वायु प्रदूषण नियन्त्रणका उपाय
पहिलेको तुलनामा नेपालभर तुवाँलो धेरै मात्रामा वृद्धि भइरहेको छ । यसको मुख्य कारण पीएम १० को मात्रा बढ्नु नै हो । हाल कार्बनडाइअक्साइड, कार्बनमोनोअक्साइड हाइड्रो कार्बन, क्लोरोफ्लोरो कार्बन, सल्फर, मिथेन, पीएम १०, पीएम २.५ दिनानुदिन बढिरहेको तथ्य विभिन्न अध्ययनबाट पुष्टि भइरहेको छ ।
पहिलेको तुलनामा नेपालभर तुवाँलो धेरै मात्रामा वृद्धि भइरहेको छ । यसको मुख्य कारण पीएम १० को मात्रा बढ्नु नै हो । हाल कार्बनडाइअक्साइड, कार्बनमोनोअक्साइड हाइड्रो कार्बन, क्लोरोफ्लोरो कार्बन, सल्फर, मिथेन, पीएम १०, पीएम २.५ दिनानुदिन बढिरहेको तथ्य विभिन्न अध्ययनबाट पुष्टि भइरहेको छ ।राजधानी काठमाडौं विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित सहर बन्न पुग्छ त कहिले केही सुधार भएको एक्यूआई अमेरिकाले उल्लेख गर्छ । नेपालका अन्य सहर पनि प्रदूषित बनिरहेका छन् । पीएम १० र पीएम २.५ भनेका केही रासायनिक, कार्बन, सल्फर आदिको सम्मिश्रणबाट बनेको आँखाले देख्न नसक्ने ससाना कण हुन् । काठमाडौंमा पीएम २.५ को मात्रा बढिरहेको अध्ययनले पुष्टि गरेको छ । १ क्युबिक मिटर हावामा ५ माइक्रो ग्राम पीएम २.५ हुनुपर्नेमा हाल काठमाडौंमा १७ माइक्रो ग्राम पीएम २.५ पाइएको छ । हरित गृह ग्यास उत्सर्जनको मात्रा दिनानुदिन बढिरहेको छ । नेपालमा लाग्ने वन डढेलो, तराईमा कृषिउपज सम्बन्धित सामग्री जलाइँदा र सहरी क्षेत्रमा फोहोरमैला जलाउँदा कार्बन र मिथेन उत्सर्जन भइरहेको छ । प्लास्टिक जलाउँदा डायोक्सन उत्पन्न भइरहेको छ । पेट्रोलबाट सञ्चालित सवारीसाधनबाट कार्बन मोनोअक्साइड र सिसा उत्पन्न भएको छ भने डिजेलबाट चल्ने गाडीबाट हाइड्रो कार्बन र सल्फर धूवाँसँग बाहिरिरहेको छ । रेफ्रिजेरेटर र एयर कन्डिसनहरूको प्रयोगबाट क्लोरोफ्लोरो कार्बन निस्किरहेको छ । यी ग्यासमध्ये तापक्रम वृद्धिका लागि प्रमुख कारक कार्बन मानिन्छ । बढीभन्दा बढी खनिजजन्य पदार्थ उपयोगबाट कार्बनको मात्रा बढिरहेको छ । विश्वमा ३० प्रतिशत कार्बन चीनबाट उत्पन्न भएको छ भने ११ प्रतिशत अमेरिकाले निष्कासन गरिरहेको छ । भर्खरै दुबईमा सम्पन्न कोप–२८ ले खनिजजन्य पदार्थको प्रयोगमा कटौती गर्ने साझा धारणा बनाउनुका साथै तापक्रम वृद्धिलाई दुई डिग्री सेन्टिग्रेड सन् २०३० सम्म कायम राख्न अठोट गरेको छ । नेपालको वायु प्रदूषण आन्तरिक कारण मात्र नभई भारतको उत्तर प्रदेशमा भएको खनिजजन्य उद्योगबाट निस्कने धूवाँ पनि प्रमुख कारक बनिरहेको छ । तराईका पर्सा, बारा, रूपन्देहीमा बढी मात्रामा वायु प्रदूषण हुनुले यसलाई पुष्टि गर्छ । यस्तो प्रकारको वायु प्रदूषण विश्वभर नै भइरहेको छ । धेरै वर्षपहिले मलेसियाको जंगलमा डढेलो लाग्दा सिंगापुर सहर दिउँसै अँध्यारो बनेको थियो । चैतयता नेपालका जंगलमा डढेलो बढी मात्रामा लागिरहेको छ । यसले वायु प्रदूषण बढाउने हुँदा नेपालले कार्बन व्यापार अवधारणाबाट पाउँदै आएको सुविधामा प्रश्न खडा हुने देखिन्छ ।विश्व भूमण्डल दिनानुदिन तातिनाले जलवायु परिवर्तन भई यसले समग्र सृष्टि जगत्मा परेको प्रभावले गम्भीर चुनौती खडा गरिदिएको छ । एकातिर हिमालयन देशहरू हिउँविहीन हिमाल बनिरहेका छन्, हिमनदी पग्लिरहेको छ, हिमताल फुटेर प्राकृतिक विपत्ति आइरहेको छ । यस्तो विपत्ति नेपालले भोग्नुको अतिरिक्त हिमाली क्षेत्रमा आलु, जौ र फापर उत्पादनमा भारी गिरावट भइरहेको छ । अर्कोतिर समुद्रीतटीय तथा टापुजन्य देश समुद्री सतह बढेर डुबानमा परिरहेका छन् । तापक्रम वृद्धिकै कारण कतिपय जीव तथा वनस्पति लोप भएर गइदिँदा जैविक विविधतामा नोक्सानी पुगेको छ । परिणामस्वरूप पारिस्थिकितीय प्रणाली खलबलिएको छ ।