मुद्रास्फीति घट्दाको प्रभाव
अर्थतन्त्रमा नकारात्मक विषयवस्तुले बजार पाइरहेका बेला खुसी दिने परिसूचक प्राप्त हुन थालेका छन् । विगत दुई वर्षदेखि नेपाली उपभोक्तालाई महँगीले सताएको थियो । महँगी घट्दो तहमा आइपुगेको केन्द्रीय बैङ्कको अध्ययन निष्कर्षले देखाएको छ । चालु आर्थिक वर्षको पहिलो चार महिना अर्थात् कात्तिक महिनामा आइपुग्दा मुद्रास्फीति ५.३८ प्रतिशतमा आइपुगेको छ । असोज महिनामा मात्र पनि मुद्रास्फीति ७.५ प्रतिशतमा थियो । मुद्रास्फीति घट्दो क्रममा जाँदा त्यसले अर्थतन्त्रका बहुआयामिक क्षेत्रमा प्रभाव पार्छ । मुद्रास्फीति न्यून हुँदा उपभोक्तालाई महँगीको मारबाट जोगाउँछ । साथसाथै अर्थतन्त्रमा ब्याजदरलाई न्यून बिन्दु
अर्थतन्त्रमा नकारात्मक विषयवस्तुले बजार पाइरहेका बेला खुसी दिने परिसूचक प्राप्त हुन थालेका छन् । विगत दुई वर्षदेखि नेपाली उपभोक्तालाई महँगीले सताएको थियो । महँगी घट्दो तहमा आइपुगेको केन्द्रीय बैङ्कको अध्ययन निष्कर्षले देखाएको छ । चालु आर्थिक वर्षको पहिलो चार महिना अर्थात् कात्तिक महिनामा आइपुग्दा मुद्रास्फीति ५.३८ प्रतिशतमा आइपुगेको छ । असोज महिनामा मात्र पनि मुद्रास्फीति ७.५ प्रतिशतमा थियो । मुद्रास्फीति घट्दो क्रममा जाँदा त्यसले अर्थतन्त्रका बहुआयामिक क्षेत्रमा प्रभाव पार्छ । मुद्रास्फीति न्यून हुँदा उपभोक्तालाई महँगीको मारबाट जोगाउँछ । साथसाथै अर्थतन्त्रमा ब्याजदरलाई न्यून बिन्दुतिर धकेल्छ । न्यून ब्याजदरले लगानी प्रोत्साहन गर्दै अर्थतन्त्रमा आय, उत्पादन र रोजगारी बढाउन सहयोग पुग्छ । आर्थिक मन्दीतिर अग्रसर भनिएको अर्थतन्त्रलाई चलायमान गतिमा लैजान पनि बल मिल्ने छ तर यो मुद्रास्फीतिमा अहिले नै धेरै खुसी हुने अवस्था भने छैन । खास उपभोग्य वस्तुको अझै मूल्य वृद्धि उच्च नै छ ।नेपाल राष्ट्र बैङ्कले चालु आर्थिक वर्षको चार महिनाको अर्थतन्त्रको समग्र चित्र तीन दिनअघि (मङ्सिर २८ गते) मात्र सार्वजनिक गरेको हो । त्यसमा अर्थतन्त्रमा आशाको सञ्चार जगाउने धेरै परिसूचकमध्ये मुद्रास्फीतिको घट्दो स्वरूप नै महìवपूर्ण परिसूचक हो । केन्द्रीय बैङ्कका अनुसार कात्तिक महिनामा वार्षिक बिन्दुगत उपभोक्ता मुद्रास्फीति ५.३८ प्रतिशत छ । कतिपयले पत्याउनै कठिन भनिरहेका छन् भने कतिपयले आलोचना गरिरहेका छन् । असोज महिनाभन्दा झन्डै दुई बिन्दुले कात्तिकमा मुद्रास्फीति घटेको छ भने अघिल्लो वर्षको सोही महिनासँग तुलना गर्दा उपभोक्तालाई धेरै राहत मिल्ने देखिन्छ । गत आर्थिक वर्षको कात्तिक महिनामा वार्षिक बिन्दुगत उपभोक्ता मुद्रास्फीति ८.