ला अदालतले अन्य अभियुक्तसरह मोहनीलाललाई पनि सात वर्ष कैद र ५० हजार जरिवाना गर्ने फैसला गरेको रहेछ।उनले पाँच वर्षपछि आफू पक्राउ पर्दामात्रै त्यो फैसला थाहा पाए। जबकि २०६७ असारपछि पनि माडी इलाका प्रहरी कार्यालय कम्पाउन्डको घाँस काट्ने ठेक्का उनकै थियो। माडीका प्रहरीसँग हरेक दिन उनको उठबस थियो।२०७० सालको संविधानसभा निर्वाचनपछि एउटा स्थानीय कार्यक्रममा सभासद र प्रहरीसँग उनी एउटै मञ्चमा बसेको तस्वीर नै छ। पदमपुरका स्थानीय श्री दवाडी भन्छन्, ‘सामाजिक अगुवाकै रूपमा देखिन्थे। एकजना युवकको मृत्युको घटनामा भिडको नेतृत्व गरेपछि प्रहरीसँग सम्बन्ध बिग्रिएको थियो।’जिल्ला प्रहरी कार्यालय चितवनका प्रहरी नायव निरीक्षक देवराज शर्माचाहिंँ ‘आफूहरूले अदालतको फैसला कार्यान्वयनमात्रै गरेको’ बताउँछन्।अनुसन्धानबाट पुष्टि नहुँदा-नहुँदै पनि कहिलेकाहीं सामाजिक दबाबले मुद्दा दर्ता गर्न प्रहरी बाध्य हुन्छ भन्ने काठमाडौंकै उदाहरण छ। २०६९ मंसिरमा अनामनगरका कृष्ण प्रसाईंको घरमा काम गर्ने धादिङकी सरस्वती सुवेदीले आत्महत्या गरिन्।पोस्टमार्टम रिपोर्टबाट समेत उनको मृत्यु अरू कसैको कारणबाट भएको ठहर भएन। तर केही अधिकारकर्मी र विभिन्न संघ-संस्थाको दबाबपछि कृष्ण प्रसाईं र उनको परिवारलाई दोषी बनाएर मुद्दा दर्ता गरियो। प्रहरी अनुसन्धानमा ‘झुन्डिएर आत्महत्या गरेको’ भन्ने देखिँदा-देखिँदै पनि तत्कालीन प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराई समेतले दबाब दिएको घटनाको अनुसन्धान गरेका एक प्रहरी अधिकृत बताउँछन्।स्वयं प्रसाईंले भने यसबारे धेरै कुरा गर्न चाहेनन्। उनले ‘पुराना कुरा सोधेर मेरो त्यो घाउ नबल्झाइदिनुस्। म नयाँ बाटो हिँड्ने प्रयासमा छु’ भनेर कुरा टुंग्याए।शंकाको भरमा मुद्दा चलाउँदा कसरी निर्दोषहरू फँस्न पुग्छन् भन्ने एउटा बलियो उदाहरण हुन्, बुटवलका पशुपति भुज। व्यापार व्यवसाय गर्दै घरपरिवार चलाएर आएका पशुपति टोलमा सामाजिक अगुवाका रूपमा चिनिन्थे।१२ चैत २०६३ मा बुटवलको पुरानो बसपार्कको एउटा होटलमा भएको झगडामा स्थानीय नारायण आचार्यमाथि आक्रमण भयो। आक्रमणमा आचार्यको मृत्यु भयो। प्रहरीले झगडा छुट्याउन गएका पशुपतिलाई पनि पक्राउ गर्‍यो।‘कपडामा रगतको टाटो भेटिएको’ भनेर प्रहरीले उनलाई पनि मुद्दा चलायो। जिल्ला अदालत रूपन्देहीले २४ भदौ २०६४ मा भुजलाई जन्मकैद गर्ने फैसला गर्‍यो। आठ वर्षपछि २०७२ भदौमा सर्वोच्च अदालतले पशुपति निर्दोष भएको ठहर गर्‍यो।