‘पुरुष क्लब’ बन्दै हो सीपीसी ?
माओ त्सेतुङको नेतृत्वमा चीनमा कम्युनिस्ट पार्टी अफ चाइना (सीपीसी) स्थापित भएको १०१ वर्ष भैसकेको छ । सन् १९४९ मा जनगणतान्त्रिक मुलुक बनेको चीनमा त्यसयता सोही कम्युनिस्ट पार्टीको एकल शासन निरन्तर छ । ७३ वर्षदेखि आफ्नै नेतृत्वमा स्थिर र तीव्र विकास गर्दै आएको सीपीसीप्रति ९५ प्रतिशत चिनियाँ जनता सन्तुष्ट रहेको सर्भे प्रतिवेदन सन् २०२० मा हार्वर्ड केनेडी स्कुल अफ गभर्नमेन्टले सार्वजनिक गरेको थियो ।
माओ त्सेतुङको नेतृत्वमा चीनमा कम्युनिस्ट पार्टी अफ चाइना (सीपीसी) स्थापित भएको १०१ वर्ष भैसकेको छ । सन् १९४९ मा जनगणतान्त्रिक मुलुक बनेको चीनमा त्यसयता सोही कम्युनिस्ट पार्टीको एकल शासन निरन्तर छ । ७३ वर्षदेखि आफ्नै नेतृत्वमा स्थिर र तीव्र विकास गर्दै आएको सीपीसीप्रति ९५ प्रतिशत चिनियाँ जनता सन्तुष्ट रहेको सर्भे प्रतिवेदन सन् २०२० मा हार्वर्ड केनेडी स्कुल अफ गभर्नमेन्टले सार्वजनिक गरेको थियो ।यसमा चिनियाँ नागरिकको पनि स्वीकारोक्ति देखिन्छ । मौलिक विशेषतासहितको समाजवादको राजनीतिक सिद्धान्त अंगीकार गर्दै आएको चीनले विकासका क्षेत्रमा आश्चर्यजनक सफलता हासिल गरिरहेको छ । अमेरिकापछि विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र भएको मुलुकमा चीन दरिसकेको छ । तर लैंगिक समानताको सवालमा भने चीन झन् पछि पर्दै गएको सीपीसीको हालै सम्पन्न बीसौं महाधिवेशनबाट समेत झल्किएको छ । गत अक्टोबर १६ देखि २२ सम्म बेइजिङको तियानमेन स्क्वायरमा भएको महाधिवेशनले चिनियाँ राजनीतिको माथिल्लो तहमा स्पष्ट लैंगिक असन्तुलनलाई उजागर गरेको छ । महाधिवेशनले २ सय ५ पूर्ण सदस्यीय केन्द्रीय कमिटी घोषणा गर्दा ११ जना महिला मात्र अटाउन सके । केन्द्रीय कमिटीभन्दा माथिको २५ सदस्यीय पोलिटब्युरोमा यस पटक महिलाको सहभगिता शून्य रह्यो । अठारौं महाधिवेशनमा २ जना र उन्नाइसौं महाधिवेशनमा १ जना महिला सहभागी रहेको पोलिटब्युरो अहिले पूर्णतः महिलाविहीन छ । २५ वर्षपछि पोलिटब्युरोमा महिला सहभागिता शून्यमा पुगेको हो । त्यसो त सन् १९४९ पछि पोलिटब्युरोमा ६ जना महिला मात्र पुगेका र तीमध्ये ३ जना संस्थापकका श्रीमती नै थिए । पोलिटब्युरो स्ट्यान्डिङ कमिटी भने अहिलेसम्म ‘पुरुष क्लब’ नै बनिरहेको छ । ‘आइरन लेडी अफ चाइना’ का रूपमा पनि परिचित सन चुनलान यसअघि पोलिटब्युरोमा थिइन् । उनी पहिलो पटक महिला सदस्यका रूपमा स्ट्यान्डिङ कमिटीमा पुग्ने आकलन पनि कतिपयले गरेका थिए । तर उमेरका कारण उनले यो महाधिवेशन चलिरहँदा राजनीतिबाट अवकाश लिइन् । अघिल्लो पाँचवर्षे कार्यकालमा पोलिटब्युरो सदस्यको हैसियतले प्रतिष्ठायुक्त भाइस प्रिमियर (उप–प्रधानमन्त्री) पद उनले पाएकी थिइन् । राष्ट्रपति सी