सपनाबाहिर-सपनाभित्र 
यो कथासँगै महेन्द्रनगर,कन्चनपुर आइपुगें । एकै छिन पछि महाकाली नदी भेटिन्छ । देश सकिन्छ । साँच्चै सिमाना हुँदैन थियो भने के हुन्थ्यो  ? राष्ट्रवादको काँचो वायु कहाँबाट चल्थ्यो ? कहाँ जान्थ्यो ।
यो कथासँगै महेन्द्रनगर,कन्चनपुर आइपुगें । एकै छिन पछि महाकाली नदी भेटिन्छ । देश सकिन्छ । साँच्चै सिमाना हुँदैन थियो भने के हुन्थ्यो  ? राष्ट्रवादको काँचो वायु कहाँबाट चल्थ्यो ? कहाँ जान्थ्यो ।सिमाना शक्ति हो । सान हो । हामी सान र शक्तिको पुजारी हौं । भक्क्त हौं । तर यो कथा सिमानाभन्दा माथि र जीवभन्दा परको ‘जिन्दगी’को कथा हो । जहाँ सान र शक्ति शून्य छ । राष्ट्रवादमा पूर्णविराम छ । शक्तिको भक्तिको लागि पनि आफूभित्र थोरै शक्ति नै चाहिन्छ । तर यहाँ शक्ति जिरो माइलमा स्थिर छ । सरकारले बाटो बढाएको छ । त्यही बढेको बाटो किनारमा त्रिपालका पाँच पाल छन् । जो महेन्द्रनगर पूर्व लालपुरमा भेटिन्छ । एउटा पा बाहिर बाँसको लौरो भाँच्ने बलको प्रतियोगिता भइरहेको छ । तर उनीहरु बलिया छैनन् । मेरो प्रवेशपछि खलबल भयो खेल । एउटा किशोर केटोले मलाई प्रस्ताव राख्यो ‘यो भाँच्नु ? पाँच सय बाजी छ ।’ मैले बाजी स्वीकार्न नपाउँदै एक महिलाले उसलाई हकारी । भाषा बुझिनँ । खेल बन्द भयो । मैले ती महिलाको नाम सोधें । उनी रिसाइन् —‘हाम्रो नाम छैन ? जाति बंगाली ! तिम्रो जाति पहाडी । नाम भनेर के मिल्छ ?’ के मिल्छ भन्नु ! केही छैन मिल्ने कुरा । फोकटमा अन्जानलाई किन नाम भन्नु ? ठिकै हो । मौन बसें । आँखामा दृश्य पसे । सानो दूधे बालक धुलोमा खेलेरहेको छ । जसको खुट्टा र टाउको नांगै छ । हिउँदे बतासले उसको कलिलो कपाल उडाउँदै छ । किशोर हुनै लागेको एउटा केटो पनि नांगै खेल्दै छ । उसको अंगमा लाज पस्न सुरु भएको छ । मलाई देखेर लजायो । पालभित्र पस्यो । कमलले जिउ छोप्यो । अघि, नाम भन्न नमान्ने महिलालाई आमा भन्यो । केही बोल्यो । बुझिनँ । ती महिलाले पनि केही बोलिन् । बुझिनँ । छाप्रामा सबै मान्छे छैनन् । कोही माग्न गएका छन् । कोही काम गर्न । मसिना भुरा खेल्दैछन् । मैले मौनता तोडें । ‘मेरो नाम रमेश हो ।’ उनले आफ्नो नाम भन्न नमानेपछि मैले आफ्नो नाम भनें । मेरो नाम सुनेपछि उनको ओठले मन्द मुस्कान समात्यो । आँखा मतिर फर्किए । एउटा किशोर केटालाई देखाउँदै भनिन् —‘यो मेरो छोरा हो । यसको नाम रमेश हो । दुई महिना भयो सादी भएको । मैले नसोधेको प्रश्नको उत्तर पनि दिइन् । ‘ए होर ! हाम्रो नाम मिल्यो । मित लाउने हो ?’ मैले सोधें तर उनीहरुले ‘मित’ बुझेनन् । उसै फिस्स हाँसें । एउटा प्रसंग यहीँ तुरियो । ‘नाम सोध्दा किन रिसाउनु भएको हो ?’‘अहिलेसम्म कोही मान्छेले मेरो नाम सोधेको छैन ......’ फेरि मैले उनको नाम सोधें । तर उनले आफ्नो भन्न सकिनन् । ‘किन नाम नभन्नु भएको ?’ ‘मेरो नाम थाहा छैन । नामको के काम ?’ ‘के भनेर बोलाउने तपाईंलाई ?’उनी मौन भइन् ......!बरु उनले आफ्नो बुढाको नाम भनिन् —धबेन्द्र । माइलो छोराको नाम भनिन्– शिवा । अरु तीन बच्चाको नाम भनिन् । आफ्नो नाम बिर्सिइन् । आफ्नो नामको काम छैन । काम नभएको नाम बिर्सनु निको । लोग्नेले स्वास्नी भन्छ । छोराछोरीले आमा । संगतिया र छिमेकसँग आ—आफ्नो साइनो छ । बाहिर माग्न जाँदा नामको कुनै काम छैन । नाम लेख्न अक्षर छैन । उनले भने जस्तै — ‘नामको के काम ?’‘बिहे गरेर बुहारीलाई कहाँ ल्याउनुभयो ?’‘यही घरमा ।’ घर भनेको महल हैन । घर भनेको आउने जाने ठाउँ हो । जन्म, मृत्यु र कर्मको ठेगाना हो । त्रिपालको सानो छाप्रो हाम्रो जस्तै उनीहरुको प्रिय घर हो । जसको खुट्टा छ । बेलाबेला हिँडिरहन्छ । सरिरहन्छ । जिन्दगी जहाँ-जहाँ पुग्छ घर त्यहीँ-त्यहीँ पुग्छ । उनको परिवारका सबै सदस्य घरमै थिए । ‘आज कतै माग्न जानु भएन् ।’ ‘बुहारी गइ । चामल ल्याइ । हामी गएनौं ।’‘कति चामल भयो त ?’उनले चामल देखाइन्.....।‘कति दिन पुग्छ यति चामलले ?’ ‘पुग्छ आज र भोलि ।’ ‘त्यसपछि ?’ ‘फेरि माग्ने, खाने ।’ ‘तपैंका बच्चाहरु कहाँ जन्मिएका हुन् ?’‘नेपालका सरकारी अस्पतालमा । त्यहाँ बच्चा जन्माउँदा पाँच सय रुपैयाँ दिन्छ ।’‘त्यो पैसाले के गर्नु भयो त ?’‘सुत्केरीमा मासु किनेर खाएँ ।’ उसको माइलो छोरा शिवालाई आफ्नो नाम मन पर्दैन । त्यसैले मैले जस्तै उसले पनि अफ्नो नाम आफैले राखिदियो — बिराज बंगाली ।‘किन बिराज नाम राखेको ?’‘म बिराज भट्ट जस्तै बन्ने हो । फाइटवाला फिल्मको हिरो ।’ उनी बिराज भट्टको फ्यान रहेछन् । खुबै हेर्दारहेछन् । ‘केमा हेर्नु हुन्छ फिल्म ?’ ‘मोबाइलमा !’ उनीहरुसँग फिल्म हेर्न मिल्ने मोबाइल रहेछ । सपना देख्न आँखा चाहिन्छ । मुटु चाहिन्छ । हिम्मत चाहिन्छ । यो किशोरसँग सबै छ । तर ऊ अक्षर पढ्न सक्दैन । तर कस्तो भब्य सपना......‘तिमी स्कुल जाँदैनौं कसरी बिराज भट्ट जस्तो बन्छौ त ?’ घाँटीमा आइसकेको प्रश्ने घुटुक्क निलें । एउटा किशोरको सपनामाथि प्रश्न गर्न कसरी सकुँ ?