title: Hikmet-i Bedayie Dair 3: Mahsulat-ı Fikriye-i Beşeriye, Mahsulat-ı Tabiiye
article: محصولات فكريه بشريه یی ، مثلا بر شعری ،
  بر رومانی ، بر هیکلی ، براثر معماری یی محصولات طبيعيه ، مثلا براغاج ، براوت کي تلقى ومطالعه ايده رك آغا جك ، اوتك ظهوره كليشنى ايضاح ايجون بولند قلری ارض و اقليم تصل تدقيق و مطالعه اولونيورسه محصولات فكرية بشریه بی کلامق انجونده بونارك يتيشـدیکی زمان ومكاني نظر تأمله آلمق ، یعنی شوایکی نوع محصولات آره سنده بر فرق كورمهمك فكرى آنجق اون طوقوزنجی عصر معرفنده ترقيات علوم وفنون ایله میسر اولمش ، نشو ونما بولمشدر. بوفكرك اك بويوك خادمی « ایپولیت تن » در . کچن هفته کی مقاله مرده بو استادك اساس مسلکندن بحث اولو نور کن د محصولات فكر بشر دخی محصولات طبیعیه کی  انجق محیطلريله ايضاح اولنه بيلير » دینام شدی . بحثك اهميت عظیمه سی درکار اولديغندن ايجه آكلاشيلمق ايچون شو نقطه اوزرنده آزیجق اصرار ايتمك ايسترم : اسکیدن ، آثار بشر به یی وبالخاصه آثار صنعتی ، هیچ برسوق ومجبوريت نتیجه سی اولمفسرين ، تصادفی اوله رق وجود بولور ظن ایدرلردی . تن بوفكردن بحث ایتدیکی صرهده : « في الحقيقه صنعتکارای گندی گیفته کوره اختراع ايمي ، خلفك بواختراع آثارینی ميال تبدل بر ذوقه كوره تقدیر ایلسی شو اسن روزگارلر کی سر بست ظن اولنه بيليرسه ده روز کار لرك ثابت و معین قوانینی بولدینی کی بونارك ده ثابت ومعين قوانینی واردر. » ده رك بر اثر صنعتك تصل وجوده كله جكني تدقيق ايديبور ، وبونى ايضاح ايچون آثار صنعتی نباتاته تشبیه ایله بر طو پر انده برنباتك ، ياخود عينى نوعدن نباتاتك ، مثلا پورتقال اغاجنك نه کی شرائط تحتنده توسع وانتشار ایده بیله جکنی شو وجهله آرایور : بر اراضی فرض ايده ام که او را به روز کار بر چوق تحملر كتير مش . بوتحملرك ايجنده پورتقال چکر دکی ده وار. بوچكردكك جيمله نوب، فيلزله ثوب آغاج اولمی ، محصول بتشديروب اوراده چوغالی ایچون نه کی شرطلر لازمدر؟ اول امرده طويراق ضعيف اولماملي وقولا يلقله توز حالته كيرمه ملیدر ؛ چونکه او زمان كوك درینه کیده میه جکندن آغاج روز کاره مقاومت ایده من . ایک نجی درجه ده يك قورو اولمامليدر؛ چونکه او حالده آغاجده قورور . اقليمك صيحاق اولسيده الزمدر ؛ چونکه پورتقال اغاجي نازك اولديغندن صوغوقدن طوكار ، طوكماسه بيله قاورولور ، بويويه من . میوه سی کج بتشدیکی اینجونده موسم صيفك ايجه امتدادينه محتاجدر . بوناردن باشقه او اراضينك ديگر نوع نباتاتك نشوونماسته يك مساعد اولماسیده لابددر ؛ چونکه بویله اولمايه حق اولورسه پورتقال اغاجی دیگر نوع نباتاتك رقابته تحمل ایده م . مساعدة موقعیه به مظهر اولان باشقه نباتات کندیسنی با صدبرر، بوغار. ايشته بو شرطلرك کافه سی بر پرده اجتماع ایدرسه ــ جنوبی ايتاليانك بعض موقعلرنده اولدینی کی ـ اورایی پورتقال اورمانلری قابلار ، شرائط طبيعيه تك نه درجه حائز اهمیت اولدینی بوندن آكلاشيليور . واقعا پورتقال اغاجني وجوده كتيرن اصل بونلر دکلدر ؛ چکردکی روز کار کنير مشدی ، قوه حياتيه چکردکده مندمج ايدى . فقط تفصيل اولنان احوال وشرائط اجتماع ايتمسه بدی پورتقال آغاجی پتیشه میه جکدی . بوشرائط دکیشه ، مثلا برطاغ تپه سی فرض ابدله که طو پر اغنك شخنی اینجه در ؛ شدتلی روز کارلر اكسيك اولميور ؛ اقليم صوغوقدر ؛ باز قیصه در ؛ بوتون قيش زمانی اور ته دن قار قالغماز . بویله بر موقعه تصادفك كثيره جکی تحملردن بالكز جام نشوونما بولور . ديمك كه شرائط طبیعیه بر مژده مختلف نوع اغاجلردن برینی انتخاب ايددرك ديكر لرينك يتشمه سنه يا كاملا ً ياقسماً مانع اوليور .  بو نقطه ده علوم حاضره نك اك بويوك ، اك اساسلی بر دستورینه ، « اصطفای طبیعی » به  تماس ايدييورز . بوكون اشكال مختلفة ذوى . الحياتك منشاء وبنيه لرى انكلتره مشاهير حكماسندن  داروین طرفندن اتیان ایدیلن بوقانون ايله ايضاح اولنمقـده در . ایپولیت تن مادياتده اولدینی کی معنوياتده . علم حيوانات وعلم نباتاتده اولدینی کی تاریخده ، حيوانات ونبانانده اولدینی کی لیاقت وطبا يعده دخی بوقانونك تطبيقنه چاليشمش، ويكرمى بدى جلده واران آثار نفیسه سی هپ بوفكرك تطبيقات ودلائلندن عبارت بولمشدر . بناء عليه « اصطفای طبیعی » مسئله سنی براز تعميق اتمكه لزوم واردر . روی ارضده ، جو هواده ، درون ماده عضويته مالك برجوق مخلوق واركه بوتلر اساساً بر بر لرينه بكره مكله برابر ینه آره لرنده آز جوق اختلاف كوروليور . بو اختلافلره باقه رق مثلا حيوانات ونباتات دیه آیر بلور ، سوکره بونلرده تصنيف ايديله رك فقريه ، غير فقريه ، الخ ... دينليور ، نباتات ايجون فصيله لر تعيين اولنيور. فقط ، بوبيكلرجه اشکال مختلفه نره دن  کلیور ؟ توالی ازمان ایچنده به صورتله تعاقب اتمشلر ؟ تا بداینده بویله آبری آیری شکاره می مالكديلر ؟ يوقسه مرور زمان ایله می بو تخالف اشكال حاصل اولدی ؟ ایشته سرائر خلقتك اساسنه تعلق ایدن بومسئله مهمه علوم طبيعيه ایله اشتغال ايدن ذوات نظرنده من القديم شايان اهميت كوريله رك تدقيق ايديله كلش ونهايت داروین طرفندن حل اولونمشدر . بونك ايجون داروينك اسلافندن بحثه ، مایه ، رویه ، لامارق کی بو خصوصده برر مسلك صاحبي اولان علمانك افكارينی اوزون اوزون شرحه آرتق بوراده حاجت يوقدر . داروین نظرنده بوتون نباتات وحيوانات  عن اصل اوچ درت نمونه دن واغلب احتمالات اوله رق عينى منبعـدن نشأتله ياواش یاواش ، تبدل وتنوع ايده ايده بوگونکی حاله كلشدر . داروين ، محاكماتنه حيوانات ونباتات اهليه ده کی تنوع وتبدلك موشكافانه بر تدقیقی ایله باشلايوب بالكز كوكر جين طاقمنده يوز الليبي