Унутта калган туткундар: Голландиядагы советтик жоокерлер
Алардын жоокердик тагдыры оор болду. Согуштун алгачкы айларында эле туткунга түшүп калып, Нидерландиядагы концлагерге алып келинген.
1942-жылы Амерсфорттон анчейин алыс эмес жердеги токойдо атылган 101 өзбек жоокер тууралуу жергиликтүүлөр арасында азыр билгендер көп эле. Жыл сайын жазында жүздөгөн голландиялыктар – улгайган карыялар, жаштар Амерсфорт шаарынан алыс эмес жердеги токойго чогулушат. Шам жагып, нацисттер тарабынан өлтүрүлгөн советтик 101 жоокерди эскеришет. Жарым кылым унутулуп келген окуянын курмандыктарын эскеришет. Кийин бул көрсүтөнгө 865 советтик жоокердин сөөгү жашырылганы белгилүү болду. Алардын 101нен башкасын Германиядан жана Голландиянын ар кайсыл аймактарынан алып келишкен Тарыхтын бүктөмүндө калып кеткен бул окуя 18 жыл мурун белгилүү болду. Орусияда көп жылдар иштеген голландиялык журналист Ремко Рейдинг Амерсфортко кайтып келген соң муну иликтеп, ачыкка чыгарды. Ал алгач советтик аскерлердин көрүстөнү тууралуу досунан уккан экен. "Мен таң калдым. Мурда-кийин ушундай окуя болгонун уккан эмес экем. Көрүстөнгө келип көрдүм, анан күбөлөрдүн издеп, архивдеги материалдарды казып баштадым",-дейт Рейдинг. Көрүстөнгө 865 советтик жоокердин сөөгү жашырылганы белгилүү болду. Алардын 101нен башкасы Германиядан жана Голландиянын ар кайсыл аймактарынан алып келинген. Ысымдары белгисиз бойдон калган 101 жоокерди Амерсфорттун өзүндө атышкан. Алар Смоленск жанында туткунга түшүп калып, пропагандалык максат менен Голландиянын нацисттер тарабынан басып алынган аймагына алып келишет. "Азият туткундарды нацисттик идеяга каршылык көрсөтүп жаткан голландиялыктарга көрсөтүү үчүн атайын тандап алышкан. Аларды "untermenschen" -"адам эмес" деп аташып, советтик жарандар кандай экенин голландиялыктар көрөрү менен немистерге кошулуп кетет деп үмүттөнүшкөн",-деп түшүндүрөт Рейдинг. Лагердин комменданты Карл Петер Берг 1949-жылы атууга кеткен Амерсфорттогу концлагерде немистер голландиялык коммунисттерди кармашкан. Нацисттер дал ушул советтик туткундар алардын пикирин өзгөртөт деп ойлошкон. Туткундарды 1941-жылдын августунан тарта жергиликтүү жөөттөр менен бирге кармашат. Ал жерден башка лагерлерге жөнөтүшмөк. Бирок план ишке ашкан жок 91 жаштагы Хенк Брукхаузен көзү тирүү күбөлөрдүн бири. Өспүрүм курагындагы ошол окуялардын айрымдары дале эсинде экен. Шаарга келген советтик туткундардын артынан ээрчий басып, таң калганбыз дейт. "Азыр деле көзүмдү жумсам алардын жүзүн көрөм. Өтө эле жупуну кийинген, жоокердей деле кебетеси жок эле. Нацисттер аларды шаардагы негизги көчө менен алып өтүп, бекеттен концлагердин өзүнө чейин чубалтып бастырып, элге көрсөттү. Туткундар алсыз жана илмийген эле, буттарын эптеп чүпүрөк менен ороп алышкан. Айрымдары араң эле бутунда турган, аларды жанындагы курбалдаштары жөлөп-таяп турушкан",-деп кебин улады Брукхаузен. Туткундар ары-бери өткөндөрдү көзү менен сыдыра тиктеп, аябай ачка экенин ымдап көрсөтүүгө аракеттенишкен. Котормочу Алсхер орус тилин Польшада үйрөнгөн "Биз аларга суу жана нан берүүгө умтулдук-деп эскерет Брукхаузен. –Бирок нацисттер аныбызды колдон кагып түшүрүп, туткундарга жакындатпай койду". Брукхаузен ошол бойдон туткундарды такыр көргөн эмес. Алардын концлагердеги кийинки тагдыры кандай болгонун да билбейт. Рейдинг голландиялык архивдерди казып, иликтеп жүрүп, бул туткундар өзбектер экенин аныктаган. Лагердин жетекчилиги туткундар өзбек экенин көпкө чейин билген эмес экен. Кийин СС аскер бөлүгүнөн келген орусча сүйлөгөн офицер келип, туткундарды суракка алган учурда гана алардын ким экени белгилүү болгон. Рейдингдин айтымында, алардын көпчүлүгү Самарканддан келишкен. "Балким алардын арасында казак, кыргыз же башкырлар деле болгондур, бирок негизинен өзбектер эле",-деп белгилейт иликтөөчү. Ремко Рейдинг Рейдинг иликтеп жүрүп, лагерде кармалган башка туткундарга салыштырганда Борбор Азиядан келгендерге мамиле өзгөчө катаал болгонун билген. "Лагерге келген алгачкы үч күндө өзбектерге тамак-аш бербей, туш тарабы тикен зым менен тосулган ачык жерде кармашкан",-дейт журналист. "Немистердин тасма тартып жүргөн тобу бул "адам жапайылар" тамак үчүн кызыл-чеке болуп мушташа баштаган учурду тартып алууга даярдык көргөн. Бул сценанын пропаганда үчүн тартып алуу керек эле",-деп