headline: 2023 Campaign kickoff: L﻿ee ndị niile na-azọ ọkwa onyeisiala na Naịjirịa
text: T﻿aa bụ ụbọchị 28 nke ọnwa Sepụtemba 2022 ka ịchụnta vote ga-amalite n'uju na Naịjirịa maka ntuliaka afọ 2023. Ị﻿chụnta votu a ga na-aga n'ihu ruo ụbọchị 24 nke ọnwa Febrụwarị, nke na-esote ụbọchị ntuliaka kpọmkwem bụ Febrụwarị 25. K﻿a ọ dị ugbua, mmadụ iri na asatọ bụ ndị ga-eso zọọ ọkwa onyeisiala Naịjirịa iji nọchie anya Muhammadu buhari, onye ọchịchị ya ga-akụrụ ọnụ n'ụbọchị 29 nke Mee 2022. L﻿ee ndị niile ga-eso zọọ ọkwa nakwa atụmatụ ịchụnta vootu ha: B﻿ola Ahmed Tinubu, dị afọ iri asaa, bụbu Gọvanọ legọs steeti site na 1999 ruo 2007. Ọ﻿ meriri ọkwa sineti iji nọchite anya mpaghara Legọs West n'afọ 1993, mana onyeisiala oge ahụ bụ Sani Abacha kagburu ya bụ ntuliaka. T﻿inubu so na ndị gbara mbọ ka ọchịchị laghachite n'aka ndị nkịtị, ọgụ a mere ka ọ gbaa ọsọ ndụ pụọ na Naịjirịa na 1994, ma mechaa lọghachi oge Abacha nwụchara na 1998. N﻿kwa o kwere na ọ ga-eme ma ọ banye ọchịchị bụ iburu ọrụ ọma onyeisiala Buhari rụrụ gaa n'ihu. O﻿nye bụ osote Tinubu na ntuliaka a bụ Kashim Shettima, bụbu gọvanọ Borno Steeti. A﻿tiku amalitela ịchụnta vootu ya dịka o wepụtara akwụkwọ atọ o dere iji kwuo ihe ọ ga-eme ma ọ banye n'ọchịchị. O wepụtara akwụkwọ atọ a n'emume ịchụnta vootu o mere n'Abụja taa bụ Sepụtemba 28. Atiku rụrụ ọrụ dịka osote onyeisiala Naịjirịa malite na 1999 ruo 2007. A﻿tiku azọọla ọkwa onyeisiala, ugboro ise: 1993, 2007, 2011, 2015, na 2019; nke a ọ na-azọ ugbua bụ nke isii. O﻿tu ọkpụrụkpụ ihe Atikwu kwere nkwa ọ ga-eme ma ọ banye n'ọchịchị bụ ịhazigharị ọchịchị Naịjirịa, nke bekee kpọrọ 'restructuring'. O﻿nye bụ osote Atiku na ntuliaka a bụ Ifeanyi Okowa, bụ gọvanọ Delta Steeti ugbua. P﻿eter Obi bụ Gọvanọ Anambra steeti malite na 2007 ruo 2014. Ọ﻿ bụ nnukwu onye ọchụnta ego a ma ama, ma rụkwaa ọrụ dịka onyeis ụlọọrụ dị icheiche. O﻿bi banyeburu pati PDP oge ọ malitere ndọrọndọrọ ọchịchị ọhụrụ, mana o mechara pụọ banye 'All Progressives Grand Alliance' (APGA) ebe ọ nọ merie ọchịchị gọvanọ. O mechara laghachi na PDP, ma zọọ ọkwa osote onyeisiala Naịjirịa na 2019. N﻿a Mee 2022, Obi pụkwara ọzọ na PDP banye Labour Pati ebe ọ nọ merie ntuliaka imeụlọ ịzọ ọkwa onyeisiala. O﻿bi na-ekwe nkwa na ọ ga-eme ka Naịjirịa bụrụ mba na-arụpụta ihe nke ọtụtụ mba ụwa ga na-azụrụ, ọ kachasị ịkọpụta ihe oriri. O﻿nye ya na Peter Obi na-azọ ọkwa a bụ Yusuf Datti, onye ọchụnta ego a makwa ama, ma bụrụkwa onye nwe ụlọakwụkwọ mahadum Baze University. K﻿wankwaso bụbu gọvanọ Kano steeti na mpaghara Ugwu Naịjirịa ruo afọ itoolu. Ọ﻿ rụkwaala ọrụ dịka Mịnịsta nchekwa, nakwa dịka onye omeiwu Sịnetọ Ọ﻿ zọkwaala ọkwa onyeisiala Naịjirịa ugboro abụ, na 2015 nakwa 2019. 