सीमान्त गाउँका दुःखैदुःख
सदरमुकाम इलाम बजारदेखि करिब ६० किलोमिटर पूर्व–दक्षिणको सीमान्त गाउँ हो– सुङतुङ । यहाँबाट मेची नदी पारिपट्टि चियाउने हो भने भारतको टिङलिङ गाउँ देखिन्छ । सीमावर्ती यो गाउँका स्थानीय आफूहरूलाई सीमा रक्षकका रूपमा चिनाउन मन पराउँछन् । सीमान्त गाउँ भएकैले आफूहरूले दुःख पाइरहेको र हेपिएको साझा अनुभव पनि उनीहरूले सँगालेका छन् ।
सुङतुङ, इलाम — सदरमुकाम इलाम बजारदेखि करिब ६० किलोमिटर पूर्व–दक्षिणको सीमान्त गाउँ हो– सुङतुङ । यहाँबाट मेची नदी पारिपट्टि चियाउने हो भने भारतको टिङलिङ गाउँ देखिन्छ । सीमावर्ती यो गाउँका स्थानीय आफूहरूलाई सीमा रक्षकका रूपमा चिनाउन मन पराउँछन् । सीमान्त गाउँ भएकैले आफूहरूले दुःख पाइरहेको र हेपिएको साझा अनुभव पनि उनीहरूले सँगालेका छन् ।सुङतुङ गाउँका २५ घर तामाङ परिवारमध्येका एक हुन्, ६६ वर्षका हर्कध्वज तामाङ । नेपाल–भारतको भौगोलिक सिमाना छुट्याएको गाउँको पूर्वतिरबाट दक्षिण बगिरहेको मेची नदी देखाउँदै उनले यहाँ सीमा स्तम्भले नभएर नदीले देशको सिमाना छुट्याएको बताए । ‘हामी नभएको भए त भारत नै भइसक्थ्यो होला हाम्रो गाउँ,’ उनले सुनाए, ‘हामी थियौं र नेपाल रह्यो ।’सदरमुकामदेखि टाढाको यो गाउँ सूर्योदय नगरपालिका–५ मा पर्छ । तर, नगरपालिकामा चाहिने आवश्यक पूर्वाधारको यहाँ अभाव छ । न स्वास्थ्य चौकी छ, न त विद्यालय नै । प्रहरी चौकी त हुने कुरै भएन । सामान्य बाटो, पानी र बिजुली आएको पनि धेरै भएको छैन । ‘बत्ती नहुँदा त अन्धकार नै हुन्थ्यो हाम्रो गाउँ,’ स्थानीय पम्फा तामाङले अनुभव साटिन्, ‘बत्ती चैं आको छ, अरू त धेरै कुरा अभावै अभाव छ ।’हर्कध्वजले पनि भारत धाएर स्कुल पढे । भारतमा ९ कक्षासम्म पढेर उनले गाउँमै निजी स्कुल खोले । तर, लामो समय धान्न सकेनन् । अन्ततः बन्द गर्न बाध्य भए । ‘गाउँमा स्कुल नहुँदा बालबच्चा टाढा धाएर पढ्न बाध्य छन्’, उनी दुखेसो पोख्छन्, ‘गाउँमै एउटा स्कुल भइदिएको भए कति राम्रो हुने थियो ।’ उच्च शिक्षा पढ्न कि त फिक्कल कि त भारत जानुपर्ने बाध्यता छ । चुनावका बेलाबाहेक अघिपछि नेताहरू देख्न पाइँदैन । जनप्रतिनिधिहरू पनि हत्तपत्त मुख देखाउँदैनन् । समग्रमा भन्दा यहाँ राज्यको उपस्थिति शून्य छ । स्थानीय बिरामी भए भारततिरै धाउँछन् । किन कि नेपालमा भन्दा भारतमा स्वास्थ्योपचार गुणस्तरीय र सस्तो हुन्छ भन्ने बुझाइ उनीहरूमा छ ।