उत्कर्षमा नेतृत्वको परीक्षा
नयाँ सरकारले विश्वासको मत पाएसँगै मन्त्रिपरिषद् विस्तारसमेत भएको छ । अहिलेका प्रधानमन्त्री संसद्मा सर्वाधिक समर्थन पाएर साझा प्रधानमन्त्री बन्ने दुर्लभ दोस्रो नेता बन्नुभएको हो । २०५१ को मध्यावधिपछि पहिलो पटक त्रिशङ्कु संसद् बन्यो । दलहरूले आपसी सहमतिमा समेत सरकार निर्माण गर्न सकेनन् । मनमोहन अधिकारीको नेतृत्वमा अल्पमतको एकमना सरकार बन्यो । उहाँले संसद्मा विश्वासको मत माग्दा पक्षमा शतप्रतिशत र विपक्षमा शून्य मत परेको थियो । अहिले भारी विश्वासको मतसँगै राजनीतिमा नयाँ परिस्थिति निर्माणको सङ्केत देखिँदै छ ।   नयाँ परिस्थिति
नयाँ सरकारले विश्वासको मत पाएसँगै मन्त्रिपरिषद् विस्तारसमेत भएको छ । अहिलेका प्रधानमन्त्री संसद्मा सर्वाधिक समर्थन पाएर साझा प्रधानमन्त्री बन्ने दुर्लभ दोस्रो नेता बन्नुभएको हो । २०५१ को मध्यावधिपछि पहिलो पटक त्रिशङ्कु संसद् बन्यो । दलहरूले आपसी सहमतिमा समेत सरकार निर्माण गर्न सकेनन् । मनमोहन अधिकारीको नेतृत्वमा अल्पमतको एकमना सरकार बन्यो । उहाँले संसद्मा विश्वासको मत माग्दा पक्षमा शतप्रतिशत र विपक्षमा शून्य मत परेको थियो । अहिले भारी विश्वासको मतसँगै राजनीतिमा नयाँ परिस्थिति निर्माणको सङ्केत देखिँदै छ । नयाँ परिस्थितियो सरकार निर्माण हुँदाको परिस्थिति नै नयाँ थियो । तत्कालीन सामान्य आकलन र प्रक्षेपणभन्दा फरक भयो । आकस्मिक र एकाएक उच्च रफ्तारमा बन्यो । जतिले समर्थन गरे, त्योभन्दा धेरैबाट विश्वासको मत आयो । मन्त्रिपरिषद्मा अधिकांश नयाँ अनुहारको आगमन भएको छ । केही हदसम्म सम्बन्धित क्षेत्रमा योग्यता, विज्ञता, दक्षता र अनुभवसमेतलाई ध्यान दिइएको पनि देखिन्छ । यद्यपि दलित तथा कर्णालीको प्रतिनिधित्वको विषयमा गुनासा सुनिन्छन् तर युवा, महिलाको सहभागिता हेर्दा यो सरकारलाई अरू समयका सरकारभन्दा बढी नै आश गर्न सकिने खालको आभास हुन्छ । सरकारका सदस्यको सुरुवाती ऊर्जा र जोशले नागरिकलाई रोमाञ्चित नै बनाएको देखिन्छ । सम्बन्धित दलका नेताबाट पनि सायद उच्च प्रतिफल दिने गरी काम गर्न सुझाइएको होला । स्थापित दलका नेतृत्वको पनि यो काम गरेर देखाउने बेला हो । अधिकांश शीर्ष नेताहरू अर्को पटक मैदानमा नहुन पनि सक्ने अवस्था छ । केहीले त निर्वाचनकै बेला अन्तिम निर्वाचन भनेर घोषणा गरेका छन् । तसर्थ राम्रो र सम्झनलायक काम गर्नैपर्ने बाध्यताले सबैलाई गाँजेको छ । नयाँ र उदीयमान भएका दलले त राम्रो काम नगरे अर्को पटक नागरिक समर्थन रहन मुस्किल हुन्छ । विवेकशीलको नजिर सबैलाई ज्ञात भएकै अवस्था हो । नयाँ पार्टीलाई ‘इजी कम एन्ड इजी गो’को अवस्था विद्यमान छ । नागरिकलाई पनि धेरै पर्खने धैर्यता छैन । तसर्थ यो समय सबै खालका दल र नेतृत्वलाई परीक्षाको उत्कर्ष हो । कसैलाई पनि असफलताको सुविधा छैन । छैन असफलताको सुविधाआमनागरिकको लामो प्रतीक्षाको विषय देशको समग्र विकास हो । आफ्नो/आफ्नो क्षेत्र र ओहोदाबाट सबैले सकेको सकारात्मक योगदान निर्वाह गर्नुपर्छ । हरेक क्षेत्रमा तात्त्विक परिवर्तन र सकारात्मक सुधार देखिनुपर्छ । आजभोलि केन्द्रदेखि प्रदेशका विभिन्न मन्त्रीबाट निकै उत्साही तथा महत्वाकाङ्क्षी भाषणबाजी हुँदै छ । विख्यात दार्शनिक जिन बद्रिलार्ड आफ्नो पुस्तक ‘द सिमुलाक्रा एन्ड सिमुलेसन’मा लेख्नुहुन्छ, “कल्पना नै हरेक सम्भावनाको सुरुवात र सबैभन्दा बलियो सत्य हो ।”