च्याउले फेरेको जीवन
जीवनमा कहिलेकाहीं यस्तो घुम्ती आइपुग्छ जसले सोच्ने तरिका परिवर्तन गरिदिन्छ । दक्षिणपूर्वी मोरङको धनपालथान गाउँपालिका–६, दादरबैरियाका ५९ वर्षीय कृषक गणेशप्रसाद चौधरीको जीवनमा तीन वर्षअघि यस्तै भयो ।
धनपालथान (मोरङ) — जीवनमा कहिलेकाहीं यस्तो घुम्ती आइपुग्छ जसले सोच्ने तरिका परिवर्तन गरिदिन्छ । दक्षिणपूर्वी मोरङको धनपालथान गाउँपालिका–६, दादरबैरियाका ५९ वर्षीय कृषक गणेशप्रसाद चौधरीको जीवनमा तीन वर्षअघि यस्तै भयो ।झापाको दमकस्थित सम्धीको घरबाट साइकलमा फर्कने क्रममा उनले जे देखे, यसले उनको परिचय नै फेरियो । बाटोमा पर्ने उर्लाबारीस्थित मंगलबारेको एक च्याउ फर्ममा उनको नजर गयो । चौधरीले त्यहाँ च्याउ र यसबाट बनेको अचार मात्र किनेनन्, त्यहाँका कामदारबाट उमार्ने तरिकाबारे जानकारी लिए । उनले त्यही वर्ष घर पछाडिको एक कोठामा परीक्षण स्वरूप ३ सय पोका कन्ये (पराले) च्याउ लगाए ।प्रतिपोका दुई/तीन किलो उत्पादन भएको देखेपछि चौधरी गदगद भए । छरछिमेक र आफन्तलाई बाँडेपछि बचेको च्याउ बजारमा प्रतिकिलो १ सय ५० रुपैयाँका दरले बेच्दा पनि उनलाई मनग्य आम्दानी भयो । ‘त्यसै पनि बजारभरि एकैपटक निस्कने मौसमी तरकारी खेतीबाट उँभो लाग्ने छाँटकाँट थिएन,’ चौधरीले भने, ‘आर्थिक अवस्था सुध्रिएला कि भनेर कमैले गर्ने च्याउ खेतीमा हात हालेँ, फलिफाप भयो ।’२० वर्षको उमेरदेखि चौधरीले अन्नबाली र परम्परागत तरकारी खेती गर्दै आएका थिए । उनी अहिले भने सिंगो गाउँपालिकामा व्यावसायिक रूपले च्याउ खेती गर्ने एक्लो एवं सफल किसान भएका छन् । प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाअन्तर्गत कृषि मन्त्रालयले तोकेको कार्यविधि छनोट प्रक्रियाअनुरूप गाउँपालिका कार्यालयको कृषि शाखाले यो वर्ष उनलाई उत्कृष्ट च्याउ किसान छनोट गरेको छ ।उक्त शाखाले उनलाई यो वर्षदेखि प्राविधिक सहयोग र परामर्शसमेत उपलब्ध गराइरहेको छ । गाउँलेले उनलाई ‘च्याउवाला’ भनेर चिन्छन् । हुन त यहाँ निजी लगानीमा दुई बिघा खेतमा दैनिक सयदेखि १ सय २५ किलो तरकारी उत्पादन गर्ने धनपालथान–३ का युगल सिंह र १ बिघा खेतमा दैनिक ७० किलोदेखि सय किलोसम्म तरकारी उब्जाउने धनपालथान–७ का मानकी चन्द सिंहलाई गाउँपालिकाले उत्कृष्ट तरकारी किसान छनोट गरेको छ । तर सबैभन्दा चर्चा यिनै च्याउ किसानको छ ।यहाँको ६ हजार ८ सय ५५ हेक्टर जग्गामध्ये ७५ प्रतिशत कृषियोग्य छ । कृषि कार्यालयका अनुसार यहाँ सिजनअनुरूप ५ हजार ५ सय ६७ हेक्टरमा धान, २ हजार ७ सय ६ हेक्टरमा गहुँ, २ हजार ४५ हेक्टरमा मकै र ५५ हेक्टरमा मौसमी तरकारी लगाइन्छ । यहाँ फाटफुट च्याउ उमार्ने पनि छन् । तर उनीहरू खाएर बचेपछि थोरबहुत हाटबजारमा बेच्न लान्छन् । सिंगो गाउँपालिकामा व्यावसायिक रूपले च्याउ खेती गर्ने चौधरी मात्र भएको उक्त गाउँपालिकाका प्रशासकीय अधिकृत बुकुप्रसाद आचार्यले बताए । उनले भने, ‘अहिलेसम्म पौरखकै भरमा उत्कृष्ट च्याउ कृषक घोषित चौधरीलाई प्रधानमन्त्री कृषि परियोजना कार्यक्रमबाट सहयोगका लागि पहल गरिरहेका छौं ।’