गर्भमै मगनी
आख्यानकार ध्रुवचन्द्र गौतमका केही देहाती पात्रहरू अजिब किसिमका गरिब छन् । आख्यानको दुनियाँमा तिनलाई भेट्दा लाग्छ, ती गरिबका पनि गरिब हुन् । ध्रवचन्द्रका गरिबीले सम्पन्न पात्रहरू केवल आख्यानका दुनियाँमा रमाइलोका लागि उत्पन्न गराइएका हुन् कि भनेजस्तो लाग्न सक्छ । यद्यपि, पहाडका कुनाकन्दरा र देहातका बस्तीहरूमा पुगेपछि काल्पनिक प्रतीत हुने पात्रहरू जताततै भेटिन्छन् ।
काठमाडौँ — आख्यानकार ध्रुवचन्द्र गौतमका केही देहाती पात्रहरू अजिब किसिमका गरिब छन् । आख्यानको दुनियाँमा तिनलाई भेट्दा लाग्छ, ती गरिबका पनि गरिब हुन् । ध्रवचन्द्रका गरिबीले सम्पन्न पात्रहरू केवल आख्यानका दुनियाँमा रमाइलोका लागि उत्पन्न गराइएका हुन् कि भनेजस्तो लाग्न सक्छ । यद्यपि, पहाडका कुनाकन्दरा र देहातका बस्तीहरूमा पुगेपछि काल्पनिक प्रतीत हुने पात्रहरू जताततै भेटिन्छन् ।सहरियाहरूले ‘अफरोड’ बुझ्ने पहाड–मधेशका भित्री बस्तीहरू पुग्दा यस्तै भावदशाले समात्ने गर्छ । तर, यस पटक अति भयो ∕ लुम्बिनी छेउछाउ पर्ने प्रगतिनगर पुग्दा यस्तो विचारले चौपटै अत्यायो । शुद्धोधन गाउँपालिका, वडा नम्बर–२ मा पर्ने यो टोल तथागत जन्मेको ठाउँभन्दा केही घण्टा मात्रै पर छ । नगरको नाम सुन्नेबित्तिकै एक अलग्गै किसिमको उन्नत ग्रामीण चित्र मनमा आएको थियो । तर, डुल्दाडुल्दै एकैपटक ध्रुवचन्द्रको आख्यानमा वर्णित बस्तीभित्र पसेजस्तो र उनका ‘गरिबीका राजा’ पात्रहरू भेटेर ‘यो स्वैरकल्पना होइन बुझ्यौ ?’ भन्दै कोही जोर–जोरले कानमा चिच्याएजस्तो अनौठो अनुभूतिले मलाई गए साता बेस्मारी गिजोल्यो । निगाहपूर्वक बस्न दिइएको अरू कसैको जमिनमा सलाईका डब्बाजस्ता साना झुप्राहरूको लस्कर छ । सिलिङबिलिङ कमिलाजसरी बस्तीभरि नै साना नाङ्गाभुतुङ्गा नानीहरू अनि तिनका किशोरी आमाहरूको बेचैन हिँडडुल छ । र, अदालतले रिहा गरिसकेपछि पनि धरौटी तिर्न नसक्दा जेलमै परेका टेकनाथ रिजालजस्तै गरिबीको खुला कारागारबाट छुट्न नसक्नाको आदिम वञ्चनाले तिनको अनुहारमा वेदनाको बाक्लो पत्र लेपित छ । यो सब एकैपटक आँखामा ठोक्किन आइपुग्दा झटपट मनमा एक प्रश्नजनित भावले विस्मित तुल्यायो– के यो व्यवस्थालाई खतरा होइन ?सुन्दा भोजपुरी वा अवधीजस्तो लाग्ने लवजमा गहिरो दुःखले जन्माएको चिड्चिडाहटले बस्ती गुञ्जायमान थियो । यस्तो कोलाहलजस्तो परिवेशमा एक किशोरीको मुद्रा किञ्चित शान्त र सम्हालिएको देखापर्‍यो । बस्तीका अरू धेरैभन्दा फरक के भने उनी प्रस्ट नेपाली बोल्दिरहिछन् । ‘यो कुन भाषा हो ?’ मैले सोधेँ, ‘भोजपुरी कि अवधी ?’ ‘दुवै होइन,’ उनको मधुरो बोली फुट्यो, ‘यो हाम्रो आफ्नै भाषा, नेटुवा ।’ उनैले खरर्र बताइन् । यो रहेछ नेटुवा बस्ती । कतै टन, कतै नेटुवा र कतै नटुवा भनी चिनिने यी अर्ध घुमन्तेहरू कतिसम्म विपन्न अवस्थामा छन् भने मागेरै छाक टार्छन् हरेक दिन । ध्रुवचन्द्रका पात्रहरू एउटै अन्तरवस्त्र वर्षौंसम्म लगाउँछन् र धारामा नुहाउन जाँदा त्यसको फुस्किरहने इलास्टिक एक हातले समातेर आफूलाई नग्न हुनबाट यत्नपूर्वक जोगाउँछन् । यो ‘अतिकल्पना’ लाग्ने अवस्था प्रगतिनगरको नेटुवा गाउँमा जीवन्त गरिबीका साथ जिउँदोजाग्दो भएर फुर्तीसँग चल्तीमा रहेको पाउँदा ‘एलिस इन वल्डरल्यान्ड’ को नेपाली संस्करण लेखेर सिंहदरबारमा बस्ने प्रत्येक मनुवालाई एक–एक प्रति उपहार दिन पाए हुन्थ्यो भन्ने स्वैरकाल्पनिक विचारले फनफनी घुमाउन सक्छ । त्यस्तो अवस्थामा ती किशोरीचाहिँ ‘हिलोमा फुलेको कमल’ जस्तो तुलनात्मक रूपले शान्त, जिज्ञासु र केही जाने–बुझेझैं आवरणमा प्रकट भइन् । परिवेश सुहाउने नाम उनले पनि पाएकी रहिछन्– ज्योति । कुन मानेमा ज्योति प्रगतिनगरको ‘ज्योति’ जस्तै थिइन् भने उनका मिल्ने सात दौंतरीमा सातैको बिहे भइसक्यो, किशोरी पनि हुन नपाउँदै । ‘तिनको मगनी त झन् पेटमै भएको थियो,’ ज्योतिले एक आक्रोशजनित लवज निकालिन्, ‘अलिकति ठूलो भएपछि घरमा बिहा गर्दिहाल्छन् ।’१६ कटेका छैनन्, उनका सहेलीहरूले बच्चा जन्माइसके । धन्य, ज्योतिको जीवन भने डढेलोजसरी सल्केको बाल्यकालीन विवाहको राँकोले अहिलेसम्म डढ्न पाएको भने छैन । छिमेकी वाणगंगा नगरपालिकामा पर्ने हेमराज माविको कक्षा १० को कोठामा छिर्ने हालसम्ममा नेटुवा छात्रा ज्योति मात्रै एक र पहिलो हुन् । ‘मलाई पढ्न मन छ, अझै अघि बढ्न मन छ,’ ज्योतिले आँखा चिम्म पारिन्, ‘तर, घरमा बिहा गर् कि बिहा गर् भनेर कराकाकर्‍यै छन्, एकदम तनावमा छु ।’ उनी तनावमा रहनुको कारण के भने अरूझैं ज्योतिको पनि मगनी भइसक्यो । ‘यहाँ गर्भमै मगनी गर्ने चलन छ,’ ज्योति झन्डै रुन सकिनन्, ‘बाबु–आमाले तेरो र मेरो छोराछोरी भए बिहा गरिदिने भनेर पेटमै छँदा कबुल गर्छन् र पछि त्यसैसँग बिहा हुन्छ सानैमा ।’ ज्योतिको कुरा ट्वाल्ल परेर सुनिरहेका थिए केही केटाकेटी । ज्योति भन्छिन्, ‘उनीहरू सबको मगनी भइसक्यो ।’ ‘यिनको पनि बिहा भइसक्यो त ?,’ मैले एउटी सानी बालिकाको टाउकोमा हात राखेँ, विस्मित भावले । उनी रहिछन्, ३ वर्षकी सृष्टि टनुवा, १९ वर्षे आमा सोनीको काखबाट तल झरेर भुराहरू उभिएको ठाउँमा के रहस्यले यी जम्मा भएछन् भन्ने उत्साहले हेर्न आएकी । ‘भइसक्यो,’ ज्योतिले रुन्चे हाँसो निकालिन् । यो सुनेर सृष्टि ट्वाल्ल परिन् । उनलाई थाहा छैन, उनको मगनी कसले गर्‍यो ! यो पनि थाहा छैन, मगनी के हो ? तर, मगनी त भइसक्यो भन्छन् सबै । कहाँ भयो खै ? भनेजसरी उनी यताउता बडो निर्दोष भावले हेर्दिरहिछन् । यो देखेर उनकी किशोरी आमा सोनी सप्काले मुख छोपेर हाँस्दिरहिछन् । गर्भमै भएको मगनीलाई किशोरवय सुरु नहुँदै बाबु–आमाले विवाहमा परिणत गरेपछि सोनीले लगालग तीन सन्तान जन्माइन् । ३ वर्षकी सृष्टि माइली हुन् । आफूले पाएको हन्डरबाट चेत्नु त कता हो कता, सोनीले नै छोरीको मगनी गरिसकिछन् । यो खराब हो र गर्नॅ हुँदैन भन्ने जान्दाजान्दै सोनीको कदम रोक्न नसकेकामा ज्योतिलाई ठूलो पछुतो छ ।पुरानो हिन्दी फिल्ममा झैं नानी नजन्मिँदै मगनी गर्ने चलन नेटुवाहरूमा अहिले पनि ज्युँका त्युँ किन छ ? यसबारे कसैले चासो दिएको र खोजबिन गरेको छैन । तर, कुरा सुन्दा एउटा कारण प्रस्ट गोचर हुन्छ । त्यो के भने मागेरै पेट पाल्ने हुनाले ठूलो भएपछि सन्तानको विवाह नहोला भन्ने चिन्ताले गर्भमै बिहे पक्का गर्ने हतारो बाबुआमामा हुन्छ । यसको भुक्तभोगी स्वयं हुन्, सोनी । ‘हामी त माग्ने पेसा गर्छौं,’ सोनीले सरलताका साथ कुरा खोलिन्, ‘माग्नेकी छोरीलाई ठूलो भएपछि कसले बिहा गर्छ ? अनि गर्नॅपरेन मगनी ?’बच्चा माग्न त धेरैपछि, अझ ठूलो भएपछि जान्छ । त्यसअघि नै ‘मगन्ता’ भन्न उसलाई कुनै दृष्टिले मिल्दैन । त्यसो हुनाले, माग्ने काम गर्नॅअघि नै उसको बिहा पक्का गराइहाल्नु बाबुआमाले तिनीहरूप्रति देखाउने करुणा वा कल्याणको एक अभिव्यक्ति हो । ‘तर, यो एकदम नराम्रो कुरा हो,’ ज्योतिका दाजु राज कड्किए, ‘बिहा त बुझ्ने भएपछि मन परेको मान्छेसँग पो गर्ने हो त !’उनले यसो भनेर के गर्नॅ ? सानैमा भएको मगनीले उनैलाई पनि पछ्याएरै छाड्यो । कक्षा ११ मा कम्प्युटर साइन्स लिएर पढिरहेका १८ वर्षका राज विवाहित भएकै दुई वर्ष लागिसक्यो । तैपनि, यो उनका दामलीको तुलनामा ढिलो विवाह हो ! ९ किलोमिटर पर जनता मावि जान–आउन बस चढ्दा भाडा तिर्ने पैसा उनीसँग हुँदैन । यसका लागि माग्न जाँदा मानिसहरू उनलाई नमज्जाले गाली गर्छन् । गालीलाई शिवले कालकुट निलेझैं घुटुक्क निलेर चुपचाप उनी अपमानका बदला मिलेको केही पैसा बटुलेर भाडा जोहो गर्छन् । दुई वर्षले कान्छी उनकी पत्नी नेहा पनि दिनभरि माग्न जान्छिन् र अपमानित भएर फर्किन्छिन् । ‘यति गाली गर्छन् कि भन्न पनि सक्दिनँ,’ नेहाले मुन्टो निहुराइन् र अनुहार मलिनो पारिन्, ‘तर, नमागी छाकै टर्दैन, माग्न जानैपर्‍यो ।’