०८ प्रतिशत थियो । वर्षभर नै उच्चै थियो ।मुद्रास्फीति भन्नु पैसाको क्रय शक्तिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध परिसूचक हो । मुद्रास्फीति बढ्दै जाँदा वस्तु र सेवाको मूल्य बढ्दै जान्छ । उपभोक्तासँग भएको मुद्राको वस्तु तथा सेवा किन्ने शक्ति घट्दै जान्छ । उपभोक्तालाई सकस पर्न थाल्छ । मुद्रास्फीति तल आउँदा उपभोक्ताको क्रय शक्ति बढ्दो क्रममा हुन्छ । उपभोक्ताले वस्तु तथा सेवा सरल मोलमा किन्न पाउँछन् । कम मूल्यमा वस्तु तथा सेवा प्राप्त हुँदा उपभोक्ताको साबिक आयबाटै पनि बचत हुन जान्छ । यो आमप्रकृति हो तर केन्द्रीय बैङ्कले हालै जारी गरेको चालु आर्थिक वर्षको पहिलो चार महिनाको मुद्रास्फीतिलाई गहन रूपले विश्लेषण गर्ने हो भने उपभोक्तालाई मिश्रित असर पर्ने नै देखाउँछ । त्यति मात्र होइन, यो मुद्रास्फीतिको प्रवृत्ति आगामी दिनमा कायम रहन सक्ने हो वा होइन भन्नेतिर समेत थप प्रश्नको जवाफ खोज्छ । हौसिनु पर्ने बेला भने छैन । केन्द्रीय बैङ्कका अनुसार चालु आर्थिक वर्षको कात्तिक महिना आइपुग्दा समग्र मुद्रास्फीतिमा देखाएको ५.३८ प्रतिशतको मुद्रास्फीति समग्र औसत मुद्रास्फीति हो । त्यसमा खाद्य तथा पेय पदार्थ समूहको मुद्रास्फीति ६.०१ प्रतिशत छ भने गैरखाद्य तथा सेवा समूहको मुद्रास्फीति ४.८९ प्रतिशत छ । खाद्य तथा पेय पदार्थ समूह अन्तर्गत पनि धेरै उपसमूह छन् । कतिपय उपभोक्तालाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने वस्तुको बजार भाउ अकासिएको देखिन्छ । मरमसला उपसमूहको वार्षिक बिन्दुगत उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्क ३६.४६ प्रतिशत छ । दसैँ, तिहार र छठ जस्ता चाडपर्वकै बेला मरमसलामा उच्च मूल्य वृद्धि उपभोक्ताले भोगेकै हो । एक किलो जिरा केही महिनाअघि चार पाँच सय प्रतिकिलो थियो भने पछिल्लो महिना त प्रतिकिलो एक हजार दुई सय हाराहारीसमेत पुगेको थियो । मरमसलामा उच्च मूल्य वृद्धि केन्द्रीय बैङ्कको अध्ययनले पनि देखाएको छ र बजारले समेत यो अनुभव गराएको छ ।यताका दिनमा सबैभन्दा सताएको वस्तु भनेको चिनी नै हो । आम नेपालीसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने चिनी एक त बजारमै पाइएन । पाए पनि असाध्य महँगो । काला बजारियाले लुकाएर हैरानै पारे । केन्द्रीय बैङ्कको तथ्याङ्कले पनि यो कुरा स्वीकार गरेको छ । चिनी तथा चिनीजन्य वस्तुको मूल्यवृद्धि कात्तिक महिनामा १४.५९ प्रतिशतले बढेको छ । त्यसै गरी चाडपर्वको बेला चाहिले उपभोग्य वस्तुमै पर्छ फलफूल । फलफूलको मूल्यसमेत कात्तिक महिनामा १४.