फैलँदै हिमताल
कालीगण्डकी नदीमा मिसिन आउने मिस्त्री खोलाको उद्गमस्थल हो अन्नपूर्ण हिमताल । ८ हजार ९१ मिटरको शिखर अन्नपूर्ण प्रथमबाट हिउँ पग्लिएर आउने पानीले बनेको हिमतालको आकार बर्सेनि फैलिँदै छ । हिमनदी भने पछि सर्दै छ । 
म्याग्दी — कालीगण्डकी नदीमा मिसिन आउने मिस्त्री खोलाको उद्गमस्थल हो अन्नपूर्ण हिमताल । ८ हजार ९१ मिटरको शिखर अन्नपूर्ण प्रथमबाट हिउँ पग्लिएर आउने पानीले बनेको हिमतालको आकार बर्सेनि फैलिँदै छ । हिमनदी भने पछि सर्दै छ । म्याग्दीमा अन्नपूर्ण गाउँपालिका–४ नारच्याङ हुँदै अन्नपूर्ण प्रथमको उत्तरी आधार शिविर पुग्दा हिमालमुनिसम्म फैलिएको आकर्षक र सुन्दर नीलो ताल देखिन्छ । पर्यटकको मन फुरुङ्ग हुन्छ । आधार शिविरको मुख्य आकर्षण बनेको ताल र आफूलाई जोडेर पदयात्री तस्बिर खिच्छन् । यात्राको थकान त्यसै मेटिन्छ ।जलवायु परिवर्तन र त्यसको प्रभावबारे चासो राख्नेलाई भने यो सुन्दर हिमतालले मुटु नै चिसो बनाउने गरेको छ । बर्सेनि हिमतालको आकार फैलँदै गएको पाइएको छ । फैलिने क्रममा ब्रेक नलाग्ने हो भने के यो हिमताल सधैं यस्तै सुन्दर रहला ? हिमनदी र हिमतालको बीचमा रहेको प्रो–ग्लेसियर (हिउँ र माटो मुछिएको हिमशिला) पूरै पग्लेपछि यसको भविष्य के होला ? वा कुनै ठूलो हिमपहिरो तालमा बज्रेपछि मिस्त्री खोला र तटीय बस्तीमा कस्तो प्रभाव पर्ला ?हिमनदी पग्लेर तालको स्वरूप लिन्छ । मुनि, माथि वा अग्रभागको खोंचमा हिमनदी बन्न सक्छन् । अन्नपूर्णबाट निस्केको हिमनदी तीव्र रूपमा पग्लँदै पछि सर्दै छ । हिमतालको आकार बर्सेनि फैलनु तल्लो तटीय क्षेत्रका लागि सुखद संकेत होइन ।बढ्दो तापक्रमले गर्दा यहाँको हिमतालको क्षेत्रफल विस्तारित भइरहेको छ ।सन् २०१६ जुन १३ । तस्बिर सौजन्य : तेज गुरुङसन् २०१६ जुन १३ मा अन्नपूर्ण हिमालको सबैभन्दा नजिकको बस्ती नारच्याङबाट तेज गुरुङको नेतृत्वमा स्थानीयको टोली पहिलो पटक उत्तरी आधार शिविर पुग्दा ५ वटा छुट्टाछुट्टै हिमपोखरी देखेका थिए । अन्नपूर्ण फेदीमा हिमताल भएको थाहा पाएका स्थानीयबासीले त्यही बेला ‘पञ्चकुण्ड हिमताल’ नामकरण गरेका हुन् । तर वेबसाइटमा भने अरू कसैले त्यस हिमताललाई ‘डिकिचो’ नामकरण गरिदिएको भेटिन्छ ।‘हामी २० जना गाउँले मिस्त्री खोलाको किनारैकिनार पदमार्ग बनाउँदै पहिलो पटक २०७३ जेठ अन्तिम साता अन्नपूर्णको नर्थ बेसक्याम्प पुगेका थियौं । पहिलो पटक म पुग्दा एउटा अलि ठूलोसहित ५ हिमकुण्ड थिए । त्यसयता म यो बेसक्याम्प ६ पटकभन्दा बढी आएँ । यो बीचमा ५ वटा हिमकुण्ड फुटेर एउटै ताल बनेको छ,’ अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजनाअन्तर्गतको संरक्षण उपसमिति नारच्याङका अध्यक्ष तथा मौरिस हर्जोग पदमार्गका खोजकर्ता गुरुङले भने, ‘जलवायु परिवर्तन र तापक्रम वृद्धिले अन्य हिमालमा जस्तै अन्नपूर्ण प्रथमको उत्तरी आधार शिविरको वातावरण पनि संकटउन्मुख छ । हिमतालका बीच–बीचका आइसल्यान्डहरू बिलाएर हराएको देखिरहेको छु । हेर्दा नीलो र ठूलो हिमताल देख्दा जति आकर्षक छ, यो रूपले हाम्रो भविष्य नै संकटमा त पार्दैन भन्ने पीर लाग्छ ।’सन् २०१६ जुन १३ । तस्बिर सौजन्य : तेज गुरुङसन् १९५० मे–जुन महिनामा अन्नपूर्णको उत्तरी आधार शिविरमा मानव पाइला पुगेको हो । तिनताका त्यहाँ हिमताल थिएन । उत्तर अमेरिकाको निकोलस कलेजका वातावरण विज्ञानका प्रोफेसर मौउरी पेल्टोले एडभाइजिङ अर्थ एन्ड स्पेस साइन्स जर्नलमा लेखेको ‘नर्थ अन्नपूर्ण ग्लेसियर रिच्योल एन्ड लेक डेभलपमेन्ट’ लेखमा उल्लेख गरेअनुसार सन् १९८८ सम्म यहाँ हिमताल थिएन । अहिले हिमताल भएको करिब १.