कविता हराएको कालखण्ड
फ्रान्समा सुरु भएको मानिने र अचेल धेरै देशमा मनाइने अप्रिल महिनाको पहिलो दिनलाई ‘अल फुल्स डे’ पनि भन्ने गरिन्छ । तर सगरमाथा चुचुरो, बुद्धको जन्मभूमि र गैंडाको क्रीडास्थल भएकामा गर्व गर्ने देशमा जे कुरा पनि सानदार तरिकाले मनाइने चलनले गर्दा होला, यसपटक अप्रिल महिनाभरि नै दिनहुँजसो नेपालीहरूले निश्चिन्तताका साथ ‘सर्व शठ दिवस’ प्रदर्शन गरेर बिताइदिए ।
फ्रान्समा सुरु भएको मानिने र अचेल धेरै देशमा मनाइने अप्रिल महिनाको पहिलो दिनलाई ‘अल फुल्स डे’ पनि भन्ने गरिन्छ । तर सगरमाथा चुचुरो, बुद्धको जन्मभूमि र गैंडाको क्रीडास्थल भएकामा गर्व गर्ने देशमा जे कुरा पनि सानदार तरिकाले मनाइने चलनले गर्दा होला, यसपटक अप्रिल महिनाभरि नै दिनहुँजसो नेपालीहरूले निश्चिन्तताका साथ ‘सर्व शठ दिवस’ प्रदर्शन गरेर बिताइदिए ।कालीप्रसाद रिजालका शब्दहरूलाई नारायणगोपालले आफ्नै संगीतमा स्वर दिएको एउटा गीतको चीत्कार बडो मर्मस्पर्शी छ— ‘यसै गरी बिताइदिन्छु दुई दिनको जिन्दगी/हाँसोमा लुटाइदिन्छु आफू आँसुमा डुबी’ । सन् २०२२ को ‘वर्ल्ड ह्याप्पिनेस रिपोर्ट’ अनुसार नेपाल दक्षिण एसियाकै सबैभन्दा खुसी राष्ट्र त्यत्तिकै ठहरिएको थिएन । आफ्नै पीडाको कारण थाहा नपाउनु, निवारणको बाटो पहिल्याउन नखोज्नु र सम्भाव्य उपचार थाहा पाएर पनि थाहा नपाएको जस्तो गर्न सक्नुको सुख कुनै कुराको चुरो बुझ्ने चाहनामा कहाँ छ र ! मकवानपुरको पालुङका ‘चिर विद्रोही’ भन्न मिल्ने राजनीतिकर्मी थिए— रूपचन्द्र विष्ट । बाँचुन्जेल उनले अमूर्तजस्तो सुनिने ‘थाहा’ दर्शनको प्रवर्द्धन गरिरहे, तर उनका कुरा खासै कसैले सुनेनन् । गहिरो जानकारीले कष्टप्रद छटपटी उत्पन्न गराउने भएकाले होला, खुसी खोज्नेहरू थाहा पाउन खोज्नुभन्दा पनि सतही खबरमा रमाउन मन पराउँछन् ।अप्रिल महिनाको सबभन्दा रोमाञ्चक तर सम्भवतः सबभन्दा निरर्थक अभ्यास तनहुँ–१, चितवन–२ र बारा–२ मा भएको उपनिर्वाचनलाई मान्नुपर्छ । उपनिर्वाचनबाट चुनिएका प्रतिनिधिसभा सदस्यद्वय रवि लामिछाने एवं स्वर्णिम वाग्लेको विजयबाट उत्साहित जमातले के कुरा नजरअन्दाज गरिरहेका छन् भने, तिनले उल्लेख्य मत मूलधारका दलहरूबाट रुष्ट सामान्यजनको पाएका भए पनि ती सहरिया मध्यमवर्गको हितप्रति समर्पित मौकाबाज राजनीतिक जमातका प्रतिनिधि पात्र हुन् । यथास्थितिको दक्ष व्यवस्थापनबाट यथेष्ट व्यक्तिगत एवं समूहगत फाइदा उठाउनुबाहेक तिनको कुनै अर्थराजनीतिक उद्देश्य देखिँदैन । पुरानाले के नै गरे त भन्नु प्रश्न हो, कार्यदिशाको स्पष्टीकरण होइन । केही