मार्क्सवाद र बहुलवादी खुला समाज
एमालेको पाँचौं राष्ट्रिय महाधिवेशनले कम्युनिस्ट आन्दोलनमा पहिलो पटक बहुलवादी खुला समाज निर्माण गर्ने विचार अगाडि सार्‍यो । सोभियत संघमा ७० वर्षसम्म रहेको समाजवादको असफलता र पुँजीवादको पुनःस्थापनापछि नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई कसरी अगाडि बढाउने भन्ने सन्दर्भमा निकालिएको आधारभूत निष्कर्ष थियो त्यो ।
एमालेको पाँचौं राष्ट्रिय महाधिवेशनले कम्युनिस्ट आन्दोलनमा पहिलो पटक बहुलवादी खुला समाज निर्माण गर्ने विचार अगाडि सार्‍यो । सोभियत संघमा ७० वर्षसम्म रहेको समाजवादको असफलता र पुँजीवादको पुनःस्थापनापछि नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई कसरी अगाडि बढाउने भन्ने सन्दर्भमा निकालिएको आधारभूत निष्कर्ष थियो त्यो ।सोभियत संघमा समाजवादी व्यवस्था रहँदासम्म बजार आधारित अर्थतन्त्र समाप्त गरिएको थियो । पुँजीवादलाई पुनर्जीवित हुन नदिन पुँजीवादी कारोबार समाप्त गरिएको थियो । जनताका सम्पूर्ण आधारभूत भौतिक आवश्यकता पूरा गरिएको थियो । त्यो समयमा पुँजीवाद पुनर्स्थापनाको सम्भावना छैन भन्ने विचारलाई सैद्धान्तिक र व्यावहारिक रूपमा हर हिसाबले पुष्टि गर्ने कोसिस गरिन्थ्यो । सर्वहारा अधिनायकत्वलाई सुदृढ गरिएको भनिन्थ्यो । सोभियत लालसेनालाई समाजवादको बलियो किल्ला मान्ने चलन यथावत् थियो । तर त्यही समाजवाद र सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व सन् १९९१ मा गर्ल्यामगुर्लुम ढल्यो र सबै क्षेत्रमा पुँजीवाद पुनर्स्थापना भयो । देख्दा मात्र एकै दिनमा समाजवाद ध्वंस भएको जस्तो लागे पनि त्यो सोभियत नमुनाको समाजवादविरुद्ध क्रमशः विकसित हुँदै गएको पुँजीवादकै कारण भएको थियो ।सर्वहारा अधिनायकत्वको अजय किल्ला मानिने सोभियत लालसेनाको सम्पूर्ण शक्ति समाजवादलाई ढालेर पुँजीवादलाई हरक्षेत्रमा पुनर्स्थापना गर्ने शक्तिमा रूपान्तरित भयो । त्यो लालसेना समाजवादी शासन व्यवस्था भएको पूर्वी युरोप र पूर्वी जर्मनीमा समेत समाजवाद समाप्त गरेर पुँजीवाद स्थापना गर्न परिचालित भयो । सर्वहारा अधिनायकत्वमा क्रमशः विघटनको त्यो अन्तिम रूप थियो । सन् १९१७ को विजयी रुसी सर्वहारा समाजवादी क्रान्ति संसारलाई तरंगित गराउने अपूर्व घटना थियो । सन् १९९१ को सोभियत समाजवादको असफलता र पुँजीवादको पुनर्स्थापना पनि विश्वव्यापी रूपमा तरंग सिर्जना गर्ने घटना थियो । त्यो घटना बाटो हिँड्दा एउटा कमिला कुल्चिएर मरेजत्तिको महत्त्वहीन थिएन । यति गम्भीर विषयको समीक्षा हुनै पर्छ र यसबाट देशदेशका कम्युनिस्ट तथा मार्क्सवादी पार्टीहरूले गहिरिएर अध्ययन, अनुसन्धान र विश्लेषण