रुस-युक्रेन युद्धमा मारिएका देवान राईको पाँच महिनापछि सैन्य सम्मानसहित अत्येष्टि
रुस–युक्रेन युद्धमा मारिएको पाँच महिनापछि पोखराका २६ वर्षीय देवान राईको रुसी सैन्यले सम्मानका साथ रुसको राजधानी मस्कोमा अन्त्येष्टि गरेको छ । उनी गत कात्तिक १८ गते रुस–युक्रेन युद्धमा मारिएका थिए । रुसी सेनाले परिवारको सहमति लिई मस्कोस्थित बालाशिखामा गत बिहीबार अन्त्येष्टि गरेको हो । 
काठमाडौँ — रुस–युक्रेन युद्धमा मारिएको पाँच महिनापछि पोखराका २६ वर्षीय देवान राईको रुसी सैन्यले सम्मानका साथ रुसको राजधानी मस्कोमा अन्त्येष्टि गरेको छ । उनी गत कात्तिक १८ गते रुस–युक्रेन युद्धमा मारिएका थिए । रुसी सेनाले परिवारको सहमति लिई मस्कोस्थित बालाशिखामा गत बिहीबार अन्त्येष्टि गरेको हो । रुसी सेनाले अन्तिम सलामी दिनुअघि नेपाली दूतावास र समुदायलाई खबर गरेको थियो । दूतावासबाट द्वितीय सचिव सुशील घिमिरे र गैरआवासीय नेपाली संघ रुसका अध्यक्ष केशव तिमल्सिना अन्तिम श्रद्धाञ्जली समारोहमा सहभागी भएका थिए ।कोभिड अघि दक्षिण कोरियामा जान रोजगार अनुमति प्रणाली (ईपीएस) को भाषा परीक्षामा पास भई बसेका राई गत कात्तिकमा अध्ययनका लागि भन्दै कन्सल्टेन्सीमार्फत रुस पुगेका थिए । रुस पुगेर सेनामा भर्ती भएपछि उनको परिवारसँग अन्तिम पटक कात्तिक १७ मा फोनमा कुराकानी भएको थियो । त्यसपछि उनी मारिएको खबर नेपालमा परिवारले मंसिर १ मा पाएको थियो ।परिवारले नेपाली दूतावासलाई मस्कोमा नै अन्त्येष्टि गर्न अनुमति दिएपछि रुसले सैन्य सम्मानका साथ अन्त्येष्टि गरेको हो । ‘रुस–युक्रेन युद्धमा मारिएकाको शव रोस्तोभ सहरमा संकलन भइरहेको छ, त्यहाँ ल्याएपछि पहिचान गर्न डीएनए परीक्षण हुन्छ,’ एनआरएन रुसका अध्यक्ष तिमल्सिनाले भने । उनका अनुसार परिवारले रुसबाट शव नेपाल लैजान सक्थ्यो । ‘रुसी सेनाले रुसको जुनसुकै ठाउँसम्म शव लगिदिन्छ । यदि परिवारले नेपालमा नै ल्याउन इच्छुक भए अनुमति छ । तर, रुसबाट आफ्नो घरसम्म लैजाने खर्च परिवार आफैंले व्यहोर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘यहाँबाट अफगानिस्तानमा भने शव गइरहेको छ ।’ एक महिनाअघि आत्महत्या गरेका एक नेपालीको शवलाई एनआरएनले रकम संकलन गरी नेपाल पठाइदिएको थियो । त्यसरी शव पठाउन झन्डै पाँच लाख रुपैयाँ लागेको थियो । रुस–युक्रेन युद्धमा मारिएको शव ल्याउन लाग्ने खर्च व्यहोर्न भने नेपाल सरकार तयार भइसकेको छैन । परराष्ट्रमन्त्री एनपी साउदका अनुसार युद्धमा मारिएका नेपालीको शव ल्याउने विषयमा रुस सरकारसँग छलफल भइरहेको छ । ‘शव नेपाल ल्याउने विषयमा संवाद भइरहेको छ,’ उनले थपे । परिवारले पनि आर्थिक अवस्था नाजुक भएको भन्दै सरकारले नै व्यहोर्नुपर्ने बताउँदै आएका छन् । रुसले मृतकहरूको परिवारलाई क्षतिपूर्ति दिन आफू तयार रहेको उल्लेख गरे पनि मृतकको शवलाई नेपाल पठाउन खर्च गर्ने सम्बन्धमा तयार भइसकेको छैन । नेपाल सरकारले भने रुसलाई नै नेपालसम्म शव ल्याइदिनका लागि आग्रह गरिरहेको छ । कतिपय परिवारले शव आउन अनिश्चित भएपछि कुशको शव बनाएर अन्तिम दाहसंस्कार गरिसकेका