वर्षयता अर्का नवनिर्वाचित सांसद उपेन्द्र यादवको सम्पूर्ण ऊर्जा राष्ट्रिय राजनीतिमा आफ्नो सान्दर्भिकता कायम राख्नमै खर्च भइरहेको छ । उपनिर्वाचनले निम्त्याएको बहस भने मतपेटिकामार्फत क्रान्ति नै गरिएको स्तरमा भइरहेको छ । सूचीकरण गर्ने बेला जनाइएको उमेर र फेहरिस्तमा देखिएका त्रुटिजस्ता प्राविधिक कारणहरूले गर्दा ‘अयोग्य’ ठहर्‍याइएका माओवादी लडाकुहरूको योगदानलाई तिनको आफ्नै पार्टीले समेत लगभग अस्वीकार गरिसकेको छ । पूर्वलडाकुलाई जनही २ लाख रुपैयाँ उपलब्ध गराउने निर्णय बर्खी बारेकाले सेतो लुगा फुकालेपछि तिनलाई नयाँ लुगा र छालाको जुत्ता किन्न केही नगद दिएजस्तो मात्र हो । तिनको त्याग, समर्पण र योगदानलाई क्षतिपूर्तिको रकमसँग तौलिने कर्मलाई सामूहिक कृतघ्नता भने पनि फरक पर्दैन । सत्यनिरूपण तथा मेलमिलाप आयोगलाई पंगु बनाएर सम्मानस्वरूप प्रदान गरिने मानदेयको टुंगो त्यही निकायबाट लगाइनुपर्ने अर्थमन्त्री प्रकाशशरण महतको वकत्व कि त अबोधपनको पराकाष्ठा हो कि सरासर राजनीतिक बेइमानीको अभिव्यक्ति । सरकारको ढुकुटी रित्तो भएकाले अहिले सम्मानको रकम प्रदान गर्न सकिँदैन भन्नु एउटा कुरा हो, तर माओवादीका नेताहरूलाई पटकपटक प्रधानमन्त्री बनाएर तिनका कार्यकर्ताहरूको भने हुर्मत लिने कर्मलाई ‘अप्रिल छुल्याइँ’ भने पनि फरक पर्दैन ।अप्रिलको महिना सधैं यतिविघ्न निरर्थक तवरले बित्ने गरेको भने थिएन । सन् १९९० को ‘अप्रिल जनआन्दोलन’ एउटा सिंगो पुस्ताको सम्झनामा इतिहास बदल्ने घटनाका रूपमा अंकित छ । जनताका अगाडि राजाले शिर निहुर्‍याएपछि श्रीपेच खस्ने वा खोसिने प्रक्रियाको सुरुवात हुन्छ । सन् २००६ को ‘अप्रिल जनविद्रोह’ लाई नेपालको ‘स्थायी सत्ता’ लाई सकभर नखलबल्याउने विभिन्न भूराजनीतिक शक्तिहरूको दबाबले गर्दा ‘लालीगुराँस क्रान्ति’ सम्म पुग्नुअगाडि नै चरणबद्ध अन्तर्ध्वंसमार्फत निष्तेज गरिएको थियो । तर, सन् १९९० को जनआन्दोलनले त्यसपछिको सन् २००६ को जनविद्रोहका लागि आधार तयार गरेजस्तै सन् २००७, सन् २००८ एवं सन् २०१५ का मधेश विद्रोहहरूलाई स्थायी सत्ताका विरुद्ध गरिएका निरन्तर संघर्षहरूको स्वाभाविक तन्काइ ठहर्‍याउन धक मान्नुपर्दैन । कुनै संघर्ष असफल हुँदैमा त्यसलाई अनुचित भन्न मिल्ने भए झापाली नक्सलपन्थी र रोल्पाली माओवादीहरूले मुख लुकाउँदै हिँड्नुपर्ने हुन्थ्यो ! राजनीति मात्र होइन, सामाजिक ऐक्यबद्धताको ‘जन वसन्त’ २०१५ अप्रिलको ‘गोरखा भुइँचालो’ पछि देखिएको थियो । दुर्भाग्यवश, त्यस सामन्जस्यको भेललाई हरेक संकटमा अवसर खोज्न सिपालु