शिक्षामा सङ्घीयता
विद्यालय तहको सिकाइ उपलब्धि सापेक्ष रूपमा सहज देखिए पनि ज्ञान, सीप र वृत्तिविकासका दृष्टिकोणले पछि नै परेको देखिन्छ । सिकाइको गुण र क्षमतामा ह्रास आउँदै गएको छ । शिक्षाका नीति निर्माता, राजनीतिज्ञ, शिक्षक अभिभावक, विद्यार्थी र आमनागरिकको शिक्षाप्रतिको गहिरो चिन्ता भएर पनि परिणाम आउन नसक्नु दुःखद हो । सबै राजनीतिक दलका घोषणापत्रमा पनि स्तरीय सिकाइ उपलब्धिका लागि गुणस्तरीय नाराको अत्यधिक प्रयोग भएको पाइन्छ । यस्ता नारामा
विद्यालय तहको सिकाइ उपलब्धि सापेक्ष रूपमा सहज देखिए पनि ज्ञान, सीप र वृत्तिविकासका दृष्टिकोणले पछि नै परेको देखिन्छ । सिकाइको गुण र क्षमतामा ह्रास आउँदै गएको छ । शिक्षाका नीति निर्माता, राजनीतिज्ञ, शिक्षक अभिभावक, विद्यार्थी र आमनागरिकको शिक्षाप्रतिको गहिरो चिन्ता भएर पनि परिणाम आउन नसक्नु दुःखद हो । सबै राजनीतिक दलका घोषणापत्रमा पनि स्तरीय सिकाइ उपलब्धिका लागि गुणस्तरीय नाराको अत्यधिक प्रयोग भएको पाइन्छ । यस्ता नारामा गुणस्तरीय शिक्षाको नीति, योजना र कार्यक्रम निर्माणबारे खासै चिन्तन र चासो गरिएको पाइँदैन । शिक्षाको समग्र गुणस्तरभन्दा विद्यालयको भौतिक सुधार र अङ्ग्रेजी माध्यमको पढाइलाई मात्र प्रधान ठान्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ । विद्यालयले विद्यार्थीको प्रतिभा मापन गरी तदनुरूपको सिकाइ प्रविधिका आधारमा क्षमता प्रस्फुटन गराउने हो । विद्यार्थीले १२ कक्षासम्मको अध्ययन गर्दा नगर्दै ऊ कुन विधामा अघि बढ्न सक्छ त्यो पहिचान हुनु जरुरी छ । अझ यस सम्बन्धमा कक्षा ८ पूरा गर्दै गर्दा नै विद्यालयले विद्यार्थीको यो विषय राम्रो छ, उसको रुचिअनुसार करियर अघि बढाउन विद्यार्थी र अभिभावकसमेतमा अभिप्रेरणा जगाउन सक्नुपर्छ । यसो हुन सकेमा प्राज्ञिक, खेलकुद, व्यावसायिकलगायत कुन विधा रोज्ने भन्ने ज्ञान विद्यार्थीलाई हुन्छ । कतिपय विकसित देशमा पनि कक्षा १० पार गर्दा नगर्दै विद्यार्थीले आफ्नो रुचिअनुसारको बाटो खोजिसकेका हुन्छन् ।हाम्रा विद्यालयमा माध्यमिक तहसम्म उत्तीर्ण विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि उत्साहप्रद छैन । सिकाइको गुण र क्षमता ओरालो लाग्दै गएको भान हुन्छ । कक्षा ८ उत्तीर्ण कतिपय केटाकेटीलाई सामान्य निवेदन चिट्ठी लेख्न नआएका गुनासा प्रशस्त सुन्न पाइन्छ । तिनलाई वर्णविन्यास मिलाउने त कुरै छाडौँ निवेदन लेख्ने ढाँचासम्म पत्तो छैन । ससाना कक्षामा अध्ययनरत बालबालिकाको हकमा विद्यालयमा उपस्थित भएकै आधारमा माथिल्लो कक्षामा चढाउने उदार नीति अपनाउन थालिएको छ । यसले गर्दा तल्लो तहमा अध्यापन गराइरहने शिक्षकमाथि विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय र समयसापेक्ष उचित शिक्षा दिलाउन दबाब पर्ने