सिमसारको सदुपयोगमा बेवास्ता
रामसार सूचीमा सूचीकृत नेपालका सिमसार क्षेत्रको सदुपयोग हुन नसकेको पाइएको छ । रामसार संरक्षण गर्ने निकायले आर्थिक लाभ लिने गरी उपयोग गर्न सकेका छैनन् । शुक्रबार विश्व सिमसार दिवस ‘सिमसार–मानव जीवनको आधार’ नारासहित विविध कार्यक्रम आयोजना गरेर मनाइयो ।
काठमाडौँ, माघ २० गते । रामसार सूचीमा सूचीकृत नेपालका सिमसार क्षेत्रको सदुपयोग हुन नसकेको पाइएको छ । रामसार संरक्षण गर्ने निकायले आर्थिक लाभ लिने गरी उपयोग गर्न सकेका छैनन् । शुक्रबार विश्व सिमसार दिवस ‘सिमसार–मानव जीवनको आधार’ नारासहित विविध कार्यक्रम आयोजना गरेर मनाइयो । नेपालका १० वटा सिमसार क्षेत्र रामसार सूचीमा सूचीकृत भएका छन् । कोशीटप्पु वन्यजन्तु आरक्षलाई सन् १९८७ मा रामसार सूचीमा सूचीकृत गर्दै नेपाल रामसार महासन्धिको पक्ष राष्ट्र भएको थियो । त्यसयता सुर्खेतको घोडाघोडी ताल, कपिलवस्तुको जगदीशपुर ताल, चितवनको बिसहजारी ताल, रारा ताल, डोल्पाको से–फोक्सुन्डो ताल, रसुवाको गोसाइँकुण्ड ताल, सोलुखुम्बुको गोक्यो ताल, इलामको माइपोखरी, पोखराको फेवाताल रामसारका रूपमा सूचीकृत भएका छन् । नेपालमा रामसार सूचीकृत सिमसार क्षेत्रले ६० हजार पाँच सय हेक्टरभन्दा बढीको क्षेत्रफल ओगटेको छ । विभिन्न क्षेत्र रामसार सूचीमा सूचीकृत भएपछि रामसार सचिवालयबाट विभिन्न खालका अनुदान लिएर पर्यापर्यटनको विकास र संरक्षणको काम गर्न सक्ने सम्भावना खेर गइरहेको छ । सिमसार संरक्षणविद् शैलेन्द्र पोखरेलले सूचीकृत रामसार क्षेत्रलाई प्रचारप्रसार गर्ने संस्थागत संरचनाको अभाव रहेको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “यसैमा कटिबद्ध रहेर काम गर्ने संरचना नै छैन । संस्थागत हस्तक्षेप नभएसम्म अर्थ छैन ।” सिमसार तथा रामसार क्षेत्र राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग र वन तथा भूसंरक्षण विभाग दुवैको मातहत पर्छ । उहाँले संरक्षण र प्रवर्धनको कामको नेतृत्व कसले गर्ने भन्ने विवादले यसको सदुपयोग हुन नसकेको बताउनुभयो ।उहाँले सिमसार संरक्षण व्यक्तिगत लाभ वा सोचको बिचमा अल्झिएको बताउँदै थप्नुभयो, “सिमसार प्रवर्धनको योजना किन ल्याउने ? कसले ल्याउने ? सिमसार बेचेर कसलाई फाइदा छ ? भन्ने सोच हट्न सकेको छैन ।”  सिमसार क्षेत्रको आर्थिक लाभबारे अध्ययन अनुसन्धान हुनु पर्छ । सिमसार क्षेत्र जैविक विविधताको जीवनचक्र सुचारु गर्ने प्राकृतिक प्रणाली मात्र नभई मानव जीवनको गुणस्तर, खाद्य सुरक्षा तथा पोषणमा सघाउने आधार पनि हो । राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागका उपमहानिर्देशक वेदकुमार ढकालका अनुसार निकुञ्ज, वन तथा चुरे संरक्षणले जलाधार व्यवस्थापनका रूपमा सिमसार तथा रामसार क्षेत्रको संरक्षण गर्दै आएको छ । जलवायु परिवर्तनलगायतका कारण पानीको स्रोत घट्दै गएको बेला संरक्षित सिमसार क्षेत्रको संरक्षण पनि चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । उहाँले जलवायु परिवर्तनसँगै भूमिगत जलको अत्यधिक दोहन, नदीनालामा ढल मिसाउने, औद्योगिक रसायनयुक्त फोहोर फाल्ने कार्यलाई संरक्षणकारी निकायले नियन्त्रण गर्न नसकेको स्वीकार गर्नुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “उपभोगको अधिकारसँगै मेरो दायित्व के हो, समाजलाई असर परेको छ कि छैन भन्ने सोचमा परिवर्तन ल्याउन सकिएको छैन ।” उहाँले सिमसार क्षेत्रमा जलसतह कायम राख्ने विषयमा नीतिगत तथा समुदायगत दुवैथरीको पहल आवश्यक रहेको बताउनुभयो ।वर्षामा आकाशको पानी जम्मा गर्ने, विभिन्न नदी क्षेत्रमा चेकड्याम राख्नेलगायतका काम गर्नु आवश्यक भइसकेको विज्ञहरूको सुझाव छ । रामसारमा सूचीकृत क्षेत्रलाई पर्यटन क्षेत्रसँग जोडेर लाभ लिन तिनैतहको भूमिका के हो भन्नेमा पनि अन्योल छ । हिमाली र संरक्षित क्षेत्रको सिमसार संरक्षण केही हदसम्म भए पनि तराईका सिमसार क्षेत्र व्यवस्थापनको अभावले लोप हुन थालेका छन् । बाढी तथा डुबानका कारण लेदो माटो बढ्दै जाँदा तालतलैया खेतीयोग्य जमिनमा परिणत हुन थालेका छन् ।    