संकटमा उपत्यकाका ‘खुला संग्रहालय’
उपत्यकाका ढुंगेधारा चाहर्नु भयो भने तपाईंलाई खुला संग्रहालय छिरेजस्तो अनुभूति हुन्छ । वसन्तपुर दरबारभित्र मोहनकाली चोकमा कलात्मक ढुंधेधारा देख्न सकिन्छ । सुनको टुटीबाट पानी झर्ने गरी बनाइएको यो धारामा हिन्दुका ३३ कोटी देवदेवताका मूर्ति छन् । 
काठमाडौं — उपत्यकाका ढुंगेधारा चाहर्नु भयो भने तपाईंलाई खुला संग्रहालय छिरेजस्तो अनुभूति हुन्छ । वसन्तपुर दरबारभित्र मोहनकाली चोकमा कलात्मक ढुंधेधारा देख्न सकिन्छ । सुनको टुटीबाट पानी झर्ने गरी बनाइएको यो धारामा हिन्दुका ३३ कोटी देवदेवताका मूर्ति छन् । धाराको मुखमा गोही, सर्प, भ्यागुताजस्ता जलचरको आकृति बनाइएको छ । यक्ष (भगिरथ) महेशमर्दिनी, बंगलामुखी, दक्षिणकालीलगायत मूर्ति छन् । दक्षिणकाली मन्दिर प्रताप मल्लको पालामा बनेको हो । मात्रिका, कृष्णलीलाका मूर्ति पनि छन् । यो धाराको मुख्य आकर्षण कृष्णले कालीनागलाई मारेको हो ।वसन्तपुरकै सुन्दरी चोकको धारा पनि त्यतिकै कलात्मक छ । दरबारभित्रै बूढानीलकण्ठको प्रतिमा छ । प्रतिमाको छेउ दुई ढुंगेधारा छन् । यसमा पनि प्राचीन मूर्तिकलाको नमुना हेर्न पाइन्छ । पाटन दरबारभित्रको सुन्दरी चोकको टुसाहिटीमा पनि मोहनकाली चोकको जस्तै कलात्मक ढुंगेधारा छ । हनुमानढोका दरबार हेरचाह अड्डाकी कार्यकारी निर्देशक सरस्वती सिंहका अनुसार यी दरबारका ढुंगेधारामा पाटनको प्रभाव परेको पाइन्छ । सिद्धिनरसिंह मल्लको पालामा बनेको हुन्, पाटन दरबारका ढुंगेधारा । वसन्तपुरका मोहनकाली चोकको ढुंगेधारा प्रताप मल्लले विसं १७०५ मा निर्माण गर्न लगाएका हुन् । ‘यहाँको ढुंगेधारामा टुसाहिटीको प्रभाव परेको देखिन्छ,’ सिंह भन्छिन् । राजधानीका ढुंगेधारा पानीका स्रोत मात्रै होइनन्, मूर्तिकलाका बेजोड नमुना पनि हुन् ।यी ढुंगेधारा कुनै किरातकालका, लिच्छविकालीन हुन् र कुनै मल्लकालीन हुन् । ‘यी ढुंगेधारा प्रस्तर मूर्तिकलाका उत्कृष्ट नमुना हुन्,’ संस्कृतिकर्मी गोविन्द न्यौपाने भन्छन्, ‘पानी संस्कृति हो, प्रकृति हो र पर्यावरण हो । मानव सभ्यताको सुरुवात पानीको स्रोत भएकै ठाउँबाट भएकाले पानीसँग संस्कृतिको साइनो छ ।’ पाटनको च्यासल हिटी उपत्यकाको सबभन्दा पुरानो धारा मानिन्छ । यसको निर्माण पाँचौं शताब्दीमा भएको मानिन्छ । यो धाराको मूर्तिकला बेजोडको मानिन्छ । यहाँ यक्षले धाराको सम्पूर्ण भागलाई आफ्नो काँधमा राखेर उचाल्न लागेको मूर्ति छ । कानमा कुन्डल, गलामा हार, हातमा बाला र बाजु बोकेका छन् । शिरमा कपालको जुरो बाँधिएको छ । ओठमा जुँगा छन् । उनको शरीर वलिष्ठ देखिन्छ । यही वलिष्ठ शरीरले धारा उचाल्न लागेका मूर्ति आकर्षक लाग्छन् ।