भान्साका ग्यासको सुरक्षा र सतर्कता
गुणस्तर तथा सुरक्षित प्रयोगमा ध्यान नदिँदा खाना पकाउन प्रयोग गरिने ग्यास सिलिन्डरले विस्फोटक पदार्थको रूप लिइरहेको छ । यसका कारण आगलागीका घटना मात्र बढेका छैनन्, जनधनको क्षति पनि भैरहेको छ ।
गुणस्तर तथा सुरक्षित प्रयोगमा ध्यान नदिँदा खाना पकाउन प्रयोग गरिने ग्यास सिलिन्डरले विस्फोटक पदार्थको रूप लिइरहेको छ । यसका कारण आगलागीका घटना मात्र बढेका छैनन्, जनधनको क्षति पनि भैरहेको छ ।गत बुधबार ग्यास ‘लिक’ भएर आगलागी हुँदा नेपाली कांग्रेसका सांसद चन्द्र भण्डारी गम्भीर घाइते भए भने उनकी आमा हरिकला भण्डारीको उपचारका क्रममा निधन भयो । यसको भोलिपल्ट दाङ तुलसीपुरमा पनि सिलिन्डर विस्फोट हुँदा दुई जना घाइते भए । पछिल्लो समय खाना पकाउन दाउरालाई विस्थापित गर्दै ग्यास सिलिन्डर गाउँगाउँ पुगेको छ । यसको कारोबार बढ्दो छ । बिक्री–वितरणमा मुनाफालाई मात्र जोड दिइने गरेकाले सिलिन्डरको प्रयोग अवधि लगायतका प्रश्नहरू ज्युँका त्युँ छन् । यसको सुरक्षा, मापदण्ड र सुरक्षित प्रयोगका निम्ति अपनाउनुपर्ने तौरतरिका लगायतका पक्षमा भइरहेका कमीकमजोरीले उपभोक्ताको जीवन र सम्पत्ति दुवै धरापमा छन् । यो धराप हटाउनका लागि उद्योगीहरूले आवश्यक मापदण्ड पालना गर्न र उपभोक्ताहरूले पर्याप्त सतर्कता अपनाउन जरुरी छ ।प्रहरी प्रधान कार्यालयका अनुसार पछिल्लो दुई आर्थिक वर्षमा ग्यास लिक भएर आगलागी तथा कमसल सिलिन्डर विस्फोटका २३ घटनामा ८ जनाको मृत्यु भएको छ भने २६ घाइते भएका छन् । चालु आर्थिक वर्ष मध्यसम्म भएका ११ घटनामा १ को मृत्यु हुँदा १६ घाइते भएका छन् । पछिल्ला तीन वर्षमा घना बस्ती रहेको काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै ९ जनाले ज्यान गुमाएका छन् । यसले पुर्‍याएको भौतिक क्षति अथाह छ । यिनै तथ्यांकका आधारमा भन्न सकिन्छ— जुनै पनि बेला विस्फोटक पदार्थमा परिणत भई ग्यास सिलिन्डरले जोकसैको जीवनलाई जोखिममा धकेल्न सक्छ । यसर्थ सर्वसाधारणको जीवनसँग जोडिएको यति संवेदनशील विषय उद्योगी–व्यवसायीको मुनाफा आर्जन गर्ने क्षेत्र मात्र हुनु हुन्न । उपभोक्ताको सुरक्षालाई केन्द्रमा राखी सम्बन्धित उद्योगहरूले सञ्चालन मापदण्ड पूरा गरे–नगरेको बारेमा उद्योग वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालय, नेपाल आयल निगम, नेपाल गुणस्तर तथा नापतौल विभागजस्ता सरकारी निकायहरूले गम्भीरतापूर्वक निरीक्षण गर्नुपर्छ ।