जसको गीत बजाउन एक बोरा फर्माइस आउँथ्यो...
कहिलेकाहीँ उनी ठूलो दर्शकबीच आफूलाई गाइरहेकी पाउँथिन् । फूलले सजिएको सुन्दर मञ्च । त्यही मञ्चको एकल साँझमा एक्लै प्रस्तुति दिइरहेकी हुन्थिन् उनी । सबै दर्शक गीतमा झुम्दै गरेको यही सपनाले तारन्तार पच्छ्याएपछि गायिका तीर्थकुमारी थापाले एकदिन छोरा सुरजलाई त्यसबारे सुनाइन्, 'एकल साँझमा गाइरहेको मात्र देख्छु । एकचोटी एकल साँझ गर्न पाए नि हुन्थ्यो !' 
काठमाडौँ — कहिलेकाहीँ उनी ठूलो दर्शकबीच आफूलाई गाइरहेकी पाउँथिन् । फूलले सजिएको सुन्दर मञ्च । त्यही मञ्चको एकल साँझमा एक्लै प्रस्तुति दिइरहेकी हुन्थिन् उनी । सबै दर्शक गीतमा झुम्दै गरेको यही सपनाले तारन्तार पच्छ्याएपछि गायिका तीर्थकुमारी थापाले एकदिन छोरा सुरजलाई त्यसबारे सुनाइन्, 'एकल साँझमा गाइरहेको मात्र देख्छु । एकचोटी एकल साँझ गर्न पाए नि हुन्थ्यो !' आमाको इच्छालाई संगीतकारसमेत रहेका छोरा सुरज(कुमार थापा)ले नबुझ्ने कुरै भएन । अनि सुरु भयो, 'तीर्थ कुमारी स्वर्णीम साँझ'को तयारी । तीर्थ कुमारीको सपना अब विपनामा परिणत हुँदैछ, यही मंसीर ८ मा । जीवनकै पहिलो एकल साँझलाई लिएर ७० वर्षीया गायिका निकै उत्साहित छिन् ।'पहिला जतिकै गाउन नसकिने पो हुन्छु कि भन्ने मनमा डर छ । तर, हौसला बढी छ । मेरो छोराले यो इच्छालाई पूरा गरिदियो,'नजिकै रहेको छोरालाई हेर्दै तीर्थकुमारीले भनिन् । यसअघि पनि टेलिभिजनका कार्यक्रममा तीर्थकुमारीले एकल प्रस्तुति दिएकी छन् । तर, ठूलो दर्शकबीचको यो एकल साँझ जीवनकै पहिलो रहेको उनी सुनाउँछिन् । 'म त खाँदिन कुवाको पानी', 'ढुंगे बगर माया', 'झम्के फूली नाकैमा बुलाकी', 'बारीको डिलमा ओखरबोट', 'उकालीमा पनि हजुर मटर जाँदो रैछ', 'माछी मार न हो दाइ' लगायतका दर्जन बढी गीतलाई करिव २ घण्टा एकल साँझमा थापाले पस्कनेछिन् ।बुढ्यौली शरीरले मञ्चमा कतिञ्जेल साथ देला ? भन्ने पीर छ । तर, दर्शकको उपस्थितिले त्यही पीरलाई पनि उर्जामा बदलिदिनेमा उनी निर्धक्क सुनिन्छिन् । खासमा गायिका थापाले आफ्ना गीत चर्चामा आउँदा कहिल्यै एकल साँझबारे सोचिनन् । उनी सरकारी जागिरे । जागिरबाट समय निकालेर गीत रेकर्डिङ गर्दैमा विगत दिन बिते । त्यतिबेला गाउन पाउनु नै थापाका लागि ठूलो विषय हुन्थ्यो । गायनमा अकस्मात प्रवेश पाइन् ।खासमा उनका हजुरबुवा भजन मण्डलका गुरु । बुवा बाँसुरी वादक । फूपूहरु गाउने गर्थे, आमा गाउँथिन् । सानैदेखि सांगेतिक माहोलमा हुर्किन्, तीर्थकुमारी । घरको रेडियोमा तारादेवी, नारायण गोपाल, वच्चु कैलाश, प्रेमध्वज प्रधान, अरुणा लामाहरु गुञ्जन्थे । उनी त्यही गीत सुन्दै गुनगुनाउँथिन् । भूमीसुधार मन्त्रालयमा जागिरे हुँदा पनि गीत गुनगुनाइरहने बानी हटेन ।