headline: Masana sun ce ciwon basir ba ya hana ƙarfin jima’i
text: Ga yawancin mutane musamman Hausawa da sauran kabilu a Afrika, basir ciwo ne da ya zama ruwan dare da ake alaƙantawa da haifar da matsaloli da dama ga lafiya. Wani lokaci yakan zama abin tsarguwa idan aka ce mutum yana da basir, saboda tasirin basir da yadda ake yawan ambatarsa a maganganun mutane na yau da kullum. Basir wata babbar matsala ce da ke da fadi ga bahaushe da sauran kabilun Afrika musamman yadda likitoci ke mamakin yadda suke jin masu maganin gargajiya ke  kambama ciwon na basir ga al'umma. Yawanci mutanen da ke fama da matsalar basir ba su damu da zuwa asibiti ba, sun fi dogara da jikon itace na masu maganin gargajiya, waɗanda suka faɗaɗa tunani tare da dasa wa mutane tunani kan matsalar fiye da yadda mutane suka ɗauke ta. A wani cikakken bayani da ta wallafa kan matsalar ciwon basir da abin da ke janyo shi da hanyoyin magance shi. Mujallar kiwon lafiya ta jami'ar Harvard  ta ce basir matsala ce da ake yawan magana kai tsaye tsakanin mutane. Mujallar ta ce kusan rabin al'ummar duniya daga shekara 50 sun ji daya ko fiye daga cikin alamomin basir. Kuma babu wasu alkalumma kan yawan masu fama da basir a duniya saboda yawanci mutane ba su cika fitowa suna gabatar da kansu a asibiti ba a duk lokacin da suke fama da matsalar. A cikin wannan makalar za ku fahimci basir da mana'arsa da abin da ke janyo shi da alamominsa da illolinsa da kuma hanyoyin kaucewa kamuwa da matsalar. BBC ta tattauna da kwararren likita Dakta Tasiu Ibrahim, malami a tsangayar koyar da aikin likita a Jami'ar Ahmadu Bello (ABU) da ke Zaria kuma shugaban asibitin Sultan a unguwar Rigasa a Kaduna. Ciwon basir, lalura ce da ta shafi kowa. Dr. Tasiu ya ce matsalar basir tana da alaka da dubura, amma ba duk matsalar da ta shafi dubura ba ake jingina wa ga matsalar basir. Likitan ya ce an takaita mana'ar basir da kumburin jijiyoyi  jini da ke iya haifar da zubar da jini ko samar da kaikaiyi ko ya fito har sai  an mayar. Majallar lafiya ta Jami'ar  Harvard ta ce yanayin da yawancinmu muke kira basir  yana tasowa ne lokacin da  jijiyoyi suka kumbura  musamman jijiyoyin  ƙafafu. Saboda jijiyoyin da suke ciki dole ne su ci gaba da yaƙi da nauyi don samun jini ya dawo ga zuciya. Jijiyoyin  tsari ne na halitar dan Adam da kowa yake da su. Likita ya ce lalurar basir kan samu ne a lokacin da jijiyoyin jini suka kumbura da ake kira hemorrhoids inda idan suka kumbura suke samar da matsala ta rashin sukuni a wurin zama da kaikayi da zubar majina a dubura har ya kai  ga zubar jini. Wani lokaci idan suka kumbura, duburar tana iya fitowa har ta murde ta matse ta ki komawa wanda hakan ke haifar da babban ciwon da har sai an yi tiyata. Sai dai alakanta wata lalura da dubura yana da  kashe-kashe daban-daban a likitance da zai  iya zama ba lalle basir ba ne da yawanci ake alakantawa. Dr Tasiu ya ce akwai matsaloli da dama da suka shafi dubura kamar tsaga da yanka da ake kira Anal Fissure wanda duka ba basir ba ne. Akwai kuma ciwon da ake kira Anal Fistula wanda shi ma ba basir ba ne - amma ga mutane duk matsalolin da suka shafi dubura sunansu basir. Likitan ya ce ba basir ba ne ke daukar alhakin dukkanin matsalolin da suka shafi dubura, kamar yadda ake yawan alakawanta Basir ya sha bamban da cutar murdawar ciki ko yawan ba haya da zawo da ake kira Dysentery. Dakta Tasiu ya ce ciwon murdawan ciki  - ruruwa ne na 'yan hanji wanda kwayar cuta ce ke janyo shi - basir kuma jijiyoyin jine ke kumbara a dubura. Yawanci an dauki dukkanin wandannan a matsayin matsala daya wato basir. Likita ya ce yawan kumburin ciki da yawan tusa da yawan jin yunwa da yawan rama ba su cikin alamomi na basir a likitance-  ya ce wadannan matsalolin za su iya fadawa cikin rukunin matsalolin da suka shafi kwayoyin cuta da za a iya gano matsalar da ta haifar da su idan an yi bincike. "Matsaloli da dama kan iya janyo matsalar da ta shafi kashi da jini  - kamar ulsa da ciwon hanta da ciwon daji a kofar dubura." A cewar likita murdawan ciki  lalura ce mai zaman kanta - wato yawan zawo da majina wani lokaci da jini wanda kwayoyin cuta ke jawo wa kuma idan an sha magani na kwayoyin cutar nan take za a rabu da matsalar. A daya bangaren kuma -  basir lalura ce da halittar dan adam ke janyo wa idan aka samu wasu matsaloli da ke sa su bayyana ga mutum. Abubuwan da ke janyo basir suna da yawa ba kuma kwayoyin cuta ba ne kamar yadda suke faruwa a cutar murdawan ciki da ake kira dysentery. Akwai dalilai daban-daban da kan iya jawo