अधिकार रक्षामा नागरिक शिक्षा
मानव अधिकारको मुख्य उद्देश्य नागरिकका आधारभूत अधिकार रक्षा तथा संवद्र्धन गर्नु हो । शासकले नागरिक अधिकारमाथि कुनै किसिमको अतिक्रमण गर्न नसकोस् भनेर हरेक लोकतान्त्रिक संविधानमा नागरिकका आधारभूत नैसर्गिक अधिकारको प्रत्याभूत गरेको हुन्छ ।
मानव अधिकारको मुख्य उद्देश्य नागरिकका आधारभूत अधिकार रक्षा तथा संवद्र्धन गर्नु हो । शासकले नागरिक अधिकारमाथि कुनै किसिमको अतिक्रमण गर्न नसकोस् भनेर हरेक लोकतान्त्रिक संविधानमा नागरिकका आधारभूत नैसर्गिक अधिकारको प्रत्याभूत गरेको हुन्छ । त्यहाँ वैयक्तिक स्वतन्त्रता र सम्मानपूर्ण जीवनयापन गर्न पाउने अधिकार सुनिश्चित गरिएको हुन्छ । यसमा दिगो विकासको अधिकार स्वास्थ्य वातावरणको अधिकार, शान्तिको अधिकार साथै आर्थिक सामाजिक एवं सांस्कृतिक अधिकार पनि पर्छन् । मानव अधिकारसँग सम्बन्धित अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि र अनुबन्धनले लक्षित गरेका अधिकार लागू गर्नुपर्ने दायित्व सम्बन्धित राज्यको हुनेछ । लोकतान्त्रिक राज्यमा मानव अधिकारको संवैधानिक प्रत्याभूति हुनु जरुरी छ ।लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष भनेको नै राज्यमा व्यक्तिको होइन विधिको शासन हो । विधिको शासनले नै तानाशाही, निरङ्कुश र मनपरी तन्त्रलाई निषेध गर्छ । विधिको सिद्धान्तले विधि स्वयं न्यायोचित र विवेकशील हुनुपर्नेमा जोड दिन्छ । आर्थिक विकास र गरिबी निवारणसँगै सबैको हक अधिकारको सुनिश्चित गर्दै विधिको शासनप्रति सम्मान गर्ने संस्कृतिको विकास हुन सकेमा नै लोकतन्त्रको प्रत्याभूत हुन सक्छ । कानुनी राज्य र विधिको सर्वोच्चतासम्बन्धी यथेष्ठ ज्ञान नागरिक शिक्षाबाट प्राप्त हुनेछ । आजको लोकतान्त्रिक र मानव अधिकारको युगमा राज्यले नागरिक समानता र स्वतन्त्रतालाई पूर्ण रूपले अङ्गीकार गरेको हुन्छ । असमान वातावरणमा प्रजातन्त्र र विकास दुवै सम्भव हुँदैन । कर्तव्यको सदुपयोग गर्न नपाएमा त्यहाँको उन्नति पनि हँुदैन । मानवीय स्वभाव र आत्मबल पनि कमजोर हुँदै जान्छ ।आजको युगमा मानव अधिकारको विषय महìवपूर्ण छ । अझ राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सवालमा यसको महìव अरू बढ्दै आएको छ । मानव अधिकारका सम्बन्धमा विकसित र विकासोन्मुख मुलुक सबैका लागि त्यत्तिकै संवेदनशील छन् । अशक्त, अल्पसङ्ख्यक सुविधाबाट वञ्चित तथा पछाडि परेका समुदायका लागि मानव अधिकार अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै एउटा ढाल बन्दै आएको छ ।हरेक व्यक्तिलाई जीवनको अधिकार छ । उसले स्वेच्छाचारी रूपले कसैको जीवन हरण गर्न पाउँदैन । एकले अर्काको सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ भन्ने चेतना जगाउन नागरिक शिक्षा चाहिन्छ । मानव अधिकारको हर पक्षमा जनजागरण ल्याउन नागरिक शिक्षा आवश्यक छ । औपचारिक रूपमा मानव अधिकारको आरम्भ बेलायतमा म्याग्ना कार्टा सन् १८१५ पास भयो । पछि अमेरिकाको स्वाधीनता सङ्ग्राम र फ्रान्सेली राज्य क्रान्तिले मानव अधिकारलाई प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाउने काम ग¥यो । १० डिसेम्बर १९४८ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको साधारण सभाले विश्वव्यापी मानव अधिकार घोषणापत्र पारित ग¥यो । मानव अधिकारभित्र व्यक्तिको जीवन स्वतन्त्रता र सुरक्षाको अधिकार, विचार, विवेक, शान्तिपूर्वक भेला र सङ्गठित हुने स्वतन्त्रता, समानता तथा घुमफिर गर्ने स्वतन्त्रता आदि उपयोग गर्न पाउने सुनिश्चितता हुन्छ ।