कसरी सुधार्ने शिक्षाको स्तर ?
मुलुक संघीय बनेसँगै संविधानत: विद्यालय शिक्षा स्थानीय सरकार मातहत सञ्चालन हुने प्रक्रियामा छ । शिक्षाको विकास र गुणस्तर वृद्धिका लागि सरकारसहित विभिन्न क्षेत्रबाट पहल हुँदै आएको छ ।
काठमाडौँ — मुलुक संघीय बनेसँगै संविधानत: विद्यालय शिक्षा स्थानीय सरकार मातहत सञ्चालन हुने प्रक्रियामा छ । शिक्षाको विकास र गुणस्तर वृद्धिका लागि सरकारसहित विभिन्न क्षेत्रबाट पहल हुँदै आएको छ ।झन्डै चार दशकदेखि निजी क्षेत्र मुलुकको शैक्षिक विकासका लागि सक्रिय मात्रै छैन, यसले ठूलो लगानी पनि गर्दै आएको छ । नयाँ शैक्षिक सत्र सुरु हुनेक्रममा रहेकाले यतिबेला शिक्षाको गुणस्तरबारे चासो र बहस बढेको छ । यसै मेसोमा अनुभवी निजी शिक्षालयका सञ्चालकलाई कान्तिपुरले ‘शिक्षाको गुणस्तर बढाउन के गर्नुपर्छ ?’ भनेर जिज्ञासा राखेको थियो । प्रस्तुत छ उनीहरूको धारणा :राजनीतिबाट अलग राख्नुपर्छशिक्षाको गुणस्तर सुधार्न राज्यले प्राथमिकतामा राखेर विद्यालय र शिक्षकलाई विशेष स्थान दिई राजनीतिबाट अलग राख्नुपर्छ । शिक्षकलाई आवश्यक शैक्षिक तालिम र सुविधा प्रदान गर्नुपर्छ । विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार सम्पन्न हुनुपर्छ । विद्यालयलाई शान्ति क्षेत्र घोषणा गरिएकाले कुनै पनि पक्षले कुनै बहाना बनाएर पठनपाठन बाधा अड्चन गर्न हुन्न र गर्नेलाई कडा कारबाही हुनुपर्छ । शिक्षकले विद्यार्थीलाई पाठ्यक्रमअनुसार ज्ञान, सीप दिनुपर्छ । जसले विद्यार्थीको जीविकोपार्जनमा मद्दत गरोस् । विश्वमा प्रचलनमा आएका नयाँ प्रविधिबारे विद्यार्थीलाई ज्ञान प्रदान गरिनुपर्छ । विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम बनाउँछ । साथै शिक्षा संस्कारयुक्त हुनुपर्छ, जसले आफ्नो देशको माटोलाई माया गर्ने प्रेरणा दिन्छ । ***सक्षम र योग्य शिक्षक आवश्यकशिक्षाको गुणात्मक सुधारका निमित्त सक्षम र योग्य शिक्षक हुनुपर्छ । राष्ट्रअनुकूल पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक, पाठ्यसामग्री, मूल्यांकन प्रणाली तथा नतिजामा आधारित व्यवस्थापन हुनुपर्छ । बालमैत्री कक्षाकोठा, बालकेन्द्रित शिक्षण सिकाइको वातावरण सुनिश्चित हुनुपर्छ । विद्यालयमा पुस्तकालय, प्रयोगशाला तथा कम्प्युटर जस्ता स्तरीय स्रोत साधनको व्यापक प्रयोग तथा अतिरिक्त क्रियाकलापहरू सुचारु हुनुपर्छ, यसले सिकाइ वातावरणमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ । त्यसैगरी व्यावसायिक शिक्षा, प्राविधिक शिक्षा र जीवनोपयोगी सीप हासिल गर्नेमा जोड दिनु आवश्यक छ । यसका साथै नैतिक शिक्षा र चरित्र निर्माणमा पनि विशेष ध्यान दिनु जरुरी छ ।