वाम एकता कि वाम कता ?
असम्भव नै नभए पनि अनपेक्षित रूपको नयाँ गठबन्धनको सरकार बनेको छ, आम चुनावपछि । प्रतिनिधिसभाको सबभन्दा ठूलो दल नेपाली कांग्रेसलाई प्रतिपक्षमा धकेलेर दोस्रो ठूलो दल एमालेको समर्थनमा तेस्रो दल माओवादीले थुप्रै ससाना दलसँग मिलेर बहुमत पुर्‍याएको यो सरकार कति टिक्ला, यसै भन्न सकिन्न ।
असम्भव नै नभए पनि अनपेक्षित रूपको नयाँ गठबन्धनको सरकार बनेको छ, आम चुनावपछि । प्रतिनिधिसभाको सबभन्दा ठूलो दल नेपाली कांग्रेसलाई प्रतिपक्षमा धकेलेर दोस्रो ठूलो दल एमालेको समर्थनमा तेस्रो दल माओवादीले थुप्रै ससाना दलसँग मिलेर बहुमत पुर्‍याएको यो सरकार कति टिक्ला, यसै भन्न सकिन्न ।साबिक गठबन्धन भत्किएझैं यो गठबन्धन पनि भत्केर पुरानै गठबन्धन फेरि सत्तारूढ हुने स्थिति पो आउँछ कि, त्यो पनि थाहा छैन । अथवा मध्यावधि चुनाव पो हुन्छ कि, त्यो पनि भन्न सकिन्न । तर सरकार जसको रहे पनि अर्को आम चुनाव हुनु अगाडिसम्म ‘वाम एकता’ देशमा सबैभन्दा चर्को गरी लाग्ने राजनीतिक नारा र एजेन्डाचाहिँ हुने निश्चित छ । राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीजस्तो आफैंले दक्षिणपन्थी भनेको र राजावादी दल होस् कि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीजस्तो गैरवाम दल अथवा जातीय क्षेत्रीय दल होऊन्, जोसँग मिलेर सरकार बनाए पनि वामहरूले वाम एकताको नारा र भाषण घन्काउन छाड्नेछैनन् । वाम एकताको अर्थचाहिं मूलतः गठबन्धनभित्रका एमाले र माओवादी दल अनि हाल यो गठबन्धनबाहिर पुगेको एकीकृत समाजवादी (एस) यी तीन र एकताका लागि इच्छुक अरू ससाना कम्युनिस्ट दलहरूको एकता हुनेछ । वाम एकता : दलहरूका फरकफरक अन्तर्यवाम जनमतको खपतका लागि ‘समाजवाद ल्याउन, कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई अझ उचाइमा पुर्‍याउन’ आदि–इत्यादि जे भने पनि एमाले, माओवादी र एस तीनवटै वृत्तबाट वाम एकतालाई आआफ्नै स्वार्थअनुकूल व्याख्या र प्रयोग गर्न खोजिनेछ । एमालेको अभीष्ट गठबन्धनको नेतृत्व सकभर चाँडो हातमा लिएर आफूलाई अनुकूल हुने समयमा चुनाव गराउनु हुनेछ । माओवादीको अभीष्ट भने सकभर आफ्नो नेतृत्वको अहिलेको गठबन्धनलाई पूरै अवधि कायम राख्ने, त्यसका लागि सम्भव भए बीचमा कांग्रेससँग मिलेर सरकार बनाउनुपरे पनि बनाउनु हुनेछ । किनकि चुनावमा ऊ हतपती जान चाहनेछैन । एसले चाहिँ एकताका लागि एकीकृत पार्टीमा आफ्ना नेताहरूको सम्मानजनक पदस्थापन र शक्ति बाँडफाँट हुनुपर्ने सर्त राख्नेछ, आफ्ना सांसदहरूले अधिकाधिक र राम्रा मन्त्रालयहरू पाउनुपर्ने सर्तका अलावा ।होला त वाम एकता ?बेलाबेला औपचारिक र धेरैजसो अनौपचारिक रूपमा प्रस्तावित भए पनि पार्टी एकताचाहिँ भैहाल्नेछैन, कमसेकम अर्को आम चुनावअघिसम्म । किनकि पार्टी एक भएमा दलको अनुशासन लाग्ने हुन्छ, माओवादी र एमाले दुवै घटकको एकअर्कासँग सत्ता र पदको मोलमोलाई (बार्गेन) कम हुने हुन्छ । उसमाथि एकता भएमा ठूलो पार्टीका नेता ओलीको पेलाइमा बस्नुपर्ने पीडा त छँदै छ, जसका माओवादी र एस दुवै भुक्तभोगी हुँदा चुनावअघि पार्टी एकता गरिहाल्नैचाहिँ कमसेकम माओवादी तयार हुने देखिँदैन । एकतै नगरी छुट्टै घटकका रूपमा सरकारमा बसेमा प्रधानमन्त्री जो बने पनि उसलाई अर्कोतिर जान्छु र यो सरकार