साम्यवादी आन्दोलनका धरोहर
विक्रम संवत्को साउन पहिलो साता नेपाली राजनीतिले सम्झिरहने दिन हुन् । एक जना प्रजातन्त्रवादी नेता बिपी कोइराला (सान्दाइ) र अर्का कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलाल श्रेष्ठ (माल्दाइ) लाई स्मृति दिवसका रूपमा सम्झना गर्ने गरिन्छ । सान्दाइको सम्झनामा एकाध गोष्ठी र वृक्षरोपण गरेर सम्झिने गरिएको छ । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक महासचिव माल्दाइलाई यताका वर्षमा अझै धेरै सम्झना गर्ने गरिएको छ । बाचुञ्जेल त माल्दाइले गद्दार, संशोधनवादी, नेपाली कांग्रेसको दलाल पगरी भिरे ।
विक्रम संवत्को साउन पहिलो साता नेपाली राजनीतिले सम्झिरहने दिन हुन् । एक जना प्रजातन्त्रवादी नेता बिपी कोइराला (सान्दाइ) र अर्का कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलाल श्रेष्ठ (माल्दाइ) लाई स्मृति दिवसका रूपमा सम्झना गर्ने गरिन्छ । सान्दाइको सम्झनामा एकाध गोष्ठी र वृक्षरोपण गरेर सम्झिने गरिएको छ । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक महासचिव माल्दाइलाई यताका वर्षमा अझै धेरै सम्झना गर्ने गरिएको छ । बाचुञ्जेल त माल्दाइले गद्दार, संशोधनवादी, नेपाली कांग्रेसको दलाल पगरी भिरे । मरेपछि माल्दाइको योगदानको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै महान् बनाउँदा नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई के फाइदा, शिक्षा दिन्छ त्यसको समीक्षा हुन सकेको छैन । ढिलो भयो तर राम्रै भयो भन्ने अर्थमा लिन सकिएला तर ढिलो बुझियो भने देश र जनताले खोजेको परिवर्तन संस्थागत गर्न कति भुक्तान गर्नु पर्छ भन्ने इतिहासको यो सबक पनि हुन सक्छ ।पुष्पलाललाई गद्दार करार गर्न राजनीतिक साहित्य मात्र लेखिएन । उनको व्यक्तिगत जीवनका नित्तान्त व्यक्तिगत कुरालाई पनि गद्दार बनाउने सूत्रको रूपमा लिइयो । वर्तमान एमाले, पूर्वएमाले (माले) पार्टीको पूर्वसङ्गठन को–अर्डिनेसन कमिटीले त कार्यकर्तामाझ ‘काँठे’ भाकाको गीत नै बनाएको थियो । ‘गद्दार पुष्पलाल’ बोलको यो गीतको गेडा, अन्तरा माल्दाइको हुर्मत लिन काफी थिए । गद्दार पुष्पलालनेपाली कांग्रेसकोनं एक दलालगद्दार र सरदार कम्युनिस्ट आन्दोलनमा गद्दार पगरी दिने र सरदार बनाउने कुरो नौलो होइन । विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनकै प्रतिलिपि उतार गरेर यस्ता पगरी ओडाउने चलन नेपालमा पनि थिति बसाइयो । ट्राटस्कीदेखि वाङमिङ, लिन पियाओ, भारतका साजन गुप्ता, नृपेन चक्रवर्तीसम्म आइपुग्दा विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनका गद्दारको लामै फेहरिस्त हुन्छ । नेपालमा पनि त्यही सूत्रको गलत प्रयोग माल्दाइमाथि भयो र बाँचुन्जेल गद्दार भए । मोहनविक्रम सिंहले ‘गद्दार पुष्पलाल’ पुस्तक लेखे । रोहितले ‘खोटा विचारको खण्डन’ पुस्तकमा हुर्मत काडे । को–अर्डिनेसन केन्द्रको मुखपत्र ‘मुक्ति मोर्चा’मा माल्दाइको अक्षरशः उछितो काढेको मसी अझै सुकेको छैन ।धन्न पुष्पलालका नाममा व्यापारिक प्रतिष्ठानरूपी अस्पताल, स्कुल कलेज खुलेका छैनन । यो कुरालाई चाहिँ गनिमत नै मान्नु पर्छ । मदन भण्डारीका नाममा जस्तो फाउन्डेसन खोलेर प्रतिगामी राजनीतिलाई मलजल गरे जस्तो माल्दाइको नाम दुरुपयोग अहिलेसम्म भएको छैन ।