जनमत पार्टीको नजर : कुन दल कस्ता ?
जनमत पार्टीका अध्यक्ष सीके राउतले नेपालका पुराना पार्टी र गत आम निर्वाचनमा उदाएका दलहरूले विश्लेषण गर्दै कठोर नीति लिन नसकेको टिप्पणी गरेका छन् । गत साता केन्द्रीय समिति बैठकले पारित गरेको राजनीतिक प्रतिवेदनमा उनले पुराना र नयाँ पार्टीको विश्लेषण गरेका छन् ।
काठमाडौँ — जनमत पार्टीका अध्यक्ष सीके राउतले नेपालका पुराना पार्टी र गत आम निर्वाचनमा उदाएका दलहरूले विश्लेषण गर्दै कठोर नीति लिन नसकेको टिप्पणी गरेका छन् । गत साता केन्द्रीय समिति बैठकले पारित गरेको राजनीतिक प्रतिवेदनमा उनले पुराना र नयाँ पार्टीको विश्लेषण गरेका छन् ।कांग्रेस सबभन्दा पुरानो पार्टी भएपनि उसले लिएको नीति समाजवादी अर्थव्यवस्था स्थापनाकेन्द्रित भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । ‘राजनीतिक प्रणालीमा वैधानिक राजतन्त्रअन्तर्गतको प्रजातान्त्रिक समाजवाद, जनताले चुनेका प्रतिनिधिप्रति उत्तरदायी हुने, बालिग मताधिकार, एक सदनीय संसद्, विकेन्द्रित प्रशासन, स्वतन्त्र न्याय विभाग, लिंग वर्ण एवं जातिको निरपेक्ष राजनीतिक एवं नागरिक अधिकार, लोकसेवाबाट कर्मचारी नियुक्ति, रजौटा प्रथाको उन्मूलन, सरकारी व्ययको लेखापरीक्षणलगायतका लक्ष्य थियो,’ राउतले लेखेका छन् ,‘शिक्षामा प्राथमिक शिक्षालाई अनिवार्य सार्वजनिक शिक्षा गरिनुपर्नेलगायतका विषय समेटिएको थियो । प्रजातान्त्रिक पद्धतिबाट समाजवादी अर्थ व्यवस्थाको स्थापना गर्नु थियो ।’दस्तावेजमा ‘नेपाली कांग्रेसको राजनैतिक दर्शन २०४७ सालमा प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना भएर नवउदारवादी नीति अँगाल्दासम्म मूलतः यही भएको’ उल्लेख गर्दै, ‘२०४८ को आमनिर्वाचन पछि नेपाली कांग्रेसले बहुमतको सरकार बनाएपछि नवउदारवाद अँगाल्दै निजी क्षेत्रको बृहत्तर भूमिका स्थापित गर्नका लागि आमूल नीतिगत परिवर्तन गर्दै अर्थतन्त्रका अधिकांश क्षेत्रमा निजी, साझेदारी, सहकारी र गैरसरकारी क्षेत्रलाई खुल्ला गरियो ।’जनमतले एमाले जनताको बहुदलीय जनवादलाई मूल नीतिकै बाटोमा अघि बढेको बताएको छ । ‘एमाले पाँचौँ महाधिवेशनमै सीपी मैनालीको नौलो जनवाद र रघु पन्तको सामाजिक जनवाद अर्थात् सोसल डेमोक्रेसीकै विचार पनि अघि सारिएको थियो, तर नेकपा (एमाले)ले जनताको बहुदलीय जनवादको लाइन लिँदै हालसम्म पनि यसै दृष्टिकोणबाट अभिप्रेरित भएर चल्दै आएको छ,’ राउतले आफ्नो दस्तावेजमा भनेका छन्, ‘राजनैतिक प्रतिवेदनमा नेकपा (एमाले) ले २०६२/६३ मा मौलिक ढंगले पुँजीवादी जनवादी क्रान्ति सफल भएको र नेपाल आम रूपमा समाजवादी क्रान्तिको युगमा प्रवेश गरेको भन्दै जनताको बहुदलीय जनवादलाई नै मार्गनिर्देशन समाजवादका आधार निर्माण गर्ने, समाजवादको अपरिहार्यता अँगालेको छ ।’ जनमतले एमालेको दस्तावेजलाई उद्धृत गर्दै थप टिप्पणी गरेको छ, ‘२०७८ असोजमा पारित नेकपा (एमाले) को राजनैतिक प्रतिवेदनमा नेकपा (एमाले) ले २०६२/६३ मा मौलिक ढंगले पुँजीवादी जनवादी क्रान्ति सफल भएको र नेपाल आंमरूपमा समाजवादी क्रान्तिको युगमा प्रवेश गरेको भन्दै जनताको बहुदलीय जनवादलाई नै मार्गनिर्देशन समाजवादका आधार निर्माण गर्ने, समाजवादको अपरिहार्यता र वामपन्थी विकल्पको पुनर्पुष्टि, चीनको सफलता विश्वका श्रमजीवी जनताका लागि प्रेरणाको विषय भएको उल्लेख गरेको छ ।’ सरकारको नेतृत्व गरेको माओवादीलाई उसले सशस्त्र युद्ध सुरु भएदेखिको दस्तावेजका आधारमा विश्लेषण राउतले गरेका छन् । ‘२१ औं शताब्दीको वर्तमान परिस्थितिमा दीर्घकालीन जनयुद्धको रणनीतिमा आम सशस्त्र जनविद्रोह गर्नु पर्ने निष्कर्षको’प्रचण्डपथ एक दशक लामो सशस्त्र जनयुद्ध र १७ हजार जनताको बलिदानी पश्चात् २०६३ सालमा विस्तृत शान्ति सम्झौतामार्फत हतियार बिसाउँदा पनि आज नेपालको राजनीतिको प्रमुख संवाहक भएको छ । २०६५ पुस ३० गते नेकपा एकता केन्द्रसँगको पार्टी एकता अधिवेशनमा अध्यक्ष प्रचण्डले नै प्रचण्डपथलाई पार्टीको पथप्रदर्शक विचारबाट स्थगित गरी मार्क्सवाद–लेनिनवाद–माओवाद लाई पथप्रदर्शक सिद्धान्तका रूपमा घोषणा गरेको छ,’ राउतको राजनीतिक दस्तावेजमा भनिएको छ,‘बुर्जुवा वर्गसँग गरिएको सम्झौता र बुर्जुवा पुँजीपति वर्गलाई समेत नेतृत्वको हिस्सा दिएर सामन्तवाद र त्यसको राजनीतिक प्रणालीमाथि आधारभूत विजय हासिल गरेको घोषणा गरेको, त्यसमा आफ्नो मौलिकता रहेको र पुँजीवादी क्रान्ति सफल भएको नेकपा (माओवादी केन्द्र) ले ठान्दछ ।’राउतले माओवादी पार्टी अन्य दलहरूझैं सर्वसत्तावाद र वंशवादको बाटोमा हिँडेको पनि आरोप लगाएका छन् । उनले भनेका छन्, ‘सत्तालाई रणनैतिक रूपमा प्रयोग गर्दै आएको नेकपा (माओवादी केन्द्र) अझै केही शक्ति आर्जित हुने हो भने आफ्ने सुरक्षाको लागि पनि विश्वका अन्य साम्यवादी शक्तिहरूझैं सर्वसत्तावाद र वंशवादतिर उन्मुख छ ।’त्यस्तै जनमतले एकीकृत समाजवादीले सैद्धान्तिक धरातल छाडेर व्यक्तिगत अहंकारका कारण बनेको उल्लेख गरेको छ ।‘नेकपा (एमाले) बाट कुनै सैद्धान्तिक धरातलभन्दा पनि व्यक्तिगत अहंकारका कारण छुट्टिएर बनेको नेकपा (एकीकृत समाजवादी) ले झन् आफनो नाममै समाजवादी राखेको छ,’ राउतले भनेका छन्, ‘२०७९ माघ २१–२२ गते प्रस्तुत गरेको राजनैतिक प्रतिवेदन यो कुनै नेपालको दलको प्रतिवेदन कम र चिनियाँ राजनैतिक दलको प्रतिवेदन ज्यादा देखिन्छ किनकि चीन कताबाट घेरिँदै छ, चीनको विरोधमा कता मोर्चाबन्दी हुँदैछ भन्ने कुरामा सो दलले बढी सरोकार राखेको देखिन्छ ।’ एकीकृत समाजवादीले ‘खिचडी प्रवृत्तिको वर्तमान गठजोड जहाँ गणतन्त्रवादी र गणतन्त्रविरोधी, संघीयतावादी र संघीयताविरोधी, धर्मनिरपेक्षतावादी र धर्मसापेक्षतावादी आदिविपरीत चरित्रका राजनैतिक शक्ति भएकले देश अस्थिरता तर्फ धकेलिन सक्ने आकलन गरेको’ जनमतको विश्लेषण छ । राउतले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी(रास्वपा) लाई राजनीतिक–आर्थिक दर्शनबाट उदाएको पार्टी नभई पुराना राजनीतिक पात्रबाट जन्मिएको पार्टीका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । ‘पछिल्लो निर्वाचनबाट उदाएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) कुने राजनैतिक वा आर्थिक दर्शन बोकेर उदाएको होइन, बरू वर्तमान पात्रहरूबाट निराश भएर आक्रोशित जनमतले मौका दिएर उदाएको हो,’ राउतको राजनीतिक प्रतिवेदनमा भनिएको छ , ‘चितवन निर्वाचन क्षेत्र नं. २ मा पाएको मतकै आधारमा’ एउटै दलले दुई तिहाई बहुमत लयाउन सम्भव छ जस्ता अतिआशावादी निर्रथक दृष्टिकोण राखेको छ । खसआर्य र सम्धान्त वर्गको बर्चस्व रहेको पार्टी स्वभाविक रूपमा मेरिटोक्रेसी (गुणतन्त्र) को वकालत गर्छ र धरातलीय राजनैतिक संघर्षबाट नभई एनजीओ संस्कृतिबाट उदाएकोले यसले उम्मेदबार क्लब र लिडरसिप एकेडेमी जस्ता संयन्त्रको परिकल्पना गरेको छ ।’जनमतको राजनीतिक प्रतिवेदनमा रास्वपाबारे भनिएको छ, ‘यस पार्टीसँग ‘देशका जनताले धेरै आशा गरे तापनि देश विकासको कुनै राजनैतिक दर्शन, आर्थिक नीति वा निकास र विकासको कार्ययोजना देखिँदैन । यसको नेतृत्वको जति चाँडो सकिन्छ । कुनै तरिकाले २०८४ पहिला नै सत्ता समीकरण बदल्दा प्रधानमन्त्री बन्न सकिन्छ कि, नभए २०८४ मा जनमत ल्याएर कसरी प्रधानमन्त्री बन्नेमा बढी सीमित देखिन्छ ।’साथै राउतले अनुभव कम भएको पार्टीका रूपमा रास्वपालाई चित्रण गरेका छन् । ‘नेपालको विविधता र सामाजिक संरचनाप्रति अनुभवको कमीले गर्दा मधेशी, आदिवासी, मुस्लिम, थारूसहितका सीमान्तिकृत वर्गको मुद्दा सम्बोधन गर्न यो पार्टीले सक्दैन’ उनले भनेका छन्, ‘नागरिकता विधेयकको विरोध, संघीयता र प्रदेशको विरोध, मधेशकेन्द्रित नेता र दलहरूको विरोध, थरूहट आन्दोलन र पहिचान आन्दोलन प्रतिको दृष्टिकोण यसका परिचायक हुन् ।’उनले रास्वपा लोकप्रिय हुने बाटोमा अघि बढेको टिप्पणी गरेका छन् । ‘यो पार्टी लोकप्रियतावादबाट बढी निर्देशित छ, जसको उदाहरणमा राष्ट्रपति संस्थाको विरोध, सेनाको विरोध, संघीयताको विरोधलाई लिन सकिन्छ,’ राउतको टिप्पणी छ, यी संस्थाहरूलाई आफनो राजनैतिक दर्शनले चिर्नुभन्दा पनि भीडको होमा हो मिलाउनु र लोकप्रतियता हासिल गर्नु नै यसको ध्येय देखिएको छ ।’