***जीवन उपयोगी शिक्षा दिनुपर्छसंविधानले शिक्षालाई मानव अधिकारका रूपमा स्थापित गरेको छ । आजको आवश्यकता भनेको शिक्षा परीक्षामुखीभन्दा चरित्रमुखी र जीवन व्यवहार उपयोगी हुनुपर्छ । विश्व बजारमा घुलमिल हुन सक्ने प्रतिस्पर्धायोग्य बनाउनुपर्छ । विद्यार्थीको बाल मनोविज्ञान बुझेर सोहीअनुसारको सिकाइ पद्धति अपनाउनुपर्छ । बालमैत्री वातावरण दिनुपर्छ । सिकाइमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग, वैयक्तिकभन्दा सामूहिक कार्यमा सहभागी बनाउन सक्नुपर्छ । सामाजिक र पारस्परिक सहकार्यको भावना विकास र सर्वाङ्गीण विकासमा जोड दिइनुपर्छ । पढाइका अलावा बालबच्चामा अन्तरनिहित प्रतिभाको पहिचान गरी परिवार, समाज र देशका लागि असल र योग्य नागरिक निर्माणमा जोड दिइनुपर्छ ।***पढाइबाट सिकाइतिर लाग्नुपर्छविद्यालय बालबालिका भनेका विकासको साझेदार सदस्य हुन् । संज्ञानात्मक ज्ञान अस्थायी कुरा हो । विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण विकासका लागि उनीहरूको ज्ञानका साथै दक्षता, धारणा र मूल्य मान्यताहरूको सही ढंगले विकास गरिनुपर्छ । विद्यालयको समग्र शैक्षिक कार्यक्रम सोही दिशामा मुखरित हुुनुपर्छ । हाम्रो देशमा लामो समयसम्म कक्षाकोठा, भवन, किताब, शिक्षक र परीक्षालाई नै पढाइ भनेर बस्यौं । पढाइबाट अब सिकाइतिर लाग्नुपर्छ । सिकाइ अनवरत प्रक्रिया हो । भोगाइसँग जोडिएको सिकाइ अझ प्रभावकारी र दिगो हुन्छ । सामाजिक सीप, भाषिक सीप, समन्वय गर्ने सीप, जीवन उपयोगी सीप, विविधतालाई स्वीकार्ने, समालोचनात्मक क्षमता, प्रविधि, समस्या समाधान गर्ने सीपलगायतका कुरा शिक्षाको वरिपरि जोडिनुपर्छ ।***सामाजिक अन्तक्रिया जरुरीनयाँ दृष्टिकोणसहित अघि बढेको शैक्षिक संस्था आजको आवश्यकता हो । सुरक्षाको दृष्टिकोणले भूकम्प प्रतिरोधात्मक भवन, प्रोग्रेसिभ अप्रोचअन्तर्गत बालबालिकालाई उनीहरूकै सहभागितामा ज्ञान निर्माण गराउने हाम्रो लक्ष्य रहेको छ । पाठ्यक्रममा आधारित शिक्षण क्रियाकलाप, पाठ्यपुस्तकका अलावा सन्दर्भ सामग्रीको प्रयोगमा जोड दिएका छौं । सिकाइलाई कक्षाकोठाभित्र सीमित नगरी जीवन र जगतसँग जोड्न सामाजिक अन्तक्रिया जरुरी रहन्छ । भ्रमण अवलोकन, उमेर सुहाउँदो बालमैत्री संरचना, डिजिटल कक्षा आजको आवश्यकता हुन् । दक्ष शिक्षकबाट शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक, सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक रूपमा शैक्षिक गुणस्तर बढाउन सकिन्छ । ***शिक्षाको ढाँचा परिवर्तन गर्नुपर्छविद्यालय तहदेखि नै व्यावहारिक, नैतिक, समाज उपयोगी तथा देशलाई माया गर्ने शिक्षामा जोड दिनुपर्छ । पढिसकेपछि अधिकांश विद्यार्थी किन देश छोडेर अर्काको मुलुकमा रमाउन चाहन्छन्, त्यसको गहिरो अध्ययन, समीक्षा गरी विद्यालय शिक्षाको ढाँचालाई परिवर्तन गर्नु अति जरुरी भइसकेको