प्रेमिकाभन्दा माथि...
विलियम बटलर यिट्सको ‘ही विसेज हिज बिलभेड वे(र) डेड’ कवितांशका यी ‘अनुवादित’ हरफमा जस्तै मड गन धेरै साहित्यप्रेमीलाई एक जना शक्तिशाली आधुनिक कवि तथा नाटककारद्वारा सिर्जित एक अलंकार हुन् । 
विलियम बटलर यिट्सको ‘ही विसेज हिज बिलभेड वे(र) डेड’ कवितांशका यी ‘अनुवादित’ हरफमा जस्तै मड गन धेरै साहित्यप्रेमीलाई एक जना शक्तिशाली आधुनिक कवि तथा नाटककारद्वारा सिर्जित एक अलंकार हुन् । तिमी चिसो र मरेर लडिरहेको भए,र पश्चिममा प्रकाशहरू पहेंला हुँदै गरेको भए,तिमी यहाँ आउने थियौ, र आफ्नो शिर निहुराउने थियौ,र म मेरो शिर तिम्रो वक्षस्थलमा पल्टाउने थिएँ,तिमी कोमल शब्द गुनगुनाउने थिय,मलाई क्षमा गर्दै, किनकि तिमी मरिसकेकी छौ । उनी धेरै हदसम्म यिट्सको ‘फुटनोट’ र कविता र कृतिका अलंकार, बिम्ब, वा प्रतीकको रूपमा सीमित छिन् । र, बढीमा उनी यिनै कविकी प्रेमिका र उनका कविताकी स्रोत/सरस्वती (म्युज) रूपमा चिनिन्छिन् । हरफमा लिप्त गन यति मात्र सीमित छैनन् । उनको जीवनी फर्काएर पढ्दा, एउटा देशप्रेमी अब्बल नारीको रूपमा देखिन्छिन्, एउटा घनघोर राष्ट्रवादी र उत्तिकै विरोधाभास, जटिल पात्र पनि । सन् १९१९ मा बेलायती उपनिवेशबाट स्वतन्त्र भएको आयरल्यान्डको स्वतन्त्रताको लडाइँमा उनी आफूलाई एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा ठान्छिन् ।आफ्नो आत्मकथा, ‘अ सर्भेन्ट अफ क्विन’ (१९९४) मा उनी लेख्छिन, ‘अहिले बूढी हुँदा र विजयी हुँदा खुसी लाग्छ, त्यो स्वतन्त्रताको बाटोको एउटा सानो ढुंगा म पनि थिएँ ।’बेलायतविरुद्ध जाइलागे पनि, गन बेलायतको फार्नहाम सर्रेमा सन् १८६६ मा जन्मेकी थिइन् । आफ्नो सफलताको उद्गम बिन्दु उनी आफ्नो बाबालाई मान्छिन् । ‘जब मलाई मृत्यु भन्ने के हो भन्ने थाहा थिएन । बाबा टोमीले भन्नुहुन्थ्यो– तिमी केहीसँग पनि डराउनु हुन्न, मृत्युसँग पनि । यी शब्द मेरो मस्तिष्कमा कहिले नमेटिने गरी गडेर बसे,’ उनी आत्मकथामा लेख्छिन् ।कुल घरानमा जन्मिएकी गनले आमाको माया सानोमै गुमाइन् । १८८४ मा बाबाको मृत्यु भएपछि गन फ्रान्स आफ्नो काकीसँग बस्न गइन् । त्यहाँ उनी राजनीतिज्ञ लुसें मिल्भोयेसँग प्रेममा परिन् । विवाहित भए पनि मिलाभोये गनको नजिक हुन थाले, उनले बिस्तारै गनको मस्तिष्कमा राजनीतिक महत्त्वाकांक्षाको बीजारोपण गर्दै गए । पछि उनीसँग गनका दुई सन्तान भए । अठार महिनाको सन्तान जर्जलाई गुमाएपछि उनी अध्यात्ममा सक्रिय भएको पाइन्छ । यो जोडी पछि आइरिस स्वतन्त्रता र जर्मनीले एल्सेस–लोरेनको फ्रान्सेली रिकभरी लागि मिलेर काम गर्न सहमत भए ।