म्हे भी स्वदेशी हाँ !
संस्कृतका महाकवि भारविद्वारा रचित ‘किरातार्जुनीयम्’ मा भनिएको छ, ‘सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।’ अर्थात्, आवेश वा जोसमा आएर अचानक कुनै काम गर्नु हुँदैन । किनकि विवेकहीनता सबैभन्दा ठूलो विपत्तिको कारक हुन्छ ।
संस्कृतका महाकवि भारविद्वारा रचित ‘किरातार्जुनीयम्’ मा भनिएको छ, ‘सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् ।’ अर्थात्, आवेश वा जोसमा आएर अचानक कुनै काम गर्नु हुँदैन । किनकि विवेकहीनता सबैभन्दा ठूलो विपत्तिको कारक हुन्छ ।यतिखेर विभिन्न कोणबाट एउटा समुदायविरुद्ध घृणा फैलाउने काम हुँदै छ । जब कुनै समुदायलाई लक्षित गरी तिनको कुनै सन्दर्भलाई योजनाबद्ध रूपमा उठाएर तिनका विरुद्ध अन्यलाई उक्साउने कामले निरन्तरता पाउँछ, यो लोकतान्त्रिक मूल्य, सामाजिक स्थिरता, पुँजी संरक्षण र शान्तिका लागि खतरा हो । सामाजिक सञ्जाल र सञ्चारका अन्य माध्यमहरूको उपयोग कट्टरता फैलाउने मञ्चका रूपमा गर्न थालिनु चिन्ताको विषय हो । जसरी धार्मिक तनावले समाजलाई सखाप बनाउँछ, त्यसै गरी समुदायविशेषप्रतिको चरम असहिष्णुताले सामाजिक रुग्णता देखाउँछ । अहिले मारवाडी समुदायमाथि शृंखलाबद्ध मानमर्दनको उपक्रम हुँदै छ । तर राज्य बेखबर बनेको छ । महाकवि भारविले भनेझैं, यो अवस्था देखा पर्नु भनेको ठूलो विपत्ति निम्त्याउनु हो । जोखिमको चक्रव्यूहसमुदायविशेषलाई कलंकित गर्न खोज्ने को हुन् ? यो केही सीमित व्यक्तिको असन्तुलित अभिव्यक्ति मात्र हो कि कुनै व्यूहरचनाको संकेत हो ? यो प्रश्नले राज्यबाट जवाफ खोजिरहेको छ । एउटा निश्चित समुदायप्रति लगातार निसाना साधेर असहिष्णुता फैलाउन खोज्नुभन्दा पनि त्यसले अद्यापि निरन्तरता पाउँदै र एक थरीले त्यसलाई ठीक मान्ने सोच बाक्लिँदै जानु भनेको जोखिमको चक्रव्यूहमा फस्नु हो । सरकारले यसलाई नियन्त्रण गर्न केही गरेको देखिँदैन । यसले घृणास्पद अभिव्यक्ति दिनेहरू झन् हौसिएका छन् । विविधता बोकेको नेपाली समाजभित्र विभाजनको रेखा कोर्न तम्तयारहरू यो मुलुकमा अनिष्ट निम्त्याउन खोज्दै छन् । कुनै पनि व्यक्ति वा समुदायले स्वतन्त्र, सम्मानित र सुरक्षित हुँ भन्ने अनुभूति गर्न पाउनु उसको नैसर्गिक अधिकार हो । लोकतान्त्रिक राज्यले यसलाई प्रत्याभूति गरेको हुन्छ । तर कुनै समुदायलाई एउटै नजरियाले वर्गीकृत गरी कित्ताकाट गर्नु र ‘अन्य’ का रूपमा प्रस्तुत गर्ने मानस यतिखेर किन मुखरित भयो ? उनीहरूले त्यो हौसला कसरी पाएका छन् ? अन्तर्राष्ट्रिय कानुनद्वारा समेत निषिद्ध मानव अधिकार हननको यो समस्या