नन्दादेवीका नाममा सुनाखरी नामकरण
घर पायकको वनजंगल जोगाउने अभियानमा लागिपर्दा वन तस्करबाट दुवै हात काटिएकी धनगढी, अत्तरिया २ की नन्दादेवी कुँवरका नाममा वनस्पति वैज्ञानिक समूहले भर्खरै फेला परेको दुर्लभ सुनाखरी फूलको नामकरण गरेका छन् । ‘ओडोन्चिलस नन्देयी’ नामकरण गरिएको यो सुनाखरी कास्कीको पञ्चासेबाट संकलन गरेर नौलो प्रजातिका रूपमा वैज्ञानिक पुष्टि गरिएको हो । 
काठमाडौं — घर पायकको वनजंगल जोगाउने अभियानमा लागिपर्दा वन तस्करबाट दुवै हात काटिएकी धनगढी, अत्तरिया २ की नन्दादेवी कुँवरका नाममा वनस्पति वैज्ञानिक समूहले भर्खरै फेला परेको दुर्लभ सुनाखरी फूलको नामकरण गरेका छन् । ‘ओडोन्चिलस नन्देयी’ नामकरण गरिएको यो सुनाखरी कास्कीको पञ्चासेबाट संकलन गरेर नौलो प्रजातिका रूपमा वैज्ञानिक पुष्टि गरिएको हो । घर पायकको वनजंगल जोगाउने अभियानमा लागिपर्दा वन तस्करबाट दुवै हात काटिएकी धनगढी, अत्तरिया २ की नन्दादेवी कुँवरका नाममा वनस्पति वैज्ञानिक समूहले भर्खरै फेला परेको दुर्लभ सुनाखरी फूलको नामकरण गरेका छन् ।‘ओडोन्चिलस नन्देयी’ नामकरण गरिएको यो सुनाखरी कास्कीको पञ्चासेबाट संकलन गरेर नौलो प्रजातिका रूपमा वैज्ञानिक पुष्टि गरिएको हो । बेइजिङस्थित चाइनिज एकेडेमी अफ साइन्सबाट हालै सुनाखरी प्रजातिमाथि पीएचडी गरेका अर्घाखाँचीका वनस्पतिविद् भक्तबहादुर रस्कोटीले यो नौलो जातको सुनाखरी पञ्चासेबाट सन् २००८ मा संकलन गरेका थिए ।‘सुनाखरीको यो प्रजाति संकलन गरिएपछि विश्वभरकै विषयविद् र वैज्ञानिकले यसमाथि केही वर्ष लगाएर अध्ययन गरेका थिए,’ जैविक विविधताको अध्ययन गर्दै शुक्रबार मनाङको थोराङपास उक्लिरहेका रस्कोटीले फोनमा भने, ‘वनस्पति जगत्मा यो नवीनतम प्राप्ति रहेछ भन्ने थाहा पाएपछि सम्पदा संरक्षणमा जुटेकी नन्दादेवीका नाममा सुनाखरी नामकरणमा सहमति भएको हो ।’यसअघि सन् २००८ मा रसुवाको लौरीविनायकमा रस्कोटीसहितको समूहले भेटेको नौलो सुनाखरीको नाम संरक्षणविद् चन्द्र गुरुङका नाममा ‘नियोटिया चन्द्रेयी’ राखिएको थियो । त्यस्तै अर्का अध्येता, अमृत साइन्स कलेजका प्राध्यापक देवेन्द्रमान वज्राचार्यले काठमाडौंको खानीगाउँमा भेटेको सुनाखरीलाई पनि सन् २००२ मा नेपाली नाममा राखिएको थियो । अमृत साइन्सका पूर्वप्राध्यापक अमृतमान सिंह बानियाँका नाममा उक्त सुनाखरीको नाम ‘इरिया बानियाई’ राखिएको थियो ।