०१ प्रतिशतले बढेको छ । खाद्य तथा खाद्यजन्य पदार्थको मूल्य वृद्धिसमेत १२.०२ प्रतिशतले बढेको छ । त्यसै गरी दुग्ध पदार्थ तथा अन्डाको मूल्य वृद्धिसमेत ११ प्रतिशतले बढेको छ । यसरी हेर्दा उपभोक्तालाई दैनिक जीवनमा अति आवश्यक भएका खाद्यान्न, मरमसला, चिनी, फलफूल सबै वस्तुको मूल्य दोहोरो अङ्कले मूल्य वृद्धि भएको देखिएकाले हौसिनु पर्ने बेला भने आइसकेको छैन ।आमसर्वसाधारणले महँगी अनुभव गरिरहँदा केन्द्रीय बैङ्कको तथ्याङ्कमा भने किन मुद्रास्फीतिको चाप न्यून रह्यो भन्ने गम्भीर प्रश्नसमेत उठ्नु स्वाभाविक हो । हो, आमउपभोक्तालाई राहत दिने गरी उपयोग्य वस्तुको मूल्य घटेको छैन तर कतिपय वस्तुको मूल्य साविकको तुलनामा सामान्य बढेको त छैन नै, बरु घटेको देखिएको छ । कात्तिक महिनामा घिउ तथा तेलको मूल्यमा १४.२३ प्रतिशतले कमी आएको छ । सबैभन्दा राहतको विषय त सहरी क्षेत्रका उपभोक्ताले दसैँ र तिहारको बेला तरकारीको मूल्यमा राहत मिलेको छ । चाडपर्वको बेला महँगो हुने तरकारी यो कात्तिक महिनामा ५.३५ ले कमी आएको छ । तरकारीको भाउमा कमी आउँदा उपभोक्तालाई राहत मिलेको छ तर उत्पादकलाई भने प्रत्यक्ष मार परेको छ । घिउ तथा तरकारीमा आएको मूल्यको कमीले उत्पादक किसानका निम्ति प्रत्यक्ष असर परेको छ । उनीहरूले उत्पादनको लागत समेत नपाएको गुनासो छ । तिहारताका काउलीको मूल्य उपभोक्ता तहमै प्रतिकिलो २०/२५ रुपियाँमा आइपुग्यो भने किसानले त प्रतिकिलो पाँचदेखि १० रुपियाँमा बेच्नु परेको छ । यति मूल्यले उत्पादनको लागतसमेत थेग्दैन । विगतका चाडपर्वमा काउलीको उपभोक्ता मूल्य प्रतिकिलो एक सय रुपियाँभन्दा माथि नै हुने गरेको थियो । त्यसैले कतिपय मुद्रास्फीति उपभोक्ताका निम्ति लाभकारी भए पनि उत्पादकका निम्ति पीडादायी हुन्छ । नेपाली किसान यो भोग्दै छन् ।उपभोक्ताको प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने खाद्य तथा पेय पदार्थका अधिकांश जस्तै वस्तुमा झन्डै दोहोरो अङ्कको मूल्य वृद्धि भए पनि गैरखाद्य तथा सेवा समूहको बजार भाउ भने मिश्रित देखिएको छ । कतिपय सेवा समूहमा मूल्य घट्न आउँदा समग्र मुद्रास्फीतिमा सकारात्मक प्रभाव परेको छ । गैर खाद्य तथा सेवा समूह अन्तर्गत मनोरञ्जन तथा संस्कृति उपसमूहको वार्षिक बिन्दुगत उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्क १२.८४ प्रतिशतले बढेको छ । त्यस्तै विविध वस्तु तथा सेवाको १०.७६ प्रतिशत, शिक्षाको ८.९२ प्रतिशत, फर्निसिङ तथा घरायसी उपकरणको ५.२७ प्रतिशत र कपडाजन्य तथा जुत्ता चप्पलको ४.