फिल्मको पर्दामा विद्रोही रुपचन्द्र विष्ट
देशका प्राय सबै क्षेत्रमा बेठिक भइहँदा 'समाजमा सही काम गरेका प्रेरणा छैनन् त ?' भन्ने प्रश्नले विकास ढकाल र अमित किशोर सुवेदीलाई एक बनायो । मौलिक काम गर्न रुचाउने दुईले केही विषयहरुमा प्रारम्भिक अनुसन्धान गरे । ती विषयको सूची तयार पारे । त्यही सूचीको पहिलो प्राथमिकता बन्यो, रुपचन्द्र विष्ट ।
काठमाडौँ — देशका प्राय सबै क्षेत्रमा बेठिक भइहँदा 'समाजमा सही काम गरेका प्रेरणा छैनन् त ?' भन्ने प्रश्नले विकास ढकाल र अमित किशोर सुवेदीलाई एक बनायो । मौलिक काम गर्न रुचाउने दुईले केही विषयहरुमा प्रारम्भिक अनुसन्धान गरे । ती विषयको सूची तयार पारे । त्यही सूचीको पहिलो प्राथमिकता बन्यो, रुपचन्द्र विष्ट ।आफ्नै माटोको सुगन्ध बोकेको दर्शनले उनीहरुलाई रुपचन्द्रको कथा खोज्न प्रेरित गर्‍यो । प्रतिकुल समयमा जनता जगाउनका लागि पहल कदमी लिएका गुमनाम पात्र । पुरानो पुस्ताले बिर्सिसकेको र नयाँ पुस्ताले चिन्दै नचिनेको पात्र । 'थाहा' अभियन्ता विष्टमाथि डकुमेन्ट्री बनाउने उद्देश्य साथ सन् २०१३ बाट दुईले अनुसन्धान थाले । त्यो आदर्शलाई पुन: नयाँ पुस्तामा चिनाउनुपर्छ भन्ने धेययले रुपचन्द्रको पदचाप पच्छ्याए ।शून्यबाट अनुसन्धानमाडकुमेन्ट्री बनाउने सोच बनाए पनि विकास र अमितसँग रुपचन्द्रबारे खासै जानकारी थिएन । युग पाठकको किताब 'उर्गेनको घोडा'बाट केही जानकारी त पाए तर, अनुसन्धान शून्यताबाटै सुरु गर्नुपर्ने भयो । जब उनी दुई अनुसन्धानकै लागि मकवानपुर पुगे, रुपचन्द्र विष्टका नयाँ पोया फुस्कँदै गए ।'रुदाने भनेको अलिकति सुनेको पात्र । उहाँको वास्तविक तस्बिरसमेत थिएन हामीसँग । सुरुआतमा त्यहाँका स्थानीय बासिन्दा हामीसँग खुल्नै चाहेनन् । 'विदेशी हुन् कि, पैसा खाएर आएका हुन्?' भन्ने सोचले लामो समय उनीहरु हामीसँग खुलेनन्,' मकवानपुरमा पुग्दाको पहिलो क्षण सम्झन्छन् अमित ।जेभिएर इन्टरनेश्नल कलेजमा स्नातकोत्तर गर्दै थिए अमित र विकास । पैसाको अलिअलि चाँजोपाजो मिलाउन साथ उनी दुई मकवानपुर कुदिहाल्थे । कहिले कलेजका कक्षाहरु बंक गरेरै पुग्थे । मकवानपुरमै बस्थे । त्यहाँका मानिसहरुसँग दिनरात कुरा गर्थे । 'अब्जरभेस्नल मेथड'बाट त्यहाँका मानिसहरुले रुपचन्द्र विष्टलाई कसरी लिएका छन् भन्ने कुरा खोतल्थे ।उनीहरुलाई यो हदसम्मको जानकार बनाउनका लागि 'रुपचन्द्रले के गरे, उनी कस्ता थिए, उनले के गरे, के गरेनन्, भन्ने लगायतका प्रश्नको उत्तरको खोजी उनीहरुको प्राथमिकता थियो ।उनीहरुले मकवानपुरका विभिन्न गाउँ चहारे । भोक-भोकै हिँडे । खाने बस्ने ठेगानै थिएन । पैसा सकिएपछि अनुसन्धान बीचमै छोडेर काठमाडौं फर्किन्थे । 'मकवानपुरका मानिसहरु रुपचन्द्रबाट प्रभावित छन् । धेरै व्यक्तिले उनीबारे विभिन्न किम्बदन्ती बनाएका छन् । अलि फरक खाले आनिबानी, ड्यासिङ क्यारेक्टरका थिए रुपचन्द्र । हामीलाई अनुसन्धानमा जनमुखी सहकर्मीले सहयोग गर्नुभयो,' विकास सुनाउँछन् ।विकास र अमितको जोडीले औपचारिक र अनौपचारिक रुपमा लगभग ३ सय बढी मानिससँग अन्तरवार्ता लिए । विष्टसँग संगत गरेकाहरु, जनमुखी सहकर्मीहरु, तत्कालीन राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्यहरुलाई छुटाएनन् । राष्ट्रिय पञ्चायतमा सबै पञ्चायतको पक्षपाती, विष्टमात्रै पञ्चायतविरुद्ध उभिन्थे । पद्मरत्न तुलाधरलगायतका जनमुखीहरुसँग काठमाडौंले रुपचन्द्रलाई कसरी हेर्थ्यो भन्ने पाटोलाई कोट्याए । परिवारका सदस्यसँग भेटेपछि परिवारका पहेली फुस्किँदै गयो । तीन वर्षभन्दा बढी समय अनुसन्धानमै बिताएपछि उनीहरुलाई लाग्यो, 'यो डकुमेन्ट्रीमा मात्रै अटाउन विषय होइन ।' त्यसपछि फिल्म नै बनाउने निर्णयमा पुगे दुई भाइ ।फिल्मका लेखक/निर्देशक अमित किशोर सुवेदी र विकास ढकाल (बायाँबाट)लामो क्यानभासको कथा स्क्रिप्टमा उतार्नु चुनौतीपूर्ण नै थियो । २ महिना लाग्यो, ३ वर्ष खोजेका जानकारीमाथि स्क्रिप्ट बनाउन । ९ औं ड्राफ्टपछि छायांकनमा सुरु भयो सन् २०१७ मा । उनीहरुले अनुसन्धानकै क्रममा छायांकनका लागि स्थलहरु हेरेका थिए । तर भूइँचालोले पुरानो बस्ती र घरहरु तहसनहस गर्‍यो । विकास र अमित वास्तिक ठाउँको सुगन्ध दिन मकवानपुरमै फिल्म खिच्न चाहन्थ्यो । तर भूइँचालोले ठाउँको रुपरङ्ग नै फेरिदिएपछि उनीहरुले धेरै स्थानलाई सुटिङस्थल बनाउनुपर्‍यो । कहिले फर्पिङ त कहिले पनौति । त्यसपछि प्रोडक्सन खर्च ह्वात्तै बढ्यो ।'४५ दिनमा छायांकन सक्ने योजना बनेको थियो । तर निर्धारित समयमा फिल्म छायांकन गर्न सकिएन । प्रोडक्सनले धानेन । जोहो गरेको पैसा पनि सकियो । १ करोड जोहो गरेका थियौं । फेरि फिल्मका लागि धेरैले पैसा हालेका थिए । 'साथीभाइ, इष्टमित्र धेरैको लगानी छ यसमा,' विकासले पुरानो दिन सम्झिए, 'हामीलाई त २२ सालको घर चाहियो । ४० सालको घर चाहियो । त्यो बेलामा बिजुली आएको थिएन । टावर थिएन । त्यही भएर सेट र लोकेसनमा हाम्रो धेरै खर्च भयो । मानिसको लामो यात्रामा धेरै मानिस जोडिन आउँछन् । सबैलाई देखाउनै पर्‍यो । आमसभा, भाषण । साथिहरुसँग हारगुहार गर्‍यौं । त्यसपछि प्रोडक्सनमा नयाँ साथिहरु पनि जोडिनुभयो ।'