धरातलबिनाको ‘महिला लिग’
राष्ट्रिय लिग फुटबल । भनौं, राष्ट्रको विशिष्ट श्रेणीको फुटबल प्रतियोगिता या फुटबलको मेरुदण्ड । जहाँ खेलाडीले महिनौंदेखि खेलेर आफूलाई पारंगत पार्ने अवसर पाउँछन् ।
काठमाडौँ — राष्ट्रिय लिग फुटबल । भनौं, राष्ट्रको विशिष्ट श्रेणीको फुटबल प्रतियोगिता या फुटबलको मेरुदण्ड । जहाँ खेलाडीले महिनौंदेखि खेलेर आफूलाई पारंगत पार्ने अवसर पाउँछन् ।यसै साता अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) ले उप–राष्ट्रपति महिला फुटबल लिग आयोजना गर्‍यो । तर लिगको स्वरुप कुनै मोफसलमा स्थानीय स्तरबाट आयोजित प्रतियोगिताको स्तरभन्दा तल थियो । जम्मा ५ टोलीको सहभागिता रहेको लिग स्पर्धा नकआउट प्रतियोगिताभन्दा पनि छोटो रह्यो । सहभागी सबै टोलीले ४–४ खेल खेले । लिग सकियो । यसलाई धरातल नै नभएको लिग मान्न सकिन्छ ।बर्सेनि आर्मीले आयोजना गर्ने प्रधानसेनापति कपमा पनि फाइनल पुग्ने दुई टोलीले ५ खेल खेल्छन् । तर यसपालिको महिला लिग एकदमै छोटो अवधिको रहयो । लिग फुटबलमा राम्रो प्रतिफल हासिल गर्न कुनै पनि क्लबले सुरुआतीमात्र नभएर वैकल्पिक खेलाडी, टोलीको दीर्घकालिन तयारी र प्रशिक्षणमा अथक मिहिनेत गर्नुपर्ने हुन्छ । तर एन्फाद्वारा आयोजित लिगमा सहभागी टोलीले एक साताअघि खबर पाए । चार खेलमात्र भएका कारण पहिलो रोजाइबाहिरका खेलाडीले बिरलै मौका पाए ।राष्ट्रिय टोलीको छनोटलाई प्रारम्भिक आधार मानिएको लिगमा केही प्रभावशाली खेलाडी मैदान उत्रन नै पाएनन् । आशालाग्दा प्रतिभाहरू राष्ट्रिय लिगसम्म पुग्न पनि सकेनन् । एन्फाले लिग हुनुभन्दा केही समयअघि पूर्व राष्ट्रिय कप्तान हरि खड्कालाई महिला राष्ट्रिय टोलीको जिम्मेवारी दिएको थियो । उनले मोफसलमा आयोजित प्रतियोगिता तथा राष्ट्रिय लिगको प्रदर्शन हेरेर केही दिनमै राष्ट्रिय टोलीलाई प्रारम्भिक छनोट गर्नेछन् । चार खेलको प्रदर्शनका आधारमा राष्ट्रिय टोलीको प्रारम्भिक टोली छनोट हुनेछ ।विगतमा ५ विकास क्षेत्र र ३ विभागीय टोलीसहित ८ टोली समेटेर प्रतियोगिता हुने प्रचलन थियो । देश प्रादेशिक संरचनामा गएसँगै नयाँ नेतृत्व पाएको एन्फाले नयाँ संरचना ल्यायो । प्रतियोगितालाई छोटो भन्दै आलोचना भइरहेका बेला स्वरुप परिवर्तन गरेर झनै छोटो लिगको अवधारणा तयार भयो । रौतहट र मकवानपुरमा एन्फाले जिल्लास्तरीय प्रतियोगिता गर्दै दुवै ठाउँको उत्कृष्ट टोलीलाई ‘राष्ट्रिय लिग’ खेल्न ल्याएको थियो । दुवै ठाउँमा १३–१३ टोलीले प्रतिस्पर्धा गरेका थिए । रौतहट र काठमाडौं विजयी हुँदै राष्ट्रिय लिगमा आइपुगेका हुन् । उनीहरूसँगै तीन विभागीय टोली प्रतिस्पर्धी भए ।