पर्वले पहिचान खोज्दै चेपाङ
सीमान्तीकृत चेपाङ समुदाय अहिले भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्परामाथि अतिक्रमणका कारण पहिचानको जोखिममा परेका छन् । प्रकृतिपूजक चेपाङ समुदायका अगुवाहरूले एक दशकदेखि आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कृतिको जगेर्ना गर्न पहल गरिरहेका छन् तर त्यसले परिणाम ल्याउन सकेको छैन । उनीहरूको धर्म–संस्कृतिमाथि अतिक्रमण जारी छ । उनीहरूका भाषा र परम्परा लोपोन्मुख हुँदै छन् ।
सीमान्तीकृत चेपाङ समुदाय अहिले भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्परामाथि अतिक्रमणका कारण पहिचानको जोखिममा परेका छन् । प्रकृतिपूजक चेपाङ समुदायका अगुवाहरूले एक दशकदेखि आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कृतिको जगेर्ना गर्न पहल गरिरहेका छन् तर त्यसले परिणाम ल्याउन सकेको छैन । उनीहरूको धर्म–संस्कृतिमाथि अतिक्रमण जारी छ । उनीहरूका भाषा र परम्परा लोपोन्मुख हुँदै छन् ।फाइल तस्बिरमकवानपुरको मनहरी ज्यामिरेमा २०३४ सालमै पहिलो बृहत् चेपाङ सम्मेलन गरिएको थियो । त्यहाँ नेपाल रेडक्रस सोसाइटीकी केन्द्रीय अध्यक्ष तत्कालीन अधिराजकुमारी प्रिन्सेप शाहले ‘आजदेखि तिमीहरू चेपाङ होइनौ, प्रजा भयौ’ भनेर घोषणा गरिन् । त्यसपछि केही समय चेपाङले प्रजा लेख्न थाले । उक्त सम्मेलनमा चितवन, मकवानपुर र धादिङका चेपाङहरूको सहभागिता थियो ।२०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपश्चात् चेपाङ समुदायका सचेत युवाले संगठित भएर नेपाल चेपाङ संघ स्थापना गरे । २०५४ सालमा चितवनमा भएको संघको तेस्रो अधिवेशनले ‘हामी प्रजा होइनौं, चेपाङ हौं, अब सबैले चेपाङ लेख्ने’ निर्णय गर्‍यो । संघको अगुवाइमा चेपाङ लेख्ने क्रम अहिले पनि जारी छ । थर चेपाङ लेखे पनि आफ्नो भाषा, संस्कृति र परम्पराबाट उनीहरू टाढिँदै छन् । भाषा भएका तर लिपि नभएको चेपाङ समुदायका धर्म र रीतिरिवाजमाथि अन्य धर्मले तीव्र गतिले अतिक्रमण गरिरहेका छन् । चेपाङ जनजातिको २२ नाले वंशावली छ । आफ्नो पहिचानको संरक्षण गर्न चेपाङ संघले गाउँगाउँमा भाषा सम्बन्धी कक्षा पनि सञ्चालन गर्दै आएको छ । संस्कृति र पहिचान जोगाउने उद्देश्यले चेपाङ समुदायले आफ्नो एक मात्र महत्त्वपूर्ण पर्व छोनाम (न्वाँगी) सामूहिक रूपमा मनाउँदै आएको छ । प्रत्येक भदौ २२ मा चेपाङ अगुवाहरू एकै स्थानमा जम्मा भएर न्वाँगी मनाउँछन् । यो वर्ष धादिङको गजुरी गाउँपालिका–५ चाङ्लीमा न्वाँगी मनाउने कार्यक्रम आयोजना गरिएको छ । गाउँगाउँमा न्वागी पर्व मनाउन संघले निर्देशन जारी गरेको छ । आफ्नो धर्म–संस्कृति र रीतिरिवाजलाई जगेर्ना गर्ने उद्देश्यले न्वाँगी पर्वलाई घर, टोल, गाउँ हुँदै जिल्ला–जिल्लामा मनाउन थालेको संघका अध्यक्ष गोविन्दराम चेपाङले बताए । संघले सामूहिक रूपमा छोनाम मनाउन थालेको एक दशक भयो । छोनामका दिन बागमती प्रदेश सरकारले मकवानपुर, चितवन र धादिङ जिल्लामा सार्वजनिक बिदा दिने गरेको छ । ती तीन जिल्लामा चेपाङ समुदायको बाक्लो बसोबास छ । नेपाल चेपाङ संघको