गर्व छ एकीकरणका नायकप्रति
“घुसखोर, घुस दिने र लिनेहरू राष्ट्रका शत्रु हुन् ।” “नेपाल दुई ढुङ्गाबिचको तरुल हो ।” यी भनाइ हुन् पृथ्वीनारायण शाहका । बाइसे र चौबिसे राज्यलाई एकीकरण गरी एउटै राष्ट्र निर्माण गर्ने आधुनिक नेपालका निर्माताका रूपमा उनी परिचित छन् । पृथ्वीनारायणको योगदानप्रति हामी सबैले गर्व गर्नु पर्छ । आज पृथ्वीनारायणको ३०० औँ जन्मजयन्ती मनाइँदै छ । पृथ्वीनारायण करिब २५० वर्षअघि हिमालयको दक्षिणी भागमा रहेका साना राज्यमा औपनिवेशिक खतराको परिकल्पना नगरेको भए सायद आज नेपाल जस्तो गर्व गर्ने कुनै देश हुने थिएन ।
“घुसखोर, घुस दिने र लिनेहरू राष्ट्रका शत्रु हुन् ।” “नेपाल दुई ढुङ्गाबिचको तरुल हो ।” यी भनाइ हुन् पृथ्वीनारायण शाहका । बाइसे र चौबिसे राज्यलाई एकीकरण गरी एउटै राष्ट्र निर्माण गर्ने आधुनिक नेपालका निर्माताका रूपमा उनी परिचित छन् । पृथ्वीनारायणको योगदानप्रति हामी सबैले गर्व गर्नु पर्छ । आज पृथ्वीनारायणको ३०० औँ जन्मजयन्ती मनाइँदै छ । पृथ्वीनारायण करिब २५० वर्षअघि हिमालयको दक्षिणी भागमा रहेका साना राज्यमा औपनिवेशिक खतराको परिकल्पना नगरेको भए सायद आज नेपाल जस्तो गर्व गर्ने कुनै देश हुने थिएन ।बिस वर्षको उमेरमा पृथ्वीनारायणले दर्जनौँ ससाना राज्यलाई एकजुट गरी शत्रुसँग लड्न बलियो र शक्तिशाली राष्ट्र निर्माण गर्ने अभियान सुरु गरेका थिए । उनले आफ्नो मुख्य जीवनको ३३ वर्ष नेपाल निर्माण र एकतामा बिताए । पृथ्वीनारायणले नेपाललाई ब्रिटिस उपनिवेशवादबाट बचाउन आफ्नो ज्यान जोखिममा नराखेको भए सायद नेपालको अस्तित्व नै हुने थिएन । अङ्ग्रेजहरूले सबै साना राज्य भारतीय उपनिवेशमा गाभेपछि दक्षिणको विशाल जनसङ्ख्याले सबै नेपाली, भाषा, संस्कृति र परम्परालाई मेटायो । त्यसैले ‘ग्रेटर नेपाल’ का निर्माता पृथ्वीनारायणप्रति विश्वका कुनाकुनामा बसेका नेपालीले स्मरण गर्नु पर्छ ।पृथ्वीनारायण शाहले साना क्षेत्र (भिरकोट, कास्की, लमजुङ र गोरखा) मा रहेको शाहवंशीय शासनलाई सिङ्गो नेपालको वंशमा परिणत गरी आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिए । पृथ्वीनारायणले सुरु गरेको एकीकरण अभियान विस्तार हुँदै पूर्वमा टिष्टा नदी, दक्षिणमा मगध नदी र पश्चिममा सतलज नदीसम्म नेपालको सिमाना विस्तार भएको थियो । उनले नेपालको भूराजनीतिक अवस्था, सामाजिक जीवन, रक्षा र विकासका बारेमा ठुलो व्याख्यान दिए, जसलाई ‘दिव्योपदेश’ भनिन्छ । “नेपाल दुई ढुङ्गाबिचको तरुल जस्तै हो, “दक्षिणका राजा धेरै चतुर छन्, यसलाई काटो नगर, काटिदेऊ” आदि । पृथ्वीनारायणले केही सान्दर्भिक प्रवचन दिए ।आर्थिक नीतिपृथ्वीनारायणले आर्थिक समृद्धिबारे धेरै कुरा भनेका छन् । देश गरिब भयो भने सुरक्षित रहन नसक्ने उनको विश्वास थियो । कर उठाउन कसैलाई ठेक्का नदिई सरकारले आफैँ काम गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो । त्यतिबेला उनी पूर्व–पश्चिम सडक बन्द गरेर काठमाडौँ जाने बाटो खोल्न चाहन्थे । पृथ्वीनारायणले स्थानीय उत्पादनमा जोड दिए । उनले आफ्नो पुस्तक ‘दिव्योपदेश’ मा विदेशी व्यापारी नेपाल प्रवेश गरे मरुभूमि बनाएर छोड्ने बताएका छन् । यसै सन्दर्भमा उनले विदेशी लुगा लगाउन बहिष्कार गर्न सल्लाह दिँदै स्थानीयलाई लुगा बुन्ने तालिम पनि दिएका थिए । स्थानीय सम्पत्ति देशबाहिर जान नहुने उनको धारणा थियो । विदेशी भूमिमा नेपाली जडीबुटी बेचेर आफ्नो सम्पत्ति फिर्ता ल्याउन उनले प्रोत्साहन गरे । पैसा देशमा मात्रै हेर्न चाहन्थे । उनले