Сырткы келбетибиз бизди кантип башкарат?
Адатта сырткы келбетибиз биздин мүнөзүбүзгө таасирин тийгизбейт го деп эсептейбиз. Көрсө, боюбуз же өң-келбетибиз биздин инсандыгыбызды (личность) калыптандырып, журум-турумга таасирин тийгизет экен.
1990-жылдары мен окуган мектеп интернаты ар бир окуучуга кынтыксыз микрокосмостук алкакты камсыздап берчү. Тагыраагы "күчтүү болгон жашап кете алат" деген пикир чындыкка жакын болгон. Ал жерде 50 чакты тынчы жок, шок балдар элек. Бирдей курактагы балдардын келекелөөсүнөн жана топтон обочолонуп калбоо үчүн ар бир бала өзүнүн стратегиясын тандап алган. Ошондой стратегиялардын арасында бир топ бала өзүнчө уюшуп алып, арзан баадагы кубаттоочу батарейкаларды ж.б буюм-тайым сатып таанымал болушкан. Мен болсо тийиштик кылган балдарды опузалоо максатында өзүмө каратенин фанаты репутациясын түзүп алгам. Мындан сырткары, биздин арабызда физикалык жактан күч-кубаттуу, көлөмүнөн улам өздөрүн коопсуз сезген балдар бар эле. Бул балдар өздөрүн ээн-эркин сезип, ашыкча калжактап, ишенимдүү жүрүшчү. Алардын мүнөздөрү компанияга ылайыктуу, жүрум-туруму чечкиндүү эле. Алардын мындай сапаттары физикалык келбетине төп келип турчу. Сиздин мүнөзүңүз сырткы кебетеңизден кабар береби? Бул кокус корреляцияга дал келүүчүлүкпү же мүнөздүн өнүгүшүнүн сырткы түзүлүшкө тийгизген таасириби? Эч кандай кокустук жоктугу туурасында теория бар. Бул теорияга ылайык, биздин инсандыгыбыз (личность), мүнөзүбүздүн калыптанышы генетикадан берилген физикалык сапаттарга (көлөм, сырткы келбет) ылайык өнүгөт. Изилдөөлөргө караганда, бул теория туура. Анткени сырткы түзүлүш бир гана мүнөзгө гана таасир бербестен, ошондой эле жашоодо өмүрлүк жарды тандоодо жана кандай саясий көз карашты карманарыңызга да тааасирин тийгизе тургандыгы айтылат. (Белгилеп кетүүчү жагдай, азырынча бул теория боюнча тыянактар акыркы эмес. Анткени корреляция жана карама-каршылыктардын негизинде каралган. Андан тышкары, бул багытта башка дагы түшүндүрмөлөр бар. Маселен, тескерисинче мүнөзүбүздөгү сапаттар биздин сырткы келбетибизге таасири этери тууралуу). Социалдык чөйрөдөгү мамиле-экстраверсияны алалы. Бул мүнөздүн эээлери бир гана айланасындагы адамдар менен бат тил табышып кетпестен, ошондой эле, демилгелүү, тобокелчилке бара алган адамдар. Эволюциянын логикасы боюнча, физикалык жактан күчтүү адамдар өздөрүнүн сырткы түзүлүшүн артыкчылык катары колдонуп, экстраверт болушат. Бул пикирди айрым изилдөөлөр дагы тастыктайт. Алардын бири Германиянын Гёттинген университетинин адистери өткөргөн 200дөн ашык эркек катышкан изилдөөнүн жыйынтыгы. Тыянак көрсөткөндөй физикалык жактан күчтүү, кең далылуу, булчуңдуу көрүнгөн эркектер экстраверт болгондугу аныкталган. Мындай түзүлүштөгү адамдар физикалык жактан активдүү жана өжөр болушкан. Ал эми аялдарда мындай байланыштар болгон эмес. Ал эми башка бир изилдөөдө, физикалык жактан күчтүү эркектер кызуу кандуу жүрүм-турумга ээ болору жана бир аз санаачыл болору аныкталган. Түнт болгонубуз сырткы келбетке көз каранды болушу мүмкүн Ооба, эгерде инсандын жеке өнүгүшүн коомго адаптациялануусундагы стратегия катары карасак, мында дагы маани бар. Бул пикир, ошондой эле, инсандын жеке өнүгүшүн коомго адаптациялануусундагы стратегия катары эле маааниге ээ. Эгер сиз физикалык жактан алсыз болсоңуз, абайлап, этияттаган