गर्नैपर्छ । कम्युनिस्ट आन्दोलनमा देखा परेको यो प्रलयकारी घटनाबाट लिइएको गम्भीर शिक्षा हो— बहुलवादी खुला समाजको अवधारणा । जहिलेदेखि मानवजाति सचेत रूपमा उत्पादन पद्धतिमा लाग्यो, त्यस बेलादेखि समाज बहुलवादी छ । अहिले पनि समाज प्राकृतिक रुपमै बहुलवादी छ । तर सोभियत संघ र पूर्वी युरोपका समाजवादी मुलुकहरूमा भिन्न मत राख्नेहरूलाई समाप्त गर्ने अनेक कोसिस गरियो । परिणामस्वरूप आज समाजवाद त्यहाँ पराजित भएको छ । रुसमा फरक मत राख्ने नेताहरूलाई देशभित्र मात्र होइन, निर्वासित मुलुकमा समेत जासुस पठाएर मार्नेजस्ता कुकर्म भए । कम्युनिस्ट पार्टीभित्रै गोप्य रूपमा अनेक नेताको हत्या गरियो । आखिरमा सोभियत नमुनाको समाजवादको पनि हत्या गरियो र त्यसको ठाउँमा पुँजीवाद पुनःस्थापना भयो । त्यो घटनाबाट शिक्षा लिएर विकसित गरिएको नयाँ नमुनाको समाजवाद निर्माण गर्ने सिद्धान्त हो— जनताको बहुदलीय जनवाद ।संस्कृत साहित्यमा बहुचर्चित एउटा उक्ति छ— ‘वादे वादे जायते तत्त्वबोधः ।’ अथवा, भिन्नभिन्न मतहरूबीच छलफलबाटै सही निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ । यो उक्तिले विचारमा रहेको द्वन्द्वात्मकतालाई स्पष्ट र सही रूपमा प्रकट गरेको छ । मार्क्सवादी दर्शनको मूल सिद्धान्त हो— संसारमा आधारभूत तत्त्वका रूपमा भौतिक वस्तु मात्र छ । भौतिक वस्तु कहिल्यै समाप्त हुँदैन, रूप मात्र परिवर्तन हुन्छ । यो निरन्तर परिवर्तन र विकास हुँदै जान्छ । भौतिक वस्तुको विकासको एउटा रूप हो— मानवजाति । यसको पनि निरन्तर परिवर्तन र विकास भइरहेको छ । मार्क्सवादी दर्शनले भन्छ, परिवर्तन परस्पर विरोधी तत्त्वबीच एकता र संघर्षको नियमका आधारमा हुन्छ । यसलाई मार्क्सवादी दर्शनको मुटु मानिन्छ । यो नियम भौतिक वस्तुको निरन्तर परिवर्तन र विकासको अस्तित्वमा आएको हो । नियम बनेपछि भौतिक वस्तु यस्तो परिवर्तन हुन्छ भनिएको होइन, भौतिक वस्तुको अध्ययनपछि त्यसमा अन्तरनिहित नियमलाई वैज्ञानिकहरूले बाहिर ल्याएका मात्र हुन् । यो नियमका अभिन्न अंगका रूपमा अन्य दुई नियम पनि छन् जसको परिवर्तन र विकास पहिले क्रमशः र अन्त्यमा गुणात्मक रूपमा हुने गर्छ । जब विकास हुन्छ, पहिलेभन्दा संख्या र गुणमा समेत विकास भएको देखिन्छ । यिनै नियमहरूलाई मानवजातिको इतिहासमा स्थापित गर्दा बल्ल साँचो इतिहास बाहिर आएको हो । त्यसकै आधारमा मानवजातिको विकासका पाँच चरण आदिम मातृप्रधान समाज, दास–मालिक समाज, सामन्तवादी समाज, पुँजीवादी समाज र समाजवादी समाजको अवस्था संसारले जान्न–बुझ्न सकेको हो ।