2023 ga-abụ nke atọ ọ na-azọ ọkwa a. K﻿wankwaso nwere otu ndị nkwado ya a na-akpọ Kwankwasiya, nke bụ otu a ma ama nke ukwu na mpaghara Ugwu, ọ kachasị na Kano steeti. O﻿nye ya na ya so azọ ọkwa a bụ Isaac Idahosa, onye bụ nwa otu nnukwu ụkọchukwu a ma ama bụ Benson Idahosa larala mmụọ. S﻿owore bụ onye a ma ama na Naịjirịa maka ịgba mbọ maka ikike dịịrị mmadụ. Ọ﻿ bụkwa ya nwe ụlọọrụ ntaakụkọ a ma ama bụ Sahara Reporters, ma bụrụkwa onye hibere otu a kpọrọ 'Revolution Now'. Oge ọ na-agụ akwụkwọ na Mahadum legọs, Sowore bụ onyeisi otu ụmụakwụkwọ a kpọrọ 'Student Union Government' malite na 1992 ruo 1994. O﻿ so na ndị lụrụ ọgụ ka ọchịchị laghachi n'aka ndị nkịtị na Naịjirịa, oge ndị agha kagburu ntuliaka nke 1993. N﻿wa amadị a dị afọ 51 azọbuola ọkwa onyeisiala Naịjirịa n'afọ 2019. N﻿'ọnwa Ọgọst afọ ahụ, ndị nchekwa nzuzo Naịjirịa bụ DSS nwụchiri Sowore ma bo ya ebubo na ọ chọrọ ịkwatụ ọchịchị Naịjirịa n'ihi na ọ dara ada na ntuliaka. O﻿nye ya na Sowore na-azọ ọchịchị ugbua bụ ọkaiwu Haruna Garba Magashi D﻿umebi Kachikwu bụkwa onye ọchụnta ego a ma ama. O meriri Kingsley Moghalu, bụbu osote Gọvanọ ụlọakụ etiti Naịjirịa, iji bụrụ onye ga-eji ọkọlọtọ ADC zọọ ọkwa onyeisiala na 2022. K﻿achikwu kwuru na ya ga-ekpochapụ na nsogbu ndị na-eyi ndụ egwu. Sani Yabagi Y﻿usuf bụkwa ya bụ onyeisi oche otu ADP. T﻿upu ọ banye ndọrọndọrọ ọchịchị, Yabagi rụrụ ọrụ n'ụlọọrụ 'Nigerian National Petroleum Corporation. Ọ﻿ zọbuola ọkwa onyeisiala na 2019, mana tupu oge a, ọ zọrọ ọkwa Gọvanọ Niger Steeti n'otu 'All Peoples Party (APP) na 1999. Onye ya na Sani Yabagi so azọ ọkwa a bụ ụkọchukwu Okey Udo. I﻿mumolen so nd ndị afọ ha kachasị nta n'ime ndị niile na-azọ ọkwa onyeisiala na 2023; ọ dị naanị afọ 39. N﻿waamadị a bụ ọkammụta na ngalaba mmụta Engineering. Ọ﻿ bụkwa ya hibere ụlọọrụ a na-akpọ 'Joint Professional Training and Support International Limited (JPTS)', ndị ọrụ ha bụ ịzụpụta ndị ọkachamara na ngalaba  Engineering. O﻿nye ga-abụ osote ya na ndọrọndọrọ a bụ Mazi Bello Bala Maru, onye rụburu ọrụ dịka ode akwụkwọ Zamfara steeti. A﻿l-Mustapha dị afọ iri isii na abụọ jibu ọkwa 'Major' n'otu ndị agha Naịjirịa. Ọ﻿ bụ ya bụ onyeisi ndị nchekwa aka chịburu Naịjiria n'oge ndị agha bụ Sani Abacha. O﻿ge ọ bụ onye agha, Al-Mustapha gara ọrụ na mba dị icheiche dịka Chad, Liberia, Gambia na Sierra Leone. O﻿ge Al-Mustapha na-arụrụ Abacha ọrụ, a ma ya dịka onye agha dị ike, nke na ọtụtụ ndị ka ya n'ọkwa na-akwanyere ya ugwu. E﻿ boro ya ebubo ọtụtụ ihe ọjọọ dị icheiche, nke gụnyere ogbugbu Kudirat Abiola, bụ nwunye Moshood Abiola. A﻿lmustapha nọrọ na mkpọrọ ruo afọ 2013 oge ụlọikpe tọhapụrụ ya. O﻿nye ya na Al-Mustapha so azọ ọkwa a bụ Emmanuel Chukwuka. U﻿meadi bụ ọkaikpe a ma ama, onye rụburu ọrụ dịka ọkaikpe kachasị nke Anambra steeti. Ọ﻿ sị na ihe ọ ga-eme ma o merie ọchịchị bụ ime ka iwu na ikpe ziri ezi kwụdosie ike na Naịjirịa. Ọ﻿kammụta Umeadi gụrụ akwụkwọ na Mahadu Naịjirịa dị na Nsukka. Ọ dị afọ iri isii na asaa. O﻿sote ya bụ Mohammed Abdullahi Koli dị afọ 65. Nnamdi Charles Osita – Action Peoples Party (APP) Adenuga Sunday Oluwafemi – Boot Party (BP) Osakwe Felix Johnson  –  National Rescue Movement (NRM) Abiola Latifu Kolawole – Peoples Redemption Party (PRP) Adebayo Adewole Ebenezer – Social Democratic Party (SDP) Ado-Ibrahim Abdumalik  – Young Progressives Party (YPP) Nwanyanwu Daniel Daberechukwu – Zenith Labour Party (ZLP)