पञ्चायत ढाल्ने त्यो पचास दिन
शहर दुई दिनदेखि कर्फ्युको सकसमा थियो । पञ्चायत इतर शक्तिका नेताहरु दरबारसँग वार्तारत थिए । कफ्र्यूकैबीच २०४६ चैत २६ को अध्यरात अर्थात् ११:१५ मा रेडियो नेपाल र टेलिभिजनमा राजदरबारको विज्ञप्ति बज्यो । संविधानबाट ‘दलविहीन’ शब्द हटेको, ‘दलमाथिको प्रतिबन्ध’ फुकुवाको घोषणा भयो । राजाको प्रत्यक्ष निर्देशनमा २९ वर्ष ३ महिना ४ दिन लामो ‘निर्दलीय पञ्चायती किल्ला’ उखेलियो, त्यही मध्यरातमा ।
काठमाडौं — शहर दुई दिनदेखि कर्फ्युको सकसमा थियो । पञ्चायत इतर शक्तिका नेताहरु दरबारसँग वार्तारत थिए । कफ्र्यूकैबीच २०४६ चैत २६ को अध्यरात अर्थात् ११:१५ मा रेडियो नेपाल र टेलिभिजनमा राजदरबारको विज्ञप्ति बज्यो । संविधानबाट ‘दलविहीन’ शब्द हटेको, ‘दलमाथिको प्रतिबन्ध’ फुकुवाको घोषणा भयो । राजाको प्रत्यक्ष निर्देशनमा २९ वर्ष ३ महिना ४ दिन लामो ‘निर्दलीय पञ्चायती किल्ला’ उखेलियो, त्यही मध्यरातमा ।‘चैत–२६ को रात ।’ त्यहीकारण ऐतिहासिक रात मानिन्छ, प्रजातान्त्रिक इतिहासमा । त्यही घोषणानिम्ति मुलुकमा पञ्चायतकालभरि कुनै न कुनै किसिमको आन्दोलन चलिरह्यो, सशस्त्र संघर्षदेखि सत्याग्रहसम्म । प्रजातन्त्रका प्राप्तिका निम्ति ‘पचास दिने’ आन्दोलन निर्णायक बन्यो । मध्यरातको शाही विज्ञप्तिसँगै हरेक पार्टीका अघिल्तिर फुर्का लाग्दै आएको (प्र.) पनि हट्यो । त्यतिबेला पार्टीको नाम सिंधै लेख्न पाइँदैन थियो, प्रतिबन्धित नेपाली कांग्रेस भन्नुपर्थ्यो । हरेक पार्टीको अघिल्तिर ‘प्रतिबन्धित’ फुर्का नजोडेको खण्डमा जेल जानुपर्थ्यो । मध्यरातमा दरबारबाट जारी विज्ञप्तिको अंश थियो, ‘आजको अन्तर्राष्ट्रिय वातावरण र नेपालीको एकतालाई समेत विचार गरी नेपालीकै वर्तमान चाहनाअनुसार नेपालको संविधान २०१९ मा रहेको ‘दलविहीन’ शब्द हटाइ तदनुसार समाजका विभिन्न विचाराधारा प्रतिबिम्बित हुने गरी संविधान सुधार सुझाव आयोगले सुझाव लिई मौसूफका हजूरमा प्रतिवेदन पेश गर्नेछ । साथै नेपालमा हाल लागिरहेको दलमाथिको प्रतिबन्ध पनि हटाइबक्सेको छ ।’प्रतिबन्धित कांग्रेस र कम्युनिष्ट दुवै शक्ति पञ्चायतविरुद्ध थिए । तर उनीहरु कहिल्यै संयुक्त आन्दोलनमा उत्रिएनन् । जब २०४६ माघ २० मा दुवै शक्ति ‘एकजूट भएको खण्डमा कसैले पराजित गर्न नसक्ने’ र ‘परिवर्तन अवश्यंभावी छ’ भन्ने निस्कर्षमा पुगे, तब प्रजातन्त्र पुनस्र्थापना हुने विश्वास नागरिकमा पनि जाग्यो । यी शक्ति दुई कित्तामा उभिएकै कारण दलविहीन पञ्चायतलाई ढलीमली गर्न सहज भएको थियो । त्यसअतिरिक्त अझ कम्युनिष्टहरु त भिन्न–भिन्न चिरामा थिए । उनीहरु पनि २०४६ पुस २६ मा मात्रै वाममोर्चामा परिणत भएका थिए । वाममोर्चामा अलि उग्र शैलीका कम्युनिष्ट घटकहरु भने सामेल भएनन् ।