अटोबानः जहाँ गतिको कुनै सीमा छैन   
जर्मनी भन्नासाथ केही कुरा दिमागमा तुरुन्त आउँछ । हिटलर, दोस्रो विश्वयुद्ध, त्यसपछिको लामो शीतयुद्ध, बर्लिन वालको पतन र पछिल्लो समयमा आएर त्यहाँकी चान्सलर– एन्जेला मार्केल । अनि, युरोपको समायोजन केन्द्रका रूपमा जर्मनीको भूमिका र यो देशले प्राप्त गरेको अद्वितीय आर्थिक सफलता ।
काठमाडौं — जर्मनी भन्नासाथ केही कुरा दिमागमा तुरुन्त आउँछ । हिटलर, दोस्रो विश्वयुद्ध, त्यसपछिको लामो शीतयुद्ध, बर्लिन वालको पतन र पछिल्लो समयमा आएर त्यहाँकी चान्सलर– एन्जेला मार्केल । अनि, युरोपको समायोजन केन्द्रका रूपमा जर्मनीको भूमिका र यो देशले प्राप्त गरेको अद्वितीय आर्थिक सफलता ।मेरो मनमा भने जर्मनी भन्नासाथ अरू दुई कुरा पनि आउँछन्– इन्जिनियरिङ र कार । भक्सवागन, मर्सिडिज बेन्ज, बीएमडब्लू र अउडी । जर्मनीको इतिहास, यसको लोभलाग्दो विकास र त्यहाँको विश्वविख्यात दक्षताको सम्मिश्रण मैले एक चीजमा पाएँ– अटोबान । अटोबान, संसारकै सबभन्दा कहलिएको राजमार्ग ।स्विटजरल्यान्डको नाम लिनासाथ हामी के सम्झन्छौं ? हामीजस्तै प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण पहाडी अनि भूपरिवेष्ठित मुलुक । तर हामीभन्दा धेरै विकसित र आफूले पाएको प्रकृतिको प्रवर्द्धन गरेर विश्वकै सबैभन्दा राम्रो जीवनस्तर र राम्रो जीवनयापन गर्ने गौरवमय गाथा कमाएको मुलुक ।रोर्बट कप्लान ‘दी इन्डस् अफ दी अर्थ’ मा उल्लेख गर्छन्– ‘म जतिजति नयाँ नयाँ ठाउँको यात्रा गर्दै जान्छु उतिउति एउटै कुरा आविस्कार गर्छु । यी सब गन्तव्य दिमाग खाली भएको तन्नेरीको रूपमा घुम्न पाएको भए मेरो हेराइ पक्कै पनि बेग्लै हुने थियो ।’कप्लानको ‘दी इन्ड्स अफ दी अर्थ’ उनले संसारको विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्र भ्रमण गरेर तयार गरेको किताब (जसमा नेपालबारे पनि उल्लेख छ) आफैंमा निकै महत्त्वपूर्ण अभिलेख मानिन्छ । सन् २००० मा पढेको उक्त पुस्तकको अहिले आएर म मात्र एउटै कुरा सम्झन्छु र त्यो अति गहन लाग्छ ।आखिर कुनै घटनाक्रमलाई हेर्ने नजर तपाईंको नितान्त व्यक्तिगत (त्यसकारण वस्तुगत) हुन्छ । कप्लानले पश्चिम अफ्रिका हुँदै इजिप्ट, टर्की, इरान, मध्यएसिया, भारत र दक्षिण पूर्वी एसियाका देशमा खास गरेर एक विषय हेर्ने प्रयास गरेका छन् उक्त पुस्तकमा । सबैले हेयको दृष्टिले हेरेका यी क्षेत्रले २१ औं शताब्दीको घटनाक्रमलाई कसरी सबभन्दा बढी प्रभावित गर्नेछन् भनेर औंल्याउन कप्लान सफल भए । सायद यी यस्तै कारणले उनी अहिले आएर संसारको सबैभन्दा प्रभावशाली ‘ननफिक्सन’ लेखकमध्येमा पर्दछन् ।