Milovan Đilas: „Crnogorac, Srbin i Jugosloven koji po značaju daleko prevazilazi jugoslovenske okvire“
U slučaju Milovana Đilasa može se reći da se radi o ličnosti značajnoj za sva vremena, a ne samo za 2020. godinu, iz nekoliko razloga.
Milovan Đilas Značaj prvog jugoslovenskog disidenta analizira istoričar i profesor Dejan Đokić sa koledža Goldsmits Univerziteta u Londonu za BBC na srpskom. Prvo, Đilas je revolucionar, borac protiv fašizma, za pravednije, multikulturno, multinacionalno društvo, za Jugoslaviju organizovanu kao federaciju jednakih naroda u kojoj nacionalne manjine imaju sva prava. Ali ne samo on, cela njegova porodica se bori u ratu, i skoro svi ginu. Njegov stariji brat Aleksa-Bećo je poginuo 1941; proglašen je za narodnog heroja i po njemu su nazvane jedna osnovna škola u Mojkovcu i kulturno-umetničko društvo u Bijelom Polju. Mlađi brat Milivoje-Minjo je streljan na Banjici 1942, a iste godine su četnici ubili njihovu sestru Dobranu. Na kraju, njihov otac Nikola 1943. godine gine u borbi sa balistima na Kosovu. Milovan-Đido, uprkos svemu tome, se ne ponaša osvetnički ni tokom ni posle rata pa, na primer, ne dozvoljava da se ubice njegovog oca streljaju. Radi se dakle o jednoj herojskoj porodici koja je zaista mnogo stradala i dala u borbi za oslobođenje i (ponovno) ujedinjenje Jugoslavije. Profesor Dejan Đokić predaje istoriju na koledžu Goldsmits Univerziteta u Londonu Đilas je kasnije bio kritičar monopola jedne partije, zalagao se za demokratizaciju društva, saradnju sa svetom, ali i za nezavisnost malih naroda kakvi su bili Jugosloveni, odnosno manjih država kao što je bila Jugoslavija. Drugo, Milovan Đilas je bio neko ko je zbog svojih ideala bio spreman da žrtvuje slobodu i život. Robijao je u obe Jugoslavije, a tokom Drugog svetskog rata je bio ključni akter najvažnijih događaja i bitaka koje su obeležile Narodnooslobodilački rat. Ovo poslednje verovatno malo ko zna, pošto je nakon sukoba sa Titom i partijom 1954. Đilas bio prinuđen da istupi iz partije, a onda je praktično izbrisan iz njene istorije i istorije zemlje koju je on, zajedno sa ostalima u vrhu Komunističke partije Jugoslavije, oslobađao i stvarao. Treće, Đilas je bio spreman da se se bori za vlast iz ideala i da se onda odrekne vlasti zbog ideala - i prvo, a posebno ovo drugo su prava retkost u našoj sredini, ali i šire. Kao jedan od najbližih Titovih saradnika u jednopartijskom sistemu tadašnje Jugoslavije, vlast koju je imao Đilas nije bila mala. Bio je nezainteresovan za materijalnu dobit. Pogledajte, na primer, kako se oblačio i kako je relativno skromno živeo dok je bio na vlasti i uporedite to sa stilom života ne samo Tita, nego i većine ostalih rukovodilaca (kako se tada govorilo). To formiranje 'nove klase', kako ju je Đilas nazvao u njegovom najvažnijem, istoimenom delu, je dovelo do sukoba u vrhu partije, odnosno do razlaza Đilasa i svih ostalih, pre svega Tita. Jedino su mu u početku izrazili javnu podršku Vladimir Dedijer i Mitra Mitrović, Milovanova prva i tada već bivša supruga, mada ima osnova da se zaključi da su njegove ideje naišle na mnogo širu podršku u zemlji. Đilas je sav honorar od Nove klase, oko pola miliona američkih dolara, poklonio fondaciji Švajcer (Schweitzer), za izgradnju bolnice u današnjem Gabonu. Nažalost, njegov