गाउँलाई कालोपत्रले छोएपछि...
पूर्वपश्चिम राजमार्गको यात्रामा देखिएको जस्तो मात्र छैन दाङ जिल्ला । पहाड, भीर, समथल तराई र फराकिलो उपत्यकासँगै ठूलो भूभाग ग्रामीण भेग छ । जहाँ सहरी पूर्वाधार विस्तारको गति सुस्त रहँदा १० वर्ष अघिसम्म सुविधा खोज्दै गाउँ छाड्नेको लर्को लाग्थ्यो । लामो दूरी धुले कच्ची सडक, गोरेटो र यात्रा गर्दै गए धेरै ठाउँ गाउँबस्ती सुनसान देखिन्थे । कहिलेकाहीं गाडी मात्रै पुग्ने ठाउँबाट पाँच वर्ष अघिसम्म सुविधाका लागि सहर पस्नैपर्ने बाध्यता थियो ।
दाङ — पूर्वपश्चिम राजमार्गको यात्रामा देखिएको जस्तो मात्र छैन दाङ जिल्ला । पहाड, भीर, समथल तराई र फराकिलो उपत्यकासँगै ठूलो भूभाग ग्रामीण भेग छ । जहाँ सहरी पूर्वाधार विस्तारको गति सुस्त रहँदा १० वर्ष अघिसम्म सुविधा खोज्दै गाउँ छाड्नेको लर्को लाग्थ्यो । लामो दूरी धुले कच्ची सडक, गोरेटो र यात्रा गर्दै गए धेरै ठाउँ गाउँबस्ती सुनसान देखिन्थे । कहिलेकाहीं गाडी मात्रै पुग्ने ठाउँबाट पाँच वर्ष अघिसम्म सुविधाका लागि सहर पस्नैपर्ने बाध्यता थियो ।समय फेरिएको छ । अहिले घर र खेतबारी छेउमै चिल्ला सडक छन् । सहरको कोलाहल र प्रदूषणबाट मुक्ति खोजिरहेका मान्छे गाउँले सडकमा फोटो खिच्न र टिकटक बनाउन भीडभाड गरिरहेका छन् । गाउँ अब गाउँजस्तो छैन, सडकले सुन्दरता थपेको छ । सुविधा ल्याएको छ । पहाड र तराईको मिश्रित भूबनोट रहेको दाङ जिल्लाका धेरै पहाडी गाउँमा अहिले कालोपत्र सडक छन् । किसानहरू गाईगोरु चराउन जाँदा पनि लहरै लागेर त्यही कालोपत्र सडकमा रमाउँदै हिँड्छन् । चिल्ला सडकले छेउछाउका पाखाहरू सुन्दर देखिन्छन् । सडक छेउका फाँटमा चर्दै गरेका गाईगोरु, भैंसी र बाख्राको बथान देखिन्छन् । कोही सडकमै गाडी रोकेर सेल्फी खिच्न थाल्छन् त कोही टिकटक बनाउन थाल्छन् । गोठाला रमाउँदै हेरिरहन्छन् । अनि, आफू पनि त्यस्तै सिको गर्न थाल्छन् ।घोराही–हापुर सडक अहिले ‘भाइरल रोड’ का नामले परिचित छ । गाउँको बीचमा पसेका चिल्ला सडक र जंगलको बीचमा घुम्ती परेका कालोपत्रमा खिचिएका फोटो र भिडियो सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेका छन् । तस्बिरमा देखिने प्राकृतिक सुन्दरताले सबैलाई लोभ्याएको छ । ‘आहा कति सुन्दर दृश्य, मनै लोभ्याउने ठाउँ,’ घोराहीबाट गाउँले सडकको सुन्दरता हेर्न हापुर पुगेकी घोराही–१४ की मनीषा आचार्यले भनिन्, ‘पहिले धूलो उड्ने सडकहरू अहिले कति सुन्दर देखिएको । न धूलो, न फोहोर । हावा पनि स्वच्छ छ ।’