राष्ट्रनिर्माणमा  शिक्षक
जुन समाजमा ज्ञानीको बास हुन्छ, त्यो समाज शान्त, विकसित, सभ्य र सुसंस्कृत हुन्छ । ज्ञानीहरू अर्थात् बुद्धि–विवेक प्रयोग गरी अरूलाई चेतनाका ज्योति छर्ने पात्रका रूपमा शिक्षकलाई लिइन्छ । हरेक मानिसको सफलतामा शिक्षकको भूमिका हुन्छ । शिक्षक औपचारिक, अनौपचारिक जुनसुकै रूपमा पनि स्थापित हुन्छन् । जसले शिक्षा, ज्ञान र सत्मार्ग देखाउँछन् र जो प्रेरणाको स्रोत हुन्छन्, उसलाई नै शिक्षक वा गुरु भनिन्छ, मानिन्छ । गुरुकुलीय शिक्षा पद्धतिदेखि आधुनिक शिक्षासम्म आइपुग्दा शिक्षक र विद्यार्थी अर्थात् गुरु–शिष्यको सम्बन्धमा केही अन्तर देखिए पनि सारमा शिक्षक जहिल्यै मार्गदर्शक र सम्मानित नै हुन्छन्, उनीहरू आफ्ना शिष्यको सफलतामा दङ्गदास हुन्छन् ।
जुन समाजमा ज्ञानीको बास हुन्छ, त्यो समाज शान्त, विकसित, सभ्य र सुसंस्कृत हुन्छ । ज्ञानीहरू अर्थात् बुद्धि–विवेक प्रयोग गरी अरूलाई चेतनाका ज्योति छर्ने पात्रका रूपमा शिक्षकलाई लिइन्छ । हरेक मानिसको सफलतामा शिक्षकको भूमिका हुन्छ । शिक्षक औपचारिक, अनौपचारिक जुनसुकै रूपमा पनि स्थापित हुन्छन् । जसले शिक्षा, ज्ञान र सत्मार्ग देखाउँछन् र जो प्रेरणाको स्रोत हुन्छन्, उसलाई नै शिक्षक वा गुरु भनिन्छ, मानिन्छ । गुरुकुलीय शिक्षा पद्धतिदेखि आधुनिक शिक्षासम्म आइपुग्दा शिक्षक र विद्यार्थी अर्थात् गुरु–शिष्यको सम्बन्धमा केही अन्तर देखिए पनि सारमा शिक्षक जहिल्यै मार्गदर्शक र सम्मानित नै हुन्छन्, उनीहरू आफ्ना शिष्यको सफलतामा दङ्गदास हुन्छन् ।अहिले शिक्षकलाई एक पेसाकर्मीका रूपमा हेरिन्छ । गुरुकुलीय शिक्षा पद्धतिमा शिक्षण एक जिम्मेवारी थियो, राज्यले त्यस्ता गुरुकुलको संरक्षण गरी आवश्यक सबै बन्दोबस्ती गरिदिन्थ्यो र निःशुल्क शिक्षा प्रदान गरिन्थ्यो, त्यो इतिहासको कुरा भयो । आजभोलि शिक्षामा शुल्क लाग्ने गरेको छ, शिक्षणलाई व्यवसायका रूपमा स्थापित गरिएको छ, यसबाट शिक्षकको मर्यादामा केही कमी आएको देखिए पनि शिक्षकको महìव र गरिमा घटेको छैन । शिक्षक हुनु गर्वको विषय हो । शिक्षक हुन सजिलो छैन । त्यसैले शिक्षक जागिर मात्रै हैन, उसमा गहन जिम्मेवारी पनि छ भन्ने बुझ्नुपर्छ र राज्यले पनि सोहीअनुसारको नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ ।आज नेपाली समाजमा फैलिएको विकृति–विसङ्गतिको जड असल गुरुको असल शिक्षाका साथ असल अभिभावकत्व अनि असल सामाजिक अभियानको अभावले हो । समयले शिक्षणलाई केही विकृत पारेको भए पनि एक जना सच्चा, इमानदार र निष्ठावान् शिक्षकले धेरै कुरा गर्न सक्छ भन्ने उदाहरण त पौराणिककालदेखि अहिलेसम्मै देखिएका छन् । नेपालको कुरा गर्दा शिक्षक अब विद्यालयमा किताब बोकेर पढाउने मात्र हैन कि उनीहरूले आफूलाई सामाजिक अभियन्ताका रूपमा क्रियाशील गराउनुपर्दछ । शिक्षकको यो अभियानलाई सम्बन्धित विद्यालय (निजी वा सामुदायिक) दुवैले साथ दिनुपर्दछ । विद्यालयको सामाजिक दायित्व छ भनेर योजनाबद्ध रूपमा अभियान चलाउनुपर्दछ ।