Алымбек датканын тарыхый-саясий бейнеси
Кыргыз элинин кылымдарды карыткан тарыхында эл уулу аталып, ата баркын, наркын улаган, эл ишенимин актаган, аздектеп салтын сактаган, ак эмгекти барктаган, акыйкатты жактаган, калыстыктан жазбаган, эл кызматынан кайтпаган, журт ишенимин актаган, улуу сапат адамгерчиликти даңктаган бир катар тарыхый инсандары бар.
Алымбек датканын Ош шаарындагы эстелиги Алар кадимки Барс-бег, Мухаммед Кыргыз, Кубат бий, Атаке бий, Ормон хан, Курманжан датка, Полот хан, А. Сыдыков, А. Орозбеков, Ж. Абдрахманов, Б. Исакеев, И. Раззаков ж.б. Демек, бул таризде уучубуз куру эмес. Деги илимий адабияттарда тарыхый инсандардын 3 түрү болот: 1. Салттуу (традиционные) тарыхый инсандар - калыптанып калган ата-бабалардын салтына жараша өз тарыхый, саясий абалына мураскор катары жетишкендер. 2. Рационалдык-легалдык тарыхый инсандар - булар көбүнчө өз тарыхый, саясий, коомдук турмуштагы абалына элдин тандоосу, колдоосу менен жеткендер. 3. Харизматикалык тарыхый инсандар - булар табиятынан өзгөчө жеке касиетке ээ, айрыкча эл баштоого, башкарууга жөндөмдүү, мамлекеттик, саясий, социалдык-экономикалык жана маданий көйгөйлөрдү чечүүдөгү компетенттүүлүгү, артыкча жоопкерчилиги, жол башчылык касиеттери, баардык социалдык катмарларды, элдерди бириктирип, мамлекеттин, улуттун кызыкчылыгын ички жана тышкы саясатта коргоого, колдоого кудурети жеткен, чоң саясий аренада татыктуу из калтырган чыгаан инсандар болот. Биз бүгүн мааракесин белгилеп жаткан Алымбек датка - салттуу тарыхый инсан эле эмес, рационалдык-легалдык жана харизматикалык мүнөзгө ээ тарыхый инсан. Мындай касиетин, мүнөзүн ал бүт өмүр бою өз элине, мамлекетине кылган кызматы менен далилдей алган кыргыздын чыгаан инсаны. Демек биз дал ошондой инсан Алымбек датканын тарыхый, саясий бейнесинин кээ бир маселелерин айта кетели: Теги боюнча ата-бабасынан бери тектүү жердин, эл башкарган, эл арасында, коңшулаш мамлекеттерге кеңири маалым болгон, абройлуу ата уулу болгон. Адыгененин Баргы уруусунан чыккан мыктылардын урпагы: Башканы айтпаганда да Адыгине. Баргыдан кийин, Тилеке, Ажыбек, Шамурза, Асан бий Баргы уруусунун эле эмес, бүт Ош, Алай, Фергана өрөөнүнө таанымал журт эгедерлери болгону, эл башы болгону тарыхта так айтылат. [1] Алымбек датка жаштайынан зирек, эс-акылдуу болуп, эрте атасы менен бирге эл аралап, ар нерсеге жөндөмдүү, сабаттуу, кыйтыр (кыйтырлык - акыл-эстүүлүктүн белгиси - авт.) болуп өскөн. Бабаларыбыздын, чоң аталарыбыздын айтымында ал жаштайынан соода кербендеринин жардамы менен Самарканд, Бухарада, Кашгар, Стамбулда болуп келген. Ал жактагы жетишкендиктер ага абдан чоң таасир эткен. 15-17 жашка келгенде атасы эле эмес, бүткүл Баргы уруусу, аны ата кесибин уланткан, өз уруусу эле эмес бүт элине, тутка боло турган башчы катары таанып, ынанып калышкан. Демек Алымбек датка жаштайынан эл башкарууга, чоң саясий оюндарга катыша баштаган. Өзүнүн жеке, өзгөчө сапаттарына, жөндөмүнө шайкеш, Кокон хандыгынын саясий бийиктигине жетишкен. Алымбек датка Асан бий уулу жашынан эле Кокон хандыгынын опурталдуу саясий оюндарына катыша баштаган. 