'मूलधारका अधिकांश निर्माता फिल्म नै बुझ्दैनन्'
साउन्ड डिजाइनरको रुपमा चिनिन्छु भन्ने किशोर आचार्यले कहिल्यै सोचेका थिएनन् । अधिकांशलाई झैं संगीतले नै किशोरलाई साउन्डतिर डोर्‍यायो । उनका बुवा हिन्दी गीतका पारखी ।
काठमाडौँ — साउन्ड डिजाइनरको रुपमा चिनिन्छु भन्ने किशोर आचार्यले कहिल्यै सोचेका थिएनन् । अधिकांशलाई झैं संगीतले नै किशोरलाई साउन्डतिर डोर्‍यायो । उनका बुवा हिन्दी गीतका पारखी ।घरमा सँधै गीत बजिरहन्थ्यो । नेपालबाट किनेर ल्याइएको क्यासेट सिलोङ(भारत)मा घन्किरहन्थ्यो । त्यही गीतहरु सुन्दै हुर्के उनी । संगीतप्रतिको बुवाको त्यो लत कहिले आफूमा सर्‍यो पत्तो पाएनन् । उनी जतिबेला पनि संगीत सुनिरहेकै हुन्थे । भारत बसाइले नेपाली संगीतप्रतिको लगाव बढाइदिने नै भयो । ७/८ पढ्दै गर्दा साथीभाइको संगतले गीतार सिके । त्यसले पनि संगीत पढ्ने रुची बढाइदियो ।'म्युजिक कसरी बन्छ?' भन्ने प्रश्नले संगीतको कक्षासम्म पुर्‍यायो उनलाई । कक्षा १० को पढाइपछि संगीतमा लागोस् तर पढाइ नबिगारोस् भन्ने परिवारको चाहना । तर, त्यतिबेलादेखि नै गाउन/बजाउन भन्दा पनि संगीतको प्राविधिक पाटोतिर लाग्ने सोच बनाए । क्यासेटको कभरमा लेखिएको हुन्थ्यो, 'साउन्ड इन्जिनियरिङ/रेकर्डिस्ट' । इन्टरनेटबाट थाहा पाए, साउन्ड पढ्न १२ मा साइन्स लिनुपर्ने रहेछ । त्यसपछि साइन्स पढे । परिवार सोच्थे, किशोर डाक्टर कि त इन्जिनियर बन्छ । तर, उनको मन/मस्तिष्कमै संगीत घुसिसकेको थियो । १२ को पढाइ सकिने बित्तिकै 'डा. भुपेन हजारिका रिजनल गभर्मेन्ट फिल्म एण्ड टेलिभिजन इन्स्टिच्यूट' पुगे । संगीत गर्ने सोचले त्यहाँ पुगेका किशोर सन् २०१२ मा साउन्ड इन्जिनियर बनेर निस्किए ।'म्युजिक पढ्दैछु भन्ने थियो । तर, कलेजमा फोटोग्राफी गर्न लगाइन्थ्यो । रेकर्डिस्ट बन्न आएको यहाँ त डार्क रुममा गएर फोटो धुलाउनु परिरहेछ भन्ने लाग्थ्यो । पहिलो वर्षमा कुरोसावा, सत्यजित रे लगायतका फिल्म देखाउँदा के भइराखेको छ भन्ने भेउ नै पाउँदैनथें । त्यतिबेला छोडौं कि भन्ने भयो,' साउन्ड पढ्दाका ती दिन सम्झँदै भने, 'त्यतिबेला स्टुडियोलाई टाढाबाट मात्र हेर्न पाइन्थ्यो । एक दिन त्यहाँभित्र म हुनेछु भन्ने त हुन्थ्यो । दोस्रो वर्ष पढ्दै गर्दा पनि म्युजिकभन्दा फिल्मको साउन्डकै कुरा । त्यसपछि विस्तारै त्यतातिर चाख लाग्न थाल्यो । म्युजिक गर्छु भनेर त्यहाँ पुगेको फिल्मतिर ढल्किएँ ।' सिलोङमा बाल्यकालका केही क्षण बिताए पनि किशोर आसाममा हुर्के । साउन्डको पछाडि