सीमान्तकृतप्रति बुद्धिजीवीको मौनता
सधैँ अधिनस्थ, पराधीन, पराश्रित, सदियौँदेखि शासित र अत्यधिक श्रम गरेर जीवन निर्वाह गरिरहेका सीमान्तकृत मान्छे छन्; ती वर्ग नै हाम्रो सन्दर्भमा ‘सबाल्टर्न’ हुन् । इटालीका नवमाक्र्सवादी सांस्कृतिक विश्लेषक, चिन्तक आन्तोनियो ग्राम्सी भन्छन्, “शासकहरूबाट शासित भइरहन तयार भएको अवस्था ‘हेजेमोनी’ हो ।”
सधैँ अधिनस्थ, पराधीन, पराश्रित, सदियौँदेखि शासित र अत्यधिक श्रम गरेर जीवन निर्वाह गरिरहेका सीमान्तकृत मान्छे छन्; ती वर्ग नै हाम्रो सन्दर्भमा ‘सबाल्टर्न’ हुन् । इटालीका नवमाक्र्सवादी सांस्कृतिक विश्लेषक, चिन्तक आन्तोनियो ग्राम्सी भन्छन्, “शासकहरूबाट शासित भइरहन तयार भएको अवस्था ‘हेजेमोनी’ हो ।”हेजेमोनी अनेक प्रकार र स्वरूपमा निर्मित छन्; जसमा सांस्कृतिक, सामाजिक, रणनीतिक, राजनीतिक, आर्थिक, बौद्धिकलगायत पर्छन् । प्रभुत्वशाली वर्ग शासक र तिनका बौद्धिक मतियारले विभिन्न वैचारिकी निर्माण गर्छन् । त्यो वैचारिकी हैकमवादी सत्ता, शक्तिको केन्द्र, धर्मको संस्थापन पक्ष र संस्कृतिलाई टेवा पु¥याउने बन्छ । त्यही संस्कार र संस्कृतिमा आफूलाई अन्तरघुलित गरेर आफ्नो शोषण, दमन, तिरस्कार र बहिष्कार गरेको थाहा नै नहुने सामाजिक संरचना, सांस्कृतिक प्रभुत्व निर्माण गरेर अधिनस्थ वर्ग अर्थात् सबाल्टर्न समुदायलाई आफैँमा समाहित गर्नु, सन्निकट राख्नु वर्चस्वशाली सत्ताको चरित्र हो । आफैँ शासन गर्न सक्दिनँ भन्ने मनोविज्ञान निर्माण गरेर चेतनामाथि कब्जा गर्नु र शासित हुन तयार छु भन्ने भाष्य निर्माण गरी देशमा आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्नु हैकमवादी सत्ताको विशेषता हुन्छ । कानुनमा जे भए पनि व्यवहार र समाजले आफ्नो छुट्टै कानुन लगाएर शासन गर्छ; जुन दलित समुदायमा नेपाल, भारत, भुटानलगायतका देशमा गरिँदै आएको छ । विभिन्न अध्ययनका आधारमा भन्न सकिन्छ– किनारामा परेका वा पारिएका, सीमान्तकृत, शक्तिहीन, सामथ्र्यहीन, इतिहासहीन, स्थानहीन र अधिकारविहीन वर्ग नै दलित (सबाल्टर्न) मानिन्छ । सामाजिक हैसियत र कुनै महत्वपूर्ण भूमिका नभएका, आधारभूत रूपमा एउटा मान्छेको दर्जाभन्दा तल राखिएका मान्छेहरू, हजारौँ वर्षको पीडा र दुःखले निर्ममतापूर्वक कुल्चिएको उपेक्षित वर्ग र हेपिएको समुदाय आज पनि न्यायका लागि तड्पिरहेको छ । विसं २०७७ जेठ १० गते रुकुमको भेरी नदीमा भएको भयानक जातीय नरसंहारमा देशका बुद्धिजीवी जसरी देश जुरुक्कै उचाल्ने गरेर गर्जिनु पथ्र्यो, त्यसो गरेनन् । रुकुमको भेरीमा बगेको रगत जातीय नरसंहारको मुटु चुँडाउने, मनमस्तिष्क हल्लाउने संरचनात्मक असंवेदनशीलताको द्योतक हो । उक्त घटना भएको चार वर्ष भयो । त्यसपश्चात् पनि सामाजिक विभेद, अपमान, अत्याचारमा  कमी भएको छैन । जातीय भेदका देशभर भएका घटना र दुर्घटना अति अमानवीय छन् ।