متجاوز نوع بولور . اساساً براصلان كلن كوكر جينلرك شیمدی موجود اولان بعض انواعی بیننده اختلاف او قدر اساسلانمشدرکه اسکاتلری بیله دکیشمش ، عادتا باشقه بر نوع حيوان حالته كير مشدر . بو تبدلده انسانلرك دخلي واردر. چونکه انسانلر ، ـ ابوينك كند يلرنده کی خصوصیات حياتيه بي اولادلرینه انتقال ايتدير مكه ساعى اولمالرندن استفاده ايده رك – جفت شد بره جکاری حيوانلری ، قضاء يعني بالتصادف بعض تخالف ارائه اید نار مياندن انتخاب انتشار وبو صورتله آنالرنده با بالرنده تصادفی اوله رق موجود اولان او تبدلی طوغان ياوروده دائمی بر حالده الده ايتمشلر در . بوياورولر تبدل ایده ایده برحاله كلشلر دركه ايلك اجداده نسبت ایدیلنجه ـ شیمدی عادتا طانمیه جق بر حالده بولونيورلر . شو اصولك نباتاته ده تطبيده عينى نتجه  استحصال ايدلشدر . حقیقت حالده انتخاب ، اصطفا كبيتي بیلنمه دن نباتات وحيواناته تطبيق اولونيور : بانجی میوه آغا چلوندن ، سبزه لرندن اك ابیسنى بتشدير مكه سعی ایدوب دیگر لرینی امال ایدییور ؛ آوجی ، کوپكلرندن اك ماهرينك دولتي صاقليور ؛ جوبان اك آجيق كوز ، اك صادق اولاتنك ياوروستي بتشدير بيور ، دیگر لرنه اهميت ويرميور . انواعك بو صـورتله تخلفى اونلوك اساساً قابل تحول اولديغنی اثباته كانید. ؛ چونکه بو قابلیت کندیلرنده اولماسه بدی تربت بشرك ده اوزرلونده بر تأثيرى اوله مامق اقضاً ایدردی . داروین بو قابلیتی کورد کدن صوره نظر تدقيقني حال طبيعيده بولونان حيوانات ونباتاته چوبرمش واونلرده ده عيني قاعدتك ریانی مشاهده ایلمشدر . بافكر ، انسان قاريشمه دن بوتنوع تصل وجود بولبور : نباتات وحيوانات بر نسبت هندسیه اوزره ، غایت سریع بر صورنده تکثره ، ياورويتشدير مكه میالدر . اسپانيوللرك آفريقايي حين كشنده كوتوردکاری بر قاچ چفت آن وقيصر اقدن بوكون ميليونلرجه بیانی حيوان يتششدر . اوسترالیایه ، كذا اثناى کشنده ، کیر بلن نباتات بوتون آطه یی قابلا یه حق قدر بر استعداد انتشار كوستر مشـدر . بو استعداد تكميل حيوانات ونباتاته شامل اولديغندن ، بوكا ايسه روی ارض کفایت ایتدیکندن هر نبات ، هر حيوان کندیسنی پايدار بولنديرمق ايچون دیگر لرینی باصدير منه ، بوغمنه مجبور اولور. بو صورته حيات ايجون مجادله ، « رقابت حياتيه » اجرای حكمه باشلار . بونده تأمين غلبه ايجون ، تأمين حكمه باشلار . بونده تأمين غلبه ايجون ، تأمين غلبه ايده جك بر خصوصيته مالك اولماليدر . اویله بر خصوصيته مالكيتله تأمين غلبه ابدن ثبات و يا حيوان ، بتشد بر دیکی باور ولره ده کندی سبب غالبیتی اولان خصوصیتی انتقال ایتدیرر . بویله چه ، رقابت حياتيه نتیجه سی اوله رق ، بو خصوصيت ـ اولجه تصادفی ایکن - سوکره دائمی اولور . كوروليوركه بوراده ده ، طبق انسانلرك بايدينی کی ، بر انتخاب ، بر اصطفا فعلى