američki izdavač je proglasio bankrot i taj novac je izgubljen. Jugoistočna Bosna 1942. ratna fotografija Pogledajte kakvi su političari danas na vlasti ili u opoziciji u Srbiji, u kojoj je Đilas proveo najveći deo života, u njegovoj rodnoj Crnoj Gori, ili u ostalim državama naslednicama Jugoslavije i uporedite sa formatom ovog čoveka. Ako je tačno da svaki narod zaslužuje vlast kakvu ima, onda se može reći i da isto tako zaslužuje i opoziciju koju ima. Ovo vredi za socijalističku Jugoslaviju koliko i za današnju Srbiju, Crnu Goru i ostale države u regionu. Na kraju, ali ne i najmanje važno, Đilas je kao disident pisao kritički, ali nikada sa mržnjom i osvetnički prema režimu koji je i sam gradio i prema nekadašnjim drugovima koji su ga se ne samo odrekli nego poslali u tamnicu. On nije bežao ni od sopstvene odgovornosti - iako se to retko govori, zapanjujuća je zapravo doza iskrenosti i samokritičnosti u Đilasovim memoarskim delima. On jeste postao ne-komunista samim tim što se zalagao za uvođenje višepartijskog sistema, ali nije bio anti-komunista (sebe je opisivao kao demokratskog socijalistu). Njegova biografija Tita, objavljena početkom 1980-tih na engleskom (sve njegove knjige posle pada s vlasti su pisane na srpskom, ali objavljene prvo na engleskom, jer niko u zemlji nije mogao da ih objavi) i danas je jedna od najboljih i najbalansiranijih biografija nekadašnjeg jugoslovenskog predsednika. Vinston Čerčil: Heroj ili zlikovac Emigracija i liberali Mislim da ga je takva politička filozofija približila grupi srpskih i jugoslovenskih demokrata u emigraciji, ljudi kao što su bili Desimir Tošić, koji je uređivao list Naša reč i prvi objavio radove disidenta Đilasa na jeziku na kojem su napisani. Tu je i Vane Ivanović, jedan od tvoraca Jugoslavenske alternative, inače biznismen, diplomata, dobrotvor, nekadašnji Olimpijac i veliki zagovornik Jugoslavije. Oni su živeli u Londonu, gde im se pridružio Milovanov sin Aleksa, koji je kao briljantni student filozofije i sociologije studirao prvo u Nemačkoj pa zatim u Britaniji, na Londonskom univerzitetu - na koledžima Birkbek i Londonskoj školi ekonomije (LSE), gde je doktorirao. Nakon raspada Jugoslavije o Đilasu i njegovom disidenstvu su pozitivno pisali nekadašnji liberalni srpski i jugoslovenski komunistički političari poput Latinke Perović, Svetozara Vukmanovića-Tempa, Mijalka Todorovića, Mirka Tepavca i Lazara Koliševskog. Oni su u porazu Đilasovih ideja, koje su možda bile previše radikalne za vreme u kom su se pojavile, videli korene buduće jugoslovenske tragedije krize i raspada sistema i zemlje. Kada je reč o akademskim i intelektualnim krugovima, Milovan Đilas jeste značajan i njegove knjige su deo obavezne literature na studijama politikologije i istorije na vodećim britanskim i američkim univerzitetima. Ja sam se, recimo, sa Đilasom 'upoznao' tek kao student istorije na Londonskoj školi za slovenske i istočnoevropske studije. Između ostalih predmeta, izučavao sam Rusku revoluciju i istoriju SSSR kod profesora Roberta Servisa (posle je prešao na Oksford), koji je Đilasovu knjigu Susreti sa Staljinom uvrstio u obaveznu literaturu za ovaj predmet. Predmeti iz istorije Jugoslavije i istočne Evrope koje držim na mom sadašnjem koledžu Goldsmits, Univerziteta u Londonu, izučavaju Đilasovo