सुधार्नु पर्छ विश्वविद्यालय
विश्वभरका रोजगारदाताले कामदार पाउने ठाउँ भनेको विश्वविद्यालयबाट उत्पादित जनशक्ति नै हुन् । रोजगारदाता र विश्वविद्यालयबिच राम्रो सम्बन्ध हुन्छ र हुनु पर्छ ।
विश्वभरका रोजगारदाताले कामदार पाउने ठाउँ भनेको विश्वविद्यालयबाट उत्पादित जनशक्ति नै हुन् । रोजगारदाता र विश्वविद्यालयबिच राम्रो सम्बन्ध हुन्छ र हुनु पर्छ । कामदारले आवश्यक पर्ने ज्ञान र सिप शैक्षिक संस्थाबाट पाउँछन् । नेपालको सन्दर्भमा विश्वविद्यालय र क्याम्पसबाट विद्यार्थीले चाहेको कुरा पाएका छैनन् । श्रम बजारलाई आवश्यक पर्ने सिप र ज्ञान विश्वविद्यालयले विद्यार्थीलाई प्रदान गर्न सकिरहेका छैनन् । पाएको ज्ञान र सिप पनि कामदारले व्यवहारमा उतार्न पाएका छैनन् । नेपालमा सबैभन्दा ठुलो शिक्षालय त्रिभुवन विश्वविद्यालय अहिले लथालिङ्ग अवस्थामा छ । अन्य विश्वविद्यालयको अवस्था पनि कमजोर नै छ । व्यवस्थापन राम्रो छैन । वार्षिक कार्यतालिका कार्यान्वयनमा आउँदैन । तीन वर्षको स्नातक तह उत्तीर्ण गर्न समयमा पढाइ नहुँदा चार वर्ष र नतिजाका लागि थप एक वर्ष कुर्नुपर्ने अवस्था छ । अबको समयमा चार वर्षे स्नातकका लागि छ वर्ष त कम्तीमा लागिहाल्छ–कसैले लाग्दैन भने पनि । दैलेखबाट काठमाडौँ पढ्न आएकी प्रज्ञाले यस्तै भोग्नुभयो । तीन वर्षमा मानविकीको स्नातक तह सकिन्छ भन्ने सोच्नुभएकी प्रज्ञालाई पाँच वर्ष लाग्यो । कास्कीका टेकराजले स्नातकको दोस्रो वर्षको परीक्षाफलका कारण पहिलो र तेस्रो वर्ष पास भए पनि स्नातकोत्तर पढ्न पाउनु भएन । दोस्रो तहको नतिजा निकाल्न त्रिभुवन विश्वविद्यालयको परीक्षा नियन्त्रण कार्यालय बल्खुलाई १४ महिना लाग्यो । त्यो समयमा स्नातकोत्तरको भर्ना सकिएको थियो । लामो समयदेखि त्रिविको परीक्षा फारममा दुई खण्ड भए पनि पहिलो र दोस्रो वा दोस्रो र तेस्रो वा तेस्रो वा चौथो तहको परीक्षा फाराम त्रिविले भराउँदैन । यो विषय गम्भीर छ र बहसको विषय पनि छ । यस बारेमा विश्वविद्यालयका पदाधिकारी मौन छन् । सरकारलाई भने यो विषयमा खासै चिन्ता छैन ।  यसबाट सबैभन्दा निरास हुने भनेको विद्यार्थी र अभिभावक नै हुन् । चार वर्षको कार्यव्रmममा छ वर्ष लाग्छ भने विद्यार्थीको हालत कस्तो होला ? देशका नागरिकलाई दुःख दिनु राज्यको कमजोरी हो । नागरिकलाई दुःख दिएर कुनै देशले प्रगति गरेको इतिहास छैन । समयको फेरबदलसँगै क्षमतामा विकास नगर्नु त्रिविको कमजोरी नभई लापरबाही हो । यही कारण सक्नेका छोराछोरी त पढ्नका लागि अमेरिका, युरोप, अस्ट्रेलिया जालान् । उनीहरूले सोच्नु पर्छ आर्थिक अवस्था कमजोर हुनेका छोराछोरीले के गर्ने ?   