सुषुप्त आर्थिक संकट
नेपालको अर्थतन्त्रको वर्तमान अवस्थाबारे दुई थरी भनाइ सुनिन्छन् । एक थरी धारणाले अर्थतन्त्रमा समस्या नरहेको, पछिल्लो समय सुधारोन्मुख रहेको वा समष्टि आर्थिक अवस्था स्थिर रहेको चित्रण गर्छ । अर्कोतर्फ अर्थतन्त्र संकटको डिलैमा रहेको वा अर्थतन्त्र सुस्ताएको भन्ने विश्लेषण पनि सँगसँगै हुने गरेको छ । यस्तो फरक–फरक धारणाले अर्थतन्त्रको विश्लेषण अलि अलमलिएको जस्तो देखिन्छ । यो लेख त्यसलाई पर्गेल्ने प्रयास हो ।
नेपालको अर्थतन्त्रको वर्तमान अवस्थाबारे दुई थरी भनाइ सुनिन्छन् । एक थरी धारणाले अर्थतन्त्रमा समस्या नरहेको, पछिल्लो समय सुधारोन्मुख रहेको वा समष्टि आर्थिक अवस्था स्थिर रहेको चित्रण गर्छ । अर्कोतर्फ अर्थतन्त्र संकटको डिलैमा रहेको वा अर्थतन्त्र सुस्ताएको भन्ने विश्लेषण पनि सँगसँगै हुने गरेको छ । यस्तो फरक–फरक धारणाले अर्थतन्त्रको विश्लेषण अलि अलमलिएको जस्तो देखिन्छ । यो लेख त्यसलाई पर्गेल्ने प्रयास हो ।सकारात्मक पक्षबाटै सुरुआत गरौं । महामारीमा नकारात्मक भएको आर्थिक वृद्धिदर अहिले ४ प्रतिशतको हाराहारीमा छ । मुद्रास्फीति दोहोरो अंकमा पुगेको छैन, बिस्तारै घट्दै पनि छ । विप्रेषणको प्रवाह पनि स्वास्थ्यकर छ । केही महिना अघि द्रुत गतिमा घटेको विदेशी मुद्राको सञ्चय हाल १० महिना हाराहारीको आयात धान्ने सुविधाजनक अवस्थामा छ, जसका कारण अर्थतन्त्र पाकिस्तान वा श्रीलंकाको जस्तो संकटमा पर्ने सम्भावना छैन । हाल सरकारको राजस्व सोचेजस्तो नउठेकाले अर्थतन्त्रको चक्र केही बिग्रेको मात्र हो, समयक्रममा यो पनि लयमा आउँछ । त्यसैकारण अर्थतन्त्रलाई विशेष हस्तक्षेपको जरुरत नभएको दलिल पनि केहीको छ । यी तथ्यतथ्यांकहरू आफैंमा गलत हैनन्, न त ती कम महत्त्वका हुन् । पक्कै पनि ती तथ्यांकले केही भन्छन् । तर तिनले अर्थतन्त्रको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुराचाहिँ भन्दैनन् । त्यो महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको जनताको कल्याण वा ‘वेलफेयर’ हो । अर्थात्, प्रस्तुत तथ्यतथ्यांकहरूले अर्थतन्त्रको पूर्ण चित्रण गर्दैनन् । यसलाई अर्थशास्त्रको सामान्य खाकाबाट व्याख्या गर्न सकिन्छ । विद्यालयमा अर्थशास्त्र दुई प्रकारका हुन्छन् भनेर पढाइन्छ— बृहत् र सूक्ष्म । बृहत् अर्थशास्त्रले आर्थिक अवस्थाको समष्टिगत दृष्टि राख्छ । जस्तो— देशको कुल उत्पादन कति भयो वा आय कति छ, देशले कति व्यापार गर्‍यो वा सरकारीले कर कति उठायो र खर्च कति भयो आदि । सूक्ष्म अर्थशास्त्रले भने घर–परिवार वा व्यक्तिको आर्थिक अवस्था वा व्यवहारसँग सरोकार राख्छ । घर–परिवार वा व्यक्तिको रोजगारीको अवस्था, आयको स्तर, उत्पादन वा उपभोगको मात्रा–तह आदि यसका चासोका विषय हुन् । पक्कै पनि यी एकै अर्थतन्त्रका दुई पाटा हुन् । नदी–नदी मिलेर महासागर बनेजस्तै सूक्ष्म अर्थतन्त्रका अवयवको समष्टिगत रूप नै बृहत् अर्थतन्त्र हो । तर जसरी महासागर बनाउने सबै नदी एकनासका हुँदैनन्, समष्टिगत रूपमा अर्थतन्त्रले राम्रो गरे पनि सबै घर–परिवारको आर्थिक अवस्था उस्तै राम्रो नहुन सक्छ ।