बहुल राष्ट्रिय राज्य किन ?
२०६२ सालको चैत्र २४ गते निरङ्कुश जाहानियाँ शासनविरुद्ध दोस्रो जनआन्दोलनको घोषणा गरेका थियौं । हामीले लडेर स्थापित गरेको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई १८ वर्षपछि फर्केर हेर्दा शासक बदलेर तात्कालीन रुपमा भूमिगत रहेका प्रचण्डहरूले सिंहदरबारबाट शासन गरिरहेका छन् तर राज्यविहीन तुल्याइएका जनताहरूमाथि कायम रहेको औपनिवेशिक शासन बदलिएन ।
२०६२ सालको चैत्र २४ गते निरङ्कुश जाहानियाँ शासनविरुद्ध दोस्रो जनआन्दोलनको घोषणा गरेका थियौं । हामीले लडेर स्थापित गरेको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई १८ वर्षपछि फर्केर हेर्दा शासक बदलेर तात्कालीन रुपमा भूमिगत रहेका प्रचण्डहरूले सिंहदरबारबाट शासन गरिरहेका छन् तर राज्यविहीन तुल्याइएका जनताहरूमाथि कायम रहेको औपनिवेशिक शासन बदलिएन ।तीन दशकको मेरो राजनीतिक यात्रामा यसपटक नाम मात्रको दलको दल दलबाट मुक्त भएर एक महिना लामो यात्रा मार्फत् जनतासम्म पुग्ने काम भयो । महेन्द्र राजमार्गको उत्तर र दक्षिण हुँदै पूर्व मेचीका लिम्बुदेखि पश्चिमका राउटेसम्म संवाद गर्ने मौका मिल्यो । यो यात्राले पनि मलाई दुई कुराको बोध गरायो, पहिलो यो देश राष्ट्रिय गानले भने जस्तै सयौं थुङ्गगा फूलको देश भएपनि त्यसले वास्तविकता पाएको रहेनछ । दोस्रो हामीले लडेर ल्याएको लोकतान्त्रिक गणतन्त्रले पनि औपनिवेशिकताको अन्त्य गर्न सकेको रहेनछ । सयौं थुङ्गा फूलको देशदोस्रो जनआन्दोलनताका जब राजाले सबै नेताहरूलाई विभिन्न बहाना बनाउँदै थुन्न थाले, त्यही समयमा मैले भारतमा रहेका तात्कालीन माओवादी नेताहरूसँग संवाद सुरु गरेको थिएँ । जहानियाँ निरङ्कुश शासनविरुद्ध लड्न तात्कालीन सात दल र माओवादीबीच सहकार्य हुनुपर्दछ भनेर मैले आफनो तर्फबाट पनि अग्रसरता लिएँ । नेपालबाट भागेर आएका नेताहरूलाई भारतमा संरक्षण दिलाउन र विभिन्न तहमा रहेका भारतीय मित्रहरूलाई नेपालमा लोकतन्त्र स्थापना गर्न सहयोग समर्थनका लागि सहमत गराउने काममा पनि मेरो सक्दो भूमिका रह्यो । दोस्रो जनआन्दोलन सुरु भए पश्चात हामी रत्नपार्कको सडकमा प्रत्येक दिन भेला हुन्थ्यौं । प्रारम्भमा सयौंबाट सुरु गरेको आन्दोलनले लाखौं नेपालीको साथ पायौं र लोकतन्त्र स्थापना सम्भव भयो । तर जब हामी संसद छिरेर २७० वर्षदेखि कायम रहेको विभेद, उत्पीडन, बहिस्करण र शोषण अन्त्यको कुरा उठायौं, हामी हिमाल, पहाड, तराई मधेशका जनताहरूले पहिलो गाँसमै ढुङ्गा भेटायौं । अन्तरिम संविधान २०६३ ले संघीयतालाई स्वीकारेन । अनि थाहा भयो, हिजो सडकमा लोकतन्त्रको लागि लड्दै गर्दा हामीलाई दिएको चेक झुठा रहेछ । हामी २७० वर्षदेखि राज्यविहिन तुल्याएका जनताहरूमाथि भएको विभेद, शोषण, उत्पीडन र बहिस्करण अन्त्य गर्ने भनि दिएको चेक खाली रहेछ । हिजोका विद्रोही प्रचण्डहरू सिंहदरबार छिरेपछि यसरी बदलिए की उनीहरू नै गोर्खाली सत्ताधारीका मतियार दलाल भए र आफ्नो प्रतिज्ञाबाट यति च्यूत भइ १९ दिने दोस्रो जनआन्दोलनमा हामीलाई दिएको खाली चेक साट्न जाँदा छाती र टाउकोमा गोली हाने । अनि पो थाहा भयो कि, हामीलाई उभिएर गाउन लगाएको राष्ट्रिय गानले ठिकै भनेको रहेछ, सयौं फूलका थुङ्गा हामी एउटै माला नेपाली । तर यहाँ थुङ्गाहरू त सयौं छन् तर नेपाल देशको माला एउटै फूलबाट बनेको रहेको छ।