चेपाङ बस्तीमा छोनाम
चितवनको राप्ती नगरपालिका–१३ कोराक ड्यामका भीमबहादुर प्रजा (चेपाङ) अघिल्लो हप्ता ढ्याङ्ग्रो बोकेर छिमेकी गाउँ जिम्लिङबाट घर फर्कदै थिए । 
हेटौंडा — चितवनको राप्ती नगरपालिका–१३ कोराक ड्यामका भीमबहादुर प्रजा (चेपाङ) अघिल्लो हप्ता ढ्याङ्ग्रो बोकेर छिमेकी गाउँ जिम्लिङबाट घर फर्कदै थिए । ‘पान्देले पछि आउँछु भनेका छन् । अहिले ढ्याङ्ग्रो मात्रै बोकेर झर्दै छु’ भीमबहादुरले भने । पान्दे भनेको चेपाङ समुदायको झाँक्री वा पुजारी हुन् । यीनै पान्देले ढ्याङ्ग्रो बजाउँदै र मन्त्र फलाक्दै नयाँ अन्न दिवंगत पित्रृहरूलाई चढाएपछि बल्ल अरुले खाने चलन छ । यही चलन चेपाङ समुदायले मौलिक पर्व ‘छोनाम’ को रूपमा मनाउँदै आएका छन् । भदौ लागेपछि चेपाङ गाउँमा पान्देको मन्त्र र ढ्याङ्ग्रोको आवाज सुरु हुन्छ । हरेक घरमा फलेको नयाँ खाद्यन्न, तरकारी, फलफुल, कन्दमुल पित्रृलाई चढाउने कार्यको थालनी हुन्छ । भीमबहादुरका अनुसार यसपछि न्वागी खाइन्छ । भदौ लागेपछि चेपाङ बस्तीमा मकै तयार हुन्छ । घिरौला, पिँडालु, चिचिन्डा पनि फलेका हुन्छन् । पानी नलाग्ने पाखो बारीमा रोपेको घैया पाक्ने बेला पनि यही हो । ‘यी सवै अन्न हामीले कुललाई चढाएपछि मात्रै बल्ल आफु खान्छौं’ कोराक किरनटारका हर्कबहादुर चेपाङले भने । भदौ पहिलो साता नै उनले छोनामको विधि पूरा गरेर घरमा फलेका तरकारीहरू खान सुरु गरेका छन् । किरनटारकै ६६ वर्षीय लालबहादुर चेपाङ त्यो भेगकै कहलिएका पान्दे हुन् । उनका अनुसार भदौ लागेपछि छोनाम सुरु हुन्छ । यो महिनाको सोमबार वा बिहीबार घरगाउँमा छोनामको काम हुन्छ । विस २०६४ सालदेखि नेपाल चेपाङ संघले भदौ २२ लाई छोनाम मनाउने दिनका रुपका घोषणा गरेको छ । ‘छोनाम के हो, कसरी मनाइन्छ भनेर सवैलाई जानकारी दिने उद्देश्यले छोनाम समारोह गर्न थालेका हौं’ संघका पूर्व अध्यक्ष गोविन्दराम चेपाङले भने । नयाँ पुस्तालाई संस्कृति सिकाउन पनि यस्ता समारोहले सघाउने संघका अर्का पुर्व अध्यक्ष पहलमान चेपाङले भने । चेपाङ समुदायमा धर्म परिवर्तनको लहर चलेको कारण पछिल्लो पुस्ता विस्तारै संस्कृतिप्रति बेखबर बन्दै छ । कोराकका हर्कबहादुर चेपाङका अनुसार क्रिस्चियन बनेका चेपाङहरूले छोनाम मनाउँदैनन् । जिल्ला तहमा कार्यक्रम नभए पनि चेपाङ बहुल राप्ती–१० को चेपाङ संघ वडा इकाइले सोमबार किरनटारमा छोनामको कार्यक्रम गरेको थियो । सामूहिक न्वागीमकवानपुरको राक्सिराङ गाउँपालिकाले छोनाम पर्वको अवसरमा शनिबार सार्वजनिक बिदा दियो । यहाँ चेपाङ समुदायको बाक्लो बस्ती छ । आइतबार बेलुकादेखि सोमबार बिहानसम्म राक्सिराङको केन्द्र चैनपुरमा चेपाङहरूले सामूहिक रूपमा छोनाम (न्वागी) पर्व मनाए । युवायुवतीहरू रातभर नाचगान गरे भने चेपाङ झाँक्रीहरूले आफ्नो पितृ र देवतालाई खुसी पार्न रातभर ढ्याङ्ग्रो ठोके । अगुवा चेपाङहरूले युवायुवती र झाँक्रीहरूलाई नाचेर हौस्याएका थिए ।