जङ्गली च्याउबाट हुने मानवीय क्षति रोक्ने सूत्र
सबै च्याउ खानयोग्य हुँदैनन् । सञ्चार माध्यममा विषालु च्याउबाट मानिस बिरामी परेका र मृत्यु नै भएका समाचारले प्राथमिकताका साथ स्थान पाइरहेका छन् । पछिल्लो समयमा पाल्पा, मकवानपुर, रुकुम, दाङलगायत पहाडी जिल्लामा जङ्गली च्याउ सेवनबाट मानिस बिरामी मात्र होइन कि मृत्युसमेत भएका समाचार आइरहेका छन् । यसर्थ च्याउसम्बन्धी सचेतना फैलाउनु अपरिहार्य देखिन्छ ।
सबै च्याउ खानयोग्य हुँदैनन् । सञ्चार माध्यममा विषालु च्याउबाट मानिस बिरामी परेका र मृत्यु नै भएका समाचारले प्राथमिकताका साथ स्थान पाइरहेका छन् । पछिल्लो समयमा पाल्पा, मकवानपुर, रुकुम, दाङलगायत पहाडी जिल्लामा जङ्गली च्याउ सेवनबाट मानिस बिरामी मात्र होइन कि मृत्युसमेत भएका समाचार आइरहेका छन् । यसर्थ च्याउसम्बन्धी सचेतना फैलाउनु अपरिहार्य देखिन्छ ।च्याउ फूल नफुल्ने वनस्पति अन्तर्गत पर्दछ । यो एक प्रकारको ढुसी हो । यी बिरुवामा हरितकण हुँदैन र प्रकाश संश्लेषण क्रिया गर्न सक्दैनन् । च्याउ प्रजाति मृतजीवी हुन् । यी मल, माटो, काठ, पाठ तथा रुखमा उम्रिएका हुन्छन् । यी विशेष गरी ओसिलो तथा कुहेका रुखमा बढी पाइन्छ । च्याउ धेरै खालको हावापानीमा पाइन्छन् । च्याउलाई सब्जी, सुप, खाना आदिको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । च्याउमा कार्बोहाइड्रेट, हर्मोन, भिटामिन तथा अन्य विभिन्न तत्व रहेका हुन्छन् । विषालु च्याउ थोरै मात्रामा खाँदा पनि कलेजो, मिर्गौला र मस्तिष्कमा असर गर्दछ । कहिलेकाहीँ गलत पहिचानको कारण पनि च्याउ सेवनबाट मानिसको ज्यान गइरहेको पाइन्छ भने कहिलेकाहीँ सधैँ खाइरहेको च्याउ सेवनबाट पनि मानिस बिरामी परिरहेका घटनाक्रमबाट थाहा लागेको छ । हेर्दा उस्तै देखिने च्याउ सेवन गर्दा पनि विषाक्त च्याउ सेवनका घटना बढिरहेका छन् । खान हुने च्याउ र विषालु च्याउमा पहिचान गर्न कठिन हुँदा पनि घटना बढिरहेका छन् ।च्याउ आफैँमा स्वादिलो तथा पौष्टिक खानाको रूपमा लिने गरिन्छ । भिटामिन तथा खनिजको स्रोत भएको खानाका रूपमा पनि च्याउका पारखीले लिने गरेका छन् । घरको भान्सादेखि होटल रिसोर्टहरूमा च्याउका परिकारप्रति रुचि बढेको देखिन्छ । माछा मासु नखानेहरूका लागि च्याउ एक महत्वपूर्ण विकल्पको रूपमा उपयोग भएको पाइन्छ । यसरी च्याउ सेवनमा विभिन्न समुदायमा मात्र नभई आमरूपमा आकर्षण बढिरहेको पाइन्छ । यो जात वा संस्कृतिमा सीमित भन्ने रहेन च्याउ । च्याउ सबै जात, भूगोल तथा वर्गका मानिसले प्रयोग गर्दछन् । सहरबजारका मानिस खेती गरिएको च्याउ उपयोग गर्दछन् भने ग्रामीण भेगका मानिस जङ्गली च्याउको पनि उपयोग गर्ने गरेको पाइन्छ । च्याउ खाने मानिस निकै सचेत र सजग बन्नुपर्ने आवश्यकता छ । च्याउ नखानु नै विषालु च्याउबाट बच्नु हो भन्ने तर्क पनि आउने गरेका छन् । कतिपय ग्रामीण जनजीवनमा च्याउ खानाको वैकल्पिक स्रोत पनि बन्ने गरेको छ । च्याउसँग जोडिएका धार्मिक सांस्कृतिक मान्यता पनि रहेका छन् ।