हिजोको सशस्त्र विद्रोह र ०६२–०६३ को दोस्रो जनआन्दोलन त सयौं फूलहरूलाई बन्दुकको नालमुनी राखेर एउटै फूलको माला बनाउने परियोजनाको निरन्तरता रहेछ । नेपाली भनिएको मालामा न लिम्बु अटाए, न थारु अटाए, न राउटे, न आदिवासी जनजाति, न मधेशी, न त खसहरू नै अटाए । हुदाँ हुदाँ जून भूमिमा गोर्खालीहरूले आफ्नो सत्ता स्थापित गरे, त्यही भूमिका आदिवासी नेवाःहरूलाई आज योजनाबद्ध रुपमा विस्थापित गरिँदै छ ।गार्खालीहरूले कस्तो माला बनाए जहाँ न आदिवासी जनजाती फूल छ, न मधेशी फूल छ, न त दलित फूल नै छ, न त खस फूल नै छ ? छ त केवल सिमित गोर्खाली राज्यधारी र तिनका आसेपासे । यस्तै एकल राष्ट्रिय फूल मात्र फूल्ने भएकाले हामीले नेपालको सातौं संविधानलाई बिरोध गरेर मधेशमा ब्ल्याक आउट गरेका थियौं । २०७२ सालको संविधान बनाउँदा चुकेको खण्ड भनेको नेपाल एकल राष्ट्रिय राज्य हो, यसैको लागि हामीले नेपाललाई बहुलराष्ट्रिय राज्य बनाउन पर्छ भनेका हौं, जहाँ सयौं फूलका थुङ्गाहरूको एउटै माला नेपाली बनाउनुछ । नेपाल सबै नेपालीको बनाउनुछ । औपनिवेशिकताको अन्त्य२०६२–०६३ को आन्दोलनमा हामी मधेशी र आदिवासी जनजातिहरूको प्रमुख सवाल भनेको स्वशासन थियो । २७० वर्ष देखि गोर्खाली शासकहरूले हामीमाथि लादेको परशासन र त्यसले खडा गरेको लामो शोषण, विभेद, बहिस्करण र उत्पीडन शृंखलाको जंजिर तोड्नका लागि हामीले दलहरुलाई र माओवादीलाई साथ दिएका थियौं ।तर लोकतन्त्र स्थापित गर्ने आधारको रुपमा जारी गरेको अन्तरिम संविधानले नै हामीलाई पुनः परशसानको दुस्चक्रमा फसाउने काम भयो, जसकाविरुद्ध हामीले छुट्टै मधेश विद्रोह गर्नुपर्ने भयो । लोकतन्त्रलाई समृद्ध बनाउन हामीले लडेका र शासकहरूले प्रतिज्ञा गरेका शान्ति सम्झौताहरूलाई निषेध गरेर जारी भएकोले २०७२ को संविधानलाई हामीले बिरोध गरेका थियौं । गोर्खाली औपनिवेशिकतालाई नयाँ ढंगमा निरन्तरता दिने यस कार्यकाविरुद्ध हामीले गरेको संघर्षलाई छाती र टाउकोमा गोली हानेर दबाइयो । हिमाल, पहाड, तराई मधेशमा राज्यविहीन तुल्याएका राष्ट्रका जनताहरूले कहिल्यै आत्मासमर्पण गरेका छैनौं । हामी एकल राष्ट्रिय राज्य मार्फत् कायम रहेको औपनिवेशिकताविरुद्ध निरन्तर संघर्ष गरिरहेका छौं । हामी राज्यविहीन राष्ट्रहरूको संघर्षले मात्र नेपालमा लोकतन्त्रलाई पूर्णता दिनेछ र आर्थिक समृद्धिको माग तय हुनेछ । यो भनेको नेपाल बहुलराष्ट्रिय राज्य हुनु पर्दछ । बहुलराष्ट्रिय राज्य नेपालजनगणना २०७८ ले नेपालमा १४२ जात जातिहरूको बसोबास गरेको देखाउँदछ । एक होइन बहुसंस्कृति छ । यहाँ एकल होइन बहुल राष्ट्रियताहरु छन् । जहाँ १७० जना जनसंख्या भएको कुसुन्डा तथा ३६ जना जनसङ्ख्या भएको नुराङहरू पनि पर्दछन् । तर विगत २७० वर्षदेखि कायम रहेको एकल राष्ट्रिय राज्यले तिनलाई चिन्दछ ? कुसुन्डा राष्ट्रका जनताहरूले, यो मेरो पनि देश हो भन्ने अनुभूत गर्ने वातावरण वर्तमानको लोकतन्त्रले दिएको छ ? ती १७२ जना कुसुन्डाहरूको भाषा बोल्ने एक जना मात्र बाँकी छ भने ती कसैको नाममा एक धुर जग्गा छैन ।