म्याकब्राइड–यिट्स–गन : श्यामश्वेत रोमान्स यिट्सले गनलाई १८८९ मा देख्दा उनको सुन्दरताले चित्ताकर्षित भए । त्यसपछि यिट्सले ट्रोयकी हेलेनसँग गनलाई तुलना गर्दै आफ्नो कवितामा उनलाई पटक–पटक उतारी अमर बनाउने प्रयत्नमा लागे । यिट्सको बिम्ब, अलंकार, र प्रतीकले कविता रंगीन त भए तर गनको मन रंगाउन सकेन, न त यिट्सको नै । त्योबाहेक म्याकब्राइडसँग सम्बन्ध पनि सुमधुर भएन । यो त्रिकोणात्मक रोमान्सको रंग श्यामश्वेत नै देखिन्छ ।लुस्यों मिल्भोयुसँगको सम्बन्ध समाप्तिपछि गन आयरल्यान्ड फर्किन र आफ्नो बाल्यकालको साथी इदा जेमिसनलाई भेटिन् । उनी मार्फत जोहन ओलियरीसँग परिचय भयो । यिट्सले परिवारलाई भेट्ने निम्तो पाइन् । बेडफोर्ड पार्कमा गन कारमा आउँदा उनको व्यक्तित्व र सुन्दरताले यिट्स अभिभूत भए । यो दिनलाई उनले आफ्नो संस्मरणमा ‘जीवनमा असहजताको सुरुआत’ रूपमा चरितार्थ गरेका छन् । उनले पटक–पटक आफ्नो संस्मरणमा आफू उनको व्यक्तित्व, कद, सुन्दरता र खुलामनबाट मोहित भएको उल्लेख गर्छन् । पच्चीस वर्षकी गनलाई भेट्दा यिट्स पनि उनीभन्दा केही महिना मात्र जेठा थिए । भौगोलिक दुष्छरताको बाबजुत गनलाई भेट्न यो समय यिट्स धेरै पटक फ्रान्स गए । गनले यिट्सलाई लेख्ने चिठ्ठीमा जहिले पनि ‘मेरो प्यारो साथी’ वा ‘मेरो प्यारो विली’ भनेर सम्बोधन हुन्थ्यो । उनको चिठ्ठीले एउटा नयाँ आवाज दिन थालेको थियो, एउटा आध्यात्मिक वा मिस्टिकल युनियनभन्दा बढी । एउटा आसक्त प्रेमको । ‘जब तिमी बूढी हुन्छयौ’ मा यिट्स लेख्छन्—धेरैले तिम्रो ऐश्वर्य क्षणको खुसीलाई माया गरे होलान्,र तिम्रो सुन्दरतालाई सत्य वा झूटो प्रेम गरे होलान्,तर एउटा मान्छेले तिम्रो सत्य आत्मालाई प्रेम गर्छर परिवर्तन हुँदै गरेको तिम्रो अनुहारलाई प्रेम गर्छ ।यिट्ससँगका सुरुआती तीन महिना मिल्योभोयुसँगको सम्बन्ध गोप्य नै रहयो । त्यति बेलासम्म गन मिल्योभोयुको पहिलो सन्तानको आमा बन्दै थिइन् । जब सत्य लुकाउन गाह्रो भयो, उनले उक्त छोरा ‘अपनाएको’ भनिन् र पछि मरेको बताइन् ।१८९१ देखि १९०१ सम्म यिट्सले तीन पटकसम्म प्रेम प्रस्ताव राखिसकेका थिए । प्रत्येक पटक यिट्सको माया नकारिन् । यद्यपि, उनले यिट्सलाई करिब ३७३ वटा पत्र भने लेखिन् ।यिट्स र गनबीचको प्रेम असफलताको कारण वैचारिक विचारधारा पनि थियो— गन राजनीतिक र सामाजिक अभियन्ता बन्न चाहन्थिन् भने यिट्स साहित्यिक अभियन्ता । गनले लेखेका धेरै पत्रमा त्यो बेलाका राजनीतिक मुद्दाजस्तै आइरिस राजनीतिक कठिनाइ, पार्नेलको सत्ताच्युत, होम बिलको सामन्तीद्वारा अस्वीकार, गृहयुद्ध आदि उल्लेख थिए । यिट्स भन्थे, गन अज्ञानी मान्छेहरूलाई हिंसात्मक बाटो देखाउन चाहन्छिन् र यी साना गल्लीहरूलाई आतंकित बनाउन । गन भन्छिन्, यिट्सले सामान्य मानिसलाई घृणा गर्छन्, तर आफूलाई यी यस्तै गल्ली र भीडमा जन्मेको भन्न रुचाउँछिन् । तर यिट्स आफ्नो संस्मरणमा, उनले सन् १९२७ मा राजनीति विचारधारा परिवर्तन नगरी प्रेम गर्न तयार भएको जिकिर गर्छन् ।