बत्तीमा अनवरत होमिइरहेका पुतलीहरू !
पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा विदेशी सेनामा भर्ती भएर हजारौं नेपालीले ज्यान गुमाएबापत् पश्चिमाहरूबाट पाएको एउटै परिचय हो— वीर गोर्खाली । शौर्य र वीरताको भाष्यलाई थप मलजल गर्न बनाइएको वीर गोर्खालीको परिचय अचेल पनि यदाकदा राजनीतिक अभीष्ट साध्न प्रयोग भइआएकै छ ।
पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्धमा विदेशी सेनामा भर्ती भएर हजारौं नेपालीले ज्यान गुमाएबापत् पश्चिमाहरूबाट पाएको एउटै परिचय हो— वीर गोर्खाली । शौर्य र वीरताको भाष्यलाई थप मलजल गर्न बनाइएको वीर गोर्खालीको परिचय अचेल पनि यदाकदा राजनीतिक अभीष्ट साध्न प्रयोग भइआएकै छ ।उपमा जे दिइयोस्, मासिक तनखा, जागिर छोडेपछि पाइने उपदान र मृत्यु भएपछि पाइने सुविधाकै लोभमा नेपालीहरूले सस्तोमा ज्यान सुम्पिने शृंखला आजपर्यन्त जारी छ । भलै यसको आवरण समयक्रममा बदलिएको किन नहोस् ! भर्ती केन्द्र नै खोलेर भारतीय र बेलायती सेनामा भर्ती हुने क्रम दशकौंदेखि चलिरहेको छ । सरकारले यस्तो भर्तीलाई कूटनीतिक रूपमै सघाउँदै आएको छ । यसका अलवा व्यक्तिगत रूपमा नेपालीहरू अमेरिकीदेखि विभिन्न युरोपेली मुलुकका सेनामा भर्ती हुने, युद्धमा होमिने क्रम वर्षौंदेखि चलिरहेकै छ । तर सरकारले यो पेचिलो विषयमा अनौठो मौनता साँधेर यसलाई रोक्ने वा आधिकारिक धारणा राख्ने तदारुकता आजसम्म देखाएको छैन । रुस–युक्रेन युद्ध लम्बिँदै जाँदा त्यसमा नेपालीहरूको संलग्नताको विषय एकपछि अर्को गर्दै समाचारहरूमा आउन थालेपछि पनि थाहा नपाएको जस्तो गरेको सरकार मृत्युकै शृंखला सार्वजनिक भएपछि औपचारिक रूपमा बोल्न बाध्य भयो । अब यो समाचारको विषय मात्रै रहेन । यो मुद्दा इतिहासदेखि नै देशभित्रको गरिबी, अभाव र दारुणताबाट उन्मुक्तिको सपना देखेर आफ्नै ज्यानको दाउ थाप्ने नेपालीहरूको अभिशप्त इतिहासको निरन्तरता हो कि, दशकौंदेखि शासकहरूले हुर्काइराखेको हाम्रो मानसिकताको उत्पादन हो भन्ने बहस फेरि सुरु भएको छ । झलक सुवेदी लिखित पुस्तक ‘बेलायती साम्राज्यका नेपाली मोहोरा : गोर्खा भर्तीको नालीबेली’ मा २४ अप्रिल १८१५ मा कम्पनी सरकारका तर्फबाट गोर्खाहरूलाई आफ्नो सेवामा लिन थालिएको, सुरुमा कुमाउनी–गढवालीहरू तथा कालीपारिका अन्य पहाडे जातिलाई समेटेर जम्मा भएको फौजलाई गोर्खा भनिएको भए पनि मलाउको किल्ला ढलेपछि युद्धबन्दी बनाइएका वास्तविक गोर्खालीहरू पनि यी बटालियनमा समावेश भएको उल्लेख छ । यसले नेपालीहरू विदेशी सेनामा भर्ती हुन थालेको दुई सय वर्षभन्दा बढी भइसकेको प्रस्टै बुझाउँछ । दुई सय वर्षयता अविच्छिन्न चलिरहेको यो परम्परामा पछिल्लो घुम्ती हो— रुस–युक्रेन युद्ध र यसमा नेपालीहरू व्यक्तिगत