झुण्डिएको 'इन्जिनियरिङ' शब्द परिवारका लागि ठूलो भइदिन्थ्यो । त्यो फिल्मतर्फको जोडिएको विषय हो भन्ने बुझ्न परिवारलाई समय लाग्यो । उनी भन्छन्, 'अहिले पनि परिवारका कतिलाई मैले के गर्दैछु भन्ने कुरा क्लियर नै छैन । मैले म्युजिक बजाउँछ भन्ने छ' । उनी आबद्ध फिल्मको कुनै गीत हिट भइदियो भने किशोरलाई फोन आउँछ, 'कस्तो राम्रो गीत बनाको !' ती आफन्तलाई आफ्नो पेशाबारे बुझाउनतिर लाग्दैनन्, मात्र 'धन्यवाद' फर्काइदिन्छन् । खासमा साउन्ड डिजाइनर/इन्जिनियर भन्ने शब्द नेपाली फिल्मकर्मीकै लागि पनि त नयाँ छ । बल्ल फिल्म क्षेत्रले यी शब्दलाई बुझ्दैछ ।आसामको त्यही इन्स्टिच्युटमा अडियोग्राफी र साउन्ड इन्जिनीयरिङमा स्नातक अध्ययन गर्दाकै समयमा किशोर नेपाली फिल्ममा जोडिए । चौथो सेमेस्टरमा हुँदा अर्का साउन्ड डिजाइनर उत्तम न्यौपानेसँग उनको कुराकानी हुन्थ्यो । त्यतिबेला 'भिजा गर्ल'मा सिंक साउन्ड गर्न नेपाल आए । त्यसअघि कागबेनीमा सिंक साउन्ड प्रयोग गरिएको थियो । सिंक साउन्डका लागि पूरा सेटअप थिएन, एउटै माइकमा काम गर्नुपर्ने चुनौती । वायरलेस माइक थिएन । ६०/७० प्रतिशतको साउन्ड काम लाग्ने निस्कियो । त्यो फिल्मपछि किशोर मुम्बई पुगे । रेकर्डिङ स्टुडियोमा सहायक भएर काम गरेको २ वर्षपछि फेरि नेपाल फर्के । भाष्कर ढुंगानाको 'सुन्तली'मा काम गर्न आएका किशोरले त्यसपछि मुम्बईको मुख हेर्नुपरेन । त्यो फिल्मपछि निर्देशक नवीन सुब्बाको 'गुडबाई काठमाडौं' गरे । छिरिङ रितार शेर्पाको 'सिंहदरबार'मा हुँदै रियालिटी शो पाउन थाले । छिरिङमार्फत दीपक रौनियारलाई चिने, त्यसपछि 'सेतो सूर्य'मा काम गरे । यसरी गम्भीर फिल्मकर्मीसँग ठोक्किएका किशोरले त्यस्तै किसिमका फिल्म गर्ने मौका पाए । 'रेसम फिलिली', 'झुम्की'जस्ता कमर्सियल फिल्ममा काम नगरेका होइनन् । तर, ती फिल्मका कामले चित्त बुझेन । त्यसैले मूलधारे भन्दा गम्भीर फिल्मकर्मीको भीडमा रमाउन थाले । 'मूलधारे फिल्म गर्दा मैले गर्न खोजेको यो होइन भन्ने भयो । अझै राम्र गर्न सकिन्थ्यो भन्ने भइरहन्थ्यो ती फिल्ममा । फिल्मको प्रदर्शन मिति नजिकिँदै जाँदा हतारमा काम गर्नुपर्ने । चित्त बुझ्दो समय र पारिश्रमिक दिन्छ भने मूलधारे गर्ने नभए आफूलाई मनपर्ने प्रोजेक्ट नै गरौं भन्ने लाग्न थाल्यो,' किशोर सुनाउँछन् । मूलधारका फिल्मकर्मीले साउन्डको महत्त्व नबुझिदिँदा इन्डिपेन्डेन्ट(स्वतन्त्र) फिल्मकर्मीकै लघु फिल्म र डकुमेन्ट्रीतिर उनी व्यस्त बने । कुनैबेला किम्फ जित्ने अधिकांश फिल्ममा किशोरकै नाम आउँथ्यो । त्यही इन्डिपेन्डेन्ट फिल्मकर्मीले फिचर फिल्म बनाउन थालेसँगै फेरि किशोरको कामको चर्चा हुन थालेको छ । 