आन्तरिक अर्थतन्त्रका समस्या
अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्र राम्रो देखिए पनि आन्तरिक अर्थतन्त्रमा भने खासै सुधार हुन सकेको छैन । बाह्य अर्थतन्त्र अन्तर्गत पर्ने विप्रेषण निकै राम्रो देखिन्छ । करिब १४ महिनाको आयात धान्ने विदेशी मुद्रा सञ्चिति छ । पर्यटन व्यवसाय सकारात्मक हुँदै गएको छ । देशबाट बाहिर जाने र भित्रिने विदेशी मुद्राको अन्तर शोधनान्तर अनुकूल देखिएको छ । आयातमा नियन्त्रण गरिएकाले धेरै रकम बाहिरिएको अवस्था छैन । निर्यात बढाएर विदेशी मुद्रा आर्जन गर्नुपर्ने हो, त्यो हुन सकिरहेको छैन । यद्यपि यसमा पनि
अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्र राम्रो देखिए पनि आन्तरिक अर्थतन्त्रमा भने खासै सुधार हुन सकेको छैन । बाह्य अर्थतन्त्र अन्तर्गत पर्ने विप्रेषण निकै राम्रो देखिन्छ । करिब १४ महिनाको आयात धान्ने विदेशी मुद्रा सञ्चिति छ । पर्यटन व्यवसाय सकारात्मक हुँदै गएको छ । देशबाट बाहिर जाने र भित्रिने विदेशी मुद्राको अन्तर शोधनान्तर अनुकूल देखिएको छ । आयातमा नियन्त्रण गरिएकाले धेरै रकम बाहिरिएको अवस्था छैन । निर्यात बढाएर विदेशी मुद्रा आर्जन गर्नुपर्ने हो, त्यो हुन सकिरहेको छैन । यद्यपि यसमा पनि क्रमिक रूपले सुधार हुँदै आएको छ । बाह्य अर्थतन्त्र सकारात्मक देखिँदा समग्र देशको अर्थतन्त्र राम्रो हुन्छ भन्ने होइन । दिगो, भरपर्दो र आत्मनिर्भर हुनका लागि त आन्तरिक अर्थतन्त्र नै बलियो हुनु पर्छ ।अर्थतन्त्र अहिले मात्र खस्किएको होइन । २०७२ सालको भूकम्प र भारतले लगाएको आर्थिक नाकाबन्दीले अर्थतन्त्रलाई नराम्रो धक्का दिएकाले अर्थतन्त्र खस्कँदै गएको हो । त्यसपश्चात् कोभिड महामारीले त विश्व अर्थव्यवस्थामा नै सङ्कट ल्याइदियो । यसपछि पनि रुस युक्रेन युद्धले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नै इन्धनको मूल्य तीव्र रूपमा वृद्धि र हालै मध्यपूर्वमा भएका घटनाले नेपाल जस्ता परनिर्भर अर्थतन्त्र भएका मुलुकको अर्थतन्त्रलाई प्रतिकूल प्रभाव पार्ने नै भयो । जसका कारण अर्थतन्त्रमा विभिन्न समस्या आइरहेका छन् ।नेपालको अर्थतन्त्र बाहिरबाट अध्ययन गर्दा त्यति नराम्रो देखिँदैन किनभने बाह्य सूचक सकारात्मक नै देखिन्छन् । बाह्य सूचक सँगसँगै आन्तरिक सूचक सकारात्मक भए निश्चय नै चिन्ता गर्नुपर्ने अवस्था हुँदैनथ्यो । आन्तरिक अवस्था त्यस्तो देखिँदैन । गत वर्ष बैङ्क तथा वित्तीय संस्थामा तरलताको अभाव थियो र कर्जा प्रवाह हुन सकेको थिएन । तरलताको अभाव हटाउन निक्षेपमा बैङ्क ब्याजदर वृद्धि गरियो । जसका कारण बैङ्कमा प्रशस्त निक्षेप सङ्कलन हुन पुग्यो । अहिले यस्तो विडम्बना देखा परेको छ कि तरलता बैङ्कमा थुप्रिए पनि कर्जा प्रवाह हुन सकिरहेको छैन । बैङ्कमा पैसा थुप्रिनु र कर्जा प्रवाह हुन नसकेकाले बैङ्कहरूले निक्षेप र कर्जामा ब्याजदर घटाउँदै गइरहेका छन् । प्रत्येक महिना बैङ्कहरूले कर्जामा ब्याजदर घटाउँदै गए पनि कर्जा प्रवाह उत्साहजनक देखिँदैन ।