अभावले जन्माएको निर्देशक- सोनाम लामा
रंगमकर्मीहरूका लागि एउटा प्रमुख समस्या छ, लेखक अभाव ! कथा लेखिदिने लेखककै अभावमा वर्षेनि अनुवादित नाटक बन्छन् । पछिल्लो समय केही नयाँ अनुहार लेखनमा सक्रिय त देखिन्छन् । तर, त्यो भीडमा पनि तामाङ समुदायका अनुहार नगन्य छन् । लेखक मात्रै होइन, निर्देशक पनि पाउन हम्मे-हम्मे हुन्छ ! यस्तै अभाव र आवश्यकताबीच जन्मिएका निर्देशक हुन् - सोनाम लामा । जो आफ्नो समुदायको कथा सुनाउन मस्त छन् । 
काठमाडौँ — रंगमकर्मीहरूका लागि एउटा प्रमुख समस्या छ, लेखक अभाव ! कथा लेखिदिने लेखककै अभावमा वर्षेनि अनुवादित नाटक बन्छन् । पछिल्लो समय केही नयाँ अनुहार लेखनमा सक्रिय त देखिन्छन् । तर, त्यो भीडमा पनि तामाङ समुदायका अनुहार नगन्य छन् । लेखक मात्रै होइन, निर्देशक पनि पाउन हम्मे-हम्मे हुन्छ ! यस्तै अभाव र आवश्यकताबीच जन्मिएका निर्देशक हुन् - सोनाम लामा । जो आफ्नो समुदायको कथा सुनाउन मस्त छन् । मण्डला नाटकघरमा मञ्चित नाटक 'मासिन्या', सोनामकै निर्देशनमा बनेको हो । यसअघि तामाङ समुदायकै कथामा बनेको नाटक 'सोनाम ग्याल्मो' निर्देशन गरेका उनी आफ्नै रुचीले निर्देशनमा होमिएका होइनन् । आफ्नो समुदायको कथा भनिदिने निर्देशकको अभावले नै सोनामलाई निर्देशनमा डोर्‍यायो । 'राम्रो निर्देशक भइदिएको भए अभिनयमै रमाउँथे नि ! तर, हाम्रो समुदायको कथा भनिदिने निर्देशक नै कम छन् । कलाकार त्यसमा पनि कम । अनि निर्देशक पनि कम । त्यसैले निर्देशनमा आउनु बाध्यताजस्तै बनिदियो,'सोनाम सुनाउँछन्, 'निर्देशक बन्नु त आफैं पनि छायाँमा पर्नु हो । निर्देशन गरिसकेकालाई अभिनयमा हत्तपत्त लिन पनि गाह्रो ।' निर्देशक बन्दा कलाकारभित्रको अभिनय छायाँमा पर्छ भन्ने सोनामलाई राम्रोसँग थाहा छ । तर, पनि निर्देशक बन्दाका तमाम चुनौति अंगालेर कथा वाचनमा रमाउँदैछन् । 'मासिन्या'का अर्का निर्देशक बद्धि तामाङमार्फत् 'मासिन्या'मा जोडिए । निर्देशनको जिम्मा पाइसकेपछि सुरुमै तामाङ कलाकार भेला गराए । रंगमञ्चमा छरिएर काम गरिरहेका कलाकार जम्मा त भए । तर, ती कलाकारका तामाङ भाषा नै कमजोर । गीत/संगीतमाथिको पकड ध्वस्त । तामाङ समुदायका कलाकार गैर-तामाङ समुदाय झैं । उनीहरुबाट काम निकाल्नु सोनामकै लागि चुनौति बन्यो ।'मासिन्या'को रिहर्सल दौरान सबै कलाकारलाई तामाङ भाषा-सँस्कृतिसँग नजिक गराउने अभ्यासमा लामो समय लागेको उनको अनुभव छ । 'हामीले बाँचिरहेको जीवनसँग नजिक रहेर काम गर्नु त मज्जाको कुरा हो । म तामाङ समुदायबाट, मैले त्यो समुदाय त्यहाँका पात्रहरु देखेको छु । भाषा जान्दछु । तर कलाकारमा त्यसको अभाव देखें । यो नाटकलाई आफ्नो भाषा, सँस्कृति र संगीत सिक्ने अवसरका रुपमा कलाकारले लिए भन्ने लाग्छ,'सोनाम सुनाउँछन्,'भौगोलिक, सामाजिक हिसाबले उनीहरुको जीवन जीउने शैली नै फरक । मासिन्याले उठाएको मुद्दा पनि चुनौतिपूर्ण नै थियो । कतिसम्म त्यो मुद्दालाई भन्न मिल्ने/नमिल्नेतर्फ लामो समय छलफल भयो ।'निर्देशनका हिसाबले 'मासिन्या' सोनामको दोस्रो नाटक हो । दुवै नाटकलाई अत्यधिक दर्शकले रुचाइदिए । मञ्चनरत नाटक 'मासिन्या'को सो थप भयो । रंगमञ्चमा तामाङ समुदायका कथामा नाटक विरलै बन्छन् । आफूले निर्देशन गरेका दुई नाटकले कमाएको सफलताले सोनाम भने दंग छन् । 