चर्को सामाजिक मूल्यपशुपतिको जीवनमा त्यो घटनाले पुर्‍याएको क्षति सर्वोच्च अदालतको फैसलाले पुरा गर्न सक्दैन। पशुपति भन्छन्, ‘विवाह गर्न ठिक्क परेको थिएँ, व्यापार व्यवसाय बढ्दो थियो। सबै बरबाद भयो।’ उनले भने, ‘अब जस्तोसुकै फैसला होस्, मलाई मतलब छैन, जे हुनु भइसक्यो।’१८ वर्ष जेल बस्दा अरविन्द्र दासको ऊर्जाशील उमेर सकियो। घरपरिवारले उनलाई मरिसकेको ठानेर बिर्सिसकेका रहेछन्। १९ वर्षपछि उनी आफ्नो कान्छो छोरासहित २०७२ वैशाखमा तामिलनाडुस्थित घर पुग्दा परिवारका कसैले पनि चिनेनन्। अरविन्द्र भन्छन्, ‘बुबाआमा बितिसक्नुभएछ। मलाई कसैले चिनेनन्। मरिसक्यो भन्ने परेको रहेछ।’ज्ञानबहादुरलाई बेपत्ता पारेको आरोप लाग्नु अघिसम्म चित्रबहादुरको पारिवारिक अवस्था र सामाजिक शानमान राम्रो थियो। सडक नजिक खोला छेउको होटल र किराना पसलमा मानिसको भिडभाड हुन्थ्यो। कमाइ राम्रो थियो।बुहारी उमा माझी भन्छिन्, ‘सामान बेच्न भ्याइ-नभ्याई हुन्थ्यो। त्यही हालतमा व्यापार भएको भए अहिले हामी लखपति भइसक्थ्यौं।’यसैगरी गुल्मी कारागारमा रहेका सूर्य विश्वकर्मा र राजु सार्की मन मिलेर माया लगाउँदा बलात्कारको आरोपमा जेल बस्नुपरेकोमा खिन्न छन्।अब कसरी गाउँघरमा मुख देखाउने भन्ने समस्या छ, उनीहरूलाई। राजु भन्छन्, ‘कम उमेरकी केटी बिहे गरेको भनेर अपहरण र बलात्कारको मुद्दा लगाइयो।’ सूर्य भन्छन्, ‘राम्रो खेलाडीको परिचय बनेको थियो। सबै खत्तम भयो।’बाध्यता, दबाब र लापरबाहीकिन यस्तो हुन्छ? अपराध अनुसन्धान, कानुनी व्यवस्था र न्यायका छिद्रहरू बुझेका एक प्रहरी अधिकारीले भने, ‘अपहरण, हातहतियार खरखजाना, जीउ मास्ने-बेच्ने, लागुपदार्थको प्रयोग, ओसारपसार र बिक्री-वितरणजस्ता कडा कानुनी सजाय भएका मुद्दामा निर्दोषहरू पर्ने सम्भावना रहन्छ।किनकि यी मामिलामा प्रहरी, सरकारी वकिल र न्यायाधीश समेतले घटनाको वास्तविकतासम्म पुगेर निर्णय गर्ने आँट गर्न सक्दैनन्।’आफूले ठूलो दु:ख गरेर पक्राउ गरेको अभियुक्तलाई अदालतले सामान्य धरौटीमा छोडिदिने हुनाले कतिपय अवस्थामा प्रहरीले जानाजान मुद्दा बलियो बनाउन लागुपदार्थ थमाएर मुद्दा चलाइदिने गर्छन्। चलनचल्तीको भाषामा यसलाई ‘धुलो बोकाइदिने’ ‘फँसाइदिने’ वा ‘सडाइदिने’ भनिन्छ।कसूर अनुसार सजाय नहुने वा कानुनले नै न्युन सजाय गर्ने भएकोले लामै समय जेल पठाउनुपर्ने ठानेको मुद्दामा प्रहरीले यस्तो काम गर्छ। धेरै निर्दोषहरू ‘धुलो’ बोकेर जेल यात्रा गर्न बाध्य छन्।