छ । अन्यथा हामीले हुर्काए, बढाए, पढाएर दक्ष बनाएका युवाहरू विदेशी रहनेछन् । अर्कोतर्फ प्राविधिक शिक्षालाई सबैको पहँ‘चमा पुर्‍याएर दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा जोड दिन जरुरी छ । जसले गर्दा स्वदेश या वैदेशिक रोजगारीमा जाँदा दक्ष श्रमिकले पाउने पारिश्रमिक पाउन सक्छ । शिक्षकको दक्षता अभिवृद्धि गर्न निरन्तर तालिम दिलाएर जिम्मेवार बनाउनुपर्छ । ***‘स्मार्ट क्लास’ चाहिन्छविद्यार्थीलाई स्मार्ट क्लासमार्फत डिजिटल प्रणालीमा आधारित शिक्षा दिनुपर्छ । जसले गर्दा एकैपटक हेर्ने, सुन्ने, पढ्ने र लेख्ने वातावरण बन्दछ । बालबालिकामा अभिव्यक्ति तथा सिर्जनात्मक क्षमताको वृद्धि हुन्छ । पाठ्यांशलाई नाटकीकरणका साथै व्यावहारिक जीवनमा उपयोगी बनाउन कक्षाकोठालाई नै आवश्यकताअनुसार चमेना गृह जस्ता विभिन्न स्वरूपमा परिणत गराई प्रयोगात्मक ढंगबाट शिक्षा दिनुपर्छ । परिस्थितिको सामना गर्ने पाठ्यक्रम निर्माण गरी पठनपाठन गर्दा जीवनका लागि आवश्यकता पूर्ति हुन सक्छ । शिक्षक, अभिभावक, विद्यार्थीबीच शैक्षिक एवम् जीवन विकाससम्बन्धी कार्यशालाहरूले फलदायी तुल्याउँछ । सकारात्मक सजायको प्रयोग गरी डर, त्रास र भयरहित वातावरणमा अध्यापन हुनुपर्छ । ***विद्यार्थीमैत्री वातावरण हुनुपर्छपरम्परागत शिक्षा प्रणालीलाई परिमार्जन गर्दै व्यावहारिक शिक्षाका लागि विद्यार्थीमैत्री वातावरण हुनुपर्छ । प्ले ग्रुपदेखि कक्षा १० सम्म पढाइ नै बालबालिकाको महत्त्वपूर्ण समय हो । हामी साना कक्षामा ग्रेड टिचिङ र थिमबेसमा पढाइलाई जोड दिएका छौं । माथिल्ला कक्षामा विद्यार्थीको मनोविज्ञानअनुसारका रोचक तथा आधुनिक करिकुलममा पढाउँछौं । साथसाथै खेलकुद, अतिरिक्त क्रियाकलापमा सहभागी गराइन्छ । अंग्रेजी माध्यममा विशेष जोड, अब्बल अनुशासन, विदेशी भाषामा स्पेनिस, कुलिनरी आर्ट, कारखानाको प्रयोगात्मक अभ्यास हाम्रो विशेषता हो । किताब र झोलाबाहेकको व्यावहारिक शिक्षा आउँदो समयको माग हो । त्यही व्यावहारिक शिक्षा प्रणालीलाई हरेक बालबालिकासम्म पुर्‍याउने हाम्रो लक्ष्य हो ।***युग सुहाउँदो पाठ्यक्रम आवश्यकयुग सुहाउँदो, प्रविधिमैत्री, देशभक्तिपूर्ण, व्यावसायिक र व्यावहारिक पाठ्यक्रम हुनुपर्छ । अबको १० वर्षपछिको नेपाल कस्तो बनाउने भन्ने लक्ष्य राखेर सबै सरोकारवालाले शिक्षामा तनमनसहित लगानी गर्ने हो । यसो हुँदा सुन्दर, शान्त एवं सुरक्षित नेपाल बनाउन सकिन्छ । पूर्वाधार, पाठ्यपुस्तक, सबै पक्षको गुणस्तरीयता, जिम्मेवारीबोध, कर्तव्य निवारणले मात्रै भविष्यमा समाजवादी राज्य व्यवस्थाका कुशल सञ्चालक नागरिक उत्पादन गर्न सक्छौं । अहिलेको शिक्षा प्रणालीले बेरोजगार उत्पादन गर्ने कारखाना, विदेश पलायन हुने हूल, आत्मकेन्द्रित