कप्तानी गोलकिपर
देशकै सबैभन्दा माथिल्लो फुटबल प्रतियोगिता सहिद स्मारक ‘ए’ डिभिजन लिग हो । यसका पछिल्ला दुई संस्करणमा १४–१४ क्लबले प्रतिस्पर्धा गरेका थिए । अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) को मुख्य प्रतियोगितालाई चुनौती दिन आइपुगेको छ नेपाल सुपर लिग (एनएसएल) । व्यावसायिकतामा एनएसएल र एन्फाको लिगमा ठूलै फरक छ । परम्परागत फुटबल संस्कृतिमै पनि एनएसएल केही पृथक देखिएको छ ।
काठमाडौँ — देशकै सबैभन्दा माथिल्लो फुटबल प्रतियोगिता सहिद स्मारक ‘ए’ डिभिजन लिग हो । यसका पछिल्ला दुई संस्करणमा १४–१४ क्लबले प्रतिस्पर्धा गरेका थिए । अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) को मुख्य प्रतियोगितालाई चुनौती दिन आइपुगेको छ नेपाल सुपर लिग (एनएसएल) । व्यावसायिकतामा एनएसएल र एन्फाको लिगमा ठूलै फरक छ । परम्परागत फुटबल संस्कृतिमै पनि एनएसएल केही पृथक देखिएको छ ।एनएसएलमा सात फ्रेन्चाइज क्लबले प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । यसमध्ये तीन क्लबको कप्तानी गरेका छन् गोलकिपरहरूले । लिग चरणमा अब तीन खेलमात्रै बाँकी छ । धनगढी एफसी र काठमाडौं रेजर्स एक खेलअगावै शीर्ष चारमा स्थान पक्का गर्दै प्लेअफमा छनोट भइसकेका छन् । यी दुवै टिमका कप्तानी गोलकिपरले गरेका छन् । धनगढीका कप्तान किरण चेम्जोङ हुन् भने काठमाडौंको ‘आर्मब्यान्ड’ विकेश कुथुले लगाइरहेका छन् । किरण नेपाली राष्ट्रिय टिमका पनि कप्तान हुन् । प्लेअफमा पुग्ने होडमा रहेको बुटवल लुम्बिनी एफसीका कप्तान पनि गोलकिपर नै हुन् विशाल श्रेष्ठ ।तस्बिरहरू : हेमन्त श्रेष्ठ/कान्तिपुर  एन्फाले ‘ए’ डिभिजन लिगलाई नै आधिकारिक रूपमा देशको फुटबलको सर्वोच्च प्रतियोगिता भनेको छ । यसका पछिल्ला दुई संस्करणमा सहभागी क्लबमा कुनै पनि गोलकिपरले कप्तानी गर्न पाएका थिएनन् । एनएसएलमा भने तीन जना अर्थात् ४३ प्रतिशत कप्तान गोलकिपर छन् । विराटनगर सिटी एफसीले डिफेन्डर रन्जित धिमाललाई कप्तान बनाएको छ भने अरू तीन टिम पोखरा थन्डर्स, ललितपुर सिटी र चितवन एफसीमा फरवार्डले आर्मब्यान्ड बाँधिरहेका छन् ।क्रिकेटमा कप्तानको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । तर, फुटबलमा कप्तानले क्रिकेटमा जस्तै खेलमा प्रभाव पार्न सक्दैनन् । तैपनि राष्ट्रिय टिमको नयाँ कप्तान बन्नेमा दुई वर्षअघि केही सिनियर खेलाडीवीच प्रतिस्पर्धा नै चलेको थियो । के फुटबलमा टिमको कप्तान हुनु र नहुनुले फरक पार्छ त ? नेपाली राष्ट्रिय टिमका कप्तान किरणले भने, ‘नेतृत्वमा एउटा योग्य व्यक्ति, खेलाडी भएको राम्रो हो । मैदानभित्र उत्कृष्ट खेल र बाहिर राम्रो, सम्मानजनक व्यक्तित्व र नेतृत्व गर्नसक्ने गुण भएको खेलाडी नै कप्तान हुनुपर्छ ।’