नेपालमै गुणस्तरीय उच्च शिक्षा कसरी ?
मानवलाई सहज जीवनयापन गराउन, इच्छा र आवश्यकता पूरा गर्न, सुखी, शान्त, आत्मनिर्भर र समृद्ध जीवनयापनलगायतका लागि शिक्षा अपरिहार्य छ । प्राविधिक होस् या अप्राविधिक, शिक्षाले मानिसलाई सहज र एउटा श्रेणीको जीवन जिउने आधार प्रदान गरेको हुन्छ ।
मानवलाई सहज जीवनयापन गराउन, इच्छा र आवश्यकता पूरा गर्न, सुखी, शान्त, आत्मनिर्भर र समृद्ध जीवनयापनलगायतका लागि शिक्षा अपरिहार्य छ । प्राविधिक होस् या अप्राविधिक, शिक्षाले मानिसलाई सहज र एउटा श्रेणीको जीवन जिउने आधार प्रदान गरेको हुन्छ ।त्यस्तै राष्ट्र र राष्ट्रियताप्रति निष्ठावान्, मूल्य मान्यताप्रति प्रतिबद्ध, स्वाभिमानी, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्ने, चरित्रवान्, नैतिकवान् एवम् जिम्मेवार नागरिक तयार गर्ने आधार पनि शिक्षा नै हो । विश्वका विकसित मुलुकमा मात्र होइन, नेपालमा पनि शिक्षालाई तह–तहमा वर्गीकरण गरिएको छ । जस्तो कि, प्राथमिक, आधारभूत, माध्यमिक र उच्च शिक्षा ।विगतका तथ्यांक अध्ययन गर्ने हो भने विश्वविद्यालयहरूमा विद्यार्थीको चाप उच्च थियो, भर्नाका लागि तीव्र प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो । तर पछिल्लो समय भने अवस्था फेरिएको छ । खासगरी राजनीतिक तथा आर्थिक कारणले नेपालमै उच्च शिक्षा लिन विद्यार्थीहरूको विकर्षण बढेको देखिन्छ ।उच्च शिक्षामा विद्यार्थीको विकर्षणले यस्तो देखाउँछ कि नेपालमा अब शिक्षा पढेर भविष्य बन्नेवाला छैन । नेपालमा करिअर छैन, भविष्य छैन, पढेर सकेपछि पनि बेरोजगार नै रहनुपर्छ । प्रतिस्पर्धा धेरै छ । उदाहरणका लागि स्नातकोत्तर सकेको विद्यार्थी खरिदार (एसएलसी उत्तीर्णले दिन पाउने) परीक्षा दिइरहेको हुन्छ । प्राविधिक पढेर सकेका जनशक्ति केही सीप नलागेर कोरियन भाषाको फर्म भर्न मात्र होइन, खाडी देश जानका लागि अन्तर्वार्तामा लाइन लागेको देखिन्छ ।जीवनको अढाई दशक नेपालमा पढेर बिताएका लाखौं विद्यार्थीको भविष्य अन्योल छ । कैयौं बेरोजगार छन् । जसका कारण पछिल्लो समय कलेज भर्ना भएका विद्यार्थी स्नातक तहमा टिकेका छैनन् । १२ कक्षा उत्तीर्णमध्ये अधिकांश विद्यार्थीको रोजाइ विदेश बनेको छ । कक्षा एकमा भर्ना भएका विद्यार्थी संख्याबाट गणना गर्दा स्नातक तहको भर्ना दर लगभग १५ प्रतिशत छ ।यस्तो अवस्था आउनुका पछाडि विविध कारण छन् । नेपालमा विद्यमान उच्च शिक्षा समय सान्दर्भिक छैन । समयअनुसार शिक्षामा परिवर्तन ल्याउन नसक्नु नेपाल र नेपाली विद्यार्थीका लागि निकै गम्भीर विषय हो । शिक्षा प्रणाली परम्परागत शिक्षण प्रणालीबाट अघि बढ्न सकेको छैन । शिक्षाको व्यावहारिक प्रयोग नहुँदा डिग्रीहोल्डरहरू बेरोजगार रहनुपर्ने बाध्यता छ ।