title: Mukayese-i İlm ve Cehl
article: نوع انسان شرف نطق ايله حيوانات ساره دن نقدر ممتاز ایسه عالم اولنلرك جهلایه نسبتله علو قدر و منزلتلری همان او درجه در • بو قياس بالكز افراد ناس حقنده جاری اولمبوب ملل و طوائف عالم دخی تو تا عددیه داخلدر . آفريقا وامريقا وقطعات ساره ده عمای جهل و بدويشـده پولسنان اقـوام اك زياد، ضروری و طبیعی اولان احتياجاتلرينك دفعنده عاجز و اسباب تمنع و خوش گذرانيدن يك از شبنه مالك اولدقاری خالده ملل متدنه علوم و صنایع مکاسبه لری ثمره سی اوله رق اراضيلر بي كوزلجه زراعت و خام محصولاتلری ایشارینه برایه جق صورته افراغ ايندكدن بشقه برأ و بحرأ ممالك بعيده به عزیمت و انلره مخصوص اولان هر درلو ارزاق و اشبالك جليله متمتع اولورز . اشته رفاه حال و فراغ بال جهتيله عالم و جاهل بیننده شو فرق عظيم شويله طورسون طوائف جاهله همان دائما ملل متمده نك مغلوب و اسیری اولوب انکلتزه لوکی بر طائفه صغيره ك مجرد فنون و صنایعده ید طولاسی اولق حسبیله مملكتلر ينك يكرمى قاتناين متجاوز ممالك اجنده يي ضبط و استيلا ودنيانك هر طرفنده از چوق نفوذی اجرا ایلدیکی صدق مدعايه دليل واضحدر . کافه قبایح و فضائل و مضرات و منافعـك منشائى علم وجهل اولوب چونکه جاهل اولان شخص خالق تعالى و على مراتبهم ابنای جنسی وحتی کند و نفسی حقنده رهاتی لازم اولان وظائف و واجباندن بی خبر اوله رق خالق و مخلوق نظرنده مردودیت و منفوریتی موجب
  حرکات ارتکابندن ووخامتی طوغريدن طوغریبه کند و شخصند عائد
  شهواندن اجتناب ایتمدیکی مثلاو طبایع و خواصندن غافل بولنديني
  حیوانات و نباتات و سائرهنك مضراتندن نفسنی محافظه ايده ميه رك هلاك و ياخود دوچار علل و اسقام اولور. و عالم اولان ذات علم و تمبيرى واسطه سیله او مقوله حركاتدن مجانبت و پرهیز ایله دنیا و آخرنده ممدوح و عزیز اولور جهل حیوانیت خواصندن و علم الوهيت صـفاتندن اولدیغندن
  انسان جهالتدن تباعدي وعله انتسابی نسبتيله صـفت حیوانیتدن خلاص و قرب الهيده مظهر فيض واختصاص اولور . وحق تعالى حضرتاری حیوانات سائرمنك مافوقنده انسانه قوه عقل وذكا واك نازك شيلرده استعماله صالح الله احسان بیورمش اولمسنه نظرا افسانك حال جهل و نادانیده قالميوب تحصيل علم و صنعت ایله مخلوقات سائرہ دن کسب تميز ايلمسی مقاصد الهیه دن اولدیغی ارباب البابه خفی دکلدر . حیواناندن بعضلری بیله تربیه و تعلیم ثمره سی اوله رق تعديل مزاج ایله انسانه تقرب و ابنای جنسی میانه سنده تمبر ایلدیکندن علم و ادب نوع شریف انسالك اصـلاح نفس وتهذيب اخلاقه
