निष्ठा र आदर्शका पर्याय नेता रामहरि जोशी
‘सोझो हुनु बेवकुफ हुनु हो । सबैले उसलाई ठग्छ मात्रै । मेरो जिन्दगीमा यही भएको छ,’ कांग्रेसका संस्थापक नेता रामहरि जोशीले जीवनको उत्तराद्र्धतिर राजनीतिबाट आफू ठगिएको महसुस गर्दै सुनाएका थिए, ‘टु गुड इज नो गुड’ अर्थात धेरै असल हुनु पनि राम्रो होइन ।

काठमाडौं — ‘सोझो हुनु बेवकुफ हुनु हो । सबैले उसलाई ठग्छ मात्रै । मेरो जिन्दगीमा यही भएको छ,’ कांग्रेसका संस्थापक नेता रामहरि जोशीले जीवनको उत्तराद्र्धतिर राजनीतिबाट आफू ठगिएको महसुस गर्दै सुनाएका थिए, ‘टु गुड इज नो गुड’ अर्थात धेरै असल हुनु पनि राम्रो होइन ।सायद यही पीडाका कारण हुनसक्छ, उनले देहत्याग गर्नु केही दिन अघिमात्रै परिवारजन र आफन्तसँग आफू मरेपछि पार्टी केन्द्रीय कार्यालय लगेर तामझाम नगर्नु भनेका रहेछन् । बिहीबार राति साढे ७ बजे जोशीको निधन हुँदा आफन्तको मोबाइलमा नेताहरूको तारन्तर घन्टी बज्न थाल्यो । जोशीकै तिनै वाक्यले केही समय त परिवारजन अनिर्णित भए । तर सबै नेताको आग्रहपछि उनको शवलाई अन्तिम श्रद्धाञ्जलीका लागि शुक्रबार बिहान पार्टी केन्द्रीय कार्यालय पुर्‍याइएको थियो । आफ्नो जीवनबारे लेखिएको ‘अँध्यारोबाट उज्यालोतिर’ पुस्तकमा जोशीले इमानदार र निष्ठावान कार्यकर्ताहरू राजनीतिबाट कसरी पछि पर्छन् भन्नेबारे आफ्नो अनुभव सहितको लामो विवेचना गरेका छन् । अविवाहित जोशीले एउटा प्रसंगमा भनेका छन्, ‘पार्टीमा अगाडि बढ्न घरपरिवार बलियो हुनुपर्ने रहेछ ।’ यही प्रसंगमा इमानदार कार्यकर्ता कसरी पार्टी राजनीतिबाट टाढिन्छन् भन्ने उदाहरण दिँदै उनले थपेका छन्, ‘घरमा खाना छैन भने इमानदार भएर के गर्ने ? खानाका लागि कमाउनुपर्‍यो, त्यतिबेला पार्टीको काम गर्न सकिँदैन । पैसा हुनेलाई चिन्ता छैन । मजाले दसजना लगेर खुवाउँछन् । अनि त्यस्तै मानिस अघि बढ्छन् । काम गर्न सक्ने इमानदारहरू पछि पर्छन् ।’सुन्दा सामान्यजस्तो लागे पनि जोशीका यी अनुभव समकालीन राजनीति प्रतिनिधिमूलक विम्ब हो । कार्यशैली, सोच र पात्र नै खराब भएपछि खराब मानिसको हातमा राजनीति पुग्छ र इमानदार कार्यकर्ता विस्तारै किनारा पर्दै जान्छन् भन्ने जोशीको जीवनको निष्कर्ष हो । सर्लाही जन्मथलो भएका जोशी राजधानीमा काँडाघारीमा बस्थे । केन्द्रीय सत्ता राजनीतिको आकर्षणमा उनले आफूलाई कहिल्यै होमेनन् । बरु गाउँ र जिल्लाका जनतालाई लोकतान्त्रिक आन्दोलन, अहिंसा र शैक्षिक चेतनाको क्षेत्रमा प्रेरित गर्ने काम जीवनभर नै गरे । तत्कालीन