मानवजाति विकासका उपर्युक्त पाँच चरणमा हरेक समाजमा विपरीत तत्त्वको एकता र संघर्ष स्पष्ट देख्न सकिन्छ । आदिम मातृप्रधान समाज प्राकृतिक अवस्थाको मानवजातिको चरण थियो । त्यसमा प्रकृति र मानवजातिबीच परस्पर विरोधी एकता र संघर्ष थियो । त्यसपछि मानवजाति कृषि उत्पादनको चरणमा प्रवेश गर्छ । त्यसमा मालिक र दास दुई परस्पर विरोधी वर्गका रूपमा देखा पर्छन् र उनीहरूवीचको संघर्ष विपरीत तत्त्वको संघर्ष र एकताका रूपमा प्रकट हुन्छ । त्यो संघर्षले दासहरूलाई भूदास र मालिकहरूलाई भूमालिकका रूपमा विकसित गर्छ । जब कृषि उत्पादन व्यवसायीकरण हुन्छ, समाज औद्योगिक क्रान्तितर्फ अगाडि बढ्छ । त्यसपछि सामन्तवाद र पुँजीवादविपरीत तत्त्वमा विकसित हुन्छन् । त्यसले सामन्तवादलाई समाप्त गर्छ, पुँजीवाद र सर्वहारा विपरीत तत्त्वका रूपमा देखा पर्छन् । त्यसपछि भूमालिकहरू पुँजीपति वर्गका रुपमा विकसित हुन्छन् भूदासहरू मजदुर वर्गको रूपमा विकसित हुन्छन् । परस्पर विरोधी त्यो समाजविपरीत तत्त्वका रूपमा विकसित हुन्छ र संघर्ष अरू तीव्र रूपमा अगाडि बढ्छ । त्यसले समाजवादी समाजको विकास गर्छ र त्यसमा समाजवाद र राष्ट्रिय पुँजीवाद दुई विपरीत तत्त्वका रूपमा देखिन्छन् । जबसम्म समाजवाद रहन्छ, त्यस बेलासम्म विपरीत तत्त्वका रूपमा पुँजीवादको अस्तित्व अपरिहार्य हुन्छ । यहीँनिर सोभियत संघका राजनीतिज्ञ र वैज्ञानिकहरूले अत्यन्त ठूलो गल्ती गर्छन् । उनीहरूले विपरीत तत्त्वका रूपमा रहेको पुँजीवादलाई हरक्षेत्रबाट समाप्त गर्ने कोसिस गर्छन्, परिणामस्वरूप समाजवादको पनि समाप्ति हुन्छ । यस सम्बन्धमा मार्क्स र एंगेल्स स्पष्ट देखिन्छन् । उनीहरूले भनेका छन्— समाजवाद रहँदासम्म भिन्नभिन्न वर्गहरूको अस्तित्व रहनेछ र उनीहरूबीचको मित्रतापूर्ण संघर्ष पनि अनिवार्य हुनेछ । जब समाज चौतर्फी रूपमा विकसित भएर अगाडि बढ्नेछ, राज्यको आवश्यकता समाप्त हुनेछ, समाज स्वचालित रूपमा सञ्चालन हुन सक्नेछ । त्यस अवस्थामा आदिम मातृप्रधान समाजमा मानवजाति र प्रकृतिबीच रहेको मुख्य संघर्ष समाजमा पुनः देखा पर्नेछ । तर त्यो समाज आर्थिक, बौद्धिक, सांस्कृतिक, शारीरिक, गुणात्मक र वैज्ञानिक रूपले पनि पहिलेको भन्दा अत्यधिक विकसित हुनेछ । सन् १९१७ को सर्वहारा समाजवादी क्रान्तिभन्दा पहिले रुस साम्राज्यवादी अवस्थामा विकसित भएको मुलुक थियो । समाजवादी क्रान्तिले रुसी सर्वहारा वर्गलाई शासक वर्गमा रूपान्तरण गरेको थियो । वास्तविक रूपमा सत्ता सञ्चालन गर्ने स्थानमा सर्वहारा वर्गको प्रतिनिधित्व गर्दै सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीका नेताहरू नै पुगेका थिए । सर्वहारा वर्ग मुक्त र राज्यको मालिक भइसकेपछि त्यो त्यही रहँदैन, श्रमजीवी वर्गमा विकसित भएको हुन्छ । समाजमा सबै तह, तप्काका