योगमाया हिँडेको बाटो
योगमाया नेपाली सामाजिक जागरण अभियानकी अगुवा विद्रोही र चेतनाको दियोको पर्याय हुन् । योगमायाका सन्दर्भमा अगुवा, विद्रोही, चेतना र दियो गरी चारै उपमाको सान्दर्भिकता छ । समयले उनी अगुवा हुन् भने कर्मले विद्रोही, उद्देश्यले चेतना र परिणामले दियो ।
योगमाया नेपाली सामाजिक जागरण अभियानकी अगुवा विद्रोही र चेतनाको दियोको पर्याय हुन् । योगमायाका सन्दर्भमा अगुवा, विद्रोही, चेतना र दियो गरी चारै उपमाको सान्दर्भिकता छ । समयले उनी अगुवा हुन् भने कर्मले विद्रोही, उद्देश्यले चेतना र परिणामले दियो ।यो शताब्दीको पूर्वार्द्धबाट नेपाली समाजको रूपान्तरणको प्रक्रिया सुरु भएको थियो । राजा पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा एकीकृत नेपाल राज्य शताब्दिऔं पुराना मान्यता, अन्धविश्वास, धर्मान्धता र विभेदकारी सामाजिक व्यवस्थामा जकडिएको थियो । ती विभेदपूर्ण सामाजिक सम्बन्ध, तिनको सुधारका लागि भएका प्रयासहरू र योगमायाको भूमिकाका सम्बन्धमा मातृका तिम्सिनाकृत ‘नेपाली सन्त परम्परामा योगमाया र सर्वार्थ योगवाणी’ (दोस्रो संस्करण, २०८०) मा क्रमबद्ध चर्चा गरिएको छ ।नेपालमा समाज सुधारका धेरै आन्दोलन भएका छन् । त्यस्ता कतिपय आन्दोलनको इतिहास अझै पनि ओझेलमा परेको छ वा तिनलाई इतिहासको मूल प्रवाहमा समेटिएको छैन । करिब एक शताब्दीपहिले भोजपुरको अरुण नदीकिनारमा योगमायाको नेतृत्वमा सामाजिक बेथितिविरुद्ध सरकारसमक्ष विभिन्न माग राख्दै जागरण आन्दोलनको सुरुआत भएको थियो । तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्रीले ती माग पूरा गर्ने आश्वासन त दिए तर कार्यान्वयन भने गरेनन् । त्यसैको विरोधमा योगमायाको नेतृत्वमा १९९८ असार २२ गते शनिबार हरिशयनी एकादशीका दिन ६८ जनाले अरुण नदीमा हाम फालेर देहत्याग गरे ।योगमायाका बारेमा सामान्य जानकारी आधा शताब्दीभन्दा पहिलेदेखि नै बाहिरिँदै आएको भए पनि पर्याप्त आउन सकेको छैन । उनी सम्बन्धी धेरै पक्षको अध्ययन–अनुसन्धान हुन र लेखिन बाँकी छ तर यसबारे अध्येताहरूको चासो बढेको छ । अहिलेसम्मको अध्ययन र लेखन भनेको केही व्यक्तिको स्वयंसेवी प्रयास मात्र हो । त्यसरी स्वयंसेवी प्रयास गर्ने एक अध्येताको नाम हो— मातृका तिम्सिना ।जनकलाल शर्मा, ज्ञानमणि नेपाल, उत्तम पन्त, बारबरा निम्री अजिज, निनु चापागाईं आदि अन्वेषकहरूले सुरु गरेको योगमाया उत्खनन कर्ममा गहिराइसम्म पुगेर ‘मोती’ खोज्दै गरेका अध्येता हुन्— तिम्सिना । यसोभन्दा यस उत्खनन कर्ममा उनी अघि वा पछि हिँडेका अन्य अध्येताले अन्यथा मान्नुहुन्न— ओझेलमा परेकी योगमायाको आन्दोलन, भूमिका र परिचयलाई राज्यको ढोकासम्म पुर्‍याउनमा उनको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ । उनकै पछि लागेर यो पंक्तिकारले पनि योगमायाका बारेमा अध्ययन गर्ने अवसर पाएको हो ।