गंगामायाको काबुल दैनिकी
पाल्पाली युवती गंगामाया रानालाई आफू २० वर्षकी भइन्जेल दक्षिण एसियाली राष्ट्र अफगानिस्तानबारे उति पत्तो थिएन । जे जसरी भए पनि वैदेशिक रोजगारीमा जान आफ्नो बायोडाटा लिएर दिल्ली पुगेकी गंगालाई यो अफगानिस्तान भन्ने देशमा नेपाली महिला पनि जान सक्छन् भन्ने झनै पत्तो थिएन ।
पाल्पाली युवती गंगामाया रानालाई आफू २० वर्षकी भइन्जेल दक्षिण एसियाली राष्ट्र अफगानिस्तानबारे उति पत्तो थिएन । जे जसरी भए पनि वैदेशिक रोजगारीमा जान आफ्नो बायोडाटा लिएर दिल्ली पुगेकी गंगालाई यो अफगानिस्तान भन्ने देशमा नेपाली महिला पनि जान सक्छन् भन्ने झनै पत्तो थिएन । तर, अचानक जुटेको (गंगाका शब्दमा) ‘संयोग, अवसर र भाग्य’ मा उनिएर उनै युवती अफगानिस्तानको काबुल पुगिन्, त्यो मिति थियो– २०११ नोभेम्बर १३ ।‘त्यसबेला न यो देश चिनेकी थिएँ, न कोही साथीसंगी,’ दुई वर्षअघि काबुल नजिकै जलालाबाद रोडको प्रतिष्ठित सुरक्षा कम्पनी (सिल्ड सेक्युरिटी) मा भेटिएकी गंगामाया अघिल्लो शुक्रबार काठमाडौंको भीडभाडमा भेटिइन् जो चिनजानी लवजमा भन्दै थिइन्, ‘त्यही ठाउँमा कामदार बनेर ६ वर्ष बित्ला भन्ने थिएन, तर बितिसकेको छ ।’ हरेक छ महिनामा पाइने एक महिने बेतलबी बिदामा छुट्टी काट्न तानसेन घर पुग्ने गंगामाया यसपाला पनि काबुल फिर्नुअघि छोटो ‘ट्रान्जिट’ मा काठमाडौं घुमिरहेकी थिइन् । केही छोटो समय आफन्तसँगको भेटघाट र बाँकी लामो समय काठमाडौंमा सपिङका लागि उनी चर्को दौडधुपमा थिइन् ।‘काबुल उत्रिएपछि सीधै काममा लाग्नुपर्छ । सुरक्षाको प्रबन्ध र कडाइका माझ आफ्नो कम्पनीको ग्रिनजोन (सुरक्षा घेरा) बाट बाहिर जानै मिल्दैन,’ गंगाले सुनाइन्, ‘त्यही भएर आफूलाई चाहिने लत्ताकपडा अथवा अरू जरुरी सामान ६ महिनाका लागि यहींबाट लिएर जान लागेकी छु ।’ दस जोड दुई पढेर पाल्पाली ढाकाको सानो बिजनेस हुँदै काठमाडौंमा झन्डै डेढ वर्ष ब्युटिपार्लरको काम गरेपछि गंगामायालाई विदेश जाने भूत चढेको थियो । भारतीय गोर्खा सैनिकका रिटायर्ड बाबु गणेशबहादुरले दिएको ढाढसमा गंगामायाले एक दिन घर छाडेकी थिइन्– केही नयाँ उद्यम गर्न । आफ्ना साथमा थोरै पैसा, पासपोर्ट र अन्योलको योजना लिएर भारतको दिल्ली आसपासमा झन्डै १ वर्ष ‘फिरन्ता’ बनेरै बिताइन् । त्यस बीचमा अफगानिस्तानको काबुल नजिकै रहेको सुरक्षा कम्पनीमा महिला कामदार चाहिएको थाहा पाएपछि गंगामायाले कम्पनीका सुरक्षा प्रबन्धक प्रकाश केसीमार्फत कामको सेवा सर्त बुझ्न पाएकी थिइन् । ‘खाडी गएका कतिपय दिदीबहिनीले बेहोरेको असुरक्षा र दुव्र्यवहारहरू मैले थाहा पाएकी थिएँ,’ गंगामाया सम्झन्छिन्, ‘बरु सेवा सुविधा र तलब कम होस् । दुव्र्यवहार र (घरेलु) हिंसा भने बेहोर्नु नपरोस् भन्ने थियो । नभन्दै अफगानिस्तानको सुरक्षा कम्पनीमा पुगेर म ढुक्क बन्न सकें ।’ काबुल पुगेको थुप्रै दिनसम्म कोही चिनारु नेपाली भेट्न नपाएको र अझ अर्की केटीको अनुहार हेर्न त महिनौं लागेको क्षण उनले सम्झन चाहिन् । यस्ता सुरक्षा कम्पनीहरू अथवा होटलसरह सुविधा दिने सुरक्षा निकायमा लजिस्टिक, ह्युमन रिसोर्स, सेल्स गल्र्स, वेट्ेरसका रूपमा नेपाली वा भारतीय युवतीहरूले काम पाइरहेको उनले सुनाइन् । तर, यस्तो सेवा सुरक्षासहितको काममा ३० भन्दा बढी नेपाली युवती अफगानिस्तानमा छैनन् ।पैसाभन्दा सुरक्षा ठूलो ! गत वर्ष जुन तेस्रो साता काबुल, जलालाबाद रोड (गंगामायाले काम गर्ने सुरक्षा कम्पनी नजिकै) मा भएको आत्मघाती बम विस्फोटमा परेर १२ नेपाली कामदारको घटनास्थलमै मृत्यु भयो । पछि उपचारक्रममा थप दुईले ज्यान गुमाए । एक साताअघि मात्रै काबुलमा भएको अर्को आक्रमणमा ८० जना सर्वसाधारणको मृत्यु भयो, त्यसमा ५ जना नेपाली घाइते भएको पुष्टि भइसकेको छ ।यस्ता आक्रमण–विस्फोट र मृत्युका खबरहरू खुबै सुनिरहन्छिन्, गंगामाया पनि । विशेषत: दैनिक १० घण्टे ड्युटी पूरा गरेर कोठामा पुग्नासाथ केही अनलाइन र फेसबुकसहितका सामाजिक सञ्जालबाट आफू बसेको ठाउँ (काबुल) वरपरबारे अनेक घटनाक्रममा जानकार हुन्छिन् । ‘मैले सुरक्षा दिने कम्पनी ग्रिन भिलेज हस्पिटालिटी आफैंमा सुविधासम्पन्न होटलजस्तै हो,’ गंगामाया भन्छिन्, ‘यहाँभित्रै बिजनेस सेन्टर, जिम, स्पोर्ट्स, रेस्टुराँहरू, स्पा आदि रहेको छ । हामी सधैं यो ग्रिन–जोनभित्रै हुन्छौं । मेडिकल उपचार क्रममा अथवा घर आइजाई गर्ने क्रममा मात्रै ‘आर्मर’ गाडी अघिपछि लगाएर क्याम्प बाहिर निस्कन्छौं ।’ ग्रिन भिलेजमा स्थानीय अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाका कर्मचारी अथवा कूटनीतिक नियोगका पदाधिकारी र विशिष्ट पाहुनाहरू बसोबासमा आइरहेका हुन्छन् । ग्रिन भिलेजमा केही युरोपेली मुलुकसहितका सुरक्षाकर्मी (कामदार) छन् जसमा नेपालीको संख्या १ सय जति ६० छ । युवती भने गंगामायासहित शर्मिला घले (चितवन) र बेगम गुरुङ (दार्जिलिङ) छन् । ‘हेर्नुस्, सुरक्षा कहाँ छ र ? अस्ति पाल्पा, दोभानको सिद्धबाबा डाँडाबाट