छाउन थाले तीज गीत
हल्का हल्का होस् दाह्री पालेको 
चट्ट चस्मा त्यहीमाथि लाएको...
काठमाडौँ — हल्का हल्का होस् दाह्री पालेको चट्ट चस्मा त्यहीमाथि लाएको...तीजका गीतमा कलाकारले समसामयिक घटना समेट्छन् । दलका उम्मेदवारहरूलाई अप्रत्याशित झड्का दिँदै काठमाडौं महानगर प्रमुखमा विजयी बालेन्द्र शाह पनि यस पटक तीज गीतको विषयमा परेका छन् । कृष क्षत्री, गणेश घर्तीमगर र सीता मगरले यो तीजलाई लक्ष्य गर्दै ल्याएको गीतको केन्द्रमा शाहलाई पारेका हुन् ।तीजको डेढ महिनाअगावै बजारमा धमाधम गीतहरू सार्वजनिक भइरहँदा ‘मलाई केटो चाहिएको बालेन शाह जस्तो’ पनि आएको हो । असारको मध्यदेखि नै तीज गीतहरू सार्वजनिक हुन थालेका हुन् । अहिले बजारमा ‘बालेन शाह’ देखि ‘जाम कान्छी पोइला जाम’ लगायतका तीजकेन्द्रित दर्जनभन्दा बढी गीतहरू युट्युबदेखि टिकटकसम्मका सामाजिक सञ्जालमा देख्न सकिन्छ । तीजकै छेको पारेर बजारमा गीत ल्याउन विशेषगरी लोकसंगीतका सर्जकहरूलाई अहिले भ्याइनभ्याई छ । कोही गीतको तयारी सकेर म्युजिक भिडियो छायांकनतिर व्यस्त छन् भने कोही बजारमा ल्याउने अन्तिम तयारीमा जुटेका छन् । लोक सर्जक एवं राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठान नेपालका विकृति विसंगति न्यूनीकरण कार्यदलका संयोजक शिव हमालका अनुसार अहिले तीज गीत ल्याउने सर्जकहरूको तयारी निकै तीव्र छ । उनकै शब्द तथा संगीत रहेको ‘लाली पाउडर’ र ‘नाई बाबा नाई’ दुई तीज गीतहरू छिट्टै सार्वजनिक गर्ने तयारीमा उनी जुटिरहेका छन् । ‘खासमा साउन महिनादेखि मात्र तीज गीतहरू सार्वजनिक गरिँदै आएको छ,’ उनले भने, ‘त्यही परम्परालाई मान्दै मैले चाहिँ साउन लागेर नै गीत बजारमा ल्याउने सोचेको छु ।’ उनका अनुसार प्रतिष्ठानले असार १५ पछि बजारमा ल्याउन स्वीकृति दिएपछि बजारमा एकपछि अर्को तीज गीतहरू आइरहेका छन् ।पशुपति शर्माको शब्द, संगीतमा सम्झना भण्डारीको ‘छन त मै राम्रो छैन’, बोमबहादुर गाहामगरको शब्द तथा भागीरथ चलाउनेको संगीत र चलाउनेसँगै सुनीता बुढाक्षत्रीको स्वर रहेको ‘झमझम झम्कना,’ वीरेन्द्र ढकालको शब्द, संगीतमा सुनीता बुढाकै स्वर रहेको ‘मै मोटी भए नि,’ डीपी दाहाल परिश्रमीको शब्द र पुरुषोत्तम न्यौपानेको संगीतमा शान्तिश्री परियारको स्वर समावेश ‘माइतीको आँगनमा,’ सुमित्रा कोइरालाको ‘खायो बरै कलेजी,’ कृष क्षत्रीको ‘नाचिदेऊ घुमेर,’ कस्तूप पन्तको ‘बैंस बितारा’ लगायतका गीतहरू अहिले बजारमा छाएका छन् । तीजका गीतहरू पर्वभन्दा बाहेक अन्य समयका नबज्ने भएकै कारण दर्शक तथा स्रोतालाई गीत चिनाउन भए पनि बजारमा चाँडै ल्याउनुपर्ने बाध्यता रहेको गायक तथा संगीतकार चलाउनेले बताए । उनले भने, ‘हामी यसैमा लामो समयदेखि लागिरहेका छौं । छोटो समयको मात्र प्रभाव हुन्छ भनेर गीतै ननिकाल्ने भनेर हामी बस्न सक्दैनौं । परम्परालाई सँगै जोडेर हामी पनि बाँच्ने हिसाबले बजारमा अलि छिट्टै गीत ल्याउनैपर्ने हुन्छ ।’ उनको ‘झमझम झम्कना’ गीतलाई दर्शक–स्रोताले निकै रुचाएका छन् । यस लेख लेख्ने समयसम्म गीत युट्युबको पहिलो ट्रेन्डिङ नम्बरमा छ । सर्जक चलाउनको मात्र नभएर बजारमा आएका अधिकांश सार्वजनिक गीतहरूलाई दर्शकले निकै मन पराएका छन् । बजारमा चलेका केही गीतहरूलाई छोडेर अधिकांश तीज गीतहरूलाई हेर्ने हो भने ती गीतहरूमा मौलिक तीज संस्कृतिको झलक दिने चेली–माइतीबीचको बिलौना तथा सुखदुःख साटासाट गर्ने खालका शब्द तथा दृश्यहरू देखिँदैनन् । अधिकांश गीतहरूमा माया, प्रेम, उमेर, जवानी र ख्यालठट्टा नै भेटिन्छन् । तीजका गीतहरूमा रातो रंगबाहेक हेर्ने हो भने शब्द, अभिनय र पहिरनमा आधुनिकताको झलक देख्न सकिन्छ । ‘माइतीको आँगनमा’ र ‘बुहारीको कर्म’ जस्ता केही गीतहरूले भने तीज गीतका मौलिक झलक दिएका छन् । ‘बुहारीको कर्म’ गीतले पछिल्लो समयमा भइरहेका महिलामाथिका हिंसाका घटनालाई समावेश गरेको छ । अझ पछिल्लो तीज गीतहरूमा सिर्जनादेखि प्रत्यक्ष दृश्यमा नै अधिकांश पुरुष कलाकारहरूको वर्चस्व नै कायम छ । पछिल्लो वर्षहरूमा तीज गीतहरूका नाममा विकृति र विसंगतिहरू भएको गुनासाहरू आएपछि दोहोरी गीत प्रतिष्ठानले यस वर्ष असार पहिलो साता नै सतर्कताका लागि विज्ञप्ति नै जारी गरिसकेको छ । व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र स्रष्टाको स्वैच्छिक सिर्जनालाई सकेसम्म अंकुश नलागोस् भन्ने प्रतिष्ठानको चाहना रहेको संयोजक हमालले बताए । ‘तीज गीतमा भित्रिएको विकृति र विसंगतिलाई शून्यमा झार्ने हाम्रो प्रयास हो । यसमा स्रष्टाहरूले मौलिक संस्कृति र नैतिकतालाई पालना गर्नुपर्छ,’ उनले भने । संस्कृति बिगार्ने तथा सामाजिक सद्भावमा खलल पुर्‍याउने किसिमले नियतवश अभद्र, दुई अर्थी र अपाच्य सामग्री समेटिएका गीतहरू प्रस्तुत गरेमा त्यस्ता सर्जकलाई साधारण सदस्यता नरहने गरी संस्थागत सुविधाबाट समेत वञ्चित गर्ने प्रतिष्ठानले ध्यानाकर्षण गरेको छ । महिलाको पर्व भएपछि सिर्जनामा पनि महिलाका विषय र पात्रहरूको नै झलक आउनुपर्ने हमालको बुझाइ छ । तीजका सिर्जनाहरू अहिले बजार केन्द्रित हुँदै गएको लामो समयदेखि गीतसंगीत सिर्जनामा निरन्तरता दिइरहेका गीतकार दाहाल परिश्रमीको अनुभव छ । असली सर्जकले सिर्जनामा बजारभन्दा पनि समाज र त्यहाँको भाषा, संस्कृति तथा मूल्यमान्यतालाई जोड दिनुपर्ने उनले जिकिर गरे । उनले थपे, ‘तीजमा आउने गीतले तीजकै रीति, संस्कृति र मान्यतालाई सिकाउने हुनुपर्छ । हाम्रो सिर्जनामा भाषा र संस्कृति मर्न दिनुहुँदैन ।’ कलामा आर्थिक क्षेत्रभन्दा पहिले समाज आउने भएकाले सर्जकहरू इमानदार हुनुपर्ने उनको मत छ । सार्वजनिक तीजकेन्द्रित गीतहरूको गाउने लय, विषयवस्तु र प्रस्तुति सबै कुरामा परिवर्तन आएको लोकगायक कुमार बस्नेत स्वीकार्छन् । उनको समयमा तीज गीतमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताअनुसारका गीतहरू सिर्जना हुने उनी सम्झन्छन् । उनले भने, ‘अहिले हाम्रो पालाको जस्तो समय होइन । सबै कुरामा परिवर्तन छ । गीतसंगीतमा पनि यो समयकै माग होला । कलाकार नै जनताका हुन् । जनताले मन पराउने र मन राख्ने गीतहरू कस्तो बनाउनुपर्छ भन्ने कुरा उहाँहरूलाई पक्कै थाहा छ ।’ बजारको प्रतिस्पर्धामा टेकेर नयाँ पुस्ताले संगीतमा मौलिक संस्कृतिलाई पनि साथै लिएर हिँड्नुपर्ने उनको राय छ । 