जता सडक त्यतै बजार
सुदूरका पहाडी गाउँँबस्ती सुनसान हुन थालेका छन् । सडकको पहुँच भएका ठाउँँमा बजार विस्तार हुन थालेपछि ग्रामीण भेगका बासिन्दा जता सडक पुग्छ त्यतै बसाइँ सर्न थालेका हुन् । 
सुदूरका पहाडी गाउँँबस्ती सुनसान हुन थालेका छन् । सडकको पहुँच भएका ठाउँँमा बजार विस्तार हुन थालेपछि ग्रामीण भेगका बासिन्दा जता सडक पुग्छ त्यतै बसाइँ सर्न थालेका हुन् । नयाँ सडक निर्माणको सर्भेसँगै सडक आसपासको क्षेत्रमा घडेरीको किनबेच बढ्न थालेपछि जग्गाको मूल्य पनि अकासिन थालेको छ । पहाडी जिल्लामा ग्रामीण बस्तीबाट सडक आसपासका नयाँ बजारमा भइरहेको तीव्र बसाइँसराइको अवस्थाबारे बझाङबाट वसन्तप्रताप सिंह, अछामबाट मेनुका ढुंगाना, बैतडीका खगेन्द्र अवस्थी र दार्चुलाबाट मनोज बडुले तयार पारेको रिपोर्ट :बझाङ हेमन्तबाडा ९ का लोकबहादुर ओलीको परिवार गाउँकै विपन्नमध्येको एक थियो । खेतीपातीका लागि पर्याप्त जमिन नभएका कारण अधियाँ कमाएर गुजारा गर्दै आएका उनी २०६४ सालतिर सदरमुकाम चैनपुरको सडक पेटीमा काफल टिपेर बेच्न थाले ।सानोतिनो गर्दै बचत गरेको रकमले सदरमुकाम नजिकै जग्गा भाडामा लिएर तरकारी खेती थाले । केही वर्षमै आफ्नै काठको खोका बनाएर सदरमुकामको मुटु मानिने चौराहामा तरकारी व्यापार थालेका उनले अहिले चैनपुरमा जग्गा किनेर आफ्नै पक्की घरसमेत निर्माण गरिसकेका छन् । सदरमुकामलाई सडकले जोडेपछि आफ्नो व्यापार फस्टाएको उनी सुनाउँछन् । बझाङकै गडरायका मीनबहादुर सिंह २ वर्ष पहिले सदरमुकाम आएका हुन् । सुरुमा सानो पोल्ट्री स्थापनासँगै कुखुरापालन सुरु गरेका उनले अहिले आफ्नै मासु पसल खोलेका छन् ।माथिका दुई उदाहरण मात्र हुन् । सदरमुकाम तथा ग्रामीण बस्तीमा सडक विस्तार हुन थालेपछि बझाङ सदरमुकाम तीव्र सहरीकरणतर्फ उन्मुख भएको छ । सडक विस्तारसँगै गाउँमा नयाँ बजार केन्द्रहरू बन्न थालेका छन् । ग्रामीण बासिन्दाहरूको आकर्षण बजार र सहरी क्षेत्रतर्फ बढ्न थालेको छ ।यातायात नपुगेका गाउँ रित्तिँदैरोजगार तथा स्वरोजगारका पर्याप्त अवसर, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सुविधा, सहज आवागमन, सूचना प्रविधिमा पहुँचजस्ता सुविधाहरू तुलनात्मक रूपमा सदरमुकाम र आसपासका बजारमा बढी छन् । ग्रामीण बस्तीहरू सुनसान भइरहेका बेला अछामको साँफेबगर, मंगलसेन लगायतका ठाउँमा जनसंख्याको चाप बढ्दो क्रममा रहेको छ । अछाम, डोटी र बाजुराको केन्द्रविन्दुका रूपमा रहेको साँफेबगरको बस्ती हालका वर्षमा निकै भएको छ । रोजगारीको खोजी तथा विभिन्न पेसा व्यवसाय गर्नेहरूसमेत सडक सुविधा पुगेको र बजारोन्मुख क्षेत्रतर्फ सर्ने गरेका छन् । सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरूमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार र यातायातको