बहिष्कारकै बहिष्कार
आदेशकुमार अग्रवालको गलामा पर्यवेक्षकको ढ्याप्प परेको परिचयपत्र झुन्डिएको थियो । नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकाको मतगणनास्थलमा पस्ने उपाय ‘पर्यवेक्षक’ बनाए पनि खासमा उनी माओवादी केन्द्रका मेयर उम्मेदवार दामोदर आचार्यका प्रतिनिधि हुन् ।
आदेशकुमार अग्रवालको गलामा पर्यवेक्षकको ढ्याप्प परेको परिचयपत्र झुन्डिएको थियो । नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकाको मतगणनास्थलमा पस्ने उपाय ‘पर्यवेक्षक’ बनाए पनि खासमा उनी माओवादी केन्द्रका मेयर उम्मेदवार दामोदर आचार्यका प्रतिनिधि हुन् । र, अर्को खास कुरो– उनी राष्ट्रिय जनता पार्टी (राजपा) का केन्द्रीय सदस्य हुन् । भेरी प्राविधिक शिक्षालयको प्रांगणमा बिहीबार उमंगसाथ मतपरिणाम कुरिरहेका उनलाई चुनावको रौनकले राम्रै छोएको देखिन्थ्यो । नेपालगन्ज उद्योग वाणिज्य संघको कोषाध्यक्षसमेत रहेका उनले त्यही साइनोले आचार्यलाई चुनावमा पूरापूर साथ दिएको सुनाए । ‘उहाँ संघको पूर्वअध्यक्ष हो । त्यही भएर म उहाँका लागि भोट माग्नसमेत हिँडेकै हुँ’, उनले कुरा लुकाएनन् । उनको आशय थियो– पार्टी चुनावमा गएको भए यसरी ‘बरालिएर’ अन्यत्र जानुपर्ने थिएन । न बहिष्कारको कुनै आन्दोलन गर्ने अवस्था रह्यो, फुर्सदमा बस्नुभन्दा चुनावको हर्षोल्लास नै आकर्षणको विषय बन्यो । त्यही भएर केन्द्रीय सदस्य भएर पनि पार्टी नीतिलाई उनले ख्याल गरेनन् । उनलाई मात्र होइन, प्रदेश ५ बाट प्रतिनिधित्व गर्ने सबै केन्द्रीय नेतालाई उस्तै धर्मसंकट पर्‍यो । पार्टीको निर्णय मानौं, संगठन ध्वस्त हुने । संगठन बचाउन खोजौं, पार्टी अनुशासन अवज्ञा हुने । असार ६ गते नवलपरासीबाट ५ नम्बर प्रदेश छिर्दा अनौठो दृश्य थियो । पूर्व–पश्चिम राजमार्गलाई छोएका बर्दघाट र सुनवल नगरपालिका दलहरूका चुनाव प्रचारले रंगीबिरंगी थिए । त्यहाँबाट जब दक्षिणतिर लाग्न थालियो, त्यो फिका हुँदै गयो । सदरमुकाम परासी रहेको रामग्राम नगरपालिकाको कुनै भागमा देखिने गरी कुनै दलको चिह्नसम्म थिएन । अझ दक्षिण पाल्हीनन्दनसम्म पुग्दा चुनावको कुरा गर्नसमेत सर्वसाधारण पन्छिइरहेका थिए । भोलिपल्ट बिहानै हावा अर्कै दिशाबाट बहन थाल्यो । दलहरू तिनै ठाउँमा (अति दक्षिणी गाउँमा समेत) प्रचारमा कस्सिएर निस्किए । घरदैलो नै सुरु गरे । सुरक्षाकर्मीलाई परिस्थिति सम्हाल्न हम्मे परिरहेको थियो । अर्कातिर राजधानीबाट ट्रकका ट्रक प्रहरी झार्ने क्रम पनि बढिरहेको थियो । दलहरूका उम्मेदवार र तिनका समर्थक भने प्रहरीको साथबिनै प्रचारमा जान तम्तयार देखिन्थे । कुनै अप्रिय घटनाको आभास भए पनि परिणाम सुखद रह्यो । दलहरू जब आक्रामक प्रचारमा निस्किए, बहिष्कारकर्ताहरू उति नै मौन बसिदिए । अर्थात्, विवेकपूर्ण शान्त विद्रोहको बाटो समाते ।  