title: Tetebbuat-ı Edebiyye-2: Esalib-i Milel
article: ترقيات فكر يه نك تابع اولديغي قوانين طبیعیه به دائر تحريات فلسفيه ده بولنانلردن بر اسی د يمشدی که : « هر ملتـك ترقيات اده می امور سائره . ده کی ترقیاتی ایله متنا . سیدر . ، وهله اولاده  بر حقيقته بكره بن شو قولك نه قـدر مغفل ، حقيقته ـ بتون بتون منافى دكله بيله – نه قدر از مماس اولديغنی اکلامق ايجون آلمان تاریخ ادبیاتی كوزدن كجيرمك كافيدر : في الحقيقه اون ایک نجی عصر ده کلن باباس لامبرهتك منظومات تاريخيه سيله کوزینی آچان آلمان ادبیاتی اون سكزنجي عصره قدر آهسته آهسته ترقی ايده ك غوته وشيللر زماننده صوك حديثه بالغ اولمش ، اون طقوز نجی عصرده هاينريح ها بينهنك دهای شاعرانه ی سایه سنده باشقه بر قیافت آلمش ، فقط بوقيافت المان ادبياتنك شیللردن سوکره باشلايان تدنيسته مانع اوله - مامشدر ؛ حال بوكه المانيانك خصوصات سائرهده کی ترقیاتی ۔ روس ادبیاته معكوسا ـ انجق اون سكزنجي عصرك نصف اخيرنده و دهـا طوغروسی اون طقوز نجی عصرده میسر اولمشدر . گرچه بوكون المان ادباسی آره سنده اشپیلاغن ، هاوتمان ، زودرمان  کی مقتدر محررلر اولدینی انکار اولنه من ؛ فقط غوته به ، شيللره وحتى بوناردن اول كان قلويشتوقه نسبتله او مقتدر محررلرك يك عاجز قالدقلرینی ده هیچ کیمسه انکار ايده من . بوندن استنتاج اولنه بيليركه المانيانك ترقیات ادبیاسی امور سائرهده کی ترقیاتی ایله متناسب اولمامش واکر اولديسه معكوساً
  متناسب اولمشدر .
  برده بولونيا ادبياتنه باقه لم : اون التجي عصرك نصف اولنده ، قوبرنيق كشفيات مهمة قنيه سيله بطلميوس مسلكنى كلياً ابطال ایتدیکی صرهده بولونیا ادبیاتی باهیچ بوق ، ياخود وجودی تاریخ ادبیات جهانده برسايه تأثير حاصل ايده ميه - جك درجهده اهميتز ؛ صـوكره ياواش یاواش قوبرنيقك مملكتنـده ادبیات ترقى ايدييور ، فقط بواننـاده بولونيالك بتون معارف وصنايعته بر طورغونلق كليور ؛ اك نهایت اون طقوز نجی شمرده ترقیات سازه سی اعتبار له درکه هیچی به این پولونیا قطعه سنده بر ميكيه و يج ، بربيوك شاعر يتشيوركه ملتنك شان ادبیسنی اولا اعلا ، صـوكره تأبيد ابديبور . بوشئون نقيضيه ابله اثبات اولنه بيا بركه  هر ملتك ترقيات ادسیاسی امور سائرهده کی  ترقیاتی ایله متناسب دكلدر . هر ملتك بر  استعداد مخصوص ادبی واردر که بر زمان  اتساع وانكشاف آرار ؛ بعض المتلرك دور  انکشاف ادبیسی تاريخلر ينك اك پارلاق زمانه مصادف اولور ، ادبیات عربيه كي كه اك شعشعه لی دوری ظهور اسلامیته منتظر قالمش. اك بركزيده عرب شاعر لری جاهليه لك اصحاب معلقاتی ایاد محضر. مین آره سنده ظهور المشدر . بعض ملتلرك ادبياننده بونك عكسى کورولوركه بولونیا ادبیاتی بوکا مثال اوله بيلير. منتلرده کی استعداد ادينك بواختلافى هر شاعرك استعداد شخصیسنده کی اختلافه بكزر : بر شاعر اك كوزل شعربني اك عملي بر زماننـده ، بر ديگرى اك نفيس انريني اك ) شطارتلی بردمنده وجوده کتیردیکی کی بر ملتك ادبياتنه مدار ترقی اولان اسباب و شرائط ، ملت اخرانك ادمانی