समाजवादको आयाममा बिपी
संविधान सभाबाट निर्मित नेपालको संविधान (२०७२) ले समाजवादउन्मुख आर्थिक प्रणालीको गन्तव्य तय गरेको छ । सिद्धान्त, कानुन र व्यवहार एकआपसमा मेल खाँदा नै समाजको सर्वोपरि भलो हुन्छ, हुने हो । आज देशको अर्थतन्त्र नाजुक अवस्थामा गुज्रिरहेको छ । गत आर्थिक वर्षको वृद्धिदर दुई प्रतिशतमा सीमित भयो भने महँगी भने सातआठ प्रतिशतले बढ्यो । यसले नागरिकको दैनिक जीवन महँगीको चपेटामा परेको छ । आयस्रोत सीमित हुँदै छ । सरकारी राजस्वसमेत लक्ष्य अनुसार उठ्न नसकेको मात्र होइन, विगत आधा शताब्दीमा न्यून दर र ऋणात्मक भएको छ । यो अवस्थामा हाम्रो अर्थ व्यवस्थाको आधारशिला
संविधान सभाबाट निर्मित नेपालको संविधान (२०७२) ले समाजवादउन्मुख आर्थिक प्रणालीको गन्तव्य तय गरेको छ । सिद्धान्त, कानुन र व्यवहार एकआपसमा मेल खाँदा नै समाजको सर्वोपरि भलो हुन्छ, हुने हो । आज देशको अर्थतन्त्र नाजुक अवस्थामा गुज्रिरहेको छ । गत आर्थिक वर्षको वृद्धिदर दुई प्रतिशतमा सीमित भयो भने महँगी भने सातआठ प्रतिशतले बढ्यो । यसले नागरिकको दैनिक जीवन महँगीको चपेटामा परेको छ । आयस्रोत सीमित हुँदै छ । सरकारी राजस्वसमेत लक्ष्य अनुसार उठ्न नसकेको मात्र होइन, विगत आधा शताब्दीमा न्यून दर र ऋणात्मक भएको छ । यो अवस्थामा हाम्रो अर्थ व्यवस्थाको आधारशिला के हो ? भन्नेबारेमा गहन विश्लेषण आवश्यक पर्छ । विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (संवत् १९७१–२०३९) अर्थात् बिपी कोइरालाले नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको नेतृत्वसँगै अर्थ व्यवस्थाको चिन्तनधारालाई समेत समाजवादी गन्तव्य दिनुभएको थियो । के त्यही चिन्तनधारामै देश अगाडि बढ्न सक्यो ? किन आज यति अर्थतन्त्र यति धेरै नाजुक भयो ? विवेचना जरुरी छ । समकालीन विवेचनामा ऐतिहासिक परिवेशको समेत सहारा लिनुपर्ने हुन्छ । राणाविरुद्धको सशस्त्र क्रान्ति नागरिक अधिकारका निम्ति थियो । बिपीले जन्मको आधारमा कोही सधैँका निम्ति शासक हुन सक्दैन भन्ने उद्घोष गर्दै सात साल (२००७) को क्रान्तिको नेतृत्व गर्नुभयो । त्यो ऐतिहासक कदमका निम्ति आधार तयार हुँदै थियो । भारतमा दुई शताब्दीदेखिको बेलायती उपनिवेश महात्मा गान्धीको अगुवाइको स्वतन्त्रता आन्दोलनले सफल (सन् १९४७) भयो । पिता कृष्णप्रसाद कोइराला सपरिवारलाई राणा शासकले निर्वासित गरेको परिवेशसँगै कोइराला परिवार महात्मा गान्धी आदर्श र क्रान्तिबाट अभिप्रेरित थियो । भारतीय स्वतन्त्र आन्दोलनमा काराबाससमेत भोग्नुभएका बिपीलाई राणाविरुद्ध सशस्त्र क्रान्तिको विकल्प नहुने निष्कर्षको कार्यान्वयनले सात सालको क्रान्ति सफल बनायो । नेपाली जनता युगौँको रैती दुनियाँको नाम र दासताबाट मुक्त भए ।