अन्य समुदायको प्रभाव र धर्म परिवर्तनले क्रमशः आफ्नो संस्कृति र पहिचान गुमाउँदै गएको भए पनि केही चेपाङ युवाहरूको सक्रियतामा विगतका केही वर्षदेखि चेपाङ समुदायको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र ठूलो धार्मिक पूजा छोनाम (न्वागी) पर्व सामूहिक रूपमा मनाउँदै आएका छन् ।विगतमा भदौ पूर्णिमाका दिन चेपाङहरूले एक्लाएक्लै घरमा न्वागी पर्व मनाउँथे । अहिले सामूहिक रूपमा मनाउने गरेका छन् । चेपाङ संघले प्रत्येक वर्षको भदौ २२ गते सामूहिक छोनाम मनाउने निर्णय गरेअनुसार चैनपुरमा सामूहिक छोनाम मनाएको संघका मकवानपुरका अध्यक्ष पूर्णबहादुर चेपाङले बताए । संघद्वारा आयोजित कार्यक्रममा प्रदेश सांसद सन्तबहादुर चेपाङ, आदिवासी जनजाति संघका अध्यक्ष तीर्थ थापा, जनजाति नेता जंगबहादुर गुरुङलगायतको सहभागिता थियो ।छोनाम पर्व चेपाङ जातिको जीवनशैली र संस्कृतिसँग जोडिएको छ । उनीहरू कहाँ बस्छन् र के खान्छन् भन्ने कुरा यो पर्वले चिनारी दिन्छ । उक्त पर्वमा चेपाङका पुरोहित पान्दे झाँक्रीहरूले रातभर ढ्याङ्ग्रो ठोक्दै मन्त्रोच्चारण गरेर नयाँ अन्न देवता र पितृलाई चढाउँदै आफूहरूले पनि खाने गर्छन् । ‘यो चेपाङ जातिको सबैभन्दा ठूलो पर्व हो,’ प्रदेश सभा सदस्य सन्तबहादुर चेपाङले भने, ‘नयाँ अन्न र फलफूल भूमि र पितृलाई नखुवाएसम्म चेपाङ समुदायले खान नहुने भएकाले भूमि र पितृलाई खुवाउने गरिन्छ ।’ खोलाको शिर र जंगलको पुछारमा बस्ने चेपाङ जातिको पाखो र भिरालो जमिनमा उत्पादन भएका मकै, धान, पिडालु, घिरौला तथा विभिन्न अमिलो फलफूलहरू छोनामका पितृलाई (चढाएर) खुवाएर खाने गर्छन् । छोनाम (न्वागी) को दिन एकपाखे ढ्याङ्ग्रो ठोकेर झाँक्रीहरूले मन्त्रोच्चारण गर्छन् ।छोनामको बेला जग्गेमा चेपाङको पाखोबारीमा फलेको फलफूल र मकै तथा धान राख्ने गरिन्छ । जग्गे नजिकै आगोको धुनी लगाएर चेपाङका झाँक्रीहरू रातभर फलाक्ने गर्छन् भने युवायुवतीहरू नाचगानमा रमाउने गर्छन् । रोजगारीका निम्ति टाढा—टाढा गएका चेपाङ युवायुवतीहरू यो पर्वमा घर आउँछन् । ‘छोनामको दिन यसरी ढ्याङ्ग्रो ठोकिएन र मन्त्रोच्चारण गरिएन भने पितृ र देवता रिसाउँछन्,’ ६४ वर्षे झाँक्री रत्नबहादुर चेपाङले भने, ‘यसरी विधि पुर्‍याएपछि मात्र नयाँ अन्न र फलफुल खाने बाटो खुल्छ ।’ विधि नपुर्‍याईकन आफ्नो खुसीमा नयाँ अन्न खाएमा पितृ र देवताले दुःख दिने गर्छ,’ उनले भने । २०६८ सालको जनगणना अनुसार मुलुकमा ६८ हजार ३ सय ९९ चेपाङको जनसंख्या रहेको छ । मकवानपुरमा ९ हजार ७ सय ७८ पुरुष र ९ हजार ३ सय ७४ महिलासहित १९ हजार १ स ५२ जना चेपाङको बसोबास छ ।