नदीको भेलसँगै बग्दै पुरातात्त्विक सम्पदा
बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीनजिक रहेका पुरातात्त्विक महत्वको सम्पदा संरक्षणको अभावमा नदीको भेलसँगै बग्दै गएका छन् । रूपन्देहीको लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका–१२ स्थित अमहवा गाउँनजिकै रहेका पुरातात्त्विक भग्नावशेष बाढीको भेलसँगै दानव नदीमा विलय हुँदै गएको हो ।  केही वर्षयतादेखि दानव नदीले नगरपालिकाको सो क्षेत्रमा अनियन्त्रित कटान सुरु गरेपछि जमिनमुनि लुकेर रहेका प्राचीन अवशेष लगातार नदीमा विलय हुँदै गएको छ । सुरुमा त इँटा, माटाका भाँडा र धातुका सिक्का मात्र भेटिन्थे तर २०५७ सालतिर धार परिवर्तन भई नदी कटान बढेपछि सो क्षेत्रमा विभिन्न पुरातात्त्विक महत्वका संरचना प्रत्यक्ष फेला पर्न थालेका छन् ।
नारद कोहारतौलिहवा, साउन १३ गते । बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीनजिक रहेका पुरातात्त्विक महत्वको सम्पदा संरक्षणको अभावमा नदीको भेलसँगै बग्दै गएका छन् । रूपन्देहीको लुम्बिनी सांस्कृतिक नगरपालिका–१२ स्थित अमहवा गाउँनजिकै रहेका पुरातात्त्विक भग्नावशेष बाढीको भेलसँगै दानव नदीमा विलय हुँदै गएको हो ।केही वर्षयतादेखि दानव नदीले नगरपालिकाको सो क्षेत्रमा अनियन्त्रित कटान सुरु गरेपछि जमिनमुनि लुकेर रहेका प्राचीन अवशेष लगातार नदीमा विलय हुँदै गएको छ । सुरुमा त इँटा, माटाका भाँडा र धातुका सिक्का मात्र भेटिन्थे तर २०५७ सालतिर धार परिवर्तन भई नदी कटान बढेपछि सो क्षेत्रमा विभिन्न पुरातात्त्विक महत्वका संरचना प्रत्यक्ष फेला पर्न थालेका छन् ।प्राचीन समयमा त्यस ठाउँमा पम्पापुर नामक सुन्दर नगर रहेको स्थानीय किंवदन्ती छ । त्यस बखत हैजाको प्रकोपबाट धेरै जना मासिए भने अन्यले नगर छोडेर अन्यत्र भागेको पनि स्थानीयको विश्वास छ । कसैकसैले नगरलाई दानव नदीको बाढीले पुरेको मिथक पनि सुनाउँछन् ।“२०६८ सालमा नदीछेउमा पाँच फिट जति अग्लो रिङ भेटिएको थियो,” स्थानीय सीताराम मल्लाहले भन्नुभयो, “हामीले विकास कोषलाई भन्यौँ तर कसैको ध्यान नजाँदा जोगाउन सकिएन । त्यो पनि नदीले बगाइसक्यो ।”नदी कटान हुनुअघि धेरै पुराना घर, माटाका भाँडा, बाकस, सुनचाँदी, मन्दिर, इनार भेटिन्थे । कुनै कुनै इनारमा मानिसका कङ्काल देखिएको स्थानीयवासी बताउँछन् । “यहाँ ३०, ४० वटा इनार थिए,” स्थानीयवासी सन्तोष गुप्ताले भन्नुभयो, “दशकअघि उचाल्न नै नसक्ने एउटा ठुलो बाकस भेटिएको थियो । त्यो पनि बर्खेभेलमा बग्यो ।”नदी कटानले जमिनमुनिबाट देखिने माटोका भाँडालगायतका वस्तु हर्पण सभ्यताको समकालीन भएको बताइन्छ । लुम्बिनी विकास कोषका पुरातत्व अधिकृत हिमाल उप्रेतीले पुरातत्वशास्त्री एसबी देवले पनि अध्ययनका क्रममा यस क्षेत्रमा रहेका माटाका संरचना भारतको हस्तिनापुरको समकालीन संरचना भएको निचोड निकालेको बताउनुभयो ।  उहाँले भन्नुभयो, “यहाँ देखिने तह मानव बस्तीका संरचना हुन् । प्रत्येक तहपिच्छे यहाँ मानिस बसेको भन्ने पुष्टि हुन्छ ।” माटाका भाँडा लगायतका केही वस्तु स्थानीयवासीले लुम्बिनी विकास कोषलाई उपलब्ध गराएका थिए । सो क्षेत्रसँगै बुद्ध जीवनीसँग सरोकार राख्ने रुपन्देही, कपिलवस्तु र पश्चिम नवलपरासीमा मात्रै २३५ भन्दा बढी पुरातात्त्विक सम्पदा पत्ता लागेका छन् । सन् १९६४ मा भारतीय पुरातत्वशास्त्री एसबी देवले यस क्षेत्रको अध्ययन गर्नुभएको थियो । त्यो बेला उत्खननका क्रममा विभिन्न किसिमका माटाका भाँडाकुँडा, कचौरा, बिटबिनाका कचौरा, भाँडा, प्लेट, लामो घाँटी भएका घैँटो, हातबाट बनाइएका भूदेवीको मुखौटो, साँढे, हात्ती, थालहरू, आरीलगायतका सामग्री पाइएको थियो । पुरातत्वविद् वसन्त बिडारीका अनुसार सन् १९६४ पछि सो स्थलमा कुनै पनि पुरातात्त्विक गतिविधि नभएको बताउनुभयो । उक्त क्षेत्र निजी जग्गा भएकाले जग्गाधनीलाई पुरातात्त्विक स्थलबारे जानकारी गराउनुपर्ने भन्दै उहाँले यसको संरक्षणका लागि पुरातत्व विभाग र लुम्बिनी विकास कोषको संयुक्त प्रयास हुनु जरुरी रहेको बताउनुभयो । पुरातत्व विभागका वरिष्ठ पुरातत्व अधिकृत भाष्कर ज्ञवालीले बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीदेखि करिब १० किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित बन्जरही एउटा महत्वपूर्ण पुरातात्त्विक स्थल रहेको बताउनुभयो । उहाँले बन्जरहीको नक्साङ्कन, ड्रोन फोटोग्राफीलगायतका कार्य सम्पन्न भइसकेको उल्लेख गर्दै आगामी दिनमा भूभौतिक सर्वेक्षण गर्ने कार्य गरिने बताउनुभयो ।  