चिनफिङले उनलाई ‘शून्य कोभिड नीति’ कार्यान्वयनको प्रमुख जिम्मेवारी पनि सुम्पेका थिए । चुनलानको बहिर्गमनले राजनीतिमा महिलाको हस्तक्षेपलाई ठूलो धक्का लाग्नेछ नै । विश्वकै ठूलो राजनीतिक पार्टीको कुल सदस्य संख्याको लगभग २९ प्रतिशत महिला रहे पनि उनीहरूको हैसियत तल्लो तहका कमिटीतिरै सीमित छ । सीपीसीका संस्थापक अध्यक्ष माओ महिला सहभागिताको सवालमा उदार देखिन्थे । उनको ‘विमेन होल्ड अप हाफ द स्काई’ (महिलाले आधा आकाश ओगट्छन्) भनाइ चीनमा अझै चर्चित छ । समाजवादी मुलुकको हैसियतले स्वतः अंगीकार गर्नुपर्ने लैंगिक नीतिको झल्को माओको यो भनाइले जरुर दिलाउँछ । तर राजनीतिक क्षेत्रमै लैंगिक समानता अझै कार्यान्वयनमा नआउनुले माओको भनाइको औचित्य नरहनु मात्र हैन, चीनमा समाजवाद स्थापना गर्नदेखि अहिलेसम्म पुरुषसरह योगदान दिएका महिला नेताहरूको भूमिकालाई समेत अवमूल्यन गरिएको टिप्पणी भइरहेको छ । राजनीतिमा रुचि राख्ने महिला चीनमा बढिरहेका छन् भन्ने कुरा जनवरी २०२० देखि जुन २०२१ बीच पार्टीको नयाँ सदस्यता लिनेहरूमध्ये आधाभन्दा बढी महिला भएबाट पुष्टि हुन्छ । तर राजनीतिक सिँढीको शीर्षस्थानमा उक्लिनका लागि नेतृत्वको सहयोग र समर्थन नहुँदा जति माथिल्लो तह, त्यति महिला सहभागिता कम हुने स्थितिले सीपीसीलाई गाँजेको छ । महाधिवेशनका २ हजार ३ सय प्रतिनिधिमध्ये महिलाको संख्या एकतिहाइभन्दा कम भएका कारण केन्द्रीय कमिटीमा उल्लेख्य महिला पुग्न सकेनन्, जसको असर पोलिटब्युरो र स्थायी समिति चयनमा देखियो । संयुक्त राष्ट्रसंघको सन् २०२१ को तथ्यांक अनुसार चीनमा महिलाको संख्या समग्र जनसंख्याको ४८ दशमलव ७ प्रतिशत छ । पार्टीको सदस्यता विस्तार गर्दा पछिल्लो समय पुरुष संख्याकै सरह महिलाहरू समाहित हुने गरेका छन् । तैपनि महिलालाई जिम्मेवारी दिँदै अघि बढाउने नेतृत्वको योजना नहुँदा राजनीतिबाट पलायन हुने महिलाको संख्या उति नै बढिरहेको र सक्रिय हुनेहरू पनि स्थानीय तहबाट माथि उक्लिन नपाएको देखिन्छ । राष्ट्रपति सी चिनफिङका धेरै विश्वासपात्र तथा पूर्वसहकर्मी पोलिटब्युरोमा अटाएका छन् तर महिला सहकर्मी भने शीर्ष प्रान्तीय पदहरूमा समेत उल्लेखनीय रूपमा पुगेका छैनन् । सन् २०१२ मा पार्टी महासचिव भएपछि राष्ट्रपति सी चिनफिङले आफूमाथि सम्पूर्ण शक्ति केन्द्रित गरेका छन् । पार्टी, सरकार र सेना तीनै क्षेत्रको प्रमुखका हैसियतले उनी सर्वशक्तिमान् छन् । अघिल्लो महाधिवेशनबाट १० वर्षमा पार्टीको नेतृत्व परिवर्तन गर्ने संवैधानिक प्रावधान हटाएपछि उनले जे चाहन्छन् त्यो लागू गर्न कुनै अप्ठेरो छैन । तर पार्टी संरचनामा महिलाको सहभागितातर्फ उनले ध्यान दिनु जरुरी ठानेका छैनन् । अझ पार्टीको निर्णायक तहमा महिलालाई पुर्‍याउने ध्येयमा उनी उदासीन रहेको चिनियाँ राजनीतिका जानकारहरू स्विकार्छन् । यो महाधिवेशनमार्फत माथिल्ला निर्णायक कमिटीहरूमा आफ्ना विश्वासपात्रको ‘मण्डली’ बनाउन उनी जसरी अग्रसर रहे, त्यसरी नै महिला सहभागिताको सवालमा पनि सकारात्मक हुन्थे भने पोलिटब्युरो महिलाविहीन हुने थिएन ।