खेलाडी उत्पादन
एकेडेमी । बीस वर्षअघि केन्द्रमा एउटा । राजधानीबाहिर तीनवटा । फुटबलमा ठूलै नारा चलेको थियो । एकताका चारै एकेडेमी चले । तर दशक बढी भइसक्यो ललितपुरकै सातदोबाटोमा मात्रै सीमित छ एन्फा एकेडेमी ।
काठमाडौँ — एकेडेमी । बीस वर्षअघि केन्द्रमा एउटा । राजधानीबाहिर तीनवटा । फुटबलमा ठूलै नारा चलेको थियो । एकताका चारै एकेडेमी चले । तर दशक बढी भइसक्यो ललितपुरकै सातदोबाटोमा मात्रै सीमित छ एन्फा एकेडेमी ।अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) ले धरान, बुटवल र पोखरा एकेडेमीलाई निरन्तरता दिएन । बुटवलमा जिल्ला संघले इज्जत धानेको छ ।यी सबै काम गणेश थापाको कार्यकालमा भएका थिए । दुई दशकभन्दा बढी नेपाली फुटबल हाँकेका उनी अहिले भ्रष्टाचारको अभियोगमा प्रतिबन्धित अवस्थामा छन् । उनका विरोधीका रूपमा अगाडि सरेका कर्माछिरिङ शेर्पाले एन्फाको बागडोर सम्हालेको नौ महिना भयो । उनले सातै प्रदेशमा एकेडेमी सञ्चालन गर्ने नारा चुनावअघि लगाएका थिए, अध्यक्ष बनेयता पनि लगाइरहेकै छन् । तर नारालाई काममा उतार्ने खाकासम्म पनि बाहिर आएको छैन ।२०५४ सालमा एन्फा एकेडेमी सुरु हुँदा गणेश थापा र नेपाली फुटबलको अन्तर्राष्ट्रिय रूपमै खुबै प्रशंसा भएको थियो । त्यस बेला एन्फाले १२—१३ वर्षका ४० खेलाडी छनोट गरेर आवासीय एकेडेमी सञ्चालन गरिएको थियो । ती खेलाडी अहिले ३३—३४ वर्षका हुनुपर्ने हो । पोर्चुगिज सुपरस्टार क्रिस्टियानो रोनाल्डो पनि यही उमेरका हुन् ।उनी ३४ वर्षमा पनि सुपरस्टारकै रूपमा चम्किरहेका छन् । उस्तै उमेरका एन्फा एकेडेमीको पहिलो ब्याचका खेलाडीहरू भने मैदानमा होइन, फुटबलमै पनि छन् कि छैनन् भनेर खोज्नुपर्ने अवस्था छ । विजय गुरुङबाहेक लगभग सबै खेलाडीले २७—२८ वर्ष पुग्दा नपुग्दलै बुट थन्क्याइसकेका थिए, जति बेला करिअरकै उत्कृष्ट लयमा खेल्नुपर्ने उमेर हो ।हुन त अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल महासंघ (फिफा) र एसियाली फुटबल महासंघ (एएफसी) को अनुदानको भरमा चलिरहेको एन्फाको कुनै पनि कामलाई युरोपको त्यो सम्बृद्ध फुटबलसँग दाँज्न मिल्दैन । पहिलो त व्यावसायिक लिग नियमित नहुनु खेलाडी पलायनको मुख्य कारण हो । हामीलाई यस्तो लिग चाहिएको छ कि जुन लामो अवधि (आठ—नौ महिना) सञ्चालन होस् । त्यसले खेलाडीलाई बाह्रै महिना रोजगारी दिन सक्छ । अनिमात्रै फुटबलमा करिअर राम्रो हुन्छ, भविष्य उज्ज्वल देख्न सकिन्छ ।