जनमतले रास्वपा सरकारसामु झुक्ने अनुमान गरेको छ । ‘सुरूमा धेरै सम्भावना बोकेको रहे तापनि दीर्घकालीन योजनाको अभाव रहेको यस पार्टीको नेतृत्व विगतमा गरेका गल्तीहरूको कारणले लगातार संकटमा आउँदै गरेको र नागरिकता काण्ड, पासपोर्ट काण्ड, अडियो काण्डदेखि सहकारी काण्डमा सरकारले जतिखेर पनि फसाउन सक्ने हुँदा कुनै आन्दोलनको नेत्तृत्व लिने क्षमता देखिँदैन,’ जनमतको राजनीतिक प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘यसको नेत्तृत्वमा राज्यको अगाडि झुक्नुपर्ने बाध्यता सिर्जित हुँदै आएको छ । आफैंले उठाएका भ्रष्टाचारका मुद्दाहरूमा पनि समेत पछिल्लो समयमा खुलेर बोल्न नसक्नु र चुप लागेर बस्नु यही बाध्यताको उदाहरण हो ।’ तैपनि ‘यो पार्टी दीर्घकालीन योजना बनाएर, आन्दोलन गर्न सके, सबभन्दा बढी सम्भावना बोकेर आउने पार्टी,’ भएको जनाएको छ । राप्रपाले दोहोरो नीति लिएर धर्म र राजतन्त्रको राजनीति गरेको जनमतको टिप्पणी छ । ‘राप्रपाले एकातिर संघीयताको विरोध गर्छ, तर संघीयतामा, प्रदेशसभाको निर्वाचनमा पनि उठ्छ, प्रदेश सरकारमा पनि सामेल हुन्छ र प्रदेशहरूको अभिभावक रहेको सभामुख पनि बन्छ,’ जनमतले भनेको छ, ‘त्यही भएर राप्रपा आफ्नो एजेण्डाप्रति इमान्दार नरहेको र त्यसप्रति झुकाव राख्ने जनमतलाई मात्रै क्यास गरेर संसद्सम्म पुग्न खोजेको देखिन्छ । दुई–तिहाईले पनि संविधानको आाधारभूत प्रस्तावनालाई खारेज नगर्नु पर्ने हो ।’ नेपालको संविधान र ऐनको व्याख्यामा पनि शासकहरूले आफू अनुकुल हुने गरी गर्ने भएकोले राप्रपाले त्यो संशयको लाभ लिन खोजेको उनको भनाइ छ । जनता समाजवादी पार्टीले माओवादीले जस्तै नीति लिएको अध्यक्ष सीके राउतको विश्लेषण छ । ‘यस पार्टीको राजनैतिक विचारधारा नेकपा (माओवादी केन्द्र) भन्दा फरक छैन तर मधेश आन्दोलनमा ५४ जना मधेशीहरूले सहादत दिएको बलिदानी र २०६३ चैत ७ को गौर गौर नरसंहारलाई आधार बनाएर शक्ति आर्जित गर्दै मधेशमा प्रभाव जमाएको र राष्ट्रिय राजनीतिमा खासै चासो नराख्ने शक्ति हो,’ सीके राउतले लेखेका छन्, ‘यसले गणतन्त्र र संघीयताको पक्ष लिए पनि मधेश प्रदेश सरकारमा भ्रष्टाचार संस्थागत गरेको, मधेशमा जातीय दंगा गराउन खोजेको आरोप लाग्दै आएको छ ।’राउतले ‘मधेशी जनअधिकार फोरम (जसपा) नेकपा (माओवादी) को भ्रातृ संगठनका रूपमा रहेको थियो र हाल पनि यो नेकपा (माओवादी केन्द्र), नेकपा (एकीकृत समाजवादी), र नेत्रविक्रम चन्द नेतृत्वको नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको साथमा समाजवादी मोर्चाको एक घटकको रूपमा रहेको छ,’ उनको टिप्पणी छ । त्यस्तै लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टी(लोसपा) गुटको