हुर्केबढेको नै रेडियोसँग
सिक्किममा एउटा राष्ट्रिय विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने क्रममा हामीले धेरै गैरपारम्परिक पाठ्यक्रम एवं नयाँ शिक्षण प्रणालीहरू अपनायौं । किनकि हामीलाई एउटा थप विश्वविद्यालय बनाउनु थिएन ।
सिक्किममा एउटा राष्ट्रिय विश्वविद्यालय स्थापना गर्ने क्रममा हामीले धेरै गैरपारम्परिक पाठ्यक्रम एवं नयाँ शिक्षण प्रणालीहरू अपनायौं । किनकि हामीलाई एउटा थप विश्वविद्यालय बनाउनु थिएन ।भारत सरकारको यस विश्वविद्यालयलाई हामी सम्पूर्ण हिमालय क्षेत्र समेट्ने एउटा नौलो एवं असाधारण संस्था बनाउन चाहन्थ्यौं । र नै पाठ्यक्रममा नवीनताले परिपूर्ण ‘मौखिक इतिहास’ (ओरल हिस्ट्री) को मूल अंश गाभेका थियौं । यस अन्तर्गत बूढापाकाले तीतामीठा–विश्वासै नलाग्ने–नसोचेका कुराहरू हामीअघि राख्थे । विद्यार्थी–शिक्षकहरूले भिडियो रेकर्ड गर्थे अनि पछि लिखित रूप दिएर सबैसँग आदान–प्रदान गर्थे । गान्तोकका एक जना प्रसिद्ध व्यापारीले सन् १९६२ को भारत–चीन युद्धको समाचार सुन्न कसरी वरिपरिका धेरै मानिस आफ्नो मर्फी रेडियोवरिपरि भीड लाग्थे भन्ने चाखलाग्दा घटनाहरू अघि राखे । त्यहाँ माथि, ५०–६० किलोमिटर दूरीमा अवस्थित नथुला सिमाना पारिपट्टि चिनियाँहरू र यतापट्टि भारतीय सैन्य दलहरू युद्धका निम्ति तम्तयार रहेका समाचार जनतासम्म पुर्‍याउन तिनताक रेडियोबाहेक केही थिएन । यसरी नै रेडियोमार्फत नै दोस्रो विश्वयुद्धमा बर्मामा जापानी र अंग्रेज–अमेरिकी–चिनियाँबीच भएको घमासान युद्धबारे सबैले सुन्थे । बर्माका कुनाकुनामा गोर्खा फौज ‘आयो गोर्खाली’ भन्दै लडेको आवाजसँगसँगै सयौंको संख्यामा बर्मा छोडी भारतका मणिपुर–मिजोराम–नागाल्यान्ड–असम हुँदै दार्जिलिङ–नेपालतिर आएका गोर्खाहरूको गाथा पनि रेडियोद्वारा नै सुन्न पाइन्थ्यो । सन् १९५० र १९६८ मा दार्जिलिङ–सिक्किम क्षेत्रमा आएका बीभत्स भल–पहिरोबारे पनि रेडियोमार्फत नै सुनिएपछि नै बचाउ कार्यहरू सुरु गरिए । प्रसिद्ध लेखक विक्रम सेठकी आमा लीला सेठ सन् १९५० को पहिरोताका दार्जिलिङको क्रेगमोनस्थिल रेलवे क्वार्टर्समा सपरिवार बसोबास गर्थिन् । विक्रमका पिताजी रेलवे इन्जिनियर थिए । त्यस सालको भल–पहिरोमा परिवारको बेहाल भएको थियो र उनीहरू पनि रेडियोमार्फत नै अरूसँग सम्पर्कमा रहन्थे । हिमाचल प्रदेश उच्च न्यायालयमा प्रमुख न्यायाधीशसमेत रहेकी लीला सेठले आफ्नो पुस्तक ‘अन ब्यालेन्स’ मा यस घटनाको गहकिलो वर्णन गरेकी छन् ।