Dengue fever, Malaria na ọrịa ndị anwụnta na-ebute nakwa etu ị ga-esi gbochie ọtịta ya
Ọtụtụ ndị na-akpọ "anwụnta, anwụnta", mana mmadụ ole ma na ọ bụghị naanị otu ụdịrị anwụnta dị? BBC Igbo chọrọ ịkọwara gị maka anwụnta, ọrịa ọ na-ebute na etu ị ga-esi gbochie ya. Ụbọchị 20 nke ọnwa Ọgọstụ kwa afọ ọbụla, bụ ụbọchị e kewapụtara maka icheta ụbọchị achọpụtara na ọ bụ anwụnta nke nwaanyị na-ebute ọrịa ịba. E nwere ọtụtụ anwụnta n'ụwa, karịrị nde, mana naanị ụfọdụ bụ ihe ndị mmadụ ma maka ya. Ọ dị ụzọ abụọ 1) Anopheles balabacensis na 2) Anopheles gambiae. Ọ bụ nke nwaanyị anwụnta Anopheles a na-ebute ọrịa ịba. Ịba bụ otu ọrịa anwụnta na-atanye mmadụ nke nwere ike igbu mmadụ. Ịba na-anyụkarị ndị mmadụ anya na mpaghara gụnyere Afrịka, Asia, ụfọdụ mpaghara Dominican republic na Haiti, Amerịkas nakwa Pacific Island. E nwere ọgwụ ụfọdụ e ji agwọ ọrịa ịba. Dengue bụ ọrịa anwụnta nke Aedes na-ebute, ọ na-efesa dịka nje mana ọ naghị esi na mmadụ fere na mmadụ. Ọ bụ ndị bi na mpaghara Asia, ụfọdụ mpaghara Afrịka, ụfọdụ mpaghara India, Amerịkas maọbụ Caribbean na-ebutekarị ya bụ ọrịa. Dịka e si chọpụta, ya bụ ọrịa anaghị emesikarị ike, ọ naghị anọfekarị otu izu tupu onye bu ya agbakee, mana ụfọdụ oge o nwere ike itinye ụfọdụ n'ihe ize ndụ na ndị ọ na-emesi ike. Enweghi ọgwụgwọ kpọmkwem a ma e ji agwọ ọrịa dengue, maọbụ ọgwụ mgbochi ya, ya mere e ji adụ ọdụ ka ị gbaa mbọ hụ na anwụnta ataghị gị ma ị gaa ebe ụdịrị ọrịa a dị. Nke a na-esikarị n'anwụnta a na-ahụ n'ụfọdụ mpaghara ụwa gụnyere Saụt na Sentral Amerịka, Carribean, Pacific islands, ụfọdụ mpaghara Afrịka na Asia. Ihe dị ka mba UK enweghi ụdịrị anwụnta ahụ na-atanye mmadụ ọrịa Zika. Ị nwere ike ibute ọrịa Zika ma anwụnta bu ya taa gị. A gụrụ gụrụ, mmadụ nwekwara ike isi n'aka onye nwe ọrịa a bute ya site n'akwamiko. O nwekwara ike isi na nne fere nwa nọ ya n'afọ ma nye nwa ahụ ọrịa ụbụrụ maọbụ mee ka isi nwa ahụ pee oke mpe nke a kpọrọ 'microcephaly' na Bekee. Ọ bụghị oge niile ka ọrịa Zika na-egosi n'ahụ onye bu ya. Ịba ọcha n'anya na-esi n'ụdịrị anwụnta a na-ahụ na mpaghara Afrịka, Saụt na Sentral Amerịka nakwa Trinidad dị na Caribbean. E nwere ọgwụ mgbochi a na-agba ma ọ bụrụ na ị na-aga ebe e nwere nje a. 1) Itinye neetị (akwa mgbochi): Ngalaba na-ahụ maka ahụike na mbaụwa a kpọrọ 'World Health Organisation - WHO' na-eke neetị aghara aghara iji nyere aka gbochie anwụ nta. Nke a so n'usoro e si achụ anwụnta na-anaghị eri oke ego, ma gharakwa imebi ihu igwe a kpọrọ 'ozone layer'. 2) Ịgba ọgwụ kemịkal: Nke a bụ usoro Bekee kpọrọ 'fumigation', nke bụ etu e si achụpụ ma gbuo ọtụtụ anwụnta site n'ịgba kemịkal ebe ha nọ. Nke a na-enye aka igbu anwụnta ndị na-anọ n'ime ọwara mmiri adịghị ọcha nakwa n'ime nkọrọ dị aṅa. 3) Na-eyichi ahụ: Yiri uwe na-ekpuchi aka na ụkwụ gị ma ọ bụrụ na ị nọrọ n'ogige ebe anwụnta na-ata. 4) Na-ete nchụ anwụ n'ahụ: Bekee na-akpọ ya 'insect repellent', ị nwere ike ite nke na-anaghị emebi ahụ ma na-achụkwa anwụnta, n'ahụ gị. Akụkọ ga-amasị gị: Ihe nkiri a ga-amasị gị: