headline: Miiliyanara dhalattuu Itoophiyaa mana maree magaalaa Ameerikaa Koloraadoof dorgomaa jirtu
text: Hannaa Boggaala dhalattuu Itoophiyaa Ameerikaa keessatti investimentii riil isteetiidhaan miiliyenara taatee jirtu dha. Sosochii dhimmoota hawaasaatiinis maqaan ishee ni ka’a. Yeroo dhiyootiin as immoo siyaasa Ameerikaatti makamtee jirti. Magaalaa Awurooraa, bulchiinsa Ameerikaa Kolaraadoo keessatti teessuma mana mareef dorgomaa jirti. Shamarree ganna 28 dha. Dorgomtuu umriidhaan ishee xiqqoodhas. Dhalattuun Itoophiyaa achitti dorgomtus ishuma qofaa dha. Duulli na filadhaa mana marichaa erga jalqabee amma waggaan tokko darbeera. Hannaan yeroo sana Itoophiyaa turte. Dabirabirahaanitti warshaa nyaata oomishu banuuf ture kan dhufte. ‘’Kanneen magaalattii keessatti dorgoman keessaa kan anaan bakka bu’u hin argine,’’ jetti. Kanaaf lammiilee Itoophiyaa fi hawaasa gurraachaa biroo bakka bu’uun dorgomuuf murteessite. Dorgommicha irratti hirmaachuuf kan murteessite yeroon sagaleen itti kennamu baatiin tokkoofi walakkaa erga hafe dha. Dhalootaafi guddinnishee magaalaa Finfinneedha. Yeroo ganna 11 turte gara biyya Afrikaa Iswaatinii jedhamtu maatiishee waliin imalan. Barattuu sadarkaa lammaffaa taatee gara magaalaa Ameerikaa, Awurooraa jedhamtuutti ce’an. Haati ishee hojii daldalaa irratti bobba’an sababii ogummaa isaanii kanaani biyya tokkoo biyya biraa kan deeman. Digrii jalqabaa Meetroo Isteet Yunivarsiitiitti Baayolojiidhaan haa hojjettuyyuu malee daldaluu jaalatti. Waggaa 28tti miiliyanara kan taate kufuufi ka’uu meeqa booda dha. Hannaan Deenvaritti miseensa boordii College of Business Administration dha. Ameerikaatti itti gaafatamtuu faayinaansii gumii siviikii lammiilee Itoophiyaati. Dhaaba miti-mootummaa Luusii jedhamu kan manguddoota dubartootaa gargaarus hundeessiteetti. Dhimma hawaasummaa lammiilee Itoophiyaa ilaallatu irratti hojjechuun ishee gammachiisa. Mana maree bulchiinsa isheen jiraattu keessatti teessoo argachuun karaatti sagalee lammiilee Itoophiyaa ittiin dhageessistu akka tahe amanti. ‘’Demookiraatonni waan barbaannu nuu guutaa hin jiran. Dhimma keenya akka haasofnuuf nutis teessoo argachuu qabna. Mana marichatti sagaleen keenyi dhagahamuu qaba,’’ jetti. Baqattoonni biyyoota garaagaraa magaalattii keessa jiraatanillee mana maree keessatti bakka buutummaan isaan qaban garuu daangeffamaa dha. ‘’Filannoo Sadaasa dhufu taasifamu irratti dorgomaan dhalataan Afrikaa fi baqataan keessa hin jiru,’’ jechuun qaawwa jiru himti. Kanaaf mana olloota isheerra deemtee ‘’mana mareef yoon dorgome sagalee naa kennituu?’’ jechuun mallattoo funaanuun, mallattoo gahaa erga argatteen booda ifatti dorgommichatti makamtee jirti. Yeroo mallattoo namoota funaanaa turte namoonni baayyeen akka ishee deeggaran himuun, dorgomtuu umriidhaan ishee xiqqoo tahuunis akka isaan ajaa’ibe himti. Namoonni dhimmi akkasii nuuf haa furamu kan jedhaniifi ‘'siyaasni tapha jibbisiisaa dha, sitti haa hafu,’’ kan ishee jedhan akka jiranis himti. Mana maree kanaaf kan dorgomtu dhuunfaan yoo tahu, baasii duula isheetis ofumaa kaffalti. Hamma yoonaa duula kanaaf doolaara kuma 50 baastee jirti. Hamma guyyaan sagalee kennamutti baasiin doolaara kuma 50 tahu ishee eeggata. ‘’Baasiin kuni badaa nan miine. Yeroo hunda waa’ee maallaqaa qofa yaaduu hin qabnu, mul’ata isa guddaa ilaaluu barbaachisa,’’ jetti Hannaan. Galmi ishee jijjiirama fiduu dha. Kanaafi dhuunfaa dhaan dorgomuu kan barbaaddu, baasii ishees ofiin kaffaluu kan feete. Dorgomtuu dhuunfaa waan taateef odeeffannoo namoota ishee filatanii ofiin funaanuun dirqama ture. Mana mareef kan filataman namoota 12 dha. Yaadota wixinee mana marichaaf dhiyaatan irratti  tokkon tokkoo isaanii sagalee tokko kennu. Awurooraa keessa lammiileen Itoophiyaa baayyee jiraatu jetti Hannaan. Sagaleen bu’aa filannoo murteessus harkuma hawaasa kanarra jira jetti. ‘’Hawaasni keenyi akka dorgomu yoo barbaadame marii keessatti hrimaachuu qaba.  Sagaleen lammiilee Itoophiyaa tolaan kan kennamu miti ergaa jedhu dabarsuun fedha,’’ jetti. Lammiileen Itoophiyaa sagalee isaanii kan kennan dorgomaa isaaniin bakka bu’uuf akka tahuufi dhimmota murteessoo tahan irratti  yaadni isaanii akka dhagahamu barbaaddi. ‘’Asittis tahe Itoophiyaatti yaadni keenyi dhagahamuu qaba. Dhimmoota murteessoo tahan irratti yeroo sagaleen kennamu barcuma duraa irra akka teenyun barbaada. Sagaleen meeshaa bittaa fi gurgurataa tahuu hin qabu,’’ jetti. ‘’Filannoof ji’a tokko qofa yeroo hafu gara dorgommii galuun warreen waggaa tokkoof duula gochaa turan yoon mo’adhe seena-qabeess taha,’’ jetti. Yeroo yunivarsiitii turte barsiisaan ishee galii dabalataa argachuuf Sanbataafi Dilbata suuqii keessa akka hojjetan yeroo barte tokko akka hin irraanfanne himti. Battalli sun hojii daldalaa irratti akka bobbaatu ishee taasise. Barbaacha jireenya fooyya’aa! Akka har’aa miiliyanara otoo hin tahiin dura baarreestaa mana bunaa tahuun hojjettee turte. Sana boodas wiirtuuwwan daldalaa kanneen akka Victory Secret jedhaman fa’i keessa qacaramtee hojjetteetti. Qarshii funaante kuustee gara daldala geejibaatti seente. Suni yaalii jalqabaa jalaa fashalaa’e dha. ‘’Kasaaraa sana amma yaadachuu hin fedhu. Daldalli geejibaa ala sadii na jalaa fashale. Doolaara kuma 20 ganna 20tti kuusatte dhabuu  yaadi egaa’’ jechuun yeroo sana ibsiti. Sana boodallee daldala baayyee eegaltee kasaarteetti. Maallqani kuuste gaafa jalaa badu, ammas deebistee yaalaa, deebistee argachaafi dhabaa dha, yeroo dargaggummaashee dabarsaa jirti. ‘’Yeroo baayyeen kufe,’’ kan jettus kanumaafi. Gaaffii yeroo kuftu eenyutu si jabeessa jedhuuf deebiinshee jala muraadha. ‘’Haadha koo’’ kan jedhu. ‘’Haati koo daldaltuu turte. Ameerikaa yeroo dhufne garuu hojii argatte. Ijoolleeshee guddisuuf jecha hojii sadii takkaatti hojjetti ture.  Yeroon kufu akkan ka’u jabina kan naa tahu haati koo daftee akka sooruma baatu barbaaduu kooti jetti. Isammoo milkeesseera,’’ jetti. Itoophiyaa yeroo dhufte  paarkiiwwan indastirii keessa namoonni hojjetan guyyaatti ‘’doolaaraan saantima 80’’ isaaniif kaffalamuun akka ishee gaddisiisee himti. Kaffaltii biyyoota Afrikaa kamirraayyuu xiqqaataa dha jetti. Rakkoo diinagdee Itoophiyaa furuufis dursa nagaan akka barbaachisu himti. Hannaan siyaasa keessatti qormaatni inni guddaa ‘’ni salphata’’ jedhanii yaaduu dha. Galtee sirrii fi odeeffannoo qabaachuu dhiisuun danqaa dha jetti. ‘’Qabeenyi koo inni guddaan namoota sirrii baruufi hariiroo koo cimsuu dha,’’ jechuun icciitii milkaa’ina ishee dubbatti. Ameerikaatti sanyiidhaan loogiin akka taasifamu himti. Haa tahu malee ‘’akka dubartii gurraattii tokkootti loogiin badaa narra gaheera hin jedhu  Ameerikaatti  dubbiin guddaan hojii keef tattaafachuu dha,’’ jetti. Amma miiliyenara taatee illee iddoo barbaadde akka geessetti hin dhagahamu. ‘’Ganama yeroon ka’u itti gaafatamummaan namoota kana hunda bulchuu narra jiraataa dubbii jedhu na naasisa. Ammallee baayyeen na hafa,’’ jetti. Hannaan teessoo mana mareef dhimmoota ittiin  dorgomtu sadii keessaa, gatii madaalawaan mana jireenyaa dhiyeessuu, daldalooti xixiqqoo baajata mootummaan federaalaa ramadeef akka argatan gochuufi eegumsa nageenya hawaasaati. Maatiishee waliin yeroo Ameerikaa yeroo galan mana kiraa gatii salphaadhaan argaman keessa jiraatu ture. Haala sanaan jiraachuun maal akka tahe ijaa beektuuf gatii gaariin mana dhiyeessuu akka qabdu amanti. ‘’Warreen misooma magaalaa irratti hojjetan baasii xiqqoodhaan mana akka dhiyeessaniifi hojimaati kuni qaama seeraa akka tahun fedha,’’ jetti. Galiin namni tokko argatuufi kiraa manaa qarshiin gaafatamu akka wal-madaaluuf hojjechuun fedhiishee isa tokko dha. ‘’Lammata immoo warreen daldala xixiqqoo qaban maallaqa mootummaa federaalaa irra argatan akkamiin akka fayyadaman hin beekan, kanaaf qarshiin otoo faayidaarra hin ooliin gara mootummaa federaalaatti deebi’a,’’ jetti kunis sirrachuu akka qabu himti. Ajandaan ishee inni sadaffaa poolisoonni humna akka malee akka hin fayyadamne ittisuu dha. Poolisiin tokko akkatti qacaramu, leenjii akkamii akka fudhatuufi akkatti namoota to’annoo jala oolchu to’achuun barbaachisaa dha jetti. Hawaasni tokko hawaasa isa biraa akka hin sodaanne gochuu barbaaddi. ‘’Rakkoon inni guddaa wal-baruu dhiisuu dha, haasa’uudhaan aadaa walii baruudha malee wal-ajjeesuu hin qaban,’’ jetti. Dhalattuun Itoophiyaa kuni dorgomtuu umriidhaan ishee xiqqoo tahuun ‘eenyummaa ishee agarsiistee,’’ mo’achuu akka feetu himti.