विश्वमा सबैभन्दा बढी च्याउ उत्पादन गर्ने मुलुक चीन हो । खाने च्याउमा कन्ये च्याउ, सिताके च्याउ, ग्यानोडर्मालगायत पर्दछन् । खान हुने च्याउ पनि व्यक्ति विशेषको स्वास्थ्य र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा सेवन गर्न हुने या नहुने भन्ने कुराहरू निर्भर रहन्छ । खान हुने च्याउ पनि कति मात्रामा सेवन गर्ने र कसरी खाने भन्ने विषयले पनि च्याउ विषाउने या नविषाउने विषय निर्भर रहन सक्छ । नेपालमा करिब १३०० प्रजातिका च्याउ पाइन्छन् । जसमा १०० भन्दा बढी प्रजातिका च्याउ विषालु रहेका विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । औषधीय दृष्टिकोणले महत्वपूर्ण च्याउ पनि रहेका छन् ।विभिन्न अध्ययनबाट च्याउको उपयोगबारे विभिन्न तथ्याङ्क दिलाएका छन् । चीनमा सन् २०१० देखि २०२० को अवधिमा विषालु च्याउ सेवनबाट ४० हजार मानिस बिरामी भएका र आठ सय मानिसको मृत्यु भएको देखाएको छ । मानिसले खानाको खोजी गर्ने क्रममा नै च्याउको उपयोग गर्ने गरेको पाइन्छ । १२ हजार वर्षअगाडि चिलीमा खानयोग्य च्याउ उपयोगमा आएको अध्ययनले देखाउँछ । चिनियाँले च्याउलाई औषधीय र खानाको रूपमा उपयोग गरेको देखिन्छ । विश्वभर च्याउको सेवनबाट के कति मानिसको ज्यान गुमेको छ भन्ने यकिन तथ्याङ्क नभए पनि वर्षमा १०० भन्दा बढी मानिस विषालु च्याउ सेवनबाट मृत्युवरण गरिरहेका तथ्याङ्कले देखाउँछन् ।बदलिँदो जलवायुमा अनुकूलित बन्नका लागि पनि अन्य जीव तथा वनस्पतिले जस्तै विभिन्न जैविक परिवर्तन निम्ताइरहेका हुन सक्छन् । जसका कारण सदा झैँ च्याउ खानयोग्य नबनिरहेका पनि हुन सक्छन् । यी विषयमा गहन अध्ययन गरिनु आवश्यक छ । च्याउबाट रङ, प्राकृतिक रेशा बन्ने गरेका छन् । विदेशी मुलुकमा च्याउको चिज र वाइन बनाउने गरेका विभिन्न अध्ययनमा उल्लेख छ । विषालु च्याउ सेवन गर्दा पखाला, ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, कमजोरी हुने, रिंगटा लाग्ने, वाक्वाकी लाग्ने, शरीरमा पसिना आउने जस्ता लक्षण देखिने जानकारको अनुभव रहेको छ । च्याउबाट हानि पुग्नुमा विषालु च्याउ, कुहेको च्याउ, विषादी छरेको च्याउ उपयोग गर्ने जस्ता कारण पनि हुन सक्छन् ।