भूकम्पीय जोखिम न्यूनीकरणका प्रयास
गत माघ २ गते २६ औैँ भूकम्प सुरक्षा दिवस ‘स्थानीय स्रोत र प्रविधिसमेतको प्रयोग गरौँ, भूकम्प थेग्ने संरचना बनाऔँ’ भन्ने नाराका साथ मनायौँ । विगत २५ वर्षदेखि भूकम्पका सम्बन्धमा जनचेतना फैलाउने काम हुँदै आएको छ । केही वर्षदेखि राजधानीबाहिर पनि जनचेतना जगाउने उद्देश्यले भूकम्प सुरक्षा दिवस मनाउँदै आएका छौँ तर भूकम्पबाट जोगिन अपनाउनु पर्ने डक कभर र होल्डका सम्बन्धमा पनि पूर्ण शिक्षाको अभावमा झन् हानिकारक हुन पुगेको भनेर बेलाबेला प्रश्न उठाइन्छ ।
गत माघ २ गते २६ औैँ भूकम्प सुरक्षा दिवस ‘स्थानीय स्रोत र प्रविधिसमेतको प्रयोग गरौँ, भूकम्प थेग्ने संरचना बनाऔँ’ भन्ने नाराका साथ मनायौँ । विगत २५ वर्षदेखि भूकम्पका सम्बन्धमा जनचेतना फैलाउने काम हुँदै आएको छ । केही वर्षदेखि राजधानीबाहिर पनि जनचेतना जगाउने उद्देश्यले भूकम्प सुरक्षा दिवस मनाउँदै आएका छौँ तर भूकम्पबाट जोगिन अपनाउनु पर्ने डक कभर र होल्डका सम्बन्धमा पनि पूर्ण शिक्षाको अभावमा झन् हानिकारक हुन पुगेको भनेर बेलाबेला प्रश्न उठाइन्छ । जाजरकोटमा भूकम्पबाट भएको क्षतिले पूर्वतयारी र जनचेतनामूलक कार्यक्रम स्थानीय तह वा समुदाय तहसम्मै लैजानुपर्ने सन्देश दिएको छ तर यस प्रकारका कार्यक्रम कर्मकाण्डी मात्र हुनुहुँदैन । यसको प्रभावकारिताका सम्बन्धमा पनि विश्लेषण गरी सोहीबमोजिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु पर्छ । पश्चिम नेपालमा २०७९ कात्तिकयता डोटी, बाजुरा, बझाङ र जाजरकोटमा मझौला भूकम्प गए । तीमध्ये २०८० साल कात्तिक १७ मा जाजरकोटको रामीडाँडा केन्द्रबिन्दु भएको ६.४ रेक्टर स्केलको भूकम्पले सबैभन्दा बढी क्षति ग¥यो । मझौला स्तरको जाजरकोट भूकम्पबाट यति धेरै क्षति हुनु अनपेक्षित र दुखद नै हो । हुन त भूकम्पबाट हुने क्षति भूकम्पको मापनका अलावा स्थानीय भौगर्भिक अवस्था, निर्मित संरचनाको गुणस्तर, भूकम्प गएको समय, भूकम्पको उत्पत्तिको बिन्दु, जनचेतनाको स्तर र केन्द्रबिन्दु आसपासको बस्ती जस्ता कुराले पनि निर्धारण गर्छ । भूकम्प आफैँले क्षति गर्ने होइन, ती त हामी आफैँले निर्माण गरेका संरचनाका कारण हुने हो भन्ने कुरा त ७.४ रेक्टर स्केलको २ अप्रिल २०२४ मा ताइवानमा गएको भूकम्पबाट नौ जनाको मृत्यु हुनु, २०७९ कात्तिक २३ मा डोटीमा गएको ६.६ रेक्टर स्केलको भूकम्पबाट छ जनाको ज्यान जानु र जाजरकोटको ६.४ रेक्टर स्केलको भूकम्पबाट १५७ जनाको ज्यान जानु तथा ती भूकम्पबाट भौतिक संरचनामा पुगेको क्षतिबाट पनि अनुमान गर्न सकिन्छ । यसो हुनुमा खास गरी ग्रामीण क्षेत्रका घर भूकम्प प्रतिरोधीभन्दा पनि स्थानीय स्तरमा उपलब्ध स्रोतसाधन वा ढुङ्गा र माटोको जडान गरी परम्परागत रूपमा ओत लाग्ने वा रात बिताउने हिसाबले निर्माण गरिने/गरिएको हुँदा कमजोर भएर हो । नेपाल भूकम्पीय जोखिमको क्षेत्र हो । त्यसैले भूकम्प प्रतिरोधी घर बनाउनुपर्ने र सोका लागि जग्गा छनोटदेखि कस्तो घर कसरी बनाउने भन्ने कुरा १९९१ सालमा प्रकाशित ब्रह्मशमशेरको ‘नेपालको महाभूकम्प १९९०’ भन्ने पुस्तकमा समेत केही मात्रामा उल्लेख छ । यसपछि पनि हामीले न्यूनतम तयारीसमेत गरेनौँ र २०७२ को गोरखा र २०८० को जाजरकोट भूकम्पको विनाश भोग्नु प¥यो । मझौला स्तरको यो भूकम्पले पु¥याएको क्षति हामीले पूर्वतयारीका कार्य समयमै नगर्दा भएको हो भन्न वा स्विकार्न हिचकिचाउनु पर्दैन । यस पटक भूकम्पपश्चात् उद्धार कार्य अत्यन्त तदारुकताका साथ भएको मान्न सकिन्छ । राहत वितरणमा भने केही विलम्ब हुनाले चिसो ठिहीबाट ३४ जनाभन्दा धेरैको ज्यान जानु अर्को दुःखद पक्ष हो । आगामी समयमा यसतर्फ सरकार र सम्बन्धित सबैले ध्यान पु¥याउन जरुरी छ ।भूकम्पले नभई हामी आफैँले निर्माण गरेको कमजोर संरचनाका कारण भौतिक र मानवीय क्षति हुन्छ । २०७२ को गोरखा भूकम्पपश्चात् भूकम्पीय क्षति न्यूनीकरणका लागि भवन निर्माण संहिता अनुसार भूकम्पप्रतिरोधी घर बनाउनु पर्ने, पुराना घर सबलीकरण गर्नुपर्ने, प्रभावकारी जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने महसुस ग¥यौँ तर समय बित्दै जाँदा ती सबै बिर्सिंदै गयौँ । जोखिम न्यूनीकरणका लागि अन्यत्रको कुरा छाडौँ, सहरी क्षेत्रमा समेत भवन निर्माण संहिताको मापदण्ड कडाइका साथ लागु गरिएको पाइँदैन । यस्तै बेवास्ताका कारण मझौला स्तरको भूकम्पबाट धेरै क्षति भोग्नु नपर्ला भन्न सकिन्न । यसबाट शिक्षा लिएर हामीले पूर्वतयारीका कार्य सुरु गरिहाल्नु पर्छ । अझै पनि बेवास्ता गरियो भने यसको परिणाम भविष्यमा योभन्दा दुःखद वा भयावह हुन सक्छ । यसका लागि सरकारको मात्र मुख नताकी सबैले आआफ्नो क्षेत्रबाट सहयोग गरी हातेमालो गर्नु जरुरी छ । ‘भूकम्प निवारक घर कस्तो हुनु पर्छ र नेपालका घरहरूमा के के कैफियत वा कमजोरी रहेछ भन्ने कुराको ज्ञान ९० सालको महाभूकम्पपश्चात् प्राप्त भएको’ उल्लेख गर्दै ब्रह्मशमशेरले ‘हाल र भविष्यमा भूकम्पबाट बच्ने किसिमको घर वा सहर बनाउन बहुतै आवश्यक देखिन्छ’ भनेर लेखे जस्तै डोटी, बाजुरा, बझाङ र जाजरकोटमा गएका शृङ्खलाबद्ध भूकम्पले पूर्वतयारी गर्न, सचेत र सजग रहन झक्झक्याइ रहेको छ । भूकम्पको केही सेकेन्ड मात्रको धक्काले धेरै धनजनको क्षति हुने र पूर्वानुमान गर्न नसकिने तथा पूर्वसूचना प्रणालीसमेत प्रभावकारी नभएको र भूकम्पसँग केही समय भागेर जोगिन नसकिने भएकोले भूकम्पको जोखिम न्यूनीकरणका लागि अब हाम्रो प्रयास पूर्वतयारीतर्फ केन्द्रित हुन जरुरी छ । २०७९ साल कात्तिकयता पश्चिम नेपालमा अन्य वर्षको तुलनामा भूकम्पीय गतिविधि बढेको पाइन्छ । त्यो क्षेत्रमा शक्ति सञ्चित भएको प्रमाण हो यो । ठुला र महाभूकम्प नगएको अवस्थामा यसलाई प्रकृतिले नै हामीलाई साँच्चिकै पूर्वतयारीको मौका दिएको रूपमा बुझ्न