इतिहासको चरित्रले निर्माण गरेको सत्य सबैका लागि सधैं एउटै नहुन सक्छ । हिजोको सत्य आज बदलिनु, आजको सत्य भोलि सच्चिनु र नयाँ खोजिनु नै इतिहासको चरित्र हो । आज आफूसँग जति छ, त्यो पनि इतिहास हो र भोलि जति आफूसँग हुँदैन, त्यो पनि इतिहास नै हो । यस्ता दृष्टान्त मानव सभ्यताका अनेक घटनाले प्रमाणित गरेका छन् । मानव जातिको यो लीलामय चरित्र योगमायाको घटनासँग पनि सम्बन्धित छ । त्यसैले हिजो सनातनी सामाजिक मान्यताका अनेक विभेदकारी लाञ्छना लगाएर इतिहासको मूल प्रवाहबाट पन्छाइएकी योगमाया र उनको आन्दोलन पनि अहिले नेपाली सामाजिक जागरणको उदाहरणीय राजमार्ग बनेको छ । समाज विकास यस्तै अनगिन्ती अदृश्य गोरेटाहरूबाट निर्मित एकीकृत राजमार्गको यात्रा हो ।लिखित इतिहास पनि पर्याप्त नलेखिएको र श्रुति इतिहासका स्रोतहरू पनि कमजोर हुँदै गएको समयमा यस कृतिका लेखक मातृका तिम्सिनाले योगमायाको आन्दोलनको अस्पष्ट गोरेटो फेला पारेका थिए । संयोग के भने, अरुण नदी किनारकी तपस्विनी थिइन् योगमाया भने तिम्सिना पनि अरुण नदीकै पानी पिएर अरुण उपत्यका आसपासमा हुर्केका हुन् । अरुण उपत्यकाको समाज–सभ्यता, जनजीवन, संस्कृति, इतिहासको अध्ययन–अनुसन्धान तथा यस भेकको पत्रकारिता, शिक्षा, राजनीति र विकासका अभियानमा पनि तिम्सिना ‘बेयरफुट भोलन्टियर’ का रूपमा अग्रसर छन् ।योगमायाको ‘धर्म राज्य’ मागको आन्दोलन, उनको नेतृत्वमा भएको सामूहिक जलसमाधि अर्थात् आत्मदाह र त्यसको उद्देश्य वा प्रभावका बारेमा अढाई दशकयता भने प्रशस्त चर्चा हुँदै आएको छ । अहिले आएर राज्यको ढोकाभित्र प्रवेश पाएकै भए पनि योगमायाको सामाजिक न्यायको अर्थात् ‘धर्म राज्य’ मागको आन्दोलनले पूर्णता पाएको छैन । उनले उठाएका मुद्दाहरू आजका सामाजिक सुधारका आन्दोलनहरूमा पनि त्यत्तिकै ज्वलन्त समस्याका रूपमा उठ्ने गरेका छन् । योगमायाको समाजसुधारको आन्दोलनका पैरवीहरू सम्बन्धित सामाजिक अभियन्ताहरूको निजी प्रयास मात्र भएकाले योगमायाको आन्दोलन, उनको भूमिका र योगदानका बारेमा संगठित, व्यवस्थित वा विधिसम्मत अध्ययन तथा अभिलेखीकरण अझै हुन सकेको छैन । अहिले योगमायाका नाममा नेपाल सरकारले हुलाक टिकट पनि प्रकाशित गरेको छ । सरकारले नै योगमाया आयुर्वेद विश्वविद्यालय स्थापनाको औपचारिक प्रक्रिया सुरु गरिसकेको छ । उनका नाममा विभिन्न संस्था र पुरस्कारहरू स्थापना भएका छन् । अबका दिनमा अवश्य नै विश्वविद्यालयका तर्फबाट पनि प्राज्ञिक, वैज्ञानिक अध्ययन हुनेछ । यस्ता प्रयासहरू आपसी समन्वय तथा मित्रवत् वातावरणमा हुन सके योगमायाको सम्मान, मूल्यांकन र अपेक्षित परिणाम सहज हुन सक्छ । योगमायाको आन्दोलनको आधिकारिक दस्तावेज उनकै नाममा प्रकाशित ‘सर्वार्थ योगवाणी’ हो । यो कृति पहिलो पटक कहिले छापियो, यकिन छैनÙ विक्रम संवत् १९९५ मै प्रकाशित भएको अनुमान चाहिँ छ । तर विक्रम संवत् २०१२–१४ मा प्रकाशित कृतिहरू चाहिँ फेला परेका छन् । यसबाट तत्कालीन समाज, योगमायाको विद्रोहको उद्देश्य, त्यस बेलाका प्राथमिकता, भाषा, सामाजिक