शिक्षाको राजधानी
टवल प्रदेश ५ को अस्थायी राजधानी हो, शिक्षाको भने स्थायी राजधानी  ।  यहाँका निजी र सामुदायिक विद्यालयमा मुलुकभरकै विद्यार्थी अध्ययन गर्छन्  ।
काठमाडौँ — टवल प्रदेश ५ को अस्थायी राजधानी हो, शिक्षाको भने स्थायी राजधानी  । यहाँका निजी र सामुदायिक विद्यालयमा मुलुकभरकै विद्यार्थी अध्ययन गर्छन्  ।निजीलाई सामुदायिक विद्यालयले नै टक्कर दिइरहेका छन् । सामुदायिकमा ‘पढाइ कमजोर हुन्छ’ भन्ने धेरैको बुझाइ गलत सावित हुँदै छ । केही वर्षयता निजी बोर्डिङ स्कुलबाट धमाधम सामुदायिकमा विद्यार्थी भर्ना गर्ने प्रतिस्पर्धाले त्यही प्रमाणित गरिरहेको छ ।बुटवलका कालिका मानवज्ञान, नवीन औद्योगिक कदरबहादुर रीता, कान्ति र तिलोत्तमास्थित शान्ति नमुना मावि प्रदेशकै राम्रा विद्यालयमा गनिन्छन् । ग्रामीण क्षेत्रस्थित कञ्चन गाउँपालिकाको प्रगति, लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिकाको सेनुहवा सामुदायिक, योगीकुटीको जनजागृति, सियारीको त्रिवेणी आधारभूत मावि पनि उत्कृष्टमा दरिन्छन् । ०६० सम्म यहाँका सामुदायिक विद्यालयको शिक्षाको अवस्था औसत थियो । सरकारले यस्ता विद्यालय समुदायलाई हस्तान्तरण गर्न सुरु गर्‍यो । त्यसरी हस्तान्तरण गरिएकै वर्ष नवीन औद्योगिक कदरबहादुर रीता मावि मुलुककै पहिलो नमुना विद्यालय घोषणा भयो । त्यही दिनबाट सामुदायिकले पनि उत्कृष्ट नतिजा ल्याउन सक्छ भन्ने धारणा विकास भयो । त्यसपछि तिलोत्तमास्थित शान्ति नमुना, कालिका मानवज्ञान र कान्ति माविले सफलता चुम्दै गए ।अहिले कदरबहादुर रीता माविमा सिभिल इन्जिनियरिङ पढाइ हुन्छ । विद्यालयका प्रधानाध्यापक प्रेमबहादुर बस्नेतले ११ र १२ कक्षामा मात्र न्यूनतम शुल्कमा १ सय ८३ विद्यार्थीले पढिरहेको बताए । कक्षा ९ देखि इन्जिनियरिङ पढाइ हुन्छ । एसईईसम्म पनि विद्यालयले उत्कृष्ट नतिजा ल्याएको छ । सिभिल इन्जिनियरिङमा गत वर्ष ३ दशमलव ६५ जीपीएका साथ मुलुकमै उत्कृष्ट नतिजा ल्याएको थियो । एसईई परीक्षामा पनि यहाँका सामुदायिक विद्यालयका विद्यार्थीले ४ जीपीएसम्म ल्याएका छन् । कालिका मानवज्ञान मुलुकभरका विद्यालयका लागि शिक्षा सुधार अध्ययन गर्ने थलो बनेको छ । यहाँ मासिक २०/२५ शैक्षिक संस्था अध्यापन र व्यवस्थापन सिक्न आउने गर्छन् । दुर्गम क्षेत्रदेखि सुगम स्थानबाट अध्ययन भ्रमणमा आउने बढेको विद्यालयका सहायक प्रधानाध्यापक दिनेश थापाले बताए । उनका अनुसार अध्ययनका लागि आउनेले शिक्षण सिकाइ, शिक्षक/कर्मचारीको व्यवस्थापन, विद्यार्थीको अनुशासन, अध्यापन विधि, भौतिक पूर्वाधारलगायतको जानकारी लिने गरेका छन् । ‘पूर्वमेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मका शैक्षिक संस्थाबाट अध्ययनका लागि आउने क्रम बढेको छ,’ उनले भने, ‘दैनिक एक टोली आएकै हुन्छ ।’