विभेद र संघर्षमुनि महिला
नेपाली समाजमा पुरुषले यदि कुनै काममा उच्च सफलता हासिल गरेमा त्यसको श्रेय उसको मिहिनेत र विभागीय टिमलाई दिने गरिन्छ । तर त्यही स्तरको सफलता महिलाले हासिल गरेमा त्यसको श्रेय सर्वप्रथम उसको परिवार अनि उसको विभागीय टिमलाई दिइन्छ ।
नेपाली समाजमा पुरुषले यदि कुनै काममा उच्च सफलता हासिल गरेमा त्यसको श्रेय उसको मिहिनेत र विभागीय टिमलाई दिने गरिन्छ । तर त्यही स्तरको सफलता महिलाले हासिल गरेमा त्यसको श्रेय सर्वप्रथम उसको परिवार अनि उसको विभागीय टिमलाई दिइन्छ । पुरुषको सफलतामा परिवारको हात कमैले मात्र उल्लेख गर्छन् या गर्नै चाहँदैनन् भने महिलाले बिनापरिवार सफलता पाउन सक्छन् भनी स्विकार्न नै गाह्रो भएको पाइन्छ । महिलालाई निरन्तर सोच्न बाध्य बनाइन्छ कि ऊ कसैकी छोरी हो, कसैकी बुहारी हो, कसैकी आमा हो, कसैकी साथी हो, कसैकी दिदी या बैनी हो । हामी समानता चाहन्छौं, विकास चाहन्छौं, परिवर्तन चाहन्छौं भन्दै ठूलठूला कुरा गर्छौं । देश–विदेशका कुरा गर्छौं तर त्यसका लागि कुरीतिमा अल्झिएको पुरानो अनि अति साँघुरो सोच त्याग्न कहिल्यै चाहँदैनौं । हाम्रो खवाइ, बसाइ, लवाइ, हिँडाइ, डुलाइ, बोलीचालीमा अर्थात् बाहिरी आवरणमा देखासिकीले परिवर्तन ल्याए पनि इच्छाशक्ति र सोचमा सकारात्मक परिवर्तन आउन सकेको छैन ।कुरासँगै जब काम गर्ने बेला आउँछ, तब बल्ल व्यक्तिको सही पहिचान हुन्छ । बोलाइ अनि गराइमा तालमेल मिल्दैन । हामी छोरी र बुहारीलाई एउटै आँखाले हेर्नुपर्छ भन्छौं तर व्यबहारमा छोरीज्वाइँ सँगै बस्दा–हिँड्दा ‘वाहवाह कति राम्रो’ भन्ने समाजले त्यही ठाउँमा यदि छोराबुहारी भए भने अनेक कुरा गर्छ । यो सामाजिक तथा पारिवारिक विभेद हो; सकारात्मक सोच, चेतना तथा शिक्षाको अभावले यस्तो भएको हो । छोराको भात–खुवाइ छ महिनामा अनि छोरीको पाँच महिनामा; खेलौनामा छोरालाई गाडी, बन्दुक, रोबोट अनि छोरीलाई भाँडाकुटी, गुडिया, किचन सेट; लुगामा छोरालाई नीलो अनि छोरीलाइ रातो वा गुलाबी रङको; शिक्षामा छोरालाई भन्दा छोरीलाई घरपायक स्कुल–कलेजको खोजी; सरकारी जागिरमा उमेरको हकमा पुरुषलाई ३५ वर्ष र महिलाका लागि ४० वर्ष आदि सामाजिक विभेदका केही उदाहरण हुन् । केही कुरा त धर्मसंस्कारका रहे, तिनलाई हामीले स्विकार्नुपर्छ । हामो धर्म–संस्कृतिभित्र पनि वैज्ञानिक आधार छन्् । यसो भन्दैमा व्यक्तिविशेषको क्षमताको कदरै नहुनु त भएन । कुनै विज्ञापनमा होस् या स्वागतकक्षमा