प्राविधिक शिक्षा र पहुँच
शिक्षाको औपचारिक सुरुवात धेरै पहिलेदेखि भए पनि सीपयुक्त तथा दैनिक व्यवहारसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध भएको शिक्षाको विकास आधुनिक युगमा मात्र भएको पाइन्छ । शिक्षा मानव जीवनको व्यावहारिक पक्षसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ । यसले मानिसलाई साधारण सीप र हिसाबदेखि लिएर जटिल विधाका विषयवस्तुमा आएका चुनौती सामना गर्न सक्ने बनाउँछ ।
शिक्षाको औपचारिक सुरुवात धेरै पहिलेदेखि भए पनि सीपयुक्त तथा दैनिक व्यवहारसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध भएको शिक्षाको विकास आधुनिक युगमा मात्र भएको पाइन्छ । शिक्षा मानव जीवनको व्यावहारिक पक्षसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छ । यसले मानिसलाई साधारण सीप र हिसाबदेखि लिएर जटिल विधाका विषयवस्तुमा आएका चुनौती सामना गर्न सक्ने बनाउँछ ।विश्वविद्यालयको शिक्षाले व्यक्तिलाई दार्शनिक, अर्थशास्त्री, भूगर्भविद्, मनोवैज्ञानिक, इतिहासविद् र नीतिनिर्माता बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ । तर देशको द्रुत विकास गर्न र काम गर्ने सीपले युक्त हुन प्राविधिक शिक्षा आवश्यक छ । हाम्रो देशको विश्वविद्यालय शिक्षाले उत्पादन र निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन गर्न सकेको छैन । शिक्षालाई व्यक्तिलाई आदर्श, कर्मशील, जागरुक एवं उत्पादनशील बनाउने साधनका रूपमा लिन सकिन्छ । सीपले व्यावहारिक, जीवनोपयोगी र स्वरोजगार बन्न सहयोग पुर्‍याउँछ । कुनै प्रविधिसँग सम्बन्धित भएर हासिल गरिने सीपयुक्त ज्ञानलाई प्राविधिक शिक्षा भनिन्छ । सामान्य अर्थमा शिक्षाको अर्थ ज्ञान आर्जन गर्नु र केही सिक्नु भन्ने हुन्छ । तर, प्राविधिक शिक्षा भनेको विद्यार्थीहरूलाई विभिन्न आधुनिक उपकरणका माध्यमबाट रचनात्मक, सिर्जनात्मक कार्यहरू गराई दिइने सीपमूलक, उत्पादनमूलक र अनुसन्धानमूलक शिक्षा हो । कुनै पनि कार्यलाई प्रविधिबाट सिकाउने शिक्षा प्राविधिक शिक्षा हो । यो परम्परिक शिक्षाभन्दा फरक हुन्छ । प्राविधिक शिक्षाले व्यक्तिविशेषको क्षमता र योग्यताअनुसार काम गर्ने व्यावहारिक ज्ञान र कौशल दिन्छ । प्राविधिक शिक्षा विश्वमै लोकप्रिय बन्दै आईरहेको छ । विभिन्न प्रविधिसम्बन्धी ज्ञान आर्जन गरी औद्योगिक देशहरूले देशको आर्थिक स्थिति सुदृढ बनाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्‍याउन सहयोग पुर्‍याएका छन् । प्राविधिक शिक्षालाई श्रमसँग गाँसेर हेर्नु आवश्यक भइसकेको छ । जुन विषय अध्ययन गरिन्छ त्यो सिर्जनात्मक श्रमशक्तिको उत्पादक बन्न सक्नुपर्छ । प्राविधिक ज्ञान आर्जन गरेको व्यक्तिले मात्र प्राकृतिक स्रोतसाधनको समुचित उपयोग गरी मानव कल्याणका निम्ति योगदान दिन सक्छ । हाम्रो देशमा अनेकौं प्राकृतिक सम्पदा एवं जलसम्पदा छन् । मानव कल्याण गर्ने यस्ता तत्त्वहरू पौरखी, परिश्रमी र प्राविधिक सीपयुक्त शिक्षाको पर्खाइमा छन् । मुलुकको समृद्धिका लागि दक्ष जनशक्ति महत्त्वपूर्ण हुन्छ । संविधानको भाग ३ धारा ३१ मा नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा निःशुल्क पाउने हक हुनेछ भन्ने उल्लेख छ । तर पनि सरकारले शिक्षामा गरेको महत्त्वपूर्ण लगानीअनुसारको प्रतिफल पाउन सकेको छैन । नेपालमा अहिले पनि प्राविधिक जनशक्तिको उत्पादन न्यून छ । देशको आवश्यकताका लागि मात्र नभएर ठूलो संख्यामा वैदेशिक रोजगारीमा जाने युवाको आय आर्जनमा समेत वृद्धि गर्न योजनाबद्ध प्राविधिक शिक्षाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । समयसापेक्ष मागअनुसार विश्वबजारमा खरो प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम जनशक्ति आजको आवश्यकता हो । प्राविधिक शिक्षाले रोजगारीका अवसर प्राप्त गर्न सहज बनाउँछ । अहिले पनि वैदेशिक रोजगारीमा संलग्न युवाले पठाएको रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्र धान्न विवश हाम्रो देशमा पौरखी प्राविधिक शिक्षा अपरिहार्य भइसकेको छ । मुलुकभित्रै रोजगारीको कमीले गर्दा उच्च शिक्षा हासिल गरेका उत्कृष्ट विद्यार्थी विदेश पलायन भइरहेका छन् । यो राज्यका लागि ठूलो क्षति हो । त्यसैले हाम्रो देशको शिक्षा उत्पादनमुखी बन्नुपर्छ । व्यावहारिक, आत्मनिर्भरतर्फ उन्मुख जनशक्तिले मात्र मुलुक रूपान्तरण गर्न सक्छ । प्राविधिक शिक्षाले सीपयुक्त घरेलु उद्योगहरूदेखि ठूलठूला कलकारखाना र उद्योगधन्दाको विकास गरी देशलाई औद्योगिकीकरण गर्न सक्नुपर्छ । शिक्षित युवा जनशक्ति बेरोजगार बन्नु नपर्ने अवस्था बनाउनुपर्छ । बेरोजगारी समस्या हल गर्न र समाजलाई सुव्यवस्थित बनाउन हाम्रो देशको शिक्षालाई व्यावहारिक, उपयोगी र प्रविधिमैत्री बनाउनुपर्छ । सरकारले शिक्षामा बजेट बढाउनुपर्छ । प्राविधिक शिक्षामा सर्वसाधारणको सहज पहुँचका लागि काम गर्नुपर्छ । सीपयुक्त दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नतर्फ सरकार र सम्बन्धित निकायले ध्यान दिन ढिला भइसकेको छ । 