पृथ्वी जोगाउने प्रण गरौं
‘संसार’ अर्थात् पृथ्वी । गर्भाशयमा अस्थिर अग्निपुञ्ज बोकेर बसेकी पृथ्वीको शरीर पनि दिन प्रतिदिन रापिन थालेको छ । अनि त्यसको प्रत्यक्ष असर परिरहेको छ, पृथ्वीका सन्तानमाथि । अत्यधिक गर्मीको प्रभावबाट कुनै पनि जीव अक्षुण्ण रहन सक्दैनन् ।
‘संसार’ अर्थात् पृथ्वी । गर्भाशयमा अस्थिर अग्निपुञ्ज बोकेर बसेकी पृथ्वीको शरीर पनि दिन प्रतिदिन रापिन थालेको छ । अनि त्यसको प्रत्यक्ष असर परिरहेको छ, पृथ्वीका सन्तानमाथि । अत्यधिक गर्मीको प्रभावबाट कुनै पनि जीव अक्षुण्ण रहन सक्दैनन् ।पशुपक्षी, जलचर, थलचर एवम् कीटपतङ्गलाई त थाहा नहोला कि पृथ्वी किन यति धेरै तातिइरहेकी छन्, तर के हामी मानिसलाई पनि थाहा छैन होला र ? यदि थाहा छ भने पृथ्वीलाई बचाउने कोसिस गर्ने कि नगर्ने ? कसैले गरिदेला भनेर मुख ताकेर बस्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्दै हामी प्रत्येकले ढिला नगरी आ–आफ्नो ठाउँबाट पृथ्वीलाई जोगाउने अभियानको सुरुवात गर्न जरुरी छ । पृथ्वी किन तातिइरहेकी छन् ?पृथ्वी र सूर्यबीचको दूरी हिजो जति थियो, आज पनि त्यति नै छ र भोलि पनि त्यति नै रहनेछ । यही निरपेक्ष सत्य हो । तर हिजोभन्दा आज पृथ्वीको तापक्रम प्रत्येक वर्ष किन बढ्दै गइरहेको छ त ? केही वर्षअघिसम्म अधिकतम तापक्रम २८ डिग्री सेल्सियस पुग्ने काठमाडौंमा हिजोआज ३५ डिग्री सेल्सियस तापक्रम पुग्नु सामान्य हुन थालिसक्यो । तराई–मधेशका गाउँसहरमा त बाँच्न गाह्रो पर्ने अवस्था सिर्जना भइसकेको छ ।यही वर्ष नेपालगन्ज, धनगढी, भैरहवालगायत स्थानहरूमा दिउँसोको समयमा ४५ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथिसम्म तापक्रम मापन भएको छ । यसो हुनुको प्रमुख कारण भनेको वातावरणीय प्रदूषणमा अत्यधिक वृद्धि, अनियन्त्रित बसोबास, जथाभाबी कङ्क्रिटको संरचना निर्माण, भूमिगत पानीको अनियन्त्रित दोहन, नदीनाला र वनजङ्गलजस्ता प्राकृतिक स्रोतको विनाश एवम् मानवसिर्जित प्रकोपहरू नै हुन् । देशको आर्थिक समृद्धिका लागि उद्योगधन्दा एवम् कलकारखानाहरू खुल्न एकदम जरुरी छ । यसले देशको आर्थिक रूपान्तरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नुका साथै देशमै रोजगारी सिर्जनासमेत गर्ने वातावरण तयार हुन्छ । तर वातावरण प्रदूषण रोकथामका लागि उद्योगधन्दा एवम् कलकारखानाले आधुनिक प्रविधिको अनुसरण गर्दै प्रकृतिप्रतिको आफ्नो जवाफदेहिता प्रकट गर्नैपर्छ ।यस कार्यका लागि सम्बन्धित निकायले वातावरण प्रदूषण नियन्त्रणका लागि पालना गर्नैपर्ने न्यूनतम मापदण्ड पूर्णरूपले पालना भएको वा नभएको नियमन गर्न जरुरी छ । साथै, हरेक घरमा धूवाँरहित चुलोको स्थापना गर्ने गराउने सम्बन्धमा समेत स्थानीय सरकार र सरोकारवालाहरूले कदम चाल्नैपर्ने देखिन्छ । चुलोबाट निस्किने धूवाँ, डढेलो र उद्योग/कलकारखानाबाट निस्किने धूवाँबाट निस्किने हानिकारक ग्यास जस्तैः कार्बन मोनोअक्साइड, एमोनिया, मर्करीलगायतको उत्सर्जनमा ह्रास ल्याउन सकिन्छ । यस्ता खतरनाक ग्यासहरू आजको पृथ्वीको बढ्दो तापक्रमका लागि प्रमुख जिम्मेवार तत्त्व हुन् ।अनियन्त्रित बसोबासनेपालका प्रमुख सहर (हाल प्रदेश राजधानीहरूसमेत) मा अनियन्त्रित बसोबास वृद्धि हुनु पर्यावरणीय सङ्कटको अर्को प्रमुख कारण हो । युवाहरू विदेशिने र तिनका परिवार सहर पस्ने क्रम तीव्र रूपमा बढेको छ । फलस्वरूप गाउँघर खासगरी पहाडमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो छाड्नुका साथै वनजङ्गलमा बर्सेनि डढेलोको क्रम बढिरहेको छ ।