उच्च शिक्षा : नेपालमै किन नपढ्ने ?
करिब दुई दशकयता कक्षा १२ पास हुनेबित्तिकै विदेशमा गएर पढ्नुपर्छ भन्ने सोच युवा जमातमा पलाएको छ । अमेरिका जान चाहने विद्यार्थी २०६८/६९ को तुलनामा २०७२/७३ मा भिसा आवेदन झन्डै एक हजार प्रतिशतले बढी भयो । 
करिब दुई दशकयता कक्षा १२ पास हुनेबित्तिकै विदेशमा गएर पढ्नुपर्छ भन्ने सोच युवा जमातमा पलाएको छ । अमेरिका जान चाहने विद्यार्थी २०६८/६९ को तुलनामा २०७२/७३ मा भिसा आवेदन झन्डै एक हजार प्रतिशतले बढी भयो । अहिले त्यो दर डोनाल्ड ट्रम्प राष्ट्रपति भएदेखि भने स्वात्तै घटेको छ । तर पनि अमेरिका र अस्ट्रेलिया जान मरिहत्ते गर्ने विद्यार्थी र पठाउन मरिहत्ते गर्ने अभिभावकको संख्या निक्कै ठूलो छ । उता अस्ट्रेलियामा पनि वर्तमान सरकार आप्रवासीप्रति निकै कठोर देखा पर्न थालेको छ । बेलायतको कुरा गर्ने हो भने, एक दशकअघि बेलायत पढ्न जाने विद्यार्थीको तुलनामा अहिलेको संख्या एकदम नगन्य छ । यसको कारण बेलायतमा खुलेका निजी कलेजहरूको बद्मासीले गर्दा केही वर्षअघि मात्रै उनीहरूमध्ये झन्डै ४ दर्जन कलेजको मान्यता रद्द हुनु र त्यसमा पढिरहेका नेपालीको बिजोग हुनु प्रमुख मानिन्छ । छात्रवृत्ति पाएर पढ्न जानु र आफ्नै खर्चमा पढ्न जानुबीच आकाश जमिनको फरक छ । छात्रवृत्ति पाउनेले पूरै समय पढाइमा लगाउन पाउने भएकोले उसको शिक्षा गुणस्तरीय हुनाका साथै समयमै पढाइ सकिने भयो । काम गरेर पढ्नुपर्नेले समय काम र पढाइमा बाँड्नुपर्ने भयो । त्यसैले सोचे जति प्रगति पनि नहुने र समयमै पढाइ पनि नसकिने रोगले जरा गाड्दै गएको हजारौं नेपालीको उदाहरण दिन सकिन्छ । यता बाबुआमा खाई नखाई ऋण गरेर छोराछोरी पढ्न पठाउने उता छोराछोरीहरूको कन्त बिजोग भएका उदाहरण थुप्रै छन् । एक सेमेस्टरको खर्च दिएर पठाउने बाबुआमाको संख्या झन्डै ९९ प्रतिशत नै छ । हुनेखाने एक प्रतिशतले मात्रै पूरै खर्च बेहोर्ने आँटले आफ्ना छोराछोरी विदेश पठाएका हुन्छन् । अनि थोरै पैसा हुने बाबुआमाले कलेज पनि सस्तै रोज्नुपर्‍यो बाध्यतावस । यो कुरा बुझ्नु के जरुरी छ भने अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी बढी देखाएर लोकप्रियता कमाउन चाहने त्यस्ता सस्ता कलेजको पढाइ पनि सस्तै हुन्छ र अन्य महँगा कलेजको उत्पादनसँग ती प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैन । केही छिटपुट अपवादबाहेक जस्तो हार्वर्ड विश्वविद्यालयको ग्रयाजुएटको बजार र अन्य अमेरिकी कलेजको बजारमा आकाश जमिन अन्तर छ । हार्वर्डलाई एक सेमेस्टरमा तिर्न‘ पर्ने पैसाले त साधारण कलेजको झन्डै दुई वर्षको शुल्क तिर्न पुग्छ । हार्वर्डजस्तै अरू नाम चलेका कलेजहरू पनि नभएका होइनन् तर ती कलेजमा भर्ना गर्ने औकात साधारण नेपाली अभिभावकसँग छैन । उता एक सेमेस्टरपछि घरले थेग्न नसक्ने भएपछि विद्यार्थीहरू मानसिक तनावमा गुज्रन्छन् । मिहिनेत गरेर काम गर्छु भन्दा पनि