राजधानीका क्लबहरूले खेल्ने सहिद स्मारक ए डिभिजन लिग नै नेपालको सबभन्दा ठूलो प्रतियोगिता हो । २०४६ सालयता ए डिभिजन लिगलाई आधुनिक लिग मानिन्छ । तर ए डिभिजन लिग २९ वर्षयता ११ पल्टमात्र सञ्चालन भयो । पाँच वर्षपछि पुन: थालिएको लिगको पछिल्लो संस्करण रेलिगेसन नहुने प्रावधानसहित गरिएको थियो, जसले प्रतिस्पर्धाको रोमाञ्चकता लुटिदियो । लिग नै देशको फुटबलको आधार हो, जसले उसको स्तर मापन गर्छ । नेपालमा भइरहेका खहरे खोलाजस्ता लिगले न देशको फुटबलको स्तर मापन गर्छ न त फुटबलको मेरुदण्ड मानिएको लिगको परिभाषालाई न्याय गर्छ । गर्छ त केबल फुटबल भजाएर मोजमस्ती लिनेहरूका लागि उत्सव ल्याइदिन्छ । नेपाली फुटबलमा नेतृत्व परिवर्तन भए पनि यो परम्परा निरन्तर छ ।मोफसलमा गोल्डकपका नाममा राष्ट्रियस्तरका नकआउट प्रतियोगिता बर्सेनि दुई दर्जनजति सञ्चालन हुन्छन् । एन्फामा काण्डैकाण्ड भइरहँदा नेपाली फुटबल यही मोफसलका प्रतियोगिताहरूले धानिदियो । तर, नकआउट प्रतियोगिता फुटबल विकासको आधार होइन न त खेलाडी उत्पादनका लागि उपयुक्त प्रतियोगिता ।एकपछि अर्को गर्दै नियमित खेलिरहन पाउने लिग नै खेलाडी उत्पादनका लागि सबभन्दा राम्रो प्रतियोगिता हो । तर, सातामा नियमित तीन खेल खेल्नुपर्ने र डेढ—दुई महिनाभित्रै सकिने नेपाली पाराको लिगले स्तरीय खेलाडी उत्पादन गर्न गाह्रै हुन्छ र यस्तोमा स्तरीय खेल अपेक्षा गर्नु पनि बेवकुफी हुन्छ ।सन् २०१६ मा ११ महिनाभित्र नेपाली टिमले तीन उपाधि जित्यो । राष्ट्रिय टिमले बंगबन्धु गोल्डकप र एएफसी सोलिडारिटी कप । यू २३ टिमले १२ औं दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा स्वर्णपदक । त्यस बेला एन्फाको भ्रष्टाचार काण्ड उत्कर्षमा पुगेको थियो र फिफा, एएफसीबाट बजेट आएर पनि एन्फाले लिग सञ्चालन गरेको थिएन । साफ च्याम्पियनसिपको २६ वर्षे इतिहासमा फाइनल पनि पुग्न नसकेको नेपालले हात पारेका बंगबन्धु, सोलिडारिटी र १२ औं सागको उपाधि अनपेक्षित थियो । विशेषत: बंगबन्धु गोल्डकपको, जसले साग र हालसम्मकै ठूलो सफलता सोलिडारिटी कपको सफलताको आधार खडा गरेको थियो ।यी तीन उपाधि यात्रा नेपाली फुटबल इतिहासकै स्वर्णिम काल हो । टिम च्याम्पियन भयो र सर्वत्र वाहवाही पायो । त्यस बेला नेपाली फुटबलको भित्री गुदी (मुख्य पक्ष) भने खोक्रो थियो । अहिले पनि धरातल उस्तै छ । नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) निलम्बनमा रहेको अवस्थामा नेपाली टिमले ठूल्ठूला सफलता हासिल गर्दै एकपछि अर्को इतिहासको पन्ना थपिरहेको छ । त्यसले फुटबल समर्थकलाई पनि विकेट र रनको आकर्षणले मोहित पारिरहेको छ । सबभन्दा लोकप्रिय खेलका रूपमा नेपालमा पनि फुटबललाई क्रिकेटले विस्थापित गर्ने संकेत देखाएको छ ।