खस–आर्य मुख्तियार खड्गप्रसाद शर्मा ओलीले वर्चस्ववादी राजनीतिकर्मीहरूलाई गोलबद्ध गरेर १६–बुँदे षड्यन्त्रमार्फत निष्प्रभावी तुल्याइदिएका थिए । त्यसपछि उच्च उद्देश्यको राष्ट्रिय भावना अहिलेसम्म पनि पुनर्जागृत हुन सकेको छैन । राष्ट्रिय घरबन्दीको आदेश मार्च २०२० देखि नै लागू गरिएको भए पनि नेपालमा कोभिड–१९ महाव्याधिको प्रकोप अप्रिलतिर मात्र देखिन थालेको थियो । देशको समग्र स्थितिमा त्यस महाव्याधिका दीर्घकालीन असरहरूको आकलन अहिले नै गर्न सकिँदैन । सन् १९१८ को स्पेनिस फ्लुले संसारलाई वर्षौंसम्म हुँडलेको थियो ।प्रथम विश्वयुद्धको त्रासदी र त्यसलगत्तै स्पेनिस फ्लु महाव्याधिको प्रकोप देखेका कवि टीएस इलियटको लामो कविता ‘द वेस्टल्यान्ड’ आफ्नो समयका अन्योलग्रस्त, भ्रमित एवं मिश्रित भावहरूको शब्दसाक्षीका रूपमा अंग्रेजी साहित्यमा अंकित छ । द्रवित इलियट गाउँछन्— ‘अप्रिल इज द क्रुअलेस्ट मन्थ’ । वास्तवमा सबभन्दा क्रूर महिना हो वसन्त ऋतुको अन्त, अनि थप्छन् उनी, ‘निर्जीव भूमिबाट लाइलक फूल उमार्दै/स्मृति र चाहनालाई मिलाउँदै/नीरस मूललाई वसन्त वर्षाले व्याकुल बनाउँदै’ । कविताको अनुवादलाई कहिलेकाहीँ अत्तरको एउटा बोतलबाट अर्को सिसीमा खन्याउने कर्मसँग तुलना गर्ने गरिन्छ । केही भावको रस भुइँमा पोखिन्छ, अलिकता भाषाको सुगन्ध हावामा उड्छ र जत्ति गरे पनि शब्द संयोजनको मौलिक सौन्दर्यलाई यथावत् राख्न सकिँदैन । अनूदित कविताको सही आनन्द पाठक वा श्रोताभन्दा पनि अनुवादकले लिन्छन् । तर, महिना होस् अप्रिलको र कविता नपढियोस् ! कुनै कविलाई कविता फुर्छ, आकाशवाणी प्राप्त भएजस्तो । कसैले कविता कोर्छन्, चित्रकारले क्यानभासमा रेखा र रङ्ग खेलाएजस्तो । कसैकसैको कलमबाट कविता सलल्ल बग्छ, संगीतको तालमा नर्तकका हात र खुट्टा आफ से आफ चलायमान भएजस्तै । कवितालाई तिनका शब्दहरूको अर्थमा समेट्न चाहनु स्वाद र सुगन्धलाई तौलिने वा नाप्ने प्रयत्न गर्नुजस्तै हुन जान्छ । केही कविता पनि पद्यात्मक शैलीमा लेखिएका विचार हुन्छन् । गद्यभन्दा पद्यमा छटपटीको सम्प्रेषण केही सहज हुने भएकाले होला, सिद्धहस्त लेखकहरू पनि कहिलेकाहीँ कविता लेख्छन् । केही दिनअगाडि विकास अर्थशास्त्रका ज्ञाता, दक्ष प्रशासक, अदम्य नागरिक अभियन्ता एवं अथक विचारनिर्माता देवेन्द्रराज पाण्डेको कविताका केही पंक्ति पढ्ने अवसर जुरेको थियो । सबैका बेचैनी आ–आफ्नै किसिमले पोखिने रहेछन्— ‘मेरो आकाश, मेरो घरआँगन मेरा होइनन् भन्ने/ममता र माधुर्यले लिपिएको धरातलमा मेरो हकदाबी तिम्ले नमानेर हुन्छ ?’ वर्चस्ववादीहरूको हालीमुहालीले गर्दा आफ्नो प्रदेशको नामकरण ‘कोशी’ गरिएको विरोधमा भइरहेको आन्दोलनका सहिद पदम लाजेहाङ लिम्बू इतिहासका पानामा नभेट्टाइए पनि आदिवासीका गीत र कविताका पंक्तिहरूमा बाँचिरहनेछन् ।समयको पदचापसन् २०१९ तिर संयुक्तराज्य अमेरिकाको क्यालिफोर्नियाका गभर्नर गेभिन न्युजमले कार्यकारी आदेशमार्फत राज्यका मूलवासीहरूसँग इतिहासमा गरिएका हिंसा, दुर्व्यवहार र उपेक्षाका असंख्य निर्दयिताका लागि लागि माफी मागेका थिए । उनले विजेताहरूले लेखेको एकपक्षीय अभिलेख सच्याउन र आदिवासी एवं राज्यबीचको समस्याग्रस्त सम्बन्धमा सुधार ल्याउनका लागि सत्य तथा उपचर्या परिषद् गठन गर्ने घोषणा पनि गरेका थिए । राज्यरूपी रथका पांग्रा सुस्त गतिमा घिस्रिने चलन एवं आँसु पुछ्ने पर्याप्त व्यवस्था (रेपरेसन मेकनिज्म) नभएकाले गर्दा जनजातिहरूलाई क्यालिफोर्नियाजस्तो अग्रगामी राज्यले पनि न्याय गर्न सकेको छैन । सन् २०१९ मै अर्को एउटा घटना भने उल्लेख्य बन्न गएको थियो । मुस्कोजी आदिवासी मूलकी अमेरिकी कवि, संगीतकार, नाटककार एवं लेखक ज्वाय हार्जोले संयुक्तराज्य अमेरिकाको इतिहासमा पहिलो पटक २३ औं ‘पोअट लारियट’ भनिने राज्यकवि स्तरको सम्मान पाइन् । अनुवादको सीमितताका बाबजुद, अमेरिकाको सन् २०१९–२०२२ कालखण्डकी राज्यकवि ज्वाय हार्जो आफ्ना पुर्खाहरूको सम्झनालाई यसरी समेट्छिन्- “हामी त्यहाँ थियौं, त्यहाँ ‘हामी’ थियौं/हामी नै संगीत भएझैं, त्यहाँ हामी थियौं ।”  त्यो ‘त्यहाँ’ कहाँ थियो ? आदिवासीहरूको स्थान, समय र ऊर्जा खोसिएका व्यथाहरू तिनले आफैं कहनुपर्नेछ । बताउने व्यग्रतामा थाहा पाउने तिर्सना नमेटियोस् भन्ने डरले कविलाई सचेत हुन मन लाग्छ र उनि कान थाप्छिन्— ‘तयार हुनका लागि होटलको कोठामा कपाल कोर्दै गर्दा मैले सुनें ः / सुनेरै हामीले बुझ्नेछौं शब्दहरूको यस पवित्र र सार्वभौम क्षेत्रमा हामी को हौं/मैमत्याइँ नदेखाउनुस्, आफैं मक्ख परेर/बोल्ने भाषा न्यायकै हुनुपर्छ ।’कविलाई हियाउँदै ‘कविताले के गर्छ र’ भन्ने टिप्पणीको जवाफ डब्ल्यूएच औडेनले उहिल्यै दिइसकेका छन्— ‘किनकि कविताले केही गर्दैन, यो बाँच्छ’ । हो, बाँच्छ र त गुनगुनाउँछ, गाउँछ, नाच्छ र बाँचिरहन सिकाउँछ । कठिन समयमा कठिनाइका पंक्तिहरू लेखिन्छन् । विवशताहरू पोखिन्छन्, भूपी शेरचनको उच्छ्वास जस्तो— ‘हामी बुद्धु छौं / र त हामी वीर छौं / हामी बुद्धु नभई / कहिल्यै वीर हुन सकेनौं ।’ वा, कुमार नगरकोटीको निवृत्तिजस्तो— ‘युगको यो कस्तो कहानी / कति सस्तो यो जिन्दगानी / म पनि जान्छु अब / खाडीको बालुवाखानी’ । देश खोज्ने श्रवण मुकारुङ सुनाउँछन्— ‘भोलिपल्ट बिहान / सबेरै / गाउँमा अर्को हल्ला चल्यो— / ‘नदीमा / रहरलाग्दो जून पनि डुबेको छ’ । गाउँ सम्झिने भूपाल राई स्वीकार गर्छन्— ‘मलाई नपछ्याउनु दाजै / कविता गाउँमै छ ।’ सोध्न त मन लाग्छ— ‘कुन गाउँ कवि, कहाँको गाउँ ? रहेनन् अब ती, पुराना ठाउँ ।’ तर तथ्य वा भाषाका परम्परागत नियमहरूलाई स्वच्छन्द उल्लंघन गर्न पाउने ‘पोएटिक लाइसेन्स‘ पाएका सर्जकहरूले कल्पनालोकमा विचरण गर्ने स्वतन्त्रता पाएका हुन्छन् । साम्राज्यवाददेखि वैश्वीकरणसम्मको बोझ बोकेर थाकेका विनोदविक्रम केसी नम्रतापूर्वक चिच्याउँछन्— ‘सर जोन, मलाई गाह्रो भइरहेको छ / समानताको भोकले आकुल छु म / न्यायको तिर्खाले व्याकुल छु म / उत्रिनुस् मेरो पिठ्युँबाट ।’ सर जोन उत्रिएपछि त्यस पिठ्युँमा नृजातीय वर्चस्ववादका पृष्ठपोषकहरू चढेर ‘दुईतिहाइ ल्याउनुस्, पहिचान सच्याउनुस्’ भट्याउने हुन् वा उदारवादको बहानामा चाकर पुँजीवादको बोरा बोक्न लगाउने हुन्, कविले सबै गतिविधिको लेखाजोखा राखेर साध्य लाग्दैन । बर्तोल ब्रेख्तको व्यग्रता जायज छ— ‘तिनीहरू कस्तो किसिमको समयमा छन्, जब रूखहरूको बारेमा कुरा गर्नु लगभग अपराध हुन गएको छ / किनभने त्यसले धेरै विभीषिकाका बारेमा मौनतालाई संकेत गर्छ ?’ रूख, सूर्य, छाता, साइकल र कलम वा देवी, देउता, पूजा, फूल, अक्षता र घण्टीका बारेमा जत्ति पनि लेखे हुन्छ । त्यसका साथै राज्य–समाजमा लेखिनुपर्ने अरू धेरै मुद्दा नछुटून् भन्ने अपेक्षा पनि अन्यथा त होइन ।संयुक्तराज्य अमेरिकामा कविताका बारेमा जानकारी र जागरुकता बढाउनका लागि एकेडेमी अफ अमेरिकन पोएट्सले सन् १९९६ देखि अप्रिल महिनाभरि ‘कविता महोत्सव’ मनाउने गर्छ । ‘कवि कविता होस्, कविता कवि होस् / कविता तब पो हुन्छ , शब्द थुपारीकन के हुन्छ ? / भाव भए पो हुन्छ’ भन्ने पारसमणि प्रधानको उक्तिमा थपिनुपर्ने केही हरफ— ‘कविता पढियोस्, कवि सुनियोस् / सालको पातलाई शीतको थोप्लाले भिजाओस्, वन–जंगलको सुस्केरा सुनियोस् / कविता तब पो हुन्छ, डबलीमा चिच्याएर के हुन्छ ? भावज्ञाही पनि भए पो हुन्छ ।’ कविहरूले त आँटिरहेकै छन् । जस्तो कि, हिन्दी कवि ऋतु त्यागी— ‘इतना तो हरा रहे जीवन कि / कोई रचनात्मक उम्मीद / फटे जूते में जब / तपती सडक पर निकले / तो कोई दरख्त / अपनी कुछ पत्तियां गिराकर / सडक की तपन को कम कर दे / या फिर विराट् आकाश / बादलों को सडक को ढंकने का व्यक्तिशः आदेश पारित कर दे /’ त्यसो नहुन सक्छ । तर जीजिविषा त मर्दैन, चुत्थो देशका बासिन्दा भए पनि !