title: http://www.osmanlicahavadis.com/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3%DA%AD-%D9%85%D8%B9%D8%AC%D8%B2%DB%95-%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%B7%DB%95%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%95/
article: خریطەیی اینجەلەین خریطە آلبایی صبری تومر ¸ خریطەدە گچن أكواتور چیزگیسینڭ بوگونكی ایلە عین قونومدە اولدیغنی ¸ اوقیانوسدەكی آطەلرڭ طوغری قونومدە گوستریلدیگنی بلیرتمشدر . "
  اصل آدی احمد محی الدین پیری اولان گلیبولیلی أوڭلی عثمانلی دڭزجیسی ¸ جغرافیەجیسی و خریطە بیلكینی پیری رئیس ( ۱٤٦٥ / ۱٤٧۰ – ۱٥٥٤ ) ¸ عثمانلیدە خریطەجیلغڭ أوڭجیسی اولارق قبول ایدیلمشدر . عمجەسی كمال رئیسڭ یانندە ۱٤٨٧ – ۱٤٩٥ آراسندە گچیردیگی ییللر اونی ¸ دڭزلر ¸ دڭزجیلك و خریطەجیلق قونولرندە تجربەلی خالە گتیرمشدر .
  خریطەدەكی عقل آلماز آیرینتیلر
  پیری ریش بوگون أوزرندەكی اسرار پردەسی هنوز قالقمامش اولان " معجزەوی " خریطەسنی حاضرلاركن ۳٤ خریطەدن یارارلاندیغنی بلیرتمشدر . خریطەیی ۱٥۱۳ ییلندە چیزن پیری ریش قولاومب طرفندن ۱٤٩٨دە چیزیلدیگی بلیرتیلن ¸ آما ألدە اولمایان دنیا خریطەسنی ¸ محتملاً داها دە گلیشدیرمش و ۱٥۱٧دە مصردە¸ یاوز سلطان سلیمە تقدیم ایتمشدر .
  بو ایلك خریطە ¸ أڭلم و بویلام چیزگیلری یرینە روزگارگلی و یوڭ چیزگیلریلە ¸ افسانەوی و گرچكجی رسملرلە سوسلنمشدر . اسپانیە ¸ آطلاس اوقیانوسو¸ طوغی آفریقە و آمریقەنڭ بیلینن ( اورتە و قوزی ) قسملرینی ایچنە آلمقدەدر . گونی آمریقە حقندە اولدقجە گڭیش بیلگیلر باریندیرمقدەدر . خریطەنڭ جوغرافی كشفلر باقیمندن أڭ أوڭملی قسمی ایسە اورتە آمریقەدر . فقط ۲۱ ویا ۲۲ پارچە اولدیغی تخمین ایدیلن خریطەنڭ بعض پارچەلری غائبدر .
  ۱٥۲٨ ییلندە گلیبولیدە چیزرك دورڭ پادشاهی قانونی سلطان سلیمانە تقدیم ایتدیگی ایكنجی خریطەنڭ ایسە ¸ سادەجە قوزی آمریقە ¸ غرونلاند ساحللرینی گوسترن پارچەسی ألە گچمشدر . خریطە ¸ دوە دریسی أوزرینە سكز آیری رنك قوللانیلارق چیزیلمشدر . گونمز أولچیلرنە بیوك اوراندە اویمقدەدر . برنجی خریطەیە باقارق یڭی بیلگیلرە گورە ¸ داها ایی و أوزنلە چیزیلمشدر .
  بو خریطە ¸ آمریقە قطعەسینڭ كشفیڭدن یاقلاشیق ۱۰ ییل صوڭرە چیزیلن أڭ أسكی آمریقە خریطەسیدر . أوزرندە داها صوڭرە یاپیلان اینجەلەمەلر نتیجەسندە آقدڭز ¸ قوزی و گونی آمریقە خریطەلرینڭ طوغری اولدیغی آڭلاشیلمشدر . عربجە ¸ یونانجە ¸ ایتالیانجە ¸ اسپانیولجە دیللرنی بیلن پیری ریش خریطەدە ¸ آمریقەنڭ طوغی قییلرنی دە گوسترمشدر .
