Gingivitis, periodontitis na ọrịa ndị ọzọ ga-etinyenwu ọnụ gị na nsogbu
E nwere ike a jụọ gị ọrịa ndị ị ma na-enye nsogbu n'ọnụ mmadụ i kwuo; ọnụ isi, eze ure nakwa eze mgbu, mana ị ma na ọrịa eze nwere ike igbu gị? Ndị ọkachamara n'ihe gbasara eze, ọrịa na-eso eze na nlekọta ya, na-akọwa na ọ bụghị naanị ihicha eze gị n'ụtụtụ ga-egbochi ụfọdụ ọrịa na-eme n'eze mmadụ. Dọkịta na-ahụ maka eze gwara BBC Igbo na ụfọdụ mmadụ esila n'ọrịa eze laa mmụọ, mana anyị ga-akọwara gị etu nke a si eme. Ị na-ata atụ n'ụtụtụ mana ọ bụ naanị ebe ahụ ka ihe gbasara idebe ọnụ gị ọcha biri? Dkt Olakunle Ogunbayo bụ dọkịta eze kwuru sị na o bighi naanị n'ịta atụ n'ụtụtụ; ihe ndị ị na-etinye n'ọnụ gị na-eso eme ka ị mara ma eze ọ ga-ere gị maọbụ ọ gaghị ere gị. Ọ gara n'ihu kpọpụta ọrịa ndị nwereike imekpa eze gị ahụ nakwa etu ị ga-ezi echekwa eze gị. Lee ọrịa ndị ahụ nwereike ịkpa mkpamkpa n'ime ọnụ gị, ọkachasị n'eze gị: 1) Eze kpọpuru akpọpu/eze ure (Cavities/dental caries): Ị ma ihe ahụ na-acha ọcha na-adị n'eze gị tupu ị saa ọnụ n'ụtụtụ? Ọ bụkwa ya bụ "plaque" a na-ekwu okwu ya. Mana mgbe ọ na-abụ nsogbu bụ mgbe ụfọdụ ndị mmadụ na-anaghị asa eze ha hapụrụ ya ka ọ tọkịrị n'eze ha, kpọọ nkụ ebe ahụ dịka foto a na-egosi n'ala. Eze mkpọpu na-esikarị n'ebe nke a kpọrọ "plaque" bụ ihe ahụ na-acha ọcha na-anyado n'eze na-amụkọ n'eze onye anaghị ata atụ ọfụma, nri fanyere n'eze, asọmmiri nakwa nje bakteria. Bakteria a na-amụpụta asidi dịka ọ na-erikwa nri ị na-etinye n'ọnụ. Nke a na-eme ka eze gharazie isi ike etu o kwesịrị. Nke a na-emekwa ka ya bụ bakteria na-abanye n'ime ime eze, mee ka okpuru eze ebe a na-akpọ "pulp" na Bekee ghere oghe. Eze ghere oghe butezie ọrịa, eze ahụ anwụọ. Ihe ọzọ na-ebute mkpọpu eze a nke na-ebutekwa eze mgbu bụ ịṅụfe mmanya maọbụ nri ndị nwere shuga oke. Mana ị ga-egbochinwu eze gị inwe mkpọpu ma ọ bụrụ na ị na-asa eze gị kwa mgbe kwa mgbe n'ihi na ọ ga-ewepụ "plaque" a na-amụkọ n'eze, nakwa site n'igakwuru ndị dọkịta eze bụ ndị ga-ewepụnwu plaque ahụ. "Ludwig's Angina" bụ ọrịa eze nwereike ibute ọnwụ gị ma ị na-akpachaghị anya. Ọrịa a bụ ọrịa na-eme n'ala ọnụ mmadụ, n'okpuru ire nke nwereike ibute ihe a kpọrọ "tooth abscess" bụ mgbe abụ banyere n'ime eze mmadụ. O nwekwara ike ịbanye n'ime akụkụ ọnụ ndị ọzọ ọkachasị ma mmadụ nwee ọnya n'ọnụ. Ihe ndị ọzọ na-egosi na mmadụ nwere nsogbu a gụnyere ọzịza ire, olu mgbu na ntị mgbu, ilo ihe nakwa ikwu okwu nwereike ịra ahụ, nakwa mgbe iku ume rawara ahụ ụfọdụ oge. Ọzọ bụkwa na ọ na-ebute ahụ ọkụ, mgbagwoju anya nakwa ike ọgwụgwụ. Gịnị na-ebute ọrịa a? Elekọtaghị eze gị ọfụma, ọnya n'ime ọnụ nakwa ụfọdụ oge ọ bụrụ na efopughi gị eze ọfụma. Gbara gakwuru dọkịta eze ma dịrị ihe a mewe gị, makana o nwereike ibute ọnwụ. 3) Ọzịza ukwu eze (Gingivitis): Ọrịa a na-emekarị ndị okenye karịa ụmụaka. Ọ na-abịa mgbe bakteria na-eri n'ọnụ mmadụ mụkọrọ n'ukwu eze mmadụ, nke na-eme ka plaque (nke a na-akpọkwa "tartar" maọbụ "calculus") ahụ na-amụkọ n'eze mmadụ sie ike. Nke a na-amụkọ ma na-agbasa oghere dị n'etiti eze, ma bute ọzịza ukwu eze. Ụfọdụ ọgwụ mmadụ na-aṅụ nwekwara ike ibute ọrịa eze a. Ihe ndị na-egosikarị na mmadụ nwere nsogbu a karịa na ukwu eze onye ahụ zara aza gụnyere na ukwu eze ahụ ga na-agba ọbara ma ọ na-echi eze ya, o nwereike inwe eze mgbu, ọnụ ya ga na-esikwa isi. Ọ bụkwa ọzịza ukwu eze a na-agwọghị agwọ na-ebu ụzọ egosi na mmadụ enweela nsogbu a kpọrọ "periodontitis", nke nwereike ibute mmebisi ihe ndị na-ejide eze mmadụ nakwa mee ka eze na-adapụsị. Ukwu eze gị na-aza aza gbaa mbọ gakwuru ndị dọkịta eze ka ha lee ya anya. Dkt Ogunbayo kwuru na e nwereike isi n'eze mmadụ mara ma o nwere ụfọdụ ọrịa gụnyere ọrịa shuga (diabetes) nakwa nkwụsị ịhụ nsọ na nwaanyị (menopause). 4) Periodontitis: Ọrịa a na-esi na ọzịza ukwu eze a na-agwọghị agwọ malite, nke bụ na elekọtaghị eze ọfụma na-ebute ọrịa a. Bakteria na-ebute ozịza ukwu eze, na-ebute periodontitis a bụ mgbe uru anụ na ọkpụkpụ na-ejide eze malitere iri mperi. Periodontitis na-akpa mkpamkpa, ọ na-eme ka oghere dịchaa n'etiti eze nakwa n'ukwu eze dịka foto a dị n'elu. N'afọ 2019 ka ndị ọkammụta sayensị chọpụtakwara na ọrịa a nwereike ibute ọrịa nchefu ihe a na-akpọ "Alzheimer's" na Bekee. A na-eche na ọ na-egosikwa na mmadụ nwere ọrịa ogbu na nkwonkwo a na-akpọ "Arthritis" na Bekee. 5) Ọnụ isi (halitosis): A ka kwesịrị ịkọwara gị nke a? Ọnụ isi bụ mgbe ajọ isi si mmadụ n'ọnụ na-ekuputa ma o meghee ọnụ. Ụfọdụ oge ọ na-abụ n'ihi elekọtaghị eze nakwa ọnụ ọfụma na-ebute ya, mana ọnọdụ ahụike mmadụ na-ebutekwa ya. Elekọtaghị eze dịka mgbe mmadụ akpachapụghị ihe kpafanyere ya n'eze, bakteria bịazie tinye aka gbarichaa ya, onye ahụ abanye na nsogbu a. Ihe ndị ọzọ na-ebute ya bụ ise anwụrụ, ọnụ asọmmiri kọrọ (dịka mgbe mmadụ anaghị emepụta asọmmiri etu o kwesịrị nakwa ụfọdụ ndị na-eghewe ọnụ oghe arahụ ụra) nakwa ụfọdụ ọgwụ mmadụ na-aṅụ maka ọrịa ndị gụnyere ọbara mgbalieleu nakwa ọrịa mammịrị. Igbochi ya, ị ga na-asacha nakwa na-aghụchasị eze gị ma ị gụrụ gụrụ. Ị ga-agakwurukwa dọkịta eze. 6) Eze iju mmadu n'ọnụ (hyperdontia): Nke a bụ mgbe eze juru mmadụ n'ọnụ, ụfọdụ na-eto ma n'ukwu eze ebe eze ekwesịghị ito. A na-ejikarị ihe nnyocha X-ray achọta ya. Ụfọdụ na-eto n'azụ eze 32 ahụ na-adị onye toro eto n'ọnụ, bụrụzịa ihe a na-akpọ 'eze ịyaramịya'. Ọnọdụ a anaghị afụkarị ụfụ, mana ụfọdụ oge ọ na-eme ka ukwu eze gị zaa aza, nakwa mee ka eze gị ndị nke nọ ọfụma gbagọo agbagọ. Amachaghị ihe na-ebute ya, mana a na-eche na ụfọdụ ọrịa na-esi n'agbụrụ efe mmadụ gụnyere "Gardner's syndrome", "Ehlers-Danlos syndrome" na ndị ọzọ. Anaghị agwọkarị ya, mana ọ bụrụ na ọ na-enye onye nwe ya nsogbu dịka ma ọ na-ata ihe maọbụ n'ịta atụ, ndị dọkịta na-ewepụ ya. 7) Eze ịkọ mmadụ n'ọnụ (Hypodontia) bụ ndịiche "hyperdontia": "Hypodontia" bụ mgbeeze karịrị isii bụ nke na-ekwesịghị ịdapụ adịghị n'ọnụ mmadụ. Nke a dịkwa iche na mgbe eze mmadụ ezughi ezu n'ihi na ọ merụrụ ahụ maọbụ na o nwere nsogbu eze. Gịnị na-ebute ya? Ọ na-esikarị n'agbụrụ. Etu e si agwọ ya? Ndị dọkịta eze na-ejikarị ihe ha na-akpọ akwa (dental bridge) ejide eze arụrụ arụ ka ọ ghara ịmịchapụta. Ha na-ejikwa nke a kpọrọ "dentures" bụ eze arụrụ arụ, etichi eze ndị ahụ nakwa "dental implants" bụ nke yiri ezigbo eze mmadụ a na-esi n'ukwu eze etinye. Ọrịa ndị ọzọ na-enye nsogbu n'ọnụ gụnyere nke a na-akpọ "Oral psoriasis" nakwa "Oral cancer". Nke a bụ mgbe ọnya na-agbakasị mmadụ n'ọnụ. Ị nwereike isi n'ụzọ ndị a lekọta eze gị: