एक वर्षअघि र पछि : रास्वपा सभापतिले दिएको सन्देश
परम्परागत राजनीतिक दल आफ्नो ढर्राबाट किञ्चित पनि सुध्रिने संकेत नदेखिएका बेला जनमानसले वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको खोजी गरेको दशक भइसकेको छ । उज्ज्वल थापाको नेतृत्वमा केही सचेत युवाहरूले विवेकशील नेपाली समूहको नाममा एउटा सुन्दर अभियानको सुरुवात गरेका थिए ।
परम्परागत राजनीतिक दल आफ्नो ढर्राबाट किञ्चित पनि सुध्रिने संकेत नदेखिएका बेला जनमानसले वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको खोजी गरेको दशक भइसकेको छ । उज्ज्वल थापाको नेतृत्वमा केही सचेत युवाहरूले विवेकशील नेपाली समूहको नाममा एउटा सुन्दर अभियानको सुरुवात गरेका थिए ।नेपाल बन्द आह्वान भएका बेला ‘नेपाल खुला छ’ भनेर माइतीघरमा उभिने यो समूहसँग त्यस्तो ठूलो संगठन थिएन, तर देश अब कुनै रुढीले चल्दैन भनेर चोकमा उभिएर बोल्ने विवेक, आत्मबल र हुटहुटी उनीहरूमा थियो ।शासनमा सार्थक हस्तक्षेप गर्न राजनीतिक संगठन नै चाहिन्छ भनेर उनीहरू साझा पार्टीसँग एकाकार भए । एउटा राजनीतिक आकार लिन खोजेको तर प्रकार नखुलेको एउटा संदिग्ध महत्त्वाकांक्षाले ती युवाहरूको सपना छिन्नभिन्न बनाइदियो, यद्यपि धोका पाएका युवाहरू धूलो टकटकाएर उठ्ने कोसिस गरिरहेका छन् । उनीहरूको प्रयास जारी रहेकै बेला पश्चिममा गोपी हमाल, पूर्वमा हर्कराज राई (साङपाङ) र राजधानीमा बालेन्द्र साहले लिएको पहललाई मतदाताले सार्थक बनाइदिएका छन् ।वैकल्पिक उम्मेदवारहरूप्रति मतदाताको आकर्षणलाई संगठित गर्न तत्कालीन सञ्चारकर्मी रवि लामिछानेको नेतृत्वमा खुलेको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, युवा वैज्ञानिक सीके राउत नेतृत्वको जनमत दल र रेशम चौधरीको पहलमा खुलेको नागरिक उन्मुक्ति पार्टीलाई पनि मतदाताले न्यानो स्वागत गरेका हुन् । यी दलप्रति मतदाताले देखाएको सद्भावले नयाँलाई जति उत्साहित बनाएको छ, पुरानालाई सच्चिन त्यत्तिकै जर्बजस्त दबाब दिएको छ । कसले कस्तो भूमिका पूरा गर्छन्, त्यसले नै सम्बन्धित दल र नेताहरूको सान्दर्भिकता र भविष्य तय गर्नेछ ।पुराना दल पनि रातारात उम्रिएका र उभ्रिएका होइनन् । जहानियाँ राणा शासनको कालरात्रिमा जन्मिएको कांग्रेसले बोल्ने, लेख्ने, हिँडडुल गर्नेजस्ता जनताका आधारभूत अधिकार स्थापनाका लागि राणा र राजाहरूको विरुद्ध कठोर संघर्ष गरेको हो । जनताको दुईतिहाइ मतबाट प्रधानमन्त्रीमा निर्वाचित बीपी कोइरालाले आठ वर्ष जेल जीवन, आठ वर्ष निर्वासन र फाँसीमा चढाउने गरी तयार पारिएका मुद्दाको सामना गरे, तर जनताको आधारभूत अधिकारमाथि सम्झौता गरेनन् ।बीपी र उनका सहयात्री गणेशमान सिंहलगायतको पसिनाबाट सिञ्चित दल कांग्रेसको पछिल्लो नेतृत्वमाथि अनेक प्रश्न छन्, तर यो दल सुध्रिने सम्भावना उत्तिकै जीवित किन छ भने यसको नेतृत्व र शैलीमाथि पार्टीभित्र र बाहिरबाट प्रश्न र बहस गर्न मिल्छ । साम्यवादी अभिमुखीकरणबाट आएको एमालेले बहुदलीय जनवादी अवधारणा लिएर जसरी लोकतन्त्रलाई बलियो बनायो, सशस्त्र द्वन्द्वमा लागेको माओवादीले पनि लोकतान्त्रिक दलहरूसँग मिलेर देशलाई गणतान्त्रिक व्यवस्थामा लगेको हो । यहीबीचमा मधेशमा जागेका राजनीतिक दलहरूले पनि सीमान्तकृत समुदायको आवाजलाई अभूतपूर्व रूपमा मूलधारको एजेन्डा बनाएका छन् ।