राष्ट्रिय लिगमा रौतहटले सुरुआती दुई खेलमा जित हात पार्दै दोस्रो चरण समाप्तिमा लिगको शीर्षस्थान नै कब्जा गर्‍यो । यसक्रममा रौतहटले विभागीय टोली नेपाल पुलिस क्लबलाई पनि पराजित गरेको थियो । मोफसल टोलीले लिगमा विभागीय टोलीलाई हराएको यो नै पहिलो अवसर पनि बन्यो । कम समयको अन्तरमा धेरै खेल खेल्दा युवा खेलाडीसम्मिलित रौतहटले बाँकी दुई खेलमा भने लय कायम राख्न सकेन । रौतहटका प्रशिक्षक नुरराज काफ्लेले दोस्रो खेलपछि नै लगातार खेलेका कारण खेलाडीको फिटनेसमा समस्या आएको बताए । छनोटमा लगातार नकआउट स्तरको खेल खेलेको रौतहटले लिगलाई तयारी गर्ने समयै पाएन ।यता काठमाडौंले पनि जिल्लास्तरीय प्रतियोगितामा सिन्धुपाल्चोकलाई फाइनलमा १–० ले पराजित गर्दै लिगको टिकट काट्यो । टोलीमा सिन्धुपाल्चोककै तीन तथा सुर्खेतको एक खेलाडी थपेर काठमाडौं फर्केको टोलीले लिग अवधिभर कुनै गोल गर्न सकेन । तयारीलाई आवश्यक समय पुगेको भए नतिजामा केही हदसम्म सुधार ल्याउन सकिने प्रशिक्षक देवेन्द्रजंग शाहीको बुझाइ छ । लिग प्रतियोगिता कम समयको हुँदा खेलाडीबीच तालमेल नमिल्दै खेल सकिएको उनको टिप्पणी थियो ।जिल्लाका टोलीहरूमात्र नभएर विभागका टोलीले पनि लिगबारे एक साताअघि मात्र जानकारी पाएका थिए । लिगका लागि तयारी कम हुँदा सुरुआती खेलमा उनीहरूलाई पनि लय समात्न हम्मे पर्‍यो । ४ खेलको लिगमा उपलब्ध खेलाडीबीच तालमेल नमिल्दै लिग सकिएको अवस्था थियो । राष्ट्रिय टोलीका केही खेलाडीले सुरुआती खेलमा गरेको खराब प्रदर्शनका कारण क्लब टोलीमा स्थान बनाउनै मुस्किल भयो । दुई वर्षपछि राष्ट्रिय टोलीमा पुनरागमन गरेकी अनु लामाले एपीएफबाट पहिलो खेल सुरुआती रोजाइमा खेलिन् । उनले गोल पनि गरिन् । दोस्रो खेलमा वैकल्पिक भएकी उनले अन्तिम दुई खेल खेल्न पाइनन् । एपीएफ लिग उपाधि नजिक भएका कारण प्रशिक्षक जनक सिंहले अनुमाथि जोखिम उठाउन चाहेनन् । यसले अनुको पुनरागमन खल्लो बन्यो । राम्रो सुरुआत लिए पनि उनी एपीएफको उपाधि यात्रामा अपेक्षित प्रभाव पार्न असमर्थ रहिन् ।राष्ट्रिय टोलीकी कप्तान रेनुका नगरकोटे लिगकी उत्कृष्ट मिडफिल्डर चुनिइन् । एपीएफबाट सेन्टर मिडफिल्डमा खेल्ने रेनुका आफैं पनि लिगबाट सन्तुष्ट छैनन् । ‘एक वर्षमा बल्लबल्ल लिग खेल्न पाइयो । लिग हुने खबर एक साताअघि मात्र पायौं । सुरुआतमा डबल राउन्ड भने पनि अन्तमा जम्मा ४ खेल खेलेर लिग सकियो । यस्तो लिगका आधारमा हामीले आफ्नो खेल विकास गर्न सम्भव छैन,’ राष्ट्रिय टोलीबाट ८ वर्षदेखि खेलिरहेकी रेनुकाले भनिन् ।राष्ट्रिय टोलीकी फरवार्ड सावित्रा भण्डारी पनि लिगको स्तर खस्कँदा यसले राष्ट्रिय टोलीको प्रदर्शनमा असर पर्ने बुझाइ राख्छिन् । ‘हामीले राष्ट्रिय टोलीमा खेल्ने खेलसंख्या निकै कम हुन्छ । लिगमा बटुलेको अनुभव नै राष्ट्रिय टोलीमा प्रदर्शन गर्न प्रयोग हुने हो । अब लिग नै ४ खेलको हुँदा नयाँ खेलाडी आउने सम्भावना त कमै हुन्छ,’ एपीएफबाट ४ खेलमा १२ गोल गर्दै लिगकी उत्कृष्ट खेलाडी बनेकी सावित्राले भनिन् ।