युवाका सवाल
धेरैजसोले पाको पुस्तालाई समाजको चुनौती मान्छन् । खासमा हेर्नुपर्ने त युवा उभार हो, जसले विश्व अर्थव्यवस्थामा बढ्दो दबाब राख्छ । राजनीतिक अशान्ति निम्त्याउँछ । ठूलो संख्यामा बसाइँसराइ गराउँछ । सहरी विकासमा प्रभाव पार्छ । अहिलेको नैतिक शिक्षा यस्तो हुन सक्छ– युवालाई ध्यान देऊ, नत्र तिनीहरूले तिमीलाई बुढयौलीमा समस्या पार्नेछन् । 
काठमाडौँ — धेरैजसोले पाको पुस्तालाई समाजको चुनौती मान्छन् । खासमा हेर्नुपर्ने त युवा उभार हो, जसले विश्व अर्थव्यवस्थामा बढ्दो दबाब राख्छ । राजनीतिक अशान्ति निम्त्याउँछ । ठूलो संख्यामा बसाइँसराइ गराउँछ । सहरी विकासमा प्रभाव पार्छ । अहिलेको नैतिक शिक्षा यस्तो हुन सक्छ– युवालाई ध्यान देऊ, नत्र तिनीहरूले तिमीलाई बुढयौलीमा समस्या पार्नेछन् । विश्वमा जनसंख्याको एक चौथाइ युवा (१० देखि २४ वर्ष) छन् । राष्ट्रसंघीय जनसंख्या कोषका अनुसार विकासशील देशमा यिनको बाहुल्य छ । भारतमा जति युवा दबाब अन्यत्र कतै महसुस हुँदैन । हरेक महिना करिब १० लाख भारतीय १८ वर्ष पुग्छन् । उनीहरू कामको खोजीमा हुन्छन् । मतदाता सूचीमा नाम दर्ता गराउँछन् । अनि विश्वकै ठूलो श्रमिक जनसंख्या रहेको देशको श्रमबजारमा प्रवेश गर्छन् । भारतमा १५ देखि ३४ वर्ष उमेर समूहका मानिस करिब ४२ करोड २० लाख छन्, जुन अमेरिका, क्यानडा र बेलायतको संयुक्त जनसंख्या बराबर हो । विश्वव्यापी रूपमै विद्यालयमा युवाको उपस्थिति अघिल्लो पुस्ताभन्दा बढेको छ । उनीहरू अभिभावकभन्दा बढी संसारसँग घुलमिल हुन्छन् । महत्त्वाकांक्षा पनि बढी छ । त्यसैले अभिभावकका प्रस्तावमा खुसी हुन सक्दैनन् । कतिपयले घरपायक, असल नोकरी पाउँदैनन् । दसौं लाख गाउँबाट सहर र सहरबाट अन्य देशमा जान्छ । आकांक्षा पूरा नहुँदा बलियो विरोधी शक्ति जन्मनेमा राजनीतिक नेतृत्वमा रहेकाहरू उत्तिकै जानकार छन् । त्यस कारण फेरि पनि पूर्वी एसियाकै जसरी युवाले नै समृद्ध देश बनाउँछन् भन्ने निश्चित छैन । ‘तपाईं भन्न सक्नु हुन्न, मैले एक युवा जमात पाएको छु, जुन महान् हुनेछ,’ अमेरिकाको वासिङ्टनस्थित सेन्टर फर ग्लोबल डेभलपमेन्टका अर्थशास्त्री चाल्र्स जे केनीले भने, ‘तपाईंसँग जवाफ दिने एक अर्थव्यवस्था तयार हुनैपर्छ ।’ विकासशील देशले सामना गर्ने ठूलो चुनौती भनेकै रोजगारी सिर्जना रहेको केनीको बुझाइ छ । भारतको उत्तरी राज्यमा केही वर्षअघि जातीय प्रदर्शनले निकै असर पुर्‍यायो । प्रदर्शनकारीहरू शक्तिशाली जमिनदार वर्गबाट परिचालित थिए । तिनका सन्तानलाई जमिनदारले न खेती–किसानीमा लगाउन सकेका थिए न त रोजगारी सुरक्षित गर्न । त्यसै कारण उनीहरू सरकारी पदमा आरक्षणको मागसहित सडकमा उत्रे । रेलमार्ग अवरुद्ध पारे । ट्रकमा आगो लगाए । प्रहरीका अनुसार प्रदर्शनमा ३० जनाको ज्यान गयो । यो भारतले सामना गरिरहेको चुनौतीको एक हिस्सा मात्र हो । प्रत्येक वर्ष देशले १ करोड २० लाखदेखि १ करोड ७० लाख रोजगारी सिर्जना गर्न‘पर्छ ।