टोटल फुटबलका प्रवर्द्धक
फुटबलको ‘पावर हाउस’ मा गनिए पनि नेदरल्यान्ड्सले अझै विश्वकप जित्न सकेको छैन । त्यही नेदरल्यान्ड्स विश्वमा सबैभन्दा राम्रा र स्तरीय फुटबल खेलाडी उत्पादन गर्ने राष्ट्रमा गनिन्छ र डच फुटबलको सिद्धान्तबाट विश्व फुटबल नै प्रेरित हुँदै आएको छ ।
काठमाडौँ — फुटबलको ‘पावर हाउस’ मा गनिए पनि नेदरल्यान्ड्सले अझै विश्वकप जित्न सकेको छैन । त्यही नेदरल्यान्ड्स विश्वमा सबैभन्दा राम्रा र स्तरीय फुटबल खेलाडी उत्पादन गर्ने राष्ट्रमा गनिन्छ र डच फुटबलको सिद्धान्तबाट विश्व फुटबल नै प्रेरित हुँदै आएको छ ।१९७० को दशकमा डच फुटबलले विश्वमा राज गरेको थियो । त्यही क्रममा आत्मसात् गरेको ‘टोटल फुटबल’ को अवधारणाका एक प्रमुख खेलाडी योहान निसकेन्स काठमाडौंमा छन् । उनले डच फुटबलले बनाएको ‘वर्ल्ड कोचेज’ सिद्धान्त आउँदो एक सातासम्म नेपाली प्रशिक्षक र युवा खेलाडीसँग साट्नेछन् । उनी ‘बक्स टु बक्स’ खेल्ने पहिलो पुस्ताका खेलाडी पनि हुन् । निसकेन्स विश्वकप इतिहासमा नेदरल्यान्ड्सका सबैभन्दा सफल खेलाडी हुन् । संयोगले अहिले विश्वकप चलिरहेको छ दोहामा । नेदरल्यान्ड्सले १९७४ र १९७८ मा गरी दुई पटक विश्वकप फाइनल खेलेको थियो । भाग्य डच टोलीको पक्षमा थिएन । अन्यथा फिफा र पेलले बनाएको उत्कृष्ट खेलाडीको सूचीमा रहेकामध्ये एक निसकेन्सको घाँटीमा विश्वकपको मेडल हुन्थ्यो । नेदरल्यान्ड्सबाट ४९ खेल खेल्दै उनले १७ गोल गरेका छन्, जसमध्येको ५ गोल १९७४ को विश्वकपमा थियो । १९७४ को विश्वकप फाइनलमा निसकेन्सले डच टोलीबाट दोस्रो मिनेटमै गोल गरेका थिए । गोल हुनुअघि जर्मन टोलीले बल छुनसमेत पाएको थिएन । डच टोलीले २०–२२ पास खेलेपछि पेनाल्टी पाएको थियो र त्यसमा निसकेन्सले गोल गरेका थिए । पेनाल्टी प्रहार गर्नुअघिको दुई पास निसकेन्सको खुट्टाबाट गएको थियो । ‘पानेन्का’ को आधुनिक भर्सन जस्तो देखिने उनको पेनाल्टी प्रहार जर्मन गोलरक्षक उभिएको स्थानबाटै गएको थियो ।मलाई त्यो फाइनलका बारेमा केही याद छैन भन्दै उनले हाँसीमजाक सुरु गरे । त्यो पेनाल्टीलाई ‘मिस किक’ भन्दै उनले अर्को ठट्यौली गरे । बुल्गेरियासँग समूह चरणमा उनले दुई गोल गर्दा एउटा गोल पेनाल्टीमा जसरी गरेका थिए, फाइनलमा पश्चिम जर्मनीविरुद्ध गरेको पेनाल्टी गोल त्यसको ‘कार्बन कपी’ थियो । अर्थात् उनले गोलरक्षक उभिएको स्थानमा सिधा हानेर पेनाल्टीमा गोल गरेका थिए । विश्वकप फाइनलमा सबैभन्दा छिटो गोल गरेको कीर्तिमान अझै निसकेन्सको नाममा छ । उनले प्रतियोगितामा ५ गोल गरे । तर फाइनलमा पश्चिम जर्मनीसँग पराजित भएपछि उनको