एन्टिबायोटिकको दुरुपयोग
विश्वमा करिब सात लाख मानिसको एन्टिबायोटिक रेजिस्टेन्सका कारण मृत्यु भइरहेको छ । नियन्त्रणका लागि ठोस कदम नचाले सन् २०५० सम्ममा मृत्यु हुनेको सङ्ख्या बर्सेनि एक करोड पुग्ने विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको आकलन छ । मानवीय क्षतिका साथै विश्वभर बर्सेनि करिब एक सय खर्ब अमेरिकी डलरबराबरको आर्थिक क्षति हुनेछ । प्रत्यक्ष असर नेपालजस्ता मुलुकमा बढी पर्नेछ ।
विश्वमा करिब सात लाख मानिसको एन्टिबायोटिक रेजिस्टेन्सका कारण मृत्यु भइरहेको छ । नियन्त्रणका लागि ठोस कदम नचाले सन् २०५० सम्ममा मृत्यु हुनेको सङ्ख्या बर्सेनि एक करोड पुग्ने विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको आकलन छ । मानवीय क्षतिका साथै विश्वभर बर्सेनि करिब एक सय खर्ब अमेरिकी डलरबराबरको आर्थिक क्षति हुनेछ । प्रत्यक्ष असर नेपालजस्ता मुलुकमा बढी पर्नेछ । नेपालमा भएका विभिन्न खोजमा चिकित्सकको प्रेस्किप्सनबिना एन्टिबायोटिक बिक्रीदर ५० प्रतिशत छ तथा दुर्गममा ५०.४ प्रतिशत छ । हेल्थपोस्टमा ५२.२ प्रतिशत छ । स्वास्थ्यकर्मीको जानकारीबिना मनलाग्दी किनेर खाने ६७ देखि ९७ प्रतिशतसम्म तथा फार्मेसीले सिफारिसबिना दिने दर ५० प्रतिशत छ । ४० प्रतिशत बढीले बीचैमा खान छोड्छन् । रुघाखोकीजस्तो सामान्य रोगमा चिकित्सकले एन्टिबायोटिक नलेखिदिँदा ४८ प्रतिशतले चिकित्सक परिवर्तन गर्छन् । नेपाली बजारमा करिब ३६५ ब्रान्डका एन्टिबायोटिक उपलब्ध छन् । देशभित्रै पनि करिब ५० कम्पनीले एन्टिबायोटिक औषधि उत्पादन गर्छन् । हरेक वर्ष नोभेम्बर १८ देखि २४ तारिखसम्म विश्व एन्टिमाइक्रोबियल प्रतिरोध सचेतना सप्ताह औपचारिकताका लागि मनाइन्छ ।एन्टिबायोटिकएन्टिबायोटिक जीवित वा मृत जीवाणुबाट बनाइएको त्यस्तो यौगिक हो; जसले जीवाणुलाई विकसित हुन रोक्छ, मार्छ । जीवाणुले एन्टिबायोटिकको असरबाट आफूलाई जोगाएर जीवित रहन तरिका पहिल्याउँछ । जति एन्टिबायोटिक प्रयोग गरिन्छ, जीवाणुले त्यति नै उक्त एन्टिबायोटिकप्रति प्रतिरोध विकसित गर्छन् ।  सन् १९२८ मा अलेक्जन्डर फ्लेमिङले फन्जाइबाट पहिलो एन्टिबायोटिक पेन्सिलिन उत्पादन गरेका थिए । जसले दोस्रो विश्वयुद्धमा थुप्रैको ज्यान जोगायो तर १९५० देखि प्रभावकारिता ह्वात्तै घट्यो । पत्ता लागेको सात दशकमा सात सय बढी एन्टिबायोटिक सात हजार बढी व्यापारिक नाममा बजारमा उपलब्ध छन् ।  सन् १९४० को दशकमा एन्टिबायोटिकको आविष्कार भएपछि नाटकीय रूपमा सङ्क्रमणबाट हुने रोग, त्यसका जटिलता र मृत्युमा कमी आएको छ । चिकित्सकीय स्याहारमा पनि कमी आएको छ । समुचित उपयोगको अभावमा उक्त एन्टिबायोटिक औषधिले ब्याक्टेरिया मार्न नसक्ने भएका छन् । भनिन्छ कुनै पनि औषधि खानु भनेको जोखिम उठाउनु हो । किनभने बनोट, काम, प्रकृति, शरीरमा पार्ने असर फरक फरक हुन्छन् । एउटा एन्टिबायोटिक विकास गर्न दशक लाग्छ र करिब ३० करोड अमेरिकी डलर खर्चिनुपर्छ । सन् १९८७ मा लिनेजोलिङ एन्टिबायोटिक अन्तिम पटक बनेको हो । त्यसपश्चात् एन्टिबायोटिक बनेको छैन ।