  نمرتبه مدار اوله بیله جکی ادبی ملاحظه ایله معلوم اولور - انه بعض آدملر بدویت و ساده لك حالتي مدنيته ترجيح ايدرلر . سبحان اه بونه فکر فاسددر • اشبو دعوای باطله تصدی ایدنلر حقنده غرضکار و یاخود مختل الشعور اولقدن بشقه برشی دینله من . شواعتقادك فسادي اتیان دلائلدن مستغنی ایسه ده حقیقتدن نه درجه مباعدتی اولدیغنی كوسترمك ايجون ارباب بدويت و مـدنيتك حا للرینی بر کره قياس ایدهام • بقه لم نوع بشر حقنده قنغيسی خيرلودر . انسان فطرت اصلیه سنده تصور اولندیغی حالده بیابانده کزن بهايمدن يك از فرقلی اوله رق حقى باطلدن و حلالی حرامدن تمييز ايتمز و دفع احتياجات
  و تسكين شهواتنـدن بشقه برشی دوشنمز . کاه تأثير حرارتدن و کاه شدت برودندن متأثر و مضطرب اولوب بینلرنده حق تملکه دخی رعایت اولدیغی جهتله کند و ثمره سعی و غیرتيله تحصیل و تدارك اللديكي ارزاق و اشبالك تمتعى كند وسنه عائد و منحصرا وله جفنه امنیتی اوله میه جغندن وقت وسعتده الند کچن غدایی همان چيك اوله رق معده سی اله بیلدیکی قدر اكل ايدوب قصورینی برنده ترکه مجبور و تحصیل معيشته مساعد اولمیان مواسمده کمال ضرورت و مضایقه یه دوچار اولور • و بر اركك ايله بر قادین بیننده الفت و انسبت حاصل اوله رق رفاقت و معاشرته اتفاق ایاش اولسهار دخي اركك قادی کند وسندن قوی اولان اشخاصك تسلطندن محافظه به مقتدر اوله مبوب از وقتده شیرازه اتحاداری کسسته مقراض افتراق اولور . و مسكن ومأواسي اولدیغندن گوند زلری صحراده و او رمانده سرسری طولاشوب هر نره ده اخشام اولور ایسه اوراسنی مسکن اتخاذ و دائما حيوانات مؤذيه شرندن امين اولمبوبگاه قوشلر کی اغاجلر اوزرنده وگاه حیوانلر کی مغاره دلیکارنده بيتوتت ايدر . والحاصل بر از وقت هزار زحمت و سفالت ايله يشابوب اکثریا هنوز نعمت حیاتدن دلسير اولمفسرين ضعفاسی اقویاسی بدنده و ایکسی دخی دها قوی اولان و حوش پنچه سنده هلاك اولوركيدرار اشته برنجی مرتبدده وحشت و خشونده بولنان آدمـارك حالى بوندن عبارتدر • ایک نجی مرتبه سی بدویت حالیدرکه بادیه نشین اولان عرب و کرد و ترکمان قبیله لری اولصورته تعبش ایدرلر . بو دخی وحشت حالته نسبتله اهون ایسه ده ایکیسی بیننده اولان فرق پك بيوك دكلدر لكن بالای استعداد انسانی به مخصوص قبای زیبای مدنیته خرامان عرصه شهود اولان اقوام رفيع المقام كرك حسن اخلاق و آداب
  و كرك سعادت حال جهتلریله او بریزینه هیچ نسبت قبول انبوب عادنا بر نوع آخر دینکه شایان پولنور . اشو صنف جليل المحامد دیگراری مثلاو عقل و ادراکجه انسانك مادوننده بولنان وحوشك زبون پنجه غدر و تسلطى اولدقدن بشقه انلرى تحت ضبط و اسارتنه الهرق بعضېسنك لحم و جلد وسود و منافع سائره سندن تمتع وبعضېسنى دخی رکوب و نقل اتقالده و حیوانات وحشيه صیدنده استعمال ایدر - و بونكله دخی قناعت انميوب هـوا وصـو و آتشی تحصیل معاش و تسهیل امور انتعاشنده بر مقدم و صادق خـدمتکار کی قوللا نوب نيجه بيك آدمك اجتماعيله حصولی ممکن اولمیان عملیات جسیه یی اناره اجرا اتدیرر و بر منوال محرر حسن صورتله وجوده کتوردیکی خام محصولاتی اصول صناعيه ايله اك منفعتلو بر صورته تحویل ابتدکدن بشقه ممالك سائره به مخصوص اموال و اشیا جلبنه