मुक्ति मोर्चा समूह (मदन–आश्रित) ले पाँडे गालीको सहारामा सङ्गठन बनाए । माले पार्टीले गीतमार्फत होच्याए । नेपालका तत्कालीन सबै घटकले माल्दाइको विरोध गर्न कुनै कसर बाँकी राखेनन् तर उनको मृत्युपछि रातारात माल्दाइ कम्युनिस्ट आन्दोलनका होनाहार सरदारमा प्रतिस्थापित भए । गद्दार र सरदार बनाउने यो खेल अझै सकिएको छैन । जनयुद्धताका बादल लिन पियायो रूपी ‘गद्दार’ थिए । रातारात उनी ‘सरदार’ भए ।संविधान सभाको बाक्सा टुँडिखेलमा फुटाएर ‘क्रान्तिकारी’ दरिए । ओली गुटमा गएर प्रचण्डलाई ‘लाल गद्दार’ बनाउने उद्घोष गरे । प्रचण्ड जस्ता पात्रलाई चिडियाखानामा राख्नु पर्ने ‘पशु वाक्य’ बोल्न भ्याए । ओलीले बालकोटको बार्दलीमा उभिएर माधवकुमार नेपाललाई ‘लाल गद्दार’ को पगरी गुथाए । विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलनका कुनै बेलाका ‘गद्दार’ लिउ शाउ ची, तेङ शियाओ पिङ पनि कालान्तरमा ‘सरदार’ भए । संयुक्त जनान्दोलनका योजनाकार, कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक माल्दाइको गद्दारी र सरदारीको यो कथा यहीँ आएर टुङ्गिँदैन ।पहिलो प्रहार नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनमा खड्गप्रसाद ओलीले पहिलो ‘खड्ग’ प्रहार गरेका होइनन् । ओलीले त्यो प्रहारको निरन्तरता मात्र दिएका हुन् । पहिलो प्रहार विसं २००८ मा माल्दाइलाई महासचिवबाट बलात हटाएर सुरु गरिएको थियो । दुई वर्ष नबित्दै संस्थापक महासचिवलाई हटाएर मनमोहन अधिकारीलाई महासचिव बनाइयो । अधिकारी चीन गएपछि केशरजङ्ग रायामाझी कार्यवाहक महासचिव बने ।यही साङ्गठानिक संरचना नै कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई सखाप पार्ने प्रस्थान बिन्दु थियो । कम्युनिस्ट आन्दोलनको विचलन र विखण्डनको जग यहीँनेर आएर हालिएको हो । दुई वर्ष नबित्दै पुष्पलाललाई हटाउनु पर्ने, महाधिवेशनसम्म पर्खनु नपर्ने नौबत किन आयो ? माल्दाइले के अपराध गरेका थिए ? आज पनि प्रश्न अनुत्तरित छन् । यति मात्र हैन संस्थापक सदस्य पनि विवादित छन् । कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना पनि २२ अप्रिल र १५ सेप्टेम्बर १९४९ मा विवाद छ । कम्युनिस्ट आन्दोलनको ७४ वर्षपछि यति सामान्य कुराको पनि खुटखबर छैन । यसपछि दरभङ्गा प्लेनम, गोरखपुर सम्मेलनको वरिपरि विघटित संसदको पुनस्र्थापना, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र र संविधानसभाको कार्यनीतिको गोलचक्करमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले चक्कर काट्यो । चौथो महाधिवेशन गरेर माल्दाइले गोरखपुरबाट पार्टी सङ्गठन अलग गरे । उनीबाहेककाले अलग्गै सङ्गठन निर्माण गर्दै गए ।यसरी तेस्रो महाधिवेशनबाट वयस्क नहुँदै कम्युनिस्ट आन्दोलन पक्षघातको सिकार भयो । माल्दाइ नेतृत्वको पार्टीबाट विद्रोह हुँदै गयो । उनी सानो समूहको नेतामा खुम्चिँदै गए । उनको मृत्युपछि उनको समूह र मनमोहन नेतृत्वको पूर्वकोशी प्रान्तीय कमिटीले नेकपा माक्र्सवादी बनाए । पहिलो जनान्दोलन पछि यो पार्टी मालेमा विलय भयो र एमाले बन्यो । यसअघि नै पूर्वकोशी प्रान्तीय कमिटीबाट विद्रोह गर्दै झापा विद्रोह भयो । को–अर्डिनेसन केन्द्र बन्यो । झापा विद्रोहको जगमा पुष्पलाल समूहबाट फुटेका मुक्ति मोर्चासहित पूर्वको रातो झन्डा आदि समूह मिलेर ०३५ सालमा नेकपा (माले) को गठन भयो ।