चीन रजगजको वर्णन
पत्रकार–लेखक बाबुराम विश्वकर्माको किताब ‘भूराजनीतिको भार’ ले नेपाली भूमिमा चीन, भारत र अमेरिकाको शक्ति संघर्षको कथा भन्छ । नेपालको तीन मुलुकसँगको पछिल्लो भूराजनीतिक घटनाक्रमलाई किताबले मूल विषय बनाएको छ ।
पत्रकार–लेखक बाबुराम विश्वकर्माको किताब ‘भूराजनीतिको भार’ ले नेपाली भूमिमा चीन, भारत र अमेरिकाको शक्ति संघर्षको कथा भन्छ । नेपालको तीन मुलुकसँगको पछिल्लो भूराजनीतिक घटनाक्रमलाई किताबले मूल विषय बनाएको छ ।किताबमा नेपाल–भारतबीच सम्बन्धका सवालमा सीमा विवाद, भारतले हालसम्म बुझ्न नमानेको प्रबुद्ध व्यक्तिहरूको समूह (ईपीजी) को प्रतिवेदन तथा नेपाल–भारतबीच १० वर्षमा १० हजार मेगावाट विद्युत् निर्यात गर्ने विषयमाथि पनि विमर्श गरिएको छ । किताबमा अमेरिकाको ऊर्जा तथा पूर्वाधार विकासमा ५०० मिलियन अमेरिकी डलरको परियोजना मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन (एमीसी) सँग नेपालले गरेको सम्झौता र त्यस सम्झौता कार्यान्वयनमा भएका विवादबारे पनि विश्लेषण छ । साथै, एमसीसीबारेका भ्रम र तथ्यलाई लेखकले प्रस्तुत गरेका छन् । किताबमा नेपालले अस्वीकार गरेको अमेरिकी सुरक्षा कार्यक्रम स्टेट पार्टनरसिप प्रोग्राम (एसपीपी) माथिका घटना पनि उल्लेख छ । किताबमा तेह्र अध्याय छ, जसमा १० अध्याय चीनसँगै जोडिन्छ, आठवटा अध्याय त सिधै चीनसँग मात्रै सम्बन्धित छ । चीनले अघि सारेको बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई), २०१७ मा उक्त कार्यक्रममा नेपालको सहभागिता र हालसम्म दुई मुलुकबीच उक्त कार्यक्रममाथिका सम्झौताका दस्ताबेज सार्वजनिक नभएको विषयमा लेखकले किताबमा प्रश्न उठाएका छन् । लेखक विश्वकर्माले यसअघि नेपालका लागि चीनकी राजदूत होउ यान्छीको राजनीतिक सक्रियताको पनि वर्णन गरेका छन् । उनी तत्कालीन ‘नेकपा’ बनाउन एमाले र माओवादी केन्द्रका नेताको घर–घर पुगेको प्रसंग पनि समेटिएको छ । लेखकले चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको सम्बन्धमाथि पनि विश्लेषण गरेका छन् । नेपाल र चीनबीच कम्युनिस्ट पार्टीको सम्बन्ध सन् १९५० को दशकमा सुरु भएको थियो, तर लेखकले चाहिँ सन् २०१७ बाट मात्रै त्यो सम्बन्ध सुरु भएजस्तो गरि व्याख्या गरेका छन्, जसले त्यस अध्यायलाई केही कमजोर बनाएको छ । नेपालमा एमसीसी सम्झौता संसद्बाट अनुमोदन हुनुअघि नेपालस्थित चिनियाँ सञ्चार माध्मम र चिनियाँले खेलेको भूमिकाबारे पनि किताबमा विस्तृत उल्लेख छ । अध्याय–६ को ‘एमसीसी : नेपाल, अमेरिका र चीन’ शीर्षकमा लेखिएको छ, ‘चीनको राजधानी बेइजिङमा मुख्यालय रहेको चाइना रेडियो अनलाइन पोर्टल नेपाल डट सीआरआई डट सीएनमा २७ फेब्रुअरी २०२२ मा पोस्ट गरिएको एउटा भिडियो छ, जसमा लालिमा नाम गरेकी चिनियाँ संवाददाता नेपाली भाषामा नेपालका लागि अहिलेसम्मकै ठूलो अनुदान परियोजनामा मिलेनियम च्यालेन्ज कर्पोरेसन (एमसीसी) पास गरे कसरी अमेरिकी सेनाले नेपाली भूमिमा बुट बजार्छ भन्ने आशयको व्याख्या दिइरहेकी छिन् ।’ लालिमाले एमसीसीको विपक्षमा गरेका आफ्नै व्यक्तिगत व्याख्या चिनियाँ माध्यम र सोसल मिडियाबाट कसरी बाहिर ल्याइयो ? त्यसपछि नेपालमा नकारात्मक सन्देश फैलाउने काम कसरी गरियो ? लेखक विश्वकर्माले वर्णन गरेका छन् । विश्वकर्माले लेखेका छन्, ‘चीनको सरकारी मिडिया सीआरआईलाई नेपालको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्न यसरी प्रयोग गरिनु विडम्बना हो । नेपालले अमेरिकी सहयोग परियोजना एमसीसी लिनु वा नलिनु चीनको चिन्ता र चासो होइन । चीनको घरेलु मामिला र आन्तरिक बेथितिबारे चीनका मिडियाले आलोचनात्मक टिप्पणी गर्नु कल्पनाबाहिरको कुरा हो । तर, छिमेकी देश नेपालको आन्तरिक मामिलामा चीनका सरकारी सञ्चार माध्यमहरूको यसरी दुरुपयोग गरिनु आश्चर्यजनक थियो । नेपालकै मिडियाले समेत लालिमाको स्तरमा झरेर कुनै पनि विदेशी परियोजना, सन्धि–सम्झौता आदिबारे विरलै टिप्पणी गरेको पाइन्छ ।’ लेखकले भारत र चीन दुवै देशसँग नेपालको सीमा विवाद भए पनि नेपालमा चाहिँ भारतको मात्रै चर्चा गरिएकोमा गुनासो गरेका छन् । चीनले नेपालको सीमा मिचेको विषयमा कर्णालीका तत्कालीन सांसद जीवनबहादुर शाहीले सार्वजनिक गरेको प्रतिवेदनलाई पनि पुस्तकमा सामेल गरिएको छ । साथै, चिनियाँ दूतावासले त्यस सम्बन्धमा नेपाली कांग्रेसलाई पत्राचारमार्फत गरेको आपत्तिको विषय पनि लेखकले किताबमा समेटेका छन् । चीनसँगको अन्तरसंसदीय सम्झौताको अर्थमाथि प्रश्न उठाएका लेखकले चीनले अघि सारेको सुरक्षा सम्बन्धि कार्यक्रम ग्लोबल सेक्युरिटी इनिसिएटिभ (जीएसआई) र नेपालको भूमिकामाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठाएका छन् । किताबमा अन्य भूराजनीतिक विषय पनि छन् । पछिल्ला राजनीतिक घटनाक्रमकै वरिपरि किताबले विमर्श गर्छ, तर यसमा नेपालमा चिनियाँ मिडियाको प्रवेशबारे नयाँ सुचना पनि छ । उदाहरणका लागि लेखकले चीनको राजधानी बेइजिङमा २१–मार्च, २०१८ मा चाइना मिडिया ग्रुप (सीएमजी) को मुख्यालय स्थापना गरिएको उल्लेख गर्दै लेखेका छन्, ‘चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) को सेन्ट्रल प्रोपोगान्डा डिपार्टमेन्टको प्रत्यक्ष नियन्त्रणमा रहेको सीएमजीमा चीन सरकारका आधिकारिक मिडियाहरू चाइना सेन्ट्रल टेलिभिजन (सीसीटीभी), चाइना नेसनल रेडियो (सीएनआर) र चाइना रेडियो इन्टरनेसनल (सीआरआर्ई) आबद्ध छन् ।’ किताबमा पछिल्लो समय सुरक्षा संवेदनशीलता बढेको निचोडमा पुगेको चीनले नेपालमा सीएमजीको शाखा विस्तार गरी त्यसलाई फैलाउन निकै मिहिनेत गरिरहेको लेखिएको छ । ‘द काठमाडौं पोस्ट’ का तत्कालीन प्रधानसम्पादक अनुप काफ्लेलाई चिनियाँ दूतावासले दिएको गम्भीर धम्कीको प्रसंग पनि किताबमा समेटिएको छ । किताबले नेपालका दुई छिमेकी (भारत र चीन) तथा शक्तिशाली मुलुक अमेरिकाको घटनाक्रमलाई समेट्ने कोसिस गरे पनि यसमा बेइजिङ केन्द्रित प्रसंगमाथि बढी चर्चा छ । किताब लामो म्यागेजिन रिपोर्टिङको शैलीमा लेखिएको छ र निश्चित घटना वरिपरि रहेर त्यसका अध्याय सकिन्छन् । लेखक विश्वकर्माले आफ्नो लामो पत्रकारिता–यात्रामा कूटनीतिक क्षेत्रमा कमै कलम चलाएका छन् । तर, जब उनले कूटनीतिक विषयमा रिपोर्टिङ सुरु गरे, किताबसहित बजारमा आए । किताबको बलियो पक्ष के हो ? यसमा के–के छन् ? के छैन ? पढेपछि पाठकले थाहा पाउने नै छन् । किताबमा नेपालको भूराजनीतिक क्षेत्रमा पछिल्लो समय चीनको प्रवेश र चिनियाँको गतिविधिलाई उदाहरणसहित विस्तृत प्रस्तुत गरिएको छ । विषयवस्तु, प्रस्तुति र उपलब्ध दस्ताबेज अध्ययन गर्दा लेखक विश्वकर्माको ‘भूराजनीतिको भार’ लाई चीनलक्षित किताब हो भन्दा फरक पर्ने छैन ।