सहरमा बढिरहेको अनियन्त्रित जनसङ्ख्या वृद्धिले भीडभाड बढाउनुका साथै उचित बासको प्रबन्ध बढाउनुपर्ने क्रमलाई पनि बढावा दिइरहेको छ । न्यूनतम आधारभूत आवश्यकता र आयमूलक रोजगारमा सहज पहुँच गाउँमै उपलब्ध गराउन सकिने अवस्था सिर्जना गर्न सकिन्थ्यो भने न युवापुस्ता विदेश जाने रहर गर्थे न त उनका परिवार नै गाउँ खाली गर्दै सहरतिर बसाइँ सर्थे । हिमाल, पहाड र तराईका गाउँसहर सबैतिर समानान्तर बसोबास गराउने अभियान स्थानीय सरकारले अब तत्काल सुरु गर्नुपर्ने देखिन्छ । साथै, प्रत्येक घर अगाडि कम्तीमा पनि दुई रूख अनिवार्य रोप्नैपर्ने प्रावधान पनि ल्याउन जरुरी देखिन्छ ।२०७२ सालको भूकम्पले गोरखा, सिन्धुपाल्चोक, दोलखा र रसुवा जिल्लाहरूमा पुर्‍याएको संरचनागत क्षतिको पुनर्निर्माण गर्ने क्रममा विभिन्न दाता तथा नेपाल सरकारले संरचना पुनर्निर्माण गर्दा कङ्क्रिटकै पक्की घर बनाउनुपर्ने प्रावधान ल्याए । फलस्वरूप हाल नेपालका सहरहरूमा मात्र नभई गाउँगाउँमा समेत परम्परागत शैलीका घर र संरचना हटाउँदै कङ्क्रिटका संरचना निर्माण भइरहेका छन् ।धेरै जिल्लामा त स्थानीय निकायले नै कङ्क्रिटको भ्युटावरसमेत निर्माण गर्न भ्याइसकेका छन् । प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम कम गर्नका लागि आधुनिक प्रणालीबाट परम्परागत शैलीकै घरहरू निर्माण गर्न र गराउन पनि सकिन्छ भन्ने कुराको हेक्का राखिएन । जापानमा आठ रेक्टर स्केलसम्मका भूकम्प जाँदासमेत कुनै संरचनामा क्षति नपुग्ने तरिकाले घर निर्माण गरिन्छन् । तर हामीले सिर्फ कङ्क्रिटको संरचनालाई बढावा दियौं, जसका कारण हाम्रा गाउँहरूमा पानीका मुहान सुकिरहेका छन् । कङ्क्रिटको फोहोर थुप्रिरहेको छ । उत्पादनमुखी जमिनमा त्यस्ता फोहोर गाड्नु भनेको पनि जमिनको उत्पादकत्व र भूमिगत पानीको स्रोतमा ह्रास ल्याउनु हो । पानीको अनियन्त्रित दोहननेपालका अधिकांश सहर र तराई क्षेत्रमा डिप बोरिङ गर्ने क्रम धेरै बढिरहेको छ । अझ डिप बोरिङ गरेर पानीको पाइपलाई खुला छोड्ने प्रवृत्ति त झन् हानिकारक छ । पृथ्वीले जति मात्रामा भूमिगत पानी निर्माण गर्न सक्छिन्, जति मात्रामा पानीलाई शुद्धीकरण गर्न सक्छिन्, त्यो भन्दा अत्यधिक पानी बोरिङको माध्यमबाट खेर गइरहेको हुन्छ । अनावश्यक भूमिगत पानीको दोहनले भविष्यमा खडेरी निम्त्याउनुका साथै भावीपुस्ताका लागि भूमिगत पानी नै नरहने अवस्थासमेत सिर्जना हुन सक्छ । यस्तो किसिमको अनियन्त्रित भूमिगत दोहनलाई स्थानीय निकाय वा सरोकारवालाले उचित ध्यान दिएको देखिँदैन ।त्यतिमात्र कहाँ हो र ? पिउने पानी शुद्धीकरणका लागि आधुनिक फिल्टरहरू अहिले हरेक घरघरमा जडान गर्न थालिएको छ । तर ती फिल्टरबाट एक लिटर पानी शुद्धीकरण हुँदा न्यूनतम दुई लिटर पानी खेर गइरहेको हुन्छ । सिंगापुरले आफ्नो देशको फोहोर र ढलको पानीलाई प्रशोधन गरेर पिउनयोग्य पानीमा रूपान्तरण गरेर संसारलाई चकित बनाइरहेको अवस्थामा हामीचाहिँ सफा पानीलाई अशुद्ध भन्दै ढलमा बगाइरहेका छौं । बरु परम्परागत शैलीकै सिलिन्डरयुक्त फिल्टरबाट पानी शुद्धीकरण गर्दा वा पानी उमालेर सफा कपडाले छान्दा पानी खेर जाँदैनथ्यो । तसर्थ प्रविधिको देखासिकी गरेर आधुनिकीकरणतर्फ अग्रसर हुँदै गर्दा हामीले जल संरक्षण गर्ने दायित्वलाई बेवास्ता गरेका होइनौं र ? प्राकृतिक स्रोतको विनाशनदीनाला, वनजङ्गल, चरणक्षेत्र तथा चुरेजस्ता प्राकृतिक स्रोतहरूको विनाश जलवायु परिवर्तन गराउन र पृथ्वीको तापक्रम बढाउनमा भूमिका निर्वाह गर्ने अर्को प्रमुख कारण हो । भूमिगत पानी जतिजति कम हुँदै गइरहेको छ, त्यति नै नदीनाला सुक्ने क्रम बढ्दो छ ।