सहस्राब्दी पदमार्गको फेरो
प्रविधिको व्यापकता र व्यस्त जीवनशैलीका कारण प्राकृतिक वातावरणबाट हामी टाढा हुँदै गएका छौँ । हाम्रा अधिकांश सहरी क्षेत्र पर्याप्त खुला ठाउँ, बगैँचा, रुख, सफा नदी र प्रकृतीमैत्री संरचनाविहीन घरैघरले भरिएका घना बस्ती बनेका छन्, कतै बन्दैछन् । त्यसैले हामी प्रकृतिबाट टाढा कृत्रिम वातावरणमा कैद बन्दै गएका छौँ । यसको सबभन्दा ठूलो असर हुर्किंदो पुस्तामा परिरहेको छ । हाम्रा बच्चा बढीभन्दा बढी समय मोबाइल, ल्यापटप र टीभीमा झुम्मिएर बस्न वा प्लास्टिकका खेलौनासँग खेल्न बाध्य छन् । यसले बालबालिकाको चौतर्फी विकास हुनलाई मात्र रोकेको छैन, बिस्तारै प्रकृितबाट पनि उनीहरूलाई बिमुख बनाउँदै लगेको छ ।
- कृष्णप्रसाद भुसाल प्रविधिको व्यापकता र व्यस्त जीवनशैलीका कारण प्राकृतिक वातावरणबाट हामी टाढा हुँदै गएका छौँ । हाम्रा अधिकांश सहरी क्षेत्र पर्याप्त खुला ठाउँ, बगैँचा, रुख, सफा नदी र प्रकृतीमैत्री संरचनाविहीन घरैघरले भरिएका घना बस्ती बनेका छन्, कतै बन्दैछन् । त्यसैले हामी प्रकृतिबाट टाढा कृत्रिम वातावरणमा कैद बन्दै गएका छौँ । यसको सबभन्दा ठूलो असर हुर्किंदो पुस्तामा परिरहेको छ । हाम्रा बच्चा बढीभन्दा बढी समय मोबाइल, ल्यापटप र टीभीमा झुम्मिएर बस्न वा प्लास्टिकका खेलौनासँग खेल्न बाध्य छन् । यसले बालबालिकाको चौतर्फी विकास हुनलाई मात्र रोकेको छैन, बिस्तारै प्रकृितबाट पनि उनीहरूलाई बिमुख बनाउँदै लगेको छ । रुख, वन, चरा, पुतली, जनावर, कलकल बग्ने झरना÷नदी केवल स्क्रिनमा मात्र उनीहरूले देख्न पाएका छन् । बालबालिका मात्र होइन, अन्य उमेर समूहका मानिस पनि स्वच्छ हावा लिँदै, चराको चिरबिर आवाज सुन्दै प्रभातकालीन र सन्ध्याकालीन पैदल यात्रा गर्न पाउँदैनन् । खासमा हामीले सहरमा स्वस्थ र गुणस्तरीय जीवनयापनका न्यूनतम मापदण्ड पनि कायम गर्न सकिरहेका छैनाँै । बच्चालाई दूध कहाँबाट आउँछ भन्यो भने डेरीबाट भन्छन्, चामल सोध्यो भने पसलबाट, रुख कस्तो हुन्छ भन्दा सजाउन राखेका प्लास्टिकका पूmल देखाउँछन्, माछा कहाँ बस्छ भन्दा एक्वारियममा भन्छन् । यस खालको सहरी व्यस्त दैनिकी र तनावबाट टाढा रहेर एकैछिन भने पनि प्रकृतिको नजिक पुगेर शारीरिक र मानसिक पुनर्ताजगी पाउन हाल ‘हाइकिङ’ र ‘ट्रेकिङ’जस्ता प्राकृतिक वातावरणमा पैदल यात्रा गर्ने लहर बढ्दो छ । स्वच्छ हावा लिँदै, मनोरम दृश्यावलोकन गर्दै, चराको चिरबिर आवाज सुन्दै उकाली–ओराली पैदल यात्रा गर्नका लागि ‘हाइकिङ’ तथा ‘ट्रेकिङ’ एक उत्तम विकल्प बन्दै गएका छन् । यसले देशको प्रकृति मात्र होइन, त्यहाँको भूगोल, समाज, संस्कृति र जनजीवन बुझ्न तथा सिक्न पनि मद्दत गर्छ । बिदाको दिन बिहान निस्केर दिनभरको पैदल यात्रापछि बेलुकी घरै फर्किन चाहनेका लागि ‘हाइकिङ’ पहिलो रोजाइ हुन सक्छ भने केही दिनको पैदल यात्राका लागि ‘ट्रेकिङ’ उपयुक्त हुन्छ ।