ढाल्छु भन्दै अधिकतम लाभ लिने गरी सत्ता साझेदारी गर्न सकिन्छ, जुन एकता गरिहालेमा सकिन्न । फेरि ओली पनि माओवादी र एसका सबै सर्त मानेर एकता गर्न चाहनेछैनन् । सत्तामुखी वाम एकताहो, आगामी आम चुनावका बेला भने चुनावी गठबन्धन वा एक फेरि पार्टी एकता नै हुने सम्भावना पनि छ । त्योभन्दा अगाडि यदि वामहरूबीच सहकार्य मात्र भएछ (जस्तो कि, वाम मात्रको गठबन्धन सरकार बनेछ) भने पनि त्यो कुनै ‘वाम एजेन्डा’ को कार्यान्वयनका लागि होइन, सत्तास्वार्थका लागि हुनेछ । किनकि, पहिलो कुरा त सर्वहाराको अधिनायकवाद, देशमा सर्वहारा वर्गको एउटै कम्युनिस्ट पार्टी, उत्पादन र त्यसका साधन तथा वितरणको प्रबन्धमा समाजको स्वामित्वजस्ता शास्त्रीय र ‘युनिभर्सल’ वाम एजेन्डा संसारैभरि असफल हुँदै गएर लुप्तै भइसकेका छन् । अर्को सफल र सर्वमान्य वाम एजेन्डाको आविष्कार न भएको छ न हुनेवाला छ । दोस्रो, हिजो खसीको टाउको देखाएर कुकुरको मासु बेच्ने भनेर आफैंले घृणा र बदनाम गरेको लोकतन्त्रलाई एमालेले (र एसले पनि) जनताको बहुदलीय जनवाद र माओवादीले एक्काइसौं शताब्दीको जनवाद भन्दै आत्मसात् गरिसकेका छन् । त्यही लोकतान्त्रिक प्रणालीमा आधारित संविधान निर्माणमा उनीहरू आफैं सहभागी भैसकेका छन् । एमाले र एस त लोकतान्त्रिक अभ्यासमा निरन्तर सरिक र सक्रिय भएकै तीन दशक नाघिसक्यो । निजी सम्पत्तिलाई शोषणको जरिया मान्ने स्कुलिङबाट दीक्षित कम्युनिस्ट सबै निजी सम्पत्ति जोड्ने, व्यवसाय गर्ने, आफन्ती पुँजीवादको अभ्यासदेखि भ्रष्टाचारसम्म सब थोक गर्ने भैसकेका छन् । कम्युनिस्ट अर्थमन्त्रीहरूले प्रस्तुत गर्ने गरेका राज्य अर्थनीति नै पनि विचारधारात्मक रूपमा कांग्रेसको भन्दा खासै भिन्न छैनन् ।अर्थात्, वाम एकता गराउने ‘वाम’ एजेन्डा छँदै छैन । त्यसो त वाम एजेन्डाकै आधारमा हिजो पनि वाम एकता भएको होइन । राज्यसत्ता र पार्टी सत्ताको भागबन्डा र ‘पावर सेयरिङ’ को एकसूत्रीय सहमतिमै एमाले–माओवादी एकता भई नेकपा बनेको थियो । जुन सहमति कार्यान्वयन हुन नसकेपछि एकता मात्र भत्किएन कि, साबिक एमाले घटकसमेत फुट्यो ।वाम सफलताको रहस्य : चुस्ती, दक्षता र लोकप्रियतावादजहाँसम्म सबभन्दा ठूलो कम्युनिस्ट दल एमालेले अहिलेसम्मका चुनावहरूमा पाएको सफलता वा भोटको कुरा छ, त्यो उसको ‘वाम एजेन्डा’ खतरा भएकाले पाएको होइन । प्रायः मिहिनेती, कार्यकुशल कार्यकर्ता र चुस्त संगठनका कारण पाएको हो । कट्टर कम्युनिस्ट भएर होइन, कार्यकर्ताहरू व्यवहारवादी भएर समाजमा घुलमिल भएकाले पाएको हो । उनीहरू जनतामा भिजेर समुदायमा सक्रिय रहेकाले पाएको हो । विचार र वादका जार्गन नछाँटी आम मानिसका दैनिक जीवनयापनका कुरामा सहयोगी बनेकाले पाएको हो । वर्ग संघर्षका कुरा नगरी सबै वर्ग र तप्काका मानिससँग चल्दोमिल्दो भएकाले पाएको हो । र सबैभन्दा मुख्य कुरा, पार्टीले लेबी, चन्दा, व्यवसायदेखि एनजीओ–आईएनजीओका जरियाबाट प्राप्त गरेको, र राज्य दोहनबाट आर्जन गरेको ठूलो धनराशिलाई शक्ति सञ्चय, दलीय उत्थान र चुनाव क्याम्पेनमा कुशलतापूर्वक उपयोग गरेकाले एमाले सफल भएको हो । संक्षेपमा भन्नुपर्दा, एमालेहरूले पाएको सांगठनिक, राजनीतिक र चुनावी सफलता उनीहरूको चुस्ती र व्यवस्थापकीय कुशलताले गर्दा हो, वाम विचार वा एजेन्डाले होइन ।