ब्युँतिँदै दूरशिक्षा
लकडाउन लम्बिँदै जाँदा सरकारले अनलाइन, रेडियो र टेलिभिजनबाट पठनपाठन सुचारु गर्ने तयारी अघि बढाएको छ । शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रले अनलाइन पोर्टलमार्फत् कक्षा १ देखि १२ सम्मका विद्यार्थीलाई शिक्षण सामग्री उपलब्ध गराउन लागेको हो ।
काठमाडौँ — लकडाउन लम्बिँदै जाँदा सरकारले अनलाइन, रेडियो र टेलिभिजनबाट पठनपाठन सुचारु गर्ने तयारी अघि बढाएको छ । शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रले अनलाइन पोर्टलमार्फत् कक्षा १ देखि १२ सम्मका विद्यार्थीलाई शिक्षण सामग्री उपलब्ध गराउन लागेको हो ।त्यसका लागि विभागले ‘अनलाइन एजुकेसन पोर्टल’ तयार पारिसकेको महानिर्देशक तुलसीप्रसाद थपलियाले जानकारी दिए । ‘पोर्टल दर्ता गरेर शिक्षण सामग्री अपलोड गर्ने काम भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘केही दिनमै अनलाइन सार्वजनिक गर्छौं ।’ कोरोना भाइरसको त्रासका कारण शिक्षण संस्था कहिले खुल्ने अनिश्चित छ । केन्द्रले वैशाख १५ गतेबाट अनलाइनबाट शिक्षण थाल्ने तयारी गरेको हो ।टेलिभिजन र रेडियोको माध्यमबाट पनि पठनपाठन सुचारु गर्न ७ वटै प्रदेशको सामाजिक विकास मन्त्रालयसँग छलफल चलिरहेको शिक्षा मन्त्रालयले जनाएको छ । कक्षा ९ र १० का विद्यार्थीका लागि रेडियो र टेलिभिजन मार्फत २०६३ सालबाट भर्चुल कक्षा सञ्चालन हुँदै आएको छ । नेपालमा पहिलोपटक २०३५ सालबाट रेडियोमार्फत् शिक्षक तालिम सुरु भएको थियो भने २०४९ सालमा दूरशिक्षा केन्द्रको स्थापना गरिएको थियो । शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्र, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र लगायत विभिन्न संघसंस्थाले यसअघि नै तयार पारेका सामग्री मार्फत अनलाइन, टेलिभिजन र रेडियो मार्फत पढाइ सुरु गर्न सकिने थपलियाले जनाए । स्थानीय अवस्थाअनुसार विभिन्न माध्यमबाट कक्षा चलाउन प्रदेश सरकारले केन्द्रको समन्वयमा गृहकार्य गरिरहेका छन् । स्रोतसाधन र सूचना प्रविधिको पँहुचका कारण देशभरका विद्यालयमा एउटै प्रकृतिको शिक्षण विधि असम्भव देखिएको छ । विद्यालयको अवस्थाअनुसार स्थानीय तहबाट नै विविध प्रकृतिको कक्षा चलाउन प्रदेश सरकारले कार्यक्रम ल्याउने उनले जनाए । मुलुकभर ३० हजार सामुदायिक विद्यालयमा छन् । त्यसमा कम्प्युटर पुगेका विद्यालयको संख्या १२ प्रतिशत मात्रै छ । उच्चस्तरीय शिक्षा आयोगको प्रतिवेदन २०७५ अनुसार इन्टरनेट सुविधा भएका विद्यालयहरु १३ प्रतिशत मात्रै छन् । बिजुलीको सुविधा भएका विद्यालयहरु ३५ प्रतिशत छ । १० हजार सामुदायिक विद्यालयमा कम्प्युटरको व्यवस्था छ । विद्यार्थीहरुलाई कक्षाकोठामा भेला गरेर पठनपाठन गराउने अवस्था नभएका कारण स्थानीय सामुदायिक तथा निजी रेडियो, केबल टेलिभिजनमार्फत समेत कक्षा सञ्चालन गर्न विज्ञहरुले सुझाव दिएका