शल्यक्रिया गर्दा अनि बिरामीलाई दुख्न छाड्यो
अमेरिकी नागरिक विलियम थोमस ग्रिन मोर्टनलाई एनेस्थेसियाका जन्मदाता मानिन्छ । चिकित्सा क्षेत्रमा शल्यक्रियाका लागि एनेस्थेसिया अनिवार्य विधि हो । शल्यक्रिया गर्दा बिरामीलाई बेहोस या अचेत बनाउनुपर्छ । दुखाइ कम गर्ने तथा चिरफार गर्दा मांसपेशीहरू तन्किन नदिने औषधि दिनुपर्छ । यसको उपयोगबाट चिकित्सा विज्ञानले ठूलै फड्को मारेको छ ।
अमेरिकी नागरिक विलियम थोमस ग्रिन मोर्टनलाई एनेस्थेसियाका जन्मदाता मानिन्छ । चिकित्सा क्षेत्रमा शल्यक्रियाका लागि एनेस्थेसिया अनिवार्य विधि हो । शल्यक्रिया गर्दा बिरामीलाई बेहोस या अचेत बनाउनुपर्छ । दुखाइ कम गर्ने तथा चिरफार गर्दा मांसपेशीहरू तन्किन नदिने औषधि दिनुपर्छ । यसको उपयोगबाट चिकित्सा विज्ञानले ठूलै फड्को मारेको छ ।एनेस्थेसियालाई नेपालीमा अचेत, बेहोस, निश्चेतना, संज्ञाहरण, संवेदनहरण, सम्मोहन आदि भनिन्छ । तर नेपालमा अंगेजी शब्द नै बढी प्रचलनमा छ । एनेस्थेसिया दिँदा चिकित्सक निकै सचेत हुनुपर्छ, यसको सन्तुलनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । इतिहासएनेस्थेसिया शब्दको प्रयोग गर्ने पहिलो व्यक्ति वोलिभेर वेन्देल होल्म्स हुन् । बेहोस गरी शल्यक्रिया गर्ने विधि १९ औं शताब्दीदेखि अमेरिकामा प्रारम्भ भएको हो । यो प्रविधि त्यसअघि चलनचल्तीमा थिएन । शल्यक्रिया गर्दाको दुखाइको डरले मानिस मर्न रुचाउँथे तर उपचार गर्दैनथे । यद्यपि अमेरिकामा उपचारका क्रममा धेरै चिकित्सकले बिरामीलाई आ–आफ्नै तरिकाले इथर, क्लोरोफम आदि पदार्थ सुँघाई बेहोस पार्ने गर्थे । क्लार्क, वेल्स लगायतका चिकित्सकले आ–आफ्नै तरिकाले शल्यक्रियालाई दुखाइरहित बनाउन खोजेका थिए । तथापि कसैले पनि आफ्नो तरिका बहुसंख्यक चिकित्सकसामु सार्वजनिक गर्ने हिम्मत गरेका थिएनन् ।फलतः एनेस्थेसियाको आविष्कारमा उनीहरूले कुनै श्रेय पाएनन् । तर दन्तचिकित्सक मोर्टनले १६ अक्टोबर १८४६ मा अमेरिकाको बोस्टनको म्यासाचुसेट्स जनरल अस्पतालमा गिल्बर्ट नामक व्यक्तिलाई सार्वजनिक रूपमा बेहोस पारी शल्यक्रिया गरे । यो सार्वजनिक प्रदर्शनमा अमेरिकाका धेरै चिकित्सकले सहभागिता जनाए । मोर्टनले सबैसामु बेहोस गिल्बर्टको घाँटीमा भएको डल्लो बिनादुखाइ चिरेर निकाले । यो देखेर त्यहाँ उपस्थित सबै जना स्तब्ध भए । यसको सफलताले ठूलो अर्थ राख्थ्यो । प्रकारान्तरमा यो विधि संसारभरि प्रख्यात भयो । सोही दिनलाई आधार मानेर १६ अक्टोबरमा विश्व एनेस्थेसिया दिवस मनाइन्छ ।एनेस्थेसियाको व्यथासात मिनेटको शल्यक्रियाबाट भएको घाउ निको हुन गिल्बर्टलाई सात हप्ता अस्पताल बस्नुपर्‍यो । त्यतिखेर यो विधि जीवाणुरहित बनाइएको थिएन । संक्रमण हुने सम्भावना बढी हुन्थ्यो । उक्त साहसी प्रदर्शनले मोर्टन उत्साहित भए । तर प्रदर्शनपछि केही चिकित्सकले ‘यो विधि पुरानो हो, हामीले यसअघि गरिसकेका हौं’ भन्दै गुनासो व्यक्त गरे । यस्तो गर्नेमा लाङ, क्लार्क, वेल्स, ज्याक्सन आदि थिए । नयाँ आविष्कारको कतिपयलाई त मतलबै थिएन । तर मोर्टनको नजिक रहेर काम गरेका वेल्स र ज्याक्सनलाई यो प्रदर्शनले ज्यादै दुखायो । किनभने मोर्टनले उनीहरूबाटै बेहोस गर्ने विधिको ज्ञान हासिल गरेका थिए । ज्याक्सन त मोर्टनका गुरु पनि थिए । उनीहरूबीच आविष्कारको श्रेय कसले लिने भन्नेबारे प्रतिस्पर्धा