रथको टुप्पोबाट खसालियो नरिवल
मत्स्येन्द्रनाथको रथ लगनखेल पुगेको चार दिनमा नरिवल खसाल्ने जात्रा मनाइन्छ । बुधबार लगनखेलको थतिटोलमा रातो मत्स्येन्द्रनाथको नरिवल खसालेर जात्रा मनाइएको छ । रथ लगनखेलको थतिटोलमा पुगेपछि रथ निर्मातामध्ये ज्येष्ठ व्यक्तिले रथको टुप्पोमा पुगेर नरिवल खसाल्ने चलन छ । नरिवल खसाल्ने दिन अपराह्न, ज्येष्ठ व्यक्ति रातो मत्स्येन्द्रनाथको टुप्पोमा बसेर देशमा सुख शान्ति छाओस् भन्ने कामना गर्दै चारै दिशामा यःमरी खसालेपछि अन्तिममा नरिवल खसाल्ने गरिन्छ ।
काठमाडौँ, जेठ १० गते । मत्स्येन्द्रनाथको रथ लगनखेल पुगेको चार दिनमा नरिवल खसाल्ने जात्रा मनाइन्छ । बुधबार लगनखेलको थतिटोलमा रातो मत्स्येन्द्रनाथको नरिवल खसालेर जात्रा मनाइएको छ । रथ लगनखेलको थतिटोलमा पुगेपछि रथ निर्मातामध्ये ज्येष्ठ व्यक्तिले रथको टुप्पोमा पुगेर नरिवल खसाल्ने चलन छ । नरिवल खसाल्ने दिन अपराह्न, ज्येष्ठ व्यक्ति रातो मत्स्येन्द्रनाथको टुप्पोमा बसेर देशमा सुख शान्ति छाओस् भन्ने कामना गर्दै चारै दिशामा यःमरी खसालेपछि अन्तिममा नरिवल खसाल्ने गरिन्छ ।खसालिएको नरिवल फेला पार्न यो दिन थतिटोलमा ठुलो भिडभाड र तँछाडमछाड भएको थियो । जसले नरिवल पाउँछ, उसले सन्तान प्राप्त गर्छ भन्ने जनविश्वास रहिआएको छ । मत्स्येन्द्रनाथको रथ जात्रा चलिरहेका बेला निकै ढल्किएकाले केही दिन रथ तान्ने क्रमलाई रोकेर जेठ ४ बाट मर्मत कार्य सुरु गरिएको थियो । रथ तान्ने क्रममा चक्काको माथि हुने मलाखे भाँचिएका कारण तान्न समस्या भएको थियो । त्यसपछि ललितपुर गुठी संस्थानले सूचना जारी गरी मर्मत कार्य गर्नुपर्ने भन्दै केही दिन रथ जात्रा स्थगित हुने जनाएको थियो । रथको पूर्ण रूपमा मर्मत भएपछि आइतबार पुनः रथ तान्न सुरु गरी लगनखेल पु¥याइएको थियो । मङ्गलबार लगनखेलमा तीन पटक रथ घुमाएर बुधबार आज नरिवल खसाल्ने जात्रा गरिएको हो । मत्स्येन्द्रनाथ जात्रा खेतीकिसानीसँग सम्बन्धित भएको संस्कृतिविद् हरिराम जोशीको भनाइ छ । उहाँका अनुसार करिब १६ सय वर्षअघि सुरु भएको मत्स्येन्द्रनाथको रथ जात्रा वैशाख शुक्ल प्रतिपदामा सुरु भएर असार शुक्ल चौथीसम्म करिब दुई महिना चल्छ । नेवारी परम्परा अनुसार ३२ हात अग्लो रथ बाजागाजाका साथ ललितपुरका विभिन्न टोल परिक्रमा गराउने परम्परा छ । विसं ५४६ देखि जात्रा सुरु भएको किंवदन्ती छ । यो जात्रालाई सहकालका देवताका रूपमा हिन्दु धर्मावलम्बी र बौद्ध धर्मावलम्बीले पनि मनाउँछन् । १२ वर्षसम्म अनिकाल लागेपछि भक्तपुरका तत्कालीन राजा नरेन्द्रदेवले यो जात्राको सुरुवात गराएको पौराणिक कथन छ । हिन्दु धर्मावलम्बी मत्स्येन्द्रनाथलाई ऐतिहासिक सन्तगुरु करुणामयका रूपमा पुज्छन् । बौद्ध धर्मावलम्बी ‘पद्मपाणि’ पञ्चबुद्धमध्येका चौथो बुद्धका रूपमा पूजा गर्ने गर्छन् । मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्रा वैशाख शुक्ल प्रतिपदामा सुरु भएर असार शुक्ल चतुर्थीसम्म सञ्चालन हुन्छ । रातो मत्स्येन्द्रनाथ जात्रालाई पाटनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण तथा उपत्यकाकै सबैभन्दा लामो जात्राका रूपमा लिइन्छ । पुल्चोकमा रथारोहण गरी सुरु भएको मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्रा गाःबाहल, मङ्गलबजार, सुन्धारा, लगनखेल हुँदै जावलाखेलमा पुर्‍याएर भोटो देखाइन्छ ।  जावलाखेलमा भोटो देखाएकै दिन रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथलाई खटमा राखी बुङमती पुर्‍याउने परम्परा छ । रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथलाई छ÷छ महिना पाटन र बुङमतीमा राख्ने गरिन्छ । जात्रा सकिएर बुङमती पुर्‍याइएको रथ छ महिनासम्म त्यहीँ राखेर साइत अनुसार पाटन मच्छिन्द्रबहालमा ल्याएर राखिन्छ ।  