ऐरावती तरेर आए जन्तरे 
लक्ष्मीनगर मेट्रो स्टेसननजिकै एक आफन्तको डेरामा पहिलोपटक भेटिएका हँसमुख चेहराका एक तन्नेरीलाई एउटा ‘सनातनी’ प्रश्न सोधियो-‘तपाईंको घर कता नि ?’ कथा यहींबाट सुरु हुन्छ, यही प्रश्नबाट ।
बर्मा मुलुकको भित्री गाउँ चाइन टोलमा जन्मे–हुर्केका रोबिन गौतम अहिले ३१ वर्षका भए । उनी अविवाहित छन्, त्यही भएर उनीसँग जिन्दगीमा धेरै खालका सांसारिक चिन्ता त छैनन् । तर, सबैभन्दा ठूलो चिन्ता छ- माटोको ।
नयाँ दिल्ली — लक्ष्मीनगर मेट्रो स्टेसननजिकै एक आफन्तको डेरामा पहिलोपटक भेटिएका हँसमुख चेहराका एक तन्नेरीलाई एउटा ‘सनातनी’ प्रश्न सोधियो-‘तपाईंको घर कता नि ?’ कथा यहींबाट सुरु हुन्छ, यही प्रश्नबाट ।बर्मा मुलुकको भित्री गाउँ चाइन टोलमा जन्मे–हुर्केका रोबिन गौतम अहिले ३१ वर्षका भए । उनी अविवाहित छन्, त्यही भएर उनीसँग जिन्दगीमा धेरै खालका सांसारिक चिन्ता त छैनन् । तर, सबैभन्दा ठूलो चिन्ता छ- माटोको ।लक्ष्मीनगर मेट्रो स्टेसननजिकै एक आफन्तको डेरामा पहिलोपटक भेटिएका हँसमुख चेहराका एक तन्नेरीलाई एउटा ‘सनातनी’ प्रश्न सोधियो-‘तपाईंको घर कता नि ?’कथा यहींबाट सुरु हुन्छ, यही प्रश्नबाट ।बर्मा मुलुकको भित्री गाउँ चाइन टोलमा जन्मे–हुर्केका रोबिन गौतम अहिले ३१ वर्षका भए । उनी अविवाहित छन्, त्यही भएर उनीसँग जिन्दगीमा धेरै खालका सांसारिक चिन्ता त छैनन् । तर, सबैभन्दा ठूलो चिन्ता छ- माटोको ।रोबिन म्यानमारको दक्षिणी सान राज्यको यास गाउँभित्रको चाइन टोलमा जन्मे, हुर्केका हुन् । त्यो टोलमा जम्मा १८ घरधुरी थिए, सबै नेपाली । सबै खेतीकिसानी गर्ने अथवा गाई पाल्ने परिवार ।रोबिनका बुबा कुलानन्द गौतमसँग खासै ठूलो सपना थिएन । बर्मेली माटोमैं जन्मे–हुर्केका कुलानन्द आफ्ना ७ भाइ छोरा र १ छोरीलाई गाईगोठबाट निकालेर अलिक राम्रो संस्कार, शिक्षादीक्षा दिन चाहन्थे ।सैन्य शासनको कडिकडाउ र राजनीतिक अस्थिरताका माझ रोबिनले गाउँबाटै सन् २००० मा म्याट्रिक पास गरे । तर, राजनीतिक खेलोका माझ देशभरका सबै कलेज बन्द थिए, अब पढ्न कहाँ जाने ?नियति, भाग्य वा लेखान्त जे भनौं- जे छ, त्यो जोडिएर आउँछ नै । रोबिनले झलक्क सम्झिए हजुरआमा भुमकलीलाई जो आफूलाई काखमा राखेर ‘हाम्रो मुलुक’ बारे अनेक किस्सा सुनाइरहन्थिन् । रोबिन बालक छँदै स्वर्गीय भएकी हजुरआमाले सुनाएका कथाहरू उनको मन–मस्तिष्कमा फ्ल्यासब्याकझैं आइरहेकै हुन्थे ।‘मेरो माइती गुल्मीको गिउँ गाउँ हो, घर भने अर्घाखाँचीको खिदिम,’ जहिल्यै गुन्युचोली, तिलहरी, बुलाकी लगाएर चिटिक्क बनेर बस्ने हजुरआमा भन्थिन्, ‘मेरो बिहा ११ वर्षको उमेरमा भएको थियो, बिहा गरेर तेरा हजुरबा टीकाराम यता बर्मातिर आएका हुन् । मलाई भने १८ वर्षको उमेरमा बर्मा ल्याए ।’‘हाम्रो मुलुक’ को कुरामा पहाडी पाखाबारीका कथा, पानी पँधेरो र लेकबेसीका सुनिरहूँ लाग्ने किस्साहरू हुन्थे । गाउँमा आफूले छाडेर आएको घरजमिन, गाईवस्तु, कुकुरबिरालाका मनै चुँडाल्ने सन्दर्भहरू पनि हुन्थे । अरूभन्दा पनि अर्घाखाँचीको खिदिम गाउँभित्र पर्ने खुलौले बस्तीको स्वैरकल्पना रोबिनको मनमा गढेको थियो, त्यहाँ जाने र आफन्त भेटिने कल्पना भने त्यस बेलाका लागि निकै टाढाको कुरा थियो ।घर छोड्दाको रात  ७ दाजुभाइका जन्तरे रोबिनले फेरि पनि ‘आफ्नो मुलुक’ बारे सोचिहेरे । बर्माकै मोगोक बस्ने ठाकुरप्रसाद गुरागाईले लेखेका नेपाली वर्णमालाका किताब पढेका भरमा उनी नेपाली भाषामा पनि पकड राख्ने भइसकेका थिए ।अरूभन्दा पनि नेपाल पुग्न पाएमा कलेज पढ्न पाइने थियो भन्ने हुटहुटीले उनले घरमा बाआमासँग सल्लाह गरिहेरे । ‘जे गर्छस् गर’ भन्ने अर्धसहमति पाएका भरमा रोबिनले एक रात घर छाडे ।उनको चाइन गाउँबाट कहिले गाडी, कहिले पैदल गर्दै बोर्डरसम्म आइपुग्न ५ दिन लागेको थियो । कथामा पढेको ऐरावती नदीको आडैबाट बर्मा सिमाना मन्डाले उनी आएका थिए, वारिपट्टि थियो-मोरे (मणिपुर) ।पछाडि फिर्ने उझिन्डे झोलामा केही लुगाफाटो, थोरै पैसा र खानेकुरा थियो, साथमा मेट्रिक पासको सर्टिफिकेट गोप्य रूपमा राखिएको थियो । लेखक आईबी राईको ‘जयामाया आफूमात्र लिखापानी आइपुगी’ कथाकै पात्रझैं बनेर उनी अर्को सीमावर्ती बिन्दुमा आएका थिए, यसकारण भन्न सकिन्थ्यो- रोबिन आफू मात्र मोरे आइपुगे ।मणिपुरबाट गुवाहटी हुँदै सिलिगुढी र पारि काँकडभिट्टा पुग्दा उनले आफूलाई ठूलो विजेता ठानेका थिए । ‘बल्ल म मेरी हजुरआमाले भन्ने गरेको हाम्रो मुलुक आइपुगेंजस्तो भान परेको थियो,’ रोबिन सम्झन्छन्, ‘मैले त्यो दिन मेची पुलमा बसेर खुसीका दुई थोपा आँसु चुहाएको थिएँ ।’त्यसपछि रोबिन नाइट बस चढेर काठमाडौं पुगे, त्यहाँ यात्रुको घुइचो रहने सुन्धारा होटलमा बसे । होटलमै आएको अर्को ग्राहकले भन्यो, ‘ए तिमी बर्माबाट आएका रहेछौं । भैरहवा भन्ने ठाउँमा जाउ, त्यहाँ बर्मेली टोल छ । त्यहाँ कोही तिम्रा आफन्त भेटिन पनि सक्छन् ।’नभन्दै भोलिपल्टै साझा यातायातको टिकट लिएर उनी भैरहवा पुगे । साझाले जहाँ उतारिदियो, त्यही नजिक थियो- बर्मेली टोल । त्यो टोलमा पुग्दा झमक्कै साँझ परिसकेको थियो ।त्यहाँ बाटोपारि दोकानको सटर बन्द गरिरहेकी एउटी पहाडिया महिला भेटिइन् । तिनकै सामु गएर रोबिनले कागजमा लेखिएको आफ्ना बाको नाम देखाउँदै सोधे, ‘दिदी, के तपाईं बर्मा बस्ने कुलानन्द गौतमलाई चिन्नुहुन्छ ?’ओहो, ‘लेखान्त’ भनेकै यही हो । रोबिनले जसलाई यो प्रश्न सोधे, उनी आफ्नै फुपू रहिछन्, जो ४० वर्षअघि वर्माबाटै फर्किएर यतै बसेकी थिइन् । एक छिनका निम्ति कुम्भमेलामा हराएको आफन्त भेटिएझैं स्थिति त्यहाँ उब्जियो । रुवाबासी पनि, हर्षबढाइँ पनि एकैसाथ चल्यो ।