‘रिमै’ का प्रकाश
पश्चिम नेपालका पहाडी जिल्लामा घुमन्ते जीवन बिताइरहेका लोपोन्मुख राउटे जातिबारे बेला–बेलामा विभिन्न कुरा बाहिर आउँछन् । उनीहरूको भाषा, कला, संस्कृति, वेशभूषा र जीवनशैलीबारे पनि थोरबहुत सुन्न, हेर्न र पढ्न पाइन्छ ।
रुकुम पश्चिम — पश्चिम नेपालका पहाडी जिल्लामा घुमन्ते जीवन बिताइरहेका लोपोन्मुख राउटे जातिबारे बेला–बेलामा विभिन्न कुरा बाहिर आउँछन् । उनीहरूको भाषा, कला, संस्कृति, वेशभूषा र जीवनशैलीबारे पनि थोरबहुत सुन्न, हेर्न र पढ्न पाइन्छ ।काठका भाँडा, ठेकी, कोसी आदि बनाएर जीविकोपार्जन गर्ने राउटे जातिको एउटा अनौठो चलन छ– समुदायमा कसैको मृत्यु भएमा रीतपूर्वक संस्कार गरी केही दिनभित्र उनीहरू अर्को ठाउँ बसाइँ सर्छन् । राउटे समुदायको यस्तै संस्कृति झल्काउँदै एक जोडीको प्रेम कहानी गीति कथामार्फत हालै सार्वजनिक गरेका छन् गायक तथा सर्जक प्रकाश दुतराजले । ‘देउरालीमा धजा रिमैमन उतै नजा, भनेकै मान्दैन ।मैले माया गरे रैछु माया जालमा परे रैछु ।’प्रकाश आफैंले शब्द सिर्जना गरी संगीत भरेर स्वरबद्ध गरेको ‘रिमै’ शीर्षकको गीतमा उनलाई गायिका मेलिना राईले साथ दिएकी छन् । गीत दसैंको सम्मुखमा प्रकाशको आफ्नै युट्युब च्यानलमार्फत सार्वजनिक गरिएको हो । राउटे जातिको वेशभूषा र जीवनशैली प्रस्तुत गरिएको गीतले १२ दिनमा ४७ लाखभन्दा बढी भ्युज बटुलिसकेको छ । गायक प्रकाशका अनुसार राउटेहरूको बसोबास रहेको दैलेखको गुराँस गाउँपालिका पुगेर गीतको भिडियो छायांकन गरिएको हो ।करिब १४ मिनेटको गीति कथामा राउटे युवक ज्यामिरे र युवती वाजकलीको प्रेमकथा देखाइएको छ । ज्यामिरेको भूमिकामा प्रकाश स्वयं देखा परेका छन् भने वाजकलीको भूमिकामा केपिना गोतामे । गीतमा जति मीठो तरिकाले शब्द र संगीत भरिएको छ, त्योभन्दा निकै मार्मिक र अर्थपूर्ण देखिन्छ भिडियोका दृश्य र कथा । एक दिन ज्यामिरेका बा अर्थात् राउटेका मुखियाको निधन हुन्छ र उनीहरूको चलिआएको परम्पराअनुसार सबै जना त्यो बासस्थल छोडेर नयाँ ठाउँमा बसाइँ सर्ने सुर गर्छन् । ज्यामिरेले स्वर्गे भएका आफ्ना बालाई अन्त्येष्टि गरेको स्थानमा पुगेर ढोक्छन् अनि उनीहरू लाम लागेर बसाइँ सर्छन् । ‘नलाऊ सीमा, नलाऊ घेरो,जता जान्छु त्यही देश मेरो ।’यही शब्दमा आरम्भको संगीत गुञ्जिन्छ अनि भारी–भरकुम बोकेर उनीहरू बसाइँ सर्छन् । गीति कथा आरम्भ हुन्छ । बसाइँ सरेपछि नयाँ ठाउँमा ज्यामिरे र वाजकलीको प्रेम मौलाउँछ । नयाँ बस्ती बसाउँदै गर्दा सुख–दुःखबीच उनीहरूको प्रेमलाई केन्द्रमा राखेर राउटे जीवनशैलीलाई निकै राम्रोसँग देखाउने प्रयास निर्देशक मौसम हिमाली र उनको टिमले गरेको छ । राउटेकै भेगमा, राउटेकै भेषमा रिमै भाका गुञ्जिन्छ अनि राउटे नै छमछम नाचेको दृश्यले दर्शकलाई मज्जलै तान्छ । राउटे जोडीको प्रेमसँगै गीतकै क्रममा उनीहरूको जीवनशैली र वेशभूषा पनि सजीव तरिकाले देखाइएको छ । पश्चिम नेपालको पहाडी भेग, कतै सालका बोट त कतै सल्लाका रूख अनि कतै खोला, खोल्सा त कतै धान झुलेका फाँटलाई पृष्ठभूमिमा राखेर खिचिएको भिडियो जसरी सुरु हुन्छ, अन्य पनि त्यसरी नै । अर्थात् दुःखान्त । सुरुमा ज्यामिरेका बा मरेपछि बसाइँ सरेका राउटेहरू अर्को घना जंगलको बीचमा बसिरहेका बेला एक साँझ ज्यामिरेलाई बाघले आक्रमण गरेर ज्यान लिन्छ । राउटे संस्कारअनुसार उनको अन्त्येष्टि कार्य सकिन्छ र राउटे समुदाय फेरि अर्को ठाउँमा बसाइँ सर्ने सुर गर्छन् । प्रेमीको देहान्तको पीडाले छटपटाएकी वाजकलीले बसाइँ सर्नुअघि ज्यामिरेको शव गाडिएको स्थलमा पुगेर मायाको चिनोस्वरूप पाएको फूल चढाउँछिन् । ‘दुःख बगाई लैजा भेरी,किन बग्छस् हेरी हेरी ।’