وقوع بولمشدر وحصولنده انسانلرك دخلي اولمدينی ايجون داروین طرفندن ہوگا « اصطفای طبیعی » نامی ویر لمشدر . بوراده نازك بر نقطه واركه ياكلش آكلاما ملیدر . حتى جمله عصبيه حقنده کی تدقیقاتی ایله بحق اشتهار ايدن فلورنس بیله بو خطـادن کندیسنی قورتاره ما مشـدر . حيوانات ونباتاتده کی تنوع وتحولى حاصل ايدن سبب « اصطفای طبیعی » قانونی دکلدر « اصطفای طبیعی » قانوني ـ رقابت حياتيـه ووراثت ایله برلکده ـ بو تحولاتی، او حيوان و یا نباته مساعد اولدینی تقدیرده نمادی ایتديرهرك کیندکه تزييد وقابل اولدینی درجه ده توسيع ايلر. اصل بوتحولك سبى شونلردر : اولا ہو خصوصیت حال بر عارضه نتیجه سی اوله رق تصادفاً وجود بولمشاوله بيلير. ثانياً اقليمك بونده اولدمجه مهم تأثيراتي كورولور ؛ قطب طر فلرنده باندن باشقه رنك كورولمديكى حالده خط استوا جهتلرنده کی قوشلرده رنگا رنك تويلره تصادف اولونمسي كي احوال هي اقليمك  تأثيرندن نشأت ايدر . بر اعضانك كثرت ويا ندرت استعمالیده او اعضانك تبدلته سبب اولپور ؛ ہوگا ، مختلف صنعتاره منسوب افراد بشر آره سنده تصادف ايده بيله جكمز کی حیواناتده دخی اویله اولديغنی کو رورز . بعض حشر انده عدم استعمالدن ناشی قانادلر همان محو اولق درجه سنه كلشـدر . عضو لردن بویله برينك تبدلي ـ ظاهراً بره ناسبت كوروله مسه بيله ـ ياواش باواش دیگر اعضالردهده بر تبدل حصوله كنيرمکده در . كذلك برعضوك كثرت استعمالی ديكر لرينك تصرف واداره سنى انتاج ايدر ، بوندن ده تبدل وتحول حاصل اولور . حاصلی داروينك اساس فکری شوندن عبارتدر : اقليم ، ابوينك بعض خصوصیاتی ، اعضای وجودك كثرت و یا ندرت استعمالي ، بونلرك نتيجة ضرور یه سی اولان تأثيرات كرك حيوانلرده ، كرك نباتلرده بر تحول وجوده كتيريبور ؛ صوكره وراثت ، رقابت حياتيه ، اصطفای طبیعی بوتحول و تنوعی ادامه ، تزيد ، توسیع ايديبور .
  عصر حاضرك اك مهم كشفيات علميه سندن بری اولان بوقانون بوكون علمای طبيعيه نك هان کافه سنجه قبول اولودر . ايوليت تنك معنوياته ده تطبيق ايك ايسته دیکی و تطبیقنه موفق اولديغي اصولك اساسی ایشته بودر شيمدي بواستادك افاداتى ديكله يه لم :
  موسیوتن بر هیئت اجتماعيه تصور ايديور ویو فاریکی پورنفال آغاجی منالندہ کی روزگار طرفندن اراضی به سرپلمش تخملر کی بو هيئت اجتماعیه ایچنده ده اصحاب استعداد و اقتدارك عددی هرزمانده مساوی ، موجود فرض ایلیور . او مالده ، ارض واقليمك احوال و شرائطی پورتقال آغاجی ايجون مساعد بولنهرق هر جندن اولمق اوزره موجود فرض ایتدیکمن ديكر تحملوك نشو و نماسنه مانع اولمش ابدی ؛ شیمدی تصور ایتدیکمن هیئت اجتماعیه ایچنده ده هر نوع اصحاب اقتداری موجود عد ايدييورز . بونلردن بر جنسنك دا نوعنك توسع ايده بيلمسی ، بنیشه بیلمی اینجو بره ساعده به، بر امتیازه مظهر اولمی