जिल्ला कृषि कार्यालयले गत वर्ष अनुदानस्वरूप चौधरीलाई च्याउ उमार्नलाई चाहिने पराल काट्ने मेसिन उपलब्ध गराएको थियो । ‘पहिला हँसियाको मद्दतले पराल काट्थेँ,’ उनले भने । पहिलो वर्षको सफलतापछि चौधरीले अहिले घर पछिल्तिरको खेतमा दुईवटा छाप्रो बनाएका छन् । प्रत्येक छाप्रोमा पाँच सयका दरले हजार पोका च्याउ लगाएका छन् ।आउँदो सिजनमा ४ हजार पोका (बल) बाट उत्पादन गर्न चौधरी परिवारले थप छाप्राहरू बनाइरहेका छन् । १२ महिनै उत्पादन हुने यसको खेतीमा सिजनमा बढी उत्पादन र कम आम्दानी तथा अफ सिजनमा कम उत्पादन र बढी आम्दानी हुने गरेको चौधरीले बताए । जाडो मौसमको यो तरकारीमा आफूले असोजदेखि फागुनसम्म दैनिक एक क्विन्टल र चैतदेखि भदौसम्म ५० किलो उत्पादन गरिरहेको उनले जानकारी दिए । चौधरीका अनुसार बढी उत्पादन हुँदा सिजनमा ८० रुपैयाँ प्रतिकिलो र अफ सिजनमा प्रतिकिलोग्राम २ सय रुपैयाँसम्ममा बिक्छ ।उनलाई यो कार्यमा हरेक दिन परिवारका तीन अन्य सदस्य र सिजनमा ६ कामदारले पनि सघाइरहेका हुन्छन् । काम विभाजनअनुरूप बीउ राख्नेदेखि उमार्ने काम उनी आफैंले, हेरचाहको जिम्मेवारी पत्नी लीलादेवी र बुहारी सुनीताले तथा उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्‍याउने एवं बीउ खोज्ने दायित्व छोरा कपिलको छ ।यो परिवारद्वारा उत्पादित च्याउको मुख्य बजार ११ किमि पश्चिमको महानगर विराटनगर हो । हरेक दिन मोटरसाइकलमा बजारसम्म च्याउ पुर्‍याउने गरेको छोरा कपिलले बताए । सिजनमा तीन पटक र अफ सिजनमा एक पटक च्याउ बोकेर विराटनगर पुग्ने गरेको उनले जनाए ।गणेशप्रसादले विदेशीको खान्की भनेर चिनिने पोसिलो च्याउलाई पहिलो पटक आफूले यो बस्तीमा चिनाएको बताए । ‘यहाँकालाई थाहै थिएन, के हो, कसरी बनाउने र खाने भनेर सोध्थे,’ उनले भने, ‘सुस्तरी सबैले स्वाद बुझ्न थाले ।’चौधरी परिवारले स्थानीय हाटमा पनि बेच्छन् । कति त घरमै पनि किन्न आउँछन् । गणेशप्रसादले भने, ‘बढी उत्पादन भएको बेला छरछिमेक, आफन्त र पाहुनालाई खान दिन्छौं, यसरी प्रचारप्रसार पनि भइरहेको छ ।’पूरै परिवारमा च्याउ उत्पादनप्रति लगाव देखिन्छ । छोरा कपिल भने बढी उत्पादनका लागि स्तरीय बीउको खोजीमा सुनसरीको इटहरी र मोरङको उर्लाबारीसम्म पुग्छन् । च्याउको बीउको पोका बनाउनलाई सिजनमा स्थानीय ५/६ जनाले काम पाउँछन् । दुई सिपालु कामदारले एक घण्टामा सय पोकासम्म बनाउने गरेको गणेशप्रसादले बताए । परालसहितको एक पोका बेर्ना तयार पार्न ३५/४० रुपैयाँको बीउ लाग्ने उनले बताए । उनका अनुसार बीउबाट बिरुवा बनेर उत्पादन सुरु हुन २८ दिन लाग्छ । चौधरी परिवारले तीन बिघा जग्गामध्ये मात्र दुई कट्ठामा च्याउ र बाँकीमा अन्न एवं परम्परागत तरकारी खेती गर्छन् । तर, उनीहरूका अनुसार सम्पूर्ण खर्च कटाएर अन्न तथा तरकारीबाट वार्षिक करिब ५० हजार रुपैयाँ आम्दानी हुन्छ भने च्याउबाटै ३ लाख रुपैयाँ । च्याउ खेतीले आफूहरूको जीवन फेरिएको कपिलकी आमा लीलादेवीले बताइन् ।च्याउकै आम्दानीले खेती एवं गाईपालनका लागि लिएको झन्डै ५ लाख रुपैयाँ ऋण चुक्ता गर्न र घरगोठ निर्माणमा सहयोग पुगेको उनले औंल्याइन् । ‘ईश्वरको कृपाले राम्रै आम्दानी भइरहेको छ, भविष्यमा ऋण लिनु पर्दैन,’ किसान गणेशप्रसादले भने । यसकै आयले भर्खरै अढाई वर्षमा पाइला राखेकी नातिनी आइसालाई धेरै पढाउने उनले बताए ।