'तामाङको नाटक पनि निकै कम बन्ने गरेको इतिहास छ । तामाङ समुदायको २ वटा नाटक गर्न पाउनु त मेरो सौभाग्य हो,'सोनाम भन्छन्,'यस्तो अवस्थामा नाटक लेख्छु भन्नु त हाम्रो समुदायका लागि दुर्लभ विषय भइहाल्यो नि ! मासिन्यालाई तीन कविले लेखेर ल्याउनु नै ठूलो हो ।' हरेक साँझ मण्डलामा दर्शकको घुइँचो देख्दा सोनामले चाल पाएसके, आफ्नो समुदायको कथा आफैंले भन्नुको ताकत ! आफ्नो समुदायको कथा सुनाउन सोनामलाई यो भीडले झन हौस्याएको छ । त्यतिबेला फूलमान बलसँग 'सोनाम ग्याल्मो'को कथा माग्न अन्य समुदायका रंगकर्मी नपुगेका होइनन् । तर, त्यतिबेलै पनि आफ्नो कथालाई आफैंले भन्नुपर्छ भन्ने धारणाले 'सोनाम ग्याल्मो' निर्देशन गरे, सोनामले । जंगबहादुरलाई जारले काटेको तामाङ मिथमा आधारित नाटकले चर्चा पायो । नाटकले निर्देशनमा सोनाम चिनायो । सोनाम ग्याल्मोलाई कवि तथा संचारकर्मी बलले लेखेका थिए । 'मासिन्या'लाई पनि तामाङ समुदायका तीन सक्रिय कविले लेखेका हुन् । नाटक लेखनमा कविहरुको झुकावले नै देखाउँछ रंगकर्मको खास अभाव । 'सोनाम ग्याल्मो'पछि सोनामलाई त्यही स्तरको नाटक गर्नुपर्छ भन्ने थियो । तर, पाँच वर्षको अन्तरालमा नाटक लेखिदिने कोही भइदिएनन् । दर्शक सोनामलाई सोधिरहन्थे,'खोइ त ? अर्को नाटक कहिले ? उनी जवाफ भेट्थेनन् । 'सेनाको चेली'लगायतका केही छिटपुट काम गरिसकेपछि सोनामलाई लाग्यो,'अब फेरि तात्नुपर्छ' । यसबीच आफ्ना समुदायका लेखकहरुबीच धाए, फूलमान बलदेखि बिना थिङकहाँ पुगे । त्यही क्रममा बुद्धि तामाङले सोनामलाई भेट्न बोलाए । कवि राबत र बुद्धिसँगको त्यही भेटले सोनामलाई 'मासिन्या'सँग जोड्यो । कथा खोज्दै थिए, 'मासिन्या' फेला पर्‍यो । अनि बुद्धिसँग मिलेर 'मासिन्या' निर्देशन गरे । सोनाम तीमध्येमै पर्छन्, जसले बाल्यकालमै कलाकार बन्ने छनक देखाइसकेका हुन्छन् । ‍बाल्यकालदेखि नै नाच्न/गाउनमै रुची राख्ने । विद्यालयका कार्यक्रममा प्रस्तुति दिइरहने । गाउँ/घरमा क्लब स्थापना गर्दै गलत कार्यमाथि प्रश्न उठाउँथे । संगीतमा निकै रुची । २०६८ तिर काठमाडौं आउँदा संगीत गर्छु भन्ने सोच थियो । गीत लेख्न र गाउन औधी मनपर्ने । त्यतिबेला उनले फूलमान बलको नाटक 'म्हेन्दो माया' हेरे । उक्त नाटक हेरिसकेपछि सोनामको धरातल हल्लियो । उनलाई लाग्यो,'आम्मामा यस्तो पनि हुँदो रहेछ' । आफ्नो समुदायको कथाले सोनामलाई छोएन मात्र, रंगकर्मप्रति नै झुकाव बढाइदियो । सोझै पुगे, शिल्पी थिएटरको अभिनय कक्षातिर । तीन महिने थिएटर कोर्समा पनि उनको झुकाव संगीततिरै । शिल्पीमा अभिनय सिकेपछि 'एल्लो कमेडी'मा एकल प्रस्तुति दिए । पशुपति राई निर्देशित 'धोंच्वलेचा' गरे । विस्तारै सम्बन्ध विस्तार हुँदै गयो । त्यसपछि 'सोनाम ग्याल्मो' निर्देशन गरे । 'फूलमान बलको नाटकबाट प्रभावित भएर सुरु भएको यात्रा उहाँको दोस्रो नाटकको निर्देशनसम्म आइपुग्यो । यो संयोग नै भनौं,'उनले आफ्नो रंगकर्मको यात्रा सम्झिएँ । तीन महिने कोर्सपछि शिल्पीमै २ वर्ष काम गरे । 'लाटो पहाड', 'मञिपा लाखे', 'हारजीत', 'पाहुनाघरकी साहुनी'लगायतका आधा दर्जननाटक गरे । त्यसपछि फ्रिल्यान्सर बनेर केही फिल्ममा अभिनय गरे । 