नर्सिङ पेसा : चुनौती कि अवसर
हरेक वर्ष मे १२ लाई संसारभर अन्तर्राष्ट्रिय नर्स दिवसका रूपमा मनाइन्छ । नर्सिङ पेसाकी जन्मदाता एवम् पथप्रदर्शक फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलको जन्मदिनको अवसरमा हर्षोल्लास र उमंगसँगै ‘हाम्रा नर्स हाम्रो भविष्य’ भन्ने नाराका साथ विश्वले यस पालि यो दिवस मनाउँदै छ ।
हरेक वर्ष मे १२ लाई संसारभर अन्तर्राष्ट्रिय नर्स दिवसका रूपमा मनाइन्छ । नर्सिङ पेसाकी जन्मदाता एवम् पथप्रदर्शक फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलको जन्मदिनको अवसरमा हर्षोल्लास र उमंगसँगै ‘हाम्रा नर्स हाम्रो भविष्य’ भन्ने नाराका साथ विश्वले यस पालि यो दिवस मनाउँदै छ ।युरोपको क्रिमियन युद्धमा घाइते सैनिकको उपचारमा अहोरात्र खटिई सिपाहीको मृत्युदर ४२ प्रतिशतबाट २ प्रतिशतमा झारेकी फ्लोरेन्सको बिरामीप्रतिको सेवाभाव, समर्पण र योगदानको कदर गर्दै यो दिनलाई विश्वभरका नर्सले गर्वसाथ मनाउने गर्छन् । फ्लोरेन्सले वातावरण सम्बन्धी पाँचवटा मुख्य विषयलाई प्राथमिकता दिएकी छन्, जसमा स्वच्छ हावा, सफा पानी, ढलको उचित निकास, सरसफाइ र सूर्यको प्रकाश छन् । यिनै पाँच पक्षको सन्तुलित प्रयोगले रोगबाट बच्न सकिन्छ भन्ने मान्यता बोकेकी फ्लोरेन्सको वातावरणीय सिद्धान्त यथार्थपरक छ । अन्तर्राष्ट्रिय नर्सिङ महासंघमा १ सय ३० राष्ट्र सदस्य छन् । यसको मुख्य कार्यालय स्विट्जरल्यान्डको जेनेभामा छ । नेपाल नर्सिङ संघले सन् १९६९ मा अन्तर्राष्ट्रिय नर्सिङ महासंघको सदस्यता लिएको हो । नेपालमा पनि नर्सिङ लोकप्रिय पेसामध्ये पर्छ । हरेक व्यक्तिमा स्वास्थ्यप्रति चासो बढिरहेका कारण नर्सको माग दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको छ । सातै प्रदेशमा अस्पताल, क्याम्पस, विद्यालय तथा विश्वविद्यालय खुलिरहेकाले र विभिन्न तहतप्काका नर्सिङ जनशक्तिको आवश्यकता पर्ने भएकाले गर्दा नर्सिङ पेसाप्रतिको आकर्षण बढ्दो छ । विशेषतः महिलाहरूमा यसको आकर्षण छ । नर्सिङ शिक्षाको सुरुआती समयमा पुरुषको अध्ययनका लागि कोटा नछुट्याइएको होइन तर यो व्यवस्था लामो समय टिक्न सकेन । अनि महिलाले मात्रै अध्ययन गर्न पाइने नियम बन्यो । २०७५ सालदेखि भने प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद्ले प्रमाणपत्र तहमा १५ प्रतिशत कोटा पुरुषका लागि समेत छुट्याएको छ । नेपालमा प्रमाणपत्र तहदेखि पीएचडीसम्मको अध्यापन गराइन्छ । नर्सिङ सेवा अस्पतालमा मात्रै सीमित नभई यसको दायरा फराकिलो हुँदै गइरहेको छ । हरेक विद्यालय, विश्वविद्यालय, क्लिनिक, अस्पताल, मिलिटरी फोर्स, वृद्धाश्रम, परामर्शदाता, लेक्चरर, समुदाय स्वास्थ्य कार्यकर्ताका रूपमा रोजगारीको अवसर छ । नेपालमा मात्रै नभई विदेशमा समेत आकर्षक तलबसहितको रोजगारी तथा करियरको अवसरका कारण नर्सिङ पेसा पहिलो रोजाइ बन्न पुगेको छ । नेपाल नर्सिङ परिषद्को अभिलेख अनुसार, हालसम्म ७३ हजार ८ सय ८९ जना नर्स, ३७ हजार २ सय ३ जना अनमी, ५१ जना मिडवाइफ ८ सय ४८ जना विदेशी र १ हजार ३ सय ४१ जना नर्सिङ विशेषज्ञ दर्ता भएका छन् ।