चिनकाङसाङमा माओको डोब
जे कुरा आफ्नै आँखाले देखिन्छ, त्यो मात्र सत्य हुन्छ,’ चीनमा यस्तो भनाइ छ । यो भनाइअनुसार यसअघि मैले चीनबारे जाने सुनेका कुरा सत्य थिएनन् किनभने मैले आफ्नो आँखाले चीन देखेको थिइनँ । चीन चिन्ने मेरा स्रोत सीमित थिए । 
जे कुरा आफ्नै आँखाले देखिन्छ, त्यो मात्र सत्य हुन्छ,’ चीनमा यस्तो भनाइ छ । यो भनाइअनुसार यसअघि मैले चीनबारे जाने सुनेका कुरा सत्य थिएनन् किनभने मैले आफ्नो आँखाले चीन देखेको थिइनँ । चीन चिन्ने मेरा स्रोत सीमित थिए । पहिलो थियो— पत्रपत्रिका । नेपाली र अंग्रेजी भाषाका विदेशी पत्रिका । अर्को स्रोत थियो— फिल्म र साहित्य ।पर्ल एस बकको ‘द गुड अर्थ’जस्तो उपन्यास, लु सुनका केही कथा मैले पढेको थिएँ । सन् २०१२ मा मो यानले साहित्यमा नोबेल पुरस्कार पाएपछि उनका केही निबन्ध पढेको थिएँ । साहित्यभन्दा बढी फिल्मले दिमागमा चीनको चित्र कोरेको थियो । यसमा सबभन्दा ठूलो भूमिका थियो चाङ यिमुको ।भदौको दोस्रो साता चीन पुग्दा मेरो दिमागमा चाङ यिमु र मो यानले कोरेका चीनका चित्र थिए ।माओत्सेतुङको नेतृत्वमा भएको कम्युनिस्ट क्रान्तिका बाइप्रोडक्टका रूपमा जन्मिएका अभाव र गरिबीको चित्रलाई मो यान र यिमुले आफ्ना कृतिहरूका कलात्मक पाराले उतारेका छन् । तर, जब सन् १९७८ मा तङ स्याओ पिङले आर्थिक सुधारका कार्यक्रमहरू लागू गरे, बिस्तारै चीनले आर्थिक विकास हासिल गर्न थाल्यो । माओले खडा गरेको सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वको जगमा बसेको वर्तमान आधुनिक चीन तङ स्याओले लागू गरेको आर्थिक विकासको बुलेट ट्रेनमा सवार भयो ।चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना भएको यो वर्ष ९५ वर्ष पुग्यो । डा. सन यात सेनको नेतृत्वमा १९११ मा भएको पहिलो क्रान्तिले गणतन्त्र स्थापना गरेको १० वर्षपछि चीनमा कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना भएको थियो । आधुनिक चीनको इतिहासमा दुईवटा मितिलाई निकै महत्त्व दिइन्छ । एउटा, १९४९ मा जनगणतन्त्र चीनको स्थापना भएको समय र अर्को १९७८ मा तङ स्यायो पिङले आर्थिक सुधार सुरु गरेको समय ।विश्वको प्रमुख आर्थिक शक्तिका रूपमा विकास भएको अहिलेको चीनको जगमा यिनै दुई घटनालाई प्रमुख मानिन्छ । हाम्रो यसपालिको चीन यात्रामा माओले पहिलो पटक सशस्त्र कम्युनिस्ट संघर्ष थालेको गाउँ चिनकाङसाङ र तङ स्याओ पिङले आर्थिक सुधारका कार्यक्रम लागू गरेका दुई सहर पुग्ने कार्यक्रम थियो— सान्चेन र चुहाई ।