ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको दायित्व
मातृदेवो भवः पितृ देवो भवः आचार्य देवो भवः, आमा बुवा र गुरु देवता समान हुन् भन्ने पूर्वीय दर्शनको मान्यता रही आएको छ । ज्येष्ठ नागरिकप्रति गरिने श्रद्धा, आदर तथा उहाँहरूप्रति देखाउने सद्भावले हामीलाई साक्षात् देवी÷देवताकै शरणमा पुगेको महसुस हुन्छ । यी वस्तुगत यथार्थलाई हाम्रा धर्मग्रन्थ मात्र होइन, नेपालको संविधानलगायत अन्य कानुनमा लिपिबद्ध गरिएको छ । ज्येष्ठ नागरिकले राज्यबाट विशेष संरक्षण तथा सामाजिक सुरक्षाको हक पाउनु पर्छ तथा ज्येष्ठ नागरिकको संरक्षण,
मातृदेवो भवः पितृ देवो भवः आचार्य देवो भवः, आमा बुवा र गुरु देवता समान हुन् भन्ने पूर्वीय दर्शनको मान्यता रही आएको छ । ज्येष्ठ नागरिकप्रति गरिने श्रद्धा, आदर तथा उहाँहरूप्रति देखाउने सद्भावले हामीलाई साक्षात् देवी/देवताकै शरणमा पुगेको महसुस हुन्छ । यी वस्तुगत यथार्थलाई हाम्रा धर्मग्रन्थ मात्र होइन, नेपालको संविधानलगायत अन्य कानुनमा लिपिबद्ध गरिएको छ । ज्येष्ठ नागरिकले राज्यबाट विशेष संरक्षण तथा सामाजिक सुरक्षाको हक पाउनु पर्छ तथा ज्येष्ठ नागरिकको संरक्षण, सशक्तीकरण एवं विकासका लागि विशेष व्यवस्था गर्न सकिने प्रावधान मौलिक हकमा गरिएको छ । त्यसै गरी ज्येष्ठ नागरिकलगायत सबै उमेर समूहको आधारभूत मानव अधिकार सुनिश्चित गराउने आधारभूत विषयलाई दिगो विकास लक्ष्यमा पनि समेटिएको छ । पूर्वीय दर्शन, विश्वव्यापी लक्ष्य र हाम्रा आफ्नै कानुनका प्रावधानलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गरी मुलुकको अभिन्न अङ्ग तथा सामाजिक पुँजीको रूपमा ज्येष्ठ नागरिकको परिचालन र उपयोग गर्नु पर्ने आवश्यकता छ ।वृद्धवस्थाका आयाममानिसको जीवनचक्रमा स्वाभाविक रूपमा आउने वृद्धावस्थालाई बहुआयामिक रूपमा हेर्न सकिन्छ । आफूले आफैँसँग तुलना गर्दा पनि हामी प्रत्येक दिन बुढो भइरहेकै हुन्छौँ । जैविक मान्यताले यसलाई शारीरिक र मानसिक अवस्थासँग जोडेर हेर्छ भने मनोवैज्ञानिक अवधारणाले मनोसंवेगात्मक रूपका साथै समाजसँगको अन्तरसम्बन्ध र सामाजिक भूमिकासँग दाँजेर हेर्छ । यी सबै पक्षलाई आधार मानेर संयुक्त राष्ट्रसङ्घले ६० वर्ष तथा सोभन्दा माथिको उमेर समूहलाई ज्येष्ठ नागरिकको रूपमा परिभाषित गरेको छ । ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐन, २०६३ ले पनि ६० वर्ष उमेर पूरा गरेको नेपाली नागरिकलाई ज्येष्ठ नागरिकको रूपमा परिभाषित गरी सोबमोजिम आवश्यक प्रबन्ध गर्ने गराउने व्यवस्था छ तर निजामती सेवा, विश्वविद्यालय, सार्वजनिक विद्यालय, अदालतलगायतका सार्वजनिक निकायमा अनिवार्य अवकाशको उमेर फरक फरक छ । अनिवार्य अवकाशको उमेरलाई मनोवैज्ञानिक रूपमा वृद्धावस्थामा प्रवेश गर्ने बिन्दुको रूपमा लिँदा निजामती सेवाबाट अनिवार्य अवकाश लिएको पाँच छ वर्ष पूरा गरेको व्यक्तिले आफूलाई धेरै बुढो महसुस गरिरहेको हुन्छ तर त्यही हाराहारीको उमेरको सर्वोच्च अदालतको न्यायाधीशले भने न्यापालिका सुधारको कार्ययोजना उत्साहका साथ प्रस्तुत गरिरहेको हुन्छ । यसैले उमेरको कुन बिन्दुबाट खासमै वृद्धाववस्था सुरु हुन्छ भनी परिभाषित गर्न भने व्यावहारिक रूपमा कठिन छ । विश्वव्यापी जनसाङ्ख्यिक संरचनामा ज्येष्ठ नागरिकको अंश बढ्दै जानु अब स्वाभाविक