भएन । स्वतः उत्तीर्ण ठानिने विधिले विद्यार्थी कक्षागत र तहगत सिकाइ उपलब्धि हासिल नगरी माथिल्लो कक्षामा पुग्ने भए । तहगत आधारभूत ज्ञान र सीप प्राप्त नभएपछि माथिल्लो कक्षाको पाठ्यक्रम कठिन हुने भयो । तल्लो कक्षाकै आधारभूत ज्ञान हासिल नगरेकालाई माथिल्लो कक्षा चढाएपछि पढ्नमा पनि रुचि कम हुँदै जाने भयो । अन्त्यमा विद्यालय कक्षाबाट भाग्ने वा विद्यालय छाड्नेसम्मको परिस्थिति निर्माण हुने भयो । क्षमताबिनै कक्षा उकाल्ने परिस्थितिले सरकारको शिक्षाको लगानीको प्रतिफल कसरी आउँछ ?शिक्षाको जग भनेको नै प्रारम्भिक शिक्षा हो । यो अवस्थामा पढाइको क्षमता कमजोर भयो भने जीवनभर कमजोर हुन पुग्छ । यसर्थ प्रारम्भिक कक्षामा भएको सिकाइको क्षति पछि गएर पूर्ति गर्न सम्भव हँुदैन । यही अवस्थामै प्राज्ञिक र भाषिक दक्षता विकास गराउन जोड दिनु जरुरी छ । यसका लागि शैक्षिक वातावरण उपयुक्त हुनुपर्छ । हाम्रा अधिकांश विद्यालयमा स्रोतसाधनको अभाव छ । दक्ष शिक्षकको कमी, कक्षाकोठाको अभाव, शिक्षक दरबन्दीको उचित मिलान नहुनु, पर्याप्त शैक्षिक सामग्री र थप सन्दर्भ पुस्तक र पुस्तकालयको कमी आदि कारणले शिक्षण सिकाइमा असर परिरहेको छ ।कक्षामा कमजोर देखिएका बालबालिकालाई क्रमैसँग सुधार ल्याउन शिक्षकले हमेसा सकारात्मक सोच र परिवर्तनको बाटो रोज्नु उपयुक्त हुन्छ । कक्षाकोठामा धेरै थरिका विद्यार्थी हुने हुँदा एउटै वातावरण र एकै किसिमको विधिले मात्र पनि सिकाउन सहज हँुदैन । यसका लागि उपयुक्त वातावरणको खोजी हुन जरुरी छ । विद्यार्थीले कक्षामा बस्दा शिक्षकभित्र आफ्नोपन देख्दैन भने त्यसले अनुकूल शिक्षण सिकाइमा प्रभावकारिता ल्याउन सक्दैन । कक्षाकोठाभित्र फरक भाषा संस्कृति, भूगोलबाट आएका विभिन्न थरिका विद्यार्थीलाई शिक्षकले समेटी तिनलाई माया गरेर आफूनजिक ल्याउन सक्नुपर्छ । यसरी विभिन्न पृष्ठभूमिबाट आएका विद्यार्थीलाई आफ्नो समीपमा राखेर मायालु वातावरण सिर्जना गर्नु शिक्षकका लागि कम चुनौतीपूर्ण छैन ।शिक्षकको काँधमा ठूलो जिम्मेवारी भएकाले नै हरेक शिक्षकमा आत्मसम्मानको बोध हुनु जरुरी छ । शिक्षकलाई अरूले दिने मानसम्मानका कुरा आफ्नो ठाउँमा छ तर आफू पनि पेसाप्रतिको अपनत्व, गर्व र इमानदारीप्रतिको प्रतिबद्धता हुनुपर्छ । यसो भए मात्र शिक्षक समाजको आदर्श बन्न सक्छ । शिक्षकबाट नै समाजले राम्रो कु्राको अपेक्षा राखेको हुन्छ । राम्रो शिक्षकको मुख्य ध्येय भनेको नै हरेक बालबालिकाको सिकाइमा सुधार ल्याउनु हो । शिक्षामा हुने सुधारबाट नै व्यक्तिको बानीव्यहोरामा परिवर्तन आई भोलिको असल नागरिक बन्ने हो ।