समूह भएको राउतको विश्लेषण छ । मधेश आन्दोलनको जगमा तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी र राष्ट्रिय जनता पार्टी हुँदै बनेको पार्टी भएकाले भन्दै गुटको समूहका रूपमा उनले व्याख्या गरेका छन् । ‘व्यवहारमा कुनै सिद्धान्त, एजेण्डा, अडान वा रोडम्याप यो पार्टीसँग देखिँदैन । विगतमा अनेकौं पार्टीहरूमा रहँदै आएका नेताहरू यस पार्टीको नाममा केवल सत्तामा जानका लागि गुटबन्दी भएको समूह जस्तो मात्रै देखिएको छ,’ राउतले लेखेका छन् । अध्यक्ष राउतले आफ्नै दललाई भने लोकतान्त्रिक अभ्यास गर्ने दलका रूपमा चित्रित गरेका छन् । साथै मुलुकमा प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी हुनुपर्ने पनि उनको मत छ । ‘यसले प्रत्यक्ष लोकतन्त्रको व्यापक अभ्यास प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारीदेखि स्थानीय तहसम्मका योजनाहरू निर्धारण गर्नसमेत गरिनुपर्ने पक्षमा छ,’ उनले आफ्नो पार्टीबारे भनेका छन्, ‘२०७९ सालको निर्वाचनबाट राष्ट्रिय दलका रूपमा उदाएको जनमत पार्टीले आफ्नो आर्थिक राजनैतिक सिद्धान्तका रूपमा सामुदायिक समाजवादलाई अँगालेको छ ।’पार्टीले ‘जनताले प्रत्यक्ष अभ्यास गर्नसक्ने प्रावधानसहितको जनसम्प्रभूता, लोकतन्त्र (प्रत्यक्ष लोकतन्त्र, समावेशी लोकतन्त्र र डिजिटल डेमोक्रेसी’, राइट टू रिकल, ‘राइट टू रिजेक्ट’ सहित), सामाजिक न्याय र सामुदायिक समाजवादलाई आफनो आधार स्तम्भ बनाएको’ समेत उनले उल्लेख गरेका छन् । जनमत गान्धीको ग्राम स्वराजसँग प्रभावित भएको समेत उनले उल्लेख गरेका छन् । ‘यो पार्टी गणतन्त्र, संघीयता, समानुपातिक समावेशिता, लोककल्याणकारी राज्य जस्ता आधारभूत राजनैतिक मान्यताहरू राख्दछ। यसको सामुदायिक समाजवाद (सामुदायिक स्वराज) मार्क्सवादी समाजवाद नभएर लोककल्याणकारी राज्यको विकेन्द्रित अवधारणा मात्रै हो, जुन गान्धीको ग्राम स्वराजसँग प्रभावित छ,’ उनले लेखेका छन् । नागरिक उन्मुक्ति पार्टी र जनमतको एजेन्डा मिलेको भन्दै अध्यक्ष राउतले सकारात्मक टिप्पणी गरेका छन् । नेत्रविक्रम चन्द नेतृत्वको नेकपाले भन्दै आएको ‘एकीकृत जनक्रान्ति’ ‘पुरातन र शास्त्रीय’ भएकाले अब सम्भव नभएको राउतको विश्लेषण छ । को-कस्तो कांग्रेस : समाजवादी अर्थव्यवस्था स्थापना गर्ने लक्ष्यएमाले : बहुदलीय जनवादको मार्गनिर्देशन समाजवादको आधार निर्माण गर्नेमाओवादी : साम्यवादी शक्तिहरूझैं सर्वसत्तावाद र वंशवादतिर उन्मुखनेकपा एस : सैद्धान्तिक धरातल छाडेर व्यक्तिगत अहंकारबाट बनेको पार्टी रास्वपा : लोकप्रियतावादबाट बढी निर्देशित जसपा : माओवादी केन्द्रको भन्दा फरक विचार छैन लोसपा : एजेण्डा सिद्धान्त छैन, गुटको समूहमात्र