रूपमा सहभागी भएर ज्यान गुमाइरहेको घटना । सुरुआती दिनमा एकदुई नेपाली युक्रेनी सेनामा पनि भर्ती भएका खबरहरू सार्वजनिक भएका थिए । यद्यपि ती खबरको स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि हुन सकेन । पछिल्लो समयमा रुसी सेनामा नेपाली भर्ती भएका खबरहरू सुरुमा टिकटकमार्फत सार्वजनिक भयो । अनि यो खबर फेसबुक हुँदै अनलाइन र अखबारहरूसम्मै पुग्यो । सुरुसुरुमा यस्ता खबरहरूलाई सकभर बेवास्ता गरिरहेको परराष्ट्र मन्त्रालयले रुसी सेनामा भर्ती भएका नेपालीको एकपछि अर्को मृत्युको खबर बाहिरिएसँगै सार्वजनिक प्रतिक्रिया जनायो । तर यस्तो प्रतिक्रियाले न युद्ध मैदानको पनि रेड जोनमा खटिएका नेपालीहरूको ज्यान जाने क्रमलाई रोक्न सकेको देखियो न त रुसी सरकार नै यसबारे इमानदार धारणा सार्वजनिक गर्न बाध्य भयो । स्वदेशभित्र रोजगारीको अभाव छ, सीमित राम्रा अवसरहरूमा स्वतन्त्र प्रतिस्पर्धाको अवसरबाट क्षमतावान्हरूलाई वञ्चित गरिएको छ । ढलपल–ढलपल गर्दै अघि बढिरहेको राजनीतिको डुंगा कहाँ कति बेला दुर्घटना हुने हो भन्ने भय प्रत्येक नागरिकमा व्याप्त छ । विश्वास गुमाइरहेको राजनीतिक नेतृत्व, सामाजिक सञ्जालमार्फत एकपछि अर्को भ्रम उत्पादन गरेर अविश्वास र भय हुर्काइरहेका ‘इन्फ्लुएन्सर’ हरू र यो सबलाई अनदेखा गरेझैं सत्तामा सवार शासक सबैले जसरी हुन्छ देशबाहिर जान नागरिकलाई उत्प्रेरित गरिरहेका छन् । संगठित मानव तस्करका एजेन्ट र सहायक एजेन्टहरू देशैभरि छ्यापछ्याप्ती छन् । अरू त कुरै छाडौं, नागरिकलाई नक्कली भुटानी शरणार्थी बनाएर पठाउने धन्दामा राजनीतिक नेतृत्वहरूकै संलग्नता र तिनलाई उम्काउन दलहरूले खेलेको भूमिका कतै नछिप्ने गरी नागरिक चेतनामा बसिसक्दा पनि नेतृत्वमा बस्नेहरू सुध्रिने छाँटकाट छैन । यो सबै देखेर छटपटाइरहेका नागरिकमा गरिबी, अभाव र संकटसँग जुधेर जेनतेन देशभित्रै बाँच्ने शक्ति कहाँबाट होस् ! वीर गोर्खालीको भाष्यमा रमाइरहेका नागरिक जहाँ अवसर पाइन्छ त्यहाँ जसरी पनि पुग्ने ध्याउन्नमा छन् । भलै रोजगारीको गन्तव्यसम्म पुग्न जस्तोसुकै दुःख उठाउन किन नपरोस् ! जस्तोसुकै मानव तस्करको पछिपछि महिनौंसम्म धाउन किन नपरोस् ! जतिसुकै खर्च र जस्तोसुकै भवितव्यसँग जुध्न किन नपरोस् ! पर्यटक भिसामा दुबई छिर्ने र त्यहाँबा टर्की हुँदै ग्रिस छिर्न ज्यानकै दाउ लगाउने नागरिक भएको देशमा दिक्कलाग्दो राजनीति र निष्पट्ट अँध्यारो भविष्यमा बाँचिरहेका नागरिकलाई मानव तस्करका चिल्ला कुरा किन प्रिय नहोऊन् ! पचासौं लाख बुझाएर, दर्जनौं देशका सीमा अवैध रूपमा कटेर लुकीछिपी अमेरिका छिर्न उद्यत हुने नागरिक भएको देशमा आठ–दस लाख बुझाएर पयर्टक भिसामा होस् कि विद्यार्थी भिसामा रुस पुगेर सेनामा भर्ती हुने र