डरको पाठशाला, मनको गणित
मानसिक स्वास्थ्यका विषयमा अनेक कोणबाट बहस र चर्चा भइरहेको छ, तर त्यसमा एउटा पक्ष छुटिरहेको छ । त्यो हो— व्यक्तिको विगत । कोही मान्छे मानसिक तनावमा छ, निराशाको गर्तमा जाकिएको छ वा एन्जाइटी–डिप्रेसनसँग जुधिरहेको छ भने त्यो आजको घटनाको मात्रै परिणति नहुन पनि सक्छ ।
मानसिक स्वास्थ्यका विषयमा अनेक कोणबाट बहस र चर्चा भइरहेको छ, तर त्यसमा एउटा पक्ष छुटिरहेको छ । त्यो हो— व्यक्तिको विगत । कोही मान्छे मानसिक तनावमा छ, निराशाको गर्तमा जाकिएको छ वा एन्जाइटी–डिप्रेसनसँग जुधिरहेको छ भने त्यो आजको घटनाको मात्रै परिणति नहुन पनि सक्छ ।व्यक्तिविशेषको विगततिर फर्केर नहेरेसम्म उसको मानसिक स्वास्थ्यबारे निष्कर्षमा पुग्न सकिँदैन ।बेलाबेला जब मानसिक स्वास्थ्यका विषयमा जुध्नुपर्ने परिस्थिति बन्छ तब म आफ्नै विगततिर फर्कने गर्छु । मैले थाहा पाउने बेलादेखि मलाई सतर्क गराउन डर देखाइयो । कहिले भनियो— मकैबारीबाट जोगी आउँछ, झोलामा हालेर लैजान्छ । कहिले भनियो— पुलिस आउँछ, समातेर लैजान्छ । कहिले भनियो— भूत आउँछ, समातेर लैजान्छ । घरमा बाआमाको डर; स्कुलमा सरको डर; आफन्तको घरमा गयो, ठूला मान्छेको डर । म र मेरो उमेरमा बालबालिका डरैडरको पर्खालभित्र कैद भएर हुर्कियौं । डरहरूसँग हुर्किएकाले नै होला, मलाई सानै कुराले बेचैन बनाउँछ, छटपटी गराउँछ । अनि यस्तो बेचैनी र छटपटी पनि मनभीत्र हुर्किंदै जान्छ । हामीभित्र बेचैनी र छटपटी कसरी हुर्किन्छ, त्यो हामीले पाउने सूचनामा निर्भर हुँदो रहेछ । जस्तो कि, सानो छँदा एक दिन म र साथीले जंगली च्याउ टिपेर ल्याईवरी पकाएर खाइरहेका थियौं । त्यति नै बेला एक आफन्त आउनुभयो । मलाई हेरेर भन्नुभयो, ‘हेर् त, तेरो जिब्रो कालो भइसकेको छ । तैंले बिषालु च्याउ खाइस्जस्तो छ । तँ अब तीन–चार दिनमा विष फैलेर मर्छस् ।’ मर्ने कुरा सुनेर मेरा हातखुट्टा पूरै लुला भए । म लगलग कामेजस्तो भएँ । जबकि मसँगैको साथीले भने त्यो कुरालाई केही मतलब गरेन । बरु केही हुन्नको भावमा ऊ घरतिर हिँड्यो । मैले फिल्ममा पुराना दृश्य देखाउन रिवाइन्ड गरेजस्तै आफ्ना स्मृतिहरू रिवाइन्ड गरें । म जंगल पुगें, च्याउ टिपेको सम्झें । च्याउ टिप्ने बेला म जामुनको रूखमुनि पुगेको सम्झें । अनि रूख हल्लाएपछि एक–दुई जामुन खसेको सम्झें । त्यो खाएको सम्झें । त्यसपछि म एक्लै कराएँ, ‘अब म मर्दिनँ । किनकि जामुन खाएर पो मेरो जिब्रो कालो भएको थियो ।’ अहिले त्यो घटना सम्झिँदा मलाई लाग्छ, एउटा सूचनाले मात्रै हाम्रो मनलाई प्रभाव पार्दो रहेछ । जामुन खाएको नसम्झिँदासम्म मलाई मर्छु भनेजस्तो भयो । मेरो मन मात्रै आत्तिएन, मेरो शरीरले नै त्यस्तै प्रभाव देखायो । जामुन खाएको सम्झिएपछि म बाँच्छु भन्ने भयो । हाम्रा मनोदशाहरू पनि यस्तै ससाना सूचनाहरूबाट निर्देशित हुँदा रहेछन् ।