नेपाल–भारत व्यापारमा तगारो
नेपालको कुल वैदेशिक व्यापार आव २०७९/८० मा १७ खर्ब ६८ अर्ब रुपियाँको भयो । यसमा कुल आयात १६ खर्ब ११ अर्ब र निर्यात १५७ अर्ब रुपियाँ रह्यो । यसले व्यापार घाटा १४ खर्ब ५४ अर्ब रुपियाँको भयो । २०७८/७९ मा निर्यात दुई खर्ब रुपियाँ बढेको थियो । निर्यातको उक्त आकार पनि अहिलेसम्मकै उच्च हो । आव २०७८/७९ मा कुल वैदेशिक व्यापार २१ खर्ब २० अर्ब रुपियाँ रहेको थियो । एक वर्षको फरकमा कुल वैदेशिक व्यापार तीन खर्बभन्दा बढीले घटेको छ । दैनिक चार अर्ब रुपियाँको व्यापार घाटा नेपालले बेहोर्नु परेको छ । नेपालले १७१ देशसँग व्यापार गर्छ भने १३७ देशसँग व्यापार घाटा छ ।
नेपालको कुल वैदेशिक व्यापार आव २०७९/८० मा १७ खर्ब ६८ अर्ब रुपियाँको भयो । यसमा कुल आयात १६ खर्ब ११ अर्ब र निर्यात १५७ अर्ब रुपियाँ रह्यो । यसले व्यापार घाटा १४ खर्ब ५४ अर्ब रुपियाँको भयो । २०७८/७९ मा निर्यात दुई खर्ब रुपियाँ बढेको थियो । निर्यातको उक्त आकार पनि अहिलेसम्मकै उच्च हो । आव २०७८/७९ मा कुल वैदेशिक व्यापार २१ खर्ब २० अर्ब रुपियाँ रहेको थियो । एक वर्षको फरकमा कुल वैदेशिक व्यापार तीन खर्बभन्दा बढीले घटेको छ । दैनिक चार अर्ब रुपियाँको व्यापार घाटा नेपालले बेहोर्नु परेको छ । नेपालले १७१ देशसँग व्यापार गर्छ भने १३७ देशसँग व्यापार घाटा छ । भारतले नेपालबाट जाने केही वस्तुमा लगाउँदै आएको अतिरिक्त शुल्क हटाएको भने पनि बेलाबेलामा यसको चर्चा हुने गरेको छ । दुई देशबिचको व्यापार सन्धि अनुसार भारतमा निर्यात हुने केही वस्तुमा कुनै पनि शुल्क लाग्दैन तर बेलाबेलामा भारतले प्रमुख निकासीजन्य वस्तुमा चार प्रतिशत अतिरिक्त शुल्क लगाउँदै आएको देखिन्छ । उदाहरणका रूपमा चिया, कफी, जुट जस्ता वस्तु छन् । भारतीय पक्षबाटै २१७ मध्ये ११७ वस्तुमा यस्तो शुल्क हटाइसकिएको बताइन्छ तर नेपाली व्यवसायीले १६२ वस्तुमा अतिरिक्त शुल्क नहटाएको बताउँदै आएका छन् । भारतमा विदेशी वस्तु आफ्नो देशमा आएर स्वदेशी उत्पादनमा असर पर्न गए काउन्टर भेलिङ ड्युटी लगाइन्छ । यसै गरी भारतमा अत्यधिक माग भएको नेपाली निकासी वस्तुहरू जस्तैः अलैँची र अदुवा जस्ता वस्तुमा विगतमा क्वारेन्टाइन चेकका नाममा ढिलो गर्दा ती वस्तुहरू बिग्रिने गरेको र भविष्यमा पनि यस्तो समस्या रहेको छ । आव २०७९/८० मा अलैँचीको निर्यात बढेको छ । नेपालको प्रमुख नगदे बालीका रूपमा रहेको अलैँची निर्यात ६५ प्रतिशतले बढेको छ । यस आवको नौ महिनामा सात अर्ब ३५ करोड ७७ लाख ७० हजार रुपियाँ बराबरको ७८ लाख ७१ हजार ३१९ किलो अलैँची निकासी भएको छ । २०७८/७९ मा चार अर्ब ८१ करोड ३४ लाख ६५ हजार रुपियाँ बराबरको ५३ लाख ६७ हजार ४४३ किलो अलैँची निर्यात भएको छ । नेपालले गत पाँच वर्षमा २५ अर्ब ६९ लाख ७० हजार रुपियाँको अलैँची निकासी गरेको छ । अलैँची निर्यात बढाउन सके विदेशी मुद्रा आर्जन गरी व्यापार घटाउन सकिन्छ । अलैँची नेपालको ४३ जिल्लामा १५ हजार हेक्टर क्षेत्रमा खेती गरिन्छ । नेपालको अलैँचीको मुख्य बजार भारत हो । भारतपछि चीन, युएई, पाकिस्तानलगायत देशमा नेपालको अलैँची निकासी हुन्छ । आव २०७५/७६ मा चार अर्ब २८ करोड ४२ लाख रुपियाँको अलैँची भारत निकासी भएको थियो । नेपालको ९५ प्रतिशत अलैँची भारत निकासी हुन्छ । अदुवाको निकासी आव २०७९/८० मा १०५ प्रतिशतले बढेर नौ महिनामा साढे आठ अर्ब रुपियाँ भयो । तुलनात्मक लाभको वस्तुका रूपमा भइरहेको अदुवाको निर्यात धेरै बढेको छ । अन्य वस्तुको निर्यात भने घटी रहेको छ । भारतले नेपाली वस्तुमा लिँदै आएको अतिरिक्त भन्सार महसुल हटाउन मञ्जुर ग¥यो । यसले नेपाली वस्तुको भारत निकासी बढाउन सहयोग पुग्ने आशा गरिएको थियो । २०८० सालसम्म आउँदा नेपालको निकासी भारतमा बढ्न सकेको छैन तर भारतीय कृषि उपजलाई नेपालले दिएको सुविधाका कारण नेपाली उत्पादन मारमा परेका छन् । भारतले १६२ नेपाली वस्तुमा लिँदै आएको अतिरिक्त भन्सार महसुल हटाएको भने पनि बेलाबेलामा यस्ता शुल्क भारतले लिने गरेको छ । कृषि सेवा शुल्क हटाएको कारण नेपालको बजारमा भारतीय कृषि वस्तुले सहज प्रवेश पाएको छ । करिब एक दशकअघि भारतीय सस्तो धान प्रवेशले नेपाली धान उत्पादन प्रतिस्पर्धामा पछाडि परेको थियो ।भारतले सबै दक्षिण एसियाली देशका उत्पादनलाई भन्साररहित सुविधा दिइसकेकाले नेपाली उत्पादनमा अतिरिक्त शुल्क हटे पनि नेपालको निकासी भारतमा धेरै बढ्ने देखिँदैन । स्मरण गराइन्छ कि भारतले बङ्गलादेश, अफगानिस्तान र भुटानलाई नेपाल जस्तै भन्सार शुल्क नतिरी आफ्नो देशमा प्रवेश दिने भनिसकिएको छ । तसर्थ नेपालले प्रतिस्पर्धी मूल्यमा वस्तु उत्पादन गर्नु पर्छ । नेपालले भारतबाट भन्साररहित सहुलियत पाउन नेपाली श्रम, पुँजी, कच्चापदार्थ गरी कम्तीमा ३० प्रतिशत मूल्य अभिवृद्धि नेपालकै हुनुपर्ने प्रावधान छ तर भनिन्छ केही व्यवसायीले यसको उल्लङ्घन गरेका छन् । अत्यन्त न्यून मूल्य अभिवृद्धि भए पनि नेपालकै देखाएर नेपालबाट भारतमा निर्यात हुन थालेपछि सन् १९९६ को सन्धिमा र त्यसपछि उल्लिखित तीन उत्पादनबाहेक सन् २००२ मा चार वटा वस्तुमा परिमाणात्मक