मजदुरलाई छक्याइरहेको मनसुन
खप्तडछान्ना गाउँपालिका–७ गोर्खालीका कपुरे खड्काको हरेक वर्ष पाँच महिना नेपाल र सात महिना भारतमा बित्छ । उनी मंसिरमा हिउँदे खेती लगाएर भारतको उत्तराखण्ड राज्यको गुप्तकाशी जान्थे । त्यहाँ एउटा कार्गो कम्पनीमा काम गर्थे । वैशाखको मध्यतिर केदारनाथ दर्शन सुरु भएपछि उतै पुग्थे । तीर्थयात्रीलाई गौरीकुण्डबाट बोकेर केदारनाथ पुर्‍याउने र फर्काउने काममा उनी व्यस्त हुन्थे ।
बझाङ, काठमाडौं — खप्तडछान्ना गाउँपालिका–७ गोर्खालीका कपुरे खड्काको हरेक वर्ष पाँच महिना नेपाल र सात महिना भारतमा बित्छ । उनी मंसिरमा हिउँदे खेती लगाएर भारतको उत्तराखण्ड राज्यको गुप्तकाशी जान्थे । त्यहाँ एउटा कार्गो कम्पनीमा काम गर्थे । वैशाखको मध्यतिर केदारनाथ दर्शन सुरु भएपछि उतै पुग्थे । तीर्थयात्रीलाई गौरीकुण्डबाट बोकेर केदारनाथ पुर्‍याउने र फर्काउने काममा उनी व्यस्त हुन्थे ।कञ्चनपुरको गड्डाचौकी नाका हुँदै भारतका विभिन्न ठाउँबाट महेन्द्रनगर बसपार्क आइपुगेका सुदूरपश्चिम पहाडी जिल्लाका स्थानीय । उनीहरू खेतीपातीको सिजनमा
भारतका विभिन्न ठाउँबाट घर फर्किने गर्छन् ।  तस्बिर : वसन्तप्रताप सिंह/कान्तिपुरकमाएको रकम र परिवारलाई किनिदिएको लुगाफाटो पोको पारेर असारमा घर फर्किन्थे । असार र साउनमा केदारनाथ मन्दिर क्षेत्रमा बर्खेर्झेरी र हिउँ पर्ने भएकाले दर्शनार्थीको संख्या निकै कम हुन्छ । यही छेको पारेर घर फर्केका उनी बर्खेखेतीको काम गर्थे । खेती सकेर फेरि केदारनाथ पुग्थे । मान्छे बोक्ने सिजन चल्यो भने दसैंमा नभए तिहारमा चाड मान्ने खर्च बोकेर घर फर्किने उनको ११ वर्षदेखिको नियमित वार्षिक तालिका नै थियो ।तीन/चार वर्षयता भने उनको यो वार्षिक तालिका प्रभावित हुन थालेको छ । गत वर्ष असारमा घर आउँदा बर्खे खेती लगाउन मिल्ने गरी पानी परेकै थिएन । साउनको अन्तिमतिर पानी पर्‍यो । केदारनाथ पुगेर डोली बोक्ने मजदुरी गर्नुपर्ने भएकाले हतारमा कोदो रोपे अनि केदारनाथ हान्निए । केदारनाथमा पानी पर्न रोकिएकै रहेनछ । दिनहुँजसो पानी परिरह्यो । उनले काम पाएनन् ।‘पहिला असारमा मजाले पानी पर्थ्यो, दुई महिना खेतीपातीको काम गरेर केदारनाथ पुग्दा झरी थामिइसक्थ्यो,’ उनले भने, ‘अचेल वर्षाले खुबै छक्याउन थालेको छ, खेती गर्ने बेला वर्षा हुँदैन, उता कमाउने बेलामा झरी पर्दिन्छ र कमाइ हुँदैन ।’ ४५ वर्षीय खड्काले एक सिजनमा केदारनाथमा मान्छे बोकेर एक लाखसम्म भारु कमाउँथे । पानी परेको सिजनमा तीर्थयात्री न्यून हुने भएकाले २०/३० हजार मात्रै कमाइ हुने र त्यो रकमले उतै खान बस्न पनि नपुग्ने गरेको उनले बताए । जयपृथ्वी नगरपालिका–१ पिमीका विच्छे सिंहलाई पनि यस वर्षको हिउँदे वर्षाले खड्कालाई जस्तै छक्यायो । हरेक वर्ष मंसिर पहिलो साता भारतको अल्मोडा क्षेत्रमा मजदुरी गर्न पुग्नु र माघ पहिलो साता आलु लगाउन घर फर्किनु उनको १५ वर्षदेखिको नियमित तालिका थियो । गत माघ पहिलो साता घर आइपुगेका उनले पानी नपरेका कारण आलु लगाउन पाएनन् । ‘माघभरि पानी नै परेन, सुख्खामा आलु लगायो भने बीउ नै सुकेर उम्रिँदैन,’ उनले भने, ‘पहिला मंसिर/पुसमा टन्न हिउँ पर्थ्यो र माघमा लाएको आलु सप्रिन्थ्यो, यस वर्ष त न उताको कमाइ भयो, न यताको काम ।’पछिल्ला केही वर्षयता वर्षाको नियमित चक्रमा भइरहेको अस्वाभाविक फेरबदलले खड्का र सिंहको जस्तै भारतको मजदुरी र नेपालको कृषिकर्म गरिरहेकाहरूको जीविका कठिन बन्दै गएको छ । खास गरी नेपालको सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशबाट मौसमी रोजगारीका लागि भारत जानेहरूलाई बदलिँदै गएको वर्षाको चरित्रले समस्या थप्न थालेको हो ।जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार सरदरमा जुन १३ अर्थात् जेठ ३०/३१ मा पूर्वी नेपाल हुँदै भित्रिने मनसुन अक्टोबर २ अर्थात् असोज १५/१६ मा पश्चिम नेपाल भएर बाहिरिन्छ र यसको अवधि १ सय १२ दिन रहन्छ । मौसम पूर्वानुमान महाशाखाकी मौसमविद् प्रतिभा मानन्धरअनुसार मनसुन भित्रिने समय सरदरभन्दा केही दिनअघि वा पछि सर्दै गएको छ । बाहिरिने अवधि पनि धकेलिँदै गएको छ । गत वर्ष जुन १४ अर्थात् जेठ ३१ देखि पूर्वी नेपाल हुँदै मनसुन भित्रिएको थियो ।त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलस्थित मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका मौसमविद् रोजन लामिछानेका अनुसार पूर्वी नेपाल हुँदै भित्रिएको मनसुन पश्चिममा पुग्न एक सातादेखि दस दिन लाग्ने गर्छ । कहिलेकाहीं यसभन्दा छिटो वा ढिलो पुग्न सक्छ । मनसुन कति बलियो वा कमजोर भएर प्रवेश गर्‍यो र देशभर फैलिन कति समय लाग्यो भन्नेमा भर पर्ने उनको भनाइ छ ।मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका मौसमविद् सरोज पुडासैनीका अनुसार हिन्द महासागरमा विकास भएर बंगालको खाडी हुँदै दक्षिण पूर्वी नेपाल प्रवेश गर्ने वायु प्रणाली र मनसुनी हावापानीले नेपालमा पानी पार्छ । मनसुनी वायु समुद्रबाट जमिनतर्फ बहने भएकाले यसमा प्रशस्त जलवाष्प हुन्छ । यो वायु प्रणालीका कारण नेपालमा जेठदेखि सुरु भएर असोजसम्म वर्षा हुन्छ । नेपालमा हुने कुल वार्षिक वर्षाको लगभग ८० प्रतिशत मनसुनी वर्षाका रूपमा जेठदेखि असोजसम्मको चार महिनामा हुन्छ भने बाँकी २० प्रतिशत वर्षा हिउँदको ८ महिनामा हुने गर्छ ।