‘मेरो महाकविको फोटो’
त्यही ‘फोट–खिच’ अभियानको दौडमा म वाग्मती पुल टोलको नारायणप्रसाद बास्कोटाको घर पनि पुगें । त्यहाँ पुगेपछि त मलाई खजानै भेट्टाएजस्तो, मेरो अभियानको टुङ्गैमा पुगेजस्तै भयो । किनभने त्यहाँ त नेपालका स्वनामधन्य कवि–लेखकहरू सबै जना जम्मा हुँदा रहेछन् भन्ने देखें मैले । महाकवि, कवि व्यथित, डा. ईश्वर बराल, भवानी भिक्षु, शंकर लामिछानेजस्ता हस्तीहरूको जमघट  हुने गरेको पाएँ मैले त्यहाँ ।
काठमाडौं — त्यही ‘फोट–खिच’ अभियानको दौडमा म वाग्मती पुल टोलको नारायणप्रसाद बास्कोटाको घर पनि पुगें । त्यहाँ पुगेपछि त मलाई खजानै भेट्टाएजस्तो, मेरो अभियानको टुङ्गैमा पुगेजस्तै भयो । किनभने त्यहाँ त नेपालका स्वनामधन्य कवि–लेखकहरू सबै जना जम्मा हुँदा रहेछन् भन्ने देखें मैले । महाकवि, कवि व्यथित, डा. ईश्वर बराल, भवानी भिक्षु, शंकर लामिछानेजस्ता हस्तीहरूको जमघट हुने गरेको पाएँ मैले त्यहाँ ।करिब असी वर्षअघि मेरा पिताजी (केदारमणि) श्री ३ बडामहारानी बालकुमारी देवी (महाराज चन्द्रशमशेरकी कान्छी महारानी) को बद्री–केदार यात्राको, भनूँ भने ‘अफिसियल फोटोग्राफर’ बन्नुभएको थियो । त्यो यात्रा झन्डै तीन महिना लामो थियो— पैदल, हरिद्वार–ऋषिकेशबाट सुरु भएर रानीखेत–नैनीतालमा आएर सकिएको । त्यस बेला पिताजीका फोटोग्राफीका सामान बोक्ने नै दुई जना भरिया थिए रे । ठूलो क्यामेरा, त्यसको तीनखुट्टे स्ट्यान्ड अनि ऐनाका फोटोग्राफिक प्लेट र तिनलाई धुने (‘डेभलप’ गर्ने र ‘हाइपो’ लगायतका केमिकलहरू) सामानहरू पनि साथै लग्नुपरेको थियो रे । त्यसरी उहाँले करिब दुई सयभन्दा बढी फोटो खिच्नुभएको थियो भन्ने मैले बुझेको हुँ । किनभने दुई सय जति तस्बिरहरू त उहाँले दुई या तीनवटा फोटो एल्बममा भरेर बडामहारानीलाई नै चढाउनुभएको थियो । यो कुरा मलाई कसरी थाहा भयो भने उहाँले चढाएका ती एल्बमहरूपछि (महारानीका कान्छा छोरा) मदनशमशेर जर्साबका कोठामा आइपुगेर रहेका थिए ।त्यसको ठीक बीस वर्षपछि, २०११ सालमा सासूज्यूको पाइला पछ्याउँदै रानी जगदम्बाले पनि त्यस्तै बद्री–केदार यात्रा गर्नुभयो । सासूज्यूको यात्राको फोटो–अभिलेख रहेको जस्तै गरी आफ्नो तीर्थयात्राको पनि तस्बिर खिचाएर राख्ने इच्छा भएछ रानीसाहेबलाई । त्यसका लागि म छानिएँ र म रानी जगदम्बाको यात्राटिमको सहयात्री बनें । तर समय धेरै परिवर्तन भइसकेको थियो यसबीच । तीनमहिने यात्रा छोट्टिएर एक महिनामै हुने भइसकेको थियो । तस्बिर खिच्ने प्रविधिमा समेत धेरै सुधार भइसकेको थियो । यात्राका फोटो खिच्न मेरो निमित्त छुट्टै एउटा रोलिफ्लेक्स क्यामेरा किनिएको थियो कोलकातामा । त्यसैमा मैले पनि २० रोल जति फोटो खिचेको थिएँ । र बुवाकै झैं एल्बम नै बनाएर चढाएको थिएँ मैले पनि रानीसाहेबलाई । इति भूमिका ।