headline: Afrika ntikirangwamwo indwara y'ubukangwe/imbasa
text: Umurwi ujejwe ivyemezo mu karere ka Afrika (Africa Regional Certification Commission) watangaje ko indwara y'ubukangwe (indwara y'imbasa mu kinyarwanda) muri Afrika itakiri ikibazo. Indwara y'ubukangwe (polio mu gifaransa no mu congereza) ifata cane cane abana bari munsi y'imyaka itanu, ikanatera ubumuga. Irashobora no kwica mu gihe imitsi y'ihemero yafashwe n'ubwo bumuga. Iyi ndwara nta muti wayo uriho, ariko urucanco ruhabwa abana rubatuma bakingirwa ubuzima bwabo bwose. Iyi ndwara isigaye gusa mu bihugu vya Afuganistani na Pakistani. Nijeriya nico gihugu ca nyuma catangajwe ko ciganzuye ubukangwe ku mugabane wa Afrika, aho mu myaka idashika cumi carangamwo abarwayi barenga igice c'abarwaye iyo ndwara kw'isi yose. Ubukangwe ni indwara iterwa n'umugera (polio) wanduzwa hagati y'umuntu n'uwundi, akenshi biciye mu mazi mabi. Ni indwara itera ubumuga bitumwe n'uko ubwonko bwafashwe. Ibice birenga 95% vy'abanyafrika bose barakingiwe iyi ndwara. Iyi yari imwe mu ntumbero nyamukuru y'umurwi ujejwe ivyemezo muri Afrika kugira ngo ushobore gutangaza ko muri Afrika ata bukangwe bukiharangwa. Mu gihe iyo ndwara itagira umuti, urucanco rwakozwe mu 1952 na muganga Jonas Salk rwatanze icizere kinini ko abana bashobora gukingirwa iyi ndwara. Mu 1961, Albert Sabin yarongoye isekeza ryo gucandaga hakoreshejwe urucanco rwo kunywa rwari rusanzwe rukoreshwa mu bikorwa vyo gucandaga kw'isi yose. Mu 1996 ubukangwe bwamugaje abana barenga 75.000 ku mugabane wose - aho ibihugu vyose vyahuye n'aka kaga. Muri uwo mwaka, niho Nelson Mandela yaca atanguza isekeza yise "Kick Polio Out of Africa" (Dutuze ubukangwe muri Afrika), umugambi wegeranije abakozi bo mugisata c'ubuvuzi baharurwa muri za miliyoni  bategetswe guca kuri buri gatumba bacandaga. Kuva mu 1996, amamiriyairidi y'incanco yaratanzwe, bituma abantu bashika umuliyoni 1.8 bofashwe n'ubukangwe batandura. Ibibazo vyabaye mu burere bumwe bumwe bugoye gushikamwo muri iryo sekeza ryo gucandaga. Nijeriya nico gihugu ca nyuma caranzwemwo ubukangwe mu 2016 - mu ntara ya Borno isanzwe ari ikiririmbiro ry'umurwi Boko Haram. Ico gihe hari haciye imyaka ibiri iyo ndwara itavugwa mu gihugu cose. Imbere y'aho, iyo ndwara yari yabonetse mu ntara ya Puntland muri Somalia mu 2014. Ibihuha kandi vyavugwa ku bijanye n'urucanco vyatumye utwigoro two gukinga iyi ndwara tugenda ku muvuduko muto. Akarorero ni mu ntara ya Kano no mu zindi ntara zimwe zimwe zo mu buraruko bwa Nijeriya nyene, aho mu 2003 abategetsi b'idini rya Isilamu babwira abantu ko urwo rucanco rwarimwo imiti itera ubugumba, bakavuga ko wari umugambi w'abanyamerika wo gutera ubugumba abagore b'aba isilamu. Umwaka wakurikiye iryo sekeza ryarabandanije, ariko ivyo bihuha bigumaho. Mu 2013, abakozi batanu b'abagore bakora muri iryo sekeza barishwe n'umurwi Boko Haram ubasanze ku kigo bakorerako. Vyafashe imyaka irenga mirongo kugira ngo iyi ndwara irwanywe kubera ibihuha vyavugwa kuri uru rucanco. Indwara y'ubukangwe ifata cane cane abana bari munsi y'imyaka itanu. Mu bimenyetso vyayo harimwo ubushuhe, kumeneka umutwe, uburuhe, kudahwa, kuremerwa izosi no kubabara mu ngingo. Ifata kandi ubwonko bigatuma mu masaha make gusa uwuyanduye amugara. Umwe kuri 200 baramugara ubutakivayo. Muri abo bamaze kumugara, ibice 5% gushika kuri 10% barashobora gupfa iyo imitsi ibatuma bahema yafashwe. Indwara y'ubukangwe irashobora kwinjira mu gihugu idasanzwe ivugwamwo ivuye hanze, kandi igashobora gukwirakwira ku muvuduko munini cane mu bantu batacandazwe. Ibi vyarabaye muri Angola yari yashoboye kuyirandurana n'imizi mu 2001 n'aho hari haciye imyaka n'iyindi iri mu ntambara. Iki gihugu caramaze imyaka ine yose iyi ndwara itavugwamwo gushika mu 2005 aho hasubiye kuboneka abayanduye, bikavugwa ko yari yavuye hanze. Ishirahamwe rijejwe amagara y'abantu kw'isi, OMS/WHO, ritera akamo ko utwigoro two gucandaga tubandanya kandi abantu bakama barikanuye, kugira ngo ntihagire abana basubira kumugara muri kazoza.