दाङका घोराही र तुलसीपुर उपमहानगरका सहरी इलाकासँग जोडिएका अधिकांश गाउँले सडक अहिले कालोपत्र भएका छन् । लमही नगर र सात गाउँपालिकाका सहर जोड्ने ग्रामीण सडक पनि कालोपत्र छन् । कति बन्ने क्रममा छन् । बरु सहर, बजारका सडक धुलाम्मे छन्, खाल्डाखुल्डी छन् । निर्माण हुँदाहुँदै अलपत्र छोडेर यात्रा गर्नै जोखिमपूर्ण छन् तर गाउँका सडक सुन्दर र सुरक्षित छन् । लमही–घोराही–तुलसीपुर चारलेन सडक समयमै सम्पन्न नहुँदा यात्रा गर्न निकै कष्टकर छ । उक्त सडकको जोखिम र धूलो छल्न यात्रुहरू घोराही–हापुर हुँदै गाउँले सडकबाट तुलसीपुर यात्रा गर्ने गर्छन् । जुन सडक यात्राका लागि सुन्दर र सुरक्षित छ ।‘सहर बजारका सडकयात्रा गर्नै डराउनुपर्ने अवस्थाका छन् । धूलो, खाल्डाखुल्डी र साँघुरो हुँदै गएका छन् । सडक बिग्रेको देखियो कि सहर आयो भन्ने थाहा हुन्छ,’ घोराही–१५ का विपिन पौडेलले भने, ‘गाउँका सडक सुरक्षित र सुन्दर छन् । स्वच्छ हावा खाँदै सुन्दर वातावरणमा यात्रा गर्न पाइन्छ । अब सडकले सहर होइन, गाउँ चिनाउँछ ।’ सडकले गाउँको सुन्दरता मात्रै बढाएको छैन, गाउँमा चहलपहल र व्यावसायिक कारोबार पनि बढाएको छ । गाउँका सडकमा टिकटक बनाउन र फोटो खिच्न जाने मानिसको भीड लाग्दा दिनहुँ कारोबार बढेको छ । घुम्ती पसल राख्ने र आम्दानी गर्ने क्रम बढ्दै गएको छ ।घोराही–हापुर भाइरल रोडमा दिनहुँ भीड लाग्छ । शनिबार र बिदाको दिन त मेला नै लाग्छ । उक्त सडकमा घुम्ती व्यवसाय गरिरहेकी घोराही–१३ की दिलसरी घर्ती सडकले दैनिकी फेरिएको बताउँछिन् । ‘पहिले म गाउँमा खेतीकिसानी मात्रै गर्थें । अचेल यहाँ सडकमा मानिसको भीड लाग्न थालेपछि सामान बेच्ने गरेकी छु,’ उनले भनिन्, ‘कहिले काफल, कहिले तरकारी, फलफूल, चाउचाउ, बिस्कुट, पानी बेच्ने गर्छु । घरखर्च धान्ने पैसा आइरहेको छ ।’कालोपत्र सडकले गाउँको कारोबार बढाएको तुलसीपुर–४ हलवारका दलबहादुर नेपालीले बताए । अहिले दूध बेच्न बजार जाँदा, बजारका सामान किन्दा र सहरका मानिस गाउँमा आउँदा आर्थिक कारोबार बढ्दै गएको उनले बताए । ‘पहिले गाउँमा धुलाम्मे बाटा थिए, बजार पुग्न धेरै समय लाग्थ्यो, गाडी चल्दैनथे,’ उनले भने, ‘अहिले जतिबेला पनि बजार पुग्न सकिन्छ, गाडी चल्छन्, अटो चल्छन् । बारीमा फलेको तरकारी एकैछिनमा बजारमा बेचेर आउन सकिन्छ ।’दाङको तुलसीपुरमा पर्ने पर्सेनी–हलवार र घोराही–हापुर सडकका विभिन्न स्थान । वन र गाउँ जोडिएका सडकमा टिकटक बनाउन र फोटो खिच्न दाङका बजार क्षेत्रबाट दिनहुँ उल्लेख्य संख्यामा युवा भेला हुन्छन् । तस्बिरहरू : दुर्गालाल केसी/कान्तिपुरसडकसँग मानिसको जीवनशैली पनि जोडिएको छ । सडकको पहुँच भएका ठाउँमा मानिसको बसाइँसराइ बढेको छ । राष्ट्रिय जनगणना–२०७८ अनुसार दाङ जिल्लाको जनसंख्या ६ लाख ७४ हजार ९ सय ९३ छ । यसमा ५२.