‘स्कुल जान मन लाग्दैन ?’‘हाम्रो जातिमा कोही स्कुल जाँदैन ।’ छोराको सपना सुनिरहेका उनका बाबु त्रिपालको पालभित्र एउटा फुटेको सानो एैनाको टुक्रामा आफ्नो अनुहार हेरिरहेका छन । राजेश हमालको जस्तो उननको कपाल, कोरिहेका छन् ।हाम्रोतिर एउटा भनाइ छ —‘फुटेको ऐना हेर्यो भने भाग्य फुट्छ !’उनीसँग गफ गर्न चाहान्थें । तर उनको रुचि गफमा थिएन ।बिराजकोे मग्नी भइसकेको छ । दाइजोमा दाइले जस्तै उनले पनि नयाँ साइकिल पाउनेछन् । जुन पक्का भइसकेको छ । बिराजकी आमा बाल्टिन बोकेर पानी लिन हिँडिन् । रमेश आफ्नो नयाँ साइकिल मैलो कपडाको टालोले पुच्छदैछ । उसकी बूढी असाध्य लजालु रहिछिन् । बोल्न मानिनन् । शिवा उर्फ बिराजसँग जिन्दगीको कथा निर्माण भइसकेको छैन । सपना मात्र छ । जुन सुनाइहाले । उनका दुई भाइ र एक बैनीसँग सपना पनि छैन कथा पनि छैन । यो परिवारको कथा उनीहरुको जिन्दगी जस्तै बिश्रृंखलित भयो । अब सुरजदेवको कथा अघि बढ्ने छ । ***** सुरजदेवको बोलीको लवज अगिल्लो परिवारको जस्तो थिएन । पाहडी दार्चुल्याहरुको जस्तो थियो । तर उनी उताका हैनन् । उमेरको हिसाब त उनीसँग पनि छैन तर देखिन्छन् चालीस पैतालीसका । उनी भर्खरै काम गरेर आएका रहेछन् । यी छाप्राका सबै मान्छे काम गर्दैनन् । भोकको गर्जो मागेर टार्छन । तर सुरजदेवले अहिलेसम्म मागेका छैनन् । सानैदेखि दार्चुला, डडेलधुरा, बैतड तिर गए । सडक खन्ने काम गरे । भारी बोके । त्यसैले उनको बोलीमा उतैको लवज सल्कियो । बानी पनि उतैको सर्यो । उनको पुर्खेउली घर गौरीफन्टा हो । स्वास्नी छोराछोरी उतैछन् । उनले आफ्नो नारीमा श्रीमतीको नामको ट्याट्यु खोपेकाछन् —थानी देवी । पाँच वर्षको एक छोरा, तीन वर्षकी एक छोरी छन् । उनले भनेका छन् ‘अब छोराछोरी जन्माउँदिनँ । दुई भए, पुग्यो ।’ उनका लागि सन्तान इश्वोरले दिँदैनन् । आफैंले दिने हो । ‘छोराछोरीलाई के बनाउनुहुन्छ ?’ ‘पढाउँछु । जे बन्छ त्यही बनाउँछु ।’ छोराछोरीमाथि कुनै आकार प्रकारको सपना निमार्ण भइसकेको छैन । अथवा ‘यो बनाउँछु त्यो बनाउँछु !’ भन्न जानिसकेका छैनन । तर ‘पढाउँछु !’ भन्न जानिसकेका छन् । समूहका अरुभन्दा भिन्न बन्न सिकिसकेका छन् । ‘यहाँका धेरै मान्छे माग्ने काम गर्दारहेछन् ? तपाईंचाहिँ किन सधैं काम गर्नु हुन्छ ?’