म यो अलि दार्शनिक र ऐतिहासिक प्रसंगबाट अब वर्तमानमा आएर आफ्नो यात्राको सेरोफेरो जोड्ने अनुमति लिन्छु ।वैशाख अन्तिम साता जर्मनी लागियो । यात्राको एकातिर जिम्मेवारी र अर्कोतिर उत्साह पनि थियो । जर्मन सरकार र एसियाली विकास बैंकले गरेको ४ दिने सम्मेलनबाट बढीभन्दा बढी लाभ लिऊँ भन्ने थियो ।राजनीतिक हिसाबले विश्वमै प्रसिद्धि कमाएकी जर्मन चान्सलर एन्जेला मार्केलको सम्बोधनमा विशेष प्रतिनिधि भएर सहभागिता जनाउन पाउने अवसर गुमाउने त कुरै भएन । एसियाली विकास बैंकका सदस्य मुलुकको वार्षिक सम्मेलन युरोपमा हुने कुरा भने विरोधाभासपूर्ण लागेको थियो ।तर, सम्मेलनमा पुगेपछि यो कुरा पनि छर्लङ्ग भयो । पश्चिममा एसियाको उदय अत्यन्त चाखको विषय बनेको छ । उसलाई बजार चाहिएको छ, हामीलाई उसको पुँजी र प्रविधि ।...पश्चिमी सहरहरू आ–आफ्नै विशेषताका लागि कहलिएका छन् । मेरो यात्राको प्रमुख ‘बेस’ र सम्मेलन आयोजक सहर थियो– फ्रयांकफर्ट । युरोपको माझमा रहेको जर्मनी र जर्मनीको झन्डै माझमा रहेको यो सहर ‘बिजनेस सिटी’ का रूपमा चिनिन्छ । ठूला–ठूला अन्तर्राष्ट्रिय बैंकहरू, गगनचुम्बी युरोपियन सेन्ट्रल बैंकको प्रधान कार्यालय हामी बसेकै एनएच होटलसँगै थियो । फ्रयांकफर्ट अन माइन (माइन नदीको किनारमा अवस्थित) हेस राज्यको सबभन्दा ठूलो सहर हो । अग्ला–अग्ला घर भएको जर्मनीको एक मात्र सहर पनि यही हो । फ्रयांकफर्ट एयरपोर्ट युरोपको तेस्रो ठूलो एयरपोर्ट हो ।मलाई फ्रयांकफर्टको ‘बिजनेस–गाथा’ भन्दा पुराना काठका घर, मनग्गे म्युजियम र अत्यन्त प्रभावकारी सार्वजनिक यातायातले निकै प्रभावित गर्‍यो । धेरै स्थानीयबासिन्दा आफ्ना कार प्रयोग नगरी अन्डरग्राउन्ड रेल, बस र अझ साइकलको व्यापक प्रयोग गर्दा रहेछन् । युरोप र अमेरिकामा हिउँद निकै चिसो र लामो हुने हुनाले वसन्तको आगमनमा पूरै सहर रमाएको देख्न पाइन्छ । वैशाखमा फ्रयांकफर्टको ‘मुड’ ठीक त्यस्तै थियो ।सहरको नेपाली कनेक्सनमेरो विदेशको यात्रा अनुभवबारे एउटा धारणा छ, लामो अनुभवले विकास भएको । खासगरेर छोटो समयको भ्रमण त्यसमा पनि एकातिर सम्मेलन या ‘अफिसियल एजेन्डा’ लिएर जाँदा, व्यक्तिगत भ्रमणमा जस्तो आफ्नै हिसाबले बरालिएर हिँड्ने समय हुँदैन । सानो समयमा हेर्ने र डुल्नुपर्ने धेरै कुरा हुँदा ‘लोन्ली प्लानेट’मा ‘हेर्नु र गर्नुपर्ने चीज’भन्दा के चाहिँ पायक पर्छ भन्ने कुराले धेरै अर्थ राख्दोरहेछ ।मेरो यात्रामा यहींनेर आएर जोडिए, गैरआवासीय नेपालीको संगठन एनआरएनका पूर्वअध्यक्ष तथा फ्रयांकफर्टका नवबासिन्दा जीवा लामिछाने । नेपालीहरूबीच (गैरआवासीय नेपालीमा अझै बढी) उहाँले पाएको जस्तो ख्याति थोरैले मात्रै पाएका छन् ।