राज-नेहा ।यसरी पेट भर्न पनि माग्नुपरिरहेका बेला जनता माविमा पढेबापत लाग्ने शुल्क उनले एक रुपैयाँ पनि बुझाउन सकिरहेका छैनन् । ‘माफी मिनाह पाऊँ’ भनी उनले स्कुल र पालिकामा जौंला हात गरेको धेरै भइसक्यो, तर सुनुवाइ कतैबाट भएको छैन । यसरी गरिबीको सागरमा आफैं पौडिन नसकिरहेका बेला पत्नी पनि थपिएपछि राजको जीवनबाट हाँसो गायब भएको छ । सँगै भएपछि बच्चा जन्माउनबाट बच्ने सम्भावना पनि ज्यादै झिनो छ । ‘यस्तो भयो भने म सधैं माग्नेको माग्ने नै हुन्छु,’ राजले टाउको कन्याए, ‘तर मलाई यो हुनु छैन, जीवन बदल्नु छ, काम गर्नॅ छ र अघि बढ्नु छ ।’उनकी बहिनी पनि यही भनिरहेकी छन् । पुरै समुदायमा यतिसम्म पढ्ने एकै घरका दाजु–बहिनी उनीहरू मात्रै हुन् । अलि अघि छिमेकी प्रल्हाद नेटुवाका १२ सन्तानमध्येका एक पण्डित नेटुवाले १२ पास गरेर त्यस तहको शिक्षा पाउने आफ्नो वंशको पहिलो युवा हुने अभिलेख राखेका थिए । सिधासिधा माग्न जाँदा हेलोहेंचामा परेपछि जोगीको वेशमा नित्य घुम्न थालेका प्रल्हादलाई त्यतिबेला लागेको थियो, छोराले अब केही गर्छ । नभन्दै सुरुको वर्षमा उनले स्थानीय विद्यालयमा केटाकेटी पढाउने काम पनि पाएका थिए, जो भर्खरैजसो घुमन्ते जीवन त्याग्न लागिपरेको नेटुवाहरूका लागि परम गौरवको विषय थियो । ‘तर हजुर, अर्को वर्ष उसको जागिर गयो,’ वर्षौंदेखि खुम्चिएको नसा उपचार गर्न नसक्दा हुन गएको आँखाको रातोपनलाई झन् रातो पार्दै प्रल्हाद बोले, ‘अहिले फेर िमागेरै हिँड्नु परेको छ, अनि पढेर मात्रै हुँदोरहेछ त ?’देशमा गणतन्त्र आएको र व्यवस्था बदलिएको घटनाबारे राजनीतिक रूपले जागरुक प्रगतिनगरका नेटुवाहरूमा प्रल्हाद नै एक्ला होलान् । त्यसैले उनलाई शासन संयन्त्र र मन्त्री, प्रधानमन्त्रीहरूप्रति एकनासको आक्रोश छ । ‘हाम्रो ८ सय भोट छ, चुनावका बेला अनेक वाचा गरेर नेताजीहरू त्यो माग्न आउनुहुन्छ’ दुर्वासाको आत्मामा पसेर जोगी वेशको प्रल्हादको आवेश पोखियो, ‘तर, जितेपछि केही गर्दैनन्, सबका सब चोर !’ उनको क्रोध यति स्पष्ट थियो कि उनी महादेव भइदिएको भए त्यसको रापले जलेर व्यवस्था भष्म हुन्थ्यो । धन्न, प्रल्हाद महादेव होइनन् र व्यवस्था आरामले सिंहदरबारमा हिटर बालेर जाडोलाई जिस्क्याएर आरामसँग बसेको छ । न बासको ठेगान्, न गाँसको । तैपनि, मगनी गरेर विवाहका लागि रूपन्देहीतिरको अर्को कुनै नेटुवा युवक पर्खेर बसेको छ भन्दा ज्योतिलाई उकुसमुकुस भएर आउँछ । दाजुकै पढाइलाई पैसा जुट्न सकिरहेको छैन ।