भ्रमहरूको आँखीझ्यालबाट चियाउँदा
कहिलेकाहीँ त यस्तो लाग्छ, हाम्रो राजनीति भ्रमहरूको विशाल पर्वतमाला हो । के सक्कली र के नक्कली छुट्याउनै गाह्रो । विचार गरौं त, कुनै समय कांग्रेसमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाको सर्वसत्तावादविरुद्ध विद्रोह गर्ने शेरबहादुर देउवा असली हुन् कि, आजका विचारविहीन र गतिविहीन शेरबहादुर असली ?
कहिलेकाहीँ त यस्तो लाग्छ, हाम्रो राजनीति भ्रमहरूको विशाल पर्वतमाला हो । के सक्कली र के नक्कली छुट्याउनै गाह्रो । विचार गरौं त, कुनै समय कांग्रेसमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाको सर्वसत्तावादविरुद्ध विद्रोह गर्ने शेरबहादुर देउवा असली हुन् कि, आजका विचारविहीन र गतिविहीन शेरबहादुर असली ?नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धामा उतार्ने मदन भण्डारीका उत्तराधिकारी माधव नेपाल असली हुन् कि सत्ता र शक्तिका लागि हर्दम गनगन गरिबस्ने ऊर्जाविहीन आजका माधव असली ? नेपालको सबैभन्दा संगठित पार्टी एमालेमा लगातार २० वर्ष बागी बनेर प्रतिस्पर्धा गर्ने केपी ओली असली कि आजका अहंकारी ओली असली ? दसवर्षे द्वन्द्वमा आधार तहका मान्छेलाई विद्रोहको चेतना दिने प्रचण्ड असली कि आफ्ना आसेपासेको स्वार्थमा भुलेर परिणामविहीन हुँदै गरेका भुत्ते प्रचण्ड असली ?विचार गरौं त, नयाँ सुसंस्कृत राजनीतिको शंखघोष गर्दै ‘नो नट् अगेन’ भनेर उदाएका रवि लामिछाने असली कि सहकारी ठगीमा आरोपित लामिछाने असली ? यहाँ प्रयोग भएका नाम मात्र नाम होइनन्, नेपाली राजनीतिलाई चियाउने आँखीझ्याल हुन् । जहाँबाट हेर्दा देखिन्छन्, अनेकौं विरोधाभास । जुन विरोधाभास नै समकालीन नेपाली राजनीतिका कठोर सत्य हुन् । मान्छेको व्यक्तित्व बन्छ कसरी ? भनिन्छ— मान्छेको व्यक्तित्व निर्माणमा तीन चिज सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छन् । पहिलो, व्यक्तिले आफ्ना पुर्खाबाट प्राप्त गरेको आनुवंशिक चरित्र । दोस्रो, भौतिक संसारसँग उसले गर्ने संसर्ग । तेस्रो, व्यक्तिले आर्जन गरेको ज्ञान, चेतना, भावधारा र विवेक । आनुवंशिकी मान्छेको व्यक्तित्वमा आउने पितृहरूको प्रसाद हो । तर त्यतिले मात्र मान्छे पूर्ण हुँदैन । त्यसपछि, मान्छेको व्यक्तित्व निर्माणमा महत्त्वपूर्ण हुन आउँछ, व्यक्तिको सामाजिकीकरणको प्रक्रिया ।