मारवाडी समुदायको मात्र हो कि सम्पूर्ण नेपालीजनको हो ? एउटा समुदायलाई मानसिक यन्त्रणा दिने र साख गिराउने योजनाबद्ध काम भैरहँदा अन्य समुदाय चुप लाग्नु मुनासिब हो ? पालैपालो एकपछि अर्को समुदायमाथि प्रहार गर्ने र विविधताको नेपाली सामर्थ्यलाई अन्तर्ध्वंसको सिकार बनाउने कुनै षड्यन्त्रको प्रथम प्रयोग मारवाडी समुदायमाथि त हुँदै छैन ? यस्ता अनेकानेक प्रश्न थपिँदै छन् । आशंका, अनुमान र अफवाहको अँध्यारोले भुइँतहमा ठाउँ ओगट्दै छ । पीडक गणको हौसला समाजमा बलियाले निर्धालाई, संगठितले असंगठितलाई, पहुँच हुनेले नहुनेलाई, धनीले गरिबलाई, बहुसंख्यकले अल्पसंख्यकलाई राज्य वा सरकारले अन्याय गर्न नपाओस् भनेर लोकतन्त्र आत्मसात् गरिएको छ । ‘समाजमा मलाई कसैले अन्याय गर्न सक्दैन, अन्याय भए म स्थापित पद्धतिबाट उपचार पाउँछु’ भन्ने आत्मविश्वास सुनिश्चित गर्नु लोकतान्त्रिक सरकारको आधारभूत काम हो । कुनै पनि पहिचानका नागरिकमा आत्मविश्वास दिलाउन सक्ने ढाँचाको निर्माणले लोकतन्त्रको जग मजबुत बनाउँछ । यो आधारभूत परिवेश र संरचनाको निर्माण नभएसम्म हामी समुन्नत र न्यायपूर्ण समाजको परिकल्पना गर्न सक्दैनौं । राज्यले आफ्ना नागरिकहरूलाई विश्वास र भरोसा दिलाउन सक्नु लोकतन्त्रको पहिलो खुड्किलो हो । राज्य र नागरिकबीच दूरी कसले निम्त्याउँदै छ ? संविधानले ‘हामी नेपाली’ भनेर सबैको साझा पहिचान निर्धारण गरिदिएपछि सामाजिक द्वेषको खेती गर्न कोही हाकाहाकी किन हौसिन्छ ? जहाँ समुदायविशेष कुनै अज्ञात डरबाट आतंकित रहन्छ, जहाँ समुदायविशेषमा फैलिँदो असुरक्षाको मनोविज्ञान हरणको व्यवस्था प्रभावकारी छैन, त्यहाँ बिस्तारैबिस्तारै विधिको शासन विनाशको बाटोतिर लाग्छ । जब पीडकहरूले सजाय पाउँदैनन्, उनीहरूले कुनै कोणबाट झन् वाहवाही पाउन थाल्छन्, यस्तो अवस्थामा पीडकबाट अरू गल्ती हुन सक्छ । किनकि पीडक निश्चित हुन्छ, अपराध गरेबापत कुनै सजाय भोग्नुपर्दैन भनेर । यस्तो अवस्थामा पीडकको संख्या थपिँदै पनि जान्छ । उसो त बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुजातीय मुलुक नेपालमा विभिन्न जात, जाति वा समुदायबीचको सुसम्बन्धमा खलल पार्ने काम आम सञ्चारमाध्यमले गर्नु हुँदैन भनिन्छ, तर घृणास्पद अभिव्यक्तिको मञ्च जानेर वा नजानेर फेरि मिडिया नै बनिरहेको छ । घृणास्पद अभिव्यक्ति दिनेहरूको विचार झन् खोजीखोजी पस्किने तँछाड–मछाड स्वयं मिडियामा देखिनु र त्यस्ता पात्रहरूलाई हाउगुजीको विषय बनाइनु दुर्भाग्य हो । कुनै समुदायको अवमाननालाई फैलाउने पत्रकार वा मिडिया चोखो मानिन सक्दैन । यसरी हेर्दा लाग्छ, समुदायविशेषको मानमर्दनका लागि पछिल्लो समय नेपाल उर्वर भूमि बन्दै गएको छ । राज्यका संयन्त्रहरू कमजोर बन्दै जानु र नियमकानुन मिच्न सक्नुलाई नै प्रभुत्वको मापदण्ड मान्न थालिनु भनेको संघीय गणतन्त्रको मूल्य खस्किँदै गएको जनाउ हो । चरैवेति चरैवेति उपनिषद्ले भन्छ— ‘चरैवेति चरैवेति ।’ अर्थात्, हिँडिरहू, हिँडिरहू । हिँडिरहनुमै जीवन छ । प्रत्येक अवस्थामा अगाडि बढिरहनुको नाम जीवन हो । विश्वभरिकै प्राचीन साहित्यमा हिँडिरहनुको व्यापक महिमागान गरिएको छ । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा व्यक्ति, परिवार वा समुदायको बसाइँसराइले ल्याएको सामाजिक–आर्थिक बदलावका गाथाहरू प्रशस्त छन् । जब कुनै जरा उखेलिएर अन्यत्र पुग्छ, त्यतिखेर जरासँगै त्यहाँको माटो पनि लटपटिएर आउँछ । यो माटो मान्छेहरूको बसाइँसराइका सन्दर्भमा भाषा, पहिरन, आहारका परिकार, तीसँग जोडिएको पारम्परिक ज्ञान, सामूहिक सीप–सामर्थ्य, सामूहिकताजस्ता पक्षहरूसमेत सँगसँगै आउँछन् । बसाइँसराइ मानवीय सभ्यताको मूल प्रवृत्ति हो । बसाइँसराइको प्रक्रिया कुनै एक क्षेत्र वा देशको भूगोलभित्र सीमित छैन । उपनिषद्ले भनेजस्तै, बसाइँसराइले सामुदायिक जीवनलाई गतिशील र मुलुकलाई स्पन्दित गरिरहेको हुन्छ । यसर्थ बसाइँसराइ आफैंमा नराम्रो होइन । गाउँबाट सहर, पहाडबाट मधेश वा मुलुकबाहिर जानेहरू कम्ती छैनन् । जसरी देश छोडेर विदेश जानेले पारेको/पार्ने सामाजिक–आर्थिक असरबारे चर्चा चल्छ, त्यसको अनुपातमा गाउँ छाडेर सहर पस्ने, पहाड छाडेर मधेश झर्ने वा मधेशबाटै पहाड उक्लिनेहरूको चर्चा हुँदैन । जो जहाँ छाडेर जान्छ, त्यहाँ एक बहुकोणीय रिक्तता छाडेर जान्छ । त्यसरी नै बाहिरबाट आएर नेपालमा जमेका, यहीँको माटोमा भिजेकाहरूकाले पारेको प्रभावबारे गम्भीर विमर्श छैन । बाहिरबाट आएर नेपाली माटोमा श्रम, सीप र सृजना प्रस्तुत गरी शान्त क्रान्ति गर्नेहरूको खोजीनिती खासै हुँदैन । यस कोणबाट अहिलेसम्म केही काम गरिएको भए पनि धेरै गर्न बाँकी छ । यो नगरिँदा बेलाबखत चर्को अड्कलबाजी मात्र हुने गर्दछ । अवसर, आश्रय वा आर्जनका लागि बसाइँ सर्ने क्रम नौलो होइन । बसाइँसराइको चिर मानवीय प्रवृत्तिप्रति नेपाली समाजमा फराकिलो बुझाइ छैन । के बसाइँसराइ आफैंमा नराम्रो हो ? बिदेसिनु आफैंमा नराम्रो हो ? यसबारे मोटो नजरले हेर्नुभन्दा केस्राकेस्रामा केलाउँदा शाश्वत तथ्य पाउन सकिन्छ । अर्को देशमा गएर श्रीवृद्धि गर्नुलाई स्तुत्य मानिने अनि आफ्नो मुलुकमा बाहिरबाट आएर कसैले बहुआयामी योगदान गर्छ भने त्यसलाई स्वीकार गर्न असहज हुने ? कतिपय अवस्थामा हामी दोहोरो मापदण्ड अपनाइरहेका हुन्छौं ।