жүрүм-турумуңуздан улам, сиздин өмүрүңүз узарышы мүмкүн. Тескерисинче, сиз физикалык жактан күчтүү болсоңуз, тобокелчиликтерге көп барасыз. Жаныбарлардын жүрүм-турумун изилдеген окумуштуулар талаш-тартыштуу, эки ача жыйынтыктарга ээ болушкан. Окумуштуулар өздөрүн күчтүү, эр жүрөк алып жүргөн жаныбарларды изилдеп, алардын күчтүүлүгү көлөмүнөн көз каранды болот деген жыйынтык чыгарышкан. Мисалы, өтө кичинекей жөргөмүштөргө караганда, чоң жөргөмүштөр башка жырткычтардын алдында өздөрүн күчтүү алып жүрөрү аныкталган. Бул багыттагы изилдөөлөрдүн басымдуу бөлүгү эркектердин жүрүм-туруму менен байланышканын байкоого болот. Мунун негизги себеби, эволюция теориясы боюнча, физикалык күч жана мушташа билүү жөндөмү - аялдын мээрими үчүн атаандашкан эркектерге таандык. Санта-Барбарадагы Калифорния университетинде өткөрүлгөн изилдөөгө эрекектер да, аялдар да катышышкан. Жыйынтыгында жогорудагы байланыштар эркектерде байкалган. Изилдөөнүн авторлору эркектерде да, аялдарда да сырткы келишимдүүлүк алардын экставерттик мүнөздөрүнө таасир берет деген тыянакка келет. Окумуштуулардын айтымында, мындай мүнөздөгү адамдардын сырткы түзүлүшүнө, келишимдүүлүгүнө карап баа берүүгө болот. Мындан тышкары, буга окшогон изилдөөлөрдүн жыйынтыктары генге гана байланышпай, адамдын жеке гормондоруна да байланыштуу болушу мүмкүн. Ал эми башкы идея, экстраверттик мүнөздүн адамдын сырткы түзүлүш менен түздөн-түз байланышы болууда. Антсе да, адамдын сырткы түзүлүшү бир гана санаачылдык, түнттүк, жалгыздыкты жактыруу же коммуникабелдүүлүк, сөзмөрдүүлүк менен да байланышкан. Дагы бир изилдөөнүн жыйынтыгы, биздин жүрүм-турумубуз чөйрөбүздөгү туруктуу байланыш курган жакындарыбыздан таасирленери аныкталган. Сырткы түзүлүш менен жашоодо карманган позицияңыздын ортосунда кандай байланыш болушу мүмкүн? Дегеле жашоодо кимсиз? Эркектерде бул нерсе саясий айдыңда байкалашы мүмкүн. Биздин ойлорубуз жана баалуулуктарыбыз физикалык түзүлүшүбүзгө карата калыптанат Саясат таануучулар 2019-жылы 12 өлкөнү изилдешип, жыйынтыгында күчтүү, көлөмдүү тулку-бойго ээ (АКШ, Дания, Венесуэла) эркектердин саясий тең укуктуулукка каршы экендигин аныктаган. Бул алардын өздөрүн идеалдуу адам катары сезгени менен байланыштуу. Ал эми, аялдар боюнча жыйынтыктар бир жактуу эмес. Айрым изилдөөлөрдө эң күчтүү аялдардын ичинен дагы айрымдары гана саясатка аралашары, саясий тең укуктуулукка ат салышары белгилүү болгон. Тескерисинче, айрымдары саясатка такыр кызыгышкан эмес. Биздин инсандыгыбыз (эмнеге ишенебиз, эмнени жактырабыз, мүнөзүбүздөгү артыкчылыктар ж.б.) - интеллектибиздин, адеп- ахлак, көз караштарыбыздын туундусу деп ойлогонду жакшы көрөбүз. Жеке инсандык өздүгүбүз, бир гана биздин табияттан дээрибизде болгон түзүлүшүбүз менен коомго болгон жүрүм-турумубуздун стратегиялык адаптациясын чагылдырат. Деген бул теория деле башында айтып өткөндөй балдардын ызы-чуусуна толгон мектеп-интернатындай эле аргасыздан бизге жаныбарлардын интстикти мурдагыдай эле тирүү экендигинен кабар берет. Доктор Кристиан Жаррет Британиялык психологиялык коомунун "Дайджест изилдөөлөрү" блогунун редактору. Анын "Персонология" (Personology) аттуу жаңы китеби 2019-жылы жарыкка чыгат. Макала кыскартуулар менен сунушталды. Түп нускасын англис тилинде BBC Future сайтынан окуй аласыздар.