फैलँदै बाल रंगमञ्च
कुनै समय नयाँ बानेश्वरबाट पुरानो बानेश्वरतिर अघि बढदा दायाँतिर चिटिक्क सजिएको पम्किन थिएटर देखिन्थ्यो, जहाँ हरेक दिन बालबालिका केन्द्रित रहेर नाटक मञ्चन गरिन्थ्यो । कलाकारको रूपमा पनि बालबालिकाहरू अभिनय गरिरहेका हुन्थे । 
काठमाडौँ — कुनै समय नयाँ बानेश्वरबाट पुरानो बानेश्वरतिर अघि बढदा दायाँतिर चिटिक्क सजिएको पम्किन थिएटर देखिन्थ्यो, जहाँ हरेक दिन बालबालिका केन्द्रित रहेर नाटक मञ्चन गरिन्थ्यो । कलाकारको रूपमा पनि बालबालिकाहरू अभिनय गरिरहेका हुन्थे । थिएटरका संस्थापक सरोज अर्याल अमेरिका भासिएपछि यो बन्द भयो । १२ वर्षपछि मुलुक फिरेका उनी बाल रंगमञ्चभन्दा पनि फिल्मतिर जम्न थाले । त्यसको डेढ दशकयता बाल रंगमञ्च भने झन् फस्टाउँदै गएको छ । अचेल बालबालिका केन्द्रित नाट्य समूहहरू थुप्रै छन् भने गतिविधि पनि बाक्लै भइरहेको छ । शैली थिएटरले त हरेक वर्ष ‘राष्ट्रिय बाल नाटक महोत्सव’ नै गर्दै आएको छ । यो थिएटरकै अनुभवलाई आधार मान्ने हो भने अहिले यतिबेला बाल रंगमञ्चका स्थिति लोभलाग्दो देखिन्छ । थिएटरका अध्यक्ष नवराज बुढाथोकीका अनुसार रंगमञ्चप्रति बालबालिकाहरूको चासो पनि बढदै गइरहेको छ भने सिर्जनात्मक सिकाइको माध्यमको रूपमा नाटकहरूको प्रयोग पनि भइरहेको छ । उनको थिएटरले २०६६ सालमा ‘राष्ट्रिय बाल नाटक महोत्सव’ थाल्दा जम्मा चारवटा नाटक सहभागी थिए । अहिले दसौं संस्करणसम्म आइपुग्दा ‘दस दिनमा २० वटा नाटक मञ्चन गर्ने’ स्थिति बनेको छ । ‘यो निकै ठूलो उपलब्धि हो,’ उनी भन्छन्, ‘बालबालिकासँगै अभिभावकमा समेत रंगमञ्च साक्षरता बढेको पाइन्छ । यसलाई वैकल्पिक र क्रिएटिभ सिकाइको माध्यमको रूपमा लिन थालिएको छ ।’ त्यस्तै रंगकर्मी तथा सञ्चारकर्मी हेमन्त गौतमले बालबालिकालाई रंगमञ्चसम्बन्धी नै शिक्षण गरेको दुई दशक बित्यो । अभिभावक तथा स्कुललाई नै सम्झाइबुझाइ गरेर मात्र मुस्किलले २/४ जना विद्यार्थी पढ्न राजी हुन्थे उतिबेला । तर अहिले उनले चारवटा स्कुलहरूमा २ सय ५० भन्दा बढी विद्यार्थीहरूलाई नाटकबारे पढाइरहेका हुन्छन् । पहिलेको तुलनामा नाटकप्रति स्कुल तथा अभिभावकहरू पनि आकर्षित भएका कारण बाल रंगमञ्चमा सहभागिता बढेको हो । उनको अनभुवमा ‘बाल रंगमञ्चलाई नाटक सिक्ने मात्रै नभई समग्र सिर्जनशील प्याकेजकै रूपमा स्कुलहरूले अघि बढाइरहेका छन् ।’ साहित्य र संस्कृतिको कक्षादेखि योगाभ्याससम्मले बालबालिकाको सिर्जनशील विकासमा सघाउने भएकाले पनि बाल रंगमञ्चको आयाम फराकिलो बनेको हो । अहिले बाल रंगकर्मीहरूको पनि अभाव छैन । शैलीसँगै थिएटर मल, मञ्जरी थिएटर, स्कुल थिटएर नेपालसित बाल रंगकर्मीहरूको आफ्नै टिम छ । कुनै समय बालबालिकाको कथा र मनोविज्ञान भए पनि उमेरले पाका कलाकारहरूले बच्चाको चरित्र गर्ने प्रवृत्ति थियो । नर्वेली रंगकमी मोर्टन क्रोगले एक दशकअघि गुरुकुलमा ठूला कलाकार लिएर नाटक ‘तारा बाजी लैलै’ निर्देशन गरेका थिए । नाटकमा सौगात मल्ल, सरिता गिरी, भोला सापकोटा, सुरेश चन्द, कमलमणि नेपाल, राजन खतिवडा लगायतले बालबालिका बनेर खेलेका थिए । ‘उमेरले छिप्पिएकाहरूले सानो चरित्र गर्ने नहुने भन्ने त हैन,’ नेपाली बाल नाटक लिएर देशविदेश घुमिरहने निर्देशक टंक चौलागाईं भन्छन्, ‘तर, पछिल्ला वर्षहरूमा नाटकमा बाल प्रतिभाहरू बढदा छन् । यो निकै खुसीको कुरा हो ।’ बालकालिकाहरूलाई अभिनय मात्र नभएर उनीहरूको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक तथा व्यक्तिगत प्रतिभाको विकास गर्ने भएकाले पछिल्लो समय रंगमञ्चमा बाल रंगकर्मीहरू उत्साहजनक रूपमा बढ्दै गएको रंगकर्मीहरू स्विकार्छन् । एक दशकभन्दा बढी समयदेखि बालसाहित्य र बाल नाटकमा सक्रिय भएर लागिपरेका रंगकर्मी केदार श्रेष्ठसँग पहिलो बाल नाटक ‘पप्पु हरायो’ देखि पछिल्लो ‘करेसाबारीको जडिबुटी’ सम्म आइपुग्दाको लामो अनुभव छ । ‘समूहमा अभिनय गर्दागर्दा बालबालिकाहरूले समाजमा कसरी बस्ने, समूहमा कसरी व्यवहार गर्नेदेखि सामाजिक र सांस्कृतिक पक्षहरू सिकिरहेका हुन्छन्,’ उनी भन्छन्, ‘यसले हाम्रो सिकाइ र सिर्जनशील र सामाजिक दुवै बनाउन सघाइरहेको हुन्छ ।’ रंगकर्मी नवराज बुढाथोकीको तर्क पनि यही छ । उनका अनुसार रंगमञ्चले बालबालिकालाई व्यावहारिक ज्ञान दिन सघाउँछ । ‘बालबालिकाले अभिनयको अलवा आफ्नो हैसियत, कर्तव्य, अधिकारसमेत नाटकबाटै सिक्न सक्छन्,’ उनी भन्छन् । नाटकहरूमा बाल कलाकार मात्र नभएर दर्शककै रूपमा पनि बालबालिकाहरूको उपस्थिति बढदै गएको रंगकर्मीहरू बताउँछन् । सहरमा चलिरहेका थिएटरहरूमा स्कुलबाट नै विद्यार्थीको लर्को लागेर आउने रंगकर्मी पुष्प अवस्थी बताउँछन् । थिएटर मल कीर्तिपुरमा मञ्चन भइरहेको उनकै नाटक ‘बोकाको आत्मकथा’ हेर्न पनि बढी मात्रामा स्कुले बालबालिका आइरहेका छन् । ‘यसरी हेर्दा रंगमञ्चको कलाकार मात्रै हैन, दर्शककै रूपमा पनि बालबालिकाको सहभागिता राम्रो छ,’ उनी भन्छन् ।  राजधानीकै गुहृयेश्वरीमा बालबालिका केन्द्रित गरेर मञ्जरी थिएटर चलाइरहेका रंगकर्मी सुरेश चन्दको अनुभव पनि सकारात्मक छ । रंगमञ्चमा बालबालिकाको चासो र सहभागिता बढेकै कारण उनले थिएटर नै खोलेका हुन् । उनको थिएटरमा नाटकसँगै गीतसंगीत, साहित्यदेखि योग र अन्य सिर्जनात्मक गतिविधि पनि हुन्छ । टंक चौलागाईंको स्कुल थिएटरले बालबालिका केन्द्रित रहेरै ६ महिनाको ‘लालाबाला’ नामक विशेष अभिनय कक्षा चलाउँछ । अहिले तेस्रो ब्याच चलिरहेको ‘लालाबाला’ को दोस्रो ब्याच एक साताअघि मात्रै अस्ट्रेलिया र पोल्यान्डमा नाटक प्रस्तुत गरेर फर्केको छ । नाटक ‘उज्यालोतिर’ बुद्धको कथामा आधारित थियो । बालबालिकाहरूलाई काँचो माटोका रूपमा लिइन्छ । उनीहरूलाई कस्तो बाटोतिर लैजाने भन्ने कुरा अभिभावक तथा वातावरणले निर्धारण गर्छ । साना केटोकेटीलाई कलाकारका रूपमा विकास गराउन ठूलालाई भन्दा बढी मुस्किल हुने रंगकर्मीहरू बताउँछन् । उनीहरूको मनोविज्ञानलाई मध्यनजर त्यहीअनुसारको वातावरण र चरित्रमा ढाल्न तयार पार्नु चानचुने हैन । ‘कलिला बालबालिकालाई डोहोर्‍याउन सजिलो छैन,’ अनुभवी रंगकर्मी रामबाबु रेग्मी भन्छन्, ‘उनीहरूको क्षमता र मनोविज्ञान बुझेर कथा छनोट गर्न उत्तिकै कठिन हुन्छ । उनीहरूको मनोविज्ञानलाई बुझेर, अध्ययन गरेर मात्र नाटक तयार पार्नुपर्ने हुन्छ । उनका अनुसार उनीहरूले के गरिरहेका छन् भन्दा पनि उनीहरूमाथि के प्रभाव परिरहेको छ भन्ने पक्ष बुझ्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । उनलाई सही थप्दै रंगकर्मी श्रेष्ठ पनि नाटकको कथा बालबालिकाको उमेर, रुचि, स्वभावलाई हेरेर तय गर्नुपर्ने बताउँछन् । बालबालिकालाई दर्शक तान्ने प्रवृृत्तिमा लैजान नहुने यी दुवैको तर्क छ । त्यस्तै बालबालिकाहरूसँग साथीको जस्तो सम्बन्ध बनाएर उनीहरूको मनोभाव र इच्छा के छ भनेर बुझ्दै गएर रंगमञ्चमा ल्याउन सकिने रंगकर्मी अवस्थी बताउँछन् । 