Theo Đại Nam nhất thống chí, Trần Ích Phát sống vào thời Lê Sơ (thế kỷ 15-16). Ông xuất thân từ một gia đình nông dân ở làng Triều Dương, huyện Chí Linh, tỉnh Hải Dương, dòng tộc chưa ai dính dáng đến khoa cử. Từ bé Trần Ích Phát đã bộc lộ tư chất thông minh, trí nhớ siêu phàm, kinh sách chỉ xem qua đã thuộc. 

Theo cuốn Những người thầy trong sử Việt, Trần ích Phát khi tham gia kỳ thi Hương ở địa phương đã đỗ Giải nguyên. Tuy nhiên, đến khoa thi Hội rồi thi Đình (cấp trung ương), ông đều bị đánh trượt. "Ích phát tức lắm, tự nhủ: Mình không làm được tiến sĩ thì sẽ đào tạo ra vài tiến sĩ, kể cả là thám hoa, bảng nhãn, trạng nguyên cho thiên hạ biết tay", sách chép lại. 

Trần Ích Phát về quê mở trường dạy học và lập nên kỳ tích. Ông đã đào tạo 74 vị đại khoa (từ tiến sĩ trở lên), trong đó có 3 trạng nguyên. Tất cả đều được khắc tên trên bia đá, hiện còn tại Văn miếu Quốc Tử Giám.