व्यक्तिगत सफलताले खासै अर्थ राखेन । डच फुटबलले प्रवर्द्धन गरेको ‘टोटल फुटबल’ का दुई प्रमुख खेलाडी थिए, दुई योहान क्राएफ र निसकेन्स । उनीहरूले ७० को दशकको फुटबलमा वर्चस्व जमाउनुका साथै फुटबललाई आक्रामक शैली परिष्कृत गरेका थिए । टोटल फुटबलमा एउटा खेलाडीले गोलरक्षकबाहेक अन्य कुनै खेलाडीको पनि स्थान लिन सक्छ । सेन्ट्रल डिफेन्डरको नाममा बढी गोल गर्ने कीर्तिमान हुन सक्छ । निसकेन्स मध्यपंक्तिबाट खेल्ने भए पनि उनको पछाडि रहेका राइट ब्याक उनलाई उछिनेर अगाडि गएर गोल हानेको उदाहरण दिँदै थिए । उनी क्राएफलाई ७० दशकको सबैभन्दा ठूला स्टार मान्छन् जसले टोटल फुटबललाई अझ प्रस्फुटित गरेको थियो ।५–६ वर्ष लगातारको अभ्यासले टोटल फुटबलको अवधारणालाई बलियो बनाएको निसकेन्सले सुनाए । यही मोडेलको फुटबलले आयाक्सले ७० को दशकको सुरुआतमा लगातार तीन वर्ष च्याम्पियन्स लिग फुटबल जितेको थियो । यो तीन वर्षको अन्तरालमा क्राएफ र निसकेन्सले क्लब र राष्ट्रबाट १० उपाधि जित्दै आयाक्सलाई विश्वको सबैभन्दा बलियो टोली बनाएका थिए । प्रशिक्षकको शैली वा अवधारणाभन्दा पनि टोलीमा कुन स्तरका खेलाडी छन् त्यहीअनुरूप खेल्नुपर्ने बताउँदै निसकेन्स भन्छन्, ‘यदि १ जना राम्रो स्ट्राइकर र दुई तीव्र गतिका विङ्गर छन् भने ४–३–३ संरचनामा खेल्दा निकै राम्रो हुन्छ ।’ क्राएफसँगै ३ वर्ष आयाक्स र ४ वर्ष बार्सिलोनामा गरी ७ वर्ष खेल्नुलाई निसकेन्स आफ्नो जीवनको ठूलो सम्मान मान्छन् । ‘क्राएफ अभ्यासमा गरेको कुरालाई राम्रोसँग बुझेर खेल्थे । उनको खेल निकै स्तरीय थियो । उनले राम्रो खेल्दा अधिकांश समय टिमले राम्रो खेलेको थियो, हामीले जति खेल जित्यौं, धेरै पटक उनकै कारण जितेका थियौं,’ २०१६ मा क्यान्सर रोगका कारण निधन भएका क्राएफका बारेमा निसकेन्सले भने । क्राएफले यही टोटल फुटबललाई बार्सिलोना लग्दै ९० को दशकमा प्रशिक्षकका रूपमा क्याटलन टोलीलाई ‘ड्रिम टिम’ मा उभ्याए । नेदरल्यान्ड्सको वर्तमान टोलीले निसकेन्स र क्राएफको लेगेसीलाई निरन्तरता दिएको छ र टोटल फुटबललाई अँगालिरहेको छ । लियोनल मेसी जस्ता सुपर स्टार अग्रपंक्तिका खेलाडी भए पनि यही भएर होला अर्जेन्टिनाले ५–३–२ को रक्षात्मक शैली अपनाएर खेल्दै डच टोलीको रणनीतिलाई बिथोलेको थियो । उनी १९९६ देखि १९९८ सम्म गुस हिडिन्कको र १९९८ देखि २००० सम्म फ्रान्क राइकार्डको सहायक प्रशिक्षकका रूपमा थिए । २००६ मा राइकार्डले बार्सिलोना सम्हालेपछि निसकेन्स पनि सँगै त्यतै लागे । यही समयमा मेसी बार्सिलोनाको टिममा भर्खर आएका थिए । राइकार्ड र निसकेन्सले मेसीलाई