विद्यार्थीले विश्वविद्यालयबाट के चाहन्छन् भन्ने कुरा महìवपूर्ण हो । सरकार र विश्वविद्यालयले विद्यार्थीका चाहना पूरा गर्ने दिशामा काम गर्नु पर्छ । नेपालमा विद्यार्थी स्नातकपछि जागिर चाहन्छन् र कसैले स्नातकोत्तर तहमा पढ्न चाहन्छन् तर पनि ती सपना बिरलै पूरा हुन्छन् । यसमा कमजोरी कसको हो,समीक्षा हुनु पर्छ । आर्थिक अवस्थाका कारण थोरै विद्यार्थीले कलेजमा जाने खर्च गर्न सक्छन् । कति त बाध्यताले ऋण र धन गरेर जानुपर्ने अवस्था छ । यो बाध्यतामा नेपालका विश्वविद्यालयले धेरै खेलबाड गरेका छन् । विद्यार्थीको शिक्षाको स्वाभाविक चाहानामा नेपालका क्याम्पसले विद्यार्थीको करियरलाई ध्यान दिन सकेमा सप्रने भनेको समाज र देश नै हो तर पनि हामीले सोचे जस्तो त्रिवि बन्दैन किन ? २०१८ पछिको आर्थिक सङ्कट र विश्वव्यापी महामारीको बिचमा विद्यार्थीको पढाइ नै तहसनहस भयो । यतातिर कसले सोचेको छ ? सरकारले नेपालको शैक्षिक गुणस्तर र शैक्षिक व्यवस्थापनमा किन ध्यान दिन सकिरहेको छैन ?त्रिविले समयमा पढाइ सुरु गर्र्ने, परीक्षा लिने र छ महिनामा नतिजा निकाल्ने प्रतिबद्धता गर्नुपर्ने हो । यसो हुन नसक्नु दुःखको कुरा हो । त्रिविमा सबैभन्दा सरकारी क्याम्पसभित्रै निजी ढङ्गले पढाइ हुने विषय व्यवस्थापन सङ्कायमा छन् –बिबिए, बिबिएम, बिटिटिएम, बिएचएम आदि । अभिभावकले ऋण धन गरेर छोराछोरीलाई ती विषय पढाउँदा पनि समयमा परीक्षा र नतिजा प्रकाशन हुन नसक्नुको जिम्मेवारी कसले लिने ? एउटा सेमेस्टरको पढाइ सकेर अर्को तहमा पुग्दा पनि नतिजा किन हुँदैन ? डिन कार्यालयले यी परीक्षाको जिम्मा लिएपछि पढाइदेखि नतिजाको जिम्मा लिने पनि डिन कार्यालयले नै हो । डिनले सेमेस्टरको नतिजा तीन महिनामा हुने गरेको छ भने पनि त्यस्तो हुने गरेको पाइँदैन । डिन एक्लैले बोलेर हुँदैन, हजारौँ विद्यार्थी यही पीडामा छन् । तेस्रो वा पाँचौँ सेमेस्टरमा पढाइ भएको एक महिना बित्दा पनि पहिलो र तेस्रो सेमेस्टरको नतिजा ननिस्केको उदाहारण दिन कति विद्यार्थी चाहिने हो सबै यहीँ सुरक्षित छन् ।  प्रश्न पत्र विवादमा आंशिक शिक्षकलाई कारबाही गरेर उपकुलपतिले डिनलाई जोगाए । त्रिविको परीक्षाको जिम्मा बल्खु, डिन रहे पनि रजिष्ट्रारले यो कामको जिम्मा लिने गरेका छैनन् । अर्थशास्त्रदेखि व्यवस्थापनका परीक्षाका प्रश्न पत्र हुबहु दोहोरिनुमा जिम्मेवारविहीन विभागीय प्रमुख र डिनकै कारण हो । अब कि रजिस्ट्रारले परीक्षामा सुधार ल्याउन प¥यो वा आफ्ना मातहातका मानिसलाई कारबाही गरेर विद्यार्थीका माग पूरा गर्न अब ढिला गर्न हुन्न ।