काठमाडौंबाट छेन्दुका लागि उड्दा मेरो दिमागमा माओ र तङ थिएनन् । मो यान र चाङ यिमु थिए । दुई साताको चीन घुमाइमा अन्तिम मुकाम थियो राजधानी बेइजिङ, जहाँ यी सर्जक थिए । कतै यिनलाई भेट्न पो पाइन्छ कि भन्ने झिनो आशा पनि थियो । र, थियो आफ्नै आँखाले सत्य देख्ने लालसा !खुला बजार, बन्द बजारग्वन्जाउदेखि १ सय ४० किलोमिटर टाढा रहेको चुहाई चीनको सानो सहर हो । समुद्रको किनारमा रहेको यो सहरको पल्लोपट्टि छ मकाउ, चीनको विशेष प्रशासनिक क्षेत्र । झन्डै ४० वर्षअघिसम्म यो सहर माछा मारेर गुजारा गर्ने आदिवासीको गाउँ थियो । विशेष आर्थिक क्षेत्रका रूपमा विकास गरिएपछि जब यहाँ लगानीहरू भित्रिन थाले, यसको कायालपट भयो । अहिले चुहाई चीनको सबभन्दा सुन्दर सहरमा गनिन्छ । पछिल्लो तीन वर्षदेखि लगातार यसले सबभन्दा सुन्दर सहरको अवार्ड पाइरहेको छ । यसको ब्रान्ड नै ‘रोमान्टिक सहर’को छ । हवाई, थल र जल तीनैखाले पर्यटन र खेलका लागि पनि यो परिचित छ । चुहाईमा अहिले एउटा पुल निर्माणाधीन छ । समुद्रमाथि बनाइएको यो पुल अर्को साल पूरा भएपछि यो संसारकै सबभन्दा लामो पुल हुनेछ । चुहाई–मकाउ–हङकङ जोड्ने ५० किलोमिटर लामो यो पुलको १० किलोमिटर भाग सुरुङ हुनेछ ।चुहाईबाट फेरी चढेर समुद्रको बाटो सान्चेन पुग्दा चीनले पछिल्लो ४० वर्षमा गरेको भौतिक विकासका नमुना देखियो । इलेक्ट्रोनिक र आईटीको केन्द्रका रूपमा विकास गरिएको यो सहर यसको हरियालीका लागि पनि प्रसिद्ध छ । सहरको बीचमा बनाइएका पार्क र सडक छेउमा लगाइएका रूख यसका विशेषता हुन् । सहर निकै सफा । यस्तो लाग्थ्यो, मानौं हरेक दिन यहाँका रूखका पात कसैले सफा रुमालले पुछ्ने गर्छ । सान्चेनको समुद्री बन्दरगाह संसारकै तेस्रो ठूलो बन्दरगाह हो । यो सहर हङकङ नजिक छ । बेलायतले विकास गरेको हङकङलाई टक्कर दिने हिसाबले यो सहरको विकास गरिएको मान्ने गरिएको छ ।१ अर्ब ३७ करोड मानिस भएको चीन संसारकै सबभन्दा धेरै जनसंख्या भएको देश हो । अमेरिकापछिको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्र चीनकै छ । यति ठूलो देश र अर्थतन्त्र भएको देशमा ६७ वर्षदेखि कम्युनिस्ट पार्टीको शासन छ । बेलाबेला प्रजातन्त्र र मानवअधिकारका विषयमा पश्चिमा मिडियाले चीनको आलोचना गर्ने गरेका छन् ।शासन प्रणाली एक दलीय कम्युनिस्ट भए पनि चीनले तङ स्याओ पिङको शासनकालदेखि उदार अर्थतन्त्र अंगीकार गर्‍यो । यसलाई चिनियाँहरू पुँजीवादी अर्थतन्त्र भन्दैनन्, चिनियाँ विशेषतासहितको खुला अर्थतन्त्र भन्छन् । पछिल्लो समयमा चीनमा खुलापन र आर्थिक सुधारका एजेन्डामा निकै जोड दिइएको छ ।