बिपी गान्धीको आदर्शसँगै अब्राह्म लिङ्कलनले प्रजातन्त्रका निम्ति अगाडि सारेको परिभाषा अर्थात् प्रजातन्त्र भनेको जनताद्वारा, जनताका निम्ति जनताकै सरकार भन्ने मूल मन्त्रबाट अभिप्रेरित हुनुहुन्थ्यो । नेपाल जस्तो मुलुकका निम्ति प्रजातन्त्रले मात्र जनताको भलाइ गर्न सक्दैन भन्ने चिन्तनधारामा हुनुहुन्थ्यो । अशिक्षा, गरिबी, अभाव र पछौटेपनका निम्ति नागरिकको स्वतन्त्र अधिकारसँगै समाजमा प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्मानपूर्वक जिउन सक्ने आर्थिक परिवेश बनाउनु पर्छ भन्ने बिपीको ध्येय रह्यो । त्यसैले बिपीले प्रजातन्त्रलाई समाजवादसित जोड्नु भयो । संवत् २०१२ मा वीरगन्जमा भएको नेपाली कांग्रेसको महाधिवेशनले बिपीले अगाडि सार्नुभएको प्रजातान्त्रिक समाजवादी चिन्तनधारालाई स्वीकृत ग¥यो । नेपाली कांग्रेसको यो सैद्धान्तिक अवधारणाले नेपाली कांग्रेस पार्टी र बिपीको बाह्य जगत्मा ठुलो सम्मान भयो । अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी आन्दोलनमा नेपालले पहिचान पायो । शीत युद्धको १९५० को दशकमा विश्व समाजवादी आन्दोलनमा नेपाल जोडिनु युगीन परिघटना थियो ।झन्डै एक दशकका राजनीतिक उतारचढावसँगै संवत् २०१५ मा भएको निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले बहुमत ल्यायो । बिपीले सरकारको नेतृत्व गर्नुभयो । बिपी नेतृत्वको त्यो सरकार समाजवादी कार्यव्रmमका निम्ति आजसम्मका सबै सरकारभन्दा क्रान्तिकारी देखिन्छ । समाजवादको मूल मर्म प्राकृतिक स्रोत र साधनमा सीमित व्यक्ति, परिवार वा वर्गको स्वामित्व र शोषणको अन्त्य गर्नु हो । राज्यका साधन र स्रोतमा सबै नागरिकका समान हिस्सेदारी हो । समान पहुँच हो । नेपाल १०४ वर्षे राणाशाहीले देशको उर्वर भूमि आफन्त र आसेपासेलाई बिर्ता दिएको थियो । देशका उर्वर भूमि र जङ्गल राणा तथा सीमित परिवारमा अधीनस्थ थियो । बिपीले बिर्ता उन्मूलन गर्नुभयो । जङ्गलको सरकारीकरण गर्नुभयो । यी काम उहाँले संसद्बाट काननु बनाएर सम्पन्न गर्नुभयो । बिपीको विश्वास विधिको शासनमा थियो ।बिपीको त्यो सरकारले सुधारका अनेक काम गरेको देखिन्छ । न्यायपालिकालाई स्वतन्त्र र निष्पक्ष बनाउन प्रधान न्यायाधीशको सुविधा प्रधानमन्त्रीको भन्दा बढी अनि सर्वोच्च न्यायालयका न्यायाधीशको सुविधा मन्त्रीभन्दा बढी बनाइयो । प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरूको तलवमान त्यसअघिका सरकारको भन्दा घटाइयो । न्यायालयको भ्रष्टाचारले सुशासनमा बाधा पर्छ भन्दै बिपीको त्यो कदम अगाडि आएको देखिन्छ । बिर्ता उन्मूलनसँगै राजारजौटा उन्मूलन कानुन ल्याई कार्यान्वयन गरियो । देशभर अनेक ससाना राजाहरूको अस्तित्व थियो र तिनलाई राज्य तथा जनताले ठुलो करभार थेग्नुपर्ने अवस्थाको अन्त्य भयो । बिपी जमिन जोत्नेको र घर पोत्नेको हुन्छ भन्ने वचनलाई सार्थक तुल्याउन भूमि सुधारको व्यापक तयारीमा हुनुहुन्थ्यो तर ती सुधारका यावत् कार्य राजा महेन्द्रका निम्ति पाच्य भएन । राजा तमाम सामन्तका प्रतिनिधि थिए र सैनिक बलका भरमा जननिर्वाचित सरकार मात्र होइन, प्रजातन्त्रिक प्रणालीमाथि निरङ्कुशता लादे ।