राइट दाजुभाइले पन्छीजस्तै मानिसले पनि उडेको कल्पना नगरेको भए, प्राचीन पूर्वीय दर्शनमा वायुपङ्खी विमान अनि मधुमालतीका घोडाको कल्पना नभएको भए सायद आज हवाईविमान आविष्कार हुने थिएन । चन्द्रमामा मानिस पु¥याउने कल्पना नगरेको भए त्यो सम्भव थिएन । प्राचीन पूर्वीय धर्मग्रन्थमा विभिन्न हिसाबले आजका यन्त्रमानव र उच्च कृतिम बौद्धिकता भएका रोबर्टको कल्पनासमेत भेटिन्छ । तसर्थ देश विकासका लागि पनि कल्पना चाहिन्छ, सोच चाहिन्छ । मन्त्रीहरूका सोच स्वागतयोग्य र नागरिक आकाङ्क्षाका समीपमा छन् । यद्यपि अहिले सोच मात्र नभएर काम गरेर देखाउने समय हो । अहिलेको व्यापार घाटा १७ खर्ब छ । कृषि तथा खाद्यजन्य वस्तु मात्र तीन खर्ब र ऊर्जाको तीन खर्बबापतलाई हामीले केही वर्षमा प्रतिस्थापन गर्न सक्छौँ । श्रम खपतको तीनदेखि चार खर्बसमेत जोगाउन सकिन्छ । यी पक्षमा आत्मनिर्भर हुँदै अन्य सबै क्षेत्रमा राम्रो गर्ने हो भने हामी चाँडै अन्तर्राष्ट्रिय व्यपारमा सन्तुलित अनि सहज बन्नेछौँ । अहिलेका मुख्य समस्या बढ्दो राष्ट्रिय गरिबी, सुशासनको अभाव र सेवाप्रवाहमा लापरबाही तथा ढिलासुस्ती भएको विभिन्न अनुसन्धानबाट खुलेका छन् । ठोस नीति र ढृठ सङ्कल्पसाथ काम हुनुपर्छ । नेपालले छिमेकी देश तिब्बतमा आफ्नो प्रभावी व्यापार कायम राखेको थियो, मुद्रा नेपालको चल्थ्यो । प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्धमा बेलायतको पक्षमा सैन्य साथै आर्थिक सहयोगसमेत गर्ने हैसियतमा थियो । डा. डिल्लीरमण रेग्मीको अनुभव र अनुभूति तथा सरदार भीमबहादुर पाण्डेको त्यस बखतको नेपालजस्ता पुस्तकमा वर्णन भएका परिघटनाले त जो कोहीलाई नस्टाल्जिक बनाउँछ । २०४६ सालको व्यवस्था परिवर्तनपछिको पहिलो वर्ष लगभग ९ प्रतिशतको आर्थिक वृद्धि कायम भएको थियो । पछिल्ला अनुसन्धानले ‘सुशासन’, ‘आर्थिक आत्मनिर्भरता, स्वतन्त्रता र वृद्धि’, ‘शान्तिसुरक्षा र अमनचयनको प्रवद्र्धन’ अनि ‘सामाजिक सांस्कृतिक सद्भाव’लाई सर्वाङ्गीण सृमद्धिका प्रमुख चार सूचकाङ्क मान्दछन् । चार मुख्य सूचकभित्रसमेत अनेकन उपसूचक छन् । प्रदेश, केन्द्र र स्थानीय हरेक सरकारले आफ्ना÷आफ्ना तहमा अब यी अवस्था प्राप्त गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ । त्यही नै आमनागरिकको अपेक्षासमेत हो । चुस्त, सुलभ, सहज र पारदर्शी सार्वजनिक सेवा प्रवाह अहिलेको प्रधान आवश्यकता हो । यसैबाट सुशासनको प्रत्याभूति हुन्छ । राज्यको निर्देशन र नागरिकको करमा अनुबन्धित कर्मचारीले सार्वजनिक सेवासुविधा वितरणमा सुशासनको प्रत्याभूति गराउनुपर्छ । आमसेवाग्राहीको अन्तरमस्तिष्कले पनि कर्मचारीलाई साँच्चै राष्ट्रसेवक मान्न सक्ने अवस्था निर्माण