ढुंगा झरेर एक यात्रु मरे । काठमाडौंमा सडकपेटीमा हिँड्दाहिँड्दै मोटरसाइकलले किचेको घटना सुनिन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘तर यसो भन्दैमा जे त होला नि भन्नु पनि ठीक होइन । पोहोर जलालाबाद रोडमा मारिएका नेपाली ‘ग्रिनजोन’ मा थिएनन् । काम गर्ने ग्रिनजोन भए पनि उनीहरू बस्ने ठाउँ ‘रेडजोन’ (असुरक्षित) थियो । त्यसरी जानेरै असुरक्षा रोज्नु भने ठीक होइन ।’ गंगाले आफ्नो सुरक्षाका लागि सामान्य पेस्तोलदेखि एके–४७ सम्म चलाउन सिकेकी रहिछन् । तर, सुरक्षा ड्युटीका बेला महिलालाई हतियार बोक्न दिइएको रहेनछ । ‘पोहोर १२ नेपाली मारिएका बेला पाल्पाबाट बाआमाले अब तुरुन्त फर्केर आउ भनेका हुन्,’ गंगा सम्झिन्छिन्, ‘लगत्तै, भारतीय सेनामा रहँदा श्रीनगर, जम्बु, कश्मीरका युद्ध मैदानमा खटेका बाबुले आँट भरिदिएपछि म फर्कन चाहिनँ । सकेसम्म सुरक्षित बस्ने हो, केही हुनु छ र लेखान्तमा लेखेकै छ भने भइहाल्छ भनेर बसेकी हुँ ।’नेपाली समाजमा महिलाहरू कुनै अवसर र मौका पाइहाले पनि ‘परिवार र समाज’ को कारण देखाउँदै अगाडि बढ्न नसकिरहेको बुझाइ गंगामायासँग छ । ‘महिला हेपिए, महिला पछि परे भनेर आफैं रुँदै–कराउँदै पछि बस्नुको अर्थ छैन,’ उनी भन्छिन्, ‘काम, क्षमता र साहसमा पुरुषभन्दा स्वभावत: अलिक पछि भए पनि आइपरेको चुनौती बेहोर्न महिला अघि सर्नैपर्छ । म कमजोर छु भनेर समाज अथवा पुरुषका अगाडि बसिरहने हो भने कहीं पुग्न पनि सकिन्न ।’ तर, आफूमा कामको क्षमता र सीप भने लिएर मात्रै घरबाट बाहिर निस्कन गंगा अरूलाई सुझाउँछिन् । जस्तो, उनले आफ्नै कम्पनीमा पनि केही फिलिपिनो महिला (वा पुरुष) देखेकी छिन् जो पढेका छैनन् तर, काम–दक्षतामा भने अब्बल छन् । त्यस्तै, चिनियाँहरू पनि अंग्रेजी भाषा नबोले पनि मिहिन काम गर्ने शैली र मिहिनेतका भरमा संसारमा बिकिरहेको उनी सुनाउँछिन् । नेपालीका हकमा पनि सरकारले तोकेको सेवा–सुविधा–सर्त मान्दै तथा न्यूनतम १ लाख रुपैयाँ मासिक पाउने गरीको सेवासर्तमा मात्रै अफगानिस्तान आउनुको अर्थ ‘जायज’ रहेको उनी सुनाउँछिन् । अन्यथा जीउज्यानको जोखिमका अगाडि ‘सुविधा र सुरक्षा’ लाई कहिल्यै भुल्न नमिल्ने उनको सुझाव छ । युद्ध र प्रेम उस्तै !