ايجون بر وسيلة تدنى اولور . مملكتلری مختلف ایکی شاعر آله لم : مثلا فضولی ايله تقعي . فضول بغداد ينك رخاوت روح عاشقانه سنی نفعی ارضرومیده آرامق عندر فضو لينك افادة مفتو انه سنده کی حرارت، روحنك تنفسات بی تابانه سندن کندی کندینه حاصل اولیور کيدر . تفعينك اسلوب بیانندهده بر حرارت وار ؛ فقط بوحرارت، قيش صباحلرند. دکز اوستنده طولانـان بالفجيلرك جبرينه چير بينه استحصال ابتد . کاری حرارت کی ، قلبك هيجان و خلجان الله ، جبر وحركتله بولدینی بر صيحا قلقدرکه بالطبع سريع الزوالدر : بنون حشری خیالاتی قصائدسته صرف ایدن نفعی بر غزل ياز.ق استدیکی زمان روحی بورغون . حال طبیعی به عودت اتمش، عادنا بارد بولیور؛ بازدیغی غزل طاغ تپه سندن قويش بريخاره کی صوؤق اولیور . بوتخالفات ، اقالمك انسان اوزرنده کی ، نفوذندن متولددر . بقراط ، فلاطون ، ارسطو زمانلرندن برى اولمك انسان اوزرنده کی ، انسانلرك خصوصات ماديه و معنویه سی اوزرنده کی نفوذی معلوم و مساء در . حتی وارون نامنده بر فرانسز مؤلفتك « زراعت » عنوانلی اثرنده ديد يكنه نظراً ـ اراطوط:وس بر ملتك احوال و عاداتی مملكتلرينك شمسه اولان مسا۔ فه سنه كوره تعیین ایده سیله جکی دعواسنده ایمش ! مونتسكيو و فكر قوانين » عنوانلی اثرينك « اقاليم » بخشنده تأثیر اقالیمي او قدر افراطپسندانه بر لسان ایله باز مشدی که بوندن طولایی ژان ژاق روصو ايله وواترك هدف تهکمانی اولمشدى. مع مافيه وولترايله روصوده نفوذ اقاليمى منكر دكل ايديلر .
  آنان فلاسفه مشهوره سندن «هر در »ده ـ فلسفه تاريخ حقنده نظريات – عنوانلی ارنده نفوذ اقاليمه اوقدر مبالغه لي براهمیت ویر مشدی که ژوزف رودون اواردن بحث ایندیکی سروده :
  اثرك بالكز بر قصوری وارکه اوده و نظریات » قيديدر . زيرا انرك موضوع. لهی هر شائى الجا آت جغرافیه به اسناد اتمكدن عبارتدر . طويراق ، اقليم ، نهر ، کول ، دکر : ایشته حیوانات ونباتات ، انسانلر، انسانلرك احوال وعاداتى ، بتون شئون تاريخيه او نلردن نشأت ايدييور . دوائر طول وعرضه ويريان نفوذك درجه سی او قدر مبالغه لی که انسان کندی کندینه : « عجبـا ذکای مخصوص يشرك هيچ بر قيمت وتأثيرى بوفيدر ؟ » ديور . بولنده برلسان مستخفانه قوللانمشدر.  مع مافيها يستر : « قدرت مطلقه هر طو براغي سكاننك فكرينه كوره ابداع بيورمشدر. » دينسون ، ايستر: « هر فکر، محاط اولدینی، اقليم وترابك بر محصولی کی اولديغندن طبیعت مجاوره به ترجمان اولور. » دينون نتیجه فلسفيه دكيشمز . هر اقليمك حيوان ونباتی ايله انسانی اره سنده بر مناسبت ثابته اولديني محققدر . بونك كي عين اقليمده حياتكذار اولان آدملرك كرك محسوسات ومشاهدات وكرك احتياجات وهوسات اعتباريله مناسبتلری اولديغی ده انکار اولنه من . بوصـوك منا . ستلردن ناشي عين اقليمده بشايان انسانلرك السنه وادبیانی ، صنایع و معارفی اره سنده ده بر مناسبت اولمق لازم كابر . في الحقيقه اختلاف السنانك اختلاف اقالمدن نشأت ایلمش اولديغنده علمای السنه اتفاق اتمشدر. رهنان و منشأ السنه ، سنده دبیورکه : - هر عصرك