४० प्रतिशत अर्थात ३ लाख ५४ हजार ३ सय ७६ महिला र ४७.५९ प्रतिशत अर्थात् ३ लाख २१ हजार ९ सय १ पुरुष जनसंख्या छ । कुल जनसंख्यामध्ये १ लाख २७ हजार ९ सय ७३ जना अन्य जिल्लाबाट बसाइँसराइ गरी आएका छन् । यसैगरी ६४ हजार ३ सय ७५ जना जिल्लाभित्रै एक पालिकाबाट अर्को पालिकामा बसाइँसराइ गरेका छन् । यो जिल्लाको कुल जनसंख्याको ९.५ प्रतिशत हो ।यसरी जिल्ला बाहिर र भित्रबाट पनि सुविधा भएका ठाउँमा बसाइँसराइ गर्ने क्रम बढेको छ । सडकको पहुँच भएका, व्यावसायिक दृष्टिकोणले सम्भावना भएका, शिक्षा, स्वास्थ्यको पहुँच भएका ठाउँमा बसाइँसराइ हुने गरेको छ । सहर बजारमा जग्गा महँगो हुँदै गएकाले अहिले बजार नजिकका गाउँमा बसाइँसराइ गर्ने क्रम बढेको छ । पहाडी जिल्लाबाट आउनेहरू सडक पुगेका नजिकका गाउँमा बसाइँसराइ गर्ने गरेका छन् ।सडकको विस्तार र विकासले गाउँलाई सहरसँग जोड्न सहज भइरहेको घोराही उपमहानगर प्रमुख नरुलाल चौधरीले बताए । जनताको माग पनि सडकको विकासमै हुने गरेको र उपमहानगरपालिकाले पनि सडकको स्तरोन्नतिमै जोड दिइरहेको उनले बताए । ‘सडकले गाउँको विकासमा टेवा पुगेको छ । सडकले गाउँलाई सुन्दर बनाएको छ । अहिले गाउँका सडक सहरका मानिस गएर रमाउने स्थल भएका छन्,’ उनले भने, ‘घोराहीका धेरै ग्रामीण सडक भाइरल भएका छन् । सडकका कारण गाउँघरले बजारको ध्यानाकर्षण गराएको छ ।’सडक विकासको मुख्य आधार भएको र यसबाट नागरिकको जीवनस्तर उकास्न सहज हुने चौधरीले बताए । ‘सडकको गुणस्तर राम्रो भएपछि धूवाँधूलोबाट मुक्ति मिल्छ । गाउँका उत्पादनहरू सहजै बजारसम्म आइपुग्छन्,’ उनले भने, ‘किसानहरू छिटोछरितो बजार पुगेर आफ्ना उत्पादन बिक्री गर्न सक्छन् । भौतिक र आर्थिक रूपमा गाउँ र सहर जोड्ने माध्यम सडक नै हो ।’ घोराहीका १९ वडामध्ये सबैजसो वडामा सडक सञ्जाल जोडिएको छ । तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाले नागरिकको मागलाई मध्यनजर गरी सडक निर्माणकै लागि पूर्वाधार विकास प्राधिकरण गठन गरेको छ । सडक निर्माणका कामरू यही प्राधिकरणमार्फत हुने गरेका छन् । तुलसीपुरमा बाह्रै महिना यातायात पुग्ने सडक १ सय २० किलोमिटर छ । तुलसीपुरमा पाँचवर्षे र २५ वर्षे विकासको योजनासमेत तयार पारिएको नगर प्रमुख टीकाराम खड्काले बताए । पाँच वर्षमा २ सय र २५ वर्षमा १ हजार किलोमिटर सडक विस्तारको योजना रहेको उनले जानकारी दिए । ‘सडकले मात्रै गाउँको विकास गर्न सक्छ । सडक अभावमा एम्बुलेन्स, दमकलजस्ता अत्यावश्यकीय सवारीसाधनसमेत गाउँमा पुग्न कठिन हुन्छ,’ नगर प्रमुख खड्काले भने, ‘त्यसैले जनताको पहिलो माग पनि सडक छ, हाम्रो प्राथमिकता पनि सडक छ । सडक निर्माण भएपछि अन्य विकासका ढोका खुल्दै जान्छन् ।’