जनता भोकै पर्न नदिने घोषणामात्रै गर्ने कि ‘कम्युनिटी क्यान्टिन’ पनि चलाउने ?
नेपाल र भारतमा एकैसाथ लकडाउन सुरु भएको थियो । त्यहाँ अहिले खुकुलो भइसके पनि नेपालमा कडिकडाउ लम्बिँदैछ । सर्वसाधारणलाई तयारीको अलिकति पनि समय नदिई लकडाउन लागू गरिएकाले नेपालमा झैं भारतमा पनि लाखौं मानिस हिँडेरै घरतिर लागे । तीमध्ये कयौं नेपाली थिए जो अहिले पनि सीमा–नाकामा छटपटाइरहेका छन् ।
नेपाल र भारतमा एकैसाथ लकडाउन सुरु भएको थियो । त्यहाँ अहिले खुकुलो भइसके पनि नेपालमा कडिकडाउ लम्बिँदैछ । सर्वसाधारणलाई तयारीको अलिकति पनि समय नदिई लकडाउन लागू गरिएकाले नेपालमा झैं भारतमा पनि लाखौं मानिस हिँडेरै घरतिर लागे । तीमध्ये कयौं नेपाली थिए जो अहिले पनि सीमा–नाकामा छटपटाइरहेका छन् ।लुधियानादेखि बिहार, गुरगाउँदेखि गोरखपुर, मुम्बइबाट रत्नागिरी, चण्डिगढबाट मुरादावाद, झाँसीबाट दक्षिण दिल्लीसम्मको सयौं किलोमिटर दूरी मानिसहरूले पैदल पार गरे । आवत–जावतको त्यो दृश्य भारत–पाकिस्तान विभाजनका बेलाको भन्दा फरक नदेखिएको ‘द गार्जियन’ पत्रिकाले लेखेको छ । यात्राका क्रममा कति भोकै मरे, कतिलाई रेलले किचेर मारेको दर्दनाक दृश्यले हामीले समाचारमा देख्यौं ।यो सबैमाझ भारतकै केरला राज्य, जहाँबाट कोरोना भाइरसले भारतीय यात्रा सुरु गरेको थियो, त्यहाँ मानिसहरूको खासै ओहोर–दोहोर भएन । जो जहाँ छ, त्यहीं रहे । केरलामा अहिलेसम्म कोरोनाले ९ जनाको मृत्यु भएको छ । भारतमा केरलालाई हरेक हिसाबले अनुकरणीय र आकर्षक मानिन्छ । जहीँतहीँका मानिस रोजगारीका लागि यहाँ आइपुग्छन् । आयुर्वेदिक उपचार र घुमफिरका लागि यो उत्तिकै लोकप्रिय छ ।कुनै बेला हाम्रा प्रोफेसर के. नागराज जो स्वयं मल्लु (केरलाबासी, मलयालम भाषीलाई माया गरेर भनिने शब्द) हुन्, ले केरलाबारे पढाउँदा हामी छक्क पर्थ्यौं । राम्रा जति सबै कुरामा केरला अगाडी ! शिक्षा, स्वास्थ, महिला अधिकार, सरसफाइ, स्वतन्त्रताजस्ता विकासका अधिकांश सूचकमा केरलाले भारतका अन्य राज्यलाई उछिनेको छ । सर आफू मल्लु भएकाले अलिअलि गफ दिए कि भन्ने आशंकासहित हामी गत डिसेम्बरमा केरला पुगेका थियौं । सरले भनेभन्दा स्तरीय लाग्यो । केरलाको पृष्ठभूमि बुझेपछि यो ठाउँमा कोरोना भाइरस किन मौलाएन भन्ने प्रश्न गरिँदैन । यसले अपनाएका तौरतरिका दुरुस्तै नक्कल गरौं भन्न पनि नसकिएला किनभने केरलाको संरचना, संस्कृति र परिवेश अन्यको भन्दा फरक छ । यहाँ मैले केरलाले के, कसरीले कोरोना भाइरस महामारीको कर्भ तेर्‍स्याइरहेको छ भन्ने बताउन पनि चाहेको छैन । तर, यसले नेपालको भन्दा धेरै, साढे तीन करोड जनसंख्यालाई कसरी भोको हुन दिएको छैन भन्नेबारे जानकारी दिन्छु ।