भन्नुको अर्थ, माथि उल्लिखित तथ्यहरू बृहत् अर्थतन्त्रसँग मात्र सम्बन्धित छन् । तिनले घरपरिवार वा व्यक्तिको स्तरमा भएको आर्थिक अवस्थाको जानकारी दिँदैनन् । ती तथ्यांकले मानिसको दैनिक जीवनको वास्तविकतालाई छोएका छैनन् । त्यसैले ती तथ्यमा मात्र रहेर अर्थतन्त्र राम्रो वा नराम्रो छ भन्नु अर्धसत्य मात्र हुन्छ । यति महत्त्वपूर्ण पक्षलाई उपेक्षा गरेर अर्थतन्त्र सुध्रियो वा संकटमा छैन भन्नु अपुरो विश्लेषण हुन जान्छ । जस्तो— अहिलेसम्मको आर्थिक विश्लेषणमा मैले रोजगारीको अवस्था देखेको छैन जबकि व्यक्तिको रोजगारीको अवस्था अर्थतन्त्रको स्वास्थ्यको अनिवार्य मापक हो । कुनै व्यक्तिले कस्तो कति कहाँ रोजगारी पाउँछ भन्ने कुराले घरपरिवारको आय–आम्दानी तय हुन्छ । यसले परिवारविशेषको स्वास्थ्य, शिक्षासहित उपभोगको स्तरलाई समेत निर्धारण गर्छ र आर्थिक वा गरिबीको अवस्था मापन हुन्छ । हुन त नेपालमा व्यक्ति वा घरपरिवारको आर्थिक अवस्थाको अद्यावधिक तथ्यांक उपलब्ध छैन । नेपालमा रोजगारी अवस्थाको भरपर्दो तथ्यांक भनेको करिब छ वर्षअगाडि भएको श्रम सर्वेक्षण हो जबकि रोजगारी भन्ने कुरा हप्ता वा महिनामा परिवर्तनीय हुन्छ । त्यही उपलब्ध तथ्यांकलाई जोडजाम गरेर हेर्ने हो भने अर्थतन्त्रको निराशाजनक तस्बिर उजागर हुन्छ । हाम्रो देशमा कृषि सबैभन्दा बढी रोजगारी दिने क्षेत्र हो । कृषि मन्त्रालयका अनुसार जनसंख्याको ६५ प्रतिशत कृषिजन्य पेसामा छन् । तर यो क्षेत्रले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा दिने योगदान २४ प्रतिशतमा खुम्चिसक्यो र ओरालो लाग्ने क्रम निरन्तर छ । गत तीन वर्षको कृषि क्षेत्रको वृद्धिदर २ दशमलव ४, २ दशमलव ८ र २ दशमलव ३ प्रतिशतको दयनीय अवस्थामा छ । कृषिमा संलग्न मानिसहरूको जीविका कसरी चलेको होला, यसबाट सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । कृषिपछि अर्थतन्त्रको ठूलो क्षेत्र भनेको थोक तथा खुद्रा व्यापार हो । यो क्षेत्रले तुलनात्मक रूपमा बढी, करिब १७ दशमलव ५ प्रतिशत, रोजगारी त दिएको छ तर प्रायः कामहरू कम ज्याला, बिनासामाजिक सुरक्षा र अनौपचारिक प्रकारका हुन्छन् । फलस्वरूप त्यस्तो काम सामान्य जीवननिर्वाहमुखी मात्र हुन्छ । सबैभन्दा दुःखदायी, हाम्रोजस्तो अर्थतन्त्रमा घरजग्गा व्यापार तेस्रो ठूलो क्षेत्र हो । तर यस क्षेत्रले सृजना गर्ने रोजगारीको मात्रा अत्यन्त नगण्य, ० दशमलव २३ प्रतिशत छ । अर्थात्, यसमा थोरै मानिसले धेरै पैसा कमाउँछन् । अर्कोतर्फ, कुनै पनि विकासशील देशमा ठूलो संख्यामा रोजगारी प्रदान गर्नुपर्ने क्षेत्र उत्पादन र निर्माणको हो । तर हाम्रोमा दुवै क्षेत्रको अर्थतन्त्रको हिस्सा खुम्चिँदै गएर ५ दशमलव ७ र ६ दशमलव २ प्रतिशतमा सीमित भएको छ जबकि ती क्षेत्रले दिने रोजगारी करिब १५ दशमलव १ र १७ दशमलव ५ प्रतिशत छ । अर्थतन्त्रको यो ढाँचाले गर्दा बर्सेनि श्रम बजारमा जोडिने करिब ४–५ लाख युवालाई आवश्यक रोजगारी सृजना गर्न सकेको छैन र उपलब्ध धेरै काम पनि आय र सुरक्षाका हिसाबले गुणस्तरीय छैनन् ।