प्रभावकारी निर्णयका आधार
निर्णय अस्थिरतालाई स्थिरतामा बदल्ने प्रक्रिया हो । कुनै परिस्थिति र घटनाको ‘ब्रेक थ्रु’ हो । एउटा सार्वजनिक पदाधिकारी वा प्रशासकले सार्वजनिक शक्ति र स्रोत उपयोग गरी सङ्गठनलाई चलायमान बनाउन निर्णय गर्दछ । शासन, सेवा र विकासका क्रियाकलापलाई नतिजामुखी बनाउन पटक पटक निर्णय गर्नु पर्छ । निर्णय प्रशासनिक, विकासात्मक र आकस्मिक प्रकृतिका हुन्छन् । निर्णयहरू दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने नीतिगत र दैनिक कार्य फुकाउने कार्यात्मक ‘रुटिन’ प्रकृतिका हुन्छन् । निर्णयबाट राज्यका विभिन्न अङ्गका गतिविधि प्रभावित हुन्छन् । निर्णयहरू नियमनकारी, उत्प्रेरक र सन्तुलित स्वभावका हुन्छन् । संसद्ले बनाउने कानुन
निर्णय अस्थिरतालाई स्थिरतामा बदल्ने प्रक्रिया हो । कुनै परिस्थिति र घटनाको ‘ब्रेक थ्रु’ हो । एउटा सार्वजनिक पदाधिकारी वा प्रशासकले सार्वजनिक शक्ति र स्रोत उपयोग गरी सङ्गठनलाई चलायमान बनाउन निर्णय गर्दछ । शासन, सेवा र विकासका क्रियाकलापलाई नतिजामुखी बनाउन पटक पटक निर्णय गर्नु पर्छ । निर्णय प्रशासनिक, विकासात्मक र आकस्मिक प्रकृतिका हुन्छन् । निर्णयहरू दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने नीतिगत र दैनिक कार्य फुकाउने कार्यात्मक ‘रुटिन’ प्रकृतिका हुन्छन् । निर्णयबाट राज्यका विभिन्न अङ्गका गतिविधि प्रभावित हुन्छन् । निर्णयहरू नियमनकारी, उत्प्रेरक र सन्तुलित स्वभावका हुन्छन् । संसद्ले बनाउने कानुन होस् वा कार्यकारीको आदेश, घोषणा या न्यायपालिकाको आदेश वा फैसला; सबै निर्णय नै हुन् । सही समयमा सही निर्णय गरी प्रभावकारी कार्यान्वयन भएमा संस्थाको गरिमा, ख्याति र जनविश्वासमा बढोत्तरी हुन्छ । स्वीकारयोग्य, विश्वसनीय र न्यायोचित निर्णयको कार्यान्वयनमा प्रभावकारिता हुन्छ ।निर्णयमा ढिलाइ वा बदनियतपूर्वक भयो भने अनियमितता, कुशासन, भ्रष्टाचारलगायत विकृति र विसङ्गति बढ्छन् । निर्णय प्रक्रिया छिटोछरितो बनाउन सरकारी निर्णय सरलीकरण निर्देशिका–२०७५ र सुशासन ऐन–२०६४, नियमावली–२०६५ कार्यान्वयनमा छन् । त्यस्तै वित्तीय निर्णयहरू गर्न आर्थिक कार्यविधि तथा वित्तीय उत्तरदायित्व ऐन–२०७६ र नियमावली–२०७७ रहेका छन् । त्यस्तै सार्वजनिक खरिदसम्बन्धी विषय व्यवस्थित गर्न सार्वजनिक खरिद ऐन–२०६३ र नियमावली–२०६४ प्रचलनमा छन् । विषयगत कानुनमार्फत सम्बन्धित विषयको नियमन र व्यवस्थापन गर्ने व्यवस्था मिलाइएको छ । यद्यपि निर्णय नै नहुने एवं निर्णयको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुने