हिम्मत नहार्ने प्रतिमाको कथा
२०४२ सालको एक दिन प्रतिमा गुरुङका लागि कालो दिन बनेर आयो । त्यो दिनले उनको कोपिलामै कोमल हात चुँडाएर लाग्यो । अनुहार र छातीमा पनि चोट लाग्यो । घरनजिकै बाटो काट्न लागेकी थिइन् उनी ।
काठमाडौँ — २०४२ सालको एक दिन प्रतिमा गुरुङका लागि कालो दिन बनेर आयो । त्यो दिनले उनको कोपिलामै कोमल हात चुँडाएर लाग्यो । अनुहार र छातीमा पनि चोट लाग्यो । घरनजिकै बाटो काट्न लागेकी थिइन् उनी ।उनलाई आफ्नो जीवनमा यमराज बनेर आएको ट्रकको सुइँको भएन । यमराजझैँ बनेर आएको बडेमानको ट्रकले सात वर्षे प्रतिमालाई सोहरेर लग्यो । उपचारपछि उनी ठीक त भइन् तर उनले आफ्नो बायाँ हात गुमाउनुपर्‍यो । आइतबार पद्मकन्या कलेजमा प्रतिमाको च्याम्बरमा भेट्न पुग्दा उनको दाहिने हात ल्यापटपमा कुँदिरहेको थियो । उनी कसैलाई इमेल पठाउँदै थिइन् । कत्ति छिटो टाइप गर्नुहुँदो रहेछ है भन्ने प्रश्नको जवाफमा उनले भनिन्, ‘बहिनी कम्पिटिसन गर्ने हो त, तपाईंभन्दा छिटो टाइप गर्न सक्छु होला !' उनको ठट्टाले हाम्रो कुराकानी अझ सहज बनाइदियो । प्रतिमाले कुराकानी सुरु गर्दै भनिन्, ‘कलिलै उमेरमा सबलाङ्ग व्यक्तिबाट अपांग व्यक्ति बनेको मेरो दुर्घटनापश्चात दुई वर्ष खेर गए । मैले आफ्नो पढाइलाई निरन्तरता दिएँ । अहिले त विद्यावारिधि पनि गर्दैछु ।’‘मैले जुन अवस्था भोगेँ त्यो पक्कै पनि अकल्पनीय थियो । सुरुमा परिवारलाई मेरो त्यो अवस्था देख्दा गाह्रो भयो किनकी म जन्मजात अपांग भएको भए एउटा कुरा, दुर्घटनाबाट अपांग बन्नुपरेको पीडा स्वीकार्न सबैलाई सजिलो थिएन,’ उनले ती दिन स्मरण गर्दै भनिन्। ‘घरमा कोही पनि अपांग व्यक्ति थिएनन् । जब मलाई त्यस्तो भयो सबैजना छक्क परे,' उनी भन्छिन्, ‘अपांगता भएका व्यक्तिलाई हेर्ने दृष्टिकोण अझै पनि संकुचित छ । त्यसमाथि पनि अपांगता भएका छोरी, बालिकालाई कामै नलाग्ने भनेर अर्थ्याइन्छ ।’परिवारले बिस्तारै प्रतिमाको अवस्थालाई सामान्य रूपमा स्वीकार गर्दै गयो । समाजमा भने उनले अनेक कुरा सुन्नुपरिरहेको थियो । यो पछि के बन्ली र खोइ ? घरव्यवहार कसरी होला ? उनीप्रति यस्ता सहानुभूति प्रकट हुन्थे । भविष्य नै जोखिममा पर्छ कि भन्ने चिन्ताले उनलाई घोचिरहन्थ्यो ।प्रतिमा सानै थिइन् । आफूलाई यस्तो के भएको होला भन्ने उनको बाल मष्तिष्कमा खेलिरहन्थ्यो । छरछिमेक र समाजले जे जस्तो भने पनि उनको परिवारले माथि उठ्न सहयोग गरे । जसमा उनी भाग्यमानी ठहरिइन् ।प्रतिमाको लालनपालन, शिक्षादिक्षामा कुनै कमी हुन दिएनन् उनको परिवारले न त परिवारमा अपांगता भएका कारणले विभेद भोग्नु पर्‍यो ।