बन्द पिरामिड प्रयोगशाला
सन् १९८६ मा अमेरिकी खोजकर्ता लेन्स ओवेन्स्को टोलीले सगरमाथाभन्दा पाकिस्तानको माउन्ट के २ अग्लो रहेको दाबी गरे । उनीहरूको दाबीलाई इटालीका प्राध्यापकद्वय अगस्टिनो डा पोलेन्जा र अर्डिस्टो डेसियोले चुनौती दिए । उनीहरूले सगरमाथा र के २ को उचाइ पुन: मापन गर्ने भन्दै वैज्ञानिक र हिमाल ओराहीहरूको सहयोग लिए । इटालीको नेसनल रिर्सच काउन्सिल (सीएनआर) ले रकम उपलब्ध गराउने भएपछि ‘ईभी–के २–सीएनआर प्रोजेक्ट’ सुरु गरे । जीपीएस विधिबाट दुवै हिमालको मापन लिए र सगरमाथा नै अग्लो भएको पुष्टि भयो ।
काठमाडौँ — सन् १९८६ मा अमेरिकी खोजकर्ता लेन्स ओवेन्स्को टोलीले सगरमाथाभन्दा पाकिस्तानको माउन्ट के २ अग्लो रहेको दाबी गरे । उनीहरूको दाबीलाई इटालीका प्राध्यापकद्वय अगस्टिनो डा पोलेन्जा र अर्डिस्टो डेसियोले चुनौती दिए । उनीहरूले सगरमाथा र के २ को उचाइ पुन: मापन गर्ने भन्दै वैज्ञानिक र हिमाल ओराहीहरूको सहयोग लिए । इटालीको नेसनल रिर्सच काउन्सिल (सीएनआर) ले रकम उपलब्ध गराउने भएपछि ‘ईभी–के २–सीएनआर प्रोजेक्ट’ सुरु गरे । जीपीएस विधिबाट दुवै हिमालको मापन लिए र सगरमाथा नै अग्लो भएको पुष्टि भयो ।त्यसको दुई वर्षपछि उनीहरूले हिमाली क्षेत्रमा प्राविधिक तथा वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्न ‘ईभी–के २–सीएनआर कमिटी’ बनाए । पोलेन्जाले उक्त कमिटीको नेतृत्व लिए । त्यही वर्ष कमिटी र नेपालको तत्कालीन रोनास्टबीच समझदारी भयो र विश्वकै उच्च स्थान (५०५० मिटर) मा ‘पिरामिड ल्याबोरेटरी/अब्जर्भेटरी’ को स्थापना भयो । सिसा र आल्मुनियमको प्रयोग गरी ‘पिरामिड आकार’ को संरचना बनाइएकाले उक्त प्रयोगशालाको नाम नै पिरामिड राखिएको हो । उच्च प्राविधिक उपकरण रहेकाले पनि प्रयोगशालालाई विश्वकै नमुनाका रूपमा लिइन्छ । समयक्रमसँगै प्रयोगशालाले स्वास्थ्य, भूगर्भलगायत क्षेत्रमा पनि अनुसन्धानको हात बढायो । सन् २०१७ मा ‘द क्रायोस्फेयर जर्नल’ मा ९ जना इटालियन र १/१ जना नेपाली र चिनियाँ अनुसन्धानकर्ताहरूको एक अनुसन्धानपत्र प्रकाशित भयो । सन् १९९४ देखि २०१३ सम्म सगरमाथा क्षेत्रको तापक्रम अध्ययन गर्दा हरेक वर्ष औसतमा ०.०४४ डिग्रीले बढेको पाइयो । मनसुनका बेला ५ हजार मिटरमाथि वर्षा तथा हिउँ पर्ने दर पनि घटेको पाइयो । अनुसन्धानपत्रमा प्रत्येक वर्ष ९.३ मिलिमिटरले ‘प्रिसिपिटेसन रेट’ घटिरहेको उल्लेख छ । यसको स्पष्ट संकेत थियो, मनसुन कमजोर हुँदै गएको छ । यो प्रयोगशालाबाट प्राप्त तथ्यांकबाट ७ सय ५६ वटा वैज्ञानिक आलेखहरू प्रकाशित भएका छन् । ५ सयभन्दा बढी वैज्ञानिक समूहले यसको अवलोकन गरेका छन् । २ सयभन्दा बढी वैज्ञानिकले यहीं बसेरै अनुसन्धान गरेका छन् । तर इटाली सरकारले सन् २०१४ पछि कमिटीलाई रकम दिन छोडेपछि प्रयोगशाला जेनतेन १ वर्ष चल्यो । त्यसयता पूर्ण रूपमा बन्द छ ।