त्यस्ता टोली आउँदा प्रधानाध्यापकसहित शिक्षक र व्यवस्थापन समिति बसेर अन्तरक्रिया गरिन्छ । त्यसबाट अनुभव आदानप्रदानका साथै गुणस्तर सुधारमा सहयोग पुग्ने पाठकले बताए । कक्षा ११ र १२ मा २ हजार ८ सयभन्दा बढी विद्यार्थी छन् । मानविकी संकायदेखि कम्प्युटर इन्जिनियरिङसम्मको पढाइ हुन्छ । विद्यार्थीको मिहिनेत, शिक्षकको लगाव, अभिभावकको जिम्मेवारी र विद्यालयको सबल व्यवस्थापनले पछिल्ला पाँच वर्ष जिल्लाका निजी र सामुदायिक विद्यालय उत्कृष्ट बन्दै गएका छन् ।यहाँका सामुदायिक विद्यालय पूर्वाधारमा पनि अब्बल छन् । थोरै रकम पनि व्यवस्थापन गरेर ठूला संरचना निर्माण गरिएका छन् । त्यसले गर्दा यहाँका शैक्षिक संस्था अध्ययन भ्रमणका गन्तव्य बनेको प्रधानाध्यापक पाठकले बताए । ‘हामीले ५० लाख रुपैयाँ सहयोग पाउँदा १ करोड बराबरको काम गर्ने गरेका छौं,’ उनले भने, ‘बाहिरबाट आउने टोलीले त्यो विषय चासोका साथ अध्ययन गर्छन् ।’निजी पनि उस्तैबुटवललाई शैक्षिक ‘हब’ का रूपमा स्थापित गर्न सामुदायिकसँगै निजी शिक्षण संस्थाको योगदान पनि ठूलै छ । तिलोत्तमा मावि यस क्षेत्रकै पहिलो उच्च मावि हो । ०५३ मा बुटवल बहुमुखी क्याम्पसका विषय प्रमुखहरूको अगुवाइमा खुलेको यो संस्थाले स्थापनादेखि नै उत्कृष्ट नतिजा ल्याउने गरेको छ । उच्च मावितर्फ विज्ञान र व्यवस्थापन संकाय तथा माथिल्लो तहमा बीबीए पढाइ हुन्छ । गत वर्ष ११ को परीक्षामा ३ दशमलव ८ जीपीए ल्याएर छात्रा महिमा ढकाल यस क्षेत्रकै उत्कृष्ट बन्न सफल भइन् । सहायक प्रधानाध्यापक तुलसी सापकोटाका अनुसार भौतिक संरचना, विद्यार्थी–शिक्षकबीचको सामीप्यता, छलफलबाटै हुने अध्ययन विधि, प्रयोगात्मक परीक्षामा जोडलगायतका अध्यापन विधिले तिलोत्तमा उत्कृष्ट बन्दै गएको छ ।कक्षा ११ र १२ मा विभिन्न जिल्लाका १ हजार ५ सय ८० विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । ‘यहाँका दुईजनाले यस वर्ष नै शिक्षण अस्पतालमा एमबीबीएसका लागि पूर्ण छात्रवृत्तिमा नाम निकालेका छन्,’ सापकोटाले भने, ‘शिक्षा मन्त्रालयको कोटामा पाँच जना उत्तीर्ण भए ।’ इन्जिनियरिङमा २६, एग्रिकल्चरमा १६, बीएस्सी नर्सिङमा पाँच जना छात्रवृत्तिको कोटामा छनोट भएका छन् । तिलोत्तमा जस्तै यस क्षेत्रमा निजीतर्फका होराइजन, मणिमुकुन्द, अक्सफोर्ड, बुटवल पब्लिक, एभरेस्ट, दीपलगायत मावि पनि विद्यार्थीको रोजाइका शैक्षिक संस्था हुन् । बुटवलमा मात्र झन्डै डेढ दर्जन निजी स्कुलले उच्च मावि सञ्चालन गरेका छन् । तिनमा व्यवस्थापन, शिक्षा र विज्ञान विषयमा अध्यापन हुन्छ । निजी क्षेत्रबाटै लुम्बिनी इन्जिनियरिङ कलेज पनि सञ्चालनमा छ । न्यु होराइजन