जलवायु परिवर्तनबाट अतिवृष्टि, अनावृष्टि, खण्डवृष्टि र बेमौसमी वर्षा भइरहेको छ । २०२४ मार्चको मध्यतिर दुबईमा अत्यधिक वर्षा भएको थियो, जसबाट घर, बाटो सबै डुबानमा परेका थिए । दुई दिनसम्म अन्तर्राष्ट्रिय उडानसम्म हुन सकेन । गत वर्ष भारतको सिक्किममा भारी वर्षाले टिस्टा नदीमा आएको बाढीले सय वर्ष पुरानो मितेरी पुल बगाएको थियो । त्यस्तै नेपालको पूर्वी पहाडी संखुवासभा र तेह्रथुममा गत वर्ष नै आएको भारी वर्षाले जलविद्युत् आयोजनामा अर्बौंको क्षति पुर्‍याएको थियो । नेपाल जस्तो सानो देशमा कहिले पूर्वी भागमा त कहिले पश्चित भागमा अत्यधिक वर्षा हुने गरेको पाइन्छ ।नेपालको सरदर वार्षिक वर्षालाई तुलना गर्दा बर्सेनि पानी कम परिरहेको छ । कहिले बाली थन्काउने बेलामा बेमौसमी वर्षाले क्षति गरिदिएको देखिन्छ भने मौसममा भरपर्ने खेती पानी नपर्दा बाँझो रहने अवस्था छ । हालै दक्षिण तथा पूर्वी एसियाली देशमा बढी मौसमी प्रभाव पर्न गएको देखिन्छ । २०२४ अप्रिल २९ मा बंगलादेशमा ४५ डिग्री सेन्टिग्रेट, फिलिपिन्समा ४७ डिग्री र म्यानमारमा ४८ डिग्री तापक्रम थियो । नेपालको तराई भूभाग जनकपुर, भैरहवा, नेपालगन्जमा अधिकतम तापक्रम ४३ डिग्री सेन्टिग्रेट, २०२४ अप्रिल ३० मा पुगेको देखिन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) का अनुसार १ क्युबिक मिटर हावामा ३५ माइक्रोग्राम एक्यूआई हुनुपर्नेमा काठमाडौंमा २०० एक्यूआईभन्दा बढी छ, जुन स्वास्थ्यका लागि खतरनाक मानिन्छ । १०० एक्यूआईसम्मलाई ठीकै र १०० देखि २०० आई अस्वस्थकर मानिने डब्लूएचओको मान्यता छ । हावा प्रदूषित गराउने कार्बन मोनोअक्साइडले रगतमा हेमोग्लोबिनको मात्रामा कमी ल्याइरहेको छ भने मिथेनले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र बालबालिकाको आईक्यूमा ह्रास ल्याइरहेको छ । डाइअक्सिनले रगतको क्यान्सर गराइरहेको छ ।त्यस्तै, क्लोरोफ्लोरो कार्बनले ओजोन तहमा छिद्रा पुर्‍याइरहेको छ, परिणामस्वरूप सूर्यको हानिकारक पराबैजनी किरण सिधै पृथ्वीमा आई आँखाको ज्योतिमा नकारात्मक प्रभाव पार्नुका साथै छालाको रोग निम्त्याइरहेको छ । पीएम २.५ मा भएको रासायनिक तत्त्वले कहिलेकाहीँ अम्लीय वर्षा गराई मानव निर्मित कलात्मक धातुका मूर्तिलाई खिया पारी नोक्सानी पुर्‍याइरहेको छ । नेपालका सहरी क्षेत्रमा वायु प्रदूषण गराउने सवारीसाधनको उचित मर्मत सम्भार गर्न आधुनिक उपकरणसहितको वर्कसप सञ्चालन गर्न जरुरी छ । वातावरण संरक्षण कोषमा प्रदूषण करबापत जम्मा भएको रकमलाई यसरी परिचालन गर्न सकिन्छ । धूवाँ परीक्षण गरी मापदण्डभन्दा बढी देखिएमा पुनः मर्मत गरी बाहिर पठाउने व्यवस्था गरिनुपर्छ । भूउपयोग योजना बनाई उपयुक्त स्थानमा इँटा उद्योग सञ्चालन गर्न दिने र उक्त उद्योगमा आधुनिक फिल्टर जडान गर्न लगाउने गर्नुपर्छ ।बालीनाली लगाउने बेला झ्यास, पत्कर र छ्वालीहरू नजलाउन जनचेतना फैलाउनुपर्छ । वन डढेलोलाई मध्यनजर गरी फागुन, चैत र वैशाखका लागि ठूलो संख्यामा वन हेरालु (पाले) करारमा नियुक्ति गर्नुपर्छ । वन डढेलो लगाउनेहरूको पहिचान गरी दण्डित गरिनुपर्छ । यसका लागि तीन तहकै सरकारबाट उपयुक्त नीति बनाई कार्यान्वयनका लागि ऐन–कानून, नियमावली तथा निर्देशिकाहरू बनाई लागू गर्नु अत्यावश्यक छ ।