एउटा विद्रोही, एउटा अ.त.
खाडी मुलुक ओमानको मस्कटबाट पेमाले सोलुखुम्बु गाउँमा बस्ने आफ्नी दिदी निमालाई फोन गरेर भनी, ‘दिदी, यहाँ त असाध्यै गर्मी छ, कामको पनि चटारो । मलाई त घरको याद आइरहन्छ, हिमालको शीतल, रमाइलो फुर्सत । बरु त्यहाँ शान्तिमा भेडा चराएर बसेको जाती । यता त वरिपरि लडाइँ छ भन्छ, रातदिनको डर ।’
काठमाडौं — खाडी मुलुक ओमानको मस्कटबाट पेमाले सोलुखुम्बु गाउँमा बस्ने आफ्नी दिदी निमालाई फोन गरेर भनी, ‘दिदी, यहाँ त असाध्यै गर्मी छ, कामको पनि चटारो । मलाई त घरको याद आइरहन्छ, हिमालको शीतल, रमाइलो फुर्सत । बरु त्यहाँ शान्तिमा भेडा चराएर बसेको जाती । यता त वरिपरि लडाइँ छ भन्छ, रातदिनको डर ।’‘हो त पेमा, मीठो पीठो यहीं खाउँला ।’यत्तिकैमा फोन काटियो । निमाले हातको हातेफोन हेरी । ‘कस्तो अचम्म, कहाँ–कहाँबाट यो अनकण्टारमा कुरा पुग्ने । यो हातेफोन पनि त उसैले कमाएर ल्याएकी हो, नत्र कहाँ देख्न पाउँथें र ?’***जीवनमा विरोधाभास अनगिन्ती छन् । यो ठीक कि त्यो ठीक त्यति थाहा हुन मुस्किल छ । सधैं सही रोजेर र सही निधो लिएरै यात्रामा निस्किएका हुन्छौं भन्ने ठेगान रहन्न । मस्कट बस्ने पेमा ठीक कि सोलुकी निमा ? जब यस्तो अन्योल उब्जन थाल्छ, लेखक जगदीशशमशेर राणा सम्झन थाल्थे– आफू हुर्केर आएको युग । संवत् १९८६, भदौ ३ मा बबरमहलमा जन्मिएका जगदीश जादुमयी लाग्ने आफ्नो समय र त्यो जीवनजगत्का बारे खुलेरभन्दा खुम्चिएर सम्झना उधिन्न चाहन्थे । एक प्रकारले सिंगो संसार आफ्नै थियो । आलिसान दरबारमा बगैंचा, पोखरी, सुसारे, तहबिल, गारत, गोठाला र आसेपासे कैयौं हुन्थे । त्यो महलभित्र चोक मात्रै तीनवटा थिए भने कोठा अढाई सयभन्दा बढी थिए । भित्रभित्रै घोडचढी अभ्यास चल्थ्यो । त्यो सपनामयी महलका मालिक थिए– बबरशमशेर । हो, त्यो दरबार आजको बबरमहल थियो । तर, समस्या के थियो भने महलमा भने जति खुलेर रम्न सकिन्नथ्यो । अलिक खुम्चिएर रमाउनुपर्ने अवस्था थियो । हजुरबा बबर नाति जगदीशलाई भन्थे, ‘बाँच्नका लागि खाऊ, खानका लागि नबाँच । परेमा हीरा फोर तर फजुल खर्च नगर । नचाहिँदो रवाफ र दुव्र्यसनले जंगबहादुरका सन्तान बिग्रिएका हुन् ।’यही मन्त्रणा, कडीकडाउ र शिरोपरबीचमा जगदीशशमशेर हुर्किए । राणा बिरादरीका अरू सन्ततिहरू दार्जिलिङदेखि देहरादूनसम्म पुगेर पढाइ–बढाइ गरिरहेका थिए । तर, जगदीश भने हजुरबा बबरको निगरानी र बाबु मृगेन्द्रको पदीय मर्यादा (शिक्षा विभाग, महानिर्देशक) माझ जुद्धोदय स्कुल हुँदै त्रिचन्द्र क्याम्पसका विद्यार्थी बनेका थिए । ‘मेरो जीवनको प्रमुख हेराफेरी मोड भनेको २००४ साल हो जसका कारण म जगदीशशमशेर राणा भनेर थोरबहुत चिनिएको छु,’ भेटघाटमा जगदीश पछाडि फर्केर भनिरहेका हुन्थे, ‘राणाशाहीको जगजगीमा लेखक सम्मेलन गर्ने–गराउने भनेर मलाई केही अग्रजले नउकासेको (र, म नउक्सेको भए) आज मेरो चिनारी राणा–खलकमै सीमित हुन्थ्यो होला, सनातनी टाइपको ।’ जगदीशशमशेरको ८८ वर्षे उमेरमा गत सोमबार निधन भएपछि ती ‘फरक राणा’ बारे मनन सुरु भएको छ जसले आफ्नो जीवनको टर्निङ–प्वाइन्टबारे लेखेका छन्, ‘केदारमान व्यथित उज्जन्ड नवयुवक थिए । भारतमा रहेर अभियान चलाइरहेका नेपाली कांग्रेसका नेतासँग सम्पर्क हुनाका साथसाथै काठमाडौं मण्डलका क्रान्तिमुखी, राज्यमुखी र आफूखुसीको माझमा पनि उनको चञ्चल, विद्रोही, मौका छोप्न सक्ने, विश्वास पार्न र जुझ्न सक्ने क्षमताले गर्दा भिज्न सकेका थिए । यिनले बुद्धि पुर्‍याएरै साथ लिएका थिए– सानो कद, मसिनो बोली, गहिरो र छद्म विद्रोहीभाव, अगाध घोट्टिने क्षमता भएका र विश्वसनीय तथा इमानदार हृदयचन्द्रसिंह प्रधानलाई । दुबै जना (केदारमान र हृदयचन्द्र) मा हाम्रो काठमाण्डूका नेवार जातिमा खासगरी पाइने कुशलता भरिएको थियो । यिनले प्रस्टै बुझेका थिए कि साहित्यद्वारा नै चक्रव्यूहमा भेद गर्न पनि शासक परिवारका कसैलाई पत्यार गर्न सके मात्रै काम ‘साध्य’ हुन्छ ।’ उनले अगाडि लेखेको छन्– ‘साहित्यको फाँटमा हुकुम प्रमाङ्गी चल्न सक्ने मुख्य व्यक्ति श्री ३ महाराज र शिक्षा विभागका डाइरेक्टर (मृगेन्द्र) नै हुन् भन्ने र नेपाल खाएका दुवै सम्प्रेरकले बुझेका थिए । यिनका सिकारी आँखाले सायद एक जना राणा परिवारका, कलेजमा पढ्न आउँदा भेट्न सजिलो, साहित्यमा रुझान भएका, राणाले अरूलाई बोल्न बोलाउने शब्द ‘तिमी’ लाई पन्छाएर साहित्यकारलाई ‘तपाईं’ शब्द प्रयोग गर्ने, मरन्च्याँसे कवि–लेखकसँग आदरले बोल्ने, सामन्ती राज्य प्रणालीसँग असन्तुष्ट, उदारवादी बोली बोल्ने, कलेजको वादविवाद आदि प्रक्रियामा अग्रसर, शिक्षा विभागका डाइरेक्टरका छोरा, राणाशासनको कट्टर जंगली लाठका नाति आदि ठम्याएर होला’ यी दुई प्रवर्तकले मलाई खोदले । सायद यिनले ठानेभन्दा बढी उत्सुक र समर्थक फेला पारेर होला, यिनले मलाई अँगाले । पक्कै निमित्त या साधन बनाएर आफ्नो लक्ष्यतिर पुग्न । तर, हामी तीन जनाको मिलेमतो यसरी मिल्न गयो, आत्मीयता यति बढ्दै गयो कि प्रस्तावित साहित्य सम्मेलन (२००४ साल जेठ १५, १६ र १७) को स्थापना र कवि सम्मेलनको सपना हाम्रो सामूहिक लक्ष्य बन्यो । यो घनिष्ठता पछिसम्म छुटेन ।’सुखसयलका माझ पलाएको यो ‘नचाहिँदो’ चेत र विद्रोहले गर्दा जगदीशशमशेर २०१७ सालको परिवर्तनपछि सिंगो राज्य–पद्धतिले चिन्ने गरी अ.त. (अराष्ट्रिय तत्त्व) मा गनिए । गोर्खा परिषद् हुँदै कांग्रेसमा प्रवेश गरेका जगदीश पार्टीभित्रै पनि ‘सनातनी’ थिएनन्, विद्रोह सधैं उनीसँग थियो । अ.