प्रमाणपत्र तहको नर्सिङ विषय अध्ययनप्रतिको मोह दिनदिनै बढ्दै गइरहेको छ । नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट प्रवेश परीक्षा तयारीका लागि थुप्रै इन्स्टिच्युटमा विद्यार्थीको बाक्लो सहभागिता देखिन्छ । प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद्ले तोकेको निश्चित शुल्कमा अध्ययन पूरा हुने र नेपाल नर्सिङ परिषद्को परीक्षामा सहभागी भई नाम दर्ता भएपछि पर्याप्त रोजगारीका अवसर प्राप्त गर्ने भएकाले र विदेशमा समेत राम्रो कमाइ हुने भएकाले नर्सिङ विषय अध्ययनप्रतिको मोह बढेको छ । अझ नेपाल सरकार र कतिपय विकसित मुलुकहरूबीच निश्चित संख्यामा नर्स विदेश पठाउनका लागि राष्ट्रिय स्तरमै सम्झौता भइरहेकाले गर्दा अभिभावकले समेत छोराछोरीलाई अध्ययनका लागि जोड दिने गरेको पाइएको छ । नेपालजस्तो विकासोन्मुख र भौगोलिक विविधता तथा विकटता भएको देशमा नर्सिङप्रतिको मोह बढ्नु आफैंमा सकारात्मक विषय हो । एउटा नर्स भएको घरका परिवार स्वस्थ हुन्छन्, एउटा परिवार स्वस्थ भएमा समाज स्वस्थ हुन्छ र समाज स्वस्थ भएमा सिंगो राष्ट्र नै स्वस्थ हुनेमा दुईमत छैन । समग्र स्वास्थ्य प्रणालीमा नर्सको भूमिकालाई राष्ट्रले संवेदनशील तरिकाले लिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । नर्सिङ पेसा र स्वास्थ्य प्रणाली परिपूरक भएकाले नर्सिङ पेसालाई मजबुत बनाउनका लागि राज्यले यस क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण लगानी गर्न सके स्वास्थ्य सेवा सर्वसुलभ हुन्छ । कुनै पनि व्यक्तिको जीवनको प्रमुख विषय भनेको उसको स्वास्थ्य हो तर एक्काइसौं शताब्दीको औद्योगिकीकरण र आधुनिकताको उपजस्वरूप व्यक्तिको स्वास्थ्यस्थिति दिनदिनै खस्किरहेको र कोभिडजस्ता घातक नयाँ रोग फैलिरहेकाले विश्वभर नर्सको माग बढ्दो छ । नेपालजस्तो देशमा त झन् युवा पुस्ताको मोह भनेकै विदेश जानु भएको र हरेक घरमा वृद्धवृद्धाहरू मात्रै हुनुले घरमा समेत उनीहरूको स्वास्थ्य तथा हेरविचारका लागि होम केयर नर्सको आवश्यकता छ । देशमै पनि नर्सको माग धेरै हुनु, दूरदराजमा स्वास्थ्य सेवाको पहुँच नहुनु, विदेशमा समेत उच्च माग हुनु तर देशमा भने नर्सिङ जनशक्तिको उत्पादन न्यून हुनुले भविष्यमा स्वदेशमा उपचारका लागि विदेशबाट जनशक्ति माग गरी स्वास्थ्य प्रणाली धान्नुपर्ने चुनौतीसमेत देखिएको छ । सरकारले नेपालमा उत्पादित नर्सिङ जनशक्तिको अधिकतम उपयोग भइरहेको छ कि छैन, उत्पादन भएका नर्सहरूको विदेश जाने दर कस्तो छ र कति प्रतिशत जनशक्ति विदेश पलायन भए भन्ने विषयको अध्ययन गर्नु अपरिहार्य भएको छ । रेमिटेन्सले धानेको देशमा कति प्रतिशत रकम नर्सिङ शिक्षा र स्वास्थ्य उपचारका लागि बिदेसिएको छ भन्नेबारे अध्ययन गर्नसमेत ढिलो भइसकेको छ । देशको भूगोलसुहाउँदो, तुलनात्मक रूपमा सुलभ शुल्क बुझाई प्रमाणपत्र तहको अध्ययन पूरा गरेपछि तुरुन्तै रोजगारीको अवसर प्राप्त गर्न सकिने तथा विदेश जानका लागि समेत बाटो खुला रहने भएकाले प्रमाणपत्र तहको अध्ययनका लागि आकर्षण बढी भए पनि विगत वर्षहरूको तथ्यांक अध्ययन गर्दा २०७७ सालको भर्नाका सम्बन्धमा मुलुकमा सरकारी तथा निजीस्तरबाट सञ्चालित १ सय १० क्याम्पसले प्रमाणपत्र तह नर्सिङ विषयको अध्यापन गराइरहेकामा २०७९ सालसम्म आइपुग्दा यो संख्या घटेर ४५ मा सीमित भएको छ । यो तथ्यांक हेर्दा भविष्यमा नर्सिङ जनशक्तिको माग र पूर्तिबीच ठूलो खाडल देखिने सम्भावना छ । यस विषयमा राज्यले विशेष चासो देखाई खोज तथा अनुसन्धान गरी समाधानका उपायहरू अपनाउन जरुरी छ ।समग्र स्वास्थ्य प्रणालीमा नर्सको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नर्स स्वास्थ्य सेवा प्रदानका लागि अग्रभागमा खट्ने मात्र नभई स्वस्थ व्यवहार परिवर्तनका संवाहकसमेत हुन् । विश्वमा स्थापित नर्सिङ पेसाको महत्त्वलाई बुझी राज्यले अनुकूल नीतिनियम बनाई समयमै उचित व्यवस्थापन गरी सम्बन्धित सबैलाई विश्वस्त पार्न आवश्यक छ । खनाल अलका कलेजकी प्राचार्य हुन् ।