आफ्नो पढाइलाई झन् कसरी जुट्ला ? चिन्ताको भरपर्दो उत्तर उनले लाख कोसिस गरे पनि फेला पार्न सकेकी छैनन् । कपिकलम, खाजा र बसभाडा गरी महिनाको चार हजारजस्तो खर्च उनको छ । ११ कक्षा पुगेपछि त्यसमाथि फि पनि थपिने हुनाले त्यो खर्च दोब्बर हुने छाँट छ । मागेर त्यतिका पैसा जोहो गर्न सकिएला भन्ने उनलाई फिटिक्कै लाग्दैन । ज्योतिकी आमा कुस्मावती सकेसम्म छोरीले पढोस् भन्ने नै चाहिन्छन् । ‘त्यसैले मैले बिहा गरिहालेको छैन,’ उनी भन्छिन्, ‘तर, पढाइ खर्च जुटाउन सकिएन भने त बिहा गर्दिनै पर्छ, अरू उपाय नै छैन ।’ढुक्कले केही पर्खिबसेको सिकारीजस्तो, बिहाको समय नजिकिँदै गइरहेजस्तो आभास हुँदा ज्योतिको सारा चमक निभ्ने गर्छ बेलामौकामा । उनलाई नेपाली विषयमा एकदम रुचि छ र कलेज गएर त्यही पढ्न मन छ । सहरका केटाकेटीले नेपाली बोलेबापत दण्ड–जरिवाना तिर्दा विश्वविद्यालयका कक्षाहरूमा नेपाली विद्यार्थी शिला खोज्नुपर्ने गरी घटेका छन् । साहित्य, वकालत, प्रशासन र पत्रकारितालाई चाहिने भाषामा दख्खल भएको जनशक्ति उत्पादनै हुन छाडेका छन् । यस्तोमा, अधिकांशलाई नेपाली पनि नआउने समुदायमा बसेर नेपाली नै पढ्छु भन्ने सपना देखेकी एक किशोरी भेट्दा मलाई बडो श्रद्धा जागेको थियो उनीप्रति । उनलाई त्यहाँबाट टपक्क टिपेर मज्जाले लेखपढ गर्ने सुविधा भएको छात्रावासमा लगिदिन पाए कति जाती हुन्थ्यो ! त्यो नसके पनि पाँच–दस हजार दिन पाए हुन्थ्यो, लाग्यो । तर, यो क्यासलेस प्रविधिमा मैले नगद बोकेको थिइनँ । ज्योतिसँग डिजिटल भुक्तानी लिन क्यूआरकोड वा खाता नम्बर त के, फोनसम्म पनि थिएन ।ज्योति ।ज्योति उनकी कलिली भाउजू र दाजुझैं माग्न चाहन्नन् । नयाँ पुस्ताका नेटुवाहरू कोही पनि माग्न चाहँदैनन् । केही गरेर अघि बढ्न पाए र पढ्न पाए रोजगारी गरी मिहिनेतको रोटीले मर्यादापूर्ण जीवन धान्न हुन्थ्यो भन्ने तिनको धोको छ । ‘तर, हाम्रो कुरा कसले सुन्छ हजुर ? कसले ?,’ आफ्ना २ छोरा र ५ छोरीलाई नचाहेरै पनि माग्नै पठाउनु परेकामा र नजन्मिँदै मगनी गरेर उमेर नपुग्दै बिहा गरिदिनु परेकामा क्षुब्ध ५५ वर्षे राममुग्राह नेटुवाले हैरानी पोखे, ‘हाम्रा लागि न सरकार छ, न समाज छ न कोही छ । माग्नेको माग्ने नै हुने भइयो ।’