चेलीलाई सम्मान
जनकपुरस्थित सामुदायिक परिवार कल्याण संघमा कार्यरत नगराइन नगरपालिका–७ देवडिहाका रमलेशकुमार शर्मा मंगलबार अपराह्न अलि चिन्तित देखिन्थे । संघका केन्द्रीय पदाधिकारीको उपस्थितिमा महत्त्वपूर्ण बैठक चलिरहँदा पनि उनी भित्र–बाहिर गरिरहेका थिए ।
काठमाडौँ — जनकपुरस्थित सामुदायिक परिवार कल्याण संघमा कार्यरत नगराइन नगरपालिका–७ देवडिहाका रमलेशकुमार शर्मा मंगलबार अपराह्न अलि चिन्तित देखिन्थे । संघका केन्द्रीय पदाधिकारीको उपस्थितिमा महत्त्वपूर्ण बैठक चलिरहँदा पनि उनी भित्र–बाहिर गरिरहेका थिए ।कार्यालयबाहिर चिया पसलमा एकवर्षे छोरालाई काखी च्यापेर प्रतीक्षा गर्दै थिइन् उनकी २३ वर्षीया श्रीमती शीला । खासमा शर्मालाई साँझसम्म ससुराली सबैला पुग्नु थियो । राति भयो भने १५ किलोमिटर टाढा गाउँको बाटो छिचोल्न सजिलो थिएन । किनकि श्रीमतीलाई घटस्थापनापूर्व अनिवार्य रूपमा माइत पुग्नु थियो ।उता शीलाकी दिदी पनि धनुषाधाम नगरपालिकाको सिकियाहीमा त्यत्तिकै चिन्तित थिइन् । उनलाई पनि मंगलबार रातिसम्म सबैला पुग्नैपर्ने थियो । शीला भन्दै थिइन्, ‘दुवै दिदीबहिनी धनुषाधाममा भेट हुनेछौं अनि सँगै माइती जाने योजना छ ।’शीलाका दिदीबहिनी मात्र होइन, सबैला माइत भएका प्राय: सबै चेली घटस्थापना (बुधबार बिहान) पूर्व आ–आफ्ना माइत पुगे । उनीहरू बुधबार बिहान दुर्गा पूजा समिति सबैलाले गर्ने कलशयात्रामा सहभागी भए । त्यसपछिका दस दिन नित्य दुर्गा पूजन र आरतीमा सहभागी हुनेछन् । बालसखासँग गाउँको मेलामा रमाइलो गर्दै डुल्नेछन् । अनि भसान (मूर्ति सेलाउने काम) सकेपछि घर फर्कनेछन् ।नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका केन्द्रीय सदस्य एवं स्थानीयवासी योगनारायण यादवका अनुसार दसैंमा चेलीबेटीलाई माइती बोलाउने सबैला गाउँको परम्परा हो । दुर्गा प्रतिमा निर्माण गरी पूजा थालेदेखि नै यो परम्परा छ ।साविक सबैला गाउँपालिकाका उपप्रमुख एवं दुर्गापूजा सेवा समितिका वरिष्ठ सल्लाहकार राजु गुप्ताका अनुसार यस गाउँमा दुर्गा पूजा परम्परा सय वर्षभन्दा पनि पुरानो छ । गाउँमा आकर्षक दुर्गा मन्दिर छ अनि मेला लाग्ने आफ्नै मैदान पनि । दसैंमा चेलीबेटीलाई माइत बोलाउने तथा कात्तिक पूर्णिमाको राति सामा पर्व सकेर मात्र घर फिर्ता पठाउने परम्परा प्राय: मिथिलाञ्चलको सम्पूर्ण गाउँमा छ तर सबैलामा भने अनिवार्यजस्तै ।पछिल्ला दिनमा समयाभाव तथा व्यावसायिक व्यवस्तताका कारण केही चेली माइत आउन नसकेको स्थानीय अशोक महतोले बताए । ‘अचेल चेली कामकाजी पनि छन् । उनीहरू दस दिन नबसे पनि दुर्गा पूजामा केही दिनका लागि माइत भने अवश्य आउँछन्,’ उनले भने ।घटस्थापनाका दिन घरघरमा जमरा राखी पूजापाठ, होम आदि गर्ने परम्परा मिथिलाका प्राय: सम्पूर्ण परिवारमा छ । यसका अतिरिक्त केही गाउँमा शक्तिपीठ हुन्छन् भने केही गाउँमा दुर्गाको प्रतिमा निर्माण गरेर पूजाअर्चना गर्ने चलन छ । शक्तिपीठ तथा दुर्गा प्रतिमा निर्माण हुने गाउँमा प्राय: दसैंमा चेलीलाई माइत बोलाउने परम्परा छ ।