भनेका थिए, “जनता स्वस्थ भए दरबार बलियो हुन्छ ।” नेपालको एकीकरणसँगै पृथ्वीनारायणले समावेशी, समानता र राष्ट्रको सार्वभौमसत्ता बलियो बनाउने अभियान नै चलाएका थिए । अमेरिका र थाइल्यान्डका लागि भारतीय राजदूत र परराष्ट्र सचिवमा नियुक्त हुनुअघि बङ्गलादेशका लागि उच्चायुक्तका रूपमा पनि काम गरेका पूर्व भारतीय विदेश सचिव हर्ष वी शृङ्लाले ‘गोरखा’ शब्दको प्रवर्धनमा पृथ्वीनारायणको भूमिका सबैलाई स्मरण गराए । गोरखाको शाह दरबारमा भारत सरकारको सहयोगमा निर्माण भएको विद्यालय भवनको उद्घाटन गर्दा भारतीय गोरखासँग आबद्ध भारतीय विदेश सचिव शृङ्खलाले दिएको वक्तव्यलाई महìवपूर्ण मानिएको छ ।गणतन्त्र घोषणापछि राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी पृथ्वीनारायणलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्ने हिम्मत गर्ने पहिलो राष्ट्रप्रमुख थिइन् । शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेपछि राजनीतिक दलले उपेक्षा गरे पनि नेपाली सेना आफ्ना संस्थापक पृथ्वीनारायणको पक्षमा दृढ भएर उभियो । संस्थापक र कमान्डरका रूपमा सेनाले आफ्ना औपचारिक हलको बिचमा शाहको जीवन–आकारको स्केच पनि झुन्ड्याएको छ, जहाँ प्रत्येक उच्चस्तरीय बैठक हुन्छन् । पृथ्वीनारायणको विरासतमाथि प्रश्न उठाउन खोजिए पनि नेपाली सेनाले आफ्ना संस्थापकको इज्जत र गौरवमा आँच आउन दिएको छैन । राजतन्त्रको अन्त्यपछि पनि नेपाली सेनाले विगतमा झैँ उनलाई सम्मान गर्दै आएको छ ।चन्द्रागिरि पहाडको चुचुरोमा रहेको पृथ्वीनारायणको पूर्ण आकारको मूर्ति सबैभन्दा धेरै घुम्ने ठाउँ हुने छ भन्ने विरलै कल्पना गरिएको थियो । पहाडको टुप्पोमा रहेको राजा पृथ्वीनारायणको मूर्ति र केबुलकार नयाँ पुस्ताका लागि सबैभन्दा धेरै घुम्ने सेल्फी गन्तव्य हो । परिवारसँग होस् वा व्यक्तिगत रूपमा हजारौँ तस्बिरहरू विभिन्न सामाजिक सञ्जाल साइटमा पोस्ट हुने गरेका छन् । ऋषिकेश शाहले आफ्नो पुस्तक ‘हिरोज् एन्ड बिल्डरस् अफ नेपाल’ मा लेखेका छन्, “गोर्खाहरूको नाम र परम्पराप्रति सबै नेपालीले महसुस गरेको गर्वको भावना भारत र अन्यत्र बसोबास गर्ने नेपालीका सामाजिक तथा राजनीतिक सङ्घ संस्था निकै ठुलो छ । प्रायः गोर्खा भनिन्छ ।” विश्वको कालो र सेतो विभाजनमा जनताको अधिकार कतै नभेटिएको बेला शाहले समावेशिता, धर्मनिरपेक्षता, उपनिवेशवादविरोधी, समाजवाद र राष्ट्रवादका अवधारणा अघि सारेका थिए । उनले बलियो मानिसले मात्र शासकलाई बलियो बनाउन, स्वदेशी वस्तुको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने र विदेशी वस्तुबाट बच्न सक्ने बताए । उनी नेपाललाई जिताएर आफ्नो जित स्थिर बनाउन चाहन्छन् । उनले देशको सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक, सांस्कृतिक जीवनमा असर पार्ने कुनै काम गरेनन् । त्यसैले पनि पृथ्वीनारायणले गरेको योगदानप्रति हामी सबैले गर्व गर्नु पर्छ । पृथ्वीनारायणको राष्ट्रियताको मूल मूल्य राष्ट्रिय एकता, ‘एक राजा, एक राष्ट्र’ हो । उनी राजा मात्रै नभई कूटनीतिज्ञ र विद्वान् इतिहासकारसमेत थिए । उनको वीरता, राज्यसत्ता र प्रशासनिक गुणले नेपालीलाई गौरव र गौरवको भावनाले भरिएको छ । उनको दूरदर्शिता र बुद्धिमत्ताको फलस्वरूप नेपालमा हिन्दु र बौद्ध धर्मको संश्लेषण अझै कायम छ । वीरताको इतिहास बोकेका पृथ्वीनारायणको सालिक नेपालको धेरै सहर र चोकमा देख्न सकिन्छ । तर्जनी औँला उठाएर यी मूर्तिहरूले हामी नेपालीलाई सधैँ एकताबद्ध रहन हरपल आह्वान गरिरहेको छ । 