पछि राष्ट्रवादी मेजर जोन म्याकब्राइडलाई अपनाइन् । उक्त विवाह यिट्सका लागि असहय थियो । जब एक दिन यिट्सले गनलाई भने, ‘म तिमीबिना बेखुसी छु ।’ गनको जवाफ कूटनीतिक थियो, ‘हो ! तिमी बेखुसी छौ, तर जसलाई तिमी बेखुसी भन्छौ त्यसबाट तिमी सुन्दर कविता रचना गर्छौ र त्यसमा खुसी छौ । विवाह तिम्रा लागि एक नीरस बन्धन हुनेछ । कविले कहिल्यै बिहे गर्नु हुँदैन र तिमीसँग बिहे नगरेकोमा संसारले मलाई धन्यवाद दिनुपर्छ ।’ यिट्स उनको विवाहपश्चात् पनि उनलाई आफ्नो कृतिमा कालजयी बनाउन छोडेनन् । उनले गनलाई हेलेनसँग तुलना गर्थे । यो कवितामा उनी उनको सुन्दरता कारण दोस्रो ट्रोय युद्ध नहोस् भन्ने चाहन्छन् । ‘नो सेकेन्ड ट्रोय’ मा यिट्स लेख्छन् : उनले अज्ञानी धेरै मान्छेलाई बढी हिंसात्मक बाटो सिकाइन् ।’म्याकब्राइडसँग उनको विवाह सफल हुन सकेन । छोटो समयमा फेब्रुअरी ५, १९०५ मै उनले म्याकब्राइड व्यभिचार र भोगविलासीको कारण देखाई पारपाचुके मागिन् । कारण योभन्दा गहिरो थियो र उनको उद्देश्य पनि । उनी म्याकब्राइडसँग छुट्न चाहन्थिन् । म्याकब्राइडसँगको सम्बन्धमा गनले आफ्नो एघार वर्षकी छोरी इसोट गन र १८ वर्षकी बहिनी इलिन विल्सनलाई व्यभिचार गरेको कारण देखाई पारपाचुके माग गरेकी थिइन् ।सन् १९३८ मा प्रकाशित आत्मकथा आफ्नो पब्लिक जीवन, विशेषगरी आयरल्यान्डको स्वतन्त्र संघर्षमा आफ्नो भूमिकाको वाचनमा नै बढी खर्च गरेकी छन् । सत्यको दोस्रो संस्करण सन् २००० मा आयो जब एन्थोनी जे जोर्डनले द यिट्स गन म्याकब्राइड ट्रियांगल लेखे । यो पुस्तक प्रकाशित भएपछि बल्ल मेजर म्याकब्राइडको कुरा खुलस्त भयो । म्याकब्राइडले खण्डन गर्छन्, ‘उनलाई विवाह गर्नु जिन्दगीको सबैभन्दा मूर्ख काम थियो । मैले उनलाई मेरो निष्कलंक नाम दिएँ र तर उनले आफ्नो लक्ष्य पूरा भएपछि कृतज्ञ हुन जानिनन् ।’ उनी चाहन्थे उनको छोरा सिन म्याकब्राइड आयरल्यान्डमा हुर्कियोस् तर गनको विचार अर्कै थियो । उनले सिनलाई पेरिसमा हुर्काइन् । अदालतमा गनले म्याकब्राइडलाई कि आपराधिक आक्रमणको सजाय खेप्न वा बहिनीसँगको अवैध सम्बन्धको दोष स्वीकार गर्न र छोराप्रतिको अधिकार त्याग्न बाध्य पारे पनि अदालतले म्याकब्राइडलाई मदिरापानको मुद्दामा मात्र कारबाही गर्‍यो र केही सर्तअनुरूप छोरालाई भेट्ने अनुमति दियो । म्याकब्राइडले पछि कहिले सिनलाई भेटेनन् र आयरल्यान्ड फर्के । त्यो तिग्म ट्रायल आयरल्यान्ड र युरोपमा फ्रन्ट न्युज बन्यो, फ्रान्सको अदालतले म्याकब्राइड आयरल्यान्डको नागरिक हुनुको कारण र पारपाचुके अवैध भएको कारण मड गनको औपचारिक अर्जी बर्खास्त गरियो । त्यसको सट्टा गनले वैध रूपमा ऊसँग छुट्टिने प्रावधान भने पाइन् । म्याकब्राइड सन् १९१६ को इस्टर आन्दोलनमा सहिद भए । यी जोडीको छोरा सिङ म्याकब्राइड पछि राजनीतिमा सक्रिय रहे र १९७४ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गरे । उनी आइरिस सरकारको विदेशमन्त्रीसमेत बनेका थिए ।