निर्वाचनमा मिडिया
नेपाली मिडियाको कर्पाेरेटीकरण ०४६ सालको परिवर्तनपछाडि सुरु हुन्छ । प्रविधि र सूचना सञ्चारको अभूतपूर्व विकासको समय पनि त्यही थियो । मिडियाको चरित्र पनि अन्यत्रभन्दा बेग्लै हुनै सक्दैनथ्यो । नेपाली संस्करण मात्र भएकाले दुनियाँले लामो समय गरिसकेको अभ्यासलाई पछ्याउनु, प्रयोग गर्नु र सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक सम्बन्धसँग जोड्नुपर्ने अनिवार्य हुन्थ्यो । तब पुँजी, प्रविधि, कला र व्यवस्थापनले मूलधार भनिने पत्रकारितामा अभ्यास हुँदै गए । तब समाज, लोकतन्त्रभन्दा राज्यव्यवस्थाको साँच्चैको चौथो स्तम्भ मिडिया बन्यो कि बनेन भन्ने प्रश्न उब्जिए ।
नरेन्द्रजङ्ग पिटरनेपाली मिडियाको कर्पाेरेटीकरण ०४६ सालको परिवर्तनपछाडि सुरु हुन्छ । प्रविधि र सूचना सञ्चारको अभूतपूर्व विकासको समय पनि त्यही थियो । मिडियाको चरित्र पनि अन्यत्रभन्दा बेग्लै हुनै सक्दैनथ्यो । नेपाली संस्करण मात्र भएकाले दुनियाँले लामो समय गरिसकेको अभ्यासलाई पछ्याउनु, प्रयोग गर्नु र सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक सम्बन्धसँग जोड्नुपर्ने अनिवार्य हुन्थ्यो । तब पुँजी, प्रविधि, कला र व्यवस्थापनले मूलधार भनिने पत्रकारितामा अभ्यास हुँदै गए । तब समाज, लोकतन्त्रभन्दा राज्यव्यवस्थाको साँच्चैको चौथो स्तम्भ मिडिया बन्यो कि बनेन भन्ने प्रश्न उब्जिए । स्वामित्वले मिडियाको पनि भूमिका निर्धारण गर्छ । तब रूप फेरिए । सैद्धान्तिक सङ्कीर्णता, पक्षधारिता, सरोकारहीनता, विचारको दरिद्रता, चाटुकारिकताले समाजको मनोदशा बनाउने, फेर्ने र व्यवस्थित गर्ने औजारमा त फेरिरहेको छ छैन, प्रश्न उब्जिए । राजनीतिक शक्तिको सामाजिक हस्तक्षेपका घटनाले पार्ने प्रभावबाट मिडिया पनि अछुतो हुन सक्दैनथ्यो तर इतिहासको व्यवस्थापनले इतिहासलाई नै बिर्साउने खेल मिडयाबाटै त हुँदै छैन ! चुनावका बहस र भूमिकासँगै देखिँदै गए ।नयाँ प्रविधिमा सामान्य जनको पहुँच ढिलो पुग्छ भने उपभोक्तवादले ‘बौद्धिक’ र शिक्षित तर्कशील कारिन्दा व्यवस्थापनको कलामय संयोजन गर्न सत्ता र कर्पोरेट गठबन्धनलाई कठिन हुँदैन । प्रविधि र स्वामित्वमा पुँजीपतिकै पहिला पहुँच हुन्छ । अर्थ–राजनीति हाबी भइरहेको बेला सत्ताका लागि मिडिया अर्को बैशाखी बन्छ । सामाजिक द्वन्द्वको चरित्रअनुसार देखिने/नदेखिने मोर्चा र योद्धा हुन्छन् । वर्गको शान्तिपूर्व टकराहटकालमा राजतर्कले जनमत सिर्जना गर्ने र परम्परागत शक्तिको सत्ता निरन्तरता दिन सबभन्दा पहिला आम जनताको सोच्ने तरिका नै फेर्नुपर्ने हुन्छ ।  