समाजवादी मुलुक हुँदाहुँदै पनि चीनमा महिलाहरूको मुख्य पहिचान राजनीति नभएर कला, संगीत, एक्रोब्याट्स, जिम्न्यास्टिक, सर्कस जस्ता क्षेत्रमा सीमित हुने गरेको छ । यसका निम्ति बाल्यकालदेखि नै उनीहरूको गन्तव्य निर्धारण गर्न सरकारसमेत लागिरहेको छ । तसर्थ प्राज्ञिक तहमा समेत महिलाको उपस्थिति यथेष्ट हुन सकेको छैन । पार्टी नेतृत्वमा महिलाको कमजोर उपस्थितिको प्रभाव अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा समेत परेको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघको एक सर्वेक्षण अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूमा नेतृत्व गरिरहेका ३१ चिनियाँ नागरिकमध्ये ४ जना मात्र महिला छन् । चिनियाँ समाज पितृसत्तात्मक भएकाले ठूला कम्युनिस्ट नेताहरूसमेत महिलालाई कार्यालयमा भन्दा घरमै बसेको हेर्न रुचाउने तथ्य स्थापित छ । सिद्धान्तमा कम्युनिस्ट चीनले संसारकै सबैभन्दा समतावादी शासन भएको दाबी गर्छ । जनवादी गणतन्त्रको स्थापना भएदेखि नै सीपीसीले लैंगिक समानताको प्रत्याभूतिका लागि ‘पुरानो चीन’ भन्दा समाजवादी शासन व्यवस्था हरतरहले उत्कृष्ट भएको देखाउन पछि नपरेको ‘चिनियाँ राजनीतिमा महिला प्रतिनिधित्व सम्बन्धी प्रतिवेदन’ ले बताउँछ । यो महाधिवेशनको उद्घाटन सत्रमा पनि आधुनिक समाजवादी देश निर्माण गर्ने राष्ट्रपति सी चिनफिङले उद्घोष गरे । तर समाजवादी देशका आवश्यक पूर्वसर्त केके हुन् भन्नेबारे चीन आफैं अन्योलग्रस्त छ । लोकतान्त्रिक मुलुकमा महिलालाई अधिकारका लागि विद्रोह गर्ने छुट भए पनि एकल पार्टीको अधिनायकत्व भएको मुलुकमा यो सुविधा नहुँदा चीनमा महिला सहभागिता वृद्धि हुन नसकेको पश्चिमा राजनीतिक विश्लेषकहरूको तर्क छ । तिनै तर्कलाई बल पुर्‍याउने एक घटना यहाँ सान्दर्भिक देखिन्छ । पश्चिमा देशहरूमा ‘मी टु’ अभियानले धेरै राजनीतिक नेता तथा सरकारी अधिकारी कारबाहीमा परे तर चीनको एक घटनामा पीडित झनै पीडित हुनुपर्ने अवस्था आयो । केहीअघि टेनिस स्टार पेङ सुईले एक शीर्ष चिनियाँ अधिकारीलाई यौन दुर्व्यवहारको आरोप लगाएपछि धेरै हप्तासम्म पीडित आफैं गायब हुनुपर्‍यो । हाल सेवानिवृत्त आरोपित अधिकारी झाङ गाओली भने यो अधिवेशनको उद्घाटन सत्रअगाडिको लाइनमा प्रमुख सिटमा विराजमान थिए । समाजवादसँग असंगत हुने यी र यस्तै व्यवहार नसच्चिए सीपीसी पुरुष नेताहरूको क्लब मात्रै बन्न के बेर ? (एजेन्सीहरूको सहयोगमा)