जो ‘आँखा’ का कथा फ्रेममा कैद गरेर विश्व प्रेस फोटो विजेता बने
योपटक आँखाका डाक्टर डा. सन्दूक रुइतसँगै दोरम्बा पहाडको पाखाभित्तामा एकजना विदेशी फोटोग्राफर अघिपछि गरिरहेका थिए । दोरम्बा बजार छेवैको काकलिङ विद्यालयमा राखिएको आँखा शिविरमा कहिले बिरामीहरुका माझ र कहिले डा. रुइतकै छेउछाउमा दौडधुप गरिरहेका यी विदेशीको परिचय त्यसबेला थाहा भयो, जब उनको ‘भिजिटिङ कार्ड’ हात पर्‍यो । 
रामेछाप — योपटक आँखाका डाक्टर डा. सन्दूक रुइतसँगै दोरम्बा पहाडको पाखाभित्तामा एकजना विदेशी फोटोग्राफर अघिपछि गरिरहेका थिए । दोरम्बा बजार छेवैको काकलिङ विद्यालयमा राखिएको आँखा शिविरमा कहिले बिरामीहरुका माझ र कहिले डा. रुइतकै छेउछाउमा दौडधुप गरिरहेका यी विदेशीको परिचय त्यसबेला थाहा भयो, जब उनको ‘भिजिटिङ कार्ड’ हात पर्‍यो । ‘माइकल एमेन्डोलिया, फोटोग्राफी, स्टोरी टेलिङ इन इमेजेज !’अनि माइकल एमेन्डोलियाको नाम गुगलमा खोज्नासाथै एक होइन, उनका अनेकन चिनारी र कृतिहरु देखा पर्न थाले- त्यो पनि फोटोग्राफीकै ।अझ रमाइलो संयोग सन् १९९२ को उपल्लो मुस्ताङको भ्रमणयता लगातारजसो डा. रुइतसँगको सम्पर्क र यात्राका साक्षी बनेका माइकल यसपटक दोरम्बा पनि रुइतकै कारण आइपुगेका रहेछन् । ‘मैले सधैं सम्झने नाम हुन्- नेपाल, नेपाली, आँखा र डा.रुइत,’ दोरम्बा शिविरको भागदौडका माझ दिवाभोजको छोटो फुर्सतमा माइकल हामीसँग गफिँदै थिए- ‘त्यसमाथि मलाई विश्व प्रेस फोटोमा विजेता बनाउने नै आँखा र डा. रुइत हुन् ।’ ‘दृष्टिका भगवान’ भनेर देशदुनियाँमा कहलिएका रुइतजत्तिकै विनयशील र परोपकारी लाग्ने (सुनिने) माइकल यसपटक अस्ट्रेलियाको सिड्नीबाट काठमाडौं हुँदै दोरम्बा उत्रिएका रहेछन् । यसपटकको आँखा शिविरको अन्तर्राष्ट्रिय अभियान तेज कोहली एण्ड रुइत फाउण्डेसनका तर्फबाट बोलाइएका कारण उनी ‘मेडिकल फोटोग्राफी’का लागि दोरम्बा आइपुगेका रहेछन् ।पशुपति आर्यघाटबाट एक मृतकको आँखाको नानी झिकेर तिलगंगा अस्पतालमा रहेको दृष्टिहीन बिरामीमा नानी प्रत्यारोपण गरिँदाको फोटो-कथा (सन् २००१) । तस्बिर सौजन्य : माइकल एमेन्डोलिया‘यसअघि रामेछापको मन्थली र उपल्लो मुस्ताङसम्म पुगेको थिएँ । योपटक डा. रुइतकै कारण यहाँ आइपुगेको छु,’ माइकलले भने, ‘आँखाको ज्योती गुमेर संसारै अँध्यारो देखिरहेका मान्छेलाई यसरी उज्यालो बाँड्न सकिने सबैभन्दा ठूलो मानवीय र खुसीको क्षणको साक्षी हुन मैले पाएको छु । यो मेरो अहोभाग्य हो ।’ माइकलको जीवनमा धेरैवटा संयोग जोडिएका छन् । अस्ट्रेलियाको सिड्नीमा ‘डेली टेलिग्राफ’ र अन्य पत्रपत्रिकामा स्वतन्त्र पत्रकारिता गरिरहेका माइकल अस्ट्रेलियाली नेत्र चिकित्सक फ्रेड होलोज (फिलान्थ्रोपिस्ट)को सम्पर्कमा आएपछि उनैको नाममा स्थापित फ्रेड होलोज फाउण्डेसनमै जोडिएका छन् । विशेषतः विश्वभरका दृष्टिविहीन मानिसलाई उज्यालो बाँड्ने अभियान र डा. रुइतकै मोतिबिन्दु उपचारको स्थापित नाम र कामलाई फोटोकथामा उतार्न माइकल सबैभन्दा अग्रपंक्तिमा छन् । उनी रुइतसँगै भुटान, उत्तर कोरिया, इन्डोनेसिया, तिब्बतसहितका स्थानमा आयोजित 'रुइत आँखा शिविर'मा साथै पुगेका छन् ।‘म फोटो पत्रकारिता गर्न रुचाउँछु । मेरो फोटो–कथामा सबैभन्दा बढी ध्यान रहन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘संसारमा सुन्दर तस्बिर (दृष्य) बग्रेल्ती छन्, खाली हेर्ने र बुझ्ने दृष्टि मात्रै चाहिन्छ । त्यसमध्ये सबैभन्दा सुन्दर तस्बिर हिजोसम्म आँखा नदेख्ने मान्छेले भोलि एकाएक आँखा देख्न थालेको क्षण हो । यो क्षणलाई कैद गर्नै मुश्किल छ ।’आजभन्दा ३० वर्षअघि फ्रेड होलोजबाटै डा. रुइतको नाम सुनेको र त्यही कारण पनि रुइतको नाम-काम, विश्वास तथा मानवीय गुणलाई पछ्याएर अहिलेसम्म हिँडिरहेको माइकलले सुनाए । ‘म अहिले पत्रकार होइन, यस्तै विशेष मिसनमा हिँड्ने मेडिकल फोटाग्राफर मात्रै हो अथवा भनौं, फन्डरेजर–फोटोग्राफरको चिनारी मसँग छ,’ उनले सुनाए- ‘किनभने पत्रकारिता मात्रैले मैले गरिखन सक्ने स्थिति भएन । परिवार पाल्नै मुश्किल पर्‍यो । त्यही कारण म स्वतन्त्र भएर अरु कामहरु गर्छु र, कहिलेकाहीँ आइपर्दा यस्ता परोपकारी मिसनमा हिँड्छु ।’ विश्व प्रेस फोटोको स्पर्धामा प्रारम्भिक छनोटमा पर्नु मात्रै पनि ठूलो कुरा हुन्छ । तर, माइकलका हकमा त्यो दुई पटक सम्भव भयो । दुई पटक नै ‘आँखा’कै तस्बिरका कारण उनी अब्बल ठहर गरिए ।सन् २००१ मा तिलगंगा अस्पतालका तर्फबाट डा. रुइतसहितको टिमले आँखाको नानी प्रत्यारोपण गर्दाको घटना हो । ‘यो पशुपतिनाथदेखि तिलगंगा अस्पतालसम्मको फोटो–स्टोरी थियो,’ माइकल सम्झन्छन्, ‘जहाँ भर्खरै मृत्यु भएको एउटा मानव शरीर आर्यघाटमा राखिएको छ । पर्तिर हिन्दू परम्पराअनुसार अन्तिम संस्कारका लागि चिता तयार हुँदैछ । यता भुईंमा राखिएको मृत शरीरको आँखाबाट नानी झिक्ने काम भइरहेको छ ।’त्यही ‘मिहीन’ फोटोग्राफीका कारण र पशुपति आर्यघाटबाट झिकिएको आँखाको नानी झन्डै एक किलोमिटर पर्तिरको तिलगंगा अस्पतालमा रहेको दृष्टिविहीनमा प्रत्यारोपण गरेर तत्कालै आँखा देख्न सकेको विज्ञान–प्रविधिकै लागि पनि अद्भुत घटनाका निम्ति माइकलले पहिलोपटक 'वर्ल्ड प्रेस फोटो' विजेतामा नाम लेखाएका थिए । यसमा १२ वटा फोटाको शृंखला(फोटो–एस्से) थियो, जसमा एउटा मरेको मान्छेको अन्तिम इच्छा (नेत्रदान)ले कसैलाई उज्यालो दिएको कथा थियो । त्यसअघि, सन् १९९९ मा तिब्बत यात्राले पनि मोतिबिन्दु अप्रेसन र तिब्बती वृद्धवृद्धाको अनुहारमा छाएको खुसीको रौँचिरा तस्बिरमा माइकलले पहिलोपटक वर्ल्ड फोटो विजेताको ताज पहिरे । त्यसमा पनि १२ वटा तस्बिरहरु फोटो–कथामा जोडिएका थिए ।