मनोचिकित्सामा ‘साधारणीकरण’ सञ्चार
ज्ञान–विज्ञानको मूल मर्म भनेको शास्त्रार्थ, चिन्तन–मनन, आत्मानुसन्धान–आत्ममन्थन नै हो । तर, आधुनिक वैज्ञानिक बन्ने धुनमा हामीले आलोचनात्मक चेत गुमाएर पराई भाषिक–सांस्कृतिक परिवेशमा जाने–बुझेका विषयलाई अन्धानुकरण–अन्धानुलम्बन मात्र गर्ने गरेका छौं । आफ्नो भाषिक–सांस्कृतिक प्रसंगमा त्यसलाई पर्गेल्ने प्राज्ञिक अभ्यासलाई भने तिलाञ्जली नै दिइसकेका छौं ।
ज्ञान–विज्ञानको मूल मर्म भनेको शास्त्रार्थ, चिन्तन–मनन, आत्मानुसन्धान–आत्ममन्थन नै हो । तर, आधुनिक वैज्ञानिक बन्ने धुनमा हामीले आलोचनात्मक चेत गुमाएर पराई भाषिक–सांस्कृतिक परिवेशमा जाने–बुझेका विषयलाई अन्धानुकरण–अन्धानुलम्बन मात्र गर्ने गरेका छौं । आफ्नो भाषिक–सांस्कृतिक प्रसंगमा त्यसलाई पर्गेल्ने प्राज्ञिक अभ्यासलाई भने तिलाञ्जली नै दिइसकेका छौं ।यसको मतलब विदेशी भूमि–भाषा–संस्कृति आधारित–आश्रित विषय अध्ययन गर्नै हुँदैन भन्ने किमार्थ नलागोस् । हामी सबै कुरामा पूर्ण छौं भन्ने पनि होइन । ज्ञान–सीप जहाँबाट मिल्छ, लिनुपर्छ । जहाँ बृहद् स्रोत छ, त्यहाँबाट नै प्राप्त गर्ने हो । यस मानेमा भौतिक विकास अनि आधुनिक विज्ञानको प्राधिकार मानिएको पश्चिमी भूमिमा ज्ञान पाउने कुरामा पछि पर्ने त कुरै भएन । तर, यसरी बाहिरी परिवेशमा प्राप्त गरेको ज्ञान–विज्ञानलाई आफ्नो सन्दर्भमा ढालेर निष्पक्ष रूपमा मूल्यांकन गर्ने अनि आफ्नो मौलिक ज्ञान पद्धतिसित तुलनात्मक अध्ययन गरेर जे उचित हुन्छ, त्यसैलाई स्वीकार गर्ने तटस्थ बुद्धिको विकास भने गर्नैपर्छ । हाम्रो सनातन संस्कृतिको उद्गम थलो भारतवर्ष थुप्रै चिन्तक–विचारक (ऋषिमुनि) हरूको जन्म–कर्मभूमि हो । तिनको कठोर तपस्या र साधनाका कारण हामीले थुप्रै ग्रन्थ–निधिहरू पाएका छौं । ती सबैको गम्भीर अध्ययन–अन्वेषण गर्ने हो भने हामीले ज्ञानविज्ञानका लागि अन्त कतै चाहर्नु नै पर्दैन । त्यस्तै अमूल्य कृतिमध्येका हुन्, भरतमुनिको नाट्यशास्त्र र भर्तृहरिको वाक्यपदीय, जसको प्राज्ञिक मन्थन गरेर ‘साधारणीकरण सञ्चार पद्धति’ जस्तो महत्त्वपूर्ण सिद्धान्तको प्रतिपादन गरे काठमाडौं विश्वविद्यालय, भाषा तथा आमसञ्चार विभागका प्रमुख निर्मलमणि अधिकारीले ।म एक मनोचिकित्सक, मानसिक समस्या लिएर परामर्शका लागि आउने जोसुकैको मनस्थितिको परीक्षण अनि मनोरोगको पहिचान–निदान अनि आवश्यक उपचार–सुझावका लागि पनि मैले प्रयोग गर्ने माध्यम ‘वार्तालाप’ हो । अर्थात्, मनोरोगी–मनोचिकित्सकबीचको सम्बन्धको सेतु ‘संवाद’ अर्थात् ‘सञ्चार’ नै हो । त्यस्तै, प्राध्यापकका रूपमा पढाउँदा, सुपरिवेक्षण–सम्परीक्षण गर्दा, प्राज्ञिक अनुसन्धान–अन्वेषण आदि गर्दा प्रयोग हुने उपकरण पनि ‘संवाद’ नै हो । मौलिक सञ्चार पद्धति ‘साधारणीकरण सञ्चार’ को उठान–अध्ययन हुन थालेको दुई दशक भइसकेको छ । हामीले सिकेर आएका पश्चिमी चिन्तकहरूको