हजुरआमा ‘रोल मोडल’मामाघरमा बसेर हुर्किएकी प्रतिमाकी हजुरआमाले जहिल्यै पनि हौस्याइरहिन्। आज उनी जे छिन् त्यसको श्रेय आफ्नो ९४ वर्षे हजुरआमालाई दिन्छिन् । ‘मेरो जिन्दगीको रोल मोडल उहाँ नै हो, उहाँले नै छोरीलाई पढाउनुपर्छ भन्नुहुन्थ्यो । मेरोमा ऊर्जा थपिदिनुभयो', प्रतिमा धक फुकाएर भन्छिन् । सानैदेखि पढाइमा राम्री प्रतिमाले भैरहवाको सनसाइन बोर्डिङ स्कुलबाट एसएलसी पास गरेकी थिइन् । स्नातकसम्मको अध्ययन भैरहवा क्याम्पसबाट गरिन् ।संघर्षका ती दिनभविष्यमा यही नै बन्छु भन्ने लक्ष्य नपालेकी उनलाई भने थोरबहुत सामाजिक अनि सरकारी सेवामा लाग्ने रुचि थियो। उनले एसएलसीपश्चात विभिन्न सामाजिक अभियानमा आफूलाई सक्रिय बनाइन्। समाजका विभिन्न समस्या तथा गतिविधिलाई नजिकबाट नियाल्ने मौका पाइन्। १९ वर्ष पहिले स्नात्तकोत्तर गर्न काठमाडौँ छिरेकी उनले आफ्नो इच्छालाई यहाँ आएर सार्थक पारिन्। विसं २०६१ साल तिर उनले अध्यापनबाट आफ्नो करियर सुरु गरिन्। पद्मकन्या कलेजबाट अध्यापन सुरु गरेकी हाल उनी यस कलेजमा उपप्राध्यापक छिन्। प्रतिमाले दैनिक जीवनमा आफ्नो शारीरिक अवस्थालाई लिएर फरक व्यवहार तथा दृष्टिकोण भोगेपनि कहिल्यै ‘सिरियस्ली’ नलिएको बताउँछिन्। उनी भन्छिन्,‘विभेदको प्रकार पनि फरक हुने रहेछन्, बाल्यकालमा भोगिन होला तर जुन बेला आफ्नो प्लेटफर्म खोजिरहको थिएँ त्यतिबेलामा मैले संरचनागत हिसाबले विभेद भोग्नुपर्यो ।’ मैले अपांगता क्षेत्रको हकहितमा काम गरिरहेको विभिन्न संस्थासँग आबद्ध हुन खोजेँ, आवेदन दिए तर कसैले मलाई अवसर दिएनन्, उनी भन्छिन्, ‘खै यहाँ संरचनागत लेभलमा विभेद छ जस्तो लाग्छ त्यसमाथि अपांगता भएका आदिवासीलाई त सजिलो पक्कै छैन। यहाँसम्म आइपुग्न धेरै संघर्ष गर्नुपरेको छ।’अध्ययन अनसुन्धानमा रुचि राख्ने प्रतिमाले अपांगताको क्षेत्रमा केही पनि अध्ययन नभएको भेटिन्। उनले विभिन्न गाउँ गाउँ गइन् तर अपांगता भएका व्यक्तिहरुले पाउनु पर्ने हक अधिकारबाट एकदम बञ्चित रहेको पाइन्। संयुक्त राष्ट्रको सन् २०१२–१३ मा फेलोसिप पाएपछि यस विषयमा उनले अझै धेरै काम गर्ने मौका पाइन्। आफू जत्तिको पढेलेखेका व्यक्तिले आफ्नो क्षेत्रमा केही गर्नुपर्छ भन्ने त्यो हुटहुटीले उनलाई अहिले सामाजिक अभियन्ता बनाएको छ। आदिवासी जनजाति, अपांग, उत्पीडित वर्गको हक हितका लागि उनी लड्दै आइराखेकी छिन्। उनीहरुको बुलन्द आवाजको रुपमा स्थापित भएकी छिन्। विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय संघसंस्थासँग आबद्ध रहेकी छिन्।अटल आत्मविश्वासआफ्नो परिवारको माया पाएर यहाँसम्म आएकी प्रतिमाले आफ्नो करियर उकास्नमा श्रीमानको पनि उत्तिकै सहयोग रहेको बताउँछिन्। २०६३ सालमा मागी बिहे गरेकी उनलाई सुरुमा श्रीमानको परिवारले त्यति सकरात्मक तरिकाले स्वीकारेका थिएनन् । उनी भन्छिन्, बिहे हुनुभन्दा अघि नै मैले उहाँलाई चिन्थेँ, उहाँ मेरो कामले प्रभावित हुनुभएको रहेछ। उहाँ दृढ नै हुनुहुन्थ्यो, हामी आफ्नो निर्णयप्रति अडिग रह्यौँ र बिहे गर्‍यौँ। अहिले यी दम्पत्तीको ९ वर्षको छोरा छन् ।