रह्यो । युरोपमा त्यति बेला मानवजातिको हितमा योगदान पुर्‍याउने व्यक्तिलाई पुरस्कारस्वरूप ठूलो धनराशिको दिइन्थ्यो । यो रकम मोर्टन र ज्याक्सनले आधा–आधा लिनुपर्ने भयो । दुवै जनालाई नराम्रो लाग्यो । ज्याक्सनले दुःखी हुँदै नगद ग्रहण गरे तर मोर्टन पुरस्कार लिन गएनन् । श्रेय कसलाई दिने भन्ने विषयमा ठूलै विवाद भयो । तत्कालीन अमेरिकी सरकारसँग मोर्टनले नवआविष्कारबापत ठूलो रकमको पारिश्रमिकको अनुरोध गरेका थिए । तर, उनी सफल हुन सकेनन् । त्यस बेला अमेरिका गृहयुद्धको भुमरीमा थियो । भर्जिनियाको युद्धमा मोर्टनले स्वयम्सेवक चिकित्सक भई इथर एनेस्थेसिया विधिबाट धेरै सैनिकको उद्धार गरे । त्यस बेलाका अमेरिकी राष्ट्रपति यो कार्यबाट निकै प्रभावित भए । युद्धमा धेरै घाइतेको उपचार पनि सहज भयो । अन्तमा मोर्टन एनेस्थेसियाको आविष्कारकर्ताका रूपमा लोकप्रिय भए । मोर्टनको जीवन शैक्षिक क्षेत्रमा कार्य गर्दैमा बित्यो । उनको योगदानले गर्दा नै आजको विश्व लाभान्वित छ । उनले गरेको आविष्कारमा विवाद उत्पन्न भएका कारण उनको अधिकांश समय अदालत जाँदैमा बित्यो । तर, उनले संघर्ष गर्न छाडेनन् । अन्तमा उनको आविष्कारलाई तत्कालीन समाजले मान्यता पनि दियो ।वर्तमानचिकित्सा वैज्ञानिकहरूले मोर्टनको प्रदर्शनलाई प्रेरक मानी त्यसमा थप अध्ययन–अनुसन्धान गरी एनेस्थेसियालाई आजको विकसित रूपमा ल्याएका छन् । शल्यचिकित्सा यति भरपर्दो हुनुमा यस्तो प्रयत्नको भूमिका छ । आज कति बिरामीले यसैका कारण नवजीवन पाएका छन् । शल्यचिकित्साको महत्त्वपूर्ण पक्ष बिरामी बेहोस गर्ने मात्र नभई दुखाइ कम गर्ने, सघन कक्षभित्र विभिन्न उपचारमा ध्यान दिने पनि हो । यसका लागि एनेस्थेसियाको आविष्कारले सहज बनाएको छ । मुटुको धड्कन बन्द भई मृत्यु नजिक हुँदा छातीमा हत्केलाले थिचीथिची पुनः मुटुको चाल फिर्ता ल्याउने प्रविधिहरू पनि निकै उन्नत बनेका छन्, अचेल । अमेरिकामा आविष्कार भएको यो विधि भारतमा लगत्तै आइपुग्यो । नेपालमा भने ढिलो गरी भित्रियो, २० औं शताब्दीमा मात्रै यसको प्रयोग हुन थाल्यो । एनेस्थेसियालाई नेपाल भित्र्याउने श्रेय डा. भवानीभक्तसिंह प्रधानलाई मिल्छ । उनले मुम्बईबाट यो विषयमा डिप्लोमा गरेका थिए । निष्कर्षशल्यचिकित्सा बिरामीलाई दिइने महत्त्वपूर्ण सेवा हो । यसबाट बिरामीलाई आराम मिल्छ, फाइदा हुन्छ । रोग पनि छिटो निको हुन्छ । यस्तो आविष्कार गर्ने मोर्टनप्रति मानव समाज कृतज्ञ छ । उनलाई प्रशस्त मानसम्मान पनि मिलेको छ । उनको चिहाननजिक स्मारक स्थापना गरी लेखिएको छ, ‘विलियम थोमस ग्रिन मोर्टन एनेस्थेसिया चिकित्साका एक आविष्कारकर्ता हुन् । उनले शल्यक्रियाबाट हुने दुखाइलाई हटाए । शल्यचिकित्सा मृत्यु यातनाजस्तै थियो । उनले गर्दा नै विज्ञानले दुखाइलाई नियन्त्रणमा राख्न सकेको छ ।’ त्यस्तै एनेस्थेसिया आविष्कारको श्रेय कसले पाउने भन्ने विषयको विवादलाई सम्बोधन गर्दै क्यानाडाका वरिष्ठ चिकित्सक सर विलियम वोस्लरले भनेको कुराको अद्यापि चर्चा हुन्छ । मोर्टनबारे उनले भनेका छन्, ‘संसारमा जसले कार्य गरेर देखाइदिने गर्छन्, श्रेय उसलाई नै जान्छ । मोर्टनले गरेर देखाए र श्रेय पनि पाए । जसको दिमागमा पहिले विचार आउँछ, उसलाई श्रेय जाँदैन ।’ र, यो भनाइ मोर्टनको हकमा मात्र होइन, सबैमा लागू हुन्छ ।बज्राचार्य चिकित्सक हुन् ।