रित्तिँदै बस्ती
रामेछापको मन्थली–६ भालुजोरस्थित थापा गाउँका रामबाबु थापालाई हिजोआज पुरानो गाउँले दिनको सम्झनाले हुरुक्कै बनाउँछ । नबनाओस् पनि किन, ९२ घरधुरी थियो, गाउँमा ६/७ वटा पानीका मुहान थिए । हरेकले आफूलाई पुग्ने तरकारी फलाउँथे । सबैजसोका बारीमा जुनारलगायतका फलफूल थिए । बस्तुभाउ पाल्नको दुःख थिएन । तर समयको त्यो चित्र हेर्दाहेर्दै धमिलो बन्दै गयो । 
रामेछापको मन्थली–६ भालुजोरस्थित थापा गाउँका रामबाबु थापालाई हिजोआज पुरानो गाउँले दिनको सम्झनाले हुरुक्कै बनाउँछ । नबनाओस् पनि किन, ९२ घरधुरी थियो, गाउँमा ६/७ वटा पानीका मुहान थिए । हरेकले आफूलाई पुग्ने तरकारी फलाउँथे । सबैजसोका बारीमा जुनारलगायतका फलफूल थिए । बस्तुभाउ पाल्नको दुःख थिएन । तर समयको त्यो चित्र हेर्दाहेर्दै धमिलो बन्दै गयो । २०५८ सालयता एकपछि अर्को गर्दै पानीका कुवा सुक्दै गए । मूल नफुट्ने, फुटेकामा पनि पहिलेजस्तो पानी नहुने समस्या देखिन थाले । रामबाबुको बगलमै थियो, मुहानबाट ल्याइएको पानीको धारा । मूल सुकेपछि पानी आउनै छाड्यो । केही महिनापछि उक्त मूल अलिक पर देखा पर्‍यो । त्यसपछि उनीहरूलाई पानीका निम्ति केही मिनेटको बाटो हिँड्नुपर्ने भयो । घर छेउछाउका मुहान सुक्न थालेपछि स्थानीय परपरका कुवा धाउनुपर्ने बाध्यतामा परे । पानी बोकेर ल्याउँदाको दुःख उनीहरूका निम्ति नियमित आकस्मिकता मात्रै नभएर सधैंभरको बाध्यता बन्न थाल्यो । पानी सुक्दै जान थालेपछि खेतीपाती पहिलेजस्तो हुन छाड्यो, बस्तुभाउ पाल्न पनि अतिरिक्त दुःख गर्नुपर्ने बाध्यता थपियो । अनि त सदरमुकाम मन्थलीबाट ६ किलोमिटरको दूरीमा रहेको थापागाउँका मानिस बिस्तारै सदरमुकामतिर सर्न थाले । रामबाबुले सुनाए, ‘अहिले त मुस्किलले तीस घर पनि गाउँमा छैनन् ।’सुकेका केही मूल पछिल्ला वर्ष फेरि देखिन त थालेका छन् तर पानीको दुःखले बसाइँ सरेकाहरू सदरमुकामबाट फर्किनेवाला देखिँदैनन् । बाक्लो बस्ती, सुखदुःखमा सबै जना भेला हुने पुरानो प्रचलन र चाडबाडको पुरानो रौनक सम्झेर अहिले पनि बेलाबेखत रामबाबु चुकचुकाउँछन् । उनले सुनाए, ‘पुराना दिन सम्झिनु मात्रै भयो । अब त्यो रौनक गाउँमा खोजेर कहाँ पाइनु ।’बदलिँदो वातावरण र दृश्यमा देखिन थालेका जलवायु परिवर्तनका असरका कारण नेपालको धेरै गाउँले रामेछापको थापा गाउँकै नियति भोगिरहेका छन् । जसका कारण आन्तरिक बसाइँसराइको क्रम बिस्तारै तीव्र बन्दै जान थालेको छ । २०६८ सालको जनगणनामा १७.०७ प्रतिशत सहरी जनसंख्या रहेको थियो भने ग्रामीण जनसंख्याको हिस्सा ८२.९३ प्रतिशत थियो । २०७८ को प्रारम्भिक विवरणअनुसार सहरी क्षेत्रको जनसंख्या ६६.८ प्रतिशत र ग्रामीण क्षेत्रको ३३.९२ प्रतिशतमा झरेको देखिएको छ । २०७२ मा भएको स्थानीय तहको पुनःसंरचनामा धेरैजसो ग्रामीण भेगलाई नगरपालिकामा रूपान्तरण गरिएको थियो । त्यसले पनि ग्रामीण क्षेत्रको जनसंख्या झन्डै आधाले घटेको देखिन्छ । जलवायु परिवर्तनका कारण ग्रामीण जीवनयापनमा थपिएका जटिलताले आन्तरिक बसाइँसराइलाई बढावा दिएकाले पनि सहरी जनसंख्या बढेको अनुमान गर्न गाह्रो पर्दैन । थापा गाउँकै जस्तो नियति भोगेका थिए, मुस्ताङको लोमान्थाङ गाउँपालिका छोसेरस्थित सामाजुङ बस्तीका बासिन्दाले । पानी नपर्ने र प्राकृतिक पानीका स्रोत सुक्न थालेपछि २०७३ मा सामाजुङका १८ घरधुरी सोही गाउँको तीन घण्टाको दूरीमा रहेको नमाजुङमा सरे । जलवायु परिवर्तनले निम्त्याएको आन्तरिक बसाइँसराइबारे नेपालभित्र बृहत् अध्ययन भएको छैन । तर नेपालमा मात्रै नभई संसारभरि नै जलवायु परिवर्तन बसाइँसराइको