पाटन, भक्तपुर, काठमाडौं, नाला, फर्पिङ पशुपतिनाथ, चाँगुनारायणलगायत कतिपय लिच्छविकालीन र मल्लकालीन धारामा यक्षको मूर्ति राखिएका छन् । ती विभिन्न हाउभाउमा छन् । कतै शंख फुकिरहेको, कतै प्रार्थना गरिरहेको अवस्थामा छन् । ‘सबै धारामुनि यक्षको मूर्ति राखिएका छन्,’ सिंह भन्छिन्, ‘यक्षले स्वर्गलोकबाट पृथ्वीमा पानी ल्याएको विश्वास गर्छन् हिन्दुधर्मावलम्बी । त्यही भएर धारामा यक्षको मूर्ति राखिएकै हुन्छ ।’ आकर्षक यी सम्पदा संकटमा पर्दै गएका छन् । कोही ढुंगेधारा सुकेका र कुनैमा पानी घटदै गएका छन् । मोहनचोकको ढुंगेधारामा पानी सुकेको छ । यहाँ कहिले पानी सुक्यो भन्ने कोहीलाई पत्तो छैन । ३७ वर्षअघि हनुमान ढोका दरबारका कर्मचारी भएर छिरेका सिन्धुपाल्चोक कालिकाका चन्द्रप्रसाद पराजुलीले देख्दा मोहनकाली चोकको सुन्धारामा पानी आउँदैनथ्यो । प्रताप मल्लको पालामा बनेको यो धारामा सर्वसाधारणलाई जाने अनुमति थिएन । मल्ल राजाहरूको मृत्यु भए यही धाराछेउ राख्ने गरिन्थ्यो । यहाँ तुलसी रोपिएको हुन्थ्यो । त्यही भएर तुलसीचोक भनेरसमेत चिनिन्थ्यो । दरबारको स्वामित्वमा भएको हनुमानढोका दरबार २०६४ मा सरकारको मातहातमा आयो ।त्यसपछि मात्रै मोहनसिंह चोक सर्वसाधारणले हेर्न पाउने भए । ड्रममा पानी राखेर ढुंगेधाराबाट कृत्रिम रूपमा पानी खसालिएको थियो । भुइँचालोले यसमा पनि क्षति पुर्‍याएपछि फेरि सर्वसाधारणका लागि बन्द छ । ‘म आउँदा यो धारो सुकिसकेको थियो,’ उनी भन्छन्, ‘बूढानीलकण्ठ प्रतिमाछेउका धारामा सानो पानी आउँथ्यो । पानी ल्याइएका काठका डुँढ देखिन्थ्यो । अहिले सुक्यो ।’सबै ढुंगेधारामा नाग, महादेव, माछालगायत मूर्ति सजिएका छन् । धेरैजसो धारामा सामान्यत: मकरको आकृति बनाइएका छन् । पानीकै लागि मानव सभ्यताको सुरुवात नदी किनारबाटै भएको हो, जस्तो सिन्धु घाटीको सभ्यता । बस्ती विस्तारकै क्रममा पानीको स्रोतको पनि विकास हुन थाल्यो । त्यतिबेला धार्मिक भावनाको पनि उत्पत्ति भयो । मानिसलाई प्रत्यक्ष फाइदा दिने सूर्य, जमिन, पानी, वायुलगायत प्रकृतिको पूजा गर्ने चलन सभ्यताको विकाससँगै भएको मानवशास्त्री बताउँछन् । लिच्छविकालमा मानव सभ्यता र संस्कृतिको विकास धेरै भएको पाइन्छ । चापागाउँमा भेटिएको विक्रम संवत ९६२ को शिलालेखले यो बुझाउँछ । त्यसैले यसलाई स्वर्ण युगसमेत भन्ने गरिन्छ । यो बेला पानीको विकास गर्न गुठीकै विकास भएको इतिहास पाइन्छ ।