रामपुरमै रमाइलो
 कर्णालीको मुगुका जनक रोकाया रामपुरस्थित रामतुलसी माध्यमिक विद्यालयमा बाली विज्ञान विषय अध्ययन गर्छन्  ।  उनी एसईई परीक्षा दिएपछि यहाँ पढ्न आएका हुन्  ।
काठमाडौँ —  कर्णालीको मुगुका जनक रोकाया रामपुरस्थित रामतुलसी माध्यमिक विद्यालयमा बाली विज्ञान विषय अध्ययन गर्छन्  । उनी एसईई परीक्षा दिएपछि यहाँ पढ्न आएका हुन्  । उनी तीनवर्षे ‘डिप्लोमा इन एग्रिकल्चर’ पढ्दै छन् । ‘प्राविधिक विषय पढ्नका लागि निकै कम कोटा हुने रहेछ,’ उनले भने, ‘त्यही भएर टाढा भए पनि यहाँ पढ्न आएको हुँ ।’ ठूला सहरमा पढ्न नपाएकामा रोकायालाई कुनै पछुतो छैन । गाउँठाउँमा पढाइसँगै मन रमाएको छ । दाङका भरत खड्का, प्यूठानका दीपक बोहोरा पनि उनी सँगै पढ्छन् । उनीहरू रामपुरमा डेरा लिएर पढिरहेका छन् ।रामपुर नवलपरासीको उत्तर, तनहुँको दक्षिण, स्याङ्जाको दक्षिणपूर्वका विद्यार्थीको एसईई परीक्षा पछिको गन्तव्य बनेको छ । प्राविधिक विषय पढाउन थालेपछि यहा अन्य जिल्लाका विद्यार्थी आकर्षित भएका हुन् । रामपुर क्षेत्रका विद्यालय गाउँमै विद्यार्थी रोक्ने अभियानमा जुटेका छन् । वार्षिक शुल्क सस्तो बनाएका छन् । रामतुल्सी माविका प्रधानाध्यापक बालकृष्ण लम्सालका अनुसार वार्षिक ५० हजार रुपैयाँ शिक्षण शुल्क लाग्छ । यो पनि महँगो ठानेर पुनर्विचार गर्ने तयारीमा रहेको उनले बताए । ‘प्राविधिक शिक्षाले विद्यार्थी तानेको छ,’ उनले भने, ‘स्थानीय मात्र नभएर जिल्लाबाहिरबाट पनि विद्यार्थी यहाँ आइरहेका छन् ।’रामपुरमा विद्यालयका लागि छात्रावास छैन । विद्यालयले स्थानीयसँग सस्तोमा खाना र बस्न दिन आग्रह गरेको छ । रामतुल्सीले धेरै विषय पढाएर विद्यार्थीलाई नगरबाहिर जानु नपर्ने बनाएको छ । ‘जिल्लाबाहिरबाट विद्यार्थी आउने क्रम बढेको छ,’ प्रअ लम्सालले भने, ‘विद्यार्थीलाई रोजेको विषय पढ्न पाउने वातावरण मिलाएका छौं ।’ रामतुल्सीमा मात्र एसईईपछि विज्ञान, बाली विज्ञान, शिक्षा विज्ञान, व्यवस्थापन, मानविकी, शिक्षा विषय पढ्न पाउने व्यवस्था छ । झन्डै तीन सय विद्यार्थीलाई उक्त विद्यालयले गाउँमा राखेको छ । यहाँबाट बुटवल, पोखरा र काठमाडौं पढ्न जाने सोचमा कमी आएको उनको अनुभव छ ।रामपुरकै दरैठाँटी र गंगा माविको पढाइले पनि विद्यार्थी आकर्षित भइरहेका छन् । कक्षा ९ देखि नै प्राविधिक धारका विषय पढाउन थालेपछि गाउँघरमै बसेर पढ्ने सोच पलाएको विद्यार्थी बताउँछन् । ‘साधारण विषयका मात्र कक्षा सञ्चालन गर्दा धेरै विद्यार्थी बाहिर जान खोज्थे,’ गंगा माविका प्रधानाध्यापक अर्जुन देवकोटाले भने, ‘अहिले त्यस्तो सोच हराएको छ ।’ तानसेनको जनता माविले पनि एसईईपछि धेरै विद्यार्थीलाई आफ्नै विद्यालयमा रोकेको छ । विज्ञान र शिक्षा विज्ञान विषय विद्यार्थीको रोजाइ बनेको छ । उत्कृष्ट विद्यार्थी त्यहीँ पढ्छन् । ६ सयभन्दा बढी विद्यार्थीलाई एसईईपछि आफ्नै विद्यालयमा पढाउन सफल भएको जनता माविका प्रधानाध्यापक मेघराज पौडेलले बताए । ‘बुटवल, पोखरा, काठमाडौं नगएका होइनन्,’ उनले भने, ‘पहिलाजस्तो धेरै विद्यार्थी गएका छैनन् ।’एसईई परीक्षापछि बढीमा ३० प्रतिशत विद्यार्थी जिल्लाबाहिर जाने अनुमान छ । त्यत्ति नै संख्यामा अन्य जिल्लाका विद्यार्थी यहाँ पढ्न आउने गर्छन् । छहरास्थित भैरव नवदीप माविले प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (सीटीईभीटी) ले १५ महिने र २९ महिने कृषि जेटीए पढाइरहेको छ । यहाँ जिल्लाबाहिरका विद्यार्थी अत्यधिक छन् । तानसेनमै सीएमए, अनमी, ल्याब असिस्टेन्ट, सब–ओभरसियर, भेटनरी जेटीए, नर्सिङ (स्टाफ नर्स) अध्ययनका लागि आउने गर्छन् । कक्षा ९ देखि १२ सम्म पशु विज्ञान, डिप्लोमा इन सिभिल इन्जिनियरिङ, कृषि, सिभिल इन्जिनियरिङ, कम्प्युटर शिक्षा पढ्न आउने र त्यस्ता विद्यार्थी १२ कक्षासम्म रोकिने गरेका छन् ।निजी शिक्षालयले पनि सीटीईभीटी, शिक्षा विभागबाट स्वीकृति लिएर विभिन्न संकायमा कक्षा चलाएकाले बाहिर जिल्लाबाट विद्यार्थी आउने गर्छन् । तानसेन स्कुल अफ हेल्थ साइन्स (तानसेन नर्सिङ) मा पनि प्रवीणता प्रमाणपत्र तह नर्सिङ संकाय, ल्याबलगायतमा पढाइ हुन्छ । पाल्पा टेक्निकल, पाल्पा इन्जिनियरिङ, सिद्धार्थ मल्टी टेक्निकल, सिद्धार्थ इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल टेक्नोलोजी, श्रीनगर पोलिटेक्निकललगायतमा पनि एसईईपछि बाहिर जिल्लाबाट पढ्न आउने गर्छन् । ‘पहिला धेरै विद्यार्थीले जिल्लाबाहिर पढ्ने सोच राख्थे,’ दमकडा नमुना माविका प्रधानाध्यापक मोहनप्रसाद सापकोटाले भने, ‘उच्च क्षमताका विद्यार्थी पनि प्राविधिक धारतर्फ पढ्न थालेकाले यहीँ पढ्ने धेरै भए ।’ अहिले प्राविधिक धार चलाएका विद्यालयमा साधारणतर्फ विद्यार्थी संख्या कम भएको छ । दोभान माविमा कक्षाका पहिलो, दोस्रो हुने विद्यार्थी कृषि पढ्छन् । ८ जना मात्र साधारणतर्फका विद्यार्थी छन् । बाँकी सबै प्राविधिक धारतर्फ लागे ।मोहनकन्या मावि तानसेन, उद्बुद्ध मावि पूर्वखोला, गंगा मावि र दरैठाँटी मावि रामपुर, प्रभात मावि पालुङमैनादी, लक्ष्मी मावि तानसेनको अवस्था पनि उस्तै छ । कालिका मावि मुझुङ र नारायण मावि ठिमुरेले पनि प्राविधिक धारतर्फ कक्षा सुरु गरेका छन् । ‘प्राविधिक धार विद्यार्थीको रोजाइ बनेको छ,’ लक्ष्मी मावि तानसेनका प्रधानाध्यापक विष्णुप्रसाद सिग्देलले भने, ‘त्यसैले यसमा बढी जोड दिँदा विद्यार्थी आफ्नै गाउँठाउँमा रोकिने र पलायनमा कमी आएजस्तो अनुभूति भएको छ ।’