दबिएका साहसी : माहुते महिलाको कथा 
भिमकाय हात्तीको गोठालो लाग्नु चानेचुने काम होइन । जो कोहीले हिम्मतै गर्दैनन् । ठूलो आँट चाहिन्छ यसका लागि । यहीँ आँटिलो काम गर्नेहरूको समूहमा दुई महिला छन्– चितवन पदमपुरकी मीना महतो र कुमरोज नयाँ बस्तीकी मीना चौधरी ।
काठमाडौं — भिमकाय हात्तीको गोठालो लाग्नु चानेचुने काम होइन । जो कोहीले हिम्मतै गर्दैनन् । ठूलो आँट चाहिन्छ यसका लागि । यहीँ आँटिलो काम गर्नेहरूको समूहमा दुई महिला छन्– चितवन पदमपुरकी मीना महतो र कुमरोज नयाँ बस्तीकी मीना चौधरी । सामान्य लेखपढ गर्न जान्ने उनीहरूले ०६८ साल मंसिरमा लोकसेवाबाट महिला माहुतेमा नाम निकालेका हुन् । चितवन निकुञ्जको सौराहास्थित हात्तीसारमा काम गर्ने दुवैजना बिहानै कार्यथलो आउँछन् । त्यहीँ राखिएको कार्यलय पोसाक पहिरिन्छन्, हरियो पाइन्ट र सर्ट पोसाक । अनि जुट्छन् हात्ती स्याहार्न । जुट्छन । दुवैको काम बिहान उठेर घाँस काट्ने, दाना बाँड्ने र जंगलमा हात्ती चराउन लैजाने हो । ‘सुरुमा केही थाहा थिएन, परिवारको सल्लाहमा लोकसेवाको परीक्षा दिई माहुतेमा नाम निकालेर काम सुरु गरें,’ ३८ वर्षीया मीना महतोले भनिन्, ‘पहिला त हात्तीले हान्यो, कति लडियो पनि ।’ उनी हात्ती हेर्ने काम सामान्य नभएको बताउँछिन् ।  उनी ७५ वर्षको ‘सुन्दरमाला’ हात्तीको हेरचाह गर्छिन् ।३५ वर्षीया चौधरीले पहिला उमाकली हात्ती हेर्थिन् । अहिले ‘लक्ष्मण’ को रेखदेख गर्छिन् । हात्तीबाट लडेर सामान्य घाइते त कति भए कति रु यो जोडीसँग कुनै हिसाब छैन यसको । ‘सामान्य काम भए त जल्ले नि गथ्र्यो होला,’ मीना चौधरी भन्छिन्, ‘सुरुमा त गारो भएको थियो, अहिले हात्ती हेर्न सक्ने भएका छौं ।’ हात्तीसारमा दुवैले ७ पुरुष माहुतेको भीडमा आफ्नो साहस देखाएका छन् । अवसर पाए महिलाले पनि साहसको काम गर्न सक्छन् भन्ने प्रशंसाको पात्र २ मीना बनेका छन् । ‘चौबीसै घन्टा काममा खटिन्छौं,’ महतोले भनिन्, ‘छुट्टी नै पाइँदैन, पहिला काममा डराउने हामी अहिले ढुक्कसँग पाएको जिम्मेवारी निर्वाह गर्न सक्ने भएका छौं ।’ पुरुष धेरै भएको ठाउँमा काम गर्न चुनौती छ ।  उनीहरूको गुनासो बिदा नमिल्ने छ ।‘महिनावारी हुँदासमेत छुट्टी मिल्दैन, अरू दिन त बिदाको के कुरा गर्नु,’ मीना महतोले भेटमा भनिन्, ‘यस्तो काम गर्दा झन् कष्ट हुन्छ, महिलाको समस्या कसले बुझ्ने रु शुक्रबाररशनिबार भन्न पाइँदैन ।’ चुनौतीपूर्ण काम रोजेका यो जोडीको पारिश्रमिक सञ्चय कोष काटेर मासिक १२ हजार हुन्छ । सामान्य परिवारका दुवैले यही खर्चले परिवार चलाएका छन् । मीना चौधरीकी सौता पनि छन् । उनी कान्छी हुन् । मीना महतोका भने श्रीमान् छैनन् । महतोले छोरालाई बछौली उमाविमा पढाइरहेकी छन् ।घरको पीडा भुलेर हात्ती हेर्ने काम गर्दा पनि सहानुभूति दिने कोही छैनन् । मीना चौधरीको डेढ वर्षकी छोरी छन् । कहिलेकाहीं छोरीले गर्दा काममा समयमा आउन सक्दिनन् । ढिलो पुग्दा नराम्रो वचन सुन्नुपरेको तितो अनुभव छ उनीसँग । महिला माहुते उनीहरू मात्र हुन् । पुरुष माहुतेको दबदबा छ । सुरुमा त यिनीहरूलाई पुरुष माहुतेले सघाउँथे । अहिले फेरिएका छन् । सघाए पनि रूखो वचन लगाउँछन् । सक्छौ भने भाले हात्ती हेरेर माहुते बन भन्दै पुरुष माहुतेहरू चुनौती दिन्छन् ।