हयुज स्कोफिल्डले बीबीसीको वेबसाइट (जनवरी ३१ २०१५) मा एक खुलासा गरे । गन आफ्नो सन्तान, जर्जको पुनर्जन्मका लागि चियानघरमा शारीरिक सम्पर्क राख्न चाहन्थिन् । यिट्सलाई पछिसम्म पुनर्जन्मको पूर्वीय दर्शनको बारेमा सोधिरहेको तथ्य यिट्सको संस्मरणमा उल्लेख छ । उक्त वेबसाइटअनुसार, १८९३ मा मड गनले आफ्नो छोरा जर्जलाई अन्त्येष्टि गरेको चिहान स्यामोइस–सुर–सेने भेट्नका लागि आग्रह गरेकी थिइन् । र, यो तथ्यको रहस्योद्घाटन यिट्सको संस्मरणले गर्छन् । यसबारे गनले यिट्सलाई बताएको कुरा उनले उल्लेख गरेका छन् । सन् १९०३ मा यिट्सले गनलाई अन्तिम पटक प्रेम–विवाह प्रस्ताव राखे । तर उत्तर निराशाको थियो, त्योभन्दा बढी उनले उनकी छोरी इसोट गनलाई समेत विवाहका लागि प्रस्ताव गरे । इसोट त्यो बेला २२ वर्षकी थिइन्, उनले पनि त्यो प्रेम प्रस्ताव टुक्य्राएपछि यिट्सले जर्जिना हाइड लिसलाई सन् १९१७ मा बिहे गरे, जो उनीभन्दा २२ वर्ष कान्छी थिइन् ।आयरल्यान्डको राष्ट्रियता र क्याथलिन हुलिहान विभिन्न राजनीतिक तथा ऐतिहासिक क्रियाकलाप उनको संलग्नतालाई हेर्दा उनी एक महत्त्वाकांक्षी महिला थिइन् । उनका आलोचक त उनलाई ‘पपुलिस्ट’ भन्न पनि भ्याउँछन् । कवितामा यिट्सले हेलेन र अन्य उपमा दिए पनि मड गन आफैंमा कि क्याथलिन हुलिहान वा सान भान भो बन्न चाहन्थिन् । विशेषगरी यिट्स र लेडी ग्रेगरीको लेखनीमा क्याथलिन हुलिहान आइरिस राष्ट्रियताको सन्दर्भमा एउटा चामत्कारिक मिथिक वा पौराणिक पात्र हुन् । गन नायिका पनि बनिन् । सन् १८९२ को यिट्सको एबी थियटर, डब्लिनमा मञ्चन भएको यिट्सको नाटक ‘क्याथलिन हुलिहान’ मा शीर्ष भूमिका निर्वाह गरिन् । क्याथलिन उनका लागि एक आदर्श पात्र थिइन् । उनको आत्मकथाको शीर्षकमा उल्लिखित शब्द ‘क्विन’ ले सायद क्याथलिनलाई नै जनाउँछ र ‘सरभेन्ट’ ले आफू स्वयंलाई ।गन आइरिस इतिहासको एक महत्त्वपूर्ण पात्र हुन् । आफ्नो पूर्वश्रीमान्को हत्यापछि उनी आयरल्यान्ड आउन चाहिन् । सन् १९१८ मा उनलाई डब्लिनबाट विभिन्न राजनीतिक क्रियाकलापमा संलग्न भएकोमा छ महिनाका लागि बेलायतको एक कारागारमा चलान गरियो । जेलमा उनी धेरै बिरामी परिन्, त्यहाँबाट मुक्त भएपछि उनी जेलाका राजनीतिक कैदीको अवस्था सुधार्न लागिपरिन् । उनले सन् १९९० मा गरेका ‘आयरल्यान्डका छोरीहरू’ एउटा प्रभावकारी कदम हो जसले आइरिस महिलालाई बीसौँ शताब्दीको राजनीतिका लागि ढोका खोल्यो । अझै पनि इतिहासले उनलाई साम्राज्यवादबाट ग्रसित जनतालाई राष्ट्रियताको पक्षमा उभिन गरेको प्रेरणादायी सार्वजनिक भाषणका लागि सम्झिन्छ ।