नयाँ विश्वविद्यालय धेरै भए
रैथाने विश्वविद्यालय खोल्नुपर्ने पक्षमा सामाजिक सञ्जालमा आएका केही बौद्धिकका विचार ओझेल नपर्दै बागमतीमा सार्वजनिक विश्वविद्यालय खोल्ने अर्को उद्घोष आयो । यसभन्दा अघि पनि प्रदेशपिच्छे अनगिन्ती विश्वविद्यालय खोल्ने घोषणा हुँदै आएको पृष्ठभूमिमा केही प्रश्न खडा भएका छन् ।
रैथाने विश्वविद्यालय खोल्नुपर्ने पक्षमा सामाजिक सञ्जालमा आएका केही बौद्धिकका विचार ओझेल नपर्दै बागमतीमा सार्वजनिक विश्वविद्यालय खोल्ने अर्को उद्घोष आयो । यसभन्दा अघि पनि प्रदेशपिच्छे अनगिन्ती विश्वविद्यालय खोल्ने घोषणा हुँदै आएको पृष्ठभूमिमा केही प्रश्न खडा भएका छन् ।हाम्रो शैक्षिक गन्तव्य के हो ? हामी कता लाग्दै छौं ? नयाँ विश्वविद्यालय खोल्दै जाने, पुरानालाई थाङ्नामा सुताउने बुद्धि रातारात कसरी पलाउँछ ? यसको पछाडिको अर्थशास्त्र, विज्ञान वा समाजशास्त्र के हो ? वा, यी सबै फगत राजनीतिक स्टन्टबाजी मात्र हुन् ? विश्वविद्यालयका कुरा गर्दा हामी कहाँ छौं, हेरौं । सन् १८५४ मा दरबार हाइस्कुलको स्थापना भएको ६४ वर्षपछि कलकत्ता विश्वविद्यालयको सम्बन्धनमा १९१८ मा त्रिचन्द्र कलेजको स्थापना भएसँगै उच्च शिक्षामा पहिलो पटक हाम्रो आफ्नै पहुँच भएको मान्न सकिन्छ । त्रिचन्द्र कलेज स्थापना भएको ४० वर्षपछि १९५९ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालय र त्यसको २७ वर्षपछि १९८६ मा संस्कृत विश्वविद्यालयको स्थापना भयो । यसरी नेपालमा पहिलो सरकारी विद्यालय र पहिलो कलेज, पहिलो कलेज र पहिलो विश्वविद्यालय एवं पहिलो र दोस्रो विश्वविद्यालयबीचको सरदर अन्तर ४५ वर्षजति हुन आउँछ । यस कालखण्डमा उच्च शिक्षाको ठाडो र तेर्सो विकासक्रम हेर्ने हो भने उदेकलाग्दो देखिन्छ । तथापि, विश्वविद्यालयको स्थापनासँगै विद्यालयतहमा अध्ययनरत विद्यार्थी संख्या र विश्वविद्यालय सञ्चालनका लागि चाहिने दक्ष जनशक्तिको अंकगणीतको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ ।सन् १९९० को दशकलाई नेपालमा विश्वविद्यालय स्थापनाको स्वर्णिमकाल मान्न सकिन्छ । यसै दशकमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको एकछत्र साम्राज्यलाई तोड्दै नयाँ विश्वविद्यालय खोल्ने क्रम सुरु भयो । १९९१ मा काठमाडौं विश्वविद्यालय, १९९४ मा पोखरा, १९९७ मा पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय एकपछि अर्को गर्दै खोलिए । यो क्रम २००० को दशक र त्यसपछि पनि निरन्तर चलिरह्यो । २००५ मा लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय, २०१० मा सुदूरपश्चिम, मध्यपश्चिम र कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयको स्थापना भयो । त्यसै गरी, २०१६ मा नेपाल खुला विश्वविद्यालय, २०१७ मा राजर्षि जनक र २०१९ मा गण्डकी विश्वविद्यालय स्थपना भए । यी विश्वविद्यालयहरूको स्थापनासँगै केही विश्वविद्यालयस्तरकै स्वायत्त स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानहरू पनि थपिए । सन् १९९५ मा बीपी कोइराला, २००२ मा राष्ट्रिय (वीर अस्पताल), २००८ मा पाटन, र २०११ मा कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान क्रमशः स्थापित भए । सन् २०१८ मा मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान र २०१९ मा मनमोहन प्राविधिक विश्वविद्यालयको स्थापनासँगै प्रादेशिक विश्वविद्यालय खोल्ने क्रम पनि सुरु भयो । लगत्तै, २०२१ मा मधेश कृषि, २०२२ मा लुम्बिनी प्राविधिक र मधेश विश्वविद्यालय स्थापना भए । गेटामा सहिद दशरथ चन्द, मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि, राष्ट्रिय प्रतिरक्षा, योगमाया आयुर्वेद, पशुपति हिन्दु विश्वविद्यालय आदिको चर्चा पनि धेरै अघि बढिसकेको छ । यसरी १९९० देखि २०२२ सम्म ३२ वर्षको समयमा खुलिसकेका र खुल्दै गरेका समेत गरी लगभग ३० वटा केन्द्रीय तथा प्रदेशस्तरका विश्वविद्यालय भइसकेका छन् ।अब विद्यार्थीका कुरा गरौं । सन् १९९० ताका एसएलसी उत्तीर्ण हुने विद्यार्थीको संख्या ५०,००० भन्दा कम रहेको तथ्यांक भेटिन्छ । २०२२ सम्म आइपुग्दा कक्षा १२ को परीक्षा दिएका ३,६३,००८ जनामध्ये १,७४,५९८ अर्थात् ४८ प्रतिशत विद्यार्थीले मात्र योग्यता स्तरसहित प्रमाणपत्र प्राप्त गरे भने ५२ प्रतिशत विद्यार्थीको योग्यता स्तरविहीन रह्यो । अर्थात्, २०२१ मा १,७४,५९८ विद्यार्थी उच्च शिक्षाका लागि योग्य रहे । यिनै विद्यार्थी अहिले भइरहेका, खुल्दै गरेका र खोल्न प्रयासरत विश्वविद्यालयका लागि स्रोत हुन् । स्मरणीय छ, १९९० सम्म प्रवीणता प्रमाणपत्र तह (कक्षा ११–१२) उच्च शिक्षाको प्रारम्भिक तहका रूपमा थियो भने १९९० पछि प्रवीणता प्रमाणपत्र तहलाइ विद्यालय शिक्षाकै रूपमा समाहित गरियो । सन् २०२२ सम्म आइपुग्दा, विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको तथ्यांकका आधारमा के भन्न सकिन्छ भने, हामीसँग २० भन्दा बढी विश्वविद्यालय र १,४४० आंगिक तथा सम्बन्धनप्राप्त कलेजहरू सञ्चालनमा छन् । तिनमा लगभग ४,६१,००० विद्यार्थी विभिन्न तहमा र विभिन्न विषयमा अध्ययनरत छन् । सरसर्ती हेर्दा, एउटा कलेजको भागमा ३२० विद्यार्थी पर्ने रहेछन् । यसलाई ४ वर्षे ब्याचलर, २ वर्षे मास्टर र ४–५ वर्षे डाक्टर डिग्री प्रोग्राममा बाँड्दा एउटा प्रोग्राममा लगभग ३२ जनाको हिसाब निस्किन्छ । ३२ जनालाई विषयगत विधा (जस्तै- शिक्षाशास्त्र, आर्ट्स , विज्ञान, कमर्स, म्यानेजमेन्ट, इन्जिनियरिङ इत्यादी) मा बाँड्दा ५–७ जनाभन्दा बढी पर्दैनन् । विश्वविद्यालय अनुसार विद्यार्थी वितरण हेर्ने हो भने त थुप्रै विश्वविद्यालयको कन्तबिजोग देखिन्छ । कुल विद्यार्थी संख्यामध्ये त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा मात्रै ७५ प्रतिशत, पोखरामा ७, पूर्वाञ्चलमा ६, काठमाडौंमा ३, मध्यपश्चिममा २.