उहाँको उद्यमशीलता र सफलताबारे अरू कुनै समय छुट्टै चर्चा गरौंला । यहाँ यति मात्र भन्न चाहन्छु– जर्मनीको हाम्रो भ्रमण उहाँ र एनआरएनका उपाध्यक्ष कुमार पन्तले गर्दा अन्यन्त फलदायी भयो ।काठमाडौं आउँदा उहाँ कान्तिपुर मिडिया ग्रुपका अध्यक्ष कैलाश सिरोहियालाई भेट्ने गर्नुहुन्छ । मेरो चिनजान पनि त्यही क्रममा    भएको थियो । उहाँको एनआरएन अध्यक्षको कार्यकालमा त्यो भेटघाट बढ्यो । नेपालबारे मात्रै होइन, रुसी साहित्य र राजनीति, जर्मनीको आर्थिक विकास र एन्जेला मार्केलको नेतृत्वदेखि युरोपमा सिरियाली शरणार्थीलगायतका विषयमा दखल राख्ने उहाँसँग गफिनुको आफ्नै मजा छ ।विविध विषयलाई जोडेर मानव दिमागले कुनै पनि यात्राको सार खोज्दै हुन्छ, कप्लान भन्छन् । जीवाजीले सुझाउनुभयो— युरोपको राजधानी ब्रसेल्स गए धेरै चीज देखिन्छ । उहाँ युरोपमै लामो समय बिताउनुभएको ‘कस्मोपोलिटन’ उद्यमी । मेरो लागि भने यो यात्रा एउटा दुर्लभ अनि सुन्दर अवसर आफ्नो धोको पूरा गर्ने ।फ्रयांकफर्टबाट जुरिक मात्र ३–४ घन्टा टाढा छ । तर, यस यात्राले मेरो स्विटजरल्यान्ड टेक्ने सपना पूरा भयो । अझ अटोबानको अनुभव गर्ने मौका पनि मिल्यो ।अटोबान : गति सीमितता नभएको हाइवेजर्मनी र सम्पूर्ण मध्ययुरोपको गाथा अटोबानको यात्राबिना अधुरो हुन्छ । फ्रयांकफर्टबाट हाइडेलवर्ग अनि बासेल हुँदै जुरिक पुग्न हामीलाई मात्र चार घन्टा लाग्यो । तर अटोबानको सो सानो यात्राले मलाई हिटलरको नाटकीय आगमन, जर्मनीको अद्वितीय विकासमा अटोबानको भूमिकालाई स्मरणमा ल्याइदियो ।फ्रयांकफर्टको सहरी क्षेत्र काट्नासाथ हाम्रा क्रोएसियन मूलका ड्राइभरले गाडीका रफ्तार मजैले बढाए । १ सय ६० किलोमिटर प्रतिघन्टा अगाडिको स्पिडमिटरमा देखें । अघिल्लो सिटमा बस्नुभएका जीवाजी भने घरी हामीलाई अटोबान, स्विट्जरल्यान्ड र जर्मनीबारे जानकारी दिँदै हुनुहुन्थ्यो भने घरी क्रोएसियन ड्राइभरसँग रुसी भाषामा कुरा गर्नुहुन्थ्यो ।कोलोनका मेयर कोनाल्ड एडनोरले सन् १९३२ मा अटोबानको निर्माण सुरु गरे पनि ‘हाइस्पिड हाइवे’ सुरु गर्ने श्रेय एडोल्फ हिटलरलाई जान्छ ।१९२० को दशकमा जर्मनी आर्थिक मन्दीबाट पीडित थियो । ठूलो र गतिलो बाटोले देशका विभिन्न भाग जोड्न सक्ने हो भने त्यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई ठूलो सहयोग गर्ने कुरामा दुई मतै थिएन । हिटलरले १९३३ मा चुनाव जित्नेबित्तिकै अटोबानको निर्माणमा किन तदारुकता देखाए भन्नेमा धेरै ‘थिसिस’ छन् ।के उनी दोस्रो विश्वयुद्धको तयारीका लागि अत्यन्त सशक्त रोड नेटवर्क बनाउन लागेका थिए ? के उनी जर्मनीमा इतिहासले नै नदेखेको रोजगारी सिर्जना चाहन्थे ? कि हजारौंलाई रोजगारी दिने र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउने यो आधुनिक हाइवेलाई आफ्नो प्रसिद्धिको ‘प्रोपोगन्डा टुल’ बनाउन चाहन्थे ?