अहिले अदृश्य रूपमा द्वन्द्व बहुआयामिक कोणबाट बढ्दो छ । सत्ता परिवर्तन हुन चाहँदैन, समाज यथास्थितिमा रहन चाहँदैन । देश संवेदनशील भूगोलमा छ । प्रयोगशाला बन्दो छ । त्यसका लागि सत्ता वा रूपान्तरणकर्ताले जनमतको सोच्ने तरिकामै हित अनुकूलको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । मनोदशा तयार गर्ने सबभन्दा मारक औजार मिडियामा बहसबाटै मूल मुद्दा खारेज गरिदिने योजनामा रहन्छन् । नोबेल साहित्य पुरस्कार विजेता हेराल्ड पिन्टरकै शब्दमा भन्ने हो भने ‘यहाँ केही भएकै छैन, यो कुनै विषय नै हैन’ भनेर सत्ताचरित्रकै मूल बहसलाई सन्दर्भहीन, चर्चाहीन बनाइदिने गर्छ ।यो समय राजनीतिको मात्रै हैन, सामाजिक, आर्थिक र संस्कृतिको पनि उथलपुथल काल र भयानक समाचारको मौसम पनि हो । कुरा स्थानीय सरकार बन्ने वा भत्कने मात्रै हैन, सत्ताको चरित्र र भूमिका किटान गर्ने बेला हो । यहाँ कसले, किन र के बोलेको छ र यसको पछाडि को छ ? किन लागेको छ ? भन्ने अहं विषय हुन्छ । सत्ता चिन्तनको कुरा गर्दा यथास्थितिमा रहने कि ! प्रतिगमनमा जाने वा अग्रगमन स्वीकार्ने भन्ने बहसको समय हो । रूपमा नदेखिए पनि पक्षधारिता, सोच र हितको राजनीतिक व्यवस्थापन हुने समयमा चिन्तनअनुसारका शक्ति र सोचका आ–आफैँ नै मार्गचित्र हुन्छन् । आशा, अपेक्षा र भूमिकाअनुसार सक्रियताका समाचार बन्छन् र भत्कन्छन् । सामाजिक चिन्तनका टसल मिडियाबाट फैलिने सोच र समाचारलाई आपसमा भिडिरहेको देख्दा र भोग्दा अनुभूत गर्न सकिन्छ । को कसको पक्षमा छ ? कस्तो समाज बनाउन चाहन्छ ? सोच, सपना, प्रतिबद्धता र पक्षधारितालाई कसरी तर्कवाणी दिइएको छ भन्ने कुरा  मिडियाबाटै छर्लङ्गिन्छ । चिन्तन–गडफादर को हुन् र के चाहिँ रहेछन्, छिप्न सक्दैन । समाचार, समाचारजनित लेख, आख्यान, विचार, विमर्शले तत् समाजमा भइरहेका टसल, हलचल, वर्गसङ्र्घषका रूप र गुण, सांस्कृतिक चेत र संस्कार, बौद्धिक विमर्श, भूमिका र सक्रियतामा को कुन कित्तामा छ भनेर प्रस्टै नियाल्न सकिन्छ ।जहाँ पनि मिडियाचालित एउटा समाज हुन्छ । मिडियाका सामान्य उपभोक्ता यी उथलपुथललाई गम्भीर तरिकाले नियाल्नुभन्दा चालू मिडियाबाटै धारणा बनाएर मौलिक चिन्तन मान्दै भ्रमित यथार्थमा रम्ने गर्छन् पनि । मौन टकराहटको बेला मनोयुद्ध घनीभूत हुन्छ । भ्रम र यथार्थ छुट्याउन नलाग्ने तर लहैलहैमा डोरिने समाजको अन्तरहृदयलाई नटटोली मनोयुद्धको असर र मर्म खुट्याउन सकिँदैन ।