व्यक्तिहरू श्रमजीवी वर्गकै रूपमा विकसित भएका हुन्छन् । श्रमजीवी र शासक वर्गमा रूपान्तरण भइसकेपछि सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व होइन, श्रमजीवी वर्गको राज्यसत्ता स्वाभाविक रूपमा कायम भएको हुन्छ । त्यस्तो परिस्थितिमा पुँजीपति वर्ग राष्ट्रिय पुँजीपति वर्गमा रूपान्तरित भएको हुन्छ । पुँजीवादी समाजमा विकसित भएका अनेकौं समाजोपयोगी संस्कार र संस्कृतिलाई समेत प्रयोग गर्दै अगाडि बढ्नुपर्ने परिस्थिति आउँछ । विश्वव्यापी रूपमा समाजवाद स्थापना नभएको अवस्थामा पुँजीवादी मुलुकहरूसित दौत्य सम्बन्ध कायम गर्दै अगाडि बढ्नुपर्ने आवश्यकता पर्छ । उनीहरूसँग अनेकौं प्रकारका सम्बन्ध विकास गर्न आवश्यक पर्छ । इन्कारै गर्न नसकिने व्यापारिक सम्बन्ध अनिवार्य हुन्छ । त्यसले बजार अर्थतन्त्रको आवश्यकतालाई जन्म दिन्छ । समाजवादी व्यवस्थामा योग्यताबमोजिम काम र कामबमोजिम ज्याला अथवा तलबको व्यवस्था हुन्छ । त्यसले आन्तरिक र राष्ट्रिय बजारको आवश्यकतालाई प्रकट गर्दछ । त्यतिखेर सोभियत संघले समाजवादमा अवलम्बन गरिनुपर्ने उत्पादन र वितरणको सही व्यवस्थापनका निम्ति समाजवादी बजार अर्थ व्यवस्था लागू गर्नुपर्दथ्यो ।सोभियत कम्युनिस्ट पार्टीले यी सबै पक्षलाई नजरअन्दाज गर्‍यो । समाजवादी क्रान्तिपछि जे नहुनु पर्दथ्यो, ती सबै भए । परिणामस्वरूप दोस्रो विश्वयुद्धपछि एकपछि अर्को गर्दै सोभिय संघमा चारैतिर अव्यवस्था देखा पर्‍यो । राष्ट्रिय आम्दानीको ठूलो हिस्सा दोस्रो विश्वयुद्धपछि पनि हतियार र सेनामा खर्च गरियो । आन्तरिक रूपमा कम्युनिस्ट नभए बाँच्न सक्ने स्थिति भएन । आरोप लगाएर मृत्युदण्ड दिने चलन पछिल्लो कालसम्म यथावत् रह्यो । समाजवादी क्रान्तिको सफलतापछिको कालमा पुराना सत्ताधारीहरूलाई खोजीखोजी मृत्युदण्ड दिने काम पनि भयो । आत्मसमर्पण गरेका र जेलमा रहेका पुराना राजपरिवारका सबै सदस्यलाई मृत्युदण्ड दिइयो । लेनिनको मृत्युपछि पनि असहमत व्यक्तिहरूलाई त्यसै गरी हत्या गर्न चलन स्थापित भयो । स्वयं लेनिन त्यसको सिकार हुनुपर्‍यो । व्यक्तिहत्या र आतंकलाई उचित ठान्ने विचार विश्वव्यापी बन्यो । भारतमा त्यसको प्रभाव वर्गशत्रु खतम अभियान भन्दै चारु मजुमदार लाइन प्रकट भयो । त्यसकै सिको गर्दै नेपालको झापा संघर्षमा १० व्यक्तिलाई मारेर क्रान्ति सुरु गरेको भनियो । पेरुमा त्यस्तै गरियो । प्रचण्ड नेतृत्वमा भएको १० वर्षे जनयुद्धमा १७ हजार नेपालीको प्राण समाप्त भयो । त्यसमा एमालेका ३ सय निहत्था नेता मारिए । नेपाली कांग्रेसका समर्थकदेखि नेतासम्म ४ हजार निहत्था व्यक्ति मारिए । आफ्ना विरोधीहरूको हत्या गरेर क्रान्ति सम्पन्न हुने सिद्धान्तमा