दसैँ अर्थतन्त्रको आशा
नेपालीको घरआँगनमा बिस्तारै दसैँको आगमन हुँदै छ । लामै समयदेखि अर्थतन्त्रमा आएको सुस्त, अझ मन्दीतिर गइरहेको अवस्थालाई यो दसैँ, तिहारलगायत चाडपर्वले अलिकति भए पनि अवरोध गर्ने अनि अर्थतन्त्रलाई गति दिने आशा पलाएको छ । सुस्त अर्थतन्त्रका बिच सहरका मुख्य बजारमा केही दिनयता चलहपहल बढ्न थालेको छ । राजधानी उपत्यका मुख्य बजार नयाँ सडक, असन, इन्द्रचोक, मङ्गलबजार, लगनखेललगायतका क्षेत्रमा ग्राहकको उपस्थिति भिडतर्फ उन्मुख हुँदै छ । डिपार्टमेन्ट स्टोरमा चहलपहल बढेको छ । ग्राहकको उपस्थिति बढ्न थाले पनि किनमेल भने खासै बढ्न नसकेको व्यापारीहरूको भनाइ छ तर कतिपयले व्यापारीको यो
नेपालीको घरआँगनमा बिस्तारै दसैँको आगमन हुँदै छ । लामै समयदेखि अर्थतन्त्रमा आएको सुस्त, अझ मन्दीतिर गइरहेको अवस्थालाई यो दसैँ, तिहारलगायत चाडपर्वले अलिकति भए पनि अवरोध गर्ने अनि अर्थतन्त्रलाई गति दिने आशा पलाएको छ । सुस्त अर्थतन्त्रका बिच सहरका मुख्य बजारमा केही दिनयता चलहपहल बढ्न थालेको छ । राजधानी उपत्यका मुख्य बजार नयाँ सडक, असन, इन्द्रचोक, मङ्गलबजार, लगनखेललगायतका क्षेत्रमा ग्राहकको उपस्थिति भिडतर्फ उन्मुख हुँदै छ । डिपार्टमेन्ट स्टोरमा चहलपहल बढेको छ । ग्राहकको उपस्थिति बढ्न थाले पनि किनमेल भने खासै बढ्न नसकेको व्यापारीहरूको भनाइ छ तर कतिपयले व्यापारीको यो भनाइलाई सधैँको बानीसमेत भन्ने गरेका छन् ।नेपाली अर्थतन्त्रमा दसैँ बढी उपभोग गर्ने अवसर मात्र होइन, बजारलाई गाउँदेखि सहर हुँदै बाह्य व्यापारमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्ने अवसर हो । सरकार तथा निजी क्षेत्रले दसैँमा कर्मचारीलाई थप खर्च दिएर प्रोत्साहन गरेको हुन्छ भने दसैँमा खर्च चाहिन्छ भनेर जोहो गर्ने परम्पराले समेत अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन सहयोग गर्छ । त्यसैले अर्थतन्त्रका सबै जसो आयामलाई चाडपर्वले छुने गर्छ । उत्पादन र उपभोगमा नयाँ चक्र सिर्जना गर्छ । दसैँ सांस्कृतिक चाड भए पनि अर्थतन्त्रको हरेक आयामलाई यो पर्वले छुने गर्छ । युगौँदेखि गाउँघरका किसानले पालेका खसी, बोका, राँगा, कुखुरा, हाँस बजारसम्म पुग्छन् । ससाना बजार हुँदै मुख्य सहरसम्म पुग्छन् । गाउँमा उत्पादिन कृषिउपज पनि बजारसम्म पुग्छ । पशुधन तथा कृषि उपज बजार, सहरसम्म बेचबिखन गरेर दसैँको गर्जो टार्ने परम्पराले अझै पनि निरन्तरता पाउँदै छ । गाउँघरका बजारमा समेत बिस्तारै कृषिउपज र खसी, बोका आदिको बजार बढ्न थाल्छ । गाउँका उपज सहर बजारसम्म पुग्ने अनि सहरी बजारका लत्ताकपडा, मरमसला, गरगहना गाउँसम्म पुग्ने अवसरसमेत हो दसैँ । दसैँ सुरु हुनुअगावै अनेक खालका मेला लाग्ने गर्छन् । सवारीसाधनको मेला हालै सम्पन्न भइसकेको छ । यो पटक विद्युतीय सवारीको आकर्षण बढेको छ भने त्यसतर्फ बैङ्किङ लगानीसमेत बढ्न थालेको छ ।