नेपालमा मनसुन भित्रिएपछि कृषकले बर्खे खेती सुरु गर्ने परम्परागत अभ्यास रहँदै आएको छ । तर, गत वर्ष एक दिन मात्रै ढिला भित्रिए पनि कमजोर भएर भित्रिएका कारण खप्तडछान्ना–७ गोर्खालीका खड्काको वार्षिक तालिकालाई प्रभावित पारेको थियो । जल तथा मौसम विज्ञान विभागको ‘साप्ताहिक कृषि मौसम बुलेटिन’ मा प्रकाशित बझाङको चैनपुरस्थित मौसम केन्द्रको मापन अनुसार ०८० असार पहिलो र दोस्रो साता वर्षा भएको देखिँदैन । तेस्रो साताभरिमा कुल १०३.९ मिलिमिटर वर्षा भएको थियो । असार चौथो साताभर कुल ६८ मिमि र साउन पहिलो हप्ताभर कुल ७८.१ मिमि वर्षा भएको थियो । ‘पोहोर बेलैमा मनसुन भित्रिए पनि पानी कम परेको थियो, असारमा भन्दा पनि भदौमा पानी परेको देखिन्छ,’ खेतीमा यसको प्रत्यक्ष असर देखिने भन्दै मौसमविद् लामिछानेले भने, ‘हिउँदमा पनि कम पानी परेको थियो ।’हिउँदमा पानी कम परेकाले भारतको मजदुरीबाट उम्किएर घर आइपुगेका जयपृथ्वी नगरपालिका–१ पिमीका विच्छेले (२०८० माघमा) आलु रोप्न पाएनन् । गतवर्षको मनसुन सरदरभन्दा १३ दिनपछि असोज २८ मा बाहिरिएको थियो । ०७९ सालमा सरदरभन्दा आठ दिनअघि अर्थात् जेठ २२ मा नेपाल भित्रिएको मनसुन चार दिन ढिला असोज २९ मा बाहिरिएको हो । ०७८ सालमा सरदरभन्दा दुई दिनअघि मनसुन भित्रिएर ९ दिन ढिला बाहिरिएको थियो ।मौसमविद् लामिछानेका अनुसार विश्वभर नै फैलिएको जलवायु परिवर्तनको प्रभावले मनसुनमा पानी पर्ने चरित्र फेरबदल हुँदा कृषिमा प्रत्यक्ष असर पर्ने गर्छ । ‘नेपालमा हरेक वर्ष मनसुन भित्रिने र बाहिरिने रेकर्ड उस्तैउस्तै छ, त्यति धेरै फरक छैन, तर जलवायु परिवर्तनले गर्दा तापक्रम वृद्धिदरमा छ, पानी पर्ने दर कमजोर भइदिएको खण्डमा चलिआएको खेती अभ्यासको तालिकामा असर पर्ने नै भयो,’ उनले भने । सामान्यतया मनसुन सुरु भएको पहिलो एक महिना परिपक्व हुन समय लाग्छ । दोस्रो र तेस्रो महिना मजाले वर्षा हुन्छ । चौथो र पाँचौं महिनामा बिस्तारै कमजोर हुँदै बाहिरिन्छ ।यस वर्ष समयमै मनसुन प्रवेश हुने पूर्वानुमान गरिए पनि सामान्य प्रकृतिको पानी पर्ने देखिएको बताए । ‘यस वर्ष एकदम सामान्य प्रकृतिको मनसुन भित्रिने अनुमान गरिएको छ, कस्तो हुन्छ भनेर हेर्दै छौं,’ उनले थपे । मनसुन प्रवेश सामान्य प्रकृतिको हुने आकलन गरिए पनि यसपालि धेरै पानी पर्ने र तापक्रम वृद्धि हुन सक्ने मौसमविद् मानन्धरले बताइन् । असार दोस्रो सातासम्ममा सामान्य वर्षा हुने, असार तेस्रो सातादेखि