मानसिक स्वास्थ्य र महिला
मलाई सबैभन्दा बढी सोधिने प्रश्न हुन्— आफू र आफ्नो प्यारो व्यक्तिको जीवन कसरी सहज बनाउने ? कसरी अरूलाई खुसी पार्ने ? कसरी पीडादायक जीवनको अन्त्यलाई रोक्ने वा घटाउने ?
मलाई सबैभन्दा बढी सोधिने प्रश्न हुन्— आफू र आफ्नो प्यारो व्यक्तिको जीवन कसरी सहज बनाउने ? कसरी अरूलाई खुसी पार्ने ? कसरी पीडादायक जीवनको अन्त्यलाई रोक्ने वा घटाउने ?कुनै पनि व्यक्तिले बाहिरी वातावरणसँग निरन्तर सम्बन्ध बनाई अन्तरक्रिया गरिरहन्छ, जसबाट भित्री वातावरण ‘मन’ तयार हुन्छ । वातावरणमा आउने प्रत्येक परिवर्तनले व्यक्तिको मन तथा शरीरमा प्रभाव पार्छ जसलाई हामी ‘जीव–मनोसामाजिक’ सम्बन्ध भन्न सक्छौं । याद गरौं, बिरामी पर्दा मन पनि उदास हुन्छ, मन आत्तिएको/डराएको बेला शरीरमा पीडा/आलस्य महसुस हुन्छ । परिवार/ समाजमा समस्या उत्पन्न हुँदा मन आत्तिने, शरीर काम्ने हुन्छ । वातावरणमा आउने भौतिक/मौसमी परिवर्तन, प्राकृतिक विपत्ति, अप्रत्याशित दुर्घटना, सामाजिक मूल्यमान्यता, धर्मसंस्कृति, कानुनी तथा राजनीतिक विभेद वा पहुँच आदिका साथै कस्ता प्रकारका समाचार, विज्ञापन, चलचित्र, सामाजिक सञ्जाल हाम्रा पहुँचमा छन् भन्ने कुराबाट समेत हाम्रो मन तथा शरीरमा प्रभाव पर्ने गर्छ । हाम्रो प्रत्येक व्यवहारपछाडि ‘मन’ हुन्छ । हाम्रो मनलाई विचार, भावना, आशा, अपेक्षा, याद, अनुभव, आस्था, मनोवृत्ति समेटिएको एउटा अदृश्य बट्टा मान्न सकिन्छ, जसलाई हामीले अनुभूति त गर्न सक्छौं तर देख्न वा छाम्न सक्दैनौं । यदि यो बट्टा बलियो छ; यसमा मीठा यादहरू, सकारात्मक सोचाइहरू, यथार्थपरक आशा–अपेक्षा छन् भने यसको अवस्था पनि सबल हुने गर्छ । नत्र मनको स्वास्थ्य दुर्बल रहेको बुझ्नुपर्छ । सोचौं त, २०७२ को भुइँचालो, २०७७ को कोभिड लकडाउन, २०७८ को मेलम्चीको बाढी, २०७९ को हवाईजहाज दुर्घटनाजस्ता घटनाले हाम्रो मनको अवस्था कस्तो बनाए ? त्यति बेला मनले हाम्रो व्यवहारमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो ? राष्ट्रले ठूलो मानेको घटना मात्र होइन, आफ्नो मनलाई घोच्ने हरेक घटनाबाट पीडादायी तथा नकारात्मक असर पर्ने हुन्छ । मनको अवस्था नै ‘मानसिक स्वास्थ्य’ हो । मानसिक स्वास्थ्यले व्यक्तिको भावनात्मक, मनोवैज्ञानिक तथा सामाजिक सुस्वास्थ्यको अवस्थालाई जनाउँछ । मानसिक स्वास्थ्यले हामीले सोच्ने, महसुस गर्ने तथा काम गर्ने तरिकालाई असर गर्छ । हामीले तनावको कसरी सामना गर्छौं, कसरी निर्णय लिन्छौं र कसरी सम्बन्ध कायम गर्छौं भनेर पनि निर्धारण गर्छ । मानसिक स्वास्थ्य सबल वा दुर्बल हुने गर्छ र प्रत्येक व्यक्ति यिनै दुई ध्रुवबीच घुमिरहेको हुन्छ । मानसिक स्वास्थ्य कम्जोर छ भने बाहिरी वातावरणमा आउने परिवर्तनका कारण उत्पन्न हुने तनावलाई स्वस्थ किसिमले सामना गर्न गाह्रो पर्छ र यसले गर्दा व्यक्तिविशेषको दैनिकीमा चुनौती देखा पर्छ; जस्तै— निद्रा तथा आहारमा गडबडी हुनु, सोचाइ तथा भावनामा असहजता हुनु, सम्बन्धमा चिसोपना/कठिनाइ उत्पन्न हुनु, एक्लै बस्नु, बढी वा कम बोल्नु