महानगरीय प्रहरी अपराध अनुसन्धान विभागका वरिष्ठ प्रहरी उपरीक्षक सर्वेन्द्रनाथ खनाल प्रहरी संगठनको बचाउ गर्दै यसमा समाज पनि उत्तिकै गम्भीर हुनुपर्ने बताउँछन्। उनका भनाइमा, प्रहरीको असजिलो बुझेर कानुनमा सुधार गर्न दबाब दिने काम समाजको पनि हो।‘सामाजिक दृष्टिकोण पनि गलत छ’, खनाल भन्छन्, ‘अपराधीलाई छुटाउन दिइने चर्को दबाब झेलेको प्रहरीले कहिलेकाहीं कसुरको मात्राभन्दा बढी सजाय माग गर्ने बाटो खोज्न सक्छ। त्यसकारण सुधार सबैतिर आवश्यक छ।’एक न्यायाधीशको भनाइमा ‘करणी र मानव बेचबिखन मुद्दामा निर्दोषहरू पर्ने सम्भावना धेरै हुन्छ। जस्तो कि सहमतिमा यौन सम्पर्क गर्छन्। अनि चित्त नबुझ्दा जबर्जस्ती भनिदिए हुने अवस्था छ। यस्ता घटनामा महिलाले कुनै प्रमाण पेस गर्नु पर्दैन।’ उनले भने, ‘सामाजिक दबाब ठूलो हुन्छ। संघ-संस्थाले होहल्ला मच्चाउँछन्।जान्दा-जान्दै पनि वास्तविकताभन्दा बाहिर गएर काम गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ। उमेर नपुगेकी किशोरीसँग शारीरिक सम्पर्क राखेको मुद्दामा अभियुक्त छुट्ने हो भने पैसा खाएर छुट्यो भन्छन्। न्यायाधीश पनि चर्को मनोवैज्ञानिक दबाबमा हुन्छन्।’यो रिपोर्टिङ कान्तिपुरका लागि खोज पत्रकारिता केन्द्रद्वारा तयार पारिएको हो। यसको तयारीमा रवीन्द्र उप्रेती (महोत्तरी) र कुम्भराज राई (ओखलढुङ्गा) को सहयोग छ।पैसा छ, न्याय छआफ्नै घरमा काम गर्न राखेकी १४ वर्षीया सदीक्षा कुमाल (नाम परिवर्तन) लाई करणी गरेको आरोपमा ९ असार २०७१ मा बुटवलका होटल व्यवसायी लेखनाथ भण्डारी पक्राउ परे। स्थानीय साधना महिला विद्यालयमा कक्षा ६ मा पढ्ने सदीक्षाले विद्यालयमा देखाएको अस्वाभाविक व्यवहारबाट सो बलात्कार घटना पर्दाफास भएको थियो।विद्यालयकी प्राध्यापक सुमन पन्थी भन्छिन्, ‘सदीक्षामा देखिएको अस्वाभाविक व्यवहारले शंका लागेर पिसाब परीक्षण गर्दा उनको पेटमा आठ महिनाको गर्भ देखियो।’‘गर्भ फाल्न अपरेसन गर्नुपर्छ’ भनेर लेखनाथले सदीक्षालाई भनेपछि डराएर उनले अस्वाभाविक व्यवहार देखाएकी थिइन्। विद्यालयले जाहेरी दिएपछि भण्डारी पक्राउ परे। प्रहरीमा उनले आफूले बलात्कार गरेको स्वीकार गरेका थिए।तर नाबालिकासँग सहमतिमा हुने यौन सम्पर्क पनि जबर्जस्ती करणी हुने भएपछि उनले साम–दाम प्रयोग गरे र अदालतबाट सफाइ पाए।