उनीहरूको पैतृक भूमि, भूक्षेत्र र स्रोतहरू कसले लुट्यो ? के वर्तमानको लोकतन्त्रले तिनको हजारौं वर्षदेखि कायम रहेको स्वशासन विधिलाई अभ्यास गर्न दिन्छ ? के तिनले हजारौं वर्ष लगाएर विकास गरेको भाषा, धर्म संस्कार संस्कृतिहरूलाई नेपाल राज्यको गौरवशाली ज्ञान सत्ता र राज्यसत्ताको रुपमा स्वीकार्छ ? एकल राष्ट्रिय राज्यको लागि राउटे, कुशुन्डा, वनकरिया मात्र हैन आदिवासीहरू बाह्य आभूषण बाहेक केही पनि हैन ।मधेशीहरुप्रति विदेशी व्यवहार र दलितहरू आफ्ना भाग्यका कारण विभेद भोग्न अभिषप्त छन् । कर्णालीका खसहरूलाई हेलिकप्टरबाट चामल बाँडे पुग्छ । के सिमित राज्यधारीहरूको यस्तो एकल राष्ट्रिय नीतीले नेपाल बन्छ ? के यस्तो सोचले अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको विदेश जाने लाइन घट्छ या कथित समृद्धि सम्भव छ ?विश्वका धेरै देशहरू २० औं शताब्दीमा समृद्ध भए । २१ औं शताब्दीको प्रारम्भिक दशकमा केवल १४ वर्षमा भियतनाम समृद्ध देश बन्न सफल भयो तर नेपाल आज पनि समृद्धिको भाङ् खुवाएर जनताहरूलाई ढाँट्न सकिन्छ भन्ने भ्रममा छ । जबसम्म यो देशमा एकल राष्ट्रिय राज्य रहन्छ जतिसुकै समृद्धिका ढोलहरू पिटे पनि केहि सम्भव हुनेवाला छैन ।जबसम्म कुशुन्डा लगायत तमाम राज्यविहीन राष्ट्रका जनताहरू राज्यत्वसँग जोडिँदैनन् तबसम्म नेपालमा समृद्धिको नाममा आसेपासे पोस्ने राज्य रहन्छ । यस्तो अवस्थामा विकास र समृद्धि भनेको सिमित राज्यधारीहरूलाई असिमित धनी बनाउनु हो भन्ने कुरा जनताले बुझ्न जरुरी छ । विकास सबैको निम्ति र समृद्धि सबैको हुनुपर्दछ ।बहुलराष्ट्रिय लोकतन्त्र भनेको जनताहरुलाई खाली चेक दिँदै बन्दुकको नोकमुनिको शासन अन्त्य गर्ने र सबैलाई स्वशासन मार्फत् राज्यत्वसँग जोड्ने एवं राज्यविहीन राष्ट्रहरूलाई सार्वभौम बनाउने हो । यो भनेको नेपालमा २७० वर्ष देखि कायम रहेको एकल राष्ट्रिय राज्यको औपनिवेशिकताको कारण विद्यमान रहेको राजनैतिक गाँठोलाई फुकाएर समाधान गर्नु हो ।एकल राष्ट्रिय राज्य मार्फत् कायम राजनैतिक मुद्दाहरू समाधान नभइ देश आर्थिक समृद्धिमा जानै सक्दैन । यथार्थमा समृद्धि राष्ट्रियताहरुको राजत्वमा लुकेको छ, उनीहरुको सामुदायिक अर्थतन्त्रमा लुकेको छ । जसलाई अहिलेको राज्यसत्ताले ध्वस्त बनाएको छ ।२०६२ सालको चैत्र २४ गते देशको अवस्था जस्तो थियो आज १८ वर्ष पछिको आजको नेपालको अवस्था ठ्याक्कै त्यस्तै छ । शासक फेरिएका छन् तर देशको अवस्था अझ नाजुक बनेको छ । नागरिकमा नैराश्यता छ, जसको जिम्मेवार अहिलेसम्मका नेता, नेतृत्व र व्यवस्था रहेको छ । तसर्थ अब अग्रगमनका लागि पुन: प्रत्येक सचेत नागरिकहरू फेरि जाग्नु परेको छ । हाम्रो भूमिको स्वदेशी ज्ञानलाई स्थापित गर्दै बहुलराष्ट्रिय राज्यमा आधारित साझा नेपाल निर्माण गर्न हामीले फेरि एकपटक लड्नु परेको छ ।