अर्थात्, उसको भौतिक संसार । उसको संगत । घरपरिवार, साथीभाइ । स्कुल, कलेज । उसले चढेका सुख र दुःखका पहाड । त्यसपछि आउँछ, लौकिक संसारले दिएको अनुभव, ज्ञान र त्यसको लहरबाट निर्मित भावधारा । भनिन्छ— मान्छेको व्यक्तित्व निर्माणको प्रमुख तत्त्व हो आत्मचेतना । अथवा, मान्छेले आफूलाई चिन्न र बुझ्न आफैंभित्र निर्माण गरेको प्रकाश । संसारलाई हेर्ने र बुझ्ने संवेगात्मक दृष्टि । आत्मसंयमता र आत्मपरख गर्ने सामर्थ्य । आन्तरिक संघर्ष, प्रतिबद्धता र विवेक । यिनै अनेकौं भावधारा, अनेकौं रङ र सुगन्धको संयोजनबाट बन्ने एक अद्भुत चिज हो— मान्छेको व्यक्तित्व । मान्छेको व्यक्तित्वमा विरोधाभासचाहिँ आउँछ कसरी ? यो प्रश्नलाई बुझ्न केही विरोधाभास हेरौं । उदाहरणका लागि कुनै नेता एक दिन भयंकर क्रान्तिकारी र अर्को दिन भयंकर प्रतिक्रान्तिकारी हुन पुग्छ कसरी ? एक समय दौलत, सुख, सुविधा सबै त्यागेर, हाँसीहाँसी कारावास भोग्न तयार मान्छे, केहीपछि शक्ति, सम्पत्ति र भोगविलासमा लिप्त र भ्रष्ट हुन्छ कसरी ? कुनै समय निष्ठा र मूल्यमान्यताको उदाहरण बनेको व्यक्ति, अर्को दिन त्यही निष्ठाको सिँढीबाट ढुनमुनिँदै झर्छ कसरी ? एक दिन, हजारौं निर्धा मान्छेलाई अधिकारका लागि लड्न प्रेरित गर्ने नायक, अर्को दिन तिनै हजारौंको खलनायक बन्छ कसरी ? पर भीडमा हेर्दा भगवान् जस्तो देखिने कुनै मान्छे यथार्थमा भ्रष्ट, ठग र पतीत हुन्छ कसरी ? यहाँ सोध्न खोजिएको प्रश्न के हो भने, मान्छेभित्र दोहोरो व्यक्तित्व र विरोधाभास बन्छ कसरी ?अर्थात्, कुनै नेता सत्तामा पुग्दा एउटा र सडकमा हुँदा अर्कौ हुन्छ कसरी ? आन्दोलनमा हुँदा एउटा र मन्त्री हुँदा अर्को बन्छ कसरी ? चुनावमा एउटा रंग र चुनावपछि अर्को रंगको देखिन्छ कसरी ? अथवा, मान्छे यस्तो बेकामे, पत्रु र दोग्ला बन्छ कसरी ? यी प्रश्न हुन्, हाम्रो राजनीतिक नेतृत्वको पतनलाई वर्णन गर्ने स्वयंसिद्ध चित्रहरू । सत्ताका लागि भयंकर गणतन्त्रवादी राजावादी हुन सक्ने र भयंकर कम्युनिस्ट चर्को बुर्जुवा हुन सक्ने राजनीति चलेको देश हो नेपाल । जहाँ सुशासनको कुरा गर्नेहरू सबैभन्दा भ्रष्ट भएर निस्किन्छन् र समाजवादको कुरा गर्नेमा देखिन्छ जब्बर व्यक्तिवाद । स्वभावतः मनमा प्रश्न आउँछ, कसरी बन्छन् नेताहरू यति धेरै दोग्ला, जसलाई देख्दा समाजका नामुद ठग पनि लाजले शिर झुकाऊन् ?भनिन्छ— मान्छेको व्यक्तित्व स्वयंभित्रका विरोधाभासहरूको अन्तरविरोध र एकताबाट निर्माण हुन्छ । यहाँ ‘विरोधाभास’ भनेको मान्छेको व्यक्तित्वमा आउने सकारात्मक र नकारात्मक प्रवृत्तिको ‘सम्बोधन’ हो । जो मान्छे संसारिक जीवन सँगसँगै जन्मन्छन् र हुर्कंदै जान्छन् । जस्तो, मान्छेसँग दैनिक जीवन संघर्षमा ठोकिन आउने अनेकौं घटनाले ऊभित्र माया, प्रेम, सद्भाव अदि सद्गुण मात्र निर्माण गर्दैन, रिस, आवेग, प्रतिशोध, लालसा, तिर्सना र अतृप्ति पनि निर्माण गरिरहेको हुन्छ । जस्तो, एउटा किसान मालिकको ज्यादतीका विरुद्ध लडिरहँदा, ऊभित्र मुक्तिको चाहना त प्रबल हुन्छ नै, ‘म मालिक भएँ भने’ भन्ने प्रतिशोधी भावना पनि सँगै हुर्किरहेको हुन सक्छ ।