नेपाली फिल्मको अन्तर्राष्ट्रिय उडान
विश्व बजारमा उपस्थिति एवं पहुँचका हिसाबले सन् २०२३ नेपाली फिल्मका लागि सफल वर्ष रह्यो । संख्यात्मक र गुणस्तर दुवै हिसाबले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यस किसिमको सहभागिताले फिल्म क्षेत्रकै लागि नयाँ ऊर्जा थपिएको फिल्मकर्मी र समीक्षकहरूको बुझाइ छ ।
काठमाडौँ — विश्व बजारमा उपस्थिति एवं पहुँचका हिसाबले सन् २०२३ नेपाली फिल्मका लागि सफल वर्ष रह्यो । संख्यात्मक र गुणस्तर दुवै हिसाबले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यस किसिमको सहभागिताले फिल्म क्षेत्रकै लागि नयाँ ऊर्जा थपिएको फिल्मकर्मी र समीक्षकहरूको बुझाइ छ ।विश्व प्रसिद्ध फिल्म फेस्टिभलमध्येको एक भेनिसमा फिडेल देवकोटा निर्देशित ‘रातो सुटकेस’ को वर्ल्ड प्रिमियर हुँदा क्यानडाको टोरन्टोमा प्रिमियर भएको नवीन सुब्बा निर्देशित ‘गाउँ आएको बाटो’ ले दर्शकदेखि समीक्षकसम्मलाई एक पटक सोच्न बाध्य बनाएको छ ।‘गाउँ आएको बाटो’ को बुसान अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म फेस्टिभलको एसिया प्रिमियरमा निर्माण टिम एसियाकै चर्चित हस्तीहरूसँग रेड कार्पेटमा हिँड्यो । त्यस्तै साओ पाओलोमा साउथ अमेरिकन प्रिमियर समेत भएको यो फिल्म भारतकै अर्को चर्चित फेस्टिभल जिओ मामी मुम्बई फिल्म फेस्टिभल पनि पुग्यो । अहिले केरला र पुणेंको फेस्टिभलमा छ । फिडेल र निर्माता रामकृष्ण पोख्रेलको निर्माण रहेको ‘रेड सुटकेस’ पनि भेनिस मात्र पुगेन, सँगसँगै मुम्बईको मामी फेस्टिभल, जर्मनीको म्यानहाइम हेडेलवर्ग, जेनेभिया, सर्वियालगायत फेस्टिभलमा घुमिरहेको छ । रामकृष्णकै ‘गुराँस’ले चेक गणतन्त्रमा आयोजित दी कार्लोभी भारी इन्टरनेसनल फिल्म फेस्टिभलमा जुरी अवार्ड जित्यो । कार्लोभीसँगै ‘गुराँस’ले यही वर्ष बुसान, मामी, केरला र कोलकातासहित ७ फेस्टिभलमा उपस्थिति जनाउँदै छ ।भेनिस फिल्म फेस्टिभलको रेड कार्पेटमा ‘रातो सुटकेस’ का निर्देशक फिडेल देवकोटा (बायाँ) सहित कलाकार सृष्टि श्रेष्ठ, सौगात मल्ल र विपिन कार्की ।यीसँगै सर्ट फिल्म ‘साक्षी रूख’ र डकुमेन्ट्री ‘ढोरपाटन’ ले पनि यस वर्ष विश्व बजारमा सशक्त उपस्थिति जनाए । ‘सेफिल्ड डकफेस्ट’मा वर्ल्ड प्रिमियर भएको ‘ढोरपाटन’ले अल्टरनेटिभ फिल्म प्रोजेक्टले प्रदान गर्ने ‘नेटिभा अवार्ड’ र डोकुबाकु अवार्ड नै जित्यो । राजन कठेत र सुनिर पाण्डेको संयुक्त निर्देशन रहेको ७९ मिनेटको यो डकुमेन्ट्री दर्जन बढी विदेशी फिल्म फेस्टिभल घुमिसक्यो । बुसानमा वर्ल्ड प्रिमियर भएको निरञ्जन भेटवाल निर्देशित ‘साक्षी रूख’ले रोट्रड्याम र क्लेरमोन्ट फेराडमा पकड जमायो । कुनै बेला वर्षमा एकाध फिल्म मात्रै विश्व बजारसम्म पुग्ने गरेकामा वर्ष २०२३ मा थुप्रै नेपाली फिल्मले विश्व बजारको यात्रा गरे । केसाङ छेतेनको ‘डाइभरसिटी प्लाजा’ त डकुमेन्ट्रीका लागि प्रख्यात प्लेटफर्म डक न्युयोर्कसम्मै पुग्यो । सर्ट फिल्मतर्फ सुनिल गुरुङको ‘विन्डहर्स’, विदुषी गिरीको ‘चिसो घर’ र ‘हेलेना’ले मामी हुँदै विश्व बजार ताक्दै छन् ।