‘कक्षाकोठा धाएर हासिल गर्ने शिक्षाको विकल्प खुला एवं दूरशिक्षा हुन सक्छ भन्ने हामी स्थापित गर्नेछौं’
खुला विश्वविद्यालय भर्चुअल माध्यमबाट उच्चशिक्षा अध्ययनअध्यापन गराउने गरी दूरशिक्षाको अवधारणाअनुसार स्थापित विश्वविद्यालय हो । नेपालमा विश्वविद्यालय र उच्चशिक्षाका शैक्षिक संस्था थपिँदै गए पनि विद्यार्थीको ध्यान भने पढ्नका लागि विदेश जाने प्रवृत्ति बढ्दो छ ।
काठमाडौँ — खुला विश्वविद्यालय भर्चुअल माध्यमबाट उच्चशिक्षा अध्ययनअध्यापन गराउने गरी दूरशिक्षाको अवधारणाअनुसार स्थापित विश्वविद्यालय हो । नेपालमा विश्वविद्यालय र उच्चशिक्षाका शैक्षिक संस्था थपिँदै गए पनि विद्यार्थीको ध्यान भने पढ्नका लागि विदेश जाने प्रवृत्ति बढ्दो छ ।खुला विश्वविद्यालयका स्वास्थ्य तथा प्रविधि संकायका डिन प्रा.डा. केदारप्रसाद रिजालसँग गत मंगलबार कान्तिपुर एजुकेसन समिटको ‘नेपालमै गुणस्तरीय उच्च शिक्षा कसरी ?’ विषयक सत्रमा कान्तिपुरकर्मी श्रद्धा अर्यालले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंश :तपाईं खुला विश्वविद्यालयमा हुनुहुन्छ । त्यहाँको पठनपाठन, गुणस्तर र विद्यार्थीको आकर्षण कस्तो छ ?विद्यार्थीहरूका कुरा सुन्दा हामीले आत्मसाथ गर्नुपर्ने विषय धेरै रहेको पाउँछु । खासगरी नेपालका विद्यार्थी विदेश जानुमा वा यहाँको शैक्षिक अवस्थाप्रति गुनासो गर्ने अधिकार उनीहरूलाई छ । हुन त विदेशिन अरू कारण पनि छन् । तर हामीले चाहिँ शैक्षिक क्यालेन्डरको पूर्ण पालना गर्न नसक्नु, हाम्रो पठन-पाठन शैलीलाई वर्तमान पुस्ताका आवश्यकतापूर्ति हुने गरी डेलिभरी दिन नसक्नु र शिक्षलाई अनुसन्धानमूलक बनाउन नसक्नु पनि कारण हुन् भन्ने लाग्छ । यसमा सुधार गर्नुपर्ने अवस्था छ । अनुसन्धानमूलक शिक्षण पद्धतिमा नगएसम्म ‘हामी यसो गर्छौं, उसो गर्छौं’ भन्दैमा युवाले पत्याउनेवाला छैनन् ।खुला विश्वविद्यालय खोलेको सात वर्ष भयो । शिक्षामा पहुँच नभएका र दूरदराजका विद्यार्थीका लागि खोलिएको थियो । खुला विश्वविद्यालयको लक्ष्य वैज्ञानिक उत्पादन गर्ने नभई राम्रो व्यवस्थापक सिर्जना गर्ने हो । जो पहिल्यै पेशा, व्यवसायमा आवद्ध छ, उसको सिप अभिवृद्धि गर्ने उदेश्य हो । हाल तीनवटा संकायमा कक्षाहरू सञ्चालन गरिएका छन् । पछिल्ला चार वर्षको विद्यार्थी भर्ना आँकडा हेर्दा खुला विश्वविद्यालयमा आकर्षण नै देखिन्छ । गत वर्षको तुलनामा यसपाली २० देखि २५ प्रतिशतभन्दा बढी भर्नाका लागि आवेदन आएका छन् । यसमा समस्या चाहिँ के छ भने जुन किसिको प्रविधि आत्मसाथ गरी त्यसअनुसार जस्तो डेलिभरी गर्नुपर्ने थियो त्यो सकिएको छैन । विदेशमा र विश्वविद्यालयबाहिर रहेको ठूलो जमातमा रहेकासम्म पुग्ने हाम्रो उदेश्य हो । विद्यार्थी विश्वविद्यालयमा जाने नभई विश्वविद्यालय नै विद्यार्थीसम्म जाने अभ्यासको सुरुवात त भएको छ तर यसमा धेरै सुधार गर्नुपर्ने कुराहरू छन् ।दूरदराजमा रहेका कति विद्यार्थीहरू खुला विश्वविद्यालयमा आए ? विदेशमा रहेका नेपालीहरूले तपाईंहरूको प्रविधिमार्फत् पढ्न पाउने अवस्था छ त अहिले ?