اقتضا در . . و مساعده يي ، بوامتیازی اونلره افکار و اخلاق ان حال عموميسى وبرر . شیمدی اویله برافكار واخلاق هیئت مجموعه سی فرض ایده ام که بوده شوق و نشئه غالب بولونسون. بو أمرض ، اویله کی برشی دکلدر ؛ انتباه معارف رولرنده ، امني ، ثروت ، نفوس ، سعادت ، اختراعات مفیده آرتدینی زمانلرده افکار و اخلاقك هیئت عمومیه سنده نشاط ومسرت غلبه ايدر . اویله برزمانده انسانلر جسارت واميده مع زيادة مالك اولورلر ، حیاتی بر نعمت کی تلقی ایدرلر. شيمدي كرك بو حالك ، كرك بو حالي توليد ايدن اسبابك صنعتكارلر اوزرنده کي تأثيرينه باقه لم . شبهه بوق که خلق مستغرق شوق وشادي ایدن حالات صنعتکار اوزرنده ده اجرای تأثیر ایتمکده در . اونك بوناره بيگانه قاله بیلمه سی امکانسز در . كرك ك نديسنك كرك اقربا واوداسنك نائل اولدقاری رفاه وسعادته قارشی صنعتکار ، اگر خلقة" ميال حزن وكدر ايسه ، کیت کیده بو استعدادينك قسم كليسنى غائب ايده جك ، اگر میال شطارت ايسه ، بوميلي بوتون بوتون آرته چقدر . ايشته محيطك برنجي تأثيري . ديگر طرفدن عمری هپ مسعود انسانلر آره سنده کمدیکی ایجون تا چوجةلغنده اخذ ایتدیکی ، حالاده اخذ اتمكده بولونديني افکار بوتون شائقانه در . اوبله بر زمانك فلسفه سیده اخلاقی کی بالطبع سعادت عموميه نك او منظره رفاه:ه باقه رق تأسيس اتمش اوله جغندن دنيايه كلمه نك بويوك بر نعمت اولديغنی صنعتکاره اثبات ایلر ، محاورات ومشاهدات يوميه سی هر آن کندیسنه یکی بر سعادت اوکره تیر ، یکی بر سعادت کوسترر . بو تأثيرات ، صنعتکارده کندی سونجارندن متحصل فرح وسعادتي كندكه تزیید ایدر . صنعتکار ديمك احوال واشيانك طبيعت وخطوط اساسیه سنی هر کدن ابی کورن ، استخراج ايدن ذات ديك اولديني ایچون برانسان نه قدر بويوك صنعتکار اولورسه بوتزايد اوقدر چوق اولور . فرض ابتديكز زمانك طبيعت اساسيه سى سوينج و بختياراق اولديغندن صنعتکار بونی هر کدن ابی کورور ونازك بر قابليت تأثره مالك اولدینی جهتله بوندن افراط ايله متحسس اولور ؛ بونك نتيجه مى اوله رق ميدانه كتير دیکی آثار هپ پنبه رنگار ، سعادت رنگاری آلتنده ترویج انظار ايدر . صنعتکار بو تصويرات شائقانه سنده مظهر معاونت ده اولور. چونکه بر فکر بر تخمه بگزر؛ تخم ، فليز لنوب نشو ونما بولمق ايجون هوانك ، صويك ، كونشك ، طوبراغك پرورشـنه نصل محتاج ایسه بر نکرده تام برشكل اكتسابی ايجون افكار متجاوره نك معاونتنه ، اكماله محتاجدر. طبیعیدرکه بر صنعتکار، کندی آثاری مواجهه سنده پابه بالكز قاله ماز . احباسنك ، رقباسنك سوزلرینه باقار ؛ اطرافنده کی مؤلفاتده ، آثار صنعتده بعض تلقينات بولور. فرض ایتدیکمز حال و زمانده بو تلفينات هي اميد پرورانه اوله جقدر. بونك ايجون صنعتکار حزن وفلاكتی تصويره قالفيشيرسه بالكز قالير. بالعكس حسيات مسعودانه یي