माघेसङ्क्रान्ति मनाइँदै
माघेसङ्क्रान्तिलाई मुलुकभर आ–आफ्नो विशेषता र सांस्कृतिक महìवका साथ मनाइँदै आएको छ । सूर्यनारायण धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने उत्तरायण हुने भएकाले यस पर्वको विशेष महìव रहेको छ ।
गोरखापत्र समाचारदाताकाठमाडौँ,पुस १ गते। माघेसङ्क्रान्तिलाई मुलुकभर आ–आफ्नो विशेषता र सांस्कृतिक महìवका साथ मनाइँदै आएको छ । सूर्यनारायण धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने उत्तरायण हुने भएकाले यस पर्वको विशेष महìव रहेको छ । यस दिनलाई उपत्यकाको नेवार सुमुदायमा ‘घिउ चाकु सँल्हु,’ थारू समुदायमा माघीका साथै मैथिलि, मगरलगायत विभिन्न समुदायले आ–आफ्नो परम्परा र शैलीमा मनाउँदै आएको पाइन्छ । माघेसङ्क्रान्तिलाई लितुवासङ्क्रान्ति, मकरसङ्क्रान्ति आदि नामले पनि सम्बोधन गरिएको पाइन्छ । सूर्यनारायण धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने भएकाले यस सङ्क्रान्तिको नाम मकरसङ्क्रान्ति रहेको हो । यस दिन राष्ट्रिय योग दिवस मनाउने प्रचलन पनि रहिआएको छ । माघेसङ्क्रान्तिलाई नेवार समुदायमा ‘घिउ चाकु सँल्हु’ नामले धूमधामसँग मनाउने प्रचलन छ । माघको पहिलो दिन विशेष रूपमा घिउ, चाकु, तिलको लड्डु तथा तरुलका साथै अनेक परिकार बनाएर खाने प्रचलन छ । माघेसङ्क्रान्ति मनाउनुको वैज्ञानिक कारण रहेको संस्कृतिविद्को भनाइ छ । संस्कृतिविद् चुन्दा वज्राचार्यका अनुसार माघ महिनाको चाकु खाँदा शरीरमा रोगसँग लड्ने क्षमता वृद्धि हुन्छ ।उहाँले माघेसङ्क्रान्तिमा काँचो घिउ र चाकु खाँदा शरीरलाई तापसँगै शक्ति प्राप्त हुने जानकारी दिँदै भन्नुभयो, “अहिले जस्तो लुगाको सहज अवस्था पहिले थिएन । जाडो मौसममा मानिस चाकु प्रयोग गरेरै शरीर तातो बनाउँथे । नेवार समुदायमा बिहे गरेर गएकी छोरीलाई घर बोलाएर घरपरिवारसँग यो पर्व मनाइने गरिन्छ । वज्राचार्यले थप्नुभयो, “आमाको हातबाट टाउकोमा तेल लगाइन्छ । त्यसो गर्दा टाउको कहिल्यै पनि नदुख्ने मान्यता रहिआएको छ ।”संस्कृतविद् ओम धौभडेलले पुस महिनामा हुने यःमरी पुन्हिमा नेवार समुदायले चाकुको यःमरी खाने चलन छ । मुख्य जाडोका भिन्नाभिन्नै महिनामा चाकु खानुका पछाडि यही कारण रहेको जानकारी उहाँले दिनुभयो । “यःमरी पुन्हिमा चामलको पिठोभित्र चाकु हालेर खानुको कारण शरीरलाई पुसको जाडोबाट जोगाउनु हो,” धौभडेलले भन्नुभयो, “माघेसङ्क्रान्तिमा भने काँचो घिउ र चाकु खाइन्छ । यसले शरीरमा रोगसँग लड्ने क्षमता बढ्छ ।”उहिलेउहिले बाक्लो लुगा सहजै नपाइने हुँदा जाडो याममा बच्चा, वृद्धवृद्धा र सुत्केरीलाई चिसोले चाँडो समाउँथ्यो । त्यसैले हाम्रा पुर्खाले चाकु खाने चलन ल्याएको उहाँले जानकारी दिनुभयो । अन्य समुदायमा पनि माघेसङ्क्रान्ति आ–आफ्नै ढङ्गले मनाइन्छ । भक्तपुरका बौद्ध धर्मावलम्बीले यस दिन पञ्चबुद्ध जात्रा निकालेर चाकु दान गर्ने चलन छ । त्यस्तै थारू समुदायले ‘माघी’ भनेर मनाउँछन् । बाहुन तथा क्षेत्रीले तिलको लड्डुका साथै विभिन्न खाले तरुल र खिचडी खाएर मनाउने गर्छन् ।जाडो मौसममा शरीरलाई अत्यावश्यक तìव तरुलमा पाइने भएकाले पनि यो समयमा तरुल खानुपर्ने पोषणविद्को भनाइ छ । हामीकहाँ धेरैथरीका तरुल पाइन्छ । घर तरुल, बन तरुल, हात्तिपाइले तरुल, सिमल तरुल, मुढे तरुल, पत्ताले तरुल, स्कुसको जरा तरुल ।माघेसङ्क्रान्तिका अवसरमा माघको पहिलो दिन खाइने घिउ, चाकु तथा सखरले शरीरलाई शक्ति प्रदान गर्नुुका साथै शरीरलाई भित्रबाटै न्यानो प्रदान गर्छ । साथै यसले शरीरलाई चिसो तथा चिसोका कारण शरीरमा लाग्ने रोगसित लड्ने क्षमताको विकास गर्न मद्दत गर्छ ।त्यति मात्र होइन, चाकु, तथा सखर चिनीबाट बनेको नभई विभिन्न तìवबाट बनाइने हुँदा यसले शरीरमा विभिन्न खनिज पदार्थको रूपमा समेत काम गर्दछ । त्यस्तै घिउ आफैँमा अन स्याचुरेटेड फैटी एसिड भएकाले यसले शरीरमा बोसो जम्न दिँदैन । बरु शरीरलाई आवश्यक पर्ने चिल्लोको प्रवाह गरी शरीरलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्छ ।