دخی دسترس اولورلر - و مساکن و ملابسارينك مضبوطیت و انتظامندن ناشی شدت حرارت و برودت و مضرت برف و باران غائله سندن وارسته اولدقاری مثلاو بر تیمور تل واسطه سیله صاعقہ کی آفات سماویه دن مصون وه منك قوانين موضوعه سی سایه سنده افراد اهالي يكديكرنك مال و جاننه تعرض و تسلطدن مأمون اولوب نوع بشرحقنده مهلك و مضر اولان انواع علل و اسقامك اوله لديكي قدر اندفاعنه چاره پرداز اولورل ، و تمور پول و وابور سفاعنی اپله بر او بحرا از وقت ظرفنده مسافات بعيده يی قطع وتلدن برخط واسطه سيله بر قاچ ثانیه طرفده کره ارضك بر طرفندن دیگر طرفی ایله عادتا همجلس کی مخابره و مصاحبت ایدرلر . اگر چه بعض بد ویلر اجانب و مسافرینه رعایت و اگر آمده مبالغه ایدوب شو فضیلتاری انکار اولنه من ايسدده مسافر
  مسافر يوله چیقدقد نصکره بلکه مسافرا وادیغی خانه صاحبی بولنی قطع ايدرك اوزرنده هر نسی وار ایسـه غصب و مخالفت اولندینی تقدیرده قتلته دخی اجنسار ایدر گروه غربا ممالك متمدنه ده اولقدر حرمت و اکرامه نائل اوله مزلر ایسه ده بر گونه غدر و ظلم دخی کو رميه رك کمال امن وسلامتله استدکاری برلرده سیر و سیاحت ابدرلر ، وقطاع طریق مخاطره سندن امين اولدقاری مثالو واردقاری محلارده اسباب رفاه و راحت دخی مکمل بولند بیلدیکندن با نارنجـه بر طاقم اسلحه و اشبا نقلنه مجبور اولمدقدن بشقه حتى اغراق اولمامق اوزره الحملرنی دخی برابر کوتورهبوب هر نقد رکلی اولسه بر قطعه ورقه صغيره به تبدیل واشته بو صورتله کند و خانه پرنده اوتوررکی کمال امن و آسایشله محال بعیده ده گشت و گذار ایدرلر و -
  بدوی ایله مدنينك عسكربچه دخی بینلرنده کلی فرق اولوب يد وبارك اگر چه سرعت حرکت و متاعب و مشاقه تحملجه مدنيلره بعض مرتبه تفوق اولیه دخی مدنیلر آت و سلاحلريله بنه بالسهوله انلره عليه ابدرلر . بعض بدويلرك قوه باصره و سامه لرنده زیاده جه حدت وار ایسـه ده مدنيارك بعض آلات استعمالیله بو بايده دخی اناره
  مسابقت ایلدکلری درکاردر - - اتال هله بعض جهـلانك على فساد اعتقادی منتجـد ر دیملری محض خطا در . انجق دينك عفلسز دوستاری بو مقوله نفوهانه تصدی و زعملرنجه دیانتی استصحاب مراد ایدوب حالبوكه حقيقتده اساسندن تخریب ایدرار . از جق ملاحظه اولنه بوندن دیندا راق جاهـل و سهل الاغفال اولغه محتاجدر ديمك اولمرمى . بعض ساده دلان مجرد شوفكر فاسده مبنی خاصه بهایم اولان حال جهـلده قالمغي ترجيح
  ودائما عله امنينسزاك نظريله باقوب طلب و تحصیله سعی ایدناری دخی تقبیح ابدرلر . حکمای متقدمیندن فرط ذکا و درایتله شهر تشار اولان سقراط و بقراطه زمانلرنده دينسزلك اسناد اولنشـدر . بونلر جمله دن زیاده خالق تعالى حضرةالرينك كمال قدرت و عظمته وكائناتك هر بر ذره سنده نيجه بيك سر و حكمه واقف اولدقلرندن بهمه حال معاصر ارندن زیاده تام الاعتقاد اولدقلرنده شبهه اولنه من . جهله ایسه اهل