पाश्र्वप्रभावएन्टिबायोटिकले पेटमा गडबडी हुने, पखाला लाग्ने, पेट दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता आउने, स्नायु प्रणालीमा असर परी रिङ्गटा लाग्ने, टाउको दुख्ने, ग्यास्ट्रिक, थकान वा तनाव महसुस भई कमजोर बनाउँछ । श्रवणशक्ति कमजोर, मिर्गौला फेल, कलेजो, दिमागमा असर, एलर्जी, आँखा कमजोर, हड्डी कमजोर, पिसाबमा समस्या पनि निम्त्याउँछ । सुई दिएको स्थानमा सुजन हुन्छ । आन्द्रामा रहने भिटामीन ‘बी’ र ‘के’ उत्पादन र शोषण गर्न सघाउने ब्याक्टेरिया मर्छन् । अन्य रोगको पनि जन्म हुन्छ । टेट्रासाइक्लिन नवजातले सेवन गर्दा दाँत पहेँलो बनाउँछ । गर्भवतीमा एन्टिबायोटिकले गर्भपतन तथा बच्चामा असर पार्छ । रक्तश्राव, कलेजो, मिर्गौला, हाड कमजोर बनाउँछ । ड्रग रेजिस्टेन्स विकसित भई पुनः सङ्क्रमणमा काम नगर्ने र भविष्यमा रोग निको पार्न नसकिने हुन्छ । पेन्सिलिन सेवन गर्ने ५ देखि ७ प्रतिशतमा छाला चिलाउने, राता राता डाबर आउने, रक्तकोष फुटाई रक्तअल्पता, रक्तसञ्चार बन्द भई मृत्यु हुनसक्छ ।दुरुपयोगविश्व तथा नेपालमै पनि धेरै दुरुपयोग भएको औषधिमा प्रतिजैविक वा एन्टिबायोटिक पर्छ । ब्याक्टेरियाका लागि मात्र प्रयोग गरिने औषधि महìव नै नभएको विषाणु र एककोषीय जीवबाट हुने सङ्क्रमणमा र सङ्क्रमण नै नभएकोमा, समस्या तथा रोगमा पनि प्रयोग भइरहेका छन् । एक अध्ययनमा झाडापखालामा दिनुपर्ने जीवन जल २ प्रतिशतलाई तर झाडापखालामा सकारात्मक असर नपार्ने एन्टिबायोटिक औषधि ६८ प्रतिशतलाई दिइएको पाइन्छ । विषाणुबाट हुने रुघाखोकीमा ९० प्रतिशतसम्म प्रतिजैविक औषधि दिएको पाइन्छ । यसरी अनावश्यक प्रयोग हुँदा ब्याक्टेरियामा प्रतिरोधात्मक क्षमताको विकास हुने र नकारात्मक असर देखा पर्छ । त्यस्तै एन्टिबायोटिक पूरा मात्रा नखाई बीचैमा छोडिदिनाले ब्याक्टेरिया पूर्ण मात्रामा नष्ट हुन पाउँदैन । जीवित ब्याक्टेरिया शक्तिशाली भएर एन्टिबायोटिक नै पचाइदिने क्षमता वृद्धि हुन्छ । पुरानो एन्टिबायोटिकले काम नगर्ने हुन्छ । जाने एन्टिबायोटिक वरदान हो, नजाने विष हो ।एन्टिबायोटिक औषधि प्रेस्क्राइब गर्नुअघि कुन ब्याक्टेरियाको कारणले रोग लागेको हो र कुन औषधिले उक्त ब्याक्टेरियालाई मार्छ, काम गर्छ भनी जान्न कल्चर र सेन्सिटिभिटी परीक्षण गर्नु महìवपूर्ण मानिन्छ । विकसित मुलुकमा परीक्षण गरेर मात्र प्रेस्क्राइब गरिनुपर्ने अनिवार्य नियम छ तर नेपालमा क्लिनिकल परीक्षण र अनुमानकै भरमा । एन्टिबायोटिक प्रतिरोधले सङ्क्रामक रोगको नियन्त्रणमा, उपलब्ध आधुनिक उपचार र प्रविधिमा असर पारी मृत्यु गराउँछ । एन्टिबायोटिक आविष्कार पहिलेको अवस्थामा पु¥याउँछ, स्वास्थ्य सेवा महँगो बनाउँछ । पर्यटन, व्यापार र अर्थशास्त्रमा नकारात्मक असर पार्छ । यसैका कारण आजकल औलो, क्षयरोग, एचआईभी, अस्पतालजन्य सङ्क्रमण नियन्त्रणमा