आफूलाई दृढ व्यक्तिको रुपमा उभ्याउन चाहने प्रतिमाले कहिल्यै पनि आफ्नो अवस्थालाई कठै बिचरा भनेको मनपराउँदिनन् र त्यो अनुभूति पनि हुन दिन्नन्। उनी भन्छिन्, ‘म आफ्नो जे अवस्था छ त्यसलाई स्वीकारेको छु, यसैलाई नै मनपराउँछु। तर सामाजिक परिवेश के छ भने कुरा चाहिँ हेक्का छ। कठै बिचरा भन्ने छन्।’पहिलेभन्दा नेपाली समाज बदलिएको छराष्ट्रिय आदिवासी जनजाति अपांग महिला संघकी अध्यक्ष उनी इन्टरनेसनल डिसबेलिटी अलाइन्समा पनि आबद्ध छिन्। साथै अपांगता भएका आदिवासी जनजातिहरुको विश्व सञ्जाल तथा नेपाल आदिवासी जनजाति अपांग संघको महासचिव हुन्। विभिन्न अन्तराष्ट्रिय फोरममा आफ्ना सफलता कथा सुनाइसकेकी उनले संयुक्त राष्ट्र संघको २०१७ को 'वुमन अफ द इयर' अवार्ड पनि पाइसकेकी छिन्।उनी भन्छिन्, ‘यो कुनै पनि समयमा कुनै पनि मानिसलाई हुन सक्ने अवस्था हो। तर यो सामाजिक अधिकारको सवालको रुपमा स्थापित हुन सकेको छैन । उनको बुझाइमा अपांगता एउटा संवेदनशील तथा जटिल अवस्था हो। सामाजिक अवरोध मुख्य समस्या हो । उनी भन्छिन्,‘पहिलाभन्दा समाजमा अपांगतालाई हेर्ने दृष्टिकोणमा बदलाव आएको छ जुन सकरात्मक कुरा हो। तर अझै विभिन्न क्षेत्रमा उनीहरुको अधिकार र सहभागिता सुनिश्चित हुन सकेको छैन। हरेक अपांग भएका व्यक्तिले सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनुपर्छ। ’उनले अपांगता भएका व्यक्तिलाई निर्णायक तहको भूमिकामा सहभागिता गराउनुपर्ने, उनीहरुको खोज अनुसन्धान तथा पैरवी गरिनुपर्नेमा जोड दिन्छिन्।आत्मविश्वासले भरिएकी ४१ वर्षे प्रतिमाका अनुसार उनी जहिल्यै एक कदम अगाडी सोच्ने बानीले नै सफलता हात दिलाएको दाबी गर्छिन्।उनी भन्छिन् मैले के गुमाएकी छु भन्ने मलाई कहिल्यै लागेन । म आत्मनिर्भर छु । एक हातले उनले आफ्नो सबै काम फत्ते गर्छिन्। तर कहिलेकाहीँ कामको चाप हुँदा गाह्रो हुने उनी बताउँछिन्। सबै काम एक हातले गर्दा लोड हुने रहेछ, कहिलेकाहिँ दुखाइ पनि हुन्छ तर दुःखी नहुने उनको बानी छ।हाल लैंगितकता, आदिवासी, अपांगताको अन्तवर्गीय सवालहरु विषयमा विद्यावारिधी गर्दे गरेकी उनी भन्छिन्- 'आफू जे छु त्यसमा सन्तुष्ट हुनुपर्छ, संघर्ष गर्नुपर्छ।' आदिवासी जनजाजति, महिला, अपांग व्यक्ति, यी समुदायलाई जलवायु परिवर्तनले पार्ने प्रभावका विषयमा उनी वकालत गर्छिन्। यी समदुायको हक र अधिकारका लागि अझै पनि राज्य तथा सम्बन्धित निकायले ध्यान दिएर काम नगरेको उनको गुनासो छ। 'केही गर्न सक्दिनँ भनेर हिम्मत हार्नुहुँदैन, सिमित हुनुहुँदैन, आफ्नो ज्ञानको दायरालाई बढाउनुपर्छ। संगठित हुनुपर्छ । आफ्नो क्षमतालाई निर्खानुपर्छ,' छुट्ने बेला उनले भनिन् । 