تقلید اولوب بو صـورنده اعتقا داری بر اساس قـوی اوزرنده اوله میه جغندن اصل بونار چورك اعتقادلـوعد اولمليدر . هیچ عقلا جهلادن اشاغی قالوری وازه جق انصافی اوللر بوکا قائل اولورمی . اگر علم موجب صلاح اوله من ايسه احوال سابقه و لاحقه دن و اصول ادبیه دن غفلتی بوکا مدار اولور . كورلك انسانی مخاطره دن وقايه اید یکی مثللو جهل دخی بر درده دوا او له مز و هیچ بر خطایی اصلاح ایده من -
  . اهل مدنیت بیننده مشهود اولان بعض قبایح و سؤحال مدنيتك تأثيرى اولمبوب بلكه انك غير مكمل بولنمسندن ناشيدر . مثلا ممالك متمد نه ده نفـوس تكثر ايدوب بو دخی بعض اهالينك اينسزلكدن طولایی دوچار فقر و سفالت اولمسنى مؤدی اولور ايسه ده شو حال هیئت مجموعه اهالينك مالك اولدیغی اسباب ثروت و تمتعك بين الافراد انقسامنده ممکن مرتبه طريق تسويه بولنه مامسندن نشأت ايدوب يوخسه خبردن شر تولد ایده مید جکی مثللو دائره معلوماتك توسعى موجب فقر وضرورت اولهمز . مدنيت ايلرولد كجه يونك دخى دفـع و ازاله سی اسبابنك استحصالی ممکناندندر طن ايدرم . اليوم كمال ثروت و مدینه برابر کثرت فقرا ايله معبـوب اولان لوندره شهرنده گروه محتاجينك
  محتاجينك تسكين اضطرابارينه مدار اوله جق بك جوق آثار خبر به تأسيس و انشا وكونا كون طرق و وسائل تصور و اجرا اولنمش درکه ممالك غير متمد نه ده او مقوله خيراندن هیچ برشی اولمدقدن بشفه خاطر و خیارینه دخيكلز • بالفرض او له بعض ممالك متمد نه ده کور بلان فقر و احتياج مدنيتك سؤ نتیجه سی اولسه بيله مقصد عمومك سعادت حالی اولدیغندن یوزده بر و باخود ايكېسنك دوچار سـفالت اولمسنده نه بأس واردر • ممالك غيرمتمدنهده عموم اهالينك مظهر اولدیغی انواع محن و مشاق و با خود محروم بولندینی تنعمات الله موازنه اولنسه ممالك متمدنه فقراسی لاشی حکمنده قالور عالم اولان ذات حكومتك لزومنی و اولی الامره اطاعت و انقیاد حقنده اولان و اجبات دینیه و عقلیه یی بیلدیکندن علم حاشا ارباب حکومتی اضرار و نفوذر بنی اخلال ايمز فقط ظلم واعتسافك واعتقادات باطله لك خصم جانبدر ، هر نه شی حقنده اولور ايسه اولسون علك مضرتى نصل ادعا اولنه بیلور • چشم بصيرتك اجلسی دیوانه لکی کتورر . یوخسه چوق بتلك آدمی احتمی ایدر • بر عالم آدمده شو صفات مذمومه بولنسه بو البته علك نتيجه سی اوله ميوب بلکه ذاتا کندوسنده وار ایمش ديمكدر . فقط اول آدم جاهل قالمش اولسیدی اصلاحی دهاکوج اولور ایدی . اولوجهله اهل علم اسارت وحقارتی قبول ایتدیکندن اکثریا ازمنه سابقه ده اولدیغی کی منافع حقيقيه لرندن غافل بولنان جبابرة حكام مجرد تبعه لرینی قیون سوریسی کی قوللائق و حقلرنده اغراض نفسانیه لرنی اجرا ایده بيلك ايجون انلرك ظلام جهل و نادانيده قالمسنى استرز . علم جناب حفك كندو صفاندن اوله رق انسان حقنده اولان عطا باسنك اجـل واعظمی اولدیغی حالده
