बैंकहरूको नाफा र प्रतिफल दर
नेपालका वाणिज्य बैंकहरूले अर्बमा नाफा कमाउँछन् । आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा सबैभन्दा कम कमाउने बैंकको खुद नाफा पनि १ अर्ब ९ लाख रुपैयाँ थियो । आर्थिक वर्ष २०७९/८० को लेखापरीक्षण भएको वित्तीय विवरण आउन केही समय लाग्छ तर लेखापरीक्षण नभएको वित्तीय विवरण हेर्दा २ वटा बैंकले २०७९/८० मा ७ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी नाफा कमाउने देखिन्छ । बैंकहरूको नाफाका विषयमा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिले चर्चा गरेको मात्र होइन, कुरा काटेको पनि देखिन्छ ।
नेपालका वाणिज्य बैंकहरूले अर्बमा नाफा कमाउँछन् । आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा सबैभन्दा कम कमाउने बैंकको खुद नाफा पनि १ अर्ब ९ लाख रुपैयाँ थियो । आर्थिक वर्ष २०७९/८० को लेखापरीक्षण भएको वित्तीय विवरण आउन केही समय लाग्छ तर लेखापरीक्षण नभएको वित्तीय विवरण हेर्दा २ वटा बैंकले २०७९/८० मा ७ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी नाफा कमाउने देखिन्छ । बैंकहरूको नाफाका विषयमा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिले चर्चा गरेको मात्र होइन, कुरा काटेको पनि देखिन्छ ।बिहानदेखि बेलुकासम्म जोतिएर काम गर्दा पनि वर्षको औसत २ लाख रुपैयाँ आम्दानी नभएका नेपालीलाई हामीलाई नै चुसेर बैंकले धेरै कमाए कि भन्ने पर्न सक्छ । समाचारमा पनि बैंकहरूले अर्व नाफा कमाएको शीर्षक हुने र लगानीको प्रतिफल दरभित्र कतै कुनामा मात्र आउने हुनाले आफ्नो र बैंकको आम्दानी रकम तुलना गरेर मान्छे मुर्मुरिएको मैले देखेको छु । साना तथा मझौला व्यवसायीले पनि वर्षभरि मिहिनेत गरेर केही लाख मात्र नाफा गर्न सकेका बेला आफूले सधैं कारोबार गर्ने बैंकले अर्बौं नाफा कमाउँदा रिस पोखेको पनि देखेको छु । त्यसमा पनि आफ्नो बिक्री घटेको बेला प्रिमियम बढाउने बैंकसँग त धेरै ऋणीलाई झोकै चलेको हुनुपर्छ । अधिकांश ठूला व्यवसायीलाई चाहिँ यथार्थ थाहा छ । प्रस्तुत तालिकामा मैले आर्थिक वर्ष २०६९/७० का शीर्ष ४ बैंक तथा सबै वाणिज्य बैंकको लगानीमा प्रतिफल कति थियो र त्यसको ५ वर्षपछि (आर्थिक वर्ष २०७४/७५) तथा थप ४ वर्षपछि (२०७८/७९) कस्तो थियो भनेर प्रस्तुत गरेको छु । लेखापरीक्षण हुन अझै केही समय लाग्ने तथा १२ वटा बैंकको मर्जर सोही साल भएकाले यथार्थ प्रतिफल गणना गर्न अप्ठ्यारो पर्ने हुँदा २०७९/८० को तालिका प्रस्तुत गर्न सकिएन । लेखापरीक्षण नभएको वित्तीय विवरण हेर्दा २० वटा बैंकले २०७९/८० मा ६ सय अर्बभन्दा बढीको लगानीमा १२५ भन्दा कम प्रतिफलसहित ७० अर्ब नाफा कमाएको देखिन्छ ।माथिको तथ्यांकले स्पष्ट भन्छ, बैंकहरूको नाफा रकम त बढेको छ तर सेयरधनीको लगानीको तुलनामा घटेको छ । आर्थिक वर्ष २०६९/७० सम्म बैंकहरूको लगानीमा प्रतिफल दर आकर्षक थियो । समग्र बैंकहरूको औसत प्रतिफल दर २२.५१ प्रतिशत हुँदा १२ वटा बैंकको प्रतिफल दर २० प्रतिशतभन्दा माथि थियो र सो वर्षका शीर्ष ४ बैंकको औसत प्रतिफल दर त ४१.७८ प्रतिशत थियो । त्यसको ५ वर्षपछि बैंकहरूको प्रतिफल दर तीव्र घटेको देखिन्छ । आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा समग्र बैंकहरूको औसत प्रतिफल दर १५.