headline: Koroonaavaayiras: Himannaan Tiraamp WHO irratti kaasan sirruma turee?
text: Pirezidantin Ameerikaa Donaald Tiraamp vaayirasii Chaayinaa keessa mul’ate sirriitti hin to’anne akkasumas gad qabeera jechuun Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) himatu. Kanaanis, bajata Ameerikaan dhaabbatichaaf kennitu akka dhaabuf jedhan himan. Hayyuun ‘London's School of Hygiene and Tropical Medicine’ irraa dubbifne Pitar Piyoot kuni ‘hamaafi ofitti butanii yaadudha’ jedhaniiru. Garuu, yaadni Tiraamp waa’ee dhabbata Fayyaa Addunyaa himan qabatamaadhaa? Dhaabbatichi fayyaa hawaasa addunyaa eeguuf dura-aantummaan qaama Dhaabbata Biyyoota Gamtoomanii ta’e bara 1948 hundaa’e. Duulaa talaallii qopheessuu, weerara dhukkubaaf deebii kennuu akkasumas biyyoonni fayyaa ummata isaanii akka eeganiifis deeggarsa ni taasisa. Baasii biyyoonni baasaniin akkasumas deegarsa miseensota dhaabbatichaa 194 irraa kennamun socho’a. Kanneen keessaa Ameerikaan biyya qarshii hedduun dhaabbaticha gargaarun beekamtudha. Pirezidant Tiraamp Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) isa Chaayinaan vaayirasichi namaa namatti darbuu isaaf ragaan hin jiru jette akkanumaan fudhate. Gaafachuu qaba ture jedhu. Chaayinaan jalqaba Mudde bultii 31 ‘’dhukkubni daranyoo sombaa fakkaatuufi maddi isaa hin beekamne,’’ mul’ateera jechuun Dhaabbata Fayyaa Addunyaatti gabaafte. Dhaabbatichis Amajjii bultii 05 ragaan Chaayinaarraa arganne namaa namatti hin dabarsu jedha jechuun ibse. Yaaduma kanas Amajjii bultii 14 tiwiitara gubbaa gadhiise. Gaafuma sana garuu komishiniin Fayyaa Wuhan carraan xiqqaa namaa namatti darbuu ni jira jechuun ibse. Yeroo walfakkaataa kanas  ibsa biraan Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa vaayirasichi namaa namatti darbu akka danda’u ibsuun ergaa dabarse. Kanas, vaayirasii ‘Sars’ jedhamee beekamuun wal bira qabee ibse. Gaafa Amajjii bultii 22, erga gara Chaayinaa namoota ergee booda, magaalaa Wuhaanitti namaa namatti darbuu isaa ifa gochuun dubbate. Haa ta’u malee, gareen ekispartoota idil-addunyaa hanga torban lammataa baatii Guraandhalaatti Chaayinaa hin daawwanne ture. Boodarra, xumura baatii Amajjii Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa ‘’iftoomina’’ akkasumas carraaqqii vaayirasicha to’achuf Chaayinaan taasiste dinqisiifate. Obbo Tiraamp ‘‘vaayirasichi namarraa namatti akka darbu odeeffannoon amanamaa,’’ Taayiwaan WHO’tti ergite ni jira jedhan. Akkuma vaayirasichi tatamsa’en saayintistoonni Taayiwaan Wuhaan yersoosuma ture kan daawwatan. Haa ta’u malee, ragaan hanga ammaa bahe wanti Taayiwaan WHO’tti ergite namaa namatti darbuu isaa hin agarsiisu. Taayiwaan UN’n beekkamtii waan hin arganneef miseensa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa miti. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa odeeffannoo hunduu eksipartoota fayyaa Taayiwaanif qoodaa akka turan ibseera. Garuu, baatii darbe qondaalli olaanaa dhaabbatichaa hojii Taayiwaan vaayirasicha ittisuuf dalagaa turterratti mari’achuu didan. Kanaanis, dhaabbatichi dhiibbaan Chaayinaa irra gahaa jira jedhamee himatame. Dhaabbatichi Chaayinaa waan ajaa’ibsiifateef qeeqni ijaaru irratti ka’un sirriidha. Daabbatichi ija shakkiin haalicha hubachuu qaba ture jedhu ekispartiin fayyaa hawaasaa Laawirans Gostin. Dabalanis, yaadni Pirezidant Tiraamp dadhabina vaayirasicha ittisuuf qophii Ameerikaan dhabde gara kaanitti qajeelchuuf yaalii taasifamedha jechuun himan. Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa deebii Pirezidant Tiraampiif kenneen waan dalage keessa deebi’e akka ilaalu ibseera. Dhaabbatichi dafee Chaayinaa gaarii dalagde jechuun inni ibse qeeqamus Pirezidant Tiraamp mataan isaanii Chaayinaa leellisuun fuula tiwitara isaanii irratti Amajjii 24 barreessanii turani. Dhugaan jiru qondaaltonni Chaayinaa jalqabarratti waan magaalaa Wuhaan keessa dhalate dhoksuuf yaalaa turan. Kanneen waa’ee vaayirasichaa dubbatanis doorsisaa turan. Dhabbanni Fayyaa Addunyaa ‘’imala dhorkuun hin barbaachisu’’ jechuun imalaa Chaayinaafi kaanii gara US taasifamu dhorkun sirrii miti jedheera jedhan Pirezidant Tiraamp. Haa ta’u malee, dhaabbatichi kallattiin adeemsa US hin qeeqne. Imala dhorkuunis aangoo mootummoota biyyoota bulchaniiti malee kan dhaabbatichaa miti. Garuu, gorsa Amajjii bultii 10 barreesseen imala idil-addunyaa dhorkuun hin barbaachisu jedheera. Xumura baatii Amajjii rakkoo fayyaa hawaasaa xiyyeeffannoo atattamaa barbaadu jedhee gaafa labsees yaada kana deebisee ibse. Yaadni dhaabbatichaa yeroo akanaa daangaa cufuun namuu karaa seeraan alaa akka imalu gochuun dhukkubicha tatamsaasa kan jedhudha. Obbo Tiraamp lammiilee biyya alaa Chaayinaa turan akka lafa Ameerikaa hin seenne dursanii dhorkan. Ergasii booda Awuroppaa irraa kanneen dhufan kan dhorkan. Kunis, tatamsa’ina vaayirasichaa hir’isuuf nu gargaareera jedhan Tiraamp. Gorsaan isaanii Dr Antooni Faawuchis yaada walfakkaataa kennan. Qorannoon barruu ‘Emergency Management’ jedhamu irratti baatii Guraandhala keessa bahe garuu imala dhorkuun tatamsa’ina vaayirasii yeroo gabaabaaf qofa ittisuuf dandeessisa jedha. Akka fakkeenyaattis Iboolaafi ‘Sars’ ni kaasa.