सम्पदा संरक्षण सामाजिक दायित्व
हरेक मुलुकको आफ्नै मौलिक सभ्यता, संस्कृति र संस्कार हुन्छ । सभ्यता, संस्कृति, सम्पदा र इतिहास नै त्यो मुलुकको परिचय र राष्ट्रिय गौरवको विषय पनि हो । विश्वका अति प्राचीन मुलुकमा पर्ने नेपालको आफ्नै विशेषता छ । नेपालको भौगोलिक वनावट, धर्म, संस्कृति, परम्परा, इतिहास र पौराणिक कालसम्म जोडिएको चर्चा र परिचयले हाम्रो सभ्यता स्रोतको गहिराइ अनुमान गर्न सकिन्छ ।
हरेक मुलुकको आफ्नै मौलिक सभ्यता, संस्कृति र संस्कार हुन्छ । सभ्यता, संस्कृति, सम्पदा र इतिहास नै त्यो मुलुकको परिचय र राष्ट्रिय गौरवको विषय पनि हो । विश्वका अति प्राचीन मुलुकमा पर्ने नेपालको आफ्नै विशेषता छ । नेपालको भौगोलिक वनावट, धर्म, संस्कृति, परम्परा, इतिहास र पौराणिक कालसम्म जोडिएको चर्चा र परिचयले हाम्रो सभ्यता स्रोतको गहिराइ अनुमान गर्न सकिन्छ ।यहाँका हरेक ढुङ्गामा देवताको बास छ, प्रत्येक नदीमा धर्मको सुगन्ध छ । यहाँका प्रत्येक डाँडा थुम्कामा आस्थाको प्रतीक छ । नेपालको सभ्यता यिनै नदी, पहाड र थुम्काबाट जोडिएर आधुनिक कालसम्म आइपुगेको छ । हाम्रो सभ्यतालाई चुनौती दिनसक्ने हैसियत कसैमा छैन तर हामीले हाम्रो सभ्यताको धरोहर सम्पदा संरक्षणमा पटक्कै चासो दिएका छैनौँ । मानव सभ्यता नदी र पहाडको सङ्गमबाट भएको मानिन्छ । इतिहासमा वर्णन गरिएका विश्वका ठूला सभ्यताले यसै भन्छ । नेपालको सभ्यताको सुरुवात कहाँबाट भयो त ? हाम्रो सभ्यता कसैले स्थापित गरिदिएको हैन । हाम्रो सभ्यता सृष्टिसँगै सुरु भएको पूर्वीय दर्शनका ज्ञाताहरूको दाबी छ । यसलाई पुष्टि गर्ने अनेक आधार हामीसँग छ । समस्या यसको खोजी र थप अनुसन्धान नहुनु हो । महाभारतकालसम्म सजिलै जोडिएको आधुनिक नेपालको इतिहास गर्वलायक पक्ष हो । त्यस्तै विभिन्न शास्त्रमा नेपाललाई ज्ञानभूमिका रूपमा वर्णन गरिएको छ । ऋषि–महर्षिले तप गर्ने थलो नेपाल नै थियो भनिन्छ । यसर्थ पनि नेपाल सम्पदा, सभ्यता र संस्कृतिले भरिएको मुलुक हो तर हामीले हाम्रो सम्पदा, सभ्यता र संस्कृतिको संरक्षण गर्न सकिरहेका छैनौँ, यसलाई मुलुकको समृद्धिसँग जोड्न पनि सकेका छैनौँ । अन्य मुलुकले कृत्रिम संरचना बनाएर लाखौँ पर्यटक आकर्षित गरिरहेका छन् तर हामीकहाँ हजारौँ वर्ष पुराना संरचना खण्डहर बनाइएका छन्, कुरूप पारिएका छन् र भीमकाय बङ्गला बनाएर त्यसलाई ओझेलमा पारिएका छन् । सम्पदा संरक्षण समृद्धिको आधार हो भन्ने बुझ्न र बुझाउन सकिएको छैन ।काठमाडौँ उपत्यका आफैँमा एउटा सङ्ग्रहालय हो । विदेशीका पुस्तकमा समेत काठमाडौँलाई मन्दिरै मन्दिरको सहर भनिन्थ्यो । त्यस्तै नेपाल नदी र तालतलैयाका पनि देश हो । यहाँका छ हजारभन्दा बढी नदी हाम्रो सम्पदा र विकासका मुहान हुन् । ५०० भन्दा बढी तालतलैया र उत्तरतिरको उतुङ्ग हिमशृङ्खला पनि यसैको प्रतीक हुन्, यी सब हाम्रा सम्पदा हुन् ।