जहिले र जहाँ पनि कुलीन र शासकवर्ग पुरानै दमनकारी हतियार उठाउन सक्दैन । त्यसैले भ्रमित चेत फैलाउँदै आवेगी जनमत तयारी गर्ने कलामय खेल खेल्दै छद्मयुद्ध लडछन् तर सिपाही भने चाँदीका किस्तीमा बुद्धि र विवेकदातालाई सुम्पिने भाट–बुद्धिजीवी नै हुने गर्छन् । उनीहरू भावना र आदर्शका आडमा मानवीय गीतमा लय मिलाउन पुग्छन् । हितअनुसारको सुन्दर र कुरूपताका धारणालाई विमर्शका विषय बनाउनु र मूल एजेन्डालाई अन्यन्त्र मोड्ने चतु¥याइँ हुन्छ । जहिले पनि अभिजातहरू आफ्नो लडाइँ नलड्ने हुँदा प्रतिक्रियामै सीमित हुन अनिवार्य हुन्छ । लम्पटहरू वा अल्पकालीन हितमा विवेक बन्धकी राख्नेहरूले लडिदिने भाडाका चिन्तकको सहारा लिनुपर्छ या त प्रभुका दया, भरोसामा ।अहिलेको पनि सामाजिक टकराहट भयङ्कर छ । स्थानीय चुनावमा उम्मेदवारी बनेर देखा प-यो । त्यो टकराहट केही वर्षपहिला सशस्त्र रूपमा थियो, अहिले मौन टकराहटमा । पात्र र सङ्गठित शक्तिमा नभई प्रवृत्तिमा अग्रगमन, यथास्थिति र प्रतिगमन चिन्तनमा देखा प¥यो । हलचलका खेलाडी सतह र मौलिक भूमिकामा निमित्त भूमिकामा देखा परे । स्वार्थ, मान्यता र सोच परिस्थिति हाँकियोस् तर निरन्तरतामा चलिआएको रीतिथिति, चालचलन नखल्बलियोस् भन्नेमा देखा परे । पात्र र ट्रेडमार्क फेरिँदा फरक परेन । शासक वर्गले लडाइँ पुरानै तरिका, धार्मिक आवरण र उत्तेजना, सांस्कृतिक आवेग भरेर लड्न सक्दैनथे । त्यसैले एउटा मिडियाचालित समाज बनाउँदै भ्रम छर्ने र एनजीओ समाजबाट अंशमा टेकेर समग्र उपलब्धिमा आक्रमण गर्ने छद्म युद्ध लड्न थाले । देख्दा त्यो आदर्श लाग्थ्यो, मानवीय करुणा पलाएको जस्तो पनि देखिन्थ्यो तर त्यसभित्रका बीभत्स खेल सामान्य आँखा र सहज चेतले खुट्याउन भने सक्दैनथ्यो । हरेक परिवर्तन यथास्थितिमाथि चोटिलो प्रहार र हस्तक्षेपबाट सुरु हुन्छन् । विधिमा टेकेर विधि भत्काउँदै विधि निर्माण गरिन्छ । पुराना मानकमा प्रहार हुन्छन् । नयाँ मानक र नयाँ नायकको जन्म हुन्छ । हेपिएका, दबिएका, उपेक्षा गरिएका बहस र भूमिकाको केन्द्रमा पुग्छन् । भुइँमान्छेको स्वरलाई सुन्न अभिजातहरू बाध्य हुन्छन् । त्यो अवधि आदर्शै आदर्शले भरिएका काव्यात्मक समयबाट मात्र गुजिँ्रदैन । त्यसको चोट र छिर्का यत्रतत्र फैलिँदा समय र समाजले पीडादायी अवस्था भोग्नुपर्छ । निजी रूपमा व्यक्तिले असह्य वेदना सहनुपर्ने हुनसक्छ । परिवर्तनको नेतृत्व गरेका फेरिएको आदर्शमा खरो नउत्रिन सक्छन् । हरेक