काठमाडौँ उपत्यका वरिपरि शिवपुरी, नागार्जुन, गोकर्ण, सुन्दरीजल, तारेभीर, झोर, फर्पिङ, चम्पादेवी, चन्द्रागिरि, बुङ्मती, गोदावरी, फूलचोकी, लाँकुरीभन्ञ्याङ, साँगा, चाँगुनारायण, पनौती, नमोबुद्ध, नगरकोट, साँखु, बल्थली, गुण्डु, ककनीजस्ता ठाउँ ‘हाइकिङ’का लागि परिचित छन् । त्यसैगरी मध्य पहाडदेखि उच्च हिमालसम्म पुग्न सकिने सयौँ पदमार्ग हाम्रो देशमा छन् र यी विश्वमै परिचित पनि छन् । पछिल्ला वर्ष यी क्षेत्रमा विदेशी पर्यटक मात्र होइन, स्वदेशी पर्यटक पनि व्यक्तिगत, संस्थागत र सामूहिक अभियानका रूपमा उल्लेख्य सङ्ख्यामा पदयात्रामा जाने गर्छन् तर अधिकांश पदमार्गमा यात्रा गर्न सबै उमेर समूह, मध्यम आय हुनेहरू र लामो समय फुर्सद निकाल्न नसक्नेहरूका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा एउटा छनोट हुन सक्छ– ‘सहस्राब्दी’ (मिलेनियम) पदमार्गको यात्रा ।   सहस्राब्दी पदमार्ग तनहुँको दुलेगौँडादेखि स्याङ्जाको रामबाछासम्म ७२ किलोमिटर दूरीको छ । दुलेगौँडा पृथ्वी राजमार्गमा पर्छ भने रामबाछा सिद्धार्थ राजमार्गमा । सन् २००० बाट सुरु भएकाले यस पदमार्गको नाम नै सहस्राब्दी पदमार्ग राखिएको हो । यो पदमार्ग समुद्रको सतहबाट ४२० देखि एक हजार ७०९ मिटरसम्मको उचाइमा रहेको छ । धेरै उचाइ तथा उकालो–ओरालो हिँडन नसक्नेहरूका लागि पनि यो पदमार्ग उपयुक्त छ । तनहुँको शुक्लागण्डकी नगरपालिका, स्याङ्जाका पुतलीबजार नगरपालिका, बिरुवा गाउँपालिका, भीरकोट नगरपालिका र वालिङ नगरपालिका भएर यो पदमार्ग गएको छ । बढीमा छ रात सात दिनमा सहजै यो पदमार्गको यात्रा सम्पन्न गर्न सकिन्छ ।  पदमार्गको कोल्माकोट, भैँसेगौँडा, फारथुँ, बुढाकोटलगायत स्थानबाट एकसाथ धवलागिरि, अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला, माछापुच्छ«े, लमजुङ हिमाल, गणेश हिमाल, मनास्लु हिमालको सुन्दर दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ । पदयात्राका क्रममा तरेली परेका महाभारतका पहाडी शृङ्खला, कालीगण्डकी नदी, आँधीखोला र अन्य साना नदीले बनाएका खोँच र बेँसीहरू, सूर्योदय र सूर्यास्तका मनोरम दृश्य अवलोकन गर्न पाइन्छ । पदमार्ग क्षेत्रमा पर्ने धार्मिक एवं ऐतिहासिक स्थल, दृश्यावलोकन स्थल, घरबासलगायत विषयलाई समेटेर विस्तृत गुरुयोजना बनाइएको मिलेनियम ट्रेक व्यवस्थापन समितिका महासचिव हर्क गुरुङले जानकारी दिनुभयो । पर्यटकीय सम्पदाको पहिचान गर्दै धार्मिक, ऐतिहासिक एवं पुराताìिवक सम्पदाको संरक्षण र विकासका साथै पदमार्ग क्षेत्रमा पर्ने रक गार्डेन, चरा तथा अन्य वन्यजन्तु अवलोकन, मिलेनियम गुफा, थुम्काथुम्कीलगायतको संरक्षण र प्रवद्र्धनलाई गुरुयोजनाले मार्गदर्शन गरेको छ ।गत कात्तिक महिनाको अन्तिम साता सहस्राब्दी पदमार्गको एक मुख्य आकर्षक स्थान स्याङ्जा पुतलीबजार नगरपालिका–२, राङभाङस्थित भैँसेगौँडामा पुग्दा प्राकृतिक विज्ञानका विभिन्न सङ्कायमा स्नातक र स्नातकोत्तर अध्ययनरत १३ जना युवा अनुसन्धातासँग भेट भयो । करिब तीन हप्ता लामो ‘वन्यजन्तु अनुसन्धान विधि तालिम’मा भाग लिन यी युवा त्यहाँ जम्मा भएका थिए । गत १० वर्षको अवधिमा १२० भन्दा बढीले यो तालिम लिइसकेका छन् । प्रकृतिमै अभ्यास गराउँदै सिकाइने यस खालको वन्यजन्तु अनुसन्धान तालिमले नेपालको वन्यजन्तु, तिनको बासस्थान अनुसन्धान र संरक्षणको क्षेत्रमा उल्लेख्य योगदान पु¥याएको देखिन्छ । पछिल्ला चारवटा तालिममा यसै क्षेत्रमा भएका छन्; जसमा वरिष्ठ वन्यजन्तुविज्ञ प्राध्यापक करनबहादुर शाह, स्तनधारी जनावर तथा लाटोकोसेरोविज्ञ राजु आचार्य, पन्छीविद् सोम जी.