क्रिकेटमा सफलताको क्रेजले नयाँ प्रतिभालाई तानिरहेको छ । फुटबलमा भने तीन उपाधि जित्दाको उत्साहलाई ‘क्यास’ गर्न सकेन । ती तीन उपाधि यात्रामा नवयुग श्रेष्ठ खुबै चम्किए । तर उनी एकेडेमीका खेलाडी होइनन् । न त अनिल गुरुङ नै एकेडेमीका थिए ।त्यस बेला प्रशिक्षकलाई खेलाडी छनोट गर्न २५—२७ जनाभन्दा बढी उपलब्ध थिएन । अहिलेको अवस्था अझै नाजुक छ । यसको मुख्य कारण व्यवस्थित लिग नियमित नहुनु नै हो । राष्ट्रिय टिममा एकेडेमीका खेलाडीकै बाहुल्य भए पनि एन्फाको करोडौं लगानीले त्यस्तो सुपरस्टार जन्माउन सकेको छैन । र, एकेडेमीले देशको स्तरलाई उकास्न पनि सकेको छैन । त्यस आधारमा एन्फाको आफैं एकेडेमीको अवधारणा पुरानो भइसक्यो ।आधुनिक फुटबलमा देशको फुटबलको सर्वोच्च संस्था आफंैले एकेडेमी सञ्चालन गर्ने पनि होइन । संघले त लिगलाई व्यवस्थित र व्यावसायिक बनाएर नियमित सञ्चालन गर्ने अनि त्यस लिगमा खेल्ने क्लबहरूलाई फुटबल विकासको आधार बनाउनुपर्छ । फुटबल एकेडेमी क्लबहरूले चलाउनुपर्छ र यो विश्वव्यापी सत्य पनि हो । नेपालमा क्लब पन्छिने र एन्फा आफैं एकेडेमी चलाएर जस लिने गर्छ । यो गलत हो ।अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलमा सफल देशहरूका लिग खेल्ने क्लबले एकेडेमी सञ्चालन गर्नैपर्ने प्रावधान हुन्छ । जहाँ ७—८ वर्षदेखि २१—२२ वर्षसम्मका खेलाडीले प्रशिक्षण गर्छन् । एकेडेमी सञ्चालन नगरे सुविधा कटौती हुन्छ, लिगमा क्लबको हैसियत खोसिन्छ । हामीसँग भने लिग खेल्ने त्यस्तो कुनै क्लब छैन, जसले एकेडेमी सञ्चालन गरेको छ । क्लबलाई विकासे ढोकाको साँचोमा ढाल्न नसक्नु एन्फाकै कमजोरी हो र यसमा क्लबहरू पनि जिम्मेवार नभएकै हुन् ।क्लबले एकेडेमी, स्कुल र उमेर समूहको लिग नियमित सञ्चालन गर्नुपर्छ । स्तरीय खेलाडी उत्पादन हुने उमर समूहदेखि नै नियमित प्रशिक्षण र प्रतिस्पर्धाबाटै हो । नेपालमा पनि यस्तै लिग वा प्रतियोगिताको खाँचो छ, जुन एक दुई साताभित्रका केही खेलमै सीमित नहोस् । यस्ता प्रतियोगितामा लिग खेल्ने क्लबहरूको सहभागितालाई अनिवार्य गर्नुपर्छ ।क्लबहरू लिगको मुखैमा खेलाडी खोजिरहेका हुन्छन् । आफैं एकेडेमी सञ्चालन गर्ने हो भने त्यसरी खेलाडीको खोजीमा तड्पिनुपर्ने अवस्था आउँदैन । त्यसका लागि क्लबहरूले ग्रासरुट फुटबलमा लगानी गर्नु आवश्यक छ, जसले आफ्नै खेलाडी उत्पादन गर्न सक्छ ।