अक्षय तृतीयाको   शास्त्रीय महत्त्व
वैशाख शुक्ल तृतीयालाई अक्षय तृतीयाका नामले जानिन्छ । तिथिहरूमध्येको उत्तम तिथिका रूपमा लिइने भएकाले यो दिन अक्षय तृतीयाका नामले चिनिन्छ । वैदिक सनातन हिन्दु धर्मावलम्बीले कुनै पनि व्रत, उत्सव तथा पर्व मनाउँदा त्यसको ऐतिहासिक महìव तथा सन्दर्भलाई लिएर मनाउने गरेको देखिन्छ ।
वैशाख शुक्ल तृतीयालाई अक्षय तृतीयाका नामले जानिन्छ । तिथिहरूमध्येको उत्तम तिथिका रूपमा लिइने भएकाले यो दिन अक्षय तृतीयाका नामले चिनिन्छ । वैदिक सनातन हिन्दु धर्मावलम्बीले कुनै पनि व्रत, उत्सव तथा पर्व मनाउँदा त्यसको ऐतिहासिक महìव तथा सन्दर्भलाई लिएर मनाउने गरेको देखिन्छ । कुनै पनि व्रत तथा उत्सवका लागि विशेष कालको निर्धारण धर्मशास्त्रीय नियम र विधानअनुसार गर्ने गरिन्छ । सामान्यतया कुनै पनि व्रत तथा उत्सवको प्रारम्भ तथा अन्त्य गर्दा विशेष काल तथा समयमा गर्नुपर्ने शास्त्रीय विधान रहेको छ । वसन्त ऋतुको उत्तरार्धमा पर्ने यो पर्व महìवपूर्ण र ऐतिहासिक दृष्टिले पनि प्राचीन पर्व हो । हाम्रा धर्मशास्त्रीय ग्रन्थमा चैत र वैशाखलाई मधु र माधवको नामले जानिन्छ ।दुवै शब्द मधुबाट बनेका हुन् । मधुको अर्थ एक प्रकारको रस हो, जसले वृक्ष, लता तथा प्राणीलाई मत्त बनाउँछ भन्ने अर्थ निरुक्तमा गरिएको छ । त्यस्तो किसिमको विशेष रस जुन ऋतुमा प्राप्त हुन्छ, त्यो ऋतुलाई वसन्त भनिएको हो । यो ऋतुमा पानी नपर्दा पनि वृक्ष, लता आदि फुल्न थाल्छन् । प्राणीहरूमा मदन–विकारको प्रादुर्भाव हुन्छ । क्षीरस्वामीले यही कारणले गर्दा वसन्त शब्दको अर्थ ‘वसन्त्यस्मिन् सुखम्’ अर्थात् जसमा प्राणीहरू सुखपूर्वक रहन्छन् भनेका छन् । यसको तात्पर्य यो ऋतुमा जीवजन्तु मात्र होइन, वृक्ष, लता आदिलाई पनि आल्हादित गर्ने मधुरस प्रकृतिद्वारा प्राप्त हुने भएकाले यसलाई वसन्त भनिएको हो । वसन्त ऋतुको उत्तरार्धमा पर्ने यो समय कृषिप्रधान क्षेत्र भारत वर्षमा हिउँदे बाली भिœयाएर वर्षे बाली लगाउने समय पनि हो ।अक्षय तृतीयाको निर्णय गर्दा जुन दिन चतुर्थीले युक्त तृतीया छ, त्यही दिनलाई अक्षय तृतीयाका रूपमा लिनुपर्ने शास्त्रीय विधान रहेको छ । अर्को दिन सूर्योदयपछि छ घडीभन्दा कम तृतीया तिथि भएको अवस्थामा पहिलो दिन नै अक्षय तृतीया मान्नुपर्ने कुराको उल्लेख धर्मसिन्धुमा गरिएको छ । यसै दिन बुधबार, सोमबार र रोहिणी नक्षत्र भएको अवस्थामा अझ फलदायी मानिएको छ । रोहिणी तथा सोम–बुधबारका लागि पूर्वविद्धा (द्वितीयायुक्त तृतीया)लाई भने लिन नहुने कुराको उल्लेख पनि धर्मशास्त्रीय ग्रन्थमा गरिएको छ ।मत्स्यपुराण (६५, १–७) र नारदीय पुराण (१.११२.१०) मा अक्षय तृतीयाका सम्बन्धमा विशेष वर्णन गरिएको छ । ती पुराणमा यो दिनमा गर्नुपर्ने कर्तव्यकर्मका सम्बन्धमा उल्लेख गरिएको छ । त्यहाँ भनिएको छ– यो दिन उपवास गर्नुपर्छ, भगवान् वासुदेवको पूजा गर्नुपर्छ । यसरी वासुदेवको पूजा गर्दा अक्षताले गर्नुपर्ने कुराको उल्लेख पनि त्यहाँ गरिएको छ । वैदिक सनातन धर्ममा कुनै पनि कर्तव्य कर्म गरिसकेपछि अग्निमा होमका साथ दान गर्नुपर्ने विधान छ । अक्षय तृतीयाका दिन उपवास, होम र दान गर्नाले सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुने कुराको उल्लेख पनि शास्त्रमा गरिएको पाइन्छ । यसरी अक्षय तृतीयाका दिन गरिएको व्रत, होम र दान अक्षय हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ ।मत्स्य पुराणमा यो दिनमा जेजस्तो कर्म गरिन्छ या जसलाई उद्देश्य गरेर यज्ञ गरिन्छ तथा जप, तप गरिन्छ त्यसको फल अक्षय हुन्छ भनिएको छ । यो तिथिका दिन गरिएको उपवास पनि अक्षयफल दायक मानिएको छ । यही अक्षय तृतीयाका दिन कृतिका नक्षत्र पनि परेको छ भने त यसलाई विशिष्ट रूपले फल दिने भनिएको छ । भविष्य पुराणमा पनि अक्षय तृतीयाका सम्बन्धमा विस्तारपूर्वक वर्णन गरिएको छ । त्यहाँ यो दिनलाई युगादि तिथिहरूमा गणना गरिएको छ । भविष्य पुराणमा वर्णन गरिएअनुसार सत्ययुगको आरम्भ यसै दिनबाट भएको थियो । यस दिन स्नान, दान, अग्निहोत्र, होम, वेदाध्ययन, पितृका लागि तर्पण आदि सबै अक्षय बन्दछ । यो दिन जलपात्र, छाता–जुत्ता दान गर्नाले कहिल्यै पनि दुःख नपर्ने कुराको उल्लेख पनि पुराणादि ग्रन्थमा गरिएको छ ।अक्षय तृतीयाको दिन गङ्गा स्नान गरेमा सम्पूर्ण पापबाट मुक्त भइने कुराको उल्लेख वैदिक सनातन धर्मावलम्बीको निबन्धग्रन्थ धर्मसिन्धुमा गरिएको छ । यस्तै यो दिन श्रीकृष्णलाई विशेष चन्दन चढाउने विधान पनि रहेको छ । यो दिन भगवान् श्रीकृष्णलाई चन्दन चढाएको अवस्थामा अझ फलदायी हुने कुराको उल्लेख पनि धर्मसिन्धुमा गरिएको छ । यही दिन यव (जौ)को सातु दान र यव (जौ)बाट विष्णुको पूजा गर्ने विधान पनि छ । जौको सातु र दक्षिणासहित जलको घडा दान गर्न सबैभन्दा उत्तम दिनका रूपमा पनि यो दिनलाई लिइएको छ । कालविज्ञानअनुसार पनि अक्षय तृतीया तिथि वसन्त ऋतुमा पर्छ । यो समयमा कृषकले सबै गृष्मकालीन जौ, गहुँ आदि अन्न भित्र्याइसकेका हुन्छन् । हाम्रो प्राचीन धार्मिक प्रथा तथा मान्यताअनुसार नयाँ अन्न भित्र्याइसकेपछि त्यो अन्न सर्वप्रथम देवता एवं पितृलाई अर्पण गर्नुपर्छ, त्यसपछि यथाशक्ति दान गरेपछि भोजन गर्ने विधान छ । यही विधानअनुसार कृषिप्रधान हाम्रोजस्तो देशका लागि यो दिन महìवपूर्ण दिन हो । यो दिनलाई ऋतुदानका लागि पनि उपयुक्त दिनका रूपमा लिइएको देखिन्छ । वैशाख सङ्क्रान्तिलाई विषुव सङ्क्रान्ति पनि भनिन्छ । दिन र रात बराबर जुन महिनामा हुन्छ, त्यसलाई विषुव भनिन्छ । सूर्य कहिले उत्तरायण र दक्षिणायन हुने गर्छन् । विषुवमा सूर्य ठीक पूर्व दिशामा रहन्छन् । यसैले वैशाख र कात्तिक महिनाको सङ्क्रान्तिलाई विषुव सङ्क्रान्ति भनिन्छ । धर्मशास्त्रमा विषुव सङ्क्रान्तिको विशेष  महत्त्व रहेकाले यो महिनामा पर्ने विशेष पर्वको पनि त्यत्तिकै महìव रहेको छ । यही कारणले गर्दा वैशाखमा अक्षय तृतीया र कात्तिकमा अक्षय नवमीलाई दानका निम्ति प्रधान मानिएको छ । त्यसैले यो दिनमा अन्नदान गर्नाले अक्षयफल प्राप्त हुन्छ भन्ने धर्मशास्त्रीय विश्वास रहेको छ । यो दिन गाउँघरमा बाटोमा बसेर बटुवालाई जौको सातु, गुण, पानी बाँड्ने प्राचीन परम्परा र मान्यता रहिआएको छ । 