खैरो चम्किला टोपी भएका, छाता तथा डाँठमा काँडा भएका, डाँठमा औँठी भएका च्याउ विषालु हुन्छन् भन्ने मान्यता छ । च्याउबारे केही परम्परागत मान्यता तथा विश्वास पनि रहेका छन् । कुनै बेला सही भएका मान्यता समय अनुसार सही नठहर्न पनि सक्छन् । च्याउसम्बन्धी रहेका मुख्य भ्रममा चाँदीको चम्चाको रङ बदलेमा च्याउ विषालु हुने, नबदलेमा खानयोग्य हुने, कुकुर बिराला शङ्खेकिरा तथा अन्य किरा लागेका च्याउ खान हुने, पकाएर खाएपछि विष नलाग्ने, टिमुर र लसुन हालेर पकाएपछि विषालु नै भए पनि च्याउको विष भाग्ने, राम्रो गन्ध आउने च्याउ खान हुने, नरम र बढी चमक नभएका च्याउ खान हुने आदि रहेका छन् । जसको वैज्ञानिक धरातल नहुने भएको कारण पनि धेरै मानिस अकालमा च्याउ सेवनको कारण जीवन गुमाइरहेका छन् । विषालु च्याउको सेवनबाट हुन सक्ने सम्भावित क्षति कम गर्नका लागि सही पहिचान नगरी च्याउको उपयोग नगर्ने, जङ्गली च्याउ सङ्कलन गर्ने र खाने नगर्ने, सधैँ खाइरहने गरेको च्याउ पनि एकै पटक धेरै सेवन नगर्ने, च्याउ खाइ विषाक्त भएको अनुमान हुनासाथ नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा जाने गर्नु पर्छ ।च्याउ विज्ञ डा. महेशकुमार अधिकारीले लेख्नुभएको किताबमा उल्लेख भए अनुसार नेपालमा पाइने च्याउमध्ये १० प्रजातिका च्याउहरू अत्यन्तै विषालु रहेका छन् । जसलाई विभिन्न स्थानमा विभिन्न स्थानीय नामले चिनिन्छ । यी विषालु च्याउमध्ये ठुलो कालो कत्ले च्याउ, स्तो भुत च्याउ, लिङ्गे च्याउ, कालो डल्लो च्याउलगायत रहेका छन् । एकै च्याउको नाम स्थान र भाषा अनुसार फरक फरक रहन सक्ने भएकोले यस्ता च्याउको सही पहिचान भई खान हुने या नहुने वैज्ञानिक तवरले अध्ययन अनुसन्धान, विश्लेषण नभई च्याउ सेवन गर्नु हुँदैन ।जङ्गली च्याउ सेवनबाट भएका बिरामी तथा मृत्युका घटना बाहिरिएका छन् यो अवस्था दुःखदायी छ । यसको पछाडि चेतनाको अभाव मुख्य कारण देखिन्छ । अर्कोतर्फ पहिलेदेखि नै खाइआएको हो । केही हुँदैन भन्ने खालका भ्रम र जिद्दी पनि अर्को कारण हो, च्याउ सेवनबाट हुने घटना बढ्नुमा । यसका लागि सबै सरोकारवाला पक्षले सचेतनामूलक कार्यक्रममा व्यापकता ल्याउनु आवश्यक छ ।विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्र तथा जङ्गल वरपर बसोबास गर्ने समुदायमा सचेनाका कार्यक्रम विस्तार गराउनु पर्छ । यसमा सरकारी तथा गैरसरकारी सङ्घसंस्था, सामुदायिक संस्था, नागरिक समाज र राजनीतिक दल सबैले अन्य विभिन्न कार्यक्रम गर्ने क्रममा पनि च्याउसम्बन्धी सचेतनामूलक कार्यक्रमलाई सँगसँगै जोड्न सक्यौँ भने सम्भावित जन क्षति कम गर्न सकिन्छ । अनलाइन, रेडियो, छापा तथा टेलिभिजनमार्फत च्याउ सचेतनामूलक कार्यव्रmममा व्यापकता ल्याउन सकिन्छ । नभएकालाई थाहा दिनु पर्छ, ज्ञान दिनु पर्छ, सचेत गराउनु पर्छ र मानवीय क्षति हुनबाट जोगाउनु पर्छ ।   