सहमतिका सूत्रधार
एक युग एक चोटि आउँछ । एक चोटि आउने युग यत्तिकै आउने होइन । उलटपुलट, उथलपुथल, क्रमभङ्ग, महान् विपत्ति र महान् छलाङ्गमय गतिमा सो युग आउँछ । क्रान्ति वा परिवर्तन निम्तो दिएर आउँदैन । यथास्थितिमा रहेका उपरिसंरचनादेखि दैनिक सूक्ष्म जीवनसम्म यो राजनीतिक व्यवस्थाले आमूल परिवर्तन गर्छ । यसरी संरचनागत अवधारणामा रहेका राजनीतिक अङ्गहरूमै व्यापक हेरफेर हुन्छ । यस्तो रूपान्तरणका वाहक वा रूपान्तरण गर्ने एजेन्डा वा मुद्दा नै मुख्य राजनीतिको मुख्य प्रस्थानबिन्दु हो ।
एक युग एक चोटि आउँछ । एक चोटि आउने युग यत्तिकै आउने होइन । उलटपुलट, उथलपुथल, क्रमभङ्ग, महान् विपत्ति र महान् छलाङ्गमय गतिमा सो युग आउँछ । क्रान्ति वा परिवर्तन निम्तो दिएर आउँदैन । यथास्थितिमा रहेका उपरिसंरचनादेखि दैनिक सूक्ष्म जीवनसम्म यो राजनीतिक व्यवस्थाले आमूल परिवर्तन गर्छ । यसरी संरचनागत अवधारणामा रहेका राजनीतिक अङ्गहरूमै व्यापक हेरफेर हुन्छ । यस्तो रूपान्तरणका वाहक वा रूपान्तरण गर्ने एजेन्डा वा मुद्दा नै मुख्य राजनीतिको मुख्य प्रस्थानबिन्दु हो ।“राजनीतिक एजेन्डा र नेतृत्व सही र समयसापेक्ष छ भने प्राप्त उपलब्धि हासिल हुन्छन्, यदि सही र युग सुहाउँदो छैन भने प्राप्त भएका उपलब्धि गुमेर जान्छन्” भन्ने माक्र्सवादी द्वन्द्ववादी मान्यता छ । नीति र नेतृत्व वा नेता एक आपसमा अन्तरसम्बन्धित छन् । नेतृत्वलाई नीतिगत अवधारणा स्थापित गर्न एक युग आवश्यक पर्न सक्छ । भनिन्छ, “एक रातमा रोम बनेको होइन” भनेजस्तै एक नेताको जन्म हुन र स्थापित हुन लामो समयसम्म राजनीतिको तराजुमा जोखिनुपर्छ । राजनेता वा विश्व नेता बन्न एक शताब्दी लाग्न सक्छ । यसरी स्थापित हुने नेताको नीति, नीतिको महìव, नीतिको औचित्यता, नीतिको तादात्म्यता हुनु आवश्यक छ । नेताको पहिचान, अस्तित्व, महिमा र गौरवपूर्ण इतिहास स्मरणयोग्य हुनु जरुरी छ । जनता, समाज, देश र विश्वको मार्गदर्शन गरेको योगदानको उचित कदर हुन सके मात्र नेता कालजयी वा अमर हुन सक्छ ।नेताको पहिचान भनेको उसले लिएका सिद्धान्त, दर्शन, नीति र मुद्दासँग जोडेर विश्लेषण गरिन्छ । नेताको पहिचान ‘म’बाट सुरु भएर ‘हामी’ हुँदै क्षेत्र, लिङ्ग, जाति, वर्ग र राष्ट्रसँग अविभाज्य भएर प्रतिविम्बित हुन्छ । पहिचान साङ्केतिक रूपमा ‘हामी’ वा ‘हाम्रो’ भन्ने सामूहिक भावनासँग सम्बन्धित हुन्छ । महान् दार्शनिक इमाइल दुर्खिमको वर्गीय सचेतना, म्याक्स वेभरको भस्र्टेहेन र टोनिसको जेमिन्सस्याफ्ट सामाजिक अवधारणामा सन्निकट देखिन्छन् । राजनीतिक रूपमा साझा विचार र उद्देश्यसँग पहिचानले प्रतिनिधित्व गरेको हुन्छ । फोकल्र्टका अनुसार एकै व्यक्ति÷नेताका बहुआयामिक पहिचान हुन सक्छ । बहुआयामिक पहिचान बृहत् संरचनासँग अन्तरनिहित हुन्छन् । नेपालमा पहिचानको आन्दोलन नयाँ सामाजिक आन्दोलनका रूपमा स्थापित छ । जातीय, क्षेत्रीय, भाषिक रूपमा पहिचानका आन्दोलन भएका छन् । दास, प्रजा, जनता, नागरिकजस्ता प्रवर्गका लागि भएका पहिचानसँग सम्बन्धित आवाजहरू र पहिचानजनित सङ्घर्षसँग राजनीतिक मुद्दा मुखरित हुन्छन् । नेपालमा यस्ता साना–ठूला आन्दोलन भए, ती आन्दोलनका एजेन्डा, प्रस्थानबिन्दु र मिलनबिन्दुहरू आर्थिकभन्दा सामाजिक