यसरी भित्र्याउन सकिन्छ २० लाख पर्यटक
सरकारले समयसमयमा पयर्टक भित्र्याउने महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य प्रस्तुत गर्दै आएको छ । सन् २०२० लाई भ्रमण वर्ष बनाउने भन्दै २० लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य प्रस्तुत गरेपछि पछिल्ला दिनमा यही २० लाखको आँकडा पर्यटन क्षेत्रमा ‘टकिङ प्वाइन्ट’ हुन थालेको छ ।
सरकारले समयसमयमा पयर्टक भित्र्याउने महत्त्वाकांक्षी लक्ष्य प्रस्तुत गर्दै आएको छ । सन् २०२० लाई भ्रमण वर्ष बनाउने भन्दै २० लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य प्रस्तुत गरेपछि पछिल्ला दिनमा यही २० लाखको आँकडा पर्यटन क्षेत्रमा ‘टकिङ प्वाइन्ट’ हुन थालेको छ ।सन् २०१९ का तुलनामा २०२० मा विदेशी पर्यटक आगमनको ८० प्रतिशतले घटेर २ लाख ३० हजार ८२ मा सीमित भयो । कोभिड महामारीको असर २०२१ मा पनि देखियो । २०२१ मा अघिल्लो वर्षका तुलनामा पर्यटक संख्या ३४ दशमलव ८७ प्रतिशतले घट्यो भने २०१९ का तुलनामा ८७ प्रतिशतले । यद्यपि २०२२ मा यसमा सुधार देखिएको छ । सरकारले सन् २०२३ देखि २०३३ सम्मलाई नेपाल भ्रमण दशकका रूपमा मनाउने योजना अनुरूप नेपाल पर्यटन दशकको रणनीतिक कार्ययोजना सार्वजनिक गरेको छ । कार्ययोजनामा २०३२ सम्ममा वार्षिक ३५ लाख विदेशी पर्यटक पुर्‍याउने लक्ष्य लिइएको छ भने सोही अवधिमा पर्यटन क्षेत्रमा थप १० लाख नयाँ रोजगारी सृजना गर्ने योजना छ । दशक कार्ययोजना अन्तर्गत देशैभरि बहुपक्षीय पूर्वाधारको विकास गर्ने, पर्यटन क्षेत्रको पुनरुत्थान गर्दै २०२४ सम्म पर्यटक आगमनलाई २०१९ को पूर्ववत् अवस्थामा पुर्‍याउने लक्ष्य लिइएको छ ।पर्यटक आगमनमा प्रतिवर्ष १५ प्रतिशतको वृद्धि गरी वार्षिक ३५ लाख पर्यटक भित्र्याउने सरकारी लक्ष्य छ । यसका साथै प्रतिपर्यटक प्रतिनिधि खर्च ४८ अमेरिकी डलरबाट १ सय २५ पुर्‍याउनुका साथै देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा पर्यटनको योगदानलाई १० प्रतिशतसम्म पुर्‍याउने पनि सरकारले बताएको छ । सरकारी लक्ष्य जेजस्तो भए पनि पर्यटनविज्ञहरूले २० लाखको आँकडालाई नै महत्त्वाकांक्षी मान्ने गरेका छन् । किनकि पछिल्लो वर्ष सबैभन्दा धेरै पर्यटक आएको भनेको ११ लाख हो । यसमा ९ लाख थपेर २० पुर्‍याउन रातारात सकिने होइन, तर असम्भव भने छैन । अहिले पनि सरकारले सम्भावित पर्यटक पहिचान गरेर तिनलाई नेपाल आगमनका लागि प्रेरित गर्ने हो भने वार्षिक २० लाख पर्यटक भित्र्याउने सकिन्छ । यसका लागि सरकारले धेरै टाढा पनि जानुपर्दैन । बुँदागत रूपमा हेर्दा नेपालले निम्न पक्षमा ध्यान दिने हो भने यो लक्ष्य सजिलै प्राप्त गर्न सकिन्छ । चीन, भारत र बंगलादेशमा अर्जुनदृष्टिसन् १८०० देखि १९५० को समयमा बाहेक एसिया विश्व अर्थ व्यवस्थामा सदाकाल प्रगतिपथमा