१९९० मा जन्मेका रुपचन्द्रको ५०/६० वर्षको क्यानभासलाई उनीहरुले फिल्ममा देखाउन खोजेका छन् । अहिले फिल्मको 'वानलाइन' सम्पादन सकिएको छ । विकासका अनुसार १५ प्रतिशत छायांकन गर्नै बाँकी छ । कोभिडले २ वर्ष काम गर्ने वातावरण नै दिएन । अहिले उनीहरुको टिम फिल्मको काम सकेर २०२२ सम्ममा प्रदर्शन गर्ने सोचले अगाडि बढेको छ ।लगभग ८ वर्ष भइसक्यो अमित र विकासले यो प्रोजेक्ट थालेको । ८ वर्ष एउटै व्यक्ति बारे चिन्तन, मन्थन गर्दागर्दै उनी दुईमा रुपचन्द्र र उनका दर्शनले पकड बनाएको छ । दुईलाई अब हेटौंडा, दामन आफ्नै घर लाग्न थालिसकेको छ । मकवानपुरसँग दुवैको छुट्टै भावनात्मक सम्बन्ध गाँसिएको छ ।'हामीले जीन्दगीमा धेरै काम किन गर्नुपर्‍यो । थोरै काम गर्ने तर अर्थपूर्ण गर्ने नै हाम्रो निर्देशकीय सिद्धान्त हो । लगभग एक दशक हुन लागिसक्यो । एक दशकसम्म हामी त्यही पात्रमा छौं । त्यही परिवेशमा छौं । यसबाट लाखौंलाख, करोडौंकरोड कमाउने पनि हैन,' विकास सुनाउँछन्, 'हामीले आदर्श मानिरहेको व्यक्तिले अरुलाई पनि त प्रेरित गर्नुपर्‍यो । त्यसका लागि हामीले पनि योगदान गर्नुपर्छ भनेर लागेका हौं । यसबीच हामीले धेरै सिमिततामा बाँचेका छौं । व्यक्तिगत जीवनलाई गाँठो परि-परि जिएका छौं । व्यवसायिक क्षेत्रमा त्यो गाँठो फुकाएका हौं ।'धेरैले रुपचन्द्रलाई राष्ट्रिय पञ्चायतको सदस्य, पागल, मूर्ख, सन्की मानिस भन्ने बुझाइमा सिमित राखे । तर, अनुसन्धानपछि उनी के मात्र रहेनछन् भन्ने कुरा खुल्यो । साहित्यको हिसाबले उनी कवि थिए । उनका दर्शन बोकेका दमदार कविता छन् । उनी हिमाल चढ्न गए । कहिले कुल्ली र श्रमिकसँगै जीन्दगी बिताए । शिक्षक भएर विद्यालयको प्रधानध्यापक भए । साँझ-बिहान विद्यार्थीलाई प्रौढशिक्षा पढाउन जान्थे । पञ्चायतको बेलामा प्रौढ शिक्षा, महिला शिक्षाको कुरा गर्नु नै चुनौतीपूर्ण थियो । मानिसहरु जागे भने त पञ्चायतविरुद्ध धावा बोल्छन् भन्ने थियो । तर, रुपचन्द्र भन्थे- 'सबै कुराको आलोचनात्मक समीक्षा हुनुपर्छ भातेहरु । तिमीहरु एक अंगालो स्वास्नी र एक थाल भातमा जीन्दगी फाल्ने ?'''टप टु बटम अप्रोच'मा राजनीति छ हामीकहाँ । तर, रुपचन्द्र भूइँबाट माथि हेर्ने कुरा गर्थे । भूइँबाट मानिसहरु जागेर संगठन बनाए भने त्यसले आमुल परिवर्तन ल्याउन भूमिका खेल्छ भन्ने हो,' विकास रुपचन्द्रकै भाषा बोलिरहेका थिए, 'उनको मुख्य कुरा नै, सत्य ज्ञानको नाम, ठीक कामको नाम । ज्ञान जहिले पनि सत्य लिनुपर्छ । असत्य ज्ञान लियो भने मानिस भ्रममा पर्छ । ज्ञान जब सत्य हुन्छ तबमात्र उसले ठीक काम गर्नसक्छ । त्यसैले 'थाहा'को मुख्य तत्व नै सत्य ज्ञानको नाम, ठीक कामको नाम । नेपाली भाषामा थाहा यी दुवैको नाम भन्ने हो । त्यससँगसँगै निष्पक्ष सक्रियताको अभ्यासका कुरा गर्थे ।'अहिलेको पुस्ताले रुपचन्द्रलाई किन सम्झिने ?