  ایلك خریطەدە بولونان بعض خیالی آطەلرڭ بو خریطەدە یر آلمامسی ؛ ینگچ دوننجەسینڭ چیزیلمش اولمسی ؛ آمریقە قییلرینڭ داها دە اصابتلی چیزیلمسی ¸ پیری رئیسڭ برنجی یە گورە داها طوغری بر خریطە اولوشدیرمە آماجی طاشیدیغنی اورتەیە قویمقدەدر . یانسیرە پیری رئیساین¸ قولومبدن صوڭرە یاپیلان كشف گزیلرنی دە ایزلەیوب ¸ خریطەلرینە یانسیتدیغی دە آچیقجە گورولمكدەدر . آیریجە پیری ریش دنیا أوزرندەكی بیلینمەین یرلری ¸ گونمز تكنیكنە اویغون اولارق بوش بیراقمشدر .
  أولكەمزڭ بیلیم تاریخی اوتوریتەلرندن پروف . فؤاد سزكینڭ خریطەنڭ گرچكلگی و بیلیمسل قیمتیلە علاقەلی تثبیتلری شویلەدر : " پیری رئیسڭ خریطەسنی بیلگی صایار یاردیمی ایلە مودرن بر خریطەیلە قارشیلاشدیردیغمزدە ¸ گونی آمریقە ساحللرینڭ همان همان چوق iyi¸ قسماً ایچریلرە طوغری نسبةً ایی چیزیلدیگنی ¸ آفریقە ایلە آرادەكی بویلام درجەلرینڭ ¸ آوروپە قارتوغرافیەجیلایغڭدە آنجق ۱٨ . و ۱٩ . یوز ییلدە ممكن اولان بر طوغریلغە اولاشدقلرینی گورییورز . "
  بیلیمسل گرچكلك و چوزولەمەین سرلر
  عبدنڭ گەاورگە طووڭ اونیورسیتەسی ¸ ۱٩٥٦ ییلندە خریطە أوزرندە یاپدیغی اینجەلەمەلر صوڭوجندە " خریطەنڭ بیلیمسل اولدیغنی " قبول ایتمشدر .
  بوگون ¸ دنیا خریطەلرینڭ یاپیمی ایشندە واشینطوندەكی ناتیونعل گەاوگراپهایج سوجیایتی ¸ أوزل بر پروژكسیون ( دنیانڭ یوزی شكللرینڭ اورانتیلی شكلدە كاغدە آقتاریلمسی ) ۱ اولان تریمتریك ( اوچ أولچكلی ) سیستمی ۲ قبول ایتمشدر . بو سیستم داخلندە ¸ بر چوق اوزمان چوق دویارلی آلتلرلە چالیشمقدەدر . اویسە پیری رئیسڭ ۲۱ پارچە دری أوزرینە یاپدیغی خریطە ¸ رسملندیریلمسی داخل ¸ تماماً كندی ألندن چیقمشدر و پروژكسیون سیستمی تام آڭلامیلە مكملدر .
  دنیانڭ اطرافنی طولاشان و سوزدە یووارلاق اولدیغنی اثباتلایان أوڭلی پورتكیزلی كاشف فردیناند ماجأللان ( ۱٤٨۰ – ۱٥۲۱ ) ¸ آمریقەنڭ گونی اوجیڭە آنجق ۱٥۱٩دە گیدە بیلمشدر . حالبوكە پیری ریش ۱٥۱۳دە یاپدیغی خریطەدە آمریقەنڭ گونی اوجینی گوسترمشدر .