27 жашында, 1827-жылы Мадали хан тарабынан Коконго мамлекеттик кызматка, расмий түрдө ордого чакыртылган. Ошол эле Мадали хан ага 31 жашында "датка" наамын ыйгарган. Бир жылдан кийин, 1832-жылы, 32 жашында ал Анжиян вилайетинин беги - башкаруучусу болуп дайындалган. Бул элеттик кыргыз үчүн ордодогу чоң ийгилик, жетишкендик болгон.[2] Ал кездеги Андижан вилайети азыркы Республика Өзбекстандын Анжиян вилайетин, коңшулаш Наманган вилайетинин кээ бир бөлүктөрүн, Кыргыз Республикасынын Ош, Жалал-Абад областтарын камтыган чоң административдик аймак болгон. Эмне үчүн Мадали хан Алымбекти тандаган? Биринчиден, хандыкка Ош, Алай өрөөнүн тескеген абройлуу да, таасирдүү да өз адамы керек болгон. Ошол кезге Алымбектен өткөн таасирдүү адам болгон эмес. Мадали хандын максаты ошол таасирдүү адам аркылуу Ош, Алай өрөөнүнүн байлыгына, тоолоруна, жайыттуу жерине, малына, адам ресурстарына, Кашкарга кетүүчү жана келүүчү Улуу Жибек жолунун эзелтен келе жаткан бутагына көзөмөлдү орнотуу болгон. Мындай адам Алымбек экенин таамай тактап, анан ордого чакырган. Баралына жеткенде Алымбек алардын да мүдөөсүн ишке ашырып, Ош, Алай жана башка чөлкөмдөрдөгү эли, кыргыз уруулары менен Кокон хандыгынын ортосундагы көпүрө болгону да талашсыз. Экинчиден, Алымбек Асан бий уулу хандын чакырыгына макул болгонунун себеби, ал кездеги хандыктын саясий аренасында негизги ролду ойногон кыргыздар, ири этносаясий күч катары, Кокон хан¬дыгын өз мамлекети катары эсептешкен. Ошону эске алуу менен Алымбек Мадали хандын чакыруусун кабыл алуу менен өз күчүн, дараметин, аброюн хан ордосунун саясий оюндарында сынагысы келген. Дагы бир жагы өзүнүн эле уруулаштары эмес, бүткүл кыргыз элинин тагдыры аны саясаттан четте калтырган эмес. Ошондуктан дал ошол хан ордосунун олуттуу саясий оюндарында кыргыз элинин кызыкчылыгын коргоо да, колдоо да максатында хан сарайына кызматка барган. Алымбек датка Асан бий уулу Кокон хандыгынын саясий аренасында эң узак убакка турган, 7 хандын тушунда жашап, дээрлик 35 жыл өз ишмердүүлүгүн жүргүзгөн жалгыз кыргыз төбөлү. Алар Алим хан (1798-1810-жж.), Омар хан (1810-22-жж.), Мадали хан (1822-42-жж.), Шерали хан (1842-44-жж.), Худояр хан (1844-75-жж.), Мала хан (1858-62-жж.) жана Султан Сеид хан (1862-ж.).[3] Булардын ичинен айрыкча Омар хандын, Мадали, Шерали, Худояр, Султан Сеид хандын тушунда ал чоң саясатка аралашып, мамлекеттик ишмер, хандыктагы ири фигура катары таанылды. Чыныгы тажрыйбалуу саясий, мамлекеттик ишмер катары ал мамлекеттин ичиндеги үч этносаясий күчтүн - Миң сулалеси башында турган өзбектердин, кыргыздардын жана тажиктердин паритеттүүлүгүн сактоого аракет кылган. Анткени дал ушул үч этносаясий күчтүн арасында бийлик үчүн дайыма катуу тирешүү болуп турган. Ошондой эле ал башкарган аймактарда улуттар арасындагы араздашуу болгон эмес, ынтымак-ырашкердикте турмуш кечирүүгө үндөгөн, талап кылган жана турмушка ашырган. Албетте Алымбек датка кыргыз элинин аброюн жогорулатып, хандыктын коомдук, саясий, социалдык-экономикалык турмушундагы ордун дайыма баса белгилеп, кыргыздар менен эсептешүүгө мажбурлап келген. Алымбек датка Нүзүп бий, Мусулманкул, Алымкул аталык сыяктуу кыргыздын чыгаан төбөлдөрү менен бирдикте хан ордосунун чоң саясий оюндарына кириптер болуп, хандыктагы чоң саясий окуялардан, хандык төңкөрүштөрдөн четте калган эмес. Керектүү учурларда алар чечүүчү