राजा महेन्द्रले बिपीकै कतिपय काम भने देखाउनकै निम्ति भए पनि निरन्तरता दिन बाध्य भए । बिपीकै समयमा मस्यौदा भएको भूमि सुधारलाई पञ्चायती निरङ्कुश व्यवस्थामा समेत राजाले अघि बढाए तर त्यो कुरूप भयो । आजसम्म पनि नेपालमा भूमि सुधारले पूर्णता पाउन सकेको छैन । अनेक सुकुमवासी आयोगले झनै भूमिको मुद्दालाई जटिल बनाएका छन् । प्रकृतिले दिएको भूमिको उत्पादनमूलक प्रयोग हुन नसक्दा देश झन् झन् पर निर्भर बन्दै गएको छ । सङ्घीय लोकतान्त्रिक प्रणालीमा मुलुक अगाडि बढे पनि र संविधानमा समाजवाद उन्मुख गन्तव्य समावेश गरे पनि युवा अड्न सक्ने अवस्था छैन । विगत दुई वर्षमा अध्ययन र रोजगारीका निम्ति १५ लाख नागरिकले देश छोडेका छन्, ६० लाख चानचुन नेपाली बाहिरै छन् । देशीय अर्थतन्त्र युवाले विदेशमा बेचेको पसिना अर्थात् विप्रेषणको भरमा धरमर तवरले चल्दै छ । आय, उत्पादन र रोजागारी बढाउन पछिल्ला सरकार सफल हुन सकेका छैनन् । राजनीति जोकोहीलाई जसरी पनि सत्तामा पुग्नैपर्ने महारोगले गाँजेको छ ।बिपीले पश्चिमा पद्धतिको आर्थिक विकासको विकल्पमै प्रजातान्त्रिक समाजवादी अवधारणा अगाडि सार्नुभएको थियो । त्यसकै सार्थकताका निम्ति सरकारमा काम गर्नुभयो भने बाहिर हुँदा पनि त्यसैको चिन्तनधारामा राजनीतिक आन्दोलनलाई अगाडि सार्नुभयो । कृषिप्रधान देशमा किसानको भलाइ गर्न योजना बनाउन बिपीले प्रेरित गर्नुभयो । सबै किसानलाई आफू जस्तै मध्यम वर्गको बनाउने साधन र स्रोतका निम्ति बिपीको सम्पूर्ण प्रयास देखिन्छ । कृषि पेसालाई सम्मानित बनाउने बिपीको ध्येय नेपाली समाजवादको वास्तविक चरित्र हो तर कृषि धरापमा पर्दा खाद्यान्न निर्यात गर्ने मुलुक अहिले खाद्यान्न आयात गर्नै पर्ने परनिर्भरतामा पुगेको छ । मौजुदा र भावी सरकारका निम्ति नेपाली कृषिलाई जल, जमिन, जङ्गल, पर्यटन र हरित ऊर्जासित जोडेर काम नगर्दा देश अझै परनिर्भर हुने जोखिममा पर्ने छ भन्ने जानकारी जरुरी छ ।बिपी पश्चिमाले संसारको ठुलो हिस्सा प्राकृतिक दोहन गरी गरेको औद्योगिक विकासप्रति सन्तुष्ट हुन सक्नु भएन । युरोप र अमेरिकाले आधुनिकीकरणका नाममा गरेको विकास संसारभरको प्राकृतिक साधन र स्रोतको दोहन गरी गरेको विकास हो भन्ने बिपीको निष्कर्ष थियो । त्यस्तो विकास नेपाल मात्र होइन, कुनै पनि विकासशील देशका निम्ति उपयुक्त छैन भन्ने निष्कर्ष आज सार्थक हुँदै छ । मौसम परिवर्तनको कुचक्रमा संसार फस्दै गएको छ । तापमान वृद्धि, अतिवृष्टि, अनावृष्टि, आगलागी, हिमाल पग्लने आदि कार्य औद्योगिक क्रान्तिका नाममा प्रकृतिको दोहनले नै ल्याएका समस्या हुन् । जैविक इन्धनको यो एक सय वर्षमा भएको दोहनले बढेको कार्बनलगायत विषालु ग्यासले