रूपन्देही टेक्दा दृश्य अझ बदलियो । राजपाका कार्यकर्ता स्वतन्त्र रूपमा वा अन्य कुनै दलको चिह्नमा चुनाव लडिरहेका थिए । त्यो संख्या ठूलै थियो । तिनलाई हौसला दिन केन्द्रीय उपाध्यक्ष सर्वेन्द्रनाथ शुक्ल मर्चवारस्थित घरमा आइसकेका थिए । ‘धन्न म बेलामा आएँछु, नत्र बर्बादै हुने रहेछ’, उनले भने, ‘स्वतन्त्रबाट उठ भन्ने इसारा नदिएको भए पार्टी संगठन ध्वस्तै हुने रहेछ । अरू दलबाट भए पनि हाम्रा कार्यकर्ता नउठी नछाड्ने मनस्थितिमा पुगिसकेका रहेछन् । केहीलाई अन्यत्रबाट उठ्न रोक्न नसके पनि धेरैलाई रोकियो ।’ कपिलवस्तुमा भेटिएका केन्द्रीय महासचिव वृजेशकुमार गुप्ताले सघाउनै आएको त भनेनन् । ‘संसद् थिएन, फुर्सदमा घर आइयो’ बाट सुरु गरेका उनले अन्तत: पार्टीभित्रको चुनौतीपूर्ण घडीलाई अथ्र्याउन भने छुटाएनन् । पार्टीको निर्णय र कार्यकर्ताको चाहनाको विरोधाभाषले परिणाम कति अप्रिय आउन सक्छ भन्ने मर्म उनले सुनाए । ‘पार्टी निर्णय मान्न दबाब दिऔं, कार्यकर्ता छिन्नभिन्न हुने, कार्यकर्तालाई साथ दिऔं, पार्टी निर्णयलाई अवज्ञा गर्न नमिल्ने । त्यसैले कसैलाई स्वतन्त्र भएर उठ पनि भनिएन, नउठ पनि भनिएन । जो जसरी उठेका छन्, प्रचार कसैका लागि गरिँदैन’, उनले भने । गुप्ताको भनाइ केचाहिँ प्रस्ट थियो भने विद्रोह गरेर उठेका कार्यकर्तालाई भविष्यमा पार्टीले कारबाही भने गर्ने छैन । त्यस जिल्लाका ५ सय पदमध्ये आधाजसोमा राजपाका कार्यकर्ता कि स्वतन्त्रमा, कि अन्य दलबाट उठेका थिए ।  प्रदेश ५ का केही स्थानीय तहमा राजपाको राम्रै पकड थियो । पाँच वर्षका लागि कार्यकर्तालाई त्यहाँ अड्याउनु राम्रै अवसर बन्थ्यो । अबका स्थानीय तह अधिकारसम्पन्न हुनुका साथै बजेटको आकार पनि निकै ठूलो हुने भएकाले कार्यकर्तापंक्तिका लागि आकर्षणका विषय थिए । पार्टीको नाम र चिह्न उपयोग गर्दा जित्ने हिम्मत भएका ठाउँका कार्यकर्ता पार्टीसँग विशेष चिढिएका देखिए । कतिपय त आक्रोशित मुद्रामा समेत भेटिए । भन्थे– पार्टी कार्यकर्ताबाट चल्ने हो, तिनको भावनाविपरीत गएर राजनीति चल्दैन ।  