احتياجات روحيه ---له السنهسی آره سنده مخبر العقول بر مطابقت واردر . بومطابقت كامله به نظراً السنوي ، فكر بشرك ادوار مختلفه ده آلدینی، اشکال متتابعه کی .. قوای انسانیه نك قيود ازمنه وامكنه ايجنده حاصل ایتدیکی شیلر کی تلقی اتمك لازم كلير . السنه ايله اتالیم آره سنده کی نسبت ثابته دخی اولزومی مؤيددر . السنة جنوبيه متنوع اشكال ، واضح حروف املا، آهنکلی سسلر له مالامال اولدینی حالده السنة شماليه بالنسبه محدود الاشكال اولوب انجق لزوم حقیقیسی اولان الفاظي مشتمل وخشين حر فلر، خشين مجالر له مشحوندر ۱۰۰۰ . رهنانك بو سوزلرنده کی صحتی تقدیر اتمك ايجون بزم روم ایلی خلقيله - اناطولی  اهالينك طرز تلفظلرینه دقت انتمـك كافيدر: روم ایلی خلقی قونوشوركن بتون عضلات تكلميه لرینی شدتله تقليص ايدهرك عاد تا تلفظ ابتدکاری کله لری ازرار + اناطولی اهالیسی ایسه اثنای تکامده او عضلانی اوقدر مسترخي برحالده براقير لركه اونلرك اغزلرندن چیقان الفاظ، عادتا بر لحن واضح و پستين ايله غمغه ساز اولور . استانبولك موضعی بر اعتدال جغرافي بي حائز اولديغندن پای تخت خلقك طرز تلفظی معتدلدر . بر استانبوللو : « کلیورم » دیر ؛ عین صیغه یی اناطولى خلقندن بری: «كليوم » طرزنده بر رخاوت مفرطه ايله وروم ایلی اهالی ندن بری :  «كليرم، صورتنده بر تعییق شدید ایله تلفظ ایدر .... لسان عثمانی ايله لسان فارسی آره سنده کی فرق دها واضح ، دها زیاده شايان دقتدر : الفاظ ایرانیه بزم كلمات ترکیه به نسبة " نه قدر واضح التلفظ ، نه قدر متصوندر . مثلا بزم «كونش » كلمه سنه نظراً ( خورشید و آفتاب ) کلمه لری نه قدر سهل التلفظ ، نه قدر ملایمدر . بركره شو قطعه مشهوره بی او قوميكر : آهو زتو آموخت بهنگام دویدن رم کردن و ایستادن واپس نگریدن بروانه زمن شمع زمن كل زمن آموخت افروختن وسوختن و جامه دریدن بونی اوقور كن عضلات تكلميه عادتا هیچ نقلص ايتميور كبیدر . شهدی رکړه ده او قطعه لك ترجمه مشهوره سنی او قوميكر: اوکرندی غزالان جهان ای کوزی آهو قاجانی آتلماغی دونوب باقمعي سندن مشق ایلدی بروانه وشمع وكل صدبرك با نماغي ياقلماغي ياقايير تمنی بندن نه بيوك فرق وار ، دکلی ؟ مفعول به حالنده اولان برقاج مصدرك تتابعی، صكره بر حرف املایی متعاقب وارد اولان واو عاطفه ، نهایت متقارب المخارج اولان حرفلرك ايكنجي و در دنجی مصر اعلرده اجتماعی اعضای تلفظی بی اوقدر تضييق ايدييوركه قطعهنك فارسيسنده اولان آهنك ترکیسنده بر طراقه توبيخ حالی آلیور . وولتر مادام دو ده فانه کوندردیکی بر مکتوبده شویله دبيور : ـ لاتينجه ساير ميسكز ، مادام ؟ ... خابر ، مرکلی؟ ایشته بونی بیل.