नियमित पहिलो रोजाइमा खेल्न दिए । मेसीले प्रशिक्षणमा जसरी बल ड्रिब्लिङ गर्दै गोल गर्थे त्यो राइकार्ड र निसकेन्सको प्रशिक्षण टोलीको कल्पना बाहिर थियो । ‘त्यतिखेर मेसी १७ वर्षका मात्र थिए र निकै दुब्ला थिए । बार्सिलोनामा रोनाल्डिन्हो, इटो, जुली, इनिस्टा, जाभी, एडमिल्सन, डेको, जाम्ब्रोटा, सिल्भिन्हो जस्ता सबै ठूला नामका खेलाडी थिए,’ निसकेन्सले क्याटलनमा बिताएका दिन सम्झिए, ‘मेसीलाई हामीले प्लेइङमा खेलाउने भयौं, तर प्रश्न आउन लाग्यो, किन उसलाई भनेर । हामीले भन्यौं उनीसँग पर्याप्त प्रतिभा छ । जब एउटा खेलाडीको स्तर हुन्छ तब उमेरको कुनै अर्थ रहँदैन । उनीसँग त्यतिखेरै अलिकति अनुभवबाहेक सबै थियो ।’ लगातार दुई पटक विश्वकप आयोजना गर्ने राष्ट्रसँग फाइनल खेल्नुपरेका कारण नेदरल्यान्ड्स हार्न पुगेको तर्क उनीसँग छ । १९७८ को विश्वकप फाइनल हेर्न ७० हजारभन्दा धेरै दर्शक रंगशाला पुगेका थिए । ‘नेदरल्यान्ड्सभन्दा भौगोलिक हिसाबमा अर्जेन्टिना धेरै टाढा र महँगो पनि भएका कारण हाम्रा देशबाट त्यहाँ २ सय जना जति मात्र समर्थक पुगेका थिए । घरेलु मैदानमा त्यत्रो दर्शकको समर्थन पाउनु अर्जेन्टिनाका लागि ठूलो बोनस थियो,’ उनले भने । १९७४ र १९७८ मा जस्तो भयो अहिलेको नेदरल्यान्ड्स टिमले त्यस्तै हार बेहोर्नुपरेको निसकेन्सको विश्लेषण छ । नेदरल्यान्ड्स समूह चरणको खेलमा अविजित थियो र अमेरिकालाई पन्छाउँदै क्वाटरफाइनल खेलेको थियो । तर दोहामा अर्जेन्टिनाको समर्थनमा नेदरल्यान्ड्सविरुद्धको खेलमा ४०–४५ हजार दर्शक रंगशालामा थिए । नेदरल्यान्ड्स यसैमा माथ खाएको निसकेन्सको ठम्याइ छ । ‘अर्जेन्टिना आफैंमा दाबेदार थियो । प्रतियोगिताअघि धेरैले ब्राजिल र अर्जेन्टिनालाई दाबेदारमा राखेका थिए । तर प्रतियोगिता सुरुआतदेखि नै आश्चर्यजनक नतिजा आइरहेको थियो । जर्मनी र बेल्जियम समूह चरणबाटै बाहिरिएका थिए । स्पेन पनि धेरै अगाडि बढ्न सकेन । अर्जेन्टिना परम्परागत शक्तिशाली राष्ट्र हो,’ निसकेन्सले भने, ‘नेदरल्यान्ड्स हार्दा दुःख त लाग्छ नै, तर फुटबल भनेकै यही हो । तर २ गोलले पछाडि परेर पनि नेदरल्यान्ड्सले जसरी पुनरागमन गर्‍यो त्यो गर्व गर्न लायक थियो ।’ २०१८ को विश्वकपमा छनोट हुन नसकेको नेदरल्यान्ड्स त्यसभन्दा अघि २०१४ मा सेमिफाइनलमा अर्जेन्टिनासँगै पेनाल्टी सुटआउटमै पराजित भएको थियो । डच टोलीलाई यस पटक पनि पेनाल्टी ‘फोबिया’ लाग्यो । जबकि डच प्रशिक्षक लुइस भान गालले यस पटक अर्जेन्टिनालाई पेनाल्टी सुटआउटमा पराजित गर्ने दाबी गरेका थिए । खेल सुरु हुनुभन्दा अगाडि आएको उनको भनाइ ‘माइन्ड