२५ प्रतिशतमा झर्यो, २० प्रतिशतभन्दा बढी कमाउने बैंकको संख्या १ वटामा झर्यो र ती शीर्ष ४ बैंकको संयुक्त प्रतिफल दर पनि १९.६७ प्रतिशतमा झर्यो । आर्थिक वर्ष २०६९/७० को ९ वर्षपछि आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को अवस्था हेरौं त ? समग्र बैंकहरूको औसत प्रतिफल दर १२ प्रतिशत हाराहारीमा झर्यो (१५ प्रतिशतभन्दा बढी कमाउने बैंक जम्मा ४ वटा थिए) र आर्थिक वर्ष २०६९/७० का शीर्ष ४ बैंकहरूको संयुक्त प्रतिफल दर १३.२४ प्रतिशत मात्र थियो । ९ वर्षको अवधिमा वाणिज्य बैंकमा सेयरधनीहरूको लगानी झन्डै ५ गुणा थप भएको छ तर नाफा झन्डै २.५ गुणा मात्र । फलत: उहाँहरूको लगानीमा प्रतिफल दर २२.५१ प्रतिशतबाट १२ प्रतिशत हाराहारीमा झरेको छ । हालको प्रतिफलदर बैंक कर्जाद रको हाराहारी मात्र छ ।नेपाल राष्ट्र बैंकबाट इजाजत लिएर २०६७ सालमा सञ्चालनमा आएको सेञ्चुरी कमर्सियल बैंक (सोझै वाणिज्य बैंकका रूपमा स्थापित कान्छो बैंक) को प्रतिफल अति न्यून थियो । ११ वर्ष सञ्चालनमा हुँंदा राम्रो प्रतिफल दिन नसकेको यो बैंक हाल अस्तित्वमा समेत छैन ।सेञ्चुरी बैंकभन्दा केही महिना अगाडि सञ्चालनमा आएको सिभिल बैंकको प्रतिफल दर त झनै न्यून थियो । १२ वर्षभन्दा बढी सञ्चालनमा हुँदा राम्रो प्रतिफल दिन नसकेको यो बैंक पनि हाल अस्तित्वमा समेत छैन । सेञ्चुरी र सिभिलका संस्थापकले १० प्रतिशत ब्याज आउने मुद्दती खातामा आफ्नो रकम (१०० रुपैयाँ) राखेको भए सो रकम १२ वर्षमा ३०० रुपैयाँभन्दा बढी हुन्थ्यो जबकि अर्को बैंकमा गाभिने निर्णय गर्नु अगाडि पनि संस्थापक सेयरको मूल्य १०० रुपैयाँकै हाराहारीमा थियो । ऋण लिएर उहाँहरूले बैंकमा लगानी गरेको भए कति घाटा भयो होला, एकपल्ट कल्पना गरौं त ।वाणिज्य बैंकको संख्या ३२ वटाबाट २० वटामा झरिसकेको छ, तथापि प्रतिफल दर घट्ने क्रम अझै रोकिएको छैन । बैंकहरू धेरै पारदर्शी र नेपाल राष्ट्र्र बैंकको प्रत्यक्ष सुपरिवेक्षणमा रहन्छन् । तुलनात्मक रूपमा नेपाल राष्ट्र बैंकलाई राम्रो नियामकको रूपमा लिइन्छ । तर बैंकहरूलाई आरोप लाग्ने गर्छ कि उनीहरूले नाफा बढाउन राष्ट्र बैंकले तोकेको भन्दा कम कर्जा जोखिम व्यवस्था (लोन लस प्रोभिजन) गर्छन् । यस आरोपमा खासै दम छैन । आरोप सही हो भनेर मान्ने हो भने त बैंकहरूको यथार्थ प्रतिफल दर कति कम हुँदो हो ?बैंकिङ क्षेत्रको लगानीको प्रतिफल घट्नुका मूल दुई कारण१. तीव्र प्रतिस्पर्धा : केही वर्ष अगाडिसम्म बैंकहरूबीचको तीव्र प्रतिस्पर्धा मुख्य सहरहरूमा सीमित थियो भने हाल ७७ जिल्ला सदरमुकाममा पुगिसकेको छ । कतिपय ठाउँमा हालको व्यवसायको अवस्था र सम्भावित व्यवसाय वृद्धिलाई ध्यान दिँदासमेत शाखाहरूको संख्या बढीजस्तो देखिन्छ । कतिपय बैंकले शाखा विस्तारसम्बन्धी नीतिमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने देखिन्छ । आम्दानी बढाउने र खर्च घटाउन सकिने अन्य क्षेत्रको निरन्तर खोजी जारी राख्नुपर्छ ।२. नेपाल राष्ट्र बैंकको नीति : युवराज खतिवडाले गभर्नर हुँदा ५ प्रतिशत ब्याजदर अन्तरको नीति ल्याउनुभयो । चिरञ्जीवी नेपाल गभर्नर हुँदा ४.