एउटा विद्रोही युवक विद्रोहमा सरिक हुँदा उसले स्वतन्त्रताको नेतृत्वमात्र गरिरहेको हुँदैन, ऊभित्र एक शक्तिशाली नायक बन्ने तृष्णा पनि हुर्किरहेको हुन सक्छ । केटाकेटीलाई ठ्लूो मान्छेले कान निमोठ्दा ऊभित्र निर्माण हुने प्रतिक्रिया हामीले सुनेका छौं– ‘पख म तँलाई ठूलो भएपछि देखाइदिन्छु’ । द्वन्द्वका बेला माओवादीको मुखैमा थियो– ‘सिंहदरबारमा लालझन्डा गाडिन्छ’ । यो आफैंमा आफ्नो प्रभुत्व निर्माण गर्ने लोभ थियो । त्यो समय माओवादीहरू भाषणमा भन्ने गर्थे– ‘जनयुद्ध सफल भयो भने सहरका ठूलाघर मजदुर किसानका हुनेछन् ।’ यसो भन्नुको एउटा आशय अवश्य नै न्याय हो । तर अर्को हो स्वयंमा निहित लोभ, मोह, तृष्णा र प्रतिशोधको अभिव्यक्ति । एउटा मान्छे जातीय एकाधिकारविरुद्ध लडिरहँदा ऊभित्र कुनै अमूक जातविरोधी भावना त जागृत हुन्छ नै, सँगसँगै आफू एउटा शक्तिशाली जातको नायक बन्ने तृष्णा पनि हुर्किरहेको हुन सक्छ । जातीय मुक्ति आन्दोलनका नायकहरू जातवादी भएको हामीले यत्रतत्र देखेकै छौं । यस्तो यसकारण हुन्छ कि एउटा विद्रोहीसँग विद्रोहको चेतनासँगै दमित बसेको हुन्छ निजी सुखको सपना र तृष्णा । यी विपरीत सपनाहरूले मान्छेभित्र निरन्तर द्वन्द्व मच्चाइरहन्छन् । त्यो द्वन्द्वमा कहिले सकारात्मकता प्रबल हुन्छ, कहिले नकारात्मकता । जोसँग आफैंभित्रका नकारात्मकता र विरोधाभाससँग जुध्ने आत्मगत शक्ति प्रबल हुन्छ, ऊ जोगिन्छ । जोसँग लड्नका लागि सकारात्मक ऊर्जा र आत्मगत शक्ति कमजोर हुन्छ ऊ सकिन्छ । साधारण मान्छेको जीवन यसरी नै थाहै नपाई पलपल आन्तरिक द्वन्द्व र व्यक्तित्वको टकरावमा गुज्रिरहेको हुन्छ, जो स्वयंलाई पत्तै हुँदैन ।एकैछिन यो सन्दर्भलाई सत्ता, राजनीति र नेतृत्वसँग जोडेर हेरौं । जस्तो, जब एउटा नेता शक्तिमा आउँछ, ऊसँग उसका सकारात्मक र नकारात्मक प्रवृत्ति पनि सँगै सत्ता र शक्तिमा आउँछन् । हिजो साधारण अवस्थामा उसका नकारात्मक पक्षलाई कानुन, निष्ठा, नैतिकता, पार्टी अनुशासन, आन्दोलनको दबाब र धपेडीले नियन्त्रित राखेका थिए । त्यसैले हिजो ऊभित्र सकारात्मक व्यक्तित्व प्रबल थियो र नकारात्मक व्यक्तित्व सुषुप्त थियो । तर जब ऊ शक्तिमा आइपुग्यो, उसलाई नियन्त्रण गर्ने शक्ति अर्थात्, कानुन, निष्ठा, नैतिकता, अनुशासनभन्दा ऊ बलियो भएर आयो । त्योसँगै ऊभित्रको सुषुप्त लोभ, लालच, तृष्णा पनि बलियो हुँदै गयो । त्यसपछि भयो के भने उसले आफ्नो वरिपरि धन, दौलत देख्न थाल्यो । वरिपरि सेवक, चाकर देख्न थाल्यो । वरिपरि शक्तिको रापताप देख्न थाल्यो । उसका अगाडि स्वयं ऊभित्र सुषुप्त बसेको लोभलाई जागृत गर्ने रंगीचंगी संसार प्रकट हुन थाल्यो । उसको दमित तृष्णा जाग्दै गयो । ऊभित्र निदाएर बसेको लोभ जाग्दै