माओलाई आदिदेव थापेर नेपालमा खोलिएका पार्टीको संख्या एक हातका औंलामा नअटाउने भइसकेका छन् । यी पार्टीहरू बेलाबेला नैतिक पुलिसको भूमिकामा पनि देखिन्छन् । कहिले भाषालाई लिएर, कहिले भ्यालेन्टाइन डे त कहिले महिलाका पोसाकलाई लिएर यिनले बेलाबेला बबन्डर खडा गर्न खोजिरहन्छन् । तर, माओकै देशमा पुग्दा भने दृश्य त्यस्तो देखिएन । चाहे बेइजिङजस्तो ठूलो सहर होस् या चुहाई, चिनियाँ समाज निकै खुला भएको पाइयो । साँझको खाना खाएपछि डुल्न बजारमा निस्किने मानिसहरूको भीडमा युवतीहरू धेरै देखिन्थे । यी युवतीहरूको पहिरन कसैले इन्ची टेप लिएर नापेका थिएनन् । यिनको सौन्दर्यशास्त्र अमेरिकी र युरोपेली सौन्दर्यसँग मिल्दो थियो— खुला । रक्सीको मामिलामा त चीन भारतभन्दा पनि उदार रहेछ । भारतीय सहरहरूमा निश्चित समयपछि रक्सी किनबेच गर्न पाइँदैन । तीनपाने फर्म भरेर सराबीको तीनपुस्ते नामावली लेखेपछि बल्ल किन्न पाइने ‘सरकारी सराबका दुकान’ भारतमा छन् । तर, चीनमा यस्तो कुनै बन्देज थिएन ।सान्चेन सहरमा एक साँझ घुम्दै हिँड्दा एउटा अनौठो मलमा पुगियो । यो अनौठो मल थियो– बुक मल । अर्थात्, पूरै सपिङ मलभरि किताबै किताब । युवाहरू किताब पसलमा झुम्मिएका देखिन्थे । कति त फ्लोरमा पलेटी कसेर किताब पढिरहेका थिए ।म अंग्रेजीमा अनुवाद भएका चिनियाँ साहित्यका पुस्तकको खोजीमा थिएँ । तर, मैले सोचेजस्तो अंग्रेजी भाषाले यहाँ धेरै इज्जत पाएको रहेनछ । सायद, यहाँ अंग्रेजी साहित्यका पाठकको संख्या सानो होला । मलको एक कुनामा एउटा पसल भेटियो, अंग्रेजी पुस्तकको । यहाँ भेटिए, मो यान, लु सुन र इलियन चाङका किताब । सबै चिनियाँ लेखकका किताब तर, प्रकाशक अमेरिकी । यसैले होला, यिनको मूल्य पनि निकै महँगो थियो । इलियान चाङको एउटा उपन्यासको मूल्य नेपालीमा २३ सय रुपैयाँ पर्न आयो ।संसारका धेरै बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू चीनमा छन् । विश्व बजारमा दबदबा भएका धेरैजसो ब्रान्डेड सामानहरू चीनमा बन्छन् । विशेष आर्थिक क्षेत्रहरूको निर्माणसँगै लगानी सुरक्षित र सजिलो, सस्तोमा उपलब्ध हुने श्रम र बन्द हड्तालजस्ता समस्या नहुने भएपछि बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू चीनतर्फ तानिएका थिए ।नेपाल, भारतजस्ता देशमा देखिने एउटा आमदृश्य भने चीनमा बिरलै देखियो । रेल, बस र सहर बजारका बाटोघाटोमा पनि एउटा बच्चा काखमा लिएर अर्कोलाई डोर्‍याउँदै हिँडेका अभिभावक मैले मुस्किलले एक दुई जना मात्रै देखें । केही वर्षअघि चीनले एक सन्तान नीति त्यागेर यसमा पनि खुलापन अपनाएको हो । यसको प्रभाव बल्ल देखिन थालेको छ ।