बहुपति प्रथा घट्दै
बहुविवाह त सबैले सुनेकै शब्द हो तर धेरैलाई बहुपति प्रथाका बारेमा ज्ञान नहुन पनि सक्छ । यो एक प्रकारको विवाह गर्ने प्रथा हो । हिमाली जिल्लामा लामा समुदायले धेरै पहिलेदेखि नै यो चलनलाई अनुसरण गर्दै आएका छन् । हुम्लामा अहिलेको ११औँ पुस्ताअघिदेखि बहुपति प्रथा
बहुविवाह त सबैले सुनेकै शब्द हो तर धेरैलाई बहुपति प्रथाका बारेमा ज्ञान नहुन पनि सक्छ । यो एक प्रकारको विवाह गर्ने प्रथा हो । हिमाली जिल्लामा लामा समुदायले धेरै पहिलेदेखि नै यो चलनलाई अनुसरण गर्दै आएका छन् । हुम्लामा अहिलेको ११औँ पुस्ताअघिदेखि बहुपति प्रथा चलनमा आएको स्थानीय बुद्धिजीवीलाई ज्ञात छ । त्योभन्दा पहिले के थियो, त्यसबारेमा कुनै जानकारी पाइँदैन । जसमा छोरा–नाति बराबरका जति जना देवर भए पनि यो प्रथाले श्रीमान्का रूपमा भाउजूले स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्छ । स्वीकार गरिरहेको अवस्था पनि हो । घर तथा समाजमा जसले भाउजूलाई सहजै स्वीकार गर्छ, त्यसलाई घरको राम्रो र ज्ञानी सन्तानका रूपमा लिने पनि गरिन्छ । छोरा हुनु त फलानाको जस्तो भन्ने भनाइ पनि नभएको होइन । अन्यथा घरबाट निकाला पनि हुनुपर्छ, बहुपति प्रथा स्वीकार नगर्ने घरको सन्तानले । उसलाई घरबाट कुनै सम्पत्ति पनि पाउने हकअधिकार रहँदैन सामाजिक चलनअनुसार ।अर्को बहुपति प्रथामा विवाह घरको जेठो दाइसँग मात्र हुने र अरू घरमा जति जना दाजुभाइ भए पनि उनै भाउजूलाई श्रीमतीका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने स्थानीय नियमजस्तै हो । बहुपति प्रथामा जेठो सन्तानसँग विवाह हुँदा अरू भाइ लाइनमा बसेर रमिते भएर बस्नुपर्ने चलन पनि छ । त्यस नियमविरुद्ध कसैले न बोल्न सक्ने हिम्मत गर्न सक्छन् न त विद्रोह नै गर्न सक्छन् । बहुपति प्रथाबाट सन्तान जुन भाइबाट जन्मिए पनि बाबु भने घरको जेठो दाइ नै हुने चलन छ । यसलाई सबै भाइले सहज रूपमा स्वीकार गर्नुको विकल्प नै हुँदैन ।बहुपति प्रथालाई घृणित रूपमा मात्रै हेर्ने जुन दृष्टिकोण छ, त्यो आफ्ना ठाउँमा ठीकै र मनासिव होला तर अघिल्लो पुस्ताका जानकार भने आर्थिक रूपमा सम्पन्नशाली हुन र गरिबीबाट मुक्ति मिल्नका लागि भने यो बहुपति प्रथा उपयुक्त माध्यम भएको स्वीकार गर्नुले पनि के भन्न सकिन्छ भने कतै लामा समुदायले गरिबीबाट बच्नकै लागि बहुपति प्रथा स्वीकार गरेका त होइनन् ? उनीहरूको भनाइमा तर्क पनि देखिन्छ । अर्को अहिलेजस्तो पढेलेखेको जमाना नभएर उतिबेला पशुपालन गर्नुपर्ने र त्यो पनि थरिथरिका पशुबस्तु पालन गर्दा घरका मानिस पनि बढी नै आवश्यकता पथ्र्यो । त्यति भएपछि छ महिना पाटनतिर र छ महिना औलतर्फ जाने गर्नाले पनि घरमा बस्न पाइँदैनथ्यो । त्यसैले आजसम्म यो प्रथा सहज रूपमा अगाडि बढेको हो भन्ने अर्काथरिको तर्क छ । यसमा पनि सत्यता देखिन्छ । पशुधन धेरै हुँदा घरका भाइहरू त्यतै लाग्ने गर्नाले घरमा कम बसेपछि यो चलन स्वीकार गर्न सहज भएको हो भन्ने भनाइ पनि बूढापाकाको छ । घरमा सबैजना सँगै बस्ने भनेकै वर्षको एक पटक जुन असोज–कात्तिक महिना मात्र पर्छ । यति भएपछि सबै भाइ बाहिर मात्र जाँदा कमाइ भने सबैले ल्याउने र घरमा पनि झैझगडा नहुने भएपछि सबैलाई स्वीकार गर्न कठिन नभएको हो ।