हराए संस्थानका भलिबल टिम
नेपालको खेलकुद क्षेत्रमा तीन विभागीय टोलीहरू त्रिभुवन आर्मी, नेपाल पुलिस र नेपाल एपीएफ क्लबकै रजगज छ । चाहे त्यो घरेलु उपाधिमा होस् या राष्ट्रिय टोलीमा पर्न । स्तरीय र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूलाई उनीहरूको स्तरोन्नति र रोजगारी दिनमा यी सुरक्षा संगठनको योगदान अतुलनीय छ ।
काठमाडौँ — नेपालको खेलकुद क्षेत्रमा तीन विभागीय टोलीहरू त्रिभुवन आर्मी, नेपाल पुलिस र नेपाल एपीएफ क्लबकै रजगज छ । चाहे त्यो घरेलु उपाधिमा होस् या राष्ट्रिय टोलीमा पर्न । स्तरीय र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडीहरूलाई उनीहरूको स्तरोन्नति र रोजगारी दिनमा यी सुरक्षा संगठनको योगदान अतुलनीय छ ।करिब तीन दशकअघिसम्म ठ्याक्कै यस्तै जिम्मेवारी सार्वजनिक संस्थानहरूले सम्हालेका थिए । खेलकुदमा जनकपुर चुरोट कारखाना, नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, नेपाल आयल निगम, शाही नेपाल वायुसेवा निगम, हिमाल सिमेन्टजस्ता संस्थानको नाम आउँथ्यो ।ती संस्थाहरूले राष्ट्रिय टिमका खेलाडीहरूलाई अनुबन्ध गरी रोजगारीको व्यवस्था गरिदिएका थिए । वास्तवमा भन्नुपर्दा नेपाली खेलकुदमा व्यावसायिकताको सुरुआत नै संस्थानहरूले गरेका थिए । क्रिकेटका उत्तम कर्माचार्यले जनकपुर चुरोट कारखानामै जागिरे जीवन सकाए । आफू खेलाडी हुँदा जागिरमा छिरेका फिफा रेफ्री सुरेन्द्र सिख्राकार अहिले पनि नेपाल एयरलाइन्समा कार्यरत छन् ।२०७४ जेठमा सरकारले भलिबललाई नेपालको राष्ट्रिय खेल घोषणा गर्नु भन्दा धेरैअघि देशभर भलिबलको लोकप्रियता चरम थियो । कठिन भौगोलिक बनावट भएको ठाउँमा पनि सहजै खेल्न सकिने यो खेलको राष्ट्रिय प्रतियोगिता २०३० सालदेखि सुरु भएको हो । पहिलो राष्ट्रिय प्रतियोगितामै १४ मध्ये १३ अञ्चलको टिम समावेश हुनु आश्चर्यजनक थियो ।फाइल तस्बिरभलिबलको लोकप्रियताकै कारण संस्थानहरूले भलिबल टिम बनाउन चासो दिएका हुन् । तत्कालीन राखेप सदस्य–सचिव शरदचन्द्र शाहको पहुँचले पनि संस्थानहरूले उत्कृष्ट खेलाडी समावेश गरी टिम बनाउनुका साथै उनीहरूलाई रोजगारी दिन थालेको हो । चोभारमा अवस्थित हिमाल सिमेन्ट कारखानाले त्यतिबेला राष्ट्रिय टिमका सबै सदस्यलाई अनुबन्ध गरी टिम बनाएको थियो । त्यतिबेलाका उत्कृष्ट खेलाडी दीपक सापकोटालगायत लिएर कृषि विकास बैंकले टिम बनायो । राष्ट्रिय टोलीका कप्तान र पछि संघका महासचिवसमेत बनेका सुनील चौधरी, विष्णु मास्केलगायत सम्मिलित नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको टिम थियो ।