भेट्टाउँदैनन् । डिप्रेसनको सिकार हुन्छन् । एक त नेपाली विद्यार्थीको सीपमै कमी, त्यसमाथि विदेशी बजार प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन नै हुन्छ । उनीहरूजस्ता लाखौं विदेशी विद्यार्थी पनि त्यसै गरिकाम खोजिरहेका हुन्छन् त्यहाँ । कतिपय विश्वविद्यालयले कलेज हाताबाहिर काम गर्न निषेध गरेको हुन्छ भने अधिकांशले हप्तामा २० घण्टाभन्दा बढी काम गर्न नपाउने नियम नै बनाएका छन् । यस्तो अवस्थामा विद्यार्थीले गर्ने काम भनेको के त ? पाइहाल्यो भने पनि कलेज क्यान्टिनमा खाना बनाउने, सर्भ गर्ने, भाडा माझ्नेजस्ता काम उपलब्ध हुन सक्छन् । त्यस्तै कलेजको ट्वाइलेट सफा गर्ने, कलेज भवन सफा गर्ने काम हुन सक्छ । कलेज बाहिर काम पाए पनि रेस्टुराँमा सरसफाइको काम र खाना अर्डर लिने काम हो । भाग्यमानी रहेछ भने डिपार्टमेन्ट स्टोरमा सामान चेक आउट गर्ने सफा काम पाउला तर त्यहीं पनि अधिकांश नेपालीले पाउने भनेको उही भारी बोक्ने काम नै हो, भलै पिठिउँमा बोक्न नपर्ला । त्यति गर्दा पनि विद्यार्थीलाई कलेजको शुल्क तिर्न पुग्दैन अनि के गर्ने ? खान परिहाल्यो, डेरा भाडा तिर्नै पर्‍यो, बिजुली धारा तिर्नै पर्‍यो । लुगा धुन पनि पैसै चाहियो । कहाँबाट आउँछ पैसा ? अनि दु:खको दिन सुरु भयो । अमेरिका, अस्ट्रेलिया र बेलायत गएर पढ्न पाए त केके न हुन्थ्यो, पैसा पनि कमाइन्थ्यो भन्ने सपना बोकेर गएका विद्यार्थी यति संकटमा फस्छन् कि त्यो हामी यहाँ बसेर कल्पनासम्म पनि गर्न सक्दैनौं । घरमा ढाँट्नेबाहेक अरू कुरा हँ‘दैन । विद्यार्थीहरू ठीक छ, सबै बेसै छ, चिन्ता लिनु पर्दैन भन्नेबाहेक फोनमा सत्य बताउने आँट गर्न सक्दैनन् । यस्तो समस्या समाधान गर्न अनि विद्यार्थीले विकल्प खोज्न थाल्छ । अधिकांश विद्यार्थीहरू अमेरिकामा आफ्नो कलेज छोडेर कम्युनिटी कलेज भर्ना हुन्छन् । जहाँ बिहान केही घण्टा पढेर दिउँसो फुर्सद मिलाउँछ । काम गर्ने अनुमति भएको भए त ठीकै भो, नभए फेरि ती लुकेर काम गर्न बाध्य हुन्छन् । आफ्नो खर्च जुटाउन । अनि कम दाममा ग्यास स्टेसन (पेट्रोल पम्प) वा अरू कुनै भारतीय व्यापारीका पसल रेस्टुराँ उनीहरूको लक्ष्य बन्छ । कतिपय विदेशी विद्यार्थीले ग्यास स्टेसनमा गोली खाएर मर्नुपरेको पीडा अद्यावधिक छँदै छ । त्यसमा नेपाली विद्यार्थी पनि परेका छन् । त्यसमाथि कम क्रेडिट पढ्ने, बढी काम गर्ने र पैसा कमाउने धुनले विद्यार्थीको ४ वर्षे स्नातक तह लम्बिएर ८ वर्ष सम्म पुगेका थुप्रै उदाहरण छन् । झन त्यसमाथि कलेजको रकम तिर्नै हम्मे भएर पढाइ छाड्ने विद्यार्थीको संख्या विकराल छ । यता जन्माएर हुर्काईबढाई निश्चित तहसम्म पढाउने आमाबाबुको सपना चकनाचुर, उता विद्यार्थीको त्यो हालत । मैले अघि नै भनें, यो अधिकांश नेपालीको व्यथा हो । प्रतिवर्ष सस्तो कलेज पाए पनि १२ देखि १५ हजार डलर प्रतिवर्ष हो । त्यो भनेको वार्षिक नेपाली १२ लाखदेखि १५ लाखसम्म हुन्छ । यस हिसाबले ४ वर्ष पढ्दा खाना र बस्नेबाहेक नै ५०/६० लाखको कुरा भयो । त्यत्रो पैसा तिरेर, कमसल कलेजमा पढेर, स्नातक हुन बढी वर्ष लगाएर, समस्यामा फसेर, गैरकानुनी काम गरेर, परिवार छोडेर, विदेश जानु उपयुक्त छ त ? एकपल्ट होइन, सबैले दुईपल्ट सोचौं ।