फुटसलको औपचारिक पाइला
फुटसल खेलाडीले छिटो सोच्न र खेल्न सक्नुपर्छ । भविष्यमा फुटबलमा भिज्न यसले निकै सहयोग पुग्छ ।’ विश्व फुटबलका दिग्गज खेलाडी पेलेले ब्राजिलको फुटबल विकासमा फुटसलले खेलेको भूमिका प्रस्ट पार्दा यस्तो अभिव्यक्ति दिएका थिए । 
काठमाडौं — फुटसल खेलाडीले छिटो सोच्न र खेल्न सक्नुपर्छ । भविष्यमा फुटबलमा भिज्न यसले निकै सहयोग पुग्छ ।’ विश्व फुटबलका दिग्गज खेलाडी पेलेले ब्राजिलको फुटबल विकासमा फुटसलले खेलेको भूमिका प्रस्ट पार्दा यस्तो अभिव्यक्ति दिएका थिए । उनले सन् २०१२ मा फिफामा दिएको यो अभिव्यक्ति व्यावहारिक रूपमा विश्वभर व्याप्त बनिरहेको छ । हाल ब्राजिली राष्ट्रिय टोलीका महत्त्वपूर्ण खेलाडीहरू कुनै समय फुटसल क्लबका सदस्य थिए । अहिलेका विश्व स्टार लियोनल मेसी, क्रिस्टियानो रोनाल्डो लगायतका खेलाडीको खेलयात्रा पनि फुटसलबाटै भएको हो ।विश्वमा फुटसल इतिहास पुरानै भए पनि नेपालमा भने सन् २०११ मा भित्रिएको हो । आगमनको ६ वर्षपछि फुटसलले औपचारिक मान्यता पाएको छ । नेपाली फुटबलको सर्वोच्च निकाय अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) ले राष्ट्रिय फुटसल लिग सुरु गरेपछि आधिकारिकता पूरा भएको छ ।बिहीबारबाट राजधानीमा फुटसल लिग सुरु भएको छ । १६ टोली सहभागी लिगका उत्कृष्ट खेलाडी छनोट गरी नेपालको राष्ट्रिय फुटसल टोली तयार गरिनेछ । एन्फाले यसअघि पनि फुटसल समिति गठन गरे पनि समिति कागजमै सीमित थियो । नवगठित फुटसल समितिले छोटो समयमै एसियाली फुटबल महासंघ (एएफसी) को सहयोगमा प्रशिक्षक र रेफ्री कोर्स गरेर आवश्यक प्राविधिक जनशक्ति तयार पारेको छ । सँगै नेपालले अक्टोबरमा हुने एएफसी फुटसल च्याम्पियनसिपको छनोटमा सहभागिता जनाउँदै छ ।फुटसल इतिहासउरुग्वेले सन् १९३० को विश्वकप फुटबल जितेपछि राजधानी मोन्टेभिडियोका शिक्षकले फुटसलको परिकल्पना गरेका थिए । उनले फुटबल जसरी सानो समूहमा पनि खेल्न मिल्ने खेलको परिकल्पना गरेका हुन् । सुरुआतमा बास्केटबल कोर्टमा खेल्न सुरु गरिएको यस खेलको सन् १९३३ मा प्रारम्भिक नियमावली तयार गरियो । सहजै खेल्न सकिने र मौसमले असर नपर्ने यो खेल उरुग्वेबाट ब्राजिल हुँदै पूरै दक्षिण अमेरिकामा छायो ।हाल विश्व फुटसलमा दुई सर्वोच्च संस्था सक्रिय छन् । फिफाकै मातहतमा फुटसल समिति छ भने एसोसिएसन मुन्डियाल दे फुटसल (एएमएफ) नामक संस्था पनि लामो समयदेखि विश्व फुटसलमा छ । यी दुई संस्थाबीच धेरैपल्ट भएका एकीकरण प्रयास सफल हुन सकेको छैन । यद्यपि फिफाका सदस्य राष्ट्रअन्तर्गतका फुटसल समितिलाई औपचारिक मान्यता दिइएको छ ।फुटबलजस्तै प्रत्येक चार वर्षमा फुटसलको पनि विश्वकप आयोजना गरिन्छ । सन् १९८९ बाट सुरु फुटसल विश्वकपको सुरुआती तीन संस्करण ब्राजिलले जितेको थियो । आठौं संस्करणसम्म आइपुग्दा ब्राजिल पाँचपल्ट विश्वविजेता बनिसकेको छ भने स्पेन दुईपल्ट च्याम्पियन भएको छ । पछिल्लो पटक सन् २०१६ मा कोलम्बियामा सम्पन्न विश्वकप अर्जेन्टिनाले जितेको थियो ।