बिसुपर्वको रौनक
बिसु सुदूरपश्चिम प्रदेशका नौ वटै जिल्लाको महत्वपूर्ण पर्व हो । विक्रम संवत्को नयाँ वर्षको दिनलाई बिसुपर्व मनाइन्छ । दसैँ, तिहार, माघी जस्तै यस पर्वलाई सुदूरपश्चिमवासीले महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा मनाउँछन् । नयाँ लुगा लगाउने, मिठो खानेकुरा खाने साथीभाइसँग रमाइलो गरी देउडा खेल्ने यस पर्वका विशेषता हुन् ।
बार्जुकोट बजुराल रिडीका कुमालदिन्या हौ कि मायाजाल पढ्छौँ कि रुमाल ।बिसु सुदूरपश्चिम प्रदेशका नौ वटै जिल्लाको महत्वपूर्ण पर्व हो । विक्रम संवत्को नयाँ वर्षको दिनलाई बिसुपर्व मनाइन्छ । दसैँ, तिहार, माघी जस्तै यस पर्वलाई सुदूरपश्चिमवासीले महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा मनाउँछन् । नयाँ लुगा लगाउने, मिठो खानेकुरा खाने साथीभाइसँग रमाइलो गरी देउडा खेल्ने यस पर्वका विशेषता हुन् ।दिनहरू लामा हुँदै जाने, गर्मी बढ्दै जाने भएकाले रोगव्याधिबाट बच्नका लागि मानिसहरूले भाग्यामिलो, चढीमाडो पानीमा मिसाएर प्रशस्त मात्रामा पिउने गर्छन् । आयुर्वेदिक विधि अनुसार भाग्यामिलो मिसाउँदा गर्मीको मात्रा घट्छ । चढीमाडोको रस पानीमा मिसाएर पिउँदा टाउको दुख्ने रोग कम गर्ने, बान्ता रोक्ने गर्छ । यसै गरी शरीरमा वर्षभरि विष नलागोस्, खटिराहरू नआउन् भन्नका लागि वैशाख १ गते अर्थात् बिसु सङ्क्रान्तिका बिहान मानिसले शरीरमा तितेपाती दलेर नुहाउने गर्छन् । तितेपातीलाई पनि आयुर्वेदमा महìवपूर्ण ओखती मानिन्छ । नयाँ लुगा लगाएर परिवारका सबै जना जम्मा भएर मिठो खानेकुरा खाने त भई नै हाल्यो । खानेकुरामा बटुक (बारा), दहीचामल अनिवार्य खाने प्रचलन रहिआएको छ । अघिल्लो रात चामललाई दहीमा भिजाइन्छ र बिसु सङ्क्रान्तिमा दहीचामल प्रत्येक परिवारले स्वाद मानी मानी खाने चलन छ । बटुक र दही खाँदा शरीरमा पौष्टिकता दिने र दहीचामल सेवन गर्दा वर्षभरि शुभ हुने, शीतलता प्रदान गर्ने भनेर बुढापाकाहरू भन्छन् । संस्कृतिका साथै धार्मिक विषय पनि बोकेको पाइन्छ यो पर्वले । यस दिनमा पुरुष वर्गले लौरालाई सिँगारेर विशेष पूजा गर्छन् । दहीचामल, अक्षतापातीले पूजा गरेको लौरालाई शिवजीको स्वरूप मानी आआफ्नो घरमा जतनसाथ राख्ने गरिन्छ । त्यो लौरालाई साइत पारी साउनको महिनामा भोटमा नुन र ऊन ल्याउन तीर्थालुले भारीसँगै लग्ने गर्दछन् । ‘मार्नु चेलो भोट, पाल्नु चेलो हाट’ भन्ने कथन कुनै बेला प्रचलित थियो । भोटको बाटो हिँड्न निकै कठिन भएकोले यसो भनिएको हो । उरई लेकमा पन्थ (दम) लाग्ने गर्छ अक्सिजनको कमीले । कतिपय तीर्थयात्रीको ज्यान पनि गएकाले उक्त कथन प्रचलित भएको हो । विकासको गतिले वर्तमानमा ऊन र नुन बोकेर ल्याउने चलन हटेको छ । बरु त्यही बिरेलौरा टेकेर तीर्थालु हरू कैलाश मानसरोवर जाने गर्छन् । यसै गरी विसु पर्व आगमनपूर्व महिला वर्गले कुनै एक घरमा जम्मा भई पुतलीको सामूहिक पूजा गर्ने गर्छन् । रङ्गीबिरङ्गी कपडाद्वारा निर्मित पुतलीलाई चेलीबेटीहरू पार्वतीका रूपमा श्रद्धापूर्वक पुज्ने गर्छन् ।  