राजनीतिक प्रकृतिका थिए र हुन्छन् पनि । ती आन्दोलनका एजेन्डा र नेतृत्वको केन्द्रबिन्दुमा यो वा त्यो रूपमा, युगान्तकारी जनयुद्धले दिशानिर्देशन गरेको देखिन्छ । सोको नेतृत्व प्रत्यक्ष रूपमा ‘सुप्रिमो’ क. पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले गर्नुभएको थियो । यसरी महामन्त्री प्रचण्ड हुँदै प्रधानमन्त्री प्रचण्डसम्म सबै यस्ता नयाँ प्रकारका सामाजिक र राजीतिक आन्दोलनका नेतृत्वकर्ता भनेर उहाँको नाम युगान्तकारी सुनौला अक्षरले इतिहासका पानामा लेखिएका छन् । नेपालको २४० वर्षे राजतन्त्रलाई विस्थापित गर्दै गणतन्त्र, प्रजातन्त्र परिमार्जित गर्दै लोकतन्त्र र सङ्घीयताको मुखाकृति गर्ने अग्रणी उहाँकै नेतृत्वमा भएको हो । १२ बुँदै समझदारी होस् वा विस्तृत शान्ति सम्झौताको मुख्य हस्ताक्षरकर्ता जसले १० वर्षे सशस्त्र जनयुद्धलाई शान्तिपूर्ण रूपमा यो अवस्थामा ल्याइपु¥याउनुभयो । शान्तिको अनुयायी गौतम बुद्धको देश नेपाललाई वास्तवमै शान्तिको देश बनाउन उहाँले एक असल राजनेताको भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । धर्मनिरपेक्ष मुलुकका रूपमा परिचय बन्यो नेपालको । चार जात ३६ वर्णको साझा फूलबारीको नेपाललाई राजनीतिक रूपमा समानुपातिक र समावेशी नेपाल निर्माण गर्नुभयो । मधेश प्रदेशलगायत पहिचानसँग जोडिएका प्रदेशहरूको जन्म यत्तिकै भएका छैनन् । नेपाल साम्यवादी युगमा प्रवेश गर्नका लागि समाजवादी राज्यव्यवस्था हुने विषयमा नयाँ संविधानको प्रस्तावनामा उल्लेख छ ।२०४६ सालको जनआन्दोलनदेखि एक झिल्कोका रूपमा उदाउनुभएका उहाँ तीन दशकदेखि नेपाली राजनीतिक वृत्तमा मात्र होइन, सर्वहारा मुक्ति आन्दोलनको प्रमुख हर्ताकर्ताका रूपमा स्थापित हुनुहुन्छ । २०५२ साल फागुन १ गते जनयुद्धको शङ्खघोष भएपछि असली रूपमा उहाँको बहुआयामिक पहिचान झल्किएको हो । अन्तर्राष्ट्रिय सर्वहारावर्गको समकालीन विश्वमा नयाँ विचार शृङ्खलासहित व्यावहारिक रूपमा जनयुद्धको सही प्रयोग उहाँले गर्नुभयो । शक्ति सन्तुलनसहित सात दलसँग मिलेर दोस्रो आन्दोलनको बलमा उहाँले राजतन्त्रलाई इतिहासमा सीमित गराउन मुख्य भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । त्यसपछि संविधान निर्माण गर्नेसम्मको उहाँको नेतृत्व कौशलता, क्षमता र दूरदर्शिता अतुलनीय छ । विभिन्न रूपले पार्टीमा उहाँका नाम राखिए तर उहाँलाई कमरेड प्रचण्ड (क. प्रचण्ड) असाध्यै मन पर्ने पार्टीको नाम हो । जनयुद्धको नायकका रूपमा पनि यही नामले उहाँलाई विश्व जगत्मा स्थापित गराएको छ । त्यसैले क. प्रचण्ड उहाँको भूमिगत पार्टीको नाम मात्र होइन, उहाँको प्रोफाइल हो, वर्गचेत हो, आन्दोलित हुने भावना हो, जुझारु विद्रोहको आवेग हो, दर्शन हो । ५७५ सिटको पहिलो संविधान सभामा २२० सिट र सोही सङ्ख्याको दोस्रो संविधान सभामा ८० सिट, २७५ सिटको पहिलो प्रतिनिधि सभामा नेकपा (एमाले)सँग मिलेर ५३ सिट र सोही सङ्ख्याको दोस्रो प्रतिनिधि सभामा नेपाली काँग्रेससँग मिलेर ३२ सिट पाएको छ माओवादीले । सिट सङ्ख्या घटिरहेको छ तर बहुमत प्राप्त भएर सरकारको नेतृत्व गर्दा होस् वा भनौँ कम मत पाएर तेस्रो शक्तिका रूपमा खुम्चिनु पर्दासम्म पनि सो पार्टीले लिएका मूल मुद्दा र नेतृत्वकै वरिपरि नेपाली राजनीति घुमिरहेको छ । प्रचण्डको चामत्कारिक राज्यसत्तामा विश्वास गर्ने बानी परेर हो वा अरू नै कारण होस्, उहाँको भनाइ नै काफी छ । यथास्थितिबाट प्रतिगमनतर्फ लैजान चाहने शक्ति होस् वा यथास्थितिमै बस्न चाहने शक्तिले हरप्रकारले दुष्प्रयास गरे पनि उहाँ झन् नयाँ कार्यनीतिसहित रणनीतितर्फ लम्किरहनुभएको छ ।