'ऐना झ्यालको पुतली' ज्वलन्त उदाहरण हो । यसबीचमा किशोरले 'रुदाने'मा पनि सिंक साउन्ड गरे । प्रतिक्षित फिल्म 'गाउँ आएको बाटो'मा आबद्ध भए । प्रदर्शनअघि नै चर्चा बटुलिरहेको 'पशुपति २ भष्मे डन'मा सिंक साउन्ड गरे । किशोर मूलधारे र स्वतन्त्र फिल्मकर्मीबीच धेरै फरक देख्छन् । स्वतन्त्र फिल्मकर्मीमा फिल्म बनाउने दु:ख बेग्लै हुन्छ । उनीहरुका फिल्ममा लगानी गरिदिने लगानीकर्ता हुँदैनन् । बजेट पाउन अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ । आफ्नै खल्तीको पैसा हालेर फिल्म बनाउन पनि पछि पर्दैनन् । 'उनीहरु २/३ वर्ष मानसिक र शारीरिक रुपले एउटै फिल्ममा बाँधिएका हुन्छन् । त्यो प्रोजेक्टलाई माया गरेर बनाउँछन् । टिम खोज्दा पनि फिल्म बुझेकाहरुलाई लिन्छन्,' उनले भने, 'तर मेनस्ट्रिम फिल्ममा अधिकांश निर्माताले फिल्म नै बुझ्दैनन् । यति करोड कमायो भन्ने गलत दाबीले फिल्म निर्माणतिर हाम्फालेका हुन्छन् । उनीहरुलाई फिल्ममा सिर्जनात्मक टिमभन्दा पनि जनशक्ति मात्र चाहिएको हुन्छ ।' सिंक साउन्ड भर्सेस डबिङ सिंक साउन्डको महत्त्वलाई अझै नेपाली फिल्मकर्मीले बुझ्न नसकेको किशोर बताउँछन् । हलिउडले एनिमेसनबाहेकका फिचर फिल्ममा सिंक साउन्डकै प्रयोग गर्छ । तर, नेपाल भने डबिङमै अड्किएको किशोर सुनाउँछन् । 'विदेशमा कुनै कुरा टालटुल पार्नका लागि डबिङ प्रयोग गरिन्छ । तर यहाँ त त्यही बिग्रिएको कुरालाई टालटुल पार्ने टुक्राले नै फिल्म बनाइरहेको छ । उतातिर फिल्म भन्ने बित्तिकै प्रयोग हुने सिंक साउन्ड हो,'उनले भने,'फिल्म खिच्नलाई त सिनिमेटोग्राफर चाहिन्छ भन्ने हुँदैन नि त । हामी त सिंक साउन्ड गर्ने कि नगर्ने भन्ने बहसमै छौं । एउटा कलाकारले २ वर्षअघि गरेको फिल्मको डबिङ २ वर्षपछि गरिरहेको हुन्छ । त्यतिन्जेल अर्को फिल्म गरिसकेको हुन्छ, अब फेरि २ वर्षअघिको मुड सम्झेर कसरी डबिङ गर्ला ? संवाद बिर्सिदिन्छ । स्टूडियोमा छिरेर तुरुन्तै डबिङ गर्नु त टेक्निकली गरिएको पर्फमेन्स हुन्छ नि ।' डबिङ गर्दा अभिनयको प्राण ६०/७० प्रतिशतले हराइसक्ने उनी बताउँछन् ।सिंक साउन्डलाई लिएर गलत हल्लासमेत चल्ने गर्छ । सिंक साउन्ड महंगो हुन्छ, ४० दिनको छायांकन सेड्युललाई ५० दिन लम्बिन्छ । प्रि-प्रोडक्सनमा तयारी नगरी छायांकनमा जाँदाको नतिजा त्यस्तो निस्कने गरेको किशोर बताउँछन् । उनी छायांकनको केही समय अगाडि फिल्ममा आबद्ध भएर काम गर्नेहरुमा पर्दैनन् । समय दिएर गरिएको प्रोजेक्टकै नतिजा राम्रो निस्कने हुँदा प्रि-प्रोडक्सनदेखि नै फिल्ममा जोडिन्छन् । 