लोकतान्त्रिक सभ्यता पुनःस्थापनाको अभिभारा 
केही समयपछि संवत् फेरिँदै छ । हामी सधैं नयाँ संवत्सँगै नयाँपन अपेक्षा गर्छौं । हाम्रो चाहना राज्य व्यवस्थामा नयाँपन, सुधार र जनताको जीवनस्तरमा गुणात्मक परिवर्तन हो तर आजसम्म सुधार र परिवर्तनको कुनै लक्षण देखिएको छैन । अब त होला कि, अबचैं पक्कै होला भन्दाभन्दै नेपालको झन्डै आठ दशक समय अनुत्पादक रूपमा व्यतीत भइसकेको छ ।
केही समयपछि संवत् फेरिँदै छ । हामी सधैं नयाँ संवत्सँगै नयाँपन अपेक्षा गर्छौं । हाम्रो चाहना राज्य व्यवस्थामा नयाँपन, सुधार र जनताको जीवनस्तरमा गुणात्मक परिवर्तन हो तर आजसम्म सुधार र परिवर्तनको कुनै लक्षण देखिएको छैन । अब त होला कि, अबचैं पक्कै होला भन्दाभन्दै नेपालको झन्डै आठ दशक समय अनुत्पादक रूपमा व्यतीत भइसकेको छ ।यसको सिधा अर्थ आजसम्म हामीले समयको महत्त्व र आफ्नो कर्तव्यलाई बुझ्न सक्ने गतिलो नेतृत्व पाएका छैनौं । अब पनि परम्परागत रूपमै चल्ने हो भने नयाँ वर्ष पनि विगतझैं व्यतीत हुने निश्चितै छ । हामी अर्थात् मानव सभ्यतालाई पुर्खाको बलिदानपूर्ण योगदान र पृष्ठपोषण छ । सामान्य जीवन बाँच्नका लागि मात्र त सायद अब मानव जातिले ठूलो महाभारत रच्नु पर्दैन । तर कसरी बाँच्ने ? प्रतिष्ठापूर्ण, गुणस्तरीय वा जसोतसो ? यसका चुनौतीहरू अलगअलग छन् । हाम्रा आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक संरचनाले मानव जीवनमा विभिन्न थरीका जटिलता पैदा गरेका छन् । प्राचीनकालदेखि हामीले धेरै उतारचढाव झेल्नुपरेको छ । तथापि संसारमा विकसित सभ्यताको जगमा नै आजको उन्नति सम्भव भएको हो र प्रगतिका कारक र आधारस्तम्भ तिनै सभ्यता हुन् ।हामी रातारात वर्तमान अवस्थामा आइपुगेका होइनौं । यसको लामो संघर्षपूर्ण यात्रा र पृष्ठभूमि छ, ठूलो त्याग र बलिदानको लामो इतिहास छ । प्राचीन मानव सभ्यताको राजपथ हुँदै हामी आजसम्म दगुर्न सफल भएका छौं । तर अब अगाडि जाने कसरी ? हाम्रो सन्दर्भमा यत्रो ठूलो राजनीतिक परिवर्तनलाई संस्थागत गरिसकेपछि पनि अगाडिको बाटो कुन भन्ने विषयमा कहिलेकाहीं हामी अनावश्यक विवादमा फस्ने गर्छौं । व्यक्तिगत, पारिवारिक वा संस्थागत जिम्मेवारीमा रहेको पात्र वा संस्थाले सामान्यतया आफूलाई अनुत्पादक बहसमा होम्दैन । ठूलठूला डिङ हाँकेर बारम्बार जनतालाई उल्लु बनाउँदैन । तत्काल हासिल गर्न नसकिने समृद्धिको नारा पनि दिँदैन । समृद्धि दीर्घकालमा प्राप्त गरिने दुर्लभ किसिमको चरम प्रगति हो, जसलाई २/४ वर्षभित्र ल्याउन सकिँदैन । जिम्मेवार नेतृत्वको अर्जुनदृष्टि आफ्नो लक्ष्य, दायित्व र कर्तव्यप्रति केन्द्रित रहन्छ । तर विडम्बना यही छ कि नेपालका राजनीतिक दलहरूलाई प्रायः अनुत्पादक बहस नैं रमाइलो लाग्छ । किनभने उनीहरूसँग राष्ट्र निर्माणको स्पष्ट कार्यसूची छैन । मूलतः जिम्मेवारी बोधको नितान्त अभाव छ । हाम्रा राजनीतिक दलहरू आफ्नो विगतको सिंहावलोकन र समीक्षा गर्दैनन् । वर्तमान राजनीतिप्रति नयाँ पुस्ताको दृष्टिकोण कस्तो छ भन्ने होस पनि नेतृत्वलाई छैन । कहिलेकाहीं हामी देख्छौं, जनभावना एकातिर र हाम्रा क्रियाकलाप अर्कातिर हुँदै छन् । यस्तो किन हुन्छ ? यो प्रवृत्ति देश र जनताको राजनीतिक र आर्थिक भविष्यका निम्ति हानिकारक र निकै चिन्ताजनक छ । विभिन्न वाद, विचारधारा र चिन्तन बीचको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाले देशको प्रगति कति सम्भव छ ? के दुनियाँले हासिल गरेको समृद्धि र भएका अनेकन प्रगतिका कारक राजनीतिक विचारधारा वा वादहरू मात्र हुन् त ? कि कुशल नेतृत्व पनि हो । दुनियाँमा प्रगति र विकास सिद्धान्त र वादभन्दा पनि नेतृत्वको अठोट र इमानदारीले सम्भव भएको देखिन्छ । पार्क चुङ हि, महाथीर, ली क्वान यू, देङ स्याओ पेङ यसका प्रखर उदाहरण हुन् । यसको गहिरो र सूक्ष्म अध्ययन आवश्यक छ । किनभने कहिलेकाहीं नेपाली राजनीतिमा यस्ता बहस बिनाप्रसंग वा सन्दर्भ पनि आउने गरेका छन् । सत्तारूढ हुँदा वा प्रतिपक्षमा रहँदा नेपालका कम्युनिस्ट नेताहरू यस्ता बहस निकाल्छन् ।२०७४ सालमा एमाले–माओवादी गठबन्धनको बहुमत आउँदा यस्तो बहस उत्कर्षमा पुग्यो । त्यतिबेला माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डले त निकै हौसिएर भन्दिए, ‘अब हामी ५० वर्ष शासन गर्छौं र संसारलाई देखाइदिन्छौं, कम्युनिस्टहरूले कसरी शासन गर्छन् भन्ने कुरा र नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिस्ट आन्दोलनको केन्द्र बनाउछौं ।’ ०६४ पछि ०७४ मा प्रचण्ड निकै हौसिएका थिए र अहिले फेरि हौसिएका छन् । अघिल्ला दुवै घटनामा प्रचण्ड नराम्ररी थेचारिए । सामान्यतया राज्य सञ्चालनको जिम्मेवारीमा पुगेको राजनीतिक दल र नेता अलि गम्भीर स्वभावको हुनुपर्छ, असामान्य चञ्चलताले समाजलाई गति दिँदैन । कांग्रेस र एमालेलाई पनि लागेको बानी सुधार्न निकै गाह्रो छ । कहिले कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवा र माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड, कहिले प्रचण्ड र एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको राजनीतिक जुगलबन्दीले नेपाली समाजलाई सकारात्मक मोड दिन सकेको छैन । नेपाली राजनीतिमा थपिएका नयाँ पात्रहरूको भूमिका पनि सहायक बन्ने लक्षण छैन । आजको बहस राजनीतिक दलहरू आफूले अंगीकार गरेको सिद्धान्तमा कति प्रतिबद्ध र निष्ठावान छन् भन्ने होइन । राजनीतिक सिद्धान्त त दलहरूको देखाउने दाँत मात्र भएको छ । सबैको चासो भनेको त दलहरूबीच कहिलेकाहीं हुने गरेको सैद्धान्तिक बहस कति सान्दर्भिक छ भन्ने मात्र हो । अब कोरा सैद्धान्तिक बहस मात्रको औचित्य छैन । आजका हाम्रा प्राथमिकता के के हुन्, जनता र देशको अवस्था कस्तो छ, संसार कहाँ छ, हामीलाई प्राप्त राज्य सञ्चालनको अवसर कति सदुपयोग भयो, अरू देश कहाँ पुगे, हामी कहाँ छौं र नयाँ पुस्ता के गर्छ भन्ने हो । अरूभन्दा हामी कति फरक छौं र अरूले भन्दा हामीले राम्रो के–के गर्यौं र थप के गर्नेवाला छौं ? राज्य सञ्चालनको अवसर पाउँदा हाम्रो भूमिका कस्तो रह्यो ? अब के गर्ने योजना छ ? यसै सन्दर्भमा नेपाली जनतामा नयाँ वर्ष पनि पुरानोझैं तनावपूर्ण र अशान्त भएर नै बित्ने त होइन भन्ने गहिरो चिन्ता छ । नयाँ संविधान जारी भएपछि रचनात्मक रूपमा समय व्यतीत भएको भए हाम्रो देशले सुशासनको बाटो समातिसकेको हुन्थ्यो या कम्तीमा सुशासनको जग बसिसकेको हुन्थ्यो । यसले समाजमा आशाको किरण जगाउँथ्यो र नेपाली जनताको पीडा मत्थर हुँदै जान्थ्यो । तर त्यसो हुन सकेन । यसमा मुख्यतः वर्तमान संविधानले प्रबन्ध गरेको निर्वाचन प्रणालीअनुरूप नै बहुमत ल्याएको तत्कालीन नेकपा जिम्मेवार छ । संविधान जारीपछि पनि भ्रष्टाचार, बेथिति ज्युँका त्युँ रहनु, शक्ति र पहुँचका