५ र सुदूरपश्चिममा २.४ प्रतिशत गरी माथिका ६ वटा विश्वविद्यालयमा ९६ प्रतिशत विद्यार्थी छन् भने बाँकी १४ विश्वविद्यालयमा ४ प्रतिशत मात्र । यसरी माथिका ६ विश्वविद्यालय र तिनका १,३५२ कलेजमा सरदर विद्यार्थी संख्या ३३० छ भने बाँकी १४ विश्वविद्यालय र तिनका ८८ कलेजमा जम्मा १५७ जना विद्यार्थी पर्न आउछन् । सिंगो गण्डकी विश्वविद्यायलयमा मात्र २०१ विद्यार्थी छन् भने राजर्षि जनकमा ४१७ र लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयमा ४८२ जना । यति विद्यार्थी संख्याले त एउटा प्राथमिक विद्यालय पनि राम्ररी चल्न सक्दैन । यति कुरा जान्दाजान्दै पनि किन थप विश्वविद्यालय खोल्ने कुरा पटकपटक आइरहन्छ ?अब केही अर्थशास्त्रका कुरा गरौं । अहिले नेपालका ठूला र चलेका विश्वविद्यालयहरूको तथ्यांक हेर्दा स्पष्ट हुन्छ, यी सबैका पछाडि निजी कलेजलाई दिइने सम्बन्धन र आर्थिक कारक महत्त्वपूर्ण छन् । विगत र वर्तमानमा भइरहेका तालाबन्दी, विद्यार्थी तथा प्राध्यापकहरूले गर्ने गतिरोध, राजनीतिक दलहरूको प्रत्यक्ष हस्तक्षेपका पछाडि निजी कलेज खोल्न दिइने सम्बन्धन र त्यसभित्र लुकेको आर्थिक लाभको कुरा नै प्रमुख कारण हुन्छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयले हालसम्म ५५४, पूर्वाञ्चलले १०६, पोखराले ५८, काठमाडौंले १५, लुम्बिनी बौद्धले ९, कृषि वन विज्ञानले ७, संस्कृतले ३ र मध्यपश्चिमले १ गरी ७५३ निजी कलेज सम्बन्धनमा चलिरहेका छन् । बाँकी विश्वविद्यालयहरूले सम्बन्धन दिन भ्याएका छैनन् वा तालमेल मिलिरहेको छैन । सम्बन्धनमा चलिरहेका कलेजको नियमित अनुगमन र नियमन, परीक्षा, स्तरीकरण इत्यादिका नाममा पनि बेग्लै लाभहानिको कुरो हुँदो रहेछ, जुन थप खोजको विषय हुन सक्छ । समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणका कुरा गरौं । देशभित्रै उत्कृष्ट विद्यालय, विश्वविद्यालय हुनु निश्चय पनि सबैका लागि गर्वको विषय हो । विश्वविद्यालय शिक्षा लिने र दिने थलो मात्र नभएर सिंगो देशको पहिचानको विषय पनि हो । त्यसैले देश–विदेशमा ख्याति कमाएका लब्धप्रतिष्ठ व्यक्तित्वहरूको नामले विश्वका कतिपय ठूला तथा नाम चलेका विश्वविद्यालयहरू सुशोभित भएका छन्; जस्तै— लिंकन, हार्वर्ड, जर्ज वासिङ्टन, जवाहरलाल, आगा खान आदि–इत्यादि । यसकै सिको गर्दै हामीले पनि हाम्रा विश्वविद्यालयलाई राजा तथा नेताहरूका टाउकापिच्छे खोल्दै गएका छौं । पूर्वराजाहरू त्रिभुवन र महेन्द्रपछि बीपी, मनमोहन, मदन भण्डारी आदिका नाममा विश्वविद्यालय खुलिसके भने, दशरथ चन्द, योगमायाका नाममा आउँदै छन् । त्यसै गरी, आस्थाका नाममा राजर्षि जनक, लुम्बिनी बौद्ध चलिरहेका छन् भने पशुपति हिन्दु विश्वविद्यालय खोल्ने क्रम सुरु भएको छ । जातजाति, भाषा र पहिचानका आधारमा पनि विश्वविद्यालय खोल्नुपर्छ भन्ने आवाज सदन र मोफसलमा उठिसकेको छ । हिमालय, पर्यावरण, पर्यटन आदिका कुरा पनि नचलेका होइनन् । विश्वविद्यालय खोल्ने कुरासँग व्यक्तिको प्रतिष्ठा पनि जोडिँदो रहेछ, त्यसैले पनि अहिलेको होडबाजी चलिरहेको हुन सक्छ । अब राजनीतिका कुरा गरौं । हाम्रा विश्वविद्यालयहरू शैक्षिक क्रियाकलापमा भन्दा पनि राजनीतिको जन्मथलोका रूपमा बढी नै सक्रिय छन् । विद्यार्थी, प्राध्यापक, कर्मचारीसहित निजी कलेज सञ्चालकहरूसमेतका आ–आफ्नै दलगत संघ–संगठनहरूले हाम्रा विश्वविद्यालयहरू छपक्कै छोपिएका छन् । भीसीदेखि प्राध्यापक सम्मको नियुक्तिमा दलगत भागबन्डा र हस्तक्षेप नौलो कुरा रहेन । निजी कलेज, खास गरी मेडिकल कलेज चलाउनका लागि दिइने सम्बन्धनका विषयले संसद् र मोफसल पटकपटक तातेका पनि छन् । उदाहरणका लागि, काठमाडौं विश्वविद्यालयले बी एन्ड सीलाई सम्बन्धन दिने विवाद राम्रै चर्चाको विषय बनेको सर्वविदितै हो । यो त एउटा प्रतिनिधि उदाहरण मात्र हो । सबै विश्वविद्यालयका यस्तै आ–आफ्नै कथाव्यथा प्रशस्तै छन् । अहिलेका थुप्रै नेताको पृष्टभूमि पनि विद्यार्थी राजनीति नै हो । विश्वविद्यालयहरू राजनीतिका लागि क्याडर तयार गर्ने र राजनीतिक लाभका लागि दलगत विद्यार्थी, प्राध्यापक, कर्मचारीहरूलाई उफारेर सडक तताउने, बन्द–हडताल गर्ने र राज्यलाई ठप्प बनाउने अचूक हतियार बनेको विषय पनि नौलो रहेन । कदाचित्, राजनीति र विश्वविद्यालय एकअर्काका परिपूरक बनिरहेका छन् भन्दा फरक नपर्ला । त्यसैले अहिलेकै सोच र मानसिकता रहेसम्म नेपालमा राजनीतिशून्य र विशुद्ध शिक्षण सिकाइमा केन्द्रित विश्वविद्यालयको कल्पना गर्न सकिँदैन । अब खुल्ने विश्वविद्यालयको हविगत पनि यस्तै हुने पक्कापक्की नै छ ।विश्वविद्यालयभित्रका राजनीति, समाजशास्त्र र अर्थका कुरा जति महत्त्वपूर्ण छन्, त्यति नै गम्भीर र मननीय विश्वविद्यालय ‘खोल्ने’ हो कि ‘चलाउने’ हो भन्ने सोच पनि हो । खोल्नका लागि मात्र हो भने धेरै प्रश्न गर्नैपरेन । चलाउनका लागि हो भने एक छिन सोचौं । अहिलेसम्म खुलेका विश्वविद्यालयहरूका लागि नै हमीसँग अपर्याप्त विद्यार्थी छन् । एसईई गर्ने धेरै विद्यार्थीको लक्ष्य विश्वविद्यालय