गयो । ऊभित्रका विरोधाभास टकराउन थाले । कहिले उसलाई सकारात्मक प्रवृत्तिले झकझक्याउँथ्यो, कहिले नकारात्मक प्रवृत्तिले । बिस्तारै बिस्तारै नकारात्मकता प्रबल हुँदै गयो । ऊभित्रको लोभ बिस्तारै पहिलेभन्दा शक्तिशाली बनेर देखापर्‍यो । यदि ऊभित्र निहित ज्ञान र विवेक प्रभावशाली भएको भए, लोभ, मोह, तृष्णा नियन्त्रित हुने थिए । तर दुर्भाग्य, ऊभित्र ज्ञान र विवेकभन्दा लोभ, मोह र तृष्णा प्रभावशाली बनेर देखापर्‍यो । त्यसपछि सबै कुरा चौपट हुँदै गयो । असलमा यहींनेर नेतृत्वको खास परीक्षा सुरु हुन्थ्यो । यस्तो परीक्षा, जहाँ ऊभित्रका नकारात्मक र सकारात्मक व्यक्तित्व टकराउँदा, ज्ञान, विवेक र निष्ठाको ऊर्जाले लोभ, घृणा र तृष्णालाई परास्त गर्न सकोस् । तर भयो के भने, यहींनेर नेतृत्वका ज्ञान, विवेक र निष्ठा कमजोर देखा परे र ऊ इतिहासको महान् परीक्षामा असफल हुन पुग्यो । यसरी नेतृत्व बिस्तारै पतन हुँदै गयो र नेतृत्वसँगै सकिँदै गयो ऊभित्रको ज्ञान, विवेक, राजनीति । र, बदलामा उपस्थित हुन पुग्यो एक भद्दा, लोभी र पतनशील मान्छे । यस्तो मान्छे, जसले नेता त के एक साधारण मान्छे बन्ने योग्यतासमेत गुमाउँछ । मान्छेको व्यक्तित्वमा देखापर्ने विरोधाभासको अर्को कारण हो, रूप र चरित्रको बेमेल । मान्छेले समाजका अगाडि देखाउनुपर्ने रूप एउटा छ, आफैंभित्र निर्माण भएको चरित्र अर्कै छ । रूप र चरित्रको यो विरोधाभासले मान्छेको व्यक्तित्वलाई भयंकर दोग्ला बनाउँछ । उदाहरणका लागि हाम्रा नेतालाई हेरौं । जस्तो देखिनुपरेको छ भयंकर ज्ञानी, तर ज्ञानको धोक्रो खाली छ । जसले जीवनमा बेइमानीभन्दा धेरै केही गरेनन्, तर देखिनुपरेको छ भयंकर इमानदार । जसले जीवनमा षड्यन्त्रलाई नै राजनीति बनाए, तर गर्नुपरेको छ विचारको कुरा । जसको मन पैसा, सत्ता र शक्तिको लोभ, मोह र तृष्णाले भरिएको छ तर देखिनुपरेको छ इमानदार । जसका वरिपरि बिचौलिया मात्र छन् तर देखिनुपरेको छ भयंकर साधु । दुनियाँका अगाडि क्रान्तिकारी देखिनु छ, तर त्यही क्रान्तिको भारी बोक्न ऊसँग काँध छैन । बोल्दा भयंकर जान्ने देखिनुपरेको छ तर आफ्ना ज्ञानका सीमाले आफैंलाई धोका दिन्छन् । जसले बिहान उठेदेखि मध्यरातसम्म अंकगणित र जालझेल सोच्नुपर्छ र गर्नुपर्छ नैतिकताको भाषण । अर्थात्, मान्छे जब आफ्नै सार्वजनिक छवि र चरित्रको विरोधाभासले थिचिन्छ, निस्कन्छ बडो दोग्ला भएर ।