‘मेरा हातखुट्टा छन् । बल छ । किन मागेर खाऊँ । माग्दा मान्छेले हेप्छ । कराउँछ । गाली दिन्छ । म माग्दिनँ । काम गरेर खान्छु । अरु माग्छन् । त्यो अरुको इच्छा । आ–आफ्नो इच्छाले जिउने हो । मेरो इच्छा त्यो छैन । मैले मागे भने मेरा छोराछोरीले पनि माग्न सिक्छ । यहाँ आफ्ना बाआमासँग सबै बच्चा माग्न जान्छ । त्यही सिक्छ ।’ उनी गरिब होलान् तर दरिद्र हैनन् । गरिब एक दिन धनी हुन्छ । तर दरिद्र कहिल्यै धनी हुँदैन । हाम्रो समाजमा कैयौं धनी छन् । जो दरिद्र छन् । ती कहिल्यै वास्तविक धनी हुँदैनन् । धनी भनेको इमान्दारिता हो । आफूभित्रको विश्वास र परिवर्तन हो । पैसा मात्र हैन । सम्पत्ति मात्र हैन । ‘श्रीमतीलाई किन नल्याउनु भएको ?’‘ल्याएर कहाँ राख्नु यस्तोमा । दुख्ख हुन्छ । डेरा बस्दा पैसा खर्च हुन्छ । घरमै छ । छोराछोरी हेर्छ ।’‘दिनको कति पैसा कमाउनु हुन्छ ?’ ‘पाँच सय दिन्छ । खान पनि दिन्छ ।’ उनी साह्रै फरासिला थिए । मिठो बोल्थे । उनको मातृटोन र खास खसटोनको ककटेलले लवज खुबै मिठो बनाएको थियो । ‘हातमा किन श्रीमतीको नाम लेख्नु भएको हो ?’‘म स्वास्‍नीलाई धेरै माया गर्छु ।’‘तपाईंलाई यो पढ्न आउँछ ?’‘आउँदैन तर यो मेरै स्वास्‍नीको नाम हो ।’ उनी हाँसे । ट्याटु खोप्ने मान्छेले अरु कसैको नाम खोपेको भए पनि उनको लागि त्यो नाम ‘थानिदेवी’ नै हुन्थ्यो । तर ट्याटु खोप्ने मान्छे पनि काम गर्ने मान्छे हो । काम गर्ने मान्छेले बेइमानी गर्दैन । जस्तै घाँटीमा छुरा चलाउने हजामले बैमान गर्दैन । ‘सधैं यसरी बाहिर बस्नु हुन्छ ?’‘नाइँ नाइँ कन्जेकन्जे घर जाने हो । बर्खामा घर गहिहाल्ने । उता स्वास्नी छोराछोरी छ । तीनलाई खान लाउन दिनुपर्छ । पैसा कमाउनु र्छ । स्वास्नी, छोराछोरी पाल्नुपर्छ । त्यसैले हिउँदसम्म यसरी हिँड्ने हो । बर्खा घर जाने हो ।’एउटा पुरुष श्रीमतीको सिरानेबाट दार्चुलाको भि तिर भाग्छ । पहाडी लेकतिर पुग्छ । बेस्मारी चिसिन्छ । तर ऊ कायर हैन । प्रेमी हो । कायर हैन । जिम्मेवार हो । ‘यसरी एक्लै बस्दा श्रीमती छोराछोरीको याद आउँदैन ?’‘किन आउँदैन । तपाईंलाई आउँदैन ? बेस्मारी आउँछ । हामी सेठ (धनी) हैन । सधैं एकै ठाउँमा बस्न सकिँदैन । अर्काकी छोरी बेटी ल्याएपछि खान लाउन दिनुपर्छ । छोराछोरी जन्माएपछि पाल्नुपर्छ । नत्र उनीहरु दुख्ख मान्छन् । रुन्छन् । परिवारलाई दुख्ख दिनु हुँदैन । अनि यसरी हिँड्नुपर्छ । टाडाटाडा पुग्नु पर्छ ।’ उनी केहीबेर मौन बसे । उनको मौनताले मलाई बोल्न दिएन । आफ्नो दुनियाँ छाडेर कैयौं दिन परदेश हिँड्छ पुरुष । लुकेर रुन्छ । देखिएर हाँस्छ । भित्र मनमा पैरो जान्छ । बाहिर चट्टान जस्तो उभिन्छ । फरक छ पुरुष देखिँदा र बाँच्दा । ‘अब कहिले जाने त घर ?’