पुस्तकालयमा ‘डोजर आतङ्क’
गण्डकी प्रदेशकै एक मात्र महानगरपालिका पोखराको व्यस्त बजारमा थियो, पोखरा आर्ट ग्यालरी र सार्वजनिक पुस्तकालय । महेन्द्रपुलस्थित आर्ट ग्यालरी र पुस्तकालय भत्काएर संसारभरका झन्डा फहराउने महत्वाकाङ्क्षी योजनाका साथ डोजर चलाइयो । झन्डापार्क बनाउन भन्दै पोखरा महानगरका मेयर धनराज आचार्यको अगुवाइमा पुस्तकालयमा डोजर मच्चाइएको हो ।  गण्डकी प्रदेशमा रहेको पुस्तकालयमा डोजर आतङ्क मच्चिइरहँदा उता सुदूरपश्चिम प्रदेश अन्तर्गत कैलाली जिल्लाको जानकी गाउँपालिका प्रमुख गणेश चौधरी पुस्तकालय सञ्चालनको गृहकार्यमा जुट्नुभएको छ । पोखरा महानगरपालिका प्रमुख आचार्यले डोजर चलाउनुअघि नै चौधरीले जानकी गाउँपालिकामा पुस्तकालय स्थापना गर्ने योजना बुनिसक्नुभएको थियो । त्यसका लागि उहाँले पालिकाका तर्फबाट गर्नुपर्ने काम त छँदै छ, साथै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थासँग पनि सहयोगका लागि आग्रह गर्नुभएको छ । आग्रह गरिएका केहीबाट ‘ग्रिन सिग्नल’ पाएपछि पालिका प्रमुख चौधरी कम्ती उत्साहित हुनुहुन्न । उहाँ भन्नुहुन्छ, “पालिकामा पुस्तकालय स्थापना गर्ने योजना छिट्टै पूरा हुनेमा विश्वस्त छु ।”
गण्डकी प्रदेशकै एक मात्र महानगरपालिका पोखराको व्यस्त बजारमा थियो, पोखरा आर्ट ग्यालरी र सार्वजनिक पुस्तकालय । महेन्द्रपुलस्थित आर्ट ग्यालरी र पुस्तकालय भत्काएर संसारभरका झन्डा फहराउने महत्वाकाङ्क्षी योजनाका साथ डोजर चलाइयो । झन्डापार्क बनाउन भन्दै पोखरा महानगरका मेयर धनराज आचार्यको अगुवाइमा पुस्तकालयमा डोजर मच्चाइएको हो ।गण्डकी प्रदेशमा रहेको पुस्तकालयमा डोजर आतङ्क मच्चिइरहँदा उता सुदूरपश्चिम प्रदेश अन्तर्गत कैलाली जिल्लाको जानकी गाउँपालिका प्रमुख गणेश चौधरी पुस्तकालय सञ्चालनको गृहकार्यमा जुट्नुभएको छ । पोखरा महानगरपालिका प्रमुख आचार्यले डोजर चलाउनुअघि नै चौधरीले जानकी गाउँपालिकामा पुस्तकालय स्थापना गर्ने योजना बुनिसक्नुभएको थियो । त्यसका लागि उहाँले पालिकाका तर्फबाट गर्नुपर्ने काम त छँदै छ, साथै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थासँग पनि सहयोगका लागि आग्रह गर्नुभएको छ । आग्रह गरिएका केहीबाट ‘ग्रिन सिग्नल’ पाएपछि पालिका प्रमुख चौधरी कम्ती उत्साहित हुनुहुन्न । उहाँ भन्नुहुन्छ, “पालिकामा पुस्तकालय स्थापना गर्ने योजना छिट्टै पूरा हुनेमा विश्वस्त छु ।”   हुन पनि स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ को (ज) मा रहेको आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा अन्तर्गत दफा १९ मा पुस्तकालय र वाचनालयको सञ्चालन तथा व्यवस्थापन सम्बन्धमा उल्लेख छ । यसका साथै पछिल्लो समय सरकारले एक स्थानीय तह, एक नमुना पुस्तकालयको अवधारणा पनि अघि सारेको छ । स्थानीय तहमा पुस्तकालय स्थापना गर्न र भएका पुस्तकालयको संरक्षणका लागि यसरी कानुनी रूपमै स्पष्ट व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि पोखरा महानगरका प्रमुख धनराज आचार्यले सनकका भरमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा आबद्ध १९५ देशको झन्डा गाड्ने र ती झन्डामुनि सम्बन्धित देशको नाम लेखिने भन्दै पुस्तकालयमा डोजर चलाएर रमिता देखाउनुभएको छ । झन्डापार्कका लागि लायन्स क्लब इन्टरनेसनलले ७० रुपियाँ लाख खर्च गर्ने बताइएको छ । मेयर आचार्य लायन्स क्लब इन्टरनेसनलका पूर्वराष्ट्रिय अध्यक्षसमेत हुनुहुन्छ ।