अर्थतन्त्रमा यस कारण चिन्ता लिनुपर्ने भएको छ कि किन उद्योगी तथा व्यवसायीले घटेको ब्याजदरमा पनि कर्जा लिइरहेका छैनन् ? अझै पनि उद्योगी व्यवसायी ब्याजदर अझै घटाउन र पुरानो ऋणमा सहुलियत उपलब्ध गराउनुपर्ने कुरा गरिरहेका छन् । अहिलेको अवस्थामा योभन्दा बढी सरकारले सहुलियत दिन सक्ने पक्षमा नभएकाले औद्योगिक वातावरण बन्न सकिरहेको छैन ।आन्तरिक तवरले जबसम्म अर्थतन्त्र प्रबल हुँदैन तबसम्म समग्र अर्थतन्त्र चलायमान हुन सक्दैन किनभने अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्र त्यति भरपर्दो हुँदैन । यतिबेला खाडी मुलुकमा श्रमिकको माग बढेकाले विप्रेषण सकारात्मक भएको हो । उनीहरूले अपनाउने आर्थिक नीतिमा कुनै परिवर्तन आउनेबित्तिकै विप्रेषणको रकममा कमी भई नै हाल्छ र हाम्रो अर्थतन्त्रमा समस्या आउन पनि सक्छ किनकि नेपालको अर्थतन्त्र विप्रेषणमा आधारित छ ।आन्तरिक अर्थतन्त्रमा सुधार भएकाले विदेशी मुद्रा सञ्चिति भएको होइन । सरकारले लिएको वैदेशिक ऋण, प्राप्त गरेको अनुदान र मुख्य रूपमा विप्रेषणबाट प्राप्त भएको रकमले विदेशी मुद्रा थुप्रिएको हो । आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रका लागि त आन्तरिक उत्पादन वृद्धि गरेर निर्यात बढाउनु पर्छ । यस्तो गर्न सकियो भने मात्र अर्थतन्त्र चलायमान हुन सक्छ अन्यथा अर्थतन्त्र सधैँ सङ्कटोन्मुख हुने नै हो ।नेपालले स्थायी किसिमको आर्थिक नीति लिन सकेको देखिँदैन । गत वर्ष विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा कमी आएकाले आयात नियन्त्रण गरियो । आयात नियन्त्रण गर्दा आयातमा निर्भर रहेको राजस्वमा प्रतिकूलता देखा पर्न गयो । बजेटले निर्धारण गरेको राजस्व असुली नहुँदा सरकारी खर्च चलाउन पनि मुस्किल भयो । तत्कालको सङ्कट टार्न सरकारले पुनः आयातमा खुकुलो नीति लियो । यसो गर्दा देशको आन्तरिक अर्थतन्त्र खलबलिन पुग्यो । कहिले खुकुलो त कहिले कसिलो अर्थनीति अवलम्बन गर्दा अर्थतन्त्रले स्थायित्व लिन सकेन । आन्तरिक अर्थतन्त्र बलियो नबनाई समग्र अर्थतन्त्र प्रभावकारी हुन सक्दैन । यसका लागि आन्तरिक उत्पादन, वितरण र उपभोगमा जोड दिनु पर्छ । आन्तरिक उत्पादनका लागि आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थ स्थानीय तहमा नै व्यवस्था गर्न सकिएमा एकातिर सस्तो हुन जान्छ भने अर्कातिर दिगो र भरपर्दो पनि हुन सक्छ ।कुनै पनि वस्तु उत्पादन गर्नु मात्र लक्ष्य होइन । त्यसको सही वितरण पनि हुनु पर्छ । जुन ठाउँमा उत्पादित वस्तुको आवश्यकता छ, त्यो ठाउँमा सहज रूपमा पु¥याउनु पर्छ । सस्तो र गुणस्तरीय उत्पादन तथा वस्तु वितरणले माग सिर्जना गरेको हुन्छ । माग सिर्जना हुँदा उत्पादन वृद्धि हुनुका साथै उत्पादन लागतमा समेत कमी हुन गई उत्पादित वस्तु सस्तो हँुदै जान सक्छ ।अर्को पक्ष भनेको उपभोग हो । मानिसको क्रयशक्ति बढाउन सकियो भने उपभोग बढेको हुन्छ । उपभोग बढाउन रोजगारी वृद्धि गर्नु पर्छ । यसका लागि सरकारले औद्योगिक वातावरण सिर्जना गर्नु पर्छ । नेपालको अर्थतन्त्रमा उत्पादन र रोजगारी वृद्धि गर्न सार्वजनिक र निजी क्षेत्र दुवैको उत्तिकै भूमिका रहेकाले दुवैले एकापसमा समन्वय तथा सहयोगका आधारमा अघि बढ्नु पर्छ ।