त्यसो त अर्थतन्त्रको परम्परागत आयाममा पनि फेरबदल आउन थालेको छ । यताका वर्षमा वैदेशिक रोजगारीमा जाने प्रचलन बढेको छ । झन्डै ६० लाख नेपाली समुद्रपारकै मुलुकमा पुगेका छन् । भारतमा रोजगारीमा जानको सङ्ख्या अझ सघन नै छ, खास गरी सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशबाट भारतमा रोजगारीमा जानेहरू दसैँकै बेला घर फर्कन्छन् । अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारीको प्रवृत्ति बढेसँगै विप्रेषण आप्रवाहमा समेत यसैबेला बढोत्तरी हुन्छ । भारत जानेहरू केही आयका साथ देश भित्रिन्छन् भने विदेशमा रहेका नेपालीले पनि यही अवसरमा घर खर्चका निम्ति अलि बढी रकम पठाउँछन् । औपचारिक मार्गबाट मात्र वार्षिक दस खर्ब रुपियाँभन्दा बढीको विप्रेषण आउँछ र त्यो रकमका उच्च आप्रवाह दसैँकै बेला देखिन्छ । अनौपचारिक स्रोतबाट समेत यही अवसरमा विप्रेषण आप्रवाह बढेको हुन्छ । गैरआवासीय नेपाली सङ्घसंस्थाको चहलपहल समेत यसैबेला बढ्ने गर्छ । दसैँकै बेला पारेर गैरआवासीय नेपाली सङ्घको सम्मेलनको चहलपहलसमेत बढ्न थालेको छ । सम्मेलनमा समेत सहभागी हुने र दसैँ, तिहार जस्ता चाडपर्वलाई स्वदेशमा आएरै मनाउने परम्परा यताका दुई दशकमा अलि मौलाएकै छ । दसैँसँगै नेपालमा पर्यटन सिजनसमेत सुरु हुन्छ । हिमाल आरोहण, पर्वतीय पर्यटनको सिजनसमेत हो शरद् ऋतु । यसले पनि नेपाली अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पार्दैं छ र अझ दसैँ, तिहार जस्ता सांस्कृतिक पर्वलाई पर्यटन प्रवर्धनसित जोड्न सकियो भने सुस्त अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ ।दसैँमा सरकारी कर्मचारी, शिक्षक, सेना, प्रहरी सबैले एक महिनाको थप खर्चसमेत पाउँछन् । यो क्रम बैङ्क तथा वित्तीय संस्थामा अझ बढी प्रभावी छ । थप तलबसहित वर्षभरको लाभांशलाई समेत दसैँकै बेला दिने गरिन्छ । कम्पनीहरूले दसैँकै बेला पारेर साधारण सभा गर्ने बोनस बाँड्ने गर्छन् । धेरै जसो सहकारी सङ्घसंस्थाले पनि यो क्रमलाई निरन्तरता दिएको पाइन्छ । यस्ता अनेक कारणले दसैँको बेलामा उपभोक्ताको हातमा पैसा पुग्छ । हुन पनि दसैँको बेला मिठो खाने र राम्रो कपडा लगाउने प्रचलन धेरै पहिलेदेखिकै चलन हो । आफूसँग नहुनेले ऋण लिएर पनि दसैँमा खर्च गर्नुपर्ने