मनोवृत्ति, घर, परिवार, समाज र देशलाई गाली गर्ने जमात, चाकरी गर्ने समूह र परनिर्भर टोली मात्रै उत्पादन भइरहनेछ । ***पढाइले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड छुन सकोस्विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय र व्यावहारिक शिक्षा आजको आवश्यकता हो, जुन अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड छुन सकोस् । हामीले इन्टरनेसनल ब्याकुलरेट (आईबी) को प्राथमिक तहको कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याएका छौं । केवल किताबी ज्ञान र शिक्षक केन्द्रित सिकाइले बालबालिकाहरूको चौतर्फी विकास गर्न सक्दैन । बालमैत्री, व्यावहारिक एवं क्रियाशील शिक्षण पद्घति, प्रकृति र समुदायसँगको अन्तरक्रिया, गहन एवं अन्वेषक, विश्लेषण, नियमित मूल्यांकनले मात्र विद्यार्थी प्रतिस्पर्धी बन्न सक्छ । विद्यार्थीको सिर्जनशीलता, नियमित रूपमा शिक्षकहरूलाई प्रदान गरिने तालिम, चुस्त व्यवस्थापन जस्ता कारणहरू हुन् । यसो हुँदा छोटो समयमै विद्यालय र विद्यार्थीको पहिचान बनाउन सक्छन् । ***सिकाएर पढाउने, गराएर बुझाउने‘श्रम गरौं र सम्मानित होऔं’ आदर्श वाक्य विश्व प्रसिद्ध नर्स फ्लोरेन्स नाइटिंगेलको हो । शिक्षामा नवीन चिन्तनका साथ ‘सिकाएर पढाउने’ तथा ‘गराएर बुझाउने’ पद्धतिमा अगाडि बढेसँगै बाँच्न सकिन्छ । विद्यालय सञ्चालन सफलता टिमवर्कबाट प्राप्त हुन्छ । विद्यार्थीको शैक्षिक भविष्य सुनिश्चित गर्न बाल मनोविज्ञानलाई केलाउन जरुरी छ । शिक्षा निरन्तर प्रक्रिया भएकाले आरम्भदेखि नै जग बलियो बनाउन जरुरी छ । विद्यालय प्रशासन, शिक्षक, विद्यार्थी र अभिभावकको साझा प्रयासबाट शिक्षाको गुणस्तर मापन हुन सक्छ । शिक्षालय जति पुरानो हुँदै जान्छ उति नै यसको मूल्य मान्यताहरू स्थापित हुन सक्छ । ***विद्यार्थीलाई जागरुक बनाउन सक्नुपर्छअब्बल शिक्षक नै देशका मेरुदण्ड हुन् । शिक्षक सीधा, सरल स्वभावका तथा आफ्नो विद्यार्थीको चौतर्फी विकासका लागि सजग हुनुपर्छ । विद्यार्थीको हितमा माया ममता, एक अर्कालाई सहयोग गर्ने बानी बसाल्न मद्दत गर्न‘पर्छ । राष्ट्र र राष्ट्रियताको विकासका लागि योगदान पुर्‍याउने उद्देश्यले सफल नागरिक तयार गर्न अग्रसर हुनुपर्छ । कुलतबाट कसरी बाँच्ने र बचाउने, आफ्नो धर्म–संस्कृति र रीतिरिवाजको संरक्षण, सानालाई माया र ठूलालाई आदर, सम्मान कसरी गर्ने तथा राष्ट्रको धरोहर कसरी संवद्र्धन गर्ने भन्ने विषयप्रति विद्यार्थीमा जागरुकता जगाउने खालको हुनुपर्छ ।