'रुदाने'मा रुदानेको साथि बने । 'लो' नामको पात्रले रुदानेसँग तामाङ भाषा बोल्नु पर्थ्यो । साथीसँगको केही दृश्यमा अभिनय गरे । फिल्मको अझै प्रदर्शनको टुंगो छैन ।'सेतो सूर्य'को गजब्बकै किस्सा रहेछ । 'लाटो पहाड'मा देखेपछि निर्देशक दीपक रौनियारले सोनामले त्यही चरित्रका लागि फिल्ममा छाने । दयाहाङ राईसँग केही दृश्यमा अभिनय गरे । आफन्त बितेर गाउँ फर्कँदा दयालाई खोला पार गराइदिनुपर्ने डुङ्गा चालकको भूमिका । उनकै भाषामा गजब्बकै चरित्र पाए । उक्त दृश्यमा दयाले खोला पार गराइदिनुपर्ने अनुरोध गर्छन् । उनी रक्सीको मस्त निन्द्रामा हुन्छन् । त्यतिकैमा डुंगा खियाउँदै दयाले खोला तर्छन् । आँखा खोल्दा सोनामको होस खुल्छ । रक्सी पिउँदै दिएको उक्त दृश्यमा गरेको अभिनयले आशावादी थिए । 'सेतो सूर्य'ले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अवार्ड थाप्दा गमक्क पर्दै सोनाम फिल्मको समाचार पोस्ट्याउँथे । खुसी साट्थे । एकदिन सामाजिक सञ्जालमै आशा मगरातीले सम्पादनका क्रममा उनी अभिनित उक्त दृश्य काट्नुपरेको सुनाइदिइन् । त्यतिबेला सोनामको चित्त दुख्यो । तर, अहिले सोनामले फिल्म सम्पादनको यस्ता विविध पक्ष बुझिसकेका छन् । 'यता नेपालमा चलाउँदा त्यो दृश्य राख्ने कुरा थियो । तर, फिल्ममा मैले कहीँ आफूलाई देखिनँ । अहिले म्युजिक भिडियो बनाउँदा पनि कति दृश्यलाई चाहँदा चाहँदा पनि राख्न सकिँदैन । सायद त्यो फिल्ममा म भएको दृश्यले कथा वाचनमा खासै सहयोग गरेन होला । त्यतिबेला चित्त त दुख्यो होला तर अहिले मैले बुझेको छु,'सोनाम सुनाउँछन् ।संगीतप्रतिको सोनामको झुकाव 'मासिन्या'मा पनि झल्किएको छ । नाटकमा कथा भन्न डम्फुको तालमा संगीतको प्रयोग गरिएको छ । अधिकांश ठाउँमा दृश्य परिवर्तन हुँदा पृष्ठभूमिमा पार्श्व संगीत गुञ्जन्छ । यसलाई सोनामले तामाङ सँस्कृतिसँग जोडेका छन् । 'हाम्रो गाउँघरमा अझै पनि चौतारामा गफिएर छुट्टिँदा आमाहरुले गीत गुनगुनाउँदै छुट्छन् । खासमा हाम्रोमा यसरी ट्रान्जिट म्युजिक हुने गर्छ । सोनाम ग्याल्मो गर्दासम्म पनि मलाई यसबारे हेक्का थिएन,'सोनामले भने,'त्यसैले हामीले दृश्य परिवर्तन गर्दाका अधिकांश दृश्यमा यसरी गीतको प्रयोग गर्‍यौं ।' 'मासिन्या'का अधिकांश दृश्यमा संगीतले सुत्रधारकै काम पनि गर्छ । एउटा दृश्यमा नाटकको प्रमुख पात्र साङ्बोले हराएका प्रेमी च्याङ्बा सम्झिन्छिन् । त्यसपछि पृष्ठभूमिमा गुञ्जन्छ,'ओ कोन्जोस्योम, ओ कोन्जोस्योम....! मायाको जरिबाना तिर्नुलाई भनिदेउ केके गर्नुपर्छ । एकबारको जुनी बाँचनुलाई कतिचोटी मैले मर्नुपर्छ ?' अर्को दृश्यमा च्याङ्बा खुकुरीमा धार लगाउँदै हुन्छन् । उनको परिस्थिति संगीतबाट व्यक्त हुन्छ, 'आकाशै डुल्ने चरी नि साँझ परेपछि फर्किन्छ काँ पुग्यो होला यो मनको चरी सुनसानै पारी चौतारी । सम्झेर छाती चर्किन्छ आँसुको झरी दर्किन्छ । पानीले छोडेको मूलजस्तो बासना उडेको फूलजस्तो । एक्लो भो बूढो चौतारी सन्तानले छोडेको कुलजस्तो छातीमा गढ्छ शूलजस्तो ।' कवि राबतले लेखेका यी गीतमा सोनाम आफैले लय भरेका हुन् । त्यही तामाङ लयमार्फत सोनामले 'मासिन्या'को कथा भनेका छन् ।