यसका अतिरिक्त भौतिक रूपमा खडा गरिएका हजारौँ वर्ष पुराना सम्पदा नेपालको आर्थिक विकासको आधार र विश्व मानचित्रमा अलग्गै परिचयको विम्ब हो । आजभोलि सम्पदा संरक्षणको नारा जति घन्किन्छ, त्यसको एक छेउ पनि काम हुन सकेको छैन । काठमाडौँ उपत्यकाका तीन दरबार क्षेत्र, पशुपतिनाथ, बौद्धनाथ, चाँगुनारायण, स्वयम्भूनाथ विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छन् तर यिनको पौराणिकता आजभोलि झल्कँदैन । यी सम्पदालाई चारैतिरबाट आधुनिक महलले घेरेको छ ।जबसम्म नागरिकमा सम्पदाको महत्त्व प्रकट हुँदैन, तबसम्म कुनै एक निकाय वा संस्थाको जोडबलमा मात्र केही हुँदैन । सम्पदाको महìव घरदेखि विद्यालयसम्मै पु-याउनु आवश्यक छ । विद्यालय तहदेखि नै सम्पदाको संरक्षणका विषयमा अनिवार्य रूपमा पाठ्यक्रम तयार गरेर पठनपाठन गर्नु आवश्यक छ । यसो गर्न सकियो भने हाम्रा सम्पदाले पुनः जीवन पाउने छन् । बालबालिकालाई इतिहास, सम्पदा र यसको महìव दर्शाउन सके भविष्यका लागि देशको आर्थिक विकासको एउटा दह्रो आधार पर्यटनबाटै खडा हुन्छ । आजभोलि मन्दिरै मन्दिरको सहर काठमाडौँका पवित्र नदीमा पानी हैन, ढल बग्छन् । मन्दिर क्षेत्र पनि त्यस्तै छ । नदी र मन्दिर हाम्रो सभ्यता, संस्कृति र इतिहासको प्रतीक भएकाले यसको सफाइ, पर्यावरणीय शुद्धता तथा ऐतिहासिकता कायमै राख्नुपर्छ । मन्दिर केवल पूजा गर्ने, घण्ट र शङ्ख बजाउन मात्र हैन, मानिसको मन शान्त पार्ने पवित्र स्थल पनि हो । यसैले पनि काठमाडौँलाई मन्दिरै मन्दिरको सहर भनिएको हो । विश्वका पौराणिक सहरमध्येमा पर्ने काठमाडौँ उपत्यकामा अहिले अव्यवस्थित सहरीकरणले मन्दिर र नदी अतिक्रमणमा मात्र परेको छैन कि संरक्षणको समेत प्रचुर अभाव छ । यो हाम्रो सभ्यता, संस्कृति र संस्कारमा नसुहाउने विषय हो ।हामी सबैको दायित्व भनेको मन्दिर, नदी संरक्षण र सरसफाइ गर्नु हो । नदी सफा हुँदा त्यसले वरिपरिको वातावरण पनि स्वच्छ हुन्छ र रोगब्याधी लाग्दैन । आज विष्णुमती, बागमती, रुद्रमतीजस्ता नदी सफा हुन्थे भने उत्यकामा खानेपानीको यति साह्रो अभाव पनि हुने थिएन । अहिले हरेक शनिबार बागमती सफाइ महाअभियान चलिरहेको छ र यस क्रममा उपत्यकाका अन्य नदीका साथै उपत्यकाबाहिर पनि सफाइ अभियान चलिरहेको छ तर यसलाई राष्ट्रिय अभियान र कार्यक्रम बनाउन सकिएको छैन ।यो एउटा पक्ष हो भने सम्पदा संरक्षणको नयाँ अध्याय सुरु गर्ने बेला भइसकेको छ । सभ्यता, संस्कृति र सम्पदा संरक्षणमा अब युवा विद्यार्थीलाई योजनाबद्ध रूपमा अघि सार्नुपर्छ, यसका लागि विद्यालयले चासो दिनुपर्छ र सरकारले सोहीअनुसारको पाठ्यक्रम पनि बनाउनुपर्छ । हाम्रा सम्पदा विदेशीले अनुदानमा संरक्षण गरिदिने वा पुनर्निर्माण तथा मर्म गरिदिने हैन कि त्यस्तो अवस्था नै आउन नदिने गरी संरक्षण हुनुपर्छ । नदी र मन्दिर सभ्यता नै हाम्रो सभ्यता हो र हामी फोहोरी हैन, विश्व मानव इतिहासकै अग्रणी हौँ भन्ने देखाउनुपर्छ, त्यसलाई सावित गर्नुपर्छ । जब विद्यालयमा सम्पदा, संस्कृति, सभ्यता र संस्कारको शिक्षा दिइन्छ तब उनीहरूले नेपालमा आउने हरेक पर्यटकलाई आफ्नाबारेमा बताउन सक्नेछन् । जसले