स्कुलका उच्च मावि संयोजक गोपाल आचार्यले पूर्वाधारसँगै शिक्षण सिकाइ विधिमा पनि बुटवल उपयुक्त रहेकाले विद्यार्थीको रोजाइमा पर्ने गरेको बताए । ‘पूर्वाधार, खर्च व्यवस्थापन, भौगोलिक दूरी आदिले अहिले माथिल्लो तह अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि बुटवल उत्कृष्ट बन्दै गएको छ,’ उनले भने, ‘त्यससँगै अन्य ठूला सहरमा जस्तै ल्याबका सामग्री, खेलकुद, बाहिरी ज्ञान र सिकाइ विधिले पनि बुटवलमा आकर्षण बढ्दो छ ।’व्यवस्थापन र विज्ञान संकायमा पछिल्ला वर्षको नतिजा पनि राम्रो छ । पछिल्लो दुई वर्षको उच्च माविको नतिजाअनुसार यस क्षेत्रमा ८२ प्रतिशतदेखि ९६ प्रतिशतसम्म र ३ दशमलव ८८ जीपीएसम्म ल्याउने गरेको एभरेस्ट माविका प्रधानाध्यापक टीकाराम न्यौपानेले बताए ।प्राविधिकमा आकर्षणविद्यालय स्तरदेखि प्राविधिक शिक्षा पढाउन थालेपछि आकर्षण बढेको छ । पछिल्लो समय प्राविधिक शिक्षालय पनि बढिरहेका छन् । तामनगरमा कोरिया–नेपाल इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी सञ्चालनमा आएको छ । उक्त इन्स्टिच्युटका सहायक प्रिन्सिपल लालबहादुर बस्नेतका अनुसार त्यहाँ अटोमोबाइल्स, मेकानिकल, रेफ्रिजेरेटर एन्ड एयरकन्डिसनर, इलेक्ट्रिल इन्जिनियरिङसम्मको पढाइ भइरहेको छ । एसईई उत्तीर्ण मुलुकभरका ५ सय ७६ विद्यार्थीले अध्ययन गरिरहेका छन् । ‘उत्कृष्टले निःशुल्क पढ्न पाउँछन्,’ उनले भने, ‘शुल्क नगन्य छ ।’ यहाँ अध्ययनका लागि प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण गर्नैपर्छ । यहाँस्थित पुरानो बुटवल टेक्निकल इन्स्टिच्युटले पनि निरन्तर दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्दै आएको छ ।यस वर्षदेखि बुटवलमा प्रदेशस्तरको प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् सञ्चालनमा आएको छ । मुलुकभर २ सय ८४ सामुदायिक विद्यालयमा प्राविधिक शिक्षा पढाइ भइरहेको छ । रूपन्देहीका ११ विद्यालयले बाली विज्ञानदेखि सिभिल इन्जिनियरिङसम्मको अध्यापन गराउँदै आएका छन् । अनमि, फार्मेसी, अनमि, नर्सिङ, ल्याब असिस्टेन्ट र हेल्थ असिस्टेन्टलगायतका पढाइ हुने कलेज १५ भन्दा बढी छन् । चार हजारभन्दा बढी विद्यार्थी अध्ययनरत छन् । मावि शिक्षापछिको पहिलो अध्ययनका लागि यी विद्यालयसँगै स्नातक, स्नातकोत्तर, स्वास्थ्य शिक्षामा पनि रूपन्देही अब्बल बन्दै छ । सरकारी मेडिकल कलेज स्थापनाको काम पनि अघि बढेको छ । प्राविधिक शिक्षाबाहेक साधारणतर्फ मानविकी, व्यवस्थापन, विज्ञान, शिक्षा संकायमा पढाइ हुन्छ । होटल म्यानेजमेन्ट, पत्रकारिता, ग्रामीण विकास, समाजशास्त्रलगायतका विषय रोज्ने अवसर यहाँ छन् ।