सहरमा गाउँ बाँचिरहेकी आमा
छुपुमा छुपु धानै र रोप्नु राम्दाली रुदुवा ।
बालकैकालमा बे गरिदिए बैंसैमा बिधुवा ।।
माथि है माथि लेकैमा जाँदा क्यानक्याने कराउँथ्यो ।
हजुर र हामी सँगसँगै हुँदा डर सबै हराउँथ्यो ।।
काठमाडौँ — छुपुमा छुपु धानै र रोप्नु राम्दाली रुदुवा ।बालकैकालमा बे गरिदिए बैंसैमा बिधुवा ।।माथि है माथि लेकैमा जाँदा क्यानक्याने कराउँथ्यो ।हजुर र हामी सँगसँगै हुँदा डर सबै हराउँथ्यो ।।सबै छन् खुसी दिदी र बहिनी, मै परें फेला पोबाबाका आँखा फुटेका हुन् कि कर्मको खेला हो फाटेको सारी सात गाँठा पारी हिँड्दथें लाएरझरी न घाम गर्दथें काम आधा पेट खाएरमेला–पर्म वा गृह–कर्म, मसिनो स्वरमा–विरही भाकामा यो गीत गाउँथिन् मनोज गजुरेलकी आमा । मनोज सोचिबस्थे– आमाको जीवनमा गहिरो उदासी छ, बेचैनी छ, आँसु छ र उनी केवल दुःखहरूको भारी बोकिरहेकी छन् ।‘आधा पेट खाएर’ झरी–घाम खेप्दै भीरपाखामा घाँस काट्दा वा ढिकी कुट्दा, जाँतो पिँध्दा वा आली लाउँदा वेदना–व्यथा गुनगुनाइरहन्थिन् । आमाको दुःखका वर्णमाला सुनाइरहेका छन्– मनोज गजुरेल । कलापारखीका नजरमा उनी हास्यकलाकार हुन्, आमाको नजरमा भने चकचके बालक । ***आरम्भमा टेलिभिजनमा देखिएका हास्य कलाकारका शैली उस्तैउस्तै थिए । तिनमा परम्परा र उही एकरसताको गन्ध आउँथ्यो । तर, मनोजको नाम–काम फरक र विशिष्ट थियो । प्रहसन हेर्नेलाई मञ्चमा उनले बाँचको त्यो ‘पात्रता’ को सम्झना आइरहन्छ । एक वर्षअघि सिस्नुपानी नेपालको आयोजनामा प्रज्ञा प्रतिष्ठाको प्रेक्षालयमा उनी ‘आमा’ बनेका थिए । यी ‘भेटरन’ हास्यशिल्पी आमाको जीवन–कथाको स्मृति–दंशमा प्रवेश गरेका थिए । तस्बिर : महेश प्रधान/कान्तिपुरमनोजले आमा र आमाका दौंतरीहरू बाँचेको समयको अन्तर्य बुझेका थिए । आमाहरूको जिन्दगीको दुःख, तिनका मनोदशालाई ध्यानस्थ भएर नियालेका थिए । आमाको आकांक्षा र एकान्तको अध्ययन गरेका थिए । त्यसैले त्यस दिन आफ्नै आमाका यथार्थ–जीवन कथा सुनाए उनले । उनकी आमाको व्यथा वास्तवमै भयंकर पीडादायी थियो । प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा मनोजले ‘आमा’ भएर सुनाएका आमाका कथाहरू असाध्यै सुनिन्छन्– गाउँ, सहर अनि वृद्धाश्रमहरूमा । त्यो प्रेक्षालयमा आमाको जीवन सुनाउन उभिएका मनोजले काँपेको स्वरमा सुस्तरी भनेका थिए– ‘मेरो नाम इन्द्रमाया, तर नाम र जिन्दगीमा ठूलो खाडल छ, न कुनै इन्द्रको माया पाउन सकें, न कुनै यमराजको दया हुन सक्यो ।...बिधुवाको कथा कुनै कलाकारले देख्न सक्दैन नानी, कविले लेख्न सक्दैन ।...