मान्यतामा आधारित सन्दर्भ सामग्रीले सञ्चारलाई एक सरल रेखामा चल्ने वार्तालापका रूपमा मात्र अर्थ्याएका छन् । त्यसैको मात्र आधार लिएर परीक्षण–निदान–उपचार गर्दा सनातन संस्कृतिमा भिजेका नेपाली जनमानसलाई त्यत्ति न्याय नहुने हो कि ? भन्ने जस्ता प्रश्नहरू मेरा मनमा उठिरहन्छन् । त्यसैको समाधानका रूपमा ‘साधारणीकरण सञ्चार पद्धति’ लाई अनुपूरकका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने मलाई लाग्छ । ‘साधारणीकरण सञ्चार’ सहृदयतामा आधारित छ । प्रेषक–प्रापकका रूपमा अभीन्न रहन्छन् संवादका दुई पक्ष । वार्तालापमा बोलीबचन मात्र महत्त्वपूर्ण हुँदैन । संवाद गर्नेहरूको अनुहारको भावभङ्गीमा, बसाइ, हिँडाइडुलाइ, रूपरंग, चालचलन सबै नै स्वस्थ सञ्चारका लागि आवश्यक तत्त्वहरू हुन् । त्यसैले पनि हाम्रो समाजमा कुराकानी–संवादलाई ‘बोली’ मात्र नभनी ‘बोलीचाली’ भनिने गरिएको हो । ‘साधारणीकरण सञ्चार पद्धति’ मा आधारित मनोचिकित्सक–मनोरोगीबीचको वार्तालाप सरल रेखामा मात्र हिँड्दैन । वार्तालापको माध्यम (सरणि), यसले एकअर्कालाई प्रदान गर्ने सन्देश, प्रतिक्रिया, यसको सन्दर्भ, यस क्रममा हुन सक्ने अवरोधका कारकतत्त्व सबैलाई उत्तिकै महत्त्व दिएर समेटेको छ यो पद्धतिले । एक पक्षले दिने प्रतिक्रियालाई अर्को पक्षले गम्भीर रूपमा नै लिने हुँदा परस्परको भाव, रस, अभिव्यञ्जना, रसस्वादन आदि मनस्थितिजन्य अवयव छरपस्ट रूपमा पोखिन्छन् यसमा ।अनि त दुवै पक्षले समानुभूति गर्न सक्ने वातावरण व्यावहारिक रूपमा नै सम्भव रहन्छ । वास्तवमा हामीले पढीसिकी आएको आधुनिक सञ्चार प्रणालीभन्दा निकै नै परिष्कृत एवं वैज्ञानिक छ ‘साधारणीकरण सञ्चार पद्धति’ । यो पद्धति मानसिक अवस्थाको पहिचान अनि मनोरोगहरूको निदान एवं उपचारमा प्रभावकारिता सिद्ध हुन जान्छ । आठ भावसँग अन्तर्सम्बन्धित भएर रहने आठै रस संवादका क्रममा परस्परमा एकाकार हुन जान्छन्— रति–श्रृङ्गार, हास–हास्य, शोक–करुणा, क्रोध–रौद्र, उत्साह–वीर, भय–भयानक, जुगुप्सा–वीभत्स, विश्मय–अद्भुत । संस्कृत साहित्यमा चर्चामा रहने नवरसमध्येको एक शान्त रस भने तप–वैराग्यको समयमा मात्र अभिव्यक्त रहने मानी यसमा उल्लेख गरिएको छैन । पाश्चात्य मनोवैज्ञानिक रोबर्ट प्लुचिकद्वारा प्रतिपादित भावना–चक्रमा पनि यिनै आठ प्रमुख रस–मनोभावहरू नै उल्लिखित छन् ।हाम्रो पेसागत धर्म पालन गर्दा दैनिक गरिने चिकित्सक–बिरामी संवादमा साधारणीकरण सञ्चारका यी आधारभूत मूल्यमान्यता अवलम्बन गर्ने प्रयास गरे सकारात्मक परिणाम ल्याउन सक्छ भन्ने मेरो मान्यता छ । प्राज्ञिक कर्ममा अर्थात् अध्ययन–अध्यापनका लागि गुरु–शिष्य परम्परासित अन्योन्याश्रित रूपमा गाँसिएको ‘साधारणीकरण सञ्चार पद्धति’ को विकल्प नै अरू के पो होला र ?– रिसाल काठमाडौं विश्वविद्यालय स्कुल अफ मेडिकल साइन्सेसमा मनोचिकित्सा विभागमा कार्यरत छन् । 