सीता मिथिलाकी चेली भएको कारण यहाँ नवदुर्गा, सरस्वती, लक्ष्मीलगायतका देवीलाई पनि चेलीकै रूपमा माया–स्नेह गर्ने परम्परा रहेको संस्कृतिविद् डा.राजेन्द्रप्रसाद विमलले बताए । दसैंमा दुर्गालाई निम्तो दिएर माइत बोलाइन्छ । चेलीलाई पनि निम्तो दिएर माइत बोलाइन्छ । पूजा अवधिभरि दुर्गालाई पनि मिठाई पकवान चढाइन्छ । चेलीलाई पनि मिठा परिकार खुवाइन्छ । अनि मूर्ति सेलाउने बेला समदाओन (छोरी बिदा गर्ने बेलाको गीत) गाएर दुर्गालाई बिदा गरिन्छ । रुँदै चेलीलाई पनि बिदा गरिन्छ ।डा.विमल नवधा भक्ति (भक्तिका ९ मार्ग) मध्ये वात्सल्य मार्गलाई सबभन्दा भावुक मार्गको संज्ञा दिन्छन् । जानकी मन्दिरका आदि महन्थ शूरकिशोर दास जानकीलाई छोरीको रूपमा माया गर्थे । उनका चेला/छोराहरूले अझै पनि यस परम्परालाई निरन्तरता दिएका छन् । काली (दुर्गाकै एक रूप) पनि सीताकै रूप भएकाले मिथिलामा दुर्गा मानेर छोरीलाई माया गर्ने चलन रहेको उनको कथन छ । रसिक सम्प्रदायको दार्शनिक सूत्र नै छ— देवीदेवताको पूजा गर्दा टाढाको सम्बन्ध स्थापित हुन्छ । पारिवारिक सम्बन्ध स्थापित गर्दा नजिक हुन्छ ।वेदकालीन समाज प्रकृतिपूजक समाज थिए । वेदकालमा सूर्य, चन्द्र, आकाश, पाताल, पृथ्वी, प्रकृति, चरअचर तथा वृक्षादिको पूजा गरिन्थ्यो । मूर्ति पूजा हुँदैन्थ्यो । संस्कृतिविद् विमलका अनुसार (मोहन जोदडो र हडप्पाको उत्खननपश्चात् शिस्न (लिंग) र भग (योनि) को प्रतिमा फेला परेको थियो । जसलाई केही विश्लेषकले शिव–पार्वती तथा केहीले उत्पादन (वंश वृद्धि) सँग जोडेर व्याख्या गरेका छन् ।मोहन जोदडो, हडप्पा तथा गुफाकालमा फेला परेका चित्रहरू भए पनि अचेल मिथिला समाजमा प्रचलनमा रहेको मूर्ति पूजा १६ औं शताब्दीदेखि अलबार सम्प्रदायका पुष्टमार्गीले सञ्चालन गरेको परम्पराको शृंखला भएको उनले जनाए ।सिँगारिए शक्तिपीठदसैंको आगमनसँगै मिथिलाञ्चलका शक्तिपीठ बेहुलीझंै सिँगारिएका छन् । एकीकृत सहरी विकास आयोजनाका क्रममा जनकचोक, रामचोक तथा राजदेवी मन्दिरअगाडि सडक तथा ढल निर्माण भइरहेका कारण साजसज्जामा कमी देखिए पनि मन्दिर परिसर भने झकिझकाउ पारिएका छन् ।राजदेवी मन्दिर, अमरखना माई, बौधी माई, पियरिया माई, सोनासत्ती देवीलगायतका शक्तिपीठका वरिपरि रंगीचंगी झाल–फानुस लगाइएका छन् । विद्यापति चोक, रामानन्द चोक, जिरो माइल, पुल चोक आदि स्थानमा आकर्षक दुर्गा प्रतिमा बनाइएका छन् ।यसैगरी देवी चोकस्थित भगवती मन्दिर र अंगराज सरको पूर्वी डिलमा अवस्थित राजदेवी मन्दिरको सजावटमा पनि लाखौं खर्च गरिएको छ । पूर्वी धनुषाको सबैला, रघुनाथपुर, यदुकुहा, वीरेन्द्र बजारलगायतका नगरोन्मुख गाउँमा पनि आकर्षक दुर्गा प्रतिमा निर्माण गरी धुमधामसाथ मेला हुँदै छ । दुर्गा प्रतिमा बनाउने मूर्तिकारलाई भ्याइनभ्याई छ । कलाकारको एउटै समूह चार–चार शक्तिपीठमा प्रतिमा बनाउँदै छन् ।कलाकार अभावका कारण सिकारुले समेत काम पाएका छन् ।