पहिले बजार, अहिले गाउँ
गाउँ बदलिएर सहर भएको त हामीले सुनेका मात्रै होइन देखेकै छौं । तर, एक समय सहरझैं बनेका ठाउँ समयक्रममा चहलपहल शून्य भएको भने कमै सुनेका छौं । नारायणी नदी किनारको छेवैछेउ गैंडाकोटदेखि त्रिवेणीसम्मको झन्डै ६० किलोमिटर क्षेत्रमा विसं. २००० पछि क्रमशः सुरु भएको बस्ती विकासको ८० वर्षे यात्रा नियाल्दा कसरी यहाँका पाँच ठूला गाउँ सहरजस्तै बने, समयक्रममा फेरि बजारी सुविधाबाट परित्यक्त बन्दै गए  भन्ने देखिन्छ । 
नवलपुर — गाउँ बदलिएर सहर भएको त हामीले सुनेका मात्रै होइन देखेकै छौं । तर, एक समय सहरझैं बनेका ठाउँ समयक्रममा चहलपहल शून्य भएको भने कमै सुनेका छौं । नारायणी नदी किनारको छेवैछेउ गैंडाकोटदेखि त्रिवेणीसम्मको झन्डै ६० किलोमिटर क्षेत्रमा विसं. २००० पछि क्रमशः सुरु भएको बस्ती विकासको ८० वर्षे यात्रा नियाल्दा कसरी यहाँका पाँच ठूला गाउँ सहरजस्तै बने, समयक्रममा फेरि बजारी सुविधाबाट परित्यक्त बन्दै गए  भन्ने देखिन्छ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रभित्र परेको नवलपुरको अमलटारी (माथि बायाँ), कावासोती–११ मा पर्ने पिठौली गाउँ, गैंडाकोट–१३ पितौजीको पुरानो बस्ती । तस्बिर : कान्तिपुरपहाडी जिल्लाबाट पानीको स्रोत र जंगल नजिकको ठाउँ खोज्दै आएकाहरूले विसं २००० पछि पितौजीघाट, पिठौली गैरी, कोल्हुवा, सेहरी नन्दपुर र त्रिवेणीमा बस्ती बसालेका थिए । नदी किनारको हुलाकी सडक नै आवतजावतको मुख्य मार्ग थियो । यी बस्ती भारतबाट सामान ल्याएर किनबेच गर्ने थलो बने, ग्रामीण बजारमा रूपान्तरण हुन थाले ।२०१९ सालमा पूर्व–पश्चिम राजमार्ग बन्न सुरु भयो । ०३० सालमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको घोषणा भयो । २०४५ भदौमा गैंडाकोटदेखि त्रिवेणीसम्मको किनारका बस्तीमा बाढी पस्यो । यी तीन घटनाक्रमले ग्रामीण बजारको चहलपहल घट्यो, बसाई जाने बढे । राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणापछि वन्यजन्तु बढे, तिनको त्रास पनि बस्तीमा पस्यो । बसोबासी घट्दै जानुको एउटा कारण यो पनि बन्यो । पूर्वी नवलपरासीको सदरमुकाम कावासोतीको मुख्यबजार थानाचोकको २०५३ सालको दृश्य । यो स्थानमा पानी अभाव भएको भन्दै जिल्लाको पिठौलीमा बस्ती सर्न थालेको थियो । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार २०५७ भन्दा पहिले नारायणी नदी पिठौली क्षेत्रमा १ किलोमिटर र अमलटारी, कोल्हुवा, नन्दपुर सेहरीमा २ किमि दक्षिणतर्फबाट बग्ने गरेको उल्लेख छ । यो तथ्यांकले नदीले धार परिवर्तन गर्दा नम्बरी जग्गा कटानमा परेको प्रस्ट हुन्छ । जसले नदी किनारका बस्ती पातलिँदै गएको देखाउँछ ।