भदौ दोस्रो सातासम्ममा धेरै पानी पर्ने, बाढी पहिरोको सम्भावना बढ्ने मानन्धरले बताइन् । यस वर्ष पनि पूर्वानुमान गरिएको चरित्रमा नै मनसुन भित्रिए भारतमा मौसमी मजदुरीमा जाने नेपालीको वार्षिक तालिका प्रभावित हुनेछ । सुदूपश्चिम र कर्णाली प्रदेशका बासिन्दा भारतका मुम्बई, नयाँदिल्ली, पञ्जाब, हैदराबाद, सिमलालगायत ठाउँमा घरेलु कामदार, चौकीदार र दैनिक ज्यालादारीलगायत अनौपचारिक क्षेत्रमा काम गर्न जाने गरेका छन् । कति संख्यामा भारत पुग्छन् भन्ने पछिल्लो यकिन सरकारी तथ्यांक नपाइए पनि सुदूरपश्चिम प्रदेशको सामाजिक विकास मन्त्रालयले ०७५ सालमा गरेको अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार यहाँका नौ जिल्लाबाट हरेक वर्ष २ लाख ६ हजारको संख्यामा मानिसहरू रोजगारीका लागि भारत जाने गर्छन् । उनीहरू भारतका विभिन्न ठाउँमा ६ महिनाभन्दा बढी समयका लागि रोजगारीमा जाने गर्छन् । बढीजसो १७ देखि ४५ वर्ष उमेर समूहका युवा रोजगारीका लागि भारत पुग्छन् । भारत जानेमध्ये १९ प्रतिशत महिला र ८१ प्रतिशत पुरुष छन् । मन्त्रालयको अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार भारत जानेहरूमध्ये ६० प्रतिशतले स्वदेशमा रोजगारी नपाएर जाने गरेको बताएका थिए । त्यहाँ जानेमध्ये १९ प्रतिशतले गाउँमा खेतीपाती लगाएर ६ महिनाका लागि मजदुरी गर्न जान्छन् । अर्थात् मौसमी काम गर्न बर्सेनि भारत जाने २ लाख ६ हजार सुदूरपश्चिमेलीमध्ये ३९ हजारलाई गाउँमा खेती लगाउने वार्षिक तालिकामा मनसुनले छक्याएर दुःख दिन थालेको छ ।कृषिविज्ञ कृष्ण पौडेल मनसुनमा आधारित कृषि प्रणालीलाई फेर्नु दीर्घकालीन विकल्प भएको बताउँछन् । ‘पानी पर्छ भनेर गरिएको पूर्वानुमान ठ्याक्कै मिलिरहेको छैन, अनुमानको पूर्वसूचना दिएर कृषकलाई फाइदै छैन,’ उनले भने, ‘जसरी मनसुन फेरियो, परम्परागत मनसुनमा आधारित खेतीलाई परिवर्तन गरेर अलि सुक्खा सहने, बहुवर्षीय बालीतिर कृषकहरू लाग्नु नै उत्तम र दीर्घकालीन विकल्प हो, सरकारले पनि यतातिर काम गर्नुपर्‍यो ।’ उनको भनाइमा जलवायु परिवर्तनले तापक्रम वृद्धि बढ्दो दरमा रहेको र यसले हावाको दिशामा समेत बदलाव ल्याएको छ । ‘मनसुनमा पानी पर्ने अनिश्चितता बढाएको छ । यसले पहिल्यैदेखिका खेती प्रणालीको वार्षिक तालिकालाई प्रभावित पारेको छ,’ उनी भन्छन्, ‘भारतमा मौसमी मजदुरी गरेर स्वदेशमा खेती गर्न आउनेलाई समस्या थपिरहेको छ । यो समयमा आमकिसानको जिन्दगीमा सबैभन्दा बढी दबाब भएको छ, जीविकोपार्जनका लागि फेरिँदै गएको मनसुन अनुसारका खेतीपाती, बिउ प्रणाली अपनाउनुपर्छ ।’