जहाँ काष्ठकलामा सम्हालिएको छ परम्परा
इँटा, बालुवा र सिमेन्टको एकतले घरमा जस्ताको छानो । हेलम्बुको कोलामा गाउँका छिरिङ ङेटुव हयोल्मोको घर हेर्दा आधुनिक शैलीको देखिन्छ । तर यसमा राखिएका झ्याल र भित्री सजावटले भने परम्परागत ह्योल्मो संस्कृतिकै झल्को दिन्छन् ।
हेलम्बु — इँटा, बालुवा र सिमेन्टको एकतले घरमा जस्ताको छानो । हेलम्बुको कोलामा गाउँका छिरिङ ङेटुव हयोल्मोको घर हेर्दा आधुनिक शैलीको देखिन्छ । तर यसमा राखिएका झ्याल र भित्री सजावटले भने परम्परागत ह्योल्मो संस्कृतिकै झल्को दिन्छन् ।पहिले ढुंगामाटोले बनेको घर २०७२ बैशाख १२ को भूकम्पले भत्काएपछि ५५ वर्षे छिरिङले घर आधुनिक शैलीमा बनाए पनि परम्परालाई बिर्सेनन् ।‘भूकम्पको कारण झ्यालहरू फुटेका थिए । छोराहरूले नयाँ घरमा पुरानो झ्यालढोका नहाल्ने, सादा हाल्ने भन्न थाले,’ हालैको भेटमा उनले भने, ‘अहिले यस्तो झ्यालढोका बनाउन सकिँदैन, धेरै खर्च लाग्छ, त्यसैले कालो रंग लगाई मिलाएर राखेँ । पुरानो घरको सम्झना फाल्न मन लागेन ।’बनाउने बेलामा नयाँ घरमा पुराना झ्यालढोकाहरू हालेको देखेपछि गाउँलेले उनलाई जिस्काएका थिए । तर अहिले भने उनको घर हेर्दै तारिफ गर्नेहरू थुप्रै छन् । ‘बाहिरी पर्यटक र सहरकाहरू ट्रेकिङ गर्दै आएको बेला मेरो घरको झ्याल देखेर तारिफ गर्ने गर्छन्’, उनले भने, ‘अब त गाउँलेले पनि जिस्काउन छोडे ।’छिरिङको पुरानो घरमा आकर्षक बुट्टा खोपिएका दुइटा झ्याल थिए, अन्य सामान्य खालका । धेरै बुट्टा खोपिएको झ्याल भने हाल्नै नहुने अवस्थामा पुगेकाले उनले त्यसलाई स्टोरमा थन्काए । उनको नयाँ घरको ढोकामा राखिएको टासीताके (अष्टमंगल) र भित्री सजावटले पनि ह्योल्मो संस्कृति नै झल्काइरहेको छ ।छिरिङको घरमा राखिएको ‘नामग्याल घोसुम’ झ्याल उपत्यकाको मल्लकालीन शैलीका नेवारी झ्यालहरू जस्तै देखिन्छ । तर उनलाई यो झ्याल कसले बनायो भन्ने थाहा छैन । ‘बाजेहरूले बनाएको हुनुपर्छ,’ उनले अडकल काटे, ‘अहिले त यस्तो बनाउने मान्छे नै पाइँदैन । गाउँमा एक जना मात्रै बाँकी हुनुहुन्छ ।’सेर्माथाङ गाउँकी निमा डोल्मा लामा र उनको घरको भित्री सजावट ।तस्बिर : कान्तिपुरहेलम्बुको सेर्माथाङ गाउँमा निमा डोल्मा लामाको साढे तीनतले घर पनि आधुनिक शैलीमै बनेको छ, ढलान गरेर । घरको भित्री सजावट भने परम्परागत छ । पूजाकोठामा छ्येटी बक्सी (पूजा गर्न बनाइएको दराज), कायुल बक्सी (थाल, कचौरा आदि राख्ने दराज) मा अष्टमंगल कुँदिएको छ । निमाकै पति फुर्वाले काठको बुट्टेदार पूजाकोठा सजाएका हुन् । ‘अरुलाई बनाउन दिएको भए धेरै खर्च लाग्ने थियो,’ ३८ वर्षीया निमाले भनिन्, ‘आफ्नै पतिले बनाउनुभएकाले कम खर्चमै तयार भयो ।’