पृथ्वी मानिसका निम्ति प्रतिकूल बन्दै छ । बिपीको समाजवादी आन्दोलनको महत्वपूर्ण पाटो गाउँको विकास थियो । गाउँमा भौतिक पूर्वाधार विकास गरी कृषि, ससाना उद्यम, शिक्षा, स्वास्थ्य आदिको बिपीको अवधारणा आज संसारकै विकासको ओझेलमा परेको आयाम देखिन्छ । संसार सहरकै विकासमा रमाएको छ र त्यही नै अहिलेको संसारभरको समस्या बनेको छ । संसारभर गाउँबाट मानिस सहर पसेको छन् र सहरीकरणका नाममा समस्यै समस्याका थाक लागेको छ । सहरकै सविधा र पूर्वाधार विकासका निम्ति संसारभरका सरकारले राज्यका महìवपपूर्ण साधन स्रोत खन्याएका छन् तर सहरका समस्या भने झन् झन् बढ्दै छन् । सहरसँगै गाउँलाई बस्नलायक बनाउने ध्येयका साथ काम गर्नैपर्ने छ । सहरीकरण र सहरको चरम विकासले थप समस्या मात्र सिर्जना गर्छ, समाधान दिन सक्दैन । सहर र गाउँको विकास एकअर्काको विपरीत होइन, परिपूरकका रूपमा अगाडि बढाउनुसमेत समाजवादी चिन्तनधारा हो ।बिपीले समाजवादको कुरा गर्दा व्यक्तिको निजी ऊर्जा, अधिकार र सिर्जनाको सम्मान गर्नुभएको देखिन्छ । व्यक्तिले आफू जस्तै अरू व्यक्ति र प्राकृतिक स्रोत र साधनलाई अति शोषण गरेर अति धनी बन्ने पद्धतिमा विराम लगाउनै पर्ने चिन्तनलाई प्राथमिकता दिनुभएको स्पष्ट छ । बिपीको माक्र्सवादप्रति गहिरो लगाव थियो तर साम्यवादले व्यक्तिको निजी जीवनमा गरेको हस्तक्षेप मान्य थिएन । पुँजीवादले धनका निम्ति व्यक्तिको श्रम शोषण अनि प्राकृतिक साधनको अति दोहनले समस्या निम्त्याउने बिपी चिन्तनले यथार्थ हुँदै छ । पुँजीवादले संसारमा समस्या थप्दै लगेको छ । बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले संसारमा धनी र गरिबबिचको खाडल गहिरो बनाउँदैछन् । साम्यवादी चीनले समेत व्यक्तिको ऊर्जालाई प्रयोग गर्न बजार अर्थतन्त्रमा आएपछि मात्रै समृद्धिको यात्रामा गति लिएको छ । यी यावत् परिवेश बिपी चिन्तनधारामा अगाडि बढेर समाजवादी बाटो अवलम्बन गर्न नेपाली राजनीतिकर्मी खास गरी नेपाली कांग्रेसका निम्ति समकालीन कार्यसूची हो तर त्यसतर्फको उत्सुकता कमै देखिन्छ ।संविधानमा समाजवाद लेख्दैमा देश समाजवादी हुँदै जाने होइन । हामीले लिएका नीति र गरेका कर्म के कस्ता छन् ? ती महìवपूर्ण छन् । सामान्य नागरिक करमाथि करका भारमा छन्, जसले कर बढी तिर्नुपर्ने हो ती छल्दै छन् । आय, उत्पादन, लगानी र रोजगारी खिइँदो छ । बिचौलिया र दलालको जगजगी छ । राज्यका विकास आयोजनामा समय र साधनको दुरुपयोग व्यापक छ । राजनीतिक कर्ममा लागेकामा शासकीय शानको नशा उम्दो छ, समाजको उन्नयनका निम्ति राजनीति भन्ने आदर्शमा धुलोमैलो बढ्दै छ । राज्यको प्रशासनिक खर्चभारले विकास यात्रालाई डस्दो छ । त्यसैले आजको दिनमा बाहिरी नक्कल होइन, बिपीले नेपाली परिवेशको समाजवादी चिन्तनधारामा देखाएको बाटोमा अन्वेषण गरी अर्थराजनीतिक मार्ग अवलम्बन गर्नु वाञ्छनीय देखिन्छ ।   