छन् । कात्तिक २९ गते मारिएका इलाम नगरपालिका–९ का गंगाराज मोक्तानको पुसको पहिलो साता नै दाहसंस्कार गरिएको थियो । मंसिर १८ मा परराष्ट्र मन्त्रालयले मोक्तानको मृत्यु भएको औपचारिक पुष्टि गरिदिएको थियो । ‘शव ल्याउन नगरपालिकालाई भन्यौं । परराष्ट्रमा पनि धायौं । अरू नेता र संसादसँग पनि हारगुहार माग्यौं । कतैबाट केही सीप लाग्ने अवस्था नदेखेपछि पुस पहिलो साता काजकिरिया गर्नुपर्‍यो,’ मृतककी भाउजू यांगिला शेर्पाले भनिन् । एनआरएन अध्यक्ष तिमल्सिनाले रुसी सरकारले शव पहिचान गरिसकेको अवस्थामा परिवारले शव नेपाल ल्याउन अनुमति रहेको बताए । ‘युद्धमा मारिएका धेरैको शव सग्लो छैन,’ उनले भने ।रुसी सेनाको अग्रभागमा खटेर क्याम्पमा आएर बसेका नेपालीका अनुसार रेड जोनमा मारिएकाको शव संकलन गर्न निकै कठिन र चुनौती छ । ‘युद्धमा मारिएका साथीहरूको तुरुन्तै शव उठाउने काम हुँदैन । कुनै कुनै ठाउँमा त महिनौं दिनसम्म पनि लाग्छ । हामीले एक पटक शव उठाउने काम पाएका थियौं । कतिपयको कपडा र हड्डीमात्रै लिएर आयौं । यस्तो शव पहिचान गर्न निकै कठिन छ । कसको भनेर तुरुन्तै पहिचान हुँदैन,’ ती नेपालीको भनाइ थियो ।परराष्ट्र मन्त्रालयले रुसी सेनामा मृत्यु हुनेको संख्या १२ जना मात्र घोषणा गरेको छ । उनीहरूको परिवारले हालसम्म पनि शव पाएका छैनन् । १२ जनामध्ये देवान राई र गोरखाका सन्दीप थपलियाको शवलाई औपचारिक रूपमा अन्त्येष्टि गरिएको खबर परिवारले पाएका छन् । परराष्ट्र मन्त्रालयले पुस ४ पछि रुस–युक्रेन युद्धमा मारिएका नेपालीको विवरण सार्वजनिक गरेको छैन । सेनामा भर्ती भई सम्पर्कविहीन र उद्धार गरिपाउँ भन्दै निवेदन दिने परिवारको संख्या भने १५० नाघिसकेको छ । नेपालस्थित रुसी राजदूत एलेक्सेई नोभिकोभलाई र रुस सरकारलाई नेपालले पटक–पटक आग्रह गर्दा पनि क्षतिपूर्ति दिनेबाहेक अरू केहीमा पनि रुसले सहमति जनाएको छैन । नेपालले दुई पटक कूटनीतिक नोट पठाइसकेको छ भने दुई पटक रुसी राजदूतलाई बोलाएर रुसी सेनामा नेपालीलाई गैरकानुनी रूपमा भर्ना गरेको सम्बन्धमा सोधिसकेको छ । साथै, परराष्ट्रमन्त्री साउदले रुसी उपविदेशमन्त्रीलाई पनि यसबारे विशेष चासो व्यक्त गरिसकेका छन् । युगान्डाको राजधानी कम्पालामा माघ पहिलो साता भएको असंलग्न आन्दोलन अभियानको १९ औं शिखर सम्मेलनका क्रममा परराष्ट्रमन्त्री एनपी साउदले रुसी उपविदेशमन्त्री सर्गेई वसिलिईसँग भेट गरेका थिए ।भेटमा मन्त्री साउदले पुनः रुसी मन्त्रीलाई नेपाली नागरिकलाई गैरकानुनी रूपमा भर्ना नगर्न, भर्ना भएका सम्पूर्णलाई नेपाल फर्काउन र मृत्यु भएका व्यक्तिको परिवारलाई क्षतिपूर्ति दिन आग्रह गरेका थिए । परराष्ट्रमार्फत मंसिर १८ मा ‘नेपाली नागरिकलाई रुसी सेनामा भर्ना नगर्न र गरिएको भए उनीहरूलाई तत्काल नेपाल फर्काउन’ भन्दै रुसलाई कूटनीतिक नोट पठाइएको थियो । मन्त्रालयका अनुसार उक्त कूटनीतिक नोटको हालसम्म जवाफ आएको छैन । साथै, युद्धमा मारिएका र गैरकानुनी रूपमा भर्ती गरिएका परिवारले काठमाडौंस्थित रुसी दूतावास अघि पुगेर प्रदर्शन गर्दै दूतावास कर्मचारीलाई ज्ञापनपत्र पनि बुझाएका थिए ।