हामी स्कुले विद्यार्थी हुँदा रेडियोको प्रभाव दैनिक जीवनमा यति गहिरो हुन्थ्यो, आज पनि त्यो सानो ट्रान्जिस्टर र ठूलो फिलिप्स रेडियो सम्हालेर राखेका छौं । दार्जिलिङमा अखबार लगभग छँदै थिएन । कलकत्ताबाट प्रकाशित हुने दैनिक खबरकागज ‘अमृत बजार पत्रिका’ र ‘द स्टेट्सम्यान’ एक दिनपछि दार्जिलिङ आइपुग्थे । बिहान अल इन्डिया रेडियोमा कार्यक्रम सुरु हुनुअघि मीठो सिग्नेचर ट्युन आउँथ्यो । त्यसपछि हामी सबैले बिहान आठ बजेका हिन्दी र नेपाली खबरहरू सुन्थ्यौं । सन् १९८० को दशकमा सुरु भएका टेलिभिजन कार्यक्रमहरू पहाडतिर निकै अबेर गरी पुगे । रेडियो नै थियो, मनोरञ्जन, कृषि, खेलकुद, राजनीति, प्राकृतिक प्रकोप अनि विश्वस्तरीय समाचारहरूको मुहान । हाम्रा बाजेले रेडियोमै सुनेको भियतनाम युद्धमा अमेरिकी सैन्य दलले गरेको रगरगी र हत्याबारे रात परेपछि हामी सबलाई काठकोइलाको अँगेनावरिपरि राखी सुनाउँथे । तिब्बतबाट भागेर आएका शरणार्थीहरूले रेडियोमार्फत नै चीनले ल्हासा ओगटेका मार्मिक कुराहरू सुन्थे । अंग्रेज शासनले भारतबाट तिब्बतसँग सम्पर्क राखेर त्यहाँ पनि आफ्नो प्रभुत्व जमाउने कोसिस गर्ने सिलसिलामा दलाई लामालाई ह्याम रेडियो उपहारस्वरूप दिएको थियो । कूटनीतिको एउटा प्रमुख साधन त्यो ह्याम रेडियो आज पनि दलाई लामाको गर्मीको दरबार नोर्बुलिंकामा जस्ताको तस्तै राखिएको छ । पोताला दरबारदेखि लगभग दुई किलोमिटर टाढा नोर्बुलिंकामा यो ह्याम रेडियोमार्फत नै दलाई लामा विश्वका कतिपय नेताहरूसँग सम्पर्कमा रहन्थे । सिक्किमका महाराजा छोग्याल पाल्देन थोन्डुप नामग्यालले पनि सुक्लाखङ दरबारमा राखिएको ह्याम रेडियो आफ्नो शासनको अन्तसम्मै विदेशका मित्रहरूसँग सम्पर्क राख्न प्रयोग गरिरहे । रेडियो नै भारत सरकारको विदेशनीतिको एउटा प्रमुख हतियार भएकाले दिल्लीको अल इन्डिया रेडियोमा विभिन्न विदेशी भाषाका प्रसारण र दार्जिलिङको खरसाङ रेडियो स्टेसनमा तिब्बती रेडियो प्रसारण केन्द्रको सुरुआत गरियो ।भारतको आकाशवाणी (अल इन्डिया रेडियो) बर्मा, तिब्बत, नेपाल, भोटाङ, श्रीलंका, पाकिस्तान, अफगानिस्तानदेखि दक्षिणपूर्वी एसियाका देशहरूसम्ममा सुनिन्थ्यो । पूर्वी पाकिस्तानलाई बंगलादेशका रूपमा स्वाधीनता दिलाउन भारत–पाकिस्तानबीच भएको सन् १९७१ को घमासान युद्धको एकएक समाचार सुन्न हामी सबै तत्पर हुन्थ्यौं । युद्धविरामको घोषणा, पाकिस्तानी सैन्य दलको आत्मसमर्पण, मुक्ति वाहिनीको साहस र अन्तमा भारतका तर्फबाट जनरल जगजितसिंह अरोरा र पाकिस्तानका तर्फबाट जनरल एएके नियाजीले आत्मसमर्पणको घोषणापत्रमा हस्ताक्षर गरेको सबै समाचार रेडियोले नै बताएको थियो । पछि प्रथम प्रधानमन्त्री एवं बंगलादेशको स्वतन्त्रता संग्रामका पिता बंगबन्धु शेख मुजिबुर रहमानको हत्याको खबर पनि रेडियोमै सुन्यौं ।