***विश्व बजार सुहाउँदो शिक्षाको खाँचोगुणस्तरीय शिक्षाका लागि सरकारले शिक्षकलाई प्रोत्साहन गरी सक्षम तुल्याउन जरुरी छ । जबसम्म शिक्षकलाई समयसापेक्ष दक्ष बनाउन सक्दैन तबसम्म शिक्षामा गुणस्तर आउन सक्दैन । शिक्षालाई कस्तो बनाउने भन्ने विषयमा स्रोतलाई कत्तिको महत्त्व दिएको छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विश्व बजार सुहाउँदो शिक्षा प्रदान गर्न व्यावहारिक, जीवनोपयोगी र सीपयुक्त सिकाइ आवश्यक छ । जसले विद्यार्थीको जीविकोपार्जनमा मद्दत गरोस् । विश्वमा प्रचलनमा आएका नयाँ प्रविधिबारे विद्यार्थीलाई ज्ञान प्रदान गरिनुपर्छ । ***विद्यार्थीको रुचिअनुसारको शिक्षा अर्थपूर्णशिक्षाको गुणात्मक सुधारका निमित्त सक्षम र योग्य शिक्षक हुनुपर्छ । विश्व बजार सुहाउँदो पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक, पाठ्यसामग्री आवश्यक छ । बालमैत्री कक्षाकोठा, बालकेन्द्रित शिक्षण सिकाइको वातावरण सुनिश्चित हुनुपर्छ । विद्यालयमा पुस्तकालय, प्रयोगशाला तथा कम्प्युटरजस्ता स्तरीय स्रोत साधनको व्यापक प्रयोग तथा अतिरिक्त क्रियाकलापहरू सुचारु हुनुपर्छ । यसले सिकाइ वातावरणमा सकारात्मक प्रभाव पार्दछ । त्यसैगरी व्यावसायिक शिक्षा, प्राविधिक शिक्षा र जीवनोपयोगी सीप हासिल गर्नेमा जोड दिनु आवश्यक छ । यसका साथै नैतिक शिक्षा र चरित्र निर्माणमा पनि विशेष ध्यान दिनु जरुरी छ । विद्यार्थीको रुचिअनुसारको शिक्षा अर्थपूर्ण हुन्छ ।***अभ्यासमूलक शिक्षा उपयुक्त२१ औं शताब्दीमा सुहाउँदो शिक्षा हुनुपर्छ । सैद्धान्तिक सँगसँगै व्यावहारिक र अभ्यासमूलक शिक्षा नै आजको आवश्यक हो । विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने योग्य नागरिक तयार गर्ने संकल्पसहित शिक्षामा लगानी गर्नुपर्छ । त्यसका लागि सरकारले शिक्षा नीति परिवर्तन गरी व्यावसायिक शिक्षामा जोड दिन जरुरी छ । प्राविधिक शिक्षालाई सबैको पहुँचभित्र पुर्‍याउन सके त्यस्ता दक्ष जनशक्ति उत्पादन भई मुलुकको विकासका लागि टेवा पुग्नुका साथै अरू मुलुकमा जाने श्रमिकहरूको दक्षता वृद्धि हुन्छ । विद्यालयमा काम गर्ने शिक्षकहरूको दक्षता अभिवृद्धि गर्न निरन्तर तामिल प्रदान गर्नुपर्ने र उनीहरूलाई जिम्मेवार बनाउनुपर्छ । ***उत्कृष्ट शैक्षिक केन्द्र हुनुपर्छआधुनिक विश्व परिवेशमा एक असल र शिक्षित व्यक्तिले मात्र जीवनमा आइपर्ने जुनसुकै चुनौतीको डटेर सामना गर्ने सामथ्र्य राख्दछ । असल संस्कार, व्यावहारिक र सीपमूलक ज्ञान तथा शिक्षामा विश्वास गर्ने उत्कृष्ट शैक्षिक केन्द्र हुनुपर्छ । सुविधायुक्त भौतिक संरचना, दक्ष शिक्षकमार्फत शैक्षिक दर्शन, पद्धति तथा अभ्यासलाई आत्मसात् गर्दछ । हरेक विद्यार्थीमा अन्तरनिहित प्रतिभा, क्षमता र सीपलाई उनीहरूकै अभ्यास र अनुभवको आधारमा प्रस्फुटन गर्ने अवसर प्रदान गर्न सक्नु नै विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण विकास हो । जसले गर्दा जीवनमा सफल, सक्षम र सबल मानिस बन्न सक्दछ । समयानुकूल शिक्षा, उचित