disidenstvo. Đilasovi memoari su obavezna literatura za istoriju međuratne Jugoslavije, Drugog i svetskog rata u okupiranoj Jugoslaviji i dolaska na vlast KPJ posle rata. Na balkonu Moji studenti, dakle, studiraju Đilasovo delo i čitaju njegove knjige. Ne kažem da su posle završenih osnovnih studija, na kojima izučavaju i mnoge druge predmete iz britanske, zapadnoevropske, afričke, azijske i bliskoistočne istorije, oni stručnjaci za Đilasa, Jugoslaviju i Balkan, ali svakako imaju priliku da čitaju i da kritički razmišljaju o najvažnijim pitanjima i temama iz naše istorije, istovremeno ih stavljajući u širi evropski i globalni kontekst. Kao mladi docent istorije na Birkbeku (takođe deo Londonskog univerziteta) početkom ovog veka sam o Đilasu razgovarao sa eminentnim istoričarima i kolegama Erikom Hobsbomom i Markom Mazauerom. Obojica su odlično poznavali Đilasove knjige i koristili ih u svojim radovima, i usput se divili njegovom delu, kao i, na primer, još jedan veliki britanski istoričar Toni Džad. Stvarao istoriju Evrope i o njoj pisao Mazauera sam, inače, upoznao nekoliko godina ranije, na promociji njegove sada već klasične istorije Evrope u 20. veku (Dark Continent), na londonskom Institutu za istorijska istraživanja. On je tada u kraćem izlaganju izdvojio Milovana Đilasa kao jednog od samo nekoliko ljudi koji su uspeli da postignu naizgled nemoguće: da stvaraju istoriju Evrope a posle o tim događajima u kojima su učestvovali pišu objektivno i sa kritičke distance. Bio sam iznenađen, prijatno naravno, pa i ponosan. Tih godina sam bio na doktorskim studijama na Školi za slovenske studije Univerziteta u Londonu, ali van tih užih, specijalističkih krugova, a često i unutar njih, uglavnom sve što sam slušao o zemlji iz koje potičem su bili rat, etničko čišćenje, Bosna, Kosovo, Milošević... Nekadašnji vođa Laburističke stranke Majkl Fut mi je u jednom razgovoru u njegovoj kući na Hampstedu krajem 2005. godine rekao da su se britanski laburisti divili jugoslovenskim komunistima. Ali su, istovremeno, i gajili izvesnu dozu ljubomore, zato što su ovi uradili ono što je britanska levica želela i sama da postigne da je mogla, odnosno bila u prilici: prvo su organizovali pokret otpora koji je porazio Hitlera i oslobodio okupiranu zemlju. Zatim su se uspešno suprotstavili Staljinu. Josip Broz Tito voleo je brodove i fotografije na njima (snimak iz 1952. godine, Tito je za kormilom) Dodao je i da sedim na istoj stolici i na istom mestu na kom je sedeo Milovan Đilas kada ga je posetio mnogo godina ranije prilikom dolaska u London, tada već kao disident. Fut mi je tada govorio i da je sukob između Tita i Đilasa 1954. britanskoj levici, pre svega laburistima, pao teže nego sukob između Tita i Staljina šest godina ranije, kada uglavnom nisu imali dilemu na čiju stranu da se svrstaju. Tita je britanska levica gotovo bez izuzetka podržavala, ali se to promenilo nakon uklanjanja Đilasa. Jedna značajna struja u Laburističkoj partiji je otvoreno kritikovala Broza i jugoslovenske vlasti a neki su pisali lična pisma Titu, zalažući se za Đilasa i za članove njegove porodice koja se našla na rubu egzistencije. Fut je priznao da nije mogao da se opredeli, ali da je uvek gajio samo najveće poštovanje prema Đilasu i da se 1980-tih, kao vođa opozicije u Britaniji, interesovao