गुणस्तरीय प्राविधिक एवं व्यावसायिक उच्च शिक्षा प्रदान गर्न आवश्यक भौतिक एवं डिजिटल पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति र शिक्षापछिको रोजगारीका अवसर सिर्जनाका लागि ठूलो लगानी आवश्यक छ । र त्यसका लागि उपलब्ध स्रोत, साधन बजेटको उच्च प्रतिफल आउने गरी परिचालन गर्नुपर्छ । त्यसका साथै, शिक्षा प्रणालीमा सुधार ल्याई विद्यार्थीको आकर्षणको केन्द्र बनाउन सकिन्छ ।विद्यार्थी बाहिरिने समस्या तथा देशका लागि दक्ष जनशक्ति उत्पादन नहुनु या उत्पादनको अनुपात घट्दै जानु राज्यका लागि खतराको घन्टी बज्ने संकेत हो । यसका लागि तत्कालीन, अल्पकालीन तथा दीर्घकालीन रणनीति बनाएर कार्यान्वयन गर्नुको कुनै विकल्प छैन ।व्यावहारिक शिक्षाको खोजी र तत्काल कार्यान्वयन गर्ने, राजनीतिक प्रतिबद्धता र प्रशासनिक तत्परतालाई व्यवहारमा उतार्ने, प्रविधिको विकास गर्ने, शिक्षामा लगानी गर्ने, शिक्षणका आधुनिक प्रणाली तथा उपयोगी पाठ्यपुस्तकको व्यवस्था गर्ने, पाठ्यक्रम र अन्य शैक्षिक साधनहरूको व्यवस्थापन गर्नु अत्यावश्यक छ । त्यस्तै, विश्वविद्यालयमा राजनीतिक हस्तक्षेप अन्त्य गर्ने, पाठ्यक्रम अद्यावधिक गर्ने, करिअर परामर्श र मार्गदर्शनका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने, रणनीतिक योजना र पाठ्यक्रम विकास गर्ने जस्ता कार्यहरू गर्न सकियो भने नेपालमा उच्च शिक्षा एक गुणस्तरीय बन्न पुग्ने देखिन्छ ।अध्ययन गरिसकेपछि स्वरोजगार र आत्मनिर्भर बन्ने चाहन हरेक विद्यार्थीको हुन्छ । समग्रमा नेपालको पढाइ सिद्धान्तमा मात्र आधारित छ । जसको अर्थ, डिग्री हासिल गरेपछि पनि बेरोजगार रहिरहनुपर्ने हुन्छ । अन्य देशको अभ्यासलाई आत्मसात् गरेर शिक्षालाई व्यावहारिक बनाउनतर्फ ध्यान दिइयो भने पक्कै पनि यसले विद्यार्थी आकर्षित गर्छ ।देशका हरेक क्षेत्रलाई कसरी चलाउने, शिथिल पार्ने कि तन्दुरुस्त बनाउने भन्ने राजनीतिमा नै निर्भर हुन्छ । नेपालमा प्राविधिक शिक्षा पढेका विद्यार्थीहरू अझै पनि नेपालमा आफ्नो सीप प्रयोग गर्ने अवसर नपाउँदा विदेशिन बाध्य छन् । आफूसँग भएको सीप प्रयोग गरेर स्वदेशमा नै आत्मनिर्भर बन्न नपाउँदा यो देशमा किन पढिएछ भन्ने पछुतोसमेत विद्यार्थीलाई हुने गरेको छ । यसमा राजनीतिसँगै प्रशासनिक क्षेत्रमा हुने नातावाद–कृपावाद मुख्य समस्या हो । यसलाई सुधार गर्न सरकाले तत्काल रणनीति बनाएर कार्यान्वयन गर्न जरुरी छ ।चीन, जापान, अमेरिका, जर्मनीलगायतका देशमा शिक्षा सधैं प्राथमिकतामा छ । ती देशहरूमा भएको अभ्यासको सिको गर्दै प्रतिफल प्राप्त हुने गरी शिक्षामा लगानी बढाउनु अहिलेको मुख्य आवश्यकता हो । करियरमा आधारित नहुँदा नेपालको शिक्षा बेकामे बन्न पुगेको छ । विद्यार्थीहरूको आवश्यकता र रुचिअनुसार विद्यार्थीमैत्री शिक्षामा लगानी गर्न सकियो भने नेपालमै उच्च शिक्षालाई अझै प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ ।उच्च शिक्षामा विद्यार्थीहरूको आकर्षण गर्न तत्काल शिक्षणका आधुनिक प्रणालीहरू, उपयोगी पाठ्यपुस्तक तथा शैक्षिक साधनाहरूको व्यवस्थापन तत्काल गर्नुपर्ने देखिन्छ । विश्वले अभ्यास गरिरहेको शिक्षा प्रणालीलाई आत्मसात् गरियो भने नेपालमा विद्यार्थीहरूले उच्च शिक्षा लिनका लागि अग्रसर हुनेछन् ।त्यस्तै, देशका विश्वविद्यालयहरू राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त हुनुपर्छ । शैक्षिक क्षेत्र विशुद्ध प्राज्ञिक नेतृत्वमा सञ्चालित हुनु, गरिनुपर्छ । नेपालको कार्यशैली भने पहिलेदेखि नै फरक आएको छ । नेपालको पहिलो विश्वविद्यालय त्रिविलाई स्थापनाकालदेखि नै पदाधिकारी नियुक्तिमा राजनीतिक हस्तक्षेपले निमोठ्दै आएको छ । विश्वविद्यालयहरूमा हुने यस्ता हस्तक्षेपका कारण निर्धारित लक्ष्य उद्देश्य हासिल गर्न गाह्रो हुन्छ । त्यस्तै, पदाधिकारीहरू विश्वविद्यालयको शैक्षिक गुणस्तरमा ध्यान दिनुभन्दा बढी आफ्नो स्वार्थमा केन्द्रित भएकाले पनि गुणस्तरीय शिक्षा प्रवाह हुन सकेको छैन । यो समस्या तत्काल समाधान गर्न सके नेपालमा उच्च शिक्षाको चाहना बढ्न सक्छ ।प्रविधि, विज्ञान र अन्य क्षेत्रमा भएको प्रगति समावेश गरी नियमित रूपमा पाठ्यक्रम अपडेट गर्नुपर्ने नेपालको उच्च शिक्षाको आवश्यकता हो । यसो गर्न सके, केही हदसम्म नेपालमा नै उच्च शिक्षामा विद्यार्थीहरूको आकर्षण बढाउन सकिन्छ । त्यसैगरी, विद्यार्थीहरूलाई उनीहरूको शैक्षिक र व्यावसायिक मार्ग देखाउन बलियो करिअर परामर्श प्रणाली स्थापना गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । यसअन्तर्गत शैक्षिक संस्थाहरूलाई उद्योग व्यवसायसँग जोड्न सकिन्छ ।संगठनमा परिणामहरू प्राप्त गर्न लक्ष्यहरू तय गर्ने, रणनीतिहरू विकास गर्ने र स्रोतहरू बाँडफाँट गर्ने प्रक्रिया नै रणनीतिक योजना हो । नेपालको उच्च शिक्षाका क्षेत्रमा भने यो निकै खड्केको देखिन्छ । त्यसैले यसको अभ्यासलाई विधिपूर्वक लागू गर्न सक्ने भने शिक्षाको गुणस्तर वृद्धि गरी उच्च शिक्षामा विद्यार्थी आकर्षित गर्न सकिन्छ ।अतः उपलब्ध स्रोत साधनहरूको अधिकतम प्रयोग गर्ने, शिक्षामा नवीनतम व्यवस्था गर्ने, विश्वविद्यालयलाई राजनीतिक कुदृष्टिबाट टाढा राख्ने, पाठ्यक्रमलाई समय सान्दर्भिक बनाउने र विद्यार्थीलाई आत्मनिर्भर गराउन सक्ने प्राविधिक शिक्षाहरूको पहुँच विस्तार गर्ने कार्य तदारुकताका साथ गरेको खण्डमा नेपालको उच्च शिक्षालाई उचाइमा पुर्‍याउन सकिन्छ ।कान्तिपुर मिडिया ग्रुपले ‘नेपालमै उच्च शिक्षा कसरी ?’ शीर्षकमा गराएको लेखन प्रतियोगितामा सहभागी लेख ।