रोजगारीको यस्तो अवस्थाले बलियो मध्यमवर्ग बनिसकेको छैन । अहिले अर्थतन्त्रमा देखिएको शिथिलता त्यसैको परिणाम हो । कोभिड महामारीपश्चात् केही समय थाती रहेको मागले गर्दा बजार केही चलायमान देखियो । तर लगत्तै विश्व परिवेशका कारण जीवनयापनको लागत बढ्नाले र चुनावपछिको राजनीतिक खिचातानीले भविष्यप्रतिको अनिश्चितता बढेर गयो । यस्तोमा धनीलाई खासै असर पर्दैन भने गरिबले पहिलादेखि नै अत्यावश्यक मात्र उपभोग गरेको हुन्छ । तर मध्यमवर्गले भने आयमा उतारचढाव आउँदा वा अनिश्चितता बढ्दा आफ्नो उपभोगमा समायोजन गर्ने गर्छ । अर्को शब्दमा, हाल गरिरहेको उपभोगलाई भविष्यसम्म पनि स्थिर गरी अहिलेको जीवनस्तर निरन्तर कायम राख्ने प्रयास गर्छ । त्यसका लागि वर्तमानमा खर्च पनि कम गर्ने र भैपरी आउने समयका लागि सञ्चित पनि गर्ने गर्छ । यसले गर्दा बजारको समष्टि मागमा कमी आउँछ । कम माग हुँदा व्यापारीले कम सामान उत्पादन वा आयात गर्छन् । हाम्रो अर्थतन्त्रको चक्र त विप्रेषण–उपभोग–आयात–करको हो । यस्तोमा उपभोग कम हुँदा अर्थतन्त्रको चक्र बिग्रियो । यसले के देखाउँछ भने, हाम्रो अर्थतन्त्र त्यस्तो सिरकजस्तो छ जसले मुख ढाक्यो खुट्टा नांगिने, खुट्टा छोप्यो मुख उदांगिने हुन्छ । अर्थात्, आयात कम हुँदा शोधनान्तर स्थिति र वैदेशिक मुद्राको सञ्चिति त राम्रो देखियो तर त्यही आयातमा कर लगाएर संकलन हुने राजस्व घट्यो । भोलि माग बढ्ला, आयात बढ्ला, राजस्व पनि बढ्ला तर शोधनान्तर फेरि नकारात्मक हुन्छ । त्यही संख्याको खेललाई मात्र अर्थतन्त्र राम्रो छ वा नराम्रो छ भन्नुको केही तुक हुन्छ । जबसम्म यो सालबसाली चक्रबाट बाहिर निस्किएर अर्थतन्त्रका आधारभूत चरहरूमा ध्यान दिइँदैन तबसम्म छ महिना अर्थतन्त्र सुध्रिन्छ, अर्को छ महिना बिग्रिन्छ । हो, प्राविधिक रूपमा हाल अर्थतन्त्र मन्दीमा छैन, तर सुषुप्त खाले संकटको अवस्थामा छ । आधारभूत रूपमा अर्थतन्त्र भनेको भविष्यप्रतिको आशा हो । भविष्यमा प्रतिफल पाइन्छ भन्ने आशामा वर्तमानमा लगानी गर्ने हो । चाहे त्यो रोजगारीको आशामा शिक्षामा विद्यार्थीले गर्ने लगानी होस् वा नाफाको आशामा व्यापारीले गर्ने लगानी नै । अन्त्यमा, नेपाली अर्थतन्त्रको अवस्थाबारे मूल्यांकन गर्न पाठकलाई नै छोड्छु । के तपाईं आफ्नो तत्काल वा सुदूरको आर्थिक भविष्यप्रति निश्चिन्त हुनुहुन्छ ? नेपालमा बसेर आफ्ना बालबालिकाको स्वास्थ्य र शिक्षामा लगानी गर्न सक्छु भन्ने विश्वास गर्नुहुन्छ ? आफ्नो दक्षता अनुसारको काम पाउँछु भन्नेमा ढुक्क हुनुहुन्छ ? हुनुहुन्छ भने तपाईंका लागि आर्थिक अवस्था संकटोन्मुख छैन, नत्र संकटमा छ ।