गोरेटोको पहिचानसंस्कृत साहित्यको परम्परामा लेख्ने, वर्णन गर्ने वा ज्ञान बाँड्नेजति जम्मै कवि हुन् र तिनका कृतिहरूलाई काव्यसरह नै मान्यता दिइन्छ । अमेरिकामा सन् १९६० तिर चलेको ‘न्यु जर्नलिज्म’ भनिने पत्रकारिताको नयाँ शैलीले केही पत्रकारलाई साहित्यकारको पंक्तिमा उभ्याएको थियो । सिनेमा र भिडियो पत्रकारिता, चित्रकला र फोटो पत्रकारिता, वक्तृृत्व कला र रेडियो पत्रकारिता वा कथा र कविता एवं छापा पत्रकारिताबीचको आधारभूत फरक के मात्र हो भने, कलाकारलाई कालखण्डमा कैद गर्न सकिँदैन, तर पत्रकारको विचरण भूतकालको अभिलेखबाट सुरु भएर वर्तमानका यथार्थहरूमा समाप्त हुन्छ । त्यसैले परम्परागत पत्रकारिता तथ्यपरक, तर नीरस साहित्य एवं दर्शनको सम्मिश्रण बन्न पुग्ने रहेछ । त्यसपछि पाठक, श्रोता एवं दर्शकहरूको उल्लेख्य हिस्सा होस गुमाएर जोस बढाउने ‘अड्रेनलिन रस’ पाउनका लागि क्रमिक रूपमा (अ)सामाजिक सञ्जालतिर उन्मुख हुन लाग्नु अस्वाभाविक होइन । त्यति भन्दैमा पत्रकारिताले (अ)सामाजिक सञ्जालसँग प्रतिस्पर्धा गर्न थाल्यो भने विषाक्तता घट्नुको साटो बढ्दै जानेछ । पत्रकारिताले आफ्नो स्वतन्त्रताको प्रत्याभूति सामान्यजनप्रतिको जिम्मेवारीले गर्दा पाएको हो । पत्रकारिताका लागि दुनियाँभर नै कठिनाइ बढ्दै गएका बेला ३ मेका दिन विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस मनाइँदै छ । संयुक्तराष्ट्र संघको महासभाले प्रेस स्वतन्त्रताका लागि अन्तर्राष्ट्रिय दिवस घोषणा गरेको ३० वर्ष पूरा भएका समारोहहरूमा ‘अधिकारहरूको भविष्य गठन ः अन्य सबै खाले मानवाधिकारको सञ्चालनका लागि अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता’ विषयलाई मननका लागि चयन गरेको छ । अभिव्यक्तिको उच्चतम माध्यम सम्भवतः कविता हो । तिनका शब्दहरू उम्रिएर अर्थहरूको उपवन तयार हुन्छ । प्रकाश सपूतको शब्द, संगीत तथा स्वरमा रहेको गीत ‘सकम्बरी’ द्वारा सिर्जित विवादले एक पटक फेरि हिन्दी कवि ऋतु त्यागीका केही पंक्तिहरू सम्झाउँछ— ‘उसकी आँखों में एक तारीख/ मुद्दतों से बंधी है / जिस दिन वह भरभराकर गिरी थी / और उसके आसपास की / कर्कश ध्वनियों ने / ठान लिया था हथौडा बनना / पर फिर भी खारिज नहीं हुई थी वह / अपनी फडफडाती जिद से / बचा लिया था / उसने भविष्य का अनूठा स्वाद ।’ नागरिक पत्रकारिता आजभोलि चर्चामा छ । कवितालायक पाठक, संगीतलायक श्रोता एवं स्वच्छ पत्रकारितालायक नागरिक बन्न सकौं । हामी सबैलाई विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवसको शुभकामना !