‘होलीमा !’‘के लगिदिनु हुन्छ छोराछोरीलाई ?’‘नयाँ लुगा, खानेकुरा त्यस्तै ।’‘अरु ?’‘एउटा खेलाउने कुरा लगिदिन्छु । धेरै खुसी हुन्छ । डडेलधुरामा सेठकोमा काम गर्दा देखेको ! कति धेरै बच्चालाई खेलौना किनिदिएको । तीनका बच्चा धेरै खुसी हुन्थें । उता डिल्ली(दिल्ली)मा काम गर्ने घरमा पनि त्यस्तै । खेलौना पाए पछि बच्चा धेरै खुसी हुन्छ । म पनि एउटा किनिदिन्छु, यो होलीमा ।’ उनको अनुहार उज्यालो भयो । मानौं, अहिले नै उनको बच्चाले खेलौना पाइसकेको छ । उनको सेठको छोराछोरी जस्तै उनको बच्चाहरु पनि खुसी भएका छन् । बच्चा खुसी हुन सेठको घरमा जन्मिनु पर्दैन । खुसीले धनी र गरिब चिन्दैन । खुसी त उच्च हिमाली मैदान जस्तो हो । जो गहिराइबाट उठेर उच्चाइमा समिन्छ । फैलिन्छ ।  ‘बिहे कहाँ गर्नु भएको हो’ ‘इन्डियामै हो । ’‘दाइजो कति लिनु भयो ?’आठ इन्‍चीको सादा टिभी,पलङ, साइकिल दिइएको थियो ।सुरजदेवले पुरानो साइकिल देखाउँदै भने ‘यही साइकिल हो ।’ साइकिलको चक्का नयाँ थियो । भर्खरै फेरेका रहेछन् । यो साइकिलले उनलाई थुप्रै ठाउँ लग्यो । दैनिकी छिटो छरितो बनायो । खुसी बनायो । टिभी घरमा चलिरहेको छ । पलङमा सुतिरहेका छन् । मधेशमा दाइजोको मोलमोलाइ खराब कुरा होला । तर त्यही दाइजोले उनको जिन्दगी सहज बनाएको छ । त्यो साइकिल हुँदैन थियो भने आज बिहान उनी सात किलोमिटर टाढा तोरी उखेल्ने काम गर्न जान सक्दैन थिए । पाँच सय कमाउन मुस्किल हुन्थ्यो । (मोलमोलाइको दाइजो परम्परा ठीक हैन । तर, यहाँ सुरजको लागि ठीकै भएको छ ।)बिहेपछि उनी श्रीमतीसँग थुप्रै ठाउँ घुम्न गएछन् । डडेलधुरा, दार्चुला, बाजुरा पुगेछन् । पहिला जहाँ जहाँ काम गरेका थिए ती सबै ठाउँ पुगें । आफ्ना मालिकहरुसँग भेटे । श्रीमती चिनाए । मालिकहरुले भनेछन् साह्रै राम्री केटी बिहे गरेछौ । अब दुवै यतै बस । यतै काम गर । सुरज मख्ख परे । तर उनकी श्रीमतीले पहाड मन पराइनन् । उनी फर्किइन् । आफ्नै गाउँठाउँ । छोराछोरीलाई के बनाउने रहर छ ?अनुहार चम्किलो बनाउँदै उनले आफ्नो सपना सुनाएँ, ‘यसपाली परिवारलाई लिएर आउँछु । एउटा कोठा भाडामा लिन्छु । म काम गर्छु । स्वास्नीले खाना बनाएर राख्छ । बच्चालाइ हेर्छ । स्कुल पठाउँछ । ठूलो मान्छे बनाउँछु ।’ तर कस्तो ठूलो मान्छे ? ठूलो मान्छेको आकार बनाइसकेका छैनन् । उनको लागि ठूलो भनेको अमूर्त आकार हो । 