देशको ख्यातिमा सघाउ पुग्नेछ, पर्यटन प्रवद्र्धनमा सहयोग हुनेछ । हरेक विद्यार्थी ‘पर्यटक पथप्रदर्शक’ बन्न योग्य हुनेछन् । आज कुनै विद्यार्थीलाई पर्यटकले पशुपतिनाथ वा स्वयम्भूनाथका बारेमा केही कुरा सोध्यो भने भन्न सक्ने अवस्था छैन । एउटा नेपाली विद्यार्थीले आफ्नै देशको सम्पदाका बारेमा विदेशीलाई बताउन सक्दैन भने उसले पाएको शिक्षाको उपादेयता के हुने ? यो महत्त्वपूर्ण पाटोलाई हेरेर पनि शिक्षामा सम्पदा, समुदाय र संस्कृति जोड्नैपर्छ ।आज विश्व अर्थतन्त्रको एउटा भरपर्दो आधार पर्यटन हो । कोरोना महामारीका कारण दुई वर्ष पर्यटन गतिविधि ठप्प हुँदा विश्वका धेरै मुलुकले आर्थिक सङ्कट भोगे । नेपाल सम्पदा, सभ्यता, इतिहास र संस्कृति अनि प्राकृतिक स्रोतसाधनले पर्यटक आकर्षित गर्ने सबै कुरा भएर पनि राष्ट्रिय अर्थतन्त्र वा आयमा पर्यटन क्षेत्रको योगदान न्यून छ । यसलाई बढाउन हाम्रा सम्पदा संरक्षण, संवद्र्धन र प्रबद्र्धन गर्नुपर्छ । सम्पदाको दृश्यावलोकन टाढैबाट गर्न सकिने आधार तयार गर्नुपर्छ । सम्पदा क्षेत्रलाई ओझेलमा पार्ने संरचना काँटछाँट गर्नुपर्छ । यसका लागि सरकारले नीति बनाउनुपर्छ, नागरिकले जिम्मेवारीबोध गर्नुपर्छ र सामाजिक अभियन्ता तथा सम्पदाविद्ले आवश्यक चेतना जागृत गराउनुपर्छ ।सम्पदा, संस्कृति, इतिहासका धरोहर हाम्रो आर्थिक समृद्धिको आधार बन्नसक्छ भन्नेमा विमती नभए पनि अहिलेसम्म यसको हुनुपर्ने प्रचार भएको छैन, गर्नुपर्ने संरक्षण गरिएको छैन । संरक्षणको अर्थ त्यहाँ कुनै भौतिक क्षति हुन नदिनु मात्र हैन, ती क्षेत्रलाई ओझेलमा पार्ने संरचना निर्माण हुन नदिनु पनि हो । तीन दशकअघिसम्म हनुमानढोका दरबार क्षेत्र टाढैबाट देखिन्थ्यो भने अब नयाँ सडकको गेटमा पुगेपछि मात्र देखिन्छ । यसमा सरकारको कमजोरी जति छ, नागरिकको पनि उत्तिकै छ । नागरिकले सम्पदाको महìव नबुझेर व्यक्तिगत लाभको स्वार्थमा डुबुल्की मार्दाको परिणाम हो ।नदी, मन्दिरलगायत सम्पदाको सफाइ, संरक्षण गर्नु भनेको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक र पर्यावरणीय रूपमा मजबुत हुनु हो । यसको दीर्घकालीन गुरुयोजना बनाउन ढिला भइसकेको छ । सम्पदासँग जनता जोड्ने बेला आइसकेको छ । जबसम्म जनतालाई सम्पदाको महìव बुझाउन सकिँदैन र यसको संरक्षण र प्रबद्र्धनमा महाअभियान चलाइँदैन, नाराका भरमा वा केही अभियानकारीको बलमा मात्रै खोजेजस्तो परिणाम आउँदैन ।सम्पदा संरक्षण कुनै एक पक्षको मात्र जिम्मेवारी होइन । सम्पदा कुनै एक क्षेत्र, जात, धर्म, सम्प्रदायको मात्रै पनि होइन । नेपालको पूर्वदेखि सुदूरपश्चिमसम्म रहेका ऐतिहासिक, पौराणिक सम्पदा हरेक नेपालीको साझा सम्पत्ति हो । यो साझा सम्पत्तिको संरक्षणमा पनि प्रत्येक नेपालीको साझा दायित्व रहन्छ । यो दायित्व निर्वाह गर्न सबै सचेत हुनैपर्छ । सम्पदा संरक्षणमा नागरिकको सहभागिता हुनु सामाजिक दायित्व नै हो भने यो समृद्धिको आधार र अवसर पनि हो भन्ने चेतना दिनु विद्वत् वर्गको जिम्मेवारी हो ।