निगमको एलपी तथा एभिएसन विभागका अनुसार मुलुकभरि ५९ ग्यास कम्पनी सञ्चालनमा छन्, ती कम्पनीका करिब डेढ करोड सिलिन्डर बजारमा उपलब्ध छन् । तर विज्ञहरूका अनुमानमा तिनमा ३० प्रतिशतजति म्याद नाघेका र ‘हाइड्रोलिक’ परीक्षणमा ‘फेल’ भएका सिलिन्डर छन् । कमसल सिलिन्डरकै कारण दुर्घटनामा बढोत्तरी आएको आम अनुभव पनि छ । तसर्थ, ग्यास सिलिन्डर विस्फोटबाट हुने मानवीय र भौतिक क्षति न्यूनीकरणका लागि सुधारको सुरुआत सिलिन्डर निर्माताहरूबाटै गर्नुपर्छ । आफ्ना सिलिन्डरहरू परीक्षण गरी कमसल भेटिए आफैं नष्ट गर्न उनीहरू अग्रसर हुनुपर्छ । र, यसको नियमित परीक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ । यस्तै नियामक निकाय निगमले पनि सिलिन्डरको आवश्यक परीक्षण, सिलिन्डर निर्माता तथा ग्यास भर्ने उद्योगको नाम र लोगो, परीक्षणको मिति, आगामी परीक्षणको समय लगायत पक्षमा कडीकडाउ गर्नुपर्छ । बढ्दो दुर्घटनालाई ध्यानमा राखेर सुरक्षित सिलिन्डरका आधारभूत मापदण्ड पूरा गर्न सक्ने उद्योगीलाई मात्र व्यवसायको अनुमति दिनु वा नवीकरण गर्नु अत्यावश्यक भइसकेको छ । सिलिन्डर निर्मातासँगै यसका बिक्रेता पनि सुरक्षित प्रयोगका निम्ति सक्रिय रहनुपर्छ, विशेष गरी उपभोक्तालाई सिलिन्डरसँग जोडिएका जोखिम र सुरक्षित प्रयोगका उपाय बुझाउनेबारेमा । प्रायः बिक्रेता उपभोक्तालाई यसको सुरक्षाका आधारभूत विषय, ग्यास लिक हुँदा अपनाउनुपर्ने उपाय लगायत विषयमा जानकारी दिन प्रतिबद्ध छैनन् । अतः सरकारले यसका बिक्री–वितरकलाई पनि आम उपभोक्तालाई सुरक्षाबारे अनिवार्य रूपमा जानकारी दिन लगाउने गरी प्रशिक्षण र निर्देश गर्न जरुरी छ । यसका निम्ति ग्यास बिक्री–वितरणका लागि विशेष मापदण्ड नै तय गरेर यस क्षेत्रलाई थितिबद्ध बनाउन सकिन्छ । ग्यास लिक भएर दुर्घटना हुने अर्को कारण हो- कमसल रेगुलेटर र पाइपको प्रयोग । सिलिन्डरजस्तो यसको बिक्री वितरण गर्न त निगममा आबद्ध भएको वा स्वीकृति लिएको पनि हुनु पर्दैन । यसको अर्थ यो नियमनभन्दा बाहिर छ । त्यही भएरै यस्ता गुणस्तरहीन उपकरण बजारमा छ्यापछ्याप्ती भेटिन्छन् । जबकि, सुरक्षाका दृष्टिकोणले सिलिन्डरजत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् यी सामग्री पनि । त्यसैले बजारमा उपलब्ध रेगुलेटर र पाइप जाँच गरी त्यसको गुणवत्ता सुनिश्चित गर्न गुणस्तर तथा नापतौल विभागले उचित दृष्टि पुर्‍याउनुपर्छ । सिलिन्डर बिक्रेताले पनि यसबारे उपभोक्तालाई सचेत बनाउनु आवश्यक छ । उपभोक्ता आफैं पनि ग्यास सिलिन्डरको सुरक्षित प्रयोगबारेमा जानकार रहनुपर्छ । आफ्नो भान्सामा नियमित प्रयोग हुने र सानो कमजोरीले जीवन नै जोखिममा पार्न सक्ने विषयमा कत्ति पनि लापरबाह हुनु हुन्न । गुणस्तरीय सिलिन्डर, रेगुलेटर, पाइप तथा चुलोका मापदण्डबारे उनीहरू सम्पूर्ण रूपमा सचेत रहनुपर्छ । समग्रमा, हाम्रा भान्साहरूलाई सुरिक्षत राख्न उद्योगी–व्यवसायी, नियामक निकाय, बिक्रेता–वितरक र उपभोक्ता लगायतको जिम्मेवारी र सचेत पहलको खाँचो छ । 