आधारित हुँदा दोस्रो विश्वयुद्धमा सोभियत संघका करिब ६ करोड नेता तथा जनता मारिए । अमेरिकाको उक्साहटमा दोस्रो विश्वयुद्धपछि इन्डोनेसियाका लोकप्रिय नेता तथा राष्ट्रपति सुकार्नोको हत्या गरियो र कम्युनिस्ट पार्टीका ६ लाख सदस्यसहित नेताहरूको हत्या गरियो । मलेसियामा ठूलो संख्यामा कम्युनिस्ट पार्टीका नेता–कार्यकर्ताको हत्या गरियो । थाइल्यान्डमा पनि उल्लेख्य कम्युनिस्टहरूको हत्या गरियो । दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भएको केही कालपछि बर्मामा कम्युनिस्ट पार्टीका नेताको नेतृत्वमा संयुक्त सरकार बनेको थियो । त्यहाँ पनि अमेरिकाकै उक्साहटमा राष्ट्रपतिसहित ठूलो संख्यामा कम्युनिस्ट पार्टीका नेता–कार्यकर्ताको हत्या गरियो । हत्या–प्रतिहत्याको यो शृंखला मानवजातिको विकासका निम्ति अत्यन्त घातकसिद्ध भएको छ । दोस्रो विश्वयुद्धपछि, खासगरी सन् १९६० पछि भएका सबै सर्वहारा वर्गीय संघर्षहरू असफल भएका छन् । नेपालमा भने संसदीय संघर्षमा सामेल भएको नेकपा (एमाले) को मुख्य भूमिका र नेपाली कांग्रेसको समर्थनका कारण माओवादी जनयुद्धलाई शान्तिमा रूपान्तरण गर्न सकियो । सोभियत संघको उदयपछि एंगेल्सको राज्य पनि परिवर्तनशील हुन्छ भन्ने भनाइलाई बेवास्ता गरियो । परिवर्तन हुन्छ भन्ने एउटा प्रमाण समाजवादी क्रान्ति सम्पन्न गर्ने एउटा मुख्य शक्ति जारशाही शासनकालमा स्थापित गरिएको रुसी सेनाको ठूलो हिस्साले क्रान्ति सम्पन्न गर्न र त्यसको रक्षा गर्न अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको विषयको महत्त्वलाई कहिल्यै आत्मसात् गरिएन । त्यसबाट सकारात्मक निष्कर्ष निकाल्ने कोसिस पनि भएन । त्यस बेला गठन गरिएको लाल सेनाको मुख्य भाग नै जारशाही कालमा विकसित भएको रुसी सेना नै थियो । यी सबै तथ्यको सही मूल्यांकन कहिल्यै गरिएन । यी सबैको परिणाम थियो— सन् १९९१ मा सोभियत समाजवादको असफलता, सोभियत संघको विघटन र पुँजीवादको पुनःस्थापना । राज्य पनि निरन्तर परिवर्तन र विकास हुन्छ भन्ने अर्को ज्वलन्त प्रमाण हो— शान्तिपूर्ण जनक्रान्ति र वैधानिक व्यवस्थाबाट नेपालमा २०६५ जेठ १५ गते राजतन्त्रको अन्त्य र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको घोषणा । त्यसपछि नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका रूपमा स्थापित भएको छ । तर पनि यो तथ्यलाई अनदेखा गरी फेरि हतियारबन्द संघर्षबाट राज्य कब्जा गर्ने, त्यसलाई ध्वस्त गर्ने र सर्वहारा वर्ग नेतृत्वको एकदलीय समाजवाद निर्माण गर्ने विचारलाई कदापि उचित मान्न सकिन्न ।