अवसरै अवसरशिक्षा पत्रकार कृष्ण मल्लका अनुसार पूर्वाधार, गुणस्तर र अवसरका हिसाबले रूपन्देही काठमाडौंपछिको शैक्षिक गन्तव्य हो । ‘काठमाडौंजत्तिकै उत्कृष्ट संरचना र दक्ष जनशक्ति यहाँ पनि छन्,’ उनले भने, ‘एसईईदेखि माथिल्लो स्तरसम्म रिजल्ट प्रकाशित हुँदा बुटवलको कस्तो आयो भनेर काठमाडौंले चासो राख्छ ।’ हरेक तहका रिजल्टमा बुटवलले कम्पन ल्याउने गरेको उनले बताए । बुटवल र आसपासका शैक्षिक संस्थामा एक लाखभन्दा बढी विद्यार्थी कुशल व्यवस्थापनमा पढ्न सक्छन् । पुस्तकालय र प्रयोगशाला उत्कृष्ट छन् । खेल मैदानका लागि पर्याप्त जग्गा छ । विद्यालयहरूले नियमित रूफमा अतिरिक्त त्रियाकलाप गराउँछन् ।औद्योगिक क्षेत्रका रूपमा विकास भइरहेको र प्रदेश राजधानी रहेकाले यहाँ विद्यार्थीका लागि रोजगारीको अवसर उत्तिकै छन् । काम गर्दै पढ्ने अवसरले पहाड र तराईका विद्यार्थीको पहिलो रोजाइ बुटवल हुने गरेको न्यु होराइजन बोर्डिङका प्रिन्सिपल लोकनाथ उपाध्यायले बताए । ‘यहाँ अवसर पनि उत्तिकै छ,’ उनले भने, ‘अध्यापनमा पनि व्यावहारिक ज्ञानदेखि सबै खाले सीप र कलाको प्रयोग हुन्छ ।’ प्राविधिक शिक्षा, छात्रवृत्तिको अवसरलगायतका सरकारका बाध्यकारी नीतिले पछिल्लो समयमा निजी छोडेर सामुदायिक विद्यालयमा जाने विद्यार्थी बढेको उनले बताए ।'विद्यालयलाई मेरो एक दिन'प्रदेश सरकारले शैक्षिक गुणस्तर सुधार्न र प्रभावकारी अध्यापन गराउन अभिभावकलाई जिम्मेवार बनाउने नीति लिएको छ । त्यसका लागि ‘विद्यालयलाई मेरो एक दिन’ अभियान सुरु गरेको छ । सामाजिक विकास मन्क्रालयको नीति तथा कार्यत्रमअनुसार महिनामा एक दिन अभिभावकले विद्यालयमा पुगेर विद्यार्थी र शिक्षकसित अन्तरक्रिया र छलफल गर्नुपर्नेछ । ‘त्यसले अभिभावकलाई विद्यालयप्रति र बालबालिकाको शैक्षिक गुणस्तरप्रति पनि जिम्मेवारी बोध गराउनेछ,’ सामाजिक विकासमन्त्री सुदर्शन बरालले भने, ‘शिक्षक पनि लगनशील हुनेछन् ।’ यो अभियानको सुरुवात मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेलले दाङमा रहेको आफ्नै विद्यालयमा पुगेर गरेका थिए ।सरकारले शिक्षा क्षेत्रको गुणस्तर सुधारका लागि भौतिक पूर्वाधार निर्माण, शिक्षकलाई तालिम, प्रअलाई व्यवस्थापन र प्रशासनिक तालिम, अध्यापन डिजिटलाइट गर्ने, उत्कृष्ट विद्यालय, शिक्षक र विद्यार्थी पुरस्कृतलगायतका कार्यक्रम पनि अघि सारेको छ । प्रदेशका १ सय ९ स्थानीय तहसँग समन्वयमा शिक्षा सुधार अभियान सञ्चालन गर्न लागेको सामाजिक मन्त्रालयका प्रवक्ता मित्रमणि खनालले बताए । ‘समग्र विद्यालय सुधार हुने गरी योजना तयार गरेका छौं,’ उनले भने, ‘अर्को वर्षदेखि सुधारका धेरै काम लागू हुन्छन् ।’ गुणस्तरीय विद्यालयमा छाक्राबास निर्माण, जनशत्ति थप, सिकाइ उपलब्धिका तालिम र भ्रमणका कार्यक्रमसमेत योजनामा राखिएको उनले बताए ।