संसार अहिले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको कुरा गरेर अघि बढेको बेला हामीले किताब पढ्छौँ भन्दा समयमा नपढाउनुलाई हामीहरूले के बुझ्ने ? विद्यार्थी क्याम्पसका निर्णयकर्ताले आफ्नो बजेटमा नयाँ कार्यव्रmम र प्रविधिमा लगानी गरून् भन्ने चाहन्छन् । २०२२ मा क्याम्पस भर्ना भएको विद्यार्थीले २०२६ मा करियरका लागि तयार हुन सक्ने वातावरण त्रिविले दिनैपर्छ । नेपालका विश्वविद्यालयले सामना गर्नुपर्ने एउटा महìवपूर्ण मुद्दा भनेको विद्यार्थीको अनुभव परिवर्तन गराउन सक्नु हो । जबसम्म विश्वविद्यालयले अनुसन्धानको माध्यमबाट आफ्ना समस्या आफैँ बुझ्दैनन् तबसम्म नेपालका विश्वविद्यालयमा देखिने समस्या भनेको बन्द, हडताल, धर्ना, तालाचाबी नै हो ।  संसारमा केही विश्वविद्यालयले पहिलेदेखि नै विद्यार्थीको अनुभव वृद्धि गर्न पहल गरिसकेका छन् । यसमा थप परिस्थितिगत शिक्षा, र क्याम्पसमा विचार विकास गर्ने क्षमता समावेश छन् । धेरै विश्वविद्यालयले शिक्षण मोडेल नयाँ नयाँ जारी राखेका छन् । आजको डिजिटल अर्थतन्त्रलाई प्रतिविम्बित गर्न आफ्नो शिक्षण विधि समायोजन नेपालमा कहिले हुने ? त्रिविका पदाधिकारीसँग उत्तर छैन । विकसित देशमा विद्यार्थीलाई क्याम्पस बाहिर पनि अध्ययन गर्न सजिलो बनाएका छन् र यो प्रविधिको विकासले सबै सम्भव भएको छ । हामीहरूले आवश्यक मात्रामा ज्ञान र सिपबारे जान्न चाहन्छौँ । समयमा पढाइ सकेर नयाँ जीवनमा प्रवेश गराउन उद्यत विद्यार्थीलाई बन्द हड्तालमा लाग्नुपर्ने अवस्था किन आउँछ ?  विश्वविद्यालयले हामीलाई समाज कल्याण र समाज सेवा, आर्थिक वृद्धिको महìवका बारेमा पनि सिकाउनुपर्छ । हाम्रा टुटेका भावनालाई देशको विकासका लागि व्यवस्थापन गर्न र अरूसँग कसरी सकारात्मक सम्बन्ध राख्ने जस्ता काम गर्नुपर्छ । सबैभन्दा महìवपूर्ण काम भनेको हामीले जीवनमा अर्थ कसरी खोज्ने भन्ने कुरा सिक्ने स्थान नै विश्वविद्यालय हो ।  त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पढाइ परिणामभन्दा पनि परिमाणमा केन्द्रित छ । यो नीतिले बेरोजगार उत्पादन गर्छ । बेरोजगारले विश्वविद्यालयले दिएको थोरै ज्ञानलाई जीवनमा प्रयोगमा ल्याउन सक्दैन । पास हुने विद्यार्थीको सङ्ख्या मात्र बढाएर देशको विकास हुँदैन । मानिसको जीवनमा प्रयोग हुने शिक्षाका लागि बजार अनुसन्धान गरेर पढाउनुपर्छ । नेपालमा विश्वविद्यालयमा देखिने राजनीतिक हस्तक्षेपले झन् समस्या थपेको छ । राम्रा भन्दा पनि हाम्रा र परिवारका मानिसको नै विश्वविद्यालयको नियुक्तिमा देखिएको पहुँचले समस्यामा कमजोर आर्थिक अवस्थाका विद्यार्थी परेको कुरा सरकारले तुरुन्त बुझ्नु पर्छ । अहिलेको प्रश्न पत्रको समस्या भनेको यही हो । पैसाका लागि प्रश्न बनाउनेले कहिल्यै विश्वविद्यालय सपार्न सक्दैनन् भन्न किन पदाधिकारीले बुझ्न चाहँदैनन् ? गल्ती आफ्नै मान्छेले गरेका कारण उनीहरूलाई जोगाउने खेलले लाखौँ विद्यार्थी समस्यामा चिन्ताको कुरा हो । आजको २१ औँ शताब्दीमा विद्यार्थीले विश्वविद्यालयबाट गर्ने आशा सकिनु भनेको देशको अवस्था ओरालो लाग्नु हो ।