माग अनुसार बागमती प्रदेश मन्त्रिपरिषद्ले २०७८ चैत ९ मा चेपाङबहुल तीन जिल्लामा प्रत्येक वर्षको भदौ २२ मा सार्वजनिक बिदा दिने निर्णय गरेको हो । चेपाङ समुदायमा पितृलाई नचढाई र पूजाआजा नगरी नयाँ फलफूल र अन्नपात खान नहुने मान्यता छ । त्यसैले छोनामका दिन चामल, पिँडालु, निबुवा लगायत अन्न र फलफूल भूमि र पितृलाई चढाइन्छ । उक्त पर्वमा भोज खाने, रातभर नाचगान गर्ने चलन छ । वर्षदिनमा कम्तीमा नौ महिना जंगली कन्दमूल खाएर प्राण धान्दै आएका चेपाङहरू यस पर्वमा मीठोमसिनो खान्छन् । रोजगारीका निम्ति टाढाटाढा गएका चेपाङ युवा यो पर्वमा घर आउँछन् ।भीरपाखामा बस्ने यो समुदायका पाखापखेरामा लगाएका मकै–धान र फलफूल भदौमा पाक्ने भएकाले यही महिनामा छोनाम धुमधामसँग मनाउने गरिएको होछ । छोनाम चेपाङ जातिको जीवनशैली र संस्कृतिसँग जोडिएको छ । उनीहरू कहाँ बस्छन् र के खान्छन् भन्ने जानकारी यो पर्वले दिन्छ । यस पर्वमा चेपाङका पुरोहित पान्दे झाँक्रीहरूले रातभर ढ्यांग्रो ठोक्दै मन्त्रोच्चारण गरेर नयाँ अन्न देवता र पितृलाई चढाउँछन् । झाँक्री बस्ने जग्गेमा चेपाङको पाखाबारीमा फलेका फलफूल र मकै तथा धान राख्ने गरिन्छ । जग्गेनजिकै आगोको धुनी लगाएर झाँक्रीहरू रातभर फलाक्ने गर्छन् भने युवा नाचगानमा रमाउने गर्छन् । छोनामको दिन ढ्यांग्रो ठोकिएन र मन्त्रोच्चारण गरिएन भने पितृ र देवता रिसाउँछन् भन्ने मान्यता रहेको ६८ वर्षे पान्दे नरबहादुर चेपाङ बताउँछन् । विधि नपुर्‍याईकन आफूखुसी नयाँ अन्न खाए पितृ र देवताले दुःख दिने उनीहरूको विश्वास छ । चेपाङ रापती नदीउत्तर, त्रिशूलीपूर्व उठेको महाभारत पर्वत शृंखलावरिपरिका रैथाने बासिन्दा हुन् । मकवानपुरको पश्चिम, चितवनको उत्तर, धादिङको दक्षिणी भेगमा चेपाङको बाक्लो बस्ती छ । चेपाङहरूलाई भौगोलिक सिमानाले भन्दा पनि सामाजिक र सांस्कृतिक सिमानाले बाँधेको छ । विगतदेखि वर्तमानसम्मका शासकहरूले चेपाङहरूलाई प्रशासनिक ढंगले विभाजित गर्दै आएका छन् । महाभारत पर्वत शृंखलाको उत्तरी र दक्षिणी ढालको अति विकट क्षेत्रमा रहेको चेपाङ समुदायलाई एउटै गाउँपालिका, एउटै जिल्ला र एउटै प्रदेशमा नराखेर विभाजित गरिएको छ । ‘हामीलाई बलियो र संगठित हुन दिइएको छैन जसले गर्दा आफ्नो समुदायको हितमा काम गर्ने जनप्रतिनिधिसमेत छनोट गर्ने अवसरबाट वञ्चित हुँदै आएका छौं,’ बागमती प्रदेशका पूर्वराज्यमन्त्री सन्तबहादुर चेपाङ भन्छन् । झापादेखि कञ्चनपुरसम्मका ३१ जिल्लामा चेपाङ समुदायको बसोबास छ । सबैभन्दा धेरै चितवन, मकवानपुर, धादिङ, गोरखा, तनहुँ र लमजुङमा बस्छन् । २०७८ सालको जनगणना अनुसार चेपाङको जनसंख्या ८४ हजार ३ सय ६४ छ । तीमध्ये पुरुष ४२ हजार ७ सय ५८ र महिला ४१ हजार ६०६ जना छन् । २०६८ को जनगणनामा यिनको जनसंख्या ६८ हजार ३ सय ९९ थियो । चेपाङ सबैभन्दा धेरै बागमती प्रदेशमा छन्, ७७ हजार ९ सय १४ जना । चितवनमा ३५ हजार ६ सय ३७, मकवानपुरमा २३ हजार ६ सय ५० र धादिङमा १७ हजार १ सय ६० चेपाङ छन् । २०७८ को जनगणना अनुसार काठमाडौं जिल्लामा १ हजार ५३ चेपाङ छन् । 