नास्तिक विद्रोहीको धार्मिक चोला
उनको क्रान्तिकारी नाम हो– मालेस्टाएमा । २०२८ सालको झापा आन्दोलनका एक विद्रोही नेता हुन् उनी । कथित ‘सामन्तको टाउको काट्ने अभियान’मा प्रत्यक्ष सामेल नभए पनि पञ्चायतविरोधी गतिविधिमा सक्रिय बने । लामो समय जेल र निर्वासित जीवन बिताए । ‘धर्म जनताका लागि अफिम हो’ भन्ने कार्ल मार्क्सको भनाइ पढेर हुर्केका तुलसीराम दाहाल एउटा कालखण्डमा कसरी मालेस्टाएमा बने त ? अहिले के बाध्यताले उनलाई पुजारी तुलसीराम दाहाल बनायो ? नास्तिक विद्रोहीको धार्मिक चोला सनसनीपूर्ण नै छ ।
झापा — उनको क्रान्तिकारी नाम हो– मालेस्टाएमा । २०२८ सालको झापा आन्दोलनका एक विद्रोही नेता हुन् उनी । कथित ‘सामन्तको टाउको काट्ने अभियान’मा प्रत्यक्ष सामेल नभए पनि पञ्चायतविरोधी गतिविधिमा सक्रिय बने । लामो समय जेल र निर्वासित जीवन बिताए । ‘धर्म जनताका लागि अफिम हो’ भन्ने कार्ल मार्क्सको भनाइ पढेर हुर्केका तुलसीराम दाहाल एउटा कालखण्डमा कसरी मालेस्टाएमा बने त ? अहिले के बाध्यताले उनलाई पुजारी तुलसीराम दाहाल बनायो ? नास्तिक विद्रोहीको धार्मिक चोला सनसनीपूर्ण नै छ ।२०१२ सालमा अमेरिकी संस्था युनाइटेट स्टेट्स अपरेसन्स मिसन (यूएसओएम)ले तराईमा औलो उन्मूलनको काम थालनी गरेपछि पहाडबाट तराई बसाइँ सर्नेको ताँती सुरु भयो । तुलसीराम भने २०२५ सालतिर तेह्रथुमको आठराईबाट झापा झरेका हुन् । उनीसँगै झापा झरेका थिए, एमालेका वर्तमान अध्यक्ष खड्गप्रसाद (केपी) ओली । खासमा ओली र उनी ‘लङ्गौटिया यार’ सँगै नातेदार पनि हुन् । झापा झरेपछि घैलाडुब्बा स्कुलमा सँगै पढे । ‘खड्गलाई मैले जति कसैले पनि चिनेको छैन,’ उनले सुनाए, ‘उनको स्वाभाव कस्तो थियो ? उनी कति मिठो र सत्य बोल्थे ? कति जाली थिए ? मलाई जति बढी कसलाई थाहा होला र ?’ २०२६ सालतिरको कुरा हो । एक दिन दाहालले प्रधानपञ्च कुटे । त्यो समयमा प्रधानपञ्चमाथि जाइलाग्नु कम साहसी काम थिएन । उनले प्रधानपञ्च मोहनसिंह राजवंशीलाई गौंडा ढुकेर कुटेको बताए । ‘विद्यालयमा भएको अनियमिततासम्बन्धी गम्भीर छलफलबाट भागेका कारण उनीमाथि जाइ लागेको हुँ,’ उनले भने । त्यस बेला कम्युनिस्टहरूले स्कुलमा बाल र विद्यार्थी संगठन गठनलाई तीव्रता दिएका थिए । कक्षा ९ मा पढ्ने दाहाल थिए, घैलाडुवा स्कुलको विद्यार्थी संगठनका सभापति । प्रधानपञ्च कुट्ने साहस त्यही संगठनको आडभरोसाले जुटेको उनले बताए । ‘२० वर्षको लक्काजवान थिएँ,’ उनले भने, ‘पञ्चहरूलाई देख्यो कि कुटिहाल्न मन लाग्थ्यो ।’