न्यायका लागि कला : न्याय खोज्दै, चित्र कोर्दै
नाराबाजी छैन । प्रदर्शन न चर्का स्वर । बरु रङ र ब्रुसले कोरेका चित्रकला भित्ताभरि छन्, ती चित्रकलाले न्याय खोजिरहेका छन् । टन्टलापुर घाम छ, ज्यान पसिनाले निथ्रुक्कै । कसैको हातमा ब्रस छ, कसैको रङ । कोही भित्तामा पोत्दै छन्, कोही टुलमा उभिएर रङ पोतिरहेका साथीलाई तलबाट समातिरहेका छन् । कोही सकिएको कलर र ब्रस किन्न दौडिरहेका छन् । साउनको महिना, कतिबेला मुसलधारे पानी बर्सन्छ, पत्तो छैन । त्यसैले सबैलाई हतारो छ । सडकमा हिँड्नेहरू उभिएर हेरिरहेका छन्, फोटो खिचिरहेका छन्, उनीहरूलाई वास्तै छैन । चित्र कोर्नै दत्तचित छन् ।
काठमाडौँ — नाराबाजी छैन । प्रदर्शन न चर्का स्वर । बरु रङ र ब्रुसले कोरेका चित्रकला भित्ताभरि छन्, ती चित्रकलाले न्याय खोजिरहेका छन् । टन्टलापुर घाम छ, ज्यान पसिनाले निथ्रुक्कै । कसैको हातमा ब्रस छ, कसैको रङ । कोही भित्तामा पोत्दै छन्, कोही टुलमा उभिएर रङ पोतिरहेका साथीलाई तलबाट समातिरहेका छन् । कोही सकिएको कलर र ब्रस किन्न दौडिरहेका छन् । साउनको महिना, कतिबेला मुसलधारे पानी बर्सन्छ, पत्तो छैन । त्यसैले सबैलाई हतारो छ । सडकमा हिँड्नेहरू उभिएर हेरिरहेका छन्, फोटो खिचिरहेका छन्, उनीहरूलाई वास्तै छैन । चित्र कोर्नै दत्तचित छन् ।शुक्रबार दिउँसो ललितपुर भनिमण्डलमा देखिएको दृश्य हो यो, जहाँ झन्डै २० युवायुवती सदर चिडियाखानाको भित्तो पेन्टिङ गर्न लीन थिए । पेन्टिङका प्रकृति र शैली फरक छन् तर विषयवस्तु एउटै, न्याय । संयोग पनि कस्तो भने शुक्रबार अर्थात् जुलाई १७ ‘अन्तर्राष्ट्रिय न्याय दिवस’ । त्यसो त जुलाईलाई ‘जस्टिस मन्थ’ मान्ने पनि गरिन्छ । यही सन्दर्भमा हामीमाझ मौलाइरहेको अनेक तरहका विभेद र अन्यायको पेन्टिङमार्फत उनीहरूले विरोध गरेका हुन् । मौन तर सशक्त प्रतिरोध । पेन्टिङ गर्दागर्दै पाटनकी जर्जिना जोशीले भनिन्, ‘अहिलेको अवस्थामा आर्टबाटै सामाजिक न्यायको माग गर्नु उपयुक्त देख्यौं । सडकको भित्ताको चित्रले हरेक उमेरका समूहका मान्छेको ध्यान तान्न सक्छ ।’ उनी आफैं भने चित्रकलाकी विद्यार्थी होइनन्, सोसल वर्क पढिरहेकी छन् । ‘मैले जे जति चित्र बनाउन जानेको छु, त्यसैलाई भित्तामा उतार्ने प्रयास गरेको हुँ,’ उनले भनिन् ।उनीहरू एकै ठाउँमा भेला भएर चित्र कोर्दै छन् तर सबैले एकअर्कालाई चिनेका छैनन्, भर्खरै चिनजान हुँदै छ । यसको माहोल मिलाइदिएको हो, हाइअर ग्राउन्ड नेपालले । मानव बेचबिखन र हिंसाविरुद्ध क्रियाशील यस संस्थाले दीर्घकालीन सामुदायिक विकासको वकालत गर्छ । महिला सशक्तीकरणमूलक कार्यक्रम गर्छ । संस्थाले प्रत्येक वर्ष अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसका दिन महिलामाथिको शोषण र विभेद अन्त्यको माग गर्दै ‘फाइभ के फन रन’ आयोजना गर्थ्यो, एकसाथ सयौं महिला र पुरुष दौडन्थे तर यो वर्ष यसले निरन्तरता पाउन सकेन । संस्थाकी संस्थापक विमला श्रेष्ठ पोखरेलका अनुसार उक्त कार्यक्रम भर्चुअल रूपमा हुँदै छ । त्यसकै सेरोफेरामा ‘वाल पेन्टिङ’ को अवधारणा विकास भएको हो । ‘यो भित्ता हामी सधैं देख्थ्यौं, नराम्रा शब्द र चित्रहरू थिए,’ विमला भन्छिन्, ‘त्यसलाई हटाएर जस्टिस जुलाईको सन्दर्भमा न्याय र समानता झल्काउने चित्र बनाउन लागिपरेका हौं ।’ चित्रमा न्यायको माग मात्र छैन, आशाको बीजारोपण पनि गरिएको छ ।विमलाका अनुसार कलाकारहरू स्वस्फूर्त रूपमा आएका छन्, सबै स्वयंसेवी हुन् । सुरुमा एउटा मात्र पेन्टिङ गर्ने योजना थियो, त्यसका लागि फेसबुक म्यासेन्जर ग्रुप बनाइन्, तर चित्र बनाउँदै गएपछि अरू नयाँ र सचेत कलाकार थपिँदै गए । पेन्टिङको आयतन बढ्दै गयो । एक सातामा चार ठूला चित्र तयार भइसकेका छन् । भन्छिन्, ‘युथहरूको चासो र सक्रियता बढेको छ, चित्रमार्फत आफूभित्रको आक्रोश व्यक्त गर्न लागिपरेका छन् । त्यसैले चिडियाखानाको उज्यालो घर साइडको पूरै वालमा चित्र बनाउने प्रयास गर्दै छौं ।’ पेन्टिङका लागि ललितपुर महानगरपालिका र ४ नम्बर वडा कार्यालयसँग अनुमति लिएको उनले जानकारी दिइन् । यसको खर्च हाइअर ग्राउन्डले नै व्यहोरेको छ, बिस्तारै सहयोग रकम जुट्न थालेको छ ।भारतको शारदा विश्वविद्यालयमा इन्टेरियर डिजाइनिङमा स्नातक गरिरहेकी प्रतिभा कटुवाल पनि वाल पेन्टिङमा व्यस्त छिन्, उनको समूहले ‘लेट इक्युलिटी ब्लुम’ शीर्षकको चित्र कोर्दै छ । महिलाको टाउकोमा फूल र नक्सा छ । केटीलाई माथि ल्याउनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन खोजिएको प्रतिभाले बताइन् । ‘हामीले जति विभेद र अन्याय सह्यौं, उति बढ्दै जान्छ, त्यसैले हामी कुनै न कुनै माध्यमबाट बोल्नैपर्छ,’ उनको भनाइ छ । उनीहरूको चित्रको छेवैकै अर्को चित्रले जोकोहीको आँखा तान्छ ।पेटमा बच्चा (पृथ्वी) छ, ज्यान शिथिल छ, त्यसमाथि घरमै विभेद र हिंसा भोग्नुपर्छ, अरू आफन्त र छिमेकीले पनि रूखो व्यवहार गर्छन् । तर उनी आमा हुन्, त्यसैले जति पीडा भए पनि छहारी दिनुपर्छ र दिइरहेकी छन् । यो चाहिँ विनोद शाहीको सिर्जना हो । डोल्पामा स्कुल सञ्चालन गरेर चर्चा कमाएका कलाकार विनोद यो ‘वाल पेन्टिङ’ अभियानमा सुरुबाटै सक्रिय छन् । उनीसँगै भिजुअल आर्टिस्टद्वय सरोज लामिछाने र आयुष वज्राचार्यले नयाँ कलाकारलाई ‘मेन्टिरिङ’ गरिरहेका छन् । ‘दलित लाइभ्स म्याटर’ र कानुनी झमेलाका कारण पीडितले न्याय नपाउने विडम्बना व्यक्त गरिएको पेन्टिङ पनि तयार भइसकेको छ । ‘समाजमा जस्तो विभेद र असमानताहरू भोग्नुपरेको छ, त्यसैलाई चित्रमार्फत देखाउने प्रयास गर्दै छौं । यी चित्रहरू नयाँ पुस्ता पनि सामाजिक सवालमा जागरुक छन् र उनीहरू चित्र आक्रोश छ भन्ने प्रमाण हुन्,’ सानेपा, कुपन्डोललगायतका क्षेत्रमा वाल पेन्टिङ गरिसकेका आयुषले सुनाए ।भनिमण्डलमा चित्र कोरिरहेकामध्ये अधिकांश ‘इनफ इज इनफ’ अभियानमा पनि सक्रिय थिए । भ्रष्टाचार र असमानताको सडकमै ओर्लिएर प्रतिवाद गरे तर सरकारले सुनेन वा सुनेर पनि नसुनेझैं गरिदियो । यसरी सडकका भित्ताहरूमा चित्र कोरेर न्यायप्राप्तिको संघर्ष प्रतिफलउन्मुख होला त ? ‘इनफ इज इनफ’, डा. गोविन्द केसीको सत्याग्रहलगायतका सामाजिक आन्दोलनमा सहभागिता जनाएका कलाकार तथा शैक्षिक अभियन्ता विनोद भन्छन्, ‘अन्याय र दुर्व्यवहार गर्नेको जति दोष हुन्छ, त्यसको प्रतिरोध नगर्नेको पनि त्यत्तिकै दोष हुन्छ । त्यसैले अनेक भाषा र माध्यममा बोलिरहनुपर्छ, चुप बस्नु हुन्न ।’ उनका अनुसार चित्रकारिता पनि त्यही विद्रोहको स्वरूप हो । अगाडि थपे, ‘लडेर जितिन्छ/जितिन्न थाहा छैन तर कर्म गरेर कहिल्यै हारिन्न । पेन्टिङहरू हाम्रा कर्म हुन् ।’