कोशी बाढीका १६ वर्ष : बालुवाले पुरिएको छ सयौं बिघा खेत
सुनसरीको तत्कालीन पश्चिम कुशाहा–४ का मोहम्मद सुल्तान डेढ दशकअघिको त्रासदी सम्झिएर अहिले पनि झस्किन्छन् । कोशीको बाँध फुटेर बस्तीमा बाढी पसेको केहीबेरमा हेर्दाहेर्दै उनको ५ बिघा जमिन बगर बन्यो । कोशी बाढी आएको पनि १६ वर्ष पुगिसक्यो ।
सुनसरी — सुनसरीको तत्कालीन पश्चिम कुशाहा–४ का मोहम्मद सुल्तान डेढ दशकअघिको त्रासदी सम्झिएर अहिले पनि झस्किन्छन् । कोशीको बाँध फुटेर बस्तीमा बाढी पसेको केहीबेरमा हेर्दाहेर्दै उनको ५ बिघा जमिन बगर बन्यो । कोशी बाढी आएको पनि १६ वर्ष पुगिसक्यो ।तीन सय मन धान फल्ने खेतलाई पुरानै स्वरूपमा फर्काउन सकिन्छ कि भनेर मोहमदले बालुवा हटाउन दुई लाख खर्चिए पनि । तर खेत पुरानो स्वरूपमा फर्किएन । धान रोप्न मिल्न नभएपछि उनले तरबुजा र तरकारी खेती सुरु गरे । तर पर्याप्त सिँचाइ अभावमा सोचेजस्तो फाइदा लिन सकेनन् । ‘तरकारी र तरबुजा खेतीबाट जेनतेन परिवारको गुजरा चल्दै आएको छ,’ उनले सुनाए । धेरैजसो पीडितको खेतमा कोशी बाढीले थुपारेको बालुवा अझैसम्म थुप्रिएको छ । कोशी बाँध फुट्नु पहिला तत्कालीन श्रीपुर–९ वाट कोशीको सिपेज भएर बग्ने पानी (गलफरिया सिँचाइ योजना) ले हालको कोशी गाउँपालिका–४ र ५ मा मनग्गे सिँचाइ पुग्दै आएको थियो । बाँध फुटेसँगै योजना पुरियो ।मोहम्मदको जस्तै कोशी–४ जुद्धगञ्जका जगदेव यादवको १२ मध्ये सात बिघामा अहिले पनि बालुवाको थुप्रो छ । पाँच बिघाको बालुवा जेनतेन हटाएर खेती सुरु गरे पनि सिँचाइ अभावले बाली सप्रिएन । ‘सात बिघामा बालुवाको थुप्रोमाथि परबल, तरबुजा खेती गर्दै आएको छु । खेतमा थुप्रिएको बालुवा सरकारले निकासी गरिदिएन । आफैंले बालुवा निकालेर खेती गर्दा पनि सिँचाइ अभावमा भनेजस्तो भएन,’ उनले भने ।२०६५ भदौ २ मा दिउँसो सप्तकोशी नदीको पूर्वी तटबन्ध फुटेपछि आएको बाढीले सुनसरीको तत्कालीन श्रीपुर, हरिपुर र पश्चिम कुशाहाका १ हजार ४ सय ३३ सुकुम्बासी परिवारसहित ७ हजार ५ सय ६३ घरपरिवार प्रभावित भएका थिए । बालुवाले ६ हजार ८ सय बिघा पुरिएको थियो । बाढी प्रभावित जमिनलाई सरकारले रातो, पहेंलो र हरियो भागमा बाँडेको थियो । जसमा सबैभन्दा बढी प्रभावित रातो भागमा ३६ सय बिघा, मध्यम प्रभावित पहेलो भागमा २२ सय बिघा र थोरै प्रभावित हरियो भागमा १ हजार बिघा बालुवाले पुरिएको थियो ।बालुवा हटाइदिने आश्वासनबाट सरकार पछि हटेपछि केही पीडित आफैं हटाउन पनि लागिपरे । ७० वर्षीय महमद नयन मन्सुरीको १६ बिघा बालुवाले पुरियो । उनले ११ बिघाको बालुवा प्रतिटिपर ३ सय रुपैयाँमा बिक्री गरे । तर त्यही बेला स्थानीय सरकारले खेतको बालुवा निकाल्दा प्रतिटिपर १४ सय रुपैयाँ कर तोक्यो । ‘आम्दानीभन्दा खर्च धेरै हुने भएपछि बाँकी ५ बिघाको बालुवा निकाल्न बन्द भयो,’ उनले भने ।