पोखराको मुख्य व्यापारिक केन्द्र महेन्द्रपुलमा रहेको यो पुस्तकालय पाठकका लागि त उपयोगी थियो नै, साथै साहित्यिक रचना वाचनदेखि सार्वजनिक सरोकारका विषयमा पनि नियमित छलफल हुने गथ्र्यो । आजको दिनमा त पुस्तकालयको महत्व छ नै, साथै ऐतिहासिक महìव पनि उत्तिकै छ । पञ्चायतकालमा यही वाचनालयमा भेला भएर स्थानीय ज्ञानगुनका कुरा सिक्ने गर्थे । वाचनालयमा नियमित रूपमा भेला हुने स्थानीयकै पहलमा २०४९ सालमा पुस्तकालय खुल्न सम्भव भएको हो । जसका लागि तत्कालीन पोखरा नगरपालिकाले पनि सहयोग गरेको थियो । जुन पुस्तकालयमा करिब १२ हजार पुस्तकसहित विभिन्न विषयका अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका जर्नलसमेत राखिएको थियो । पठन संस्कृतिको महत्व बुझेर नै हुनु पर्छ, काठमाडौँस्थित अमेरिकी दूतावासले पुस्तकालय प्रवर्धनका लागि भौतिक र आर्थिक सहयोगसमेत उपलब्ध गराउँदै आएको थियो । पुस्तकालय भनेको खुला समाजको पक्षमा बहस र छलफल गर्ने सार्वजनिक स्थल पनि हो तर यस्तो बौद्धिक थलोमा डोजर चलाएर पोखराको पर्यटन प्रवर्धन गर्ने पोखराका नगर प्रमुखको तर्क तुक न बेतुक सिवाय अरू केही पनि होइन । झन्डापार्क बनाउने भन्दै डोजर चलाउने महानगर प्रमुखले बुझ्नुपर्छ कि पुस्तकालय भनेको ज्ञानको भण्डार हो । जसले गर्दा संसारभर पुस्तकालयलाई प्रतिष्ठाको विषय बनाउने गरिएको छ । अर्थात् कुनै विश्वविद्यालय, विद्यालय वा सार्वजनिक संस्थाले आफूसँग पुस्तकालय छ भने त्यसलाई गौरव ठान्ने गर्छन् । पुस्तकालय निर्माण गरेर पठन संस्कृतिलाई बढवा दिनुपर्नेमा भएकै पुस्तकालय भत्काउनुले स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिको बौद्धिक स्तर प्रस्ट हुन्छ । पुस्तकालय मासेर झन्डापार्क बनाएको भन्ने कुरा थाहा पाउँदा पोखरा घुम्न आएका पर्यटकले महानगर प्रमुखलाई के भन्लान् ? बरु पोखरा घुम्न आउने पर्यटकका लागि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पुस्तकालय बनाएर संसारभरबाट प्रकाशित नयाँ नयाँ पुस्तक पढ्ने व्यवस्था मिलाउनु पथ्र्यो । यसो भएको भए उनीहरूले पोखरा महानगरका प्रमुखको प्रशंसा मात्र गर्ने थिएनन्, आफ्नो देशमा फर्केर पुस्तकालयको प्रचारप्रसार पनि गर्ने थिए ।  हात हातमा मोबाइलबाट ताजा सूचनाको अपडेट भइरहेको युगमा पुस्तकालयप्रति धेरैको रुचि नहोला भन्ने कतिपयको बुझाइ हुन पनि सक्छ तर पुस्तकालयको महत्व बुझेकाहरू त्यस भनाइप्रति सहमत हुन सक्दैनन् । त्यसकारण राजनीतिक नेतृत्वले बुझ्नुपर्छ पुस्तकालय भनेको सूचना र ज्ञानको भण्डार हो । जसले व्यक्तिको चेतना वृद्धिमा सहयोगीको भूमिका खेलेको हुन्छ । त्यसकारण पुस्तकालयले लेखपढ संस्कृतिलाई बढावा त दिएको छ नै साथै सामाजिक रूपमा घुलमिल हुने र विभिन्न मुद्दाको बहस गर्ने थलो पनि भएको छ । पुस्तकालयमा किताबसँगै पाठकका बिचमा विचारको आदानप्रदान पनि हुन्छ । सामुदायिक पुस्तकालय यस्तो हुनु पर्छ, जसले समुदायका सदस्यलाई सुसूचित गराउने त छँदै छ, साथै सशक्तीकरण गराउने र समुदायको विकासमा प्रत्यक्ष रूपमा सहभागी गराउने काम पनि गर्छ । त्यसकारण सामुदायिक पुस्तकालयको विकास र विस्तारका लागि स्थानीय सरकारको भूमिका सहयोगी हुनु पर्छ । यसो हुँदा सामुदायिक पुस्तकालय र स्थानीय सरकारबिचको सम्बन्ध थप घनिष्ठ हुने छ । यति मात्र होइन, समुदायको आवश्यकता पूर्ति गर्नका लागि स्थानीय सरकारले यस्ता पुस्तकालयसँग सहकार्य गर्न सक्छन् । जसले गर्दा समुदायका आवश्यकता र प्राथमिकता के कस्ता छन्, त्यसबारेको सूचना आदानप्रदानमा स्थानीयलाई सहभागी गराउने र समुदायका मुद्दाबारे जानकारी गराउने काममा पुस्तकालयले अग्रसरता लिन सक्छन् ।  