डोको बुन्दै दृष्टिविहीन
छेवैमा पाट्ने खोला सुसाइरहेको छ । नजिकैको पाट्ने भन्ज्याङ वनबाट झ्याँउकिरीको आवाज आइरहेको छ । यही माहोलमा दिनचर्यामा व्यस्त छन्, बेथानचोक–२ गेल्ढुंगाका ५६ वर्षीय रामकृष्ण वाइबाको दम्पती । रामकृष्णको एक हातमा हँसिया र अर्कोमा निगालो छ । निगालोको एक छेउलाई तासेर बिस्तारै चिर्छन् । अन्दाजका आधारमा निगालोका कप्टेरो बनाउँदै चोया निकाल्छन् । 
काभ्रे — छेवैमा पाट्ने खोला सुसाइरहेको छ । नजिकैको पाट्ने भन्ज्याङ वनबाट झ्याँउकिरीको आवाज आइरहेको छ । यही माहोलमा दिनचर्यामा व्यस्त छन्, बेथानचोक–२ गेल्ढुंगाका ५६ वर्षीय रामकृष्ण वाइबाको दम्पती । रामकृष्णको एक हातमा हँसिया र अर्कोमा निगालो छ । निगालोको एक छेउलाई तासेर बिस्तारै चिर्छन् । अन्दाजका आधारमा निगालोका कप्टेरो बनाउँदै चोया निकाल्छन् । दायाँपट्टि कुनामा सेतो छडी छ, जसको सहारामा तीन दशकयता रामकृष्ण हिँडिरहेका छन् । दुवै आँखाको दृष्टि गुमाएका रामकृष्णलाई श्रीमती ईश्वरीले अन्य कामकाजमा सघाउँदै आएकी छन् । ‘श्रीमती र छडीको साथले नयाँ जीवन पाएको छु,’ उनले सुनाए । सबेरैदेखि बेलुकीसम्म वाइबा दम्पती डोको बुन्नमै व्यस्त हुन्छन् । रामकृष्ण दिनमा ३ वटासम्म डोको तयार गर्छन् । उनका अनुसार भुडे, ढुटे, तिते र सिँगाने गरी ४ जातका निगाला हुन्छन् । डोको बनाउन भुडे जातको निगालो उत्तम हुने उनले सुनाए । ‘नजिकै पाइँदैन, चार घण्टा हिँडेर पाट्ने भन्ज्याङ र ललितपुरको मृग बिसौने सामुदायिक वनमा गएर ल्याउनुपर्छ,’ उनले भने, ‘पहिले त आफैं खोजेर ल्याइन्थ्यो, अहिले मान्छे पठाउँछु ।’ एक भारी निगालोको १५ सय रुपैयाँ ज्याला तिर्ने गरेको उनले सुनाए । ‘डोको बुनेपछि आकर्षक देखाउन रङ पनि लगाउनुपर्छ,’ उनले भने, ‘आँखा देख्नेलाई त यो काम झम्मार छ, नदेख्नेलाई त झनै गाह्रो ।’ एक भारी निगालोको ८ देखि ९ वटा डोको बनाउन सकिन्छ । उनी चार थरीका डोको बुन्ने गर्छन् । जेठो डोको (थाङ्ग्रो), जुन पत्कर बोक्नका लागि प्रयोग गरिन्छ । माइलो घाँसे घाँस बोक्न र साइँलो दाउरे मल र दाउरा बोक्न प्रयोग हुन्छ । कान्छो (पानी) पानी बोक्नका लागि प्रयोग हुन्छ । फरक–फरक आकारका डोकोको मूल्य पनि फरक छ । ‘थाङ्ग्रो डोको एक हजार, घाँसेको ८ सय, दाउरेको ६ सय र पानीको ५ सय रुपैयाँ पर्छ,’ उनले भने, ‘सानो बास्केट डोको (सो पिस) ब्रस, मञ्जन राख्ने भाँडो पनि बनाउँछु, त्यसको चाहिँ १ सय पर्छ, यो धेरैले उपहार दिन लैजाने गर्नुहुन्छ ।’ उनीसँग डोको बुन्नेसँगै कोक्रो, डालो, घुम, गुन्द्री, सुकुल बुन्ने सीप पनि छ । जसका लागि श्रीमती ईश्वरीले सघाउने गर्छिन् । डोकोको माग धेरै भए पनि तयार गर्न नसकिएको उनले बताए । डोकोको अर्डर लिएर कोही घरमै आउँछन् । ‘कहिले दम्पती नै डोको बेच्न गाउँतिर जान्छौं,’ उनले भने । बेलाबेलामा सामुदायिक वनले निगालो निकाल्न नदिँदा केही समय डोको बुन्ने कामै रोक्नुपरेको उनले सुनाए ।