नभएर खाडी मुलुक नै हो भन्ने कुरा अब बुझ पचाइरहनु पर्दैन । विद्यार्थी संख्या नपुगेर काठमाडौं विश्वविद्यालयका विभिन्न संकायले भर्खरै आफ्ना प्रोग्रामहरू हटाउने निर्णय गरेका थिए भने कतिपय विश्वविद्यालयले शून्य विद्यार्थी हुँदा पनि प्रोग्रामको नामचाहिँ राखिरहेकै छन् । अमेरिका, बेलायत, अस्ट्रेलियामा गल्लीगल्ली र चोकचोकमा विश्वविद्यालय छन्; हामीकहाँ किन नहुने भन्नेहरूको पनि कमी छैन हामीकहाँ । यसरी गफ हान्दा, ती मुलुकहरूमा स्वदेशी र विदेशी विद्यार्थीको उत्तिकै आकर्षण रहेको वास्तविकता पनि बुझ्नुपर्ने हुन्छ । हामीकहाँ विदेशीको कुरै नगरौं, स्वदेशीकै आकर्षण बढाउन सके पनि भइरहेका विश्वविद्यालयहरूले राहत पाउने थिए । तर विडम्बना, यो कन्त बिजोगका पछाडि हाम्रै भूमिका शंकारहित रहेन । शिक्षाका अभियन्ता, शिक्षाविद् भनाउँदा हामी नै यस्ता गैरउत्पादनशील विचारका पृष्ठपोषक त भइरहेका छैनौं ? कोहीले नयाँ विश्वविद्यालय बनाउने नाममा भीसीको कुर्सी समातेर बसिसके, कोही समिति बनाएर पद ओगटेर बसेका छन् भने कोही सांसद र मन्त्रीहरूको अघिपछि धाइरहेका छन् । यस्तै उक्साहटमा प्रदेशपिच्छे विश्वविद्यालय घोषणाको लहर सुरु भएको छ । नया विश्वविद्यालय खोल्नका लागि नेताहरूलाई रिझाउन सक्ने तपाईंहरूको तागत भइरहेका विश्वविद्यालयलाई समेट्ने र सुधार्ने काममा लगाउन पाए ! नयाका लागि आर्थिक सहयोग जुटाउन उद्योगपति–व्यवसायीलाई खुसी पार्न सक्ने तपाईंहरूको ल्याकत भइरहेका विश्वविद्यालयको क्षमता तथा पूर्वाधार अभिवृद्धिमा खर्च गर्न पाए ! विभिन्न बहाना सृजना गर्दै नयाका लागि विचार र समय खर्चिन सक्ने तपाईंहरूको समय र विचार भइरहेकाको पूर्वाधार र गुणस्तर विकासका लागि अलिकति पनि खर्चिन पाए ! नेताहरूको चाकडीमा धाउँदैमा बितिरहेको तपाईंहरूको समय भइरहेका विश्वविद्यालयमा राजनीतिक अतिक्रमण रोक्नका लागि खर्चिन पाए उच्च शिक्षाको मुहार फेर्न समय लाग्दैन । हेक्का रहोस्, ‘शिक्षाको विकास’ र ‘विकासका लागि शिक्षा’ दुई नितान्त फरक अवधारणा हुन्; एउटै सिक्काका दुई अभिन्न पाटा हुन् । तर अफसोस, हामी प्रायः एकतर्फी रूपमा ‘शिक्षाको विकास’ का कुरा मात्रै बोकेर दौडिरहेका छौं । विश्वविद्यालय खोल्ने लहडपछाडिको चिन्तन पनि शिक्षाको विकासमा मात्रै सीमित देखिन्छ । ‘विकासका लागि शिक्षा’ को विषयले खोल्नेभन्दा पनि किन र केका लागि भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्छ । विश्वबजारका लागि भन्दा पनि देशभित्रकै आवश्यकता र उपादेयताका कुरामा हाम्रो सोच केन्द्रित हुन जरुरी छ । त्यसैले कृपया, विश्वविद्यालय खोल्ने क्रमलाई रोकौं । अब त अति नै भयो ।कार्की शिक्षाविद् हुन् ।