लकडाउनमा खुला शिक्षालय : मदन राईको डायरी 
म डेढ महिनादेखि खोटाङमा छु । हामी शुभद्रा–मदन फाउन्डेसनको खुल्ला शिक्षालयभित्र छौं । यो ठाउँ दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका–२, सोल्मामा रहेको छ ।
काठमाडौँ — म डेढ महिनादेखि खोटाङमा छु । हामी शुभद्रा–मदन फाउन्डेसनको खुल्ला शिक्षालयभित्र छौं । यो ठाउँ दिक्तेल रुपाकोट मझुवागढी नगरपालिका–२, सोल्मामा रहेको छ ।यहाँ ४० जिल्लाका ४४ जातजाति र विभिन्न उमेर समूहका गरी डेढ सयजना छौं । उमेरका हिसाबले सबैभन्दा जेठो म ७१ वर्षदेखि सबैभन्दा कान्छो २ वर्षका छौं । हामीमध्ये एसएलसीभन्दा माथिका ४३ जना र बाँकी ११२ जना त्यसमुनिका नानीबाबुहरू छन् । उनीहरू कुटो, कोदालोदेखि कम्प्युटरसम्मको व्यवहारिक ज्ञान सिकिरहेका छन् । हामी सँगै बसेर काम गरिरहेका छौं । यहाँ आएपछि कोरोना भाइरसको त्रास बढेको छ । सरकारले लकडाउनको आदेश गरेपछि कोरोनाबारे सचेतना बढाएका छौं । अहिलेसम्म केही समस्या छैन । बाहिरबाट मान्छेको आगमन निषेध गरेका छौं । यो ठाउँ समुद्री सतहदेखि १७ सय मिटर उचाईमा छ । सबैलाई न्यानो लुगा लगाउने, ताततातो चिज खाने व्यवस्था गरेका छौं । बिहान–दिउँसो खाजाका रूपमा तातो खोले, भुटेको मकै भटमास, दिउँसो–साँझ दालभात खान्छौं । ढुक्कले आठ–दस घण्टा सुत्न दिन्छौं । सुत्ने ठाउँ न्यायो छ । कृषिविद् मदन राईहामी दैनिक पाँच घण्टा शारीरिक काम गर्छौं । बिहान आठ बजेदेखि एघार बजे करिब तीन घण्टा बारीमा काम गर्छौं । त्यसपछि खाना खान्छौं । खानापछि आराम गर्ने, टेलिभिजन हेर्ने गर्छौं । दिउँसो अपराह्न फेरि दुई घण्टा बालीनालीको काम गर्छौं । फाउन्डेसनको करिब १३ सय रोपनी क्षेत्रफलमध्ये सय रोपनीमा हामी छौं । खेतीपाती, घाँसपात, हलो जोत्ने, बालीनाली लगाउने, घर बनाउने, बस्तुभाउको स्याहारसुसारमा खटिन्छौं । गाई, भैंसी, घोडा, बाख्रा, भेडा, सुँगुर, खरायो जस्ता पशुपालन गरेका छौं । पन्छीमा कुखुरा, हाँस, टर्की, बट्टाई, लौकाट, परेवा, लुइँचे छन् । माछा, मौरी जस्ता सबै जनावर, पन्छी, किरादेखि किटाणुसम्म छन् । पचास रोपनीमा सब्जी लगाएका छौं । च्याउ खेती छ । बिजुली बत्ती छ । सोलार बत्ती छ । दाउरा, झिक्रा, काठको धुलो, कोइला, गोबर ग्याँस, दाउरा गरी आठ–दस किसिमको वनस्पतीजन्य इन्धन प्रयोग गर्छौं । सानाभन्दा ठूला उमेर समूहकाले सबैखाले काम आलोपालो गर्नैपर्छ । सबैजना रमाइरहेका छन् । कोही बच्चा आफ्नो घर जान मान्दैनन् । सबैथोक सिक्न पाउँछन् । सरकारको पाठ्यक्रम लागू छ । २ वर्षदेखि ७ वर्ष उमेर समूहलाई लेख्न पढ्न मात्रै सिकाउँछौं । आठ वर्षदेखि उसको ल्याकत अनुसारको कक्षा तय गरिदिन्छौं । काम पनि सिकाउँछौं । प्रत्येक बच्चाले नेपाली, हिन्दी, अंग्रेजी