दुधको छैन अभाव
बर्सेनि असार र साउनमा नेपाली बजारमा दुधको अभाव हुने गरेको थियो । असार १५ मा दहीचिउरा र साउन १५ मा खिर खाने चलन छ ।  साउन १५ मा काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र खिर खान २० लाख लिटर दुध बिक्री हुने लक्ष्य राखिएको छ । सरकारी तथा निजी क्षेत्रले २० लाख लिटरभन्दा धेरै दुध बेच्ने लक्ष्य लिएको डेरी एसोसिएसनका अध्यक्ष प्रह्लाद दाहालले बताउनुभयो । दुग्ध विकास संस्थानले साउन १५ गते एक लाख ४५ हजार लिटर दुध बिक्री गर्ने लक्ष्य लिएको छ । उपत्यकामा दैनिक आठ लाख लिटर दुध बिक्री हुँदै आएको छ ।
काठमाडौँ, साउन १५ गते । बर्सेनि असार र साउनमा नेपाली बजारमा दुधको अभाव हुने गरेको थियो । असार १५ मा दहीचिउरा र साउन १५ मा खिर खाने चलन छ ।  साउन १५ मा काठमाडौँ उपत्यकामा मात्र खिर खान २० लाख लिटर दुध बिक्री हुने लक्ष्य राखिएको छ । सरकारी तथा निजी क्षेत्रले २० लाख लिटरभन्दा धेरै दुध बेच्ने लक्ष्य लिएको डेरी एसोसिएसनका अध्यक्ष प्रह्लाद दाहालले बताउनुभयो । दुग्ध विकास संस्थानले साउन १५ गते एक लाख ४५ हजार लिटर दुध बिक्री गर्ने लक्ष्य लिएको छ । उपत्यकामा दैनिक आठ लाख लिटर दुध बिक्री हुँदै आएको छ । अघिल्ला वर्षहरूमा भने यसबेला दुध आपूर्ति असामञ्जस्य हुँदा उद्योगीदेखि व्यवसायीसम्म निकै तनावमा हुन्थे तर यस वर्ष यस्तो तनाव उनीहरूले भोग्नु नै परेन । गाईभैँसीमा लम्पी स्किनले निकै प्रभावित तुल्याए पनि बजारमा दुध अभाव देखिएको छैन । भारतबाट चोरी आयात भएकाले पनि नेपाली बजारमा दुध अभाव नभएको बताइएको छ । भारतबाट अवैध रूपमा दुध भित्र्याएर आपूर्ति व्यवस्था सहज तुल्याए पनि यसले अन्ततः नेपाली दुग्ध उत्पादन पुनः परनिर्भरतातर्फ धकेलिने पो हो कि भन्ने चिन्ता भने थपिएको छ ।नेपाल डेरी एसोसिएसनका अध्यक्ष प्रह्लाद दाहालले भन्नुभयो, “भारतबाट दुध भित्रिँदा नेपाली बजारमा दुध अभाव नभएको हो ।”बर्खामा दुध अभाव नभएको सम्भवतः पहिलो पटक भएको दुध व्यावसायीहरू बताउँछन् । नेपाल पशु चिकित्सा परिषद्का प्रवक्ता डा. मनोजकुमार शाहीले कम्तीमा ११ लाख पशुमा लम्पी स्किनको सङ्क्रमण देखिएर दुध उत्पादनमा करिब ४० प्रतिशतले कमी आउन सक्ने अनुमान गरिएको बताउनुभयो ।बजारमा दुध अभाव नभएपछि हाल पाँच वटा डेरी उद्योगले धुलो दुध बनाउने कार्य जारी राखेका छन् । ती उद्योगले दैनिक चार लाख ५० हजार लिटर कच्चा दुधबाट पाउडर दुध बनाउने क्षमता राख्छन् । त्यस्तै सरकारी स्तरको दुग्ध विकास संस्थानको स्वामित्वमा रहेको कारखानाले दैनिक ६० हजार लिटर दुधलाई धुलो दुध बनाउन सक्छन् ।नेपालमा दैनिक ६४ लाख लिटर दुध उत्पादन हुने भए पनि पछिल्लो समय किसानले दैनिक करिब ३१ लाख लिटर दुध बिक्री गर्दै आएका छन् । दुर्ई दशकदेखि दुध सङ्कलन र बजारीकरणमा सहभागी वासुदेव उपाध्यायले दुध उत्पादनमा आत्मनिर्भर रहेको नेपालमा भारतीय दुधको भरपर्ने अवस्था आउनुले किसानको आयस्तर खस्कने चिन्ता व्यक्त गर्नुभयो । २०७७ चैतमा तत्कालीन सरकारले नेपाल दुधमा आत्मनिर्भर बनेको औपचारिक घोषणा गरेपछि दुध आयात रोकिएको थियो ।   नेपालमा प्रतिलिटर ६५ रुपियाँमा र भारतको बिहारमा भारु. ३४ मा दुध पाइन्छ । भारतभन्दा नेपालमा १० रुपियाँ महँगो भएका कारण सीमावर्ती क्षेत्रका भारतीय किसानले नेपालमा आएर दुध बेच्ने गरेका छन् । भारतमा दुध सस्तो पाइन्छ भनेर केही डेरी सञ्चालकले सीमा क्षेत्रमा सङ्कलन केन्द्र सञ्चालन गरेका छन् । त्यहाँ भारतीय दुध अवैध रूपमा खरिदबिक्री हुँदै आएको छ । केही डेरी सञ्चालकले नेपालको दुध खरिद गर्न नै छाडिसकेको गुनासो किसानहरूले गर्दै आएका छन् ।भुक्तानी दिइएनसरकारी स्तरको दुग्ध विकास संस्थानले किसानसँग खरिद गरेको दुधको रकम समयमै भुक्तानी नगरेको गुनासो किसानले गरेका छन् । हरेक १५ दिनलाई एक फारम मानेर सोही अनुसार दुधको भुक्तानी हुने गरे पनि आफूहरूले चार पटकको रकम नपाएको काभ्रेका किसान हरि तिमल्सिनाले बताउनुभयो ।  दुग्ध विकास संस्थानका महाप्रबन्धक सञ्जीव झाले संस्थानले नियमित रूपमा दुधको भुक्तानीको व्यवस्था मिलाइरहेको बताउनुभयो । उहाँले कोरोनाको समयमा किसानसँग कच्चा दुध किने पनि दुग्ध उत्पादन बजारसम्म लगेर बेच्ने अवस्था नभएपछि भोगेको घाटाको असर अहिलेसम्म परिरहेको बताउनुभयो ।   