हामी तीनवटा रेडियो प्रसारण घरीघरी कोट्याउँदै सुन्थ्यौं । आकाशवाणी प्रसारण दिल्लीबाट, रेडियो खरसाङ अनि रेडियो नेपाल । खोइ त्यति बेला सर्टवेभ, मिडियम वेभ भन्थे तर यो के हो भन्ने थाहा थिएन । नेपालबाट प्रसारण गरिने कार्यक्रममा रमाइला विज्ञापनहरू प्रस्तुत गरिन्थे । जीवित थिए ती विज्ञापनहरू र मनै हर्ने थिए गीत–नाटकहरू । ‘टललल टल्कने स्टिले भाँडो’ देखि लिएर ‘जाऊँ न सरर कन्काई बसैमा’ र ‘सन्तानले डाँडाकाँडा ढाकून् नभन’ अति नै प्रचलित गीति विज्ञापनहरू थिए । यसरी धेरै दार्जिलिङेहरू काकरभिट्टादेखि काठमाडौंसम्म कन्काई बसमा पुग्थे । ऋतुराज गुरुङको अंग्रेजी खबर वाचन सुन्नुपर्थ्यो, किनकि हाम्रै अंग्रेजी पनि तिखारिन्छ अरे भनिन्थ्यो । नातिकाजी, तारादेवी, गोपाल योञ्जन, नारायण गोपाल, अम्बर गुरुङ सबैलाई रेडियोमा भेट्थ्यौं, सुन्थ्यौं र सायद देख्थ्यौं पनि । मेरा पिताजी आरपी लामासँग अम्बर गुरुङको घनिष्ठ सम्बन्ध थियो । पिताजीले नै अम्बर गुरुङ अनि अन्य कलाकारहरूलाई भारतीय सांस्कृतिक सरकारी टोलीमार्फत राजा महेन्द्रको जन्मदिवसमा भव्य अनुष्ठान प्रस्तुत गर्न लगेका थिए । तिनताक सूर्यबहादुर थापा प्रधानमन्त्री थिए । यसै भेटघाटबाट अम्बर गुरुङसँग राजा महेन्द्रको मित्रता अघि बढेको हो । रेडियो नेपालले ‘सुन है सुन नेपाली हामीलाई डाक्छ हिमाल’ प्रसारण गर्दा हामी भावुकता र नेपालित्वमा चुर्लुम्म डुब्थ्यौं ।खरसाङ रेडियोमा त्यस्तै मन खाने कलाकार–अधिकारीहरू थिए । रविदास, शिवकुमार राई, एलपी थोल्मो, रेणु सिन्हा तामाङ, देविका मोक्तान, आईके सिंह, सीडी सिन्हा, राई बाबु, एसबी सुनुवार र अन्य धेरै । फुटबलको कमेन्ट्रीमा जस योञ्जन प्यासी, ठूलो कार्यक्रम सञ्चालनमा एनोसदास प्रधान । नेपाली भाषा मान्यता सम्बन्धी कार्यक्रमदेखि कविता, नाटक, खेलकुद, विद्यार्थी जीवन, युवा वाणी र साँझको स्थानीय समाचार कसले सुन्दैनथ्यो र ? दार्जिलिङ क्षेत्रमा जातीय जागरण ल्याउनमा खरसाङ रेडियोको ठूलै भूमिका छ । मैले पनि खरसाङ रेडियोबाटै रेडियो कार्यक्रम प्रसारणको ज्ञान र अनुभव पाएँ । दिल्लीको गणतन्त्र दिवस परेडमा बंगाल, सिक्किम र अण्डमान निकोबर महाद्वीपलाई प्रतिनिधित्व गर्दै नेसनल क्याडेट कोरमार्फत भाग लिएर सन् १९७८ मा फर्केपछि, खरसाङ रेडियोले मेरो निकै लामो अन्तर्वार्ता लिएको थियो र पछि सन्त जोसेफ कलेजमा स्वर्णपदक प्राप्त गर्दा पनि ।