फिल्ममा सरोजको दोस्रो इनिङ : 'अबको यात्रा निर्देशन'
१७ वर्ष अमेरिका बसेर काठमाडौं फर्कँदा कलाकार सरोज खनालले फिल्म निर्देशन त परको कुरा, अभिनय गर्छु भन्ने समेत सोचेका थिएनन् । फिल्म क्षेत्रले स्वागत गर्ला कि नगर्ला ? भन्ने ठूलो प्रश्न मनमा बोकेर उनी फर्किएका थिए । सोचेका रहेछन्, अब त सबैले बिर्सिसके होलान् !
काठमाडौँ — १७ वर्ष अमेरिका बसेर काठमाडौं फर्कँदा कलाकार सरोज खनालले फिल्म निर्देशन त परको कुरा, अभिनय गर्छु भन्ने समेत सोचेका थिएनन् । फिल्म क्षेत्रले स्वागत गर्ला कि नगर्ला ? भन्ने ठूलो प्रश्न मनमा बोकेर उनी फर्किएका थिए । सोचेका रहेछन्, अब त सबैले बिर्सिसके होलान् !बिर्सन पनि कसरी नबिर्सिउन्, उनको अमेरिका बसाइमा एउटा सिंगो नयाँ पिँढी नेपालमा हुर्कियो । जसले सरोज खनालको अभिनय नै हेर्न पाएनन् । सँगै काम गरेका निर्देशक/निर्माता कोही रिटायर्ड, कोही संसारबाटै बिदा भइसकेका थिए । नयाँ पुस्ताका फिल्मकर्मीले फिल्ममा विश्वास गरिदिन्छन् भन्ने पनि सोचेका थिएनन् । व्यवसाय गर्छु भनेरै सन् २०१५ मा नेपाल आए । तर, आएको केही दिनमै 'नाईं नभन्नु ल २' खेले । 'प्रेमगीत' गरे । त्यसयता लगातार फिल्महरुमा सरोज देखिरहेकै छन् ।आफूलाई बिर्सिसकेका र नचिनेका पुस्ताबीच उनी यी फिल्महरुमार्फत पुगे । 'नाईं नभन्नु ल २' मा अनुभव रेग्मीको शिक्षक भनेर चिनिए उनी । 'प्रेमगीत'मा भने गीतको बुवा भएर चिनिए । फरक यत्ति हो, पहिले फिल्मको हिरोको रुपमा सुरुमै नाम आउँथ्यो । अहिले पछाडि नाम आउँछ, भूमिका पनि सहायक । 'पहिला हिरो खेल्दा र भविष्यमा कुनै चरित्रमा अभिनय गर्दा मलाई नेपाली दर्शकले एउटा राम्रो कलाकार भनेर चिनुन् भन्ने हो,' सरोज सुनाउँछन्, 'म फर्कँदा करिब ४५/४६ वर्षको भइसकेको थिएँ । अब फेरि करिश्मालाई बोकेर रुखको वरिपरि नाच्ने कुरालाई दर्शकले स्वीकार्नुहुन्न भन्ने थाहा थियो । समय अनुसार हामी परिवर्तन हुनैपर्छ । कुनैबेला राजेश हमाल र सरोज खनाल चल्थ्यो । तर, अब म बुढो भएँ बुवाको भूमिका गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा म प्रिपेयर्ड थिएँ ।'सरोज अमेरिका गएर बस्ने सम्भवत: पहिलो नेपाली कलाकार पनि हुन् । उनले त्यहाँ रेस्टुरेण्ट खोले, जहाँ हरेक साँझ नेपाली गीत घन्काउँथे । अमेरिका हुँदा एक दिन करिश्माले सरोजको आँखामा हेर्दै भनेकी थिइन्, 'तिम्रो शरीर त यहाँ छ । तर, तिमी यहाँ छैनौ । म त्यो पढ्न सक्छु ।' करिश्माको कुरामा सत्यता थियो । अमेरिकामा शरीर भए पनि सरोजको मन/मस्तिष्क नेपाली फिल्म क्षेत्रमै हुन्थ्यो । त्यसैले त्यतिबेला 'युनाइटेड नेपाल' भन्ने संस्था खोलेर स्टेज कार्यक्रम गर्न थाले । 'मलाई अमेरिका बस्दा पनि म यो सब गर्न जन्मेको मान्छे होइन भन्ने लागिरहन्थ्यो । अभिनय गर्न जन्मेको हुँ भन्ने लाग्थ्यो,' ६० वर्षीय सरोजले सम्झिए, 'होला मैले पैसा कमाएँ होला अमेरिकामा । अमेरिकामा मिहेनत गरियो भने पैसा कमाइन्छ । तर, त्यो पैसाले मलाइ बाँध्नै सकेन ।'सरोज आफ्ना सन्तानलाई हुर्काउन अमेरिका पुगेका थिए । दुई छोराकै भविष्यका लागि अमेरिका पुगेका सरोजलाई एक दिन तिनै छोराहरुले भने, 'तपाइँको मन यहाँ खुसी छैन । तपाइँलाई जहाँ जाँदा खुसी मिल्छ त्यहीँ जानुस् । हामी सक्षम भयौं अब ।' छोराहरुसँगको त्यही कुराकानीपछि सरोज नेपाल फर्किए । र, अभिनयमा फर्किए । पोल्ट्री फार्मिङ पनि गरे । अहिले त सरोजको नयाँ परिचय थपिएको छ, निर्देशकको रुपमा । लामो समय अमेरिका बसेर नेपाल फर्किएका उनी फेरि फिल्ममै सक्रिय देखिएका छन् । तर अभिनय नभएर निर्देशकको रुपमा । यस्तो देखिँदैछ, फिल्ममा यो उनको दोस्रो इनिङ हो । डेढ वर्षअघि आफूले पाएको 'प्रेमिल'शीर्षकको एउटा कथामा सरोजले 'बगान' बनाए । शुक्रबार(असार २९)देखि फिल्म हलमा लागिसक्यो । 