Блог: Тайганга улуттук мурас катары баа беришибиз керек
Кыргыз элинин өзгөчөлүгүн чагылдырып турган мурастарынын, дөөлөттөрүнүн катарында көп элдин арасында таанылып, көп жерлерде белгилүү болуп калган биздин тайганыбызды сыймыктануу менен айтсак болот. Бул жаныбар өзүнүн табигый сапаттары, алгырлыгы менен эчактан бери эле "кыргыз тайганы" деген ат менен башка элдерге таанылган.
Тарыхый маалыматтарды карасак, иттер үй жаныбарларынын алгачкы түрлөрүнө кирет. Буга таш доорунда (б.з.ч. 10-15 миң жыл мурда) табылган иттердин сөөктөрү далил болот. Илгерки адамдардын конуштарында табылган иттердин аталышы илимий чөйрөдө "саз иттери" деп кабыл алынган (Canis familiaris palustris Rutimeyer). Окумуштуулардын айтымында, мына ошол иттердин тукумунан азыркы иттер тараган. Илимий булактарда аңчы иттердин (борзыйлар) келип чыгышы тууралуу маалыматтар тактала элек. Божомолдоп айтканда "чыгыш борзыйлары" (бул топко тайгандар кирет) алгачкы ит сымал жаныбарлардын нечен жылдар бою аргындашып олтуруп, илгерки адамдар тарабынан аңчылыкта колдонулуп келип, анан барып, азыркы учурдагы аңчы иттердин тукуму жаралса керек. Бул багыттагы маалыматтарды системалаштыруу аракеттери АКШдагы Калифорния университетинин профессору Уэйн тарабынан жасалган. Белгилүү окумуштуу-биолог Л.П.Сабанеев иттин куйругунун учу чыгырыктай болуп буралып калышын, анын үй жандыктарынын катарына кирип калганынын бир белгиси катары караган. Буга ал Египеттеги пирамидаларда табылган биздин заманга чейин 3400 миң жыл мурдагы сүрөттөрдү далил кылып келтирген. Ал эми кыргыз тайганы тууралуу изилдөөлөр акыркы мезгилдерде гана, ХХ кылымдын 30-жылдарынан бери жүргөнү байкалат. Белгилүү кинологдор Цагараев П.Т., Гончаров И.М., Шерешевский Ж.И., Минюхин С.А. тайгандын стандартын иштеп чыгууга жакшы салым кошушкан. Ошол аракеттерден улам стандарттын долбоору 1966-жылы иштелип чыгып, 1969-жылы бекитилет. СССРдин убагында 1979-жылы стандарт кабыл алынып, 1980-жылы башка аңчы иттердин тукумунун стандарттары менен биргеликте бекитилет. Эгемендүүлүк алгандан кийин стандарт 1995-жылдын 6-декабрында Кыргыз Республикасынын Кинологиялык Кеңеши тарабынан кабыл алынган. 1996-жылдын 1-февралында Кыргыз Республикасынын мергенчилик чарбасын жана мергенчиликти көзөмөлдөө боюнча башкармалыктын №2 буйругу менен бекитилген. Биздин заманга чейин 2400 миң жыл мурда азыркы Кыргыз Республикасынын Чүй облусунун Карагай-Булак айылынын жанында адамдардын жана иттердин көмүлгөн жери 1974-жылы табылган. Алардын курагы радиоуглероддук ыкма менен окумуштуу-палеозоолог Н.М.Ермолова тарабынан талданып, аныкталган. Иттин сөөгүн реконструкциялаганда, ал тайганга окшош болгон. Акыркы мезгилде тайган тукумун жандандыруу, өнүктүрүү жаатында бир топ аракеттер болуп келген. Мында өздөрүнүн жакшы салымдарын кошкон Е.Шишкина, Т.Дубинина, Т.Тайгуронов, А.Курманкулов, Н.Мамыров, М.Асаналиев, А.Акунов, Р.Айталиев ж.б. айта кетүү орундуу болот. 2018-жылдан бери өлкөбүздө "Кыргыз тайганы" аттуу долбоордун алкагында ушул маселеге тиешелүү бир топ иштер аткарылып жатат. Биологиялык ар түрдүүлүк, климаттын өзгөрүшү, жерлердин кунарынын кетиши жана туруктуу органикалык булгагычтардын көйгөйлөрү боюнча долбоорлор сыяктуу эле, бул долбоор улуттук кызыкчылыктарды коргоо жаатында аткарыла турган иштердин бири деп айтууга болот. Тайган маселеси өлкөбүздө буга чейин бир нече ирет көтөрүлүп, бир топ талкууларды жаратып, бирок айтылган тилектер ишке ашпай, башталган демилгелер аягына чыкпай келгени өкүнүчтүү. Негизги себеп бул маселени бир жерден, бир беткей көзөмөлгө алып тура турган мамлекеттик орган болбой, туруктуу каржылоо булагы болбой жатканынан десек болот. Тайганга улуттук мурас катары баа бербей, тескерисинче ага өгөй мамиле жасап жаткан учурлар ушул күндө да кездешет. Улуттук сезимдердин, мекенчилдик мамилелердин жанданып барышы бул сыяктуу элдик нукура баалуулуктардын калыптанып, маани-мазмунун туюнтууга шарт түзүп жатат. Элибиздин маданий, руханий дөөлөттөрүн системалуу түрдө колдоп туруучу мамлекеттик деңгээлдеги тиешелүү механизмдердин, заманбап