विपद्‌मा झन् जोखिममा ज्येष्ठ नागरिक
जीवनमा निश्चित उमेर पार गरिसकेपछि शरीर शिथिल हुँदै जान्छ, अनुहारमा चाउरी देखा पर्न थाल्छ । हिँडडुलमा समस्या, दृष्टिमा कमजोरी, श्रवण शक्तिमा समस्या, रोगको चाप र पाचन शक्तिमा कमजोरीजस्ता विभिन्न स्वास्थ्य जटिलता आइपर्छन् । यी सबै समस्याले बुढेसकाललाई अप्रत्यक्ष रूपमा एक किसिमको शारीरिक अशक्तताकै अवस्थामा पुराइदिएका हुन्छन् ।
जीवनमा निश्चित उमेर पार गरिसकेपछि शरीर शिथिल हुँदै जान्छ, अनुहारमा चाउरी देखा पर्न थाल्छ । हिँडडुलमा समस्या, दृष्टिमा कमजोरी, श्रवण शक्तिमा समस्या, रोगको चाप र पाचन शक्तिमा कमजोरीजस्ता विभिन्न स्वास्थ्य जटिलता आइपर्छन् । यी सबै समस्याले बुढेसकाललाई अप्रत्यक्ष रूपमा एक किसिमको शारीरिक अशक्तताकै अवस्थामा पुराइदिएका हुन्छन् ।आफूसँग जीवनको लामो अनुभव हुन्छ तर सुनिदिने प्रियजनहरू छेउ पर्दैनन् । आफूले भोगिरहेको जटिल शारीरिक समस्याका बावजुद बदलिँदो समयसँगै वृद्धवृद्धा आजकल एक्लै बस्न बाध्य छन् । यो परिस्थितिमा बाढी, पहिरो, हिमपात, आगलागी, शीतलहरजस्ता विपद् आइपर्दा वृद्धवृद्धाले आफूलाई जोगाउनु चुनौतीपूर्ण हुन्छ । विपद् आइपर्दा छोटो अवधिमा पाएको सूचनाकै भरमा घर अथवा आश्रयस्थल छोड्नुपर्ने बाध्यता आइपर्न सक्छ । त्यस अवस्थामा ज्येष्ठ नागरिकहरूलाई कसरी जोगाउने भन्ने पूर्वतयारी आवश्यक हुन्छ ।संयुक्त राष्ट्र संघको नेतृत्वमा हरेक वर्ष अक्टोबर १ मा विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस मनाइन्छ । संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाद्वारा १४ डिसेम्बर १९९० मा अक्टोबर १ लाई ज्येष्ठ नागरिकको अन्तर्राष्ट्रिय दिवसका रूपमा तोकिएको थियो । त्यस बेलादेखि नै यो दिवसलाई विभिन्न विषयवस्तुसँग जोडेर मनाउने गरिएको पाइन्छ । समाजमा परिपक्वता आर्जित गरिसकेका व्यक्तिहरूप्रति सम्मान जगाउन, युवा पुस्तामा ज्येष्ठ नागरिकहरूप्रति सद्भाव बढाउन यो दिवस मनाउने गरिन्छ । २०७८ सालको जनगणना अनुसार, नेपालमा कुल जनसंख्याको १०.२१ प्रतिशत ज्येष्ठ नागरिक छन् । यो तथ्यांकले २०६८ सालको जनगणनाका तुलनामा वृद्धवृद्धाको संख्या ३८.२ प्रतिशतले वृद्धि भएको देखाएको छ । ज्येष्ठ नागरिक ऐन–२०६३ अनुसार ६० वर्ष अथवा त्योभन्दा माथिका व्यक्तिहरूलाई ज्येष्ठ नागरिक भन्न सकिन्छ । तर २०७८ को जनगणना अनुसार नेपालीहरूको औसत उमेर २०६३ सालका तुलनामा बढेको छ । नेपाल सरकारले आर्थिक वर्ष २०८०/८१ देखि ६८ वर्षदेखि वृद्धभत्ता उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरेको छ । यसअघि ७० वर्षको उमेरबाट वृद्धभत्ता उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरिएको थियो । यस अनुसार बुझ्ने हो भने ६८ वर्षको उमेरदेखि व्यक्तिलाई ज्येष्ठ नागरिक अथवा वृद्धवृद्धा भन्न सकिन्छ ।कुनै पनि व्यक्तिले वृद्धावस्थाको समयसम्म आफ्नो जीवनमा एक युग नै परिवर्तन भएको देखेको हुन्छ । जीवनको उत्तरार्द्धसम्म प्रायः वृद्धवृद्धाले कैयौं ठूलासाना बाढी, पहिरो, भूकम्प, आगलागीजस्ता विपद्को सामना गरिसकेका हुन्छन् । कैयौंले ज्यान गुमाएका हुन्छन् । कैयौंले घरपरिवार गुमाएका हुन्छन् । कैयौंलाई विस्थापन हुनुपरेको हुन्छ । कैयौं वृद्धवद्धाले अपांगतासहित बाँकी जीवन बाँच्नुपरेको हुन्छ । २०७२ सालको भूकम्पमा मृत्यु वरण गर्ने कुल मृतकमध्ये मात्र ज्येष्ठ नागरिकको संख्या २९ प्रतिशत रहेको एक तथ्यांकले देखाएको थियो । सो भूकम्पमा करिब ९ हजारले ज्यान गुमाएको र २२ हजार जना घाइते भएको तथ्यांक सार्वजनिक भएको थियो । बढ्दो उमेरसँगै आइपर्ने सुनाइमा समस्या, कमजोर दृष्टि, हिँडडुलमा अप्ठ्यारा, निर्णय गर्ने क्षमतामा कमी हुनेजस्ता समस्याले वृद्धवृद्धाहरू विपद्को अत्यन्तै जोखिममा हुन्छन् । वृद्धावस्थामा व्यक्तिलाई सुगम र पहुँचयुक्त बासस्थान, हेरचाह, अन्य सेवासुविधाको आवश्यकता हुन्छ । अचेल युवाहरू रोजगारीका लागि घरबाहिर बस्ने परिपाटी बढ्दो छ । यस्तो अवस्थाले वृद्धवृद्धालाई विपद्को थप जोखिममा पारिरहेको छ ।