प्रवृत्ति पनि छ । सार्वजनिक प्रशासनमा निर्णय निर्माण प्रक्रिया अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ । निर्णय नै नहुने, ढिलो निर्णय हुने, फितलो निर्णय हुने, कामचलाउ निर्णय हुने, अस्पष्ट निर्णय हुने, स्वार्थपूर्ण निर्णय हुने, समाधानभन्दा समस्या बल्झाउने प्रकृतिका निर्णय हुनु हुँदैन । हतारमा निर्णय गर्नु र फुर्सदमा पछुताउनु पनि हुँदैन । निर्णय नगरी अप्रत्यक्ष सुविधामा रम्नु वा गलत निर्णय गर्न उक्साउन पनि हुँदैन । स्वार्थको घाँटी जोडेर लाभ हासिल गर्ने सर्तमा निर्णय गर्नु हुँदैन । निर्णय नगरे के हुन्छ, मेरो जागिर खान सक्दैन, मेरो बढुवा रोकिँदैन भनी निर्णयबन्दीको अवस्था पनि निम्त्याउन हुँदैन । व्यावसायिक सिप, क्षमता र दक्षताको कमी, निर्णयकर्तामा अध्ययन अनुसन्धानको कमी, जोखिम नलिने सोच, नेतृत्वबाट प्राप्त भरोसा र विश्वासमा कमी, स्वार्थ समूहको लाभहानिको हिसाब निमिल्नुले यसमा असर गर्छ । यस्तै अति जान्नेसुन्ने हुनु, अपारदर्शी व्यवहार, अस्वस्थ प्रतिस्पर्धी सोच, सूचना तथा तथ्याङ्कको न्यून प्रयोग, कमजोर संस्थागत संस्मरण, क्याडर सिस्टम नहुनु, कमजोर उत्प्रेरणा, मनोबल र सकारात्मक सोच, लोभीपापी सोच र संस्कारले पनि निर्णय निर्माणमा असर गर्छ । देश र जनताका लागि आज महत्वपूर्ण निर्णय गरेँ भनेर गर्व गर्नेभन्दा पनि यो निर्णय गर्दा मलाई कस्तो क्षति बेहोर्नुपर्ने हो भन्ने मानसिकता भयो भने निर्णयकर्ताको मनोबल घट्छ । नियमनकारी निकायबाट राजनीतिक र प्रशासनिक नेतृत्वबिच हुने विभेदकारी अनुसन्धान र अभियोजनले समेत कामचोरहरू सल्बलाउने र कर्मशीलहरू धर्मराउने अवस्था उत्पन्न हुन्छ । यथास्थितिको सोच, संस्कार, शैलीबाट दिगो विकास, सुशासन र समृद्धिको मृगतृष्णा पूरा हुँदैन । सङ्क्रमण व्यवस्थापनको बिसौनी भेट्टाउन सकिँदैन ।परिवर्तनशील सरकार, सरकारपिच्छे नीतिगत निर्णयमा फेरबदल, अस्थिर कार्यजिम्मेवारी र पदस्थापनका कारण पनि निर्णयमा अरुचि र त्रास पैदा हुन्छ । नीतिगत स्थायित्व र स्थिर कार्यान्वयनको वातावरण निर्णय निर्माणका सकारात्मक उत्प्रेरणा हुन् । स्वार्थपूर्ण निर्णयका लागि अस्थिरताले मलजल गर्छ । विचार र आस्थामा नजिक अनुकूल सरकारको पर्खाइमा निर्णय पन्छाउने चलनले सार्वजनिक प्रशासनको हित गर्दैन ।