विद्यार्थीलाई के सिकाउँछौँ, के सिक्छन् ?
भकारो सोहोर्दा सोहोर्दै स्कुल जान ढिलो भयो भनी हस्याङफस्याङ गर्दै भ्याई नभ्याई गरी सवा दस–साढे दस बजेतिर विद्यालय पुग्ने विद्यार्थी एकातिर छन् । जसका विद्यालय पोसाक फाटेका, मैला र कृषि कर्मका विभिन्न टाटाले छपक्कै छोपिएका हुन्छन् । अर्कातिर बिहान साढे आठ बजे घरको ढोकामा तीन चार चोटि विद्यालयको बसले हर्न बजाएपछि अर्कैले झोला बोकेर बससम्म पु-याइदिएर विद्यालय जाने विद्यार्थी छन् । चिटिक्क परेका पोसाकमा सजिएका यी विद्यार्थीलाई कपडाको धार कतै बिग्रि
भकारो सोहोर्दा सोहोर्दै स्कुल जान ढिलो भयो भनी हस्याङफस्याङ गर्दै भ्याई नभ्याई गरी सवा दस–साढे दस बजेतिर विद्यालय पुग्ने विद्यार्थी एकातिर छन् । जसका विद्यालय पोसाक फाटेका, मैला र कृषि कर्मका विभिन्न टाटाले छपक्कै छोपिएका हुन्छन् । अर्कातिर बिहान साढे आठ बजे घरको ढोकामा तीन चार चोटि विद्यालयको बसले हर्न बजाएपछि अर्कैले झोला बोकेर बससम्म पु-याइदिएर विद्यालय जाने विद्यार्थी छन् । चिटिक्क परेका पोसाकमा सजिएका यी विद्यार्थीलाई कपडाको धार कतै बिग्रिएको त छैन भन्ने चिन्ता हुन्छ । एउटै प्रश्नपत्र, एउटै मूल्याङ्कन पद्धति र एउटै डालामा हालेर यी दुवै खाले विद्यार्थीको तुलना गर्ने प्रवृत्ति नेपालमा छ ।कक्षा १२ र एसइईको परीक्षापछि यिनै दुई खाले विद्यार्थीका बिचको तुलना गरिन्छ । पाँचतारे होटलमा शिक्षाविद्का सेमिनार चल्छन्, शिक्षा मन्त्रालयले गोष्ठी सञ्चालन गर्छ, विभिन्न सरकारी एवं गैरसरकारी संस्था सल्बलाउँछन् । अनि अन्त्यमा निष्कर्ष निकाल्ने गरिन्छ – सामुदायिक विद्यालयका विद्यार्थीमा सिकाइ क्षमता कमजोर छ र त्यहाँका शिक्षकको सिकाउने स्तरमा वृद्धि गर्न आवश्यक छ । सामुदायिक विद्यालयका शिक्षक राजनीतिमा संलग्न हुने गरेका कारण यी विद्यालयको नतिजामा उल्लेख्य सुधार हुन सकेको छैन ।एउटा विद्यार्थी भैँसी दुहेर, भकारो सोहोरेर र दुहेको दुध डेरीमा पु-याएर विद्यालय जान्छ अनि १२ को परीक्षामा साढे दुई ग्रेड ल्याउँछ । अर्को विद्यार्थीलाई दुध आपूर्ति गर्नका लागि सरकारले दुग्ध विकास संस्थानको स्थापना गरेको छ भनेर शिक्षकले पढाउँछन् । त्यही जानेको विद्यार्थीले दुध पोकामा आउँछ भनी परीक्षामा लेख्छ, परीक्षामा ए प्लस ल्याउँछ । यी दुईबिचको ग्रेडको तुलना गरिन्छ तर कुन व्यावहारिक छ र कुनले ल्याएको नम्बरले कुनै तात्त्विक असर गर्दैन भन्नेमा कसैलाई मतलब छैन । हाम्रा देशका नीतिनिर्माताको विश्लेषण गर्ने आधार परीक्षामा प्राप्त ग्रेड मात्रै हुँदा शिक्षा क्षेत्रमा ज्यादै अलमलको स्थिति कायम छ ।