एउटा कारण बन्दै गइरहेको छ । स्विट्जरल्यान्ड केन्द्रित संस्थान इन्टरनल डिसप्लेसमेन्ट मोनीटोरिङ सेन्टर (आईडीएमएस) का अनुसार प्राकृतिक विपत्तिका कारण सन् २०१८ मा मात्रै १ सय ४४ देशका १ करोड ७२ लाख मानिस आन्तरिक विस्थापनको सिकार भएका थिए । संस्थाले यस्ता प्राकृतिक विपत्तिका पछाडि जलवायु परिवर्तनको भूमिका औंल्याएको छ । सन् २०१७ मा संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम र ओभरसिज डेभलपमेन्ट इन्स्टिच्युटले संयुक्त रूपमा क्लाइमेट चेन्ज, माइग्रेसन एन्ड डिसप्लेसमेन्ट शीर्षकको रिपोर्ट प्रकाशित गरे । जसमा सन् २०१६ मा संसारभर भएका सबैभन्दा ठूला बसाइँसराइको अन्तर्यमा जलवायु परिवर्तन मुख्य कारण रहेको उल्लेख छ । सन् २०१० मा नेपाल सरकारले जारी गरेको स्थानीय अनुकूलन कार्ययोजना खाकासम्बन्धी रिपोर्टमा तत्कालीन ७५ जिल्लामध्ये २९ जिल्ला जलवायु परिवर्तनका कारण प्राकृतिक विपत्तिको उच्च जोखिममा रहेको औंल्याइएको छ । यस्तो उच्च जोखिममा रहेका २९ मध्ये २२ जिल्ला भने खडेरीको प्रकोपमा रहेका छन् । यस्ता २२ जिल्लामा उल्लेख्य रूपमा तापक्रमको वृद्धि भइरहेको र अन्य १२ जिल्ला भने सम्भावित हिमताल विस्फोटको खतरामा रहेको उल्लेख छ । सरकारले स्थानीय अनुकूलन कार्ययोजना २०७६ को खाका तयार पारेर विभिन्न परियोजना, गैरसरकारी संघसंस्थाको सहयोगमा २५ सयभन्दा बढी समुदायमा कार्यान्वयन गरिरहेको छ । सरकारले यस्तो कदमबाटै बुझ्न सकिन्छ, जलवायु परिवर्तनका असर स्थानीय क्षेत्रमा फरक–फरक रूपमा परिरहेको छ । त्यसलाई जुध्न स्थानीय अनुकूलन योजनाहरू आवश्यक देखिन्छन् । जलवायु परिवर्तनको असर कसरी समुदायमा पर्छ र यस्तो परिवर्तनले स्थानीयलाई कसरी वैदेशिक रोजगारीसम्म धकेल्छ भनेर प्रिन्सटन विश्वविद्यालयका डग्लस मेस्सी, युनिभर्सिटी अफ मिचिगनका विलियम एक्जिन र दीर्घराज घिमिरेले सन् २०१० मा चितवन केन्द्रित अध्ययन गरेका थिए । इन्भारोमेन्टल चेन्ज एन्ड आउट माइग्रेसन ः इभिडेन्स फ्रम नेपाल शीर्षकको उक्त अध्ययनमा चितवनका १,५८३ घरधुरीमाथि अध्ययन गरिएको थियो । यो अध्ययनमा वातावरणीय प्रभावले सबै जनालाई असर गरेको र आर्थिक, सामाजिक कारणसँगै वातावरणीय प्रभाव पनि बसाइँसराइमा जोडिएर आउन थालेको निष्कर्ष निकालेको छ । अध्ययनमा भनिएको छ, ‘बिग्रँदो पर्यावरणको असर रैथाने उत्पादनहरूमा पर्छ र उनीहरूलाई वैकल्पिक आम्दानीको बाटो खोज्न प्रेरित गर्छ ।’ रामबाबु थापाकै बुझाइ पनि यही अध्ययनले भने जस्तो छ । पानीको मुहान सुक्दै गएपछि त्यसको असर बालीनाली र भातभान्छासम्मै पर्न थाल्यो । उनले भने, ‘उत्पादनमा सोझो असर परेपछि र पानीको दुःख बढ्दै जाने देखेपछि धेरैजसो मन अमिलो पारेर पनि सुविधाको खोजीमा बाबुबाजेको थातथलो छोडेर जान बाध्य भए ।’संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकाय कार्यक्रमअन्तर्गत जलवायु परिवर्तन तथा अनुकूलन उत्थानशीलता कार्यक्रम विश्लेषक दीपक केसी जलवायु परिवर्तनका कारण आन्तरिक बसाइँसराइ र आप्रवासनका घटना नेपालमा देखिन थालिसकेको बताउँछन् । उनले मुस्ताङ, खोटाङ र रामेछाप जस्ता जिल्लामा जलवायु परिवर्तनका कारण पानीका मुहान सुकेर स्थानीयहरू बसाइँ सरेका घटना बाहिर आएको उनले बताए । जलवायु परिवर्तन सिर्जित समस्याका कारण तीन खालका बसाइँसराइहरू हुने उनको भनाइ छ । सधैंका लागि हुने बसाइँसराइ, मौसमी बसाइँसराइ र निश्चित घटना विशेषमा हुने बसाइँसराइ । उनले भने, ‘आन्तरिक र बाह्य दुवै खालका बसाइँसराइमा जलवायु परिवर्तन मुख्य वा सहायक कारणका रूपमा देखिने क्रम बढेको छ ।’