जसले नो भन्न सिकाए 
‘एस मात्रै होइन, नो पनि भन्न सक्नुपर्छ।’
लमजुङको राइनास क्षेत्रमा श्रीमान्बाटै यौन हिंसामा परेका महिलाको समस्या बुझेपछि काभ्रे नालाकी नगुमा श्रेष्ठको निष्कर्ष हो यो। ‘सहनु हुँदैन,’ उनी भन्छिन्, ‘नो भन्नुपर्छ। 
‘एस मात्रै होइन, नो पनि भन्न सक्नुपर्छ।’लमजुङको राइनास क्षेत्रमा श्रीमान्बाटै यौन हिंसामा परेका महिलाको समस्या बुझेपछि काभ्रे नालाकी नगुमा श्रेष्ठको निष्कर्ष हो यो। ‘सहनु हुँदैन,’ उनी भन्छिन्, ‘नो भन्नुपर्छ। ‘एस मात्रै होइन, नो पनि भन्न सक्नुपर्छ।’लमजुङको राइनास क्षेत्रमा श्रीमान्बाटै यौन हिंसामा परेका महिलाको समस्या बुझेपछि काभ्रे नालाकी नगुमा श्रेष्ठको निष्कर्ष हो यो। ‘सहनु हुँदैन,’ उनी भन्छिन्, ‘नो भन्नुपर्छ। नो भन्न नसक्दा गाउँका महिला यौन हिंसामा पर्ने गरेका रहेछन्।’तीन महिना भयो, नगुमा लमजुङका बस्ती बस्ती छिरेको। ज्ञानकुञ्ज कलेजमा बीबीएस चौथो वर्षकी विद्यार्थी हुन् उनी। पढाइ सक्नासाथ केही गर्ने इच्छा लागेको थियो। समाजमा जाऔं, केही सिकौं र केही सिकाऔं पनि भन्ने इच्छा थियो। त्यही इच्छा पूरा गर्न उनी गाउँ बस्ती छिरेकी छन्। आफ्ना तीन जना स्वदेशी र दुई विदेशी सहित ५ जना छन् टोलीमा। उनको उमेर १८ देखि २२ वर्षसम्मको छ। पहिलो समाज के कस्तो हो भन्ने बुझे उनीहरूले। त्यसपछि ५ क्षेत्र छाने– एचआईभी एड्स, प्राथमिक उपचार, परिवार नियोजनका साधन प्रयोग, घरेलु हिंसा र यौन हिंसा। तीमध्ये कुनमा काम गर्न बढी आवश्यक छ भनेर राय मागे। ‘बढी मत प्राथमिक उपचार र घरेलु हिंसामा आयो,’ उनी भन्छिन्, ‘महिलामाथि हुने घरेलु हिंसा कहालिलाग्दो रहेछ अझै।’ठूलो समस्या महिलामाथि हुने घरेलु हिंसा देखियो। घरेलु हिंसामा पनि यौन हिंसा बढी देखियो। ‘हिंसा बढी आफन्तबाटै देखियो,’ उनी भन्छिन्, ‘बढी हिंसा श्रीमान्बाट भएको महिलाले सुनाए।’ अब कसरी काम गर्ने? पहिला गाउँमा महिलाको मात्रै भेला गराए। सुरुमा महिला खुल्दै खुलेनन्। विस्तारै एक–एक गरेर पनि कुराकानी गरे। अनि खुल्दै गए। ‘धेरैजसोले इच्छाविपरीत शारीरिक सम्बन्ध राख्न बाध्य भएको सुनाए,’ उनले भनिन्, ‘श्रीमान्लाई खुसी पार्नुपर्छ भनेर नाई भन्न नसकेको सुनाए।’ यो समस्या कसरी सल्टाउने? उनीहरूसँग कुनै उपाय छैन। ‘नो भन्यो भने परिवारमा राम्रो हुँदैन। घर बिग्रन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘सधैं एस मात्रै भन्नुपर्दा समस्या भएको छ। पीडा सहनुपरेको छ।’