हाम्रो सामाजिक मस्तिष्कको गलत उपज छ । यसबारे मौनता किन ? मेचीकाली जताततै जातीय भेदभाव, हिंसा, अपमान हुँदा कुनै धार्मिक सङ्घ, सङ्गठन बोल्दैनन्; कुनै पण्डित, पुजारी, महन्त र ज्योतिषी विरोधमा आवाज निकाल्दैनन् । संरचनात्मक लाभांश लिएकाहरूले अतिरिक्त लाभको लोभ छोड्नेबित्तिकै धेरै सहजता प्राप्त हुने छ, सामाजिक परिवर्तनका लागि वातावरण सिर्जना हुने छ ।निधारमा कलङ्क बोकेर कति दिन बस्छ हाम्रो मानव सभ्यता ? मानव अधिकार उल्लङ्घन जस्तो गम्भीर विषयमा कति साक्षी बस्नु ? यसबारे गैरदलित बुद्धिजीवीको मौनता एकदमै घातक छ । निम्न जातका भनिएकाहरू मान्छेले पाउने सम्मान र मर्यादाको हकदार बन्न सकेका छैनन् । जातलाई शक्तिको आधार स्वीकार गरेको सामाजिक संरचनाले कथित अछुतलाई मानसिक रूपमै कमजोर बनाउने विभिन्न सामाजिक संरचना निर्माण गरेको छ । जातीय विभेदमा आधारित समाजमा दलितको परिचय नै मान्छेको रूपमा स्थापित हुन सक्दैन । सचेत बन्नै नदिएर दास मानसिकताले युक्त सीमान्तकृत जाति उत्पादन गर्छ र विस्तारै विस्तारै सुस्त सुस्त धकेल्दै सीमान्तीय बनाइदिन्छ ।प्रसिद्ध समाजशास्त्रीय चिन्तक लुसियाँ गोल्डमानले भने झैँ प्रभुत्वशाली वर्गले मान्छेको वस्तुकरण गरेर, यान्त्रिक परिचालन मात्रै गरेर उसको सिर्जनात्मक क्षमता ह्रास बनाई परतन्त्र स्वीकार गर्न राजी बनाउँछ । जात र लिङ्गलाई नै शक्ति र सत्ताको केन्द्र बनाउने समाजले आफू भोकभोकै बसेर पनि अरूको सेवामा तल्लीन बनाउन दलितलाई सदियौँदेखि उपयोग गरेको छ । यस्तो देख्दा पनि तिनको अधिकार र इज्जत सामाजिक हैसियत निर्माण गर्न चुइँक्क नबोल्ने मानव अधिकारवादीको बिल्ला भिरेर हिँडेका छन् ।आमबुद्धिजीवी कहलिएकाहरूको धरातल र संस्कृति दमन र उत्पीडनकै हो । तसर्थ उत्पीडितका लागि बोल्न सकस नै मान्छन् । सामाजिक रूपमा चिनिएका, प्रतिष्ठा आर्जन गरेका, राज्यसँग आँखा जुधाएर बोल्न सक्ने कुनै पनि बुद्धिजीवी दलितको दलनमा खुला हृदयले बोल्न सकेका देखिँदैनन् । दलहरूको घोषणापत्रमा समेत जातीय छुवाछुतलाई विशेष रूपमा हल गर्ने प्रतिज्ञापत्र नआउनु र त्यसतर्फ दलहरूलाई प्रेरित नगर्नु बुद्धिजीवीहरूको नालायकी र असंवेदनशीलताको अर्को उदाहरण हो । ६० लाख मान्छेको अस्मितालाई पन्छाएर गरिने कुनै पनि कार्य सफल हुन सक्दैन  । परम्परागत बुद्धिजीवीको बर्को खोलेर परिवर्तनकारी बुद्धिजीवी बन्नु आजको बौद्धिक वर्गको कर्तव्य हुनु पर्छ; जुन बौद्धिक वर्गले पार्टीका थिङ्क ट्याङ्कहरूले आफू आबद्ध र शुभेच्छा राख्ने पार्टीलाई दलित विषयलाई हेर्ने र यो मुद्दा गम्भीरतापूर्वक समाधान गर्ने विषयमा मार्गनिर्देश गर्नु अपरिहार्य छ । आजको आवश्यकता अग्र्यानिक बुद्धिजीवीले व्यापक मानव हित र अधिकारका बारेमा सोच्ने, बोल्ने र प्रभुत्वशाली वर्गमा सबाल्टर्नसँग मिलेर तनाव र दबाब उत्पन्न गर्नु पर्छ  । देशलाई खाँचो त्यस्तै जैविक बुद्धिजीवी, प्राज्ञ, लेखक, पत्रकार, वकिल, अभियन्ता, कलाकार, साहित्यकारको हो; जसले संस्कृति निर्माण र परिवर्तनमा अहम् भूमिका निर्बाध रूपमा निर्वाह गर्न सक्छन् । जसको बोली सुन्न राज्य बाध्य हुन्छ; ती मान्छेले आजपर्यन्त दलितको समस्या दलितको मात्रै हो, आममान्छेको हो भनेर स्वीकार गरेका छैनन् । तिनै मान्छेको मुखमा लागेको बिर्को खोलिनु प¥यो । विवेकमा परेको खिया हटाउनु प¥यो ।