कतिपय संस्थागत विद्यालयले त्यस्ता प्राविधिक धारमा विद्यार्थी नपठाउने समस्या छ । विभिन्न खालका आरोप लगाउने र आफ्नै विद्यालयमा पढ्न प्रेरित गर्ने गर्छन् । बाहिर जानुभन्दा जिल्लाकै विद्यालयमा पढ्नलाई वातावरण निर्माण गर्नुपर्ने सोच सबैमा हुनुपर्ने दमकडा माविका प्रधानाध्यापक मोहनप्रसाद सापकोटाको आग्रह छ ।संस्थागत विद्यालयबाट विद्यार्थी पलायन रोक्न यो योजना राम्रो बनेको छ । कक्षा ११ र १२ मात्र सञ्चालन भएका मिलेनियम, तानसेन बहुमुखी क्याम्पसले पनि योगदान दिएका छन् । मिलेनियममा विज्ञान र व्यवस्थापनमा विद्यार्थी रोकिएका छन् । तानसेन बहुमुखीमा मानविकी र शिक्षामा विद्यार्थी बढी अध्ययन गर्छन् । तानसेनको न्यु होराइजन बोर्डिङ (मावि) ले विज्ञान विषयमा राम्रो नतिजा ल्याउने गरेको छ । यसमा विद्यार्थीको आकर्षणसमेत छ । होटल म्यानेजमेन्ट अध्ययनका लागि पनि यसले नाम कमाइसकेको छ । गत वर्षदेखि बेथल बोर्डिङ स्कुलमा पनि होटल म्यानेजमेन्टको कक्षा सञ्चालन गरिएको छ । ‘बस्नलाई शान्त, सुन्दर र हावापानीका कारण पनि यहाँ विद्यार्थीको आकर्षण हुने गर्छ,’ शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइका सूचना अधिकारी महेन्द्र सुवेदीले भने, ‘जसले गर्दा विद्यार्थी जति पलायन हुन्छन्, त्यति विद्यार्थी पुनः यहाँ आउने गरेका छन् भन्ने लाग्छ ।’ सामुदायिक र संस्थागत गरी झन्डै ६७ विद्यालयमा प्लस टु सञ्चालनमा छ । त्यसले पनि धेरै विद्यार्थीको बाहिर जाने सोचमा कमी हुँदै आएको छ ।एसईईपछि कहाँ पढ्ने भन्ने धेरै समस्या हुन्थ्यो तर अहिले त्यस्तो छैन । ‘विद्यार्थीले चाहेका विषय रोजीरोजी आफ्नै गाउँठाउँमा पढ्न पाएका छन्,’ रैनादेवी छहरा गाउँपालिका प्रमुख रामबहादुर कार्कीले भने, ‘अब पाल्पाका ग्रामीण भेगमा समेत बाहिर जिल्लाका विद्यार्थीलाई राख्ने वातावरण बनाउने योजनामा छौं ।’ गाउँपालिकामा एक सयभन्दा बढी विद्यार्थी बाहिरी जिल्लाबाट आएर अध्ययन गरिरहेको उनले बताए । विद्यार्थीलाई प्राविधिक धारतर्फ बढी आकर्षण बढेकाले पनि अहिले यस्तो अवस्था आएको उनले बताए । ‘ग्रामीण भेगमा बसेर पढ्नलाई विद्यार्थी शान्त वातावरण पाउने गर्छन्,’ उनले भने, ‘शिक्षण शुल्क पनि अन्यत्रभन्दा कम भएर नै होला, यहाँ आएका छन् ।’ विद्यार्थीको रोजाइका साथै हरेक हिसाबले सुविधा पाउने भएकाले पनि आकर्षण बढेको हुन सक्ने उनले बताए ।