विश्व बजारमा नेपाली फिल्मको स्वीकार्यता नेपाली फिल्मको विश्व सयरलाई निर्देशक नवीन सुब्बा विश्व बजारमा नेपाली फिल्मको बढ्दो स्वीकार्यताका रूपमा अर्थ्याउँछन् । ‘२० वर्षअगाडि हामी फिल्म बनाउँछौं है भनेर बुझाउन गाह्रो थियो । पहिले नेपाली फिल्मकर्मीलाई त्यति पत्याउँदैन थिए,’ उनले भने, ‘अहिले त विश्वका प्रमुख फिल्म फेस्टिभलमा नेपालका फिल्म आए भने एकपल्ट हेरौं भन्ने भएको छ । अहिले त फेस्टिभलमा नेपाली फिल्मको विषयमा दर्शकबीच छलफल बढ्न थालेको छ । विश्वका फिल्म किनबेच गर्ने सेल्स एजेन्टलाई नेपाली फिल्मको प्रस्ताव पुर्‍याउँदा हेर्न तयार हुन थालेका छन् ।’ उनी निर्देशित ‘खाङ्ग्री’ले विश्व बजारमा नेपालबाट पहिलो पटक पाइला टेकेको थियो । उनी निर्देशित अर्को चर्चित फिल्म ‘नुमाफुङ’ ले त्यो बाटोलाई अझ फराकिलो बनाइदिएको थियो । टोरन्टो फिल्म फेस्टिभलमा वर्ल्ड प्रिमियरमा निर्देशक नवीन सुब्बासहित फिल्म ‘गाउँ आएको बाटो’ का टिम । निर्देशक सुब्बा त भारतीय फिल्म क्षेत्रको तुलनामा नेपाली फिल्मकर्मीले विश्व बजारमा फड्को मारिरहेको दाबी गर्छन् । ‘गएको वर्ष ‘गाउँ आएको बाटो’ को विषयमा इटालीदेखि पोर्चुगलका समीक्षकले लेखे । यो स्तरको छलफल दीपक रौनियारको ‘सेतो सूर्य’ र मीन भामको ‘कालो पोथी’ को समयमा भएको थियो,’ निर्देशक सुब्बाले थपे, ‘अहिले भारतीय समीक्षकले भारतीयभन्दा पनि नेपाली फिल्म अगाडि छन् भन्न थालेका छन् ।’ सुब्बाको भनाइमा सहमति जनाउँदै ‘ढोरपाटन’का निर्देशक कठेत नेपाली फिल्मलाई विश्व बजारले महत्त्व दिन थालेको सुनाउँछन् । ‘पहिला उनीहरू नेपाली फिल्म औसत हुन्छ भन्ने धारणा राख्थे । तर, अहिले नेपाली फिल्मकर्मी आफ्ना सृजनासहित त्यहाँ पुग्न थालेपछि नेपाली फिल्मलाई पनि ध्यान दिन थालेका छन्,’ उनले भने, ‘दक्षिण एसियामा पनि नेपालमा राम्रा कथा भन्ने छन् भन्ने हिसाबले लिन थालेका छन् ।’ अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म महोत्सवमा पुग्नु मात्र नभई नेपाली फिल्मले बलियो दाबेदारी नै प्रस्तुत गर्न थालेको उनले बताए । विश्व बजारमा नेपाली फिल्मको उपस्थिति हेर्दा गएको वर्ष उपलब्धिमूलक नै रहेको निर्माता रामकृष्ण पोख्रेलको विश्लेषण छ । मामीमा आफ्ना दुई फिल्मले एउटै विधामा प्रतिस्पर्धा गर्दाको खुसी उनले गएको वर्ष महसुस गरे । विश्व बजारमा नेपाली फिल्म पुग्दा धेरै दर्शकबीच नेपाली फिल्मको चर्चा मात्रै नभई उनीहरूको चासो पनि बढ्दै गएको पाइन्छ । गएको वर्षको उपस्थितिले आगामी दिनमा विश्व बजार पुग्ने नेपाली फिल्मको संख्या थपिँदै जानेमा उनी आशावादी छन् । ‘जहाँ–जहाँ नेपाली फिल्म पुगे, त्यहाँका दर्शकले नेपाली फिल्मको मौलिक स्वाद पाएका छन्,’ उनले भने, ‘यसरी निरन्तर नेपाली फिल्म विदेशी फेस्टिभलमा पुग्न थाले आउँदो वर्ष फिल्मको संख्या पनि बढ्ने पक्का छ ।’ विश्व बजारमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने फिल्मलाई राज्यले पनि साथ दिनुपर्ने निर्माता पोख्रेलको धारणा छ । ‘नेपाली फिल्मले विदेशमा मुलुककै प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन् । देशको कला, संस्कृतिलाई फिल्मदेखि डकुमेन्ट्रीले विश्व बजारमा पुर्‍याइरहेका छन्,’ उनले भने, ‘राज्यले यी फिल्मकर्मीलाई साथ दिए, विश्व बजारमा पुग्ने फिल्मको संख्या पनि बढ्दै जानेछ ।’‘लोरी’ बाट कान्स जितेका निर्देशक अविनाश विक्रम शाह हाम्रा कथा विश्वलाई सुनाउन पनि नेपाली फिल्मकर्मी विश्व बजारसम्म पुग्नुपर्ने विचार राख्छन् । ‘हाम्रो पनि केही भन्ने कुरा छ है भन्नका लागि हामी विश्व बजार त पुग्नैपर्छ । जसले गर्दा हामी पनि छौं है भन्ने कुरा उनीहरूले थाहा पाउँछन्,’ उनले थपे, ‘विश्वका फिल्मले मलाई कस्तो अनुभूति गराउँछ भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हो जस्तो लाग्छ ।’ फिल्मको बजार विस्तार गर्नुका साथै आफूलाई भन्न मन लागेको कथा भन्न नेपालीको पहुँच विश्व बजारसम्म पुग्नुपर्ने अर्का निर्देशक कठेतको पनि धारणा छ । निर्देशकलाई भन्न मन लागेको हरेक कथाका लागि घरेलु बजारका निर्माताले आर्थिक स्रोत जुटाउँछन् भन्ने हुँदैन ।तर, फेस्टिभलमा फरक कथाका लागि विभिन्न आर्थिक स्रोत जुटाइदिने कार्यक्रम हुन्छन् । ‘ढोरपाटन’ले हङकङको एसिया फिल्म फाइनान्सिङ फोरम र दक्षिण कोरियाबाट करिब २५ हजार डलर अनुदान पाएको थियो । फेस्टिभलले दिने यस्तो अनुदानले आफूलाई भन्न मन लागेको कथा फिल्मकर्मीले सहजै भन्न पाउँछन् । स्वतन्त्र रूपमा फिल्म बनाउने नेपाली फिल्मकर्मी त्यहाँसम्म पुग्नैपर्ने उनी सुनाउँछन् । अब नेपाली फिल्मकर्मीले पनि विश्व बजारतर्फ जान सोच्नुपर्ने उनको जिकिर छ । ‘फेस्टिभलमा जाँदा तपाईंको फिल्मको प्रचार हुन्छ । अन्य देशमा यी फिल्म प्रदर्शन हुन पाउँछन्,’ राजनले भने, ‘यस वर्ष सुडानको ‘गुडबाइ जुलिया’ कान्समा छनोट भयो । यो फिल्म अहिले अन्य राष्ट्रहरूमा पनि प्रदर्शन हुँदै छ ।’ नेपाली फिल्मलाई च्यारिटीका रूपमा डायस्पोरामा रहेका नेपाली दर्शकबीच देखाउनुभन्दा विदेशी दर्शकमाझ प्रदर्शनको हैसियत बनाउन पनि नेपाली फिल्मले अन्तर्राष्ट्रिय बजार ताक्नुपर्ने राजनको जिकिर छ ।