कति पटक शाखामा गीत गुनगुनाउँदा हाकिमले गुनासो गर्थे, 'कामै छोडेर गाउन गए भइहाल्यो नि ।' तर संगीतप्रतिको लगाव हटेन ।रेडियो नेपालको पहिलो रेकर्डिङको किस्सा त गजब्बकै छ । २०२८ ताका उनी तारादेवीको ठूलो प्रशंसक । तारादेवीलाई हेर्न साथीसँग रेडियो नेपाल पुगिन् । त्यतिबेलै रेडियो नेपालका गणेश परियारले उनलाई प्रश्न गरे, 'बहिनीहरु गीत गाउन आएको हो ?' उनको प्रश्नमाथि तीर्थले प्रतिप्रश्न गरिहालिन्, 'हामीले पनि गाउन पाउँछौं र ?' उनले इच्छा प्रकट गर्नासाथ हार्मोनियममा गणेशले उनको स्वर सुने । भोलिपल्टै मन्त्रालयमा फोन आयो, 'रेडियो नेपालमा तपाईंको रेकर्डिङ छ, झट्टै आउनुपर्‍यो ।'त्यतिबेला स्वर परिक्षणका लागि चार गीत गाउनु पर्थ्यो । भजन, राष्ट्रिय, आधुनिक र लोकगीतमा स्वर परिक्षण गर्नुपर्थ्यो । आधुनिकतर्फ तीर्थकुमारीको नाम निस्कियो । त्यसपछि त विस्तारै रेडियोमा रेकर्डिङ बढ्न थाल्यो । 'नव संगीत' भन्ने कार्यक्रममा तीर्थकुमारीका गीतमा फर्माइस बढ्न थाल्यो । यसरी तीर्थ कुमारीले हजार बढी गीतहरुमा स्वर दिइन् । नेपालीसँगै नेपाल भाषाका गीत गाइन् । आधुनिकमा नाम निकाले पनि लोकगीततर्फ तीर्थले आफूलाई स्थापित गराइन् । 'त्यतिबेला आधुनिक गाउन ६ महिना कुर्नु पर्थ्यो । आधुनिक गाउने धेरै थिए । मैले विस्तारै लोकगीत गाएँ । मलाई पनि लोकगीत नै मनपर्न थाल्यो,' उनी सुनाउँछिन् । जागिर र संगीतलाई सँगसँगै लैजान सहज थिएन । कहिलेकाहीँ हाकिमको नमिठो वचन सुन्नुपर्थ्यो । रेकर्डिङका लागि रेडियो नेपाल पुग्दा उता अफिसको टेबलमा अर्जेन्ट काम आइपर्थ्यो । हाकिम रिसाउँदै भन्थे, 'भएन यसरी । गीत गाउनेलाई अन्त काज पठाउनुपर्‍यो ।'उनी गीत छोड्न सक्दिनन् थिइन्, त्यसैले साथीहरुको सहयोग लिन्थिन् । कामलाई असर नपर्ने मेलो मिलाएर गाउन पुगिहाल्थिन् । त्यतिबेला भूमीसुधारको प्रशासनतर्फ कार्यरत थिइन् । त्यो समय जग्गाको काम धेरै हुन्थ्यो । अफिस र संगीतलाई सन्तुलन बनाउन संघर्ष नै गर्नुपरेको उनी सुनाउँछिन् । संगीतमा तीर्थले परिवारको साथ पाइन् । समाजले कुरा काट्थे, 'जागिरे भन्छ, रातबेरात घर आइपुग्छे ।' त्यतिबेला छोरी अबेर घर आइपुग्नु नै ठूलो विषय हुन्थ्यो । बिहेपछि पनि धेरैले तीर्थकी सासुलाई भन्ने गर्थे, 'तपाईंको बुहारी कति अबेर घर आइपुग्दिरहेछ । ' तर, घर परिवारको सहयोगले नै यस्तो भनाइहरु छिचोल्दै अघि बढ्ने साहस मिलेको उनी सुनाउँछिन् ।'