Казак мүнүшкөрлөрү: XXI кылымдагы бүркүт менен аңчылык
Батыш Монголиянын тоолорунда жыл сайын бүркүт таптаган казак мүнүшкөрлөрүнүн фестивалы өтөт.
Фестивалдагы аңчылыктын реалдуу аң уулоодон айырмасы бар экенин түшүнүп туруп, биз достор менен эртелей эле бул аймакка келдик. Биз айылдарды кыдырып, чыныгы бүркүтчүнү жолуктуруп, кенен сүйлөшөлү дегенбиз. Ийгилик көп күттүрбөй эле жылмайды. Монгол талааларынан биз жаш мүнүшкөр кыз Жанеркени жана ага аңчылык өнөрүн үйрөтүп келе жаткан атасын жолуктурдук. Алар бизге боз үйүнүн жанында жашаганга уруксат берип, бүркүт менен коёнго жана түлкүгө, ал тургай карышкырга да аңга чыккан учурларды тартып алууга макул болушту. Жанерке 18 жашта. Ал атасы, чоң энеси жана иниси, сиңдиси болуп боз үйдө жашашат. Кээде бул бүлөөнү тааныган туроператорлор аларга туристтерди алып келишет. Бирге аң уулоого чыгышканына акча төлөшөт. Бүркүт кармоо жана аны үйрөтүүнүн өзү татаал, мүшкүлү көп жумуш эмеспи. Анан калса ал баарынын эле колунан келе бербейт. Монголияда мындай кишилер албетте кадыр-баркка ээ. Алгыр бүркүт жана күлүк аттын ар дайым баасы бийик болуп, ээсинин кадырын көтөргөн. Бүркүттү тойгозуш үчүн күнүгө бир жарым килограммдай эт керектелет. Монголияда жашаган жүздөгөн бүркүтчүлөрдүн ичинен азыраагы гана бүркүттү аңчылык үчүн кармашат. Алар туристтерге көрсөтмө кылып, акча да табышпайт. Бүркүттүн көзү абдан курч. Коёнду эки чакырым аралыктан көрөт. Башында бүркүттөр казактар үчүн мал-жандыктарын жырткыч жаныбарлардан сактоо үчүн кызмат кылган экен. Айталы, иттер жерде кайтарышса, бүркүттөр көктө туруп көз салышкан. Ошондуктан бүркүтчүлүк көчмөндүк жашоонун салты десек болот. Жашы өтүп калган бүркүттөрдү үйрөтүүгө мүмкүн эмес. Балпан кезинен эле уясынан алып келишип, анан үйрөтүшөт. Аңчылыкка эркек бүркүттөрдү гана колдонушат. Машыгууларга бир топ жыл сарпталат. Бул жылдар аралыгында бүркүт өсүп, ээсине көнүп, ийкемге келет. Аны табына келтирип, кылдап тамак берип, аң уулоого кызыктырып үйрөтүшөт. Аңчылык учурда бүркүт өтө ач да, өтө ток да болбошу керек экен. Бүркүтчү тоо-талааны аралап, аңды көргөндө гана бүркүтүн учурат. Бүркүттүн артынан ат менен чаап жөнөйт. Бүркүттү артка кайтып учуп келип, колуна кондурганга да үйрөтүшөт. Көп убакытка созулган машыгуудан кийин бүркүт аңчылыкка даяр болот. Бүркүт менен ээсинин ортосунда өтө бекем байланыш түзүлөт. Бүркүт эркиндикке учуп кетпей ээсине байланып калат. Эми фестивалга келели. Бул жерге бүтүндөй Монголия боюнча бүркүтчүлөр жыйылып, улуттук кийимдерди кийип, шарактап келишет. Алар жылдын эң мыкты аңчысы наамын талашат. Бүркүтчүлүк бул эми чоң искусство жана көңүл ачуу. Фестиваль абдан шаан-шөкөт менен жүздөгөн туристтердин катышуусунда өттү. Мелдештин биринчи бөлүгүндө аңчы менен бүркүттүн бири-бирин түшүнүүсү болду. Тоонун башынан бүркүттү коео берип, мергенчи кайра түзгө түшүп, бүркүтүн чакырып алышы керек. Айрым бүркүттөр эсинен алыс учуп өтүп, ашкана тарапка конушту. Бул аңчылар мелдештин биринчи баскычынан эле четтетилди. Бүркүт ээсинин колуна конгондо, көрүп тургандар катуу сүрөөнгө алып жатышты. Кийинки этапта бүркүттөр аттын чылбырына байланган коёнду алуу үчүн кое берилди. Алгыр бүркүттөр менен аңчылык кылуунун узак тарыхы бар. Тагыраагы муну Монголиядан табылган петроглифтер далилдеп турат. Бүркүтчүлүк атадан балага өтүп келе жаткан өнөр. Анын сырларын муундан муунга өткөрүшкөн. Фестиваль болсо ушул өнөрдү, байыркы каада-салтты өчүрбөй сактап калууга көмөк берип, ошол эле учурда өлкөгө келген туристтерди кызыктыруунун жолу. (AbA)