लकडाउनका बेला केरलाले कोरोना परीक्षण र कन्ट्याक्ट ट्रेसिङलाई तीव्र बनाउनुका साथै भोकमरी रोकथामलाई प्राथमिकतामा राख्यो । ‘भोकमरीमुक्त केरला अभियान’ अद्यापि सञ्चानलमा छ । यसका लागि स्थानीय सरकारले ‘जनता किचन’ कार्यक्रमलाई व्यापक बनाएको थियो । यो कार्यक्रम आफैंमा नौलो वा केरलाको मौलिक कार्यक्रम होइन । विश्वका धेरै सहरमा ‘कम्युनिटि किचन’, ‘सुप किचेन’, ‘कम्युनिटि क्यान्टिन’ वा ‘फुड बैंक’ हरू सञ्चालनमा छन् । यस्ता क्यान्टिनमा पौष्टिक एवं स्वस्थ आहार, सुपथ मूल्य वा सित्तैमा पाइन्छ । यिनको सञ्चालन र व्यवस्थापन धार्मिक संगठन (गुरुद्वारा, चर्च), सामाजिक अभियन्ता, स्थानीय सरकार, महिला समूह जो कसैले गर्न सक्छ । केरलामा कुदुम्बश्री नामक महिला समूहले ‘जनता किचन’ सञ्चालन गर्छन् । तमिल नाडुको ‘अम्मा क्यान्टिन’ मा साकाहारी खानेकुरामात्रै पाइन्छ भन्ने कुरा मैले चेन्नईमा देखेकी थिएँ । कर्नाटकामा ‘इन्दिरा क्यान्टिन’, दिल्लीमा ‘जनता आहार’, ओडिसामा ‘दाल–भात केन्द्र’ सञ्चालनमा छन् । समाज सेवाको उदेश्यले खोलिएका यी क्यान्टिनलाई स्थानीय सरकारले रासन–पानी खरिदमा छुट दिएर होस् वा अन्य किसिमले सहयोग गर्छन् । बेलायत, ब्राजिल, संयुक्त राज्य अमेरिका, हंगेरी, अर्जेन्टिना, रुसलगायत देशका विभिन्न सहरका कम्युनिटि क्यान्टिले कोरोना भाइरस महामारीका बेला दुःख पाएकाहरूलाई खाना खुवाइरहेका छन् । विश्वकै सबैभन्दा ठूलो कम्युनिटि किचन मानिने भारतको गुरु रामदास लङ्गर हल (गोल्डेट टेम्पल) ले पनि सदााझैं अहिले पनि भोकालाई भोजन बाँढिरहेकै छ । केरलामा लकडाउन लागू हुनासाथ स्थानीय सरकार कुदुम्बश्रीसँग थप सहकार्य गर्न तत्पर भयो । मुख्य मन्त्री पिनरायी विजयनले ‘कोही भोको रहनु हुँदैन’ भन्ने नारा सहित केरलामा थप १ हजार कम्युनिटि क्यान्टिन स्थापना गर्ने उद्घोष गरे । जसमध्ये गत ८ सय ५३ वटा स्थापना भइसकेको केरला सरकारको कोरोनासम्बन्धी वेबसाइटमा उल्लेख छ । पहिले नै १२ सय ५५ वटा सञ्चालनमा थिए । गरिब, मजदुर, अपांगता भएका, प्रवासी कामदार, बेघर भएका, अशक्त, सुकुम्बासी जो कोहीलाई जनता क्यान्टिनले निःशुल्क खाना बाँढ्छन् । सक्नेले किनेर पनि खान्छन् । केरला सरकारको उक्त वेबसाइटका अुनसार मार्च ३० देखि मे १७ सम्म ८६ लाखभन्दा बढीलाई कम्युनिटि क्यान्टिनमार्फत बिहान–बेलुकाको खाना खुवाइएको छ । यीमध्ये साढे ७६ लाख खाना निःशुल्क रहेको र अधिकांश होम डेलिभरी गरिएको वेबसाइटमा उल्लेख छ । कसैले फोन गरेर खाना मगाएमा क्यान्टिन स्वयंसेवकले तिनको निवासमै पुर्‍याइदिन्छन्, त्यो पनि निःशुल्क । क्यान्टिनमा आउनेलाई खाना, खानाका प्याकेट दिने गरेको छ । क्यान्टिनको सञ्चालन खर्च प्रायोजन, चन्दा र स्थानीय विकाष कोषमार्फत् जुटाउने गरिएको छ । व्यक्ति तथा संस्थाले पनि स्वेच्छिक सहयोग गर्न सक्छन् । महामारीलाई ध्यानमा राखेर कुदम्बश्रीका सदस्य र अन्य स्वयंसेवकलाई केरला सरकारले बढो सतर्कता अपनाएर, मास्क र पञ्जा अनिवार्य गराएर, स्वस्थवर्दक हिसाबले खाना पकाउन लगाएको छ । सरकारको निर्देशनअनुसार खानामा हरियो सागपात अनिवार्य हुनुपर्छ । खाना वितरणका लागि स्वयंसेवक खटाइएका छन् । कोही नछुटुन् भनि हेल्पलाइन नम्बरसमेत बाँढिएको छ ।