बिनाको त्यो स्वर्ण
दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा उसुको प्रवेशमै स्वर्णपदक जितेकी थिइन् बिना खड्का लामाले । कोलम्बो संस्करण (सन् २००६) बाट नेपालले भित्र्याएका सात स्वर्णमध्ये बिनाको स्वर्णले धेरै कथा बोकेको छ ।
काठमाडौँ — दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा उसुको प्रवेशमै स्वर्णपदक जितेकी थिइन् बिना खड्का लामाले । कोलम्बो संस्करण (सन् २००६) बाट नेपालले भित्र्याएका सात स्वर्णमध्ये बिनाको स्वर्णले धेरै कथा बोकेको छ ।सागको उसुमा नेपालले जितेको त्यो पहिलो स्वर्ण एउटी आमाको जित पनि थियो । उच्चस्तरको जीवनयापनका लागि बाहिरिएका एउटा खेलाडीको सनसनीपूर्ण पुनरागमन अनि लगत्तै अघोषित संन्यास ।उनी सन् १९९९ मा यूएस उसु च्याम्पियनसिप खेलेर फर्किइन् । फेरि आमन्त्रण प्रतियोगिता खेल्न २००१ मा अमेरिका पुगिन् । १ स्वर्ण र १ रजत जितिन् । उनलाई उसु सिकाउने प्रस्ताव आयो । काम गर्ने सोचले उनी भर्जिनिया पुगिन् । चाइनिज मार्सल आर्ट्स स्कुलमा सिकाउन थालिन् । पार्टटाइम सिकाउँदै काम गरिरहेकी उनलाई १० औं सागमा उसुलाई समावेश गरिएको खबर नेपालबाट आयो । त्यसबेला उनको स्पर्धामा अरू नै च्याम्पियन भइसकेका थिए । तैपनि उनलाई नेपालबाट उसुका पदाधिकारीहरूले सम्पर्क गरे । उनलाई पनि सागको महाकुम्भमा देशका लागि केही गर्ने रहर जाग्यो ।बिनाका श्रीमान् हुन् चन्द्र लामा । उसुमा फक्रिएको जोडी हो यो । पहिलो पुस्ताका खेलाडी रहेका चन्द्र स्वदेशमा हुँदा कुनैबेला बिनाकै प्रशिक्षक थिए । उनीहरू अमेरिका बसेको ५ वर्ष भइसकेको थियो । १०औं सागमा उसुले डेब्यु गर्ने भएपछि उनै चन्द्रले अमेरिकामै बिनालाई ट्रेनिङ दिन थाले । ६ महिना सिकाए । अनि ७ वर्षे छोरी सुस्मितालाई लिएर स्वदेश फर्किए । यहाँ सागका लागि क्षेत्रीय छनोट भइसकेको थियो । उनले सिधै अन्तिम छनोट खेल्ने मौका पाइन् र सफलता पनि ।तस्बिर : हेमन्त श्रेष्ठबिना भन्छिन्, ‘यूएसबाट आएर खेलेर जित्छु भन्नेमा विश्वस्त थिएँ तर यहाँका बहिनीहरू राम्रो थियो । छनोट कठिन थियो । सबैको राम्रो होस् भन्ने नै हुन्छ । बिहान–बेलुका ६–७ घण्टा ट्रेनिङ हुन्थ्यो । छोरीलाई घरमै छाडेर क्लोज क्याम्पमा बसें । पछि घरमै बस्ने अनुमति मिल्यो । रातमा बच्चालाई समय दिएँ ।’ यसरी अन्तिम दुई महिना तयारी गरेर उनी कोलम्बो लागिन् । पति चन्द्र बौद्ध (घर) मै छोरीसँग बस्नुपर्‍यो ।