'बगान'मा एकल महिलाको कथा समेटिएको छ । स्वप्निल निरवद्वारा लिखित पुस्तकमा १८ कथा संग्रह थिए । त्यसैमध्येको एक हो, 'बगान' । त्यो कथामा समावेश कथालाई फिल्ममा उठाउनैपर्छ भन्ने लागेपछि फिल्म बनाएको सरोज बताउँछन् । 'यो कथालाई श्रव्यदृश्यको माध्यमबाट भनें भने ठूलो दर्शकले यो विषयलाई बुझ्छ कि भन्ने लाग्यो । त्यसमा एकल आमाको कथा थियो । मैले त्यसपछि यस विषयमाथि अनुसन्धान गरें,' सरोजले भने, 'अध्ययन गर्दै जाँदा थाहा भयो, यो कथासँग सवा करोड मानिस प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष रुपमा सरोकार राख्दा रहेछन् । ३ करोड जनता भएको ठाउँमा यतिका दर्शकसँग अन्तरसम्बन्धित हुने कथा भन्नैपर्छ लागेपछि स्क्रिप्ट लेखें ।'यो विषयसँग नजिक, यी कुरालाई भोगिसकेका पात्र फिल्मका लागि चयन गर्न चाहन्थे सरोज । त्यसैले फिल्ममा करिश्मा मानन्धरलाई उनले रोजे । करिश्माले त्यो जीवनलाई नबाँचे पनि उनी एकल आमाकी छोरी । कथामा भनिएजस्तै करिश्माकी आमाले उनलाई त्यसरी नै हुर्काइन् । फिल्म क्षेत्रमा प्रवेश गरेको ४० वर्षपछि निर्देशनमा डेब्यू गर्दा सुभचिन्तकले सरोजलाई एउटै प्रश्न गरे, 'किन यस्तो विषय छानेको ?' 'मैले फिल्ममा जुन किसिमको चरित्रमा अभिनय गरें त्यसले समाजलाई केही न केही सन्देश दिन्थ्यो । पहिलो पटक क्यामेराको पछाडि बसेर निर्देशन गर्दा समाजलाई आवश्यक पर्ने शिक्षा/सन्देश दिउँ भन्ने चाहनाले यही विषयमा काम गरें,' सरोज ती सुभचिन्तकलाई लक्षित गर्दै जवाफ दिन्छन्, 'यो पितृसतात्मक समाजमा भर्खरै महिला सशक्तिकरणका आवाज उठ्न थालेका छन् । तर महिला अझै पनि पुरुषबाट दबिएकै छन् । के महिलाहरु सन्तान जन्माउनकै लागि यो धर्मीमा छन् त ? त्यही कुरालाई मैले फिल्ममा उठाएको छु ।' उनी आफूलाई 'बगान'को निर्देशकका रुपमा आफूलाई चिनाउँदैनन् । 'म फिल्मको सूत्रधार मात्रै हुँ,' सरोज भन्छन्, 'मेरो अबको यात्रा निर्देशन हो ।' कुनै कथा पढ्दै गर्दा 'यो कथालाई मैले भन्न पाएको भए यसरी भन्थें होला' भन्ने सरोजलाई सँधै लागिरहन्थ्यो । फिल्म गर्दै-गर्दा पनि कुनै निर्देशकले 'यो संवाद यसरी किन बोल्न लगाएको होला' भन्ने उकुसमुकुस मनमा हुन्थ्यो । तर, झट्ट भनिहाल्दैनथे । सायद त्यही कुराहरुले आफूलाई निर्देशनमा डोर्‍याएको भन्ने लाग्छ खनाललाई । उनी भन्छन्, 'डेब्यू फिल्म नै यस्तो विषयमा गर्नु ठूलो आँट हो । त्यो आँट म सुरु गर्छु भनेर क्यामेराको पछाडि आएँ । अभिनयभन्दा निर्देशन गाह्रो भएको उनले पनि अनुभव गरेका छन् ।'अभिनय गर्दा त अभिनय गर्‍यो, पारिश्रमिक लियो, घरमा आनन्दले बस्यो । फिल्म चले पनि नचले पनि त्यति असर गर्दैन,' सरोज सुनाउँछन्, 'फिल्मको सबै दायित्व निर्देशकमा हुन्छ । इट्स अ भेरी टफ जब ।' 'बगान'मा जुन विषय उठाएका छन् त्यसमा सरोज खुसी देखिन्छन् । व्यवसायिक रुपले चल्नु/नचल्नुले कुनै फिल्मको मूल्यांकन नहुने उनो तर्क छ । 'विगतमा प्रकाश, चिसो मान्छे, पानीफोटो, दोखलगायतका फिल्मले जुन रुपले सफलता हासिल गर्नुपर्ने हो । त्यो भएन । त्यस अर्थमा त्यो फिल्म नराम्रो भने होइन । ती फिल्म उत्कृष्ट थिए र नेपाली फिल्म क्षेत्रले गर्व गर्ने काम त्यसमा भएको छ,' खनालले भने, 'बगानमा मेरा कलाकारले गर्नुभएको अभिनय, टिमले गरेको कामले म सन्तुष्ट छु । त्यो आत्मसन्तुष्टि पनि करोडौं कमाउनु भन्दा ठूलो हो । हो, अहिले नेपाली फिल्मको लागि अवस्था गाह्रो छ । तर, जसले फिल्म हेर्नुहुन्छ, मनपराइदिनुहुनेछ ।'तस्बिर : दीपक केसी/कान्तिपुर