सरकारलाई आफ्ना पालामा धेरै विद्यार्थी उत्तीर्ण भएको देखाउने मात्र ध्याउन्न हुन्छ । अधिक विद्यार्थीले उच्च ग्रेड प्राप्त गरेको सूचना प्रवाह गर्न पाए सरकारलाई सन्तुष्टि मिल्छ तर त्यो ग्रेडले देशका लागि के योगदान गरेको छ भन्नेमा कुनै वास्ता गरिँदैन । त्यसैले अङ्क पद्धतिबाट धेरै अनुत्तीर्ण भए भनेर मूल्याङ्कन पद्धतिलाई नेपालमा अक्षराङ्कन पद्धतिमा बदलिएको छ । त्यसैमा पनि अधिकांश विद्यार्थीको स्तर ज्यादै तल भयो भनेर विद्यालयका शिक्षकले नै एक चौथाइ पूर्णाङ्कको मूल्याङ्कन गरी नम्बर पठाउने प्रचलन आरम्भ गरिएको छ । २५ पूर्णाङ्कको आन्तरिक परीक्षामा हरेक विद्यार्थीलाई २० देखि माथि २५ सम्मको नम्बर हालेर विद्यालयले एसइई र १२ कक्षाको अन्तिम परीक्षामा पठाउने गर्दछन् । जब कि आन्तरिक परीक्षामा २५ मा २४ ल्याएको विद्यार्थीले बाह्य परीक्षामा ७५ मा २५ ल्याएको पनि देखिएको छ । नेपालमा विद्यालयको शिक्षामा गुणस्तर वृद्धिमा हुँदै आएका कार्य यस्तै प्रकृतिका छन् । जब कि यस्ता कार्यले विद्यार्थीको गुणस्तर, सिकाइ क्षमता आदिमा वृद्धि हुने होइन कि विद्यार्थीको ग्रेडमा वृद्धि हुने मात्रै हो । ग्रेडमा सुधार ल्याउन भन्दै आगामी वर्ष अहिलेसम्म आन्तरिक मूल्याङ्कनको व्यवस्था नगरिएका विषयमा पनि व्यवस्था गर्ने भन्न थालिएको छ । यस्ता कार्य भनेको सरासर ठगीबाहेक केही पनि होइन ।कस्तो उत्पादन नेपालका निमित्त आवश्यक छ भन्ने कसैलाई ज्ञान नै छैन कि जस्तो लाग्न थालेको छ । गुणस्तरीय शिक्षा के हो भन्ने आजसम्म नीति निर्माण तहमा बसेका कसैलाई पनि जानकारीमै नभए जस्तो प्रतीत हुँदै छ । देशका लागि के चाहिएको हो र हामी के पढाउँदै छौँ भन्नेमा आजसम्म कसैले चिन्ता लिए जस्तो पनि देखिँदैन । तलब भत्ता पचाउने र आफ्नो कार्यकाल समापन गर्नेमा नै सबै व्यस्त रहेको अनुभूति शिक्षा क्षेत्रमा भइआएका कामकारबाहीले दिलाएका छन् । गुरु देवो भवःको शिक्षा दिन छाडेर गुरु चुट्ने अवस्थाको सिर्जनामै हामी रमाइरहेका छौँ ।एपिपिएलई एप्पल भन्न जान्ने विद्यार्थीलाई उत्कृष्ट विद्यार्थी भन्ने चलन नेपालमा चलेको छ । एप्पल भनेको स्याउ हो भन्न सक्यो भने त्यो विद्यार्थी उत्कृष्ट ठहरिन्छ । त्यसलाई सर्वत्र सम्मान गर्ने परम्परा नेपालमा बसेको छ तर अर्काले स्याउ खुर्केर नदिएसम्म खान पनि जान्दैन । स्याउ कहाँबाट आउँछ भनी सोध्यो भने काठको बाकसमा आउँछ भनेर त्यही विद्यार्थीले भन्दछ । काठको बाकसमा कसरी आउँछ भन्यो भने भारतबाट ट्रक चढेर आउँछ भन्न सक्ने विद्यार्थी भयो भने त त्यसलाई नेपालकै सर्वोत्कृष्ट विद्यार्थी मानिन्छ । त्यो विद्यार्थी पढ्ने विद्यालय हाई स्टान्डर्डको र उसलाई पढाउने शिक्षक अत्यन्त मेहनतीमा गनिने गरेका छन् ।जुन विद्यार्थीले स्याउको बेर्ना रोप्छ, बेर्ना हुर्काएर रुख बनाउँछ र मलजल गरेर स्याउ फल्ने बनाउँछ, उसको मूल्याङ्कन हुँदै हुँदैन । नेपालकै अति दुर्गम जुम्लामा बसेर कदेखि ज्ञसम्मका अक्षर जान्दछ र स्याउ फलाएर बाकसमा हालेर पठाउँछ, उसको कतै सम्मान हुँदैन किनकि उसलाई अङ्ग्रेजीको ‘ए’ पनि थाहा छैन । जेड फर जेब्रा घोकेका विद्यार्थीभन्दा कम ग्रेड ल्याए पनि मुलुकका लागि त्यही स्याउ फलाउने विद्यार्थी उत्कृष्ट र गुणस्तरीय हुनुपर्ने जस्तो लाग्दछ तर हाम्रो शिक्षानीतिले त्यतातर्फ ध्यान दिन सकेको पाइँदैन । सरकारले कस्तो नीति लियो, लिनुपर्ने नीति के हो, हामी कहाँनेर चुक्यौँ, सुधार गर्नुपर्ने के मा हो तर हामीले के परिवर्तन ग-यौँ जस्ता विषय गौण बनाइएका छन् । मात्र पास र फेलका सन्दर्भका चर्चामा हुने गरेको छ ।