‘निराशा धेरै भए पनि हिम्मत हारिसकेका छैनौं, त्यो काम पनि कुनै दिन गर्न सकिएला,’ दुवै मीनाले भने । पुरुषको भीडमा काम गर्ने वातावरण नभएको गुनासो दुवैले गरे । ‘२ जना मात्र महिला माहुते छौं,’ चौधरीले भनिन्, ‘केटाहरूले सधैं हेपेर कुरा गर्ने गर्छन्, नराम्रा शब्दसमेत बोल्छन्, सुनेर पनि नसुनेझैं गरेर हिंड्नुपर्ने बाध्यता छ ।’ उनी थप्छिन्, ‘राम्रो पढ्न सकिएन, सधैं नराम्रो वचन मात्र सुन्नुपर्छ । कहिलेकाहीं त छाड्दिम्जस्तो लाग्छ, तर मन मान्दैन, आफैं नाम निकालेर जागिर खाएकाले किन डराउने जस्तो लाग्छ ।’ कहिलेकाहीं कार्यक्रम हुँदा आउने अतिथिले भने उनीहरूको प्रशंसा गर्छन् । तर, सँगै काम गर्नेहरूले रुचाउंँदैनन् । राम्रो काम गरे पनि स्याबासी दिंदैनन् । उल्टै उडाउने, गिज्याउने गर्छन् ।  उनीहरूको गुनसो छ– तर पीडा पोख्ने ठाउँ छैन । ‘कति कष्ट सहेका छौं, हामीलाई मात्र थाहा छ,’ महतोले पीडा पोखिन्, ‘पुरुषको भीडमा कसरी काम गरेका छन् भनेर सोध्ने कोही निस्केनन् ।’ धेरैको बुझाइ महिलाले केही गर्न सक्दैनन् भन्ने नै छ । त्यही बुझाइले गर्दा अहिले २ मीनालाई समस्या भएको छ । ‘पहिला गर्व लाग्थ्यो आफ्नो पेसादेखि,’ महतो भन्छिन्, ‘अहिले पीडा सुनाउनुपर्दा दुस्ख लाग्छ ।’ धेरै पत्रपत्रिकाले समाचार लेखे । केही संस्थाले उनीहरूको साहसीपनको कदर गर्दै सम्मान पनि गरे । तर, उनीहरू मनको व्यथा भने मनमै रहेको छ । महिला अधिकारकर्मी पनि उनीहरूबारे बेखबर छन् । पुराना पुरुष माहुते पनि छन् । ‘कति बाज्ने, जस्तो आमा दिदीबैनी हामी पनि त्यस्तै हो भन्दा सबैलाई दिदी बैनी बनाएर हुन्छ भन्दै उल्टै गाली गर्छन्,’ महतोले भनिन्, ‘लोकसेवामा मौखिक परीक्षा पास गरेर आएका हामी पीडा सहेर काम गर्नुपर्ने बाध्यता छ ।’ अरू त अरू, हात्तीसारका शाखा अधिकृत बुधन चौधरी आफैं उनीहरूलाई हप्कीदप्की गर्छन् ।पंक्तिकारले कुराकानी सकेर महिला माहुतेले हेरचाह गर्दै आएको हात्तीसँग तस्बिर खिच्ने क्रममा बुधनले मुख छाडे । ‘यिनले हात्ती हेर्न सक्दैनन्, पत्रिकामा ठूलो फोटो छापेर केही हुँदैन,’ उनले भने, ‘पुरुष माहुतेले हेर्ने हात्ती यिनीहरूले पनि हेर्न सक्नुपर्‍यो नि ।’ उनले उनीहरूले गरेको राम्रो कामको अलिकति पनि प्रशंसा गर्न सकेनन् । दुवैको बारेमा एकोहोरो नराम्रो कुरा मात्र सुनाइरहे । उनले कट्किँदै भने, ‘सरुवा गर्न पनि सकिएन ।’ यो सुनेर दुवै मीना निराश बने । आडैमा थिए पुरुष माहुते । उनीहरूले त्यसै जागिर खाएको भन्दै निराश पार्ने काम गरे । ‘उनीहरूलाई इन्करेज गर्नेभन्दा डिस्करेज गर्ने धेरै छन्,’ वरिष्ठ पशु चिकित्सक डा। कमल गैरेले भने, ‘उनीहरूले साहसी काम गरेका छन्, कामको प्रशंसा गर्न सकिए अझै राम्रो गर्न सक्छन् ।’धेरै पुरुष भएको ठाउँमा थोरै महिला हुँदा यस्ता समस्या बढी देखा पर्ने गरेको उनले बताए । उनका अनुसार महिला माहुतेको संख्या बढाउन सकिए यस्ता समस्या कम हुँदै जानेछन् । दुवै मीनासँगै लोकसेवाबाट कोसी टप्पु र पर्सा वन्यजन्तु आरक्षमा एकरएकजना महिलाले माहुतेमा नाम निकालेका थिए ।