नेपालले गत महिना दशरथ रंगशालामा थ्री नेसन्स कपको उपाधि जित्दाका कप्तान किरण नै हुन् । उनले दुई वर्षयता नेपाली टिमको कप्तान गरिरहेका छन् । नेपालको हालसम्मकै सबैभन्दा ठूलो उपाधिका रूपमा पाँच वर्षअघि सोलिडारिटी कप जितेका उनी उपेन्द्रमान सिंहपछि राष्ट्रिय टिमको कप्तान भएका पहिलो गोलकिपर हुन् । नेपाल, भारत र माल्दिभ्सको लिग जितेका उनले थ्रीस्टार क्लबमा पनि आर्मब्यान्ड लगाएका थिए ।‘राष्ट्रिय टिम र क्लबमा कप्तानी गर्नु उस्तै हो,’ ३१ वर्षीय किरणले भने, ‘टिमको नेतृत्व गरिसकेपछि सबै कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । गोल खाएको बेला कति खेलाडी निराश हुन्छन्, उनीहरूलाई उत्साहित बनाउनुपर्छ । टिमको जोश बढाउने गरी ड्रेसिङ रूममा बोल्नुपर्छ । मेरा लागि कप्तान हुनु चुनौती र अवसर दुवै हो जस्तो लाग्छ ।’ उनलाई धनगढीले ‘आइकोनिक’ अर्थात् विदेशको लिग खेलिरहेका खेलाडीको कोटामा भित्र्याएको हो । विकेश र विशाल भने आ–आफ्ना टिमका ‘मार्की’ खेलाडी हुन् । यिनै मार्की र प्रशिक्षकको योजनाअनुसार एनएसएल क्लबहरूले टिम बनाएका हुन् ।पहिलोपल्ट टिमको कप्तानी गर्ने अवसर पाएका २७ वर्षीय विकेशले भने, ‘कप्तानी अलि गहन नै हुँदोरहेछ । पहिलोपल्ट भएकाले होला कप्तानको जिम्मेवारी बढी नै हुने रहेछ । एउटा ब्यान्ड लाइसकेपछि जिम्मेवारी एकदमै धेरै आउने रहेछ ।’ सात वर्षयता आर्मीबाट खेलेका उनले थपे, ‘कप्तान भएपछि टिमलाई माथि पुर्‍याउने सोच बढी नै हुन्छ । टिमलाई जिताउनै पर्छ भन्ने हुन्छ । खेल नियन्त्रण गर्नुपर्ने, को रिसाउँछ उसलाई फकाइहाल्नुपर्ने । कप्तानले सबै गर्नुपर्छ ।’‘आर्मब्यान्ड’ बिना पनि कप्तानबुटवल लुम्बिनीका कप्तान विशालले भने, ‘कप्तान हुनु ठूलो कुरा होइन, कप्तान नै नभए पनि हामी गोलकिपरले पछाडिबाट कप्तान जसरी नै खेलिरहेका हुन्छौं । आफ्ना खेलाडीलाई कराएर खेल नियन्त्रण गरिरहेका हुन्छौं । आर्मब्यान्डबिना पनि गोलकिपरले कप्तानको रूपमा टिमको नेतृत्व गरिरहेको हुन्छ ।’ एक दशकयता राष्ट्रिय टिममा आउने जाने भए पनि उनले अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा डेब्यु गर्न पाएका छैनन् । पछिल्ला तीन ‘ए’ डिभिजन लिग मनाङ मर्स्याङदी र मछिन्द्र क्लबसँग जितेका २९ वर्षीय उनले थपिएको जिम्मेवारीबारे भने, ‘औपचारिक रूपमा कप्तान भएपछि टिमलाई उत्साहित चाहिँ गर्नुपर्छ । अनौपचारिक रूपमा सबै खेलाडीले आ–आफ्नै ठाउँमा नेतृत्व गरेर टिमलाई उत्साहित गर्ने हो ।’ राष्ट्रिय टिमको कप्तानी गरिसकेका डिफेन्डर विराज महर्जन ‘अक्सन’मा बिक्री नभए पनि घाइते खेलाडीको स्थान लिँदै बुटवल लुम्बिनीबाट खेलिरहेका छन् । ‘कप्तान हुँदा त्यस्तो गाह्रो केही भएको छैन, सबैले साथ दिएका छन् ।’ मनाङ, जनजागृति युवा क्लब (सिमरा) र संकटा क्लबबाट खेल्दा केही प्रतियोगितामा कप्तानी गरेका उनले टिमको पूरा सिजन नेतृत्व गरेको यसैपालि हो ।राष्ट्रिय टिमसँग बंगबन्धु गोल्डकपको उपाधि र दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा दुईपल्ट स्वर्ण पदक जितेका विकेशले गोलकिपरलाई कप्तान बनाउँदा टिमलाई पनि सजिलो हुने बताए । भने, ‘गोलकिपर लास्टम्यान हो । उसले सबै देखिरहेको हुन्छ, खेलको अध्ययन गरिरहेको हुन्छ । यसले टिमलाई नै फाइदा गर्छ । गेम र टिम कन्ट्रोल गर्न सजिलो हुन्छ ।’ खेल नियन्त्रण गर्ने रणनीतिमा कप्तान नै नभए पनि गोलकिपरको पोजिसनमा खेल्नेलाई फाइदा भएको पनि उनले बताए ।‘सबै ठाउँमा गोलकिपर वा डिफेन्स हुनुपर्छ भन्ने छैन । सिनियर र पहिलो रोजाइ खेल्ने हिसाबले कप्तान दिनुपर्छ,’ बुटवल लुम्बिनीका महाप्रबन्धक राजुकाजी शाक्यले कप्तानीबारे भने, ‘गोलकिपरलाई कप्तान बनाएको राम्रो पनि हो । कमान्डिङ हुन्छ । किपरले सबै गेम देखिरहेको हुन्छ ।’ राष्ट्रिय टिमका पूर्वकप्तानसमेत रहेका उनले एनएसएलमा गोलकिपरको प्रदर्शनबारे भने, ‘ठीकै छ । एउटै खेलमा ९ गोल (काठमाडौं ५–४ विराटनगर सिटी) भनेको ठूलो रिजल्ट हो । गोलकिपरको लागि यो स्कोर राम्रो होइन । भविष्यका लागि राम्रै आइरहेका छन्, अलि मिहिनेत गर्नुपर्छ । रिजल्ट भएन भने बढी दोष गोलकिपरलाई हुन्छ । त्यसैले उसले धेरै मिहिनेत गर्नुपर्छ ।’पेनाल्टीमा किपर हिरोएनएसएलमा लिगका तीन खेल बाँकी छँदा चारपल्ट पेनाल्टी भए । त्यसमध्ये तीन प्रहारलाई गोलकिपरले रोक । ललितपुर सिटीविरुद्ध किरणले आफ्नै गल्तीमा भएको पेनाल्टीमा नुर्लान जाहिदले प्रहार गरेको बल रोकेका थिए । ललितपुर सिटीकै कप्तान अञ्जन विष्ट पनि अघिल्लो खेलमा पेनाल्टीमा चुकेका थिए । उनको प्रहार चितवनका गोलकिपर विशाल सुनारले विफल पारिदिए । त्यही खेल इन्ज्युरी समयमा चितवनका अमित तामाङले १२ यार्डबाट गोल गर्दै १–१ मा टुंग्याइदिए । हालसम्म उनीमात्रै पेनाल्टीमा सफल भए । काठमाडौंविरुद्ध बुटवल लुम्बिनीका विलियम ओपोकुको पेनाल्टी विकेशले रोकेका थिए ।एनएसएलका सातमध्ये तीन टिममा गोलकिपर कप्तान भएकाबारे किरणले भने, ‘नयाँ गोलकिपरका लागि कप्तान नै भएको भनेर उत्साहित हुन्छ भन्ने कुरा हुँदैन । गोलकिपिङमा अलिकति आकर्षण चाहिँ हुन्छ होला ।’ उनीसहित विकेश र पोखराका दीप कार्कीले एनएसएलका तीन खेलमा ‘क्लिन–सिट’ राखेका छन् अर्थात् विपक्षीलाई गोल गर्न दिएका छैनन् ।यसपालि गोलकिपरहरूले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेका हुन् त ? ‘अरूको प्रदर्शन मैले विश्लेषण गरेको छैन, आफ्नै उत्कृष्ट प्रदर्शन क्लबलाई दिनेमै केन्द्रित छु,’ किरण पन्छिए । विकेशले भने, ‘चार पेनाल्टीमध्ये तीन रोके । राम्रै भएको छ । भाइहरूले पनि राम्रो गरिरहेका छन् । यसरी नै अनुभव बटुल्दै राम्रो हुने हो ।’ विशाल श्रेष्ठ बोले, ‘आफ्नो प्रदर्शन राम्रै दिन खोजिरहेको छु । के नमिलेर धेरै गोल खाइरहेका छौं । टिमले जितेको भए सबै राम्रो देखिन्थ्यो । सबै गोलकिपरलाई टिममा एकसाथ ट्रेनिङ गर्ने समय कम भएर समन्वयमा समस्या भयो । टिमसँग समन्वय राम्रो भएको भए सबैले योभन्दा राम्रो खेल्न सक्थें ।’पोखराविरुद्ध रातो कार्ड बेहोर्दै मैदान छाडे पनि चितवनका विशाल सुनार, पोखराका दीप कार्की र ललितपुर सिटीका अर्पण कार्कीले केही उत्कृष्ट बचाउ गर्दै सिनियर पुस्तालाई चुनौती दिने संकेत दिएका छन् ।