प्राविधिक शिक्षा : अवसरको आधार
माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसईई) उत्तीर्ण गरेपछिको अध्ययन दुई धारमा छुट्टिन्छ— साधारण र प्राविधिक । उच्च जीपीए ल्याउनेको रोजाइ विज्ञान समूह हुन्छ । त्यसपछि व्यवस्थापन । प्राविधिक विषय रोज्ने कमै हुन्छन् ।
माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसईई) उत्तीर्ण गरेपछिको अध्ययन दुई धारमा छुट्टिन्छ— साधारण र प्राविधिक । उच्च जीपीए ल्याउनेको रोजाइ विज्ञान समूह हुन्छ । त्यसपछि व्यवस्थापन । प्राविधिक विषय रोज्ने कमै हुन्छन् । एसईईपछिको अध्ययन भविष्यतर्फको पहिलो महत्त्वपूर्ण खुड्किलो पनि हो । त्यसैले अधिकांश अभिभावक र विद्यार्थीको रोजाइ विज्ञान समूह बन्छ । तर आर्थिक अभाव र प्रवेश परीक्षामा नाम निकाल्न नसक्दा धेरै विद्यार्थी अन्य संकाय रोज्नुपर्ने बाध्यतामा हुन्छन् । त्यसो त पहिल्यैदेखि प्राविधिक विषयतर्फ चाख राख्ने विद्यार्थी पनि हुन्छन् तर कमै मात्र ।धेरै खर्चेर पढाइ सकाएपछि तत्काल जागिर नपाए के गर्ने ? साधारण विषय पढेका धेरैमा यस्तो समस्या परेको देखिन्छ । डेढ लाखदेखि चार लाख ७५ हजार रुपैयाँसम्म खर्चेर सीटीईभीटीका तीनवर्षे डिप्लोमा कोर्स गर्ने हो भने यस्तो समस्या टाढै रहन्छ । पढाइ सक्नासाथ रोजगारी पाउने सम्भावना हुन्छ । धेरै किसिमका साधारण विषयसमेत अध्ययन हुने भएकाले प्राविधिकतर्फ सिकेको सीपले कसैलाई बेरोजगार राख्दैन ।एसईईपछि अध्ययन गर्न सकिने प्राविधिक कोर्स विभिन्न अवधिको हुन्छ । माथिल्लो तहको अध्ययनमा अघि बढ्न सकिने र मध्यमस्तरको जनशक्तिको मान्यता पाउने तीनवर्षे डिप्लोमा नै हो । प्राविधिक शिक्षा दुई/तीनमहिने, १० महिने, १८ महिने पनि हुन्छ । अरू तालिमबाट सीप मात्र सिकिन्छ । यी छोटा अवधिका तालिमले माथिल्लो तह अर्थात् स्नातक पढ्न भने पाइन्न । तीनवर्षे डिप्लोमा तह पढेपछि भने उच्च शिक्षा अध्ययनको अवसर पनि पाइन्छ । तीनवर्षे डिप्लोमा उत्तीर्ण गरेपछि राजपत्र अनंकित प्रथम श्रेणी प्राविधिक (सुब्बासरह) का लागि योग्य मानिन्छ । संविधान कार्यान्वयनसँगै अहिलेसम्म केन्द्रीकृत शासन प्रणालीमा रहेको मुलुक संघीय (प्रादेशिक) र स्थानीय तहमा बदलिँदै छ । गाउँ–गाउँमा रोजगारीका अवसर सिर्जना हँुदै छन् । हरेक गाउँपालिका, नगरपालिका, उपमहानगर र महानगरपालिकामा शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पशुपन्छी, भूमि व्यवस्थापन, भौतिक पूर्वाधार विकासलगायतका छुट्टै विभाग रहन्छन् । संघीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयका प्रवक्ता रुद्रसिंह तामाङले त्यस्ता विभागमा मध्यम खालको प्राविधिक जनशक्तिको खाँचो रहेको बताउँछन् । अब गाउँ–गाउँमा रोजगारीको अवसर सिर्जना हुने उनी देख्छन् । ७ सय ४४ स्थानीय निकायको ६ हजार ६ सय ८४ वडामै मध्यम खालका प्राविधिक जनशक्ति (डिप्लोमा तह पूरा गरेका) खपत हुने उनी बताउँछन् । ‘अहिले पनि स्थानीय तहमा जनशक्ति अभाव छ । भौतिक पूर्वाधार मन्त्रालयले केही मात्रै दिन सक्छ भनिरहेको छ । गाउँमा ओभरसियरसमेत छैनन्,’ उनी भन्छन्, ‘विगतमा ओभरसियर भएका जति सबै ‘२४ घ’ अनुसार बढुवा भएर इन्जिनियर भइसके । उनीहरू गाउँ जान चाहँदैनन् ।’ अब गाउँमै काम गर्ने जेटीए, भेटनरी, ओभरसियर, अमिन, अहेब, नर्स, ल्याब टेक्निसियनलगायत धेरै जनशक्तिको खाँचो रहेको तामाङले औंल्याए । प्रत्येक स्थानीय तहमा न्यूनतम १५ शय्याको अस्पताल बन्नेछ । विशेषज्ञ चिकित्सक, एचए, नर्स, ल्याब टेक्निसियन अनिवार्य चाहिन्छ । त्यसबाहेक फार्मेसी र रेडियोग्राफी अध्ययन गरेका जनशक्ति पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ । किनकि, केन्द्रीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारले गर्ने हरेक निर्णय कार्यान्वयन गर्ने तिनै प्राविधिक हुन् । एउटा गाउँपालिकामा ५ देखि ७ जनाको स्वास्थ्य टिम रहने स्वास्थ्य मन्त्रालयका प्रवक्ता भोगेन्द्रराज डोटेलले बताए । ‘स्थानीय निकायमा कम्तीमा पनि बेसिक हेल्थ सर्भिसको व्यवस्था दिनुपर्ने हुन्छ,’ उनले भने, ‘त्यसका लागि पर्याप्त जनशक्तिको खाँचो छ ।’ सीटीइभीटीको तीनवर्षे डिप्लोमा गरेका जनशक्ति खपत हुने अर्को निकाय विद्युत् प्राधिकरण पनि हो । गाउँ–गाउँमा विद्युतीयकरण गर्न मध्यमस्तरको जनशक्ति आवश्यक पर्ने प्राधिकरणको सञ्चालक समिति सदस्य चेतराज जोशीले बताए । निर्माण व्यवसायी क्षेत्र पनि डिप्लोमा तह अध्ययन गरेका जनशक्ति खपत हुन्छ । व्यवसायीहरूले मध्यमस्तरको जनशक्ति पाउनै गाह्रो रहेको बताउछन् ।स्थानीय निकायमा आवश्यक मध्यमस्तरका जनशक्ति उत्पादन गर्ने सीटीईभीटीको आफ्नै आंगिक २१, सामुदायिक ६१ र सम्बन्धनप्राप्त १ सय ८५ संस्थामा तीनवर्षे डिप्लोमा कोर्स अध्ययन हुन्छ । डिप्लोमा तहमा विषय छनोटको अवसर पनि प्रशस्तै छ । स्वास्थ्य, कृषि, इन्जिनियरिङ, होटल म्यानेजमेन्ट, वनलगायत २८ वटा कार्यक्रममध्ये रोजगारीको अवसर भएको जुनसुकै रोज्न सकिन्छ । प्रवेश परीक्षामा प्रतिस्पर्धा भने गर्नुपर्छ । डिप्लोमा तहमा १७ हजार हाराहारी भर्ना क्षमता हुन्छ । प्रतिस्पर्धी ३० हजारभन्दा बढी हुन्छन् । भर्नाका मापदण्डस्वास्थ्यअन्तर्गत जुनसुकै विषय अध्ययन गर्न पनि एसईईमा अनिवार्य गणित, अंग्रेजी र विज्ञान विषयमा न्यूनतम सी ग्रेड प्राप्त गरी २ जीपीए ल्याएको हुनुपर्छ । इन्जिनियरिङका कार्यक्रम अध्ययन गर्न एसईईमा अनिवार्य गणित र विज्ञानमा न्यूनतम सी ग्रेड, अंग्रेजीमा डी र जीपीए १.६ आवश्यक पर्छ । कृषि र वन अध्ययन गर्न अनिवार्य अंग्रेजी, गणित र विज्ञानमध्ये कुनै दुइटा विषयमा सी ग्रेड, एक विषयमा न्यूनतम डीप्लस र १.६ जीपीए ल्याउनुपर्ने हुन्छ । होटल म्यानेजमेन्टलगायत अन्य विषय पढ्न एसईईमा अनिवार्य गणित, अंग्रेजी र विज्ञान विषयमा न्यूनतम डी प्लस ल्याउनुपर्ने हुन्छ । छात्रवृत्ति सीटीईभीटीले डिप्लोमा तहका सबै कार्यक्रममा जेहेनदार र वर्गीकृत छात्रवृत्ति दिँदै आएको छ । एउटा संस्थाले भर्ना भएका विद्यार्थीमध्ये १० प्रतिशतलाई छात्रवृत्ति दिनुपर्ने व्यवस्था छ । यसअनुसार २० सिट कोटा भएको कार्यक्रममा दुई जना, ३० कोटाको ३ जना, ४० र ४० भन्दामाथिको कोटा पाउने संस्थाले ४ जना नि:शुल्क पढाउनुपर्ने हुन्छ । छात्रवृत्ति पाउनेमा एक हजार ६ सयको हाराहारीमा हुन्छन् । एक जनालाई सरदर साढे दुई लाखले हिसाब गर्दा पनि सीटीईभीटी र निजी शैक्षिक संस्थाले डिप्लोमा तहमा मात्रै हरेक वर्ष ४० करोड बराबरको छात्रवृत्ति प्रदान गरिरहेका छन् ।