प्रधानमन्त्रीले १६ वर्षअघि घोषणा गरेको ‘शान्ति गाउँ’ मा छैन आधारभूत सुविधा
करिब १० वर्षसम्म चलेको तत्कालीन माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको औपचारिक समापनपछि तत्कालीन सरकारले रोल्पाको जेलबाङ गाउँलाई 'शान्ति गाउँ' घोषणा गर्‍यो । सशस्त्र द्वन्द्वका बेलामा मुलुकमै सबैभन्दा बढी मानवीय क्षति भोगेको उक्त गाउँलाई साँच्चिकै नमूना बनाउने योजना पनि अघि ल्याइयो ।
रोल्पा — करिब १० वर्षसम्म चलेको तत्कालीन माओवादी सशस्त्र द्वन्द्वको औपचारिक समापनपछि तत्कालीन सरकारले रोल्पाको जेलबाङ गाउँलाई 'शान्ति गाउँ' घोषणा गर्‍यो । सशस्त्र द्वन्द्वका बेलामा मुलुकमै सबैभन्दा बढी मानवीय क्षति भोगेको उक्त गाउँलाई साँच्चिकै नमूना बनाउने योजना पनि अघि ल्याइयो ।हालका प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल सरकार प्रमुख भएका बेला उक्त गाउँलाई शान्ति र नमूना गाउँ बनाउने योजना अघि सारिएको थियो । शान्ति प्रक्रिया समापन भएपछिको २०६४ को पहिलो संविधानसभाको निर्वाचनमा दाहाल रोल्पाबाट संविधानसभाका सदस्यका रुपमा फराकिलो मतले विजयीसमेत भएका थिए । त्यसलगत्तै उनी प्रधानमन्त्री पनि बने ।तर १६ वर्षपछिसम्म पनि 'शान्ति गाउँ' का बासिन्दाले आधारभूत सुविधा समेत पाएका छैनन् । सशस्त्र द्वन्द्वका बेला सबैभन्दा बढी मानिसले ज्यान गुमाएको गाउँको रुपमा चिनिएको जेलबाङमा विकासका पूर्वाधार पर्याप्त छैनन् ।प्रधानमन्त्रीको चुनावी क्षेत्र समेत रहेको यस गाउँमा भरपर्दो सडक सुविधा र स्वास्थ्य संस्थासमेत नहुँदा स्थानीयहरू आफूलाई पछाडि पारिएको ठान्दै आएका छन् ।द्वन्द्वमा यही गाउँमा विद्रोही र राज्य पक्षका कारण ७३ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । राज्य पक्षबाट ६२ जना र विद्रोही पक्षबाट ११ जनाले ज्यान गुमाउनु परेको थियो ।रोल्पाको जेलबाङ जस्तै सशस्त्र द्वन्द्वबाट अति प्रभावित मुलुकका एक दर्जन गाउँलाई तत्कालीन सरकारले शान्ति गाउँ घोषणा गरी थप विकास गर्ने नीति ल्याएको थियो । सशस्त्र द्वन्द्वका बेला सुरक्षित ठानेर थुप्रै माओवादी नेताले यस गाउँलाई सुरक्षित सेल्टरका रुपमा पनि प्रयोग गरेका थिए । अर्कोतिर यस गाउँबाट माओवादी लडाकुहरू दलमा आबद्ध हुनेहरुको संख्या पनि धेरै थियो ।स्थानीय जेलबाङी भन्छन्, ‘हामीले सशस्त्र द्वन्द्वका बेला दाहाललाई साथ दियौं, रगत दियौं । शान्ति प्रक्रियापछि त्यसको बदलामा विकास दिन्छु भन्नुभयो, त्यो पनि मान्यौं । तर चाहे जस्तो विकास भएन ।’ जेलबाङमा वर्षभर चल्ने सडक भरपर्दो छैन भने बिजुली, टेलिफोन र स्वास्थ्य सुविधा पनि प्रभावकारी छैन । राज्यले नै रगतको बदलामा विकास दिने घोषणा गरेकोमा ढिलो मात्र नभई भुलेको अवस्था छ ।‘हामीले त्यसबेला पनि र अहिले पनि राज्यको धारणाप्रति विश्वास गर्‍यौं,’ जेलबाङ गाउँका अगुवा कम्युनिस्ट नेता चन्द्रबहादुर बुढामगर शेषले भने । उनका अनुसार गाउँमा विकास भएको भए युवाको पलायन रोकिने थियो । नेताले भाषण गरेर भुलेका कैयौं विषयमध्ये शान्ति गाउँको विकास पनि एउटा प्रमुख विषय रहेको ठान्छन् शेष ।