तिब्बतमा राखिएको आँखा शिविरमा मोतिबिन्दु शल्यक्रियाको फोटो-कथा(सन्१९९९) ।तस्बिर सौजन्य : माइकल एमेन्डोलिया‘हामी आआफ्नै काममा थियौं । तर, डा. रुइत आँखाका अन्तर्राष्ट्रिय सेमिनारहरुमा जानासाथै मैले खिचेका तस्बिर विश्वसामु देखाइरहेका हुन्थे,’ माइकलले भने, ‘आँखा र रुइतका कारण म पनि चिनिँदै गएँ ।’माइकललाई के लाग्छ भने जीवनमा सधैं नकारात्मक र निराश भएर केही पनि हुन सक्दैन । सकारात्मकता खोज्ने आफैंले हो, रोज्ने पनि आफैंले हो । त्यसपछि सन् २००३ मा पनि अस्ट्रेलियन कंगारु पालनको कथामा माइकलले वर्ल्ड प्रेस फोटोको तेस्रो विजेता बनेका थिए, ‘नेचर’ विधामा । ‘जीवनमा अब के गर्न सकिएला भन्ने लागेका बेला म सकारात्मक बन्नै पनि आँखाको तस्बिर खिच्छु । आँखा देख्ने र नदेख्नेको संसार सम्झेर तस्बिर खिचिरहन्छु,’ उनी भन्छन्, ‘मैले यो दुनियाँमै असाधरण रुपमा साधारण, काममा प्रतिबद्ध र मानवीय संवेदनाले भरिपूर्ण र आफ्नो पेसाका मनमौजी कोही देखेको छु भने ती डा. रुइत नै हुन् । उनको जीवनशैली र कार्यशैलीको विनयशिलता म पनि पछ्याउन खोजिरहेको हुन्छु ।’वर्ल्ड प्रेस फोटो विजेता हुँदासम्म र त्यसपछि पनि आफू ‘ब्ल्याक एण्ड ह्वाइट फोटोग्राफी’को पक्षधर रहेको उनी स्पष्ट पार्छन् । आफू प्रकाशमा खेल्न रुचाउने भएपनि आँखाको नानीको मिहिन तस्बिर लिँदा श्यामश्वेतले नै बढी जीवन दिन सक्नेमा ढुक्क भएरै त्यो प्रयोग गरेको उनले बताइरहेका थिए । यो क्षेत्रमा लागेको ३० वर्षपछि बल्ल आफूले गरेको कामसँगको निकटता, गहिराइ र संवेदना बुझ्न थालेको बताउँदै माइकल भन्छन्, ‘म किन सन्तुष्ट छु भने, म मान्छेले एउटै जीवनमा बेहोर्ने र अँध्यारो र उज्यालो संसारको कथालाई तस्बिरमा कैद गरेर बाहिरी विश्वलाई एकैसाथ देखाउन सक्षम भएको छु । मेरो खुसी यसैमा छ ।‘ यसरी माइकल एमेन्डोलियाले आँखाको लेन्सलाई क्यामेराको लेन्सबाट हेरेरै अरुभन्दा भिन्न बने, यहीकारण उनी विश्वविजेता बने । आँखाको लेन्सले कैद गरेको दृष्य निजी हुन्छ, व्यक्तिगत । तर, उनले त्यही निजी कुरालाई यसरी रौँचिरा गर्दै संसारसामु देखाइदिए । त्यही कारण बुझ्न चाहने र ख्याल राख्न चाहने दुनियाँले उज्यालो र अँध्यारोको भिन्नता क्षणभरमै पहिल्याउन सहज बनेको छ । 