फुटबल र फुटसलबीच भिन्नताफुटसल र फुटबल एकै प्रकृतिका खेल भए पनि दुवैमा फरक नियम छन् । फुटबलमा ११ खेलाडी मैदानमा उत्रन्छन् भने फुटसलको हकमा ५ खेलाडी हुन्छन् । फुटबल खेलिने मैदान १०५ गुणा ६८ मिटरको हुन्छ भने फुटसल मैदान ४० गुणा २० मिटरको हुनुपर्ने मापदण्ड छ । फुटबल खुला घाँसे मैदानमा खेलिन्छ भने फुटसल कडा सतहमा खेलिने इन्डोर गेम हो । फुटबल खेल दुई हाफमा विभाजन गरी कुल ९० मिनेट खेलाइन्छ भने फुटसल २०–२० मिनेटको दुई हाफमा खेलिन्छ । फुटसल बल तुलनात्मक कम उफ्रन्छ र आकार पनि सानो हुन्छ ।फुटबलको प्रत्येक खेलमा सामान्यतया तीन खेलाडीमात्र परिवर्तन गर्न पाइन्छ भने फुटसलमा परिवर्तन गर्न छेकबार छैन । फुटबलमा मैदान बाहिर बल जाँदा हातले बल थ्रो गरिन्छ भने फुटसलमा खुट्टाले किक–इन गरिन्छ । यदि कुनै खेलाडीले रातो कार्ड पाएको खण्डमा फुटबलमा उक्त खेलाडीको स्थानमा अर्को खेलाडी ल्याउन पाइन्न । तर फुटसलमा भने रातो कार्ड पाएको २ मिनेटपछि अर्को खेलाडी ल्याउन पाइन्छ । दुई मिनेट नबित्दै कम खेलाडी भएको टोलीले गोल खाएमा नयाँ खेलाडी आउन पाउँछ ।ब्राजिलमा फुटसलको प्रभावफुटसलका खेलाडीहरू सबै आक्रामक रूपमा मात्र सबल हुन्नन् भन्ने प्रमाणित गर्न पनि हालको ब्राजिली टोलीलाई उदाहरणमा लिन सकिन्छ । फरवार्ड नेयमरदेखि आक्रामक मिडफिल्डर ओस्कार र विलियन फुटसलकै उत्पादन हुन् । डिफेन्डर डेविड लुइज र मार्सेलो पनि उमेर समूहमा फुटसल नै खेल्थे ।ब्राजिलमा १३ वर्ष नपुगेका खेलाडीलाई आधारभूत पोजिसन दिइन्न । यसैकारण खेलाडीले आफ्नो उत्तम पोजिसन चुन्दा उनीहरू आफैं सोच्न सक्ने भइसक्छन् । ब्राजिलमा ७ देखि १२ वर्षका खेलाडीले साताको ३ दिन फुटसल खेल्ने प्रावधान छ । यसले गर्दा खेलाडीले आफ्नो शैली विकास गर्ने उचित समय पाउँछन् ।‘ठूला खेलाडी जन्मने हैनन्, मिहिनेतले बन्ने हुन्,’ भन्ने उक्तिलाई ब्राजिली फुटसल गतिविधिले सार्थक तुल्याएको छ ।नेपालमा फुटसलसन् २०११ मा ठमेलमा फुटसल एरिना स्थापना भएसँगै नेपालमा फुटसल भित्रिएको मानिन्छ । उक्त एरिनाका प्रबन्ध निर्देशक नवाङ निमा लामाका अनुसार व्यावसायिक रूपमा फुटसलले छोटो समयमै लोकप्रियता कमायो । ‘हामीले फुटसल खोलेको केही सातामै निकै राम्रो प्रतिक्रिया आउन थाल्यो । सुरुमा डर त थियो, तर छोटो समयमै व्यावसायिक रूपमा निकै सफल भयौं,’ उनले सुनाए । हाल राष्ट्रिय लिग भइरहेको बौद्धस्थित स्तुपा फुटसल एरिना पनि लामाले नै सञ्चालन गरिरहेका छन् ।उपत्यकामा हाल ८० भन्दा बढी र मोफसलका मुख्य सहरहरूमा दुई दर्जनभन्दा बढी फुटसल कोर्ट खुलिसकेका छन् । बढ्दो फुटसल कोर्टलाई व्यवस्थित र नियमन गर्नका लागि व्यवसायीहरू संगठित नै बनेका छन् ।नेपाल फुटसल व्यवसायी संघका अध्यक्ष राज महर्जन फुटसल सञ्चालकले व्यावसायिक पाटो मात्र नभएर खेलको विकासलाई पनि उत्तिकै प्राथमिकतामा राखेको बताउँछन् । ‘व्यवसायका रूपमा मात्र नभएर हामीले खेलाडी र खेलको विकासमा पनि ध्यान दिएका छौं । फुटसलले समाजमा राम्रो छाप बनाइरहेको छ र अझै राम्रो गर्ने लक्ष्य छ,’ उनले भने । केही समयअघि विकृति बढेको भन्दै सुरक्षा निकायबाट राजधानीमा खुलेका फुटसल बन्द गर्नुपर्ने स्थिति सिर्जना भएको थियो । तर संघले समन्वय गरेर फुटसलको स्थितिमा सुधार ल्याइरहेको अध्यक्ष महर्जनले बताए । ‘अब विगतमा लगाइएको बन्देजहरू पनि नियमपूर्वक खुकुलो पार्ने हो भने यसले सामाजिक तथा व्यावसायिक रूपमा ठूलो सहयोग पुग्छ,’ उनले थपे ।