नेपालको संविधानको धारा ४१ मा ज्येष्ठ नागरिकलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण तथा सामाजिक सुरक्षाको हक हुने प्रावधान छ । विशेष संरक्षण तथा सामाजिक सुरक्षाको सुनिश्चितताका लागि सामाजिक सुरक्षा भत्ता मात्र पर्याप्त हुँदैन । त्यसका लागि धेरै आयाम जोडिएका हुन्छन् । विपद्को सन्दर्भ जोडेर हेर्ने हो भने, आपत्कालीन समयमा ज्येष्ठ नागरिकहरूको सहज अवागमनका लागि पहुँचयुक्त संरचनाको अत्यावश्यकता हुन्छ । विपद्को समयमा खोज तथा उद्धारका लागि तथ्यांकले ठूलो भूमिका खेल्छ । राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले विपद् पोर्टलमार्फत पालिकास्तरमा ज्येष्ठ नागरिक लगायत अन्य संकटोन्मुख वर्गहरू उमेर, लिंग, अपांगतामा आधारित तथ्यांक संकलन गरिरहेको छ । यो तथ्यांकको उद्धारमा मात्र होइन, विपद्पछिको राहतमा पनि उतै नै भूमिका हुन्छ । कुन घर अथवा पालिकामा कति वृद्धवृद्धा छन् र कुन अवस्थामा छन्, यसको जानकारी तथ्यांकबाट प्राप्त हुन्छ । औषधि, सुपाच्य भोजन, सुरक्षा किट इत्यादिजस्ता राहत सामग्री वृद्धवृद्धाको आवश्यकतालाई ध्यानमा राखी वितरणको व्यवस्था गर्न सकिन्छ । वृद्धवृद्धाको आवश्यकता पहिचान गरी ह्वीलचेयर, टेक्ने छडी, न्यानो लुगा, प्राथमिक उपचारका सामानहरू भण्डारण गर्न सकिन्छ । अस्थायी आश्रयस्थलहरू ज्येष्ठ नागरिक लगायत सबैलाई पहुँच हुने गरी युनिभर्सल डिजाइन भएको हुनुपर्छ । विपद् पूर्वसूचना प्रणाली पहुँचयुक्त हुन उति नै आवश्यक हुन्छ । श्रवणशक्ति कमजोर हुने भएकाले वृद्धवृद्धाले साइरनको आवाज सजिलै सुन्न सक्दैनन् । यसमा मोबाइल फोन, मोबाइल एपजस्ता नवप्रवर्तनका प्रविधिहरूको उपयोगले टेवा पुर्‍याउन सक्छ । त्यसैले नवप्रवर्तन प्रविधिहरू सबैका लागि पहुँचयुक्त हुन जरुरी छ । विपद्को समयमा स्वयंसेवक अथवा बचावका लागि अन्य व्यक्ति आउनुअगाडि आफैं पनि त्यसका लागि पूर्वतयारी अवस्थामा बस्नु उत्तम हुन्छ । आफूसँग सबभन्दा निकट व्यक्तिलाई विपद्को समयमा पनि सम्पर्क हुने गरी वरिपरि राख्नुपर्छ । विपद् आइपर्दा आपत्कालीन समयमा कहाँ र कसरी निस्कने भनेर पूर्वयोजना बनाउनुपर्छ । आफूसँग घरमा आफूलाई चाहिने औषधि, सहायक सामग्री आदिको यथोचित व्यवस्था गर्नुपर्छ । तर, यी सबै काम प्रायः वृद्धवृद्धाले गर्न सक्दैनन् । त्यसैले उनीहरूलाई अतिरिक्त ख्याल चाहिने हुन्छ । ज्येष्ठ नागरिकहरू हाम्रो समाजका धरोहर हुन् । कमजोर शारीरिक अवस्था भएकै कारण उनीहरूलाई बोझ ठान्नु ठूलो मूर्खता हुन्छ । बढ्दो उमेरसँगै उनीहरू विपद् लगायतका विभिन्न समस्यासँग जुधिसकेका हुन्छन् र त्यसको समाधानको उपाय पनि बुझिसकेका हुन्छन् । नेपाल सरकारको प्रतिवेदन अनुसार, प्रत्येक १०० वर्षको अन्तरालमा नेपालको औसत तापक्रम ५.६ डिग्री सेल्सियसले बढिरहेको छ । यदि कुनै व्यक्ति १०० वर्षसम्म बाँचेको छ भने ऊसँग १०० वर्षमा भएका विपद्का घटना अथवा जलवायु परिवर्तनको अनुभव हुन्छ । जलवायु परिवर्तनले कृषिमा पारेको असर, जलस्रोतमा पारेको प्रभाव, हिमाली भेगमा पारेको असर र मानव स्वास्थ्यमा समेत निम्त्याएका असरहरूलाई ज्येष्ठ नागरिकहरूले भोग्दै र हेर्दै आएका हुन्छन् । त्यसैले संसारबाट सधैंका लागि विलीन हुनुअगाडि नै हाम्रा वृद्धवृद्धाहरूको अनुभव, ज्ञान, सीप र बौद्धिक क्षमतालाई रेकर्ड गर्नुपर्छ र भावी सन्ततिका लागि सदुपयोग गर्नुपर्छ ।