कठिन भइरहेको छ । सुपर बगकुनै पनि औषधिले मार्न नसक्ने जीवाणुलाई सुपर बग भनिन्छ वा कुनै रोगका जीवाणुले औषधि पचाउन सक्ने अवस्था आए त्यसलाई सुपर बग मानिन्छ । सुपर बग भएपछि कुनै पनि किसिमका एन्टिबायोटिक औषधिले समेत छुँदैन । कुनै पनि एन्टिबायोटिकले नमार्ने वा नछुने सुपर बग दक्षिण एसियाबाट सुरु भएको युरोपेली वैज्ञानिकले बताएका छन् । भारत र पाकिस्तानमा उपचार गरेर स्वदेश फर्केका एक स्विडेनीले सन् २०१० अगस्ट १४ मा अस्पतालमा ज्यान गुमाएपछि यस विषयले बढी चर्चा पाएको हो ।कारण एन्टिबायोटिकको बढी सेवन वा धेरै प्रकारका एन्टिबायोटिक प्रयोग तथा पूरा समयसम्म नखानु वा विभिन्न किसिमका जीवाणुसँगै हुर्कंदा म्युटेसन परिवर्तन भई नयाँ ब्याक्टेरिया उत्पत्ति हुन्छ । यसरी उत्पन्न भएका जीवाणु पहिलेभन्दा बढी शक्तिशाली हुने हुनाले यसबाट लाग्ने रोगको पनि जुनसुकै औषधिले उपचार हुँदैन । छिटो प्रजनन गर्ने ब्याक्टेरियाले एक मिनेटमा २० पुस्तासम्म बनाउन सक्छ । हाल आएर धेरै मानिस आफू योग्य र सस्तो उपचारका लागि खासगरी कस्मेटिक शल्यक्रिया गर्न ठाउँ, सहर र देश देश घुम्ने बढ्दो चलनले गर्दा यो सुपर बग विश्वभर चाँडै फैलिन सक्ने डरले विश्व आतङ्कित बनेको छ । बेलायतका चिकित्सकले भारतमा प्लास्टिक सर्जरी गराएर स्वदेश फर्केका मानिसमार्फत सुपर बग बेलायतमा भित्रिएको बताएका छन् । हालसम्म भारतमा उपचार गरी फर्किएका ३७ जना बेलायतीमा यो जीवाणु भेटिएको छ । भारतमा भेटिएको जीवाणु भएकाले सुपर बगको नाम एनडीएम–१ अर्थात् न्यु दिल्ली मेटालो–बिटा– ल्याक्टामेज–१ राखिएको छ । जुन लान्सेट जर्नलमा प्रकाशित भएको छ । यसैगरी भारतमा उपचार गराएर फर्केका तीन जना अस्ट्रेलियन नागरिकमा समेत सुपर बग भेटिएको क्यान्बेरा अस्पतालले बताएका थिए । कार्डिफ विश्वविद्यालयका बेलायती विशेषज्ञ टोलीले भारतको नयाँदिल्लीकै पानीमा एन्टिबायोटिकले पनि असर नगर्ने सुपर बग रहेको पत्ता लगाएका थिए । तथापि यसो भनिँदा र किटाणुलाई एनडीएम–१ नामकरण गरिँदा भारतको संसद्मा हङ्गामा भई सरकारले कडा शब्दमा भत्र्सना गरेको थियो । अन्त्यमा नेपालमा हरेक एक हजार जनसङ्ख्यामा ०.१७ चिकित्सक उपलब्ध छन्, जब कि विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले हरेक एक हजार जनसङ्ख्यामा २.३ चिकित्सक हुनुपर्ने बताउँछ । प्यारामेडिक्सबाट दुर्गमका स्वास्थ्य सेवा सञ्चालित छन्; जसमा विरोधभन्दा उनीहरूको हातहातमा निर्देशिका पठाउन जरुरी छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले भनेझैँ एक्सेस, वाच र रिजर्भ ग्रुप एन्टिबायोटिक क्रमशः चलाउन सिकाउनुपर्छ । एन्टिबायोटिक भटमास खाएजस्तै खाना वा नास्ताकै रूपमा बेचबिखन र प्रयोग भइरहेको छ । त्यसैले नेपालमा त झनै सुपर बग उत्पन्न हुन सक्ने सम्भावना अत्यधिक भएकाले भाग्य नभएको, बाँच्न नलेखेको भन्दै कतिले ज्यान गुमाइसकेका होलान् त कतिले गुमाउँदैछन् र गुमाइरहने नै छन् ।  