जीवन लगायतका विषयहरू अध्ययन गर्न सहयोग हुन्छ । इतिहासको एउटा कालखण्डमा सामाजिक जागरणका लागि भएको जीवन बलिदान, तत्कालीन समाज र आन्दोलनमा सहभागी भएकाहरूको सम्झना र सम्मानको दस्तावेजका रूपमा रहेको छ— ‘सर्वार्थ योगवाणी’ । उनले उठाएका सामाजिक जागरणका मुद्दाहरू हुन्— जातपातको भेदभाव, धनी र गरिबबीचको असमानता, साहुमहाजनको थिचोमिचो, महिलाप्रतिको असमानता, राजा–महाराजाहरूको लापरबाही, कर्मचारीहरूको ढिलासुस्ती, घूसखोरी आदिको अन्त्य र प्रकृति–वनस्पतिको संरक्षण ।‘सर्वार्थ योगवाणी’ लाई लिएर पहिले हाम्रा अग्रज अध्येताहरू र यस पंक्तिकारबाट पनि योगमायालाई ‘कवि व्यक्तित्व’ का रूपमा गणना तथा मूल्यांकन गर्दै उनको काव्यकौशलको चर्चासमेत गरिएको थियो । तर अहिले आएर यसबारे पुनर्मूल्यांकन गरिनुपर्छ भन्ने लाग्छ । ‘सर्वार्थ योगवाणी’ का आधारमा योगमायाको काव्यिक व्यक्तित्वको मूल्यांकन गर्न हुन्न । त्यस बेलाको विद्रोहको अर्थात् योगमायासँग सहकार्य गर्ने तत्कालीन समाज र अगुवा तथा अनुयायीहरू सबैको समान दायित्व रहेको संयुक्त दस्तावेज हो— ‘सर्वार्थ योगवाणी’ । यो तयार पार्ने क्रममा उनकी छोरीले वर्षौंपहिलेका कुरा कसरी सुनाइन् ? उनका सहयोगी दण्डी स्वामी प्रेमनारायण भण्डारीले कसरी लेखे वा कसरी सम्पादन गरे ? उनका अन्य अनुयायीहरूले पनि केकति संशोधन सुधार गरे ? यसलाई भाषा–शैली सम्पादन गरी प्रेससम्म पुर्‍याएर ल्याउँदा कसरी पूर्णता दिइयो ? यी समग्र अवस्था र प्रक्रियाका आधारमा पनि कृतिको मूल्यांकन गरिनुपर्छ । यसमा संस्कृत र नेपालीमा भजन तथा नेपाली जनजीवनका परम्परागत लोकभाकामा आधारित शैलीमा धेरै प्रकारका सामाजिक विषयवस्तु समेटिएका छन् । तसर्थ ‘सर्वार्थ योगवाणी’ लाई योगमायाकृत काव्यकृतिका रूपमा भन्दा पनि तत्कालीन समयमा समाजसुधारका लागि गरिएको आन्दोलन (विद्रोह) को सामूहिक दस्तावेज अर्थात् प्रतिबद्धतापत्रका रूपमा लिनुपर्छ ।यहाँ तिम्सिनाकृत ‘नेपाली सन्त परम्परामा योगमाया र सर्वार्थ योगवाणी’ को शीर्षक र सन्देशका बारेमा चर्चा गर्नु पनि सान्दर्भिक हुन सक्छ । सन्त परम्परा र तपस्विनी मार्ग योगमायाको व्यक्तिगत जीवनको पाटो होÙ उनको उद्देश्य र गन्तव्य चाहिँ सामाजिक न्यायको आन्दोलन र समतामूलक समाज स्थापना नै हो । उनको व्यक्तिगत जीवन, उनका अनुयायी, तत्कालीन समाज आदिको स्वरूप आ–आफ्नै चरित्रको पनि हुन सक्छ । अहिले हामीले नाम लिन सक्ने एक उदाहरणीय सत्याग्रही अर्थात् सामाजिक अभियन्ता हुन्— डाक्टर गोविन्द केसी । डाक्टर केसी स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधारमा केन्द्रित सत्याग्रही हुन्Ù योगमाया समग्र समाजको सुधारमा केन्द्रित सत्याग्रही थिइन् । तर डाक्टर केसीको पेसा वा विज्ञता र उनको सत्याग्रहलाई सम्बन्ध जोडेर हेर्न मिल्दैन । योगमायाका सन्दर्भमा पनि व्यक्तिगत जीवनको सन्त वा तपस्विनी पाटो र सामाजिक सुधारको आन्दोलनका लागि गरेको सत्याग्रह