सेतो सारीले चाडबाडमा सबभन्दा बढी दुःख दिन्छ, दौंतरीहरू राताम्मे भएर नाचगान गर्दै हुन्थे, म सारीमा पोको भएर रुँदैरुँदै बस्थें ।’असलमा मनोज गजुरेलकी आमा इन्द्रमाया गजुरेल (८२) को जीवनका अंशहरू यस्तैयस्तै थिए, जस्तो मनोजले ‘आमा’ भएर सुनाएका छन् । भन्छन्, ‘मेरो त्यो प्रस्तुति मेरै आमाको जीवनका कथाहरू हुन् । एक गरिब, ‘विधवा’ आफ्ना इच्छा–आकांक्षा दबाएर सन्तानहरूका लागि बाँचिन्, ती ज्युँदो उदाहरण मेरी आमा हुन् ।’ बीपी कोइरालाको इन्द्रमायाका ‘तीन घुम्ती’ मात्रै छन्, तर मनोजकी आमा इन्द्रमायाले अनेक घुम्तीहरू बाँचिन् ।नेपालका ग्रामीण घरघरमा छन्– आमाहरूका पीडादायी कथा । तिनका जीवनका उकाली–ओरालीमा घोत्लिए देखिन्छ, उनीहरूको असली जीवन । त्यो जीवनभित्र पसे मात्रै थाहा लाग्छ– ती आमाहरूका वास्तविक भोगाइ । समाज पढ्न पहिले ती आमाका जीवन–अंश जान्नुपर्छ । उमेरमै जीवनबाट रङहरू उडेपछि आइलागेको श्वेत रङले तिनलाई कहाँ–कहाँ बाटो छेक्छ ? आँसुको जहर तिनले कति पटक पिउनुपर्छ ? यो जान्न मनोजकी आमाका विरहका ती दिनहरूतिर यात्रा गर्नुपर्छ । स्पष्ट भाषामा भन्नुपर्दा इन्द्रमायाको जीवन अँध्यारोमय थियो । ‘मेरी आमाको कपडाको रङ सेतो, तर भोगाइको रङ पूरै कालो अर्थात् अन्धकार,’ मनोज आफ्नै अन्दाजमा भन्छन्, ‘आमाको जीवनमा दुःखका इँटाहरूको चाङ लगाइएको थियो ।’***इन्द्रमाया राणाकालमै (१९९९ साल) जन्मिइन्– ताप्लेजुङ खेवाङको एक ब्राह्मण परिवारमा । चार दिदी–बहिनीकी जेठी थिइन् उनी । पुरोहितकी जेठी छोरी भएकाले गाउँमा उनको नाम रह्यो– ‘पुरेतकी ठूली’ । अहिले पनि मनोजको मावली गाउँमा उनलाई गाउँलेहरू त्यही नामले चिन्छन् । ९ वर्षको छँदै बिहे भयो इन्द्रमायाको– ११ वर्षे भवानीप्रसाद गजुरेलसँग । बिहेपछि खेवाङबाट ताप्लेजुङकै मामाङ्खे पुगिन् । बिहे हुँदै छ, आमाको काख छोडेर पराइघर जाँदै छु भन्ने थाहा थियो त ? इन्द्रमाया भन्छिन्, ‘कहाँ बाबु ! आमाले तिम्रो बिहे हुँदै छ भनेको सुन्दा मलाई लागेको थियो– त्यो भाँडाकुटी खेलेजस्तो हो । बिहे भनेको कुनै खेल्ने कुरा होला भन्ने सोचेको थिएँ, त्यसैले हुन्छ भने ।’मनोज गजुरेलकी आमा इन्द्रमाया । इन्द्रमायालाई कुनै अनुभूति भएन– बाल्यकाल कस्तो हुन्छ ? त्यसको रमाइलो के हो ? त्यो चेतना विकास नहुँदै बिहे भएकी उनलाई सायद किशोरकालको रमाइलो र आनन्द पनि थाहा भएन । २०१९ सालमा जन्मिइन्, इन्द्रमायाकी जेठी छोरी । उनले बर्सेनि छोराछोरी जन्माइन् । एवंरीतले उनका ४ छोरी, ३ छोरा भए । ०३० मा