उनीहरूलाई भोट वा सफलता नमिलेको ठाममा पनि वाम एकता वा वाम एजेन्डा नभएका कारण त्यसो भएको होइन । उनीहरूका नेता, कार्यकर्ता वा उम्मेदवार प्रतिस्पर्धीका तुलनामा अगतिला, अलोकप्रिय भएका कारण सफलता नमिलेको हो । व्यापक जनाधार भएको सबभन्दा ठूलो र पुरानो दल भए पनि नेपाली कांग्रेस राजनीतिक, सांगठनिक र चुनावी व्यवस्थापनका यस्ता कुराहरूमा एमालेजत्ति सिपालु छैन । न त माओवादी नै छ । यस्तो स्थितिमा रहेको एमालेले माओवादीकै सर्तमा ऊसँग एकता गर्ने कुरा युक्तिसंगत देखिँदैन । वास्तवमा वाम एकताको कुराबाट वाम/कम्युनिस्ट कार्यकर्ता र शुभेच्छुक तथा त्यसबाट लाभान्वित वर्गको एउटा ठूलो समूह उत्साहित भए पनि एमाले हुनेछैन । माओवादीसँग एकता गर्दा समस्या र हानिभन्दा लाभ बढी हुने देखे मात्र, र आफ्नै सर्तमा एकता गर्न पाए मात्र उसले एकता गर्नेछ । किनकि कम्युनिस्ट भन्ने ब्रान्डबाहेक माओवादीसँग एमालेको स्वरूप, संरचना, कार्यशैलीदेखि ओलीको केमिस्ट्रीसम्म केही पनि मिल्दैन, जसले गर्दा त्यस्तो एकता पूर्ण र दिगो नहुने खतरासँग एमाले अनभिज्ञ छैन । उता, तेस्रो ठूलो दल भएर पनि दुइटा ठूला दललाई खेलाई–खेलाई, बार्गेन गरीगरी प्रधानमन्त्री हुन पाएका प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादीलाई पनि एमालेको सर्तमा पार्टी एकता मन्जुर हुनेछैन । एकताको सबभन्दा ठूलो बाधा हुनेछ- दुवै घटकलाई आफ्नै अध्यक्ष संयुक्त दलको अध्यक्ष हुनुपर्ने र उनीहरूबीच चित्तबुझ्दो पावर सेयरिङ हुनुपर्ने सकस । त्यही सकसकै कारण हिजो पार्टी फुटेको थियो । हो, भोटबैंक एउटै भएकाले त्यो नबाँडियोस् भनेर, आफैंबाट फुटेर गएकै भए पनि एमाले एससँग एकता गर्न चाहनेछ; तर एकताका रूपमा नभई एमालेमा एसको विलयका रूपमा । तर उनीहरूबीचमा प्रतिशोधको भावना यस्तो शक्तिशाली छ कि अहिले केही समयका लागि त्यो एकता सम्भव छैन । यस्तोमा एससहितको पूर्णाकारको वाम एकताभन्दा माओवादी र एसको पार्टी एकता हुनचाहिँ सम्भव थियो । माओवादी ओलीसँग मिलुन्जेल त्यो पनि अब सम्भव छैन ।अन्त्यमा, कम्युनिस्ट आन्दोलनको गफजहाँसम्म कम्युनिस्ट आन्दोलनको कुरा छ, न त यो परिभाषित छ न युगीन न आकर्षक । फेरि, नेपाली जनताले कम्युनिस्ट आन्दोलनको कुनै मोडल हेर्न अब बाँकी पनि छैन । न त कम्युनिस्टहरूले कुनै मोडल प्रस्तुत गर्न नै बाँकी राख्या छन् । जति प्रस्तुत गरिए, तिनबाट नेपाली जनता सात पुस्तालाई पुग्ने गरी अघाइसकेका छन् । ५० वर्षपूर्वको वर्गशत्रुको टाउको काट्ने झापाली कम्युनिस्ट आन्दोलन होस् कि हत्या, हिंसा, ध्वंस, लुट र भय–त्रासले पूर्ण दशक लामो माओवादी सशस्त्र विद्रोह, ‘लिभिङ मेमोरी’ भित्रकै कुरा हुन् । तिनको पीडा र परिणति आफैंले भोगेका र देखेका अभागी पुस्तादेखि पारिवारिक श्रुति परम्पराबाट, समाजबाट, समुदायबाट सुनेर आक्रोशित हुने पुस्ता देशभरि छन् । उनीहरू कोही अब कुनै पनि किसिमको कम्युनिस्ट आन्दोलन हेर्न, बेहोर्न इच्छुक छैनन् । केही थोरै वामपन्थी नेता–कार्यकर्ता त्यो नारामा अझ आकर्षित होलान् । तिनको खपतका लागि र ती कुनै उग्र कम्युनिस्ट घटकको पछि लागेर आफ्नो र राष्ट्रका लागि सिरदर्द नबनून् भन्नका लागि ‘कम्युनिस्ट आनदोलनका लागि वाम एकता’ का गफ दिनचाहिँ तीनवटै दलले छाड्नेछैनन् ।