जतिबेला यो प्रथाको दबदबा थियो, त्यतिबेला यसका नकारात्मक पक्ष भए पनि त्यो बाहिर ल्याउन कसैले न आवश्यकता देखे न त बोल्न सके तर पनि यसका केही प्रत्यक्ष रूपमा देखिने नकारात्मक विषय पनि रहेका छन् । जसमा पहिलो कुरा सात जना दाजुभाइका श्रीमती एक जना मात्र भएपछि ती महिलामा कस्तो पीडा र समस्या थियो होला, सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ । त्यस्तै अर्को महिलामा विभिन्न खालका यौनजन्य सङ्क्रमण पनि नदेखिने गरेका होइनन् । ती सबै पीडा र समस्या बाहिर ल्याउन नसकेर महिलाले आफू मर्नु परेको थियो भन्ने पनि छन् । त्यसैगरी घरको सबै भाइको एक जना श्रीमती मात्र हुन थालेपछि टोलछिमेकमा विवाह गर्न नपाउने समस्या महिलामा पनि टड्कारो रूपमा देखियो । विवाह गर्न नपाएका युवती गाउँमा भन्दा बढी बजारकेन्द्रित हुन थाले, जसका कारण अन्तर्जातीय विवाह पनि बढी हुन थाल्यो ।यी कुरालाई ध्यानमा राख्दा कुनै दिन घरघरमै बहुपति प्रथा कायम रहेको हुम्ला जिल्लाको सिमकोट गाउँपालिकाको वडा नम्बर ४ को बुराउसे गाउँमा अहिले भने सात घरधुरीमा मात्र यो प्रथा सीमित भएको छ । गाउँमा जम्मा ७१ घरधुरी रहेकोमा अन्य बाँकी सबैले एकल विवाह स्वीकार गरेपछि बहुपति प्रथा न्यूनीकरण हुँदै आएको हो । यो प्रथा त्यसै न्यूनीकरण भएको पाइँदैन । यहाँनेर यो बहुपति प्रथा न्यूनीकरण गर्नमा एउटा उदाहरण प्रस्तुत गर्नु सान्दर्भिक देखिन्छ । जस्तो– लभ म्यारिज गरेर बहुपति प्रथालाई चुनौती दिनुभएका सिमकोट गाउँपालिका वडा नम्बर ४ का वडा अध्यक्ष छविचन्द्र लामाले घरपरिवार मात्र होइन, छिमेक तथा आफन्तबाट त्यतिबेला तिरस्कृत हुनुपरेको थियो । विद्यार्थी जीवनबाटै विद्रोही स्वभावका लामा यसरी लामा समुदायमा एकल विवाह गर्ने पहिलो व्यक्ति भने होइनन् । उहाँभन्दा अगाडि एक जनाले एकल विवाह गरेको भए पनि पुस्तौँदेखि जरा गाडेको बहुपति प्रथालाई न्यूनीकरण गर्ने कामको सुरुवात भने आफूबाट भएको उहाँको दाबी छ । आफूले मन पराएर एकल विवाह गरेकी श्रीमती (रीता लामा) छोड्न पनि निकै दबाब आएको उहाँसँग ताजै अनुभव छ । सन्तानमा कान्छो छोरा भएकाले घरको कुनै सम्पत्तिमा दाबी नगर्ने र श्रीमती रीतालाई पनि नछोड्ने बताएपछि विछोडको दबाब आउन कम भएको लामाले उतिबेलाको स्मरण गर्दै सुनाउनुुभयो । यति कुराबाट पनि यो प्रथा कस्तो थियो भन्ने बुझ्न सहज होला । अहिलेको लामा समुदायको पुस्ता बहुपति प्रथाको विपक्षमा देखिन्छ । कुनै समय एक÷दुई जनाले घर तथा समाजबाट तिरस्कृत भएर गर्न थालिएको एकल विवाहले अहिले भने बुराउने गाउँमा ९१ दशमलव १५ प्रतिशत बुराउसेवासी एकल विवाह गर्न राजी भएका छन् । अझै गाउँमा नौ दशमलव ८५ प्रतिशत घरपरिवार बहुपति प्रथा मान्न तयार भएको भए पनि ती पनि सङ्क्रमणकालीन अवस्थामा छन् । यो अवस्था साबिकको बरगाउँ गाविसको पनि छ । केही दिनअघि मात्र बरगाउँले आफूलाई बहुपतिमुक्त गाउँ घोषणा गरेको छ । बिस्तारै हुम्ला जिल्लाबाटै बहुपति प्रथा न्यूनीकरण हुँदै गएको छ । यो हुनुमा थुप्रै आरोह–अवरोह पनि लामा समुदायका युवायुवतीले बेहोर्नु परेको छ । अर्को आमा बराबरको भाउजूलाई श्रीमती मान्न कठिन हुने अवस्था पछिल्लो पुस्ताले राम्रैसँग बुझेपछि र शिक्षामा पहुँच वृद्धि हुँदा बहुपति प्रथा न्यूनीकरण हुन सहयोग पुगेको हो । त्योसँगै पछिल्लो पुस्ताले देश–विदेश देखेको र कतिपय अवस्थामा हुम्लामा लामा समुदायमा बहुपति प्रथा भएको जिज्ञासाको उत्तर दिनुपर्दा युवामा यो प्रथाप्रति वितृष्ण जागेको छ । त्यस्तै पछिल्लो समय सार्वजनिक कार्यक्रम र समारोहमा बहुपति प्रथाविरुद्धका आवाज पनि निकै उठ्नाले थोरै भए पनि यसको न्यूनीकरणमा टेवा पुगेको हो । अर्को पुरानो अर्थ प्रणालीसँग सम्बन्धित भएर बहुपति प्रथा जोडिएको भए पनि अहिले भने बजार अर्थतन्त्रले गर्दा र जिल्लाभित्र सीमित लामा समुदाय बाहिरी संसारसँग पनि जानकार हुन थालेपछि यो प्रथालाई न्यूनीकरण गर्न बल पुगेको हो । जुन कुरा पछिल्लो पुस्ताका युवा सबै यो प्रथाविरुद्ध लाग्नु पनि मुख्य कारण देखिएको छ । यसको प्रतिफल एक जना महिलाले सात जनासम्म पति स्वीकार गर्नुपर्ने बाध्यता पनि हटेको छ ।