रहेको वकालत गर्नेमा आर्थिक इतिहासकार इम्मानुएल वालेस्टाइन पहिलो नम्बरमा आउँछन् । युरोप र अमेरिकाले एसियाको गरिबीलाई मजाक बनाइरहँदा वालेस्टाइन नै त्यस्ता विद्वान् थिए जसले १९६० पछि एसिया विश्व अर्थव्यवस्थाको केन्द्रमा रहने भविष्यवाणी गरेका थिए । नभन्दै यसको ४० वर्षपछि एसिया आर्थिक वृद्धिदरमा पश्चिमभन्दा अगाडि आयो अनि अहिले चीन र भारतलाई विश्व अर्थ व्यवस्थाका प्रमुख खेलाडी मान्ने अवस्था आएको छ । चीन र भारतले दुई अंकको वृद्धिदर कायम राख्दा यसबाट लाभान्वित हुने देशमा नेपाल पनि पर्छ । किनकि दुवै देशका सीमा नेपालसँग जोडिन्छन् । जल, थल, पैदल हरेक मार्गबाट आवागमन सजिलो छ । अब यो आर्थिक वृद्धिदरको खेलमा बंगलादेश पनि जोडिएको छ । कोभिड महामारीबीच पनि बंगलादेशको आर्थिक वृद्धिदर रोकिएको छैन र यसको १६ करोडको जनसंख्या नेपालको पर्यटनलाई गति दिन पर्याप्त रूपमा सक्षम छ । हिजोका दिनमा बंगलादेश धेरै देशबाट सामान निर्यात गर्नेमा पर्थ्यो । नेपालबाट पनि पोल्ट्री सम्बन्धी सामान बंगलादेशले लैजान्थ्यो तर ऊ आज आफैं निर्यात गर्ने भइसकेको छ । लुगा उद्योगका लागि त बंगलादेश एसियाकै बाँकी देशहरूभन्दा अगाडि छ । यो हिसाबले नेपालले छरछिमेकमा रहेका भीमकाय जनसंख्या भएका तीन देशलाई नेपाल निम्त्याउने वातावरण बनाउन सक्छ जुन आजका दिनमा रत्तीभर पनि भएको छैन ।भारत र चीनबाट आउने पर्यटकको सम्भावनाबारे प्रशस्त चर्चा भएको छ । त्यसैले नेपालले सम्भावित पर्यटकका रूपमा बंगलादेशलाई लक्षित गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो । बंगलादेशका मानिस नेपाल प्रकृतिको रसास्वादन गर्न आउने वास्तविकता तथ्यांकहरूले देखाउँछन् । तर दुःखको कुरा, यो संख्या उल्लेख्य छैन । यसमा कुरियरको समस्या मुख्य हो । कुरियर सेवामा सहजता पर्यटकका लागि आधारभूत संरचना र सजिलो आवागमन पूर्वसर्त हुन् । यात्रा, खानपान र बसोबास सजिलो भयो भने यात्रुहरू नयाँ गन्तव्यमा पनि निर्धक्क जान रुचाउँछन् । तर नेपाल सरकारले यो आधारभूत मर्म बुझ्न सकेको छैन । बुझे पनि त्यसमा केन्द्रित हुन सकेको छैन । घुम्नै भनेर निस्किने पर्यटकको पहिलो प्राथमिकता हवाईजहाज हुने गर्छ । त्यसैले नेपाल सरकारले कुरियर सेवालाई चुस्त बनाउनुको विकल्प छैन ।केही समयपहिले बंगलादेश र नेपालबीच दैनिक वा साप्ताहिक रूपमा तीनचारवटा जहाजले उडान भर्थे । अहिले यो संख्या झरेर दुइटामा सीमित भएको छ । अहिले विमान बंगलादेश र यदाकदा हिमालय एयरलाइन्स नेपाल–बंगलादेशबीच उडान भर्छन् । यदी बंगलादेशी पर्यटक नेपाल भित्र्याउने हो भने हवाई सेवालाई घनीभूत तुल्याउनुको विकल्प हुन्न । यसमा जोडिएर आउने कुरा टिकटदरको पनि छ । बंगलादेशबाट नेपाल आउन हवाईजहाजमा एउटा यात्रुले २८ हजार टाका तिर्नुपर्छ । जबकि उसले थाइल्यान्ड जानका