विद्यार्थीलाई के पढाउने ? त्यसको मतलब गरिन्न । नेपालका विद्यार्थीलाई कस्तो खालको शिक्षा आवश्यक छ ? त्यसको विश्लेषण गरिन्न । पढाउने शैली कस्तो हुनु पर्छ ? विद्यार्थीको पढ्न सक्ने क्षमता कस्तो छ ? विद्यार्थीलाई पढ्नका लागि कस्तो वातावरण तयार गर्नु पर्छ ? विद्यालय जान मुस्किल परेका बालबालिकाका लागि राज्यले के सहयोग गर्ने, समुदायले कस्तो सुविधा उपलब्ध गराउने र परिवारलाई कसरी प्रेरित गर्नेबारेमा वास्ता गरिँदैन । मात्र निजीको नतिजा उपल्लो स्तरको र सामुदायिक विद्यालयको नतिजा तल्लो भन्ने चर्चा गरिन्छ । निजीमा कुन पारिवारिक स्तरका विद्यार्थी जान्छन् र सामुदायिक विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीको आर्थिकदेखि सामाजिकसम्मको स्तर कस्तो छ भन्नेमा कुनै मतलब गरिँदैन ।निजी विद्यालयका विद्यार्थीको गुणस्तर सामुदायिक विद्यालयका विद्यार्थीको गुणस्तरभन्दा निकै माथि रहेका खबर आइरहन्छन् । त्यसै गरी कम तलब खाएर पढाएका निजीका शिक्षकले बढी तलब पाउने सामुदायिकका शिक्षकको भन्दा उत्कृष्ट नतिजा दिन सफल भएको विश्लेषण गरिन्छ । केही सामुदायिकबाहेकका कुनै पनि सामुदायिक विद्यालयको कामै छैन र अनावश्यक खर्च भएको हल्ला चल्ने गर्छ । सामुदायिक विद्यालयका शिक्षक सबैलाई एकमुस्ट रूपमा बिदा गरिदिए राज्यको खर्च जोगिने र शिक्षामा आमूल सुधार हुने जस्ता चर्चा गरिन्छ । वास्तविकता कता छ र के हो भन्नेमा अधिकांशले ध्यान दिएकै देखिन्न ।राणाकालमा नेपालमा पढेका मान्छे ज्यादै कम थिए । शासनसत्तामा बसेका पनि लगभग अपठित नै थिए । प्रशासन चलाउने पनि अधिकांश ल्याप्चे नै थिए । तबिल्दार, मुखिया, जिम्मावाल आदि पदमा रहेका कोही पनि साक्षरभन्दा बढी पढेकाहरू थिएनन् भन्दा पनि हुन्छ । त्यस्तो अवस्थामा पनि नेपालले दैनिक गुजाराका लागि कतैबाट ऋण लिन परेको थिएन । बरु आपत्मा परेका अन्य राष्ट्रलाई नेपालले सहयोग गरेकै इतिहास भेटिन्छ । न अहिले जस्ता पिएचडी गरेका अर्थशास्त्री थिए, न राजनीतिशास्त्रमा स्नातकोत्तर पढेका शासक नै थिए र पनि देशका नागरिकका टाउकामा विदेशी ऋणको भारी थिएन ।अहिले वार्षिक बजेट बनाउने अर्थमन्त्री नै अर्थशास्त्रमा विद्यावारिधि गरेका छन् । सरकारलाई सहयोग गर्न र सल्लाह दिन पिएचडी गरेका विद्वान् भनिएकाको समूह रहने योजना आयोग पनि छ । भौतिक पूर्वाधारको विकासका लागि इन्जिनियर छन् । जुन क्षेत्रको विकास गर्नुपर्ने हो, त्यसै क्षेत्रमा विशारदको समूह संलग्न रहेको देखिन्छ तर नेपालको अवस्था दिनप्रतिदिन खस्किँदै गइरहेको छ । जुन क्षेत्रमा जति बढी पढेको भनिएका संलग्न छन्, त्यति नै त्यस क्षेत्रको अवस्था र व्यवस्था बिग्रँदै गएको पाइन्छ । यस्तो किन भइरहेको छ भन्नेमा सम्बन्धित निकाय संवेदनशील हुनसकेको देखिँदैन ।