तुलसीपुरका सबैजसो वडामा कालोपत्र सडकको सञ्जाल जोडिएको उनले बताए । ‘धेरै गाउँमा अहिले कालोपत्र सडक छन् । सडकले गाउँलाई निकै सुन्दर बनाएको छ । अहिले त सडकहरू रमाउने खालका छन्,’ उनले भने, ‘स्थानीय सरकारमा जनप्रतिनिधि आएपछि सडकमा ठूलो परिवर्तन भएको छ । वडा कार्यालयमार्फत गाउँगाउँमा विकास भएका छन् ।’संघीय शासन व्यवस्थापछि स्थानीय सरकार अधिकार सम्पन्न हुँदा गाउँमा विकास गर्न सहज भएको उनको बुझाइ छ । पहिले केन्द्रबाटै बजेट र कार्यक्रम तोकेर आउने भएकाले स्थानीय आवश्यकताअनुसारका योजना नबन्ने समस्या भएको र अहिले आफैं योजना र बजेट बनाउन पाउने भएकाले गाउँको विकासमा सहज भएको उनले बताए । ‘अहिले हरेक गाउँ बस्तीमा के कस्तो विकासको आवश्यकता भन्ने विषयमा छलफल हुन्छ र त्यसका आधारमा योजना छनोट हुन्छन्,’ उनले भने, ‘जनतालाई सुरुमा के चाहिएको रहेछ भन्ने कुरा पछिल्लो वर्ष बनेका सडकबाट थाहा हुन्छ । हरेक गाउँमा सुरुमा सडक नै बनेका छन् ।’लामो समय सडकको पहुँचमा नहुँदा र सडकका कारण भोग्नुपरेका समस्याका कारण जनताको सडक चाहना बढी रहेको नागरिक समाज दाङका संयोजक केबी मसालले बताए । ‘सडकबाटै समृद्धि हुन्छ भन्नेमा जनता विश्वस्त देखिन्छन् । लामो समय सडकको पहुँचमा नभएका कारण जनताले धेरै दुःख पाएका छन्,’ उनले भने, ‘कतिले समयमा अस्पताल पुग्न नपाएर ज्यान गुमाएका छन्, कतिले व्यापार, व्यवसाय गर्न पाएका छैनन् । सडक बनेपछि जनताको जीवनस्तरमा धेरै सुधार आएको देखिन्छ ।’स्थानीय सरकार गठन भएपछि सबैभन्दा बढी महत्त्व दिइएको विकास सडक नै भएको उनले बताए । ‘स्थानीय तहमा जनप्रतिनिधि निर्वाचित भएपछि पहिलो लगानी सडकमा भएको छ । जनताले सडकमा नै लगानी गर्ने गरी योजना छनोट गरे,’ उनले भने, ‘जसले गर्दा पाँच वर्षमा नै गाउँगाउँमा कालोपत्र सडक बने । सडक नभएका ठाउँमा सडक खुले । जनताले यसैलाई ठूलो विकास मानिरहेका छन् ।’ सडकपछि मात्रै शिक्षा, स्वास्थ्यलगायतका अन्य क्षेत्रमा लगानी हुने गरेको मसालले बताए । ‘सडक पुगेपछि अरु विकास विस्तारै हुन्छ भन्ने भावना छ । सडक पुगेपछि गाउँमा शिक्षक, डाक्टर पुग्न सहज हुने भयो,’ उनले भने, ‘व्यावसायिक चहलपहल र कारोबार पनि बढ्ने भयो । सडकबाट गाउँमा सुविधा बढेको छ ।’