महिलाको उपस्थितिलाई आकर्षक मानिन्छ, सजावटका रूपमा लिइन्छ; अझ कहिलेकाहीं त देवीको दर्जा दिन पनि पछि पर्दैनन्, ‘हेर्नुस् न पञ्चकन्या’ भनिन्छ; तर पुरुषहरूको सवालमा ‘हेर्नुस् न सप्तर्षि’ कहिल्यै भनिँदैन । तर जब अर्थोपार्जनको बेला आउँछ अनि कामको बाँडफाँटको पालो आउँछ, तब ‘यो छोरामान्छेले गर्ने, यो छोरीमान्छेले गर्ने’ भनी भागबन्डा लगाउने गरिन्छ । प्रायः कमाउने तथा बल–बुद्धि प्रयोग हुने ठाउँ छोरामान्छेको अनि क्षमता भए पनि नगनिने सजिने–सजाउने, प्रत्यक्ष रूपमा कमाइ नहुने, ओझेलमा रहेका काम छोरीमान्छको भन्ने जुन संस्कार चलेको छ, यो पनि परिवार तथा समाज विकासको एउटा बाधक हो । मेरी एक निकट साथीको भोगाइ साझा गर्न मन लाग्यो । मध्यमवर्गीय परिवारकी साथीको परिवारको बसाइ व्यवसायका कारण सासूससुराभन्दा टाढा थियो । तैपनि उनले सासूससुराको सबै जिम्मेवारी वहन गर्दै आएकी थिइन् । एक दिन मेरी साथी थला परिन् । उपचार सुरु भयो, मुस्किलले उनलाई सन्चो भयो । तर सासूससुरा एक पटक पनि उनलाई भेट्न आएनन् । पछि सुन्नमा आयो, ‘छोरा बिरामी भएको भए त जसरी पनि आउनुपर्थ्यो; बुहारी त हो, अर्काकी छोरी, उसैको परिवारले हेर्छ’ भनेछन् सासूससुराले । हेरौं त, हाम्रो सामाजिक चरित्र ! हाम्रो समाजमा लैंगिक असमानताको जरो गहिरो छ । लैंगिक लगायतका विभेद नहोऊन् भनी स्कुले तहदेखि नै हामी जिम्मेवार हुनुपर्छ । पाठ्यक्रम तयार पार्दा नैतिक शिक्षालाई अनिवार्य विषयका रूपमा स्थापित गरेर बाल मनोविज्ञानदेखि नै सुसंस्कार र सचेतनाको जग बसाल्न प्रेरित गर्नुपर्छ । सुशिक्षाले विचार बदलिदिन्छ, सुविचारले परिवार र गाउँसमाजप्रति सचेत बनाउँछ, सचेत र सुसूचित भएर गरिएको कामले गाउँसमाजलाइ दीर्घकालीन रूपमा फाइदा दिन्छ ।संघर्ष हामीले ढुंगेयुगदेखि नै गर्दै आइरहेका छौं, विभेद पनि त्यही क्रममा बढ्दो छ । संघर्षले हामीलाई पाठ सिकाउँछ र नयाँ ऊर्जा र विचारसहित अगाडि बढाउँछ, समाज परिवर्तन गराउँछ; विभेदले अवरोध खडा गर्छ । विभेदको पहिचान कुनै व्यक्ति, वर्ग, जाति, संस्कार जोडेर होइन कि असल र खराब, फोहोर र सफा, शिक्षित र अशिक्षित, जिम्मेवार र गैरजिम्मेवारका आधारमा हुन सके समाजमा सकारात्मक सोचको विकास हुँदै जाने थियो । भविष्यमा विभेदका कारण हुन सक्ने द्वन्द्व समाप्त हुने थियो । सबैलाई शिक्षाको महत्त्व बुझाउन सके, भौतिक भीडलाई हैन सकारात्मक सोच र उच्च विचारलाई बढावा दिन सके सबै थरीका विभेदहरू घट्दै जाने थिए ।