अहिले ९ देखि ६ बजेसम्म अनलाइन र डिस्ट्यान्ट विधिबाट पढाइन्छ । हरेक सेमेस्टरमा जम्मा तीन पटक कन्ट्याक्ट सेसन अर्थात भौतिक उपस्थिति हुनुपर्ने सत्र छन् । आफूलाई पढाउने शिक्षक को हो, आफ्ना विद्यार्थी कस्ता छन् भन्ने कुरा बुझ्न कन्ट्याक्ट सेसन राखिएको हो किनभने शिक्षामा मानवीय पक्ष पनि जोडिएका हुन्छन् । अहिले अनलाइन सेसनमा ३ हजार विद्यार्थी छन् । तीमध्ये केही अरब देश, कोरिया र जापानबाट पनि भर्ना हुनु भएको छ । परीक्षा प्रणालीमा चाहिँ केही संकोच देखिन्छ । अनलाइनबाटै गृहकार्य बुझाउँदा पनि हुन्छ र भन्ने खालको मानसिकता छ । यसलाई हामीले अझै चिर्न सकेका छैनौं, डिस्ट्यान्ट लर्निङको मूल्यमान्तयता बुझाउन नसकेका हौं कि भन्ने लाग्छ ।नेपालमा खुला विश्वविद्यालय स्थापना भएको झन्डै एक दशक भइसकेको छ । यहाँहरू भाडाकै घरमा हुनुहुन्छ अहिले पनि । यसको केन्द्र कहाँ हो भन्ने थाहा नहुँदा विद्यार्थीहरूमा पनि विश्वसनियता नभएको हो कि ?विश्वविद्यालयहरू विस्तृत अध्ययन र गृहकार्य गरेर मात्रै खोलिनुपर्छ, कसैलाई उपकुलपति बनाउने नाउँमा वा कसैको राजनीतिक लहडमा खोल्दाको प्रतिफल नेपालका धेरै विश्वविद्यालयले भोगेका छन् । हामीलाई कस्तो जनशक्ती चाहिन्छ, कुन भूगोलमा र के विशेषताको आधारमा विश्वविद्यालय खोल्नुपर्छ भन्नेबारे अध्ययन हुनुपर्छ । यस्तो अध्ययन नभएकाले पनि अहिले धेरै कलेजहरू मर्ज गर्नुपर्ने अवस्था आएको हुन सक्छ । अहिलेको २१ औं शताब्दीको प्रविधि आत्मसात् गरी दुर्गम क्षेत्रमा पठनपाठनको पहुँच पुर्याउन खुला विश्वविद्यालय खोलिएको थियो तर दुर्भाग्यवश, जन्मकालदेखि नै यसले जग्गाको लागि लड्नुपरिरहेको छ । तर केही महिनाअघि मात्रै मन्त्रिपरिषद् बैठकले यसको केन्द्रिय कार्यालय भक्तपुरमा तोकेको छ र हामीले जग्गा प्राप्त गरेका छौं । अबको दुई वर्षभित्र त्यहाँ हाइटेक बिल्डिङ बनाएर हाम्रो दुरशिक्षा एवं खुला शिक्षा भनेको खासमा के हो र यसको प्रतिफल कस्तो हुन्छ भन्ने प्रमाणित गरेर देखाउँछौं । परम्परागत रूपमा कक्षाकोठामा धाएर हासिल गर्ने शिक्षाको विकल्प खुला एवं दूरशिक्षा हुन सक्छ भन्ने हामी स्थापित गर्छौ । शिक्षा क्षेत्रमा यसले ल्याउने पाराडाइम सिफ्ट यहाँ देखिनेछ ।तपाईं झन्डै ३० वर्षदेखि अध्यापन क्षेत्रमा हुनुहुन्छ । विद्यार्थीहरू नेपालमा पढेर यहीँ बस्न चाहँदैन, विदेश नै जाऊँ भन्ने अधिकांशको सोच छ । यसमा हाम्रो राज्यको नीति कमजोर हो वा परिवार जिम्मेवार हो वा विद्यार्थीकै दोष हो ? वा गुणस्तरीय शिक्षा नभएर हो ?नेपालको शिक्षा गुणस्तरीय छैन भन्ने म मान्दिनँ । इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानका विद्यार्थीले क्यानडा, अमेरिकामा तहल्का मच्चाएका छन् । हामीले नै पढाएका मेडिकल साइन्स, फरेस्ट्री, कृषि, व्यवस्थापन, सूचना प्रविधि विषयका विद्यार्थीले राम्रो गरेका उदहारण प्रशस्त छन् । हामी कहाँ मात्रै चुकेका हौं भने हामीले हाम्रा युवा पुस्तालाई टिकाइराख्ने वातावरण भने निर्माण गर्न सकेका छैनौं । हामीले अब्बल विद्यार्थी उत्पादन गरेका छौं तर विगतका हाम्रा नीतिगत त्रुटिका कारण पनि युवा विदेशिएका छन् । साथै, आफ्ना बच्चालाई ‘तिम्रो यहाँ भविष्य छैन, विदेश जाऊ’ भन्ने हाम्रा अभिभावकहरूको पनि दोष छ । ‘म बाँच्न सकेँ, तिमीसँग पनि सक्छौं, यहाँ सम्भावना छ’ भन्ने कुरा हाम्रा विद्यालयदेखि नै सिकाउनुपर्ने हो । तर निजीकरणको नाउँमा छोराछोरीलाई विदेशी पाठ्यपुस्तकको भारी बोकाएर हाम्रा मूल्य मान्यतामा हामी आफैँ कताकता चुकेका हौँ कि भन्ने लाग्छ ।