түшүндүрөт Рейдинг. "Нацисттер ачкадан кезерген туткундарды көздөй нан ыргытып, мушташып талашат деп күтүп турушкан. Бирок аларды таң калтырып, туткундарды бири сабырдуулук менен нанды алып, башкаларына тең бөлүп берген. Башкалары чыдап аны күтүп турушкан. Эч ким мушташкан эмес. Нацисттер бул көрүнүшкө ичи чыкпай калган". Туткундар үчүн азаптын баары алдыда эле "Ѳзбек туткундарга лагердеги башка кармалгандарга берилген тамактын жарымын беришкен. Эгер кимдир бирөө тамагын бөлүшүп берсе катуу жазалашып, бүтүндөй лагерди тамаксыз коюшкан",-дейт тарыхчы Баходир Узаков. Узаков азыр голландиялык Гауда шаарында жашап, Амерсфорттогу лагерь боюнча иликтеп жүргөндөрдүн бири. 91 жаштагы Хенк Брукхаузен көзү тирүү күбөлөрдүн бири "Ѳзбек тутукундар картошканын кабыгын жешкенде нацисттер чочкого бериле турган жемди жеди деп сабашкан",-дейт тарыхчы. Рейдинг архив материалдардан лагердеги күзөтчүлөрдүн жана туткундардын эскерүүлөрүн таап, өзбек туткундар ар дайым уруп-согууга кабылып, эң оор жумуштарга чегерилип турганын аныктаган. Архивдеги маалыматтар Рейдингдин "Атак таалаасынын балдары" китебинин негизин түздү. Рейдингдин изилдеген маалыматтарындагы үрөй учурган окуялардын бири - лагердеги голландиялык дарыгер Николас ван Ньювенхаузен тууралуу. Доктор Николас ван Ньювенхаузен согуштан кийин 10 жылга камалган Эки өзбек туткун каза тапканда дарыгер алардын башын кесип алып, анан эти шылынып, тазаланганча кайнатууга буйрук берген. "Дарыгер бул баш сөөктөрдү иликтөө үчүн жумушчу столуна коюп алган. Эмне деген наадандык!",-дейт Рейдинг. Ачкачылык жана сөөктөн өткөн суук... Өзбек тутукундар келемиштерди, чөп-чарды жеп, аман калуу айласын көрүшкөн. Бирок алардын жыйырма төртү 1941-жылдын ызгаар кышын жашай алган жок. Калган 77 туткун араң жан эле. 1942-жылы апрель айында таң эрте туткундарды тизип, Франциянын түштүгүндөгү башка легерге которуу тууралуу айтышат. Аларды унаага салып лагерден алып чыгышкан. Анан туткундарды жакынкы жердеги токойго алып келип, атып салышкан. Бул окуяга күбө болгон лагердеги күзөтчүлөрдүн, айдоочулардын айткандарына таянып, Рейдинг окуяны мындайча сүрөттөдү: "Туткундардын айрымдары ыйлашкан, кээси өз ажалына тике карап, бири-бири менен кол кармашып турушкан. Качып кетүүгө аракет кылгандарын немис жоккерлери кууп жетип, атып салган". Бул туткундардын өздүгү аныктоочу маалыматтар өтө эле аз. Нацисттер 1945-жылы май айында чегинип баратып, лагердеги архивдерди өрттөп кетишкен. Сакталып калган сүрөт Болгону бир гана сүрөт сакталып калган. Анда эки кишини жүзү даана көрүнүп турат, ысымдары жазылган эмес. Голландиялык туткундар кол менен тарткан тогуз портреттин экөөсүндө гана өзбек тутукундардын ысымы жазылган. Кадыров Хатам, Муратов Заир "Ысымдары туура эмес жазылган. Бирок алардын айтылышы өзбек ысымдарына окшош. Сүрөттөгү ысымдардын бири Кадир Кзатам, экинчиси Муратов Зайер. Менимче, биринчи ысым Кадыров Хатам, экинчиси Муратов Заир болсо керек". Кадыров Хатам, Муратов Заир Мен өзбек ысымдарын жана азиялык кебетедеги кишилерди көрөрүм менен эле тааныдым. Бул жаш жигиттердин портретин тигиле карап, алардын жашы болгону 20нын тегерегинде экенин болжоого болот. Алардын апасы уулуна ылайыктуу жар караштырып, атасы тойго кам уруп жаткан кырчындай курагында согуш башталгандыр. Балким ушулардын арасында менин дагы тууганым болгондур деген ой келди. Менин аталаш эки тууганым, жубайымдын чоң атасы дагы согуштан кайтпай калган эмеспи. Согушка катышкан 1,4 млн өзбекстандыктардын үчтөн бири үйүнө кайтпай калган. Кеминде 100 миңи азырга чейин дайынсыз жоголгондордун арасында. Амерсфорттогу ысымы белгилүү эки жоокердин деле ким экени иликтенип, аныктала элек. Өзбек архивдеринен атып өлтүрүлгөн туткундардын ысымдарын табууга болот деген үмүттөр бар Бирок Рейдинг ушуну менен эле токтоп калгысы жок. Ал өзбек архивдеринен атып өлтүрүлгөн туткундардын ысымдарын табууга үмүттөнүп турат. "Советтик жоокерлердин арасындагы өлгөндүгү тууралуу маалыматтар жок же туткунда жүрүп тирүү калгандар тууралуу документтер жергиликтүү КГБ бөлүмүнө жөнөтүлүп турган. Менимче, 101 өзбек жоокери тууралуу маалымат дагы Ѳзбекстандын архивинде сакталып турса керек",-дейт Рейдинг. "Эгерде архивдерге уруксат алсам, туткундардын көпчүлүгүнүн өздүгүн аныктай алам деп ишенем",-деди Ремко Рейдинг. (AbA)