‘कोलम्बोमा पनि गाह्रै भयो,’ देशका लागि ९ वर्षपछि खेल्दाको अनभुव बिनाले सुनाइन्, ‘इन्डिया पहिला तल थियो, पछि धेरै माथि आइसकेको रहेछ । एकदमै गाह्रो, चुनौती भयो । डर लागिरह्यो । मैले जित्नुपर्छ, अर्को विकल्प छैन भन्ने थियो । अरूले पनि पहिलेकै बिना आएछ भनेर मलाई हेरिरहेका थिए । टाउको एकदमै भारी भएको थियो । त्यो तनाव जित्छु भन्नेमा ढुक्कभन्दा पनि मैले जित्नैपर्छ भनेर थियो । आत्मविश्वासभन्दा दबाब बढी महसुस गरिरहेकी थिएँ ।’ उनलाई छोरी र श्रीमान्लाई राजधानीमै छाडेकाले एक्लोपन भइरहेको थियो ।उनले राम्रै स्कोर गरिन्, भारतीय खेलाडी निकै नजिक आए । अन्ततः बिनाले श्रीलंका र भारतका खेलाडीलाई उछिन्दै स्वर्ण जितिन् । ४५ वर्षीया उनी नानक्वान अलराउन्डमा जितेको स्वर्णबारे सझिन्छन्, ‘उताको सबै कुरा बिर्सेर जेसुकै होस् भनेर देशका लागि आएकी थिएँ । अलिकति समय लाग्यो । तर, ठीकै छ राम्रो भयो । स्वर्ण जित्दाको क्षण अहिले पनि उस्तै महसुस हुन्छ । जिम्मेवारी पूरा भयो । गरेको दुःख काम लाग्यो । सबैले गरेको आशाअनुसार जिम्मेवारी पूरा गरेजस्तो लाग्छ ।’तस्बिर : हेमन्त श्रेष्ठउनीपछि कोलम्बोमा राजकुमार रसाइलीले पनि उसुमा स्वर्ण जितेका थिए ।स्वर्ण जितेर स्वदेश फर्केलगत्तै उनी अमेरिका उडेकी थिइन् । १०औं सागका पदक विजेता खेलाडीहरू एसियाली खेलकुद २००६ (दोहा) को लागि सिधै छनोट भएको राखेपले घोषणा गर्‍यो । तर, बिना दोहा गइनन् । किन ? भन्छिन्, ‘सागको विजेता भएकीले मलाई एसियाडमा पनि देशको प्रतिनिधित्व गर्ने मन थियो तर वास्तविकता गाह्रो छ । सागमा खेल्न म आफ्नै खर्चमा आएकी थिएँ । शारीरिक रूपमा फिट थिएँ । बोलाउनुहन्छ र अमेरिकाबाटै दोहा जाने मानसिकता बनाइसकेकी थिएँ । तर, यहाँ पदाधिकारीले मुखले भने पनि काममा भएन ।’ आफ्नो सफलतामा वैदेशिक प्रशिक्षण महत्त्वपूर्ण रहेको पनि उनले सुनाइन् ।ऐतिहासिक पदकअर्को तथ्य, अन्तर्राष्ट्रिय उसु प्रतियोगितामा पहिलो पदक जित्ने नेपाली पनि यिनै बिना हुन् । बिनाले त्यो ऐतिहासिक पदक क्वालालम्पुर (मलेसिया) मा सन् १९८९ मा आयोजित अन्तर्राष्ट्रिय आमन्त्रण उसु च्याम्पियनसिपमा जितेकी थिइन् । त्यस बेलाका प्रशिक्षक प्रनिलध्वज कार्की सम्झन्छन्, ‘अफिसियल होइन तर त्यो ठूलो प्रतियोगिता थियो । चीनसहित ३०–३२ देशका खेलाडी थिए । हाम्रा ६ खेलाडी (४ पुरुष, २ महिला) । जहाँ बिनाले ताउसुमा स्वर्ण र कुन्सुमा रजत जितेकी थिइन् । नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय उसुमा जितेको त्यो नै पहिलो पदक हो ।’ करातेमा काता भनेजस्तै उसुको प्रदर्शनी खेललाई थाउलो भनिन्छ, यसैका खेलाडी थिइन् बिना । त्यही पदकले उनलाई उसुमा जोसिलो बनाएको थियो ।