१०४ वर्षेको दसैं अनुभव
सुरुमै उनले राणा प्रधानमन्त्री पद्मशमशेरका कुरा उठाए । उनको उमेर र मुलुकमा राणा शासनको आयु बराबर भएर हैन । 
काभ्रे — सुरुमै उनले राणा प्रधानमन्त्री पद्मशमशेरका कुरा उठाए । उनको उमेर र मुलुकमा राणा शासनको आयु बराबर भएर हैन । १०४ वर्षे पद्मलाल तामाङ उनकै नामसित मिल्ने पद्मशमशेर श्री ३ हुँदा सिंहदरबारमा छाते थिए । पाँचखाल नगरपालिका १० देवभूमि बालुवाका यी वृद्ध एकैछिनअघि भने दसैंको टीका थाप्न आउने आफन्तजनलाई आशीर्वाद दिँदै थिए । ‘उहिले लाइन लागेर श्री ३ को टीका थापिन्थ्यो,’ जस्ताको टहरामा उनले भने, ‘अहिले आफन्त र शुभचिन्तकहरू लाइन लागेर यहाँ टीका थाप्न आउँछन् ।’ पद्मलालका आँखा चहकिला भए, तर ज्योति पहिलेको जस्तो थिएन । राणाकाल, प्रजातन्त्र, पञ्चायतकाल, पुन: प्रजातन्त्र हुँदै लोकतन्त्र र गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा ती आँखाले थुप्रै परिवर्तन देखे । तर, कुराकानी क्रममा उनी भने दसैं र आफ्नै भोगाइमा केन्द्रित भए । ‘हाम्रो समयमा सबैभन्दा धेरै दक्षिणा भनेको चाँदीको दुई पैसा हुन्थ्यो,’ उनले आफ्नो युवाकाल सम्झे, ‘दुई पैसाले थुप्रै चिज पो आउँथ्यो हाउ उबेला । अहिलेको पैसा त बतासले नै उडाइलाने जस्तो कागजबाट बन्छ । अनि के भाउ हुन्थ्यो ?’ यसपछि उनले गिलास समाए, जम्बो बोतलबाट खन्याइएको स्प्राइट सुरुप्प पारे । ‘उहिले दही, चिउरा, केरा अनि घरमै बनेको तिनपानेसित दसैं मनाइन्थ्यो,’ अनि भने, ‘अहिले त बियर, ह्विस्की, कोकाकोला, केके हो केके । कमाएको जति खाएरै सिध्याउला जस्तो । हाम्रो समय यस्तो थिएन । निकै फारु थियो ।’ १९ वर्षको छँदा उनी गाउँले ‘नाइके’ को पछि लागेर जागिर खोज्न काठमाडौं पसेका थिए । नाइकेले सिंहदरबारको जर्नेलको चाकरी गरेपछि पद्मलाललाई जागिर पक्का भयो । उनी लगातार ९ वर्ष तीनै जर्नेलकोमा छाते बने । तलब थियो १५ मोहर । ‘एकपटकको दसैंमा सबैले तलब कम भयो भनेर गुनासो गरे,’ उनले पुरानो सम्झना सुनाए, ‘हामी सबै मिलेर जर्नेललाई बिन्ती चढायौं, उनले त श्री ३ को दरबारमा गएर ठुल्ठूलो स्वरमा जयगान गर्नू अनि अन्तिममा तलब पुगेन भनेर गुनासो गर्नू भनेर पो सुझाव दिए ।’ यसपछि लक्का जवान पद्म लगायत सिपाहीका हुद्दा, प्युठ र कोटेहरूको समूह श्री ३ पद्मशमशेरको दरबारमा पुग्यो । सबैजनाले श्री ३ को जयगान गरे । श्री ३ बाट घोषणा भयो, ‘लौ अब तिमीहरूको तलब १८ मोहर भयो ।’ यति नै तलब भएको बेला उनी गाउँ फर्के । तिनताक पद्मलालको घर थियो– तिमाल कानपुरको कमेरेमा । गाउँमा थाङ्ने ज्वरो (टाइफाइड) को महामारी चलिरहेको थियो । ज्वरोले उनलाई १६ दिन सुतायो । ‘यसपछि मेरो जागिर चट,’ उनले सुनाए, ‘नत्र म यतिबेला वृद्धभत्तासँगै पेन्सन पनि थापिरहेको हुन्थें । अनि केही टेन्सन नै हुँदैन थियो ।’ तिनताक पद्मलाल विवाहित भइसकेका थिए । जागिरमै छँदा उनकी जेठी पत्नी अरूसँगै भागिन् । अर्को टेन्सन थपियो । तर, गाउँठाउँको मेला/पर्वमा गीत गाउँदै हिँड्न माहिर पद्मलालले यसपछि क्रमश: अरू तीन पत्नी भित्र्याए । यतिन्जेल कमेरे गाउँ छाडेर उनी देवभूमि बालुवा आइसकेका थिए भट्टी पसल चलाउन । रामेछाप, ओखलढुंगा, सिन्धुलीदेखि खोटाङ, उदयपुरसम्मका मानिसहरू हिँडेर आउजाउ गर्ने यो थलो तिनताक निकै ठूलो व्यापारिक केन्द्र थियो । ‘जीवन यसरी नै चलिरहेको थियो, एक दिन जेठी बूढी त घरमै पो आइपुगिन्, म त तपाईंसँगै बस्छु भन्दै,’ उनले सुनाए, ‘१७ जनासँग हिँडिसकेको मान्छेलाई घर भित्र्याउने कुरा पनि भएन । मरेपछि पनि उनी सपनामा धेरैपटक त्यसरी नै आइरहिन् ।’ पद्मलाल उदास देखिए । परिस्थिति सम्हाल्न तत्काल उनले आफूले गाउने तामाङ सेलो गीत सम्झे अनि रोमान्टिक भावमा सुनाउन थाले– सैलुङ डाँडा सय थुम्का तिमाल डाँडा तीन थुम्का ज्यान साइली र ज्यान माइली आएको जोवन नउम्का... ‘यस्तो पो गाउँथेँ म त,’ अब उनी मुस्कुराए । तर, मास्तिरका अधिकांश दाँत देखिएनन् । भित्री र तल्ला दाँतहरू बलिया नै भएका कारण खानपिनमा भने समस्या भएको छैन । ५ छोरा, २ छोरी, १२ नाति, ७ नातिनी र पनाति/पनातिनी गरेर दर्जनौं शाखा सन्तानका धनी पद्मलालका कुनै पनि पत्नी अहिले जीवित छैनन् । छोराहरू आआफ्नै हिसाबले व्यवस्थित भए । अधिकांश नातिहरू चाहिँ वैदेशिक रोजगारमा छन् । राम्रै हिँडडुल गर्न सक्ने यिनी भने गाउँ ननिस्केको थुप्रै भयो । फुर्सदमा जस्ताको टहरामा बसेर नाति/नातिनीसँग टीभी हेर्छन् । ‘मैले फिलिम त पहिलो पटक टीभीमै हेरेको,’ उनले भने, ‘खुब रमाइलो हुँदो रहेछ, टीभीभित्रै मान्छेले मान्छेलाई फकाउँदा रहेछन् । यहाँनेर भेट्ने भनेर भन्दा रहेछन् ।’ कुराकानी क्रममा उनले धेरैपटक राजाको नाम लिए । अहिलेका प्रधानमन्त्रीको नामचाहिँ थाहा नभएको बताए उनले । ‘छिटोछिटो सरकार फेर्छ,’ उनले हाँस्दै सुनाए, ‘सम्झिनै मुस्किल । अब त टीभी नै हेर्न छोडिदिएँ ।’ उनको कुरा सुनेर नाति दिर्नादिन र नातिनी रमिला पनि हाँसे ।