headline: Fayyaa: Namoonni sijaaraa xuuxanis, jalqabanii addaan kutanis 'rakkoo cimaa' keessa jiraatu
text: Namoonni sijaaraa xuuxanis ta'e kanneen jalqabanii addaan kutan namoota sijaaraa xuxanii hinbeekneen walbiratti yoo ilalaman 'rakkoo cimaa' keessa kan jiraatan ta'uu qorannoon tokko beeksiise. Qorannoon kunis namoota kuma 220 irratti kan gaggeefame yoo ta'u, qorattoonni akka jedhanitti sababiin rakkoo cimaa isaan mudatu maal akka ta'ee adda hin baafne jedheera. Haata'u malee,  sijaaraa xuxuun qaama namaa irratti jijjirama dhaabbataa geessisa jechuun ibseera. Gareen farra sijaaraa ammoo kun maal nama dinqa jechuun argannoo qorannichaa akka dhimma guddaatti ilaalamuu hin qabaatu jechuun qeequ. Qorattoonni kunneenis ragaa bara 2009 irraa hanga bara 2013'tti walitti qabame bu'uura taasifachuun qorannicha gaggeessan. Qorattoonniis kannen xuuxanii dhaaban, kanneen guyyaatti ala tokko xuuxan ykn kanneen ammas xuuxaa jiran jechuun adda qoodaniiru. Namoonni qorannoon irratti gaggeeffame kunneenis dhukkubbiifi rakkina hangam akka itti dhagahamu gaafatamanii, dhukkubbii isaanitti dhagahmu sadarkaa 0-10tti qoodaniiru. Kanan jechuunis akkuma lakkoofsi kennamuuf ol ka'uun rakkinni fayyaa nammoonni kunneen keessatti argaman cimaa adeema jechuudha. Namoonni amma sijaaraa xuuxan ykn kanneen xuuxaa turan isaan xuuxanii hin beekneen waliin wal biratti yoo ilaalaman, qabxiin isaanii olaanaa ta'u qoannichi ibseera. ''Bu'aan qorannoo keenyaa inni guddaan namoonni sijaaraa xuuxuu dhaaban erga dhiisanii boodallee dhukkubbiin itti dhagahamuu baruu kenyadha,'' jetti Dr Olgaa Parsekii BBC'n. Dr Parsekiin itti dabaluun, argannoowwan isaanii hunda caalaa kan isaan dinqisiisee namoonni akka rakkinni fayyaa cimaan itti dhagahamu adda baafamanis, dargaggoota umuriin isaanii waggaa 16-34 jidduutti argamudha jedhaniiru. Qorannoon  kunis dhukkubbii kanaaf sababii qabatamaa kaa'u baatulleen waan ta'uu malu jechuun shakkee tarreesseera. Kanneen keessaa tokkooffaan kemikaalli taamboo keessatti argamu miidhaa seelii dhaabbataa waan qaqabsiisuuf ta'uu mala jedheera. Kan biraa ammoo, siijaaraa xuuxuun hormoonii qaama namaa irratti miidhaa dhaabbataa qaqabsiisuu waan danda'eef jedheera. Sijaaraa xuuxuun kaansarii sombaatiif mada ta'uu kan mirkannaa'ee bara 1950 keessa yoo ta'u, qorannoowwan isaan booda taasifamaniin wallaansa namoonni xuuxan argatan bu'aa qabeessa hin taane akka gumaachu mirkanneesseera. Kanneen siijjaaraa xuuxaniis kaansarii, onnee, qaama argansuu, rakkina dhaggeettiis ta'e kan sukkaaraa yoo isaan mudate wallaanamanii fayyuuf rakkina olaanaatu mudata. Akkasumas namoonni sijjaaraa xuuxan erga wallansa baqaqsanii bayyanachuuf yeroo dheeraa akka itti fudhatu kaa'eera qorannichi.