सीप र कलाका साथै गहिरो आत्मिक तथा आध्यात्मिक मूल्यको संयोजनमार्फत सुन्दर समाज सिर्जनामा मद्दत गर्दछ । ***नवीनतम र आधुनिक अध्यापनहामी गर्वका साथ भन्न सक्छौं कि शिक्षाको वृद्धि र उन्नति शैक्षिक गुणस्तरमा मात्र सीमित छैनौं । उत्कृष्ट सिकाइको वातावरण हाम्रा कार्यक्रमहरूमा पनि देखिएको छ । सीजी एजुकेसनले उन्नत स्थान तयार गर्दै आएको छ । विद्यालयका लागि स्पष्ट योजना हुनुपर्छ । जसमा आधारभूत संरचनाको विकाससँगै नवीनतम र आधुनिक अध्यापन विकास जोडिन्छ । सीधा र सरल उद्देश्य पूर्तिमा ध्यान केन्द्रित हुनुपर्छ । विद्यार्थीहरू शारीरिक रूपमा स्वस्थ, अध्ययनमा तीक्ष्ण, भावनात्मक र आध्यात्मिक रूपमा सन्तुलित हुनुपर्छ । विद्यालयको वातावरण सुरक्षित, खुसीले भरिएको र आनन्दकर हुनुपर्छ ।***नयाँपन दिने समयसापेक्ष शिक्षा आवश्यकशिक्षालयको मुख्य लक्ष्य नै गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्नु हो । सुरुवाती कदममै गौरव गर्न योग्य स्कुल बन्ने लक्ष्य हुने नै भयो । आफ्नो सेवा क्षेत्रलाई मध्यनजर गरेर नयाँपन दिने गरी समयसापेक्ष, युग सुहाउँदो, संस्कारयुक्त, विज्ञान र प्रविधिमा आधारित व्यावहारिक शिक्षा प्रदान गरिनुपर्छ । उत्कृष्ट नतिजाका निम्ति गरिने प्रयास सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विद्यार्थीमा निहित क्षमतालाई प्रयोगात्मक विधिद्वारा प्रस्फुटन गराउने विधि नै शिक्षा हो । विद्यालयको शैक्षिक क्रियाकलापको प्रमुख आधार यसैमा केन्द्रित हुनुपर्छ । विद्यार्थीहरू अनुशासित भई कडा परिश्रम गर्ने तथा उच्च मनोबलका साथ हरेक क्षेत्रमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने विद्यालय, शिक्षक र अभिभावकको साझा प्रयास हुनुपर्छ । ***प्रविधिमैत्री शिक्षा चाहिन्छएउटा विद्यार्थी सक्षम नागरिक बन्न उसमा तीनवटा गुणको विकास हुनुपर्छ— ज्ञान, सीप र मानवीय मूल्य । राष्ट्रिय पाठ्यक्रम केन्द्रविन्दुमा राखेर विषयगत रूपमा सीपमूलक शिक्षामा जोड दिनुपर्छ । जीवनोपयोगी सीप सिकाउने अवस्था सिर्जना गर्नुपर्छ । विद्यार्थीको अन्तर्निहित क्षमतालाई पहिचान गर्दै व्यावसायिक शिक्षाको प्रयोगमा जोड दिनु उचित हुन्छ । विद्यार्थीको रुचिअनुसारको विषय पठनपाठन, प्रविधिमैत्री शिक्षा आजको अनिवार्य आवश्यकता हो । विद्यार्थीको नेतृत्वदायी क्षमता अभिवृद्धि उत्तिकै जरुरी छ । पठनपाठनका साथमा अतिरिक्त क्रियाकलापमा सक्रिय तुल्याउनुपर्छ । विद्यार्थीको शैक्षिक क्षमता अभिवृद्धिका लागि सिर्जनात्मक लेखन क्षमता, पठन संस्कृतिको विकास र जीवनपयोगी सीप विकास गराउन सकिन्छ । ***सिकाइ प्रक्रियामा सुधारशैक्षिक संस्थाहरूले शैक्षिक गुणस्तर बढाउनका लागि शिक्षण सिकाइ प्रक्रियामा सुधार जरुरी छ । सूचना