मणिपुर कति टाढा !
भारतको पूर्वोत्तर राज्य मणिपुरमा मुख्य गरी मैतेई, नागा र कुकी समुदायको बसोबास छ । यहाँ तीन महिनाभन्दा लामो समयदेखि सामुदायिक झडप हुँदै आएको छ । केही साताअघि मणिपुरका दुई महिलालाई एउटा खास समुदायको पुरुष–भीडले निर्वस्त्र घुमाएको र यौन उत्पीडन गरेको भिडियो ‘भाइरल’ भयो ।
भारतको पूर्वोत्तर राज्य मणिपुरमा मुख्य गरी मैतेई, नागा र कुकी समुदायको बसोबास छ । यहाँ तीन महिनाभन्दा लामो समयदेखि सामुदायिक झडप हुँदै आएको छ । केही साताअघि मणिपुरका दुई महिलालाई एउटा खास समुदायको पुरुष–भीडले निर्वस्त्र घुमाएको र यौन उत्पीडन गरेको भिडियो ‘भाइरल’ भयो ।मानवीय संवेदनाको यस्तो पतन देखेर भारतबाहिर पनि चिन्ता छायो । भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले यस घटनाले भारतलाई लज्जित बनाएको बताए । दंगा र द्वन्द्वमा जहाँ पनि महिलामाथि हिंसा हुने क्रम यहाँ पनि दोहोरियो । मणिपुर हिंसाबारे आ–आफ्ना कोणबाट व्याख्या र विश्लेषण गरिँदै छन् । कोही यो राज्यकै संरक्षणमा सम्भव भएको दाबी गर्दै छन् त कोही विदेशी उक्साहटमा । त्यसो त, भारतका विभिन्न भूगोलमा धार्मिक हिंसा भैरहन्छन् । मणिपुरको हिंसा साम्य नहुँदै राजधानी दिल्लीको छेउछाउबाट पनि यसै साता हिंसाका खबरहरू आइरहेका छन् ।अग्निज्वालानेपालको साँध भारतीय पूर्वोत्तर राज्य मणिपुरसँग जोडिएको छैन । मणिपुर नेपाली सीमाबाट कति टाढा छ, त्यो गणनाको पनि अर्थ छैन; तर मणिपुरमा जे भैरहेको छ, त्यो कहीँको पनि मानवीय सरोकारभन्दा बाहिरको विषय होइन । अन्तरधार्मिक तनाव वा दंगा अचानक हुँदैन । एउटा पृष्ठभूमि हुन्छ, एउटा कथानक हुन्छ । द्वन्द्वका बीउहरू छर्ने, मलजल गर्ने, हुर्काउने काम पहिलादेखि नै योजनाबद्घ रूपमा वा लहलहैमा भैरहेको हुन्छ । नेपालमा धार्मिक हिंसा हुँदै नभएको होइन तर यसले व्यापकता पाउनुअघि नै नियन्त्रित गरिएको छ । आगो सल्काउन सजिलो छ तर त्यो आगो फैलिएपछि अरूकै घरलाई मात्र खरानी बनाउँछ भन्ने हुन्न । अग्निज्वालाले जेजे सामुन्ने भेट्टाउँछ, ती सबैलाई भस्म गर्छ । राजनीतिक द्वन्द्वभन्दा नितान्त फरक चरित्रको हुन्छ धार्मिक द्वन्द्व, जुन तथ्य र तर्कभन्दा पनि पूर्वाग्रह एवं अहंकारमा अडिएको हुन्छ । र, सामुदायिक संवादहीनता धार्मिक द्वन्द्वको महत्त्वपूर्ण अवयव हो । वर्तमान घडी नेपालका लागि निर्णायक छ । देशको भविष्य शान्तिपूर्ण र पूर्ण लोकतान्त्रिक राज्यको निर्माणमा निर्भर छ । अहिले २०८० साल कसरी बित्ला भन्ने चिन्ता नगर्दै २०८४ मा हुने चुनावको व्यूहरचना हुँदै छ । संविधान निर्माणसँग जोडिएका कतिपय राजनीतिक सवाल अझै टुंगिएका छैनन् । संविधान कार्यान्वयन अप्रभावकारी हुनाले एक प्रकारको नैराश्य छँदै छ । नेपाली समाजमा पनि विभाजन र ध्रुवीकरण ल्याउने हर्कतका कारण ‘राष्ट्रिय सुरक्षा’ जटिल बन्दै गएको देखिँदै छ । लोकतान्त्रिक नेपाल कुन बाटो जाने निधो गरेर मात्रै पनि पुग्दैन; पाइला कहाँ टेक्ने, त्यो पनि निर्णायक हुन्छ । त्यसैले एक–एक पाइला कसरी र कहाँ राखियो, त्यसले लकिर कोर्छ ।तुरुपपछाडिका छाया सिमाना जोडिएको भारतसँग धार्मिक–सांस्कृतिक सम्बन्ध अटुट रहँदै आए पनि नेपाल आफ्नो आन्तरिक जीवनमा त्यहाँका कैयौं डढेलाबाट जोगिँदै आएको हो । त्यो डढेलोले तत्कालीन ब्रिटिस इन्डिया तथा अहिलेका अरू दक्षिण एसियाली मुलुकलाई बेलाबखत डढाउँदै रह्यो, नेपाल त्यो मानसबाट लगभग अछुतै बस्यो । तर पछिल्ला दशकमा कट्टरपन्थी मानसको प्रतिस्पर्धात्मक भावना सृजना गर्ने गतिविधि बढेका छन् । धार्मिक अतिवादको टकरावको भय बढेको छ, जुन चिन्ता मधेशमा बढी छ ।पहिचानको खोजी र मान्यताका लागि लोकतन्त्र पहिलो आवश्यकता हो । साझा संविधानबाट निःसृत लोकतन्त्रको उदार राजनीतिक भूमिमा मात्रै विविधता फल्न–फुल्न सम्भव हुन्छ । यही भएरै, जनआन्दोलन–२०६३ पछि खुला र उदार लोकतन्त्रको राजनीतिक वातावरणमा समाजमा जातीय, भाषिक, सांस्कृतिक तथा क्षेत्रीय विविधताको समूहगत अभिव्यक्ति हुन थाल्यो र सोही अनुसार मान्यताको पनि खोजी हुन थाल्यो । राज्यका निकायहरूमा उनीहरूको पहुँच र प्रतिनिधित्वका विषयहरू सतहमा उत्रिन थाले । राज्यसँग सम्बन्ध पुनर्परिभाषित गर्न कतिपय अवस्थामा विभिन्न धार्मिक पहिचानवादीले एउटै राजनीतिक अस्मिता ‘मधेशी’ का आधारमा साथसाथ संघर्ष गरे, शहादत दिए । सहयात्रा अघि बढेपछि कुनै समुदायलाई लाग्यो— हामी कतै अलपत्र त पारिँदैनौं ? राज्यसँगको संघर्षमा साथ रहँदाको सहयात्राको भाव चुनावी राजनीतिले कतै खण्डित त गरिरहेको छैन ?नेपाल एक बहुसांस्कृतिक मुलुक हो । यो अनेकौं संस्कृतिको संगम हो । यहाँका बासिन्दाहरूबीच सम्बन्धको लामो इतिहास छ जसमा आपसी तनाव र तालमेल रहँदै आएको छ । नेपाली समाजको विकासक्रम आफ्नै तरिकाको छ । यहाँका विभिन्न धार्मिक–सांस्कृतिक सम्बन्धहरू आफ्नै तरिकाले परिभाषित हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्नेहरू बहुसंख्यक छन् । यो नै नेपाली समाजको तागत हो । यसलाई ठीकसँग डोर्‍याउन