दिल्लीबाट रेडियो प्रसारण अति नै रोचक ढंगमा हुन्थ्यो । हिन्दी–अंग्रेजी सेवाका समाचार वाचकहरू अति नै लोकप्रिय थिए । रामानुजप्रसाद सिंह, देवकी नन्दन पाण्डे, लतिका रत्नम, सुरोजित सेनगुप्तका आवाजहरू अझैसम्म पनि कानमै छन् । राति सवा नौ बजे स्पट लाइट कार्यक्रम सुनेर मात्रै हामी सुत्ने तरखर गर्थ्यौं । ‘विविध भारती’ बाहेक हामीलाई अति नै लोभ्याउने कार्यक्रमचाहिँ विश्वकप र ओलम्पिकमा खेलिएको हकीको ‘आँखों देखा हाल’ (डाइरेक्ट कमेन्ट्री) हुन्थ्यो । हल्यान्डमा बनाइएको सानो रातो तर तीक्ष्ण र सफा आवाज दिने फिलिप्सको ट्रान्जिस्टरअघि पिताजी हामीलाई सँगै राखी जसदेव सिंहको कमेन्ट्री सुन्नुहुन्थ्यो । सन् १९७५ मा भारतले क्वालालम्पुरमा भएको विश्वकप हकीमा विजय हासिल गर्दाको जसदेव सिंहको कमेन्ट्री–सीधा प्रसारणमा को चाहिँ रमाएन होला ? हाम्रोपट्टिबाट अशोक कुमार, अजीत पाल सिंह, माइकल किन्डु, असलाम शेर खान आदि अनि पाकिस्तानका तर्फबाट इस्लाउद्दिन, मन्जुर जुनियर र समिउल्ला । क्या भयानक म्याच–गेम थियो ! जसदेव सिंहले ‘और एक गोल, सानदार गोल’ भन्दा हामी सब बुरुकबुरुक उफ्रिएका थियौं । आजसम्म पनि हल्यान्डको पल लिटजेन र जर्मनीको बमगार्जको नाम मुखाग्र छ । रेडियोको छाप अति नै गहिरो हुँदो रहेछ । लगभग ३५ वर्षपछि सिक्किम विश्वविद्यालयको ‘सेयरिङ अफ एक्सपेरियन्स’ कार्यक्रममा जसदेव सिंहलाई आफ्नो अनुभव विद्यार्थी–शिक्षक–जनसाधारणसँग बाँड्न बोलायौं । उनले बोल्नअघि मैले उनको परिचय दिँदा, सन् १९७५ को सीधा प्रसारण गर्दा उनले भनेको ‘और एक गोल, सानदार गोल’ दोहोर्‍याएको थिएँ । जसदेव सिंह अनि उनकी श्रीमती कार्यक्रम हलमै धुरुधुरु रोए ।रेडियो यति बहुमूल्य कुरो थियो तिनताक । सबैकोमा हुन्थेन । दिल्लीका ठगारहरूले यसर्थ फाइदा उठाउँथे । एउटा साधारण कागजमा सामान्य गणितको क्रसवर्ड ठीक गरेर पठाए रेडियो गिफ्ट पाइन्छ भनेर चारैतिर पठाइन्थ्यो । हामी विद्यार्थी–गाउँलेहरू रेडियोको लोभले सो फार्म–गणित क्रसवर्ड ठीक गरेर पठाउँथ्यौं । दिल्लीको रैगरपुरा, करोलवागबाट नभन्दै एउटा बक्समा रेडियो आउथ्यो । बक्स थाप्न र खोल्नअघि, भीपीपी गरिएर रेडियो पठाइएकाले पोस्टम्यानलाई पैसा पहिल्यै दिनुपर्थ्यो । घर लगेर बक्स खोली हेर्दा दंग पर्थ्यौं, किनकि रेडियोको खोल मात्रै राम्रो हुन्थ्यो, भित्र कागज–काठ आदिले भरिपूर्ण हुन्थ्यो । त्यति बेलाको ठग्ने तरिका यस्तो थियो । को दिल्ली जाने, कसलाई रैगरपुरा, करोलबागमा खोज्ने ? दिल्ली दूर है भन्दै, आफ्नै चित्त बुझाउँथ्यौं ।