हराउन थाल्यो गाउँघरका महिलाले खोपाउने ‘गोदना’
धनुषाको दक्षिणी सीमान्त नगरपालिका नगराइनकी ६५ वर्षीया ममता यादवले नाडीमा आफ्नो नामसँगै श्रीमान् प्रमोदको नाम खोपाउनुभएको छ । तीन छोराछोरीकी आमा भइसकेपछि गाउँमै उहाँले नाडीमा श्रीमान्को नाम खोप्नुभएको हो ।
स्मृति मिश्रजनकपुरधाम, जेठ २० गते । धनुषाको दक्षिणी सीमान्त नगरपालिका नगराइनकी ६५ वर्षीया ममता यादवले नाडीमा आफ्नो नामसँगै श्रीमान् प्रमोदको नाम खोपाउनुभएको छ । तीन छोराछोरीकी आमा भइसकेपछि गाउँमै उहाँले नाडीमा श्रीमान्को नाम खोप्नुभएको हो ।‘त्यतिबेला घर आँगन बाहिर जान नै गाह्रो थियो । कहिलेकाहीँ गाउँ पञ्चायतसम्म पुगिन्थ्यो । त्यहाँ श्रीमान्को नाम सोधेपछि सप्को सारेर नाडी देखाउँथें,’ उहाँले स्मरण गर्नुभयो । नेपाली नागरिकताको प्रमाणपत्र लिन जिल्ला सदरमुकाम जनकपुरधाम आउँदा पनि उहाँलाई नाडीमा खोपिएको नामले गर्दा सजिलो भएको अनुभव छ । भारतीय छोरी नेपाली बुहारी भएर आउँदा दिइने अंगीकृत नागरिकताका लागि निकै केरकार हुनेबेलामा उहाँलाई अड्डाका हाकिमहरूले कागजपत्र मात्र हेरेर नागरिकता प्रमाणपत्र दिएका थिए ।जिल्लाको बटेश्वर गाउँपालिकाकी ५५ वर्षीया कबिलासी महतोले पनि तीन दशकअघि नै नाडीमा श्रीमान्को नाम खोपाउनुभयो । गाउँघरकै अर्काको सिको गरेर उहाँले ‘पतिदेव’ को नाम हातमा खोपाउने रहर गर्नुभएको हो । खेतीकिसानी गर्ने महतो परिवारमा अड्डा अदालतबाट मानिस आउँदा घरमूलीको नाम बुझ्न त्यही हातमा खोपिएका नाउँले सघाउ पुग्थ्यो । ‘लोग्नेमानिस खेतबारीतिर भएकाबेला कोही आएमा हातमा खोपिएका नामले नै कसको घर हो भनी थाहा पाउँथे,’ कबिलासीले भन्नुभयो । समाजको चालचलन बदलिएपछि अहिले नयाँ बुहारीले समेत लोग्नेका नाम उच्चारण गर्न थालेकाले पहिलेझैं कठिनाइ नहुने उहाँको बुझाई छ । तर पहिले महिलाले लोग्ने तथा ससुराका नाम लिँदा प्रतीक र संकेतहरूको प्रयोग गर्ने परम्परा रहेको उहाँको भनाई छ । श्रीमान्को नाम सूर्य हुँदा सूर्यतिर देखाउने र राम हुँदा भरतका जेठा भाइ भन्ने अभ्यास केही वर्ष अघिसम्म चल्थ्यो । अझ् यो चलन पाका महिलामा छँदैछ । हातमा नाम खोपाउनाले प्रतीक र संकेतमा भन्नुपर्ने बाध्यतामा कमी ल्याएको थियो । महिलाले ‘सुन्दरताको प्रतीक’का रूपमा गोडा, हात र निधार तथा घाटीमा खोपेर टीका बनाउने परम्पराले हातमा श्रीमान्को नाम खोपाउन सुरु भएको संस्कृतिविद्हरूको भनाई छ । ‘अक्षर खोपाउने काम त धेरैपछि आएको हो । असाक्षरहरुको सँख्या बढी भएको समाजमा महिलाले शृङ्गारकै रूपमा शरीरका विभिन्न अङ्ग खोपाउन सुरु गरेका हुन्,’ सँस्कृतिविद् तथा मधेस प्रदेशको नीति तथा योजना आयोगका उपाध्यक्ष डा.