za njegov položaj disidenta u tada još komunističkoj Jugoslaviji. Zašto se kod nas, odnosno na univerzitetima u Srbiji i bivšoj Jugoslaviji Đilas uopšte ili vrlo malo izučava je pitanje za moje kolege koji predaju istoriju i političke i društvene nauke na tamošnjim univerzitetima. Veći deo Đilasovih radova je sada dostupan i na srpskom, pa eventualno nepoznavanje stranih jezika ne bi smeo da bude izgovor. Đilas je nezaobilazan izvor za istoričare 20. veka, ali je on, isto tako, bio i odličan istoričar. Na primer njegove knjige Njegoš i Besudna zemlja su i dalje neprevaziđene za razumevanje istorije Crne Gore, kao što su to njegovi memoarski radovi za istoriju Jugoslavije. Sremska Mitrovica decembra 1966. izlazak iz zatvora Prvorazredni pisac Đilas je bio i prvorazredni pisac, koji je još pre Drugog svetskog rata počeo da objavljuje pripovetke i pesme. Drugi su već odavno primetili da je on pre svega bio književnik, revolucionar i buntovnik, a tek onda, i najmanje, političar. Nisam siguran, međutim, da se njegovi radovi izučavaju na studijama književnosti na našim univerzitetima u bivšoj Jugoslaviji. Ja bih dodao da, osim Tita, ni jedna druga politička ličnost među Južnim Slovenima u 20. veku nije toliko važna za svetsku istoriju kao Milovan Đilas. Tito je istoričarima zanimljiv kao vođa verovatno najuspešnijeg pokreta otpora u okupiranoj Evropi, kao neko ko je uspešno suprotstavio prvo Hitleru, pa onda Staljinu. Broz je političar svetskog ranga, izuzetnog talenta i harizme. On pomalo izgleda kao stereotipni 'ruritanijski' (izmišljena zemlja u centralnoj Evropi) diktator, ili neki glamurozni negativac iz filmova o Džejmsu Bondu, čovek koji je voleo da nosi uniforme, puši skupocene cigare, pije najbolja vina i boravi u društvu lepih žena, holivudskih zvezda i diktatora iz nesvrstanih zemalja na svojoj jahti. Ali Đilas je taj čija se dela izučavaju i čiji su višetomni memoari neizostavna literatura na svetskim univerzitetima. Ne samo zapadnim: Žuotao Ksijang, jedan mlađi kineski istoričar, je doktorirao na Đilasu, a još tokom Hladnog rata, Đilas je uticao na istočnoevropske disidente i kritičke intelektualce poput poljskog filozofa Lešeka Kolakovskog, odnosno na reformski orijentisane političare poput sovjetskog vođe Mihaila Gorbačova. Tabla na zgradi u Palmotićevoj 8 Nije Milovan Đilas samo prihvaćen na Zapadu a odbačen na Istoku: u Santjagu, glavnom gradu Čilea, jedna ulica je nazvana po njemu, kao, od pre nekoliko godina, i u Amsterdamu. U Srbiji i Crnoj Gori se danas ni jedan sokak ne zove po čoveku koji se borio za slobodu ovih zemalja i posle toga bio jedan od najznačajnijih svetskih disidenata i boraca za demokratiju. Engleski usavršavao u zatvoru Da li je Đilas bio prozapadno orijentisan, kao što mu neki navodno zameraju? Njemu su kao disidentu ideološki bili bliski zapadni socijalisti i socijaldemokrate; znamo i da je engleski usavršavao u zatvoru tako što je prevodio Miltonov Izgubljeni raj. Međutim, ne zaboravite da je on bio odličan poznavalac ruske i sovjetske istorije, književnosti, političke filozofije. Bio je zainteresovan za sudbine istočnoevropskih naroda i disidenata u ovim zemljama. Prvi put je u socijalističkoj Jugoslaviji završio u zatvoru ne zbog članaka u Borbi i Novoj misli, nego zbog kritike druge sovjetske