बन्देज (कोटा) लगाइयो । यससँगै अतिरिक्त शुल्क लगाउने क्रम पनि बढ्न थाल्यो । त्यसपछि एकपछि अर्को गर्दै १६२ वस्तुमा अतिरिक्त शुल्क लाग्न थाल्यो तर यसलाई पनि अन्तरसरकारी बैठकले हटाइयो भनियो । त्यसै अनुरूप नेपालबाट जाने सबै वस्तुमा अतिरिक्त शुल्क हटाइयो भनिएको थियो । दक्षिण एसियाको सबै देशलाई यस्तो छुट दिइसकेपछि नेपाललाई गैरभन्सार अवरोध नलाग्नु पर्ने हो । भारतले अतिरिक्त शुल्क हटाइदिएकाले अब लाग्दैन भने पनि बारबार नेपालका लागि यो अतिरिक्त भन्सार शुल्क पटक पटक चर्चामा आउँछ ? नेपालको निकासी पनि बढ्न सकेको छैन र बङ्गलादेश जस्तो क्षमता भएको देशसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नेपालले बढी मेहनत गर्नुपर्ने देखिन्छ । नेपालमा तुलनात्मक लाभ भएका केही वस्तहरू तथा सेवा पहिचान गरिएको छ । यिनको प्रवर्धन गर्न रणनीति नेपाल व्यापार इन्टिग्रेटेड स्ट्राटिजीले समेत तीन पटक तयार पारिएको छ । यी वस्तुका प्रवर्धनका निम्ति हरेक वर्ष करौडाैँ रुपियाँ खर्च गर्ने कार्यक्रम रहेको देखिन्छ । यी वस्तुमा भन्सार सहुलियतबाट मात्र फाइदा लिन सकिन्छ । अब भन्सार सहुलियतबाट मात्रै धेरै फाइदा लिन कठिन हुने भएकाले व्यापार सहजीकरण र लगानी भित्र्याउन पहल आवश्यक छ । भारतीय लगानी नेपालमा प्रवर्धन गर्न बिपा सम्झौता भइसकेको छ । साथै नेपाल भारत दोहोरो कर व्यवस्था हटिसकेको छ । भारतसँग व्यापार नाफा भएको एक मात्र दक्षिण एसियाली देश भुटान बिजुली निर्यात गरेरै व्यापार सन्तुलनमा रहेको छ । नेपालले पनि यस्तै कदम चाल्न आवश्यक छ । भारतसँगको व्यापार घाटा घटाउन बिपा प्रयोगमा आउन आवश्यक छ । होइन भने बिपा कागजको खोस्टा मात्र बन्न जान्छ । नेपालले संरचनामा सुधार गरी प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताको विकास गरी आन्तरिक उत्पादन वृद्धि गर्दै बढ्दो व्यापार असन्तुलनलाई नियन्त्रण गर्न जरुरी देखिन्छ । विसं २०३० को दशकमा नेपालको वस्तु निर्यात जिडिपीको ५.४ प्रतिशतको अनुपात विसं २०६० को दशकदेखि घट्दै आव २०७५/७६ मा आइपुग्दा २.८ प्रतिशत कायम हुनुले नेपालको वैदेशिक व्यापारको प्रवृत्ति क्रमशः घट्दो देखाउँछ । यो चिन्ताको विषय हो । त्यस्तै, आव २०३९/०४० मा आयाततर्फ जिडिपीको १८.७ प्रतिशत र विसं २०३० को दशकमा औसतमा १३.९ प्रतिशत रहेको थियो । प्रमुख निर्यात भएका वस्तुहरूमा वनस्पति घिउ, जुट र जुटका सामान, पस्मिना, तामाको तार, अदुवा, अलैँची, धागो, आयुर्वेदिक, औषधीलगायत वस्तुहरू भारततर्फ निर्यात हुन्छन् ।   