फरक धारामा फरक विशेषता भएका पानी पाइने पुरातत्त्व विभागको अध्ययनले देखाएको छ । तीमध्ये एउटाको पानी खान हुने, एउटाको घरायसी काम वा लुगा धुन मात्रै प्रयोग हुने र अर्काेको देउतालाई चढाउनुपर्ने । कोही धाराको पानीले पेटको रोग निको हुने, कुनै हाडको र कुनैले पिनासको समस्या ठीक हुने विश्वास गरिन्छ । पानीका स्रोत र पानी ल्याउने संरचना फरक छन् । कुनै धारा माटोको पाइपबाट ल्याइएका छन् । कुनै काठका र माटाकै डुँढबाट ल्याइएका छन् । उपत्यकामा पिउने, सिँचाइ, औषधि र धार्मिक गरी विभिन्न क्षेत्र छुट्याएर परापूर्वकालदेखि ढुंगेधाराको व्यवस्थापन गरिएका थिए । हरिराम महर्जनले पाटनको वासहिटीको पानी पिउन थालेको ५० वर्ष भयो । उनी ग्यास्ट्रिकपीडित हुन् । यो धाराको पानी पिएपछि निको हुने उनको विश्वास छ । ‘सधैं पिउँछु,’ धारामा पानी लिन आएका उनले भने, ‘सधैं आउँछु । ग्यास्ट्रिक ठीक हुन्छ भन्ने विश्वासले टाढाबाट पनि पानी लिन आउँछन् यहाँ । पुरातत्त्व विभागले गरेको अध्ययनअनुसार यो धाराको पानी पेटसम्बन्धी रोग निको हुन्छ भन्ने विश्वास छ । त्यही भएर राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले पनि यही धाराको पानी पिउने गरेको स्थानीयवासी बताउँछन् । सुन्धाराको पानी पिउँदा हाडसम्बन्धी रोग निको हुन्छ भन्ने विश्वास छ । यही कारणले यहाँ पनि दिनहुँ पानी लिन आउनेको भीड हुन्छ । स्थानीय राम महर्जनका अनुसार यहाँ पानी लिन टाढाबाट आउँछन् । वाणगंगाको धाराको पानीलेचाहिँ पिनास निको हुने विश्वास छ । मंगलबजारको मंगहिटी पनि चर्चित ढुंगेधारा हो । यहाँ तीनवटा धारा लस्करै छन् । देब्रेतिरको धारा कृष्ण मन्दिर र वरपरका देउताको पूजाका लागि पानी लानलाई । बीचको पिउने पानीका लागि । दाहिनेतिरको वर्षको एकपटक देखाइने कात्तिक नाचका लागि ।कात्तिक नाचमा हिरण्यकश्यपलाई मार्दा बेहोस अभिनय गर्नुपर्छ । यो अभिनय गर्दा बेहोस भएको कलाकारकारलाई पानी खुवाएर ब्युताउँने गरिन्छ । यो पानी नखुवाई कलाकार ब्युझन सक्दैनन् भन्ने मान्यता छ । परम्परादेखि नै चलेको यो चलनलाई स्थानीयले निरन्तरता दिइरहेका छन् । ‘देउतालाई छुट्याएको धाराको पानी हामी खादैनौं,’ हीराकाजी अवालले भने, ‘बाहिरबाट आएकालाई यो कुरा थाहा हुँदैन । त्यही भएर सबै धाराको खाइदिन्छ । हामीलाई थाहा भएकाले देवतालाई छुट्याएको धाराको पानी हामी खादैनौं ।’ भक्तपुरको चाँगुनारायणको मन्दिरमा पानी ल्याउने रैथाने धारो हो नारायणहिटी । नारायणहिटीदेखि जुत्ता चप्पल नलगाईकन पानी ल्याउने चलनले अहिलेसम्म निरन्तरता पाएको छ । भक्तपुरकै प्रसिद्ध तलेजु भवानीलाई कमलपोखरीको लोहिटीबाट पानी लाने चलन छ । भीमसेन पूजाका लागि भक्तपुरकै हिटीचोकको ढुंगेधाराको पानी लाने गरिन्छ ।