जन्मेका मनोज कान्छा छोरा हुन् । ६ महिनाको हुँदा मनोजले पिता गुमाए । पिता थिए– शिक्षक र पुरोहित । रोग केही थिएन, निहुँ थियो– बूढी औंलाको घाउ, त्यही पाकेर बिते उनी । पिता–प्रस्थानपछि सबै जिम्मेवारी उनकी आमाको काँधमा आइपर्‍यो । ३० वर्षे उनी श्रीमान् बितेपछि मध्यमवर्गबाट नितान्त सर्वहारा बनिन् । पिताको एकवर्षे काजक्रियापछि मनोजका काका–हजुरबाहरू मणिपुरतिर लागे । ०३१ सालमा इन्द्रमाया ७ छोराछोरी बोकेर माइती–गाउँ खेवाङ गइन्, श्रीमान्को जेथोबापत पाएको ३ हजार रुपैयाँ साथै लिएर । ६ वर्षसम्म मामाघरको आश्रयमा बसे, मनोज र उनका दाजु–दिदीहरू । मावली गाउँमा लिम्बू, राई, गुरुङको बाहुल्य थियो । ‘पुरेतकी ठूली’ का छोराछोरीहरू गाउँलेहरूका भान्जाभान्जी भए । ‘गाउँलेहरू हामी सबैका मामाहरू भए, हामी भान्जा–भान्जी । त्यहीं हुर्केकाले, दसैंमा सबैको घरमा टिको थाप्न जान्थ्यौं हामी,’ मनोज भन्छन् । ६ वर्षपछि इन्द्रमाया–परिवार ताप्लेजुङ खेवाङबाट झापाको डुँडामारी झर्‍यो । मणिपुरबाट काका–हजुरबाहरू पनि झापा फिरे । मनोज र उनका दाजु–दिदीहरू काकाहरूकै छत्रछायामा बसे, काकाकै जग्गामा सानो झुप्रो–घर बनाएर । मनोजका दिदीहरूले उति पढ्न पाएनन्, सायद इन्द्रमायालाई लाग्यो– छोरीहरू त घर गरेर खाइहाल्छन्, छोराहरूलाई आफ्नै खुट्टामा उभिने बनाउनुपर्छ । ‘यस्तै सोचेर आमाले हामी छोराहरूको पढाइमा बढी ध्यान दिनुभयो,’ मनोज भन्छन् । इन्द्रमाया जुन समयमा जन्मिइन्, त्यो समय सामाजिक–आर्थिक हिसाबले समाज परिष्कृत थिएन । राणा शासनकै दबदबा थियो । ग्रामीण ब्राह्मण परिवारभित्रका केही दायरा, सीमा र अनुशासन थिए । ‘आमाको तत्कालीन अवस्था साह्रै संघर्षशील थियो । त्यो समयलाई म दुःख भन्दिन, बरु संघर्ष भन्छु,’ मनोज भन्छन्, ‘श्रीमान् बितेपछि परिवारले महिलालाई बोझ ठान्थ्यो । मेरी आमाले ३० वर्षे जवानीमा अनेक इच्छा–आकांक्षालाई तिलान्जली दिएर, ती सबै दबाएर संघर्षको बाटो रोज्नुभयो । छोराछोरीको रहरै आफ्नो ठानेर रमाउनुभयो । आमाले छोराछोरीको सट्टा व्यक्तिगत जिन्दगी रोजेको भए म यो अवस्थासम्म आइपुग्ने थिइनँ ।’ सायद ‘छोराछोरीकै जिन्दगी मेरो पनि जिन्दगी हो’ सोचेर आमाहरू समर्पित हुनु सृष्टिकै सबैभन्दा ठूलो उत्प्रेरणा हो । त्यसैले सदैव आमाहरू सलाम र श्रद्धाको हकदार छन् । इन्द्रमायाको पटुकीको अन्तरमा हुन्थे– भोक मेटाउने केही राम्ररी भुटिएका, केही नभुटिएका गेडागुडी । र, तिनै गेडागुडीजस्ता जतनले राखेका गाउँतिर सुनेका केही कथाहरू, जुन कथा साँझतिर