जनतालाई शिक्षित, सुसूचित अनि स्वस्थ बनाउन सोहीअनुसारको उत्प्रेरणा आवश्यक छ । यसका लागि शिक्षक नै सबभन्दा उपयुक्त पात्र हो । गाउँघरदेखि सहर बजारसम्मै शिक्षकले भनेको सबैले सम्मानपूर्वक–धैर्यपूर्वक सुन्छन्, उनीहरूको भनाइ लागू गर्ने प्रयासमा हुन्छन् । यसर्थ पनि राज्यले के जिम्मेवारी दिएको छ वा विद्यालयले के दिएको छ भनेर मात्र हैन, एउटा शिक्षित, सचेत र चेतनशील नागरिक हुनुको नाताले शिक्षकले आफ्नो सामाजिक दायित्व निर्वाह गर्नुपर्दछ ।संसारमा शिक्षकको महìव र इज्जत आज पनि उति नै छ, जति पौराणिककालका गुरुकुलका गुरुको हुन्थ्यो । विडम्बना गुरुकुलीय शिक्षा पद्धतिको अभ्यस्त थलो नेपालमा शिक्षकको प्रतिष्ठा हराउँदै गएको छ । यसको कारण शिक्षकले आफ्नो मर्यादा र गरिमा कायम गर्न नसकेर पनि हो । अनि केही नपाए शिक्षक बन्ने भन्दै यसलाई सबैभन्दा तुच्छो पेसाका रूपमा हेरिएकाले पनि हो । अनि शिक्षकको महìव, गरिमा र जिम्मेवारीबोध गर्न नसक्नाले नै यस्तो स्थिति उत्पन्न भएको हो । आज कोही पनि बालबालिका भविष्यमा एउटा दक्ष शिक्षक बनेर स्तरीय शिक्षा दिन्छु भन्दैन । अनि कोही पनि शिक्षकले “तिमी देशकै सबभन्दा राम्रो शिक्षक बन्नुपर्छ” भनेर सिकाउँदैनन् । किन ? कारण स्पष्ट छ– शिक्षकले नै आफ्नो पेसालाई गरिमामय बनाउन सकिरहेका छैनन् । शिक्षण पेसा भनेको अन्यत्र असफल भएकाहरूले अँगाल्ने पेसाजस्तो बनाइएको छ । यहाँ पनि अपवाद छन् । एउटा असल शिक्षकले प्रत्यक्ष–अ्रत्यक्ष रूपमा आफ्ना विद्यार्थीलाई उचित ज्ञान दिइरहेकै हुन्छन् । विद्यार्थीले असल ठ-याएका शिक्षक श्रेष्ठ मानिन्छन् । महाभारतमा ‘एकलव्य’ले द्रोणाचार्यको प्रतिमा बनाएर उनले कौरब–पाण्डवलाई सिकाएको टाढैबाट हेरेर धनुर्विद्यामा निपूर्ण भएको प्रसङ्गले शिक्षकको प्रतिमा मात्रले पनि ज्ञान दिन्छ भन्ने मान्यता स्थापित गरेको छ । शिक्षक असल भए विद्यार्थीले असल शिक्षा पाउँछन् अनि त्यही असल शिक्षा पाएका विद्यार्थीले नै भोलि देशका लागि केही गर्ने हुन् । यसर्थ पनि शिक्षकले आफूलाई राजनीतिक दलका कार्यकर्ता, नेताका झोला बोक्ने निकृष्ट कार्यमा नलागी शिक्षक शब्दको महìव समाजमा स्थापित गर्न लागिपर्नु पर्दछ । हिजो जे भयो भयो, आजैबाट हामीले आफूलाई शिक्षकको महिमा, गरिमा र जिम्मेवारी समाजमा घुलित गराउने अभियान थाल्ने हो भने यो देश शिक्षकमय हुनेछ । शिक्षकको गरिमा बढ्नेछ, राष्ट्रले नयाँ दिशा तय गर्नेछ । एउटा शिक्षकले युग बदल्न सक्छ, समयको धार परिवर्तन गर्न सक्छ अनि ठूल्ठूला साम्राज्य ढाल्न सक्छ । तक्षशिला गुरुकुल (विश्वविद्यालय)का आचार्य चाणक्यको शिक्षा, दृढता र लगनले भारतबाट अलेक्जेन्डर भाग्नुप¥यो । उनकै कुशल शिक्षा र नीतिले तानासाही मगध साम्राज्य ढलेर मौर्य साम्राज्य खडा भयो । उनले राज्य सञ्चालनको समग्र पक्षको नीति लिपिबद्ध गरे । विश्वका उत्कृष्ट