प्रवृत्ति भएको छ । सन् २०१९ मा प्रति ११ जनामा एक जना ६५ वर्षभन्दा माथिको जनसङ्ख्या रहेकोमा सन् २०५० मा प्रति छ जनामा एक जना ६५ वर्षभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको संरचना हुने प्रक्षेपण संयुक्त राष्ट्रसङ्घले गरेको छ । अहिले कतिपय विकसित देश ‘सुपर ओल्ड सोसाइटी’ मा प्रवेश गरिसक्दा नेपाल भने अझै पनि जनसाङ्ख्यिक लाभांशको अवस्थामा नै छ । यद्यपि यो संरचना क्रमशः कम हुँदै गएको छ । विसं २०६८ मा ८.१३ प्रतिशत रहेको ज्येष्ठ नागरिकको जनसङ्ख्या २०७८ सालमा आउँदा १०.२१ प्रतिशत पुगिसकेको छ । मानवीय जीवनचक्रको अन्तिम बिन्दु वृद्धावस्था हो । यो हामी सबैले अनुभव गर्नै पर्छ । उमेरको बढोत्तरीसँगै आउने शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक तथा संवेगात्मक परिवर्तनमा परिवार, समाज र राज्यबाट पाउने माया, ममता, सद्भाव, स्नेह, उचित स्याहार, सुसारसहित सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितताले नै वृद्धावस्था सुखी, खुसी र आनन्दित हुन सक्छ । एजिङ सिद्धान्तका अनुसार जीवनचक्रको एउटा चरण पार गरेपछि मानिस वृद्ध अवस्थामा प्रवेश गर्छ । यस्तो अवस्थामा आउने शारीरिक, मानसिकलगायत परिवर्तनमा परिवार, समाज र राज्यले उचित ध्यान दिई उनीहरूको जीवनलाई सुखमय बनाई दिनु पर्छ । एक्टिभिटी सिद्धान्तले वृद्धावस्थामा आउने शारीरिक कमजोरी तथा दुर्बलताका कारण विगतमा जस्तो सक्रिय हुन नसक्ने भएकाले उनीहरूलाई सक्रिय बनाउने वातावरण तयार गरिदिनु पर्छ । सामाजिक सुरक्षाले मात्र हुँदैनबेलायतबाट सन् १९०८ बाट सुरुवात भएको ज्येष्ठ नागरिक पेन्सन सुविधा नेपालमा आर्थिक वर्ष २०५२/५३ मा मात्र सुरुवात गरियो । यसले अधिकांश ज्येष्ठ नागरिकलाई आर्थिक रूपमा सुरक्षित बनाएको छ भने अहिले नेपाल सरकारलगायत प्रदेश र स्थानीय तहबाट पनि विभिन्न नीतिगत, कानुनी, संस्थागत प्रबन्ध भएका छन् । यसका साथै व्यक्तिगत तह, निजी क्षेत्र र गैरसरकारी क्षेत्रबाट पनि ज्येष्ठ नागरिकका क्षेत्रमा धेरै काम भएका छन् । यस्ता कार्यक्रममा मूलतः हेरचाह केन्द्र, दिवा सेवा केन्द्र, ज्येष्ठ नागरिक सेवा तथा मिलन केन्द्र, यातायात सुविधा, स्वास्थ्य तथा औषधोपचार सेवा, जीवनचक्रमा आधारित अनिवार्य र सर्वव्यापी सामाजिक सुरक्षालगायत छन् । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ ले ज्येष्ठ नागरिकको व्यवस्थापनसम्बन्धी जिम्मेवारी पालिकाले गर्नुपर्ने प्रबन्ध गरेको छ भने योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा ऐनले वृद्धावस्था पेन्सन स्किमको समेत व्यवस्था गरेको छ । मुलुकी देवानीसंहिता, २०७४ मा आफ्ना आमाबालाई आदर, स्याहार, सम्भार, औषधोपचार र हेरचाह गर्नुपर्ने बाध्यकारी कानुनी प्रबन्ध गरी प्रत्येक छोराछोरीको दायित्वबोध गराइएको छ । अब प्रश्न उठ्छ यस्ता नीति तथा कानुन बनाउँदैमा ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको दायित्व पूरा हुन्छ त । संयुक्त परिवारबाट क्रमशः एकल (न्युक्लियर) परिवारमा जाँदै गरेको हाम्रो समाजको बनोटमा हजुरबुवा हजुरआमाहरू आफ्ना नातिनातिनीबाट टाढा रहन बाध्य छन् । अझ अहिलेको सामाजिक सञ्जाललगायतको प्रविधिमय अवस्थाले गर्दा एकैसाथ बसेका परिवारका सदस्यबिच एकापसमा संवाद नै साह्रै कम हुने अवस्था सिर्जना