९६ प्रतिशतले बढेको केन्द्रीय बैङ्कको अध्ययनले देखाएको छ । कात्तिक महिनामा यातायात उपसमूहको वार्षिक बिन्दुगत उपभोक्ता मूल्य सूचकाङ्क भने १.८६ प्रतिशतले घटेको छ । आयातित इन्धनको मूल्यमा आएका उतारचढावले यातायात उपसमूहमा आएको फेरबदल समग्र मूल्य चापमा सकारात्मक प्रभाव पारेको स्पष्ट देखिएको छ ।  कात्तिक महिनामा काठमाडौँ उपत्यकाको वार्षिक बिन्दुगत उपभोक्ता मुद्रास्फीति छ प्रतिशत मात्र रहेको छ । यसै गरी तराईको ४.४२ प्रतिशत मात्र मूल्य वृद्धिले आपूर्ति व्यवस्थासमेतमा सकारात्मक प्रभाव देखिन्छ भने पहाडको ६.०७ प्रतिशत अनि हिमालको ८.७९ प्रतिशतको मूल्य वृद्धिले आपूर्ति व्यवस्थामा ढुवानी महँगिनु मूल कारण देखिन्छ । गत आर्थिक वर्षको कात्तिक महिनामा काठमाडौँमा ७.५६ प्रतिशतको मूल्य वृद्धि थियो भने तराईमा अझ बढी ८.५२ प्रतिशत, पहाडको ८.०३ प्रतिशत मूल्य वृद्धि रहेको थियो ।मुद्रास्फीतिलाई बाह्य बजारले प्रत्यक्ष असर पारिरहेको हुन्छ । २१ महिनाअघि रुसले युक्रेन अतिक्रमण गरेपछि उत्पन्न युद्धले संसारभर आपूर्ति शृङ्खलामा असर पार्न थाल्यो । इन्धनको भाउ ह्वात्तै बढ्यो । त्यसैको असरले गत आर्थिक वर्षदेखि नै महँगीको मार विश्वले खेप्न थाल्यो र नेपालले पनि खेप्न बाध्य भयो । इन्धनको भाउमा केही राहत मिल्ने क्रमसँगै आपूर्ति शृङ्खलामा सकारात्मक प्रभाव देखिन थाल्यो र त्यसले अहिले बजारमा केही राहत दिएको छ । मुद्रास्फीति घट्दै जानु भनेको रुस र युक्रेन युद्धको प्रभाव अर्थतन्त्रमा न्यून हुँदै जानुसमेत हो । कोभिडले थलिएको अर्थतन्त्रमा युद्धले नुनचुक नै छरे जस्तो भएको थियो । अब बिस्तारै अवस्था सहज हुँदै छ ।मुद्रास्फीति कम हुँदा अर्थतन्त्रका अरू आयामलाई प्रत्यक्ष र परोक्ष दुवै तवरले सहयोग पुग्छ । मुद्रास्फीतिको दबाबमा परेर ब्याजदर बढाउनु पर्ने बाध्यताबाट केन्द्रीय बैङ्क मुक्त हुुन्छ । चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनाको मौद्रिक समीक्षामा केन्द्रीय बैङ्कले बैङ्क दर र नीतिगत दर घटाउँदै त्यो सुधारको दिशा समातेको छ । त्यसको देखिने असर सेयर बजारमा पर्न थालेको छ । नेप्से परिसूचक तथा कारोबारमा आएको बढोत्तरीले अब अर्थतन्त्र थप चलायमान हुँदै जाने देखिन्छ । यी परिसूचकको वास्तविक अर्थतन्त्रका क्षेत्रमा भने एकै पटक प्रतिफल उन्मुख प्रभाव देखिँदैन । त्यसका निम्ति लगानीको वातावरण सुधार गर्न नीतिगत, संस्थागत र संरचनागत सुधारसमेत जरुरी पर्छ । अर्थतन्त्रमा लगानी बढ्ने अवस्था आउन सके त्यसले रोजगारी र उत्पादन बढाउन सहयोग पुग्ने छ । समग्र अर्थतन्त्र चलायमान हुने छ ।  