कांग्रेस नेता गणेशमान सिंहको निवासमा २०४६ माघ पहिलो साता राष्ट्रिय राजनीतिक सम्मेलन भयो, जहाँ राजनीतिक नेताहरुलाई एकै ठाउँमा भेला हुने अवसर मिलेको थियो । त्यहाँ भारतीय नेताहरु पनि सामेल हुन आइपुगे । पञ्चायती शासकहरुले सहज रुपमा त्यो सम्मेलन हुन दिए, त्यो आश्चर्यजनक सवाल नै थियो । पञ्चायती शासकहरुले भेला हुन दिंदैनन् भन्ने आशंका र संशयबीच तीन दिन निर्वाध भेला चल्यो । त्यो भेलामै दुनियाँभर निरंकुश शासकले घुँडा टेक्दै गएको र नेपालमा प्रजातन्त्रको उदय हुने उद्घोष नेताहरुबाट आयो ।आन्दोलन उद्घोषको पृष्ठभूमिमा फागुन ७ प्रजातन्त्र दिवसका दिन पञ्चायतको ‘सक्रिय नेतृत्वकर्ता’ राजाले केही बोल्छन् कि भन्ने अपेक्षा थियो । वीरेन्द्रको वक्तव्य फरक किसिमबाट मात्र आएन कि पञ्चायत मात्रै वैधानिक व्यवस्था भएको निष्कर्ष देखापर्‍यो । राष्ट्रिय जनमत संग्रहबाट अनुमोदित देशको आवश्यकता अनुरुप यो व्यवस्था निश्चय पनि जनइच्छा अनुकूल भएको प्रमाणित भइसकेको छ । प्रजातान्त्रिक परिपाटी अनुसार राजनीतिक व्यक्तिहरुले अधिकारको सदुपयोग गर्ने र जिम्मेवारी बोक्दै बहुमतको कदर गर्ने आचरणको पनि विकास गर्दै जानुपर्छ ।’इतर शक्तिलाई निस्तेज गर्ने दरबारको मनसाय आन्दोलनकारीका निम्ति अझ खुराक बन्यो । त्यही दिन प्रजातान्त्रिक आन्दोलन शुरुआत भयो, नेपाल बन्दसहित । त्यसो त, आन्दोलनको औपचारिक रुपले शुरु हुनुअगावै शहरकेन्द्रित स–साना आन्दोलन भइसकेका थिए । फागुन– ७ का दिन ठाउँ–ठाउँमा प्रदर्शन भए । प्रदर्शनकारीहरुले राजा त्रिभुवनको प्रतिमा बोकेको बग्गी रत्नपार्कमा घेराउमा पारे । प्रदर्शनकारी दबाउन पुलिस र खेलकूद परिषद्का खेलाडी परिचालन गरिएको थियो । त्यसपछि सडक पुलिसको बाक्लो गस्तीले भरिन थाल्यो । आन्दोलनकारी पक्राउको श्रृंखला नियमित बन्यो ।मुलुकभर प्रत्येक दिन कुनै न कुनै किसिमको आन्दोलन चलिरह्यो, दमन पनि उत्तिकै । प्रजातान्त्रिक आन्दोलन दबाउन अनेक किसिमका प्रतिकार समिति निर्माण भए । आन्दोलनका बखत अञ्चलाधीश र प्रमुख जिल्ला अधिकारीहरु स्वयं सडकमा उत्रदै सुरक्षाकर्मी परिचालन गर्न उद्यत भएका थिए । गुप्तचर, सादा पोशाकका प्रहरी र शरदचन्द्र शाह प्रशिक्षित खेलकूद परिषद्का खेलाडीहरु आन्दोलनकारीविरुद्ध उतारियो । दरबार र पञ्चायती शासकहरुको सरकारी संयन्त्रलाई निर्देशन थियो, ‘कतै पनि नारा, जुलुस, पर्चा पम्प्लेट देखिनुहुन्न ।’जसरी पनि आन्दोलन दबाउन उद्यत राज्य ढुकुटीदेखि सुरक्षाकर्मी परिचालनमा कुनै कसर बाँकी राखेका थिएनन् । प्रजातन्त्र पुनस्र्थापनाका निम्ति विराटनगर, जनकपुर, चितवन, पोखरा, बुटवल, नेपालगन्ज लगायतका शहरहरु तातिरहे । बिस्तारै विद्यार्थीहरुले आन्दोलन चर्काउँदै लगे । त्यसपछि वकिलहरु आन्दोलनमा उत्रिए, चिकित्सक, साहित्यकार हुँदै अन्तिम कर्मचारीहरु समेत ‘कलम बन्द’ गर्दै सडकमा आए ।