५ किलोमिटर क्षेत्रफलमा सक्रिय हिमनदी थियो । पेल्टोले भू–उपग्रहबाट लिएका ल्याडस्याट र सेन्टिनेल तस्बिरमा सन् १९९१ पछि हिमताल बन्न थालेको, सन् २०१८ देखि हिमनदी र ग्लेसियर तीव्र पग्लने र ताल फैलने क्रम बढेको उल्लेख गरेका छन् ।सन् २०१६ जुन १३ । तस्बिर सौजन्य : तेज गुरुङ‘म पर्यटकको गाइड भएर २०७६ जेठ दोस्रो साता अन्नपूर्णको नर्थ बेसक्याम्प पुग्दा अहिलेको हिमतालको आकार अलि सानो थियो । तालको अगाडि ग्लेसियरको भाग धेरै थियो । हिमनदी अलि तलसम्म लत्रेको देखेको थिएँ,’ हिमालय संरक्षण संस्था (आईएचसी) मा कार्यरत रहँदा यही क्षेत्रको वातावरण संरक्षण काम गरेका पर्यटनकर्मी चित्रबहादुर तिलिजाले भने, ‘सूर्यलाई हत्केलाले छेक्न सकिन्न भनेजस्तै रहेछ, हाम्रो हिमाल जोगाउने चर्चा । जति पटक म यस अन्नपूर्ण नर्थ बेसक्याम्प पुग्छु । हिमतालको आकार बढेको, माथि भएका आइसका ठूला–ठूला थुम्का र ढिस्काहरू पग्लेर हराउँदै गएको देख्छु । यही रफ्तारमा तापक्रम बढ्ने र हिउँ पग्लने क्रम जारी रहने हो भने यी हिमाल पनि चाँडै सकिन्छन्, खाली नांगा डाँडा मात्र रहन्छन् कि भन्ने लाग्छ ।’सन् २०१९ मे ३० । तस्बिर सौजन्य : अमर बानियाँनेपालमा ३ हजार मिटर उचाइमाथि करिब १५ सय ५० वटा हिमताल छन् । तिनीहरू धेरैजसो मोराइन ड्याम ताल हुन् । हिमालमा हिमताल बन्ने र सुक्ने प्रक्रिया नियमित हो । तर केही दशकयता हिमतालको आकार फैलिने र हिमनदीको लम्बाइ खुम्चिने क्रम तीव्र भएकाले चिन्ता र चासो बढाएको हो ।हिमनदीको हिउँ तथा बरफ पग्लिएर बगेको पानी सतहमा जम्मा हुँदै साना पोखरी बन्छन् । पोखरी बढ्दै ठूला ताल बन्ने गर्छन् । सामान्यतया हिमताल तीन किसिमका हुन्छन् । हिमनदीको सतहमा बन्ने सुप्रा हिमताल, हिमनदीको छेउमा बन्ने प्रो–ग्लेसियर र प्रो–ग्लेसियर ताल जोडिएर अनकनेक्टेड हिमताल बन्छन् । सन् २०१९ मे ३० । तस्बिर सौजन्य : अमर बानियाँहिमालको हिउँ र हिउँका ढिस्काहरू पग्लेर बन्ने हिमतालको आधार फैलँदै जाँदा तालको अन्तिम भागको पानी बग्ने ठाउँ फुटेर बाढीको जोखिम रहन्छ । अहिले स्थानीयले तलबाट ग्याभिन जाली पुर्‍याएर तालको पानी निक्लने मुखमा बाँध हाल्ने प्रयास गरेका छन् । तर तालको पानी ओभर फ्लो भएर बाँधको छेउबाट जमिन भत्काएर निक्लेको देखिन्छ ।सन् २०२३ मे २० घनश्याम खड्का/कान्तिपुरअन्नपूर्ण हिमताल (पञ्चकुण्ड ताल वा डिकिचो ताल) पनि फुट्ने खतरा छ । हिउँ र हिउँका ढिस्काहरू पग्लेर तालको आकार ठूलो हुने र छेउका अन्नपूर्ण प्रथम वा तिलिचो पिकबाट ठूलो हिमपहिरो खसेर तालमा बजारियो भने पानी छचल्किएर एक्कासि बाहिर निक्लँदा बाढी आउन सक्ने र मिस्त्री खोला तथा तल कालीगण्डकी तटीय बस्तीसम्मै बाढीको जोखिम हुन सक्छ ।सन् २०२३ मे २० घनश्याम खड्का/कान्तिपुरअन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) ले २०२० मा गरेको पछिल्लो अध्ययनअनुसार कोशी, गण्डकी र कर्णाली जलाधार क्षेत्र (तिब्बतदेखि भारतसम्म) मा ३ हजार ६ सय २४ वटा हिमताल छन् । उक्त सूचीअनुसार नेपालमा २ हजार ७० वटा हिमताल पर्छन् ।सन् २०२३ मे २० घनश्याम खड्का/कान्तिपुरअध्ययन प्रतिवेदनअनुसार ०.०२ स्क्वायर किलोमिटर वा सोभन्दा माथिका आकारका हिमताल फुट्ने वा छचल्किएर अप्रत्याशित बाढी आउने सम्भावना रहन्छ । 