नयाँ पुस्ताको सशक्तीकरण
संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २००७ मा हरेक वर्षको १५ सेप्टेम्बरलाई लोकतन्त्रसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेयता बर्षेनि लोकतन्त्रसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण एवं ठोस मुद्दामा केन्द्रित गरेर बहस र संवाद चलाइँदै आएको छ । संयुक्त राष्ट्रसङ्घले ‘आउँदो पुस्ताको सशक्तीकरण’ लाई यस वर्षको लोकतन्त्रसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको मूल नाराका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा १५ सेप्टेम्बर त्यति धेरै चर्चित नरहेको भए पनि संयुक्त राष्ट्र
संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २००७ मा हरेक वर्षको १५ सेप्टेम्बरलाई लोकतन्त्रसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेयता बर्षेनि लोकतन्त्रसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण एवं ठोस मुद्दामा केन्द्रित गरेर बहस र संवाद चलाइँदै आएको छ । संयुक्त राष्ट्रसङ्घले ‘आउँदो पुस्ताको सशक्तीकरण’ लाई यस वर्षको लोकतन्त्रसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको मूल नाराका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा १५ सेप्टेम्बर त्यति धेरै चर्चित नरहेको भए पनि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रमा समाविष्ट स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्व जस्ता सिद्धान्तप्रति ऐक्यबद्धता जनाउने विश्वभरिका परिवर्तनकामी जनसमुदायले समाजको अग्रगामी रूपान्तरणको पक्षमा यस दिवसलाई सदुपयोग गर्नु औचित्यपूर्ण नै ठहर्छ । यसै सन्दर्भमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका महासचिव एन्टनिओ गुटर्रेसले आउँदो पुस्ताको सशक्तीकरणलक्षित यस वर्षको सन्देशमा बालबालिका तथा युवा पुस्ताको शिक्षा, सिप विकास र निरन्तर सिकाइमा व्यापक लगानी गर्नुपर्नेमा विशेष जोड दिनुभएको छ । युएन महासचिवको तात्पर्य स्पष्टै छ कि हाम्रा बालबालिका तथा युवा पुस्तालाई मानसिक, नैतिक एवं व्यावहारिक तवरबाट सक्षम नबनाई लोकतन्त्र जनजीवनमा असली अर्थमा कार्यान्वयन हुन सक्तैन । त्यसका निम्ति प्राचीन ग्रिसका दार्शनिक एरिस्टोटलले जोड दिए झैँ बालबालिका तथा युवा पुस्ताको असल चरित्र निर्माण गर्ने शिक्षामा प्रशस्त लगानी गर्नु पर्छ ।एरिस्टोटलको चरित्र निर्माण गर्ने शिक्षा दिनुपर्ने तर्कले आजको समाजकेन्द्रित भन्दा नाफाकेन्द्रित शिक्षा प्रणालीले गाँजेको विश्वमा झन् धेरै सान्दर्भिकता राख्छ । यसलाई आजको सन्दर्भमा र विशेषतः नेपाली समाजको वस्तुस्थितिमै टेकेर सरलीकरणसहित अथ्र्याउन सकिन्छ । गतिलो शिक्षा तमाम जनमुदायका लागि प्रत्याभूत गरेर मात्रै असल मानवको उत्पादन गर्न सम्भव हुन्छ । परिणामतः असल मानवको सङ्ख्या बढ्दै गएपछि समाजमा असल राजनीतिज्ञ, असल शिक्षक, असल कर्मचारी, असल प्राविधिक, असल व्यापारी जस्ता जनशक्तिको निर्माण उल्लेखनीय रूपमा बढ्दै जान्छ । नागरिक नै असल र सक्षम हुन थालिसकेपछि उसले जुनसुकै विषयगत क्षेत्रको जिम्मेवारी सम्हाले पनि इमानदारीपूर्वक समाजको हित प्रवर्धन हुन्छ । जसका कारण समग्रतः सुशासन कायम हुन्छ । प्राचीन ग्रिक दार्शनिक एरिस्टोटल र वर्तमान