राना परिवारमा जेठी छोरी गंगा आफूभन्दा मुनिका २ बहिनी (हाल विवाहित) र बाआमाका निम्ति पनि भरथेग गर्ने सदस्य हुन् । उनी पनि स्वभावत: अरू युवतीजस्तै प्रेम, यौवन र सपनाका कुरा गर्न रुचाउँछिन् । तर, महिनाको १ लाख रुपैयाँ आम्दानी कमाउन ‘सतर्क’ बन्दै खटिनुपर्ने कामकुराले प्रेम वा मनका धेरै संवेगहरू सेलाएर जाने रहेछन् । ‘कस्तो भने अहिले राम्रै काम–कम्पनी भइदियो र बीचैमा मरेर गइयो भने पनि घरपरिवारले राम्रै क्षतिपूर्ति (मृत्युपर्यन्त) पाउने छन् भन्ने अठोट राख्नुपर्ने रहेछ,’ उनी भन्छिन्, ‘त्यही भएर महिना–वर्ष भनेरै अफगान भूमिमा ६ वर्ष बितिसकेको छ ।’यसो भन्दैमा प्रेमका मामलामा पूरै निराश र उदास पनि छैनन् गंगामाया । ‘मायाबिना यो संसार चल्छ कहाँ ?,’ उनी भन्छिन्, ‘माया भनेको यो जिन्दगीको दु:ख–सुख, आँसु–हाँसो सबै हो ।’ यति पृष्ठभूमि बाँधेपछि मात्रै उनले आफ्नो केटा साथी अहिले आफूजस्तै वैदेशिक रोजगारीमै रहेको र छिट्टै घरजम गर्ने योजना रहेकोबारे सुनाइन् । ‘खोइ भन्न सकिन्न, सुन साइँला भन्दै ४० कटेपछि मात्रै रमाउने दिन आउने हो कि ?,’ बोलीमा रसिली गंगाले थपिन् । गंगामाया मात्रै होइन, अफगान भूमिमा रहेका १० हजारभन्दा सबैजसो कामदारका हकमा ‘ग्रिनजोन’ बाट बाहिर निस्कनु भनेको अर्को खतरा निम्त्याउने कुरा मात्रै हो । कतिसम्म हुँदो रहेछ भने गंगामाया काम गर्ने ग्रिनभिलेजबाट काबुल विमानस्थल केही किलोमिटरको दूरीमा मात्रै छ । तर, छुट्टीमा घर फर्कने क्रममा काम गर्ने क्याम्पबाट एयरपोर्ट जाँदा पनि गंगाकी एक साथीलाई गाडीमा चढ्नासाथै चक्कर लाग्ने र रिंगटा लाग्ने अवस्था आएको रहेछ । अझ एक जनाले विमानभित्रै भोमिटिङ गरेकी रहिछन् । कम्तीमा ६ महिना वा एक वर्षसम्म गाडी चढ्ने बानी छुटेपछि गाडी चढ्नासाथ ‘निशा लाग्ने’ स्थिति कतिपयले खेप्ने रहेछन् । मानौं, सेवा–सुरक्षा भएको कुनै एउटा जेलभित्र (चार चौघेरामै) नित्य ड्युटीमा खटिनुपरेको जस्तो अनुभव पनि क्याम्पहरूमा पाइने रहेछ । समाज र परिवारमा जोडिएर आउने ‘जिम्मेवारी’ ले पुरुष वा महिला जोकोहीको जीवन अनुशासित हुँदै जाने अनुभव गंगामायासँग छ । ‘तर हाम्रो समाज पनि उस्तै स्वार्थी छ । एक दिन कमाइधमाइ भएन, काम भएन भने भोलिपल्टैबाट मलाई हेर्ने दृष्टिकोणै अर्को बनिसक्छ । यसकारण पनि अरू सपना बिसाएर काममा खटिएकी छु,’ गंगामायाले काबुल जाने अघिल्लो साँझ खुसीको मुद्रामा गफिँदै भनिन्, ‘कस्तो भयो भने केही वर्ष अघिसम्म ब्वाई फ्रेन्ड र मायाप्रेमभन्दा ऋणपानको बढी चिन्ता भयो । अहिले यसैगरी दिनरात खटिएर काम गर्ने दैनिकी ‘आदत’ भइसकेको छ ।’गंगामायाको कुरोको चुरो थियो– प्रेम र युद्धमा सबै कुरा जायज भनेको यही हो क्यार ! 