भएको छ । यसको प्रत्यक्ष नकारात्मक असर ज्येष्ठ नागरिकमा परेको छ । नयाँ पुस्ताले पुराना पुस्ताको कुरा सुन्न चाहँदैनन् वा उनीहरूलाई यसका लागि फुर्सद नै छैन । गाउँबाट सहर र सहरबाट विदेश जाने युवाको लहर र लहडले गाउँ मात्र होइन, सहरमा पनि ज्येष्ठ नागरिक एक्लै हुनुपर्ने अवस्था क्रमशः बढ्दै गएको छ । अर्कोतर्फ आफ्ना सन्तान विदेशमा भएका कारण चाहेर वा नचाहेर त्यो व्यस्त तर आफ्ना लागि पट्यारलाग्दो जीवनशैलीमा बस्न बाध्य हाम्रा पाका पुस्ताको अवस्था कस्तो होला ? पुस्तान्तरणको प्रश्नज्येष्ठ नागरिकको आफ्नो जीवनका भोगाइ, अनुभव, सङ्घर्ष मात्र होइन उनीहरूसँग रहेको अथाह अनुभव, ज्ञान तथा सिपलाई सामाजिक पुँजीको रूपमा परिवार, समाज र समग्र मुलुकले कसरी ग्रहण, संरक्षण र उपयोग गर्ने यो अहम् प्रश्न हो । अर्कोतर्फ युवामा रहेको नवीन सोच, नवप्रवर्तन र उत्साहलाई पाको पुस्तासम्म पु¥याउनु पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ । यस्तो गर्न सकिएमा यसले अन्तरपुस्ता आबद्धतालाई बढाउँछ । यसका लागि ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान, हाम्रो सभ्यताको पहिचान भन्ने राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस, २०८० को नारालाई परिवार तहसम्म संस्थागत गर्नु पर्छ ।कसले के गर्ने ?स्मार्ट ज्येष्ठ नागरिकको पहिलो सर्त नै ज्येष्ठ नागरिक स्वयम्ले आफ्नो उमेर र उमेरसँगै आउने विभिन्न परिवर्तनलाई स्वाभाविक रूपमा स्वीकार गरी सो अनुरूप आफूलाई शारीरिक रूपमा सक्रिय, सामाजिक रूपमा क्रियाशील तथा संवेगात्मक रूपमा सकारात्मक बनाई बदलिँदो परिस्थितिमा आफूलाई अभ्यस्त गराउनु पर्छ । आफ्ना उही पुराना र थोत्रा कुराको गनगन मात्र होइन, नयाँ पुस्ताको सोच र शैलीलाई पनि स्वीकार गर्ने क्षमता विकास गर्नु पर्छ । पछिल्लो समय विकास भएका सामाजिक सञ्जाललगायतका प्रविधिको प्रयोगमा आफूलाई अग्रसर गराई आफ्नो वरिपरि भइरहेका गतिविधिमा आफूलाई अद्यावधिक गराउनु पर्छ । सरकारी तवरबाट तीन वटै तहका सरकारले ज्येष्ठ नागरिकको वर्गीकृत तथ्याङ्क तयार गरी त्यसको आधार एकीकृत लक्षित कार्यव्रmम सञ्चालन गर्नु पर्छ । विभिन्न पेसा व्यवसायबाट निवृत्त भएका राष्ट्रसेवकको ज्ञान सिप र अनुभवलाई उपयोग गर्नेसम्बन्धी राष्ट्रिय नीति तर्जुमा गरी नीतिमा पहिचान गरिएका कार्यक्रमलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने । अन्तरपुस्ता ज्ञान, सिप तथा अनुभव हस्तान्तरण अभियानका लागि सार्वजनिक तथा निजी विद्यालयका साथै ज्येष्ठ नागरिक मिलन केन्द्र, ज्येष्ठ नागरिक क्लब जस्ता संरचनाको अधिकतम उपयोग गर्नु पर्छ । छोराछोरीले आमाबाप्रतिको दायित्व बोध गर्नुका साथै उहाँहरूप्रति श्रद्धा र सम्मानको भावनामा कमी आउन नदिन आदर र सत्कार अभियान टोल टोलमा सञ्चालन गर्नु पर्छ ।अन्त्यमाशारीरिक, मानसिक तथा संवेगात्मक रूपमा सक्षम ज्येष्ठ नागरिकले समाज र राष्ट्रलाई योगदान दिन सक्ने भएको हुँदा उहाँहरूको जीवन सुरक्षित, सम्मानित र मर्यादित बनाउनु हाम्रो कर्तव्य र जिम्मेवारी हो । ज्येष्ठ नागरिक कसैको दयाका पात्र होइनन्, उनीहरूलाई बोझ र भार नठानी उनीहरूलाई हाम्रो भाग्य ठानौँ । अन्तरपुस्ता ज्ञान हस्तान्तरणका लागि स्वस्थ, खुसी र सव्रिmय स्मार्ट ज्येष्ठ नागरिक अहिलेको आवश्यकता हो ।  