तिहारमा आतिसबाजी र सुरक्षा
तिहार भन्नेबित्तिकै धेरैको सम्झनामा झिलीमिली बत्ती, पटाका र आतिसबाजीको सम्झना आउँछ । सम्झना आएर के गर्नु, प्रत्येक साल गृह मन्त्रालयले तिहारमा पटाका पड्काउन र आतिसबाजी निषेध गरिएको सूचना निकाल्छ । २४ असोजमा गृहमन्त्रालयले त्यस्तै सूचना निकाल्यो ।
काठमाडौं — तिहार भन्नेबित्तिकै धेरैको सम्झनामा झिलीमिली बत्ती, पटाका र आतिसबाजीको सम्झना आउँछ । सम्झना आएर के गर्नु, प्रत्येक साल गृह मन्त्रालयले तिहारमा पटाका पड्काउन र आतिसबाजी निषेध गरिएको सूचना निकाल्छ । २४ असोजमा गृहमन्त्रालयले त्यस्तै सूचना निकाल्यो ।जसमा भनिएको छ, ‘भुइँचम्पा, पटाका र आतिसबाजीजस्ता विस्फोटक पदार्थको प्रयोगबाट सर्वसाधारण जनताको स्वास्थ्य तथा सुरक्षामा प्रतिकूल असर पर्न जाने, चोटपटक लाग्ने तथा आगलागी भई जनधनको क्षति हुन सक्ने भएकाले विस्फोटक पदार्थको आयात, निर्यात, बिक्रीवितरण, ओसारपसार तथा प्रयोग नगर्न र आफ्ना बालबालिकालाई भुइँचम्पा, पटाका र आतिसबाजीजस्ता प्रज्वलनशील पदार्थको प्रयोग गर्न नदिन सबैमा अनुरोध गरिन्छ ।’गृह मन्त्रालयले कर्मकाण्डी शैलीमा प्रत्येक वर्ष तिहारअघि यस्तै सूचना निकाल्ने गर्छ । जबकि गृहको सूचना मानेर आतिसबाजी र पटाका नपड्काइएको कुनै साल हुँदैन । तिहारलाई लक्षित गरी भारतबाट अवैध मार्ग हुँदै काठमाडौं भित्र्याइएको विस्फोटक पदार्थको बजार मूल्य करिब २० लाख रुपैयाँ पर्ने महानगरीय प्रहरी वृत्त कमलपोखरीका प्रमुख डीएसपी कुलदीप चन्दले बताए । एकजना भारतीय नागरिकले भाडाको घरमा गोदाम गरी राखिएको अवस्थामा त्यतिका धेरै पटाका बरामद भएको हो । सुरक्षा, जनधनको क्षति र मानव स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव पर्ने भन्दै प्रत्येक वर्ष पटाका लगायतका सामग्री बरामद हुने गरे पनि यसको बिक्रीवितरण र यसप्रतिको आकर्षण हटेको छैन् । नेपाल प्रहरीका पूर्वडीआईजी हेमन्त मल्ल तिहारका बेला पटाका पड्काउने, भुइँचम्पा घुमाउने चलन प्रचलनजस्तै भइसकेको बताउँछन । मल्लको बुझाइमा सरकारले निषेधका नाममा निषेध गरिराख्ने तर पटाकाजस्ता सामग्रीको अवैध बिक्रीवितरण पनि भइरहने हो भने त्यसको कुनै अर्थ हुने छैन । महानगरीय प्रहरी कार्यलयका प्रमुख एआईजी जयबहादुर चन्द पटाका र आतिसबाजीको प्रयोग गर्ने र यसको कारोबार गर्नेलाई सार्वजनिक अपराध ऐनअन्तर्गत कारबाही चलाइने बताउँछन् । तिहारको मुखमै काठमाडौं उपत्यकाका तीनै जिल्लामा रहेको सामुदायिक प्रहरीहरू घरघर पुगेर पटाका नपड्काउन र आतिसबाजी नगर्न जनतालाई सचेत गरिरहेको बताउँदै चन्द भन्छन्, ‘सरकारको आदेश पालना गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो ।’