वा पटक्कै नबोल्नु, निर्णय लिनमा समस्या हुनु, जीवन बोझिलो लाग्नु, अपराधबोध/ग्लानिबोध हुनु, नयाँ लत/कुलतमा पर्नु आदि । यदि कुनै व्यक्तिमा यस्ता व्यवहारहरू देखिन थाले भने ऊ कुनै न कुनै तनावबाट गुज्रिरहेको छ र उसलाई सहयोगको खाँचो छ भन्ने बुझ्नुपर्छ । मानसिक स्वास्थ्य सबल वा दुर्बल हुनुमा वंशानुगत गुण, सामाजिक जोखिम तथा सुरक्षा र मनोविज्ञानको भूमिका हुन्छ; पीडित व्यक्ति मात्र जिम्मेवार हुन्न । मानसिक स्वास्थ्यले लिंग, जाति, उमेर, धनी, गरिब, सफल, असफल आदि पूर्वाग्रह राख्दैन तापनि विशेषतः महिला तथा लैंगिक अल्पसंख्यकहरूको मानसिक स्वास्थ्य कमजोर रहेको पाइन्छ । त्यसको कारण हो— सामाजिक संरचना, मूल्यमान्यता, विभेद, लैंगिक भूमिका, हुर्काइको तरिका, शारीरिक संरचना तथा जिम्मेवारी आदि । मानसिक स्वास्थ्य लामो समयसम्म कमजोर रहिरह्यो भने व्यक्तिविशेष डिप्रेसन, एंक्जाइटी, कन्भर्जन डिसअर्डर, पर्सनालिटी डिसअर्डर, साइकोसोम्याटिकको अवस्थामा जाने डर हुन्छ । त्यस्तो अवस्थामा पुगेका व्यक्तिलाई विशेष उपचार तथा सहयोग चाहिन्छ; समस्याको मात्रा हेरी मनोविमर्शकर्ता वा मनोविद् वा मनोचिकित्सककहाँ जानुपर्छ । तर विडम्बना, मनको स्वास्थ्यलाई प्रायः ओझेलमै राखिन्छ । त्यो किनभने, मन सधैं बलियो हुनुपर्छ, कमजोर महसुस भए पनि अरूलाई त्यसको भनक लाग्नु दिनु हुन्न नत्र अरूले हेप्छन् भन्ने सोचिन्छ । मनलाई अरू जस्तो बन्न, अरूको खुसीमा खुसी हुन, अरूका लागि बाँच्ने दबाब परिरहेको हुन्छ । अझ महिलाहरूको काँधमा त परिवार, समाज र राष्ट्र सबैको इज्जत बचाउने जिम्मेवारी छुट्याइएको छ । परिवार/सन्तानको समस्या र असफलतालाई महिलासँगै जोडेर हेरिन्छ । आफ्नो इच्छालाई छोड र अरूका लागि बाँच भन्ने सिकाइ, रंग–रूप–तौललाई लिएर गरिने खिसिट्युरी, शरीर थाक्दा आराम गर्न नपाइने अवस्था, महिनावारीअगाडि आउने शारीरिक परिवर्तन, महिनावारी सुक्न थाल्दाको समय, गर्भवती र आमा बन्दाको अवस्था आदिमा साथ–सहयोग नपाउनाले महिलाको मानसिक स्वास्थ्य खस्केको पाइन्छ । उदेक लाग्ने कुरा, आफूलाई भरथेगको खाँचो छ भन्ने थाहा हुँदाहुँदै पनि सहयोगका लागि सम्बन्धित ठाउँमा जान हुन्न र गए पनि पूरै सहयोग लिन हुन्न भन्ने मानसिकता छ । कतै परिवार/समाजको साथ नपाएर, कतै मद्दत माग्ने ज्ञानको अभाव भएर, कतै भन्ने आँट नभएर त कति सम्बन्धित विशेषज्ञको अभाव भएर यस्तो हुने गरेको हो । मानसिक स्वास्थ्यलाई चुस्त राखिराख्नका लागि बुझ्नैपर्ने कुरा के छ भने, जीवन कहिल्यै सजिलो थिएन र हुन्न पनि; दुःख देखेर आत्तिनु, चिन्तित हुनु, डराउनु वा कराउनु सामान्य हो । यदि परिस्थिति असहज छ भने प्रतिक्रिया देखाउनु सामान्य हो र यो नैसर्गिक अधिकारमा पनि पर्छ तर असहज परिस्थिति बितिसक्दा पनि आफू सहज हुन नसके वा सामान्य दैनिकीमा फर्कन गाह्रो भएको महसुस हुन थाल्यो र माथि भनिएका व्यावहारिक परिवर्तनहरू देखिन थाले भने सचेत हुनुपर्छ । प्रत्येक व्यक्तिमा आ–आफ्नै क्षमता हुन्छ । कुनै पनि व्यक्ति अरूको खुसीका लागि बाँच्न जन्मिएको हुन्न । जुन दिन हामी अरू र आफूलाई सम्मान/सद्भाव गर्न सिक्छौं, आफ्नो चाहना/गुणलाई चिन्छौं र आफ्नो जिम्मेवारी आफैं लिन थाल्छौं तब जीवन नीरस होइन सरस लाग्न थाल्छ; जीवनप्रति सम्मान जाग्न थाल्छ र कठिनाइलाई परास्त गर्ने जोस आउन थाल्छ ।