अधिकांश संकाय स्नातकोत्तरसम्मै
दाङका विद्यार्थीलार्ई प्रदेश ५ का ठूला सहर बुटवल, नेपालगन्ज र काठमाडौं गएर अध्ययन गर्नुपर्ने बाध्यता हटेको छ  ।  सैद्धान्तिक र प्राविधिक धारका धेरैजसो विषयको पढाइ यतै भइरहेको छ  ।
काठमाडौँ — दाङका विद्यार्थीलार्ई प्रदेश ५ का ठूला सहर बुटवल, नेपालगन्ज र काठमाडौं गएर अध्ययन गर्नुपर्ने बाध्यता हटेको छ  । सैद्धान्तिक र प्राविधिक धारका धेरैजसो विषयको पढाइ यतै भइरहेको छ  ।लमही, घोराही र तुलसीपुरमा सरकारी र निजी क्षेत्रबाट सञ्चालित कलेजमा विभिन्न संकायका ११ कक्षादेखि स्नातकोत्तरसम्मको पढाइ भइरहेको छ । मानविकी, शिक्षा, व्यवस्थापन, विज्ञान, कृषि विज्ञान, होटल व्यवस्थापन, वन विज्ञान, आमसञ्चार तथा पत्रकारिता विषयको पढाइले विद्यार्थीलाई आफ्नो रोजाइको विषय अध्ययन गर्न निकै सहज छ ।नर्सिङ, अनमि, नेत्र सहायक, कम्प्युटर इन्जिनियरिङ, सिभिल, ओभरसियर, इलेक्ट्रिसियन र अमिनजस्ता प्राविधिक धारका विषय पनि पढाइ भइरहेका छन् । दाङमा ४ सय २० सामुदायिक र २ सय २३ संस्थागत गरी ६ सय ४३ प्राविदेखि उच्च माविसम्मका विद्यालय छन् । यहाँ ३१ क्याम्पस छन् । विभिन्न विषयको गुणस्तरीय पढाइ हुन थालेपछि दाङ साविक राप्ती अञ्चलको शैक्षिक ‘हब’ मा परिणत भएको जिल्ला शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइ प्रमुख सूर्यराज घिमिरेले बताए । सामुदायिक विद्यालयमा पनि मन्टेश्वरी विधि, अंग्रेजी माध्यमका कक्षा थपिएपछि विद्यार्थीले आफ्नै ठाउँमा पढ्न पाएको उनले बताए । निजी क्षेत्रबाट पनि विभिन्न सुविधासहितका बाल कक्षा सञ्चालन भइरहेका छन् । यसले गर्दा पहाडी जिल्लाका बासिन्दा पनि गुणस्तरीय शिक्षाकै लागि दाङ झर्ने चलन छ ।‘अधिकांश विद्यार्थीले माविदेखि कलेज तहसम्मको पढाइ यहीँ पूरा गरेका छन् । रोजेका विषय पनि पढ्न पाइरहेका छन्,’ घिमिरेले भने, ‘स्नातकोत्तरसम्म जिल्लामै पढ्ने अवसर मिलेको छ । यसले विद्यार्थीलाई अड्याइरहेको छ ।’ घोराही, तुलसीपुर र लमहीमा विद्यार्थीको भीड लाग्ने गरेको छ । यहाँका सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी बढी आकर्षित भइरहेका छन् । घोराहीको पद्मोदय पब्लिक, रझेना, सिद्धरत्ननाथ, रामपुर, बालविकास, तुलसीपुरका गुरुजजुर, महेन्द्र मावि, मावि सेन्टर, लमहीको देउपुर, वनगाउँ, गढवा, गोबरडिहालगायतका क्षेत्रमा रहेका माविमा भीड बढेको छ । मावि तहमा पनि सामुदायिक विद्यालयमा आकर्षण रहेको गुरुजजुर मावि रक्षाचौरका प्रधानाध्यापक विष्णुप्रसाद आचार्यले बताए । ‘घण्टौं हिँडेर विद्यार्थी आइरहेका छन् । गुणस्तर राम्रो भएपछि विद्यार्थीको मन जित्न सकिन्छ,’ उनले भने, ‘सामुदायिक विद्यालयमा राम्रो व्यवस्थापन भएमा विद्यार्थी आकर्षण बढ्न सक्छ ।’