युएन महासचिव गुटर्रेसले जोड दिए झैँ नेपालले पनि बालबालिका तथा युवा पुस्ताको असल चरित्र निर्माण गर्ने गुणस्तरीय शिक्षामा व्यापक लगानी गर्नु आवश्यक छ । शिक्षालाई नैसर्गिक मानव अधिकारका रूपमा नीतिगत रूपले नै सबैका लागि प्रत्याभूत गर्न सकेमा पाँचदेखि दस वर्षकै अवधिमा ठुला सकारात्मक परिवर्तन देखा पर्ने छन् । असली शिक्षा समाज रूपान्तरणको मूल कडी रहेछ भन्ने कुरा त्यतिखेर बल्ल राजनीतिक नेतृत्व पङ्क्तिको मनले टड्कारै महसुस गर्ने छ । अहिले बालबालिका तथा युवा पुस्तालक्षित शिक्षामा राज्यका तर्फबाट अति न्यून लगानी छ । शिक्षालाई विकास र जनसमृद्धिको मूल आधार मानेर सबै नागरिकका लागि प्रत्याभूत गरिएको हुन्थ्यो भने करिब आधा करोड नेपालीको गन्तव्य खाडी मुलुक किन हुन्थ्यो र ? त्यस्तै मुसहर, चमार, सार्की जस्ता अत्यन्त सीमान्तकृत समुदायको राजनीतिक, आर्थिक एवं सामाजिक विकासको सूचाकाङ्क अझै किन पिँधमुनि नै पुरिन्थ्यो होला र ?हामीकहाँ सधैँ लोकतन्त्र खतरामा परेको आवाज गुन्जिन्छ । लोकतन्त्रलाई सम्पूर्ण नेपाली जनताको जीवनकै अङ्ग बनाउन सक्ने हो भने लोकतन्त्र कदापि खतरामा पर्दैन । यसका निम्ति नेपाली जनतामा गुणस्तरीय चिन्तनको विकास गर्नुपर्ने हुन्छ, जसका खातिर आधारभूत कदमका रूपमा बालबालिका तथा युवा पुस्ताका लागि गुणस्तरीय शिक्षाको प्रत्याभूति गर्नु आवश्यक हुन्छ । नयाँ पुस्तालाई असल लोकतन्त्र हस्तान्तरण गर्न उनीहरूको पहुँचयोग्य शिक्षामा लगानी गर्नु पहिलो महत्वको काम बन्न जान्छ । किनभने संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विश्लेषण अनुरूप युवा वर्तमान तथा भविष्यको लोकतन्त्रका संरक्षक हुन् । उनीहरूलाई अहिले सशक्तीकरण गर्न नसके लोकतन्त्रको जग जर्जर हुनु अस्वाभाविक हुँदैन ।हामीकहाँ त्याग र बलिदानले भरिएको कठोर र लामो राजनीतिक सङ्घर्षको इतिहास छ । अमेरिका तथा युरोपका संविधानमा नलेखिएका कतिपय उपलब्धि हामीहरूले हाम्रो संविधानमा दस्ताबेजीकृत गरेका छौँ तर पनि हाम्रो चिन्तन र नैतिक गुणस्तर रूपान्तरित हुन सकेको छैन । राज्यका अङ्गप्रत्यङ्गलाई हामीले अझै मनोवैज्ञानिक, नैतिक, सामाजिक–सांस्कृतिक एवं रणनीतिक दृष्टिकोणबाट तत्वान्तरण गर्न सकेका छैनौँ । यो कथनको पछाडि अनगिन्ती प्रमाण छन् । केवल केही मात्रात्मक एवं रूपकेन्द्रित हेरफेर गरेका छौँ ।लोकतन्त्रको सबलीकरण र सुरक्षा गर्न मनग्गे ऊर्जा चाहिन्छ, जसका निम्ति जनताको मानसिकताको सबलीकरण आवश्यक पर्छ । मानसिक सबलीकरणका लागि गुणात्मक शिक्षाको जग निर्माणमा प्रशस्त लगानी गर्नु पर्छ । कलिला र हुर्कंदो पुस्ताको गुणात्मक शिक्षामा जति लगानी र मेहनत गरिन्छ, सामान्यतः सोही अनुपातमा लोकतान्त्रिक चेत, व्यवहार तथा संस्कृतिको विकास हुँदै जान्छ । आउँदो पुस्ताको सशक्तीकरणको मुद्दाले धेरै पक्षलाई समेट्न सक्छ तर तिनको मानसिक, नैतिक, सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक सशक्तीकरणले उच्च प्राथमिकता पाउनु पर्छ । लोकतन्त्रको असलीपनको अनुभूति गर्न शिक्षामा व्यापक लगानी हुनु पर्छ भन्ने राष्ट्रसङ्घीय सन्देशको मूल तात्पर्य पनि यही हो । हुन पनि दोस्रो विश्वयुद्धपछि जुन जुन देशले शिक्षामा व्यापक लगानी गरे, ती अहिले राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक रूपले पनि अग्रणी स्थानमा छन् । यस सन्दर्भमा एउटा गतिलो प्रमाण लिन सकिन्छ । सन् १९१७ को अक्टोबर क्रान्तिअघिसम्म तत्कालीन रुसका अधिकांश श्रमजीवी जनताले नारकीय पीडा भोग्नु परिरहेको थियो । अक्टोबर क्रान्तिपछि भने तत्कालीन सोभियत रुसले शिक्षामा पहिलो प्राथमिकताका साथ अभूतपूर्व लगानी ग¥यो । यसको परिणामस्वरूप उसले सन् १९६१ मा २९ वर्षीय युरी गागरिन र सन् १९६३ मा २६ वर्षीय भ्यालेन्तिना तेरेस्कोभालाई संसारमै प्रथम पुरुष तथा महिला अन्तरिक्ष यात्रीका रूपमा आकाशतिर सफलतापूर्वक उडायो । अक्टोबर क्रान्तिलगत्तै शिक्षामा अभूतपूर्व लगानी नगरेको भए सन् १९३९ देखि १९४५ सम्म चलेको दोस्रो विश्वयुद्धबाट लगभग तहसनहस भइसकेको मुलुकले १४ वर्षभित्रै त्यस्तो उच्चस्तरीय वैज्ञानिक उपलब्धि हासिल गर्न सम्भव हुन्थ्यो होला र ?ज्ञान, गुण र विज्ञानको विकासमा तीव्रता ल्याउने दृढतासहित वर्तमान व्यापारीकृत तथा सङ्कीर्ण उपभोक्तावादी शिक्षा प्रणालीबाट वैज्ञानिक शिक्षा प्रणालीमा फड्को मार्ने ध्येयसहित नेपालमा शिक्षा नीति र शिक्षा ऐन आउनु पर्छ । नयाँ शिक्षा ऐनमा स्टेम शिक्षा (विज्ञान तथा प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणित) लाई उच्च महत्व दिइनु पर्छ । यसरी मात्र आउँदो पुस्ताको वास्तविक सशक्तीकरण सम्भव बन्छ । नत्र विश्वव्यापीकरणले तेस्र्याएका चुनौतीले नेपाली समाजलाई अझ थिच्दै जाने छ । अहिले नै पनि तत्सम्बन्धी असर देखा पर्न थालिसकेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा तौरिरहेका अनेक प्रकारका श्रव्यदृश्य सामग्री र जथाभावी प्रयोग भएका गलत भाषा र पदावलीलाई सही रूपले प्रशोधन गरी अर्थ निकाल्न सक्ने क्षमतामा विद्यमान कमीका कारण नयाँ पुस्ताले अनेक पीडा झेल्नु परिरहेको छ । सामान्य मानिसको सञ्चारमा पहुँच बढ्नु सकारात्मक कुरा भए पनि त्यसको अपहरण गरी मुनाफा सोहोर्ने होडमा आपराधिक सञ्जालहरू बढी सक्रिय भइरहेका छन् । त्यसैले नयाँ पुस्तालाई दिइने शिक्षामा अनिवार्य रूपमा समसामयिक सञ्चार साक्षरताको सैद्धान्तिक एवं प्रयोगात्मक पाठ्यक्रम पनि समावेश गर्नु जरुरी छ ।लोकतन्त्र सफल वा विफल हुने कुरा सम्बन्धित राष्ट्रले बालबालिका तथा युवा वर्गलाई प्रज्ञाप्रधान शिक्षा दिइरहेको छ कि छैन भन्ने तथ्यमा भर पर्छ । किनभने प्रज्ञाप्रधान शिक्षा प्रणालीले ज्ञान, गुण र विज्ञानको विकासमा विशेष जोड दिन्छ । प्रज्ञाप्रधान शिक्षा प्रणालीले अनुसन्धान र अनुभूतिसँग साइनो राख्छ । यसले जसरी तसरी परीक्षा उत्तीर्ण गर्ने असंवेदनशील प्रकारको शिक्षा प्रणालीसँग नाता तोड्छ । बरु कलिलै उमेरदेखि करुणा र मैत्री जस्ता मानवीय गुणको विकासलाई महत्व दिन्छ । यसले तथ्य र वस्तुगत तथ्याङ्कका आधारमा निर्णय गर्ने क्षमताको विकास गर्छ । विकासको मार्गचित्र एवं परिकल्पना कोर्न र प्रणालीको निर्माण गरी समाजलाई व्यवस्थित तवरले परिचालन गर्न प्रज्ञाप्रधान शिक्षाले निर्णायक भूमिका निर्वाह गर्छ । सारमा आउँदो पुस्ताको गुणस्तरीय शिक्षामा व्यापक लगानीसहित अवसरको उपभोग गर्न सक्ने लोकतान्त्रिक वातावरण निर्माण गर्ने चिन्तन र नीतिबाट मात्र हाम्रा बालबालिका तथा युवा वर्गको मात्र होइन सिङ्गै नेपाली समाजको सशक्तीकरण हुने छ ।  