सुनाउँथिन् छोराछोरीलाई । साँवा अक्षर छुट्याउँथिन् उनी, आफ्नै पिताबाट सुनेकै भरमा ‘गुणरत्नमाला’ का केही श्लोक गाउँथिन् । ***आमाको स्मृति–यानमा सवार मनोज ती रात–साँझ–दिन सम्झिरहेका छन्, जुन उनका लागि पहिलो पाठशालाजत्तिकै प्यारा छन् । एकैछिन मनोजको स्मृति–संग्रहालयमा डुलिहेरौं । एक : मनोजले एकदिन आमालाई भने, ‘मलाई स्कुलमा खाजा खाने पैसा दिनुपर्‍यो । सबै साथी खाजा खान्छन्, म भोकै टुलुटुलु हेरेरै बस्नुपर्छ । कि पैसा देऊ, कि स्कुल जान्न ।’ उनको गरगहना बेचिसकिएको थियो । नाकमा एउटा बुलाकी बाँकी थियो । रुँदैरुँदै नाकको बुलाकी फुकालिन् र भनिन्, ‘ल मसँग यही बुलाकी बाँकी छ, यो बेचेर खाजा खा ।’ र, बुलाकी मझेरीमा फालिदिइन् । मनोजले त्यो लिएनन् । आमाको अनुहार हेरे, गहनाबिनाको अनुहार अर्कैअर्कै लाग्यो । बुलाकी भुँइबाट टिपे र आमाको काखमा राख्दै भने, ‘लगाऊ आमा, राम्रो देखिएन तिमीलाई, अबदेखि कहिल्यै पैसा माग्दिन ।’ त्यसपछि घरबाट निस्केका उनी पाँच दिनसम्म हराए । आमा इन्द्रमायासँग कलाकार मनोज गजुरेल । आमाले खोजिन्– आफन्त, छिमेकी जताततै । मनोज गाउँकै कुनै साथीको घरमा लुकेर बसेका थिए । पाँच दिनपछि मनोज घर फिरे । छोरो देखेपछि पिट्दैपिट्दै झन् रोइन् । उनले पाँचै दिन भात खाएकी थिइनन् । मनोजले आमासँग दुई माना चामल मागे, बेचे पाँच रुपैयाँमा । त्यो पैसा आमालाई दिँदै भने, ‘यो चामल मेरो पाँच दिनको कमाइ हो, म यहाँ बसेको भए यति खान्थें, मैले खाजा खान मागेको बेला ४–४ आना गरी पैसा दिनु ।’ त्यो घटनापछि मनोजलाई लाग्यो– आफू सर्वस्व गुमाएर पनि सन्तानको सुख देख्न चाहँदारैछन् आमा ।दुई : इन्द्रमाया काममा जान्थिन् । काम भन्नु अरूको घरखेतमा मेलापात । घरमा केटाकेटी असाध्यै झगडा गर्थे । कामले फतक्कै गलेकी इन्द्रमाया दिक्क हुन्थिन् । एक रात छोराछोरीलाई भनिन्– तिमीहरूले पनि मलाई राम्रो गरेनौ, अब म जान्छु, आउँदिन, जेसुकै गर । यति भनेर आमा त गइन् । छोराछोरी रुन थाले । एक्कैछिनपछि कालो बाक्लो राडी ओढेको, अनुहार ढाकिएको मान्छे आयो । र, त्यो बत्ती नभएको अँध्यारोमा भन्यो– ‘म भूत हुँ, खान्छु तिमेरुलाई ।’मनोजकी दिदीले डाँको छोडेर भन्न थालिन्– ए भूत नलैजा न मेरो भाइलाई, आमाले पनि छाडेर जानुभयो । राडी ओढेको मान्छेले ‘लैजान्छु’ भनेर एकछिन लुछाचुँडी गर्‍यो । दिदीले भाइहरूलाई आफूतिर तानिरहिन् । त्यसपछि त्यो मान्छेले सोध्यो– ‘अबदेखि झगडा गर्छौ कि गर्दैनौ ?’ सबै छोराछोरीले ‘अब कहिल्यै झगडा गर्दैनौं’ भनेपछि ‘भूत’ हिँड्यो । एकछिनपछि मनोजकी दिदी आमा खोज्न निस्किइन् । उनी त घरछेउको बकाइनोको रूखमुनि बसिरहेकी रहिछन् । त्यो राडी ओढेको मान्छे इन्द्रमाया थिइन् । मनोज भन्छन्, ‘हामीलाई जिम्मेवार बनाउन आमाले त्यसरी सकेको विवेक प्रयोग गर्नुभयो । त्यो दिनपछि हामीले झगडा गरेनौं ।’ तीन : इन्द्रमायाले मेलापात जाँदा चिउरा, मकै पाउँथिन्– खाजास्वरूप । उनले कहिल्यै त्यो खाजा खाइनन् । पटुकीको पोल्टामा बोकेर घर आउँथिन् । छोराछोरी ‘आमा कहिले आउँलिन्, खाजा ल्याउलिन्’ सोचेर फलैंचामा कुरिरहेका हुन्थे । आमा आएपछि तिनको अनुहारमा खुसी नाच्थ्यो । फूल उठेको मकै र भुटेको चिउराको सम्झना पनि अझै स्वादिलो छ मनोजलाई । चार : किशोर छँदा मनोजले थुप्रै स्कुल परिवर्तन गरे । घरमा भयंकर अभाव हुँदा पनि इन्द्रमायाले छोराहरूलाई ‘स्कुल नपढ्, पैसा तिर्न सक्दिन’ भनिनन्, पढ्नै प्रोत्साहन गरिरहिन् । बरु मामाघर, काका, आफन्तकहाँ पढ्न पठाइन् । भाइहरूको जिम्मा पछि बिस्तारै दिदीहरूले लिए– कपडा धुने, खाना बनाइदिने, मेलापात जाने । ‘यसरी ममत्व आमाबाट मात्रै होइन, दिदीहरूबाट पनि पायौं हामीले,’ मनोज भन्छन् । पाँच : छिमेकका एक दाजु काठमान्डु बसेर पढ्थे । घर आएका बेला तिनले इन्द्रमायासँग भने, ‘मनोजलाई मसँग काठमान्डु पठाइदिनू । मेरो लागि भात पकाइदिन्छ, पढ्छ पनि ।’ तर, इन्द्रमायाले सिधै ‘हुन्न’ भनिन् । ‘बरु आफैं संघर्ष गरेर पढाउँछु, दुःख गर्छु । तर, छोराछोरीलाई अरूकहाँ नोकर बनाएर पठाउन सक्दिनँ ।’ बाल्यकालमा मनोज असाध्यै चकचके थिए, फिटिक्कै नपढ्ने, गाउँतिर डुलिरहने, भिडियो–फिल्म हेर्न जाने । आमाले ‘लौ यो त बिग्रिने भो, यसलाई काठमान्डु लैजा’ भनेर पहिले नै काठमाडौं पुगिसकेका जेठो छोरोलाई जिम्मा लगाइन् ।काठमाडौं आएर मनोज पद्मोदय स्कुलमा कक्षा ९ मा भर्ना भए, ०४५ मा । एक पटक निःसन्तान विदेशी दम्पतीले मनोजका दाजुसँग भने, ‘यो बच्चा दिनुस्, हाम्रो देश लैजान्छौं र छोरा बनाउँछौ ।’ दाजु चुप लागे, तर इन्द्रमायाले भनिन्, ‘यो बालख विदेश गएपछि मेरो छोरो रहँदैन । परम्परा, संस्कृति सबै बिर्सिन्छ । म लैजान दिन्न ।’ मनोज घोत्लिन्छन्, ‘आमाको त्यो निर्णयले नै म यहाँ छु, नभए अहिले कहाँ हुन्थें होला ?’