पिरामिड प्रयोगशाला मातहत रहने गरी सगरमाथा क्षेत्रको लुक्लादेखि कालापत्थरसम्म विभिन्न ६ वटा मौसमी मापन केन्द्रहरू राखिएका छन् । जसमा हिमाली क्षेत्रको जलवायुसँग सम्बन्धित तथ्यांक मापन र रेकर्ड हुन्छ । स्थानअनुसार हावाको तापक्रम, चाप र गति, वर्षात्, सोलार रेडिएसन, हिउँको गहिराइ, जमिनको तापक्रम र त्यसमा हुने आद्र्रता (मोइस्चर) लगायतसम्बन्धी तथ्यांक ती केन्द्रहरूमा संग्रह हुने गर्छ ।५०७० मिटर उचाइमा प्रयोगशालाअन्तर्गतकै ‘क्लाइमेट अब्जरभेटरी स्टेसन’ छ । यो स्टेसन अहिले पूर्णरूपमा बन्द छ । स्टेसनका कम्प्युटर, मर्करी मेसिन, ओजन एनालाइजर, म्याप फिल्टरलगायतका उपकरण चल्न छाडेका छन् । यो स्टेसनबाट उच्च हिमाली भेगको वायुमा पाइने स–सना धूलोका कण (पीएम पार्टिकल्स) हरूको अध्ययन गरेर तापक्रम वृद्धि र हिउँ पग्लने दरको अवस्था थाहा हुन्छ । प्रयोगशालाको जीपीएस स्टेसन र कालापत्थरस्थित वेभ क्यामरामा पनि समस्या देखिएको छ ।प्रयोगशाला बन्द रहे पनि त्यसको रेखदेखमा खटिएका छन् काजी विष्ट । २ दशकदेखि प्रयोगशालामा प्राविधिकका रूपमा कार्यरत उनले सन् २०१४ देखि कुनै तलब सुविधा पाएका छैनन् । ‘सन् २०१६ देखि ल्याब पूर्णरूपमा बन्द छ,’ उनले भने, ‘क्लाइमेट अब्जेरभेटरी रिर्सचबाट हिमालय क्षेत्रमा आउने धूलोका कण, प्रदूषण, पीएम १, २.५ पाटिर्कल्सहरूको अध्ययन नै भएको छैन । मर्करी र ओजनसँग सम्बन्धित अध्ययनहरू पनि हुनै छाडेको छ ।’ प्रयोगशालाले यसअघि निकालेको तथ्यांकअनुसार २० वर्षअघि कालापत्थरमा जाडोयाममा माइनस २७ डिग्री तापक्रम रेकर्ड भएको थियो । केही वर्षअघि माइनस २३ डिग्री रेकर्ड भएको छ । हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढेसँगै हिमाली क्षेत्रमा त्यसको कस्तो असर परिरहेको छ भन्ने यो तथ्यांकले पनि देखाउँछ । ‘सन् २००६ मा लोबुचेमा माइनस २४ डिग्री तापक्रम रेकर्ड भएको थियो । अहिले त्यहाँ माइनस १७ डिग्री छ,’ विष्टले भने, ‘९० सेन्टिमिटरसम्म हिउँ पर्ने स्थानमा सन् २०१८ मा ४ सेन्टिमिटर मात्रै हिउँ परेको पाइएको थियो ।’ यस्ता महत्त्वपूर्ण तथ्यांकहरू पिरामिड प्रयोगशालाबाट प्राप्त गर्न सकिने र त्यसले ‘क्लाइमेट मोडलिङ’ मा सघाउ पुर्‍याउने अनुसन्धानकर्ताहरू बताउँछन् । प्रयोगशालाबाट प्राप्त तथ्यांकले खुम्बु क्षेत्रमा रहको हिमताल (गोक्यो, इम्जा) र हिमनदी (खुम्बु, चांग्रेनुप, इम्जा) हरूको अवस्था र तिनीहरूमा भइरहेको परिवर्तनको अध्ययन, अनुसन्धानमा धेरै ठूलो मद्दत पुगेको जलवायुविज्ञ एवं मध्यपश्चिम विश्वविद्यालयका विज्ञान तथा प्रविधि संकायका डिन डा. सुदीप ठकुरी बताउँछन् । सन् २००६ देखि उनले यही प्रयोगशालाको तथ्यांकका आधारमा खुम्बु क्षेत्रका हिमताल र हिमनदीको अवस्था र तापक्रमबारे अनुसन्धान गर्दै आएका थिए । उच्च हिमाली भेगमा अवस्थित यो प्रयोगशाला सञ्चालन गर्ने मुख्य जिम्मेवारी इटालीको सीएनआरअन्तर्गतको इभी–के २–सीएनआर समिति र नेपालको नास्टको थियो । नास्टले ल्याबलाई चासो दिन छाडेपछि सीएनआरले यसको सम्पूर्ण सञ्चालन खर्च व्यहोर्‍यो । सन् २०१४ मा आएको आर्थिक मन्दीका कारण इटालीले अनुदान उपलब्ध गराउन छाडेपछि प्रयोगशालाको स्वामित्व लिन नास्टले चासो देखाएन ।