मासिक एक/दुई लाख कमाउने सपना किन नबिकोस् ! युद्धमा कथं बाँचियो भने रुसी नागरिकता हात पर्ने र मरियो भने परिवारले केही करोड रुपैयाँ पाउने कुराले पनि उनीहरूलाई लोभ्याइरहेको छ । गरिबी र अभावले जन्माउने भनेकै दरिद्रता हो । दरिद्रतालाई मलजल गर्ने नेतृत्व भएको समाजका नागरिकलाई आफ्नो जीवनको मूल्यभन्दा कसैले ‘मनको लड्डु’ देखाएकै भरमा ज्यानै दाउमा लगाउने आँट आउनु अस्वाभाविक पनि भएन । विधि र व्यवस्थाभन्दा व्यक्तिप्रधान भएको देशमा सरकारले भनेका कुराभन्दा मानव तस्कर र एजेन्टले थापेको च्याँखे दाउमा पर्नु पनि कुन अनौठो भयो र ! रुसी सेनामा भर्ती भएर सस्तो मृत्यु रोज्न बाध्य भएकाहरूको विवरण र तिनको पृष्ठभूमिको अध्ययन गर्दा उनीहरूले चरम गरिबीका कारण मात्रै देश छोडेका होइनन् भन्ने सजिलै बुझिन्छ । तीमध्ये धेरैजसो क्रान्तिको सपना देखेर माओवादी जनयुद्धमा होमिएका पूर्वलडाकुहरू, घरव्यवहार र परिस्थितिका कारण प्रहरी र सेनाको जागिर बीचमै छोडेकाहरू र सुरक्षा निकायबाट अवकाशप्राप्तहरू देखिन्छन् । कर्जाको पासोमा परेकाहरू र आफ्नै महत्त्वाकांक्षाको उडान ‘टेक अफ’ गर्ने ठाउँ नभेटेर छटपटाइरहेकाहरू पनि छन् । पृष्ठभूमि जेजस्तो भए पनि उनीहरूमा केही लाखको लोभमा ज्यानकै आहुति दिन उत्प्रेरित हुने मनोविज्ञान हाम्रै राजनीति र हाम्रै नेतृत्वहरूले उत्पन्न गराइदिएका हुन् । बत्तीमा पुतलीझैं होमिइरहने नेपालीहरूको नियतिको अन्त्य कहिले हुने हो भन्ने प्रश्नको जवाफ न हाम्रो नेतृत्वले दिनेवाला छ न त हामीमाझ प्रकट हुने गुन्जायस नै छ । हामी त समयको प्रत्येक घुम्तीमा इतिहासको उही चक्करघिन्नीमा परिरहने नियति भएको जाती न हौं ! नेपालीहरू स्वदेशभित्रको छटपटीबाट त्राण पाउन विदेश पस्छन् र तर परिबन्दबाट उनीहरूले परदेशमा पनि सजिलै मुक्ति पाउँदैनन् । इतिहासदेखि यही क्रम चहिरहेको छ ।सरदार भीमबहादुर पाँडेले ‘त्यस बखतको नेपाल’ मा लेखेका छन्, ‘किन गोरखाली आसामको कालाजार खप्तछ, बङ्गालको दरबान बस्दछ र पठानको गोलीको निसाना बन्न जान्छ ? यी सवाल ताजुब लाग्दछन् । वास्तवमा ताजुब लाग्ने कुरा पनि हो । तर, गोर्खालीले जुन गोता गाउँले साहुका हातमा खान्छ, त्यसको त यिनीहरूसँग तुलना हुँदैन । ऋणको प्रचण्ड आक्रमणले पहाडतर्फ चापिरहेछ । गरिब मानिस भूतजस्तो ऋण लाग्ला भनेर डराउँदछ । तर कडा आवश्यकतासँग कसको के लाग्दो रहेछ ?’ गरिबी र अभावले होस् कि बाध्यता र परिबन्दले, नेपाली तन्नेरीहरू विदेशी सेनामा भर्ती हुने, विदेशी स्वार्थमा ज्यानको आहुति दिने इतिहासमा न गर्व गर्न सकिन्छ न वर्तमानमा रमाउन नै । पराई भूमिमा जीवन गुमाउन बाध्य भइरहेका नेपालीहरूको नियतिको अन्त्यको कामना गर्नुबाहेक हामीसँग न कुनै उपाय छ न त कुनै सामर्थ्य नै ।