kashi da jini, a cewar likita. Likita ya kuma ce cutar murdawan ciki ta dysentery takan yadu ne ta hanyar gurbatar abinci ko ruwan sha da ke dauke da kwayoyin cuta wanda ke haifar da ciwon ciki da murdawa da kasala da kuma zawo da jini. Kuma da an yi maganin dysentery za a iya rabuwa da cutar. Basir halitta ce  da kan dauki lokaci kuma akwai yiyuwar matsalar ta dawo ko da an magance ta. Likita ya bayyana jijiyoyin jini na dubura, kamar wani soso da ke samar da tasuhi ta yadda mutum zai iya zama ba tare da wata damuwa ba. Mujallar lafiya ta Harvard ta ce basur yawanci yana faruwa ne sakamakon takura da matsin da jijiyoyin jinin suka samu musamman ga mata masu ciki  da masu kiba, ko kuma ga mai yawan nishi a yayin bahaya. Dakta Tasiu ya ce idan jini ya kasance ba ya koma wa ga zuciya yana jawo kumburar wadannan jijiyoyi. "Kamar mutum ya daure wurin duwawunsa ne inda ya zauna - irin wannan yana samar da matsalar komawar jini wanda zai iya assasa ci gaba da samun matsalar basir," in ji Dakta Tasiu. Mujallar Harvard ta ce basir da ake kira Hemorrhoids ya kasu kashi biyu - akwai na cikin dubura da kuma na wajen dubura. Na cikin dubura  yana iya boye wa, ba tare da mutum ya san yana dauke da shi ba har sai wani lokaci da zai fara zubar jini. Dakta Tasiu y ace yadda mutum zai gane yana da basir shi ne idan ya zauna zai ji kaikayi wajen duburar ko radadi ko ya ji naso da majina na taruwa har yakai lokacin da zai ji yana son bullokowa a dubura. Wani lokaci idan ya je bahaya duburar za ta fito, takan iya komawa idan ya gama.  Kuma akan kai matakin da ba za ta koma ba. Likita ya ce mata masu juna biyu yawanci sukan ce duburarsu tana fitowa -  wannan ya sa ake ba su shawara a lokacin awo su daina kwanciya rigingine. An fi so mata masu juna biyu dinga kwanciya gefe d don dauke wa babbar jijiyar jini nauyin jaririn da ke cikinsu wanda ke rage tasirin samuwar lalurar basir. 'Basir na sa hauka' Ko da yake mujallar lafiya ta jami'ar Harvard ta ce ciwon basir ba shi da hadari, amma lalura ce da ke haifar da radadi saboda tafiya yake ya dawo. Dakta Tasiu ya ce radadin ciwon basir na iya taba tunanin mutane saboda damuwar da lalurar ciwon  ta jefa su. "Mai ciwon basir zai iya yin sabbatu kamar mai ciwon hauka," in ji likitan. Ya kara da cewa idan matsalar basir ta yi tsanani saboda tsananin ciwo yakan jefa mutum cikin lalurar damuwa har yakai kamar ya fita hayyacinsa. Basir kan tsananta idan ba a yi gaggawar zuwa asibiti ba. Basir kusan shi ne abu na farko da aka fi dangantawa da matsalar kwanciyar aure musamman tsakanin Hausawa da sauran kabilu na Afirka. Likitoci sun ce kambama matsalar basir ake musamman masu maganin gargajiya da ke danganta matsaloli da dama da basir. Ga yawancin mutane, rashin ƙarfin sha'awa ko kankancewar al'aura duk matsaloli ne da ake dangantawa da basir ko sanyi ko yawan shan zaki. Haka ma ciwon gwiwa da sauran cututtukan da suka shafi rayuwar aure duk ana alakanta su da basir. Tallan maganin gargajiya da lasifika ba sabon abu ba ne a kasuwannin kauye, inda za a ji mai tallan maganin gargajiya yana zayyano matsaloli da dama da basir ya haifar kamar haka: "Maganin Damisa ikon Allah, jiko madarar icce, A rabu da atuni, kashi da jini da ciwon fitar baya Maigida za ka ji kana cinye malmalen tuwo, har uwar gida ta kara ma da kankare Ciki ya yi dadi, ciki ya yi lafiya Don dadin fitsari mai gida har da susan keya Can sai ka ji gabanka na harbawa din-din-din" Dakta Tasiu ya ce matsalar rashin ko karancin sha'awa matsala ce ta daban da ya kamata a yi bincikenta a likatance haka ma matsalar basir. "Kuma basir ba ya da wata nasaba da matsalar kwanciyar aure," in ji likitan. Likita ya ce yawancin maganin basir a likitance shawarwari ne ake bayar wa kan yadda mutum zai sauya yanayin ruwaya don kan kaucewa  basir. Ya ce babban maganin basir shi ne cin abinci mai sinadarin fibre wato ganyayyaki da wake da alkama,  maimakon kayan kwalama, irinsu kayan gwangwani ko na ruwan kwalba. An fi son a ci abinci mai dussa dussa da kayan itace kamar toton lemu - ba ruwan kawai ake son mutum sha ba. Nau'in abincin da ake ci ba gayyayaki na kara sa basir. Yawan motsa jiki a ko da yaushe yana maganin basir, musamman ga waɗanda ke yawan zama a wuri ɗaya kamar ma'aikata. Sannan a mataki na tsabta ana son mutum ya taftace duburar shi. Ga wanda yake fito masa da ake kira fitar baya, akwai magunguna da za a ba shi da allurai da za a iya magance matsalar Wani lokaci basir yakan kai wani mataki na yin tiyata idan ya fito domin cire tsironsa.