४ प्रतिशतको ब्याजदर अन्तर, त्यसमा पनि आम्दानी गर्ने सम्पत्तिमा लगानीलाई जोड्न नपाउने नियम आयो । महाप्रसाद अधिकारी गभर्नर भएपछि ब्याजदर अन्तर ४ प्रतिशतमा झार्नुको अलावा बैंकहरूले लिने कर्जाको सेवा शुल्क, अग्रिम भुक्तानी शुल्क आदिमा झ्याम्म कसियो, यसले बैंकहरू रन्थनिएका छन् । ब्याजदर अन्तर ४.४ प्रतिशतबाट ४ प्रतिशत घटेपछिको पूर्ण रन्थन्याइँ आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा देखिनेछ ।कोभिडको बेला जोखिम बढेकाले असल कर्जामा १ प्रतिशतबाट बढाएर १.३ प्रतिशत कायम भएको नोक्सानी व्यवस्था घट्ने साइत अझै नजुर्नाले बैंकहरू रनभुल्ल छन्, सेयरधनीको रोइलो देखिन्छ । १.३ प्रतिशतको नोक्सानी व्यवस्था कायम भएको आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा ४ प्रतिशत पनि कर्जाको वृद्धि दर भएन । आगामी वर्षको कर्जाको वृद्धि दरको लक्ष्य १२ प्रतिशतभन्दा कम राखिएको परिप्रेक्ष्यमा काउन्टर साइक्लिकल बफरका रूपमा थप पुँजी राख्नुपर्ने समाचारले बैंकका सेयरधनीहरूको हालत के होला, अनुमान मात्र गर्न सकिन्छ । अन्य संस्थालाई हेरौं, युनिलिभरको त कुरै भएन, सोल्टी होटलकै प्रतिफल दर पनि बैंकहरूको भन्दा उच्च छ । बुटवल पावर कम्पनी (बीपीसी) को मुख्य आम्दानी लाभांश भएको र लिभरेजिङ (ऋण लिने कार्य) अति न्यून भएकाले प्रतिफल दर तुलनात्मक रूपमा न्यून तथा अति तलमाथि देखिन्छ । लगानी भएका कम्पनीहरूको लाभांश आउन थालेपछि र कुल सम्पत्तिमा कर्जाको योगदान ५० प्रतिशत हाराहारी पुर्‍याउने हो भने बीपीसीको प्रतिफल दर बैंकहरूको भन्दा बढी हुने देखिन्छ । कम प्रतिफल दर भएको बीपीसीको समेत आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा वाणिज्य बैंकहरूको औसत प्रतिफल दरभन्दा धेरै प्रतिफल दर थियो । पछिल्ला वर्षहरूमा बैंकहरूको नाफा रकम मात्र धेरै हो, लगानीको प्रतिफल दरका हिसाबले कम छ । जसरी एउटा देशको नागरिकले आफ्नो आम्दानी बढोस् भन्ने चाहन्छ, त्यसैगरी एउटा लगानीकर्ताले १०० रुपैयाँ लगानी गरेर त्यसको सकेसम्म बढी प्रतिशत प्रतिफल खोज्छ । भारतको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन सन् २०२२ मा ३३ खर्ब ९० अर्ब अमेरिकी डलर भए पनि जनसंख्या धेरै भएकाले एक जना भारतीयको भागमा औसत २ हजार ३८९ अमेरिकी डलर मात्र पर्छ जबकि स्विट्जरल्यान्डको आम्दानी ८ खर्ब ८ अर्ब अमेरिकी डलर जति मात्र भए पनि एक जना स्विसको भागमा ९२ हजार १०२ अमेरिकी डलर पर्छ । त्यसै गरी, आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा विदेशी संयुक्त लगानीको युनिलिभर नेपालमा १०० रुपैयाँ लगानी गर्नेले ५९ रुपैयाँ कमाएका छन् भने स्ट्यान्डर्ड चाटर्ड बैंक नेपालमा १०० रुपैयाँ लगानी गर्नेको कमाइ १४ रुपैयाँ मात्र छ । जसरी भारतका नागरिकभन्दा स्विट्जरल्यान्डका नागरिक आर्थिक रूपमा सम्पन्न छन्, त्यसैगरी स्ट्यान्डर्ड चाटर्ड बैंक नेपालका सेयरधनीभन्दा युनिलिभर नेपालका सेयरधनीको कमाइ धेरै छ । लगानीको रकमको हिसाब नगर्ने, खाली नाफा रकम मात्र हेर्ने हो भने स्ट्यान्डर्ड चाटर्ड बैंक नेपालको नाफा २ अर्ब २६ करोड छ जबकि युनिलिभरको नाफा १ अर्ब २४ करोड रुपैयाँ मात्र छ । स्ट्यान्डर्ड चाटर्ड बैंक नेपालका सेयरधनीहरू धेरै खुसी हुनुपर्ने हो नि तर २०८० साउन १५ मा प्रतिसेयर मूल्य युनिलिभर नेपालको ३६ हजार २९ रुपैयाँ र स्ट्यान्डर्ड चाटर्ड बैंक नेपालको ५४६ रुपैयाँ छ । प्रतिसेयर मूल्य धेरै कारणले फरक पर्ने हुनाले लगानीमा प्रतिफल (रिटर्न अन इक्विटी) दरलाई तुलनाका लागी प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ । नाफा रकम नहेरौं, लगानीको प्रतिफल दरलाई हेरौं । नाफा रकम मात्रै हेर्ने हो भने त भारतका नागरिक स्विट्जरल्यान्डका नागरिकभन्दा बढी धनी छन् भन्नुपर्ने हुन्छ । यथार्थ नबुझी बैंकले धेरै कमाए भनिरहँदा बैंकका सेयरधनीहरूको मन कति अमिलो हुँदो हो ! कतिपय बैंकका सेयरधनीले बैंकको सेयरमा लगानी गर्नुको सट्टा अन्य क्षेत्रमा लगानी गर्नुपर्थ्यो भनेर थकथक मानेको पनि देखिन्छ । नेपाल राष्ट्र्र बैंकको नीति निर्देशनमा रहेर बैंकहरूले काम गर्नुपर्छ । नीति नियमभित्र काम गरेर कसैले धेरै प्रतिफल पाउँछ भने हामीले त्यसको प्रशंसा गर्नुपर्छ, त्यस्तोबाट प्रेरणा लिनुपर्छ । नीति निर्देशनभित्र रहेर कमाउन कडा परिश्रम र इमान्दारी आवश्यक पर्छ । आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा एकातर्फ बिक्री घटेको थियो, आधार दरका कारण स्वत: कर्जाको ब्याजदर बढेको थियो, त्यसमा पनि प्रिमियम बढाएर कर्जाको ब्याजदर थप वृद्धि गर्दा ऋणीहरू मर्माहत हुनु स्वाभाविक थियो । बैंकहरूले यो काम गलत भयो कि भनेर आत्मपरीक्षण गर्नुपर्छ । कतै बैंकहरूको यही कामले गर्दा ४.४ प्रतिशत ब्याजदर अन्तरको सीमा ४ प्रतिशतमा घटेको त हैन ?कतिपय संस्था घाटामा गएको बेला थोरै नाफा कमाउनु पनि राम्रो उपलब्धि हो तर अन्य क्षेत्रको प्रतिफल धेरै उच्च तथा बैंकिङ क्षेत्रको प्रतिफल दर कम भयो भने राम्रा लगानीकर्ता र कर्मचारी बैंकिङ क्षेत्रबाट अन्य क्षेत्रतर्फ जाने जोखिम बढी हुन्छ । राम्रा मान्छे बैंकिङ क्षेत्रबाट पलायन भए भने स्वाभाविक छ, बैंकिङ क्षेत्रमा पनि विभिन्न रोग र विकृति पस्नेछ । यसले बैंकिङ क्षेत्रको भलाइ त गर्दैन, समग्र अर्थतन्त्रमा पनि नकारात्मक प्रभाव पर्छ । गाउँ–गाउँमा पुगेका बैंकलाई उत्प्रेरित गर्दै गाउँमा भएका आर्थिक सम्भावनाका क्षेत्रमा लगानी बढाउँदा स्थानीय तहमा आकर्षक रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ । यसले कामका लागि विदेश जानुपर्ने बाध्यता घटाउन सक्छ ।केही नीतिगत परिवर्तन गरी सर्वसाधारण जनता मिटरब्याजको शरणमा पुग्नुपर्ने अवस्थालाई न्यूनीकरण गर्नुपर्नेछ । साना ग्राहक ठूला बैंकबाट नठगिऊन् भनेर बैंकहरूलाई प्रोत्साहन गर्दै त्यससम्बन्धी आवश्यक व्यवस्था गर्नैपर्छ तर ठूला ग्राहक जो बैंकसँग राम्रोसँग मोलतोल गर्न सक्छन्, उनीहरूलाई पनि सहुलियत (मूलत: कर्जासम्बन्धी शुल्क) प्रदान गर्नुपर्ने देखिँदैन । प्रतिस्पर्धालाई ध्यान दिँदै, पारदर्शितामा जोड दिँदै, नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्दै तथा अनुपालनामा कमजोर बैंकलाई अनुशासित बनाउँदै ब्याजदरसम्बन्धी नीतिमा पनि पुनर्विचार गर्नुपर्ने देखिन्छ ।नेपाल बैंकर्स संघका पूर्वअध्यक्ष दाहाल हाल फाइनान्सियल लिटरेसी नेपालका अध्यक्ष छन् ।