हुर्नुपर्छ । चुस्त सेवा भए भ्रष्टाचारसमेत रोकिन्छ । ट्रान्परेन्सी इन्टरनेसनलको सर्वेक्षणमा ९४ अङ्क पाउँदै शून्य भ्रष्टाचार र उच्च सुशासित मानिएका डेनमार्क, नर्वे, फिनल्यान्डजस्ता देशको समेत प्रमुख सामथ्र्य नै स्वच्छ, सुलभ र सहज सेवा प्रवाह हो । पूर्वाधार निर्माण र विस्तारमा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ । पछिल्लो २० वर्षमा विकसित भनिएका अधिकांश देशका परिवर्तनको मुख्य सूचक नै भवन, सहर, बाटाघाटाजस्ता क्षेत्रको आक्रामक विस्तार हो । सबैजसो देशमा नयाँ व्यवस्थित सहर, सफा अनि फराकिला सडकलगायत असङ्ख्य गगनचुम्बी भवन बन्दैछन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, औसत आयु, सञ्चार तथा सार्वजनिक चेतनामा सघन सुधारजस्ता मानवीय गुणात्मकताको व्यापक प्रवद्र्धन समृद्धिको अर्को आधारशीला हो । अधिकांश युरोपियन देशको सफलता यसैमा टिकेको छ । निर्यातकेन्द्रित व्यापारले असमानान्तर आर्थिक शक्तिसँगै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान र पहिचान आर्जन गराउँछ । चीनको उदय उसको आक्रामक व्यापारबाट भएको छ । मुख्य र रणनीतिक एकाध योजनाले नै देशको विकासमा ठूलो टेवा दिन्छ । दक्षिण कोरियामा एउटा फोन कम्पनी सामसुङले राष्ट्रको लगभग आधा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको योगदान गर्दछ । बहामास, फिजी, मकाउ, मालदिभ्स, अरुवा, एन्गुलियालगायतका केही देशले पर्यटनबाट नै सफलताको सिँढी चुमेका छन् । अरब क्षेत्र तेल बेचर नै र प्रविधिका कारणले जापान सम्पन्न छ ।पछिल्लो २० वर्षमा बिरालो अर्थतन्त्रबाट बाघ अर्थतन्त्र बनेका देशहरूको निर्यातकेन्द्रित व्यापारमा पाँचदेखि ५०० गुणासम्म वृद्धि देखिन्छ । सन् २०२१ मा क्रमशः चीनले ६७६, दक्षिण कोरियाले ५४, मलेसियाले ४४, ताइवान र सिङ्गापुरले ५९ अर्ब डलर व्यापार नाफा गरेको तथ्याङ्कहरू प्रकाशित भएका छन् । यस्तै नाफाको व्यापार गर्दा मात्र हामो समृद्धिको यात्रा सहज हुन्छ । सानो भूगोल र थोरै जनसङ्ख्याका कारण सानै देशको विकास छिटो हुन्छ । नेपालभन्दा साना दक्षिण कोरिया, स्विट्जरल्यान्ड, कतार, लक्जमबर्ग, कुवेतजस्ता देशहरू आज प्रतिव्यक्ति आय तथा ग्रोस ह्यापिनेस इन्डेक्सका हिसाबले विश्वभर अगाडि छन् । साँच्चै दृढसङ्कल्पले काम गरे हामी पनि छिट्टै त्यो हैसियत बनाउन सक्छाँै र कुनै पनि हालतमा अब बन्नुपर्छ । यस पटकसमेत असफल भएमा त्यसले नेतृत्व मात्र नभएर व्यवस्थाप्रतिको असफलता पनि इङ्गित गर्न सक्छ । गणतन्त्र पनि खासै कामयावी र नागरिकमैत्री नभएको बुझाइ निर्माण हुन्छ । युवा र नयाँ पुस्तामाथिको विश्वास पनि समाप्त गर्छ । अरूले कही गर्न सकेनन् भनेर अरूलाई विराट कटाक्षेप गर्दै उदाएका नयाँ दल पनि उही ड्याङको मुला भएको प्रमाणित हुनेछ । स्थापित दलभित्र युवाले अवसर नपाएको भन्नेहरूको तर्कसमेत हावादारी बन्न पुग्छ । समृद्ध राष्ट्र निर्माण असहज छ, अप्ठ्यारो छ तर असम्भव छैन, असम्भव बन्न दिनुहुँदैन । सबै खाले नेतृत्वका लागि यो परीक्षाको उत्कर्ष हो । 