  مجرد اغراض فاسده لرينك انفاذندن بر لحظه متلذذ اولق ایچون شو قدر بيك نفوسك مادی و معنوی و دنیوی و اخروی سعادت حاللرینی موجب اوله جق او له برنعمت عظمادن محرومیتلرینی رواكورمك تقدر مر وتسرلكدر . اما صفات ممدوحه عقل ومروت ايله متصف اولان سلاطین عدالت آيين زير دستانلر بنك بالعكس ممكن اوله ییلدیکی قدر صاحب معلومات اولمسنی آرزو ایدر و بر دولتك قـوت و عظمتك و شان و شوكك اساس حقیقېسى بلا شبهه علم و معرفت اولدیغندن هر شیدن اول بونك تكثر و انتشارینه سعی و اهتمام ایلر بر ملتك علوم و معارفده ایلرو بولنلری متبوعلرينه موجب فخر و شرف اولدیغندن اوروپانك اك كوچك حكمدارازندن بریسی بلا شبهه افريقانك اك بيوك حكام وحشیه سندن بريسيله بجايشه تانل اولمبوب موافقت اينسه دخی مجرد تبعه جديده سنی طریق مدنيته سوق ايله اكتساب شرف و شان مقصدیله ایدر . يكرمى اوتوز بيك قدر اوروپالو بر تاچ آیلق مسافة بعيده يي قطع ايدرك وسعت مملکت و کثرت اهالیچه دنیاده نظیری اولیوب اوچيوز اللى ملبوندن متجاوز نفـوسی و بر تاج مليون عسکری شامل بولنان چین دولته كمال سهولت ایله غلبه و پای تخته قدر كيدرك استدكاری وجهله عقد معاهده ابتدکارنده چین ایمبراطوری اولان ذات عسكرينك اصول جديده حربيه ده جاهل بولندوارندن البته ممنون اولمام شدر • اگر چینلولر اصول قديمه و مدنیت غيره محافظه سنده اصرار اتمامش اولسه لر ایدی بر قاچ بيك اجانبك شو حقارتنه د وچار اواورلر میدی • اشو چین مسئله اخيره سی مناسبتیله بر قائدها تأكد ایلديکى وجهله علم اجسام ثقيله نك بالسهوله تحريكنده استعمال اولنور کوسکی مثابه سنده اولوب از بر همتله اك بيوك دولتلری  بیله اساسندن قالدیره بیلور 
  بعض کوهبنان على جلب رخارت و سلب جسارتله اتهام ایدرلره حاشا شاهد هجين علم و تمدنك شو نقیصه دن دخی برائتی مسلم ارباب تحقیقدر • اشبو اوصاف الله متصف اولسی لازم کلان اورو پالولر امر یقا و جزائر بحر محیطدن بر چـوق محلارده فطرت اصليه و جسارت طبیعیه اوزره بولان اهالی یی حجر و شجر قبلندن عد ايدرك هر بری بونلردن اون و دها زیاده یه مقابله و غلبه ايلدکلری کورلمشدر . اسلحه و اصول حربيه جه فريقين بيننده در كـار اولان تفاوتك دخی بو بابده مدخل کلېسسی وار ایسه ده اهل تمدن شجاعت ذاتیه جه اقوام وحشيهنك مادوننده دکلر در طوائف متمد نه دن رخاوت وعدم جسارتله متصف اولنلر وار ایسه اشو اوصاف مذهومه مدنيتك تأثيرى اولوب بلکه سفاهت و سو تربیه دن متولد اولدینی بی اشتباهدر - ملل متقدمه دن رومالولر اوائل ظهور لرنده حين طفوليندن برو تعلم و ادمان ايله نه درجه قوت و شجاعت كسب ایلدگالری تواریخ آشنایانه روشنا اولدیغی مثلو البوم اوروپاده دخی محال مخصوصه ده معمار واسطه سيله انه بنك و هر درلو سلاح قوالا نمق اصولندن بشقه اجسام ثقيله قالديرمق و يوكسك اغاجه صار يلوب چیقمق و صحرا مق و امثالی تزايد قوت و خفت حرکتی موجب كوناكون زور بالقلمر تعلم اولندرق حال بدونه مخصوص شیلرده بیله انلره تفوق ایده بورار • خلاصه کلام مدنیت اولوجهله رخاوت و نحافتی مستلزم اولدقدن بشقه بالعكس انسانك روحانی و جسمانی قوت و قدرتنك تزايدني
