पानीका स्रोतहरू र विकल्पले निम्त्याएको दूरी
पानी मीठो मूलको भन्छन्,’ ‘साह्रै मीठो रैछ कुवाको पानी’ जस्ता सदाबहार गीतहरू सायद त्यसै सृजना भएका होइनन् । गाउँघरका कुनाकन्दराबाट रसाएर निस्किएका मूलको पानी सफा र मीठो हुनुको विशेषता जनजीवनले बुझेको छ ।
पानी मीठो मूलको भन्छन्,’ ‘साह्रै मीठो रैछ कुवाको पानी’ जस्ता सदाबहार गीतहरू सायद त्यसै सृजना भएका होइनन् । गाउँघरका कुनाकन्दराबाट रसाएर निस्किएका मूलको पानी सफा र मीठो हुनुको विशेषता जनजीवनले बुझेको छ ।अझै पनि गाउँघरमा मुहानमै वा मुहानबाट बोकेर ल्याएको पानी खाएर तिर्खा मेटाउने पुस्ता भेटिनु नौलो भएन । तर, अहिलेको मान्छे र पानी मुहानबीचको सम्बन्ध केलाउने हो भने के पहिलेको जस्तै भेटिएला त ?राति घरका गाग्री र करुवा रित्तो राख्नु हुँदैन भनेर साँझ परेपछि पँधेरामा गएर गाग्रीभरि पानी ल्याउने र रात बितेपछि बासी चल्दैन भनेर बेलुकी भरेको पानी सबै घोप्ट्याएर झिसमिसेमा फेरि भर्न जाने पहाडी ग्रामीण परम्परा अहिले कथाजस्तै सुनिन्छ । आगलागीका जोखिमबीच राति घरमा पानी हुनु वैज्ञानिक कारण पनि हुनुपर्छ भन्ने लख काट्न सकिन्छ । बिहान पानी पोख्दा घरवरपरको करेसाबारी सिञ्चित हुन्थ्यो होला । त्यो बेला बिहानबेलुका पानी भर्न जाँदा साथीसंगीसँग हुने संवाद, सुखदुःख र अन्य खबरको साटासाट सायद मुहान र मानिसबीचको आत्मीयता बढाउने बहाना थियो, जुन अहिले पनि कतिपय भेगमा छँदै छ । डेढ–दुई दशकअघिसम्म हिमाल, पहाड र तराईका ग्रामीण भेगहरूमा मानिसहरूसँग धेरै विकल्प थिएनन् । जहाँ पानीको दुःख हुन्थ्यो, त्यहाँ जीवन चलाउन वैज्ञानिक जुक्ति लगाइन्थे । चार महिना परेको पानीले नै बाँकी आठ महिना धान्नुपर्ने हुन्थ्यो । पानीबिना दैनिकी चल्ने कुरा भएन । करेसाबारीदेखि अन्न बालीको खेतीपातीसम्मका लागि सिँचाइ आवश्यक भएकाले पानीको जोहो र मुहान संरक्षणमा गाउँलेको गहन भूमिका हुन्थ्यो । ठाउँ–ठाउँमा आकासेपानी संकलनका लागि पोखरी, कुलेसा खनिन्थे । पोखरीले भूमिगत जलको पुनर्भरणमा खेल्ने भूमिकालाई बूढापाकाले बुझेका थिए । काठमाडौं उपत्यकामा ढुंगेधारा वा मुहानको तल बगेको पानी जम्मा गर्ने पोखरीहरू अनिवार्य हुन्थे । पानी संरक्षणको महत्त्वलाई बुझेरै होला, चाडपर्व मुहान, स्रोतमा मनाउने चलन चलाइएका । धर्मकर्म, चाडपर्वका लागि सफा, चोखो पानी चाहिन्छ । त्यसका लागि आफैंले स्रोत सफा राख्ने हेक्का गर्नुपर्छ । पानीको महत्त्व बुझेरै सिथि नखः, नाग पञ्चमी, छठ, तुलसीतारिणी एकादशीजस्ता पानीका स्रोत सफा गर्ने चाडपर्वहरूको सुरुआत गरेका थिए । तर, अहिलेका मानिसहरूसँग विकल्प धेरै छन् । गाउँघरमा अर्बौंका खानेपानी परियोजनाहरू पुगेका छन् । मुहान सुके पनि लिफ्टिङले खोलाको पानी घर–घरमा ल्याइदिन्छ, लिफ्ट सम्भव नभएका ठाउँमा बोरिङले पानी ल्याइदिन्छ । त्यो पनि सम्भव नभए टाढादेखिका मुहानहरूबाट पानी संकलन गरेर पहाडी सहरहरूको बढ्दो तिर्खा मेटाइन्छ । सहरी क्षेत्रमा ट्यांकर, जार वा बोतलको पानीको विकल्प पनि छ । के यी सबै दिगो विकल्प हुन् ? राम्रोसँग अध्ययन नगरी प्रयोगमा ल्याइएका विकल्पको आयु कति हुन्छ ? के यस्ता विकल्पहरूको जथाभावी प्रयोगले भविष्यमा हुने सकारात्मक र नकारात्मक पक्षको लेखाजोखा भएको छ ? यो हेर्ने जिम्मेवारी कसको हो ? जमिनमा भएको पानीको पनि आफ्नै चक्र हुन्छ । एउटा मुहानबाट बगेको पानी जमिनमुनि छिरेर कहीँकतैबाट अर्को मुहानका रूपमा निस्किन्छ र त्यसले अर्को बस्तीका लागि स्रोतको काम गर्छ । तर, हामीले मुहानै थुनेर पाइपका माध्यमबाट घरघरै धारा लैजान थाल्यौं । यो प्रवृत्तिले सुक्दै गएका मुहान सुकाउन झनै सहयोग पुर्‍याएको छ । कतिपय ठाउँमा जथाभावी खनिएका बोरिङले जमिनमुनिको पानी (ग्राउन्ड वाटर) को मात्रा घटाएर वरिपरिका अरू मुहान सुकाएका छन् । यो प्रणालीको चक्र हाम्रो बस्ती विकाससँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । खेतीपाती हुने वा धाप, कुलो भएका क्षेत्र पुरेर विस्तार भएको बस्ती क्षेत्रमा भूमिगत जलीय पुनर्भरणको चक्र नै बिथोलिएको हुन्छ । साना–ठूला मुहानहरूका पानीको संगमको चक्र नाला, खोल्सा बन्दै ठूला खोलाहरू बन्ने हुन्, जुन पहाडी खेतीपातीका लागि र सदाबहार बग्ने खोलाको बहाव बढाउन अति नै महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् । तर, बढ्दो मुहान सुक्ने क्रमले खोला–खोल्साहरू सुक्न थालिसकेका छन् भने खेतीपातीमा असर देखिन सुरु भइसकेको छ । खोलाको बहावको रूप पनि फेरिएको कारण यहाँ आएर जोडिएको छ । यसको असर भविष्यमा लिफ्टिङ प्रणालीमा पनि नपर्ला भन्न सकिँदैन । बढ्दो सहरीकरण र जनसंख्या वृद्धिका कारण पानीको माग बर्सेनि बढ्दै छ । तर, परापूर्वकालदेखिका पानीका मुख्य स्रोत मुहान, धारा, कुवा, ढुंगेधारा आदि भने सुक्दै गएका छन् । उदाहरणका लागि धेरै टाढा जानैपर्दैन । काठमाडौंको कीर्तिपुर डाँडामा दशकअघिसम्म पानीका मुहान प्रशस्त थिए । अहिले झन्डै आधा मुहान स्थायी रूपमै सुकिसकेका छन् । बाँकीमध्ये धेरैजसो हिउँदमा सुक्छन् र केही मात्र मुहानहरूमा वर्षभरि पानी आउँछ । कुनै समयमा स्थानीयवासीका लागि पानीको मख्य स्रोत रहेका मुहानहरूमा पहिले वर्षभरि