विश्वभर युवा कामदार अनिश्चयमा अल्झिएका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठनका अनुसार ५ मध्ये २ जनाले काम पाइरहेका छैनन् । पाए पनि निकै कम मूल्यमा श्रम बेचिरहेका छन् । यस कारण उनीहरू गरिबीबाट उम्कन सक्दैनन् । विकासशील देशमा यसै पनि कमैले जागिर पाउँछन् । युवा प्राय: पार्टटाइम काममा हुन्छन् । यसको मतलब तलबै कम पाउँछन् । कानुनी सुरक्षाका उपायको समेत कमी छ । युवा बेरोजगारीले धनी देशलाई समेत सताएको छ । युरोपभर युवा बेरोजगारी २५ प्रतिशत छ । ती देशको सुस्त अर्थतन्त्रलाई उकास्न सक्ने सीप भएका जनशक्तिको अभावमा यस्तो भएको हो । अमेरिकामा १६ देखि २९ वर्षका १७ प्रतिशत युवा न पढ्छन् न काम गर्छन् । बढ्दो युवा बेरोजगारी सामाजिक विरोध प्रदर्शन तथा दंगाको एक कारक पनि हो । हामीले के गरिरहेका छौं भन्ने कुराले विश्वव्यापी जनसांख्यिक चित्र प्रस्ट पार्छ । हाम्रा बालबच्चाको मृत्युदर घटेको छ । हजुरबुबा हजुरआमाको आयु बढेको छ । मानिसहरूले कम बच्चा पाउन थालेका छन् । विकासशील देशमा प्राथमिक विद्यालय जाने बच्चाको संख्या बढेको छ । पछिल्लो सर्वेक्षणअनुसार भारतमा ५ कक्षामा पढिरहेका आधा विद्यार्थीलाई दुई कक्षाको पाठयपुस्तक पढ्न आउँदैन । विद्यालय जान्छन् तर सिकाइ कमजोर छ । त्यसभन्दा ठूलो समस्या मध्यमस्तरको अध्ययन हो । यसले युवामा महत्त्वाकांक्षा झन् बढाउँछ । काम नपाएपछि उनीहरू निरास हुन्छन् । मध्यपूर्वी देशमा जब अधिनायकवादी शासकले शिक्षामा लगानी गरे, त्यहाँ अशान्तिसँगै युवा बेरोजगारी बढ्दो छ । विश्वव्यापी रूपमा पुरानो र नयाँ पिढीबीचको अन्तर झन् बढेको छ । जर्मनीमा ४६ वर्षभन्दा कम र बढी उमेरका मानिस बराबर छन् । रुसमा ३९, अमेरिकामा ३७, भारतमा २७ र नाइजेरियामा १८ वर्षभन्दा कम र बढी उमेरका मानिस बराबर छन् । चीनले युवा जनशक्ति अभाव भएपछि दस वर्ष पुरानो ‘एक सन्तान नीति’ अन्त्य गरिसकेको छ । विश्वव्यापी रूपमा उमेर समूहको विभाजनले आप्रवासीको संख्यासमेत बढ्छ । कतिपय राजनीतिज्ञहरू आप्रवासीको लहरविरुद्ध लागेका छन् । केही समयअघि युरोपेली परिषद् अध्यक्ष डोनाल्ड टस्कले आप्रवासीलाई युरोप आउन रोक लगाउनुपर्ने बताए । परिषद्ले त्यस्ता मुलुकमा विकास सहायता प्रदान गरेर आप्रवासीको प्रवाह रोक्न खोजेको छ । विकास सहायताले युवाका सपना भने रोक्न सक्दैन । जब गरिब देश समृद्ध र त्यहाँका युवा बढी शिक्षित हुन्छन्, उनीहरूलाई अन्यत्र जानबाट रोक्न असम्भव छ । यसले विश्व डायस्पोरामा भारत किन सबैभन्दा ठूलो छ भन्ने प्रस्ट पार्छ । सन् २०१५ को तथ्यांकअनुसार १ करोड ६० लाख भारतीय विदेशमा छन् । जुन सन् २००० को तुलनामा दोब्बर हो । चीनमा सन् २००० को तथ्यांकअनुसार महिलाभन्दा ३ करोड ४० लाख पुरुष बढी छन् । भारतमा १० देखि २४ वर्षका १ करोड ७० लाख पुरुष महिलाभन्दा बढी छन् । यसले विवाहको बजार अझ बढी प्रतिस्पर्धी बनाएको छ । राम्रो काम नभएका मानिस झन् समस्यामा छन् । त्यस कारण पनि कतिपय युवा अविवाहित बस्छन् । उनीहरू महिलाप्रति हिंसात्मक हुने गरेका केही विद्वान्हरूको दाबी छ । एक हजार पुरुष बराबर ८ सय ७९ महिला रहेका भारतको हरियाणामा हालैको जातीय विरोध सानो आश्चर्य मान्न सकिन्छ । यो लैंगिक असन्तुलनले महिलाहरू तिरस्कारको सिकारसमेत बन्ने गरेका छन् । प्रविधि र बढ्दो आम्दानीका कारण दम्पतीले बच्चा जन्मनुपूर्व लिंग पहिचानका लागि अवैध परीक्षण गर्ने तथा गर्भपात गराउन थालेका छन् । नतिजास्वरूप पुरुषको संख्या बढ्दो छ । उनीहरूले अन्य देशबाट बेहुली भित्र्याउनुपर्ने भएको छ । त्यसैले हाम्रो समयको खास नैतिक शिक्षा यस्तो हुन सक्छ– छोरीहरूलाई ध्यान देऊ, नत्र भविष्य तिमीलाई बर्बाद पार्न आउँदै छ ।(द न्युयोर्क टाइम्सबाट अनूदित)