बिसु सङ्क्रान्तिको दिनमा दहीचामल अर्पण गरी एकान्त र पवित्र स्थानमा सेलाउने गरिन्छ । कुनै महिलाले मागल गाउँछन् । छो¥याट्टी (केटी) ले लोकभजन या लोकगीत ‘झिमकेउडा’ गाउने गर्छन् । पुतली सेलाउने बेला यो पर्वले कताकता गौराको बेलाको झझल्को दिलाउने गर्छ । अब सिस्नुपानी लगाउने चलनको सङ्क्षिप्त चर्चा गरौँ । बिसु खानपिनका साथै बडो रमाइलो पर्व पनि हो । सिस्नुपानी लगाउनु यो पर्वको अर्को विशेषता हो । वर्षभरि ठुला व्यक्तिले सानालाई हप्काइ अनुशासनमा राख्ने गर्छन् । आफ्ना छोराछोरी नबिग्रुन भन्नका लागि अभिभावकले यसो गरेको हो तर नयाँ वर्षको पहिलो दिनमा साना वर्गले मान्यजनलाई सिस्नुपानी लगाउने गर्छन् । यसै गरी देवरले भाउजूलाई, भाउजूले देवरलाई सिस्नुपानी लगाएर रमाइलो गर्छन् । देवरभाउजूबिचको सिस्नुपानी लगाउने चलन पनि रमाइलो र हेर्नलायक हुन्छ । सायद एकआपसमा हार्दिकता र सतर्कता अपनाउनका लागि यसो गरेको हुन सक्छ । २०५६ सालदेखि देउडा समाजले राजधानीमा बिसुपर्वको आयोजना गर्दै आएको छ । सिस्नुपानी लगाउनाले शरीरमा रहेको विषालुपन झर्ने गर्छ, सिस्नुपानीले शरीरका अङ्गलाई लाटो हुन नदिने र दिमागलाई सदैव सक्रिय बनाइदिने भएकाले यसो गरिएको हो । देउडा खेल खेल्नु  बिसुपर्वको महत्वपूर्ण विशेषता हो । पुरुष–पुरुष, महिला–महिला, पुरुष र महिलाबिचको देउडा खेलले गाउँबस्ती उज्यालो बनाइदिन्छ । नयाँ नयाँ भाका निस्कन्छन्, सुनिरहौँ, हेरिरहौँ र खेलिरहौँ जस्तो लाग्छ बिसुपर्वको देउडा खेलेको बेला । प्रकृतिको, संस्कृतिको र संस्कारको समेत मिलन भएको मानिन्छ गीतमा । गाउँका मानिसको निष्कलङ्क भावना गीतमा छताछुल्ल भएर पोखिने हुँदा यी गीत, लय र शब्द शब्दमा दर्शनशास्त्र भेटिन्छ । ओहो ! साँच्चिकै अलौकिक छ विविध संस्कृतिको भण्डार बोकेको सुदूरपश्चिम र कर्णालीको मगमगाउँदो सुगन्धित माटो । बिसुपर्व मनाउने फराकिलो ठाउँलाई बिसु चौर भनिन्छ । भारतलगायत विभिन्न मुलुक र स्वदेशकै काठमाडौँ, नेपालगन्ज, धनगढी, महेन्द्रनगर आदि सहरबाट फर्केका युवाबिच आआफ्नो जन्मभूमिमा भेट हुँदाको क्षण अविस्मरणीय हुन्छ । आपसमा शुभकामना साटासाट, मान्यजनबाट आशीर्वाद, गाउँको अर्गानिक खानेकुरा र सफा हावापानीसँग रमाउँदाको जीवनशैलीले सबैको मन रमाउँछ । विविध विशेषता बोकेको बिसुपर्वको अर्को रमाइलो पक्ष हो, भकुन्डो खेल । कुनै बेला छालाले मोरेर बनाइएको भकुन्डो यस पर्वमा निकै खेलिन्थ्यो । अहिले सहरबाट खरिद गरिएको भकुन्डो नयाँ पिँढीले यस पर्वमा खेल्ने गर्छन् । फुटबल खेल आफैँमा रोमाञ्चित खेल हो । छालाले मोरेर बनाइएको भकुन्डोलाई महिषासुर राक्षसको टाउको सम्झेर अग्रजले  बिसुपर्वमा खेलेको भनिन्छ । यसै गरी पूजा गर्न राखिएका लौरामाथि टेक्दै दहीचामल खाने गर्छन् गुना (लङ्गुर) बाँदरहरू । मुखमा काठका बोक्रा, पिठ्यँमा हरिया लट्ठी बेरेर हुलका हुल गरी विध्वंस गर्दै भद्रभलाद्मी बसेको ठाउँमा आउँछन् । बुढापाकालाई लछारपछार गर्दै टाढाको ठाउँमा सुताउँछन् । बडो अनौठो लाग्छ गुना बाँदर बनेर आएका ती युवाको क्रियाकलाप देख्दा । किन यस्तो काम गर्छन्  बिसुपर्वको बेला ? जङ्गली युग पार गर्दै मानव विकासक्रमको स्वरूपको झझल्को दिन यसो गरिएको संस्कृतिविद्को ठम्याइ छ । गाउँघरमा प्राचीन संस्कृति यथावत् छ । सहरको विकृति भित्रन खोजे पनि गाउँका पाका व्यक्तिले सङ्लो संस्कृतिलाई बचाइराखेका छन् । यसमा हामीले गौरव गर्नु पर्छ । धनगढीको गौरीफन्टा, महेन्द्रनगरको गड्डाचौकी नाका हुँदै भारतबाट  बिसुपर्व मनाउन घर फर्कनेको ताँती देखिन्छ ।  बिसुपर्व वर्षभरिको जेठो पर्व हो ।  बिसुपर्वको ढोका खोलेपछि मात्र गौरा, ओल्के, दसैँतिहार र माघी पर्व घरआँगनमा प्रवेश गर्छन् ।  बिसुपर्व अर्थात् नयाँ वर्षको सबैमा हार्दिक शुभकामना ।