सानोमा आमाले बुनेको सम्झँदै उनले डोको बनाउन सिकेको बताए । ‘छामेर अन्दाज गरेको भरमै अहिले डोको तयार गर्छु,’ उनले भने । त्यसरी डोको बनाउँदै गर्दा कहिले हँसिया त कहिले निगालोको चोयाले काटेर उनको हातमा कैयौं चोटका दाग देखिन्छन् ।२३ वर्षको उमेर हुँदा रामकृष्णलाई आँखा चिलाउने, रातो हुने समस्या भयो । सामान्य सोचेका उनलाई बिस्तारै समस्या बढ्दै गयो । गाउँमै धामी–झाँक्रीको झारफुकले नछोएपछि काठमाडौंको वीर अस्पताल गए । डाक्टरले दुवै आँखामा जलबिन्दु भएको भनेपछि झसंग भए । ‘धेरै ठाउँमा धाउँदा पनि उपचार सम्भव भएन, चार वर्षपछि पूर्ण रूपमा दुवै आँखा बन्द भए,’ उनले भने । जब उनले संसार देख्न छाडे, आफ्नाले पनि साथ दिन छाडे । उनकै जीवन संगिनीले पनि साथ दिइनन् । ‘अस्पतालबाट डिस्चार्ज भएर घर आएँ,’ उनले भने, ‘चार दिनपछि श्रीमतीले पनि छाडेर गइन्, आमाबुबा गुमाइसकेको थिएँ, आफन्त कसैको पनि साथ पाइनँ ।’त्यसपछि इलमको खोजीमा विभिन्न ठाउँ चहारे । दृष्टिविहीनको तालिममा सहभागी भए । यही क्रममा ईश्वरीसँग उनको प्रायः भेट कार्यक्रम र तालिममा हुने गर्थ्यो । प्रेम सम्बन्ध लम्बिँदै गएपछि उनीहरूले २०६० वैशाख ६ गते बिहे गरे । आफू बेरोजगार रहेका बेला ठूलै चुनौतीबीच दृष्टि गुमाएका व्यक्तिलाई जीवनसाथी बनाएको ईश्वरी बताउँछिन् । ‘आँखा नदेख्ने भएपछि उहाँलाई आफ्नै परिवारले पनि हेरेको रहेनछ, घरको अवस्था पनि नाजुक रहेछ,’ उनले भनिन्, ‘घर लथालिंग रहेछ, लिपपोत गरेर चिटिक्क बनायौं, रोजगारीले मात्रै हुँदैन भनेर आफैंले व्यवसाय गर्ने सोचले दृष्टिकला साबुन उद्योग सञ्चालन गर्‍यौं, विभिन्न समस्याले साबुन उद्योग चलाउन नसक्ने भएपछि उहाँले डोको बुन्न थाल्नुभयो, मैले पनि हेर्दै सिक्न थालें ।’ ५ वर्षयता आफूहरूले डोको बुन्ने कामलाई व्यावसायिक बनाएको उनले बताइन् ।साबुन उद्योगबाट कमाएको रकमले गेल्ढुंगामा तीन आना जग्गा किनेर एउटा सानो टहरा बनाएको रामकृष्णले सुनाए । उनीहरू ४/५ वर्षदेखि यही टहरामा बसिरहेका छन् । अहिलेसम्मको कमाइले छोराको पढाइ र दैनिकी गुजारा चलाएको ईश्वरीले सुनाइन् । ‘छोरा अहिले २० वर्षको भयो, विदेश जाने तयारीमा छ,’ उनले भने, ‘डोको बुनेरै बचाएको अलि–अलि पैसा छ, छोरालाई विदेश पठाउन खर्च जुटाउनै पर्‍यो ।’ रामकृष्णले अब डोको बुनेरै घर बनाउने योजना पनि बुनिरहेको सुनाए । दृष्टिविहीन रामकृष्णले पुर्ख्यौली सीपलाई सँगालेर गरिरहेको उद्यम पालिकामै उदाहरणीय भएको बेथानचोक गाउँपालिका अध्यक्ष भगवान अधिकारीले बताए । 