मजस्तो प्रोफेसरले अनुसन्धानको आधारमा बोल्नुपर्ने हो तर नेपालका विद्यार्थी विदेश जानुको आधारभूत कारण के हो भन्नेबारे कुनै अनुसन्धान नै भएको छैन । पत्रिकाले लेखिदिएको वा कसैले भाषण गरेको भरमा बोल्नु अन्याय हुन्छ । यद्यपि, अहिलेको विश्वव्यापकरणको युगमा कसैलाई रोक्न सकिँदैन । हिजो हामीले पनि बनारस र कलकत्ता गएर पढेका हौं । त्यहाँ पढेका व्यक्त्तीलाई स्वदेश फर्काउने वातावरण पहिला थियो, अहिले त्यो छैन । स्वच्छ प्रतिस्पर्धामा आजको युवाले क्यानडा, फिलिपिन्स जहाँ पनि काम गर्न सक्छ, यो कुराको डर मलाई छैन । डर केमा हो भने हाम्रा अब्बल मान्छेहरूलाई हामीले यहाँ किन राख्न सकेनौं भन्नेमा हो । अर्थशास्त्रमा विश्वविद्यालय टप गर्नेलाई यहीँको वित्तीय क्षेत्रमा किन अड्याउन सकिएन, व्यवस्थापन विषयमा अब्बल विद्यार्थीलाई हाम्रा निजी बैंकले किन २० हजार रुपैयाँ पारिश्रमिकमा काम लाउँछन् भन्ने मूल प्रश्न हो । के सबै कुराको दोषी राष्ट्र नै हो ? अब्बल गोल्ड मेडलिस्टलाई २५ हजारमा काम लगाइन्छ । ऊ किन बस्छ यहाँ ? अर्को भनेको हाम्रा भौतिक पूर्वाधार– २१ औं शताब्दीको विद्यार्थी राम्रो शौचालय नभएको कलेजमा पढ्छ ? तसर्थ, विद्यार्थी पलायन हुनुमा गुणस्तरीय शिक्षा मात्रै कारक होइन । हाम्रा नीति, पारिवारिक सोच, पूर्वाधारदेखि राजनीतिक उतारचढावले पनि युवालाई विदेशिन बाध्य बनाएको छ । यी विषयमा हामीले सोच्नुपर्छ । शिक्षकले राज्यलाई सरकारलाई लगाउने, सरकारले अभिभावकलाई दोष लगाउने ! अब यसरी चल्दैन । हाम्रो प्राथमिकता के हो, विदेशमा पढेका विद्यार्थीलाई देशमा फर्काउन के गर्ने भन्नेबारे एकठाउँमा बसेर छलफल गरी उपयुक्त वातावरण बनाउनुपर्छ । नेपालले विदेशी विद्यार्थी ल्याउन सक्छ । तर विश्वविद्यालयको पूर्वाधार, यहाँको सामाजिक सुरक्षा र शैक्षिक कुराहरू राम्रो हुनुपर्छ । वातावरणका विविध मुद्दाहरूबारे अध्ययन गर्न मध्यपूर्वबाट हजारौं विद्यार्थी नेपाल आउन सक्छन् । उनीहरू अहिले कृत्रिम हिउँ बनाएर हिमालबारे अध्ययन गरिरहेका छन् । हाम्रोजस्तो रणनीतिक भूअवस्थिति, यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्य भएको देशमा आएर पढ्न उनीहरू पक्कै तयार हुन्छन् । तर यसका लागि नेपालका शैक्षिक संस्था र इन्डस्ट्रीबीचको साझेदारी महत्वपूर्ण हुन्छ । मेरो विद्यार्थी बेलुका काम गर्न चाहन्छ तर के यहाँको यातायात व्यवस्थाले सहयोग गर्छ ? सात बजेपछि गाडी पाइदैन । दिनभर होटल म्यानेजमेन्ट पढ्ने विद्यार्थी चार बजेपछि रेष्टुरेन्टमा काम गर्न जान्छु भन्दा के उसलाई सामाजिक सुरक्षा, यातायातको सुविधा छ ? यस्ता बाधकलाई स्टेपवाइज समाधान गर्नुपर्ने चुनौती छ । 