पूर्वी नवलपरासीको गैंडाकोट नगरपालिका–१२ को पितौजी गाउँ । २०४४ सालमा कास्कीबाट गैंडाकोट–१३ पितौजीमा बसाइँ आएका ५० वर्षीय शिवप्रसाद पौडेलले बस्तुभाउका लागि प्रशस्त घाँसपात र खेतीका लागि उर्वर भूमि भएकाले पितौजी रोजेको बताए । तर, ०५७ सालको बाढीले बस्ती डुबानमा परेपछि उनी निराश भए । ०६२ मा ७ कट्ठा जग्गा माया मारेर देवचुलीको केउरेनीमा बास सारे । खेतीपातीमा आश्रित पौडेल परिवार त्यसपछि भने एक उद्योगमा श्रम गर्नुपर्ने अवस्थामा पुग्यो । पूर्वी नवलपरासीको सदरमुकाम कावासोतीको मुख्यबजार थानाचोकको अहिलेको दृश्य । ०४४ सालपछि हेर्दा हेर्दै ग्रामीण केन्द्र भएको पितौजी ०५७ सालमा बाढी पसेपछि पातलिन थालेको हो । सिद्धिदात्री, दुर्गामन्दिर र कोटिहोम आश्रमजस्ता धार्मिक महत्त्वका स्थल भए पनि पितौजीले धेरैलाई आकर्षित गरिराख्न सकेन । ‘अहिलेको केउरेनी बजारमा भन्दा पितौजीमा बाक्लो बस्ती थियो । तर, अहिले ठ्याक्कै उल्टो छ,’ शिवप्रसादले भने, ‘बस्तीमा बाढी पसेपछिका वर्षमा वन्यजन्तुले लगातार बाली नास गर्ने समस्याले आजित भएर स्थानीय बिस्तारै बसाइँ सर्न थाले ।’पितौजीजस्तै हुलाकी राजमार्गको पहुँचमा भएका कारण पनि पिठौली गैरी, कोल्हुवा, सेहरी नन्दपुर र त्रिवेणी पनि बसाइँ सर्नेको रोजाइमा थियो । तर, यिनै बस्तीमा ०५७, ०५८ र ०६३ मा ठूलो बाढी पस्यो । जसका कारण कैयन् बस्तीको विस्तार क्रम मात्रै रोकिएन, रैथानेहरू पनि बसाइँ सर्न थाले । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी गणेशप्रसाद तिवारी ०६३ सालमा आएको बाढीले प्रिपहर, रजहर क्षेत्रमा १ सय २० घर विस्थापित भएको बताउँछन् । पूर्वी नवलपरासीको दाउन्नेदेवीमा धनीपुर्जा भएको १८ बिघा १७ कट्ठा, गोसाइँबाबामा ७० बिघा, नन्दभाउजूमा २ सय ६९ बिघा, अमलटारीमा ७२ बिघा, सिसवारमा ४६ बिघा र सिख्रौली मध्यवर्ती उपभोक्ता समितिको ३ कट्ठा गरेर ४ सय ७६ बिघा जमिन बगरमा परिणत भएर चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्राकृतिक सिमानाभित्र परे । नदीले धार परिवर्तन गर्दाको जोखिममा अर्को समस्या थपियो, वन्यजन्तु आक्रमणको । २०३० मा निकुञ्ज घोषणा भएपछि वन्यजन्तुको प्राकृतिक बासस्थान त सुरक्षित भयो तर बस्तीभित्र पसेर स्थानीयमाथि आक्रमणका घटना बढे । निकुञ्ज प्रशासनका अनुसार ०६७ यताको १३ वर्षमा चितवन निकुञ्ज र मध्यवर्ती क्षेत्र आसपासमा मात्रै वन्यजन्तुको आक्रमणबाट १ सय २४ जना मानिसको मृत्यु भएको छ भने ४ सय ६ जना घाइते भएका छन् ।कावासोती नगरपालिका–१७ अमलटारीको विस्थापित भएको कुमाल टोल । अहिले नारायणी नदी बगिरहेको स्थानमा २०५० सालसम्म बाक्लो बस्ती थियो । १ हजार २ सय घरपालुवा पशु चौपायाको मारिएका छन् र १५ सय किसानको खेतीमा क्षति भएको छ । निकुञ्जका अधिकारीहरू हुलाकी राजमार्ग छेउछाउका पुराना ग्रामीण बजार पातलिँदै जानुको कारण वन्यजन्तुको त्रास मुख्य भएको बताउँछन् ।