बलमा चल्ने सत्ताको दादागिरी बढ्नु जस्ता विकृति कायमै रहे । अझ हाम्रा दलहरू यही प्रवृत्ति प्रोत्साहन गर्न लागे । युगान्तकारी राजनीतिक परिवर्तनपश्चातको जनअपेक्षामाथि यो ठूलो वज्रपात थियो । राजनीतिक संसारका आधुनिक विचारक मानिने मेकियाबेली नेपालका राजनीतिक दलहरूका आदर्श जस्ता लाग्छन् भन्दा सायद फरक पर्दैन । मेकियाबेली भन्छन्, ‘राम्रोसँग शासन गर्ने हरेक शासकलाई सदैव आफ्नो प्रतिष्ठाको चिन्ता हुनुपर्छ र आवश्यक पर्दा बेइमानी अपनाएर भए पनि नतिजा निकाल्न पनि तत्पर हुनुपर्छ ।’ यस्ता थोरबहुत अभ्यास नेपालको पछिल्लो कालखण्डमा समेत भएका छन् । सिद्धान्तमा मार्क्सवादी, लेनिनवादी वा माओवादी जे देखिए पनि नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरू यस कलामा अग्रणी देखिए ।राजासहितको प्रजातान्त्रिक व्यवस्थालाई समाप्त पारेर संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनाको दौरानमा गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई धोका दिएर रामराजाप्रसाद सिंहलाई राष्ट्रपति बनाउन खोज्नु प्रमुख ऐतिहासिक दृष्टान्त हो । त्यसयता बलपूर्वक नेपाली सेनाको नेतृत्व बदल्न खोज्नु, कम्युनिस्ट प्रभावको संविधान जारी गर्न खोज्नु, दुई पटक संसद् विघटन गर्नु र बलपूर्वक तानाशाही अभ्यासमा जान खोज्नु मुख्य घटना हुन् । बृहत् शान्ति सम्झौता र प्रचलित संविधानको मर्मविपरीत लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीविपरीत जान खोज्नुसमेत ठूलो राजनीतिक बेइमानी र अर्को गलत अभ्यास थियो । यो जनसमक्ष प्रस्तुत शान्तिपूर्ण लोकतान्त्रिक रूपान्तरणको प्रतिबद्धता विरुद्धको मेकियाबेली दर्शनको अनुसरण पनि हो । सच्चा लोकतान्त्रिक राजनीतिमा धोका, छलछाम र बेइमानीको स्थान हुँदैन । यस मामिलामा शासन सञ्चालनमा जतिसुकै आलोच्य भए पनि कांग्रेस सभापति तुलनात्मक रूपमा बचनका पक्का नै देखिन्छन् । के यसैगरी नयाँ वर्षलाई पनि बिताउने हो त ? के हामी सुध्रिनै नसक्ने गरी बिग्रिएका हौं ? विश्वविख्यात कूटनीतिज्ञ, राजनीतिज्ञ र विचारक चाणक्य भन्छन्, ‘संस्था वा व्यक्ति जोबाट पनि गल्ती हुन सक्छ । तर हामीले विगतको गल्ती सम्झिएर अपराधबोधले आत्मग्लानिपूर्वक झोक्राएर बस्नु हुँदैन । त्यसलाई पाठका रूपमा ग्रहण गर्दै लक्ष्यमा अघि बढ्नुपर्छ ।’अहिले हामी त्यस्तो ऐतिहासिक मोडमा छौं, जहाँबाट नयाँ यात्रा प्रारम्भ गर्न सक्छौं । विगतको गैरजिम्मेवारी र गल्तीका लागि जनसमक्ष क्षमायाचना गरेर अघि बढ्न सक्छौं । जनताले राखेको थान्कोमा आफूलाई राखेर संविधानसभाको मर्म तथा भावना मुताविक देश र जनताको सेवा गर्न सक्छौं । समयको आवश्यकताअनुसार संविधान संशोधन गर्न सक्छौं । पार्टीगत, गुटगत वा वैयक्तिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर काम गर्न सक्छौं ।हामीले लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीलाई सुदृढ पार्नु छ । नयाँ पुस्ताको भविष्य सुरक्षित गर्नु छ । देशको सार्वभौमसत्ता अक्षुण्ण राख्दै अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा बढाउनु छ । नेपाल र नेपालीको आत्मसम्मान र स्वाभिमान बढाउनु छ । तीव्र गतिमा देशको भौतिक विकास गरेर संसारको प्रगतिलाई भेटाउनु छ । यो नै आजको मुख्य अभिभारा हो । हामी सबै मिलेर नयाँ वर्षलाई प्रस्थानबिन्दु बनाऔं । सबैलाई शुभकामना !