ديككز ايجون برانگیز شاعری اولان یوپی بر لاتین شاعری ویرژیله ترجیح ایدوب التمديكمى صور . بیورسکز . آه ، مادام ، اساتذه قديمه من اولان يونانيلرله روماليلرك تكلم ايتدكلری لسانلره نسبة السنة حاضره نك كافه سی يابس ، فقير ، آهنگسزدر. اونلره نسبته بز . کوی کمانلرندن بشقه برشی دکلز . السنة شماليه الله السنة جنوبيه آره سنده كرك وولترك وكرك رهنانك كوسترمك ایستدكلری فرق ملل شمالیه ایله ملل جنو. بيهنك اساليب ادبيه سنده يك قولا يلقله کندیسنی کوسترر . السنة شماليه نك خشونت لفظيه وخساست بدیعیه سی، السنة جنوبيه نك آهنگ لفظی و ثروت بیانیه سی هر کسبه معلوم کی در . بوكا مقابل ملل شماليه نك اسالیب ادبیه سنده بر ملايمت ، بر قابلیت انحنا واردرکه او سایه ده افاده اولنه بيلن افکار و حسیاتی تبلیغده اسالیب جنوبيه قاصر قالير: فارسیدن ترکی به ترجمه ده کی سہولت ، بوکا مقابل ترکیدن فارسی به ترجمه ده کی صعوبت لسان تركينك تبليغ حسـيات ايچون دها مساعد اولديغنی اثبات المزمي ؟ السنه وطولا بيسيله اسالیب آره سنده فرق آرامق ايچون هر زمان تبدیل اقلیمه بیله احتياج يوقدر : عين اقليم داخلنده طاغلرده، بوكسك نقطه لرنده اقامت ايدنلرله اووه لرده، چوقور برلرده پاشایان ایکی خلقك لسان و اسلوبی آره سنده بیله فرق واردر. اسولجره سحر الرنده مقيم اولان اهالينك لساني طاغلرده پاشایان اهالينك لساننه نسبتله يك سهل التافظ اولدینی مشهور در مهر بونلردن باشقه دکز کنارنده اقامت ایدن خلقك افكار والسنهسي ايله سواحلده اوزاق شهر لرده بولان اهالينك انظار واسالیبی بر  اوله من . زيرا هر فكرك استعداد مخصوصی اولدینی غير منكر اولمقله برابر اشباح محيطيه نك عوامل فکری بی حس اولنه جق درجه ده تعديل ایتدیکی ده غير قابل انکار در. «بووالو» بوحقيقته تلميحاً : « هر اقليم خلقنك باشقه بر استعداد فکریسی واردر ! » ديمشـدر . استعداد فکریده کی اختلافك آثار ادبیه به ده سرایت اتمسى ايسه يك طبيعي در ؛ الوان مختلفة اقاليم ابنیه ادبیه به عکس انداز اوله رق ادبیات مختلفه وجوده كلير . فقط ادبیات مختلفه ایله اقاليم مختلفه اره سنده کی مناسبت هر زمان مبسوط اولماز ، بعضـاده معكوس اولورکه بو معکوسيت جسم ونظرك محروم اولديغي شيئه روحك على الأكثر تشنه اولمسندن تولد ايدر : عربلرك موجب حظ وسرور اولان برخبری: « ما ابرده على قلبی!» حمله استغرافيه سيله استقبال اتملری کی که عین جمله ممالك بارده ده باشایان برا دمك لسانندن انحق بر خبر مانمه قارشی صادر اولور ، منجمد صحرالردن ، منجمد صحرالرك برودت لذيذه . سندن، قیش روزگار لرينك حلاوت روحنوا۔ کورمه مش ، ریاح شتائيهنك تأثيرات لرزه . زندن بحث ایدن شاعر لرك قيش بوزي بخشاسنی حس ايمه مش اوله جقلری وانجق هر موسمده محاط اولدقاری حرارت شدیده دن بی تاب قالان روحلری صوصامش حيوانلر کی بو خیالات بارده به شتابان اولدینی آشکار در . شعرای جنوبیه دن ویرژیل بر بیننده شو تمنایی ایراد ایدیور : « ای قائمی طوكدير مغه مستعد اولان صحرای منجمد ، بنی سردی ظلالك التند. بر خباره به قلب آیت ! » بویله بر تمنى بالكز ممالك بارده خلقنهركل، منطقه معتدله اهاليسندن اولديغمز حالده بره بیله ايراث رعشة خشیت اتمكدن خالى قالماز . دقت اولمشدركه على الاكثر اهالیسی اسمر اولان مملكتلرده يتيشن شاعرلر مائي گوزلردن ، صاری ما چار دن بحث انتشار  و بالعكس خلقى صار يشين اولان قطعات ارضيه شاعر لری چشم سیاه ایله زلف سیاهه میل کوستر مشلر در .