२०२८ सालको झापा विद्रोहका मुख्य नेता रामनाथ दाहाल उनका काका हुन् । झापा, चारपाने लालमाटीस्थित रामनाथकै घरमा बसेर पढ्थे दाहाल र ओली । काका रामनाथको संगतले उनलाई कम्युनिस्ट बन्न सघायो । कथित ‘सर्वहारा वर्ग’को न्यायका लागि उनी ज्यानको बलिदान दिन तयार भए । प्रधानपञ्च कुटपिट काण्डपछि तत्कालीन जिल्ला पञ्चायतले केपी ओली र उनीसहित पाँच युवाविरुद्ध वारेन्ट जारी गर्‍यो ।केही दिन उनी झापामै लुकेर बसे । कहिले बाह्रदशी जंगलमा बसे, कहिले केपी ओलीको मूलघर चप्रामारीमा । पञ्चायती सत्ताले खोजी तीव्र पारेपछि काका (रामनाथ) को सल्लाह अनुसार उनीहरू मेची तरेर नक्सल गए । ‘काकाले केही दिन नक्सलतिरै लुकेर बस, म मुद्दा मिलाउँछु भनेपछि हामी त्यता लाग्यौं,’ उनले ५४ वर्षअघिको घटना बेलिविस्तार लगाए, ‘नक्सलमा धेरै दिन बस्न गाह्रो भएपछि दार्जिलिङ हुँदै पहाडतिर उक्लियौं ।’ केपी ओलीसँगै सहपाठी नारायण संग्रौला, भगीरथ ओली र नरपति उप्रेती बेकारमा घानमा परे । उनीहरूको दोष भनेको दाहालको साथी हुनु मात्रै थियो । नक्सलबाट हिंडेको तीन दिनपछि पाँच युवा पुर्ख्यौली थलो तेह्रथुम पुगे । पोखरी स्कुलका तत्कालीन हेडमास्टर सूर्य कन्दङ्वाले सोधेछन्, ‘तिमीहरू झापा छाडेर किन पहाडै फर्कियौ ?’ दाहालले भने, ‘प्रधानपञ्च कुटेर आएको ।’ उनलाई लागेको थियो, यो कुरा सुनेर सूर्य सर रिसाउलान् । तर, उनी त खुसी पो भए । कन्दङ्वाले भनेछन्, ‘लु गज्जब काम गरेछौ । हामी पञ्चायत विरोधी हौं । अब पञ्चायत विरोधी आन्दोलनलाई देशव्यापी रूपमा अघि बढाएर लैजानु पर्छ ।’ आठराई इवा संग्रातीमा महिना दिनमा एकपटक हाट लाग्थ्यो । हाटको दिन पारेर पोखरी स्कुलका विद्यार्थी युनियनका सभापतिको नेतृत्वमा उनीहरू पञ्चायतविरुद्ध नाराबाजी गर्दै चुहानडाँडा स्कुलतिर लागे । दिनभर त्यो भेगका जम्मै स्कुल बन्द गराए । आन्दोलनकारीहरू राति स्कुलमै बास बसे । बिहान सबै आ–आफ्नो घरतिर जाँदै थिए । पञ्चहरूसँग बाटैमा जम्काभेट भयो । उनीहरूले घेरा हाले । पञ्चका घेरामा परे, दाहाल, खड्ग, नारायण र रामनाथकी जेठी छोरी शान्ता । पञ्चहरूको हुलले दाहाललाई कुटपिट सुरु गरे । खड्ग, नारायणलगायत तितरबितर भए । ‘पञ्चहरूले सखुवाको लाठो मेरा टाउकामा बजारे,’ उनी सम्झिन्छन्, ‘टाउको फुटेर रगताम्ये भयो । ज्यान बचाउन भीरबाट फाल हानें । बेहोस भएँछु । आक्रमणकारीहरू पनि अब मर्‍यो भनेर छाडेर भागेछन् ।’ बहिनी शान्ताले उद्धार गरेर घर पुर्‍याइन् । बिहान घरै पुगेछन्, पञ्चहरू । लाठी–मुंग्रीसहित घर पुगेका उनीहरूले धम्कीपूर्ण शैलीमा भनेछन्, ‘मार्नु पर्ने मान्छेको हामीले खुट्टा मात्रै भाँचेर छाडेका छौं, आइन्दा यस्तो हर्कत दोहोरिएमा ज्यानै लिन्छौं ।’ पञ्चहरूको आक्रमणबाट महिना दिनजति थलिए उनी । टाउकोको घाउ निको हुन निक्कै समय लाग्यो । धेरै दिन रगतै दिसा गरे । खोक्दा पनि रगतै खोक्थे । बिराम बिसेक भएपछि तुलसीराम दाहालले १० कक्षामा पुनः नाम लेखाए । झापामा छाडेको पढाइलाई पुनः सुरु गर्ने निधो गरेर पोखरी स्कुल पुगे । त्यही बेला सूर्य कन्दङ्वाले उनको न्वारन गरिदिए, मालेस्टाएमा दाहाल भनेर । पाँच जना अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिस्ट नेताहरू (मार्क्स, लेलिन, स्टालिन, एङ्गेल्स र माओ)को नामको अघिल्लो अक्षर जोडेर जन्मिएको थियो, मालेस्टाएमा । आफ्नो नामबारे कन्दङ्वाको तर्क सुनाउँदै दाहालले भने, ‘अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिस्ट नेताहरूलाई झैं तिमीलाई पनि सत्ताले धेरै खेदो गर्‍यो । त्यसो भएकाले ती कम्युनिस्ट नेताको अगाडिको अक्षर समावेश गरेर तिम्रो नाम जुराइदिएको हुँ ।’ १० कक्षा पढ्दै थिए । ईवा गाउँ पञ्चायतका प्रधानपञ्च सानाबा धनपति संग्रौलाले ‘तुलसीराम दाहाल मालेस्टाएमा दाहाल भएको छ है’ भनेर प्रहरीलाई सुराकी गरेछन् । त्यसपछि त उनलाई वारेन्ट जारी भइहाल्यो । भागेर झापा जाऊँ, उतै वारेन्ट थियो । अन्ततः उनले प्रहरीसामु आत्मसमर्पण गरे । पञ्चायती सत्ताको ‘आँखाको तारो’ बनेका उनलाई तेह्रथुम जेल पठाइयो, २०२७ सालतिर । उनीसँगै आत्मसर्मण गरेका थिए भगीरथ भट्टराई, जय उप्रेती, हरिचन्द्र थपलियाले पनि । पछि सूर्य कन्दङ्वा, कृष्ण ओली, देवी उप्रेती, बृहस्पति उप्रेती, देवी ओली, प्रेम ओली, बद्री ओली, नरेश शाक्य, विष्णु सिवाकोटीलगायतलाई पनि पञ्चायती सत्ताले पक्राउ गर्‍यो । त्यही बेला झापामा ‘वर्ग शत्रु सफाया’ का नाममा हिंसात्मक आन्दोलन सुरु हुन लाग्दैथ्यो । झापा र तेह्रथुमलाई रामनाथ दाहालले आन्दोलनसँग जोडेका थिए । पञ्चहरूले तेह्रथुममा दाहाललाई आक्रमण गरेपछि केपी ओली सम्पर्कविहीन भए । पछि झापातिर झरेर आन्दोलनमा सामेल भएको उनले थाहा पाए । रामनाथको छत्रछायामा उनी कम्युनिस्ट आन्दोलनमा सामेल भएका थिए । ‘काकाकै घरमा बसेर उनी घैलाडुब्बा स्कुल पढेका हुन्,’ दाहालले भने, ‘उनी सानैदेखि चतुर स्वभावका थिए ।’ दाहालले तेह्रथुम जेलबाटै एसएलसी दिए । १५ दिनपछि उनी जेलबाट छुटे । मालेस्टाएमालाई अर्को आरोप लगाएर जीवनभर जेल हाल्दैछन् है भन्ने सुइँको पाएपछि उनी धरानको बाटो हुँदै झापा झरे । ०००२०२७ सालको अन्त्यतिर झापा झर्दा कम्युनिस्ट आन्दोलन उत्कर्षतिर थियो । सामन्त र पुँजीपतिहरूमाथि कम्युनिस्टहरू जाइलाग्न थालेका थिए । केही ठाउँमा भौतिक आक्रमणको क्रम सुरु भइसकेको थियो । तेह्रथुम जेलमा एसएलसी दिएर आएपछि झापाको डाँगीबारी स्कुलमा पढाउने काम पाए । ‘पञ्चायतविरुद्ध लाग्दिनँ’ भन्ने आशयको कागजमा हस्ताक्षर गरेपछि उनी तेह्रथुम जेलबाट छुटेका थिए । त्यही कारण उनले स्कुलमा पढाउने काम पनि पाएका थिए । तर, वर्ष दिन पुरानो मुद्धा उल्टिने त्रास भने छँदैथ्यो । डाँगीबारीबाट उनलाई अचानक बाह्रदशीमा सरुवा गरियो । २०२८ सालमा राजा महेन्द्रले नयाँ शिक्षा ऐन जारी गर्दै थिए, उनका काकाहरू पञ्चायतविरोधी क्रियाकलापमा सक्रिय बन्दै थिए । नयाँ शिक्षापछि उनलाई सरुवा गरेर बाहुनडाँगीको धरधरे पुर्‍याइयो । २०२९ फागुन २१ मा काका रामनाथलगायतका पाँच विद्रोही नेतालाई जेल सार्ने वहानामा सुखानीको जंगलमा गोली दागेर मारिएको खबर उनले बाहुनडाँगीमा थाहा पाए । उनका ‘लङ्गौटिया’ खड्ग ओलीको पनि अत्तोपत्तो थिएन । पछि मात्रै थाहा पाए, रौतहटबाट ओली पक्राउ परेको कुरा । ‘म पनि शिक्षकका रूपमा कम्युनिस्ट आन्दोलनमा सामेल थिएँ,’ उनले दाबी गरे । २०३० ताका झापा आन्दोलन तितरवितर भइसकेको थियो । बाहुनडाँगीमा पढाइरहेका उनलाई घरपायक सरुवा मिलाएर चारपाने जाने इच्छा भयो । तर, हत्या आरोपी भनेर सरुवाको बदला जागिरबाटै हात धुन लगाइयो । पढाएको एकसुको पाएनन् । प्रशासनले ‘जहाँ भेट्यो, त्यहीं गोली ठोक्ने’ वारेन्ट जारी गर्‍यो । अन्ततः २०३० भदौ अन्तिमतिर उनी ज्यान बचाउन भारत निर्वासित भए । ‘ज्यानभन्दा ठूलो जागिर हैन भनेर आसामतिर भागें,’ उनले थपे ।१५ वर्ष असमतिर बरालिए । असमको सशस्त्र विद्रोही समूह (उल्फा) सँग केही वर्ष जोडिए । प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि २०४८ सालमा घर फर्किए । उनी घर फर्किंदा पहिलाजस्तो पञ्चायती व्यवस्था थिएन । जनताका छोराहरू सत्तामा पुगिसकेका थिए । २०५२ सालमा शिक्षक पुनर्वहालीको कुरा उठेको थियो । धमिराले खाएका प्रमाणपत्र जुटाएर उनी तत्कालीन शिक्षामन्त्री देवी ओझालाई भेट्न काठमाडौं गए । ‘मेरो पुनर्वहाली खड्गले रोके,’ उनको आरोप छ, ‘शिक्षामन्त्रीले हुन्छ भनेको काम गृहमन्त्री ओलीले कार्यान्वयन हुन दिएनन् ।’ आन्दोलनका पीडितको रूपमा राज्यले दिएको ८० हजार राहतमध्ये २५ हजार काटियो । त्यो काम पनि ओलीले नै गरेको आरोप उनको छ । उनी सुनाउँछन्, ‘ओलीले मेरै सामुन्ने म बाँचुन्जेल तेरो कुनै काम हुन दिन्न भनेका थिए ।’ पर्याप्त प्रमाण हुँदा हुँदै पनि उनको पुनर्वहाली भएन । त्यसपछि पार्टी छाडे । २०५३/५४ सालमा उनले पशुपति मन्दिरमा फूलपाति बेचेर जीविका चलाउन थाले । त्यसबेला एमाले नेता एलपी साँवा उनलाई भेट्न डेरामै पुगेका थिए । ‘उनैले मलाई पशुपति मन्दिरबाट ल्याएर माइधारको किनारमा बसाएका हुन्,’ दाहालले सुनाए । २०५३ सालदेखि उनी कनकाई माइको पश्चिम तट माइधारमा बस्दै आएका छन् । माइ खोलाले काट्न बाँकी रहेको थोरै जमिनमा उनी छाप्रो हालेर बसेका थिए । ‘त्यो बेला मेरो जस्तै अरु तीन चार घर थिए । पटेर जंगल थियो । पूर्वबाट खोला बग्थ्यो,’ उनी सम्झिन्छन् । कम्युनिस्ट सिद्धान्तलाई त्यसै बेला माइ खोलामा तिलाञ्जली दिएको उनले सुनाए । अनि, २०५५ सालबाट मन्दिर बनाएर पुजारीको काम सुरु गरे । ‘मान्छेहरूको आशा भरोसा लाग्न छाडेपछि म भगवान्को शरणमा पुग्न बाध्य भएँ,’ कुनै बेलाका नास्तिक विद्रोहीले आफ्नो धार्मिक चोला खोले, ‘अहिले भगवान्को सेवा गरेको छु, जिन्दगी चलिरहेको छ ।’ कम्युनिस्ट नेता भएर पनि मन्दिरको पुजारी बन्ने भनेर अहिले पनि धेरैको कटाक्ष सामना गरिरहेका उनी सहज जवाफ फर्काउँछन्, ‘खड्ग ओली, राधाकृष्ण मैनाली, सीपी मैनाली, देवी ओझादेखि अहिलेका प्रचण्डहरू के के गरिरहेका छन्, भगवान्कै वरिपरि घुमिरहेका त छ नि ?’ कम्युनिस्ट नेताहरूको धुरीमा देउता रहेको र बाहिर जनतामा भ्रम फिजाएर हिंडिरहेको उनले आरोप लगाए । दाहालले माता–पिताका नाममा घरमै गणेश र शिवको मन्दिर बनाएका हुन् । बिहान सखारै उठ्छन् । धुपपूजा गर्छन् । श्रद्धालुलाई टिको लगाइदिन्छन् । त्यसबापतको कमाइले जिन्दगी चलाउँछन् । छोरा–बुहारी मन्दिरै मास्तिर खाजाघरबाट गुजारा चलाइरहेका छन् । ‘मान्छेको दिमाग सधैं एउटै हुँदैन,’ उनको बुझाइ छ, ‘दुःख र ठक्कर पाएपछि दिमाग परिवर्तन हुँदै जाने रैछ ।’ मन्दिरसँगै सटेको छ उनी आराम गर्ने कोठा । कस्तो रोचक, कोठा बिल्कुल भौतिकवादीको झै लाग्छ । यहाँ देवी–देवता हैन, मार्क्स, लेनिन, स्टालिन, एङ्गेल्स र माओको संयुक्त तस्बिर छ । त्यही लहरमा सम्हालेर राखेका छन् शैक्षिक प्रमाणपत्र र पार्टीले दिएका कदरपत्रहरू । ‘मलाई अब कम्युनिस्ट बन्नु छैन,’ बिसौनीमा उनी गुनासिन्छन्, ‘भगवान्कै सेवामा बिताइदिन्छु एकबारको जुनी ।’