त्यतिखेर ‘प्रजातन्त्र’ अति प्रिय शब्द थियो । शहरका भित्ताहरु रंगिएका थिए, ‘हामी प्रजातन्त्र चाहन्छौं ।’ मुलुक आन्दोलित थियो, राजा वीरेन्द्र पोखरावासमा रमाउँदै थिए । वीरेन्द्र चैत १९ सम्म पनि सम्झौता गर्न चाहिरहेका थिएनन् । उनले चैत १९ मा पनि आन्दोलनकारी दबाउने रणनीतिसहित मरिचमान सिंह श्रेष्ठको मन्त्रिपरिषद्मा हेरफेर गरे । अझ पञ्चायतका कठोर पात्रहरुलाई प्रवेश गराइयो ।२०४६ चैत १७ बाट उपत्यकाभित्र आन्दोलनले चर्को रुप लियो । आन्दोलन चैत १७ बाट चर्कियो, तब पाटनमा दमनविरुद्ध जनप्रदर्शन शुरु भयो– पञ्चायती शासकलाई नछाड्ने अठोटसहित । त्यही दिन पाटनमा आन्दोलनकारीहरुले सरकारी भवनलाई आक्रामणको निसाना बनाए । प्रहरीले गोली र अश्र्रुग्याँस बर्सायो । पाटनमा मण्डले र पञ्च शासक निषेधित क्षेत्र घोषणा गरियो । दिनहुँ जसो जुलुस प्रदर्शन चलिरह्यो, प्रहरीले घर–घरबाट युवाहरु खोज्दै पक्राउ अभियान चलायो । पाटन एक किसिमले युद्ध–मैदानमा परिणत भएको थियो । आन्दोलन तताउन र पञ्चायती शासकलाई गलाउन पाटनको विद्रोह निर्णायक बन्यो । त्यसपछि कीर्तिपुर तात्न पुग्यो । खासमा काठमाडौं चाहिं २०४६ चैत २४ का दिन चर्कैसँग तात्यो । आन्दोलन चर्किरहेकै बखत २०४६ चैत २४ को बिहानै राजा वीरेन्द्रले मरीचमानसिंह मन्त्रिपरिषद् विघटन गरी राजनीतिक सुधारको संकेत दिए । ‘विशेष परिस्थिति’ सन्दर्भ उल्लेख गरी लोकेन्द्रबहादुर चन्दलाई ‘मन्त्रिपरिषद् गठन गर्न’ अह्राएको सूचना दरबारबाट जारी भयो । नत्र संविधानमा राष्ट्रिय पञ्चायतको सिफारिशमा प्रधानमन्त्री चयन गर्ने व्यवस्था थियो । ‘यस मन्त्रिपरिषद्ले विभिन्न राजनीतिक विचाराधारा राख्ने व्यक्तिहरुसँग वार्ता पनि गर्नेछ’ भन्ने उल्लेख भयो । अर्थात्, दरबारले बल्लबल्ल मुलुकमा पञ्चायत इतर शक्ति भएको तथ्य स्वीकार गर्‍यो । घोषणामा उल्लेख थियो, ‘के कस्तो राजनीतिक सुधार हुनुपर्छ भन्ने कुरा सुझाव पेश गर्न एक संविधान सुझाव आयोग गठन गरिनेछ ।’ यो सन्देशलाई केवल आन्दोलन चिस्याउने खेलका रुपमा नागरिकले लिए । त्यसले आन्दोलनलाई उग्र रुप लिने वातावरण सिर्जना गर्‍यो । चैत २४ का दिन बिहानै काठमाडौंका सडकमा राजतन्त्र र पञ्चायती शासकविरुद्ध गगनभेदी नारा गुन्जयमान भयो । शहर ‘हामी प्रजातन्त्र चाहन्छौं’, ‘पञ्चायती व्यवस्था मुर्दावाद’, ‘देश छोड’ नाराले रंगियो । आन्दोलनका क्रममा पञ्चायतका चार पात्रविरुद्ध चर्काे नारा लाग्यो– मरिचमानसिंह श्रेष्ठ, नवराज सुवेदी, कमल थापा र निरन्जन थापा । जो चार ‘महा–मण्डले’ मा परिचित थिए । त्यतिखेर श्रेष्ठ प्रधानमन्त्री, सुवेदी राष्ट्रिय पञ्चायत अध्यक्ष तथा पञ्चायत तथा जाँचबुझ समितिका अध्यक्ष, कमल थापा सञ्चार राज्यमन्त्री र निरन्जन थापा गृह राज्यमन्त्री । त्यसअतिरिक्त शरदचन्द्र शाह, रमेशनाथ पाण्डे, बल्लभमणि दाहाल, दामोदर शमशेर आन्दोलनकारीको निशानामा परेका थिए । आन्दोलनकारीले शाहको डिल्लीबजारस्थित घर तोडफोड र आगजनी समेत गरेका थिए ।