गीत गाउन पाउँदा फुरुङ्गै हुन्थें । धेरै ठूलो काम गर्न पाए भन्ने हुन्थ्यो,' उनी ती दिन सम्झिँदै भन्छिन्, 'अबेर घर पुग्दा कहिल्यै श्रीमान रिसाउनु हुन्नथ्यो । उहाँ बच्चालाई काखी च्यापेर पर्खिरहनु भएको हुन्थ्यो ।' हाकिमको नमिठो वचन सुन्दा त उनी गीत नगाउने सोचले केही दिन चुप बस्थिन् । त्यसपछि फेरि छटपटी सुरु भइहाल्थ्यो । हाकिमलाई बिन्ती गरेरै पनि रेकर्डिङमा पुग्थिन् । हुलाकसेवाको एउटै शाखामा थिए, कमेडियन गोपालराज मैनाली र तीर्थकुमारी । गोपालराज जहिल्यै टेबल ठटाएर बस्थे । तीर्थकुमारी काम गरिरहँदा पनि गीत गुनगुनाइरहन्थिन् । उनी दुईबाट वाक्क हाकिम कहिलेकाहीँ भन्थे, 'होइन मेरै शाखामा किन टेबल ठटाउनेदेखि गीत गाउने आइपुग्छन् ।' हाकिमको यस्तो प्रतिक्रियापछि एकाउन्टबाट प्रशासन विभागतिर सरिन् । भूमी सुधारमा अस्थायी हुँदै लोकसेवामा नाम निकालेर तीर्थकुमारीले हुलाकसेवामा ना.सु भइन् । हुलाकपछि तीर्थकुमारीले संचार मन्त्रालय रोजिन् । हुन त अर्थ रोजेर भन्सारतर्फ कमाउन बाटो रोज्न सक्थिन् । तर, गीत गाउने चाहनाले नै संचार मन्त्रालय रोजेको तीर्थकुमारी सुनाउँछिन् । त्यसपछि उनी रेडियो नेपालमा अधिकृत भएर १५ वर्ष बिताइन् । २०६६ मा अवकास पाएकी तीर्थले त्यही रेडियो नेपालमा कति गीत रेकर्डिङ गरिन् ती सम्झना विस्तारै मानसपटलबाट हराउँदै गएको छ । तर, रेडियो नेपालले बोलाएको भोलिपल्टै गाएको पहिलो गीतको सम्झना ताजै छ, 'कहिलेमा हुने होला नानी' । त्यसपछि 'कति साह्रै जमेको पिरती, बीच्चमै छुट्यायो' गाइन् । त्यतिबेला उर्मिला भन्ने एकजना दिदीले पटूकाभरी गीत बोकेर रेडियो नेपाल आइपुगेकी थिइन् । ती गीत कसलाई गाउन दिने त ? छलफल भइरहेको थियो । उनी अर्कै गीत गाउन पुगेकी थिइन् । ती गीतमा महिलाको स्वर चाहिने भएपछि तीर्थले गाउन पाइन्, 'खाजा र खाने पातला पूरी, आलुको तरकारी' । त्यतिबेलाको फुटबल खेलमा यो गीत निकै घन्कन्थ्यो । विस्तारै तीर्थकुमारीलाई गीतले व्यस्त बनायो । त्यसपछि गाइन्, 'ढुंगे बगर माया' ।त्यतिबेला रेडियो नेपालमा शुक्रबार रेकर्डिङ हुन्थ्यो । एकदिन उनी एक घण्टा ढिला पुगिन्, गीत पाउन नपाइने देखेपछि फर्कँदै थिइन् । त्यहीबेला नातिकाजीले सोधे,'यहाँ ड्वेट गीत छ एउटा । त्यो गाउनु पर्‍यो ।' त्यसपछि लालबहादुर खातीसँग मिलेर स्वर दिएको त्यही 'ढुंगे बगर माया' चर्चामा आयो । रेडियोमा फर्माइस बढ्यो ।'त्यतिबेला तीर्थकुमारीको गीतमा एक बोरा फर्माइस आउँछ भन्थ्यो, रेडियो नेपालमा,' उनले सम्झिन् ।लोकगीतमा चर्चा बढेपछि मिलिट्री गणको वार्षिक उत्सवमा तीर्थकुमारीले गाउनुपर्ने भयो । मिलिट्री गणमा गाउन सुरुमा पतिले अनुमति दिएनन् । तर, रेडियो नेपालकै दाजूहरुले पतिलाई मनाइदिएपछि गाउन पाइन् । कालीप्रसाद गणको वार्षिक उत्सवमै उनले गाएकी थिइन्, 'म त खाँदिन कुवाको पानी' । त्यहाँ गाइएका २/४ गीत तीर्थकुमारीलाई असाध्यै मन परेको थियो । तर, रेकर्डिङको प्रस्ताव राख्न पाएकी थिइनन् । कर्णेल आफैंले कार्यक्रम सकिएपछिको अर्को भेटमा भने, 'तपाईंको स्वरमा यो गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गर्दा कस्तो होला ?' उनले तुरुन्तै 'हुन्छ' भनिदिइन् ।'