'नतिजा राम्रो निस्कन टिम बलियो हुनुपर्‍यो । स्क्रिप्ट अध्ययन गर्नुपर्‍यो । छायांकनस्थलको रेक्कीमा पुग्नुपर्‍यो । अनि मात्र त छायांकनको समयमा वातावरण अनुसार काम गर्न सक्नुहुन्छ,' किशोरले भने । उनी कतै पुगिहाले सुरुमै त्यहाँको साउन्ड सुन्छन् । फिल्मलाई त्यो साउन्ड चाहिन्छ कि चाहिँदैन छुट्याइहाल्छन् । सिनेमाटोग्राफरसँग सल्लाह गर्छन् ।'कथा काठमाडौंको छ र व्यस्त सहरभित्र पुतलीसडकभित्रको अफिस देखाउनु छ भने त्यो कोठाभित्र ट्राफिकको आवाज सुनिन्छ नै । त्यो न्वोइज होइन,' उदाहरण दिँदै भने, 'तर गाडी नभएको जमानाको फिल्ममा त्यसको आवाज सुन्न भएन नि । त्यस्तो बेला त्यो आवाज हाम्रो लागि चुनौती बनिदिन्छ ।' 'रुदाने'को समयमा यस्तै किसिमका चुनौती सामना गर्नुपरेको किशोरको अनुभव छ । साउन्ड कमजोर हुनुको पछाडि लेखनको समस्या पनि एक रहेको किशोर सुनाउँछन् । 'पटकथामा भट्टीमा दुई जना गफिरहेको दृश्य हुन्छ । तर, ती दुईबाहेकका छेउमा बसेका अन्यले के बोल्छन् भन्ने स्क्रिप्टमा लेखिएको हुँदैन । उनीहरुले बोल्यो भने के बोल्ने भन्ने कुरालाई पनि खुलाउनुपर्‍यो नि,' उनले तर्क गरे । साउन्डलाई ध्यानमा राखेर पटकथाकारले नलेख्दा पनि यस्तो हुने गरेको उनको भनाइ छ । पार्श्व संगीतलाई नै साउन्ड डिजाइनिङ हो भन्ने बुझाइ अहिले पनि फिल्मकर्मीबीच रहेको किशोर सुनाउँछन् ।'पहिला त संगीतलाई नै साउन्डको रुपमा पनि प्रयोग गरिन्थ्यो । त्यसपछि ब्याकग्राउन्ड स्कोर चाहिन्छ भन्ने भयो । तर, अहिले पनि साउन्ड भनेको स्कोरिङ नै हो भन्ने छ । त्यसैले फिल्ममा ८० प्रतिशतसम्म फिल्मभर ब्याकग्राउन्ड संगीत चलिरहन्छ,' किशोरले भने, 'भनिन्छ खिर पनि थोरै खाँदा मिठो । स्कोर पनि थोरै राखे पो मिठो सुनिने हो ।' किशोर यतिबेला 'भष्मे डन'मा गरिएको सिंक साउन्डको प्रतिक्रिया कुर्दैछन् । फिल्मले डबिङ र सिंक साउन्डको परिवर्तन देखाइदिए मूलधारका फिल्मकर्मीले यसको महत्त्वलाई बुझ्ने उनको आस छ । 'अहिलेसम्म त गाउँमा सिंक साउन्ड भइहाल्छ नि उता शान्त हुन्छ भन्ने मानसिकता हुन्छ । तर पशुपतिजस्तो क्षेत्रमा हामीले सिंक साउन्ड गरेका छौं,' किशोरले भने, 'यो फिल्ममा आर्टिस्टिक डब हुन सक्ला । दीपेन्द्र के खनाललाई ५/७ दिन छायांकन स्लो भयो भन्ने अनुभव भएको थियो । तर लाइनअप हेर्दा मज्जा आयो भन्दै हुनुहुन्थ्यो ।' 