जमिनको मूल रिचार्ज हुन नपाउँदा र वनजङ्गलमा चट्याङबाट लाग्ने डढेलोका कारणले प्राकृतिक स्रोतमा क्षति पुग्नुका साथै सुक्खा पहिरो जाने, जमिन भासिने, पहाडै फुटेर बग्ने जस्ता विपद्का घटना दिनानुदिन बढिरहेका छन् । थोरै समयमात्र पानी पर्दा पनि बाढी र पहिरोका घटना बढ्न थालेका छन् । पशुपक्षीहरूको बासको विनाश भइरहेको छ । फलस्वरूप पर्यावरण असन्तुलन हुँदै गइरहेको छ । यस्ता घटनाले प्राकृतिक मात्र नभई मानवीय क्षतिको समेत जोखिम बढाइरहेको छ ।मानवसिर्जित प्रकोप मानवसिर्जित प्रकोप भन्नाले जङ्गलमा सुक्खा पातपतिङ्गरमा लगाइने डढेलो, विकास निर्माणका क्रममा हुने विस्फोट, अप्राकृतिक रूपले नदीनाला नियन्त्रणका लागि लगाइने बाँध तथा युद्धजन्य क्रियाकलापलाई भन्न खोजिएको हो । यस्ता प्रकोपले वातावरणमा अत्यधिक प्रदूषण बढाइरहेका छन् । डढेलो फैलिएर सुक्खा पातपतिङ्गरको साटो हरिया रूखबिरुवा नै सखाप पारिरहेका छन् । जङ्गली पशुपक्षी मरिरहेका छन् । केही आफ्नो ज्यान बचाउनका लागि बस्ती छिरिरहेका छन्, यता बस्तीका मानिस भने ती पशुपक्षीबाट जोखिम मोलिरहेका छन् । यस्तै, नदीको धार परिवर्तन भएर खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने अनि बस्तीचाहिँ डुबानमा पर्ने गरेका छन् । वनजङ्गल, मानिस, पशुपक्षी सबै असुरक्षित भइरहेका छन् । मानिसहरू आफ्नो भएको थोरै जमिनको उत्पादनले छाक टार्न नसक्ने अवस्थाबाट गुज्रिनु परिरहेको छ । अनि त बढ्ने गरेको छ, विदेशिने र गाउँ खाली हुने क्रम । यस्ता प्रकोपहरूले आम मानिसमा निराशासमेत सिर्जना गर्ने गरेको छ । निष्कर्षथोरै दूरीको यात्रा गर्नुछ भने पनि यातायातको साधन नै प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिसमेत बढ्दै गइरहेको छ । जतिजति हामी यातायातको साधन प्रयोग गर्छौं त्यति नै पेट्रोलियम पदार्थको खपत बढिरहेको हुन्छ भन्ने कुराको ख्याल नै गर्दैनौं । केही समयदेखि विद्युतीय सवारीसाधनको प्रयोग बढिरहेकै छ । तर त्यसले पनि प्रकृतिको दोहन त गरेकै हुन्छ । तसर्थ अनावश्यक रूपमा प्राकृतिक स्रोतको उपभोग, सुविधाको उपभोग घटाउन जरुरी छ । आफ्नो सानो कोसिसले पनि पृथ्वीलाई बचाउन सकिन्छ भन्ने कुरा मनन गर्न जरुरी छ । गत ५ जुनमा हामीले विश्व वातावरण दिवस मनायौं । तर के एकदिन हरियो पहिरनमा सजिएर, बिरुवा समातेर फोटो खिचेर मात्रै वातावरण संरक्षण हुन्छ त ? हामीले हाम्रा भावीपुस्ताका लागि आजैबाट वातावरण संरक्षण सुरु गर्ने कि नगर्ने ? प्रदूषण नियन्त्रणका उपायहरू अवलम्बन गर्ने कि नगर्ने ? पानी सञ्चय गर्ने कि नगर्ने ? प्राकृतिक स्रोतको अनावश्यक दोहन नियन्त्रणका लागि पहल गर्ने कि नगर्ने ? युद्धको विरोध गर्ने कि नगर्ने ? पृथ्वी रहे न हामी रहन्छौं । एक पटक सोचौं, मनन गरौं अनि आजै प्रण गरौं— ‘म मेरो पृथ्वीलाई जोगाउँछु ।’