त्यसो त मधेसका सर्वसाधारणलाई पनि चुनाव चाहिएकै थियो । अति पिछडिएको भूभाग मर्चवारका सर्वसाधारणको एकैखाले भनाइ थियो– हामी पछि पर्नुको कारण जनप्रतिनिधि नभएर हो । विकासको पैसा आयो, सचिवले कतै हिनामिना गरे कि ? गरे कि गरेनन्, हेरिदिने कोही भएनन् । फेरि सचिवमा जनताप्रति जवाफदेहिता थिएन । जागिर खाए, गए । अर्थात्, जनप्रतिनिधि छान्न बल्ल आएको मौका किन गुमाउने ? जो चुनावलाई उत्सवका रूपमा लिन चाहन्थे, आफ्नै आस्था रहेको दलले बहिष्कार गरिदिँदा राजपा समर्थकहरू घाइतेतुल्य देखिए । अर्कै दलको प्रचारमा होमिएका राजपाका एक सक्रिय कार्यकर्ताले मर्चवारमा भने, ‘नेताले आफ्नै घुँडामा बञ्चरो हाने भन्दैमा हामीले आफ्नो घुँडै किन थापिदिने ?’ गोठबाट निकालिएको गाई कि अर्काको गोठमा जान्छ, कि खुला आकाशमुनि सुत्छ । मालिकप्रति चित्त पक्कै दुखाउँछ । राजपा कार्यकर्तालाई लागेको चोट त्यही हो । आमसहमतिमा, संविधान संशोधन गरेरै वा मधेसका माग सम्बोधन गरेरै चुनावमा गएको भए सुनमा सुगन्ध हुन्थ्यो । त्यो सम्भव भएन । एक नेताले भने, ‘सुगन्ध लिन नसकिए पनि सुन किन छाड्ने ? तर, छाड्दा हाम्रो राजनीतिक भविष्य फलाममा रूपान्तण हुने डर बढेको छ । कार्यकर्ताको बिल्लीबाठ भएको छ ।’ प्रदेश ५ बाट प्रतिनिधित्व गर्ने ह्दयेश त्रिपाठीबाहेक सबैजसो केन्द्रीय नेता स्वयंलाई यस्तै लागिरहेको छ । भाषा र भनाइ फरक देखिए पनि आशय उही छ । उनीहरू भन्छन्, ‘सरकारले फकाई–फकाई गालामा चड्कन लगायो । हामी चड्कनको बदला चड्कनमै जान चाह्यौं, हार्‍यौं, फस्यौं । परिस्थितिअनुसार निर्णय लिन नसक्ने भूल गरिएकै हो ।’ अर्कातिर, राजपा कार्यकर्ता मात्र होइन, मधेसमा जे–जति सर्वसाधारणसँग कुरा गरियो, सबैको साझा अभिमत थियो– मधेस केन्द्रित दलहरूको विचलनले समेत यसलाई पुष्टि गर्छ । सर्वसाधारण जसरी वैकल्पिक छनोटतर्फ मोडिइरहेका छन्, दलहरूले त्यसको अनुभूति गर्दै गएका छन् । त्यही भएर नाममा ‘मधेसी’ जोडेका दलहरूले पहिचान बदलेर राष्ट्रिय देखाउँदै लगेका छन् । बहिष्कारको बहिष्कारले देखाएको अर्को संकेत हो– सर्वसाधारण अब निश्चित दलको छातामुनि मात्र अडिँदैनन् । त्यही कारण राजपाका कार्यकर्ता मात्र होइन, स्थानीय नेतासमेत पार्टी निर्णयमा अडिग रहन सकेनन् । सीमित दायराबाट आफूलाई निकाल्ने अवसरका रूपमा समेत उनीहरूले चुनावलाई रोजे । प्रसंग राजपाकै बहिष्कारको । यसको परिणाम अब के हुन्छ ? मधेसतिर चर्चापरिचर्चा र विश्लेषण यसैको छ । ‘अध्यक्ष मण्डल सबै २ नम्बर प्रदेशका छन् । उनीहरूले आफ्नो प्रदेशलाई मात्र विशेष ध्यान दिएको देखियो । नत्र २ लाई छाडेर ५ मा चुनाव गर्न हाम्रा नेताहरू किन मौन बने ?’ राजपा केन्द्रीय सदस्य अग्रवालले भने, ‘५ नम्बरका नेता–कार्यकर्तालाई बिचल्लीमा पारेर के पार्टीले अब २ नम्बरमा निर्वाचनमा जान मिल्छ ? २ नम्बरमा निर्वाचनमा जाने हो भने त्यसपछि ५ नम्बरका बारे उहाँहरू के सोच्नुहुन्छ ?’  