यस्ता कारणको अर्थ के हो भने हामीले जे पढाउनुपर्ने हो, त्यो पढाइरहेका छैनौँ । विद्यार्थीले विद्यालय, महाविद्यालय वा विश्वविद्यालयबाट जे सिक्नुपर्ने हो, त्यो सिक्न पाइरहेका छैनन् । देशका लागि जस्तो जनशक्ति उत्पादन गर्नुपर्ने हो, नेपालको शिक्षा प्रणालीले तदनुरूपको जनशक्ति पैदा गर्न सकेको छैन । देशको आवश्यकताभन्दा पनि दातृ निकायको स्वार्थ अनुकूलको पाठ्यक्रम तय गरी विद्यालयमा पढाइरहेका छौँ । उपयुक्त जनशक्ति उत्पादन गर्ने भनी सरकारले शिक्षामा लगानी गरिरहेको छ तर अनावश्यक क्षेत्रमा खर्च हुँदा राज्यको स्रोतको दुरुपयोग भइरहेको छ ।बी फर बल भन्दै मलेसियाबाट आयातीत फुटबल खेल्ने र १२ उत्तीर्ण गरेपछि अमेरिका, अस्ट्रेलियाको यात्रा तय गर्ने विद्यार्थी उत्पादन राज्यको प्राथमिकतामा छ । योभन्दा त सामुदायिक विद्यालयमा पढेर हबाट हलो भन्दै देशका बाँझा जग्गामा खेती गर्ने जनशक्ति उत्पादन गर्नु राष्ट्रको आवश्यकता हो तर यो वर्ग मुलुकको प्राथमिकतामा पर्न सकेको छैन । रेमिट्यान्सबाट मुलुक चलाउने शिक्षा हामीले प्रदान गरिरहेका छौँ । विदेशबाट आयातीत तरकारीलाई विषादी परीक्षण नगर्ने र नेपालमा उत्पादित तरकारी खाल्डामा हाल्ने शासक उत्पादन गर्ने शिक्षा प्रदान गरिरहेका छौँ ।पहिला घोकन्ती विद्या भनिन्थ्यो । पछि घोक्नु हानिकारक भनियो । सी फर क्याट घोक्नै पर्दछ तर चबाट चमेली जान्नै हुँदैन भनियो । विद्यार्थीलाई गाली गर्न र पिट्न हुँदै हुँदैन भन्ने मान्यता स्थापित गरियो तर देशका शासक भनिएकाले विद्यालय र विश्वविद्यालयका शिक्षकलाई विद्यार्थीले पिट्नैपर्ने पाठ पढाए । नेपाली शुद्ध लेख्नै पर्दैन तर अङ्ग्रेजी पूर्णरूपेण शुद्ध हुनैपर्ने सिकाइयो । नेपाली अशुद्ध हुँदा भाषा भनेको बुझ्नका लागि मात्र हो भन्ने पढाइयो तर अङ्ग्रेजी अशुद्ध हुँदा विद्यार्थीलाई जस्तोसुकै दण्ड दिए पनि स्वीकार गर्नुपर्ने विधान तय गरियो ।हाम्रा पुर्खाले दुई तीन सय वर्षअघि ढुङ्गा छापेर बनाएका गल्ली आज पनि उस्तै छन् । न तिनको मर्मत गर्न परेको छ, न कुनै सुधार नै । आजभोलि माटो परीक्षण, वातावरण मूल्याङ्कन आदि गरेर इन्जिनियरिङ शिक्षामा उत्कृष्टता हासिल गरेका इन्जिनियरको निगरानीमा निर्माण गरिएका पिच बाटा कतिपय बनाउँदा बनाउँदै भत्कन्छन् भने कतिपयलाई बर्सेनि मर्मत गर्न अनिवार्य हुन्छ । नपढेका पुर्खा क्रियाशील हुँदा नेपालले खाद्यान्न निर्यात गर्दथ्यो भने पढेकाको दबदबा बढ्दै जाँदा आयात नगरे बिहान बेलुकाको छाकै नटर्ने अवस्थामा मुलुक पुगेको छ । यसबाट पनि हाम्रो मुलुकमा चलाइएको शिक्षा प्रणालीका बारेमा पुनर्मूल्याङ्कन गर्न जरुरी देखिएको छ ।  