  موجب اولدینی امور مسله دندر . ناتا رلرك چينلولره و مغوارك هند ولره و واندالرك مركز مدنیت اولان رومایه غلبه سی کی بعض طوائف وحشبهنك اهل تمدنى قبضة
  تسخيره الديني کوراش ايه ده بونار جهاك علـه غلبه سی عد اولنه موب مجرد طوائف متمدنهك "نعمات جسمانیه و تلذذات نفسانیه به کمال انهماك ايله صفت رحولينی غائب ايد رك دوچار ضعف و رخاوت اوللرندن نشأت ایتمش اولدیغی درکاردر • هند بر همنلرينك كوشه عزلتده لا ينقطع تحصيل علم ايله اشتغال ایلدکاری حالده اکثريا اهالی سائرہ دن زیادہ معمر اولارينه نظراً بعض جهله نك اعتقادی وجه له علم موجب علل و اسقام دخی اولیوب بالعكس امتداد عمر وعافيت مستلزم در . چـونکه تحصیل ایله اشتغال بعض مرتبه دفع هموم و اکداره مـدار اوله رق دائما یکی بر شی تعلم و کشفی انسانه موجب سرور و انبساط اولور و ارباب علم بالسهوله عزات و قناعـى اعتیاد و بو طریق ایله هادم بنبان وجود اولان شهواندن اعراض ایده بیلور و نهایت حکمای متقدمین ومتأخريندن بر چونی کی محاسن آداب و فضائل اخلاق جهتيله واصل درجه
  کمال اولور • جاهلاك اوقات خاليه لرنده بالكن جبوق ايجمك و باخود کندوزی کی بعض آد ملرله هوایی وبارد لفرديلر ايمـك وامثالي عبث و مضر شیلراه مشغول اولقدن نهایت جانلری صیقلوب سرمایه عمر عزیزی نصل اتلاف ایده جکاری بازار ایکن عالم اولار مطالعه و ملاحظه ايله كأن اسلافك معاصری و همد می کبی امم سالفهناك احوال و كيفياتنه و دولتلرك صـورت تشکل و اسباب انقراضلرينه و بين الملل تكون ايدن محاربات و منازعاتك علل و نتايجنه چشم عبرتله نظر ایدر و بر سیاح چانکهای جهانگرد کپی روی ارضـك بحر و بر و کوه و دشت و کرم و سردينه و اوزرنده ساکن اولان نوع انسانك
  انسالك الوان و اشکال و اخلاق و عادات و السنه و ادیانلرینه و محصولات ارضيه وصناعيه سنك انواع و اوصافته مطلع اولور و بر قطره صوده تام الاعضا نيجه بيك حيوانات و مكمـل التركيب نباتات مشاهده ايدر . وكرة ارضك بالكن سطحنی سیر و تماشا الله اكتفا ايتمبوبگاه دروننه دخول ايله صورت تكون و تشکلنی و حیوانات و نباتات و معادنك ترتيب خلقتنى صحائف طبقاتنده مطالعه و کاه سلم رصد ایله اوج سمایه عروج ايدرك ارضدن شوقدر ميل بعد مسافه ده واقع و اندن نیچه بيك كره جسیم اولان اجرام فلكيهلك بعـد و جسامت و قواعد سير و حرکتلرینه و يکديگرينه اولان ارتباط وانجذابلرینه و شمس و فرك نيحه يوز سند لر صكره وقوعبواه حق خسوف و کسوفارينه كسب وقوف ايلر. والحاصل جهلانك حس و ادراکالری ماوراسنده واقع بشقه بر عالمده سیران و هر آن بر صورتله متلذذ اوله رق بر دقیقه وقتك بيهوده که سندن متأسف اولور . کم . في الحقيقه انسانك ساحل