गेम’ लाई मात्र देखियो । नेदरल्यान्ड्स फेरि एक पटक क्वाटरफाइनलबाटै बाहिरियो । नेदरल्यान्ड्सले कहिले विश्वकप जित्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर ७१ वर्षे निसकेन्ससँग खासै थिएन । त्यही पनि उनले भारी मनका साथ भने, ‘यही राष्ट्रले जित्छ भनेर कहिल्यै भन्न सकिन्न, तर डच टोलीलाई अलिकति भाग्य पनि चाहिएको छ । नेदरल्यान्ड्सले विश्वकप जित्दा सम्भवतः म जीवित हुने छैन ।’निसकेन्स र वर्ल्ड कोचेजडच फुटबलका जोहान भान गेइज्न र नेदरल्यान्ड्सका अवैतनिक वाणिज्यदूत दीपकराज सापकोटासाग निसकेन्स । तस्बिरहरू : हेमन्त श्रेष्ठनिसकेन्सको टोलीमा जोहान भान गेइज्न र बर्ट जुरमान पनि काठमाडौंमा छन् । जेइज्न नेदरल्यान्ड्स फुटबल संघ (केएनभीबी) को स्पेसिएलिस्ट इन्टरनेसनल सीएसआर पार्टनरसिपमा रहेका छन् भने जुरमान केएनभीबीको ‘वर्ल्ड कोचेज’ का इन्स्ट्रक्टर हुन् । नेदरल्यान्ड्स फुटबलले भारतको पाँच स्थानमा यो कोर्स चलाइरहेको थियो । त्यही समयमा नेपालका लागि नेदरल्यान्ड्सका अवैतनिक वाणिज्यदूत दीपकराज सापकोटाको पहलमा यो कार्यक्रम काठमाडौं ल्याइएको हो ।२०१० मा सुरु भएको ‘वर्ल्ड कोचेज’ कार्यक्रम ६५ राष्ट्रमा सञ्चालन गरिएको छ । यसैका लागि निसकेन्स केही समयअघि मात्र कोलम्बियाको बोगोटामा थिए । पछिल्लो महिना यो भारतमा केन्द्रित थियो । नेपालमा सोमबारबाट सुरु हुने यो प्रशिक्षण कार्यक्रममा ३० जना प्रशिक्षकले सहभागिता जनाउनेछन् । ५ दिने यो प्रशिक्षण अवलोकन गर्न नेपालका लागि नेदरल्यान्ड्सका राजदूत मार्टेन भान डेन बर्ग दिल्लीबाट काठमाडौं आउनेछन् । ‘वर्ल्ड कोचेज’ बाट विश्वभरि १६ हजार प्रशिक्षकले प्रशिक्षण लिइसकेका छन्, त्यसमा झन्डै ३० प्रतिशत महिला छन् । महिला सहभागिताको यो तथ्यांक बढेर समान पुग्ने विश्वास डच फुटबल संघको रहेको छ । निसकेन्स २०१२ देखि ‘वर्ल्ड कोचेज’ मा आबद्ध छन् । गोवाबाट हवाईमार्गमा मुम्बई हँॅदै काठमाडौं आउँदा निसकेन्सले आफ्नो राष्ट्रले विश्वकपमा अर्जेन्टिनाविरुद्ध क्वाटरफाइनल खेलेको खेल टेलिभिजनमा प्रत्यक्ष प्रसारण हेर्ने मौका गुमाएका थिए । ‘यो फुटबल प्रशिक्षण कोर्स मात्र होइन, यसले सामाजिक सम्मान गर्ने शैली पनि विकास गर्नेछ, एउटा युवा खेलाडीलाई सामाजिक महत्त्वका विषय पनि बुझाउने हो भने त्यसले भोलिका दिनमा ठूलो प्रभाव पार्नेछ,’ निसकेन्सले उदाहरण दिँदै भने, ‘सार्वजनिक स्थलमा प्लास्टिक फाल्ने गरेको देखिन्छ, धेरैले यस्तो गर्नु हुँदैन भनेर सिकाउँछन्, हाम्रो प्रशिक्षणले त्यो प्लास्टिक पनि उठाउनुपर्छ भन्ने सामाजिक महत्त्व बुझाउनेछ ।’