यता मोहनविक्रम सिंह नेतृत्वको समूहले चौथो महाधिवेशन समूह बनाए । यो समूह पनि विभिन्न कालखण्डमा फुट्दै जुटदै रहे । फुटेकाहरू चौम, मोटो मशाल, पातलो मसालको नामले चिनिए । चौम र मालेले पञ्चायतको उपयोग भण्डाफोरको नाममा गरे । पहिलो जनआन्दोलनको सफलता पछि मोटो मशालले नेकपा एकता केन्द्र बनाउँदै नेकपा (माओवादी) पार्टी गठन गरेर ०५२ देखि १० वर्षे गृहयुद्ध सञ्चालन ग¥यो । जनयुद्धको जगमा १२ बुँदे सम्झौता हुँदै दोस्रो जनआन्दोलन पछि सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भएको छ तर कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य अब कस्तो हुन्छ ? यो प्रश्न फेरि पनि अनुत्तरित नै छ ।माल्दाइको सम्झना नेपालका नेताहरूका नाममा प्रतिष्ठान, अस्पताल, राजमार्ग खोलिएका छन्/नामकरण गरिएका छन् । बिपीदेखि निधिसम्म मनमोहन, मदन भण्डारी, भरतमोहन असङ्ख्य नेताका नाममा सार्वजनिक सरोकारका क्षेत्र व्यापक सङ्ख्यामा नामोकृत भएका छन् । बिपी र मदन भण्डारीका नाममा नामकरण गरिएका असङ्ख्य छन् । सालिक, पार्क, उद्यान निर्माण भएका छन् । यसै क्रममा साम्यवादी आन्दोलनका धरोहर माल्दाइ भने तुलानात्मक रूपमा कञ्जुस्याइँमै परेका छन् । उनको नाममा राखिएको पूर्वपश्चिम मध्य पहाडी लोकमार्गलाई पुष्पलाल लोकमार्ग पनि भनिन्छ । यहाँ ‘पनि’ शब्द घुसाएर कालान्तरमा नाम मेटिँदै जाने सम्भावनाको खेती गरिएको छ । प्रचण्ड–बाबुराम सरकारको पालामा पहिलो पटक पुष्पलालको नाममा यो लोकमार्गको नामकरण भएको थियो । संयोगले वा प्रजातन्त्रवादीको उदारताले हो कांग्रेस नेतृत्वको सरकारले पुष्पलालसम्बद्ध प्रतिष्ठानलाई जग्गा उपलब्ध गराउनेदेखि अन्य काम पुष्पलालको नाममा गरेको देखिन्छ ।शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्री हुँदा कीर्तिपुरको चम्पादेवीमा १२५ रोपनी जग्गा पुष्पलाल प्रतिष्ठान (पुष्पलाल स्मृति पार्क) लाई दिइएको हो । यसै गरी पुष्पलाल अङ्कित हुलाक टिकट देउवाकै पालामा जारी भयो । पुष्पलालका नाममा कुनै अस्पताल भएको सुनिएको छैन । पुष्पलालको नाममा चावहिलमा एउटा निजी कलेज मात्र छ । त्यो पनि केवल व्यापार गर्ने उद्देश्यले खोलिएको । बरु स्व. गणेश पण्डितले नुवाकोटमा एउटा प्राथमिक स्कुल पुष्पलालको नाममा खोलेर सम्मान गरेका छन् तर एमालेको आधिकारिक ब्यानरमा सबैभन्दा अगाडि पुष्पलालको फोटो अङ्कित हुन्छ । एमालेले पुष्पलालको नाममा भोट विनिमय गर्दै आएको छ तर उसैले केही गरेको देखिन्न ।धन्न पुष्पलालका नाममा व्यापारिक प्रतिष्ठानरूपी अस्पताल, स्कुल कलेज खुलेका छैनन् । यो कुरालाई चाहिँ गनिमत नै मान्नु पर्छ । मदन भण्डारीका नाममा जस्तो फाउन्डेसन खोलेर प्रतिगामी राजनीतिलाई मलजल गरे जस्तो माल्दाइको नाम दुरुपयोग अहिलेसम्म भएको छैन ।जन्म र मृत्यु नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका धरोहर, संयुक्त जनान्दोलनका परियोजनाकार, संस्थापक महासचिव हामीबिच नरहेको चार दशक बढी बितिसकेको छ । भीषण सङ्घर्ष जनयुद्ध, जनआन्दोलन, मधेश विद्रोहसहित अनेक विद्रोहमार्फत सङ्घीय, लोकतान्त्रिक, गणतन्त्र स्थापना पनि भएको छ तर त्यही संरचनालाई ध्वस्त पार्न कम्युनिस्ट पार्टी भित्रैबाट ओलीहरू जन्मिएका छन् । माल्दाइको संयुक्त जनान्दोलनको कार्यदिशाले स्थापित गरेको मूल्यलाई बचाउन सके मात्र माल्दाइलाई सम्झिनु अर्थपूर्ण हुने छ । माल्दाइलाई हार्दिक श्रद्धाञ्जली । विसं १९८१ अनुसार १५ गते रामेछापको भँगेरीमा जन्मिएका माल्दाइको निधन २०३५ साउन ७ गते भएको थियो ।  