बद्री–केदार यात्रापछि मेरो ‘रोलिफ्लेक्स’ ले काम पाएन । अनि मैले पनि काम पाइनँ । रानी जगदम्बाको दरबारमा मेरो आफ्नो भन्नु केही काम थिएन, बुवालाई मद्दत गर्नुबाहेक । तर बुवा सबै काम आफैं सक्नुहुन्थ्यो । मैले गर्नैपर्ने भन्ने काम केही पनि हुँदैनथ्यो । म त दिनभरि सानो टू–टू बन्दुक लिएर श्रीदरबारको ४/५ सय रोपनीको ठूलो कम्पाउन्डमा चरा र स्याल मारेर घुम्थें । अनि कसोकसो मणिहरूको पुरानो संस्कार, नेपाली भाषा र साहित्यको चस्काले, मेरो टाउकामा बिस्तारै चियाउन थालेछ । त्यसपछि के–के गरियो, क–कसलाई भेटियो त्यो इतिहास धेरै किसिमले धेरैतिर भनिसकिएकाले यहाँ नदोहोर्‍याऊँ तर रानी जगदम्बाको हातबाट मदन पुरस्कारको स्थापना गराउन सफल भयो हाम्रो परिवार (भन्नाले हामी, मेरा पितामाता र म) २०१२ सालको हिउँदमा । अनि मदन पुरस्कार पुस्तकालय पनि जन्म्यो २०१३ सालमा । नेपाली साहित्यिक, नेपाली कवि–लेखकहरू ‘गुमनाम’ नभए पनि उनीहरू अज्ञात जस्तै थिए त्यस बेलासम्म । को कस्तो छ, कसको रूपरंग कस्तो छ थाहै छैन कसैलाई । धेरैले धेरैलाई देखेकै थिएनन् । अब मैले काम पाएँ । मेरो क्यामेरा ‘रोलिफ्लेक्स’ ले पनि काम पायो । रानीसाहेबले नै मलाई उपलब्ध गराइदिएको जर्मन मोटरसाइकल ‘फक्स’ ले पनि एउटा काम भेट्टायो भनूँ । जगदम्बा प्रेसमा मेरा सहायक भएर भित्रिएका कवि ‘भूतका भिनाजु’ (वासुदेव लुइटेल) लाई मोटरसाइकलमा पछाडि राखेर अनि ‘रोलिफ्लेक्स’ क्यामेरा बोकेर म कवि–लेखकका फोटो खिच्न उपत्यका वरिपरि जताततै पुग्न थालें । कति जनाको फोटो खिचेर भ्याउनु मैले बास्कोटाजीको घरमा । महाकवि देवकोटाका फोटो खिच्न त मैले मेरो रोलिफ्लेक्सका एक/दुई रिल नै सकें । उहाँका अनेक पोजका, सबै किसिमका मुडका फोटो खिचेको थिएँ मैले दुई–चार दिन लगाएर । सबै फोटा राम्रा आएनन् तर उहाँका जति विभिन्न किसिमका तस्बिर मैले खिच्न पाएँ त्यस बेला त्यस्तो मौका पछि अरू कसैले कहिल्यै पाएजस्तो लाग्दैन मलाई । मैले त्यस बखत खिचेका केही फोटाहरू महाकविको ‘पहिचान’ बनाउने मुख्य तस्बिर बन्न पुगेको देख्दा मलाई सन्तोष लाग्छ । तर अचम्म के भने ती फोटाहरू मैले खिचेको हुँ भन्ने कुरा तीसौं वर्षसम्म धेरैलाई पत्तै भएन । उदाहरणार्थ महाकविले हातमा चुरोट लिएको त्यो फोटो एउटा अर्कै फोटोको ‘क्रप अप’ गरिएको (काटकुट पारिएको) स्वरूप मात्र हो भन्ने कुरा धेरै वर्षसम्म गोप्य नै रहेको थियो । त्यो फोटो मैले महाकवि बास्कोटाजीको घरबाट हिंड्न लागेका बखतमा खिचेको हुँ, बेलुकातिर । साइकल थियो उहाँका साथमा । एउटा हातमा चुरोट थियो अनि हात साइकलको ह्यान्डिलमा थियो । उहाँको अर्को हात साइकलको काठीतिर थियो सायद । र, साइकलको दुईतिर त्यस फोटोमा नारायणप्रसाद बास्कोटा स्वयम् र हरिहरनाथ रेग्मीजी पनि उभिएका थिए (साथको फोटोमा सबै देखिन्छन्) । महाकविको हातमा चुरोट भएको त्यो फोटोबाहेक मैले त्यस बेला खिचेका उहाँका अर्का दुईवटा तस्बिर मलाई मन पर्नेमध्येका हुन्— एउटा कविजीले बत्तीसी देखाएर हाँसेको र अर्को बास्कोटाजीले टुक्रुक्क बसेर महाकविलाई ‘प्रगति’ का लागि आएको एउटा लेख सुनाइरहेको फोटो । ऐतिहासिक नै हुन् ती दुई फोटो पनि । मेरो ‘महाकविको ऐतिहासिक फोटो’ ।(साहित्यिक अन्वेषक कमल दीक्षितले यो आलेख २०१६ सालदेखि निरन्त प्रकाशित साहित्यिक पत्रिका ‘नेपाली’ को प्रकाशोन्मुख २२६ औं अंकका लागि लेखेका थिए । यसलाई ‘कोसेली’मा प्रकाशित गर्न ‘नेपाली’का सम्पादक कुन्दा दीक्षितले उपलब्ध गराएका हुन् । स्वर्गीय कमल दीक्षितले आफू उपचाररत रहेको बी एण्ड बी अस्पतालको बिरामी–कक्षमा बसेर एक महिनाअघि यो लेखलाई अन्तिम रुप दिएका थिए ।)