छन् । शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रले आफ्नै स्टुडियोबाट कक्षा ९ र १० को श्रव्यदृश्य सामग्री यसअघि नै उत्पादन गरिसकेको छ । पाठ्यक्रम विकास केन्द्रमा ६ देखि ८ कक्षा सम्मका शिक्षण सामग्री छन् । ती सामग्रीलाई उपयोग गर्दै तत्काल रेडियो, टेलिभिजनबाट कक्षा चलाउन सुरु गर्ने र आवश्यकताअनुसार थप पाठ्यसामग्री उत्पादन गर्दै जान सकिने मन्त्रालयका अधिकारीहरु बताउँछन् । शिक्षण सामग्री युट्युब च्यानलमा समेत राखिने छ ।इन्टरनेटबाट कक्षा सञ्चालनका लागि नेपाल टेलिकम लगायत इन्टरनेट सेवा प्रदायक कम्पनीहरुसँग छलफल चलिरहेको थपलियाले जनाए । ‘विद्यार्थीलाई छुट र सहुलियतमा इन्टरनेटको सुविधा दिने प्रयास भइरहेको छ,’ उनले भने । शिक्षण सामग्री उपलब्ध हुने त्यो लिङ्क चलाउँदा शुल्क नलाग्ने व्यवस्था गर्न लागिएको दूरशिक्षा शाखाका प्रमुख माधवप्रसाद दाहालले जनाए । शिक्षा क्षेत्रमा काम गर्ने संघसंस्थाले उत्पादन गरेका शिक्षण सामग्री अध्ययन र विश्लेषण गर्दै छनौटको काम भइरहेको उनले बताए । केन्द्रले दूरशिक्षाका लागि मोबाइल एप बनाउन पनि प्रक्रिया थालेको छ ।खुल्ला विश्वविद्यालयका उपकुलपति लेखनाथ शर्माको संयोजकत्वमा मन्त्रालयद्धारा गठित विज्ञ समूहले पनि शिक्षण पद्धतिका बारेमा अध्ययन गरिराखेको छ । समूहमा अनलाइन, टेलिभिजन र रेडियोको माध्यमबाट अध्ययन/अध्यापन अघि बढाउने विकल्पका बारेमा छलफल चलिरहेको छ । यी सामग्रीको पहुँच नभएका ठाउँमा स्थानीय सरकार मार्फत सामाजिक दूरी कायम गरेर स्वयंसेवक शिक्षक परिचालन गर्न सकिने समूहका एक सदस्यले जनाए । निजी विद्यालयहरुमा अनलाइन पद्धतिबाट शिक्षणका लागि पूर्वतयारी भइरहेको प्याब्सनका सहअध्यक्ष डिके ढुंगानाले जानकारी दिए । शिक्षक महासंघले पनि डाटा सेन्टर स्थापना गरी रेडियो, टिभी र भर्चुअल कक्षा सञ्चालन गर्न शिक्षा मन्त्रालयलाई सुझाव दिएको छ ।बालबालिकालाई घरमै सिक्ने सामग्रीकेन्द्रले कक्षा ३ सम्मका बालबालिकाका लागि लक्षित गरेर घरमा नै पठ्न र सिक्न सकिने सामग्री तयार पारेको छ । बालबालिकाले अभिभावकको मद्दत लिएर घरमा नै गराउन सकिने क्रियाकलापहरुको पुस्तिका तयार परेको केन्द्रका निर्देशक गेहनाथ गौतमले जानकारी दिए । ती पुस्तिका विद्यालय, शिक्षक र अभिभावकले केन्द्रको वेबसाइटबाट झिकेर विद्यार्थीलाई उपलब्ध गराउन सकिने उनले बताए । ‘लेखपढ गर्न नसक्ने साना बालबालिकाका लागि घरमा नै सिकाइ सुनिश्चित गर्न पूर्वप्राथमिक देखि ३ कक्षा सम्मको पुस्तिका बनाइएको छ,’ उनले भने, ‘अभिभावक वा टोल छिमेकमा रहेका सक्षम व्यक्तिको मद्दतमा विद्यार्थीले सिकाई क्रियाकलाप गर्न सक्ने गरी विषयवस्तु राखेका छौं ।’ २०७६ को फाठ्यव्रम आधारित रहेर बालबालिकालाई साधारण लेखपढ तथा गणित सिकाउन ४५ दिने सामग्री तयार पारेको केन्द्रले जनाएको छ । विभिन्न क्षेत्रका विज्ञहरुको सहभागितामा पुस्तिका निर्माण गरिएको हो ।