कुनै पनि राजनीतिक दल र त्यसको नेतृत्व गर्ने पुस्ताको आफ्नै शक्ति र कमजोरी हुन्छन् । आफ्ना कमजोरीलाई पहिचान गरी हटाउने र शक्तिलाई अद्यावधिक गर्ने दल र नेतृत्व नै समयअनुसार सान्दर्भिक हुन्छ । जनअधिकारका लागि योगदान दिएका दलहरूको समस्या के देखिएको छ भने उनीहरू आफ्नो इतिहासको विरासतप्रति जति रोमाञ्चित छन्, वर्तमानको चुनौती र भविष्यको योजनाप्रति उत्तिनै उदासीन छन् । त्यसैले उनीहरूको विकल्पको बहस जबर्जस्त भएको हो ।व्यक्तिगत रूपमा बालेन्द्र, हर्क र गोपी मात्र होइन, दलका रूपमा रास्वपा, जनमत र उन्मुक्ति पार्टीप्रति समाजले आशाको नजरले हेरेको कारण पनि यही हो । यो आकर्षण कुनै पनि व्यक्ति र दलको विशेषाधिकार होइन । त्यो आवधिक विश्वास हो, जसलाई नवीकरण गर्ने कि नगर्ने भन्ने सर्वाधिकार जनतामा हुन्छ । कुनै बेला कांग्रेसले दुईतिहाइ पाएको थियो, एमाले एक्लैले सरकार बनाएको थियो र माओवादीले पनि प्रत्यक्षतर्फ बहुमत प्राप्त गरेको थियो । आफ्नो जिम्मेवारीलाई बेवास्ता गर्दा यी दल सत्ताको वरिपरि भएर पनि जनताको विश्वासबाट निकै टाढा प्रतीत भएका हुन् ।पुराना दलको कमजोरी नयाँ दलको स्वयंसिद्ध शक्ति हुन सक्दैन । समयले खोजेको वैकल्पिक दल मात्र होइन, वैकल्पिक योजना, अभ्यास र संस्कार पनि हो । राजनीतिक मैदानमा उत्साह अपरिहार्य हो, व्यग्रता कमजोरी हो । पछिल्लो संसदीय निर्वाचनभन्दा पाँच महिनाअघि मात्र खुलेको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले प्रतिनिधिसभामा २१ सिट जितेर जति उत्साह जगाएको छ, यसको नेतृत्वको राजनीतिक अधीरताले त्यति नै धेरै प्रश्न पनि जगाएको छ । खासगरी दुई वटा देशका नागरिकता र राहदानी बोकेर चुनावमा उठेको भनेर लामिछानेलाई प्रेसले अतिरिक्त लाञ्छना लगाएको होइन, मुलुकको सर्वोच्च अदालतको संवैधानिक इजलासले फैसला दिएर उनका सम्पूर्ण सार्वजनिक पद खारेज गरिदिएको हो । तर देशको कानुन यसो भन्छ भन्ने मिडियालाई उनले शत्रु घोषणा गरेर आफ्ना समर्थक शुभेच्छुकलाई उद्वेलित बनाए ।त्यसैगरी उनी गृहमन्त्री भएको बेला राष्ट्रिय परिचयपत्रमा राखिएका विवरण सर्वसाधारणलाई प्रमाणित गर्ने ठेक्का बिनाप्रतिस्पर्धा कम्पनी विशेषलाई दिए, कानुनतः यसो गर्न मिल्दैन भनेर सार्वजनिक खरिद ऐनको दफा देखाइदिने प्रेसप्रति उनी प्रतिशोधी देखिए । त्यस्तै सर्वसाधारण बचतकर्ताको रकम ट्रान्सफर गरेर त्यसैलाई आफ्नो लगानीको रूपमा कम्पनी रजिस्ट्रारको कार्यालयमा पेस गरेर उनी गोर्खा मिडिया नेटवर्कको प्रबन्ध निर्देशक भएको प्रमाणसहित समाचार आएपछि उनी आक्रामक रूपमा प्रस्तुत हुँदै आएका थिए । हो, सञ्चारमाध्यमले लेखेको समाचारको विश्वसनीयता र जवाफदेहिता आचारसंहिता र कानुनी परीक्षणको भागीदार हुन्छ । त्यसमाथि प्रश्न उठाउने, बहस गर्ने र गलत भएमा सञ्चारमाध्यमलाई दण्डित गर्ने कानुन