र बलिदानलाई जोडेर हेर्दा अन्याय पो हुने हो कि ? सामाजिक न्यायका लागि तत्कालीन राज्यका नीति, बेथिति र निरंकुशताविरुद्ध भएका यस्ता आन्दोलनहरूको स्वामित्व ती आन्दोलनहरूबाट स्थापित राज्यले लिनु सम्बन्धित आन्दोलनको सफलता हो । तर त्यस्ता धेरै आन्दोलनको परिणामबाट स्थापित भएका राज्यसत्ताहरूले त्यस्ता आन्दोलनहरूको स्वामित्व ग्रहण गर्नुपहिले केही न्यूनतम आधारभूत पक्षहरूको ख्याल र तिनका मान्यताहरूको पालना गर्नुपर्छ । राज्य पक्षले त्यस आन्दोलनको आधिकारिक अध्ययन गर्नु र अभिलेख राख्नुका साथै तथा त्यस क्रममा भएका हिंसा, दमन र क्षतिका लागि सम्बन्धित पक्षहरूसँग सार्वजनिक रूपमा क्षमायाचना तथा दुःख प्रकट गर्नुपर्छ । मात्रा हेरी मापदण्ड बमोजिमको क्षतिपूर्ति वा संरक्षणका अन्य विकल्प सम्बन्धित पक्षलाई उपलब्ध गराउनुपर्छ । योगमायाको नेतृत्वमा भएको आन्दोलनमा उनका साथै ६८ जनाले एकैसाथ जलसमाधि लिएर जीवन बलिदान गरेका थिए । उनीसँग जेल परेका रत्नमानको कैद अवस्थामै निधन भएको थियो । यसमा सहभागीहरू सबैको सम्मान र सम्झनाका लागि उपयुक्त स्थानमा सार्वजनिक पार्क–बगैंचा आदि निर्माण गर्नुपर्छ । आन्दोलन र तिनमा सहभागी हुनेहरू र जीवन उत्सर्ग गर्नेहरूको सम्मान र अपनत्व ग्रहणका लागि राज्यको यो एउटा प्राथमिक दायित्व हो ।योगमाया आफ्नो जीवनको मध्यकालमा भारतको असमस्थित फूलबारी गएर बसेकी, त्यहाँ घरबार गरेकी, छोरी जन्मिएकी र साधना आदि गरेर नेपाल फर्किएकी थिइन् । तर उनी असममै फूलबारी भनिएका चार–पाँच स्थानमध्ये कहाँ चाहिँ गएकी थिइन्, त्यहाँ के गरिन्, उनको भूमिका र प्रभाव त्यहाँ कस्तो छ भन्ने अहिलेसम्म हामी कसैको जानकारीमा छैन । अबको शोध यता पनि केन्द्रित हुनुपर्छ । राज्यले उत्तेजना, आवेग वा अरूका लहैलहैमा लागेर होइन, आफ्नो स्रोतसाधनको उपलब्धताले भ्याएसम्म सबै प्रकारका अनुत्तरित प्रश्नहरूको उत्तर आफैंले खोज्न र आफ्नो मौलिक दस्तावेज बनाएर त्यसको पारदर्शी अभिलेखीकरण गर्न सक्नुपर्छ ।योगमायाको जीवनकालमा फोटो खिचिएको पाइएको छैन । उनलाई चिनेजानेकाहरूसँग सोधेर–बुझेर बनाइएका फोटाहरू आ–आफ्ना तरिकाले परिमार्जन गर्दै प्रयोग गरिएको पाइन्छ । त्यसरी अलग–अलग प्रयोग गर्नुभन्दा योगमायासँग सरोकार राख्ने संस्था र अध्येताहरूको समन्वयमा एकै प्रकारको फोटो प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ । योगमायाले हिजो जुन उद्देश्यले जुन बाटो हिँडेकी थिइन्, ती बाटाहरू बन्द गरेर उनलाई राज्यले काखी च्याप्दैमा उनको उद्देश्यले पूर्णता पाउँदैन । उनको भूमिका र योगदान जुन पक्षलाई अगाडि बढाउने र जुन कुराको सुधार हुनुपर्नेमा थियो, तिनलाई किनारमा राखी एकोहोरो जयजयकार मात्र गर्दा पनि उनको आन्दोलनले सफलता पाएको भनेर खुसी मनाउन हुँदैन । योगमायाको आन्दोलन, उद्देश्य, योगदान र भूमिकाको सम्मानका लागि उनलाई खोपीकी देवी बनाएर पूजा गर्ने होइन, उनी हिँडेको बाटो हिँड्न सक्नुपर्छ ।