यसमा विवाद कायमै छ । तर, धेरैले के मान्दछन् भने अटोबान हिटलरका निमित्त जर्मनीको प्राविधिक दक्षता र राष्ट्रिय एकताको द्योतक थियो । १९३२ सम्ममा यसको ३ हजार किलोमिटर निर्माण पूरा भइसकेको थियो ।यसको एक वर्षपछि चुनाव जितेर सत्तामा आउनासाथ हिटलर र नाजीले अटोबानलाई आफ्नो गौरवशाली परियोजनाका रूपमा अपनाए । १९३६ सम्ममा आइपुग्दा यो निर्माणले १ लाख ३० हजार जर्मनलाई प्रत्यक्ष रोजगारी दियो ।अरू २ लाख ७० हजार मानिसहरूले परोक्षरूपमा ‘सप्लाई चेन’बाट लाभ लिए ।अमेरिका, स्पेन र चीनले हाइस्पिड हाइवे विकास नगर्दासम्म जर्मनीको अटोबान संसारको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय राजमार्गका रूपमा रह्यो ।अटोबानलाई आज पनि हाइस्पिड हाइवेको सुरुवात गर्ने श्रेय जान्छ । तर त्योभन्दा पनि याद गर्नुपर्ने कुरा के छ भने हालसम्म पनि जर्मनी मात्र एउटा यस्तो मुलुक हो जहाँ केन्द्रीय सरकारले सञ्चालन गरेको अटोबानमा स्पिड लिमिट राखिएको छैन ।जब आममानिसले हाइवे र हाइस्पिड गाडीको परिकल्पना मात्र गर्न थालेका थिए, अटोबानले १९३० को दशकमा ४३२ किमि प्रतिघन्टाको वेगमा मर्सिडिज–बेन्ज आफ्नो बाटोमा दौडाइसकेको थियो ।झ्यालबाट बाहिर हेर्दा सबैभन्दा बायाँका लेनमा अत्यन्त वेगमा गुडेका गाडीहरू देखिन्थे । आफैं चढेको बीएमडब्लू १६० किमि प्रतिघन्टामा कुँदिरहेको भए पनि ती गाडीहरूले बायाँबाट छिचोलेर हेर्दाहेर्दै हराएको देख्दा अनुमान लगाउँथे– पक्कै पनि यिनको गति २००–२५० होला ।सन् २००० सम्म अटोबान अमेरिकापछिको दोस्रो ठूलो सुपरहाइवे थियो– लम्बाइको हिसाबले । अहिले चीनले यी दुवैलाई उछिनेको छ । तर, सुरक्षाको सबालमा भने अटोबान अझै पनि सबैभन्दा अगाडि छ, यहाँ कम दुर्घटना भएका छन् ।...अटोबानबारे हिटलरको एक नामूद ‘प्रोपोगन्डा’ कहावत छ– ‘जहाँ जर्मनी सकिन्छ, त्यहाँबाट रोडमा खाल्टाखुल्टी सुरु हुन्छन् ।’हिटलरलाई नै अटोबानको सम्पूर्ण श्रेय दिन भने जरुरी छैन । दोस्रो विश्ययुद्धपछि अटोबान अझ विस्तारित गरियो र १९९० को जर्मनी एकीकरणपछि तत्कालीन पूर्वी जर्मनीका तुलनात्मक हिसाबले कम विकसित बाटालाई आधुनिकीकरण गरियो ।हाल आएर जर्मनीको युरोपियन युनियनमा रहेका केन्द्रीयता, दुवै भौगोलिक दृष्टिकोणबाट अग्रणी अर्थतन्त्रको रूपमा, अटोबानको महत्त्वलाई अझ बढाएको छ ।पछिल्लो चुनावमा सोसियल डेमोक्र्याटिक पार्टीका अध्यक्ष सिगमार ग्याबरियलले अटोबानमा सरकारले गति नियन्त्रण गर्ने नीति अपनाउनुपर्छ भन्दा एन्जेला मार्केल आफैंले त्यसको कडा विरोध जनाइन् ।