नारायणी किनारको पिठौली गैरी अहिले कावासोती नगरपालिकाअन्तर्गत पर्छ । पूर्व–पश्चिम राजमार्ग भएर पितौजीघाट हुँदै यहाँ आउन २६ किलोमिटरको दूरी पार गर्नुपर्छ भने नारायणी नदी किनारैकिनार आउँदा १५ किलोमिटर लाग्छ । थारू बाहुल्य पिठौली गैरी क्षेत्र ०३० सालतिर स–सानो बजारजस्तो थियो । ०५० सालपछि यो ठाउँबाट बसाइँ सर्नेको ताँती सुरु भयो । किनभने, राजमार्गको सहज पहुँच नहुनु, माछा मार्नका लागि निकुञ्ज सुरक्षामा खटिएका सेनाले रोक लगाउने जस्ता कारणले मानिसहरू अन्यत्र बसाइँ सर्न थाले । शालिकराम सापकोटा बागलुङको दमेकबाट ०३८ सालमा पिठौली गैरीको साढ टोलमा बसाइँ आएका हुन् । ६ वर्षपछि नै पूर्व–पश्चिम राजमार्गको सभापति चोकमा बसाइँ सरे । सुरुमा कावासोतीमै जग्गा किन्न खोजेका थिए । आफन्तले पानीको दुःख हुने र धान खेती नहुने भनेपछि साढमा घरजग्गा किनेको उनले सुनाए । ‘नारायणी नदीले बस्तीतर्फ कटान सुरु गरेसँगै वन्यजन्तुको पनि जगजगी बढेपछि ०४४ सालमा बाध्य भएर कावासोती सरें,’ उनले भने । नदी किनारका पुराना बजार बिस्तारै विस्थापित हुँदै जाँदा पूर्व–पश्चिम राजमार्गका काकाकूल क्षेत्र बजार बन्दै गएको उनले बताए । मध्यविन्दु नगरपालिका–२ स्थित नन्दपुर सेहरीको २०६२ सालमा आएको बाढीले विस्थापित भएको क्षेत्र देखाउँदै बाढीपीडित । पिठौली गैरीबाट करिब १५ किलोमिटर दूरी छिचोलेपछि पुगिन्छ नन्दपुर सेहरी । यो मध्यविन्दु नगरपालिका–७ मा पर्छ । यहाँका बहादुर बोहरालाई अहिले पनि आकाशमा कालो बादल मडारिँदा ०६३ भदौको पहिलो साताको सम्झना आउँछ । त्यतिबेला नारायणीको बाढी पसेर साबिकको कोल्हुवा गाविस–७ नन्दपुरमा उनको तीन बिघा जग्गा बगरमा परिणत भएको थियो । खेती किसानी गरिरहेका उनी एकाएक सुकुम्बासी बनेका थिए । ‘जिन्दगीमा सजाएका सपना एक भदौरे भेलले बगाएपछि अहिले सरकारले दिएको १० धुर जग्गामा जसोतसो जीवन चलाइरहेको छु,’ उनी भन्छन्, ‘पहिले जोतभोग गरेको जग्गा अहिले निकुञ्ज क्षेत्रमा परेको छ ।’ बाढीको उक्त घटनापछि उनी पूर्व–पश्चिम राजमार्गको चोरमारा बसाइँ सरे । त्यतिबेला बाढीबाट विस्थापितलाई सरकारले चोरमारा बजार नजिकैको सामुदायिक वनमा राखेको थियो । २५ घर–परिवारलाई १०/१० धुरका हिसाबले घडेरी दिए पनि उनीहरूले अहिलेसम्म जग्गाधनी पुर्जा पाएका छैनन् । ‘१७ वर्ष बितिसक्दासमेत राज्यले न्याय गरेन,’ बोहराले भने, ‘नदी नियन्त्रण गर्न नसक्दा किनारका बस्ती विस्थापित हुँदै गए ।’पूर्वी नवलपरासीको कावासोती–१२ स्थित पुरानो पिठौली बस्ती । चितवनको माडी हुँदै साबिकको पिठौली गाविसको घोसार घाटबाट नवलपरासीसम्म फैलिएको हुलाकी राजमार्गअन्तर्गतको पिठौलीमा ठूलो बस्ती थियो । माडीसँगको व्यापारिक साइनो यही ठाउँको थियो । गुल्जार पिठौली एकाएक सुनसान बन्दै गएको कावासोती–११ का वडाध्यक्ष शारदाप्रसाद अधिकारीले बताए । ‘नारायणीको बाढी, निकुञ्ज प्रवेशमा प्रतिबन्ध र पूर्व–पश्चिम राजमार्ग सञ्चालनजस्ता कारणले पिठौली सुनसान भयो,’ उनले भने, ‘यहाँका मान्छे राजमार्ग छेउछाउ बसाइँ सरे ।’ पिठौलीदेखि त्रिवेणीसम्मको सडक खण्ड २०३५ सालबाट स्तरोन्नति गर्ने भनिए पनि हुलाकी सडकमा निकुञ्ज र मध्यवर्ती क्षेत्र बाधक भएको हुलाकी राजमार्ग योजना कार्यालयका इन्जिनियर युवराज पाण्डेले बताए । ‘डीपीआर र स्तरोन्नतिको काम नहुँदा हुलाकी राजमार्गको दूरीसमेत यकिन गर्न सकिएको छैन,’ उनले भने, ‘राजमार्गको अवस्था यस्तो छ कि कतिपय ठाउँमा हिँड्दा हिँड्दै बाटै हराउँछ । निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्रमा हुलाकी मार्ग मेटिएको छ ।’ पश्चिम नवलपरासीतर्फ केही स्थानमा कालोपत्र भए पनि यो राजमार्ग स्थानीय, प्रदेश र केन्द्र सरकार कसैको प्राथमिकतामै परेको छैन । २०३२ सालसम्म नवलपरासी जिल्लाको मिनी सदरमुकामका रूपमा रहेको मध्यविन्दु नगरपालिकाको कोल्हुवा बजार । पूर्व–पश्चिम राजमार्ग सञ्चालनमा आएपछि यो बजार गाउँमा परिणत हुँदै गयो । मध्यविन्दु–२ को कोल्हुवा ०३२ सालसम्म मिनी सदरमुकामजस्तै थियो । दाउन्ने पहाड छिचोलेर परासी पुग्न नवलपुरका जनतालाई दुई दिन लाग्ने भएकाले सरकारले हुलाकी सडकले छोएको कोल्हुवामा इलाकाका रूपमा जिल्लामा रहने सबै कार्यालय यहाँ स्थापना गरेको थियो । जिल्ला हुलाक, प्रहरी कार्यालय, सेना, स्वास्थ्य कार्यालय यहीं थिए । गैंडाकोटदेखि चितवनका मान्छे किनमेल गर्न त्रिवेणी हुँदै सीमावर्ती भारतीय बजार बिहारको बगहा पुग्थे । बजार गर्न हिँडेर आउनेको कोल्हुवामा बास हुन्थ्यो । यिनै यात्रीको भरमा यहाँ ससाना होटल र लज चलेका थिए । नारायणीपारिको भारतीय बजार बगहाबाट सरसामान किनेर डुंगामा वारि ल्याउनेहरू सामानको भारीसहित कोल्हुवामै बास बसेर आ–आफ्नो गन्तव्यतर्फ लाग्थे । कोल्हुवाका स्थानीय अधिवक्ता श्रीधर शर्माका अनुसार बर्सेनि बस्तीमा बाढी पस्ने समस्या हटेन । पूर्व–पश्चिम राजमार्गमा पर्ने कावासोतीमा बस्ती बढ्दा सरकारी कार्यालय पनि सरे । राजमार्गको आकर्षणले मात्रै नभएर निकुञ्ज घोषणपछि सुरु भएको वन्यजन्तुको त्रासले पनि कोल्हुवाको बस्ती पातलिंदै गएको उनले बताए । ‘गुल्जार कोल्हुवा बजार हेर्दा हेर्दै सुनसान बन्दै गयो,’ उनले भने ।