संविधानको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुनुपर्छ । संविधान वा शासकले कुनै समुदायप्रति पूर्वाग्रह राख्नु हुँदैन । कसैले कसैप्रति घृणा नराखोस् वा इतिहासलाई आज हिंसा निम्त्याउन प्रयोग नगरोस् । अन्यत्र के हुँदै छ, समुदायहरूले त्यसको देखासिकी नगरून् वा प्रतिशोध नराखून् । सहअस्तित्वको मन्त्रले नै वञ्चित समुदायलाई सशक्त एवं सुरक्षित राख्न सक्छ । राजनीतिक दलहरू धर्म, समुदाय, जाति वा क्षेत्रलाई केवल भोटका रूपमा हेर्छन् र त्यसैको जोडघटाउमा तुरुपहरू फाल्छन् । धार्मिक अतिवादबारे को–को बोल्दै छन् वा को–को छनोटका आधारमा बोल्दै छन्, त्यसको लेखाजोखा त हुन्छ नै । अतिवाद समुदायविशेषमा सीमित पनि छैन । मधेश एकातिर राज्यसँग संघर्षरत छ, अर्कातिर आन्तरिक सामाजिक जीवनमा विभिन्न परिप्रेक्ष्यमा परिभाषित हुन खोज्दै छ । राज्यसँगको सम्बन्धमा जहाँ खुला वैचारिक विमर्श र प्रस्टता छ, त्यहीँ सामाजिक सम्बन्धहरूबारे मुखर वैचारिकी छैन । र, मधेशी समाजभित्रै धर्मान्तरणको क्रम बाक्लिँदै छ ।कट्टरपन्थी मानस मानिसमा आशंका छ, धार्मिक अतिवादको राजनीतिले अन्ततः लोकतन्त्रलाई नै आघात गर्ने त होइन ? लोकतन्त्रसँग धर्मको राजनीतिको के सम्बन्ध छ ? छरछिमेकमा चलेको धार्मिक नारा र रणनीतिका आधारमा राजनीतिक तागत बटुल्ने अवधारणाको भविष्य कस्तो रहला ? बहुसंख्यकमा असुरक्षाबोध वा अल्पसंख्यकमा भयको व्याप्तिले केकस्ता गतिविधि उत्पन्न हुन्छन् ? नेपालको तराईमा हिंसा भए भारतीय सीमावर्ती राज्यमा त्यसको कस्तो असर पर्ला ? यी र यस्तै प्रश्नहरूको विवेचना जरुरी छ । यति बेला साम्प्रदायिक, संकीर्णतावादी र कट्टरपन्थी ढर्रामा नयाँ ‘चेतना’ फैलाउने प्रयास भैरहेको छ । सामुदायिक समरसताका परम्परागत सूत्रहरूलाई चुँडालिने क्रूर कोसिस हुँदै छ । धार्मिक पहिचानका कारण ‘हामी’ तथा ‘अरू’ भन्ने संकथनलाई बल दिने दुराग्रह हुँदै छ । यस्तो स्थितिका लागि कसले उक्साउँदै छ ? कसले अमुक घटना वा विगतको सन्दर्भलाई कुत्सित मनसायले मुखर तुल्याउँदै छ ? कुनै दुई व्यक्तिबीचको नितान्त व्यक्तिगत झगडालाई पनि कसैले किन सामुदायिक रूप दिन खोज्दै छ ? परम्परादेखि हुँदै आएका पर्व–त्यौहारमा छेकबार गर्न कोही किन तम्सिँदै छ ?