सोभियत समाजवादको असफलतापछि चीन, भियतनाम, क्युबा र लाओसले अर्थतन्त्रमा राष्ट्रिय पुँजीवादलाई क्रमशः पुनःस्थापना गरिरहेका छन् । तर राजनीतिमा सर्वहारा अधिनायकत्व लागू छ । अर्थतन्त्रमा पुँजीवाद अवलम्बन गर्दा नयाँ पुँजीपति वर्गको उदय भइरहेको छ । कुनै पनि राष्ट्र एक्लै साम्यवादमा प्रवेश गर्न सक्दैन । त्यस्तो अवस्थामा नयाँ उदाइरहेका राष्ट्रिय पुँजीपतिहरूलाई राजनीतिमा स्थान दिनैपर्ने हुन्छ । राज्यसत्ताको द्वन्द्वात्मकता निर्वाह गर्न बहुदलीय प्रतिस्पर्धाको प्रणाली पुनःस्थापना हुने पक्का छ । राजनीतिलगायत सबै उपरी ढाँचाहरूको आधारभूत तहमा अर्थतन्त्रले काम गरिरहेको हुन्छ । अर्थतन्त्र मिश्रित भएपछि राजनीति पनि मिश्रित हुनु अनिवार्य हुन्छ भनेर सबै मार्क्सवादीले बुझ्ने र तदनुरुप व्यवहारमा परिणत हुने परिस्थिति आउने अवश्यम्भावी छ । आजको युग राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको युग हो । यसलाई अस्विकार गरेर अगाडि बढ्नै सकिन्न । प्रतिस्पर्धामा जानुको विकल्प छैन । मानव समाजको प्रारम्भिक इकाइ व्यक्ति हुन्छ । त्यसका छुट्टै कतिपय स्वार्थलाई सम्बोधन नगरी अगाडि बढ्न सकिन्न । व्यक्तिगत स्वतन्त्रताले सिर्जनात्मक क्षमतालाई विकास गर्न मद्दत गर्छ । मानवीय आवश्यकताबमोजिम विकसित हुने विचारहरूलाई कैद गरेर अबको युगमा कसैले पनि शक्ति आर्जन गर्न सक्दैन र राज्य विकसित पनि हुन सक्दैन । त्यो बाटोबाट राज्यको रक्षा पनि गर्न सकिन्न । आज संसारभरि रहेका जुनसुकै समाज किन नहोऊन्, एकल विचारवादी बनाउन सकिन्न । आज पनि समाज बहुलवादी छ, भोलि पनि बहुलवादी नै हुनेछ ।जबसम्म पृथ्वीमा मानिसको अस्तित्व रहनेछ, बहुलवादी नै हुनेछ । यो सार्वभौम सत्य हो । हरेक जीव र निर्जीव ठूला र साना वस्तुको एकअर्कासंग बहुपक्षीय सम्बन्ध छ र नै पृथ्वीमा मानवजातिको अस्तित्व छ । पृथ्वीमा मानिस र अन्य वस्तुको सम्बन्ध एकअर्काको गुरुत्वाकर्षणमा निर्भर छ । यो सौर्य मण्डलको अस्तित्व ४ हजारभन्दा धेरै सौर्य मण्डलमा रहेको गुरुत्वाकर्षण शक्तिसँग सम्बन्धित छ । त्यसो भएर मानिसका विचारहरू पनि अनेक पक्षसँग सम्बन्धित छन् । तिनको वैचारिक स्वतन्त्रता स्वतः स्थापित सत्य हो । मानव समाज आफैं बहुलवादी छ, एकलवादी बनाउन सकिन्न र कहिल्यै सकिने छैन । आज अगाडि रहेका समाजवादी मुलुकहरूको असफलता जबर्जस्ती समाजलाई एकलवादी बनाउने प्रयत्नकै परिणाम हो । यो युगमा बहुदलीय प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिक प्रणालीबाट मात्र समाजवाद निर्माण गर्न सकिन्छ । त्यसको संरक्षण गर्न पनि सकिनेछ । साम्यवादी अवस्था सामाजिक क्रान्ति गरेर ल्याइने होइन, यो स्वतः विकसित हुन्छ । अहिले साम्यवाद अत्यन्त उन्नत स्तरको परिकल्पनाभन्दा अर्थोक होइन ।