चार वर्षमा १० लाख रुपैयाँ तिर्ने हो भने छानीछानी नेपालमै भनेको विषय गुणस्तरीय रूपमा पढ्न पाइन्छ । स्वदेशी विदेशी सबै खाले विश्वविद्यालयका उच्च शिक्षा यहीं उपलब्ध छन् । हो यहाँ औसतमा आंगिक कलेजका पढाइ राम्रो छैन तर अभिभावकलाई अरू कलेज रोज्ने अवसर त छ नि ।एक से एक निजी कलेज प्रतिस्पर्धामा शिक्षा बेच्दै छन् भने यहीं किनौं न गुणस्तरीय शिक्षा, किन विदेश पठाउने ? हो, यसको काउन्सेलिङ भने सबै कलेज र अभिभावकले विद्यार्थीलाई गर्नै पर्छ । झन् उल्टो, प्रत्येक वर्ष शैक्षिक मेला गरेर एजुकेसन कन्सल्टेन्सीले नेपाली विद्यार्थीलाई उल्लु बनाउने छुट नेपाल सरकारले दिएको छ । त्यस्ता कन्सल्टेन्सीहरूले तयारी कक्षा भनेर असुल्ने रकम पनि थोरै छैन । त्यहाँ पनि अभिभावक ठगिएकै छन् र कन्सल्टेन्सीको व्यापारका लागि यो ठीक होला तर नेपाल र नेपालीको भविष्यको लागि भने यो नकारात्मक छ । यसले नेपाली विद्यार्थीलाई विदेश पलायन हुन प्रोत्साहित गरेको छ । फेरि एकपटक विदेश गएपछि घर फर्कन लाज हुने नेपाली विद्यार्थीहरू बरु भोकै मर्ने तर नेपाल नफर्कने धुनमा हुन्छन् । केही थोरै मान्छेले गरेको प्रगति हेरेर र्‍याल चऽहाउँदै पैसाको बोटै पो छ कि भनेर सोच्ने नेपालीले दु:खबाहेक केही पाएका छैनन् । पढाइ सकेर कामै पाएका नेपालीमध्ये पनि आफ्नो पढाइअनुसारको काम पाउने कति छन् ? कति छन् त ढुक्कले पैसा कमाउनेहरू ?यता मेरा छोराछोरी त विदेशमा पढ्छन् भनेर बाहिर नाक फुलाउने अभिभावकको भित्री पीडा बुझिनसक्नु छ । कसलाई फाइदा भयो त ? एकपटक एरपोर्टमा बाई बाई गरेर आएपछि सधैंका लागि नेपालबाट बाई बाई हुने अहिलेको परिस्थितिमा परिवर्तन हुनै पर्छ । एकातर्फ देशको युवाशक्तिको पलायन, अर्कोतर्फ उनीहरूको पीडा र नेपाली धन बिदेसिने (वार्षिक २० अर्बभन्दा बढी), अर्कोतर्फ भनेजस्तो गुणस्तरीय शिक्षा नपाइने । एकातर्फ परिवार बिछोडको पीडा, अर्कोतर्फ अभिभावकको ऋण । एकातर्फ अभिभावकको सपना सन्तानले पढेर बढी पैसा कमाओस् भन्ने हुन्छ । सन्तान नै उतै बसिदिने तर घरमा पैसो पठाउन कहिल्यै नपुग्ने व्यथा । बरु नेपालमै पढेको भए त्यति दु:ख त हँ‘दैन थियो है । उतै काम गरेर बस्ने पनि कहाँ सुखी छन् र ? डेरा भाडा तिर्न‘भन्दा घरै किनेर बस्नु बेस भन्न थालेपछि त भएको बचत रकम पनि स्वाहा । त्यो बचत रकम तिरेर बाँकी सबै ऋणमा घर लिने सुविधा छ भनेपछि सन्तान ३० वर्ष ऋणमा डुब्यो भनेर सम्झे हुन्छ, न कि मेरो छोरा र छोरीले विदेशमा घर किने भने गर्ब गर्ने, गाडीको ऋण, स्वास्थ्य बिमा त्यसमा जोड्नुस् कार्ड घोटेर खाना खाँदा पनि ऋणमै हुन्छन् । बैंकको ब्याजले सबै तलब उडाइदिन्छ । यत्ति हो त जीवन ? यही नै हो त सुख ? यत्तिको भरमा देशैबाट पलायन हुनुपर्ने हो त ? ३ करोड नेपाली बाँचेको ठाउँमा मिहिनेत गरेर यतै पैसो कमाउन सकिन्न ? गाडी र घर किन्न त यतै पनि ऋण पाइन्छ नि । आफ्नै मातृभूमिको सेवा गर्न सकिन्न ? विदेशीको दास भएर बाँच्ने पनि बाँच्ने हो ?