पर्दापछाडिलिन्डा रे प्राटजस्ता चिन्तक उनको आत्मकथालगायत उनलाई अनावश्यक रूपमा गरिएको चर्चाको विरुद्धमा छन् । उनी भन्छिन्, उनले आयरल्यान्डका लागि वास्तविक रूपमा भन्दा सांकेतिक रूपमा काम गरिन् । दैनानुदिन कार्यमा उनीभन्दा अघि कन्स्टन्स मार्कविच, हेलेना मोलोनी, सार्लोट डेस्पार्ड थिए । उनका अनुसार गन आफ्नो आत्मकथामा आफ्नो निजी जीवन कम थियो र पब्लिक जीवन बढी महत्त्वपूर्ण देखाउन चाहन्छिन् । यिट्स जसले गनलाई आफ्नो कृतिमा संकेत मार्फत कालजयी बनाउन चाहे उनी गनको जीवनमा सीमान्तमा थिए । आयरल्यान्डमा उनी रोमाञ्चकारी र सांकेतिक अनुहारका कारणले प्रख्यात छिन् न कि उनको व्यावहारिक र वास्तविक योगदानले । म्याकब्राइडको नाम उनले सन् १९०५ देखि १९१६ सम्म इन्कार गरिन् । तर म्याकब्राइडले १९१६ को इस्टर आन्दोलनमा वीरगति प्राप्त गरेपछि, आफूलाई ‘म्याडम म्याकब्राइड’ उपमाले चिनाउने प्रयास गरिन् ।पुरुषहरूले नेतृत्व गरेको आन्दोलनमा उनले व्यवहारत: खासै योगदान गर्न नसकेपछि उनले आफ्नो सुन्दरता र सक्षमता जनता बटुल्न र आन्दोलनलाई अझ बढी प्रचारप्रसार गर्न प्रयोग गरिन् । उनी ऐतिहासिक तथ्यमा भन्दा सेल्टिक पौराणिक कथामा विश्वास गरिन् । गन एक शक्तिशाली प्रचारक र व्यवस्थापक थिइन् । १८८० को दशक र १८९० दशकतिर उनले जेम्स कल्नीसँग ‘ल्यान्ड लिग’ मा सक्रिय भूमिका खेलिन् । उनले त्यहाँको भोकमरीलाई रोक्न त सकिनन् तर त्यहाँ भूमि व्यवस्थालाई बढी सान्दर्भिक बनाइन् । तर उनका विरोधी भन्छन्, उनले आफ्नो आत्मकथा आफूले एक्लै भोकमरी रोकेको लेख्नु आत्मप्रशंसाबाहेक अरू केही होइन । वास्तवमा उनलाई जमिनको बदलिँदो व्यवस्थाको बारेमा केही थाहा थिएन । उनी आत्म–प्रशंसा र प्रचारले उनलाई राजनीतिक रूपमा गम्भीर हुन दिएनन् ।उनका प्रशंसक भन्छन्, उनी जिन्दगीभर एउटा मात्र विचार वा चिन्ताबाट ग्रसित थिइन्, कसरी आयरल्यान्डलाई बेलायती उपनिवेशबाट मुक्त गर्ने । त्यसैले उनलाई ‘एकोहोरो देशभक्त’ पनि भन्छन् । मेरी कोलम भन्छिन्, ‘मैले अहिलेसम्म जानेकी एकोहोरो व्यक्ति मड गन थिइन् । उनलाई एक विचारभन्दा अरू केहीको वास्ता थिएन । त्यसैले उनलाई बाहिरी कुराजस्तो प्रेम, पैसा, सामाजिक इज्जत वा अन्य केहीको मतलब थिएन ।’...उनी एक ऊर्जावान् नारीवादी, आत्मनिर्भर र आत्मविश्वासी महिला थिइन् । ब्रिटिस राजको दैनिक क्रूरताबाट दबिएका जनतालाई सहयोग गर्न व्यक्तिगत सम्पत्ति प्रशस्त खर्च गरिन् । यस अर्थमा, गन, त्यो कालखण्डसँग सम्बन्धित छिन्, जुन बेला धेरै स्वतन्त्र महिला वा मुक्त हुन चाहने महिला सामाजिक न्यायका लागि संघर्ष गरिरहेका थिए । समग्रमा गन एक प्रेमिकाभन्दा माथि छन्, एक जटिल र उत्तिकै विरोधाभास ऐतिहासिक पात्र । प्रेमिका र प्रेमलाई नबुझ्ने क्रूर पात्र, धनाढय तर गरिब र आम भीडमा रमाउने नागरिक । एक श्रीमती तर सग्लो जीवन नचाहने सहयात्री ।