पूर्वी रोल्पाको सुलीचौरदेखि जेलबाङ गाउँसम्मको कच्ची सडक करिब २४ किलोमिटर मात्रै लामो छ । तर पनि यो सडक वर्षभर चल्ने खालको छैन । सडक अति साँघुरो र डरलाग्दो भएकाले सार्वजनिक सवारी साधन चल्ने खालको छैन । साना सवारी साधन मात्रै हिउँदमा चल्ने भएकाले वर्षा याममा जेलबाङ आउजाउ गर्न निकै मुस्किल रहेको छ । नेताले भावनात्मक रुपमा जेलबाङ गाउँको विकास गर्ने भनेर चर्चा र भाषण गर्ने गरे पनि गाउँमा आवश्यकता अनुसार बजेट नआएको स्थानीयहरूको गुनासो छ ।सडकलाई पहिलो प्राथमिकतामा पारेर पहिलो चरणमा सडकको ट्र्याक खन्न करिब ३ करोडभन्दा बढी खर्च भएको थियो । त्यसपछि पनि चरणबद्ध रुपमा सडकको ट्र्याक खन्नमै करोडौं बजेट खर्च भइसकेको छ । पूर्वको सुलीचौरबाट फूलीवन पुग्ने सडकको फगाम खण्डबाट जेलबाङतिरको सडक छुट्टिन्छ । मुख्य सडकबाट जेलबाङ पुग्न करिब १८ किलोमिटर दूरीको यात्रा गर्नुपर्छ । बाह्रै महिना सडक संचालन हुन नसक्ने भएकाले मोटरसाइकलमा पनि यात्रा गर्न निकै असहज हुने युवाहरु बताउँछन् ।सुलीचौरबाट फगाम, जैमकसला हुँदै जेलबाङ पुग्ने सडकको नाम ‘बलीदान मार्ग’ राखिएको छ । करिब ९९ प्रतिशत मगर खामभाषीको बसोबास रहेको जेलबाङ गाउँ पहाडभित्र रहेको एउटा सुन्दर गाउँ हो भने त्यहाँबाट जिल्लाकै प्रसिद्ध धार्मिक स्थल जलजला पुग्न छोटो दूरी पनि छ । युद्ध पर्यटनप्रति चासो राख्नेहरु, तत्कालीन सशस्त्र द्वन्द्वको बारेमा अध्ययन गर्नेहरु र आन्तरिक र बाह्य पर्यटकहरु जेलबाङस्थित होम स्टेमा बास बसेर उकालो चढेर जलजला र थबाङको भ्रमणमा निस्कन्छन् । स्थानीयको पहलमा जेलबाङ लगायतका मगर गाउँमा तीन समूहमा होम स्टे संचालनमा ल्याइएको छ । स्थानीय उत्पादनका खाना खुवाउने उद्देश्यले अर्गानिक होम स्टे संचालन गरिएको जेलबाङ गाउँ होम स्टेका अध्यक्ष पृथ्वी पुनमगरले बताए ।सशस्त्र द्वन्द्वमा मारिएकाहरुको नामावली तत्कालीन जेलबाङ गाविसले घरका भित्ताभर लेखेर राखेकाले उक्त विषयमा अध्ययन गर्नेहरु जेलबाङ आइरहन्छन् । युद्ध पर्यटन र नयाँ गन्तव्य पहिचानमा लागेका जेलबाङका युवा पर्यटन व्यावसायी बाल्कुराम पुनले जेलबाङ गाउँलाई पर्यटकीय हिसाबले चिनाउनुपर्दा युद्धबाट अलग राखेर वर्णन गर्न नसकिने बताए ।‘सशस्त्र द्वन्द्वका बेला मानवीय योगदान र मानवीय क्षति, पर्यटकीय महत्व, कला संस्कृति र गुरिल्ला ट्रेकिङको समेत सम्बन्ध रहेको छ । युद्धबारे जानकारी लिन चाहनेहरु जेलबाङ आउन पहिलो योजना बनाउँछन्,’ उनले भने ।करिब २० वर्षअघि संयुक्त राष्ट्र संघको विश्व खाद्य कार्यक्रमको कामका लागि खाद्यान्न कार्यक्रम र जापानी संस्था जीटीजेडको प्राविधिक सहयोगमा सुलीचौरदेखि सेरमको फूलीवनसम्म सडकको ट्र्याक खन्ने काम सम्पन्न भएको थियो । तर दुई दशकसम्म पनि उक्त सडक फराकिलो बनाइएको छैन । फूलीवन नजिकै पर्ने सिरक्याङ भीर हुँदै सडक उवा र थबाङसम्म पुर्‍याउन पनि निकै वर्ष लाग्यो । तर पनि उक्त सडक फराकिलो बनाउन नसक्दा ठूला सार्वजनिक सवारी साधन चल्दैनन् । करोडौं खर्च गरेर सडकको ट्र्याक खने पनि विस्तार गर्न नसक्दा सडकको उचित प्रयोग हुन सकेको छैन । त्यसबेला विश्व खाद्य कार्यक्रमले रोल्पा र रुकुममा गरी करिब ५ अरब खर्च गरेको जनाएको थियो । उक्त कार्यक्रम भने तत्कालीन माओवादीको सशस्त्र द्वन्द्व जारी रहेकै बेला संचालनमा आएको थियो ।