लागि २२ हजार टाका तिरे पुग्छ । बाँकी ६ हजारले उसलाई थाइल्यान्डमा धेरै कुरा गर्न पुग्छ । त्यसैले नेपालले पर्यटकको ट्रेन्ड हेरेर हवाई भाडादरमा पुनर्विचार गर्न जरुरी छ । बंगलादेशबाट स्थलमार्गबाट पनि पर्यटक भित्र्याउन सकिन्छ । यसका लागि भारतको ट्रान्जिट भिसा लिनुपर्ने झन्झट उनीहरूसामु छ । त्यसैले नेपालले यो झन्झटलाई भारतसँग छलफल गरेर सहजीकरण गरिदिने हो भने बंगलादेशी पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ । नेपालमा आउने कुल पर्यटकमा भारतीय र चिनियाँको हिस्सा क्रमशः पहिलो र दोस्रो स्थानमा छ । तथ्यांक अनुसार भारतबाट प्रत्येक वर्ष करिब ८० लाख पर्यटक र चीनबाट प्रत्येक वर्ष १५ करोडभन्दा बढी पर्यटक विभिन्न देशमा घुम्न निस्कने गरेका छन् । तीमध्ये २ प्रतिशतलाई मात्रै नेपाल ल्याउन सक्ने हो भने ३० लाखभन्दा बढी पर्यटक प्रत्येक वर्ष आउने विज्ञहरूको भनाइ छ ।तर यो प्रतिशत भित्र्याउन नेपालमा कुरियर सेवासँगै पूर्वाधार निर्माणमा चिन्तनशील लगानी गर्न जरुरी छ । किनकि नेपालले नयाँनयाँ पर्यटकीय गन्तव्य पहिचान गरेर तिनमा पूर्वाधार निर्माणको काम गर्न सकेको छैन । जस्तो कि, कर्णालीको उदाहरण लिऔं । कर्णालीमा रारा ताल, बडी मालिका, शे फोक्सुन्डो, सिञ्जा उपत्यका आदि अनेकौं पर्यटकीय महत्त्वका ठाउँ छन् । डोल्पा, कञ्चनजंघाजस्ता गन्तव्यको पनि प्रचार गर्न जरुरी छ । पर्यटकलाई त्यहाँ पुग्न न सुलभ हवाई सेवा छ न बाटो र गाडी । अझ नेपालले हवाई भाडामा नेपाली र विदेशीलाई फरकफरक भाडादर कायम गरेको छ । यसले पर्यटकको सुदूरपश्चिमको घुमघाम महँगो बनाएको छ ।२०७२ सालको भूकम्पअघि पर्यटन व्यवसायीहरू नेपालमा चिनियाँ पर्यटकको आगमनले स्वर्णिम दिनको परिकल्पना गर्न थालेका थिए । चिनियाँकै कारण होटलमा लगानी बढेको थियो । सन् २०११ को भ्रमण वर्षपछि यसरी चिनियाँ पर्यटकको संख्या बढेको थियो । तर नेपालले पछिल्ला दिनमा चिनियाँ पर्यटक उल्लेख्य रूपमा गुमाएको छ । त्यसैले नेपालले चिनियाँ पर्यटक भित्र्याउने हो भने ती लक्षित प्रचारका गतिविधि गर्नु वाञ्छनीय हुन्छ । यसका लागि सरकारले युरोप, क्यानडा, अमेरिका आदि विकसित देशमा प्रचारका नाममा कनिका छर्नुभन्दा सम्भावित पर्यटकलाई नेपाल बोलाउने र खर्च गराउने वातावरण बनाउनुपर्छ । महँगो टिकटमा अमेरिका वा क्यानडाबाट आउने यात्रुले भन्दा सस्तो खर्चमा भारत वा चीनबाट आउनेले पुग्दो खर्च गर्छन् । नेपालले २० लाख पर्यटक भित्र्याउने लक्ष्य सम्पन्न गर्न सरकारले मुख्यतः दुइटा कुरालाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ । पहिलो त कुरियर सेवा नै हो । नेपालको ध्वजावाहक नेपाल एयरलाइन्सले नाफामुखी भएर हैन कि सेवामुखी भएर यसलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ । चीन, बंगलादेश र भारतमा