म्युजियममा महाकवि !
आँगनमै काठको मुढा । नेपाली मौलिक वास्तुकला झल्किने काठे झ्याल र ढोका । चारतले चिटिक्क घर । यो हो, मैतीदेवीस्थित कवि कुञ्ज । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको लामो समय यहीँ बित्यो ।
काठमाडौँ — आँगनमै काठको मुढा । नेपाली मौलिक वास्तुकला झल्किने काठे झ्याल र ढोका । चारतले चिटिक्क घर । यो हो, मैतीदेवीस्थित कवि कुञ्ज । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको लामो समय यहीँ बित्यो ।यहीँको झ्यालबाट चुरोट सल्काउँदै महाकवि देवकोटा मैतिदेवी फाँट नियाल्थे, जहाँ सुनौला धानका बाला झुलिरहेका हुन्थे । अहिले कंक्रिटको जंगल । घरैघर । छेवैको मन्दिर पनि देखिँदैन । ‘जन्मचाहिँ डिल्लीबजारमा भएको हो,’ शनिबार पत्रकारमाझ महाकविकी माइली छोरी अम्बिकादेवी रिमालले भनिन्, ‘हजुरबाले यहाँ अंश छुट्याइदिनुभएपछि बुबा स्वयंले बनाउनुभएको हो यो घर ।’ अब यो घर सरकारले साहित्यिक संग्रहालय बनाउँदै छ । परिवारसँग कुराकानी अघि बढाउने, उचित मुअब्जा तय गर्नेदेखि संग्रहालय निर्माण कार्यको सहजीकरण गर्ने जिम्मा पाएका छन् नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति गंगाप्रसाद उप्रेतीले । शनिबार उनै उप्रेती प्रतिष्ठानका तर्फबाट घर अवलोकन गर्दै थिए, महाकविकी छोरी अम्बिकादेवीले चाहिँ विस्तृत बताउँदै थिइन् । घर अगाडिको चारकुने फराकिलो आँगनमा उभिँदै गर्दा कान कम सुन्ने ७६ वर्षीया अम्बिकादेवी कतै हराएझैं देखिइन् । उनका अनुसार यही आँगनमा देवकोटाले थुप्रै विद्यार्थीलाई टयुसन पढाए । ‘विद्यार्थीहरूलाई दुई पंक्तिमा राख्नुहुन्थ्यो बुबाले,’ उनले भनिन्, ‘पैसा तिर्न नसक्नेलाई सित्तैमा पढाउनुहुन्थ्यो ।’ केहीबेर टहलिएपछि अम्बिकादेवीले काठे ढोकाको ताल्चा खोलिन् । ढोका खुल्यो । भित्र नेपाली मौलिकता झल्किने भर्‍याङ देखियो । भुइँतलाका दुई कोठा बन्द छन् । अर्को कोठा दोस्रो तला खसेर पुरिएको छ । भुइँचालो अघि यहाँ मानिस भाडामा बस्थे । पहिलोमै छ, देवकोटा सुत्ने कोठा । यो पनि भुइँचालोले आधा तल खसेको । देवकोटा सुत्ने काठ पनि घोप्टिएर आधी नै खसेको छ । बेतको केही कुर्सी, दराज र टेबुल असरल्ल छन् । ‘यही कुर्सीमा बस्नुहुन्थ्यो बुबा,’ अम्बिकादेवी भावुक भइन्, ‘तर जहाँ बस्नुभए पनि उहाँ घोप्टिएर लेख्नुहुन्थ्यो । सुकुलमा पनि घोप्टिएर लेख्नुहुन्थ्यो । लेखिसक्ना साथ आमा मनदेवीलाई सुनाउनुहुन्थ्यो ।’ भित्तामा केही तस्बिर फ्रेमिङ गरिएको छ देवकोटाका । त्रिमूर्ति (लेखनाथ पौड्याल, बालकृष्ण सम र देवकोटा) का श्यामश्वेत तस्बिर ऐतिहासिक लाग्छ । छेवैमा भारतको गान्धी समाधिस्थलमा फूल चढाइरहेका छन् देवकोटा ।सामुन्ने भित्तामा भने पत्नी मनदेवीसँगै कुम जोडिएको दृश्य छ । ठीक तल भुइँमा बुबा तिलमाधवको तस्बिर खसिरहेको देखियो । ‘स्याहार गर्ने मान्छे नै भएन बाबु,’ अम्बिकादेवीले भनिन् । कुनै समय यहाँ अम्बिकादेवी शास्त्रीय संगीत सिक्थिन्, गुरु चेतनाथ शर्मासित । महाकवि देवकोटा स्वयंले छोरीलाई सिकाउन गुरु राखेका थिए । देवकोटा स्वयं पनि सिक्थे, गाउँथे । बुबाकै उत्प्रेरणामा अम्बिकादेवीले २०२६ देखि ६ वर्ष रेडियो नेपालमा भजन गाइन् । सबैभन्दा माथिल्लो तलाको दलिनहरू काला थिए । धुवाँका ध्वाँसाहरूसहित । यही तलामा चुलो थियो कुनै समय देवकोटाको । ‘खाना पाकेपछि बुबाले ठूलो थालमा भात मुछ्नुहुन्थ्यो र हामी (दुई छोरा र तीन छोरी) सबैलाई एकैपटक बोलाएर खाने प्रतिस्पर्धा नै गराउनुहुन्थ्यो,’ अम्बिकादेवीले सम्झिन् । चुलो छेवैमा जाँतो देखियो तर हातो थिएन । माटाका केही भाँडाकुँडाहरू पनि असरल्ल छन् । ‘अब यस्तो हुँदैन,’ सञ्चारकर्मीहरूसामु प्रतिष्ठानका कुलपति उप्रेती बोले, ‘सरकारले यी सबै वस्तुको संरक्षण गर्नेछ । उहाँका पुस्तक, श्रव्यदृश्य सामग्री, पाण्डुलिपिदेखि जीवनसँग जोडिएका सबै सामग्री पनि संकलन गर्नेछ । उहाँका धेरैजसो सामग्री छोरा पद्मले सुरक्षित राख्नुभएको छ । उहाँ अहिले विदेशमा हुनुहुन्छ, फर्किनुभएपछि प्रक्रिया सबै अघि बढ्छ ।’ प्रधानमन्त्री केपी ओलीले तिहारको लक्ष्मीपूजाका दिन एक समारोहमा महाकवि देवकोटाको घरलाई सरकारले साहित्यिक संग्रहालय बनाउने घोषणा गरेका थिए । यसपछि ओलीले प्रतिष्ठानका कुलपति उप्रेतीलाई बोलाएर प्रतिष्ठानमार्फत सहजीकरणका लागि आग्रह गरेका थिए । देवकोटा परिवारका तर्फबाट शुक्रबार अम्बिकादेवीले प्रधानमन्त्री ओलीलाई पत्र नै लेखेर धन्यवाद दिएकी छन् । ‘हामी महाकविको कविकुञ्ज छिट्टै संग्राहालय बनेको हेर्न चाहन्छौं,’ पत्रमा छ, ‘परिवारका तर्फबाट हरतरहको सहयोग हुनेछ ।’ कुलपति उप्रेतीले सबै प्रक्रिया सरासर अघि बढे एक वर्षमा कविकुञ्ज जीर्णोद्धार भइसक्ने र त्यसपछि संग्रहालय निर्माणको अघि बढ्ने बताए । ‘यो मुलुकै पहिलो साहित्यिक संग्रहालय हुनेछ,’ उनले भने, ‘विस्तारै प्रतिष्ठानले दिवंगत अरू स्रष्टाहरूको नाममा पनि संग्रहालय निर्माणको प्रक्रिया थाल्नेछ ।’ 