उसुको पहिलो पुस्ताका महिला खेलाडी हुन् बिना । नेपाली महिला खेलाडीका लागि उसुमा पहिलो यात्रा त्यही हो । जहाँ बिनासँगै नीलम कार्कीले प्रतिस्पर्धा गरेकी थिइन् । पहिलो यात्रामै बिनाले पदक जितिन् । ‘मैले उसु थालेको धेरै भएको थिएन,’ उनले भनिन्, ‘मेरो खेलले नै सफलता मिल्यो । नानछ्वानमा पनि फरक तीन क्याटगोरीमै पदक दिइन्थ्यो त्यो बेला । त्यसैले अहिलेभन्दा त्यो बेला पदक जित्न सजिलो थियो । अहिले एउटामात्रै पदक दिइन्छ ।’ उनले १९९७ मा नेपालमै आयोजित पहिलो दक्षिण एसियाली उसु च्याम्पियनसिपमा तीन स्वर्ण जितेकी थिइन्, जहाँ २४ स्वर्णमध्ये एक स्वर्णमात्रै बाहिरिएको थियो ।उनी दुईपल्ट एसियाली खेलकुदमा पुगिन् बेइजिङ १९९० र हिरोसिमा १९९४ । प्रशिक्षक कार्की भन्छन्, ‘हरेकपल्ट बिनाको पदकको सम्भावना हुन्थ्यो । उनले हिरोसिमामा राम्रो प्रदर्शन गरेकी थिइन् । तर, प्रदर्शनकै क्रममा उनको बेल्ट (पेटी) खस्यो, नखसेको भए कांस्य पदक जित्ने सम्भावना थियो । त्यसमा १ अंक काटिएपछि उनी शीर्ष ६ मा पनि परिनन् ।’ यसको २६ वर्षसम्म पनि बिनाको सम्झना पातलिएको छैन । भन्छिन्, ‘नानछ्वानमा पदक आउँछ भन्ने विश्वास थियो । तर, भाग्यले पनि फरक पार्ने रहेछ । मेडलको एकदमै नजिक पुगेर पनि युनिफर्मको बेल्टको मार्क खसेर तल परें ।’ एसियाली खेलकुदमा नेपालले हालसम्म उसुमा पदक जितेको छैन ।उनको बुबा डम्बरबहादुर खड्का राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्का जागिरे थिए । त्यसैले हुनसक्छ, उनले चार छोरी र दुई छोरालाई सानैमा खेल्न लगाए । साइँली छोरी सीमा तेक्वान्दो खेलाडी निस्किइन् । चार वर्ष जिम्न्यास्टिकमा बिताएर ११ सालको छँदा उसुमा प्रवेश गरेकी बिनाले चिनियाँ खेलमा लगातार सफलता हात पार्न थालेकी थिइन् । उनका भाइ रितेश एकताका घरेलु फुटबलमा राम्रा स्ट्राइकर थिए । बिनाले नानछ्वानमा देशभित्र एक दशक राज गरिन् । राखेपको प्रशिक्षक भएर झन्डै ७ वर्ष नेपालगन्जमा सिकाइन् । त्यसपछि अमेरिका लागेकी उनले फर्केर सागमा ऐतिहासिक स्वर्ण जितेकी हुन् ।५१ स्वर्णको स्तर ?सागमा उसुले सन् २००६ यता निरन्तर मौका पाएको छ । १०औं सागमा बिना र राजकुमारले स्वर्ण जिते । ११औं सागबाट (ढाका) आङबाबु लामा र विनिता महर्जनले स्वर्ण भित्र्याए । १२ औं सागमा उसुको एक्लो स्वर्ण विजेता नेपाली भइन् निमा घर्तीमगर । निमासँगै सुस्मिता तामाङ, विजय सिंजाली, दीपक हमाल र जुनी राईले गत वर्ष नेपालमै भएको १३ औं सागमा स्वर्ण हात पारे ।यसरी स्वर्णको ग्राफ हेर्दा नेपाली उसुको स्तर बढेको हो ? ‘प्राविधिक रूपले हेर्दा हाम्रो उसु जति अगाडि पुग्नुपर्ने हो, पुगेको छैन,’ बिना भन्छिन्, ‘हाम्रो पालामा भारतीय खेलाडी यहाँ ट्रेनिङ गर्न आउँथे, उनीहरूले वर्ल्ड च्याम्पियनसिपमा गोल्ड मेडल लिइसके । हामी जहाँको त्यहीं त छैनौं तर, अलि पछाडि छौं । पहिला उसुको गति तीव्र थियो, जसलाई कायम राख्न सकेन ।’ उनले थपिन्, ‘हामी बाहिरै बसे पनि हेरिरहेका हुन्छौं किनकि माया लाग्छ । अहिलेका भाइबहिनीमा उत्साह रै’छ । आफ्नै उत्साह । ट्रेनिङ र कोच आफ्नै ठाउँमा छन् । खेलाडी आफैले पनि नयाँ टेक्निक पछ्याउने गर्दारहेछन्, एकदम खुसी लाग्यो । त्यसैले होला यसपालि रिजल्ट पनि राम्रो आयो । अझै राम्रो आओस् ।’आठौं संस्करण १९९९ मा ३१ स्वर्ण जितेको नेपालले १३औं साग २०१९ मा ५१ स्वर्ण जित्यो । घरेलु भूमिमा आयोजित दुवै सागको स्वर्ण संख्याले कीर्तिमान बनाएको थियो । बाँकी संस्करणमा नेपाल सधैं स्वर्णका लागि तड्पिने गरेको छ । एक्कासि जितेको ५१ स्वर्णले नेपाली खेलकुदको स्तरवृद्धि गरेको हो ? ‘स्तर बढेको हो तर यसपालि ५१ स्वर्ण कसरी आयो र अरू संस्करणमा किन आएन भनेर पनि विश्लेषण गर्नुपर्छ,’ बिनाले भनिन्, ‘पहिलो त आयोजकले फरक पार्छ । आयोजकले बढी मेडल ल्याउन आफ्नो किसिमले संरचना र स्पर्धा बढाउने गर्छ । यस्तो नीतिले पनि सहयोग पुगेजस्तो लाग्छ । तर, खेलाडीले खेल्नैपर्छ, नखेली कसैले पदक दिँदैन । आयोजकको त्यो पाटोले पनि खेलाडीलाई साथ गरेको हो ।’उजाड रंगशालातीन वर्षपछि मातृभूमि फर्केकी बिना यसपालि पनि दशरथ रंगशाला पुगिन् । स्तरोन्नति गरिएको खेल मन्दिरबारे उनी भन्छिन्, ‘रंगशालामा उसु क्वानको हल अहिले पनि छ । तर, भूकम्पले भत्केपछि हलमा पानी चुहिनेलगायत समस्या भएछ । कभर्डहलपछाडि खुला स्थानमा ट्रेनिङ हुँदोरहेछ । स्वीमिङ पुल भत्किएछ । ट्र्याक एन्ड फिल्ड भने राम्रो भएछ । पहिलेको संरचना फेरिएर अर्कै भएछ । पहिला खेलाडी, प्रशिक्षकको भीडभाड हुन्थ्यो, सबैले सबैलाई चिन्थ्यो । अहिले धेरैको ट्रेनिङ सातदोबाटोमा हुन्छ । त्यसैले हुनसक्छ, यसपालि रंगशाला नै उजाड लाग्यो ।’‘सबैले खेलाडी भनेर चिन्नुहुन्छ । म खेलाडी भएर चिनिनु नै जीवनको उपलब्धि हो,’ बिनाले भनिन्, ‘खेलाडी हुँदा तनावमुक्त थिएँ । खेल्ने खाने, खेल्ने खाने हुन्थ्यो । अरू चिन्ता थिएन, बेस्ट लाइफ थियो । यो बेला जीवनको चिन्ता हुन्छ । सामान्य जीवन गाह्रो रहेछ । खेलाडी हुँदा खेल्थ्यौं, अरू केही सोच्नु पर्दैनथ्यो । खेलाडी भएर यति व्यस्त भयो कि आफ्नो सामान्य जीवन के हो भन्ने नै थाह भएन । टिनएजमा पनि ह्याङआउट गर्ने साथी भएन, जीवन थाह भएन । राम्रो कपडा लगाउनुपर्छ भन्ने पनि थाह पाइएन ।’