उपत्यकाका केही धारा लोप भइसकेका छन् । धेरैजसो लोपोन्मुख छन् । ललितपुर उपनपामा मात्रै ६० ढुंगेधारामध्ये ७ वटा लोप भइसकेका छन् । १२ सुकिसकेका छन् । चालु रहेका ४२ वटामा पनि सधैं पानी आउँदैन । छवहालको तीन धारामध्ये एउटामा पानी आउँछ । पानी निकास नभएकाले जमेर पोखरी भएको छ । धारोसमेत डुबेकाले पानी भर्न सकिँदैन । निकास नहुँदा बनेको पोखरीमा बालबालिका पौडी खेलेको देख्न सकिन्छ ।पुरातत्त्व विभागले २०३७ सालमा धाराको लगत संकलन गरेको थियो । त्यतिबेला १ सय २० धाराको लगत संकलन भएको थियो । महानगरले खोज्दा यो संख्या अझ बढेको थियो । २०३७ सालयता पुरातत्त्वले धाराको अवस्था कस्तो छ भनेर खोजी गरेको छैन । विभागका प्रवक्ता रामबहादुर कुँवर भन्छन्, ‘ढुंगेधाराका लागि विभागले तत्काल केही काम गरेको छैन ।’ महानगरका कार्यकारी अधिकृत रुद्रसिंह तामाङले ठमेलको ढुंगेधारा जीर्णाेद्धार गरिसकेको जानकारी दिए । सय वर्ष पुराना सम्पदा पुरातात्त्विक महत्त्वका मानिन्छन् । यस्ता सम्पदा जीर्णोद्धार, मर्मत गर्न विभागको अनुमति लिनुपर्छ ।पुरातत्त्वले यस्ता ढुंगेधारा मर्मत र पुनर्निर्माणका लागि अहिले कार्यक्रम नभएको प्रवक्ता कुँवर बताउँछन् । प्राचीन सम्पदाको जर्गेना गर्न २०१३ सालमा प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन बनेको थियो । त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न २०४६ सालमा प्राचीन स्मारक संरक्षण नियमावली बनेको थियो । कतिपय ठाउँमा ढुंगेधारा संरक्षण गर्न स्थानीयवासी आफैं अग्रसर भएका छन् । ललितपुरको सुन्धारा स्थानीयवासीले चन्दा उठाएर ७ वर्षअघि जीर्णोद्धार गरे । ढुंगेधारालाई सुनको जलप लगाएको पाताले मोडिएको छ । कलाकृतिले आकर्षक रूप दिइएको छ । टोलवासीले कम्तीमा हजार र बढीमा २२ हजार रुपैयाँसम्म चन्दा बेहोरेर यो काम गरेका हुन् ।निकै आकर्षक लाग्ने धारामा हात्तीको सुँढबाट, मुसा र माछाको मुखबाट पानी बग्ने बनाइएको छ । धाराको ऐतिहासिक महत्त्व बुझाउने पहलकदमी पनि खासै देखिँदैन । त्यसैले पानी नआएका ढुंगेधारालाई उनीहरूले चटक्कै छाडिदिएका छन् । ‘धेरै धारा पुरिए,’ संस्कृतिविद् यज्ञमानपति वज्राचार्य भन्छन्, ‘थहिटी पुरियो । पुरिएको धारामाथि अहिले मन्दिर बनाइएको छ ।’ कतै १५ सय वर्ष पुराना मानिएका धारामा समेत पानी आइरहेका छन् । त्यसमध्येको हो च्यासलको ढुंगेधारा । ती धारामा मौलिक (धारानजिकै) र संकलन गरी दुई किसिमका स्रोत छन् । कर्मचारी सञ्चय कोषको भवन बनाएपछि भीमसेन थापाले बनाएको सुन्धारा सुकेको छ ।