नेपालको समग्र आर्थिक संरचनामा निजी क्षेत्रको योगदान ८० प्रतिशतभन्दा बढी छ । यति ठुलो योगदान दिने क्षेत्रलाई उपेक्षा गरेर अर्थतन्त्रमा सुधार ल्याउन सकिँदैन । बैङ्क तथा वित्तीय संस्थामा ठुलो मात्रामा तरलता थुप्रिएको भए पनि उद्योगी तथा व्यवसायीबाट कर्जाको माग हुन नसकेको अहिलेको अवस्था हो । बजारमा माग सिर्जना हुन नसकेको र एक प्रकारको मन्दीको अवस्थामा अर्थतन्त्र गएकाले उद्योगी व्यवसायी लगानी गर्न उत्साहित भएका देखिँदैनन् । त्यस कारण सरकारले नीतिगत सुधार गरेर अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनु पर्छ ।बैङ्क तथा वित्तीय संस्थामा ठुलो मात्रामा तरलता थुप्रिएको छ । त्यसै गरी आन्तरिक तथा बाह्य ऋण पनि प्राप्त भइरहेको छ । वैदेशिक अनुदान पनि उपलब्ध भएकै छ । यस अवस्थालाई अध्ययन गर्दा वित्तीय स्रोतसाधनको कुनै समस्या देखिँदैन । मुख्य प्रश्न भनेको किन अर्थतन्त्र चलायमान हुन सकेन भन्ने नै हो । निष्क्रिय भइरहेको तरलतालाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी प्रवाह गरेर अर्थतन्त्र चलायमान बनाउनु पर्छ ।विप्रेषणबाट पनि ठुलो मात्रामा रकम प्राप्त हुने गरेको छ । प्राप्त हुने रकमलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्न सकिएको छैन । ६८ प्रतिशतभन्दा बढी रकम अनुत्पादक क्षेत्रमा गएको तथ्याङ्कले देखाएको छ । यसरी प्राप्त हुने रकम पनि वैधानिक बाटोबाट भित्रिने गरेको देखिँदैन । अवैधानिक किसिमले आएको रकमले अनौपचारिक अर्थतन्त्रलाई फस्टाउने काम मात्र गरेको हुन्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा कुनै योगदान गरेको हुँदैन । बरु यसले जोखिम निम्त्याएको हुन्छ ।नेपाली अर्थतन्त्र बाहिरबाट हेर्दा सकारात्मक देखिए पनि कुनै न कुनै बेला यसले जोखिम ल्याउन सक्ने हुन्छ । किनभने बाह्य अर्थतन्त्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको सीमाभित्र रहेको हु्ँदैन र सुधार गर्छु भन्दा पनि सहज हुँदैन । त्यस कारण अर्थतन्त्र चलायमान बनाउनु भनेको नै आन्तरिक रूपमा सुधार गर्नु हो । यसका लागि त सरकारले पुँजीगत खर्चमा वृद्धि गर्र्नै पर्छ । चालु आर्थिक वर्षको पुँजीगत बजेटको खर्चको अवस्था अध्ययन गर्ने हो भने ज्यादै निराशा देखिन्छ । छ महिना व्यतीत भइसक्दा पनि १६ प्रतिशतभन्दा बढी खर्च हुन सकेको छैन । चालुगत बजेट खर्च भने ह्वात्तै बढेको छ । चालुगत खर्च नियन्त्रण गर्न पनि त्यति सजिलो छैन किनभने तीन तहको शासकीय तथा प्रशासनिक संरचना ठुलो भएकाले चालुगत खर्च नियन्त्रण गर्न कठिन नै देखिन्छ । अर्को कुरा वित्तीय व्यवस्थापन अन्तर्गत ठुलो रकम विनियोजन हुने त्यो रकम चालुगत अन्तर्गत नै पर्ने भएकाले चालुगत खर्च बढ्नुलाई स्वाभाविक रूपमा लिनुपर्ने हुन आउँछ ।अर्थतन्त्र चलायमान बनाउन सरकारले खर्च बढाउनै पर्छ । अहिलेसम्म पनि निर्माण व्यवसायीले सम्पन्न गरेका कामको भुक्तानी नपाएका गुनासा आइरहेका छन् । यसका लागि भुक्तानी बाँकी रकम चुक्ता गरेर बजारमा माग सिर्जना गर्न सकिने हुन्छ । माग सिर्जना भएको अवस्थामा रोजगारी तथा उत्पादनमा स्वतः वृद्धि हुन जान्छ । यी कुरामा सुधार ल्याउन सकियो भने निश्चय नै अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाएर सुधारको अपेक्षा गर्न सकिने हुन्छ । यसैतर्फ सरकारको ध्यान केन्द्रित हुनु पर्छ ।  