आउने दशकमा करिब ५० करोड चिनियाँहरू मध्यम वर्गमा उक्लिने अनुमान छ । यो संख्या चीनको जनसंख्याको आधा पनि होइन तर उपभोग बजारमा सामान खपत गर्न, बजारको माग ह्वात्तै बढाउन यो संख्या पर्याप्त हुन्छ । मध्यम वर्गमा पुग्नुभएको दैनिक जीवनका आवश्यकताहरू पूरा गर्नका लागि धपेडी गर्न नपर्ने अवस्थामा पुग्नु हो । सम्पन्नताले सुविधाको माग गर्छ । र, सुविधाले थप स्वतन्त्रताको । आर्थिक रूपमा अपनाइएको खुलापनको उपलब्धिले कालान्तरमा राजनीतिको बन्द बजारमा धक्का दिने अनुमानहरू गरिएका छन् । साथै विकासमा क्षेत्रीय सन्तुलनको खोजी पनि चिनियाँ प्रशासनले अहिले ध्यान दिइरहेको विषय हो ।नोटमा माओचुहाई र सान्चेनजस्ता पछि बनेका स्मार्ट सहरहरूमा पुग्दा यस्तो लाग्थ्यो, चीनमा माओ इतिहास बनिसकेछन् । उनका बारे संग्रहालय र पार्टी संगठनका बैठकहरूमा मात्रै सुनिएको थियो । यस्तो लाग्थ्यो, माओलाई त नेपालमा जति पनि सम्झिइन्नन् कि क्या हो ? तर, एक जनाले भने, ‘त्यस्तो होइन, कुनै पनि चिनियाँले माओलाई बिर्सिन्नन्, किनभने यहाँका सबै नोटमा माओको फोटो छ ।’ र, खुला बजारमा नोटको महत्त्व कति हुन्छ, मैले भनिरहनु पर्दैन ।तर, जब सान्चेनबाट चिनकाङसाङ लागियो, जतासुकै माओ नै माओ थिए । पसलमा बेच्न राखिएका साँचो झुन्ड्याउने किरिङदेखि खेलौना र बजारमा ठड्याइएका मूर्तिहरू जतासुकै माओ थिए । सन् १९२८ मा पहिलो पटक माओले सशस्त्र संघर्ष थालेको यो गाउँ एउटा खुला संग्रहालयजस्तो थियो । चिनकाङसाङ क्षेत्रका ५ वटा गाउँलाई पहिलो आधार क्षेत्र बनाएर माओले संघर्ष थालेका थिए । तीनवटा ठूला युद्ध यहाँ भएका थिए । जसमध्ये एउटामा सरकारी कोमिन्ताङ फौजसँग पराजित भएपछि माओले गाउँबाट सहर घेर्ने रणनीति लिएर ‘लङ मार्च’ थालेका थिए ।चिनकाङसाङमा माओ र चु दले गरेका युद्धहरूबारे संग्रहालय बनाइएको छ । यसमा एनिमेटेड भिडियोका माध्यमले त्यति बेलाका युद्ध देखाइन्छ । र, बजारदेखि एक घन्टा माथिको पहाडी गाउँमा युद्ध भएका ठाउँ, माओ बसेका घर, उनले प्रयोग गरेका भाँडाकुँडाको संरक्षण गरेर राखिएको छ । हरेक वर्ष आन्तरिक पर्यटकका रूपमा लाखौं चिनियाँहरू आफ्नो देश घुम्छन् । यीमध्ये केही मानिसहरू चिनकाङसाङ आइपुग्छन् । भाडामा पाइने लालसेनाका पोसाकहरू लगाएर घुम्ने युवायुवतीको संख्या यसमा सबभन्दा ठूलो हुने गरेको छ । लालसेनाले बनाएका अस्पताल, युद्धमा प्रयोग गरेका तोप र सहादत पाएकाहरूको समाधि यसरी घुम्नेहरूका आकर्षणमा पर्छन् ।चिनकाङसाङअन्तर्गतको ठूलो इनार नाम गरेको गाउँमा छ यस्तै, संग्रहालय । माओ र चुद बसेका घरको बाहिरपट्टि एउटा सानो ढुंगो हामीलाई देखाइयो । सानो रूखमुनिको यो ढुंगो देखाएर दोभाषेले भने, ‘कमरेड माओ यो ढुंगामा बसेर किताब पढ्नुहुन्थ्यो ।’ मलाई लाग्यो, कुनै ठाउँको महत्त्व त्यसको संरक्षणमा दिइने महत्त्वले झन् बढाउँदो रहेछ । संरक्षण नगरिएको भए यही ढुंगो कुनै पर्खालको बीचमा च्यापिएर बसेको हुने थियो होला !सुपरस्टार निर्देशकदुई वर्षअघि पेरिसका गल्लीहरूमा पत्रकार ददि सापकोटा र धर्म भुसालसँग म ‘पेरिस रिभ्यु’ नाम गरेको एउटा पत्रिकाको खोजीमा भौंतारिएको थिएँ । तर, यो पत्रिका भेटेको थिइनँ । ७० को दशकमा नै पेरिसबाट न्युयोर्क सरेको यो पत्रिका बुकस्टोरवालाहरूको स्मृतिबाट पनि बिस्तारै ओझेल परिरहेको थियो ।यसपालि चीनमा पनि त्यस्तै केही कुरा अधुरै रह्यो । राजधानी बेइजिङमा मेरो रुचिका दुई कुरा थिए । एउटा ग्रेटवाल अफ चाइना अर्को बर्ड नेस्ट । ग्रेटवाल पुगियो । तर बेइजिङ ओलम्पिकमा संसारलाई नै चकित पार्ने कला प्रदर्शन गरिएको बर्ड नेस्ट पुग्न सकिएन । यो रंगशालाको महत्त्व किन पनि थियो भने ओलम्पिकको उद्घाटनमा संसारलाई चकित बनाउने गरी देखाइएको कला प्रदर्शनीका निर्देशक तिनै चाङ यिमु थिए, जसका फिल्म हेरेर मैले चीनबारे अड्कल गर्न थालेको थिएँ ।पहिले चिनियाँ संस्थापनविरोधी फिल्म बनाएर पश्चिमा जगत्मा लोकप्रियता कमाएका चाङ पछि चिनियाँ संस्थापन नजिक पुगेका थिए । उनको फिल्म ‘नट वान लेस’लाई चिनियाँ संस्थापनप्रति कम नरम भएको भनेर पश्चिमा प्रेसले आलोचना गरेपछि उनले पश्चिमलाई चीन देखाउने उद्देश्यले ‘हिरो’ बनाएका थिए । अंग्रेजी भाषामा बनेको जेट ली स्टारर यो फिल्म चीनको एकीकरण गर्ने राजाको कथामा बनेको थियो । यो फिल्मपछि बिस्तारै उनी चिनियाँ सरकार र संस्थापन नजिक हुन थालेका थिए । बेइजिङ ओलम्पिकका बेला सांस्कृतिक पक्षको जिम्मा लिएका हलिउड निर्देशक स्टिवन स्पिलवर्गले सुडान घटनालाई देखाएर पद छोडेपछि अन्तिम सयममा उद्धार गर्न यिनै चाङ आएका थिए । उनले पछि चीनमाथि जापानी आक्रमणको विषयमा ‘फ्लावर्स अफ वार’ पनि बनाए ।चाङलाई भेट्न सकिएला भन्ने प्रस्ताव चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीकी विदेश विभागका कर्मचारीसमक्ष मैले राखें, जसले हाम्रो टोलीलाई गाइड गरेकी थिइन् । मेरो कुरा सुनेर उनले भनिन्, ‘उहाँ त धेरै ठूलो सुपरस्टार । कहाँ हुनुहुन्छ भन्ने नै हामीलाई थाहा हुँदैन । भेट्ने सम्भावना नै छैन ।’ स्टार–सुपरस्टार हुनलाई कलाकार वा अभिनेता नै हुनु पर्दैन भन्ने लाग्यो । हुन त, चाङ यिमु अभिनेता पनि हुन् तर उनको परिचय संसारभर निर्देशकका रूपमा छ ।-----चिनियाँ भनाइजस्तो आफ्नै आँखाले केही सत्य देखियो । चीनले गरेको प्रगति र चिनियाँ समाजको खुलापन देखियो । तर, सबै सत्य एकै जनाको आँखाले देख्न सकिँदैन भन्ने पनि मलाई थाहा छ ।