फ्रेन्चाइज टिमको आधारमा नेपाल सुपर लिग गर्ने ठूला घरानाका एक व्यवसायीले घोषणा गरे । तर, उनको घोषणा एउटा अर्को प्रतियोगिता थप्नेबाहेक केही होइन भनेजस्तो थियो । भारतको आईएसएलको नक्कल गर्न खोजिएको नेपाल सुपरलिगको हरेक टिमले पनि एकेडेमी सञ्चालन, ग्रासरुट फुटबलमा लगानी गर्‍यो भने मात्रै त्यसले नेपाली फुटबलको स्तर बृद्धि गर्न सक्छ । अर्को पक्ष, देशमा भइरहेका ठूल्ठूला गोल्डकपसँगै उमेर समूह (यू १४, यू १६, यू १९, यू २१) का प्रतियोगिता पनि सञ्चालन गर्नु आवश्यक छ, जसले नयाँ खेलाडी उत्पादन गर्न सक्छ ।बाक्लो बस्ती र सहरीकरणका कारण खेल्ने मैदान दिनदिनै घटिरहेको छ । बालबालिहका शारीरिक व्यायाम हुने खेलमा होइन, डिजिटल भर्सनको प्रतियोगितामै व्यस्त हुन थालका छन् । फुटबलजस्ता खेलका लागि यो अर्को चुनौती हो । त्यसैले पनि बेलैमा मैदान सुरक्षित गरेर बालबालिकालाई खेल्ने वातावरण मिलाइदिनुपर्छ ।एन्फाको पोल गाड्ने अभियानलाई अब बल खेल्ने संस्कृतिमा ढाल्नु आवश्यक भइसकेको छ । भएको एउटा रंगशाला पनि महाभूकम्प २०७२ ले ध्वस्त बनाइदियो र यो अहिलेसम्म तयार हुन सकेको छैन । स्तर बृद्धि गरेर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न, लोभलाग्दो माहोल सिर्जन गर्न पनि वैकल्पिक रंगशाला अत्यावश्यक भइसकेको छ । एन्फा आफैंले पनि फुटबल रंगशाला बनाउन नसक्ने होइन । यसका लागि इच्छाशक्ति र सकारात्मक सोंच हुनु जरुरी छ । अनि सरकारको लगानी पनि ।आर्थिक कमजोरी वा सामाजिक परिवेश । यस्तै कुनै कारण हुन सक्छ, हाम्रोजस्तो विकासोन्मुख देशका ठूलाबडा धन, पैसामुखी हुने गर्छन् । काम पनि त्यस्तै गर्छन् । एन्फाले पनि यू १५ का बच्चालाई पनि सफलता हात पारेपछि नगद पुरस्कार दिइरहेको छ । यस्ता सम्मानले युवा खेलाडीलाई पैसामुखी बनाइरहेको छ । युवा खेलाडीलाई पैसा होइन, प्रतिभा निखार्ने अवसर दिनुपर्छ । प्रतिभाले भरिपूर्ण भइसकेपछि खेलेर पैसा आफैँ कमाउन सक्छन् ।रोहित चन्द र किरण चेम्जोङ अहिलेका स्टार खेलाडी हुन् । उनीहरू बिदामा पनि शारीरिक व्यायाम गरिरहेका भेटिन्छन् र जहिले पनि खेल्नलाई फिट भएर बस्छन् । अरू नेपाली फुटबलरलाई भने प्रतियोगिताका लागि शारीरिक रूपमा फिट हुन पहिला बेग्लै प्रशिक्षण गराउनुपर्ने आवश्यकता छ । यस्ता अपरिपक्व व्यवहार हाम्रा खेलाडीले पनि त्याग्नुपर्छ । अनिमात्रै जुनसुकै बेला स्तरीय खेल पस्कन सकिन्छ ।