технологиялардын, институционалдык түзүмдөрдүн ресурстары, мүмкүнчүлүктөрү колдонулбай жаткандыгы өкүнтөт. Ошол эле кинология жаатында биздин өлкөдө ар түрдүү тукумдагы иттерди багып, асырап өстүрүү иштери жолго салынып калган. Аларда туруктуу түрдө селекциялык иштер жүргүзүлүп, жергиликтүү жана эл аралык деңгээлдеги көргөзмөлөр уюштурулуп турат. "Салбуурун" федерациясынын, эл арасындагы тайгандын күйөрмандарынын аркасы менен тайгандын таанылып, жайылып жатышына ылайыктуу шарттар пайда болду. Ошентсе да тайган тукумунун колдоого алууда иш аракеттер жетишсиз болууда. Толук кандуу иш чаралардын катарына илимий негизде тиешелүү изилдөөлөрдү жүргүзүү, генофондун жакшыртуу максатында генетикалык, асылдандыруу жаатында селекциялык иштерди аткаруу, кадрларды даярдап, өстүрүү багытында тиешелүү аракеттерди көрүү жакшы болмок. Мындай иштер интеллектуалдык жана уюштуруучулук жөндөмдүүлүктөрү жогору болгон кесипкөй адистердин күчү менен гана ишке ашырылышы мүмкүн. Жогоруда аталган "Кыргыз тайганы" долбоорунун алкагында мамлекеттик органдардын, коомдук уюмдардын, окуу жайлардын, тайганчылык менен алектенген практиктердин катышуусу менен тегерек столдор, кеңешмелер болуп өттү. Эл аралык деңгээлде маалыматтарды кеңири жайылтуу үчүн www.kgtaigan.com ишке киргизилди, англис, француз, орус, кыргыз тилдеринде жалпыга маалымдоо каражаттары (ЖМКлар) аркылуу маалыматтар таратылып, китептер басылып чыгууда, тайган тукумунун стандарты талкууланып, такталууда, өлкөбүздөгү тайгандырдын санын аныктоо иштери аткарылууда. Ушул ортодо чет өлкөлөрдө да тайганга кызыккан көптөгөн күйөрмандар менен байланыштар түзүлүп, маалымат алышуулар күчөдү. Быйыл жергебизде биринчи жолу "Тайган асыроонун негиздери" окуу курсу (2019-жылы 6-июндан 10-июнга чейин) Кыргыз-Түрк "Манас" университетинде жана К.И.Скрябин атындагы Кыргыз улуттук агрардык университетинде болуп өттү. Шамалдай ылдам тайгандар Курстун катышуучулары теориялык билимдерден сырткары тайган менен иштөөдө керек болгон практикалык ыкмалар, тажрыйбалар менен таанышып алышты. Албетте бул жагдай катышуучуларга тайганчылыкка мындан ары дагы кызыгуусун арттырып, жаңыча дем берерин белгилеп кетсек болот. Долбоордун алкагында аткарылып жаткан иш чаралардын бири катары өлкөбүздөгү тайгандардын санын аныктоо каралган. Азыркы учурда республикабыздын ар кайсы региондоруна барып, жериндеги жагдайлар менен таанышып, санын каттоо иштери жүрүүдө. Белгилүү болгондой 2015-2017-жылдары эл аралык донорлордун колдоосу менен өлкөбүздөгү иттердин жалпы санын эсепке алуу максатында электрондук база түзүлгөн. Бул база өкмөткө караштуу Ветеринардык жана фитосанитардык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекция тарабынан колдонулуп келүүдө. Азыркы учурда өкмөт тарабынан тайганды сүрөөгө алуу боюнча иш-чаралардын планы иштелип жатат. Жогоруда келтирилген иш чаралар кандай натыйжаларды берет? Биринчиден, тайгандын макамын көтөрүп, анын тукумун тазартуу менен эл аралык деңгээлде аны тиешелүү түрдө каттап, бул жаныбарды өзүнүн татыктуу ордуна көтөрүп коюу мүмкүн болот. Ошону менен "кыргыз тайганы" деген аталышта дүйнөлүк брэнд болуп, бүтүндөй элибиздин да атын жайылтып, аброюн башка элдердин көз алдында жогорулатып коюуга шарт түзүлөт. Экинчиден, тайган багуунун, асыроонун маданиятын көтөрүүгө шарт түзүлөт. Жаштарды табияттын баалуулуктарын туура баамдоого, туура нукта тарбиялоого мүмкүн болот. Тайганды жасалма документтер менен, аткезчилик жолдор менен чет жактарга чыгарып кетүү жолдору тыйылат. Биз азыр тайганды белек кылып тартуулаганда да ага тиешелүү документин эл аралык талаптарга дал келтирип, кошуп бере албайбыз. Мунун өзү элдин маданий деңгээлин даана чагылдырып турат. Үчүнчүдөн, тайганга байланыштуу маселелерди ишке ашыруучу бирдиктүү органдын же уюмдун түзүлүшү менен бул багыттагы чар-жайыт мамилелер жоюлуп, бир беткейлик орун алып, бардык ресурстардын мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу менен туруктуу иш алып барууга шарт түзүлөт. Автордун пикири Би-Би-Синин көз карашын чагылдырбайт