سلامتده اولدیغی حالده بازیچه امواج قضا اولان ملل و اقوامك احوال هولناکند و انقلابات کونیه به چشم عبرتله اوزاقدن نگران اولمق نه كوزل تماشادر . و شو قدر بيك آدمك افهای عمر و اتلاف ماملك ايله ظفر یاب اولدیغی تحقیقات و اختراعاندن استفاده ايلمك نه بيوك نعتدر . و وقتيله مقناطيسك خاصبی کشف اولنمسيدي امريقا واوستراليا ودها سائر نيجه ممالك كشف اولنه بیلورمیدی . و اسفار بعيده بحريه به شمدیکی کپی سهولتله کیدیله بیلورمیدی . هله باورتك ايجادی اصول حربیه یی و بو مناسبتیله هیئت عالی تغییر ایلدی دیاله بلور • طوائف متمدنه افرادي بالكن معاصر اولد قلری زمان دفع مضرت
  و جلب منفعت امرنده تعاون و تظاهر ايدرك يكوجود اولیوب بلکه تعلم علم و صنعت و توسع ذهن جهته دخی اولین و آخری شخص واحد مثابه سنده اوله رق اخلاف دائما اسلافك تجارب و معلومات مکتسبه سندن حصه مند منفعت اولور . چونکه عمر قصير انسانی امور علمیه و صناعیه دن اك زياده سهل الحصول اولان برينك ايجاد و اتقاننه وفا ايمبوب صكره دنكلنلر اولكيرك واصل اولدیغی درجه دن بدأ الله اصلاح و اكماله سعی و اهتمام ايلرلر و البوم مشهودمن اولان كافة فنون و صنایع بوصورتله مرتبه حالیدلرینه رسیده اولش و مزاج هیئت عارضه انحرافدن مصون اولدینی حالده بو کیدشاه دها زیاده ايلروليه جکی محروم بولنمشدر . اشته بو تقدیرجه انسان عمر طبيعيدن گذار ايدرك نيجه بيك سند لرهعمر اولور ديمكدر - حالبوكه اهل بدويت شو فوائد عظيـد دن محروم اولوب هر برينك تجربه و معلوماتی اهل تمدن بر منوال محرر بر قاچ بيك سندلرك حاصلات ذهنیه سندن مستفيد اولدیغی جهته او قدر زمان بر حیات اولور حکمنده اولدقدن فضله چونکه بشامق تمتع ايتمكدن عبارت اولدیغندن بدوبار قطع مسافه ايتمك و دفع احتياج و تسكين آرزو ايلـك مثلو هر نه اولور ایسه اولسون بر امرك وجوده كلم سيحون صرف و اضاعه ایلدکاری اوقاتك مدنيار تحصيله ظفریاب اولدقلري وسائط تسهیلیه سایه سنده
  شخصيله برابر تلف و ضایع اولور . سال های اگرچه علم تزايد عقلی موجب اولمز ایسه ده انسان کند و تجربه و دقتیله کسب وسعت ایلدیکی مسلم اولدیغی حالده شو قدر زمانده شو قدر بيك ادمك تجارب و تحقیقاتندن دها نقدر توسع ایلمسی لازم کله جکی ادنا ملاحظه ایله معلوم اولور. داد
  بلکه
  بلکه بالکز اونده بر جرونی استعمال ايدرك حصول مرام ايله بكام اولدیغندن بش اون تات زیادہ شجره عمر و اقبالدن برخوردار اولور دينلسی دخى پك نابجا دکلدره ش علك فوائد عظیمه سندن بریسی دخی انسانی اعتقادات باطله دن