‘न्युयोर्क टाइम्स’को समाचार अनुसार कोरोनाका कारण यो वर्षको अन्त्यसम्ममा विश्वका २ करोड ६५ लाखभन्दा बढी मानिसले विकराल भोकमरी झेल्नेछन् । तर, केरलाले झैं अन्य सहरले पनि कसैलाई भोको हुन नदिने अभियान चलाउने हो भने त्यो संख्या कम हुन सक्छ । विडम्बना, कम्युनिटि क्यान्टिन भएका कतिपय देश र भारतकै अन्य सहरमा मानिसहरू भोकभोकै परेका छन् । तसर्थ क्यान्टिन हुँदैमा कोहो भोको नहुने भन्ने हुँदैन रहेछ । हामीकहाँ त यस्ता क्यान्टिन छँदा पनि छैनन् ! एउटा स्विस संस्था रोक्पा नेटवर्कले काठमाडौंमा सुप किचन सञ्चालन गर्ने गरेको उसको वेबसाइटमा लेखिएको छ । यसले डिसेम्बरदेखि मार्चको सुरुसम्म स्थानीय कुक र कर्मचारीमार्फत् ६ सय सडक बालबालिका र बेघरलाई बिहानको खाना, दाल, आलु, तरकारी र भात खुवाउने गरेको जनाएको छ । भूकम्पताका नेपाललिंकले वि हेल्प नेपालसँगको सहकार्यमा काठमाडौं र गोरखामा कम्युनिटी किचन स्थापना गरेको भन्दै खाना वितरणका तस्बिर आफ्नो वेबसाइटमा राखेको छ । यी अहिले सञ्चालनमा छन् जस्तो लाग्दैन । कुपन्डोलको गुरुद्वारामा भने हरेक सप्ताहन्तमा लङ्गर सेवा उपलब्ध छ । भूकम्पका बेला पनि शीख धर्मावलम्बीको यो समूहले कम्युनिटि क्यान्टिन सञ्चालन गरेको थियो । ठमेलमा पनि एक रेष्टुरेन्ट व्यवसायीले सित्तैमा विरयानी विरतण गरेका थिए । यसबाहेक हामीकहाँ भोकालाई भोजन दिने अन्य कुनै संयन्त्र छैनन् । अहिले लकडाउनका बेला केही मनकारीले निःशुल्क खाना बाँढ्दै आएका छन् । मंलगबार कान्तिपुरमा प्रकाशित समाचारअनुसार खुलामञ्च र तिलगंगा आँखा अस्पताल अगाडी केही मनकारीले हरेक दिन भोकाहरूलाई खाना बाड्ने गरेका छन् ।यो कोरोना महामारीले हामीलाई धेरै कुरा सिकाइरहेको छ । हाम्रा अभाव र कमजोरीहरू औंल्याइरहको छ । कम्युनिटि क्यान्टिन पनि एउटा अभाव हो । संकटका बेलामात्रै नभएर अन्य समयमा पनि यस्ता भोजनालय आवश्यक छन् । तिनले सहरका अति गरिबलाई सित्तैमा खाना खुवाउन सक्छन् भने निम्न वर्गीयलाई सस्तोमा खाना बेच्न सक्छन् । राम्ररी सञ्चालन गर्ने हो भने कम्युनिटि क्यान्टिनका फाइदै फाइदा छन् । चेन्नइको ताम्बरमस्थित अम्मा क्यान्टिन जाँदा हामीले त्यहाँ विभिन्न जात, धार्मिक समुदाय, उमेर समूह, पेसा–व्यवसायका मानिस एकै ठाउँमा बसेर इड्ली, साम्बर, पोंगल, कुर्मा खाइरहेको देखेका थियौं । यसले समाजलाई सहिष्णु बनाउन मदत गर्छ । त्यहाँ प्रायः महिला समूहले क्यान्टिन चलाउने भएकाले महिलाको आर्थिक विकासमा पनि अम्मा क्यान्टिनको ठूलो योगदान रहेछ । तत्कालीन मुख्यमन्त्री जयललिताको पहलमा तमिलनाडुमा अम्मा क्यान्टिन सुरु भएको थियो । हामीकहाँ पनि काठमाडौं महानगरपालिकाले यसका लागि जागरुता देखाउन सक्छ । प्रधानमन्त्रीले ‘कोही भोकै पर्दैन, कोही भोकले मर्दैन’ भनेर भाषण त गरिरहेका छन् तर त्यसका लागि संयन्त्र चाहिँ खोई ? यस्तो बेला उनकै पार्टीका, अझै सालो नै भनेर प्रचारित काठमाडौंका मेयरले जनता क्यान्टिन थालेर आफ्ना ‘भिनाजु’को वचनलाई सार्थक गरिदिने हो भने उनीमाथि बेला बेला उठ्ने औंला उनको समर्थनमा उठ्न सक्थे । 