भोगेन्द्र झाले बताउनुभयो ।  प्राचीन युगमा शरीरमा पहिरिने आधुनिक शृङ्गारका वस्तु उत्पादित थिएनन् । त्यही भएर प्राकृतिक रूपमै खोपेर शरीर रङ्गाउँथे । सियो बन्नुअघि खोप्न जङ्गली काँडाको प्रयोग गरिन्थ्यो । जङ्गली काँडामा बेलका काँडा बढी प्रयोगमा आउँथ्यो । पछि सियो उत्पादन भएपछि कालो कपडामा सियो राखेर त्यसको माध्यमबाट महिलाले शरीरका पाखुरा, गोडा, निधारसहित अन्य भाग रङ्गाउन खोप्ने प्रचलन शुरु भयो । यसलाई मिथिलामा गोदना भनिन्छ । आजकोजस्तो ट्याटु बनाउने मेसिन र खोपाउने इलम भएका व्यावसायिक व्यक्ति नहुँदा   पहिला गाउँघरकै सिपालु सदस्यले खोप्ने काम गर्थे । कतिपय अवस्थामा एकअर्काका शरीर खोप्ने र विभिन्न बुट्टा बनाउने काम हुन्थ्यो, उहाँले भन्नुभयो । महिलाले खोपाउँदा टीका र मालाको आकृति घाँटीमा बनाइन्थ्यो । ‘यसले शरीर सुन्दर देखिने र महिलाका लागि शारीरिक शृङ्गारको काम गथ्र्यो,’ संस्कृतिविद् डा. झाको बुझाई छ । खास जातजातिमा महिलाले शरीर खोप्नु अनिवार्यजस्तै थियो । शरीर नखोपेका महिलालाई मृत्युवरण भएपछि भगवानले नर्कमा पठाउँछन् भन्ने जनविश्वास थियो । यो विश्वास कतिपय समुदायमा अझै छ उहाँले भन्नुभयो ‘त्यही विश्वासका आधारमा महिलाले शरीर खोप्न लगाउँथे ।’ घाँटीमा खोपाएर हारको आकृति बनाइँदा यदुकोहाकी रानी सदा आठ वर्षको मात्र हुनुहुन्थ्यो । आमाको करकापले उहाँको शरीर खोपाइएको थियो । सियोले गोदाउँदा सदालाई असह्य पीडा भएको अनुभव छ । एकाध दिन त ज्वरो नै आयो । घाउ बिसेक भएसँगै ऐना हेरेर सदा धेरै दिनसम्म रमाउनुभयो । अहिले ३० वर्ष कट्नुभएकी सदा भन्नुहुन्छ, ‘सुन्दर देखिएपछि छोरी बिकाउन सजिलो हुन्छ भनेर बाआमाले गोदाइ दिनुभएको थियो । गोदाउन पाउँदा मलाई पनि उतिकै खुसी लाग्यो ।’शरीरमा धारण गर्ने सबै शृङ्गार वा गरगहना क्षणिक हुन्छ । सुनचाँदीका गहना लगाउँदा मरेपछि सँगै लग्न पाइँदैन । तर शरीरमा खोपेको शृङ्गारका आकृति मरेपछि पनि शरीरसँगै जाने विश्वास पनि गोदनाको महत्व बढाएको गृहिणी रूपा कर्णको भनाई छ ।   ट्याटु बनाउने युग आरम्भ भएपछि कालो रङ्गको प्रयोग हुने गोदना हराउँदैगएको स्थानीयको भनाई छ । लोग्नेको आयुवृद्धि हुने मनोसामाजिक धारणा र प्राकृतिक रङ्गको प्रयोग परम्परा अझै गाउँघरका कुनाकाप्चामा जीवित रहेपनि खोपाउने परम्परा हराउन थालेपछि बयोबृद्धहरु चिन्ता व्यक्त गर्नुभएको छ ।     