तपाईं अमेरिका वा अस्ट्रेलिया वा बेलायत भनेर जुन कल्पना यहाँ बसेर गर्न‘हुन्छ नि, त्यहाँ पुगेपछि बल्ल महसुस हुन्छ, गल्त भयो भनेर । कतिपय ती देशका कलेजको पढाइ नेपालका राम्रा कलेजको तुलनामा निक्कै कमजोर छन् । अनि पढ्न गएको कि पलायन हुन ? देशको गरो खोस्रेर खान गाह्रो मान्नेले विदेशीको फोहोर सफा गरेर भने पनि पलायनै हुन्छु भन्नेसँग त तर्क गर्न सकिँदैन तर पढेर म सक्षम बन्छु भन्नेका लागि नेपाल छोडेर विदेश जानुको कुनै तुक छैन । पढ्ने भनेर गएकामध्ये पनि डिप्रेसनका कारणले कुलतमा फस्ने, घरमा सम्पर्क नगर्ने, लुकेर बस्नेहरू र तिनका अभिभावकको कथा अझ पीडादायी छ । सन्तानको सुखका लागि योगदान गर्ने तिनै अभिभावकहरू आज आँसु पिएर बाँच्न बाध्य छन् । न आफ्नो समाज, न मिल्ने संस्कृति, न परिवारको साथ केवल देखावटी सुखमा रम्न छोडौं त्यो भन्दा सुख नेपालमै छ । अहिले त झन नेपालमा खुलेका निजी कम्पनीहरूले सक्षम मान्छेलाई महिनामा डेढ लाखसम्म दिएकै छन् । भर्खर पास गर्ने नयाँ तर सक्षम मान्छेले पनि ५०/६० हजारको जागिर भेटेकै छ । झन् त्यसमाथि आफ्नो ४/५ जनाको समूह बनाएर आफैं काम गर्ने युवाको आम्दानीको त कुरै नगरौं । पढ्नुपर्छ, त्यो पनि राम्रो कलेजमा, त्यसमा विवाद छैन । तर विदेशमा मात्रै पढाइ राम्रो हुन्छ भन्नु सोह्रै आना गलत कुरा हो । एउटा सुखी सम्पन्न जीवनयापन गर्ने रहर कसलाई हुँदैन र ? तर त्यसो भन्दैमा देशै छोडेर भाग्नु पनि त बुद्धिमानी होइन नि ?पढ्न भनेर गयो, उतै बस्यो । पढ्न भनेर गयो, दु:ख पायो । पढाइ त सक्यो तर काम पाएन । काम त पायो तर थोरै पैसाको । सबै कुरा कार्ड घोटेर त चलायो तर जिन्दगी ऋणले गर्दा बन्दकीमा । यही हो त हामीले चाहेको सुख ? यही हो त आफ्नो जन्मभूमिको लागि हाम्रो कर्तव्य ? यस मामिलामा जोजो विदेशमा पढाइ सकेर (ज्यादै थोरै छन् तर पनि) नेपाल फर्किए र यहीं केही गरेर देखाए उनीहरूलाई सलाम । अझै सोचौं । घुमौं र बुझौं । तपार्इंले खोजेको विषय र त्यो विषयमा दक्षता भएका कलेज तपार्इंकै वरिपरि छन् । अनावश्यक रूपमा अरूको लहैलहैमा नलागौं । आफ्नो रकम जोगाऔं । एकपटक प्लेन चढेर जाने र त्यहाँ खर्च गरेर पढ्ने पैसाले तपाईं यहाँ एउटा मध्यम स्तरको व्यवसाय चलाउन सक्नुहुन्छ, पढाइखर्च सहित । अनि किन जानुपर्‍यो विदेश ? तपाईं आफैं सक्षम भएर यहीं पैसा कमाएपछि तपाईंलाई विदेश जान रहर नै गर्न‘ पर्दैन । पैसो तिरेर पनि जान सक्नुहुन्छ । यहींको गुणस्तरीय इन्जिनियरिङ, मेनेजमेन्ट, मेडिकल, कम्प्युटर साइन्स छोडेर दु:खको बाटो नरोज्नू । मेरो शुभकामना । 