नेपाली बाध्यता लामै समयदेखि भएरै होला, उखानै बनेको छ– दसैँ आयो ढोल बजाइ, दसैँ गयो ऋण बोकाइ । मिठो खाना, राम्रो नानासँगै दसैँमा दक्षिणाका रूपमा समेत पैसाको गति र फैलावट बढ्छ । केन्द्रीय बैङ्कले हरेक वर्ष पाँच, दस, बिस, पचास, सय र पाँच सयका अर्बौं रुपियाँका नोट प्रचलनमा ल्याउँछ । यसले मुद्रा प्रवाहमा सकारात्मक भूमिका खेलेको हुन्छ । यो वर्षमा पनि अब केही दिनमै केन्द्रीय बैङ्कले नोटहरू साट्नका निम्ति सूचित गरिरहेको छ । नयाँ नोट नसाट्दासम्म बजारमा दसैँ आएको रौनक नै बढ्दैन । अर्थशास्त्रीहरूको भनाइ अनुसार वर्षभरिको कारोबारमा ५० प्रतिशत त दसैँ, तिहार, छठ जस्ता चाडपर्वकै योगदान रहेको हुन्छ । व्यापारीहरूले वर्षभरिमा नबिकेका सरसमान पनि अनेक खालका अफर चलाएर यही मौकामा बेचबिखन गर्छन् भने दसैँलाई भनेर नयाँ एल्सी खोलेर आयात गर्ने सरसामानको सूची र आयतनसमेत ह्वात्तै बढेको हुन्छ ।दसैँमा सरकारले सुपथ मूल्यका पसलहरू सञ्चालन गरेर उपभोक्तालाई राहत दिइरहेको हुन्छ । राजधानी काठमाडौँदेखि स्थानीय बजारसम्म यो प्रवृत्ति बढ्दो क्रममा छ । यो वर्षको सहुलियत मूल्य पसलसमेत आरम्भ भइसकेको छ । सुपथ मूल्यका पसलहरूले समेत देशभरिमा अर्बौंको कारोबार गरिरहेका हुन्छन् । बजार पसलको चलायमानसँगै दसैँ गाउँघर गुल्जार हुने अवसरसमेत हो । रोजगारी र अवसरका निम्ति सहरबजार पसेका, थातथलो छोडेका नेपाली दाजुभाइ यही मौकामा गाउँघर पुग्ने गर्छन् । उनीहरूले लग्ने सरसमान र कोसेलीले आर्थिक आयामका अवयव बोकेको हुन्छ भने यातायात क्षेत्रको चलायमान यसै अवसरमा अति उच्च हुन्छ । सार्वजनिक सवारीसाधनले त्यस क्षेत्रको आयमा बढोत्तरी ल्याउँछ । हवाई यात्रुहरूको चाप उच्च हुन्छ । अतिरिक्त उडान थप्नुपर्ने हुन्छ भने सवारी साधनको व्यस्ततासमेत दसैँमा उच्च हुन्छ ।त्यसो त केही यो वर्षको दसैँले अघिल्ला वर्षहरू, खास गरी कोभिडअघि झैँ अझै चहलपहल ल्याउन नसकेको भनाइ आउनेसमेत गरेको छ । बैङ्कको उच्च ब्याजदरले लगानीमा लामै समयदेखि प्रभाव परिरहेको छ । महँगी उच्च बढेको छ । केद्रीय बैङ्ककै विवरणले पनि सात प्रतिशतभन्दा उच्च महँगी देखाएको छ । दैनिक उपभोगमा आउने खाद्यान्न लगायतको मूल्यमा त महँगीले आकाशै छोए जस्तो भएको छ । गत वर्ष चार सय रुपियाँ प्रतिकिलोमा पाउने जिरा अहिले प्रतिकेजी एक हजार तीन सय रुपियाँ हाराहारी पुगेको छ । नेपाली मुद्रा डलरको तुलनामा कमजोर हुँदा, स्वदेशमा काम गर्नेहरूको आयमा वृद्धि नहुँदा उपभोक्ताको मागमा प्रतिकूल असर परिरहेको छ । सरकारले गर्ने पुँजीगत खर्चमा अझै गति आउन सकेको छैन । यी अनेक कारणले अघिल्ला दसैँ जस्तो उच्च आर्थिक गतिविधि नभए पनि अर्थतन्त्रमा सकारात्मक चहलपहल भने बढेकै देखिन्छ ।