संस्कृत र आयुर्वेदमा चासोनेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय (नेसंवि) को केन्द्रीय कार्यालय र केन्द्रीय क्याम्पस दाङमै छ । त्यसैले संस्कृत र आयुर्वेद शिक्षाको केन्द्र बनेको छ । संस्कृत शिक्षाको प्रवर्द्धन र विकासमा विश्वविद्यालयले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । संस्कृतभित्र खगोल र ज्योतिष विद्याको छुट्टै आकर्षण छ । कर्मकाण्डको पढाइले व्यावसायिक रूपमा कर्मकाण्ड गर्न सघाइरहेको छ । संस्कृत विश्वविद्यालयअन्तर्गत आयुर्वेद शिक्षा सबैभन्दा भरपर्दो र दिगो मानिएको छ । पहिले पहिले ब्राह्मण जातिले मात्रै पढ्ने ठानिएको संस्कृत शिक्षा अहिले सबै जातजातिको आकर्षणको केन्द्र बनेको जनता विद्यापीठ बिजौरीका प्राचार्य माधव अधिकारीले बताए । उच्च शिक्षामा संस्कृत पढ्न एसईईपछि भाषा प्रशिक्षण कक्षा चलाउने गरेको उनले सुनाए । ‘मावि तहमा संस्कृत नपढेकाले पनि क्याम्पसमा पढ्न सक्छन् । यसका लागि संस्कृत भाषाको छुट्टै कक्षा चल्छ,’ उनले भने, ‘यो परीक्षा उत्तीर्ण गरेपछि उच्च शिक्षामा संस्कृत पढ्न पाइन्छ ।’संस्कृत पढ्ने विद्यार्थीलाई मासिक छात्रवृत्ति दिइने भएकाले थप आकर्षण हुने गरेको छ । कतिपय छात्रवृत्तिकै लागि पनि पढ्न आउने गरेका छन् । आयुर्वेदको कविराजदेखि बीएएमएससम्मको पढाइ नेसंविअन्तर्गत दाङमै हुन्छ । अर्थात् दाङमा आयुर्वेदका चिकित्सक नै उत्पादन भइरहेका छन् । दाङमा हरेक वर्ष २ दर्जन आयुर्वेद डाक्टर उत्पादन भइरहेको आयुर्वेद डिन प्रा. डा. सञ्जय पोखरेलले बताए । ‘आयुर्वेदको राम्रो भविष्य छ । यसप्रति आकर्षण बढिरहेको छ,’ उनले भने, ‘दाङलाई आयुर्वेद शिक्षासँगै जडिबुटी उद्यान र औषधि उत्पादनको केन्द्र बनाउन सकिन्छ ।’ आयुर्वेद शिक्षामा आकर्षण र लगानी बढिरहेको उनले बताए । आठौं तहको मेडिकल अफिसर, बीएएमएस पढाइ हुने कलेजमा अध्यापन, एमडी/एमएस/एमपीएच अध्ययन गर्न र सरकारी तथा गैरसरकारी क्षेत्रमा काम गर्ने अवसर भएकाले आयुर्वेद अध्ययनमा आकर्षण बढेको डिन पोखरेलले बताए ।संस्कृत विश्वविद्यालयमा सामान्य पठनपाठनको पाठ्यक्रम मात्रै नभई ज्ञानविज्ञान, दर्शन, कला, साहित्य, भाषा र संस्कृति पनि समेटिएको उपकुलपति कुलप्रसाद कोइरालाले बताए । ‘हामी ज्ञान र संस्कृतिको धेरै धनी छौं । संस्कृत विश्वविद्यालयमा अध्यापन हुने पूर्वीय दर्शनमा आधुनिक विज्ञानको मिश्रण गर्न आवश्यक छ,’ उनले भने, ‘पौराणिक र आधुनिक ज्ञानलाई एकसाथ मिलाउन सके शिक्षामा ठूलो फड्को मार्न सकिन्छ ।’संस्कृत शिक्षा अलि उपेक्षित भएको कोइरालाले बताए । ‘राज्य र जनताको आकर्षणको केन्द्र हुन सकेको छैन । अब राज्यले यसको उन्नतिमा ध्यान दिनुपर्छ,’ उनले भने, ‘९–१२ कक्षामा संस्कृत, ज्योतिष, आयुर्वेद, सामवेद, संगीत, आधुनिक र वेद विज्ञान, आधुनिक र वैदिक गणितजस्ता विषयका पाठ्यक्रम बनाएर पढाउन थाल्नुपर्छ । यसो गरेमा विश्वविद्यालयबाट राम्रा चिकित्सक, ज्योतिष, वैज्ञानिक र विद्वान् उत्पादन गर्न सकिन्छ ।’प्राविधिक शिक्षामा भीडप्राविधिक शिक्षाका लागि जिल्लामा थुप्रै अवसर छन् । सरकारीस्तरबाट सञ्चालित राप्ती प्राविधिक शिक्षालय लालमटियामा विद्यार्थीको भीड छ । ४० जनाले पढ्न पाउने एक संकायमा पाँच सयभन्दा बढीको आवेदन आउने गरेको शिक्षालयका सूचना अधिकारी एवं उपप्रमुख प्रेम बाँस्कोटाले बताए । शिक्षालयमा राप्तीका दाङ, सल्यान, प्यूठान, रुकुम, रोल्पाका साथै बाँके, बर्दिया, कपिलवस्तु, सुर्खेत र अर्घाखाँचीका विद्यार्थी ठूलो संख्यामा आउने गरेको उनले बताए । ‘प्राविधिक शिक्षामा छिटो रोजगारी प्राप्त हुने भएकाले आकर्षण बढी छ । निजीमा भन्दा शुल्क कम हुने भएकाले पनि विद्यार्थी बढी आउँछन्,’ उनले भने, ‘पढाइ सकेपछि विद्यार्थी बेरोजगार बस्नु पर्दैन । पढ्नलाई धेरै नै प्रतिस्पर्धा छ ।’ शिक्षा लिएका विद्यार्थीमाझ केही समयअघि सर्वेक्षण गर्दा ७८ प्रतिशत रोजगारमा संलग्न भएको पाइएको बाँस्कोटाले बताए । ‘केही माथिल्लो तहको अध्ययनमा लागेको देखियो । खाली बसेका पाँच प्रतिशत मात्रै भेटिए,’ उनले भने, ‘त्यो पनि घरायसी कामले मात्रै बसेको पाइयो । लोकसेवामा पनि राम्रो प्रगति गरेका छन् । प्राविधिक शिक्षा रोजगारमूलक भएको छ ।’प्राविधिक शिक्षालयमा शैक्षिक प्राविधिक र व्यावसायिक गरी दुई खालको शिक्षा दिने गरेको उनले बताए । शैक्षिक प्राविधिक धारअन्तर्गत प्रवीणता प्रमाणपत्र तहमा तीनवर्षे डिप्लोमा पढाइ हुन्छ । यसमा आँखा, कृषि, वनस्पति, भेटनरी र सिभिल इञ्जिनियरिङको पढाइ हुन्छ । जसबाट एक लटमा प्रतिसंकाय ४०/४० जनाका दरले विद्यार्थी उत्पादन हुन्छन् । अर्को टीएसएलसीअन्तर्गत १८ महिने पढाइ हुन्छ । जसमा सीएमए, ल्याब, जेटीए, सबओभरसियर र अमिनको पढाइ हुन्छ । यसमा पनि प्रतिसंकाय ४०/४० जनाका दरले विद्यार्थी भर्ना हुन्छन् । यसैगरी व्यावसायिक सीपअन्तर्गत तीन महिनाको कोर्स हुन्छ । विभिन्न १९ वटा विधामा यस्तो सीप दिने गरेको बाँस्कोटाले बताए । अहिले एक हजार विद्यार्थीले विभिन्न सीपका तालिम लिइरहेको उनले जानकारी दिए । ०५० सालमा डकर्मी तालिमबाट सुरु गरिएको उक्त शिक्षालय अहिले प्राविधिक शिक्षाको केन्द्र बनिरहेको उनले बताए ।गाउँमा विद्यार्थी अभावअधिकांश विद्यार्थीको रोजाइ सहरी क्षेत्र बनिरहेको छ । त्यसले अन्य जिल्लाका गाउँका विद्यालय र क्याम्पसमा विद्यार्थीको चाप कम छ । रुकुम, रोल्पा, सल्यान र प्यूठानमा विद्यार्थी संख्या कम हुने गरेको छ । समयको मागअनुसारका विषय र दक्ष जनशक्ति नहुँदा ग्रामीण क्षेत्रमा विद्यार्थी संख्या बढाउन समस्या भएको प्यूठानको स्वर्गद्वारी क्याम्पसका प्राध्यापक सुशील पोखरेलले बताए । ‘धेरैजसो विद्यार्थी प्राविधिक शिक्षाका लागि जिल्लाबाहिर जाने गरेका छन् । राम्रो अंक ल्याएका विद्यार्थी जिल्लामा पढ्दैनन्,’ उनले भने, ‘काम गर्दै पढ्दै गर्ने खालका विद्यार्थी मात्रै यहाँ हुन्छन् । बढीजसो महिला स्थानीय कलेजमा पढ्छन् ।’ आर्थिक स्रोत कमजोर भएका र घर छोड्न कठिन भएका विद्यार्थी ग्रामीण क्षेत्रमै पढ्न बाध्य भए पनि राम्रो सम्भावना खोज्नेहरू दाङलगायतका सहरी क्षेत्रमै जाने गरेको उनले बताए ।विद्यार्थीको मागअनुसार अहिले पहाडी क्षेत्रका माध्यमिक विद्यालयमा पनि प्राविधिक कक्षा सञ्चालन हुन थालेको पोखरेलले बताए । प्राविधिक शिक्षाले केही विद्यार्थी गाउँमा राख्न सफल भएको उनले बताए । ‘प्राविधिक शिक्षामा बढी आकर्षण देखिएको छ । प्राविधिक कलेजहरू धेरै खुलेमा विद्यार्थी पनि यहीँ अडिन्छन्,’ उनले भने, ‘सामान्य विषय पढ्ने विद्यार्थीको संख्या निकै कम छ । विज्ञान र प्राविधिक शिक्षा पढ्नेहरू सहरमै पस्छन् । त्यसमा पनि दाङ नजिक भएकाले धेरै त्यहीँ जान्छन् ।’