जरुरी छ । गोरखादेखि पश्चिम नेपालमा सन् १५०५ यता ठुला तथा महाभूकम्प नगएकोले ठुला तथा महाभूकम्प जाने शक्ति सञ्चित भएर रहेको विभिन्न अध्ययन अनुसन्धानबाट देखिएको छ । सो शक्ति क्षीण हुने एक मात्र माध्यम भूकम्प भएकाले पश्चिम नेपालमा बारम्बार भूकम्प गएको हो । क्रियाशील भौगर्भिक प्लेटहरू रहेको ठाउँमा जति लामो समयसम्म भूकम्प जाँदैन, त्यति नै ठुलो भूकम्प जाने सम्भावना रहन्छ र यसरी ठुला तथा महाभूकम्प जाने शक्ति सञ्चित भएको ठाउँमा यस प्रकारका दुई÷चार वटा मझौला भूकम्पले पूर्ण रूपमा शक्ति निःसृत वा क्षीण गर्न सक्दैन । हुन त ५२० वर्षसम्म ठुलो वा महाभूकम्प नगएको स्थानमा अझै केही वर्ष ठुला वा महाभूकम्प नजान पनि सक्छ वा लामो समय भइसकेकाले तत्कालै जान पनि सक्छ । त्यसैले हामी सधैँ अत्यन्त सचेत र चनाखो हुनुका साथै यसबाट हुने जोखिम न्यूनीकरण गर्न पूर्वतयारीमा जुट्न जरुरी छ । पूर्वानुमान गर्न र रोक्न नसकिने, कुनै छनक नदिई आउने तथा केही सेकेन्ड मात्रको धक्काले ठुलो धनजनका क्षति गर्ने भूकम्पको सामना कसरी गर्ने भन्ने नै मूल विषय हो । भूकम्पसँग भागेर जोगिन सम्भव नभएकाले यसको सामना गर्नु वा यससँग जुध्नुको विकल्प छैन । त्यसैले भविष्यमा भूकम्पबाट यस किसिमको क्षति नदोहोरियोस् भनेर यथासमयमै जनचेतनामूलक कार्यव्रmम सञ्चालन गरी सर्वसाधारणलाई सचेत गराई पूर्वतयारीमा केन्द्रित हुनुबाहेक अर्को विकल्प देखिँदैन । भूकम्प जानुअघि मुख्य रूपमा भवन निर्माण संहिताको प्रयोग गरी भूकम्प प्रतिरोधी संरचना निर्माण गर्न कडाइ गर्नुका साथै भइरहेका भवनको प्रबलीकरण गर्न प्रोत्साहित गर्नु पर्छ । त्यसै गरी भूकम्पीय जोखिम न्यूनीकरणका लागि गर्नुपर्ने पूर्वतयारीमा भूकम्प प्रकोपको मूल्याङ्कन, भूकम्प गइरहेको समयमा गर्ने कार्य तथा गइसकेपछि सञ्चालन गरिने उद्धार र राहत कार्यलगायत जनचेतना फैलाउने, शीघ्र उद्धार दस्ता तयार गर्ने जस्ता कार्य पनि पर्छन् ।खानी तथा भूगर्भ विभाग अन्तर्गतको राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रले ४२ वटा भूकम्प मापन स्टेसनको सञ्जाल सञ्चालन गरी नेपाल र यसको आसपासमा जाने भूकम्पको निरन्तर निगरानी गरिरहेको छ । ४ रेक्टर स्केलभन्दा ठुला तथा सर्वसाधारणले महसुस गरेका भूकम्पको जानकारी यथाशीघ्र सर्वसाधारणलगायत सम्बन्धित निकायलाई उपलब्ध गराई उद्धार कार्यमा सहयोग पु¥याउँदै आएको छ । यसबाहेक केन्द्रले भूकम्पको समयमा जमिनले देखाउने व्यवहार मापन गर्ने यन्त्र जडान गरी खोज तथा अनुसन्धानात्मक कार्यसमेत गर्दै आएको छ । त्यसै गरी यस विभागले विगतदेखि नै नेपालका विभिन्न स्थानमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । गत वर्ष गोरखा जिल्लाको बारपाकमा यस प्रकारको जनचेतनामूलक कार्यक्रम गरेको थियो, जुन कार्यक्रम अत्यन्त ज्ञानबद्र्धक भएको सहभागीले बताएका थिए ।   