पाठ्यपुस्तकबिनाको शुक्रबार
एलकेजीमा पढ्ने भव्य गुरुङ शुक्रबार चाँडै विद्यालय आउँछन् । उनीजस्तै अन्य विद्यार्थीलाई पनि शुक्रबारले स्कुलतिर बढी तान्छ । विद्यालय पोसाक अनिवार्य गरिए पनि शुक्रबार सबैलाई छुट छ । विद्यालयले ‘बुक फ्री फ्राइडे’ अर्थात् पुस्तकबिना शुक्रबारको शिक्षणसिकाइ थालेयता विद्यार्थीलाई यो दिन विशेष लाग्न थालेको छ ।
एलकेजीमा पढ्ने भव्य गुरुङ शुक्रबार चाँडै विद्यालय आउँछन् । उनीजस्तै अन्य विद्यार्थीलाई पनि शुक्रबारले स्कुलतिर बढी तान्छ । विद्यालय पोसाक अनिवार्य गरिए पनि शुक्रबार सबैलाई छुट छ । विद्यालयले ‘बुक फ्री फ्राइडे’ अर्थात् पुस्तकबिना शुक्रबारको शिक्षणसिकाइ थालेयता विद्यार्थीलाई यो दिन विशेष लाग्न थालेको छ ।शुक्रबार कक्षा यूकेजीका विद्यार्थीले चित्र कोर्ने, नेपाली र अंग्रेजी भाषामा परिचय दिने, बालचित्र कथाका पुस्तक पढ्ने गर्छन् भने हिउँदमा करेसाबारी तथा वर्षायाममा कौसीखेती अवलोकन गर्छन् । आफूले भान्साकोठामा देख्दै आएको तरकारी र फलफूल करेसाबारी र कौसीमा फलेको देखेपछि उनीहरू थप उत्साहित हुन्छन् । बेलाबेला विद्यालयले अभिभावकको रोहबरमा मौसमी तरकारी र फलफूलका बिरुवा वितरण गर्ने गरेको छ ।एलकेजी र शिशुकक्षाका विद्यार्थी पनि शुक्रबार चित्र कोर्छन्, बालगीत गाउँछन्, नृत्यमा रमाउँछन् । कुनै शुक्रबार सिनेमाघरमा जस्तै प्रोजेक्टरमार्फत अंग्रेजी र नेपालीका बालगीत हेर्छन् । पुस्तकबिनाको सिकाइले उनीहरूमा उत्साह थप्नुका साथै शिक्षकहरूलाई पनि उमेर अनुसारको क्रियाकलाप गराउन र सिकाउन ऊर्जा बढाएको छ । औपचारिक शिक्षाको परम्परागत तथा निष्क्रिय शिक्षणसिकाइलाई परिमार्जन गरी एक दिन भए पनि पुस्तकबिनाको सक्रिय क्रियाकलापले नयाँ कुरा सिक्न अभिप्रेरित गर्दै आएको छ ।यही शैक्षिक सत्रदेखि काठमाडौं महानगरले ‘बुक फ्री फ्राइडे’ कार्यक्रम थालेको छ । नगरक्षेत्रका सामुदायिक विद्यालयलाई हरेक शुक्रबार पुस्तकबिनाको शिक्षणसिकाइ गर्नुपर्ने निर्देशन जारी गरेको छ । ती विद्यालयले विद्यार्थीको रुचि र उमेर अनुसार प्राविधिक तथा जीवनोपयोगी सीप सिकाउनुपर्नेछ । त्यति मात्र होइन कक्षा ९ देखि १२ सम्मका विद्यार्थीलाई व्यावहारिक तथा जीवनोपयोगी सीपसहित १० किसिमको तालिमका लागि वर्षमा ९० घण्टा छुट्ट्याउनुपर्ने निर्देशनमा भनिएको छ । तालिम अन्तर्गत कृषि तथा सहरी खेती, सौन्दर्य कला, पाककला, कपाल शैली, काष्ठकला तथा नक्कासी (कुँदेर बुट्टा भर्ने काम) लगायत पर्दछन् । यसका साथै फेसन डिजाइन, विद्युत् जडान (वायरिङ एन्ड इलेक्ट्रिकल) विपद् पूर्वतयारीका लागि भवन निर्माणको रैथाने कला, मोबाइल मर्मत, पाइप जडान तथा कला र मूर्तिकला सम्बन्धी तालिम दिने महानगरको योजना छ ।