त. प्रकरणपछि जगदीशको उठीबास लाग्यो । कुम्लोकुटुरो बोकेर भारतको हिमाञ्चल पुगे, सुन्दर सिमलाको एउटा डाँडोमा गाई/घोडा पालेर र विद्रोही मन–वचन–कर्मलाई सधैंभरि धानेरै जगदीशले इहलीला त्यागे । ***जगदीशले संवत् २०३७ मा मदन पुरस्कार पाएका थिए, ‘नरसिंह अवतार’ काव्यका लागि । भाषिक र विषयवस्तुगत नवीनताका लागि यो काव्य मानक बनेको थियो । यो नवप्रयोगको होहल्लामाझ जगदीशले भनेका थिए, ‘नयाँ काव्य लेख्यो भन्दैमा मलाई आफ्नो पूर्वीय परम्पराको जरा नै उखेलेर फाल्यो भनी नठान्नु ।’ यो कृति आएपछि जगदीशका राजनीतिक र वैचारिक सहयोद्धा नेता बीपी कोइरालाले भनेका थिए, ‘हामीभन्दा पहिले जगदीश बाबुले क्रान्ति गरे ।’लेखाइ र चिन्तनमा अक्सर ‘मिथक’ समाएर बोल्ने जगदीश नरसिंह अवतारपछि अर्को ‘मिथ’ खोतलेका छन्– माण्डुक्योपनिषद् आधारित । जीवनजगत्को ज्ञानेन्द्रिय, कर्मेन्द्रिय र अन्तस्करणका कुरा जोडेर लेखिएको ‘सेतो ख्याकको आख्यान’ लाई बुझ्नेभन्दा नबुझ्ने हितचिन्तकहरू भेटिएपछि जगदीश भन्ने गर्थे, ‘हो, यहाँ बुझिनेभन्दा नबुझिने कुरा बेसी छन् । ‘मुनामदन’ बुझ्नेहरू थुप्रै होलान्, महाकवि देवकोटालाई बुझेका छन् कतिले ? सधैं सबै कामकुरा सापेक्षतामा नाप्न मिल्दैन । जो जसले अन्तस्करण बुझेको होला, उसले सेतो ख्याक बुझ्छ नै । म यसैमा ढुक्क छु ।’जगदीश अक्सर भेटघाटहरूमा ‘सकारात्मक’ सुनिन्थे, जीवन र जगत्को परिवर्तन एकदमै उज्यालोले भरिएको छ भन्थे । भित्री गाउँको एउटा भैंसी गोठालो रामवरण यादव मुलुकको राष्ट्रपति बनेको उदाहरण दिएरै उनी भन्थे, ‘यो कत्रो छलाङ हो ? कति ठूलो चेतनाको कुरा हो ?’ नेताहरू वामदेव गौतम, पुष्पकमल दाहाल, माधवकुमार नेपाल वा शेरबहादुर देउवा आदि– राज्यको मूल बागडोरसम्म पुगेको घटनालाई उनी ‘अलौकिक’ भन्थे । सकारात्मक अर्थमा, डा. लोचन रिजालले संगीत महाविद्यालय खोल्न दिइरहेको साथ–सहयोग अथवा झुमा लिम्बूले गाइरहेको ‘मुन्धुम’ मन्त्रणालाई जगदीश सबैभन्दा ठूलो आशाको संकेत भनेर फुक्र्याइरहेका हुन्थे । आफ्ना सामुमा साथ–सहयोगको याचना लिएर जोकोही पुगे पनि जगदीश तत्पर रहन्थे । तर उनी पहिले परीक्षा लिन्थे– सामु आएको व्यक्तिलाई केही प्रश्न सोधेर । त्यो प्रश्न जिन्दगीका बारे पनि हुन सक्थ्यो अथवा जीवन–जगत् र आफ्नोपनाका बारेको पनि ! अनि, सामुको व्यक्तिलाई पूरै तलदेखि माथिसम्म एकसर्को नियालेपछि मात्रै जगदीशको ‘जजमेन्ट’ आउँथ्यो । ‘मैले भनेको छु– यदि भारतमा आएर कहीं–कतै पढाइगुनाइ अथवा गार्जेनसिपको कठिनाइ बेहोर्नुपर्‍यो भने मलाई सिमला आएर सम्झनु । जेजस्तै अवस्था भए पनि शिक्षा र चेतनाका कुरामा म गार्जियन बन्न तयार छु ।’ एक प्रकारले झन्डै निर्वासित अवस्थामा भारतमा बसे पनि जगदीशले कहिल्यै आफ्नो कला, संस्कृति र साहित्यसँगको सान्निध्य छाडेनन् । नेपालीपनसँगको उनको अपनत्व सधैं उल्लेख्य बन्यो । नौबाजा रागमालादेखि ठ्यासफु र सत्तल–पाटीसम्मको चिन्ता उनका मनमा छाइरहेको हुन्थ्यो । संगत पनि जगदीशको बहुआयामिक थियो– नारायणमान बिजुक्छेदेखि मुकुन्दशरण उपाध्यायसम्म । ‘नाचगानको राजधानी भक्तपुर’ पुस्तक आएपछि भक्तपुरे नेता बिजुक्छेलाई जगदीशले उपहारमा दिएका रहेछन् । पञ्चायतकालीन जेलयात्रामा बिजुक्छेले किताब पढिसकेका रहेछन् । र, बाहिर निस्कँदा किताबमा रहेका झन्डै दुइ दर्जन गल्तीमा रातो चिह्न लगाएर जगदीशलाई जिम्मा दिएका रहेछन् । तर, ‘नाचगानको राजधानी’ को पुनर्संशोधित संस्करण भने अझै आउन सकेको छैन ।राजनीतिक चेतना र निर्भीकता जगदीशका विशेषता थिए । भाषा र लेखनशैलीमा ‘निजीपना’ (स्टाइल) राखेर लेख्ने उनको बोली पनि झर्रो थियो, खलकअनुसार ‘जी–हजुरी’ नमिसिएको । २०४९ सालमा नेपाली कांग्रेस दलले राष्ट्रिय सभामा मनोनीत गरेपछि सदनमा उभिएर जगदीश भन्ने गर्थे, ‘यो सदन हो कि के हो ? शून्य समय भनेको ‘नसुन्ने’ समय हो ?’सधैं सुकिलोमुकिलो र फिट भएर हिंड्ने जगदीश सिमला, दिल्ली, काठमाडौंको ओहोरदोहोरहरूमा आफ्नै योजनाका फाइल र योजनाबद्ध समयतालिका लिएरै हिंड्थे । ढल्कँदो उमेर र शारीरिक अवस्थामाझको दैनिकीमा जगदीशलाई उति चिन्ता थिएन । जगदीश पनि उनका भाइ सागरशमशेरजस्तै नेपालको राजनीतिक इतिहास र त्यसमा पनि प्रधानमन्त्रीहरूको चित्र–चरित्रमाथि पुस्तक लेख्न खुराक बटुलिरहेका थिए । ‘मेरो समय किम्ती छ, केही बाहुन प्रधानमन्त्रीका बारे भित्री सूचना चाहिएको छ । मद्दत चाहियो, झट्टै गर्नुपर्‍यो,’ गत वर्ष सेप्टेम्बरमा काठमाडौं आएका बेला जगदीशले केही लेखक/पत्रकारसँग आग्रह गरिरहेका थिए । यसबाहेक, धेरैलाई ‘जटिल’ लाग्ने कवि मोहन कोइरालालाई काव्यिक अर्थमा बुझबुझारथ गराउन जरुरी ठानेर केही वर्षयता जगदीशशमशेर ‘फर्सीको जरा’ कवितामाथि मीमांसा गर्नमा तल्लीन थिए । अझ महाकवि देवकोटालाई काव्यिक समालोचनामा चित्तबुझ्दो गरी अथ्र्याउन पाएकोमा जगदीश आफैं सन्तुष्ट पनि थिए । राणा खलकमा जोडिएर आएको सानसौकत, लवाइखवाइ र खानपिनको केही अंश जगदीशमा थियो नै । हजुरबा बबरले पनि खाना खाइसकेपछि अलिकति फुको चिनी चबाउने गरेका रहेछन् । त्यही विरासतमा जगदीश पनि ‘डिजर्ट’ का रूपमा खानापछि चिनी चबाउने गर्थे । एउटा घमाइलो मध्याह्नमा सिमला निजी निवासमा खानपिन चलिरहेको थियो । एकै छिनमा कसैले केही चबाएको मिहिन आवाज सुनियो । छेवैमा बसेर जगदीशशमशेर अञ्जुलीमा थोरै चिनी लिएर चबाइरहेको देखियो ।‘सर यो उमेरमा ? सुगर रोग त छैन होला...’ प्रश्न गरेको थिएँ ।‘हत्तेरी तपाईं पनि कस्तो पत्रकार ? सुगर भएको भए यसरी चिनी चपाउने थिएँ होला ? डिजर्ट हो यो...’ जवाफ थियो । अलविदा आदरणीय– प्रिय जगदीशशमशेर ! devendelhi@gmail.com