शिक्षकमा पर्दछन् चाणक्य । आज पनि राजनीति, अर्थनीति, समाज नीति, विदेश नीतिमा चाणक्य नीतिको चर्चा हुन्छ । अध्यापक (शिक्षक) भातखाने र श्रीमतीलाई फरिया किनिदिने रोजगारी मात्र हैन र शिक्षकको गरिमा र क्षमता त्यतिमै सीमित हुनुहुँदैन । समाज रूपान्तरणका लागि शिक्षकले विद्यालय–महाविद्यालयका कक्षाकोठामा पाठ सिकाउने मात्र हैन कि उसले समाजका हरेक वर्ग, अङ्ग र क्षेत्रलाई सत्मार्गको बाटो देखाउनुपर्छ । हिजो गुरुकुलीय शिक्षा पद्धति थियो, त्यहाँ न व्यापार थियो, न व्यवसाय ! गुरुकुलका शिक्षक महान् मन्त्रद्रष्टा ऋषि थिए, उनीहरू ज्ञान–विज्ञानको अध्ययन–अनुसन्धान गर्थे र समाजलाई ज्ञान र नीति बाँड्थे । आजका शिक्षकले पनि त्यो गर्न किन नसक्ने ? जसरी चाणक्यले मगध सम्राट्को कोपको चिन्ता नगरी आफूलाई एकीकृत भारत निर्माणको बाटोमा डो-याइरहे र अन्ततः सफल भए, त्यस्तै दृढता हरेक शिक्षकले राख्ने हो भने नेपाली समाजको बाटो नै अर्कै हुन्छ ।एउटा कुशल शिक्षकले कुमालेले काँचो माटोलाई आकर्षक भाँडाको आकार दिएजस्तै एउटा विद्यार्थीलाई विश्वकै सर्वश्रेष्ठ बनाउन सक्छ भन्ने हो । यसको उदाहरण आचार्य चाणक्य र सम्राट् चन्द्रगुप्त मौर्य काफी छ । हरेक शिक्षकले आफूमा यस्तै दृढ इच्छाशक्ति राखेर समाजका लागि केही गर्छु भन्ने हो भने नेपाली समाजको रूपान्तरण कुनै टाँढाको विषय हैन । यसै पनि हामी गुरुलाई देवताकै रूपमा पूजा गर्ने संस्कृतिका अनुयायी हौँ, गुरुलाई हामी पूजा गर्छौं, खाँचो गुरु पूजाको योग्य बन्नुप-यो ।तर आजभोलि शिक्षकले हिजोको त्यो मर्यादा राख्न सकेको पाइँदैन । शिक्षण भनेको आफ्नो दैनिकी चलाउने पेसाका रूपमा मात्रै हेर्न थालिएको छ । यसका लागि आफ्नो मर्यादा, गरिमा, सामाजिक जिम्मेवारी सबै भुलेर कुदेको पाइन्छ । समयअनुसार यी कुरा स्वाभाविक मान्न सकिन्छ तर शिक्षण वा शिक्षालाई व्यवसाय बनाउनु स्वाभाविक हैन कि ? किनभने जहाँ शिक्षक व्यवसायी, शिक्षालय व्यापारीजस्ता र राज्य रमिते हुन्छ, त्यहाँको समाज विकास कसरी हुन्छ ? यथार्थ कुरा के हो भने शिक्षा निःशुल्क गर्न सके मात्र यसबाट राष्ट्रले खोजेको जनशक्ति प्राप्त हुन्छ । किनिएको शिक्षाबाट दीक्षित व्यक्ति आफ्नो लगानी उठाउने बाटोमै लाग्ने हुँदा यो सोचनीय विषय बनेको छ ।शास्त्रले शिक्षक अर्थात् ‘गुरु’ भगवान्भन्दा माथि रहेको भनेको छ । गुरु कुनै एक शब्द मात्र नभएर यसको गहिरो अर्थ पनि लगाइएको छ । ‘गु’ को अर्थ अन्धकार वा अज्ञान हुन्छ र ‘रु’ को अर्थ अँध्यारो हटाउने प्रकाश हो । त्यसैले जसले अज्ञानरूपी अन्धकारबाट ज्ञानरूपी प्रकाश दिने गर्छन्, उनलाई गुरु भनेर सम्बोधन गरिन्छ । यस्ता गुरु वा शिक्षक कसरी समाजमा अरूको झोला बोक्ने वा निकृष्ट कर्म गर्ने बन्न सक्छन् ? आजभोलि शिक्षक नै आफ्ना छात्रामाथि यौन दुव्र्यवहारमा उत्रिएका घटना सुन्दा गुरु महिमाको गुणगान गाउने नेपाली समाजको पतनोन्मुख भविष्य मात्र देखिन्छ । 