नारायणी नदी छेवैमा रहेको सेहरी नन्दपुर अहिले मध्यविन्दु–६ मा पर्छ । ०५० सालसम्म यो सानो बजार थियो । ०५७ पछि पातलिन थाल्यो । किनभने, उक्त वर्ष नारायणीमा आएको बाढीले सेहरी नन्दपुरलाई ठूलै क्षति पुर्‍यायो । नदीको बहावले यसरी बाटो बदल्यो कि बाढीपछि त सेहरीका बस्ती नदीपारि पो देखिए । त्यतिबेला १ सय ४० घर विस्थापित भए । विस्थापितहरू मध्यविन्दु–७ मा बसाइँ सरे । जग्गा नहुनेहरू चोरमारामा सरकारी जग्गामा आएर बस्न थाले । बसाइँ सरेकाहरू सेहरी नन्दपुर फर्किएनन् । नन्दपुर सेहरीको ठूलो हिस्सा अहिले बगरमा परिणत भएको वन्यजन्तु संरक्षणकर्मी तथा ०४३ सालको कोल्हुवा गाउँ पञ्चायतका उपाध्यक्ष विष्णु अधिकारीले बताए । ‘नारायणीले कटान गरेको र बगर भएको ठाउँलाई निकुञ्जले आफ्नो क्षेत्र भन्दै संरक्षण क्षेत्रमा मिसाएको छ,’ उनले भने, ‘अनि, बस्ती विस्थापित भयो । विस्थापितलाई पुनःस्थापना गर्नेभन्दा राजमार्ग केन्द्रित विकास गतिविधिले चहलपहल भएका ग्रामीण बजार नै ओझेलमा परे ।’०५०, ०६३ र ०७० सालमा आएको बाढीले नारायणी किनार र हुलाकी सडक वरपरको बस्ती विस्थापित गरेको बाढीपीडित तथा भूमि अधिकार मञ्च नवलपरासीका पूर्वअध्यक्ष पूर्णबहादुर बोहराले बताए । ‘पूर्वी नवलपरासीमा एक हजारभन्दा बढी बाढीपीडित छन्,’ उनले भने, ‘तीन–चार बिघासम्म जग्गा हुनेहरू अहिले १० धुरमा सीमित भएका छन् ।’ नेपाल–भारतको व्यापारिक नाका त्रिवणी बजार । हुलाकी मार्गको विस्तार र विकास नहुँदा यो बजार सुकेर पुरानो गाउँमा परिणत भएको छ । नदी किनारको अर्को बस्ती त्रिवेणी पनि कुनै समय सानो बजार थियो । ७५ वर्षीय मनबहादुर थापा नेपाल प्रहरीको जागिर छँदै पहाडको उकालीओराली र दुःख सम्झेर ०४० सालमा पाल्पाबाट यहाँ सरेका थिए । ०३८ मा जागिरका सिलसिलामा त्रिवेणी आएका उनले यहाँको रमझम देखेर सपरिवार नै यहाँ बस्ने निधो गरेको सुनाए । ‘ठूलो बजार, नेपाली तथा भारतीय व्यापारीको प्रमुख केन्द्र अनि सधैंको रमझम,’ उनले भने, ‘मलाई यिनै कुराले तानेपछि यहाँ बसाइँ सरेको हुँ ।’ उतिबेला पहाडका व्यापारीसमेत किनमेल गर्न यहीं आउँथे । तर, मनबहादुरले देखेको त्रिवेणीको रमझम हराएको ३० वर्ष पुग्न आँटिसक्यो । धार्मिक पर्यटकको धेरथोर आकर्षणले मात्रै यो सहरको हराएको चमक फर्किन सकेको छैन । ०५० सालपछि यो बजार बिस्तारै पातलिँदै गयो । यहाँका स्थानीय बर्दघाटतिर बसाइँ सर्न थाले । कारण थियो, मध्यवर्तीका कारण नवलपुर जोड्ने सडक नहुनु अनि जंगली जनावरको त्रास र बाढीको कहर लगातार बढिरहनु । नारायणी नदी किनारको बस्ती विस्थापित हुँदै जानुमा सामाजिक, भौतिक तथा मनोवैज्ञानिक कारण रहेको समाजशास्त्रका प्राध्यापक गुरुदत्त सुवेदी बताउँछन् । उनका अनुसार एक समय धनी मानिस भनेकै गोठमा धेरै बस्तुभाउ पाल्ने र जग्गा हुनेहरू मानिन्थे । ‘त्यस्ता मानिसहरू नदी किनार र घाँसपात, दाउरा प्रसस्त पाइने स्थानमा बस्न रुचाउँथे,’ उनले भने, ‘अहिले उल्टो छ– जोसँग ठूलो घर, बैंक व्यालेन्स र सवारी साधन छ, उही धनी मानिन्छ ।’