intervencije u Mađarskoj 1956, koju je Tito podržao. Takođe, bio je zainteresovan i za zemlje Trećeg sveta i njihovu emancipaciju od kolonijalnih sila. Bio je vođa jugoslovenske delegacije koja je prisustvovala kongresu azijskih socijalista održanog u Rangunu, u Burmi (današnji Mijanmar), januara 1953; dakle, samo godinu dana pre nego što će biti izbačen iz Centralnog komiteta Saveza komunista Jugoslavije, na Trećem vanrednom plenumu CK (takozvani 'Đilasov plenum'). Inače, putovanje jugoslovenske delegacije u Rangun je predstavljalo neku vrstu najave Titove posete Burmi i Indiji naredne godine kojom su napravljeni prvi koraci ka osnivanju Pokreta nesvrstanih u Beogradu septembra 1961. Prvi samit Nesvrstanih je održan u zgradi tadašnje savezne skupštine (danas zgrada Narodne skupštine), dok je, bukvalno iza ćoška, Đilas sedeo u de fakto kućnom pritvoru u svom stanu u Palmotićevoj ulici. Zašto se kod nas o Đilasu govori iz ostrašćenih pozicija mogu samo da pretpostavim. Mislim da se u Srbiji i inače tako nastupa, ne samo u političkoj i javnoj sferi nego nažalost neretko i u akademskim krugovima. Đilas je naša nečista savest i onaj kamičak u cipeli: uslovno, i pomalo pojednostavljeno rečeno, rečeno 'titoisti' mu, paradoskalno, zameraju navodne grehe koje je činio dok je i sam bio titoista, možda više nego sami sukob sa Titom. Antikomunisti mu ne opraštaju komunističku prošlost; srpski nacionalisti ga optužuju da je izmislio Crnogorce; a crnogorskim nacionalistima smeta što je bio Srbin. Tito Đilas se ne uklapa u dominatne narative, a ponekada se ne uklapa ni u alternativne narative. On je bio čovek koji je mislio svojom glavom, bio spreman da da i život za ideje u koje je verovao i nije bio korumpiran. Kako neko takav da bude uzor današnjim elitama ili onima koji imaju takve aspiracije ili pak glasaju za njih? Đilasova sudbina, sudbina čoveka koji je završio u zatvoru, iako je bio među četiri najmoćnije ličnosti u zemlji - mnogi su smatrali da je bio drugi posle Tita, ali je on sam govorio da je bio 'tek' četvrti u hijerarhiji, iza Tita, Rankovića i Kardelja - samo zato što je postavio pitanje dalje opravdanosti monopola partije na vlasti, govori dosta o prirodi tadašnjeg režima. Tačno je da je preživeo, odnosno nije nestao u nekoj jugoslovenskoj verziji Staljinovih čistki, ali ne treba zaboraviti da se Đilasova pobuna javlja posle Staljinove smrti, kada i u Sovjetskom savezu dolazi do popuštanja. Dakle, moguće je da on svoju pobunu ne bi platio glavom ni da je bio sovjetski disident, kao što uostalom i nisu njegovi savremenici poput Saharova i Solženjicina. Sukob generacija Tito i Đilas se obično pominju zajedno, što je razumljivo, ali ne zaboravite da su pripadali različitim generacijama. Đilas je bio mlađi skoro 20 godina. Radilo se, dakle, ne samo o sukobu ideja nego i generacija - mada treba imati na umu da su Kardelj i Ranković bili po godinama bliži Đilasu. U britanskim arhivama sam pronašao da su njihove diplomate u ambasadi u Beogradu kao i u Forin ofisu ovo imali na umu prilikom analiza političke situacije u Jugoslaviji. Mada su posle Đilasovog pada sa vlasti sredinom 1950-tih smatrali da je on u tom trenutku praktično politički mrtav, odnosno da je Tito neprikosnoven jugoslovenski vođa i važan saveznik Britanije i Zapada protiv SSSR, ipak