प्रविधि, विश्वव्यापीकरण र इन्टरनेटको आधुनिक युगमा विधि र प्रविधिलाई सामञ्जस्य कायम गरी अध्यापन गराउनुपर्छ । सुसंस्कारित वातावरण र अतिरिक्त क्रियाकलाप व्यवस्थित हुनुपर्छ । ज्ञान र सीपलाई बौद्धिकतासँग जोडेर असल नागरिक बनाउन जरुरी देखिन्छ । समाज र राष्ट्रप्रतिको दायित्वलाई बोध गराउन उत्प्रेरणा कक्षाहरू कार्यतालिकामा आधारित भएर गराउनुपर्छ । त्यसैगरी विद्यार्थीलाई अध्ययन अवलोकन भ्रमण गराई अनुसन्धानमुखी शिक्षण गराई सोहीबमोजिमका कार्यहरूमा संलग्न गराउनुपर्छ । बालबालिकामा अभिव्यक्ति तथा सिर्जनात्मक क्षमताको वृद्धि गराउने टेक्नो फ्रेन्ड प्रणालीलाई अवलम्बन गर्नुपर्छ । केस स्टडी गराई निर्भयसाथ समस्या समाधानका लागि विद्यार्थीलाई जीवनोपयोगी शिक्षा प्रदान गर्नुपर्छ । समयसापेक्ष र प्रयोगात्मक शिक्षा अत्यन्तै आवश्यवक छ । यी सम्पूर्ण कार्यका लागि विद्यार्थीमैत्री वातावरण अनिवार्य रहन्छ । ***प्रतिस्पर्धात्मक शिक्षा नीति ल्याउनुपर्छबदलिँदो परिस्थितिमा शिक्षा देशमा मात्र सीमित भएन । विश्व बजार सुहाउँदो जनशक्ति उत्पादन गर्नका लागि सरकारी नीति, पाठ्यक्रमलाई नै परिर्वतन गर्नुपर्ने हुन्छ । सूचना प्रविधिमा आएको परिर्वतनसँगै ज्ञान, सीप र संस्कारको विकास हुने किसिमले शिक्षाको परिकल्पना गरी प्रतिस्पर्धात्मक शिक्षा नीति ल्याउनु आवश्यक छ । अभिभावक, विद्यार्थी, शिक्षकमा युग सुहाउँदो तालिम ल्याउनु जरुरी छ । शिक्षकलाई प्रोत्साहित गर्ने किसिमले सेवा, सुविधा बढाउनुका साथै तालिम दिन आवश्यक छ । व्यावहारिक र अभ्यासमूलक शिक्षा दिनुपर्छ । सूचना प्रविधिको युगमा डिजिटल शिक्षा प्रदान गर्नुका साथै स्मार्ट कक्षा सञ्चालन गर्नुपर्छ । शिक्षामा लगानी र प्रतिस्पर्धा बढाउनुपर्छ । ***पढाइले जीविकोपार्जनमा मद्दत गरोस्शिक्षाको गुणस्तर सुधार्न गर्न लब्धांकपत्रभन्दा माथि मानिसको सीप र व्यवहारसँग शिक्षालाई जोड्न आवश्यक छ । शिक्षालाई नीतिनियमले संरक्षण गर्ने, यथार्थपरक, विद्यार्थीमुखी हुनुपर्छ । गुणस्तरमा सम्झौता नगरी शिक्षकलाई आवश्यक शैक्षिक तालिम र सुविधा प्रदान गर्नुपर्छ । विद्यालयको भौतिक पूर्वाधारसम्पन्न हुनुपर्छ । विद्यालयलाई शान्ति क्षेत्र घोषणा गरिएकाले कुनै पनि पक्षले कुनै बहाना बनाएर पठनपाठन बाधा अड्चन गर्न हुन्न र गर्नेलाई कडा कारबाही हुनुपर्छ । शिक्षकले विद्यार्थीलाई पाठ्यक्रमअनुसार ज्ञान, सीप दिनुपर्छ, जसले विद्यार्थीको जीविकोपार्जनमा मद्दत गरोस् । विश्वमा प्रचलनमा आएका नयाँ प्रविधिबारे विद्यार्थीलाई ज्ञान प्रदान गरिनुपर्छ । विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम बनाउँछ । साथै शिक्षा संस्कारयुक्त हुनुपर्छ, जसले आफ्नो देशको माटोलाई माया गर्ने प्रेरणा दिन्छ ।प्रस्तुति : लीला श्रेष्ठ