यसरी आफन्तको घेरामा हराएरै रोबिनले केही दिन बर्मेली टोलमा बिताए । तर, उनको ध्याउन्न भने उच्च शिक्षामा जोडिनु र पितापुर्खाको माटो टेक्नुमै थियो । त्यही भएर उनी केही दिनमैं काठमाडौं फिरे । काठमाडौं गएर एभरेस्ट कलेजमा दस जोड दुईमा नाम लेखाए । केही पढ्ने र गर्ने हुटहुटीले सरासर उच्च माबिको पढाइ पूरा गरे ।पितृथलो खोज्दै खुलौले बर्मामा छँदा रोबिनसहित केही नेपाली बिद्यार्थीलाई बर्मेली सहपाठीहरू हेपेर ‘कल्ला’ भन्थे, अर्थात् सिमाना तरी आएको मान्छे । तर, रोबिनलाई अहिले थाहा हुँदै थियो, यो कल्लाको अर्थ ।ऐरावतीजस्ता थुप्रै खोला, साँधसीमा, जंगल–पाखा नाघेर काठमाडौं आएका उनी यहाँ पनि ‘कल्ला’ थिए । यसकारण उनी धेरैअघि हजुरआमाले सुनाएको अर्घाखाँचीको खिम्दी र खिम्दीको खुलौले जान चाहन्थे । तर जाने कसरी ?यो पनि अर्को लेखान्तको किस्सा हो । रोबिनले एउटा सम्पर्कबाट अर्घाखाँची घर भएका कालिमाटीमा कागती बेच्ने एक ब्यापारी भेटे- खुमानन्द पौडेल । खुमानन्दलाई भेट गर्न गएर आफ्नो गाउँठाउँ र नातागोता बताइरहेका बेला ती बूढा मान्छे बिस्मित अनुहार लिएर कुरो सुनिरहेका थिए । संयोग के भने रोबिनका हजुरबा (जो बर्मा गएका थिए) र यी खुमानन्द बाल्यकालका साथी रहेछन् ।कतिसम्म भने दसैं–तिहारको सिजनमा गाउँले साथ लगाइदिएर उनै खुमानन्दले रोबिनलाई खुलौले गाउँसम्म जाने व्यवस्था मिलाइदिए । गाउँमा रोबिनले आफ्ना कान्छा हजुरबुबा रुक्मांगत अनि कुलपरिवार भेटे । हजुरबाले भोगचलन गरेको पाखाभित्ताको माटोमा गएर माटाकै टीका लगाउन पाए ।गाउँमा अनौठो खुसी छायो । सय वर्षअघि गाउँ छाडेर गएका गौतम पण्डितको जन्तरे नाति फेरि गाउँ फर्केको खबरले खोलो फर्किएझैं चर्को सुसेली सबैतिर फैलाएर गयो ।त्यसपछि उनका बुबाआमा पनि नेपाल आएर घुमिवरी बर्मा नै फिरिसके ।जीवन : एक ‘कल्ला’ अघि भनियो- सिमाना नाघी आएको मान्छेलाई बर्मिजमा ‘कल्ला’ भनिन्छ । १६ बर्षे उमेरमा आफ्नै ढिटबलमा जन्मघर छाडेर हिंडेका रोबिन गौतमको ‘कल्ला’ यात्रा अहिले पनि जारी छ । उनी यतिखेर दिल्लीको लक्ष्मीनगरमा सीएका बिद्यार्थी बनेर बिहानबेलुकै कोचिङ कक्षामा भेटिन्छन् ।भन्छन्-‘साँच्चै, म कतै कुनै देशको नागरिक हुँ अथवा सबैतिरको अनागरिक हुँ केही भन्न सक्दिनँ । मैले यसबीचमा ‘बसाइ’, ‘मुलुकबाहिर’, ‘मुग्लान’ जस्ता उपान्यासहरू पढेको छु ।‘जयामाया आफूमात्रै लेखापानी आइपुगी’ भन्ने कथाबारे सुनेको छु । म पनि त्यस्तै कथाको एउटा पात्र बनेर अहिले पनि भागिरहेको छु, गन्तव्य म आफैंलाई थाहा छैन ।’यसबीचको उपलब्धि भनेको रोबिनले आफ्ना कान्छा भाइ यादव गौतमलाई काठमाडौं ल्याएका छन् । यादव एउटा ट्राभल एजेन्सी चलाएर काठमाडौंमै बस्छन् । रोबिनको जेठो दाइ ओमप्रकाश र शाइलो दाइ केशव थाइल्यान्ड बसाइ सरेका छन्, उनीहरू अहिले थाई नागरिकको हैसियतमा व्यवसाय गरिरहेका छन् । अरू दाइदिदी बर्मेली गाउँमै घाँसदाउरा गरिरहेका छन् ।