***डुँडामारी, दमक हुँदै अहिले मनोजको घर धरमपुरमा छ । उनका तीनैजना दाजुभाइ आमासँगै बस्छन्– भक्तपुरको बालकोटमा । ‘आमाले छोराहरू सबै एकैठाउँ बस्ने भए मात्रै काठमान्डु आउँछु भन्नुभयो, त्यसैले हामी सँगै छौं,’ मनोज भन्छन् । मनोजकी आमालाई आफ्नै जीवन सपनाजस्तो लाग्छ– खरले छाएको, अभावले बाँचको खेवाङको त्यो जीवन, त्यो असुरक्षा, नानीहरूको अनिश्चित जिन्दगी–भविष्य अनि हातमुख जोड्ने तनाव र यो ठिकैको सुखी जिन्दगी सम्झेर ! मनोजको बुझाइमा भने आमा जोगीजस्तो हो, जसरी जोगीले आफ्नो जीवन ईश्वरमा समर्पित गर्छ, आमाहरूले पनि आफ्नो जीवन सन्तानका लागि समर्पित गर्छिन् । भन्छन्, ‘अरूले गरेको माया भन्दा आमाले गरेको गाली ऊर्जामय छ, जसले बाँच्न सिकाउँछ ।’ इन्द्रमाया सम्भव भएसम्म मनोजका सबै प्रहसन–प्रस्तुति हेर्छिन् । जस्तो इन्द्रमायाले भनेको र मनोजले लेखेको स्क्रिप्ट थियो– आमा प्रस्तुति । प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा आफ्नै कथा हेरेपछि भावुक भएकी थिइन् उनी । आमाकै सामुन्ने आमाको भूमिकामा मनोज गजुरेल । ‘आमाले सन्तानलाई सधैं आफ्नो नाभीसँग जोडिएको अंशका रूपमा लिँदिरैछिन् । जीवनैभर, जीवनपर्यन्त पनि नटुट्ने साइनो हो आमा,’ मनोज भन्छन् । कोभिडकालमा मनोजलाई पनि कोरोना लाग्यो । इन्द्रमायालाई लागेन, तर उनी मनोजको चिन्ताले बिरामी भइन् । ‘मेरो व्यक्तिगत जीवनको चिन्ता छ आमालाई । मेरो पारिवारिक विखण्डनपछि आमा झन् तर्सिनुभयो । आमाका नजरमा म सानै छु उस्तै बालखझैं ।’ छोरालाई लिएर आमाको के सपना थियो ? ‘अभावमा हुर्केको मान्छेको सपना हुँदैन, मेरो पनि थिएन । आमाको सपना थियो– मैले दिएको संस्कार सन्तानहरूमा लागू होस्, त्योबाट च्युत नहोऊन् । सन्तानबाट बदनामी नहोस्,’ मनोज भन्छन् ।***आमाबाट मनोजले सिकेको गुण हो– आफन्त चाहिन्छ, समूह चाहिन्छ । अहिले पनि इन्द्रमाया गाउँका छिमेकीसँग भेट्छिन्, घण्टौं गफ गर्छिन् । छोराछोरीलाई भनिरहन्छिन्– अहिले तिमीहरू जहाँ छौ, त्यो पुस्तौं पुस्ताको जोड हो । त्यसैले पितृहरूलाई नबिर्सनू । जीवनैभर पूर्ण शाकाहारी इन्द्रमाया माइती र गाउँलाई असाध्यै माया गर्छिन् । खेवाङका कोही भेटिन् र उसले ‘म फलानाको नाति’ भन्यो भने उनी उसको सात पुस्ता केलाउँछिन् । डोनाल्ड ट्रम्पको नक्कल गर्दै मनोज गजुरेल । मनोजको स्मृति–तालमा ती दिन खुब ओहोरदोहोर गर्छन्– घरमा पाहुनाहरू आएका हुन्थे । भुसुक्कै निदाएका उनी पल्लो कोठामा आमाले ती पाहुनासँग रातैभर दुःख बिसाउँदै गुनगुन–गुनगुन गरेको आवाजले ब्युँझन्थे । मनोज बिहान उठ्दा घरमा ढिकी वा जाँतोको आवाज सुनिन्थ्यो । उनी सोचिबस्थे– मेरी आमा सुत्छिन् कतिबेला ? उठ्छिन् कतिबेला ? यो सहरी व्यस्ततामा मनोजलाई ग्राम्य जीवन र बालापनतिर पुर्‍याउने केही यादहरू छन् भने ती हुन्– आमाको गुनगुन र ढिकी–जाँतोको आवाज ।