माघीमा छानिँदै महतवा
वर्षभरिका नयाँ योजना बनाउन र गाउँको अगुवा छान्ने चाड माघी सुरु भएसँगै थारू समुदायमा रौनक छाएको छ । माघ १ लाई नयाँ वर्ष मान्ने यो समुदायले पुस अन्तिमदेखि माघ पहिलो सातासम्म माघी पर्व धुमधाम मनाउँछन् । मौलिक कलासंस्कृति, गीत र नाच प्रदर्शन गर्दै मीठा परिकार खाने गरिन्छ । सामान्यतया माघी पाँच दिन चल्छ । माघ सुरु हुनुअघिका तीन दिनमध्ये पहिलो दिन माछा मारिन्छ भने दोस्रो दिन खसी, सुँगुर र कुखुरा काटेर खानपिन गरिन्छ । तेस्रो अर्थात् पुसको अन्तिम दिन तरुल र गन्जी खन्ने गरिन्छ । 
दाङ — वर्षभरिका नयाँ योजना बनाउन र गाउँको अगुवा छान्ने चाड माघी सुरु भएसँगै थारू समुदायमा रौनक छाएको छ । माघ १ लाई नयाँ वर्ष मान्ने यो समुदायले पुस अन्तिमदेखि माघ पहिलो सातासम्म माघी पर्व धुमधाम मनाउँछन् । मौलिक कलासंस्कृति, गीत र नाच प्रदर्शन गर्दै मीठा परिकार खाने गरिन्छ । सामान्यतया माघी पाँच दिन चल्छ । माघ सुरु हुनुअघिका तीन दिनमध्ये पहिलो दिन माछा मारिन्छ भने दोस्रो दिन खसी, सुँगुर र कुखुरा काटेर खानपिन गरिन्छ । तेस्रो अर्थात् पुसको अन्तिम दिन तरुल र गन्जी खन्ने गरिन्छ । माघीका दिन बिहानै नदीमा नुहाएर चामल, दाल र नुन मिसाएको निसराऊ अर्थात् पाहुर छुने चलन छ । त्यसपछि गाउँका मान्यजनको घरमा गएर टिकाटालो गरी आशीर्वाद लिएर नाचगान गरिॅन्छ । २ गते दिदीबहिनीको घरमा भिक्षा लिन जाने चलन छ । अन्तमा नाचेको पैसाबाट भोज गरेर माघीलाई समापन गरिन्छ ।माघीलाई थारू भाषा, कला, संस्कृति प्रदर्शन गर्ने र जातिय पहिचान दिने पर्वका रूपमा लिइने थारू कल्याणकारिणी सभाका अध्यक्ष अशोक चौधरीले बताए । ‘माघी थारू जातिको नयाँ वर्ष हो, बितेको वर्षका कामको समीक्षा गर्दै नयाँ वर्षका योजना छान्ने गरिन्छ,’ उनले भने, ‘गाउँको अगुवा छान्ने समय पनि यही हो । पुरानै अगुवा राख्ने र फेर्ने भन्ने निर्णय पनि माघीमै हुन्छ ।’ दाङलगायत पश्चिम तराईका बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुरका थारू समुदायले माघीलाई महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा मनाउने गर्छन् । माघ १ गते बेलुकापख थारू गाउँको अगुवा महतवाको घरमा सबैजना जाँड, रक्सी र तरकारी लिएर मान्न जाने चलन छ । महतवाको घरमा जम्मा भएको खानेकुरा सबै मिलेर खाने र नयाँ महतवा चयनका लागि छलफल गर्ने चलन छ । ‘महतवा थारू गाउँको अगुवा हो । वर्षभरिका हरेक काम महतवाकै अगुवाइमा हुन्छन्, माघीमा नयाँ वर्षका लागि महतवा छान्ने गरिन्छ,’ थारू कल्याणकारिणी सभाका सल्लाहकार भुवन चौधरीले भने, ‘महतवा छनोट प्रजातान्त्रिक विधिबाट गरिन्छ । प्रायःजसो अगुवाइ गर्न सक्षम र सबैले मान्ने व्यक्तिलाई छानिन्छ ।’माघीमा गीत र नाचको बढी महत्त्व छ । गीतमा दुःखसुखका विभिन्न भाव व्यक्त गरिन्छन् । अग्रजबाट आशीर्वाद लिनेदिनेसम्बन्धी गीतका साथै महतवा, रैती, कमैया, कमलरी जस्ता कामकाजी व्यथाका गीत पनि गाइन्छ । माघीको अवसरमा नयाँ योजनालाई पनि गीतमार्फत व्यक्त गर्ने गरिन्छ, जसलाई मघौटा गीत भनिन्छ । मघौटा गायक बेझलाल चौधरीका अनुसार छोराछोरीको विवाहका लागि माहोल बनाइदिने, छोरीका लागि केटा खोज्ने र विवाहको तयारी गर्नेसम्मका काम माघीमा हुन्छन् ।