सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजिया भएकालाई सहयोगी
काठमाडौंको गुर्जुधाराका विनोद श्रेष्ठ राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषमा कार्यरत थिए । करिब दुई वर्षअगाडि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा गैंडा गन्ने क्रममा उनी धुर्बे हात्तीको आक्रमणमा परे, मेरुदण्डमा पक्षाघात भयो ।
काठमाडौंको गुर्जुधाराका विनोद श्रेष्ठ राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषमा कार्यरत थिए । करिब दुई वर्षअगाडि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा गैंडा गन्ने क्रममा उनी धुर्बे हात्तीको आक्रमणमा परे, मेरुदण्डमा पक्षाघात भयो ।पैंतीस वर्षीय उनी सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजियाबाट पीडित भए । अर्थात्, घाँटीमुनिको कुनै पनि अंग चलाउन नसक्ने अवस्थामा पुगे । त्यसयता उनी दैनिक क्रियाकलापका लागि श्रीमती र आमाबुबामाथि आश्रित छन् ।स्वस्थ नागरिकलाई पुँजीका रूपमा लिइन्छ भने वृद्धवृद्धा, बालबालिका, अपांगता भएका व्यक्तिहरू परनिर्भर वर्गमा पर्ने भएकाले देशका लागि ‘भार’ मानिन्छन् । सरकारले वृद्धवृद्धा, एकल महिला, लोपोन्मुख समुदाय, तोकिएका क्षेत्रमा पाँच वर्षमुनिका बालबालिका, अपांगता भएका व्यक्तिको आर्थिक–सामाजिक आवश्यकताहरूको सम्बोधन गर्दै सामाजिक सुरक्षा भत्ताको व्यवस्था गर्दै आएको छ । राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभागका अनुसार, सामाजिक सुरक्षा सुविधा लिनेको संख्या बढेको छ । २०७८ को जनगणना अनुसार अपांगता भएका व्यक्तिहरूको संख्या बढ्दो छ । अपांगता भएका व्यक्तिको अधिकार सम्बन्धी ऐनको अनुसूचीमा उल्लेख भए अनुसार गाम्भीर्यका आधारमा नेपाल सरकारले अपांगतालाई चारवटा समूहमा वर्गीकरण गरेको छ— पूर्ण अशक्त अपांगतालाई ‘क’ वर्ग (रातो कार्ड), अति अशक्त अपांगतालाई ‘ख’ वर्ग (नीलो कार्ड), मध्यम अपांगतालाई ‘ग’ वर्ग (पहेंलो कार्ड) र सामान्य अपांगतालाई ‘घ’ वर्ग (सेतो कार्ड) । सोही अनुरूप सामाजिक सुरक्षा भत्ता पनि दिने गरिन्छ । मेरुदण्डमा चोटपटक वा पक्षाघात, मांसपेशी सम्बन्धी समस्या वा विचलनजस्ता ढाड, हात, गोडा, कम्मर आदिले काम गर्न नसकी ह्वीलचियर प्रयोग गर्नुपर्ने व्यक्तिहरू ‘ख’ वर्गमा पर्छन् । सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजिया भएका विनोद यही वर्गमा पर्छन् ।सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजियाजस्तो अति अशक्त अपांगता भएका व्यक्तिहरूको दैनिक क्रियाकलाप, हिँडडुल र सामाजिक सहभागिताका लागि व्यक्तिगत सहयोगीको आवश्यकता हुन्छ । राज्यले अपांगता भएका व्यक्तिहरूका लागि व्यवस्था गर्दै आएको सामाजिक सुरक्षा भत्ताको प्रावधान सराहनीय छ, तैपनि अपांगताको गाम्भीर्य हेरी सहयोगीको व्यवस्था गरिदिनुपर्छ । मेरुदण्डमा चोटपटक लागेका वा पक्षाघातले शरीरको ढाडभन्दा तल्लो भाग नचल्ने अति अशक्त अपांगता भएका व्यक्तिहरूको मर्यादाको सम्मान गर्नुपर्छ । यस्ता व्यक्तिहरू पूर्ण रूपले अशक्त हुँदैनन् । शरीरको केही हिस्सा नचले पनि उनीहरू बौद्धिक काम गर्न सक्षम हुन्छन् । शारीरिक रूपमा सहयोगीको आवश्यकता भए पनि यस्ता व्यक्तिहरू बौद्धिक रूपमा क्रियाशील हुन्छन् । सहयोगीको व्यवस्था मिलाउन सके उनीहरू सांग व्यक्तिले जस्तै काम गर्न सक्षम हुन