गहिरिँदो जरा, फक्रिँदो पालुवा नेपाली समाज लामो समयसम्म यो मुलुक कसको हो भन्ने प्रश्नमै अल्झिरह्यो । यो मुलुक कुनै खास समुदायले मात्र निर्माण गरेको हो कि सबै नागरिकले ? शताब्दियौंदेखि यहाँ बसोबास गर्दै शान्त बदलाव गरिरहँदा समेत कसैलाई यहाँको नमान्ने, तिनलाई जहिले पनि ‘बाहिरिया’ भन्ने, तिनको राष्ट्रियतामाथि जहिल्यै शंका गर्ने प्रवृत्ति घातक छ । आखिर किन ? मारवाडी समुदायले आफ्नो पहिचान र पृष्ठभूमि लुकाएको छैन, तर उनीहरूले नेपाल भूमिमा आइसकेपछि अब यहीँका भैसक्यौं भनेर विनम्रतापूर्वक स्विकार्छन् । जुन समुदायले आफ्नो मौलिकता लुकाउँदैन, जसले विविधताबीच आफ्नो अर्गानिक सुवास फिँजाइराख्छ, उसको तेजोवध गर्न खोज्नु भनेको सुल्झिसकेका सवालहरूलाई फेरि ब्युँताउनु हो । यो पश्चगामी कार्य हो । नेपाल विभिन्न समुदायको संगम हो । नेपालमा लामो समयदेखि बसोबास गरिरहेका मारवाडीहरू यसै समाजका अभिन्न अंग हुन् । उनीहरूले आफ्नो जरासँगै सामुदायिक विशिष्टता कायम राखेका छन्, नेपालको मूलधारमा आफूलाई समाविष्ट गर्न त्यत्तिकै कटिबद्ध छन् । सुरुआतमा नेपालका शासकहरूले उनीहरूलाई निम्त्याए पनि कालान्तरमा उनीहरू आइरहे । नेपाल–भोट युद्धमा सहयोग पुर्‍याएबापत मारवाडी परिवारले तक्मा पाएको कथाबाट समेत उनीहरू यहाँको भौगोलिक सरहदसँग जोडिन खोजेको प्रस्टिन्छ । नेपाली समाजका संकट र सम्भावनाहरूको समान अंशियार भएर खडा भएका छन् उनीहरू । प्रत्येक समुदायको आन्तरिक चाहना हुन्छ कि तिनका झञ्झावातहरू छेकिदिन अरू सहयोगी समुदायहरू मुखरित होऊन् र यही पारस्परिक अपेक्षा र भरोसा नै राष्ट्रिय एकताको सूत्रधार हो । मारवाडी समुदाय कतिपय सवालमा अन्तर्मुखी छ, तर अरूहरूसँग सामञ्जस्य बनाउने निपुणता पनि उत्तिकै छ । यसले नै उनीहरूको सामाजिक स्वीकृतिलाई फराकिलो र नेपाली भूमिमा जरो गहिरो बनाइदिएको छ । व्यक्तिको दोष सिङ्गो समुदायलाई नदिऔंआम मानिसका तर्फबाट समाजमा भएका गलत काममाथि निगरानी राख्न सरकारी तन्त्र छ । कुनै व्यक्तिले कानुन भंग गर्न वा कानुन छल्न खोज्छ भने त्यहाँ तन्त्र आफ्नो प्रभावकारिता देखाउन स्वतन्त्र छ । तर व्यक्तिविशेषको गल्तीलाई समुदायविशेषकै गल्तीका रूपमा चित्रित गर्न मिल्दैन । राज्य संरचनामा रहेका रिक्तता र छिद्रहरूको लाभ बटुल्ने प्रवृत्ति यतिखेर झाँगिएको छ जुन समुदायविशेषमा मात्र सीमित छैन । नेपालका अन्य समुदायजस्तै मारवाडीहरूले पनि सगर्व भन्न पाउनुपर्छ, ‘म्हे भी स्वदेशी हाँ ।’ अर्थात्, हामी पनि स्वदेशी हौं । 