श्रद्धाञ्जली : छुचो तर निर्भीक पात्र
‘चीनले चरन दिने भएछ नि...’ २०६२ साउन अन्तिमतिरको एउटा बिहानीमा फोन आयो । फोनमा चिरपरिचित स्वर थियो—
‘चीनले चरन दिने भएछ नि...’ २०६२ साउन अन्तिमतिरको एउटा बिहानीमा फोन आयो । फोनमा चिरपरिचित स्वर थियो—‘चीनले चरन दिने भएछ नि...’ २०६२ साउन अन्तिमतिरको एउटा बिहानीमा फोन आयो । फोनमा चिरपरिचित स्वर थियो— निर्वाचन आयोगमा पदासिन कर्मचारी प्रदीप खतिवडाको । दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासबाट फिर्ता बोलाएर निर्वाचन आयोगमा ‘जगेडा’ राखिएका परराष्ट्र सेवाका सहसचिव खतिवडा कूटनीतिक वृत्तका समाचारबारे खुबै चासो राख्थे । ज्ञानेन्द्र शासनकालका परराष्ट्र मन्त्री रमेशनाथ पाण्डेको आदेशमा दिल्ली नियोग उपप्रमुखबाट फिर्ता बोलाइएका यी कूटनीतिक अधिकारीको निर्वाचन आयोगमा खासै काम थिएन पनि । उनी आफैं पनि भन्थे, ‘म जस्तोलाई यहाँ जागिर सजिलो छ, मजस्तै जगेडाका ‘हाटा’ (हाजिर/टाप) कर्मचारी यहाँ बहुत रहेछन् ।’ त्यही ‘हाटा’ फुर्सतले मनमा अनेक तर्कना उब्जाउनु स्वाभाविक थियो । तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रको शाही शासनमा समर्थन जुटाउन उत्तर चीनको भ्रमणमा पुगेका परराष्ट्र मन्त्री पाण्डेले बेइजिङमा गरेको एउटा अर्थपूर्ण काममा ‘चरन सम्झौता’ पनि मिसिएको थियो । यस अनुसार नेपालको उत्तरी सीमा जोडिएका १२ जिल्लाका कृषकले आफ्ना गाईवस्तु चीनको ३० किलोमिटर क्षेत्रभित्र खुला चरन गराउन सक्ने सुविधा थपिएको थियो । यस बाहेक चीनले वर्षेनि दिँंदै आएको ८७ करोड रुपैयाँ सहयोगको बँुदालाई पनि ‘राजाको शासनकै कारण आएको’ झैं गरी परराष्ट्रले उछालिरहेको थियो । यी विहंगम विषयमा विस्तृत विवेचना हामीले गर्‍यौं, झन्डै आधा घन्टा लामो फोनवार्तामा । ‘यो हाइहाइ कति दिन थेग्दो रहेछ, हेर्दै जाऊँ । सहनुपर्छ, कहन पाइन्छ,’ प्रदीपको बोलीवचन स्टाइल आफ्नै थियो, ‘गैर–कूटनीतिक’ खालको ।सेवा, आचारसंहिता र प्रचलनमा पनि कतिपय मामिलामा ‘मौन’ अथवा ‘सांकेतिक’ रहनुपर्ने भनिने कूटनीतिक वृत्तमा प्रदीप खतिवडा धेरै अर्थमा ‘अप्ठ्यारा अधिकारी’ थिए । काठमाडौं, हाँडीगाउँमा जन्मे–हुर्केका प्रदीप बाबुको जागिरे प्रक्रियामा जोडिएर २०१८ सालपछि चितवन सरेका थिए । ‘म जन्मजात ठाडो मान्छे हुँ, सपाट हुँ,’ प्रदीप अनौपचारिक बनेर भनिरहन्थे, ‘म बोलीवचन, लेखाइ वा व्यवहार सबैमा एकैनासको रहेंँ । जीवनमा कतिपय कुरा हुँदारहेछन्, ‘अम्मल’झैं गढेर आउने । चाकडी, जीहजुरी गर्न जानेको भए म अरू नै केही हुन्थेंँ होला । तर आफ्नो जागिरे काममा आफूले देखेको सिधा कुरा गरिरहने भएकाले जहाँ जुनै पोस्टिङमा पुगे पनि म ‘रिकल’मा परिरहेंँ ।’