सन् १९८० मा म दिल्लीको जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा एमए पढ्न गएँ । भव्य विश्वविद्यालय, चारैतिरका विद्यार्थीहरू, अति नै प्रसिद्ध शिक्षकहरू । टेलिभिजनले भर्खरै प्रवेश गर्दै थियो । विद्यार्थीहरूको मनोरञ्जन अखबार, राजनीति, अध्ययन आदिबाहेक रेडियोका कार्यक्रमहरूबाट । दिल्लीको आकाशवाणी (अल इन्डिया रेडियो) मा नेपालीमा समाचार वाचक एवं अनुवादकको पार्टटाइमको नोकरीको अन्तर्वार्तामा म सफल भएँ । तीनवटा अति स्मरणीय कुराहरू भए । नेपाली समाचार वाचकहरूको आवाज मात्रै सुनेको थिएँ, सबैलाई एउटै थुम्कामा भेटें । दर्शन ठाकुर, देवराज कँडेल, चूडामणि उपाध्याय र विदेश नेपाली सेवाका प्रेमकुमार सिन्हा, युगेन्द्र छेत्री, विष्णु गुरुङ अनि मणिप्रसाद राय पनि । आईके सिंह नाटक अभिनय, समाचार वाचन सबै गर्थे । म पहिलेपहिले अनुवाद मात्रै गर्थें र समाचारचाहिँ वरिष्ठ वाचकहरूले पढ्थे । एक दिन समाचारवाचक नै आएनन् । कार्यक्रम सञ्चालकले ‘अब तिमीले नै पढ्नुपर्छ’ भन्ने आग्रह गरेर, झन्डैझन्डै ठेलेरै–घचेटेरै स्टुडियोमा हालेपछि होसहवास उडेको थियो । ‘रातो बत्ती बल्नासाथ सुरु गर’ भनेर ऊ मेरो पछि उभिइरह्यो । मैले कसरी त्यो पहिलो समाचार पढें, अन्दाज पनि छैन । त्यसपछि त मज्जा लाग्न थाल्यो । समाचार कक्ष (न्युज रुम) मा दौडादौड हुन्थ्यो । लगभग २० भाषाका अनुवादक–वाचक थुप्रिन्थे । यहीँ भेटें मैले हिन्दी–अंग्रेजीका आफ्ना आदर्श समाचार वाचकहरू— रामानुज, देवकी, मेलभिल, लतिका, सुरोजित आदि । यहीँ नै सिकें अनुवाद गर्ने वैज्ञानिक ढंग र तरिका । यहीँ नै बसाएँ हातैले लेख्ने आदत ।आजभोलि रेडियो सुन्नै छोडे जनसाधारणले । कति जना एफएम च्यानलतिर गए भने कोहीकोही केवल मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रमपट्टि लागे । रेडियोलाई कसैले अझै पनि एउटा विशेष प्रकारको प्रचार–प्रसारको (प्रोपगान्डा) का रूपमा चलाउँछन् । चीनले सम्पूर्ण सिमाना क्षेत्रमा अर्को छिमेकी राष्ट्रलाई प्रभाव पार्ने हिसाबले रेडियोमार्फत कार्यक्रम प्रसारण गर्छ । हिन्दी, नेपाली, तिब्बती, उर्दू आदि भाषामा रेडियो कार्यक्रम अघि राख्छ । यता भारतमा भने विदेशी भाषामा गरिने रेडियो–प्रसारण अति नै घटाइएको छ । तर रेडियो भने अझसम्म एउटा विश्वसनीय, कम्ती खर्च लाग्ने अनि भरोसायोग्य साधन रहेकै छ । धेरै मानिस आज पनि रेडियो नेपाल, आकाशवाणी, बीबीसी आदि सुनेर मात्रै ओछ्यान पल्टाउनतिर लाग्छन् । मोबाइलको हानिकारक किरणबाट बाँच्न चाहन्छन् ।