नेपालको वैज्ञानिक जगतले चौतर्फी दबाब दिन थालेपछि नास्टले प्रयोगशालाको अवस्था अध्ययन गर्न भनेर एक सुझाव समिति बनायो । नास्टका प्राज्ञ मदनलाल श्रेष्ठको संयोजकत्वमा ७ जना सदस्य रहेको समिति बनेको थियो । समितिले अध्ययनपछि सन् २०२० मा नास्टलाई बुझाएको प्रतिवेदनमा किटेरै प्रयोगशाला सञ्चालन गर्न ढिलाइ गर्न नहुने भनेको थियो तर अहिलेसम्म सञ्चालनको कुनै अत्तोपत्तो छैन । प्रतिवेदनमा सम्पूर्ण बक्यौता तिरेर सञ्चालक समिति निर्माण गरी बन्द प्रयोगशाला खोल्नुपर्ने सुझाव दिइएको थियो । नास्टका उपकुलपतिको संयोजकत्वमा व्यवस्थापन समिति बनाएर उक्त समितिले १६ सदस्यीय विज्ञ वैज्ञानिक समिति निर्माण गरेर काम अगाडि बढाउन सकिने सुझाइएको थियो । बिग्रिएका उपकरण मर्मत, नयाँ जडानसहित तत्काल ८ जना कर्मचारी राखेर सञ्चालन गर्न पहिलो वर्ष ४ करोड १८ लाख ५१ हजार खर्च हुने उक्त प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।के भन्छन् इटालीका अनुसन्धानकर्ता ?स्थापनाकालदेखि अनुसन्धानमा संलग्न प्रा. डा. गियानी टारटरी यो प्रयोगशाला संसारकै लागि विशिष्ट महत्त्वको रहेको बताउँछन् । कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा उनले भने, ‘मेरो अनुसन्धान क्षमता वृद्धि गर्न यो ल्याबले धेरै सहयोग गर्‍यो । इटालीबाट नेपाल आउनुपर्ने, हिमाली भेग, धेरै दुर्गम क्षेत्र भएकाले पनि त्यहाँ काम गर्न निकै चुनौती थियो ।’इभी–के २–सीएनआर समितिको वैज्ञानिक काउन्सिलको प्रमुखका रूपमा ७ वर्षसम्म काम गरेका उनले यही प्रयोगशालामा रेकर्ड गरिएको तथ्यांकबाट खुम्बु क्षेत्रमा धेरै अनुसन्धानहरू भएको सुनाए । उनले यो प्रयोगशाला तत्काल सञ्चालन हुनुपर्नेमा जोड दिए ।३ वर्षअघि नेपाल आएका सीएनआरका प्रमुख प्रविधिक निर्देशक पिटर भेर्जाले यो प्रयोगशाला अनुसन्धानकर्ताका लागि तथ्यांक संकलनको ठूलो स्रोत रहेको बताएका थिए । यसलाई दीर्घकालीन रूपमै सञ्चालन गर्न सबै पक्ष गम्भीर हुनुपर्नेमा उनको जोड थियो । प्रयोगशालामा बिग्रिएका उपकरणहरूको मर्मत गर्न बेलाबेला नेपाल आउने गरेका उनी कोरोना महामारी सुरु भएयता भने आएका छैनन् ।नास्टले ईभी–के २–सीएनआर समितिसँग पुन: सम्झौता गरेर सञ्चालन गर्ने तयारी भइरहेको बताउँदै आए पनि कोरोना महामारीका कारण यो प्रक्रिया अघि बढ्न नसकेको जनाएको छ । ‘हामीले अध्ययन समिति बनायौं । समितिले आफ्नो प्रतिवेदनमा महत्त्वपूर्ण सुझावहरू दिएको छ । त्यसकै आधारमा प्रयोगशाला सञ्चालनमा नास्ट केन्द्रित छ,’ नास्टका उपकुलपति डा. सुनीलबाबु श्रेष्ठले भने । प्रयोगशाला पुन: सञ्चालन गर्न आर्थिक स्रोत जुटाउनु महत्त्वपूर्ण चुनौती रहेको छ । तर नास्ट भने अझै पनि इटाली सरकारले रोकेको अनुदान पुन: दिन थालोस् भन्ने पक्षमा छ । 