पछिल्लो दुई वर्ष माल्दिभ्सको फुटसल लिग खेल्दै दक्षिण एसियामा आफ्नो पहिचान बनाइसकेकी सावित्रा नेपाली फुटबलले अगाडि बढ्न लिग फुटबल बलियो बनाउनुपर्ने धारणा राख्छिन् । ‘हामीसँग प्रतिभावान खेलाडीको कुनै कमी छैन । अन्य देशमा लिग छ तर स्तरीय खेलाडीको कमीले गर्दा विदेशबाट खेलाडी ल्याउनुपर्छ । हामीले राम्रो लिग गर्ने हो भने दक्षिण एसियाबाट बाहिर पनि उन्नति गर्न सक्छौं,’ सावित्राले थपिन् । विभागीय टोलीले जिल्ला तथा क्षेत्रबाट राम्रो प्रदर्शन गरेका खेलाडीलाई करार तथा सेवामै समेटेर टोलीमा सम्मिलित गर्दै आएका छन् । हाल प्रत्येक विभागमा तीन दर्जन खेलाडी फुटबल खेल्न भनेरै क्लबमा छन् । यी खेलाडीले दैनिक प्रशिक्षण गर्छन् । प्रतियोगिताको नियमअनुसार कहिले १८ त कहिले २३ खेलाडीमात्र प्रतियोगितामा समेटिन्छन् । यस्तो अवस्थामा धेरै खेलाडी आफ्नो क्लबकै टोलीमा पनि संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था छ । विभाग बाहेकको टोली बलियो नहुँदा राम्रो प्रदर्शन गरे पनि विभागकै वैकल्पिक खेलाडीमा बस्नुपर्ने बाध्यता छ । यस्ता प्रतिभा राष्ट्रिय टोलीसम्म आउन लिग फुटबल बलियो हुनुपर्छ, जुन हुन सकेको छैन ।एन्फाले पुरुष लिग नै गर्न नसकेको अवस्थामा यो वर्ष ‘वार्मअप’ लिगको नाम दिँदै रेलिगेसनबिनाको लिग अवधारणा अगाडि सारेको छ । पुरुष लिग नै अस्तव्यस्त रहँदा सधैं कम प्राथमिकतामा परेको महिला लिगमा पनि प्रत्यक्ष असर परेको छ । एन्फाले महिला टोलीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सहभागिता बढाउने बताउँदै आएको छ । तर समग्र फुटबल विकासका लागि अन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय दुवै प्रतियोगिता सँगै लैजानुपर्ने हुन्छ । घरेलु फुटबल कमजोर हुँदा राष्ट्रिय टोलीका खेलाडीको मात्र स्तर माथि पुग्ने र घरेलु फुटबल नै अस्तव्यस्त हुने डर पनि उत्तिकै रहेको फुटबलकर्मीहरूको बुझाइ छ ।सिन्धुपाल्चोकमा ५ वर्षदेखि महिला फुटबलरलाई प्रशिक्षण दिइरहेका प्रशिक्षक सन्दीप खड्का महिला फुटबल पनि क्लब मोडेलमा जानुपर्ने बेला भएको बताउँछन् । ‘महिला फुटबलले अर्को फड्को मार्ने हो भने अब क्लब पद्दतिमा जानु आवश्यक छ । विभागले एक हदसम्म महिला फुटबलको विकासमा ठूलो भूमिका खेलेको छ । तर अब खेलाडी संख्या बढै गएका कारण ‘क्लब सिस्टम’ अंगाल्दै खेलाडीलाई विभागको भर नपर्ने विकल्प दिनुपर्छ,’ खड्काले सुझाए ।