Бийлик алмашкан сайын жаңыланган Конституция: азыркысы жана мурункулары
Өткөн апта соңунда Кыргызстанда президент Садыр Жапаров Конституциянын долбоору боюнча референдумду 11-апрелде өткөрүү жөнүндө мыйзамга кол койду.
Конституциянын жаңы долбооруна каршы акция Мунун алдында Жогорку Кеңеш мыйзам долбоорун талкуулап, 94 депутаттын макулдугу менен кабыл алган эле. Жыйынга катышкан депутаттардын алтоо гана каршы добуш берди. Кыргызстан 10-январда өткөн референдумда 81% добуш менен президенттик башкаруу формасын тандап алды. Андан кийин атайын түзүлгөн Конституциялык кеңешме президенттик башкаруу формасына ылайыкталган Баш мыйзамдын долбоорун даярдады. Эми долбоор элдин тандоосуна коюлду. Биз буга чейинки жана азыркы Баш мыйзамдагы өзгөрүүлөр тууралуу айтып беребиз. Кыргызстандын эгемендүү тарыхында Конституцияны өзгөртүүдө дайыма бийлик ортосундагы ыйгарым укуктарды бөлүштүрүү маселеси ортого коюлат. Жаңы Конституцияны колдогондор президенттик башкаруу формасын артка кайтарууну - бийликке жоопкерчиликти берүүнүн жалгыз айласы катары көрөт. Алар "жоопкерчиликти бир эле кишиге жүктөп, акыйкат башкаруу камсыздалат" деп ишендирүүдө. Ошондой эле парламентаризм өлкөнүн өнүгүүсүн камсыздай алган жок деп эсептешет. Конституциялык реформага каршы чыккандар болсо, парламентаризмдин мындан аркы өнүгүшүн жактап жатышат. Алар ушул жол аркылуу гана реалдуу демократиялык өнүгүүгө алып барып, бийликти бир колго топтоого, узурпацияга жол берилбейт деген пикирде. Алардын пикиринде маселе бир эле жоопкерчиликте эмес. Маселе - борборлоштурулган президенттик бийликте жана ишке ашпай калган парламентаризм институтунда. Соңку саясий кризис парламент институтунун жана демократиялык институттардын өнүкпөгөндүгүнөн келип чыкты. Кыргызстанда иш жүзүндө парламенттик башкаруу эч качан болгон эмес. Башкаруунун аралаш түрү ишке ашырылып келген. Күч түзүмдөрү, прокуратура жана сот тутуму толугу менен же жарым-жартылай президенттин көзөмөлүндө болуп келген дейт эксперттер. Кыргызстанда Конституциялык реформаны өткөрүүгө тогуз жолу аракет болгон. Жарандар президенттик, супер-президенттик, парламенттик-президенттик башкарууга күбө болду. 1993-жылдын 5-майы Эгемендүү Кыргызстандын Конституциясында светтик мамлекет катары көрсөтүлөт. Мыйзам чыгаруу бийлиги, бир палатадан турган Жогорку Кеңеш. Анын курамында 105 депутат болгон. Эгемендүү Кыргызстандын Конституциясы эки жылдык талкуудан соң 1993-жылы 5-майда кабыл алынган. Ошондон бери 29 жыл ичинде аны тогуз жолу өзгөртүштү. Анын бешөө Аскар Акаевдин бийлиги учурунда болгон Ошондой эле мыйзамды чыгаруу боюнча демилгелерди көтөрө алат жана парламенттин токтомуна вето койгонго укуктуу. Президент мыйзамдуу күчкө ээ жарлыктарды чыгарууга укуктуу. Конституция долбоору 1991-жылы жазылып, бирок "легендарлуу" аталган парламенттеги талкууга эки жыл убакыт кеткен. 1994-жылдын 22-октябры Референдум аркылуу Баш мыйзамга өзгөртүү киргизүү мүмкүнчүлүгү каралып, Жогорку Кеңешти эки палаталуу кылып түзүү тууралуу мыйзам кабыл алууну чечишкен. 1996-жылдын 10-февралы Баш мыйзамга өзгөртүүлөр кирип, ага ылайык өкмөт президенттин көзөмөлүнө өткөрүлөт. Парламент өкмөттү отставкага кетире албайт, премьер-министрге ишеним көрсөтпөй койгон укугунан ажырайт. Президент министрлерди жана жергиликтүү администрация башчыларын өзү дайындайт. Президенттин ыйгарым укуктары күчөтүлүп, парламент иш жүзүндө чечим кабыл алууга таасирин жоготкон. Президент парламентти дагы таратууга укук алган. 