नागरिकता बनाउन या जग्गाको कारोबार गर्न परे लामो दूरी पार गरेर सदरमुकाम पुग्नुपर्ने बाध्यता छ । नगरपालिका कार्यालय धाउन गाह्रो छ । हिँडेर जाँदा दिन बित्छ । बाइकमा जाँदा ३/४ घण्टा लाग्छ । सूर्योदय नगरपालिकाका उपप्रमुख दुर्गाकुमार बरालले विगतमा भन्दा धेरै पूर्वाधार सुविधाहरू गाउँमा पुगिसकेको दाबी गर्दै भने, ‘गाउँ हो अलि अलि त दुःख हुन्छ तर हाम्रो उद्देश्य जनताले दुःख नपाऊन् भन्ने नै छ ।’फिक्कल ओहोरदोहोर गर्न ८ सय लाग्छ । भत्ता थाप्न फिक्कलै पुग्नुपर्ने बाध्यता छ । पर्यटकीय गन्तव्य अन्तु तल्तिरको समाल्बुङ शान्ति बजारमा रहेको वडा कार्यालय धाउन पनि ३ घन्टा लाग्ने स्थानीयको भनाइ छ ।पुराना बासिन्दाहरूका अनुसार करिब सय वर्षभन्दा पनि अघि यो गाउँमा तीन घरमात्रै थिए– एक राई र दुई तामाङ समुदायका । कालान्तरमा राईको परिवार मासियो । तामाङहरू मात्रै बाँकी रहे । मूलतः वाइवा, योन्जन र स्याङ्वो तीन थरी तामाङको यहाँ बसोबास छ ।भारतसँगको निकट सम्बन्धले उनीहरूको बोलीचाली, हाउभाउ र जीवनशैली दार्जिलिङसँग मेल खान्छ । धेरै जसोको बिहेबारी पनि मेचीपारि नै भएको छ । दार्जिलिङका चेलीहरू बुहारी बनेर आएका छन् । यताका चेलीहरू बिहे गरी पारि तरेका छन् । ‘बिहेबारी मात्रै हैन, धार्मिक–सांस्कृतिक कार्जेहरूमा पनि हाम्रो वारिपारि सम्बन्ध निकट छ,’ हर्कध्वजले सुनाए, ‘हाम्रो नजिकको नाता नेपालसँग भन्दा भारतसँगै ज्यादा छ ।’सुङतुङवासीको व्यापार तथा किनमेलको मूल थलो भारतको नक्सलबारी बजार हो । गाउँमा फलेका अम्रिसो, अलैंची, अदुवा, दूध, महजस्ता वस्तु घोडालाई बोकाएर घण्टौं हिँडेर उनीहरू नक्सलबारीसम्म पुग्छन् । नक्सलबारीमा आफ्ना उत्पादन बेचेर उताबाट ल्याउँछन्, दाल, चामल, चिनी, तेलजस्ता खाद्यान्न ।‘कोभिडअघिसम्म हाम्रो बजार भारत नै थियो,’ अर्का स्थानीय विनोद तामाङले भने, ‘कोभिडपछि नाकाबन्दी भयो अनि हाम्रो गन्तव्य पनि मोडियो ।’ उनका अनुसार अहिले फिक्कल र भारतको नक्सलबारी दुवैतिर व्यापारका लागि जाने गरिन्छ । गाउँमा भारतीय रुपैयाँको मात्रै कारोबार हुन्छ । नेपाली रुपैयाँ त आक्कलझुक्कल मात्रै देख्ने गरेको स्थानीयको भनाइ छ ।सुङतुङ पुत्का मौरीको महका लागि पनि प्रख्यात मानिन्छ । सुङतुङसँगै लेप्चाहरूको टोल अम्बिटारमा पुत्का पालेर मह उत्पादन हुँदै आएको छ । पुत्का जंगली मौरी हो । जंगलमा बस्ने मौरीलाई घरमै घार बनाएर स्थानीयले पुत्का मह उत्पादन गरिरहेका छन् । अम्बिटारका स्थानीय जगसिंह लेप्चाले पुत्काको मह उत्पादन गर्न थालेको धेरै भइसक्यो । अहिले पनि उनले आधा दर्जन जति घारमा मह उत्पादन गर्दै आएका छन् ।