ролду ойногону да маалым. Айрыкча Шерали хандын, Худояр хандын, Мала хандын жана Султан Сеид хандын хан тагына олтурушунда Оштук, Алайлык жана башка жактардагы кыргыздардын колдоосуна түздөн-түз көмөктөш болгон. Тилекке каршы Алымбек датка кадимки Нүзүп бий менен жылуу мамиледе болуп бирин бири колдоп келсе, экинчи бир кыргыздын чыгаан уулдары Мусулманкул, Алымкул аталык менен алгач үзөңгүлөш болуп, кийинчерээк бийлик үчүн күрөштө саясий каршылаш болуп, эки жакта болуп калышканын да эске алуу абзел. Кыргыз элинин чыгаан уулу, Кокон хандыгындагы мамлекеттик ишмери Алымбек датка, ошол хандыкта кыргыздардын кызыкчылыгын коргоп, аброюн жогорулатып эле тим болбостон, тээ байыркы Барс-бег, Мухаммед Кыргыз бабаларыбыз сыяктуу кыргыз элинин Кокон хандыгынын курамынан чыгып, өз алдынча улуттук, эгемендүү жана көз карандысыз мамлекетин түзүүгө умтулган. Айрыкча Узун-Агачтагы окуядан кийин бул идеяны түндүктөгү ири төбөлдөр кадимки Ормон хандын уулу Умөтаалы, Төрөгелди, Ажы бий ж.б. колдогону маалым. Алымбек датканын саясий ишмердүүлүгүнүн дагы бир жагы, Анжиян вилайетине башкаруучу болуп дайындалгандан кийин, Кокон эгедерлерин ынандырып, аталган вилайеттин саясий, социалдык-экономикалык жана маданий борборун Анжиян шаарынан Ош шаарына которгону чоң саясий эрдик болгон десек туура болот. Мындай иши менен ал Ош шарынын тарыхый, аскердик-стратегиялык жана социалдык-экономикалык абалын, анын пайдасын туура түшүнгөн. Алымбек датканын Ак өргөсү азыркы этномаданий борбордо эмес, төмөнүрөөк эски Алай мейманканасынын, Автотресттин, Арак заводунун, ага жакынкы Шайит төбөнүн башында жайгашкан. Дал ошол жерде, бабалардын айтуусунда, Ак өргөсүн айланта 40 боз үй тигилип, Алымбек датка, Курманжан датка Кокон, Бухара эгедерлерин, Чыгыш Туркестандын жана Россиянын өкүлдөрүн, элчилерди, окумуштуу саякатчыларды, аалым дервиштерди, ири кербен башчыларын, ар түрдүү тыңчыларды жана чалгынчыларды кабыл алып турушкан. Анжиян вилайетинин борборун Ош шаарына которгондон баштап шаар куруу маселесине өзгөчө көңүл буруп, шаардын көчөлөрүн оңдоп, түзөп, иретке келтирип, элге керек болгон жаңы базарларды, кербен сарайларды иреттеп, мечит, медреселерди курдуруп, шаар көчөлөрүн жашылдандырган. Бабалардын эскерүүсүндө Алымбек датка Ош шаарындагы алгачкы 4 көчөнү иреттетип, түздөтүп, иш жүзүндө жаңыдан курдурган. Алар азыркы Курманжан датка көчөсү - Анжиян көчө, Ленин, Раззаков проспектси жана мурдагы Гагарин көчөсү. Булардын куруусуна анын жаш чагында Бухара, Самарканд, Чыгыш Туркестандын шаарларына барганы да түрткү болушу мүмкүн. Борбор Азияга саякаты учурунда орусиялык фотограф Сергей Прокудин-Горский тарткан сүрөттөр, 1900-жылдардын башы Алымбек датканын Ош шаарынын социалдык-экономикалык абалын жакшыртууга кошкон салымы да зор. Ак-Буура дарыясынын эки жээгин байланыштыруу мамксатында 9 көпүрө салдырган. Аксакалдардын айтымында, алардын 3 Кеңеш доорунда кайрадан оңдолуп, азыркыга чейин элге кызмат кылууда. Шаар жана шаарга жакынкы калктын мүдөөсүн аткарып, аларга шарт түзүү максатында Ош шаарын айланта 9 канал салдырган. Алар¬дын Кеңеш доорунда кеңейтилген нугу, бүгүнкү күнгө чейин элге кызмат кылууда. Алар: Төлөйкөн, Жапалак, Жоош, Жаннат (Баргы - авт.), Увам, Анжиян, Сабай, Конурат жана Кыдырша арыктары, азыр каналдар.