तत्कालीन जातिवादी र प्रभुत्वशाली संस्कृतिले बनाएको सामाजिक र मानसिक संरचनाले ‘हेजेमोनाइज्ड’ भएर स्वीकार गर्न बाध्य हुन्छन् गरिब, विपन्न, महिला, जनजाति र दलित । किनभने सम्भ्रान्त वर्ग, धर्म कहिल्यै सत्ताहीन भएको छैन । यो निरन्तरताका लागि उसले आफू अनुकूल नीति, नैतिकता, धर्म, संस्कृति, परम्परा, दर्शन, नियम, आस्था, मूल्य, कानुन आदिलाई परिभाषित गरेको छ । विशेष गरी दलितलाई न्यूनतम मानवीय व्यवहारबाट समेत वञ्चित गरिन्छ, जसको जनसङ्ख्या मुलुकमा १४ प्रतिशतभन्दा माथि छ ।विगतदेखि आफ्ना पितापुर्खाले सामाजिक व्यवहारका रूपमा गर्दै आएको जातीय छुवाछुत जस्तो सामाजिक र कानुनी अपराध, मानव अधिकारको उल्लङ्घन र असभ्य मान्छेको संस्कृति, रीत परिवर्तन गर्न बौद्धिक र प्राज्ञिक समुदायले आफ्नो कर्तव्य धर्म पालनालाई फराकिलो आयामबाट हेर्न जरुरी छ । समाजप्रतिको योगदान सम्झेर लेख्न, बोल्न र संस्कृतिको नवीन भाष्य सिर्जना गरेर प्रभुत्वशाली संस्कृतिलाई भुत्तो पार्दै, च्यादै हिँड्न विलम्ब गर्नु हुँदैन ।अमर्यादाका बार भत्काएर मर्यादा, सम्मान, विश्वास, भ्रातृत्व, समता र सहयोगका पिल्लरहरू खडा गर्नु पर्छ । आपसी अविश्वास र मनोमालिन्य हटाएर दलित, गैरदलित सबैको हातेमालो र सहकार्यबाट मात्रै जातीय भेदको जन्जिर चुँडाउन सकिन्छ । त्यसका लागि बौद्धिक लेखक, कलाकार, साहित्यकारले नूतन संस्कृति र परिवर्तनको भाष्य आफ्ना रचनामा व्यक्त गरेर बौद्धिक जागरण, नैतिक आन्दोलन र वैचारिक प्रतिरोधको हतियार धारिलो बनाउनु पर्छ । वादको प्रतिवाद र तन्त्रको प्रतितन्त्र विकास गरेर समाज रूपान्तरणमा अगुवाइ गर्न र इतिहास निर्माण गर्न अर्गानिक बुद्धिजीवीले विशेष पहल लिनु अनिवार्य छ । केही मान्छेको सामान्य जागरणको हतियार भुत्ते र कमसल बनेको छ । त्यसमा पाइन राख्न, अरूलाई पनि वैचारिक भट्टीमा खार्न, धार लगाउन नयाँ समतामूलक वैचारिक आरन निर्माण गर्न जरुरी देखिन्छ ।आममान्छेको नैतिकतालाई जातीय भेदको कसीमा पनि उतार्नु पर्छ । जस्तो कि कुनै उच्चपदस्थको गाउँसमाजमा भएको जातीय विभेदयुक्त बर्बर, हिंस्रक र मानसिक हिंसाको प्रताडना उसको नैतिकता क्षय हुने कारण बनोस् । जसले गर्दा उसको पनि कर्तव्य र भूमिका समाजमा जातीय विभेद अन्त्यका लागि स्वतः क्रियाशील बन्दै जान्छ । उत्तरदायित्व बोध गर्ने संस्कृति फस्टाउँदै जान्छ । हामी हिन्दु धर्मलाई उदार र सहिष्णु धर्म भन्छौँ । यही धर्मको वर्णव्यवस्थाको कलङ्कका रूपमा जातीय छुवाछुत विकास भएको पाइन्छ । स्वयं हिन्दु धर्मावलम्बीलाई नै अछुत, पानी नचल्ने, छुन नहुने र छोइछिटो हाल्ने जातका रूपमा चित्रित गरेर मानिसलाई आधारभूत तहभन्दा तल राखेको छ । सो समुदाय मान्छे हुने हकबाट समाजको धार्मिक र सामाजिक परम्परागत कानुनबाट वञ्चित छ ।