उपलब्धतालाई मध्यनजर गरी ग्रामीण बस्तीहरू रित्तिन थालेका छन् । कतिपय यातायात नपुगेका गाउँमा जमिन बाँझो छाडिएको छ । ती गाउँ मानवविहीन बन्ने अवस्थामा पुगेका छन् । सडक विस्तारसँगै बसाइँ सर्दै स्थानीय बासिन्दा गाउँ छाड्दै जान थालेका छन् । गाउँतिरका विद्यालयमा शिक्षाको गुणस्तर राम्रो नभएका कारण छोराछोरी पढाउनकै लागि भए पनि सदरमुकाम बसेको अछाम मेलबिसौनाका धनबहादुर धर्तीले बताए ।दार्चुलामा पनि कम खेती हुने उच्च पहाडी भूभागमा पर्ने र यहाँको उत्पादनले वर्षभरिका लागि खान नपुग्ने हुँदा गाउँको जमिन बाँझो छाडेर बजार क्षेत्रमा बसाइँसराइ बढेको छ । गाउँको तुलनामा बजार क्षेत्रमा अलि बढी सेवा सुविधा हुँदा विस्तारै यहाँका ग्रामीण बस्तीहरू रित्तिँदै गएको र सहरी भेगमा दिन प्रतिदिन जमिनको भाउ बढ्दै गएको छ । खाद्यबाली उत्पादन कम हुने ठाउँँहरूको बस्ती रित्तिँदै गएको र किसानहरूलाई केही महिना मात्र खान पुग्ने ठाउँहरूको बस्ती बिस्तारै पातलिँदै गएको छ । पुराना बजार प्रभावितग्रामीण सडकमा यातायात सञ्चालन हुन थालेपछि पुराना व्यापारिक केन्द्रहरू प्रभावित भएका छन् । ट्रयाक खुल्दै गरेका ठाउँँमा बजार विस्तार हुन थालेको छ । गाउँँमै ग्राहक रोकिएका छन् । जसले राजमार्ग आसपासका पुराना बजारको व्यापार घटेको छ । स्थानीय व्यापारीहरू ग्रामीण सडकमा घर, पसल बनाउन थालेका छन् । बैतडीको तल्लोस्वराड जोड्ने सडकमा मेलौलीदेखि ५ किलोमिटर तल शिवनाथसम्म गाडी पुगेको छ । उदयदेव, शिवनाथ, महाकाली, आम्चौरालगायत गाविसका बासिन्दाको मुख्य बजार मेलौली थियो । अहिले त्यो सरेर मर्छले, लामाखाली र सुल्लेखान जम्न थालेको छ । व्यापार व्यवसाय बढ्दै गएपछि गाउँतिरको जग्गाजमिन बेचेर भए पनि सडक पुगेको ठाउँ आसपासमा जग्गा किनेर उतै बसोबास गर्न थालेका छन् ।बैतडीको देहिमाडौं, पाटन, श्रीभावर, दुदिलाखान, सिल्लेगाडा लगायतका पुराना मुख्य व्यापारिक केन्द्रको व्यापार सडक विस्तार भएपछि खुलेका नयाँ बजारका कारण यतिबेला ठप्प छ । बैतडीको सतबाज–गोकुलेश्वर सडक निर्माणसँगै ३ दशकयता चल्तीमा रहेको श्रीकोटको सिल्लेगाडा बजार प्राय: सुनसान हुन थालेको छ । सिल्लेगाडा–डिलासैनी सडक विस्तारले यो बजार गाउँ सर्दै गएको हो । बैतडीको तल्लोस्वराड क्षेत्रका ९ गाविसको खरिद–बिक्री केन्द्र देहिमाडौंको व्यापार आधा घटेको छ । गिरेगाडा सडक सञ्चालनमा आएपछि ग्वाल्लेक र गिरेगाडाका गाउँमा सरेको छ ।