परिवर्तनसँग एउटा आवेग र अपेक्षा हुन्छ । त्यसलाई तत्काल पूरा गर्ने आधार, सम्भावना, साधन र स्रोत त्यही स्तरमा उपलब्ध हुँदैन । अर्कातर्फ परिवर्तनको आवेग र अपेक्षालाई व्यवस्थापन गर्ने कलाको अभाव हुन्छ । जुन समाजमा जुन वर्गको वर्चस्व हुन्छ, त्यसलाई नै मूलधार मानिन्छ । कसैकसैले तटस्थताको सुख भोगे पनि विगतको टसलकालमा अधिकांश नेपालीजनलाई प्रत्यक्ष वा परोक्ष कित्ताबन्दी गरेको थियो । परिवर्तनको वेगले हाकाहाकी अस्वीकार गर्ने कसैको हिम्मत भएन । त्यसलाई सोही गतिमा वैधानिक व्यवस्थापन गर्न परिवर्तनकारी शक्तिले तेजिलो चातुर्यता देखाउन सकेन । परिवर्तनको आवेग मत्थर हुन नपाउँदै पराजित शक्ति नयाँ रूप र आवरणमा सक्रिय हुन थाल्यो । त्यो घाइते सोच विभिन्न भूमिकामा सक्रिय बन्यो । मिडियाबाटै आफ्ना अनुकूलको जनमानस तयार गर्न चाहे । केही मिडिया र समाजका कुलीनवर्ग मूलधारको राजनीति भनेर केहीलाई स्थापित गर्न चाहन्छन् । साधन, स्रोत, भाडाका बुद्धिजीवी र कथित नागरिक समाजलाई हेर्दा घाइते तर पराजय स्वीकार नगरिसकेको अभिजातकै नेतृत्वमा मूलधार छ भनिन्छ । नेपाली समाजको विशेषता भनेकै परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्ने संस्कार हो । अब पुरानै मूलधार छैन र हैन । नयाँले पनि आकार ग्रहण गर्न भ्याइसकेको छैन । पुरानाले बरु पुरानैलाई निरन्तरता दिन भने कोशिश गर्दै छ । एउटा ठूलो युद्धबाट शान्तियुद्धमा आएका जटिलतामा कुलीनको मानवीय चेहरा मनोयुद्धलाई पराजय गर्न सक्छ कि उनीहरूकै षड्यन्त्रको चक्रब्युहमा फस्छ भन्ने कुरा बुझ्न मिडिया सचेतता अनिवार्य हुन्छ । कसले, किन, के बोलिरहेको छ ? ती विषयका अंशमा टेकेर समग्रमा सिकार गर्न चाहेको त छैन भन्ने मिडियाचेतले मात्रै वास्तविकता र भ्रमित यथार्थ छुुट्याउन सकिन्छ । परिवर्तनका रूपलाई स्वीकार गर्दा पनि वर्चस्वशालीको सामाजिक सम्बन्धको गाँठो यस्तो कस्सिएको हुन्छ कि हितमा चोट पर्नेबित्तिकै रन्थनिन्छन् । परिवर्तनका गुणलाई स्वीकार्न नसकेर ध्वस्त अभियान चलाइरहेका हुन्छन् । सत्तामा कुनै खचमच हुन दिँदैनन् । सोहीअनुरूप सुन्दरता र कुरूपताको मानक बनाइन्छ । विगतमा भएका विभिन्न चरणका सङ्घर्षले परम्परागत संस्कृति र हितमा चोट पु-याएको थिएन तर पछिल्लो कालको उथलपुथलले उसको हितमा सशक्त चोट पुग्यो । पुराना दमनकारी हतियारमा खिया लागेको बुझेर भ्रमित जनमत र जनमानस तयार गर्न सम्पूर्ण साधन, स्रोत, कला र क्षमताको खर्च मिडियाबाटै भइरहेको छ ।