नारायणी नदी तटबन्धन व्यवस्थापन आयोजना भरतपुरका सूचना अधिकारी सागर बुढाथोकीका अनुसार हरेक वर्ष चितवन, पूर्वी नवलपरासी र पश्चिम नवलपरासीको सुस्तासम्म तटबन्धका नाममा १० देखि १५ करोड रुपैयाँ खर्च हुँदै आएको छ । यद्यपि, कटान भने रोकिएको छैन । घट्यो बस्ती, बढ्यो पर्यटन नारायणी नदी किनारबाट बस्ती विस्थापित भएका क्षेत्रमा अहिले पर्यटकीय चहलपहल सुरु भएको छ । किनारको मध्यवर्ती क्षेत्रमा होटल र रिसोर्ट मात्रै खुलेका छैनन्, ठूला व्यापारिक घरानाले जग्गा किन्ने क्रम पनि बढेको छ । अहिले पूर्वी नवलपरासीको नारायणी किनार आसपासमा टाइगर टप्स, मचाङ भिल्ला, सेन्चुरी, नाना र थारू कम्युनिटीजस्ता ठूला होटल सञ्चालनमा छन् भने केही निर्माणाधीन छन् । मध्यविन्दु नगरपालिका–२ स्थित नारायणी किनारमा सञ्चालित नाना होटेल ।२०६९ मा सरकारले चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्रका होटल बन्द गर्ने निर्णय लिएसँगै निकुञ्ज छेउछाउका पुराना बस्तीमा पर्यटन व्यवसायीको आँखा परेको हो । नदी किनारकै अमलटारीमा ०७० सालमा होमस्टे स्थापना भएपछि अहिले नवलपुर क्षेत्रका नदी किनारका बस्तीमा पर्यटन व्यवसाय फस्टाउन थालेको छ । ०७३ सालपछि नारायणी किनारमा होटल रेस्टुरेन्ट खुल्ने क्रम बढेको होटल व्यवसायी संघ पूर्वी नवलपरासीका अध्यक्ष सन्तोष रानाले बताए । उनका अनुसार यसका यहाँ २ अर्बभन्दा बढीको लगानी भित्रिसकेको छ । ‘चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको सफारीका लागि पहिले सौराहा र चितवन जिल्लाबाट मात्र अनुमति पाइन्थ्यो । त्यसैले मध्यवर्ती क्षेत्रमा मात्रै पर्यटक घुमाउन पाउँथ्यौं,’ रानाले भने, ‘अहिले नवलपुर क्षेत्रबाट पनि निकुञ्ज प्रवेशको अनुमति पाएपछि पर्यटन व्यवसायी थप आकर्षित भएका छन् ।’मध्यबिन्दु–२ नारायणी किनारमा सञ्चालित रिसोर्टमा आन्तरिक पर्यटक । ०५७ सालमा नारायणी नदीमा आएको बाढीले कावासोती–१७ का ज्यानप्रसाद बरालको अमलटारीस्थित १६ कट्ठा जग्गा बगर बनाइदियो । अन्न उब्जाउ हुने खेत नै बगर भएपछि उनको मन गाउँमा अडिएन । बगर बनेका खेत उनले ०७२ मा ८ लाख रुपैयाँमा बेचे । उनले बेचेको खेतमा अहिले काठमाडौंका एक व्यक्तिले होटल खोल्ने भन्दै तयारी गर्दैछन् । अमलटारीबाट विस्थापित बराल भने कावासोतीमा होटल चलाएर बसेका छन् ।बरालको जस्तै बाढीपीडितहरूले सस्तोमा बेचेका नदी किनारका जग्गामा अहिले होटल तथा रिसोर्टहरू खुलिरहेका हुन् । जहाँ जंगल सफारी, चरा दृश्यावलोकन, डुंगा सफारी, थारू, बोटे, माझीको मौलिक संस्कृति र खानाको स्वादले पर्यटक आकर्षित गर्ने काम भइरहेको छ । नदी किनारमा अहिले मध्यम र साना खालका कटेज मात्रै सयभन्दा बढी खुलेका छन् । नदी किनार र जिल्लाको मध्यवर्ती क्षेत्र पर्यटकीय विकासका लागि नेपालकै उत्कृष्ट गन्तव्य बन्न सक्ने पर्यटन व्यवसायी तथा कावासोती नगरपालिकाका निवर्तमान उपप्रमुख प्रेमशंकर मर्दनियाले बताए । 