गीतको अन्त्यतिर गुञ्जिने शब्द हुन् यी । हेरिरहुँ भन्दाभन्दै सकिएको पत्तो हुँदैन गीत । पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा समेत निकै चर्चामा आएको छ ‘रिमै’ । खासमा आफ्ना हरेक सिर्जनामा नयाँ प्रयोग गर्न रुचाउने गायक हुन् प्रकाश । गीतले दर्शकको अपार माया पाइरहेको खुसी व्यक्त गर्दै उनले भने, ‘दुई वर्ष अघिदेखि राउटे जातिसँग जोडेर गीत बनाउन मन थियो । विभिन्न कारणले बीचमा काम गर्न सकिन । तर लामो समयको रहर र सपना पूरा भएको छ ।’नेपाली परिवेश, नेपाली माटो र नेपालीपनलाई गीत–संगीतका माध्यमबाट संरक्षण, संवर्द्धन र प्रचार–प्रसार गर्ने प्रयासका रूपमा ‘रिमै’ तयार भएको उनको भनाइ छ । ‘गीतमा शब्द र संगीतले जति अर्थ राख्छ, त्यति नै अर्थ कथा र दृश्यले पनि राख्छ । अहिले दर्शकहरू हरेक दृश्यमा संगीत र कथा खोज्छन् । यही कुरा ध्यान दिएर फरक परिवेशमा सिर्जनाको बीज रोप्ने प्रयास हो,’ उनले भने ।गीत बनाउनुभन्दा करिब दुई महिना पहिला निर्देशक मौसम हिमाली र आफू राउटेको बासस्थल खोज्दै दैलेख पुगेको सम्झिँदै प्रकाशले राउटेको रीति, संस्कृति र जीवनशैलीबारे बुझ्ने क्रममा नै गीतको आइडिया फुरेको बताए । ‘गीत गर्नुअघि राउटे बस्तीमा आवश्यक अध्ययन गर्न पुग्यौं । त्यही बेला राउने बसाइँ सर्ने कारणबारे थाहा भयो ।’ प्रकाशले भने, ‘हामीले ज्यामिरे र वाजकलीको मिलन अनि बिछोडको कथालाई बसाइँ सर्ने बाध्यतासँग प्रस्तुत गर्ने निधो गरेका थियौं ।’गीतसँगै आवश्यक तयारी पूरा भएपछि सुटिङका लागि दैलेख पुग्दा राउटेको संख्या १ सय ४३ बाट घटेर १ सय ४१ मा झरेको र यसबीच उनीहरू दुई ठाउँमा बसाइँ सरिसकेका थिए । त्यसबारे थाहा पाएपछि दैलेख स्थानीय प्रशासन र अधिकारकर्मीको सहयोगमा सुटिङको काम गरेको उनले बताए । ‘छोटो समयमै राउटे जातिको प्रतिनिधित्व गराएर कलाकारलाई तयार पार्ने अनि सुटिङ गर्ने काम चुनौतीपूर्ण थियो । तर निकै रमाइलो तरिकाले काम सकियो,’ उनले भने, ‘उनीहरूको लवाइखवाइदेखि चालचलन, भाषा, कला र संस्कृति केही मिनेटको गीतमा देखाउनु निकै गाह्रो कुरा हो ।’राउटेले लगाउने पोसाक र गरगहनादेखि अन्य आवश्यक सरसामान सुर्खेतलगायतका ठाउँबाट लगेको प्रकाशले बताए । राउटे जातिमा धेरै कुरा गोप्य राख्ने अनि मुखियाको आदेशबिना केही पनि नगर्ने चलन छ । जसका कारण गीतको सुटिङका लागि उनीहरूलाई तयार गर्न निकै मिहिनेत गर्नुपरेको उनले बताए । ‘हाम्रा कलाकार ३० जना मात्रै थिए । बाँकी दृश्यका लागि मिल्नेसम्म हामीले राउटे समुदायकै वास्तविक दृश्य देखाउने प्रयास गरेका छौं,’ प्रकाशले भने । म्याग्दीको मंगली गाउँपालिका–५ अर्मनमा जन्मिएका प्रकाशले संगीतको व्यावसायिक यात्रा थालेको चार वर्षमा नै लोभलाग्दो सफलता हात पारिसकेका छन् । पहिलोपल्ट ‘सिमसिम पर्‍यो पानी...’ बोलको गीतमा स्वर भरेका प्रकाशले २०७६ देखि आफ्नै युट्युब च्यानलमार्फत गीतहरू सार्वजनिक गर्दै आइरहेका छन् । उनका ‘बैनी झ्यालैमा...’, ‘घर कता हो बैनीको...’, ‘जाम भो माइली...’, ‘मन भुल्छ...’, ‘जुन माया...’ बोलका गीत निकै चर्चित छन् । सबै गीतमा उनी आफैंले शब्द, संगीत र स्वर दिएका छन् भने अधिकांशमा उनले अभिनय पनि उम्दा गरेका छन् ।