जुरिकबिहान ७:३० तिर फ्रयांकफर्टबाट हिँडेका हामी हाइडेलवर्गमा एक–डेढ घन्टा बिताई मध्यान्हमा स्विट्जरल्यान्डको अति नै रमणीय सरह जुरिक आइपुगियो । मौसमले साथ दियो– करिब १८–२० डिग्री सेन्टिग्रेड हुँदो हो, खुला नीलो आकाश, अनि ‘जुरिक लेक’मा आनन्दले तैरँदै गरेका जलपंक्षीहरू । जीवाजीले भन्नुभयो, ‘यहाँका स–साना होटलहरू पनि संसारकै सबैभन्दा महँगामा पर्छन् ।’‘किन र ?’ मैले सोधें ।‘स्विट्जरल्यान्डको टुरिज्म अत्यन्त ‘हाइ–एन्ड’ को छ ।’झन्डै केराको आकारको यो तालको दक्षिणमा जिमरवर्ग र अल्विस डाँडा छन् र उत्तरमा फानेनस्टिलका डाँडा । स्विट्जरल्यान्डको सबैभन्दा ठूलो यस जुरिक सहर भने लेक जुरिकको पश्चिममा छ ।लेक जुरिकको झन्डै एक फन्को लगाउनुअगाडि सहरका सुन्दर ट्राम र गाडीहरू छल्दै यताउता बरालियौं । र, एक टर्किस रेस्टुराँमा ‘प्याप’ खाइयो– फर्सीको झोल त्यत्ति स्वादिलो लागेको मलाई याद छैन ।‘यहाँ त मासु खान सस्तो । तरकारी र हरियो परियो महँगो । तर, युरोपमा भेजिटेरियनको संख्या बढ्दो छ,’ जीवाजीले बुझाउनुभयो । अनि चिसो बियर खाइयो– सायद जर्मन थियो क्यार । पानी खानुभन्दा बियर सस्तो युरोपमा, भन्छन् नि ।जुरिकको यात्रा अनि राजा त्रिभुवनको मृत्यु भएको हस्पिटल नगई भएन । (बायाँ तस्बिरमा देखिएको त्रिभुवनको स्मारक ।)डा. विनय श्रेष्ठ लामो समयदेखि स्थानीयबासी हुनुहुँदो रहेछ । उहाँले दिनुभएको ठेगाना जीवाजीले आफ्नो टेलिफोनबाट खोज्नुभयो अनि करिब १५–२० मिनेट यताउता सोध्दै पुगियो ।जुरिकबाट फ्रयांकफर्ट फर्कने क्रममा अटोबानले धोका दियो । हाम्रा क्रोएसियाई चालकले गाडीको जीपीएसबाट लिएको बाटो अलि लामो परेछ । यसपालि अटोबान र सहायक मार्गमा आउँदाभन्दा करिब २ घन्टा बढी बिताइएछ ।पर्यटकहरूलाई त झन् राम्रै भयो तर हाम्रा स्थानीय गाइड आफ्ना चालकसँग रसियनमा लामै वार्तामा घरी–घरी लागिरहे । नौ–साढे नौ बजेसम्म घाम लागिरहने युरोपमा हतार पनि नलाग्दो रहेछ, खासगरेर घुमन्तेलाई ।भोलिपल्ट आबुधावी हुँदै काठमाडौं फर्कनु थियो । फ्रयांकफर्टको फ्लाइट र आबु–काठमाडौंको फ्लाइटको राम्रो सिट आफ्नो फोनबाट बुक गर्न करिब २० मिनेटसम्म पनि नसकेपछि होटलको रिसेप्सनमा फोन लगाएँ । दुइटा कुरा सम्झाएँ । पहिलो फ्लाइट रातिको थियो– चेक आउट गर्नुपर्ने समय भने दिउँसो १ बजे ।रिसेप्सनिस्टले बोर्डिङ पास प्रिन्ट गर्न अलि बेर लगाइन् र म अत्तालिएँ सायद राम्रो सिटहरू सबै बुक भइसकेछ कि । मैले बिर्सेछु– जर्मनहरू युरोपमै कहलिएका साह्रै ‘अर्गनाइज्ड’ हुन्छन् । जब हामीले अफिसियल चेकआउट गर्‍यौं, उनले हामी दम्पतीलाई बोर्डिङ पास (४ वटा) दिइन्, ‘सेफ ट्रयाभल ! थ्याङ्स फोर युजिङ् आवर होटल ।’