सक्छन् र आर्थिक रूपले आत्मनिर्भर बन्न सक्छन् । यसरी केही हदसम्म राज्यमाथिको आर्थिक भार पनि घट्छ । आत्मनिर्भर हुन पाउँदा उनीहरूको मनोबल उच्च हुनुका साथै जीवनप्रतिको सोच सकारात्मक हुन्छ । आफू सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजियाबाट पीडित भए पनि आर्थिक रूपले आत्मनिर्भर बन्न सकेका ज्वलन्त उदाहरण हुन्— पाल्पाका कृष्ण खड्का । हाल उनी काठमाडौंको जोरपाटीस्थित खगेन्द्र नवजीवन केन्द्रमा बस्छन् । यस केन्द्रमा उनीसँगै अन्य ७६ जना बौद्धिक–शारीरिक अपांगता भएका व्यक्तिहरू पनि छन् जसमध्ये ५२ देखि ५५ जनासम्मका लागि नेपाल सरकारद्वारा सहयोग मिलिरहेको छ । उनीहरूको दैनिकीका लागि २१ जना सहयोगीसहित स्वास्थ्यकर्मीहरूसमेत छन् । करिब दस वर्षअगाडि मलेसियामा कार्यरत हुँदा सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजियाबाट पीडित भएका सैंतीस वर्षीय कृष्णका लागि अहिले देश–विदेशमा रहेका साथीहरूसँग सामाजिक सञ्जालमार्फत जोडिन कठिन छैन । उनले टाउकाको सहाराले स्टाइलस प्रयोग गरी ट्याबलेट चलाउँछन् र टाउकाले नै भलिबल पनि खेल्छन् । उनले यस केन्द्रमा बसिरहेका अन्य साथीका लागि हाते ब्रासलेट बनाउने उद्यमशीलता पनि सृजना गरेका छन् र कैयौं ह्वीलचेयरका लागि पनि फन्ड जुटाउन सफल भएका छन् । जीवनमा संघर्ष भए पनि जीवनप्रति आफू सकारात्मक रहेको उनी बताउँछन् । सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजिया भएका व्यक्तिहरूका लागि ठाउँठाउँमा इन्डिपेन्डेन्ट लिभिङ सेन्टर सञ्चालन हुनुपर्ने विनोद र कृष्ण बताउँछन् । सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजियाका बिरामीहरूका लागि अस्ट्रेलिया, दक्षिण कोरिया, आइसल्यान्ड र बेलायतमा सरकारले पहुँचयुक्त वातावरण लगायत हरेक किसिमले सहयोग गरिरहेका छन् । कोरियामा सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजियाका बिरामी डेन्टिस्टसम्म बनेका छन् । विश्वइतिहास हेर्दा, आत्मनिर्भर जीवन बाँच्न अपांगता भएका व्यक्तिहरूले पटकपटक आन्दोलन गरेको पाइन्छ । यसै सन्दर्भमा स्वतन्त्र जीवन आन्दोलन (इन्डिपेन्डेन्ट लिभिङ मुभमेन्ट) सन् १९७० को दशकमा एड रोबर्ट्सको नेतृत्वमा क्यालिफोर्नियाको बर्कले सेन्टर फर इन्डिपेन्डेन्ट लिभिङबाट थालिएको थियो । त्यस बेला एड र अन्य अपांगता भएका व्यक्तिहरू बर्कलेको क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयमा पढिरहेका थिए । एडको नेतृत्वमा उनीहरूले विश्वविद्यालयका संरचनाहरू थप पहुँचयोग्य हुनुपर्ने दबाब दिन थाले । एडले अमेरिका सरकारको सहयोगमा स्वतन्त्र जीवनका लागि पहिलो केन्द्र खडा गरे । केन्द्रमा अपांगता भएका व्यक्तिहरूलाई समुदायमा बस्नका लागि आवश्यक सम्पूर्ण सहयोग उपलब्ध थियो । इन्डिपेन्डेन्ट लिभिङ सेन्टर अहिले अमेरिकाभरि ४०० भन्दा बढी छन् जसले अति अशक्त अपांगता भएका व्यक्तिहरूलाई स्वतन्त्र जीवन बाँच्नका लागि अभ्यास गराउँछ । ती केन्द्रहरूको सुरुआत अपांगता भएका व्यक्तिहरूद्वारा सञ्चालित निजी तथा गैरनाफामूलक संस्थाहरूबाट भएको थियो ।अन्त्यमा, सर्भाइक क्वाड्रिप्लेजिया भएका व्यक्तिहरूलाई राज्यको बोझ र आर्थिक भारका रूपमा लिनु हुँदैन । उनीहरूका लागि उचित र पहुँचयुक्त वातावरण उपलब्ध गराइदिनुपर्छ । यसरी उनीहरूलाई राज्यको जिम्मेवार नागरिक भएको अनुभूति गराउन सकिन्छ ।