महतवाले वर्षभरिका थारू गाउँका सबै कामहरूको अगुवाइ गर्छ । जन्म, विवाह, मृत्यु, पूजापाठ, कुलोपानी, झैझगडालगायत समाजमा आइपर्ने सबै कामको खटनपटन र व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी महतवाको हुन्छ । यस्तो काम गरेबापत महतवालाई गाउँबाट वार्षिक रूपमा धान उठाएर दिइन्छ । माघीको रमाइलोसँगै अब महतवा कसलाई बनाउने भन्ने बहस पनि सुरु भइसकेको छ । महतवाकै आदेश र खटनपटनमा सबै काम हुन्छन् । देवीदेवता मनाउने काम पनि महतवाकै हुन्छ । थारू गाउँको अगुवालाई दाङमा महतवा, देउखुरीमा बड्घर तथा मान्जन र बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुरतिर बलभन्सा भन्ने गरिन्छ । बर्सेनि माघ १ मा महतवाको घरमा भेला भएर नयाँ महतवा चुन्ने या पुरानैलाई नवीकरण गर्ने भन्ने छलफल हुन्छ । अहिले स्थानीय सरकारले नै सबै काम गर्ने भएकाले महतवाको भूमिका खुम्चिँदै गए पनि थारू समुदायलाई महतवा नभई हुँदैन । ‘थारू समुदाय महतवाकै अगुवाइमा चल्छ । हरेक काममा महतवा नै चाहिन्छ तर कानुनी रूपमा हाम्रो मान्यता नहुँदा समस्या छ,’ महतवा संघका जिल्ला अध्यक्ष चन्द्रप्रसाद चौधरीले भने, ‘पहिले जग्गा जमिनको रखवारी गर्ने र गाउँका सबै झैझगडा मिलाउने जिम्मेवारी महतवाकै हुन्थ्यो । महतवाले विवाद मिलाउन नसकेमा मात्र अड्डा अदालत धाउने गरिन्थ्यो ।’ थारू गाउँको संस्कार धान्न अहिले पनि महतवा नभई सम्भव नभएको उनले बताए । ‘जन्म, मृत्यु, विवाह र कुलोपानीमा भने अहिले पनि महतवा नभई सम्भव छैन । यो काम अरू कसैले गर्नै सक्दैन,’ उनले भने, ‘महतवा हरेक संस्कारमा पूर्ण समय बस्नुपर्छ । महतवा नभई कसैले पनि संस्कार अघि बढाउँदैन ।’ पहिले थारू समाजमा सबै कर्म देवताकै कारण हुन्छ भन्ने विश्वास थियो । प्रत्येक गाउँमा भुइँयार थान बनाउनैपर्ने चलन थियो । भुइँयार थानको संरक्षक महतवा हुन्थ्यो । देवीदेवतालाई मनाउने काम महतवाले नै गर्छ भन्ने विश्वास थियो । अहिले पहिलेजस्तो अन्धविश्वास नभए पनि देवताको पूजा गर्ने र मनाउने काम महतवाले मात्रै गर्न सक्छ भन्ने विश्वास छ । देवीदेवता मनाउन पनि सीप चाहिन्छ भन्ने मानिन्छ । त्यसकारण पनि जोकोही महतवा हुन मान्दैन । महतवाले अहिले पनि खाली भूतप्रेत, देवता मिलाउने र पूजाआजा गर्ने काम मात्रै धान्नुपरेको छ । अधिकांश थारू गाउँमा एउटै मान्छेलाई नै महतवामा निरन्तरता दिने गरिएको उनले बताए । खर्च धेरै हुने भएकाले महतवा सम्पन्न परिवारबाटै छान्ने चलन छ । महतवा भएपछि चाडपर्वमा जुट्ने मानिसलाई मिठो खुवाउनुपर्ने, भेटघाटका लागि आउने पाहुनालाई स्वागत सत्कार गर्नुपर्ने र अन्य काममा हिँड्दा खर्च लाग्ने भएकाले आर्थिक अवस्था कमजोर भएको मानिस यो पदमा जान तयार हुँदैन । महतवा कसैलाई शुभ हुने र कसैलाई नहुने भन्ने बुझाइले पनि नयाँ मानिस नेतृत्वमा जान समस्या रहेको देखिन्छ । थारूमा ७१ भन्दा बढी जात रहेको र सबैका फरकफरक देवता हुने बुझाइ रहेको चौधरीले बताए । जिल्लामा २ हजार बढी महतवा रहेको उनको भनाइ छ ।माघी पर्व महतवाकै वरिपरि केन्द्रित हुन्छ । महतवाकै घरमा जुट्ने, टीका थाप्ने, नाचगान गर्ने र अन्तमा महतवाका कामको समीक्षा गरी नयाँ महतवा चुन्ने । माघीमा महतवाको कामको समीक्षा गर्न, गुनासा पोख्न र नयाँ महतवा चुन्न पाइन्छ । त्यसकारण थारू समुदाय यो पर्वलाई निकै महत्त्व दिन्छन् । पहिलो दिन रक्सी खाएर महतवालाई जति सकिन्छ त्यति गाली, गुनासो गर्न पाइन्छ । मनमा लागेको कुरा गर्न पाइन्छ । पहिले महतवालाई प्रत्येक खेतीपातीको सिजनमा एक दिन प्रत्येक घरपरिवारले काम गरिदिनुपर्ने चलन थियो । अहिले यसको सट्टा अनाज दिने चलन छ । महतवाको घरमा जम्मा भएको खानेकुरा सबै मिलेर खाने र नयाँ महतवा चयनको छलफल गर्ने गरिन्छ । घरघरमा गएर नाच्ने र मिठोमिठो खाने गरिन्छ । प्रत्येक घरमा पुगेर दुःख बिर्साउने र खुसी बाँड्ने गरिन्छ । पहिले–पहिले माघीमा महतवा चुन्न मात्रै छलफल हुने गरेकोमा अहिले महतवाको भूमिका के हुने भन्नेबारे बहस हुने गरेको छ ।