दसैँ, तिहार, छठ जस्ता चाडपर्वले गाउँ, सहरलाई सांस्कृतिक रूपमा जोड्न मात्र होइन, आर्थिक रूपमा समेत गाउँ र सहरलाई जोड्छन् । अहिले आएर यी चाडपर्वले गाउँ, सहर मात्र नभएर बाह्य जगत्सित समेत आर्थिक रूपमा जोड्न थालेको छ । भूमण्डलीकरणको प्रभावले नेपाली दाजुभाइ संसारभर छरिएर रहेका छन् । बाहिर बस्ने नेपाली आफ्नै दुःख र पीडा भए पनि स्वदेश सम्झने विशेष अवसरसमेत हुन् चाडपर्व । यी चाड पर्वलाई आउँदा दिनमा पर्यटन प्रवर्धनसित अझ विशेष तवरले जोड्न सकिन्छ । बाहिर रहेका नेपाली घर फर्कंदा, देशभित्रका पर्यटकीय गन्तव्यमा घुमफिर गर्दा नेपालको पर्यटन बजार विस्तार हुन सक्छ । उनीहरूमार्फत विदेशीलाई नेपालको पर्यटनको प्रसार गरेर पर्यटकीय बजार विस्तार गर्र्न राम्रो अवसरसमेत हो । यसमा सरकार र पर्यटनसित सम्बद्ध सङ्घ संस्थाले विशेष ध्यान जानु पर्छ । नीति, योजना र कार्यक्रम ल्याउनु पर्ने हुन्छ ।कतिपय अवसरवादीले चाडपर्वकै बेला उपभोक्ता लुट्ने विसङ्गत अवस्थासमेत देखा पर्छ । दसैँ आएपछि बजारबाट एकाएक उपभोग्य सरसमान गायब हुन्छन् । प्रतिकिलो एक सय रुपियाँभन्दा कममा चिनीको कारोबार भइरहेको थियो । दसैँ आउनु एक महिना अगावै कालो बजारियाहरूले डेढ सय प्रतिकिलोसम्म भाउमा बेचेका छन् । गोदाम छापा मार्दा फेला परेको ठुलो परिमाणको चिनीको बजारीकरणमा समेत पारदर्शिता देखिएन । अनुगमन गर्ने निकायले पनि आफ्नो शास्त्रीय ढर्राबाट माथि उठ्न सकेको देखिँदैन भने निजी क्षेत्रका सङ्घसंस्थाले आम उपभोक्ताको हितलाई भन्दा मुनाफामूलक निहित स्वार्थलाई नै उच्च बिन्दुमा राखेको देखिएको आरोप लाग्ने गरेको छ । यसमा ध्यान दिनै पर्छ ।दसैँ, तिहार, छठ जस्ता चाडपर्व अर्थतन्त्रका आशा जगाउने सुअवसर पक्कै हुन् तर यस्तो बेला उपभोक्ता ठगिनु हुँदैन । आयातित सरसमानको उच्च उपभोगमा नियन्त्रण गर्दै देशभित्रकै सरसमानको उत्पादन, बजारीकरण र उपभोग बढोत्तरी ल्याउनु पर्छ । उपभोक्ताको हातसम्म पैसा पुग्न सकोस् भन्न तीन तहकै सरकारको ध्यान जानु पर्छ । स्थानीय सरकार तथा वडा कार्यालयले अति सीमान्त आय भएका घरपरिवारका निम्ति सडक मर्मत तथा सरसफाइमा काम दिएर उनीहरूका हातमा पैसा पुग्न सक्ने अवसर दिनु पर्छ । त्यसले गर्दा उनीहरूका हात र साथमा पैसा पुग्छ र चाडपर्व मनाउन अलिकति भए पनि सहज हुन्छ । निजी क्षेत्रले समेत मुनाफामा अतिकति न्यून गर्दै उपभोक्तालाई राहत दिन अग्रसर हुनु वाञ्छनीय छ ।