विशेषत: काठमाडौं छँदा समाचार रिपोर्टिङ क्रममा औपचारिक वा अनौपचारिक अवसरमा प्रदीप खतिवडा सबैभन्दा ‘विश्वस्त स्रोत’ थिए । निर्वाचन आयोगमै ‘जगेडा’ कर्मचारी भए पनि शीतल निवास (तत्कालीन परराष्ट्र मन्त्रालय) मा कुन देशका राजदूतलाई बोलाएर के ‘ब्रिफिङ’ भैरहेको छ अथवा बेलायती/युरोपेली राजदूतलाई स्पष्टीकरण लिंँदै गरेको तातो सूचना पनि प्रदीपलाई थाहा हुन्थ्यो । मन्त्रालयको निमित्त सचिव तहमा कार्यरत रहँदासमेत प्रदीप आफू मुनिका र तलका कर्मचारीसँग बढी संगतमा देखिन्थे । ‘माथिका कर्मचारीमा गह्रौंपन हुन्छ, म आफू हलुका बन्न रुचाउँछु,’ उनी भन्थे । कर्मचारीवृत्त र बाहिरसमेत ‘डेमोक्रेट’ भनेर भिन्न छवि बनाएका प्रदीपलाई केही पटक ‘संयोग’ अथवा अरू पटक विश्वासले गर्दा पनि कांग्रेस नेता गिरिजाप्रसाद कोइरालाले साथ दिएको सन्दर्भ प्रदीप स्वयम्ले पनि लेखेरै स्वीकारेका छन् । यो सन्दर्भ नगेन्द्रराज शर्माको प्रकाशनमा आइरहेको ‘अभिव्यक्ति’ पत्रिकाको पूर्णाङ्क १७५ (२०७१) मा प्रकाशित छ । २०६२/६३ को आन्दोलनलगत्तै बंगलादेशका लागि राजदूत बनाइएका खतिवडाले महामहिम ओहदामा रहेर भने ‘रुटिन–जब’ मात्रै गर्न भ्याएको टिकाटिप्पणी परराष्ट्रको एउटा तप्कामा चल्ने गरेको थियो । खासमा यो पनि प्रदीपको ‘खरो स्वभाव’लाई काट्ने एउटा गतिलो उपायमात्रै रहेछ भन्ने पछि थाहा हुन्थ्यो । सन् २००७ नोभेम्बरदेखि राजदूत जिम्मेवारीमा रहेका प्रदीपलाई ढाका पुगेको केही महिनामै क्यान्सरको संकेत देखिएको थियो । पछि दिल्लीको राजीव गान्धी क्यान्सर अस्पतालमा गएर पुनर्परीक्षण गराउँदा पुष्टि नै भयो । त्यसपछि नियमित परीक्षण, किमो र थप प्रक्रियामा ढाका–दिल्ली–काठमाडौं उडानमै उनी व्यस्त रहे । राजदूत रहेकै बेला महालेखाको प्रतिवेदनमा एउटा बँुदा जोडिएर आयो— बेरुजुको हिसाब–किताब । आफैं विजगणितका शिक्षक र पुस्तक लेखक प्रदीपले एउटा राष्ट्रसेवकको नाम तथा सिंगो पहिचान पनि बेरुजुमा गाँसिएपछि यसको हिसाब राम्रैगरी लगाएका रहेछन् । परराष्ट्र सेवामा रहेका कर्मचारीको वैदेशिक भत्तामा लाग्ने कर (आयकर ऐनअनुसार) को हिसाब झन्डै १० करोड रुपैयाँ पुगिसकेको र यही हिसाबमा आफ्नै थाप्लोमा पनि ४ लाख रुपैयाँजति बेरुजु गाँसिएका कारण प्रदीपमा थप औडाहा छाएको रहेछ । ‘मैले खुबै सोचविचार गरेर र राष्ट्रसेवकको कर्तव्य सम्झेर आफ्ना नाममा रहेको बेरुजु रकम राष्ट्रको ढुकुटीमा फिर्ता गर्ने भनेरै निर्णय गरेको थिएँ, त्यही निर्णयमा बाँधिएर चेक काटेर परराष्ट्रमा मैले तिर्नुपर्ने रकम पठाएको थिएँ,’ एक वर्षअघि दिल्ली नियोगमा भेटिँदा गलेको स्वरमा प्रदीप भन्दै थिए, ‘तर सबै कुरा मिलिभगत बनाएर २०६८ सालमा सबै बेरुजु मिनाहा गर्नेसम्म (सार्वजनिक लेखा समिति) को निर्णय गराइयो । यो निर्णय गराइनुमा तत्कालीन मुख्य सचिव र पछि राजदूत भएका (आफैंले कर तिर्ने परिबन्दमा रहेका) पात्रको प्रमुख हात थियो । देख्नेलाई लाज भनेको यही हो ।’सधैं ‘मुखर’ लाग्ने प्रदीपले परराष्ट्रमा छँदा गरे/गराएका केही प्रत्यक्ष/परोक्ष कामलाई पछिसम्म धेरैले सह्राएका थिए । सन् १९९८ मा इजरायलले नेपालमा रहेको आफ्नो दूतावास बन्द गराउने भयो, आर्थिक मितव्ययिताका नाममा । नेपाल सहितका १६ देशमा रहेका दूतावास बन्द गराइने भनेर समाचार त्यसबेला आएको थियो । परराष्ट्रको पश्चिम एसिया डेस्कमा रहेका प्रदीपले तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई भेटेर दूतावास बन्द गर्न दिन नहुने पक्षमा ‘लबिङ’ गराएका थिए । ‘सन् १९६० मा इजरायललाई धेरैले वास्ता नगरेका बेला नेपालबाट बीपी कोइरालाको