डा. रस्कोटीका अनुसार नयाँ पत्ता लागेको सहित नेपालमा ४ सय ५३ प्रजातिका सुनाखरी पाइएका छन् । यसमा ९० जातका सुनाखरीलाई औषधि प्रयोजनमा उपयोग हुन सक्ने भनेर सूचीकृत गरिएको छ । नयाँ पाइएको प्रजाति र नन्दादेवी नामकरणबारे वनस्पतिबारेको अन्तर्राष्ट्रिय जर्नल ‘फाइटोट्याक्सा’ (न्युजिल्यान्ड) मा समेत समावेश गराइएको छ ।वनस्पतिमा विशेष प्रजाति फेला परेपछि सामान्यतया प्रकृति संरक्षण संवर्द्धनको निकाय स्पेसिस सर्भाइभल कमिसन (आयुसिएन) ले त्यसमाथि थप सोध गर्ने प्रावधान रहिआएको छ । ‘अब हुने विश्व सुनाखरी समाजको अन्तर्राष्ट्रिय गोष्ठीमा ‘ओडोन्चिलस नन्देयी’ बारे थप सोधखोज हुनेमा म विश्वस्त छु,’ डा. रस्कोटीले भने, ‘यसले दुर्लभ प्रजातिका वनस्पतिको संरक्षण एवं यसबारे सचेतना विस्तार हुनमा सघाउ हुनेछ ।’ सुनाखरीसम्बन्धी आगामी विश्व कन्फरेन्स दक्षिण अमेरिकी मुलुक इक्वेडरमा सन् २०१७ को नोभेम्बरमा हुँदैछ ।हो र ? अचम्मै खुसी लाग्यो : नन्दादेवीआफ्नो नाम विश्वमा नयाँ प्रजातिका रूपमा पत्ता लागेको सुनाखरीका नाममा जोडिन पाएकोमा नन्दादेवी कुँवर निकै खुसी थिइन् । वैज्ञानिक सोध र पुष्टिको यो इज्जत बढाउने कामबारे ढिलो गरी शुक्रबार बिहान थाहा पाएपछि कैलाली, अत्तरिया २ को गाउँले घरमा बसिरहेकी ४४ वर्षीया नन्दादेवीले फोनमा भनिन्, ‘सबै कुरामा पुरस्कार र पैसा खोजेर पनि हुन्न, सुनाखरीको नाम मसँग जोडिनु पनि मेरा लागि इज्जत हो ।’ घर नजिकैको प्रस्तावित मधुमालती सामुदायिक वनकी अध्यक्ष रहेकी नन्दादेवी कुँवर २०६९ वैशाख ९ गतेका दिनदेखि देश-देशावरमा चिनिएकी हुन् । साढे १७ हेक्टरमा फैलिएको सामुदायिक वनको गाउँ सेक्टरमा तारबेरा गरिरहेका बेला वन तस्करको एउटा समूहले आएर अध्यक्ष नन्दादेवीमाथि सांघातिक आक्रमण गरेको थियो ।‘वनको किनारामा घर हुने हरि भाट भन्ने व्यक्तिले मेरा दुवै हात काट्ने नियतमा खुँडा प्रहार गरेका थिए,’ नन्दाले सम्झिइन्, ‘उनी वनको सीमा मिच्ने र जग्गा अतिक्रमण गर्ने योजनामा थिए, हामीले त्यही भएर तारबेरा गर्न चाहेका थियौं ।’ भाटविरुद्ध किटानी जाहेरी दिएको तर उनी अझैसम्म फरार रहेको उनले जानकारी दिइन् ।त्यो आततायी घटनामा नन्दादेवीको दायाँ हात पुरै चुँडिएको थियो । बायाँ हातको पाखुरा र नाडीमा चोटैचोट थियो । यो हातको बूढीऔंलो अहिले पनि निर्जीवसरह छ । चुँडिएको दायाँ हातलाई विशेष प्रविधि लगाएर जोडिए पनि यसले काम गर्दैन । ‘मलाई सुरुमा अत्तरियाको पद्मा अस्पताल पुर्‍याएछन्, त्यहाँबाट काठमाडौंको हयाम्स लगेपछि बाँचेकी रहिछु,’ उनले भनिन्, ‘अहिले एउटा हात चल्दैन, एउटाकै भरमा मुस्किलले निर्वाह गर्दैछु ।’ ४ छोराछोरीकी आमा नन्दादेवीले त्यो घटनापछि वन तस्करको त्रासदी बेहोर्न नसकेर प्रस्तावित सामुदायिक वनको अध्यक्षबाट राजीनामा दिइन् । तर, स्थानीय जिल्ला वन कार्यालयले वन दर्ताका क्रममा नन्दादेवीको नामसमेत जोडेर एउटा चिनारी थपिदियो- मधुमालती नन्दा सामुदायिक वन ।नन्दादेवीका श्रीमान् लक्ष्मण कुँवर भारतको पुनामा चौकीदार छन् । मुस्किलले ५ कठ्ठा जमिनको आयस्ता र हुर्कंदै गरेका छोराछोरीको खर्च थेग्न नसकेर दुई-चार पैसा कमाउन लक्ष्मण २० वर्षअघि मुग्लानिएका हुन् । ‘त्यही हो, महिनाको ७/८ हजार रुपैयाँ खर्च उताबाट पठाउनुहुन्छ,’ नन्दादेवीले सुनाइन् । चारमध्ये १६ वर्षीया कान्छी छोरी ज्ञानकुमारी जन्मजात ‘प्यारालाइज्ड’ छिन् । यी छोरीको हेरचाह गर्ने निकाय र सहयोगी खोजी गरे पनि उनले पाएकी छैनन् ।‘वनजंगल, चराचुरुङ्गी भनेपछि सानैदेखि म हुरुक्कै हुन्थें,’ नन्दादेवीले भनिन्, ‘अघि घर छेउको वनजंगल अतिक्रमण गरेर खाली जग्गामा घरबस्ती बसाल्न खोजेको देखेर तारबेरा गरी संरक्षणमा लाग्नुपर्छ भनेर सल्लाह जुटाएकी थिएँ । तर, तस्करले देखिसहेनन् ।’ घरमा एक हल गोरु, एउटा भैंसी र ५ वटा बाख्राको रेखदेख गर्नै पनि आफ्नो अपांग स्थितिमा कठिनाइ भइरहेको बताउँदै मुग्लान गएका श्रीमान्ले पठाएको खर्चबाट नुनतेल धानिरहेको नन्दाले सुनाइन् ।गाउँठाउँमा बसेर नन्दाले गरेको साहसिक काम र अठोटका लागि विश्व वन्यजन्तु कोषले ३ वर्षअघि २५ हजार रुपैयाँ राशिसहित विशेष संरक्षण पदक दिइसकेको छ । यसैगरी उनले ‘सेलिब्रिटी वुमनहुड’ द्वारा नवदेवी सम्मान पनि पाएकी छन् । ‘वन सम्पदाको संरक्षण संवद्र्धनका क्षेत्रमा म लागिरहनेछु, कुनै चिनारी र सम्मान नपाए पनि म यही क्षेत्रमा रमाइरहनेछु,’ उनले थपिन् ।१३ वर्षकै उमेरमा बिहे गरेकी नन्दादेवी आफ्नो पहाड गाउँ अछामको बुढाकोटबाट २०५२ सालमा तराई अत्तरिया झरेकी हुन् । घरपरिवारको गरिबीका कारण औपचारिक रूपमा स्कुल जाने मौका कहिल्यै नपाएकी नन्दा आफ्नै बलबुतामा साँवा अक्षर लेख्न र पढ्न भने सक्षम छिन् ।‘यो जिन्दगी सधैंभर संघर्षमै बितेजस्तो लाग्छ,’ उनले फोनमा सुस्केरा काढदै सुनाइन्, ‘तैपनि संरक्षण संवद्र्धनका ठूला कामहरूमा आफ्नो नाम जोडिएको सुन्न पाउँदा मात्रै पनि म आनन्दित हुन्छु । अहिले म सुनाखरीको नाममा जोडिन पाएछु, मेरो खुसी दोब्बर भएको छ ।’