दीपक सापकोटा र सुनील चौधरी अहिलेको क्रिकेटको भाषामा भन्नुपर्दा पारस खड्का र सन्दीप लामिछानेजस्तै । उनीहरूको लोकप्रियता निकै थियो । बाँकी युवा र जुनियर खेलाडीहरू समावेश गरी नेपाल आयल निगम पछि भलिबलको प्रतिस्पर्धामा होमियो । नेपाल प्रहरीका नायब महानिरीक्षकबाट सेवानिवृत्त भएका रमेश खरेल आयल निगमको टिमका जल्दाबल्दा खेलाडी थिए । यीबाहेक जनकपुर चुरोट कारखाना, शाही नेपाल वायुसेवा निगम, राष्ट्र बैंकको पनि टिम थियो । जनकपुर र शानेवानि विशेषतः फुटबलमा केन्द्रित थियो ।‘अहिलेको विभागीय टिमहरूको अवस्था जे छ त्यतिबेला संस्थानको टिम पनि त्यस्तै थियो । स्तरीय खेलाडीको जमघट अनि हार्न कहिल्यै नजान्ने । संस्थानबीचको प्रतिस्पर्धा निकै रोचक हुन्थ्यो,’ तत्कालीन आयल निगम टिमको प्रशिक्षण सम्हालेका कपिलकिशोर श्रेष्ठले कान्तिपुरसँग भने, ‘संस्थानले खेलाडीहरूलाई रोजगारी दिएको थियो । स्थायी अनुबन्ध पाएकाहरू अहिले पनि त्यहाँ काम गरिरहेका छन् । आर्थिक रूपमा सवल भएपछि उनीहरूको प्रदर्शन पनि एकरुपको हुन्थ्यो ।’२०३५ सालपछिका डेढ दशक नेपाली भलिबलमा संस्थानकै टिमहरूको राज रह्यो । राष्ट्रिय टोलीको छनोट पनि यस्तै टिमको प्रतिस्पर्धाबाट हुने गरेको थियो । त्यतिबेला प्रतियोगिताहरू कम हुने, राजधानीबाहिर नगन्य प्रतियोगिता हुनुका साथसाथै संस्थानहरू आर्थिक संकटमा जाने र नेतृत्व परिवर्तन भएसँगै खेलकुदलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आउँदै जानुले बहुदलीय व्यवस्थाको सुरुआतपछि संस्थानले भलिबल टिमलाई निरन्तरता दिन सकेनन् ।‘त्यतिबेला वर्षको ४–५ वटा प्रतियोगिता हुन्थ्यो । ती सबै काठमाडौं केन्द्रित थिए । वर्षमा एकपल्ट विराटनगरमा भारतीय टिमसहितको प्रतियोगिता आयोजना हुन्थ्यो,’ राष्ट्रिय टोलीका प्रशिक्षक रहिसकेका श्रेष्ठले भने, ‘संस्थानको टिमले संघको आधिकारिक प्रतियोगिता खेल्न पाउँदैनथे, बृहत राष्ट्रिय खेलकुदमा पनि उनीहरूलाई समावेश गराइएन । अहिलेजस्तो विभागीय टिमले राष्ट्रिय खेलकुदमा सहभागिता जनाउन पाउने व्यवस्था गरिदिएको भए सायद संस्थानको टिम अहिलेसम्म रहन्थे कि ∕ राष्ट्रिय प्रतियोगिता भनेको त्यतिबेला गौरवको कुरा हुन्थ्यो । वर्षभरि संस्थानबाट खेल्ने, राष्ट्रिय प्रतियोगितामा चाहिँ अञ्चलको टिमबाट खेल्नुपर्ने अवस्था थियो ।’करिब १२ वर्ष राष्ट्रिय भलिबल टिमबाट अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिनिधित्व गरेका विष्णु मास्केले नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको टिमबाट क्लबस्तरको प्रतियोगिता खेले । राष्ट्रिय खेलकुदमा समावेश गरिदिएको भए संस्थानको टिमले निरन्तरता पाउँथ्यो कि जस्तो उनलाई लागेको छ । ‘मैले सुरुमा आयल निगमबाट खेलें । हामीले वर्षमा ४–५ प्रतियोगिता खेल्थ्यौं, ती काठमाडौंमै आयोजना हुन्थे । पछि विद्युत् प्राधिकरणमा स्थायी नियुक्तिसहित अनुबन्ध भएँ,’ प्राधिकरणमा लेखापालको रूपमा कार्यरत मास्केले भने, ‘अहिलेको आर्मी/पुलिसको टिमजस्तै राम्रो खेल्नेबित्तिकै संस्थानले टिममा बोलाइहाल्थ्यो ।’