मानसिक स्वास्थ्यका लक्षणहरू मात्रै वर्तमानमा देखिने रहेछन्; यसको बीउ त सानैमा रोपिएको हुँदो रहेछ । स्कुलदेखि नै मानसिक स्वास्थ्यबारे पढाइनु जरुरी रहेछ । हामीलाई हाकिमसँग, अभिभावकसँग, समाजसँग कसरी कुराकानी गर्ने; कसरी व्यवहार गर्ने भन्नेबारे पढाइयो, तर आफ्नै मनसँग, आफ्नै भावनात्मक संवेगसँग कसरी संवाद गर्ने भनेर सिकाइएन । आफूभित्र हुर्किरहेका मानसिक संवेगहरूसँग कसरी संवाद गर्ने भन्नेबारे हामीले कहिल्यै पढ्न पाएनौं । हामीले गणित पढ्यौं, जोडघटाउ सिक्यौं, तर मनकै गणितको हिसाब गर्न सिकेनौं । एउटै घटनालाई फरकफरक मानिसले फरकफरक तरिकाले ग्रहण गर्छ । कसैलाई त्यही कुराले प्रभाव पार्छ, कसैलाई सामान्य लाग्छ । यो कुरा हामीले कहीँकतै पढ्न पाएनौं । कहीँ केही खानुअघि हामी प्रायः किचन कस्तो छ भनेर हेर्छौं । हामी कुनै होटलमा बस्नुअघि सरसफाइमा ध्यान दिन्छौं । तर के हामी हाम्रो सूचनाका स्रोतहरूबारे यसै गरी ध्यान दिएर सोच्छौं त ? जे सूचना पनि हामी लिइरहेका छौं, जे कुरा पनि हामी सुनिरहेका छौं, जस्तोसुकै संवादहरू पनि पचाइरहेका छौं । यस्तो व्यवहारले हाम्रो दिमागलाई नकारात्मक भावतिर लगिरहेको छैन ? यस्तो शैलीले हाम्रो मनभित्र घृणाको बीउ उमारिरहेको त छैन ? के हामी यसरी प्रश्न गर्छौं ? राग, द्वेष र मोहसँग कसरी व्यवहार गर्ने भन्नेबारे हामीलाई स्कुलदेखि नै पढाइन जरुरी छ । खराब खानेकुरा खाएर हाम्रो पेट गडबड भएजस्तै खराब सूचनाहरू सुनेर हाम्रो मन पनि गडबड हुन्छ भनेर बुझाइनुपर्छ ।हुर्किसकेको मानिस त स्वचालित मनोदशामा जाँदो रहेछ । पुरानै बानीहरूको दास भइँदो रहेछ । हामी किन नकारात्मक समाचारहरू मन पराउँछौं ? किन अरूको दुःखमा हामी अलिकति पनि संवेदनशील हुँदैनौं ? किन समभावको अनुभूति हुंदैन ? के यो मनोस्वास्थ्यसँग जोडिएको विषय होइन ? के यो सबै हाम्रो विगतका सिकाइहरूबाट बनेको परिस्थिति होइन ? हामी हाम्रो विगत त बदल्न सक्दैनौं तर अब आउने दसौं लाख बालबालिकाको भविष्य त बदल्न सक्छौं । हाम्रो मनको संवेदनात्मक ब्लु प्रिन्ट बाल्यकालमा बनेर किशोरावस्थामै हुर्किसकेको हुँदो रहेछ । हाम्रो बाँकी जिन्दगी भनेको त त्यही ब्लु प्रिन्टमा बन्ने घरजस्तै रहेछ । हुर्किसकेपछि हामी घर फेर्न सक्दैनौं; सक्छौं त कोठा फेर्न, भित्ताको रङ बदल्न, फर्निचरहरू बदल्न । ब्लु प्रिन्टमा बनेको घरजस्तै रहेछ हाम्रो संवेदनात्मक संस्कार, जसलाई हुर्किसकेपछि बदल्न निकै गाह्रो हुँदो रहेछ । स्कुल र घरको वातावरण संवेदनामैत्री नभएसम्म हाम्रो मनोसामाजिक स्वास्थ्य कहिल्यै राम्रो बन्दैन । बाल र किशोर मनोविज्ञानमा पत्रपत्रमा बसेका संवेदनाहरू ठूलो भएपछि विभिन्न स्वरूपमा प्रकट हुँदा रहेछन् । बाल र किशोरावस्थामा लेखिएको स्क्रिप्टकै आधारमा हाम्रो जीवनको फिल्म बन्दो रहेछ । त्यसैले त मानसिक स्वास्थ्यमा हरेकको कथा फरक हुँदो रहेछ । बालबालिका र किशोरकिशोरीलाई उनीहरूभित्र प्रकट भएको संवेदना नै बाहिर आउन नदिने परम्परा हाम्रो घरभित्र छ । बाबुआमा छोराछोरीलाई जति बेला पनि हाँसिराखेको, जे भन्यो त्यही मानिराखेको मात्र देख्न चाहन्छन् । तर रिस, आक्रोश, खुसीजस्ता अनेकन् संवेदना त हामीसँगै हुर्किराख्ने हुन् । बाबुआमाले डर देखाएर, शिक्षकहरूले आक्रोश देखाएर बालबालिकालाई उनीहरूको अनुभूति प्रकट गर्नै नदिएर अनुशासनमा राख्दा रहेछन् ।