पछिल्लो समय निजी विद्यालयबाट शिक्षा हासिल गरेका बहुसंख्यक हुनेखाने विद्यार्थीले स्वदेशमा भन्दा विदेशमै भविष्य देख्न थालेका छन् । यसरी निजी विद्यालयको तेह्रवर्षे शिक्षाले आफ्ना विद्यार्थीलाई स्वदेशमा होइन विदेशमै उच्चशिक्षा हासिल गर्नुपर्छ र उतै अवसर पाइन्छ भनेर प्रशिक्षित गरेको पाइन्छ । यसो हुनुका अनेकौं कारणमध्ये एउटा अंग्रेजी माध्यम पनि हो भन्ने सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । यस अर्थमा अधिकांश निजी विद्यालयको स्कुल शिक्षाले स्वदेशमा गरिखाने होइन विदेश र विदेशीलाई चाहिने जनशक्ति तयार गरिरहेको देखिन्छ । पछिल्लो समय सामुदायिक शिक्षामा नेपाली माध्यमकै कारण गुणस्तर खस्केको भन्दै अधिकांश सामुदायिक विद्यालयले एउटै भवनमा नेपाली र अंग्रेजी माध्यममा शिक्षा प्रदान गरिरहेका छन् । स्कुले शिक्षाको गुणस्तर भाषाको माध्यमभन्दा पनि विषयवस्तुको सान्दर्भिकता र समयसापेक्षता लगायत शिक्षणसिकाइमा भरपर्ने हुन्छ भन्ने विकसित मुलुकको शिक्षणसिकाइले प्रमाणित गरिसकेको छ । किनभने स्पेन, फिनल्यान्ड, स्विडेन, जापान तथा चीनजस्ता कतिपय विकसित मुलुकको भाषाको माध्यम अंग्रेजी होइन उनीहरूको आफ्नै भाषा छ । यस अर्थमा हामीकहाँ अंग्रेजी माध्यमले शिक्षाको गुणस्तर बढाउँछ भन्नु ती देशले अपनाएका शिक्षा नीति गलत साबित गर्नु हो । विकसित मुलुकले अपनाएको शिक्षा नीति र अभ्यासले विद्यार्थीलाई आफ्नै देशमा गरिखान सिकाउँछ भने हामीकहाँ अंग्रेजी भाषाले अरूको मुलुकमा रोजगारी र अवसर खोज्न अभिप्रेरित गर्दै छ । आर्थिक विपन्नताका बावजुद छोराछोरीलाई निजी विद्यालय पढाउने कतिपय अभिभावक आज घरघडेरी बेचेर त्यो पनि नभए ऋणपान गरेर उच्च शिक्षाका लागि विदेश पठाउन बाध्य छन् ।हरेक वर्ष एसईई उत्तीर्ण गरेपछि उच्चशिक्षा हासिल गर्न बिदेसिन चाहने विद्यार्थीलाई स्वदेशमै पढ्न र आफ्नै देशमा अवसर छ भनेर वर्तमान शिक्षाले न त मार्गनिर्देशन गरेको देखिन्छ न सोहीअनुरूप पाठ्यसामग्री तयार छ । केही दिनअघि मात्र एसईईको नतिजा सार्वजनिक भएको छ । जीपीए ल्याउने विद्यार्थीको विद्यालय र घरपरिवारमा हाइहाइ छ भने ल्याउन नसक्ने केही निराश बनेका छन् । समग्रमा यसपालि विगतभन्दा नतिजामा सामान्य सुधार आएको सरोकारवाला बताइरहेका छन् ।विद्यालय चाहे निजी हुन् या सामुदायिक । अधिकांशले सैद्धान्तिक शिक्षालाई मात्रै बढी महत्त्व दिने गरेका छन् । यसले गर्दा पनि एसईईमा राम्रो जीपीए ल्याउनेहरूले इच्छाएको संकाय लिई उच्चशिक्षा गर्ने अवसर पाउँछन् भने बहुसंख्यक औसत विद्यार्थी त्यसबाट वञ्चित हुन्छन् । यस्तै, विभिन्न कारण स्कुले शिक्षापछि पढाइ छाड्ने विद्यार्थीको लेखाजोखा राख्ने विषयमा सम्बन्धित निकाय मौनप्रायः छन् । यसरी विद्यार्थीहरू हाम्रा लागि जनशक्ति हुन् भनेर प्रशिक्षित गर्न बिर्सेका विद्यालय शिक्षित बेरोजगार जनशक्ति उत्पादन गर्ने मुहान बन्दै आएका छन् । विद्यालयले विद्यार्थीलाई जनशक्तिको रूपमा हुर्काउन सैद्धान्तिक ज्ञानसँगै व्यावहारिक र जीवनोपयोगी सीप सिकाउन जरुरी छ । जसले विद्यार्थीलाई संकाय रोज्न सहज हुन्छ भने स्वदेशमै रोजगारीको अवसर खोज्न प्ररित गर्छ । समाजलाई चाहिने सेवा र वस्तुबारे अध्ययन तथा सोहीअनुरूप जनशक्ति तयार गर्न विद्यालय लागिपर्ने हो भने रोजगारी र अवसरकै लागि विदेश पलायन हुनेको संख्या घट्न सक्छ ।