ट्रेकिङ गर्दै सेर्माथाङ पुगेका पर्यटकहरू निमाकै घरमा बस्छन् । अहिले निमा घोवा (तन्दुर चुलो) मा खाना पकाउन प्रयोग गर्छिन् । पहिलाका मानिसले चुलोको निम्ति तीनखुट्टे ओदान प्रयोग गर्ने गर्थे । पछि भारततिर काममा गएका ह्योल्मोहरूले तन्दुर चुलोको नमुना ल्याई प्रयोग गरे, जुन अहिले प्राय: ह्योल्मोहरूका घरमा देख्न सकिन्छ । छिटो पकाउनुपर्दा भने उनी एलपी ग्यास बाल्छिन् । ‘यसमा एकैचोटि तीनथरी पकाउन मिल्छ,’ उनले भनिन्, ‘यो बाल्दा धुवाँ र ध्वाँसो पनि कम आउँछ । जाडोमा यो चुल्हो बाल्दा कोठा एकैपटक न्यानो पनि हुन्छ ।’ अहिले फलामको ओखल र मिक्स्चरहरू आए पनि उनी काठको घोगुर (ओखल) मा मसला पिँध्छिन् । भनिन्, ‘फलामकोमा चाँडै खिया लाग्छ, अनि रोग पनि लाग्छ । त्यसैले पहिलेकै प्रयोग गरेको छु ।’ह्योल्मोहरू आदिवासी जनजातिमा सूचीकृत छन् । सिन्धुपाल्चोकको हेलम्बु इलाकालाई उनीहरू ह्योल्मो (हेलम्बु/ह्योल्मो शब्दको अपभ्रंश) क्षेत्र भन्छन् । यो क्षेत्रले सिन्धुपाल्चोकको उत्तर–पश्चिम भेग, नुवाकोटको माथिल्लो पूर्वउत्तरी भेग तथा रसुवाको पूर्व–दक्षिण भेगको बहुत क्षेत्रलाई ओगटेको छ । ह्योल्मो संस्कृति र सभ्यता जोगाउन चुनौती थपिएको सेर्माथाङका सांस्कृतिक अनुसन्धाता टासी दोङबा ह्योल्मोले बताए । उनका अनुसार, ह्योल्मो परम्परामा पहिले ‘म्येच्र्या कुमा’ शैलीका घरहरू बनाउनुका साथै पुराना भाँडाकुँडा एवं अन्य घरायसी सामग्रीहरूको प्रयोग गरिन्थ्यो । ‘हाल आएर यी सबै लोपोन्मुख बनेका छन्,’ उनले भने, ‘भूकम्पले यो परम्परा तहसनहस पारिदियो ।’भूकम्पअघि ह्योल्मो शैलीमा निर्मित घरका झ्यालढोकाहरूमा कलात्मक बुट्टाहरू कुदिएका हुन्थे । यस्तै कलात्मक बुट्टाहरू कुँदी बनाइएको तीन खापाको झ्याल ‘नामग्याल घोसुम’ लगायत काठको बरन्डा एवं झ्यालढोकाहरूलाई हरियो तीतेपाती भिजाएर पुछ्ने चलन थियो । टासीका अनुसार यसरी पुछदा तीतेपातीको बास्नाले तिनलाई किराले खान पाउँदैनथे । परम्परागत शैलीका धाम्बे, फर्को, स्हाङ, बिसौली आदि पुराना शैलीका सामाग्री अहिले कमै घरमा मात्र पाइने उनले बताए । ‘आधुनिक सामाग्रीको बढ्दो प्रयोगले ह्योल्मोको मौलिकतासँगै घरको सौन्दर्य पनि गुम्दै गएको छ,’ टासीले भने, ‘परम्परागत कला र संस्कृति जोगाउन सरकारको पनि ध्यान गए राम्रो हुन्थ्यो ।’