ارائه اتمك ايسته نجه ، بونده بوتون عصر ينك معاونتنه نائل اولور. صنعتکاری بویله پرنشئه موضوعلره ميل ايتديره جك ديگر بر سبب ده خلقك رغبتيدر، انسانلر کندی حسلرینه بكرهين حسیاتی دهـا ابی آکلا به سله جکلر ندن دیگر لری نه قدر ابی افاده ايدلش اولورسه اولسون خوشلرینه كيتمز ؛ كوزلر باقار ، فقط قلب حس انتمد یکی ايجون نظر چوريلير. ايشته بوسبيلر صنعتکاراي حزين موضوعاره التفات ایدهمه مسی انجون بر چوق موانع طبیعیه درکه بریسندن کچه دیگرنده ، مجبور توقف ، قالير . برده شوفرض ابتديكمن حالك عكسنى نظر ملاحظه به آله لم ؛ يوقاربکی مثالی بر عکس ایدنجه عینی محاکمه بزه او زمانکی آثار صنعتك آزجوق مطلقا يأس وكدر افاده ایده جکنی کوسترر . بوایکی حال آره سنده بر هیئت اجتماعیه فرض ايديله جك اولسه ، شو ایکی محاکمه بربرينه مرج اولونه او وقته عائد آثار صنعتك نشاط وكدر بیننده مندائر اوله جني ثابت اولور . حاصلی ، هر حالده محيطك ، يعنى افكار واخلاقك حال عموميسي – کندیسنه موافق اولانلری قبول وموافق اولمیانلری هر آدیم باشنده محو ايتمك صورتيله ـ آثار صنعتك نوعنى تعيين ايدر ، و قابل دكل ، کندیسنه موافق اولمیانی براتماز . تن ، عقلاً ، مطناً جريان حالك بو مرکزده اوله جغنى اثبات ایتد کدن صوكره بو اثباتی تاریخ ابله ده تأييد اتمك ايسته به رك تاريخ مدنينك درت بويوك قسمنی : یونانستان قدیمی . قرون وسطایی ، اون بدنجى عصر حكومات منتظمهسنى ، و نهایت عصر اخیری نظر تدقيقه آلمش ، نتيجة تدقیقات کندی مدعیاتی تأیید ایلشدر . صوك درجه ده مهم اولان بومحتلرك كوزلجه آكلاشلمسنه ، ذهنلرده براشمه سنه خدمت ایده جکی جهنله بومثاللري كله جك مقاله ده عيناً كوستر مکه چاليشه جغز . مطالعات سالفه آثار صنعتك نه يولده حصوله کلدیکنی ارائه ایندیکی کی آثار صنعتی نه بولده مطالعه ، نه بولده تنفيد اتمك لازم كله چکیده ضم أكوستر مكده در . في الحقيقه تنقيد جديدك بوكون اك اساسلى نقطه لرى بوقاعده اوزرینه مؤسسدر ، اثر صنعت ، دروننده بتشد یکی هیئت اجتماعيه نك بر محصول ضروریسی اولونجه بزه كرك صنعتكار وقرينلرى حقنده . كرك او هيئت اجتماعيه حقنده رهبر اولمق ، اوزمانده نصل دوشوندکارندن ، نصل حس ابتدکارندن خبر ويرمك لازم كلير . منقدده ايشته بو نقطه لری تعيينه ، ايضاحه چاليشير . يونسه اويله يا كلش دیه تلقی ایتدیکی برکلمه ، بر مطابقت خطاستی اور ته به سورمکدن باشقه برشی بيلميه رك معلوماتفروشانه ظرافتار ، كتم اولونه ميـان غرضلر آلتنده صاقلى تعريضلريله بوكي حقايقدن غافل اولديغنی ارباب بصيرته اعلان ایدوب طور۔ ماز. تنقيدك بوقدر مهم ، بوقدر عالی بر وظیفه سی وار ایکن او غرضکارانه ، او بی وقوفا نه مشغله لرده اصرار ايتمك صانيرم كه افتخاره دكر برشی دکلدر ... آه ، بونی برشی ظن ایدنلر آكلايه - بیلسه لر