[4] Болгондо да аларды казууга кеткен чыгымды өзү төлөп, бирок аталышына кайсы уруунун эли көп салым кошсо, ошолордун атын берген. Булардан башка 9 ак жуубаз, майжуубаз жана тегирмендерди салдырган. Бул чоң жоомарттык, эл үчүн кызмат кылуунун, элге кам көрүүнүн чоң үлгүсү болот. Кана эми, бүгүнкү кыйындар мамлекет менен элдин колун карап олтурбай, өз кара-жаттарынын эсебинен, Алымбек даткадай болуп, элге керектүү социалдык обьектерди куруп беришсе. Алымбек датканын Ак Медресеси Биз көп убакта Алымбектин саясий ишмердүүлүгүнө өзгөчө көңүл буруу менен анын агартуу тармагындагы ишмердүүлүгүн көмүскөдө калтырып келебиз. Чын-чынында бул таризде да опол тоодой эмгеги өткөн. Ош шаарынын өзгөчө абалын эске алуу менен шаардын ичинен 1000 танап же 1825 га. жер үлүшүн алып,[5] ал жерге атактуу Ак медресесин, бир катар мечиттерди салдырып, аларды тейлөө максатында соода түйүндөрүн ачтырып, алардан түшкөн кирешеге шаардагы, айланадагы айыл кыштактардагы, элет жериндеги дээринде бар балдарды чогултуп, Ак Медреседе акысыз билим берип, алардын сабатсыздыгын жойдуруп, өз элине кызмат кылууга жолдогон. Бул да өз эли үчүн кылган чоң эмгек экени талашсыз. Алымбек датканын бул ишин кийинчерээк анын балдары улантканы да тарыхый так көрүнүш.[6] Кана эми жанагы шаарыбыздагы жеке билимканалардын, мектеп, лицейлердин ээлери баары болбосо да, социалдык муктаж үй-бүлөлөрдүн саналуу балдарын ошол өз мектептеринде акысыз окутуп берсе элибиз үчүн да, мамлекетибиз үчүн да зор пайда болмок. Алымбек датканын саясий бейнесин толуктаган дагы бир штрих, ал 1845-жылкы оштук, алайлык кыргыздардын Кокон хандыгынын зордук-зомбулуктарына каршы көтөрүлүшүнүн түздөн-түз жетекчилеринин бири бол¬гон. Анын аталган көтөрүлүшкө жетекчи болгонун, ал эле эмес өзү тарапка бир катар абройлуу ири төбөлдөрдү, калың катмар элди тарткандыгы тууралуу ферганалык «Миротуул-фтух», «Тарих-и-джахан намаи» аттуу тарыхый булактарда баяндалат. Кийинчерээк Узун-Агач окуясынан кийин, Ч.Валихановдун маалыматы боюнча Нарындык кыргыздардын көтөрүлүшүнүн негизги жетекчилеринен болгон.[7] Алымбек датканын тарыхый-саясий бейнесин толуктаган дагы бир штрих, анын орустарга, Орус империясына карата мамилеси. Биздин пикирде, келечекке кенен карай алган Алымбек датка, кыязы улуу Орус державасына жакындашуу, алар менен мамиле түзүү керек экендигин туура түшүнгөн. Буга Узун-Агачтагы Канат шаа баштаган Кокон хандыгы менен полковник Колпаковский жетектеген Орус империясынын армиясынын согуш талаасындагы Алымбектин аракеттери күбө. Орус армиясынын генерал-лейтенанты М.А.Терентьев көрсөткөндөй согушкандар арасында 12 миңден ашуун аскери бар Алымбек датканын армиясы катышпагандыгы айтылат. Демек, орус армиясынын күчтүү куралынын дараметин, алардын согуштук тажрыйбасын билген Алымбек датка өз армиясын бөөдө өлүмгө дуушар кылгысы келген эмес. Экинчиси, Батыш Сибир генерал-губернатору Дюгамелдин баамында Алымбек датка орустар менен жакындашууга аракет кылган. Ошондуктан Дюгамель эгер кыргыз Алымбек жактан ымала түзүүгө аракет болсо тоскоолдук кылбагыла деген жолдомо берген.