आपत्विपत्मा रेडियो नै काम लाग्छ । सिक्किममा सेप्टेम्बर २०११ मा आएको भुइँचालोमा धेरै समयसम्म मोबाइल सेवा नहुँदा, रेडियोलाई नै चलाएर धेरै जग्गामा बचाउ कार्य गरियो । तिनताकका सिक्किमका राज्यपालले, राज्य सरकारका अगुवा नै अतालिएर आलसतालस भएपछि, आफ्नो कार्यालय राजभवनमा सबैलाई बोलाई रेडियोलाई प्रयोगमा ल्याई बचाउ कार्यक्रम सुरु गरे । यसर्थ हामीले सिक्किम विश्वविद्यालयमा सामुदायिक रेडियो (कम्युनिटी रेडियो) सेवा सुरु गर्न सबै चाजो मिलायौं । तर हामीपछिका कुलपतिले राष्ट्रमा ३७४ सामुदायिक रेडियो स्टेसन चालु भइसक्दा पनि केही गरेनन्, सायद बुझेनन् पनि । संस्थाका ‘अगुवा नै बाटो...’ भएपछि संस्था–शिक्षक–विद्यार्थी ओरालो लाग्ने नै भए । नेपालका ‘चेलीको आवाज’ एवं ‘हाम्रो अधिकार’ जस्ता सामुदायिक रेडियोका कार्यक्रमहरूको भूमिका व्यापक एवं विस्तृत हुँदै जादै छ । यस्ता रेडियो कार्यक्रममार्फत विकासदेखि राजनीति–मानव अधिकारसम्म, खेतीपाती–जलस्रोत आदिमा जलवायु परिवर्तनले पुर्‍याएको आघातदेखि शिक्षा, स्वास्थ्य सम्बन्धी ज्ञानसम्म र प्राकृतिक प्रकोपदेखि विश्वमा चलिरहेको हलचल र सांस्कृतिक विकाससम्म सबैलाई समेट्न सकिन्छ । रेडियोले जनमानसलाई ठीक ढंगमा सचेत–सजीव बनाउने परम्परा बनाइदिएको छ । कुन उमेरमा कुन ज्ञान हासिल गरेर अघि बढ्ने भन्नका लागि रेडियो एउटा प्रभावशाली साधन हो । इन्टरनेट र मोबाइलले उमेर–ज्ञान–अनुभव नछुट्याई अनेक विषयवस्तु अघि राखेका कारण समाजमा उथलपुथल अझै गहिरिँदै जाँदै छ ।रेडियोको भाषा स्थानीय नै रहँदै आएकाले सामाजिक एवं सामुदायिक एकता–दायित्व सदैव रहने गर्छ । समाचार–सूचनालाई नियन्त्रण गरेर चाहेको हिसाबमा बाँड्ने शक्ति पनि रेडियोमै छ, आधुनिक सामाजिक सञ्जालमा त्यो हुनै सक्तैन । आधुनिक सामाजिक सञ्जाल एक किसिमले लागूपदार्थको लत लागेझैं हो; सुत्दा, उठ्दा, खाँदा, बस्दा, सोच्दा, हिँड्दा, चढ्दा, झर्दा कहीँ पनि यसले छोड्दैन । सबैलाई जाबो मेसिनको मुट्ठीभित्र हालिदिन्छ; कहाँ कसले चलाउँदै छ, हेर्दै छ, खिच्दै छ, निचोर्दै छ, घचेट्दै छ, कसैलाई थाहै हुँदैन । रेडियो भने यी सब अपभ्रंश एवं पतनबाट टाढै रहन्छ । एक समय आउला, सबै फेरि रेडियोतिरै लाग्लान्; धेरै मानिस इमेल र एसएमएसदेखि वाक्कै भएर हातैले लेख्ने चिठीतिर लागेझैं; दुइटा औंलालाई मात्रै भार दिएर मोबाइल चलाउनुपर्ने विरह र उराठलाग्दो स्थितिलाई त्यागेर कलम, कागज र पाँचै औंला चलाउनतिर लागेझैं ।