‘हेर्नुस् न, पुल भत्सिकेको थियो, म फेरि सम्बन्धको झोलुङ्गेमा हिंड्दैछु,’ अर्को दिन राजीव चोकमा भेटिएका रोबिन सुनाउँदै थिए, ‘यथाकदा म आफैंमा कुनै कथाको पात्र हुँ कि जस्तो फिल हुन्छ । कहिले लैनसिंहले कल्पेको पात्र अथवा कहिले लीलबहादुरको पात्र ।’यतिको हेलमेलपछि एउटा मौकामा मैले सोधें, ‘यो माटो भन्ने के चीज रहेछ त ?’रोबिन फेरि भावुक भए । यही आफ्नो माटोको खोजीमा भौतारिएका हजारौं भुटानी शरणार्थीको कथा–ब्यथा उनले सुनेका रहेछन् । सिरियादेखि टर्कीसम्मका आप्रवासीको कथा उनलाई थाहा रहेछ ।दोस्रो विश्वयुद्धमा बर्मा मुलुकको स्वाधीनताका पक्षमा लडेका कतिपय बहादुर गोर्खाले भिक्टोरिया–क्रस उपाधिसमेत पाएका रहेछन्, अनि उनीहरू बर्मामै सानमानका साथ बसेका रहेछन् । तैपनि भेटघाटका बेला भने ‘मनको कह’ पोख्ने रहेछन्-‘खोइ के भन्नु र ? हाम्रो नाइटोमा जोडिएको माटो यहाँ छैन, उतै छ । हाम्रो मुलुकमै हाम्रो माटो छ ।’यति पृष्ठभूमि उधिनेपछि मात्रै रोबिन बोले, ‘माटो भनेको जीवनसँग जोडिएको नातेदार रहेछ । कुनै राजनीतिक सिमानाले पर पार्न नसक्ने चीज रहेछ माटो । म आज त्यही माटो (खुलौले) मा पुगेको छु, यसकारण मेरा दाजुभाइ, आफन्त र इष्टमित्रभन्दा प्रसन्नचित्त छु ।’रोबिनलाई के लाग्छ भने नेपाली जातिको लेखान्त भनेकै ‘डुलुवा’ हो । उनीहरू सधैं आप्रवासी पहिचानमै हुन्छन् । बर्माको लडाइँसँगै मलाया पुग्नेहरू हुन् अथवा गाईखेती गर्न बर्मेली बस्तीमा पुगेका नेपाली हुन् । डीभी भर्दै आज अमेरिका जाने नेपाली हुन् अथवा युरोपमा पुगेर शरणार्थी हैसियतमा रम्ने नेपाली हुन् ।बर्माकै कुरा गर्दा त्यहाँ रहेका ३ लाख नेपालीमध्ये बर्सेनि ३ सय जतिले म्याट्रिक पास गर्दा रहेछन् । तिनीहरूमध्ये धेरैजसो थाइल्यान्ड आप्रवासी बनेर गइरहेका छन् भने कतिपय नेपाल फर्केर आइरहेका छन् । कोही भने युरोप, अमेरिका पुगिसकेका छन् । ‘अबका दिनमा हाम्रो जातीयता (नेपाली) मात्रै रहला कि जस्तो लाग्न थालेको छ, राष्ट्रियता भने छिन्नभिन्न भइसकेको छ । म आफैं पनि बर्माको कि नेपालको भन्नुभन्दा आफूलाई नेपाली भन्न रुचाउन थालेको छु,’ उनले थपे, ‘तर यत्ति हो कि हामी नेपाली जाति भनेको देशदुनियाँमा साह्रै मिल्ने, फिट हुने खालको जात रहेछौं । हामी आलुजस्तै हौं, जुन सब्जीमा मिसाए पनि मिल्ने । कहींकतै नमिल्ने र फिट नहुने अडबाङ्गे हुनुभन्दा यसरी आलुझैं सबैतिर मिलेर बस्ने हाम्रो जाति ठीक होजस्तो लाग्छ ।’यसरी ‘तपाईंको घर कहाँ हो ?’ भन्ने प्रश्नबाट सुरु भएको एक पात्रको कहानी ‘सिंगो संसार मेरो घर’ भन्ने जवाफ दिएर टुङ्गिएको छ ।