र चाइनिज भाषा अनिवार्य सिक्नु पर्ने नियम छ । उनीहरू नियमित लेखपढ गर्न सिक्छन् । किताब घोक्नु पर्दैन । जे काम गरेको छ, त्यसलाई उसले लेखेकै हुनुपर्छ । हातैले लेख्छन् । लेखिसकेको कुरा उनीहरूलाई नै कम्प्युटरमा टाइप गर्न लगाउँछौं । त्यसरी लेखेको कुरा उसले माइकबाट पढेर सामूहिक रूपमा सुनाउनु पर्छ । बिरूवा उमार्न सिकाउँछौं । त्यो बिरूवाको वृद्धि विकास होस् या गाईवस्तुको स्याहार सुसार सबै लेखेकै हुनुपर्छ । सुनाएकै हुनुपर्छ । यसरी काम जान्दछन् । लेखक बन्छन् । माइकमा भाषण पढेर सुनाउँदा भाषणकर्ता पनि बन्छन् । यसरी मेरा नातिनतिनीहरू मस्तव्यस्त छन् । वनजंगल पनि नजिकै छ । थरीथरी वनचरीहरूको आवाज सुन्छौं ।दैनिक तीन–चार घण्टा टेलिभिजन हेर्छन् । विषयसँग सम्बन्धित ज्ञानका फिल्म हेर्छन् । समाचार हेर्छन् । नेपालको कुन ठाउँमा केके भइरहेको छ, विश्वभरि के कस्ता घटनाहरू भइरहेका छन् भन्नेबारे नानीबाबुहरूलाई जानकारी गराउँछौं । नेपालकै बारेमा लोकतन्त्र, गणतन्त्र, संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, समावेशिता, निर्वाचन जस्ता राजनीति विषयबारे बताउँछौं । यहाँ सबै जातजाति, धर्म संस्कृतिका मानिस छौं । हामीमा विभेद र अन्याय छैन । सुक्ष्म संसार, सानो नेपाल र ठूलो मानव परिवारका रूप लिएका छौं ।सबैको स्कुल कक्षा भन्नु नै यो खुल्ला जमिन हो । फाउन्डेसनले २०७० सालदेखि शिक्षामा नयाँ प्रयोग गर्दैआएको छ । देशको शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीहरूलाई कोठामा थुनेर ठूलो अपराध गरिरहेको भन्ने लागेर यसरी अघि बढेका हौं । फाउन्डेसनको व्यवस्थापनमा सामुदायिक जनजागृति आधारभूत विद्यालय सुचारू छ । माध्यमिक तहको परीक्षा सरस्वती मावि दिक्तेलबाट दिन्छन् । क्याम्पस तहकाले दिक्तेल बहुमुखी क्याम्पसबाट परीक्षा दिन्छन् ।यतिखेर कोरोना भाइरसको संत्रास छ । हाम्रो बारीमा रिठ्ठा फलेका छन् । यसबाट साबुन बन्छ । रिठ्ठाको साबुनले कोरोनादेखि सबैखाले किटाणुलाई नष्ट गरिदिन्छ । यसबारेमा सबैलाई जानकारी दिएका छौं । राम्ररी हात धुन, सफासुघर रहन, अरू व्यक्तिको नजिक नजान, जोगिने उपायबारे सचेत गराएका छौं । कोही प्रभावित भएमा आईसोलेसनमा राख्न ठाउँको व्यवस्था छ । स्वास्थ्य जाँच्न स्वास्थ्यकर्मी तैनाथ राखेका छौं । हामी दुर्गममा छौं । तर, संसारमा कोरोना भाइरसले के कसरी मानिसको ज्यान जाँदैछ भन्नेबारे दैनिक जानकारी गराउँदैछौं । यतिखेर देश लकडाउनमा छ । सरकारले यो बेला मजदुर, गरिब, असाहयलाई बाँच्नको लागि खर्च व्यवस्था गरिदेओस् । अनि हामीले छिमेकीलाई पनि सक्दो सहयोग गरौं भन्न चाहन्छु ।(शुभद्रा–मदन फाउन्डेसनका अध्यक्ष कृषिविद् मदन राईसित गणेश राईले गरेको कुराकानीमा आधारित ।)