सामाजिक न्याय, संवैधानिक व्यवस्था र नागरिक सम्प्रभुता र मानव अधिकार यी सबै एकअर्कासँग अन्योन्याश्रित छन् । यिनका अवधारणा एकअर्कासँग जोडिएका छन् । मानव अधिकारले व्यक्तिको स्वतन्त्रता, उसका इच्छा, स्वतन्त्र अभिव्यक्ति, मानवीय आवश्यकता सबै पूरा गर्न अभिप्रेरित गराउँछ । लोकतन्त्रमा मात्र हरेक नागरिकलाई मौलिक अधिकार मानव अधिकारको स्वतन्त्रतापूर्वक उपयोग गर्न पाउने अधिकार हुन्छ । कुनै पनि अधिकारको उपयोग गर्दा एकले अर्काको अधिकार हनन नगरी सहअस्तित्वको सिद्धान्त पालना गर्नुपर्छ । नागरिक शिक्षाले यस्तो अधिकार र कर्तव्य उपभोग गर्न सिकाउँछ । यस अर्थमा मानव अधिकार र नागरिक शिक्षाको सम्बन्ध अपरिहार्य छ । नेपालमा मानव अधिकार आयोग ऐन २०५३ जारी भई २०५७ जेठ १३ गते राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग गठन भयो । आयोगलाई २०६४ असोज २ गतेबाट संवैधानिक निकायको रूपमा मान्यता दिइएको थियो । राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको प्रमुख दायित्व अधिकारको सम्मान, संरक्षण र संवद्र्धन तथा त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन सुनिश्चित गर्ने हो । आयोगले मानव अधिकार हननका घटनाको अनुसन्धान गरी अनुसन्धानबाट ठहरिएमा यथार्थका आधारमा दोषीलाई कारबाही र पीडितलाई क्षतिपूर्तिका लागि नेपाल सरकारसमक्ष सिफारिस गर्ने काम गर्छ ।मानव अधिकार राष्ट्रिय आयोगबाट सिफारिस गरिएका विषय कार्यान्वयन गर्ने दायित्व नेपाल सरकारको हो । ती सिफारिस प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन नसकेका गुनासा प्रशस्त छन् । यसले गर्दा देशमा दण्डहीनता बढेको आकलन गरिएको छ । अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुन नसके पनि मानव अधिकार आयोगले यस सम्बन्धमा सरकारमाथि दबाब दिन भने पछि पर्नु हुँदैन । विद्यमान मानव अधिकार उल्लङ्घनका घटना र सार्वजनिक सरोकारका विषयमा समाजमा हरेक वर्ग र तप्काले आवाज उठाउनु जरुरी छ । यस किसिमको चेतना जगाउन सामाजिक परिवर्तनसँगै राज्य व्यवस्था सरकारको भूमिका राजनीतिक दलको क्रियाशीलता आदिमा निर्भर गर्छ ।नागरिक शिक्षा संवैधानिक व्यवस्था, लोकतान्त्रिक परिपाटी आधारभूत मानवीय मूल्य, मान्यता एवं धारणा बारेमा ज्ञान दिने शिक्षा हो । नागरिक शिक्षाले मानव अधिकार मौलिक अधिकार, राज्यका प्रमुख अङ्ग कार्यपालिका, न्यायपालिका र व्यवस्थापिकाको भूमिकाबारे यथोचित ज्ञान दिलाउँछ । साथै यसले मानव अधिकार आयोगका काम कर्तव्यबारे नागरिक समाजका सचेतना, जगाउँदै सार्वजनिक हित र भलाइ कार्यमा लाग्न अभिप्रेरित गर्छ । मानव अधिकार उल्लङ्घनकर्तालाई कानुनको दायरामा ल्याई कारबाही गर्न पनि नागरिक शिक्षाले उत्प्रेरणा जगाउँछ ।हरेक व्यक्तिलाई नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार मात्रले पर्याप्त हुँदैन, समाजको सदस्यको हैसियत, सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक अधिकारका साथै मानव अधिकारको जगेर्ना भएको पनि हेर्न÷देख्न चाहन्छ । महिला पुरुष सबैले समान रूपले मानव अधिकार उपयोग गर्न पाउनुपर्छ । हरेक बालबालिकामा पढ्न÷ लेख्न पाउनुपर्ने नैसर्गिक अधिकारका साथै सामाजिक, आर्थिक शोषणबाट मुक्त हुने अधिकार पनि हुन्छ । समाजका हरेक सदस्यको वैयक्तिक स्वतन्त्रता र सम्मानपूर्ण जीवनयापन गर्न पाउने अधिकारको व्यवस्था लोकतान्त्रिक राज्यको संविधानले ग्यारेन्टी गरेको हुन्छ ।मानव अधिकारअन्तर्गत निःशुल्क आधारभूत शिक्षालगायतका शिक्षासम्बन्धी अधिकार, भाषा, लिपि र संस्कृतसम्बन्धी अधिकार, धार्मिक स्वतन्त्रता तथा समानतासम्बन्धी अधिकार घरायसी हिंसाविरुद्ध अधिकार यौन शोषण, वेश्यावृत्ति र बेचबिखनविरुद्धको अधिकार, वधुवा तथा बाल मजदुरीको शोषणविरुद्धको अधिकार परम्परागत संस्कृतिको संरक्षण र संवद्र्धनको अधिकार आदि पर्छन् ।नेपालको परिप्रेक्ष्यमा मानव अधिकारका सर्त प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन नहुनु, विधिको शासन नहुनु, दण्डहीनता बढ्नु आदि कारणले मानव अधिकारका प्रावधान ओझेलमा परेका छन् । नागरिक समाज र सत्तामा बसेरै पनि केही राजनीतिक नेतृत्व वर्गमा लोकतान्त्रिक संस्कार र संस्कृतिप्रतिको प्रतिबद्धता नहुनुले गर्दा पनि लोकतन्त्र सुदृढीकरण गर्न अप्ठ्यारो परिस्थिति देखा परिरहेको छ । यो परिस्थितिमा आमनागरिकका साथै राजनीति नेतृत्व तथा कार्यकर्तामा लोकतान्त्रिक संस्कार र संस्कृतिको विकास गराउन तथा नागरिक चेतना अभिवृद्धि गराउन नागरिक शिक्षाको माध्यम उपयुक्त विकल्प हुनसक्छ । आमनागरिकमा पनि नागरिक शिक्षाप्रति चासो बढ्नुपर्छ ।