su mislili da treba imati na umu da je Tito već u godinama - u trenutku njihovog sukoba 1954. godine, Titu je imao bilo 62, godine, a Đilasu 43 godine - i da bi možda u budućnosti Đilas mogao da igra važnu ulogu. To se, kao što znamo, nije desilo, ali ti dokumenti dobro pokazuju kako su zapadne diplomate gledale na celu stvar. Sa malo sentimenta i, pre svega, kroz nacionalne interese svojih zemalja. Velika Britanija - Proslava pravoslavnog Božića 70 godina kasnije Optužbe i odgovori Pojedini su tvrdili da je Đilas idejni tvorac Golog otoka, začetnik crnogorske nacije i saradnik CIA. Najpre, Đilasova uloga u stvaranju logora za političke neistomišljenike, odnosno takozvane IB-ovce, nije bila ništa veća nego uloga ostatka rukovodstva i samog Tita. Kasnije je Đilas pisao da je Goli otok bila velika greška i sramota za Jugoslaviju. O nehumanom postupanju prema zatvorenicima saznao je od Dobrice Ćosića (obojica su o ovome posle pisali) i odmah je obavestio o tome Rankovića i Kardelja. Ne bih se mnogo obazirao na tvrdnje da je bio saradnik CIA, niti sam upoznat sa tim. Da je zaista bilo tako, verujem da bi on mnogo bolje i lakše živeo posle sukoba sa Titom, odnosno da bi ostao na Zapadu kada je krajem 1960-tih, posle izlaska iz zatvora, dobio dozvolu za putovanje. Novu klasu, kao i ostale knjige, pisao je sam, a rukopis je iz zemlje iznela supruga američkog novinara Edgara Klarka. Na kraju, da je Đilas zaista bio saradnik CIA, do sada bi se valjda pojavili neki dokazi o tome, posebno u periodu dok je bio disident, kada su tadašnje vlasti pokušavale da ga na svaki način diskredituju. To su neozbiljne ili ideološki motivisane tvrdnje koje neme potrebe dalje komentarisati. Milovan Đilas sa sinom Aleksom Za kraj, ali ne i poslednje - crnogorska nacija. Odluka da Crna Gora bude jedna od šest republika u sastavu federativne Jugoslavije, a Crnogorci jedna od, tada još uvek, pet jugoslovenskih nacija, nije mogla biti odluka samo jednog čoveka i treba je shvatiti u kontekstu kompleksne evolucije KPJ kada je u pitanju nacionalno pitanje u Jugoslaviji. Jugoslovenska levica je videla budućnost celog regiona u okviru jedne federacije, unutar koje bi se našla i Crna Gora. Đilas je smatrao da su Crnogorci poreklom Srbi, odnosno da imaju zajedničku istoriju sa Srbima, ali da su spletom istorijskih okolnosti razvili tokom vremena poseban identitet. Uostalom, imali su svoju nezavisnu državu pre stvaranja Jugoslavije, kao što je imala i Srbija. Nije, međutim, mislio da taj crnogorski identitet treba da isključuje srpsko nasleđe. Đilas je bio Crnogorac, Srbin i Jugosloven. Ali je po svom značaju daleko prevazilazio jugoslovenske okvire, pa iako zvuči kao kliše, može se reći da je bio građanin sveta, pre svega onog sveta koji se borio za slobodu, pravdu i društvenu jednakost. 'Optužbe' da je stvorio crnogorsku naciju, odnosno optužbe druge strane da je bio Srbin, više govore o onima koji ih izriču nego o Đilasu. Ali ako je tokom života i menjao stav po ovom pitanju, to ne bi bilo ništa neuobičajeno. Identiteti su često složeni i malo ko od nas ima samo jedan. Zar nisu milioni bivših Jugoslovena promenili svoje nacionalne identitete tokom poslednjih nekoliko decenija? Pratite nas na Fejsbuku i Tviteru. Ako imate predlog teme za nas, javite se na bbcnasrpskom@bbc.co.uk