प्राकृतिक कुचिकारकाे रूपमा मानिएका गिद्ध नेपालमा बढ्दै
अन्तर्राष्ट्रिय गिद्ध सचेतना दिवस यस वर्ष नेपालको ३३ जिल्लामा मनाइँदैछ । नेपाल पंक्षी संरक्षण संघको अगुवाइमा १४ औँ अन्तर्राष्ट्रिय गिद्ध सचेतना दिवस भदौ १६ गतेदेखि २२ गतेसम्म एक सप्ताहव्यापी रुपमा मनाइँदैछ ।
काठमाडौं, भदौ १८ गते । अन्तर्राष्ट्रिय गिद्ध सचेतना दिवस यस वर्ष नेपालको ३३ जिल्लामा मनाइँदैछ । नेपाल पंक्षी संरक्षण संघको अगुवाइमा १४ औँ अन्तर्राष्ट्रिय गिद्ध सचेतना दिवस भदौ १६ गतेदेखि २२ गतेसम्म एक सप्ताहव्यापी रुपमा मनाइँदैछ ।प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर महिनाको पहिलो शनिबार अन्तर्राष्ट्रिय गिद्ध दिवस मनाइने गरिन्छ । गिद्ध लोप हुन लागेको र संरक्षणको प्रयासबारे जनचेतना जगाउन यो दिवस मनाइन्छ । दक्षिण अफ्रिकामा सन् २००५ देखि मनाइँदै आएको दिवस विकसित भएर सन् २००९ देखि अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको रुपमा मनाउन थालिएको हो । गिद्धको जीवनचक्र लोभलाग्दो गिद्धको जीवनचक्र लोभलाग्दो हुन्छ । यो शान्त स्वभावको पंक्षी हो । जसलाई प्रकृतिको कुचिकार भनिन्छ । गिद्धको चर्तिकला, आकाशमा कावा खाँदै उडिरहेका बथान र पर्यावरणीय महत्वलाई हेर्ने हो भने, त्यस्तो हुँदैन । गिद्ध हेर्दा, हिंस्रक, फोहोरी घिनलाग्दो देखिए पनि यो सिनो खाने चरा हो । यो शिकारी चरा भए पनि आफैँ शिकार नगरी मरेका जनावरका मासु (सिनो) खान्छ । गिद्धले सिनो खाएर वातावरण प्रदूषित, दूर्गन्धित र रोगमुक्त बनाउन मद्दत गर्ने भएकाले प्रकृतिको कुचिकार भनिएको हो । गिद्ध पर्यावरणीय चक्र सन्तुलन र गतिशील बनाउन मद्दत गर्छ । गिद्ध सुरक्षित क्षेत्र भनेर गिद्धको वासस्थानसहित त्यस आसपासको चरन र विचरण गर्ने क्षेत्रलाई मानिन्छ । खतरामा परेका गिद्धका लागि सुरक्षित क्षेत्रको वैज्ञानिक अवधारणा नेपालबाट सुरु भएकाले विश्वमै दुर्लभ डंगर गिद्ध र सानो खैरो गिद्ध नेपालमा पाइन्छन् । गिद्धको घना बास स्थान भएका चितवन, पश्चिम तराई र मध्य पहाडी जिल्लामा संरक्षणका कार्यक्रमको थालनी सन् २००९ बाट गरिएकाले समुदाय, पशु चिकित्सक, किसान र स्थानीयको सहयोगमा डाइक्लोफेनेक औषधि प्रतिबन्ध गरिएको छ । जसले गिद्ध संरक्षणमा सहयोग गरेको छ । गिद्धको प्रजनन् केन्द्र नेपाल पंक्षी सघं, प्राकृतिक संरक्षण कोष, चिनारीको प्राविधिक पक्ष र दातृ निकायको सहयोगमा सञ्चालित गिद्ध प्रजनन् केन्द्र चितवनको कसरामा स्थापित छ । दुर्लभ भएको गिद्धलाई सुरक्षा गर्न २०६५ सालमा गिद्ध प्रजनन् केन्द्रको स्थापना गरिएको हो । विश्वमा जटायु रेस्टुरेण्ट पहिलोनवलपरासीको पीठौलीमा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका गिद्ध बचाउनका लागि पहिलो पटक सन् २००६ मा स्थानीय समुदायद्वारा विश्वकै पहिलो ‘जटायु रेष्टुरेण्ट’ स्थापना गरिएको हो । लोपोन्मुख गिद्धलाई विषादीरहित आहारा उपलब्ध गराएर संरक्षण गर्ने उद्देश्यले समुदायस्तरबाट रेष्टुरेण्टको सञ्चालन र व्यवस्थापन गरिएको छ । गाईवस्तुलाई प्रयोग गरिने डाइक्लोफेनेक जस्ता औषधिको प्रयोगका कारण गिद्ध सङ्कटापन्न अवस्थामा पुगेका थिए । पछिल्लो समय गाईवस्तु पाल्ने क्रम घटेसँगै विगतमा जस्तै फालिने क्रम घटेको छ । आहारा कम हुँदा गिद्धलाई बाँच्न समस्या भएको थियो । अर्कोतिर, डाइक्लोफेनेकको प्रयोग गरी उपचार गराइएका पशुको मृत्यु भएपछि उक्त सिनो गिद्धले खाएमा मिर्गौलामा असर हुने र केही दिनमा नै गिद्धको मृत्यु हुने गरेको थियो । औषधि व्यवस्था विभागले डाइक्लोफेनेकलाई २०६३ सालदेखि उत्पादन, प्रयोग र विक्रीवितरणमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । गिद्ध एक ठाउँमा बस्ने पंक्षी नभएकाले अहिले यी रेष्टुरेण्टको प्रभावकारिता घटेको छ । गिद्धमा तेज दृष्टि र उड्ने शक्ति बढी भएकाले पहाडबाट सिधै तराईमा आहाराका लागि पुग्छ । यो घाना जंगलमा नभएर मानव बस्ती नजिक खुल्ला आकाश र अग्ला ठूला कर्म र सिमललगायतको रुखमा बस्न मन पराउँछ । गिद्धको प्रजाति र सङ्ख्या विश्वमा पाइने २३ प्रजातिका गिद्धमध्ये नेपालमा नौ प्रजातिका पाइन्छन् । नेपालमा पाइने गिद्धका प्रजातिमध्ये डंगर, सुन, सानो खैरो, हिमाली, हाडफोर र सेतो गिद्ध यहाँका रैथाने गिद्ध हुन् । लामो ठुँडे, राज र खैरो गिद्ध हिउँदको समयमा अन्य गिद्ध देशबाट नेपाल आउँछन् । नेपालमा पाइने हिमाली गिद्धको सङ्ख्या करिब दश हजार, डंगर र सेतो गिद्धको संख्या दुई हजारसहित करिब १५ हजारको हाराहारीमा छ । गिद्ध लोप हुने कारण बढ्दो बस्ती विकासको क्रमसँगै गिद्धका प्रजाति लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । गिद्धको बासस्थान विशेष गरी अग्लो सिमलको रुख हो । गिद्ध सिमलका रुखमा बस्ने तथा गुँड लगाउने गर्छन् । पछिल्लो समय बस्ती तथा फाँटमा रहेका सिमलका रुख काटिँदा गिद्धलाई समस्या परेर अन्यत्र सरेकाले पनि लोप भएको छ । संरक्षणमा चुनौतीगिद्ध संरक्षणको सबैभन्दा ठूलो चुनौती जनचेतनाको कमी हो । गिद्धको बारेमा जनचेतना फैलाउनु आवश्यक छ । पछिल्लो समय गिद्धको अर्को चुनौती पनि थपिएको छ । त्यो विद्युत हो । नेपालमा विद्युतको उत्पादन बढेसँगै ठुल्ठूला ट्रान्समिटर राखिएका छन् । यसरी उड्ने क्रममा गिद्धको गति तेज हुन्छ । गति बढी भएकाले एक ठाउँबाट बचे पनि अर्को ठाउँमा ठोक्किन पुग्छ । यसले गिद्धको मृत्यु हुने गरेको देखिएको छ । यसको लागि नीतिनिर्माताले सोच्नुपर्ने हुन्छ ।अन्तर्राष्ट्रिय गिद्ध सचेतना दिवस र गिद्धकाे विषयमा चराविद् डा‍‍‍. हेमसागर बरालसँग गोरखापत्र अनलाइनका लागि दीपा चौधरी, मनोजरत्न शाही र केशब गुरुङले गर्नुभएको भिडियो कुराकानी :