headline: Koronaavaayiras: Niiw Ziilaandi maalfaa haalaan raawwattee Covid-19 injifatte?
text: Uggura torbee shan booda lammiilee Ziiw Ziilaand keessatti wanti jalqabarratti sammutti dhufu buna fi nyaata saffisaan hojjatamaniidha. Suuqonni muraasni fi suuqonni nyaata namoonni gara manaa qabatanii deeman (takeaway) hojjatan deebi'anii akka banaman taasifameera. Namoonnis suuqota bunaa fi 'McDonald' fuulduratti hiriiruuf yeroo itti  hin fudhanne. "Bunni shiinii sanii dhandama gaarii qaba akkasumas miira jireenya duraatti deebi'utu natti dhagahame," jette dubartiin buna jaalattu tokko. "Nama buna danfisuu danda'u buna sii danfisuurra wanti caalu hin jiu," jette jiraattuun Aklaand Viiktooriyaa Howee. Jiraattuun Weelingtan lammii Niiw Ziilaand kan taate Dr Samaantaa Keenee akkas jette: "uggura booda nama buna sii danfisu qabaachuun dhugumatti affeerraa gaariidha." Namoota heddu kan gamachiise immoo irra deebiin banamuu 'McDonald'ti. "Yeroo ugguraa ulfaataa san booda banamuunsaa baay'ee gaariidha," jedhe Kiristoofar Biishop. Haalli Ziiw Ziilaand jiru fooyyee agarsiisus hakimni Ziiw Ziilaand tokko garuu namoonni bakka tokkotti akka hin heddummaanne akeekkachiisaniiru. "Akkuma namoonni baay'een har'a gara hojiitti deebi'aa jiran san anis buna dhugee gammadeera. Ta'us garuu kaaffeetti walitti qabamuun barbaachisaa miti. Rakkoo biyyoota biroo mudate akka nu mudatu hin barbaannu," jedhan Dr Ashilii Biloomfiild. Namoonni ammas yoo danda'an mana turanii hojjachuu danda'u yoo ta'e manuma akka turan itti himamaa jira. Hojiileen daldalaa tajaajila tutuqqiirraa bilisa ta'e kennuu danda'u yoo ta'e deebi'anii banuu danda'u. Manneen barnootaas walirraa fageenya eeggatu taanaan deebi'anii banuu danda'u. Heddumaatanii walitti qabamuu fi bakkeewwan haawaasaa akkuma cufamanitti jiru. Ziiw Ziilaand ummata miiliyoona shanitti dhiyaatu keessaa namoonni 1,124 ta'an vaayirasichaan yoo qabaman namoonni 19 du'aniiru. Lakkoofsi namoota haaraa vaayirasichaan qabamanii diigitii tokko qofaan waan ta'eef mootumaan vaayirasichi badeera jedheera. Ziiw Ziilaand vaayirasicha yeroodhaan to'achuu fi tarkaanifiwwan yeroodhaan hojiitti jijjiiruudhaan kan irra aante. Biyyattii Bitootessa 19 irraa imala guutuu addunyaa dhoorkuudhaan tarkaanfiwwan jajjaboo ta'an fudhatee jirti. Kunis dhukkubbicha biyyoota biroorraa akka hin galle taasiseera. Namoonni %33 ta'an biyyoota biroorraa kan garas imalaniidha. MM Jaasindaa Ardeern yeroo sanitti akkas jedhan: "Nu biratti namoota 102 kan qabaman, Xaaliyaanis yeroo ta'e akkas turan." "Awustiraaliyaa yoo ilaaltan namoonni haaraa qabaman lama sadaffaan kan biyyoota biroorraa dhufedha," jedhan Pirof Sanjaayaa Seenaanyakee Yuunivarsiitii Biyyaalessaa Awustiraaliaarraa. "Kanaafuu daangaa cufun baay'ee murteessaa ture." Ibsi Bitootessa 21 irratti biyyattiin uggura biyyaaleessaa kan labsitee fi namoonni qabamuusaanii kan ibsu ture. Waajjiraaleen, manneen barnootaa fi bakkeewwan namoonni walitti qabamanii fi ijoolleen itti taphatan cufamanii turan. Manneen dhugaatii fi nyaataa dabalatee cufamanii turan. Ministirri Fayyaa akka jedhetti namni nama vaayirasichaan qabame waliin %80 tuttuqqii qabu bu'aan qorannoosaa sa'aatii 48 keessatti ni beeksifama. Kana jechuun namoonni kunneen adda of baasanii boodarra qoratamu jechuudha. Qondaltonni akka jedhanitti guyyatti namoonni 8,000 ta'an ni qoratamu. Namoonni namoota waliin tuttuqqii uumaman yaadannoo akka qabatan ni jajjabeefamu. Lammiileen biyyattii miseensota maatiisaanii waliin akka turan gorfamaniiru. Qondaltonni akka jedhanitti namoonni miseensota maatiisaaniin ala waliin akka wal hin geenye jedhaniiru - isaanis namoota biroo waliin meetira 2 akka walirraa fagaatan gaafataniiru. Ergaa hawaasaa Mootummaan yeroo rakkoo kanatti ergaa dabarseef galatoonfatameera. Adde Ardeeraan fi Dr Biloomfiilidis addatti galataoonfatamaniiru. "Ergan MM tasgabbiidhaan nuuf dabarsan kan nu tasgabbeessee jedhee yaada," Dr Seenaanayakee. Ta'us garuu seera jarjaraan laaffifame kanarratti akeekkachiiseera. Namoonni ammas "of eeggannoo" taasisuu qabu. "Dhoorkaa kana osoo suuta suutaa haala jiru ilaalaa kaafamee wayya jedhee yaada," jedhu.