क्षणिक नाफाघाटा हेरेर हैन कि दीर्घकालीन फाइदा हेरेर कुरियर सेवाको संख्या बढाउनुपर्छ । नेपालको ध्वजावाहकले गन्तव्य प्रचार गर्ने हिसाबले पनि सोच्नुपर्छ । योसँगै नेपाल एयरलाइन्सले काठमाडौंबाहेक पोखरा र भैरहवाबाट पनि अन्तर्राष्ट्रिय उडान गर्न जरुरी छ । किनकि पर्यटन सबल हुँदा नेपालले चोखो डलर प्राप्त गर्छ र यसले विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा प्रत्यक्ष योगदान गर्छ । पर्यटन बलियो हुँदा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा रोजगारी, अवसर र लगानीको वातावरण पनि बन्छ । नेपाल पर्यटन बोर्डको पुनःसंरचना सरकार र नेपाल पर्यटन बोर्डले तदारुकता देखाउने भने बर्सेनि २० लाख पर्यटक नेपाल बोलाउने लक्ष्य उति महँगो हैन । तर यसका लागि पर्यटन बोर्डले मन्दिर, पाटी, पौवा निर्माणमा बजेट सक्नुभन्दा माथिका तीन गन्तव्यलाई प्राथमिकतामा राखेर घनीभूत प्रचार गर्नुपर्छ ।पर्यटन बोर्डको पहिलो कर्तव्य भनेकै अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा देशका गन्तव्यको प्रचार गरेर पर्यटक लोभ्याउनु हो । यो काम गर्न बोर्डले पर्यटनकै क्षेत्रमा काम गरिरहेका संस्थासँग साझेदारी गर्नुपर्छ । तर बोर्डले पछिल्ला दिन निजी संघसंस्थासँग सहकार्य गरेर काम गर्न सकेको छैन । विगतका गतिविधि हेर्दा बोर्ड नेतृत्वले राजनीतिक दबाबमा पूर्वाधारका नाममा बिनायोजना बजेट खर्च गरेको देखिन्छ । पर्यटन विकासका लागि पूर्वाधार निर्माण आवश्यक छ, तर त्यसको पहिचान गर्ने र त्यस्ता पूर्वाधार बनाउन सरकारलाई अग्रसर गराउने दायित्व बोर्डको हो । आफैं बनाउन तम्सिने होइन । पर्यटनसँग सरोकार राख्ने मन्त्रालय र अन्य निकायलाई बाटो देखाउनुपर्ने बोर्ड मन्त्रालयको एउटा महाशाखाजस्तो भएर काम गरिरहेको धेरैको ठम्याइ छ । यही कारण अब यो बोर्डले काम गर्न सक्दैन । विगतमा अनेक आर्थिक अनियमितताको आरोपमा बोर्ड फसेको सर्वविदितै छ ।निजी क्षेत्रबाट नियुक्त भएका प्रमुख तथा बोर्ड सदस्यहरूले सरकार र निजी क्षेत्रबीच समन्वय, सहयोग र सहभागिताका लागि पुलको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्नेमा बोर्ड नेतृत्व यस कुरामा कहिल्यै अग्रसर भएको पाइएको छैन । हवाई उड्डयनमा विद्यमान समस्या समाधान गरी अधिकतम विमानसेवाका उडानको वातावरण बनाउने, विभिन्न मन्त्रालयको नीतिगत निर्णयका कारण पर्यटन क्षेत्रमा परेका बाधा र समस्या पहिचान गरेर सरलीकृत बनाउने, समस्या समाधानमा सरकारलाई सुझाव दिने काममा केन्द्रित भएर अन्तर्राष्ट्रिय बजार प्रवर्द्धनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने लगायतका काममा बोर्ड खट्नुपर्छ । पर्यटनलाई आर्थिक समृद्धिको आधार बनाउने हो बोर्डको संरचनामा व्यापक फेरबदल गर्नुपर्छ ।भण्डारी पर्यटन व्यवसायी हुन् ।