सशस्त्र प्रहरीका महानिरीक्षक बनेका दुर्जकुमार राई लामो समय अन्तर्राष्ट्रिय भलिबल खेलाडीको रूपमा रहे । कोसी अञ्चलको टिमबाट राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेलेका उनले संस्थानको टिमबाट खेलेनन् । संस्थानले खेलकुद क्षेत्रमा लगानी निरन्तरता दिन नसक्नुमा सम्बन्धित संस्थानकै आर्थिक संकट जिम्मेबार रहेको उनको अनुभव छ । ‘सार्वजनिक संस्थानहरू कालान्तरमा घाटामा जान थाले । हिमाल सिमेन्टको हविगत हामी सबैले देखिहाल्यौं । त्यसबाहेक संस्थानको नेतृत्व परिवर्तन भइराख्दा नेतृत्वअनुसार खेलकुद रणनीति बन्ने गर्दथ्यो । खेलकुद नबुझेका नेतृत्वले टिमलाई निरन्तरता दिनु भनेको खर्च बढाउनु हो भन्ने मानसिकता राख्न थाले र खेलकुदमा लगानी हट्यो,’ राईले भने ।सुनसरी भलिबल पेजपूर्वखेलाडी मास्केले संस्थानलाई खेलकुदमा आकर्षित गर्न सरोकारवाला निकायजस्तै नेपाल भलिबल संघ र राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप) असमर्थ भएको गुनासो गरे । नेपाल भलिबल संघका महासचिव जितेन्द्रबहादुर चन्दको पनि यो भनाइमा आंशिक स्वीकारोक्ति छ । ‘यसमा केही राजनीतिक कुराहरूले पनि असर गरेको जस्तो लाग्छ । त्यसबाहेक त्यतिबेला संस्थानहरू आर्थिक रूपमा धराशायी बनेका थिए र खेलाडीहरू पनि अधिक महत्त्वाकांक्षी भएका थिए । संस्थानको जागिरमा रहेका केही खेलाडीहरू विदेश पलायन भए । कतिसम्म भने भलिबल संघका तत्कालीन अध्यक्ष नै पलायन भए,’ चन्दले भने, ‘तत्कालीन सदस्य–सचिव शरदचन्द्र शाहले आफ्नो पहुँचसमेतको प्रयोग गरी संस्थानमार्फत भलिबलमा लगानी भित्र्याएका हुन् । तर भलिबल संघका तत्कालीन नेतृत्वले त्यसलाई दिगो राख्न सकेन । उनीहरूले राष्ट्रिय खेलकुदमा संस्थानको टिम समावेश गर्ने पहल गर्नुपर्थ्यो ।’त्यतिबेला धराशायी भएका भनिएका संस्थानमध्ये केही संस्थानहरू अहिले आर्थिक रूपमा सुदृढ छ । त्यसो भए उनीहरूलाई पुनः भलिबलमा आकर्षित गरी घरेलु भलिबललाई प्रतिस्पर्धात्मक र खेलाडीको आर्थिक सुरक्षाका लागि पहल गर्न सकिन्छ त ? महासचिव चन्द भन्छन्, सकिन्छ । तर अहिलेसम्म संघले त्यस्तो पहल चाहिँ गरिसकेको छैन । ‘नेपाल विद्युत् प्राधिकरण, राष्ट्र बैंक, आयल निगम, कृषि विकास बैंकलगायतको आर्थिक अवस्था अहिले सुदृढ छ । भलिबल राष्ट्रिय खेल भइसकेको अहिलेको स्थितिमा उनीहरूलाई यो खेलमा पुनः लगानी गर्न पहल गर्न सकिन्छ । तर अहिलेसम भएको छैन,’ उनले थपे । यद्यपि राष्ट्रिय वाणिज्य बैंकको प्रायोजनमा राष्ट्रियस्तरको भलिबल प्रतियोगिता भइरहेको छ । 