1998-жылдын 17-декабры Негизги өзгөртүү жеке менчикке байланыштуу мыйзамды тиркөөгө байланыштуу болгон. Жер жеке менчикке өтүп, аны мамлекет коргоого милдеттеме алган. Ошондой эле сөз эркиндигин чектеген мыйзамдык өзгөртүүлөр кирген. 2001-жылдын 24-декабры Кыргыз тили мамлекеттик тил катары, ал эми орус тили расмий тил катары кабыл алынып, этникалык азчылыктардын тилин сактоого кепилдик жана өз тилинде сүйлөө укугу берилген. 2003-жылдын 18-февралы Президенттин ыйгарым укуктары дагы кеңейтилип, эки мөөнөткө шайланууга, өкмөттүн структурасын тузүп, премьер-министрди дайындап, Коопсуздук кызматына, генпрокурорду, судьяларды, Улуттук Банк төрагасын кызмат ордуна дайындап, же бул кызматтарды жоюп салууга укук алат. 2003-жылдан тарта президент бийликти бир колго топтоп алды деген айыптоолорго кабыла баштаган. 24-март, 2005-жыл. Өлкөнүн тунгуч президенти Аскар Акаев элдик толкундоолордон кийин кызматынан кетип, өлкөдө элдик бийлик орногону жар салынды 2007-жылдын 23-октябры 1993-жылдагы Конституцияга кайтуу, бирок жаңы редакциясы сунушталат. Ага ылайык, президент беш жылдык мөөнөткө шайланып, эки жолу катарынан шайлоого катыша албайт деп көрсөтүлгөн. Ал эми парламент партиялык тизме менен гана шайлана турган болот. 2010-жылы 7-апрелде Кыргызстанда миңдеген кишилер ошол кездеги президент Бакиевди үй-бүлөлүк коррупциялашкан режим орнотту деп айыптап, каршылык акцияларына чыгышкан. Бакиев үй-бүлөсү жана жакындары менен өлкөдөн качып кеткен. Демонстранттарга ок атылган. 2010-жылдын 27-июну Башкаруу формасы президенттиктен парламентикке өткөн. Президент алты жылга бир эле мөөнөткө шайланат. Депутаттардын саны 120 болгон. Диний жана этникалык өзгөчөлүгүнө карап партия түзүүгө тыюу салынган. Негизги көңүл адам укуктарына бурулуп, өлүм жазасына мораторий киргизилет. Баш мыйзамга өзгөртүү киргизүүгө 2020-жылга чейин мораторий кирген. Европа Кеңешинин Венециялык комиссиясы бул Баш мыйзамды жактырып, "мактоого татыйт" деп баалаган. 27-июндагы референдум оор кырдаалда өттү, анткени мунун алдында Ош, Жалал-Абадда коогалаң болду. Июнь окуясында 400дөн ашык адам каза болуп, эки миңге чукул жаран ар кандай жаракат алганы, 57 адам дайынсыз 2016-жылдын 11-декабры Премьер-министр бир эле учурда парламент депутаты боло алат деген өзгөртүү менен ыйгарым укуктары кеңейген. Азыркы учурда өкмөт парламент алдында отчет берип, парламент өкмөттү отставкага кетире алат. Өзгөртүүлөргө ылайык, премьер-министр парламентарийлердин өкүлү катары чечимге таасир эте алат. Эгерде кызматтан кетсе, депутат катары ишмердүүлүгүн уланта алат. 2010-жылдагы референдумдан кийин Кыргызстан Борбор Азиядагы жалгыз парламенттик республика жолун тандап, 2020-жылга чейин Конституцияны өзгөртүүгө мораторий киргизген эле. Бирок бул мөөнөт бүтө электе эле президент Атамбаев жана аны колдогон парламенттеги үч фракциянын депутаттары конституцияны өзгөртүү демилгесин көтөрүп чыгышкан Ошондой эле премьер-министр өкмөт мүчөлөрун кызматтан кетирүү укугуна ээ болот. Андан сырткары парламент менен президенттин судьялар корпусуна таасир этүү рычагы каралып, парламент менен президенттин өкүлдөрү судьялардын мыйзам бузууларын караган дисциплинардык комиссиянын курамына мүчө болуп кирген. 