मानसिक स्वास्थ्य बलियो राख्न के गर्ने ?मानसिक स्वास्थ्य दुर्बल भएर विशेषज्ञकहाँ नै जानुपर्ने अवस्था उत्पन्न नहोस् भन्नका लागि निम्नलिखित उपाय गर्न सकिन्छ—- कसैले के भन्लाभन्दा पनि ‘कसैले के गर्ला र ?’ को भावमा बस्ने कोसिस गर्नुपर्छ । - ‘अरूको समस्या मात्र मैले बुझ्नुपर्छ र, मेरोचाहिँ को छ ?’ भन्ने कुरा खेल्छ भने आफूवरिपरि त्यस्ता व्यक्तिको खोजी गर्ने जसले आफूलाई सहयोग गर्न सक्छन् । - परिवार, विद्यालय, समुदाय, कार्यक्षेत्र आदिमा खुलेर कुरा भन्ने/सुन्ने क्षमताको विकास गर्नुपर्छ ।- आफ्नो ‘अवस्था अनुसारको व्यवस्था’ गर्न सिक्नुपर्छ । - मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी समाचार वा सामाजिक सञ्जालमा आउने सबै कुरालाई आफूसँग जोडेर हेर्ने बानी भए हटाउनुपर्छ ।- बाहिरी वातावरण हाम्रो नियन्त्रणबाहिरको हो, आफूलाई मात्र नियन्त्रण गर्न सक्छौं भन्ने वास्तविकतालाई मनन गर्नुपर्छ । - पाँच जनाको सानो एक्स–रे समूह बनाउनुपर्छ । त्यो समूहका सदस्यहरूबीच नियमित भेटघाट हुनुपर्छ । आफ्नो दिन कस्तो रह्यो भन्ने जानकारी आदानप्रदान गर्नुपर्छ । बिनाकारण मन विचलित रहन थाल्यो भने समूहमा निर्धक्क सुनाउने र व्यवस्थापन गर्ने गर्नुपर्छ । - मानसिक स्वास्थ्यबारे तालिमप्राप्त वा कुन संस्थाले के सहयोग गर्छ भन्ने जानकारी भएको व्यक्तिको अगुवाइमा सञ्जीवनी समूह बनाउनुपर्छ । मन अलि आत्तिने पाँच–छ व्यक्तिको एउटा समूह बनाउन सकिन्छ, ताकि मनोसामाजिक प्राथमिक उपचार गर्न र आवश्यकता अनुसार विशेष सहयोगका लागि पठाउन सहज होस् । यो समूहमा एक्स–रेबाट आएका व्यक्ति पनि पर्न सक्छन् ।सरकार तथा सरोकारवालाको भूमिकासम्भव भएसम्म सबै खाले समूह (संगठन, कार्यालय, वित्तीय–कलाकारिता–पत्रकारिता आदि) मा मनको अवस्था जाँच्ने, जानकारीमूलक कार्यक्रम चलाउने गर्नुपर्छ । पालिका/वडा कर्मचारीहरूका मनको स्वास्थ्यको संरक्षण गर्नुपर्छ । साथै ‘घरदैलो मन स्वास्थ्य कार्यक्रम’ सञ्चालन गर्नुपर्छ ।अन्त्यमा, मनको समस्या लैंगिकतामा आधारित त हुन्न तर पनि विशेषतः महिलाहरू आफूमा समाजकै उत्तरदायित्व बढी भएका कारण विभेद, लाञ्छनाको डर तथा पहुँचको अभावमा मन उपचार केन्द्रको पहुँचबाट वञ्चित हुनुपरेको देखिन्छ । शरीर बिरामी पर्दा अस्पताल जाने गरेजस्तै मन बिरामी पर्दा पनि स्वास्थ्यकेन्द्र जानुस् भन्न जति सजिलो अप्ठेरोमा परेको व्यक्तिलाई पाइला सार्न हुँदैन । राज्यले घरदैलो कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने हो भने समाजमा व्याप्त ठूलो समस्या/मुद्दाको सही हल खोज्न सकिन्छ । वातावरण तनावग्रस्त हुन सक्छ तर त्यसबाट उत्पन्न हुने बेथितिको व्यवस्थापन गर्न सके व्यक्ति, परिवार, समाज, राष्ट्र नै स्वस्थ हुनेमा दुईमत छैन ।बिजुक्छे मनोविद् हुन् ।