नै पानी आउँथ्यो । पानी सफा हुन्थ्यो । अहिले केही मुहानमा मात्रै पानी नियमित पलाउँछ । मुहानको पानीलाई स्थानीयवासीले नुहाउन, भाँडा माझ्न, लुगा र सवारीसाधन धुनबाहेक प्रयोग गर्दैनन्, किनकि खानका लागि घर–घरमा धारा छ । धेरै घरमा पिउन जारको पानीको प्रयोग हुन्छ । महिनैपिच्छे डिस्चार्ज नाप्ने क्रममा पानी थाप्न जाँदा अनुसन्धानकर्ताहरूलाई पानी भरिरहेका र लुगा धोइरहेका प्रयोगकर्ताहरूले पानी खानका लागि थाप्न लागेको भए नखान सुझाउने गरेका छन् । तर, पानीको गुणस्तरबारे सोध्दा कसैलाई पनि थाहा नभएको बताउने गरेका छन् । जार, बोतल र ट्यांकरका पानीका स्रोतहरू पनि मुहान र भूमिगत पानी नै हुन्, जसलाई पैसा तिरेकै भएमा गुणस्तरीय पानीको दर्जामा राखिएको छ । तर, प्रत्येक वर्ष राष्ट्रिय इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाले जारको पानीमा हैजाको जीवाणु भेटिएको सूचना दिए पनि त्यसमा खासै ध्यान जान सकेको छैन ।जमिनको सतहमा भएका विभिन्न क्रियाकलापले जमिनमुनिको र सतहकै पानीका स्रोतहरू दूषित हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा समय–समयमा पानी परीक्षण गरेर अवस्थाको जानकारी लिने र दूषित भएको खण्डमा शुद्धीकरणका उपाय गरेर पनि मुहानको पानी सदुपयोग गर्नु आवश्यक छ । स्वच्छ पानी खान पाउनु नागरिकको हक हो भने स्थानीय पानीका स्रोतहरूको उचित व्यवस्थापन गरी सरल रूपमा पानी उपलब्ध गराउनु स्थानीय सरकारको दायित्व हो ।मुहान, ढुंगेधारा, कुवाको पानीमा रमाउने पुस्तादेखि धाराको पानी हुँदै जारको पानीमा रमाउने पुस्तासम्म आइपुग्दा विकल्पले मानिसलाई प्रकृतिसँगको सम्बन्धमा टाढा बनाइरहेको छ । मुहानसँगको सम्बन्ध घट्दै गएको सजिलै अनुमान लगाउन सकिन्छ । यसले भविष्यमा प्राकृतिक पानीका स्रोत संरक्षणमा असर पुर्‍याउनुका साथै पानीको अभाव थप हुने निश्चित छ । मुहान सुक्ने समस्याले मानिसलाई त असर पुर्‍याउँछ नै, विभिन्न जलचरलाई पनि हानि गर्छ । मुहान सुक्ने समस्या मुलुकभर नै भएका तथ्यहरू छन् । मुहान संरक्षण जरुरी छ । त्यसका लागि अनुसन्धान गरेर योजना बनाइनुपर्छ । पानी संकटको दिगो समाधानका लागि सरल विकल्पको पछि नलागी स्थानीय स्तरका मुहानहरूको व्यवस्थापनमा सम्बन्धित निकाय, संस्था, र व्यक्ति लाग्नु आवश्यक छ । होइन भने जमिनमुनिको पानी कम भए मुहान र बोरिङमा पानी नआउला, मुहानमा पानी नभए खोलामा पानी नआउला, खोलामा पानी नभए लिफ्टमा पानी नहोला । त्यसैले, जमिनमा पानीको चक्र बचाइराख्न पनि मुहान, ढुंगेधारा, कुवाजस्ता स्रोतको संरक्षण गरिनु जरुरी छ । 