चित्रमा नवदुर्गा
दसैं जारी छ । नवदुर्गाको पूजाको क्रम सकिए पनि आफन्तजन भेटघाट, टीका र आशीर्वादको क्रम कोजाग्रत पूर्णिमासम्म नै जारी रहन्छ । धेरैले दसैंको अवसरमा नवदुर्गाका चित्र राख्दै विभिन्न सामाजिक सञ्जालमार्फत् शुभकामना आदानप्रदान गरे ।
काठमाडौँ — दसैं जारी छ । नवदुर्गाको पूजाको क्रम सकिए पनि आफन्तजन भेटघाट, टीका र आशीर्वादको क्रम कोजाग्रत पूर्णिमासम्म नै जारी रहन्छ । धेरैले दसैंको अवसरमा नवदुर्गाका चित्र राख्दै विभिन्न सामाजिक सञ्जालमार्फत् शुभकामना आदानप्रदान गरे ।पछिल्लो समय चित्रमा नवदुर्गाको प्रभाव उतारिरहेका चित्रकारको कलाकर्मचाहिँ कस्तो छ त ? एकैछिन् बहस गरौं । चित्रकार एरिना ताम्राकार चित्रकलामार्फत् समसामयिक नारी संवेदना र विषयवस्तु अब्बल रूपमा पस्किने स्रष्टा हुन् । हिन्दु मिथकमा आधारित दुर्गालाई उनी शक्तिदेवीको रूपमा लिन्छिन् । हिन्दु विश्वासअनुसार पनि नवदुर्गा शक्तिकै प्रतीक हुन् । तर, उनी भने दुर्गाको नारी शक्तिलाई समकालीन रूपमा व्याख्या गर्दै चित्रमा प्रयोग गर्छिन् । उनका चित्रहरू हेर्दा दुर्गाको अनुहारको भावले नारी विभेद र हिंसाविरुद्ध अभिव्यक्ति दिइरहेको प्रतीत हुन्छ । उनी देवी दुर्गाको तेस्रो आँखालाई अधिकांश चित्रहरूमा ‘थर्ड आई’ अवधारणासहित प्रस्तुत गर्छिन्, जसमा महिलाको स्वचेतना, जागरण, आत्मपहिचान र शक्तिको तुलना गर्छिन् उनी । ‘नारी कमजोर कदापि हैन,’ उनी भन्छिन्, ‘कमजोर त समाज र वातावरणले बनाउँदै गएको हो ।’ उनी दुर्गा मातासँग कुनै समयको आत्मपहिचानयुक्त शक्तिशाली महिलाको तुलना गर्छिन् । परम्परागत मिथकीय प्रतीकहरूलाई आधुनिक शैलीका साथ क्यानभासमा प्रयोग गर्ने उनी आफ्नो चित्रमा दुर्गाकै स्वरूप नआए पनि त्यसकै शक्तिको प्रभावहरू पाइने धारणा राख्छिन् । यस्तै चित्रमा नवदुर्गा, सरस्वतीजस्ता हिन्दु मिथकीय नारी फिगरमार्फत् समकाीलन महिला मनोविज्ञान र अवस्थिति प्रस्तुत गर्दै आइरहेकी छन् चित्रकार रागिनी उपाध्यायले । उनी पनि दुर्गालाई नारी शक्तिकै रूपमा क्यानभासमा उतार्छिन् । फरक के भने उनका अधिकांश चित्रका पौराणिक पात्रहरू प्राय: प्रविधिसँग खेलिरहेका देखिन्छन् । आधुनिक सञ्चारका उपकरणमार्फत् उनका चित्रका पात्रहरू केही न केही सन्देश दिन खोजिरहेका देखिन्छन् । रेखा र रंग संयोजनको शैलीमा मिथिला चित्रको प्रभाव उतार्ने उनी पनि चित्रमार्फत् नारी–शक्तिलाई नै अभिव्यक्त गरिरहेकी हुन्छिन् । बितेका साढे चार दशकदेखि परम्परागत चित्रकलामा रम्दै आइरहेका छन् अग्रज चित्रकार उदयचरण श्रेष्ठ । उनी पौभा एवं थाङ्का शैलीलाई प्राथमिकतामा राख्छन् । धार्मिक र पौराणिक पक्षहरू झल्काउने नवदुर्गा, अष्टमातृका, बुद्धजस्ता देवी–देउतालाई उनी चित्रमा उर्ताछन् । आधुनिक शैलीका चित्रहरू बनाउने विधिभन्दा परम्परागत विधि कठिन रहेको बताउँदै आफ्नै मौलिक शैली, परम्परा र विधानहरूअनुसार चल्नुपर्ने भएकोले यस्ता चित्रमा स्रष्टाले आफ्नो कलाभन्दा पनि मूल एवं तथ्यगत पक्षहरूलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने बताउँछन् । नवदुर्गा होस् या अष्टमातृका, उनका सबै चित्रमा मौलिक स्वरूप, प्रसंग र विषयवस्तु समावेश छन् । तथापि समय र परिवेशअनुकूल उनका चित्रहरूमा पनि केही प्रभाव तथा परिवर्तनहरू भेटिन्छन् । रंगको प्रयोग, चित्रको गति, प्रयोग गरिने गहनामा यथार्थवादी शैली झल्कन्छ । ‘पहिला रेखामा नै चित्रहरू तयार हुन्थे अहिले रेखाबिनाका चित्रहरू छन्,’ उनी भन्छन्, ‘परम्परागत चित्रलाई पनि यथार्थमा ढाल्न विभिन्न रंगको संयोजन गरी प्रयोगमा ल्याइएका छन् ।’ उनका चित्रमा आगोको प्रतीक देखाउन सुनौला रंगको प्रगोग गरिएका छन् ।श्रेष्ठले बनाएका दक्षिणकाली, कालरात्रिजस्ता चित्रमा केही समकालीन प्रभाव छन् । प्राकृतिक खानीबाट उपलब्ध हुने रंगको सट्टामा पोस्टर, तैल, एक्रेलिक माध्यमहरू अपनाएका छन् । ‘अब प्राकृतिक रंगहरू पाउनै मुस्किल छ,’ उनी भन्छन्, ‘पाइए पनि प्रयोगमा ल्याउन झन्झिटिलो हुनुका साथै मूल्य पनि धेरै पर्न जान्छ ।’ उनका चित्रमा देखिने अर्को परिवर्तनचाहिँ देवीको शरीरमा सजिएका गहनाहरू टिपिकल नेपाली शैलीका छन् । श्रेष्ठका अधिकांश चित्रहरूमा गतिशीलता पाइन्छ । उनले परिवेशअनुसार उनले देवीहरूको चित्रलाई आफ्नै शैलीमा ढालेका छन् । चित्रकार समुद्रमानसिंह श्रेष्ठको परम्परागत विधाका चित्रहरूमा पनि समकालीन प्रभाव भेटिन्छ । तैल रंगमा बनेका उनका दुर्गा चण्डी, अष्टमातृका देवी, महेश्वरी महादेवको स्वरूप, चन्द्र भैरव कौमारीजस्ता चित्रहरूमा शैलीगत हिसाबमा केही आधुनिक प्रभाव छन् । ‘परम्परागत चित्रहरू कला मात्रै हैनन्,’ उनको मत छ, ‘संस्कृति, विश्वास र जीवनशैली पनि छन् । त्यही भएर यस्ता चित्रको मूल्य सदैव अतुलनीय हुन्छ ।’ 