  وقايه ايتمسيدر . چونکه عالم اولان ذاتك چشم بصیرتی کشاده اولدیغندن ماهیت اشیایه کسب اطلاع ايدرك حال جهل و نادانينك لوازمندن اولان افکار فاسده دن امین اولور - مثلا على هيئته بعض مرتبه وقوفی اولنلر خسوف وكسوف وقوعى و قوبرقلى بلدیز طلوعی کی علائم سماویه یه حرب و وبا و قحط و غلا مثالو درلو معنا ويرهرك بيهوده خوف و اضطرابه دوچار و حرکات و تشیئاتلرنده اشرف ساعت انتظار يله اكثريا فرصتی فوت ايدرك انواع وخامت و نحوسته گرفتار اولمزلر . و تحلیل و ترکیب اجسا مدن عبارت اولان علم کيميايه مطلع اولنار قورشون و باقر کبی معادن خسيسه يي النـون و كوشه قلب و تحويل ايتمك سودا سيله ما لارنى اضاعه و اتلاف ایمزلر . وحقيقتى وجهله علم منطق بيللر كندو مطالعات و افکارلر نی خطادن وقایه ایلدکاری مثالو حقا و غرضكارانك سفسطه و مغالطه قبلندن اولان افسادات و اغفالاتنه جهلای بی تمییر کی قولايلقله الـدانميوب قضيدتك فساد و بطلانی نره سنده اولدیغنی درحال درك و اذعان و عقلا و خبر خواهانك موافق مصلحت و مقارن حقیقت اولان نصایح و تأميناتنى سائرندن تفریق و تقدير ايدرلر . هیله ده علم ادعاسنده بولنان بعض اشخاصك اقـوال و حرکاتلری نتیجه علم و معرفت اولمق لازم کلان محاسن و فضائلدن عاری کورلدیکی صورنده شو حال علمك حسن تأثيرى حقنده اشتباه حصولی مؤدی
  اولماملیدر چونكه كرك علـوم وكرك السنهنك بالكز ببغاكبي بعـض قواعد و اصطلاحاتنى تحصيل ايلك كافى اولمبوب موضـوع وغاننى و صورت استعمال واجراسنى اوكرنمك لازم ولابددر ، یوخسه او مقوله سطحی تعلك بر فائده سي کوريله مبوب اربابنك جهلادن چوق فرقی اولیه جنی درکاردر .
  بعض ارباب ثروت علم و معرفت مجرد تحصیل مال و جاه ايجون بر آلندر فکر فاسدينه ذاهب اولمرق تعلم واكتسابنه لزوم كورمزلر. بالاده بسط و بیان اولندیغی اوزره علم و صنعتك رفاه و آسایش حاله کلی مداری اولدیغی درکار ایسه ده مقصدی بوكا منحصر اولیوب ضمننده لايعد ولا تحصى فوائد و لذائذ واردر . اگرچه اغنیا صاحب مروت وعطا اولدقاری حالده خلقك بعض مرتبه محبت و حرمته مظهر اوله بلورلر ایسه ده شـو توجـه اوصاف جليله علم و فضیلت ایله متصف اولنلر حقنده كوستريلان تعظيم وتكريمه مقبس اوله مبوب جهلا هر حالده اصحاب فضل وکمال نزدنده منظور نظر حقارت اوله جغنده اشتباه يوقدر . چونکه خالق تعالى حضرتلری انسانی بالکن يشامق ايجون خلق ايميوب بلکه مركوز فطرتی اولان فضائل و قوا دائرہ سنی توسیع و شان انسانیته شایان صورنده قدرو مرتبه سنی ترفيع المسی مقاصد الهيد دن اولدیغی رهـين رتبه يقين ( و ماخلقت الانس والجن الاليعبدون) نظم جلیلی دخی بو معنایه اشارت اولدیغی متفق عليه كبار مفسریندر ... النيه ع
  دنیاده اعز اشیا اولان علم و معرفتك بنا و ستايشنده هر نقد را طراوطلب و تحصیله هرندکلو ترغیب و اغر اولنسه بنه حتى ايفا اولندمیه جنی درکار ایسه ده مطالعه سی مـوجب کـلال اولور خوفیله بوندن زیاده تطويل
  تطويل مقالدن صرف نظر اوله رق شهديلك بو قدرله اكتفا مناسب بود کورنمندر - همان جناب حق جهله مزی علوم نافعه و اعمال صالحه به موفق بورسون آمين * بهنز کوش زانکه در عالم * شرف انراست کوه دارد * کربتو نعمتی از ونرسد ** نام چهل آخر از تو بر دارد .