समाजमा कट्टरपन्थी मनोभाव थपिँदै जानु चिन्ताको विषय हो । यसबारे बहुकोणीय विमर्श देशको दीर्घकालीन एकताका लागि आवश्यक तत्त्व हो । धन्न, अहिलेका लागि धार्मिक ध्रुवीकरण चाहनेहरू खाँबो चिथोर्नमा सीमित हुन पुगेका छन् । तर छिमेकमा जस्ता नाराहरू गुन्जिरहेका छन्, त्यस्तो मनसुबा राख्नेहरूको स्वर यता अहिलेका लागि ‘म्याउँ–म्याउँ’ मा मात्र सीमित छ । पछिल्ला वर्षहरूमा देखा परेका घटनाक्रमबारे सबैका आआफ्ना चस्मा र आआफ्ना सत्य होलान् । तर निर्विवाद सत्य हो— धार्मिक द्वन्द्वको सबैभन्दा बढी भुक्तभोगी सम्बन्धित समाज नै हुन्छ । धार्मिक पहिचानका आधारमा भय वा निराशा दुइटै अवस्था भयानक हो । समाजको लोकतन्त्रीकरणधार्मिक क्रियाकलापको सार्वजनिक अभ्यास गर्न रुचाउनेहरू सबैतिर छन् । यस्तो गर्दा अर्काको आस्थालाई होच्याउनु भएन । कुनै समुदायको आस्था केन्द्रअगाडि अर्को समुदायले किन शक्ति प्रदर्शन गर्नुपर्‍यो ? आफूजस्तै अर्को समुदायले शान्तिपूर्ण धार्मिक प्रदर्शन गर्दा त्यसलाई स्विकार्ने उदारताले सामाजिक समरसता ल्याउँछ । धार्मिक अधिकारको स्वतन्त्रताको अर्थ अरूलाई हेय देख्नु पनि होइन । धार्मिक गतिविधि जहिले पनि निःशस्त्र गरिनुपर्छ । परम्परा वा प्रतिस्पर्धाका नाममा हतियारको आम प्रदर्शनलाई लोकतान्त्रिक समाजले कदापि मन पराउँदैन ।कुनै पनि प्रकार वा पक्षको अतिवादको फराकिलो स्वीकृति नेपाली मध्यमार्गी मानसले कहिल्यै दिएको छैन । लोकतन्त्रलाई समाजको अवस्था बदल्ने एउटा माध्यमका रूपमा स्वीकार गरिएको छ । लोकतन्त्रलाई शक्ति सञ्चयको माध्यम बनाउन चाहने कुनै पनि समुदायले आफ्नो आन्तरिक जीवनको लोकतन्त्रीकरणलाई रोक्नु हुँदैन । अहिले विभिन्न स्वार्थी समूहले गलत सूचना र कथ्यहरूको निर्माण गरी समुदायलाई विवेकहीन जमात बनाउने यत्न गर्न खोज्दै छन् । यो भनेको ‘सामुदायिक सशक्तीकरण’ नामको त्यस्तो गलपासो हो जहाँ जति बल गरिन्छ जीवन त्यत्तिकै कसिँदै आउँछ ।यस्ता समस्याहरू किन देखिँदै छन् ? काठमाडौंमा बसेकाहरूका आआफ्नै हितमैत्री व्याख्या छन् । यता सामाजिक धरातल फेरिँदै गएको छ । विभिन्न प्रचारतन्त्रको व्यापकताले नशाझैं लठ्याउँदै छ । एउटा समुदाय आफ्नै छिमेकीबारे अनेकौं अनुमान, आशंका र अफवाह सँगालेर बसेको छ । सबैका आआफ्नै कर्मकाण्ड, आडम्बर र प्रदर्शनमोह बाक्लिँदै छन् । सोसल मिडियामा आउने कुतर्क, अर्धतथ्य वा कुसूचनाले नै व्यक्तिलाई निर्देशित गर्छन् । यस्तोमा उक्त व्यक्ति चालै नपाई भीडको अभिन्न अंग बनिसकेको हुन्छ । यहाँका रैथाने संस्कृति र परम्पराहरूमा संवादका सबल माध्यमहरू मौजुद छन्, तैपनि हामी अन्यत्रको पित्तलतिर मोहित छौं, आफ्नै स्वर्ण कलशको जयगान गर्दैनौं । नबिर्सौं, मणिपुर एक दिनमा हिंसाको लप्कोमा लतपतिएको होइन । मणिपुर टाढा छ भनेर ढुक्क हुने बेला होइन यो ।