त्यो दिन शहरको चारैतिर जुलुस भरियो र प्रतिबन्धित कांग्रेस र कम्युनिष्टका झण्डा छ्याप्छ्याप्ती पारियो । सेनाले हतियारबन्द गाडीसहित नारायणटिही दरबारलाई घेराबन्दी लगाएको थियो । दिनभर शहरमा नारा लागिरह्यो र दिउँसो टुँडिखेलमा आन्दोलनकारीहरु सभामा रुपान्तरित भएका थिए । सभा सकिएपछि ‘प्रजातन्त्र’ शब्द दरबार र राजाको कानसम्म पुर्‍याउनुपर्छ भन्ने लहर चल्यो ।आन्दोलनकारीहरु रत्नपार्कबाट दरबारमार्गतर्फ बढ्दै थियो । आन्दोलनकारीका नारा उत्तेजित भएपनि तोडफोड भएका थिएनन् । आन्दोलनकारीहरू ठाउँ–ठाउँमा प्रहरी घेरा तोड्दै दरबार मार्गतिर अघि बढिरहेका थिए । प्रदर्शनकारी महेन्द्रको शालिकसम्म पुगे । त्यहाँ पञ्चायतका प्रवद्र्धक राजा महेन्द्रको शालिक कब्जामा मात्र लिएनन् कि तिनको शीरमा कांग्रेस र कम्युनिष्टको झण्डा फहर्‍याउन सफल भए । सँगै महेन्द्रले बोकेको राजदण्ड भाँच्ने प्रयत्न गर्दै थिए, प्रदर्शनकारीहरु । महेन्द्रकै शालिक कब्जा लिन सफल भएपछि आन्दोलनकारी हौसला बढ्नु अस्वाभाविक थिएन ।त्यही हौसलाबीच एक्कासि गोली चल्यो । दरबारमार्ग पूर्णत: तनावपूर्ण बन्यो । त्यसपछि सिंगो शहरभरि प्रदर्शनकारीमाथि दमन शुरु भयो । प्रहरीको गोली र अश्रुग्याँसको वर्षाले भीड भड्किन पुग्यो । आन्दोलनकारीको निसाना रत्नपार्कको अञ्चलाधीश कार्यालय पर्‍यो, जहाँ यतिखेर महानगरीय प्रहरी कार्यालय छ । त्यो साँझ शहर ढुंगा, इँटाले भरियो, गोली–अश्रुग्याँस सामान्य बन्यो । प्रदर्शनकारीहरुमाथि पिटाइ र पक्राउ श्रृंखला चलिरह्यो । आन्दोलनकारी सडकमा हुँदाकै बखत कफ्र्यू घोषणा भयो, कतिपय घर पुग्न नपाएर अलपत्र परे । चैत २५ गते एक घण्टा कफ्र्यू खुल्यो, किनमेलदेखि अलपत्र परेकाहरु आफ्नो थलोसम्म पुग्न पाए । कफ्र्यूकै बीच २०४६ चैत २६ राति दलमाथि प्रतिबन्ध हटेको खुसियालीमा नागरिक सडकमा उत्रिए । तर शहर कफ्र्यूमुक्त भइसकेको थिएन । पुलिसले रातको समयमै गोली प्रहार गर्‍यो । खुसियाली मनाउन निस्केका केहीको ज्यान गयो । राजनीतिक पीडित सहायता समितिको प्रतिवेदन अनुसार, जनआन्दोलन २०४६ मा फागुन ७ देखि चैत २६ सम्म २२ जना शहीद भए । चैत २७ को बिहानै आन्दोलन स्थगनको घोषणा भयो । मुलुकभर खुसियाली छायो, प्रजातन्त्रको जीतमा । शहरका सडक सिन्दुर, नाच र नारामा रंगिए । टुँडिखेलमा बृहद् आमसभासहित आन्दोलनकारी नेताहरुको उद्घोष थियो, ‘प्रजातन्त्र दिगो र दरिलो बनाउनेछौं ।’