कांग्रेसका सभापति एवं प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालासँंग वैचारिक द्वन्द्व झेल्दै आएका जोशी त्यही कारण राजनीतिको उच्चतम अवसरबाट बञ्चित पनि रहँदै आए । सन्तनेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको जीवनशैली र आदर्शबाट उनी प्रभावित थिए । त्यसैका कारण भट्टराई र तत्कालीन महामन्त्री महेन्द्रनारायण निधिपछिकै सम्मानित नेताको रूपमा उनलाई लिइन्थ्यो । कोइरालासँंग भने उनको जहिल्यै पानी बारबार जस्तो भयो । पार्टीको आदर्श र कोइरालाको गन्तव्य विपरीत मोडमा थियो । त्यही वैचारिक द्वन्द्वमा उनले आफूलाई कोइराला विरुद्ध खरो रूपमा उतारे पनि । पार्टी सभापतिमा कोइराला विरुद्ध चुनावसमेत लडे । जसका कारण कोइरालाले केन्द्रीय कार्यसमितिमा जोशीलाई कहिल्यै ल्याउन चाहेनन् । उनले सर्लाहीको तत्कालीन क्षेत्र नं. ३ बाट ०४८ र ०५१ मा चुनाव जिते । त्यसपछि चुनाव जितेर आउन सकेनन् । २०४८ सालपछि कोइराला नेतृत्वको सरकारमा उनी शिक्षा र पर्यटन मन्त्री भए । तत्कालीन नेतात्रय गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद र गिरिजाप्रसादमध्ये जोशी कृष्णप्रसाद भट्टराईकै सामिप्यमा रहे । भट्टराईकै छत्रछायामा रहेर राजनीति गरेका हालका अर्थमन्त्री ज्ञानेन्द्रबहादुर कार्कीका अनुसार जोशी भट्टराईका प्रिय थिए । भट्टराईकै पदचाप पछ्याएर जोशीले स्वदेशमै बसेर तत्कालीन पञ्चायत विरुद्ध आन्दोलनमा होमिएका थिए । ‘मैले चिनेका जोशी गान्धी दर्शनमा विश्वास गर्ने निष्ठा र आदर्शमा समर्पित उच्चकोटीका नेता हुन्,’ कार्कीले भने, ‘किसनुजी प्रधानमन्त्री भएका बेलासमेत जोशी, डीके शाही र किसनुजी समसामयिक राजनीति र व्यक्तिगत जीवनबारे घन्टौं कुराकानी हुन्थ्यो, जुन अरूसँग हुन्थेन ।’ जोशी विज्ञानका विद्यार्थी हुन् । गृहजिल्लामा शिक्षण पेसामार्फत नै उनले राजनीतिक चेतना फिँजाएका थिए । जसका कारण उनी बारम्बार जेलमा पुगे । गम्भीर स्वभावजस्तो देखिए पनि उनी रमाइलो पनि उत्तिकै गर्थे । २०२८/२९ सालतिर नख्खु जेलमा सँगै छँदा जोशीले गरेका रमाइलो पल कांग्रेसका पुराना नेता राजेन्द्र खरेललाई ताजै लाग्छ । जोशी र खरेल दुवै कृष्णप्रसादका प्रिय हुन् । ‘किसनुजी, रामराजाप्रसाद सिंह, शेरबहादुर देउवा, रामचन्द्र पौडेल, रामहरि जोशी लगायत हामी ८६ जना नख्खु जेलमा थियौं । जेलमा हाम्रो एउटै भान्सा थियो । रामहरि जीमा ‘क्रिएटिभ माइन्ड’ थियो, खरेल सुनाउँछन्, ‘उहाँले कहिले फर्सीभित्र केक पकाएर चखाउने, कहिले न्युटनको गुरुत्वाकर्षण कसरी सफल भयो भनेर परीक्षण गर्ने त कहिले सिसीभित्र उसिनेको अन्डा पसाएर दंग पार्ने गर्नुहुन्थ्यो, उहाँ हुँदा जेलमा पनि कहिल्यै बोर भएन ।’ कृष्णप्रसाद भट्टराईजस्तै जोशी पनि जीवनभर अविवाहित रहे । भट्टराईले पार्टीमा केन्द्रीय सदस्य नभए पनि जोशीलाई तत्कालीन महामन्त्री महेन्द्रनारायण निधिपछिकै सम्मानित नेताको स्थान दिएका थिए । खरेलका अनुभवमा भट्टराईले सबैभन्दा बढी आदर गर्नेमा निधि र जोशी पर्थे । ‘जस्तोसुकै संकटमा पनि किसनुजी, निधि, जोशीले आफ्नो निष्ठा र इमानदारिता बिर्सेनन् । किनकि पार्टीको मुख्य आदर्श र लक्ष्य नै निष्ठा थियो । प्रधानमन्त्री बन्दा किसनुजीले र मन्त्री जोशीले निष्ठालाई बचाइराखे,’ खरेलले थपे, ‘तर अहिलेका नेताहरूमा त्यस्तो निष्ठा छैन । राजनीति गर्ने भनेकै पद र पैसाको लागि हो भन्ने मान्यता झ्याङ्गिएको छ ।’ मधेसका मागले राजनीतिको ‘कोर्स’ मडारिरहेका बेला जोशीले उतिबेलै यो अवस्था कल्पना गरेका थिए । उनले आफ्नो ‘बायोग्राफी’ अँध्यारोबाट उज्यालोतिर पुस्तकमा भनेका छन्, ‘मधेसको समस्या समयमै सम्बोधन नगर्नु कांग्रेसको कमजोरी हो ।’ मधेसमा आगो दन्कनुअघि नै आफूले अहिलेको अवस्थाको चित्रण गरेको उनले उल्लेख गरेका छन्, ‘तर नेताहरूले देखेनन्, गिरिजाबाबु र रामचन्द्रजी कसैले पनि देखेनन् । तराईबासी लामो समय उपेक्षामा रहे ।’ उनको गहुँगोरो वर्ण हेर्दा धेरैलाई उनी मधेसका नेता होइनन् कि भन्ने लाग्दो हो । तर उनको जन्ममात्रै होइन, राजनीतिक माटो पनि मधेस नै थियो । मधेसलाई राजनीतिका मूलधारमा ल्याउन नै उनले पार्टीभित्रै लामो संघर्ष चलाएका थिए, यद्यपि पार्टीको संस्थापन पक्ष उनको त्यो बाटोमा समयमै पुग्न सकेन । जिग्दगीभर मधेसका लागि लडेका तिनै जोशीको पुख्र्यौली घर मधेस आन्दोलनको नाममा जलाइएको थियो । घर जलेर क्षतिपूर्तिका लागि तत्कालीन गृहमन्त्री कृष्णप्रसाद सिटौलालाई भन्दा केही नपाएको उनको पुस्तकमा उल्लेख छ । मधेसी आन्दोलनमा घर जले पनि उनले आन्दोलनका घाइते भएकाहरूलाई राजधानीका विभिन्न अस्पतालमा भेट्न पुगेको घटना भने रोचक थियो । राजनीतिमा इमानदार र निष्ठामा बाँचेकाहरूको चर्चा बाँचुन्जेल कमै हुन्छ । मानसम्मान पनि हुँदैन । त्यसैले होला, जोशीले आफ्नै जीवनबारे भनेका छन्, ‘बाहिर बरु मूल्याङ्कन हुनेरहेछ, तर पार्टीमै चाहिँ हुँदैन । मलाई कम्युनिष्टहरूले बरु मान्छन् । केशरजंग रायमाझी, मनमोहन अधिकारी मलाई धेरै मान्थे । त्यति सम्मान त पार्टीकै मानिसले पनि गरेनन् ।’