यो जटिल समस्या हो। महिलालाई मात्रै सम्झाएर यसको समाधान नहुने उनीहरूको ठम्याइ छ। जबर्जस्ती सम्बन्ध राखेमा वैवाहिक बलात्कार गरेको ठहरिन्छ। वैवाहिक बलात्कार भएमा कारबाही हुने व्यवस्था कानुनले गरेको छ। त्यो प्रक्रियामा जान महिलाहरू चाहँदैनन्। किनभने त्यसो गर्दा घर भाँडिन्छ भन्ने उनीहरूलाई लाग्छ। पुरुषले हिंसा गर्नु हुँदैन भनेर महसुस गरे भने मात्रै यो समस्या सल्टन्छ। पुरुषलाई मनाउन सजिलो छैन। ‘हामी पुरुषलाई सम्झाउन सक्दैनौं,’ नगुमा भन्छिन्, ‘हामीले समस्या देखाइदियौं। अब कोही जानुपर्छ त्यहाँ पुरुषलाई सम्झाउने कार्यक्रम लिएर।’ सुन्दा साना लाग्ने समस्या छन् हाम्रो समाजमा तर त्यही साना लाग्ने कुराले ठूलो समस्या बेहोर्नुपर्छ गाउँमा। कोही हातगोडा भाँचिएका हुन्छन्। अस्पताल जान नसक्दा समस्या बेहोरिरहेका हुन्छन्। घाउचोट लाग्दा स्वास्थ्य संस्थामा कसरी पुग्ने भन्ने जानकारी हुँदैन। प्राथमिक उपचार गर्ने विधि थाहा हुँदैन। नगुमाको समूहले उनीहरूलाई प्राथमिक उपचार गर्ने विधि पनि सिकाए। अस्पताल जान प्रोत्साहित गरे। प्राकृतिक विपत्ति आइलाग्दा कसरी सुरक्षित रहने भनेर पनि सिकाए। विपत्ति पर्दाका लागि ‘झटपट झोला’ तयार पार्ने तरिका सिकाए। ‘टर्च लाइट, औषधि, खानेकुरा, पानी, आफ्ना महत्त्वपूर्ण डकुमेन्ट साथमै राख्नुपर्छ भनेर सिकायौं,’ उनी भन्छिन्, ‘यतिमा मात्रै ध्यान दिइयो भने पनि संकट पर्दा धेरै राहत पुग्छ।’ केही गर्नुपर्ने क्षेत्र बालबालिका रहेछ भन्ने पनि त्यहीं गएर पत्ता लगाए उनीहरूले। त्यही भएर बढी केन्द्रित विद्यालयमा भएका छन्। बालबालिकालाई हेर्ने दृष्टिकोण बदल्न जरुरी छ भन्ने लाग्यो। त्यही भएर शिक्षकलाई प्रशिक्षण दिने व्यवस्था मिलाए। प्रशिक्षक झिकाएर स्कुल–स्कुलमा शिक्षकलाई प्रशिक्षण दिने व्यवस्था पनि मिलाए। सरसफाइमा विशेष ध्यान दिन अभियान चलाए। टोल सफा राख्न प्रोत्साहित गरे। घरभित्रको सफाइमा ध्यान दिने तरिका सिकाए। पानीको महत्त्व बुझाए। सफा पानी पिउने तरिका सिकाए। ‘हात धुनु मात्रै वास हैन। कस्तो पानीले वास गरियो भन्ने महत्त्वपूर्ण हो। पानीको मुहान सफा राख्नुपर्छ। खोला सफा राख्नुपर्छ,’ अर्की स्वयंसेवक सविज्ञा पाण्डेले सुनाइन्, ‘सफा पानी पिए के हुन्छ, फोहोर पानी पिए के हुन्छ भनेर सिकायौं।’स्कुलमा गएर सरसफाइ अभियान चलाए। विद्यार्थीलाई खेलकुद सिकाए। स्कुल सफा राख्ने तरिका सिकाए। स्कुलको छेउछाउ बिरुवा रोपे। गार्डेन बनाए। ‘ढुंगा पनि बोक्यौं, उनले सुनाइन्, ‘पानी बोकेर हाल्यौं।’धमिली कुवाको शैलपुत्री माविको भवन भर्खर बनेको थियो। उनीहरूले मिलेर रंगरोगन गरिदिए। रंगरोगन गर्नेमा नामिबियाकी पेनी र बेलायतकी इजलाटिना पनि खटिइरहेकी थिइन्। ‘हामीले गर्न सक्ने साना काम पनि गर्दैनौं,’ शैलपुत्री माविका प्रधानाध्यापक बुद्ध चिलुवालको प्रतिक्रिया थियो,’ ‘सहरमा हुर्केकाहरू यहाँ मरिमेटेर काम गरिरहेका छन्। सात समुद्रपारिबाट आएर काम गरिरहेका छन्। हामीचाहिँ हेरिरहेका छौं। सानातिना काम त हामी पनि गर्न सक्छौं नि भनेर हामीलाई नैतिक दबाब दिएका छन्। हामीलाई धेरै महसुस गराइदिएका छन् यी स्वयंसेवकले।’ स्वयंसेवकलाई त्यहाँ लैजाने काम गरेका तार्कुघाटका कृष्णराज ओलियाका अनुसार कुनै एनजीओले लाखौं खर्चेर एक वर्षमा गर्न नसक्ने काम स्वयंसेवकले एक महिनामै गरिदिएका छन्। यी भए उनीहरूबाट गाउँलेलाई पुगेका केही फाइदा। अब उनीहरूले गाउँबाट पाएका फाइदाका पनि कुरा गरौं। गाउँलाई पुगेका केही फाइदाभन्दा कैयौं गुणा बढी फाइदा आफ्नो व्यक्तित्व विकासमा सहयोग पुगेको उनीहरूले महसुस गरेका छन्। ‘पहिलो कुरा त भाषा सिकियो,’ नगुमा भन्छिन्, ‘अंग्रेजी जाने पनि बोल्ने अभ्यास थिएन। बोल्न धक मानिन्थ्यो। यहाँ विदेशी भोलेन्टियरसँग अंग्रेजी बोल्नु परिगो। बोल्दा–बोल्दा धक लाग्न छाड्यो। बोल्ने बानी पनि भयो। अनि भाषा बन्यो। यो पनि ठूलो उपलब्धि हो।’फार्मेसीका विद्यार्थी नितेश शर्मा दाहालले दुर्गममा औषधि नपाएर कसरी मान्छे मर्नु पर्दाेरहेछ भनेर ज्ञान पाएको प्रतिक्रिया दिए। ‘औषधि विज्ञान र समाजसेवाको मेल कसरी गराउन सकिन्छ भनेर यहाँ सिक्न पाएँ,’ निस्ट कलेजमा बी फार्म गरिरहेका दाहाल भन्छन्, ‘दुर्गम ठाउँमा औषधि नपुगेर मर्नुपरेको छ। त्यो समस्या कसरी सुल्झाउने भनेर महसुस भएको छ। हेल्थ र हाइजिनलाई शिक्षासँग जोड्नुपर्ने रहेछ भन्ने यहाँ आएपछि बुझियो।’रत्नराज्य क्याम्पसमा अंग्रेजी साहित्यमा एमए प्रथम वर्षमा पढ्दै गरेकी अञ्जु खड्काको बुझाइमा यहाँ आएपछि आत्मविश्वास बढ्यो। बूढानीलकण्ठकी स्थायी बासिन्दा उनी भन्छिन्, ‘समूहमा कसरी घुलमिल हुने भनेर सिक्यौं। बोल्न अड नलाग्ने भयो। मास फेस गर्न सकिने भइयो। योजना कसरी बनाउने भनेर तरिका सिक्यौं। अब समुदायमा गएर जुनसुकै काम पनि गर्न सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वास बढेको छ।’जीवनमा समस्या आउँछन्। ती समस्या आइपर्दा अरूको सहयोग कसरी लिने भनेर सिकेको बताउँछिन् सविज्ञा पाण्डे। नयाँ बानेश्वरको एसई कलेजमा म्यानेजमेन्टमा १२ सकेकी १८ वर्षीय पाण्डे घर छाडेर पहिलोपल्ट बाहिर गएकी हुन्। ‘पहिलो कुरा त एडजस्ट हुन सिकियो,’ उनी भन्छिन्, ‘लुगा धुन सिकियो। खाना बनाउन पनि सिकियो। घरमा ममी र बाबाका लागि कान्छी छोरी। केही गर्नु पर्दैनथ्यो। लुगा धुनुपरेन। भाँडा माझ्नुपरेन। घरमा बढी काम गर्नुपरेको भनेको कहिलेकाहीँ भाँडा माझ्नुपथ्र्याे। यहाँ सबै गर्नुपर्छ। जीवन के रहेछ भनेर बल्ल बुझिँदै छ।’देश चिन्न यात्रा गर्नुपर्ने रहेछ भन्ने महसुस भएको उनीहरूले सुनाए। हिँडेपछि समाज बुझिन्छ। संस्कृति बुझिन्छ। भूगोल बुझिन्छ। क्रस कल्चर बुझिन्छ। ‘हामी कुँजिएका रहेछौं,’ पाण्डे भन्छिन्, ‘कुवाको भ्यागुतो जस्तो भन्थे, वास्तविकता हो रहेछ। वर्षाैं नपाएको ज्ञान र अनुभव घर छाडेपछि पाइयो।’ 