[8] Буга негизги себеп, ошол эле Алымбек датка көзөмөл кылган Ош, Алай өрөөнү, бул багытта Кытайга кетчү байыртадан калыптанып калган Улуу Жибек жолу. Орус империясынын Орто Азиядагы төбөлдөрү деле Алымбек датка аркылуу Кытайга кетчү кыска, коркунучсуз жана бажы пошлинасыз жолго ээ болууну көздөшкөн. Демек Ош, Алай өрөөнүн басып алаардан мурда эле Орус бийликтери Алымбек датка менен тил табышууга аракет кылганы байкалууда. Жогорудагыларды эске алуу менен убагында Алымбек-датка Асан-бий уулу Алай, Фергана өрөөнү эле эмес Кокон хандыгында, Бухара эмиратында, Кытайда, Орус империясында таанымал, абройлуу, чыгаан мамлекеттик ишмер, дипломат, мыкты эл башы болгону маалым. Соода кербендери, өзүнүн кабарчылары, тыңчылары аркылуу ошол аталган өлкөлөрдүн баардык саясий, коомдук, социалдык-экономикалык жана маданий турмушунан кабардар болгон кыргыз элинин чыгаан уулу болгону талашсыз көрүнүш. Ата уулу аталган Алымбек датканын эл-жерине кызмат кылуу вазыйпасын анын балдары уланткан. Бакма уулу Жаркынбайды кошпогондо беш уулу Абдылдабек (1837-1876-жж.), Баатырбек (1939-1985-жж.), Маамытбек (1843-1913-жж.), Асанбек (1849-1909-жж.), Камчыбек (1852-189-жж.) ата жолун жолдоп, өз элине өмүр бою кызмат кылышкан. Мисалы, Алымбек датка өлгөндөн кийин бакма уулу Жаркынбай 1865-жылга чейин Оштун беги болгон. 1865-жылы Черяевдин армиясы менен салгылашта курман болгондон кийин, анын ордуна Оштун беги, саркери болуп Абдылдабек дайындалган. Баса көпчүлүккө белгисиз дагы бир жагдай, мусулманча жыл эсеби боюнча 1279-ж. же 1865-жылы кадимки Худояр хан Абдылда бекти датка атап, инаятнамэ бергени маалым. Демек Алымбек датканын үй-бүлөөсүнөн чыккан үчүнчү датка - Абдылдабек болуп эсептелет.[9] Ошол эле Абдылдабек кадимки Полот хандын жакын, ишенимдүү адамы катары, ал хан тагына олтургандан кийин 1875-жылдын 10-октябрынан 1876-ж. 30- январына чейин Кокондун беги, азыркыча айтканда Кокон шаарынын мэри болгон. Анын тагдыр баарыңыздарга маалым, иниси Маамытбек баштаган жакын адамдары менен памирге, андан ары Ооганстанга барып, ошол жакта каза болгон.[10] Экинчи мисал, бүгүнкү күнгө чейин шаарыбызда эл кызматында турган Камчыбектин кербен сарайын (азыркы СИЗО - авт.) салдырган Алымбек датканын кенже уулу Камчыбек кыргыз журтуна белгилүү инсан. Акырында дагы бир маселе, мен бул тууралуу Алымбек датканын 115 жылдыгында айттым эле бирок майнап чыккан жок. Ошондуктан дагы бир жолу назарыңыздарды бургум келет. Биздин тарыхый адабияттарыбызда бүгүнкү күнгө бир эле Алымбек датканын ар түрдүү сүрөтү жүрөт. Албетте, ал кезде фотоаппарат болгон эмес, ошондуктан кийинки мундар алардын урпактарына карап туруп орток бейнени чыгарат. Мени пикиримде Алымбекке окшошураак бейне Т.Кенесариев тарбынан түзүлүп, коомчулукка сунушталган. Ошентсе да бүгүнкү күнгө ар түрдүү авторлор ар башка бейнелерди - портреттерди берип жүрүшөт.[11] Өзүңүздөр баам салыңыздар: Алымбек датка, Т.Кенесариев тарбынан түзүлүп, коомчулукка сунушталган сүрөт Алымбек датка, Асанканов А.А., Осмонов О.Ж. История Кыргызстана. -Б., 2002. -С.245. Алымбек датка,Осмонов Ө.Ж. Кыргызстан тарыхы. Оңдол. толук. 3-бас. -Б., 2007."Кыргыз тарыхы. Энциклопедия". -Б., 2003. -С.111;Чотонов У., АКИpress сайтындагы сүрөт Колдонулган булактардын жана адабияттардын тизмеси: Автордун пикири Би-Би-Синин көз карашын чагылдырбайт.