चन्द्रको साथ‘उहाँ मेरो सपोर्ट सिस्टम नै हो,’ बिनाले पति चन्द्रबारे सुनाइन् । उनीहरूको विवाह २४ वर्षअघि भएको थियो । चन्द्र पनि पहिलो पुस्ताका उसु खेलाडी हुन् । एकताका बिनाका प्रशिक्षक रहेका चन्द्रले एसियन उसु च्याम्पियनसिपको सुरुका दुई संस्करण (योकोहामा १९८७ र हङकङ १९८९) र बेइजिङ एसियाड १९९० खेलेका थिए । ११ औं एसियाडमा बिनासँगै चन्द्र पनि थिए । उनी २०४४ सालदेखि ०५८ सम्म राखेपको प्रशिक्षक थिए । उनी प्रशिक्षक र बिना खेलाडीको रूपमा धेरै देशमा पुगे पनि ।बिना श्रीमान् चन्द्रका साथ तस्बिर : हेमन्त श्रेष्ठ/कान्तिपुरप्रेम कहिले भयो ? ‘बेइजिङ एसियाडपछि नै हो,’ आफूहरूको सम्बन्धबारे चन्द्र बोले, ‘ग्ल्यामर फिल्डमा केमेस्ट्री भन्छ नि हाम्रो पनि कोच–स्टुडेन्ट भए पनि केमेस्ट्री मिलेर नै होला । हिरोसिमा एसियाड १९९४ भन्दा अलि अगाडि हो ।’ उनीहरूका दुई छोरी छन् सुस्मिता (२२) र संस्कृति (११) ।बिना सन् २००१ र चन्द्र २००४ मा अमेरिका पुगेका थिए । सुरुमा भर्जिनिया रहेका उनीहरू हाल वासिङटन डिसी बस्छन् । अमेरिका पुगेदेखि नै उसु सिकाइरहेको उल्लेख गर्दै चन्द्रले भने, ‘चाइनिज साथीसँग मिलेर २००८ मा चाइनिज मार्सल आर्ट्स इन्स्टिच्युट खोलेको छु । त्यसैमा सिकाउँछु ।’ उनका अनुसार त्यसमा ५ प्रशिक्षक छन् । उनी सातमा ५ दिन सिकाउँछन्, बिनाले २ दिन ।नेपालमै बसेको भए के गर्नुहुन्थ्यो ? बिना भावुक भइन्, ‘कोच हुन्थेँ । दशरथ रंगशालामा सिकाउँथे । आफ्नो स्कुल (उसु) हुन्थ्यो । संघमा केही हुन्थे होला । बाहिरबाट (विदेश) केही नयाँ ल्याउन खोज्थें होला । व्यापार, समाजसेवा पनि गर्थें हुँला ।’कोभिड–१९ महामारीमा अग्रभागमा रहेर काम गरेकी नर्स पनि हुन् बिना । कोलम्बो सागमा स्वर्ण जितेपछि नर्सिङमा स्नातक गरेकी उनी कोरोना भाइरसबाट संक्रमणमुक्त भएपछि स्वदेश आएकी हुन् । आफ्नो धरातल बुझेको कुरा गर्दै उनी भन्छिन्, ‘एउटा खुट्टा आकाशमा एउटा जमिनमा राख्नुहुन्न । म कहाँबाट आएको कहिल्यै बिर्सिनु हुँदैन । आफूले के लिएको छ र के दिनुपर्छ बिर्सिनुहुँदैन ।’हाम्रा सफल खेलाडीहरू किन विदेसिन्छन् ? बिना भन्छिन्, ‘आ–आफ्नो रोजाइ । त्यहाँ (विदेश) गएपछि अर्कै खालको जीवन हुँदोरहेछ । तुरुन्तै फर्कन नसक्ने वातावरण हुँदोरहेछ ।’ ५४ वर्षीय चन्द्रले थपे, ‘जवान हुँदा विदेशमै यौवन–पसिना बगायो नठान्नुहोला । हामीले यहाँ (नेपालमा) पर्याप्त रगत पसिना बगाएका छौं ।’ बिनाले सानी छोरी संस्कृतिको ६ वर्षपछि हाइस्कुल सक्ने र त्यसपछि स्वदेश फर्किने बताइन्, ‘हामी गाउँ फर्क अभियानमा हुनेछौं । आराम गर्नेछौं । उसुमा संलग्न हुनेछौं नर्सिङ स्कुल खोल्ने मन छ । उसुको आफ्नै स्कुल खोल्ने धोको छ । के सकिन्छ त्यो गर्ने ।’