headline: Hakayindee Hichilemaa: ‘Tikee horii’ Zambiyaa pirezidantii ta’an
text: Hakayindee Hichilemaa yeroo shan yaalanii irra aanuu dhabaniis, dorgommi filannoo ja’affaan garuu pirezdaantii Zambiyaa ta’uun injifataniiru. Hichilemaa morkataa isaanii Pirezidant Edgaar Lunguu kan injifatan sagalee miiliyoona tokko oliin caaluuni. Garuu pirezdantiin haaraa kun eenyu? Kufaatii waggootii hedduu booda maliif milkaa'an? Hichilemaa ganna 59, yeroo of ibsan, dureessota Zambiyaa keessaa isa tokko ta’uun dura, “tiksee”, maatii isaaniif loon tiksaa akka turan himu. Pirezidaantummaaf kan filatamaniifi hogganaa paartii UPND kan ta’an Hichilemaan maqaa masoo HH jedhamuun beekamu. Maatii harka qalleeyyii keessatti dhalatanis, boodarra carraa barnoota bilisaa Yunivarsitii Zambiyaatti argatanii  achumaan UK Yunivarsitii Barmingahaamitti digirii MBA'n xumurani. Daldala, ijaarsa manneeni, turizimii, eegumsa fayyaa fi biroo irratti hojjachuun qabeenya guddaa horatan. Jireenya isaanii fakkeenya lamaan himuun qalbii filattootaa hawwate. Jalqaba akkatti diinagdeen biyya tokko socho'u baruuf biyyattiin daldalaa bu’aa qabeessaan buluu akka qabdu filattoota isaanitti himan. Lammata ilma qonnaan bulaa ta'u himuun biyyattii biyya oomishni hedduu keessatti argamu akka godhan dubbachuun qalbii qonnaan bultootaa hawwatan. Garuu milkaa’ina isaaniif ga’ee guddaa kan qabu dandeetti Hichelmaan dargaggoota waliin hariiroo uumuu irratti qaban ta’uu mala. Lammiilee Zambiyaa miiliyoona torba filannoo irratti sagalee kennuuf galmaa'an keessaa harki walakkaa ol namoota umurii ganna 35 gadi ta’anidha. Shanan isaani keessa tokko namoota hojii hin qabnedha. Paartiin biyya bulchaa ture Patriotic Front (PF) aangoo kan qabate bara 2011'tti waadaa “qaraxa xiqqaa, ummataaf maallaqa dabalataa fi hojii dabalataa” jedhuun ture. Garuu waadaa isaa dargaggoota hedduuf waan hin eegneef, isaanis miiliyoonaan deeggarsa Hichilemaaf ba’ani. Dargaggoota waliin malootni inni ittiin hariiroo uuman tokko miidiya hawaasummaa fayyadamuuni. Hichilemaan filattoota waliin hariiroo uumuuf miidiyaalee akka Facebook fi Twitter yeroo fayyadaman kun filannoo isa jalqbaa miti, dhiyeenya garuu mala isaa fooyyeessaniiru. Waggaa darbe viidiyoo mataduree “seenaa namoota pirofeshinaalaa lama..” jedhu gadhiisan. Viidiyoon kun Hichilemaa akka daldalaa haxxee ta’eetti, Lunguu [pirezidanticha] ammo akka nama maallaqa isaanii hunda dhugaatii fi shubbisaan fixeetti agariisse. Viidyoon kun “isa kamtu irra beekaadha?” gaaffii jedhu gaafata. Hichilemaan darbee darbee miidiyaa hawaasummaa irratti wantoota siyaasa waliin hariiroo hin qabne kan akka kubbaa miilaa irratti yaada isaa ni kennu, kun filattoota waliin hariiroo akka uuman fayyadeeraani. Lunguun mala wal fakkaata kana yaalanii turan garuu wanta dirqisiifamanii godhan fakkaatu. Hichilemaan takka takka haasaa dargaggoota biratti barame ni fayyadama. Kun bu’aa qabeessa ta’uu eegale. Hichilemaan hojii siyaasaa isaa keessatti nama abdii hin kuttanne akka ta’an agarsiisaniiru. Yeroo shan filannoo irratti injifatamuu isaanii dabalatee, siyaasa keessa galuu isaanii booda yeroo 15 akka hidhamanii turan irra deddeebiin ni haasa'u. Bara 2016tti konkolaataa pirezidantiif karaa waan hin kennineef himata biyya ganuun himatamanii to’annoo jala oolan. Mana hidhaa eegumsaa olaanaa keessa ji’a afuriif erga turanii booda bilisaan gadhiifaman. Haasaa injifannoo isaanii booda taasisaniin “hin yaadda’iin, homaa hin taatu, miidhaan sirra ga’uu ykn gaasii nama boochisuu kan sitti dhukaasu hin jiru,” jedhaniiru. Kana dura akka hogganaa mormituutti midhaan akkanaa isaanirra gahee ture. Hichilemaan dafanii hojiitti seenuu barbaadaniiru. Biyyattiitti hojii dhabeessummaa dabalatee jireenyi hedduu qaalii ta’aa jira. Liqaan dolaaraa biiliyoona 12 irra jira. Waggaa darbe Zaambiyaan dhala liqii kaffaluu dadhabuun biyya Afrikaa jalqabaa yeroo weerara koronaavaayirasii liqiirratti hirkatte taate. Liqii kaaniis kaffaluuf rakkataa jirti. Beekkamtiin Hichilemaa amma qaban, yoo rakkoo biyyattiin qabdu furuu yoo hin eegalu ta’e, ariitiin kufaa ademuu malu.