पलायो पालुवा
परिवारका ६ जनाको सास खोसिएको हिजोजस्तै लाग्छ उनलाई । छोरा रवि, कान्छी छोरी सुजिता र उनी मात्र जोगिए । ४७ वर्षीया श्रीमती वेदमाया, २७ र २१ वर्षीया छोरीहरू अनिता/सुनिता, अनिताका एकमहिने छोरा घरले च्यापिएर स्वर्गीय भए । दुई घण्टापरको माइती गएकी २२ वर्षीया बुहारी तीर्था र १४ महिने नातिनी रबिना कहिल्यै घर नफिर्ने भए । हेमबहादुरले त्यो वियोग भुलुन् पनि कसरी ? 
काठमाडौँ — परिवारका ६ जनाको सास खोसिएको हिजोजस्तै लाग्छ उनलाई । छोरा रवि, कान्छी छोरी सुजिता र उनी मात्र जोगिए । ४७ वर्षीया श्रीमती वेदमाया, २७ र २१ वर्षीया छोरीहरू अनिता/सुनिता, अनिताका एकमहिने छोरा घरले च्यापिएर स्वर्गीय भए । दुई घण्टापरको माइती गएकी २२ वर्षीया बुहारी तीर्था र १४ महिने नातिनी रबिना कहिल्यै घर नफिर्ने भए । हेमबहादुरले त्यो वियोग भुलुन् पनि कसरी ? ‘जे नहुनु भइसक्यो, पुराना कुराहरू नकोट्याउँ होला,’ उनले भने, ‘पुराना पातहरू झरेर नयाँ पालुवा पलाउन थालिसकेको छ ।’ वसन्त ऋतुमा रूखहरूका पुराना पातहरू झरेर नयाँ पालुवा पलाएजस्तै भएको छ खत्री परिवारमा । त्यसैले पनि भूकम्पमा परिवार उजाडिएका सिन्धुपाल्चोक चौतारा सागाचोकगढी नगरपालिका–६ पीपलडाँडाका ६० वर्षीय हेमबहादुर खत्री २०७२ वैशाख १२ को कहालीलाग्दो दिन हतपत सम्झन चाहँदैनन् ।प्राण प्रिय आफन्तहरू उनी, रवि र सुजितालाई छोडेर गए । ६ जनाको निधनको पीडामा पनि खत्री परिवारले धैर्य गुमाएन । शोकलाई सामथ्र्य बनाएर दिनचर्या अघि बढाएको रविले बताए । आमा, श्रीमती, छोरी र दिदीबहिनीको मृत्युको शोकले बेहोस भएका २६ वर्षीय रविले होसमा आएपछि परिवारको अभिभावक बनेर नेतृत्व लिए । त्यस दिन कामविशेषले सदरमुकाम चौतारा गएका बाबुछोरा भूकम्पपछि आत्तिँदै घर फर्किएका थिए । ५ किलोमिटर परको सदरमुकामबाट फर्कंदा पीपलडाँडा खण्डहरमा परिणत भइसकेको थियो ।भूकम्पमा बाँचेका छिमेकीले घरमा भएका सबै पुरिएको सुनाएलगत्तै होमबहादुर र रविको २४ घण्टासम्म होस उड्यो । त्यो टोलमा मात्रै १५ जनाको मृत्यु भएको थियो । सिन्धुपाल्चोक भूकम्पमा जनधनको सर्वाधिक क्षति पुगेको जिल्ला पनि हो । ‘चौताराका घरहरू भत्केको देखेर म तर्सिसकेको थिएँ,’ उनले भने, ‘घर आइपुग्दा त कल्पनै नगरेको दुर्घटना भएछ ।’ १३ गते होस आउँदा छिमेकीले मृतक आफन्तहरूको उद्धार गरिसकेका थिए । उनीहरूको सामूहिक अन्त्येष्टि गरेर खत्री परिवार टहरा बनाउन जुट्यो । ‘गाउँमा मद्दत दिने पनि कोही थिएन,’ उनले भने, ‘सबैका घर भत्किएका थिए, कुनै घरमा शोक थियो, कुनैमा घाइते थिए ।’ पीडामा मलम लगाउन काठमाडौंबाट आएका आफन्तले टहरो बनाउन उनीहरूलाई सहयोग गरे । टहरा बनाउन थाल्दा १४ गते रविको ससुराली इन्द्रावती गाउँपालिका कुन्चोकबाट फेरि दु:खद खबर आयो । माइती गएकी श्रीमती र छोरीले पनि भूकम्पमा ज्यान गुमाएको समाचारले उक्त परिवारलाई चोटमाथि चोट थप्यो । ‘जे जस्तो परे पनि सम्हालिनुपर्ने रहिछ,’ लामो सुस्केरा हाल्दै हेमबहादुरले भने, ‘हिजो के भयो, भन्दा पनि भोलि के गर्ने भनेर सम्झनुपर्ने रहिछ मान्छेको जातले ।’ त्यतिबेला टेलिफोनले पनि काम नगरेकाले आउजाउ गर्ने मान्छेले अन्य गाउँमा भूकम्पले पुर्‍याएको जनधनको क्षति सुनाउने गर्थे ।उनीहरूले छ जनाकै आठौं दिनबाट काजकिरिया सुरु गरेर टुङ्गाए । ‘बाहुन पनि पाइँदैन थियो, नातागोताभित्र ३९ जना परेका थिए, त्यतिबेला रीति जोगाउने काम गरियो,’ उनले भने । उनीहरूले काजकिरिया सुरु गर्नुअघि नै टहरो बनाइसकेका थिए । आफन्त गुमेको वर्षदिनसम्म घर बनाउन नहुने मान्यताका कारण खत्री परिवार २०७३ वैशाखसम्म टहरामै बस्यो । स्थानीय दक्षिणकाली आधारभूत विद्यालयका निजी स्रोतका शिक्षक रविले भूकम्पपछि जागिर छाडें । शिक्षण छोडेर गैरसरकारी संस्थामा काम थालेका उनले त्यतिबेलासम्म भूकम्प प्रतिरोधी घर बनाउने तरिका जानिसकेका थिए । त्यही तरिका उपयोग गर्दै गाउँघरकै सिकर्मी डकर्मी प्रयोग गरेर सुरु गरेको दुई महिनामै घर उभ्याए । ६ लाख खर्चेर बनेको घरमा असार १ गतेदेखि बसोबास गर्न थालेको उनले बताए । खत्री परिवारले घर बनाइसकेपछि मात्रै सरकारले अनुदान दिने नियम र घर बनाउने मापदण्ड ल्याएको थियो ।अनुदानको पहिलो किस्ता खत्री परिवारले पायो । मापदण्ड बन्नुअघि नै बनेको घर हेर्न इन्जिनियरहरू आएपछि अनुदान नपाउने बताए । ‘१२ बाई १२ भन्दा ठूला कोठा बनेकाले इन्जिनियरहरूले अनुदानको अरू किस्ता नपाउने बताउनुभयो,’ रविले भने, ‘आफन्त त मरेर गए, सरकारको २/३ लाखका लागि के रोइकराइ गर्नु भनेर चुप लागेर बसेका छौं ।’ भूकम्पकै बेला पनि राहत र उद्धारमा मद्दत गर्न सरकारी प्रतिनिधि नआएको खत्री परिवारको दुखेसो गरे । ‘हाम्रो गाउँ सदरमुकामबाट ५ किलोमिटर टाढा छ तर पनि कोही उद्धारमा सघाउन आएनन्,’ उनले भने । घर त उभियो । वृद्ध बाबु, पढ्दै गरेकी बहिनी, जागिरे रवि खत्री परिवारमा घरधन्दा चलाउनै मुस्किल पर्न थाल्यो । आफन्तको आग्रहमा २०७३ असारमा नयाँ घर सरेपछि रविले दोस्रो बिहे गरे । ‘रहरभन्दा पनि कतिपय कुरा बाध्यता हुँदोरहेछ,’ उनले भने, ‘पुरानो कुरा मात्रै सम्झेर बस्यो भने जिन्दगी नै नचल्ने रहेछ ।’ यतिबेला रविकी छोरी जन्मिसकेकी छन् । रवि जागिरे छन् । बाबु होमबहादुर नातिनीको हेरचार गर्छन् । बुहारी घरमा भित्रिएपछि २०७४ मंसिरमा स्नातक पढ्दै गरेकी छोरीलाई पनि होमबहादुरले अन्माए । उनले भने, ‘मर्ने त मरेर गए, हिम्मत हार्नु हुँदैन रहेछ ।’पुराना कुरा बिर्सिएर भविष्य बनाउन लागेका छन् होमबहादुर । आपत्–विपद्का बेला अरूलाई दोष दिनुपर्नेभन्दा पनि आफ्नो घरव्यवहार सम्हाल्नुपर्ने उनको सुझाव छ । ‘एक जनाका होइन, दुई जनाका होइन, देशैभरि घर भत्केका थिए,’ उनले भने, ‘संकटका बेला सरकारले टहरा बनाउने पैसा र जस्तापाता दिएर ठूलो राहत मिल्यो ।’ पुनर्निर्माणमा सघाउन आएका राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय संघसंस्थाहरूले भने आसलाग्दो काम नगरेको उनले गुनासो गरे । ‘पैसाचाहिँ धेरै सके भन्छन्, देखिने काम केही भएको छैन, भूकम्पपीडितको अवस्था उस्तै छ,’ उनले भने । पीपलडाँडा क्षेत्रमा पीडितले स्वस्फूर्तमा रूपमा पुनर्निर्माणलाई तीव्रता दिएको उनले सुनाए । ‘गाउँघरमा काम गर्ने मान्छे पाइँदैन,’ उनले भने, ‘बाहिरबाट झिकाउनु परेको छ ।’