स्थानीय सरकारले कर तोकेपछि बाढीपीडित महमद बसिर मन्सुरीले सबै खेतको बालुवा निकाल्न सकेनन् । उनले १६ बिघामध्ये १० बिघाको मात्रै बालुवा हटाए । बाढीअघि मन्सुरीको खेतमा हिउँदे धान निकालेर गहुँ खेती हुन्थ्यो । धान र गहुँ खेतीबाट खर्च कटाएर वार्षिक सरदर १० लाख रुपैयाँ आम्दानी हुन्थ्यो । अहिले तीन लाख रुपैयाँ खर्च गरेर बालुवा हटाएको १० बिघा खेतमा पहिलाको तुलनामा आधा पनि धान र गहुँ फल्दैन । बालुवाले पुरिएको ६ बिघामा उनले तरकारीखेती गरे पनि अन्नबालीजस्तो फाइदा लिन सकेका छैनन् ।कोशी बाढीपीडितसँग सरकारले वाचाअनुसार पूरै राहत रकम नदिएको गुनासो पनि छ । बाढीलगत्तै सरकारले पीडित परिवारलाई तत्काल २० हजार रुपैयाँ राहत, घर बनाउन ३० क्युबिक काठ र सुकुम्बासीलाई दुई कट्ठा जमिन दिने घोषणा गरेको थियो । नगद पाए पनि काठ सबैले पाएनन् । भूमिहीनलाई जग्गा दिने काम अधुरो छोडियो । बाढी प्रभावित ७ हजार ५ सय ६३ घरमध्ये पूर्णरूपमा घर क्षति भएका ३ हजार ७ सय ७० परिवारमध्ये १ हजार ९ सय ७० परिवारले ३० क्युबिक काठ पाए । कोशी बाढीपीडित संघर्ष समितिका अध्यक्ष मोहमद बाजुद्दिन मियाँका अनुसार बाढी प्रभावित क्षेत्रका १ हजार ४ सय ३३ परिवार सुकुम्बासीमध्ये ९ सय ५ जनाले दुई कट्ठा जमिन पाए पनि बाँकीले केही पाएनन् । धेरैजसो बालुवा सम्याएर फुसको घर बनाई गुजारा गरिरहेका छन् । तत्कालीन सरकारले त्यसबेला जिल्ला प्रशासन कार्यालय सुनसरीको दैवीप्रकोप समितिको खातामा १ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँ निकासा गरेको थियो । उपलब्ध रकममध्ये १ अर्ब ३४ करोड रुपैयाँ कोशी बाढीपीडितलाई बाँडेपछि रकम वितरण बन्द गरिएको मियाँले बताए ।सरकारले त्यतिबेला रातो भागमा पर्ने खेतको दुई लाख, पहेंलो भागको एक लाख र हरियो क्षेत्रको ५० हजार रुपैयाँ प्रतिबिघा क्षतिपूर्ति दिएको थियो । मूल भँगालो परेको जमिनको हकमा भने २ लाख ५० हजार रुपैयाँ बिघाको दरले क्षतिपूर्ति दिइएको थियो । बाढीपीडितलाई सरकारले नौ महिनासम्म रासन दिने घोषणा गरेको थियो । तर ६ महिनासम्म दिएर रासन बाँड्नै छाड्यो । घर बनाउन दिने भनिएको ३० किबि काठ र २० हजार रुपैयाँ खर्च आधाभन्दा बढीले अझैसम्म पाएका छैनन् । कोशीको ३३ सय बिघा खेतीयोग्य जमिनमा बाढीले पूर्ण रूपमा बालुवा थुपारेको थियो । अन्सारीका अनुसार अझै पनि १३ सय बिघा बालुवाले पुरिएको छ ।कोशी गाउँपालिका प्रमुख अयुव अन्सारीले पीडितको खेतको बालुवा निकाल्दा कर नलिएको दाबी गरे । व्यापारिक प्रयोजनका लागि बालुवा निकाल्दा प्रतिटिपर १४ सय रुपैयाँ कर लिएको उनको भनाइ छ । केही वर्ष पालिकाले १ करोड २२ लाखमा ठेक्का लगाएर बालुवा निकालेको थियो । यसपालि ठेक्का नलागेपछि अमानतमा बालुवा निकाल्दै आएको छ । बाढीपीडित सबैले राज्यबाट राहत र क्षतिपूर्ति पाइसकेको सुनसरीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी जयराज आचार्यले बताए । 