निर्देशक सुब्बा घरेलु बजारका व्यावसायिक फिल्मले पनि आफ्नो शैली बदल्दै विश्व बजार पुग्नुपर्ने बताउँछन् । ‘हामीले बनाइरहेका फिल्म मात्र फेस्टिभल पुगेर हुँदैन । घरेलु बजारले पनि आफ्नो अनुहार बदल्नु पर्‍यो । घरेलु बजारका फिल्म पनि विश्व बजार जानुपर्‍यो । मद्रासी फिल्मको कपी गरिएको फिल्मले हाम्रो पहिचान निर्माण गर्दैन । कोरिया, जापान र इन्डोनेसियाका घरेलु फिल्म नै विश्व बजार घुम्दै छन्,’ उनले भने, ‘तर, हामीकहाँ त्यस्तो काम भएको छैन । केही फिल्म त जाँदै छन् तर हाम्रा घरेलु फिल्मले आफ्नो पहिचान बनाउन सकेका छैनन् ।’ नेपाली फिल्मले पहिचान, भाषा र रुचि निर्माण गर्न सके मात्रै हामी विश्व बजारसम्म पुग्न सकिने सुब्बाको अनुभव छ । प्रदर्शनको तयारीमा रहेको ‘गाउँ आएको बाटो’बारे पनि विश्व बजारका दर्शकले नेपाली फिल्मको भाषा, पहिचानलाई बोकेको प्रतिक्रिया दिए । ‘जति लोकल भयो त्यति ग्लोबल । यदि हामीले हाम्रो स्थानीयपन पहिचान निर्माण गर्‍यौं भने ग्लोबल्ली सजिलै पुग्छौं,’ उनले भने, ‘विश्व बजार त ठूलो छ । एउटा फिल्म नेटफ्लिक्सले नै किनिदियो भने अहिले कमाइरहेको पैसाभन्दा धेरै गुणा बढी आउँछ ।’कोरियाको ‘स्क्वाइड गेम’, ‘प्याचिन्को’ ले घरेलु पहिचान बोकेकै कारण विश्व बजारले स्विकार्‍यो । नेपाली फिल्मको पहिचान र रुचि निर्माणले घरेलु बक्स अफिसमै पनि प्रभाव पार्ने सुब्बाको तर्क छ । अहिले कुनै ठूला हिन्दी फिल्म नेपालमा प्रदर्शनमा आए भने नेपाली फिल्मको भागम्भाग सुरु हुन्छ । नेपाली फिल्मको स्वाद, पहिचान निर्माण गर्न सके ती फिल्मसँग सहजै प्रतिस्पर्धा गर्न सकिने उनको दाबी छ । घरेलु फिल्म फेस्टिभलमा जान थालेसँगै विश्व बजारमा नेपाली फिल्मको उपस्थिति बलियो बन्ने सुब्बाको विश्लेषण छ । ‘हामीकहाँ कमर्सियल र फेस्टिभलको गलत बुझाइ छ,’ उनले भने, ‘जबसम्म हामीले हाम्रो घरेलु फिल्मको पहिचान, भाषा बनाउन सक्दैनौं, तबसम्म हामी विश्व बजारमा पनि जान सक्दैनौं । हाम्रो फिल्मकै बजार पनि दिगो बन्दैन ।’विश्व बजारमा उपस्थिति जनाउँदै गर्दा नेपाली कथालाई विश्वसामु कसरी सुनाउने भन्नेतर्फ पनि फिल्मकर्मीको ध्यान पुग्नुपर्ने निर्देशक शान्ता नेपाली सुनाउँछिन् । ‘जसरी विश्व बजारमा हाम्रा फिल्म पुगिरहेका छन्, त्यो सकारात्मक कुरा हो । यसरी हाम्रा फिल्म त्यहाँ पुग्नु अन्य फिल्मकर्मीका लागि पनि ढोका खुल्नु हो । त्यो बजारले पनि नेपाली फिल्म चिन्दै जान्छ,’ उनले भनिन्, ‘पहिलाको तुलनामा अहिले नेपाली फिल्मले विश्व बजारमा उपस्थिति बढाएको छ । तर, अब ग्लोबलमा हामीले हाम्रो कथा कसरी सुनाउने भन्नेतर्फ फिल्मकर्मीले बुझ्नु जरुरी छ ।’ नेपाली फिल्मको मार्केटिङनेपाली फिल्मका लागि विश्व बजारसम्म पुग्नु नै ठूलो चुनौती हो । संसारभरका फिल्मकर्मीमाझ नेपाली फिल्मकर्मीले आफूलाई उभ्याउनु चानचुने कुरा होइन । यद्यपि स्रोत र जनशक्तिले अब्बल देशका फिल्मकर्मीमाझ नेपाली फिल्मकर्मीले उभिने जमर्को गर्नु आफैंमा महत्त्वपूर्ण हो । तर, विश्व बजारमा पुगिरहँदा हामी कहाँनिर चुकिरहेका छौं त ? यो पनि महत्त्वपूर्ण प्रश्न छ ।