सार्वजनिक कोषबाट खर्च लेख्न, दण्ड सजायको निर्णय गर्न वा छुट दिन जस्ता निर्णय गर्नमा प्रायः कर्मचारी हच्किएको पनि पाइन्छ । निर्णय नै नगरी समय व्यतीत गर्नेहरूभन्दा सार्वजनिक हितका लागि विवेकपूर्ण निर्णय गर्ने नै राष्ट्रका नायक हुन् । एउटा आयोजना समयमा सामान्य मर्मतसम्भार गर्ने निर्णय नहुँदा बर्सातको बाढीले पु¥याउने जनधनको क्षति र त्यसको मर्मतसम्भारको मूल्याङ्कन कसले गर्छ ? त्यसबापतको थप परिपूरण गर्नु परेमा कसले जिम्मेवारी लिन्छ ? एउटै हवाईजहाज नपठाई विमानस्थललाई खण्डहर बनाउनुभन्दा अधिकतम विश्वस्तरीय प्रतिस्पर्धी मूल्यमा लिजमा दिएर सञ्चालन गर्दा राज्यलाई कहाँ नोक्सानी हुन्छ ? त्यस्तो निर्णय गर्ने विकल्पमा छलफल गर्न किन पछि हट्नु हुँदैन । नवप्रवर्तन, अनुसन्धान र सिर्जनाको खोजी, नवीन अभ्यास र प्रणालीको विकास गर्ने विषय त झन् डर र त्रासको केन्द्र बन्नु हुँदैन । निर्णय गर्नुभन्दा यी विषय सुन्न पनि नचाहने परिस्थिति बन्नु हुँदैन । सिर्जना र नवप्रवर्तनको परीक्षण असफल भएमा सजायको भागीदार हुने सोच एवं व्यवहारले यथास्थिति रोजाइ बन्न पुग्छ ।दैनिक प्रशासनिक निर्णय गर्न सरल र स्पष्ट कानुनी व्यवस्था हुनु पर्छ । जोखिम मोलेर विवेकपूर्ण निर्णय गर्नेलाई प्रोत्साहन गर्नु पर्छ । तथ्यतथ्याङ्कको खोज, सूचना तथा प्रविधिको प्रयोग, तुलनात्मक अध्ययन र विश्लेषण, अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास एवं नजिरसमेत निर्णयमा उत्तिकै आवश्यक छ । विश्वविद्यालयमा समेत निर्णय निर्माण, विकल्पको सिर्जना, विश्लेषण, उचित विकल्पको छनोट सम्बन्धमा पर्याप्त अभ्यास हुनु पर्छ । राष्ट्रसेवकको नियुक्तिका लागि सिफारिस गर्दा निर्णय निर्माण क्षमताको परीक्षण गर्नु पर्छ । परीक्षा प्रणालीमा सुधार गर्नु पर्छ । राजनीतिक नेतृत्वमा समेत निर्णय क्षमता परीक्षण आन्तरिक लोकतन्त्रको स्वस्थ प्रतिस्पर्धाबाट गर्नु पर्छ । सरकारमा गएका हरेक मन्त्रीको निर्णय वा कार्यक्षमता राजनीतिक दलभित्र समीक्षाको विषय बन्नु पर्छ । ‘हाम्रोलाई होइन, राम्रोलाई चुन्ने’ एवं निर्णयबाट भाग्नेलाई भन्दा निर्णय गर्न उत्प्रेरित हुनेलाई जिम्मेवारीमा प्राथमिकता दिनु पर्छ । आलोचनात्मक सोच, चेतनालाई प्रोत्साहन गर्नु पर्छ । कार्यसंस्कृति अब्बल भएकालाई प्रोत्साहन गर्नु पर्छ । सूचना, तथ्याङ्कमा आधारित निर्णय प्रक्रिया, सहभागितामूलक सामूहिक निर्णय प्रक्रिया, खुला र पारदर्शी निर्णयको अभ्यास, सकारात्मक सोच र सङ्कल्पलाई प्रोत्साहन, असल नियतले गरेको कामको बचाउले निर्णय निर्माणलाई प्रोत्साहन गर्छ । विधि र पद्धतिको पालना, न्यायोचित र विवेकपूर्ण निर्णयको प्रोत्साहन, भरोसायोग्य र विश्वासिलो कार्य वातावरण, निर्णयउपर नेतृत्वको अपनत्व, कार्यान्वयनमा एकरूपता र निरन्तरता प्रभावकारी निर्णयका आधारस्तम्भ हुन् ।  