  خریطەدە گوستریلن لا پلاتا نهری ۱٥۱٥دە كشف ایدیلمش ؛ فقط پیری ریش لا پلاتا نهرنی ¸ كشف ایدیلمسندن ایكی سنە أوڭجە گوسترمشدر .
  پیری ریش خریطەسنڭ یاننە آمریقەنڭ كشفیلە ایلگیلی ٥ دە نوط دوشمەیی اهمال ایتمەمشدر . بو نوطلر ¸ خریطە اوزمانلرنجە حالا اینجەلنمكدەدر .
  خریطەدە ¸ ڇاغلار بویی بوزوللرلە قاپلی اولارق قالان آنتارتیقە طاغلرینڭ صوڭ درجە طوغری بر شكلدە گوسترمسی دە خریطەیە اولان حیرانلغی بر قات داها آرتیرمشدر . چونكە بو طاغلر آنجق ۱٩٥۲ ییلندە سس یانسیتیجی آلتلرلە كشفایدیلەبیلمشدر.
  خریطەیی اینجەلەین خریطە آلبایی صبری تومر ¸ خریطەدە گچن أكواتور چیزگیسینڭ بوگونكی ایلە عین قونومدە اولدیغنی ¸ اوقیانوسدەكی آطەلرڭ طوغری قونومدە گوستریلدیگنی بلیرتمشدر .
  بورادە ذكر ایتدیگمز بتون بو أوزللكلرندن طولایی پیری رئیس و معجزە خریطەسی دنیادە بیوك بر حیرانلق اویاندیرمشدر . او زمانڭ شرطلری ¸ اولاشیم و خبرلشمە امكانلری چرچوەسندە ¸ باشدە آمریقە قطعەسی اولمق اوزرە دنیانڭ فضلە بیلینمەین ¸ أل دگمەمش جغرافیەلرینی داها أوڭجە گیدوب گورمدیگی حالدە عادتا گیدوب ( حتی بوگونكی آڭلامدە اوزایدن / اویدودن ) گورمش گبی نت و گرچگە یاقین بر شكلدە ناصل اصابتلە چیزدیگی ¸ بونڭلە دە قالمایوب او بولگەلرلە ایلگیلی أوڭملی بیلگیلری نرەدن ألدە ایدوب نوط دوشدیگی حالا بر معما اولارق اورتەدەدر و جوابی هنوز تام آڭلامیلە بولونامامشدر .
  پروف . آفت اینان ¸ خریطەیلە ایلگیلی چالیشمەلری و أوزرندەكی سر پردەسی حقندە شو أوڭملی بیلگیلری ویرمشدر : " جنووە اونیورسیتەسندەكین ایلك آمریقە خریطەلرینی اینجەلەمشدم . جنووە جغرافیە قرومیڭە پیری رئیسڭ خریطەسنڭ بر قوپیەسنی ویرمشدم . اولای چوق ایلگی چكدی . ۱٩۳٧ ییلندە چشیدلی أولكەلرڭ غزتەلرندە یاییملاندی . فقط او گون بوگوندر بو خریطەنڭ اسراری چوزولەمەمیشتیر. "
  خریطە ¸ ٩ قاسم ۱٩۲٩دە طوپ قاپو سراییندە یاپیلان دوزنلەمە أثناسندە یڭیدن فرق ایدیلمشدر . آمریقە خریطەسنی ۱٩۳۳ ییلندە بیلیم دنیاسنە ایلك طانیتان آلمان اوریانتالیست پاول كاهلە اولمشدر . تركچە اولارق ۱٩٤٥ ییلندە یوسف آق چورەنڭ آچیقلامەلریلە برلكدە ترك تاریخ قرومی طرفندن یاییملانمشدر . ۳
  كتاب بحریە و آنتیلیە ( آمریقە )
  دنیانڭ ایلك دڭزجیلك قلاووزی كتابی أوزللگنە صاحب اولان كتاب بحریەیی طوپلام ٧٤۳ صحیفە اولارق ۱٥۲۱دە ناظم و نثر حالندە تألیف ایدن پیری ریش ۱٥۲٥دە اثرنی گڭیشلتەرك ایكنجی كز قلمە آلمشدر . كتاب بحریە ¸ صدرِ أعظم مقبول ابراهیم پاشا آراجیلغیلە قانونییە صونولمشدر .