खड्काकै प्रशिक्षकत्वमा सिन्धुपाल्चोक टोली जिल्लास्तर फाइनलमा काठमाडौंसँग पराजित भएको थियो । एन्फाले क्लब मान्यता दिएको खण्डमा आफ्नै स्तरबाट प्रायोजक र सहयोग बटुलेर बलियो टोली तथा योजना बनाउन सकिने उनको बुझाइ छ । ‘हामीले आफ्नै लगानीमा नियमित प्रशिक्षण दिएका छौं । तर वर्षको एकपल्ट नकआउट प्रतियोगिता खेलेको भरमा खेलाडी पाल्न सकिँदैन । यदि एन्फाले केही सक्रिय जिल्ला वा खुला क्लब आवेदन दिने पद्दति ल्याएको खण्डमा प्रतिस्पर्धी टोली पनि बढ्छ । यसले लिग फुटबल संरचना गठन तथा खेल विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ,’ प्रशिक्षक सन्दीपले थपे ।एन्फाले अब छिट्टै प्रादेशिक संरचनामा लिग योजना अघि सार्ने बताएको छ । तर विगतमा क्षेत्रीय संरचनामा लिग गर्दा क्षेत्रले जिल्लासँग कोटाअनुसार खेलाडी माग गरेर टोली जम्मा पार्थे र लिग खेलाउँथे । प्रदेशमा पनि त्यसैअनुसार अगाडि बढ्ने हो भने फुटबल जहाँको त्यहीं रहनेमा दुईमत नहोला । जिल्लाबाट कोटामा पर्ने प्रतिभावान खेलाडी नयाँ प्रशिक्षकको रणनीतिमा अन्य जिल्लाबाट कोटामा आएर मिसिएकासँग खेल्न सम्भव रहन्न । यसले विभागबाहेकका टोलीको लगातार खराब प्रदर्शन हुनुको मुख्य कारण प्रस्ट पार्छ ।नेपाली राष्ट्रिय टोलीले अब दुई ठूला प्रतियोगिता खेल्दै छ । नोभेम्बरमा ओलम्पिक २०२० छनोट र डिसेम्बरमा साफ च्याम्पियनसिपलाई छिट्टै तयारी थाल्ने राष्ट्रिय टोलीका प्रशिक्षक हरि खड्काले जानकारी गराएका छन् । ‘लिगको प्रदर्शन र विभागबाट सल्लाहका आधारमा छिट्टै प्रारम्भिक टोली घोषणा गर्छौं । त्यसपछि नियमित प्रशिक्षण राखेर राष्ट्रिय टोली तयार पारिने छ । हामीले दुवै प्रतियोगितालाई गतिलो योजनाको गृहकार्य थालिसकेका छौं,’ उनले भने ।एन्फाले यी दुई ठूला प्रतियोगिता तयारीलाई चीनसँग मैत्रीपूर्ण खेल तय गरिसकेको छ । यसबाहेक आन्तरिक तथा बाहय प्रशिक्षणका लागि दीर्घकालीन योजना पनि बन्नेक्रममा छ । तर छनोटको आधार नै कमजोर रहँदा प्रशिक्षणमा गरेको प्रदर्शनकै आधारमा खेलाडी छान्नुपर्ने अवस्था प्रशिक्षकसामु छ । पुरुष टोलीमा पनि लिग नहुँदा मोफसलका प्रतियोगिता सहयोगी बनेका थिए । महिलाको हकमा त्यो पनि सम्भव छैन ।अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सहभागिता बढाउने एन्फाको योजना स्वागतयोग्य छ । तर घरेलु संरचना कमजोर रहँदा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरकै भरमा फुटबल विकास हुन्छ भन्नु उचित नहुन सक्छ । घरेलु फुटबल राम्रो हुँदा सयौं खेलाडी लाभान्वित हुने र त्यसले राष्ट्रिय टोलीलाई ठूलो सहयोग पुग्नेछ । पुरुष फुटबलको संरचना सुल्झाउन अल्झिएको एन्फा नेतृत्वले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचुर सम्भावना बोकेको महिला फुटबलको लिग झारा टार्ने हिसाबले गर्नु खेलाडीका लागि दुखदायी हुनसक्छ ।