मलाई त्यो गीत एकदमै मन पर्‍यो । कर्णेलले अनुमति दिएपछि त्यो गीत रेडियो नेपालमा सुनाए । सुनाउने बित्तिकै यो गीत त राम्रोजस्तो लाग्यो भन्दै रेकर्ड गर्नुभयो,' उनले भनिन् । रेकर्डिङको भोलिपल्टदेखि गीतको फर्माइस बढ्यो । 'ढुंगे बगर माया'ले बजार तताउँदा तताउँदै यो गीतको फर्माइस बढ्यो । त्यतिबेलासम्म उनी हुलाकसेवामै थिइन् । गीतले तीर्थलाई पनि चर्चामा ल्याइदियो ।एकदिन दुई व्यक्ति एउटा गीतको प्रस्ताव लिएर उनी कहाँ आइपुगे । सुरेश खड्काको संकलन रहेको 'झम्के फूली नाकैमा बुलाकी'बोलको गीत उनलाई पनि मनपर्‍यो । गीतलाई तीन पुरुष र तीन महिलाको स्वरमा रेकर्ड गरियो । 'झम्के फूली नाकैमा बुलाकी' पनि चर्चामा । त्यसपछि चर्चामा आयो,'उकालीमा पनि हजुर मोटर जाँदो रैछ' ।भक्तपुरको कालीबक्स गणमा नृत्य/संगीत सिकाउने सुन्दर श्रेष्ठले गीतलाई संकलन गरेका थिए । त्यही गीत गाउन हिरादेवी राई र उनलाई रत्न रेकर्डिङ संस्थानमा बोलाइएको थियो । त्यतिबेलामा डिक्समा रेकर्ड भएको थियो । त्यो गीतसँगै चार गीत रेकर्ड गर्नु पर्ने भएपछि सुन्दरसँगै तीर्थले अरु गीत मागिन् । त्यो डिक्समा रहेका अरु गीत सम्झन अहिले तीर्थलाई हम्मेहम्मे पर्छ । तर, 'उकालीमा पनि हजुर..'बिर्सेकी छैनन् । अर्को चर्चित गीत 'माछी मार न'लाई भने संचारमन्त्रालय आएपछि गाएकी हुन् । २०३४ तिर यो गीत रेकर्ड भएको थियो । गाउनकै लागि तीर्थकुमारी कल्चर धाउन थालिन् । जागिर सकिने बित्तिकै कल्चरमा गाउन लालदरबार(अहिलेको याक एण्ड यती) पुग्थिन्, साँझको ५ बजे । ६ बजेदेखि अभ्यास हुन्थ्यो । अभ्यासपछि मञ्चमा अरुले नृत्य पस्कँदा उनी गाउँथिन् । कल्चरमै हुँदा 'माछी मार न'को प्रस्ताव आयो । नवीन ढुंगेल र सुर्य थुलुङ अनि उनीसहित हिरादेवी राई मिलेर यो गीतमा स्वर भरे । यो गीतले पनि गजब्बकै फर्माइस पायो । उनले कल्चरमा २० वर्ष गाइन् । कुनैबेला गाएरै पैसा कमाइन्छ भन्ने पनि हेउ थिएन तीर्थकुमारीलाई । रेडियो नेपालमा गाउँदा आफ्नो पालोमा गीत गाइदिन्थिन्, खुरुक्क अफिस फर्कन्थिन् । तर, एकदिन रेडियो नेपालकी कोइली माथेमा दिदीले भन्नुभयो, 'तिमीलाई पैसा चाहिँदैन ?' त्यसपछि रेडियो नेपालबाट ८ सयको चेक बुझिन् । आफ्नो तलबभन्दा कयौं गुणा धेरै पैसा पाउँदा उनी खुशीले दंग । त्यतिबेला एउटा गीतको २० रुपैयाँ पाइन्थ्यो । त्यसदिन साथीभाइलाई चिया खुवाइदिइन् । आफूले गाएका गीतहरुमा तीर्थलाई 'कति साह्रै जमेको पिरती'बोलको गीत साह्रै मनपर्छ । यो गीत त्यतिबेला यति चल्यो कि रेडियो नेपालको लाइब्रेरीबाटै हरायो । यही गीतलाई पनि तीर्थकुमारीले एकल साँझमा पस्कँने योजनामा छिन् ।तस्बिर : अंगद ढकाल