फुटसल खेलाडीराजधानीमा बर्सेनि दर्जनौं फुटसल प्रतियोगिता हुँदै आएका छन् । व्यावसायिक फुटबल गतिविधि शून्य हुँदा फुटबल खेलाडीहरू फुटसलको माध्यमबाट जीविकोपार्जन गर्न बाध्य छन् । विभिन्न फुटसलसँग दर्जनौं राष्ट्रिय स्तर खेलाडीको आबद्धता छ ।गत वर्ष १० लाख धनराशिको पुरस्कार राखेर एक निजी कम्पनीले फुटसल लिग आयोजना गर्‍यो । त्यसमा राष्ट्रिय फुटबल टोलीका सदस्य रहिसकेका विंगर नवीन लामा उत्कृष्ट खेलाडी घोषित हुँदै ५० हजार पुरस्कार जित्न सफल भए । फुटसल सुरु हुँदादेखि सक्रिय उनी सामाखुसी फुटसलका कप्तान हुन् । उनले आफ्नो फुटबल करियरमा फुटसलले ठूलो सहयोग पुर्‍याएको बताए । राष्ट्रिय टोलीमा स्थान बनाउने नवीनको लक्ष्य छ । ‘फुटसल खेल्न थालेको आधा दशक हुँदा थुप्रै प्रतियोगिता खेलें ।अब राष्ट्रिय टोली गठन हुन लागेको सुन्दा निकै खुसी लागेको छ । फुटसलको बढो क्रेजले फुटबल विकासमा पनि सहयोग पुग्ने आस छ,’ उनले भने, ‘अहिले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार पूर्वाधार उपलब्ध नभए पनि निकट भविष्यमा त्यसको पनि विकास होला । फुटसलको विकासमा गम्भीरतापूर्वक लाग्ने हो भने यसले धेरै फाइदा पुग्छ ।’फुटसलको भविष्यसयौंको संख्यामा फुटसल कोर्ट भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको कोर्ट भने नेपालमा छैन । एन्फा फुटसल समितिका अध्यक्ष रमेश रायमाझीले भर्खरै औपचारिकता पाएको फुटसललाई विस्तारै प्रगतिपथमा लैजाने लक्ष्य रहेका बताएका छन् । उनले भने, ‘अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार खेल्ने स्थल नहुँदा खेल विकासमा प्रत्यक्ष असर पर्छ । तर, हामीले यसलाई विस्तारै परिस्कृत गर्दै लैजाने छौं । हामी अहिले उपलब्धमध्ये उत्कृष्ट ठाउँ उपयोग गरिरहेका छौं ।’एसियाली छनोटमा सहभागी भएर आएपछि अगाडि बढ्न ठूलो मदत पुग्ने अध्यक्ष रायमाझीको विश्वास छ । उनले भने, ‘अहिलेको लिगलाई आउने दिनमा थप परिष्कृत गर्दै लैजान्छौं । पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिताको अनुभव फलदायी हुने अपेक्षा छ ।’उनले फुटसल विकासका लागि समितिलाई अझै फराकिलो पार्दै लैजानु आवश्यक रहेको बताए । ‘वर्तमान समितिलाई थप विस्तार गरेर अगाडि बढ्ने लक्ष्य छ । जिल्ला फुटबल संघअन्तर्गत पनि समिति विस्तार गरेर देशैभर माहोल सिर्जना गर्नुपर्छ । व्यावसायिक रूपमा स्थिर रहेको फुटसललाई अब खेलको दायरामा ल्याउने प्रयास हुनेछ,’ रायमाझीले थपे, ‘सरोकारवाला सबैलाई समेटेर अगाडि बढा खेलको विकाससँगै खेलाडीको भविष्य पनि सुनिश्चित हुनेछ ।’ औपचारिक लिगको संरचना एन्फा र टर्नपाइक इभेन्टले ऐतिहासिक सम्झौता गर्दै राष्ट्रिय लिगको अवधारणा सार्वजनिक गरेको दुई साता बितेको छ । छोटो समयमै लिगले प्रायोजकका रूपमा रेडबुलको साथ पाइसकेको छ । लिगकम नकआउटमा खेलिने लिगमा १६ टोली सहभागी छन् । विजेताले ५ लाख तथा उपविजेताले २ लाख ५० हजार रुपैयाँ पाउनेछन् । प्रत्यक पोजिसनमा उत्कृष्ट रहने खेलाडी र प्रशिक्षकले जनही २० हजार रुपैयाँ जित्नेछन् ।व्यावसायिक रूपमा बलियो भइसकेको फुटसललाई एन्फाले दु्रत गतिमा विकास गर्न पूर्वाधार तयार गरेर अगाडि बढ्नुपर्ने आवाज सम्बद्ध खेलाडी तथा सरोकारवालाको छ ।