वर्तमान अवस्थामा महामन्त्री प्रचण्ड हुँदै प्रधानमन्त्री प्रचण्डसम्म नेपालको सत्ताको बागडोर सम्हालिरहँदा उहाँले प्रतिपादन गर्नुभएको ‘प्रचण्ड पथ’लाई कुनै पनि हदमा बेवास्ता गर्न मिल्दैन । सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको पहिलो प्रधानमन्त्री हुँदै तेस्रो पटक प्रधानमन्त्री बन्दा करिब शतप्रतिशत उहाँले विश्वासको मत प्राप्त गर्नुभयो । सत्ता साझेदार, विश्वासको मत दिने दल, सडकमा रहेका दलसँग मोर्चाबन्दी गरेर उहाँले सरकार, सदन र सडकबाट प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा नेतृत्व गर्नुभएको छ । उता अन्तर्राष्ट्रिय भाइचाराहरूसँगको सामीप्यताले पनि उहाँ दृढसङ्कल्पसहित अग्रगमनको दिशामा हुनुहुन्छ भन्ने देखिन्छ । उहाँले प्रतिपादन गर्नुभएको विचार स्थापित भइरहेकाले पनि नेपाललाई युगसुहाउँदो विकासको मोडललाई सफलतापूर्वक अगाडि बढाइरहनुभएको छ । उहाँको त्याग, तपस्या, बलिदानले स्थापित राजनीतिक उपलब्धिलाई संस्थागत गर्नु साटो विभिन्न कोणबाट विरोधका स्वरहरू सुनिन थालेका छन् । राजनीतिक उपलब्धि ठीक छन् तर सो ल्याउने प्रमुख पात्रको विरोध गर्नु न्यायोचित हुँदैन । जनयुद्ध, क. प्रचण्डको पहिचान र योगदानलाई निषेध गर्ने गरी प्रहार भइरहेका छन् । इतिहास कसैले मेटेर मेटिँदैन, गुमराहमा पार्न खोजिए पनि यथार्थता बाहिर आउँछ ।‘ठोस वस्तुको ठोस विश्लेषण’ भन्ने द्वन्द्ववादी माक्र्सवादलाई हृदयङ्गम गरी रणनीतिक उद्देश्य पूर्तिका लागि कार्यनीतिक रूपमा सधैँ व्यावहारिक रूपमा अभ्यास गर्नुपर्छ । तेस्रो पटक प्रधानमन्त्री बन्नुभएका उहाँले जनयुद्ध दिवसको उपलक्ष्यमा सार्वजनिक बिदा दिनुभयो । यो राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा जनयुद्धको पहिचान र वैधतासँग अन्तरनिहित छ । शान्तिवार्तापछि प्रचण्डले तीन पटक र सोही पार्टीका नेता डा. बाबुराम भट्टराईले एक पटक सरकारको नेतृत्व गरेर कार्यकौशलता देखाइसक्नुभयो । विद्रोह गरिरहँदा संसदीय पार्टीहरूलाई आफ्नो प्रभावमा पार्न सकेका प्रचण्डले यस अवधिमा संसद्वादलाई राम्ररी पहिचान गरेर नेपालको राज्यसत्तामा कुशल चालक भएको प्रमाणित गर्नुभएको छ । राज्यसत्ताको प्राधिकार एक व्यक्ति अर्थात् कार्यकारी राष्ट्रपति हुनुपर्छ भन्ने विश्वास राख्ने उहाँले वर्तमान अवस्थामा शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तमा जोड दिनुभएको छ । राजनीतिसँगै कूटनीतिलाई समानान्तर ढङ्गले अगाडि बढाउनुपर्छ भन्ने दूरदष्टा प्रचण्डको पहिचान सोहीअनुसार स्थापित हुनुपर्छ । पछिल्लो समय प्रचण्डले राष्ट्रिय सहमतिमा जोड दिनुभएको छ । खासगरी आसन्न राष्ट्रपतिको निर्वाचनमा मुख्य राजनीतिक दलहरूका बीचमा सहमति जुटाउन उहाँले गर्नुभएको प्रयासको धेरै क्षेत्रबाट प्रशंसा गरिएको छ । लेखक गोरखापत्र अनलाइनमा आवद्ध हुनुहुन्छ ।    