2021-жылдагы Конституциянын жаңы долбоору Жаңы Баш мыйзамда президент 5 жылдан эки мөөнөткө шайлана алат. Президенттин ыйгарым укуктары: Мыйзам чыгаруу бийлиги Жогорку Кеңеш 90 депутаттан турат жана 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Жаңы Баш мыйзамда парламенттин ыйгарым укуктары мурункудан кыйла эле чектелет. Азыркы ыйгарым укуктарынын көбү президентке өтөт. Биз айрым гана ыйгарым укуктарына токтолобуз. 73-беренеге ылайык, президент Конституцияны жана мыйзамдарды бузгандыгы жана Жогорку Кеңештин ыйгарым укуктарына, сот бийлик органдарынын ишмердигине мыйзамсыз кийлигишкендиги үчүн кызматтан четтетилиши ыктымал. Ал үчүн Жогорку Кеңештин депутаттарынын жалпы санынын үчтѳн экисинин добушу, Башкы прокуратура менен Конституциялык соттун ырасталган корутундусу керек. Бирок сынчылар Башкы прокурор менен Конституциялык соттун судьялары президенттин сунушу менен дайындалып жатканын эске алганда, президентти кызматтан кетирүү мүмкүн эмес экенин эскертүүдө. Референдум мыйзам бузуу менен өтүүдө деген жарандар баш калаа Бишкекте ар жекшемби сайын жүрүш өткөрүп келди Аткаруу бийлиги Президент аткаруу бийлигинин ишмердүүлүгүн жетектейт, Министрлер кабинетинин жана ага баш ийген органдарга тапшырмаларды берет, өзүнүн тапшырмаларынын аткарылышын көзөмөлдөйт, Министрлер кабинетинин жана ага баш ийген органдардын актыларын жокко чыгарат, конституциялык мыйзамдын негизинде Министрлер кабинетинин мүчөлөрүн кызматынан убактылуу четтетет. Өкмөт президентке гана отчет берет. Президенттин жана өкмөт башчынын жеке жоопкерчилиги жөнүндө жоболор жок. Учурдагы Конституцияда премьер-министрдин жеке жоопкерчилиги каралган. Президент Министрлер кабинетинин жана аткаруу бийлигинин ишмердүүлүгүнүн жыйынтыктарына жеке жооп берет. Президент өз демилгеси менен Министрлер кабинетинин учурдагы курамын же мүчөсүн кызматтан кетирүүгө укуктуу. Министрлер кабинетинин мүчөлөрү отставкага кетүү жөнүндө өтүнүч берүүгө укуктуу. Отставка президент тарабынан кабыл алынат же четке кагылат. Сот бийлиги Ар бир президенттин учурунда сот системасында реформа жүргүзүүгө аракеттер болгон. Бирок азыркыга чейин адилеттүү, калыс жана көз карандысыз соттук система орной элек деген пикирлер үстөмдүк кылат. Адистердин айтымында, учурда соттук системада көптөгөн көйгөйлөр бар. Бирок алардын негизгилерин төрткө бөлүп караса болот: сотторду тандоо, соттордун кесипкөйлүгү жана алардын чечимдеринин сапаты, соттордун көз карандысыздыгы жана коррупция. Бул көйгөйлөр бири-бири менен тыгыз байланышта болуп, бири экинчисин жаратат. Жаңы Баш мыйзамга ылайык, президент сот бийлигине дагы деле кыйла таасир этет. Жаңы түзүлгөн Сот адилеттиги иштери боюнча кеңештин сунуштамасы менен президент Жогорку соттун жана Конституциялык соттун судьяларын дайындоо жана аларды иштен алууну Жогорку Кеңешке сунуштайт. Ошондой эле Конституциялык соттун жана Жогорку соттун төрагаларын кызматтан бошотууга укуктуу. Андан тышкары президент жаңы түзүлгөн Кеңештин сунуштамасы менен жергиликтүү соттордун судьяларын дайындайт жана кызматтан бошотот. Буга чейин өлкөдө судьяларды тандоо системасы кесипкөй жана татыктуу кадрлардын кызматка келишин камсыздай албайт деген сындар айтылган. Жаңы түзүлө турган Сот адилеттиги иштери боюнча кеңеш дагы кесипкөй судьяларды сунуштай алат деген кепилдик жок дейт эскперттер. (AbA/AT)