सी., पुतलीविज्ञ सुरेन्द्र परियारलगायत अन्य विषयगत विज्ञले प्रशिक्षण दिँदै आउनुभएको छ ।  सहस्राब्दी पदमार्ग प्राकृतिक, सांस्कृतिक, पुराताìिवक, धार्मिक, ऐतिहासिक सम्पदाका साथै जैविक विविधतामा अनुपम मध्यपहाडी क्षेत्रको एक उत्कृष्ट पदमार्गका साथै वन, वन्यजन्तु, वातावरण र सामाजिक अध्ययनको क्षेत्रमा रुचि राख्नेका लागि खुला प्राकृतिक विश्वविद्यालय हो । तीन दिनसम्म युवा अनुसन्धानकर्तासँग चरा सर्वेक्षण गर्दा राङभाङ क्षेत्रमा नेपालमा मात्र पाइने काँडे भ्याकुर, विश्वमै दुर्लभ गिद्ध र गोमायु महाचिलसहित १०३ प्रजातिका चरा अवलोकन ग¥यौँ । यस पदमार्ग क्षेत्रमा करिब ४५ प्रजातिका स्तनधारी जनावर, १७२ प्रजातिका चरा, ११५ प्रजातिका पुतली हालसम्म अभिलेख भइसकेका छन् । सांस्कृतिक रूपमा पनि धनी यस क्षेत्रमा मगर समुदायको सोरठी, यानीमाया, गुरुङ समुदायको घाँटु, ब्राह्मण, क्षेत्रीको बालनलगायत सांस्कृतिक नाच, परम्परागत बसाइ, प्रचलन तथा रहनसहन र मौलिक खेतीपाती तथा अन्न भण्डारका तरिकाहरू पनि भेटिन्छ । ठाउँ ठाउँमा घरबास (होमस्टे)को व्यवस्था भएको हँुदा स्थानीय समुदायसँग सँगै बस्न तथा घुलमिल हुन पनि सकिन्छ । पदयात्रा मार्गमा हाल १७ वटा होमस्टे सञ्चालनमा रहेको मिलेनियम ट्रेक व्यवस्थापन समितिका सदस्य एवं मिलेनियम भैँसेगौँडा सामुदायिक होमस्टेका अध्यक्ष बालकुमार गुरुङले जानकारी दिनुभयो । यस पदमार्गमा हिँड्दा हरेक घण्टा फरक प्राकृतिक र भौगोलिक विशेषता र धार्मिक–सांस्कृतिक–ऐतिहासिक स्थल भेट्न सकिने हुँदा यात्रा रोमाञ्चक र जानकारीमूलक हुन्छ । शारीरिक कसरत र रमाइलो त भइहाल्छ, नयाँ ठाउँ, वनस्पति, जीवजन्तु र मानिसको जीवनशैलीबारे पनि धेरै कुरा बुझ्न सकिन्छ । यति हुँदाहुँदै पनि सहस्राब्दी पदमार्गको व्यापक प्रचारप्रसार तथा प्रवद्र्धनमा अभैm धेरै काम गर्नुपर्ने देखिन्छ । पर्यटकीय गन्तव्य र अनुसन्धान सम्भाव्यता बोकेका स्थानको पहिचान र थप अध्ययनको खाँचो छ । स्थानीय सरकार र सरोकारवाला निकायको समन्वय र सहकार्यलाई थप बलियो बनाउनुपर्छ । पदयात्रामा जानेहरूले पनि अनुशासित भएर यात्रा गर्नुका साथै स्थानीय संस्कृति, धार्मिक आस्था, जीवनशैली र गाउँलेको सम्मान गर्नैपर्छ । बोटबिरुवा नभाँच्ने, जङ्गली जनावरलाई नजिस्क्याउन, जथाभावी फोहोर नफ्याँक्नेजस्ता प्रकृतिमैत्री तथा उत्तरदायी क्रियाकलापको पनि पालना गर्नुपर्ने हुन्छ । सहरको धुवाँ–धुलो, कोलाहल र ध्वनि प्रदूषणबाट टाढा शरीरका तन्तु र अङ्गहरू चलायमान बनाउँदै हिमाली, पहाडी भू–दृश्य, प्रकृति, समाज, धार्मिक–सांस्कृतिक स्थल, वनस्पति, वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गी हेर्न सहस्राब्दी पदमार्गको फेरो मार्न निस्कने होइन त ।   