मात्र होइन, अभ्यास पनि यो मुलुकमा नभएको होइन । कुनै पनि व्यक्ति, संस्था वा पेसाप्रतिको प्रश्न पनि जिम्मेवार र कानुनसम्मत हुनुपर्छ । पूर्वसञ्चारकर्मी समेत रहेका लामिछानेले यो तथ्य भुल्नु वा भुलेजस्तो गर्नु पक्कै पनि चिन्ताको विषय थियो । उनले पछिल्लो पटक भने त्यो अनुभूत गरेको देखिन्छ । सहकारीको रकम अपचलनसम्बन्धी समाचारमा प्रतिक्रया दिन सोमबार आयोजना गरेको पत्रकार सम्मेलनमा उनले आफ्नो प्रतिरक्षा गर्ने क्रममा पूर्ववत् रूपमा कोही कसैमाथि व्यक्तिगत गालीगलौज गरेनन् । बरु, एक वर्षअघि सर्वोच्च अदालतको फैसलाबाट पदमुक्त भएपछि आयोजित पत्रकार सम्मेलनमा कान्तिपुरलगायत नेपाली प्रेस, सञ्चार उद्यमी र सञ्चारकर्मीहरूमाथि प्रयोग गरेको भाषाप्रति क्षमायाचना गरेका छन् ।एक वर्षअघिजस्तै पछिल्लो पत्रकार सम्मेलनमा पनि उनी आफ्नो प्रतिरक्षाका लागि उभिएका थिए, तर शब्दकोश भने फरक थियो । उनले वर्ष दिनमा आफू धेरै परिपक्व भएको, कार्यकर्ता र शुभेच्छुकको सुझाव सुनेको र गुनेको आधारमा कान्तिपुर, यसको व्यवस्थापन, समग्र नेपाली मिडिया र आलोचकहरूप्रति त्यो बेला प्रयोग गरेको भाषाप्रति दुःख व्यक्त गरेका छन् । आफ्ना कमजोरीप्रति क्षमायाचना गर्छु भनेर घोषणा गर्दा उनी व्यक्तिगत र राजनीतिक रूपमा पनि कमजोर हुने छैनन् । उनको यो पहलले भविष्यमा उनले मिडिया वा अरू कोहीमाथि गर्ने प्रश्न गर्ने जिम्मेवारी र अधिकार गुमेको छैन । बरु यसले उनी स्वयम्, उनको दल र समग्र समाजलाई सचेत र जिम्मेवार प्रश्न गर्न अभ्यस्त बनाउनेछ । तर, आफ्नै प्रतिबद्धताको सबैभन्दा ठूलो परीक्षक र पहरेदार उनी स्वयम् हुनुपर्नेछ ।रवि लामिछाने वा अरू कसैको विषयमा प्रकाशित समाचारको सत्यता कुनै पनि निकायमा पुष्टि गर्ने दायित्व कान्तिपुरजस्ता मिडियाको हो भने आफूलाई चित्त नबुझेको विषयमा तर्क राख्ने अधिकार रवि लामिछानेजस्ता व्यक्तिको हो । तर यो अभ्यास स्वस्थ र अटुट हुनुपर्छ । दुनियाँ र यो देशमा पत्रकारिता रवि लामिछानेको जन्म र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको गठनपछि मात्र सुरु भएको होइन भन्नेमा कम्तीमा पनि वैकल्पिक दलको नेतृत्व स्पष्ट हुनुपर्छ । किनकि राजाले शासनसत्ता हातमा लिएका बेला राइफलसहितका कर्नेलहरू न्युजरुममा पस्दा पनि नेपाली प्रेसले पत्रकारिता गरेको हो ।माओवादीले पत्रकारहरूमाथि भौतिक कारबाही गर्दा पनि पत्रकारको कलमले अविरल रूपमा समाचार सिञ्चित गरेको हो । धमिजा, लाउडा, यती, ओम्नी, ललिता निवास, भुटानी शरणार्थी, सुनकाण्ड, लघुवित्त, सहकारी र मिटरब्याजका विषयमा पनि नेपाली प्रेसले खबरदारी गरेको हो, गरिरहेको छ । दुई वर्षअघिसम्म सञ्चारकर्ममा रहेका रविले पनि यस्तै बेथितिका विरुद्ध आवाज उठाएर आफ्नो पहिचान बनाएका हुन् । अब आफ्नो सामाजिक पुँजीलाई अवमूल्यन गरेर उनले सञ्चारमाध्यमले आफूमाथि गर्ने प्रश्नलाई निषेध गर्ने प्रयास गर्नुहुन्न । उनी स्वयम् वा यो विषयमा जिज्ञासा हुने कुनै पनि व्यक्ति, संस्था वा दलले पुनः स्मरण गर्नुपर्छ– प्रेस कसैको अनुचर होइन, प्रेस कसैको शत्रु पनि होइन ।