  اثردە ¸ دڭزجیلكدن بحث ایتمكدە ¸ تهلكەلی دڭز یوللری ¸ ساحللر ¸ آطەلر ¸ لیمانلر ¸ قلعەلر و قایالق یرلر آڭلاتمقدەدر . یانسیرە لیمان و قییلرڭ صو درینلكلری ¸ دمیر آتمە یرلری ¸ قیی بیتكی أورتوسی ¸ ایچمە صولری ¸ گمی انشاآتنە عائد امكانلر ¸ انسان طوپلیلقلری ¸ دیڭلر ¸ پولیتیك گوچ دنگەلری ¸ آركەئولوژی ¸ شهر خریطەلری ¸ أوڭملی بنالر حقندە آیرینتیلی بیلگیلرە دە یر ویریلمشدر . اثر ¸ بڭزرسز بر آق دڭز سیاحتنامەسی اولارق دگرلندیریلمشدر .
  كتاب بحریە ¸ عثمانلینڭ آق دڭزدەكی أگەمنلگینڭ دە أوڭملی گوسترگەلرندن بریدر . اثردە آیریجە ¸ پورتكیزلیلرڭ دڭزلردەكی باشاریسی آڭلاتیلارق پادشاه قانونی ¸ أوستی قپالی بر شكلدە اویاریلمشدر .
  پروف . آفت اینان ¸ كتاب بحریەدە گچن بیلگیلرە طیانارق ¸ آمریقەنڭ عثمانلیلر آدنە كشفینڭ هجری ٨٧۰ / میلادی ۱٤٦٥ ییلندە ¸ قولاومبدن ۲٧ سنە أوڭجە اولدیغنی بلیرتمشدر .
  پیری ریش كتابڭ أوڭسوزأوڭدە¸ آنتیلیەنڭ یعنی آمریقەنڭ كشفیڭدن سوز ایتمش ¸ ٧٧ – ٨٥ . صحیفەلر آراسندە بو قطعەیی آڭلاتمشدر . اثردە ¸ آنتیلیە اسمنڭ گچدیگی متین ناظم اولارق عیناً شویلەدر :
  لودوس أوستندە بولندی بر دیار ¸
  سپدەدن درت بیڭ میل أوتە اوزار ¸
  هانگی تاریخدە بولندی اشبو یر ¸
  شرح ایدەیم اهل تاریخ گور نە دیر ¸
  تاریخ هجرت بویدی اول زمان ¸
  تا سكز یوز دخی یتمشدی اول آن ¸
  اشبو تاریخ دە بولندی اول زمین ¸
  اسمنە "آنتیلیە" دیدیلر همین …
  كتاب بحریە ¸ ۲٦۱۲ نومرولی آیاصوفیە نسخەسی اساس آلینارق أوڭجە طبقی باصیمی ۱٩۳٥ ییلندە ترك تاریخ قرومی طرفندن یاپیلمش ؛ داها صوڭرە دە ۱٩٨٨ – ۱٩٩۱ ییللری آراسندە تركچە ¸ انگلیزجە و اوریژینال متین اولارق درت جلد حالندە باصیلمشدر
  دیپ نوط
  ۱ . گئومتریدە ¸ بر نقطە ¸ طوغری و دوزلمڭ طاشینمق صورتیلە دیگر بر نقطە ¸ طوغری و دوزلمدە میدانە گتیردیگی ایز دوشومە دینیر . خریطەجیلقدە ایسە ¸ كرە بیچیمندەكی كتلەلرڭ ویا دنیانڭ یوزی شكللرینڭ دوز بر كاغد أوزرینە اورانتیلی بر شكلدە آقتاریلمە ایشلمنە دینیر .