सरकारले इजरायललाई मान्यता दिएर दौत्य सम्बन्ध कायम गरेको कुरा सम्झाउँदै नेपालमा दूतावास कायम राखिराख्न अनुरोध गर्दै पत्र पठाइएको थियो । प्रधानमन्त्री कोइरालाले यही विवरण राखेर इजरायली नेता सिमोन पेरेजलाई पत्र लेखेपछि काठमाडौंबाट दूतावास नहट्ने भएको थियो,’ एक सन्दर्भमा प्रदीपले सुनाएका थिए । यसैगरी अमेरिकी सैनिकको नेतृत्वमा नेपाली सेनालाई शान्ति स्थापनार्थ हाइटी पठाउने प्रस्ताव आउँदा वासिङटन डीसीमा कार्यबाहक राजदूत रहेका प्रदीपले ‘यस्तो प्रस्ताव अमान्य हुने’ सुझाव परराष्ट्रमा पठाएका थिए । विशेषत: राष्ट्रसंघीय कमाण्डमा बाहिरी विश्वमा गइरहेको नेपाली सेनालाई अमेरिकी कमाण्डमा पठाउनु ‘गुलामीको संकेत हुनसक्ने’ भनेर उनले दिएको सुझाव कार्यान्वयनमा त आयो, तर लगत्तै आएको एमाले सरकारले यही ‘प्रतिकूल सुझाव’का कारण भनेर ‘रिकल’ गरिहाल्यो ।महामहिम प्रदीपको एउटा लुकेको पाटो थियो— साहित्यिक वा गैर–साहित्यिक लेखन । पत्रकार सूर्य सुवेदी प्रकाशक/सम्पादक रहेको ‘गाण्डिव’ साप्ताहिकमा उनका दुई दर्जनजति रचना छापिएका छन् । यसैगरी नगेन्द्रराज शर्माको प्रकाशन/सम्पादनमा आइरहेको ‘अभिव्यक्ति’ साहित्यिक पत्रिकामा प्रदीपका केही लेख र कवितासमेत छापिएका छन् । संयोगले यी सामग्रीलाई साहित्यिक पत्रकार नगेन्द्रराज शर्माकै अग्रसरतामा ‘अभिव्यक्ति : केही प्रदीपका, केही प्रदीप सम्बन्धी’ शीर्षक राखेर गतवर्ष पुस्तक पनि प्रकाशन गरिएको छ । ‘गाण्डिव’ सातदिने पत्रिकामा आएका रचनामा बोलीवचन जस्तै ठाडो भाकाका विषय र शीर्षकमा उनी लेख्थे । त्यसमा हास्यव्यङ्गय पनि उत्तिकै छ । त्यसमा केही लेखका शीर्षक छन्— लादिएको राष्ट्रिय पोसाक र राष्ट्रियता, ऐंँजेरु पलाएको सहायक सचिव, प्रशासन हो कि दुशासन हो ? आदि । यस बाहेक उनको डा. दिनेश भट्टराईसँगको सहलेखनमा ‘नेपाल–इन्डिया डेमोक्रेसी इन द मेकिङ अफ म्युचुअल ट्रष्ट’ शीर्षक पुस्तक पनि प्रकाशित छ । २०२८ सालमा चितवन हाइस्कुलमा विज्ञान शिक्षक रहेका प्रदीप निजामतीको प्रशासन सेवाबाट परराष्ट्रमा आएका हुन् । उनी झन्डै २७ वर्ष परराष्ट्र सेवामा रहे । प्रदीप छँदा उनीसँगको साहचर्यले ‘करिअर’मा धक्का पुग्ला कि भनेर तर्कनेहरू आज गोही–आँसु शैलीमा फेसबुकका भित्ताहरूमा रुवाबासी गरिरहेको दृश्य आफैंमा उल्कालाग्दो छ । जीवनकालभर ‘एक्ला वृहस्पति’ बनेर हिँडिरहेका प्रदीप ६८ वर्षे उमेरमा यो साता ‘गुमनाम’ झैं बितेर गए । प्रदीपको ‘अकेला चलो रे’ जीवनको गुन सम्झेर कालिकास्थानस्थित निवासमा बस्ने अब उनकी श्रीमती सरिता मात्रै छिन् । हरेक भेटमा रमाइला लाग्ने उखान–टुक्का झिक्दै भिन्न समय–सन्दर्भ र संगत सम्झाउने मन–वचन–कर्मका यायावर पात्र प्रदीप खतिवडालाई अहिलेलाई सम्भँmदा भावुक बनेर अनेक गाथा बुन्नुभन्दा पनि उनैको एउटा रोचक कवितांश (रेडियो नेपालको समाचार सुन्दा) यहाँ साभार छ—‘आइसबर्ग बियर पिउने बेला भयोत्यो पनि एकाबिहानै सातै बजेधार्मिक कार्यक्रम सुनिसक्ना साथै समाचारको परिचायक धुन बज्छलोकगीत आउन लागेजस्तो लाग्छसमाचारजस्तै धुन रुखो, खरो हुनुपर्नेत्यसपछि चिया पिउने बेला भयोअनि घटना कता हो कता !’