फेस्टिभलमै सीमित रहँदा नेपाली फिल्मको बजार विस्तारमा चुकिरहेको अविनाशको तर्क छ । फेस्टिभलहरू फिल्मको किनबेच हुने ठूलो बजार हो । फिल्म किनबेच गर्ने सेल्स एजेन्ट त्यहीं भेटिन्छन् । सेल्स एजेन्टसम्मको पहुँचमा हामी चुकिरहेको उनी सुनाउँछन् । ‘फिल्मको सहभागिता बढ्नु त एकदमै उत्साहजनक विषय हो । तर, हामी फेस्टिभलमै सीमित भयौं कि भन्ने लाग्छ,’ अविनाशको तर्क छ, ‘हाम्रो फिल्म त्यस्तो ठाउँमा छनोट हुनु त खुसीको कुरा हो । तर, त्यहीं हामीले युरोपियन, अमेरिकन बजारमा फिल्म किनबेच गर्ने सेल्स एजेन्ट भेट्छौं । फिल्म किनबेच गर्नेहरूबीच अहिलेसम्म हामी पुग्नै सकिरहेका छैनौं ।’ नेपाली फिल्मको मार्केटिङमा चुक्दा नेपाली फिल्म किनबेच सेलाइरहेको रामकृष्णको अनुभव छ । ‘हाम्रो क्षमता, सिर्जनाले हामी त्यहाँ त पुग्न सक्छौं । तर, मार्केटिङ, डिस्ट्रिब्युसनमा हामी चुक्छौं,’ उनले भने, ‘हामीले फिल्म बनाउनमै पैसा खर्च गरिसक्छौं । ठूला फेस्टिभलमा अन्य देशका फिल्मले जसरी मार्केटिङ गर्छन्, त्यसरी गर्न नसक्दा हाम्रा चलचित्र छायामा पर्छन् ।’फेस्टिभलमा अन्य देशहरूले आफ्नो फिल्म/सर्जकको प्रचार गर्न सेल्स एजेन्ट नै बोलाएर कार्यक्रम आयोजना गरिरहेका हुन्छन् । त्यस्तो प्रक्रियामा जान नेपाली फिल्मसँग आर्थिक स्रोत अपुग छ । ‘फिल्म किन्नेहरूको आँखामा पनि त्यस्ता फिल्म पर्छन्, जसले हामी यहाँ छौं है भनेर जानकारीमूलक कार्यक्रम गरिरहेका हुन्छन्,’ रामकृष्णले भने, ‘यो दृश्य हेर्दा राज्यले फिल्ममा ठूलै लगानी गर्नुपर्ने देखिन्छ ।’ नेपाली फिल्मले आफ्नो गुणस्तर बढाउँदै फिल्मको किनबेचमा ध्यान दिनुपर्ने अविनाशले बताए । निर्देशक शान्ता विश्व बजार पुग्ने पहिलो चरणमै नेपाली फिल्मकर्मीले भोग्दै आएको भिसालगायतका पक्षमा राज्यले सहजकर्ताको भूमिका निर्बाह गरिदिनुपर्ने बताउँछिन् । भारतजस्तो नजिकैको बजारमा पनि नेपाली फिल्मकर्मीले बजार विस्तार गर्दै जानुपर्ने उनी सुनाउँछिन् । ‘गाउँ आएको बाटो’का निर्माता अमोद राई विश्व बजारमा नेपाली बजार विस्तार गर्न नेपाली फिल्मकर्मीले अध्ययन/अनुसन्धान गरेरै अगाडि बढ्नुपर्ने बताउँछन् । ‘बजार विस्तारका लागि अन्य देशले जुन प्रक्रिया अपनाउँछन्, त्यसमा हाम्रो अध्ययन र अनुभव नपुगेकै हो । तर, त्यसो भन्दै गर्दा हामी आत्तिहाल्नुपर्ने अवस्था छैन । फिल्म किनबेचको प्रक्रियातर्फ नेपाली निर्माताले गर्नुपर्ने धेरै काम बाँकी छ,’ अमोदले थपे, ‘हामी फेस्टिभलमा फिल्म पठाउनमै व्यस्त हुँदा रहेछौं । तर, त्यही समयमा किनबेचका लागि वितरक र सेल्स एजेन्टकहाँ पुग्ने अभ्यास छुट्दो रहेछ । त्यतातर्फ अब निर्माताले ध्यान पुर्‍याउनु जरुरी छ ।’