  ۲ . پرسپكتیف اكسنلرینڭ رسم دوزلمیلە یاپدیغی آچیلرڭ دگیشیك أولچیلردە و پرسپكتیف اكسنلری أوزرندەكی كنارلرڭ قیصالمە اورانلرینڭ بربرندن فرقلی اولدیغی اوچ أولچكلی سیستمە دینیر .
  ۳ . طوپ قاپو سرایی موزەسی آرشیوی ¸ یڭی كتبخانە ¸ نو : ۱٦۳۳¸ ۲٧٥٤ – ٩۳٥٧ ؛ ژ . ه . كرآمەرش " جغرافیە " ¸ اسلام آنسیكلوپەدیسی ¸ مب یایینلاری ¸ ج . ۳¸ س . ۲۱٦ ؛ محمود آق ¸ " جغرافیە " ¸ " عثمانلیلر دونمی " ¸ دیانت اسلام آنسیكلوپەدیسی ¸ ج . ٨¸ استانبول ¸ ۱٩٩۳¸ س . ٦۳ ؛ اكمل الدیناحسان اوغلی ¸ " أگیتیم و بیلیم " ¸ عثمانلی مدنیتی تاریخی ¸ ج . ۱¸ أدیتور : أ . احساناوغلی ¸ استانبول ¸ ۱٩٩٩¸ س . ۲٧۳ ؛ س . مقبول احمد ¸ " جغرافیە " مادەسی ¸ دیانت اسلام آنسیكلوپەدیسی ¸ ج . ٨¸ استانبول ¸ ۱٩٩۳¸ س . ٥٥ – ٦۲ ؛ عرفان ییلماز ¸ ییتیك خزینەنڭ كاشفی فؤاد سزكین ¸ گڭیشلتیلمش ٤ . باصقی ¸ ییتیك خزینە یایینلاری ¸ استانبول ¸ ۲۰۱٤¸ س . ۱٤۰¸ ۱٤٩ ؛ اسلام آنسیكلوپەدیسی ¸ مب یایینلاری ¸ ج . ۳¸ س . ۲۰٨ – ۲۰٩ ؛ شعبان دوگن ¸ اسلام و جغرافیە ¸ استانبول ¸ ۱٩٩٧¸ س . ۳٥ – ٤٨ ؛ صبری تومر ¸ قرە قوتلری درگیسی ¸ ك ك ك حركات دائرەسی باشقانلغی نشریات شعبەسی ¸ صایی : ۲۳¸ آغستوس ۱٩٦٥ ؛ حسن تحسین فنداوغلی ¸ " آمریقەنڭ كشفی صورونی " ¸ ( ۲۰۰۲ )
  ٤ . پیری ریش كتاب بحریە ¸ ترك تاریخ قرومی ¸ استانبول ¸ ۱٩۳٥ ؛ كرعامارش " جغرافیە " ¸ اسلام آنسیكلوپەدیسی ¸ ج . ۳¸ س . ۲۱٦ ؛ آق ¸ " جغرافیە " ¸ " عثمانلیلر دونمی " ¸ دیانت اسلام آنسیكلوپەدیسی ¸ ج . ٨¸ س . ٦۳ ؛ آفت اینان ¸ پیری رئیسڭ حیاتی و اثرلری ¸ آنقرە ¸ ۱٩٧٤¸ ترك تاریخ قرومی یایینلاری ¸ س . ۳٨ – ۳٩ ؛ فند اوغلی ¸ " آمریقەنڭ كشفی صورونی " ¸ ( ۲۰۰۲ )
  آلینتی:http://somuncubaba.net/dergi/186-sayi/piri-reisin-mucize-haritasi-ve-amerika/