बालबालिकाको सिकाइमा सुधार ल्याउन घरपरिवार समुदाय वरपरको वातावरण विद्यालय, शिक्षक, पाठ्यक्रम, शिक्षण सिकाइ क्रियाकलाप मूल्याङ्कन पद्धति आदिमा निर्भर हुन्छ । बालबालिकाको अगाडि आडम्बर प्रदर्शन गर्नु, तडक भडक देखाउनु राम्रो होइन । फजुल खर्चमा रमाउने बानी सिकाउनु हुँदैन । तिनका जन्मदिनको पार्टीको सट्टा कुनै राम्रो ठाउँ घुमाउन लैजाने, विभिन्न चाडपर्व मनाउने र मन पर्ने खेलौना दिने गरेमा केटाकेटी बढी खुसी हुन्छन् । अभिभावकको घरपरिवारसम्बन्धी गोप्य कुरा आफ्ना बालबालिकासामु गर्नु हुँदैन । केटाकेटी अभिभावकले गोप्य कुरा गरिरहेका बेला आइपुगिहाले भने मीठो बोली र व्यवहारमा सम्झाएर विषयान्तर गर्नुपर्छ । केटाकेटीबाट लुकेर कुरा गरेको र केटाकेटीले आफ्ना कुरा सुनाउन नचाहेमा अभिभावकले चियो गरेर सुन्नु पनि राम्रो होइन ।हरेक केटाकेटीले आफ्ना अभिभावक र शिक्षकले गरेका कामको पदचाप पछ्याउने हुन् । जे आफ्ना अग्रज र गुरुबाट सिक्छन् त्यही नै तिनले व्यवहारमा उतार्छन् । शिक्षकका साथै अभिभावकको पनि भूमिका झन् प्रबल देखिन्छ । बिनाअभिभावकको संलग्नता विद्यालय राम्रो बन्न सक्दैन । त्यहाँ अभिभावक, शिक्षक र सरकारी संयन्त्रको उचित समन्वयको खाँचो पर्छ ।सधैँभरि हाम्रा अभिभावकलाई अपठितको बिल्ला भिराउन भने मिल्दैन । उनका अनुभव विद्यालयप्रतिको योगदान र अपनत्वको आवश्यकता छ । हाम्रा शिक्षक साथीले पनि आफू वौद्धिक वर्ग भएको र अभिभावक अपठित भएको कदापि ठान्नु हँुदैन । सबै अभिभावक एकैनास हुँदैनन् कतिपय शिक्षक आफ्ना सुविधाका लागि कर्मचारीतन्त्रअन्तर्गत बस्न रुचाउने, अभिभावक र जनप्रतिनिधि साथ काम गर्न मन नपराउनेजस्ता कुरा पनि उठ्ने गरेका छन् । अभिभावक र स्थानीय समुदायबाहिर रहेर विद्यालयको शैक्षिक सुधार सम्भव छैन ।हाम्रा समुदायका शिक्षित अभिभावकको चासो र चिन्तामा विद्यालय नपरेका होलान् । यसको थोरबहुत प्रभाव शिक्षक र विद्यार्थीमा पनि पर्छ । यो हामीकहाँ मात्र होइन विकसित देशमा पनि विद्यालयमा अभिभावकको सहभागिता त्यति रुचिकर नभएको यदाकदा सुन्नमा आउँछ । हाम्रोजस्तो कम पढेलेखेका अभिभावकबाट विद्यालयमा सहभागिता गराउनुको के अर्थ भन्ने बुझाइ पनि नभएको होइन तर यी गलत धारणा हुन् । यस्तो सोचबाट विद्यालय शिक्षाको सुधार कल्पना गर्न सकिँदैन । अहिले विद्यालय शिक्षाको व्यवस्थापनको दायित्व पालिकाहरूमाथि आएको छ । यसले गर्दा शिक्षक पालिका तथा व्यवस्थापन समितिअन्तर्गत रहने देखाउँछ । विद्यालय शिक्षासम्बन्धी स्पष्ट नीति अझै देखिँदैन । अभिभावकको विद्यालयप्रतिको कुनै दायित्व कहीँकतै उल्लेख भएको पाइँदैन । यसर्थ उपरोक्त सम्बन्धमा ख्याल राखी शिक्षासम्बन्धी ऐन निर्माण गर्नु जरुरी छ । विद्यालय शिक्षामा देखिएको अन्योल चिर्न यथाशक्य सङ्घीयताअनुरूपको शिक्षा ऐन निर्माण हुनु जरुरी छ । सङ्घीयताले सोचेअनुसारको परिणाम दिन सकेन भन्ने गुनासो आइरहेका बेला अनुकूलको शिक्षा ऐन निर्माण गर्न सके प्रतिफल हासिल हुन सक्छ कि ?    