जातीय रूपमा किनाराकृतलाई सधैँ उठ्न नसक्ने गरी थिचेर नियन्त्रणमा राख्नु पर्छ भन्ने भाष्य संस्कार र सामाजिक आचार समाजले निर्माण गरेको बलियो हतियार हो । हाम्रो जात नै यस्तै हो, हाम्रो नियति नै यस्तै हो; जसलाई पचाउनु र सहनुको विकल्प छैन । यी तमाम कुरा भाग्यको खेल हो, यसको प्रतिरोधसमेत पाप हो । ऊ जन्मको फल जन्मजन्मान्तरको हिसाबकिताब हो यो अवस्था भनेर कथित शक्तिशाली वर्ग र तिनका परम्परागत बुद्धिजीवीले घोलिदिएको जातको विषले थिलथिलो परेर बसेको समाजमा अविरोधको अवस्था सिर्जित छ । चुलो छोएको निहुँमा, सार्वजनिक धारा, कुवाको पानी छोएको कारण देखाएर कुटपिट अपमान गर्दै कालोमोसो दल्ने, जुत्ताको माला लगाउने, मलमूत्र खुवाइदिने र ज्यानसमेत लिने घटना गराइन्छ । झन् उच्च जातिसँग बिहे र प्रेम गरेको बहानामा मृत्युदण्ड नै दिने कठोर कानुन छ समाजसँग । यसको आलो उदाहरण रुकुमका नवराज विकलगायत छ जनाको हत्या र त्यसपछि पनि देशभर भइरहेका जातीय कारणका हत्यालाई लिन सकिन्छ । जातव्यवस्थाको नामको क्रूर कानुनले नेपालको संविधानलाई सधैँ चुनौती दिएको छ । दुई हजार वर्षअघि राजा मनुले बनाएको धर्मशास्त्र अनुसार चलेको हिन्दु समाजले श्रम र उत्पादनका सबै पेसा, कर्म र कर्मीलाई अछुत र हीन ठान्ने संस्कृति बनाएको छ । राजा जयस्थिति मल्लले सन् १३६०–१३९५ मा चार जात ३६ वर्ण र ७२५ उपजात कायम गरेर गुरुपुरोहितका इसारामा छुवाछुतलाई कानुनी रूपमा लाद्ने काम गरे ।सबाल्टर्न पीडा मात्रै सहन्छन्, बोल्न सक्दैनन् भन्ने मान्यतालाई चिर्न बोल्नु पर्छ । सामाजिक अभियन्ता, लेखक र प्रबुद्ध वर्गले दलित, गैरदलित सबैमा आर्थिक, सांस्कृतिक, धार्मिक रूपमा किनारामा धकेलिएको कुरालाई कलात्मक तवरले भनिदिनु पर्छ । जागृतिको बीज अङ्कुरण गरिदिनु पर्छ । काउन्टर हेजेमोनी खडा गरेर वैचारिक प्रतिवाद गर्नु पर्छ । समाजलाई सभ्य र सुसंस्कृत बनाउन सबैको भूमिका र योगदान उत्तिकै रहन्छ । त्यसमाथि ‘अर्गानिक इन्टेलेक्च्युअल’ को विशेष र गहन भूमिका छ । घातक मौनता चिरेर बौद्धिक वर्ग सांस्कृतिक आन्दोलन, सडक आन्दोलन र सामूहिक आन्दोलनमा निस्कनु नै राज्यलाई प्रभावकारी कदम चाल्न बाध्य पार्ने हतियार हो । सुधार विस्तारै हुन्छ, क्रमिक रूपमा सुधार भइरहेकै छ नि भनेर मान्छेलाई मान्छे बन्ने सवालमा बिस्तारै र क्रमिक सुधारको अवधारणा प्रकारान्तरले छुवाछुत र विभेदलाई कायमै राख्नु गलत हो । तसर्थ अग्रगामी र क्रान्तिकारी छलाङ आजको पहिलो सर्त, सूत्र र सुरुवात हुनु पर्छ । मानवताको घोषित/अघोषित हत्यामा मौन बस्ने छुट कसैलाई छैन । बोल्नुपर्ने मान्छे पनि नबोल्नु र मौन बस्नु भनेको आफ्नो कर्तव्यबाट च्युत हुनु हो ।  