उनले पाल्पाको भूवनपोखरी गाउँ विकास समितिका सचिव भूपालसिंह खाम्चा मगरको सहयोगमा नक्कली कागजात बनाए। सचिव खाम्चाले ११ असार २०७१ को मितिमा जारी गरेको प्रमाणपत्रमा सदीक्षाको जन्म १५ कात्तिक २०५२ बनाइदिए।यो प्रमाणपत्र अनुसार उनी १८ वर्ष माथिकी भएको देखिन्छ। जसले उनलाई जबर्जस्ती करणी नभएर सहमतिमा यौन सम्बन्ध भएको देखाउन सघायो। तर सदीक्षा कुमालको वास्तविक जन्ममिति २६ पुस २०५५ हो। यसअघि १ असोज २०७० मा उनैले दिएको जन्ममितिको प्रमाणपत्रले यो पुष्टि गर्छ।कतिसम्म भने खाम्चाले दिएको पछिल्लो प्रमाणपत्रले दिदीभन्दा बहिनी दुई वर्ष जेठी हुनपुगेकी छन्। कमजोर पक्षको वकिल बलियो हुने कुरै भएन। अदालतमा यो विषय उठेन। भण्डारीले जेल बस्नुपरेन।‘मलाई झन्डै फसाइयो’पवन हलुवाईभैरहवाम होटल पवन, भैरहवाको सञ्चालक हुँ। घटना २०६४ सालको हो। त्यस दिन म भर्खर उठेको थिएँ। जिल्ला प्रहरी कार्यालयबाट कसैले टेलिफोनमा भन्यो, ‘तपाईं कहाँ हुनुहुन्छ? ब्राउन सुगरको कारोबार गर्ने? तपाईंको होटलमा ब्राउन सुगर भेटियो। तुरुन्त जिल्ला प्रहरी कार्यालय आउनुस्, नभए हामी तपाईंलाई लिन आउँछौं।’ अचम्म मान्दै १० मिनेटमा होटल पुगें।सिभिलमा आएको एकजना प्रहरीले काउन्टरमा खामबन्दी गरेको लिफा छोडेर गएको रहेछ। उनी होटलबाट बाहिरिन नपाउँदै पोसाकमा आएको अर्को प्रहरीले लिफा समातेर ‘यो के गरेको? ब्राउन सुगरको कारोबार गर्ने?’ भनेर होटलका कर्मचारीलाई थर्काएछ। त्यसपछि प्रहरीले मलाई फोन गरेको रहेछ।लिफामा थोरै सेतो पदार्थ थियो। मैले ब्राउन सुगर भन्ने चिज पहिलोपटक देखेको। सादा पोसाकका मानिस जसले लिफा छोडेर गएको थियो, ऊ प्रहरी हो भनेर होटलका कर्मचारीले पहिलेदेखि चिन्थे।त्यसैले लिफा छोड्ने मानिसको पहिचान गर्न हामीलाई समस्या थिएन। प्रहरी कार्यलयमा पुगेपछि प्रहरी प्रमुख एसपी रविराज श्रेष्ठलाई ‘सर, म आएँ।किन बोलाउनुभएको हो?’ भनी सोधेँ। ‘अहिले म खेल्न जान्छु। त्यतिन्जेलसम्म डीएसपीसँग बस्नुस्, अनुसन्धान गर्नुपर्छ’ भनेर उनी बाहिरिए। भैरहवामा म र मेरो परिवारलाई सबैले बच्चैदेखि चिन्थे।मैले ब्राउन सुगरको कारोबार र सेवन गर्ने कुरा कसैले विश्वास गर्ने कुरै थिएन। घटना नियोजित भन्ने सबैले बुझे।व्यापारी र चिनेजानेका मानिस जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा जम्मा भए। करिब ४ सय मानिस जम्मा भएर निर्दोषलाई पँmसाउने भनेर कराउन थाले। चर्को दबाबपछि जिल्ला प्रहरी नेतृत्वको त्यो प्रयत्न सफल भएन। मलाई छाडियो।