यसैगरी, मान्छे बिग्रने अर्को कारण हो, ऊभित्रको सपना र क्षमताको विरोधाभास । जस्तो, जब नेतृत्वको सपना र उसको क्षमताबीच सन्तुलन रहन्छ ऊ जे हो, त्यही देखिन्छ । उसको व्यक्तित्वमा कुनै विरोधाभास हुँदैन । तर व्यक्ति स्वयंका सपना र महत्त्वाकांक्षा पूरा गर्न ऊसँग भएको क्षमताले पुग्दैन, यस्तो बेला नेतृत्व असन्तुलित बन्न पुग्छ । अर्थात्, जब व्यक्तिका सपना र उसका सीमा फरक पर्छन्, व्यक्ति भयंकर दोग्ला, बहुरूपी र खतरनाक बनेर निस्किन्छ । त्यसो त, त्यो बेलासम्म मान्छेको असली अनुहार देखिँदैन, जुन बेलासम्म ऊ दायित्वभन्दा पर बसेर प्रश्नमात्र गरिरहन्छ । जब दायित्वमा आउँछ, त्यो बेला उसको क्षमता प्रकट हुन्छ र देखिन्छन् उसका सीमाहरू ।त्यसपछि, आफ्नै सपना र सीमाबीचको दबाब झेल्न नेतृत्वले अनेक अप्राकृतिक उपाय सुरु गर्छ । गुट बनाउँछ । भ्रष्टाचार गर्छ । दलाली गर्छ । षड्यन्त्र गर्छ । लेनदेन गर्छ । यसरी नेतृत्व भयंकर भ्रष्ट, चरित्रहीन र विरोधाभासपूर्ण बनेर निस्किन्छ । अर्थात्, मान्छेको मुखुण्डो बिस्तारै बिस्तारै च्यातिँदै जान्छ र प्रकट हुन्छ असली रूपमा । यसरी, प्रकट हुन्छ एक कुरूप अनुहार । वस्तुतः नेपाली राजनीतिमा आज जे भइरहेको छ, त्यो नेताहरूको असली रूपको प्रकट मात्र हो । अर्थात्, असलमा नेता जे हुन्, त्यो देखिएको मात्र हो । उनीहरूको मुखुण्डो च्यातिएको मात्र हो, जहाँभित्र छोपिएको थियो उनीहरूको चरित्रहीन, क्षमताहीन, लोभी, भ्रष्ट र मृगतृष्णाले भरिएको नैतिकहीन अनुहार । साधारण मान्छेभित्र निहित विरोधाभास, अन्तरद्वन्द्व, लोभ, मोहको नियन्त्रण सामाजिक मूल्यमान्यता, निष्ठा, अनुशासन र कानुनले गरिरहेका हुन्छन् । तर जब नेताको कुरा आउँछ, उसलाई नियन्त्रण गर्ने सामाजिक बन्धन र कानुन ऊभन्दा कमजोर बन्न पुग्छ । अतः नेताले कानुनबाट नभई आफ्नै निष्ठा र नैतिकताको कसीबाट आफूलाई पवित्र र निर्मल बनाउने दायित्व लिनुपर्छ । खासमा नेतासँग स्वयंभित्रको लोभ, मोह, अनैतिकता र स्वार्थसँग द्वन्द्व गर्ने र विजयी हुने शक्ति प्रबल हुनुपर्छ । नेता भनेको आफ्ना दुविधामाथि विजयी हुने यस्तो व्यक्तित्व हो, जो स्वयंभित्र लडेर विजय प्राप्त गर्ने योग्यता राख्छ । भन्नु पर्दैन कि, आत्मसंयम, आत्मचेतना र साधनाले मात्र मान्छेले आफूभित्रका दुर्गुणमाथि विजय प्राप्त गर्छ । तर आज हामी जसलाई नेता भन्छौं, उनीहरूभित्र के यस्तो योग्यता छ ? आफू जलेर स्वच्छताको परीक्षण गर्ने योग्यता । कुनै नेता कति पटक कुन पदमा पुग्यो, त्यो महत्त्वपूर्ण हुँदैन । महत्त्वपूर्ण हुन्छ, आफ्नै व्यक्तित्वलाई जोगाउन उसले गरेको आफैंसँगको संघर्ष कस्तो थियो । महत्त्वपूर्ण हुन्छ, आफ्नो इमान, नैतिकता र निष्ठालाई कञ्चन राख्न उसले कसरी आफैंलाई अग्निमा होम्यो । राजनीतिमा निष्ठा, नैतिकता र गरिमा रहने भने नेताको व्यक्तित्व रहँदैन र त्यसपछि ऊसँग केही पनि रहँदैन । नेताज्यू हेक्का राख्नुहोला कि तपाईंले आफैंभित्रको निष्ठा, नैतिकता र इमानको युद्ध हार्नुभयो भने अरू हजारौं युद्ध जिते पनि त्यसको कुनै अर्थ हुँदैन ।