विद्यार्थीलाई सर्म्पकमा बस्न त्रिविको आग्रहत्रिभुवन विश्वविद्यालयले अनलाइनका माध्यमबाट पठनपाठनलाई निरन्तरता दिन आंगिक र सम्बन्धन प्राप्त क्याम्पसका विद्यार्थीलाई सर्म्पकमा बस्न अनग्रह गरेको छ ।रेक्टर शिवलाल भुषालले बुधबार अपिल जारी गर्दै विद्यार्थीलाई इन्टरनेटको प्रयोग वा शिक्षण शुल्कमा छुट दिने बताएका हुन् । लकडाउनले अवरुद्ध पठनपाठनलाई वैकल्पिक विधिबाट निरन्तरता दिनका लागि अनलाइन कक्षामा विश्वविद्यालयले जोड दिएको छ । भुषालले भनेका छन्, ‘विद्यार्थीले प्रयोग गर्ने इन्टरनेटको सहुलियतका लागि दुरसञ्चार प्रदायकहरुसँग कुराकानी भइरहेको छ, इन्टरेनटमा सहुलियत भएन भने पनि शिक्षण शुल्कमा छुट दिइनेछ ।’ उनले अनलाइन शिक्षणका लागि विश्वविद्यालयले सफ्टवेयरको प्रबन्ध गरेको र शिक्षक विद्यार्थीका लागि अनलाइन कक्षा चलाउन प्राविधिक सहयोगसमेत उपलब्ध गराउने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । विश्वविद्यालयले बैकल्पिक कक्षा सञ्चालनको सम्भाव्यता अध्ययनका लागि भौतिक शास्त्र केन्द्रीय विभागका प्रमुख विनिल अर्यालको संयोजत्वकमा समिति समेत गठन गरेको छ । समितिले अनलाइन कक्षा सञ्चालनको कानुनी व्यवस्थासहितको नीति तय गर्ने विश्वविद्यालयले जनाएको छ । अनलाइन कक्षाका लागि विद्यार्थीलाई आफु सम्बद्ध क्याम्पस, विभाग र स्कुलको सर्म्पकमा रहन आग्रह गरिएको हो ।विश्वविद्यालयमै अनलाइन शिक्षणमा कठिनाइत्रिविले लकडाउनको बेला सुरु गरेको अनलाइन शिक्षणमा विभिन्न कठिनाइ देखिएको छ । कतिपय विभाग र क्याम्पसले अनलाइन पद्धतिबाट पठनपाठन थाले पनि विश्वविद्यालयलाई पूर्ण अनलाइनमा लैजान चूनौतीपूर्ण देखिएको उपकुलपति धर्मकान्त बाँस्कोटाले बताए । अर्याल संयोजक रहेको समितिले इन्टरनेट, कम्प्युटर, ल्यापटपलगायत सामग्रीको पहुँच र क्षमता नभएका प्राध्यापकहरु समेत रहेको औंल्याएको छ । ‘दूरदराजमा रहेका विद्यार्थी इन्टरनेटको पहुँचमा छैनन् । उनीहरुसँग अध्ययनका लागि उपयुक्त कम्प्युटर, ल्यापटप, मोबाइल पनि छैन,’ उनले भने, ‘सबै शिक्षकसँग पनि अनलाइन कक्षा चलाउने सीप नभएको पाइयो ।’ समितिका अनुसार प्रविधिमा पोख्त, मध्यम र ज्ञानसीप नै नभएका तीनथरी प्राध्यापकहरु छन् । विश्वविद्यालयका प्राध्यापकसमेत प्रविधिको प्रयोगमा कमजोर पाइएकाले सामुदायिक विद्यालयका सबै शिक्षकहरुबाट भर्चुल कक्षा सञ्चालन गर्न असम्भव हुने उपकुलपति बाँस्कोटाको तर्क छ । मध्यम क्षमता भएकाहरु प्राध्यापकलाई तालिम दिन थालिएको विश्वविद्यालयले जनाएको छ । ‘लकडाउन खुलेपछिको सहज अवस्था पनि कतिपय विभाग र विषयको पढाइलाई अनलाइन प्रणालीमा नै निरन्तरता दिने गरी काम गरिरहेको छौं,’ उपकुलपति बाँस्कोटाले भने । अहिलेको अवस्थामा देशभरका सबै शिक्षणसंस्थामा अनलाइन शिक्षण सम्भव नरहेको समितिले औंल्याएको छ 