यस्ता सार्वजनिक पुस्तकालयभनेका समुदायको विकासका लागि महत्वपूर्ण स्रोत पनि हुन् । जहाँ समुदायका सदस्यबिच समुदायको विकास निर्माणलगायतका विषयमा पर्याप्त बहस हुन्छ । छलफल गर्न सकिन्छ । यस्ता पुस्तकालयले शिक्षा, सामुदायिक विकास, डिजिटल साक्षरता, सिप आदिबारे सिकाउँछ । सामाजिक सञ्जालको सही ढङ्गले प्रयोग गर्न सक्दा त्यसबाट पर्याप्त लाभ लिन पनि सकिन्छ तर यसको जथाभाबी प्रयोगले समाजमा अनेक किसिमका विकृति र विसङ्गति फैलिएका छन् । त्यसको कसरी सदुपयोग गर्न सकिन्छ र जोगिने उपाय के कस्ता हुन सक्छन् भनेर स्थानीय स्तरमा चेतना फैलाउने काम पनि सामुदायिक पुस्तकालयमार्फत गर्न सकिन्छ ।  अमेरिकास्थित प्यु रिसर्च सेन्टरले प्रकाशित गरेको एक अध्ययन अनुसार १६ वर्ष र त्योभन्दा बढी उमेरका आधाभन्दा बढी अमेरिकीले सार्वजनिक पुस्तकालय प्रयोग गर्छन् । नेपालमा पुस्तकालयका प्रयोगकर्ताका बारेमा कुनै अध्ययन अनुसन्धान त भएको छैन तर पनि घर घरमा देखिने सामाजिक सञ्जालको व्यस्तता हेर्दा के भन्न सकिन्छ भने नयाँ पुस्ताका लागि पुस्तकालय नौलो ठाउँ भएको छ । जहाँ कतिपयले पाइलो समेत नटेकेका हुन सक्छन् । सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले मानिसलाई एकाङ्की बनाएको छ । स्वास्थ्य मन्त्रालयका अधिकारीको भनाइमा सामाजिक सञ्जालले समाजमा मानसिक समस्या उत्पन्न हुन थालेको सङ्केत गरेको छ । जुन समस्याको उपचारमा ढिलाइ भएमा भोलिका दिनमा भयानक समस्या उत्पन्न गराउनेतर्फ उनीहरूले सजग गराएका छन् । यी र यस्ता समस्याबाट समाजलाई मुक्ति दिलाउनका लागि पनि आजको दिनमा पुस्तकालयको आवश्यकता र महìव झनै बढेको छ । त्यसकारण आआफ्नो स्थानीय तहमा पुस्तकालय स्थापनाका लागि स्थानीय तह र तिनको नेतृत्वले अगुवाइ गर्नुपर्ने आजको आवश्यकता भएको छ । किनभने पछिल्लो समय स्थानीय तहमा साधनस्रोतको अभावमा पुस्तकालय स्थापना गर्न सकिएन भन्ने अवस्था छैन । त्यसका लागि नेतृत्वको इच्छाशक्ति मात्र भए पनि पुग्छ । त्यसकारण पालिकाको तर्फबाट पुस्तकालय स्थापनाको सुरुवात मात्र गर्ने हो भने भोलिका दिनमा सहयोगी खोजी खोजी आउने छन् । स्थानीय तहमा यस्तो पुस्तकालय स्थापना होस् जहाँ सबै उमेर समूहका मानिस भेला हुन सकून् र उनीहरूले आफूलाई मन परेको किताब पढ्न पाऊन् । यसो हुँदा समाजका सदस्यले आपसमा ज्ञान र विचार साटासाट गर्न सक्छन् । यसले अन्ततः विचारको दायरा फराकिलो बनाउन मद्दत पु-याउँछ । समाजलाई सही बाटोमा डो-याउने भनेकै सद्विचारले हो ।  यति धेरै महत्व भएको पुस्तकालय मासेर झन्डापार्क बनाउन आतुर पोखरा महानगरपालिका प्रमुख आचार्य तिनैमध्येका एक नेपाली हुनुहुन्छ जसले ‘हात्ती पढेर ठुलो भएको हो र’ भनेर पढाइलाई खिसीट्युरी गर्नुभएको छ । आशा गरौँ, यस्तो निन्दनीय काम अरू स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिले दोहो-याउने छैनन् । लेखक पत्रकार हुनुहुन्छ ।   