चन्दका अनुसार नेपालका उत्पादन नहुने भएकैले पटाका र आतिसबाजी रोक्नुपरेको हो । यसले जनधनको क्षति पुर्‍याउने सम्भावना भएकाले पनि सरकारले यसको ओसारपसार र प्रयोगमा कडाइ गरेको हो । जबकि आतिसबाजी र पटाकाकै कारण प्रत्येक वर्ष कति घाइते भएका छन्, कति जनधनको क्षति भएको छ भन्ने स्पष्ट तथ्यांक न गृह मन्त्रालयसँग छन प्रहरी अधिकारीसँग नै । सरकारले जति कर्मकाण्डी सूचना निकाले पनि भारतबाट अवैध बाटो हँुदै नेपाल भित्रिने पटाका र भुइँचम्पा नेपालका प्रत्येक सहरमा पुग्छन् । प्रत्येक वर्ष तिहारअगावै नेपाल भित्रिनेमध्ये केही हिस्सा पटाका नेपाल प्रहरीले सीमावर्ती क्षेत्र र काठमाडौंबाट बरामद गर्ने गरेको देखिन्छ । तर पनि देशैभरि तिहारमा पटाका पड्काउने र आतिसबाजी गर्ने काम रोकिएको देखिँदैन । पूर्वडीआईजी मल्ल भन्छन्, ‘निषेध मात्रै गरेर समस्याको समाधान हुँदैन । कि त सरकारले प्रस्ट नियम ल्याउनुपर्‍यो होइन भने सूचना निकालेर मात्रै केही हुँदैन ।’मल्लले भनेजस्तै गृह मन्त्रालयले सूचना निकालेकै साता २६ असोजमा जिल्ला प्रहरी कार्यालय बाराले भारतबाट भित्र्याइएको तीन बोरा पटाका बरामद गर्‍यो । त्यस्तै, २७ असोजमा इलाका प्रहरी कार्यालय नवलपुरबाट खटिएको टोलीले कावासोती नगरपालिका ८ फलफूल चोकबाट बेबारिसे अवस्थामा रहेको एक कार्टुन पटाका बरामद गर्‍यो । उक्त पटाकाको बजार मूल्य करिब ३० हजार रुपैयाँबराबर रहेको प्रहरी अनुमान छ । नेपाल प्रहरीका एक उच्च अधिकारीका अनुसार प्रत्येक साल तिहारअगावै करौडौं मूल्यको पटाका, भुइँचम्पा आतिसबाजीका सामग्री अवैध बाटो हुँदै नेपाल भित्रिन्छन् । ती अधिकारीका अनुसार सरकारले निषेध गरेपनि यस्ता सामग्रीको कारोबार र ओसारपसारमा ठूलो गिरोहको सक्रियता कहिल्यै कम हुँदैन । ती अधिकारीले भने, ‘करोडौंको कारोबार र कराडौंको मुनाफा हुने भएकाले यसमा ठूला व्यापारीकै संग्लनता हुन्छ ।’ कोटेश्वरका एक व्यापारीले अघिल्लो तिहारमा मात्रै झन्डै २५ लाखको पटाका र आतिसबाजको कारोबार गरे । नाम उल्लेख नर्गने सर्तमा ती व्यापारीले आफूले सिन्धुपाल्चोकदेखि दोलाखा र रामेछापका पसलपसलमा पटाका पठाएको बताए । उनले भने, ‘सबै कुरा सेटिङमा चल्ने हो । सेटिङ बिग्रिएपछि मात्रै प्रहरीले समात्ने हो ।’डीआईजी मल्लको बुझाइमा पटाका बरामद भइरहने र यसको अवैध ओसारपसार पनि नरोकिने गर्नाले राज्यलाई करमा ठूलो घाटा लागिरहेको छ । 