हाम्रो समाजमा एउटै मान्छे तीन तरिकाले बाँचिरहेको छ । पहिलो, जे हो त्यही । जस्तो मान्छेले नुहाँउदा अनुभूति गर्छ, एक्लै बस्दा अनुभूति गर्छ । दोस्रो, समाजले, आफन्तले चिनेको मान्छे । तेस्रो, आफू बन्न चाहेको मान्छे । मसँगै कला क्षेत्रमा लागिरहेका धेरै साथी छन्, जो तीन तहभन्दा धेरै तहको जिन्दगी बाँचिरहेका छन् । कलाकारहरूको जिन्दगीको थपिने अर्को तह हो— उसले निर्वाह गरेको चरित्र । मान्छेभित्र जति धेरै तह भयो, ऊ त्यति धेरै गुजमुजिन्छ । अनि ऊभित्रको जो मान्छे हो त्यो कहिल्यै प्रकट हुँदैन । केटाकेटीमा रोपिएको डरको बीउ हाम्रो उमेरसँगै हुर्किरहेको हुँदो रहेछ । आफू जे छु, त्यो समाजले देख्ला, आफन्तले देख्ला भन्ने डरमा हामी आफूसँगै भाग्ने गर्दा रहेछौं । भाग्दाभाग्दै एउटा विन्दुमा मानिस समाजले हेर्न चाहेजस्तो कृत्रिम ‘म’ लाई नै आफ्नो छवि बनाएर हिँड्दो रहेछ । कृत्रिम छविलाई आफूभित्र संवरण गरेर हिँड्दाहिँड्दै मानिस मानसिक स्वास्थ्यको समस्याभित्र फसिसकेको हुँदो रहेछ । अरूले के सोच्लान्, अरूले के भन्लान्, कसरी कुरा गर्लान् भनेर सोच्दासोच्दै हामीले आफू नभएको मान्छे बन्नतिर शक्ति खर्च गर्दा रहेछौं । अरूले बोकाइदिएको छविको भारी बोकेर हिँड्दाहिँड्दै मानिस एउटा विन्दुमा थाक्दो रहेछ ।म पनि डरैडर बोकेर हुर्किएँ । ‘पशुपति प्रसाद’ फिल्ममा मैले हनुमानको भूमिका निर्वाह गरेको थिएँ । मेकअप गर्न र ड्रेस लगाउन–फुकाउन समय लाग्ने हुँदा आफ्नो छायांकनको पालो कुर्नुपर्ने बेला म हनुमानकै लुगा र मास्क लगाएर पशुपति परिसर घुम्थें । कतिपय मानिसले मलाई हनुमानजी ठानेर ढोग्न खोज्थे । त्यति बेला मैले सोचें, मलाई मानिसहरूले हनुमान सोचेर ढोगिरहेका छन् । तर खासमा म त हनुमान थिइनँ । कसैले मलाई यस्तो भुसतिघ्रे मानिस भएर पनि किन माग्न हिँडेको भन्दै गाली गरे । हनुमानको मास्कभित्र म मुसुमुसु हाँस्दै आफैंलाई भन्थें, ‘तिमीहरूले देखेको मान्छे म हुँदै होइन ।’ ढोग्दा पनि म खुसी भइनँ, गाली गर्दा पनि दुःखी भइनँ । मैले मास्क खोलेर आफैंसँग कुरा गरें, ‘कसैले नमस्ते गर्दा म नाक फुलाएर फुलेल हुन्छु । कसैले मेरो कमजोरीको कुरा गर्दा वा मलाई गाली गर्दा दुःखी हुन्छु ।’ मैले आफैंलाई सम्झाएँ, “मलाई मानिसले जे देख्छन्, त्यसैका आधारमा टिप्पणी गर्दा रहेछन् । मभित्रको ‘म’ त अर्कै पो हुँ । मभित्र त मेरो असंस्कृत चित्त पो छ । मभित्रको ‘म’ लाई त दुनियाँले नै देखेको छैन । त्यही भएर गाली गरे पनि प्रशंसा गरे पनि तिनीहरूले मभित्रको ‘म’ लाई होइन, मेरो देखिएको छविलाई पो हो गर्ने हुन् ।’ त्यो दिनदेखि मलाई गाली र तालीभन्दा पर बसेर जीवनलाई नियाल्नुपर्छ अनि मात्रै आफ्नो संवेदनाको भावलाई सम्हाल्न सक्छु भन्ने लाग्यो । त्यसउप्रान्त म मनको आकाशमा आउने जाने विचार र भावनाहरूको बादलका रङ र आकारहरूबाट संक्रमित नभई निर्मल निराकार असंस्कृत आकाशजस्तो चित्तको स्वरूपलाई चिन्ने यात्रामा छु । भवतु सब्ब मंगलम् !बानियाँ अभिनेता हुन् । 