माग्ने कामलाई व्यवस्थित रूपले अघि बढाउन राममुग्राहले गज्जबको उपाय खोजेका छन्– सर्पको चटक देखाउने । उनको थैलोमा एउटा गोमन छ, जसका दाँत उनले गएको वर्ष समात्नेबित्तिकै निकालिदिएका थिए । विष भएर पनि टोक्न नसक्ने अवस्थामा पुगेको त्यो सर्प आफ्नो प्रजाति र जातिबाटै श्रापित जीवन बिताइरहेको छ । राममुग्राहको गरिबीले सर्पको ऐश्वर्य पनि खत्तम गरिदियो यसरी । सर्पलाई उनी घरघर लगेर नचाउँछन्, चोकचोकमा निकालेर भिक्षा थाप्छन् । यसरी, दिनमा दुईचार सय जम्मा पार्छन् र नाति–नातिनासहितको १२ जनाको परिवारको मुखमा माड लगाउँछन् । यति मिहिनेत गरेबापत सर्पले दूध, माड र कहिलेकाहीँ मुसासमेत खान पाउँछ । मागेर पनि केही हात नलागे न्याउरी मुसा, जंगली मह र वन बिरालो मारेर छाक टार्ने पुर्ख्यौली चलनलाई आज पनि जारी राख्नुपर्दाको पीडाले प्रल्हाद र राममुग्राहहरू आजित छन् । प्रल्हाद ।गणतन्त्र आएपछि लोपोन्मुख जातिमा सूचीकृत भएर पत्थरकट्टाको परिवारले महिनाको चार हजार भत्ता पाउन थाले । उनीहरूभन्दा पनि तन्नम अवस्थाका आफूहरूले पनि यो सुविधा पाए हुन्थ्यो भन्ने प्रल्हादलाई लाग्छ । ‘लौ न, यति कुरा सरकारलाई भनिदिनुपर्‍यो,’ मनतोला नेटुवाले जौंला हात गरिन्, ‘यति भयो भने हामी छोराछोरीलाई पढाउन पाउँथ्यौं ।’राष्ट्रिय दलित आयोगले नेटुवालाई मधेशका १९ सूचीकृत जातिमा समावेश गरेको छ, जसको जनसंख्या ३ हजारको हाराहारीमा छ । मनुस्मृतिमा चरित्र भ्रष्ट (व्रात्य) का कोखबाट जन्मिएका सन्तानलाई नट भनी उल्लेख गरिएको छ । कामसूत्रदेखि कौटिल्यको अर्थशास्त्रसम्ममा पनि नटहरू घुमन्ते, नाच्ने मानिसका रूपमा चित्रित छन् भने केही भारतीय अन्वेषकहरूले नटलाई महाभारतका ‘सुत’ हरूको वंशज मानेका छन् । यस हिसाबले उनीहरूको इतिहास ३ हजार वर्ष पुरानो मान्न सकिन्छ (नेटुवा जातिको फेरिँदो सामाजिक जीवन, सञ्जयकुमार पन्थी, मार्टिन चौतारी) । यसरी हेर्दा नेटुवाहरू तथागतको जन्म लुम्बिनीमा हुँदा यतैकतै थिए । लुम्बिनीमा पुण्य कमाउन अर्बौंका गुम्बाहरू बनिरहेका छन् । हजारौं मानिस मायादेवीको मन्दिर पुगेर पुण्य कमाउन लाखौंको दियो बाल्छन् । त्यसदेखि अलि पर्तिर नेटुवाहरू पेटमा बलेको ज्वाला निभाउन अनेक पटक अपमानित हुँदै भिक्षा माग्छन् । बुद्धका शिष्यझैं उनीहरू परिब्राजक होइनन्, मुक्तिको बाटो देखाउने कुनै गुरु पनि उनीहरूले फेला पारेका छैनन्, तर बुद्धझैं खुला आकाशमुनि बस्दै आइरहेका छन् । श्रावस्ती र बैसालीको जंगलमा तथागतलाई खुवाउने अनाथपिण्डकजस्ता उपासक–उपासिकाहरू लुम्बिनीमा संसारैभरबाट बर्सेनि ओइरिन्छन् । लुम्बिनी विकास कोषले उनीहरूलाई दानपुण्यको मौका दिलाउन यी नेटुवा बस्तीमा लगिदियो भने कति जाति हुँदो हो ?