अहिलेको 'बेठीकतन्त्र', 'बेठीक व्यवस्था'लाई उल्टाउनको लागि नयाँ पुस्ताले त्यो विदोह्री पात्रलाई सम्झनुपर्ने विकास बताउँछन् । 'शैक्षिक नीति गलत दिशामा छ । कर्मचारीतन्त्र र राजनीति गलत दिसामा गइरहेको छ । यी सबलाई सही दिशामा लैजान विष्टको दर्शन र चरित्रले भूमिका खेल्न सक्छ । हामी यही बेठीकको बीचमा ठीकलाई उभ्याउन खोजिरहेका छौं,' उनले भने, 'व्यवस्थापन परिवर्तन भएर भूइँमान्छे आखिर के परिवर्तन अनुभव गर्न पाएका छन् त नि । भूइँमान्छे हिजो जस्तो थियो आज पनि त्यस्तै छ नि ।बलबहादुर चेपाङ हिजो जस्ता थिए आज उसको छोरो पनि त्यस्तै छ । शंकर थोकर हिजो जस्ता थिए आज पनि त्यस्तै छ । यो बेल्ट । भूइँमान्छे भनेको धनी, शहरका लागि श्रमिक उत्पादन गर्ने कारखाना मात्रै हो त ? भएन नि, होइन ? जनजाती, चेपाङलाई किन दबाइयो ? यी सबमाथि उनले त्यतिबेला नै धावा बोलेका हुन् ।'चरित्र निर्माणरुपचन्द्र विष्ट परिवारमा विद्रोह गरेको व्यक्ति । घर छोडेर हिँडे । परिवारपछि समाजमा विद्रोह गरे । केन्द्रमै धावा बोले । प्रधानमन्त्री, पञ्चायतलाई नै प्रश्न गर्नसक्ने व्यक्ति थिए उनी । पञ्चायतको रस चुसेर बसेका व्यक्तिलाई बोली र विचारले आक्रमण गरिरहने । धेरैपटक जेल पनि हालियो । यही विद्रोही पात्रलाई पर्दामा उतार्न थुप्रै अडिसन लिइयो । अन्तमा दिव्य देव फाइनल भए । फिल्मको मुख्यपात्र छनोट भइसक्दा, दिव्य रुपचन्द्रबारे शून्य थिए । त्यसपछि महिनौं विकास र अमितले उनलाई रुपचन्द्रबारे बताए । राष्ट्रिय पञ्चायतमा बोलेका टेपहरु सुन्न दिए । भाषण सुनाए ।रुपचन्द्रको भूमीमै उनलाई पठाइयो। लगभग २ हप्ता उनी दामन, पालुङमा बसे । त्यसपछि उनलाई काठमाडौंमा रुपचन्द्र भएर बाँच्न लगाए । काठमाडौंका विभिन्न ठाउँहरुमा 'थाहा' लेख्न पठाए । पर्चा छापेर बाँड्न लगाए । उनले 'थाहा' लेखेको पर्चा बाँडेको हेर्दा दिव्यमा आफूहरुले वास्तविक रुपचन्द्रलाई भेटेको विकास सुनाउँछन् । फिल्ममा धेरै व्यवसायिकदेखि अभिनयका बारे केही थाहै नभएकाहरुले पनि भूमिका निर्वाह गरेका छन् । अभिनेत्री नम्रता श्रेष्ठले रुपचन्द्रको पत्नीको चरित्रमा अभिनय गरेकी छन् । आफूहरुले अभिनयसँगै वास्तविक पात्रसँग मिल्ने अनुहारलाई प्राथमितामा राखेर पात्र चयन गरेको दुईको भनाइ छ ।'हामीले एउटा इमान्दार प्रयास गर्न खोजेका हौं । त्यो इमान्दार प्रयास कस्तो हुन्छ हेरौं । अबको ५/६ महिनाभित्र सबै काम सक्ने तयारी छ । २०२२ मा प्रदर्शनमा जाने तयारी हो । गाउँ-गाउँमा यो फिल्मलाई देखाउने योजना छ,' विकासले भने, 'व्यक्तिगत जिन्दगीमा धेरै सम्झौता गरेका छौं । तर क्वालिटीको काम गर्न खुम्चिएका छैनौं ।' 