नयाँ बजार स्थापना हुँदैविगत ४/५ वर्षदेखि ग्रामीण भेगमा सडक विस्तारले जिल्लाका विभिन्न ठाउँमा करिब आधा दर्जनको हाराहारीमा बजार क्षेत्र विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ । गाडी गुड्ने ट्रयाक नखुले पनि दार्चुला–तिंकर सडक खण्डको हुतीमा अहिले बजार क्षेत्र विस्तार हुँदै गएको छ । यो सडकको ट्रयाक खुल्न सुरु भएदेखि यो स्थानको जमिनको भाउ एक्कासि तेब्बरले वृद्धि भएको हुती ४ का स्थानीय तोयराज भट्टले बताए । यहाँका स्थानीय गाउँमा भएको जमिन बेचेर बजार क्षेत्रमा घर बनाउन सुरु गरिरहेका छन् । ग्रामीण सडक किनारका नयाँ पसलहरूमा दैनिक उपभोग्य वस्तुसँगै, लत्ताकपडा र निर्माण सामग्रीसम्म पाइन थालेको छ । बजार विस्तारले ढुवानीको झन्झटसँगै समय र खर्च कम भएको स्थानीय बताउँछन् । किनमेलका लागि दिनभर हिँडेर बजारसम्म पुग्ने स्थानीय बासिन्दा गाउँमै सामान मगाउन थालेका छन् । ‘नुन, तेल मात्रै पाइने ठाउँमा कपडा र खाद्यान्नसम्म पाइन थालेको छ,’ बैतडी कटौजपानी ९ का देवसिंह कुँवरले भने, ‘सडकसँगै व्यापारिक प्रतिस्पर्धा बढेकाले गाउँसम्म सामान ल्याउने गरेका छन् ।’आयोजना आसपास आकर्षणदार्चुलामा चमेलिया जलविद्युत् बन्न लागेको र यहाँका विभिन्न गाउँहरू सडकले जोडिँदा गोकुलेश्वरलगायत बलाच, लटिनाथ, धुलीगडा र गन्नामा बजार विस्तार हुन लागेका छन् । यसले आयोजना निर्माणस्थलको जग्गाको भाउसमेत महँगिएको छ । तीव्ररूपमा भइरहेको बजार विस्तारले बझाङमा ठूला व्यवसायमा लगानी गर्नेहरूको संख्या पनि बढिरहेको छ । अकासिँदै जग्गाको भाउअछामको साँफेबगरलाई नमुना सहर बनाउने योजना बनेपछि घडेरीको मूल्य वृद्धि भएको छ । १ रोपनी जग्गाको सरकारी रेट साढे १२ लाखसम्म भए तापनि योभन्दा चर्को मूल्यमा घडेरी किनबेच भइरहेको स्थानीय सिलोज कुँवरले बताए । उनका अनुसार गाउँमा भएका घरघडेरीलाई सस्तो मूल्यमा बेचेर साँफेबगर क्षेत्रमा घडेरी किन्नेको संख्या वृद्धि भएको छ । ५/६ वर्षअगाडि सरकारी रेटभन्दा सस्तोमा १ रोपनीको ५/७ लाखमा नै घडेरी जग्गा धनीले बेच्न चाहे पनि चर्को मूल्य भयो भनेर छाड्ने गरेको उनको भनाइ छ ।बझाङको ग्रामीण भेगमा बासिन्दाहरू बजारतिर अस्थायी र स्थायी रूपले बसाइँ सर्न थालेपछि सदरमुकाम चैनपुरलगायत अन्य बजार केन्द्रमा जग्गाको भाउ पनि दिनप्रतिदिन बढ्न थालेको छ । केही वर्ष पहिले प्रतिवर्गमिटर सरदर १० हजारमा खरिद–बिक्री हुने चैनपुरको जग्गाको भाउ अहिले मुख्य केन्द्रहरूमा डेढ लाखसम्म पुगेको छ । सदरमुकाममा मात्र होइन नयाँ स्थापित हुँदै गरेका ग्रामीण बजारमा पनि जग्गाको भाउ एक्कासि अकासिएको छ । मेलबिसौना गाविसको तत्कोट बजारमा केही वर्ष पहिले १०/२० हजार पर्ने जग्गाको मूल्य अहिले ३/४ लाख पुगेको स्थानीय व्यापारी धनलाल भण्डारी बताउँछन् ।विगत १० वर्षयता मात्र सदरमुकाममा १ हजारभन्दा बढी मानिसहरूले जग्गा खरिद गरिसकेको तत्कालीन चैनपुर गाविसका सचिव राधाकृण्ण जोशीले बताए । सदरमुकामको जग्गा खरिद गर्नेहरू अधिकांश जिल्लाको दुर्गम भेगका मानिसहरू रहेको उनको भनाइ छ । तीमध्ये सुर्मा, दौलिचौर र काँडा गाविसका मानिसहरू आधाभन्दा बढी रहेको उनले बताए ।