भूकम्प प्रभावित क्षेत्रका बालबालिकाको स्वास्थ्य र शिक्षा
कात्तिक १७ को भूकम्पले प्रभावित जाजरकोट, रुकुम पश्चिमलगायत जिल्लामा विद्यालय खुल्न थालेका छन् । भवनहरू क्षतिग्रस्त बनाए पनि न्यूनतम पूर्वाधार जुटाउँदै विद्यालयहरूले पठनपाठन सञ्चालन गरेका हुन् । भूकम्पमा भएको मानवीय र भौतिक क्षतिले सिर्जना गरेको असहज परिस्थितिबीच पनि बालबालिकाको पढाइलाई अघि बढाउन स्थानीय सरकार र विद्यालयहरूले गरिरहेको प्रयास सराहनीय छ । 
कात्तिक १७ को भूकम्पले प्रभावित जाजरकोट, रुकुम पश्चिमलगायत जिल्लामा विद्यालय खुल्न थालेका छन् । भवनहरू क्षतिग्रस्त बनाए पनि न्यूनतम पूर्वाधार जुटाउँदै विद्यालयहरूले पठनपाठन सञ्चालन गरेका हुन् । भूकम्पमा भएको मानवीय र भौतिक क्षतिले सिर्जना गरेको असहज परिस्थितिबीच पनि बालबालिकाको पढाइलाई अघि बढाउन स्थानीय सरकार र विद्यालयहरूले गरिरहेको प्रयास सराहनीय छ । विद्यालयहरू खुल्न थाले पनि पठनपाठनले पहिलेकै स्वरूपमा लय समात्न भने समय लाग्छ । एक त, विद्यालयहरू भत्किएका छन् । चौरमा त्रिपालको छानामुनि म्याटमा बसेर पढ्नुपर्ने अवस्था छ । एउटा कक्षामा पढाउँदा अर्को कक्षामा प्रस्टै सुनिन्छ । अर्को, कतिपय विद्यार्थीमा भूकम्पका कारण साथी, परिवारजन, आफन्त गुमाउँदाको शोक छ । र, प्रायः सबैको घर भत्किएर त्रिपाल वा छाप्रामा बास छ । तैपनि बालबालिका विद्यालय जान थालेका छन्, पढ्न थालेका छन् । विपद्मा गुज्रिरहेका बेला बालबालिकालाई पढाइका लागि मानसिक रूपमा तयार हुन स्वभावैले समय लाग्छ । तर निरन्तर विद्यालय जाँदा र साथीहरूसँग घुलमिल बढ्दा उनीहरू बिस्तारै पढाइमा केन्द्रित हुन सक्छन् । तीन साताअघिको भूकम्पमा परी जाजरकोटमा २४ विद्यार्थी र १ शिक्षक तथा रुकुम पश्चिममा १८ विद्यार्थी र १ विद्यालय कर्मचारीको मृत्यु भएको थियो । सबैभन्दा बढी क्षति पुगेको जाजरकोटमा ३ सय ४१ विद्यालयका भवन भत्किएका छन् । क्षतिग्रस्त कक्षाकोठाको संख्या १ हजार ५ सय ९९ छ । यस्तै रुकुम पश्चिममा ४८ विद्यालयका १ सय ९३ कक्षाकोठा क्षतिग्रस्त छन् । सल्यानलगायतका आसपासका जिल्लामा पनि केही विद्यालयमा क्षति पुगेको छ । बालबालिकाको पढाइ नबिग्रियोस् भनेर विद्यालयहरूले पूर्वाधार अभावबीच पनि त्रिपाल टाँगेर पठनपाठन सञ्चालन गर्न थालेका हुन् । त्रिपालभित्र फर्निचर राख्न नमिल्ने भएकाले प्रायः विद्यालयले म्याटमा विद्यार्थीलाई बसाउने गरेका छन् । कतिपय विद्यालयले त त्रिपाल पनि नभएर खुला चौरमा विद्यार्थीलाई राखेर पढाइरहेका छन् । भवन पूरै भत्किएका विद्यालयमा बोर्डलगायतका शैक्षिक सामग्रीको समेत समस्या छ । दिन चिसिँदै गएका बेला म्याटमा बसेर पढिरहेका बालबालिकामा स्वास्थ्य समस्या निम्तिने जोखिम भने छ । विद्यालय प्रशासन र स्थानीय सरकारले जतिसक्दो छिटो अस्थायी छाप्रा बनाएर विद्यार्थीलाई सार्नुपर्छ । भवन भत्किएर भग्नावशेषमा परिणत भएका केही विद्यालयमा विद्यार्थीका लागि पुग्दो अस्थायी छाप्रा बनाउने स्थानसमेत छैन । त्यस्ता विद्यालयका लागि ठाउँ बन्दोबस्त गरिनुपर्छ । कतिपय भवन सामान्य मर्मतसम्भारबाट प्रयोगमा ल्याउन सकिने अवस्था छ । त्यस्ता भवनलाई तत्काल मर्मत गर्नुपर्छ । जुनसुकै बेला परकम्प जान सक्ने भएकाले चर्किएका जोखिमयुक्त भवनमा भने पठनपाठन सञ्चालन गर्नु हुँदैन । पठनपाठनको अस्थायी तर भरपर्दो व्यवस्थापनमा सघाउन प्रदेश र संघ सरकारले पनि तदारुकता देखाउनुपर्छ । छाप्राहरू छोटो समयका लागि मात्र हुन् । बर्खायाममा छाप्राभित्र पठनपाठन सम्भव नै हुँदैन । विद्यालय भवन निर्माण प्रक्रियालाई उच्च प्राथमिकताका साथ तत्काल अघि बढाइनुपर्छ । भवन निर्माणका लागि अनुदान वितरण तथा ठेक्का प्रक्रिया चुस्त बनाइनुपर्छ । अब बन्ने सबै विद्यालय भवन भूकम्पप्रतिरोधात्मक हुनुपर्छ । पढ्ने थलो सुरक्षित भए मात्र बालबालिका पढाइमा एकाग्र हुन सक्छन् । विद्यालयहरूले पठनपाठन सञ्चालन गरिरहँदा बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि ख्याल गर्नुपर्छ । भर्खरै भूकम्पको त्रासदी देखेका/भोगेका र पटक–पटकको परकम्पले झस्काएका बालबालिकामा मानसिक समस्याहरू हुन सक्छन् । त्यस्ता समस्यालाई बेलैमा ख्याल गरिएन भने बालबालिकामा दीर्घकालीन असर पर्न सक्छन् । त्यसैले विद्यार्थीको मनोबल उकास्ने गरी मनोपरामर्शका कार्यक्रम विद्यालयहरूमा सञ्चालन गरिनुपर्छ । अहिले भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा विद्यालय खुल्न थाले पनि सबै उपस्थित देखिँदैनन् । अनुपस्थित बालबालिकालाई भेटेर सम्झाउँदै–बुझाउँदै विद्यालय जान प्रेरित गर्नुपर्छ । आवश्यकताअनुसार अभिभावकलाई पनि सम्झाउनुपर्छ । यो विपद् कोही पनि बालबालिकाले सदाका लागि विद्यालय नै छाड्ने कारक बन्नु हुँदैन, बन्न दिनु हुँदैन ।