headline: Koronaavaayirasii: Akkatti weerarri addunyaa siyaasa Itoophiyaa hube
text: Weerarri fayyaa addunyaa waliin gahee fi miliyoonota galaafate, koronaavaayirasiin, addunyaa dur beeknu gama hedduun bifa haaraa akka qabaattu taasiseera. Itoophiyaa keessattis dhiibbaansaa kan fayyaa, hawaasummaa yookiin diinagdee qofa hin turre. Siyaasa biyyattiirrattis gaadidduu isaa buufateera. Haala amma Itoophiyaa keessa jirtuuf sababoota garagaraa gumaatan keessaa tokko humnoota siyaasaa gidduu weeraricha irratti hubannoon walfakkaataa dhabamuudha. Mootummaan yaaddoo ibsuun filannoo biyyaalesaa jahaffaa achi butuun, mormitoonni filmaata biraa dhiheessuuniifi eegasis wanti ta'e biyyattii waraanatti gesseera. Ofii Koviid akkamiin siyaasa biyya Afrikaa lakkoofsa uummataan lammaffaa taate hube? Yeroo dheeraaf paartii morkataa kan hoogganan Pirof. Mararaa Guddinaan ''koronaavaayiasiin mootummaaf carraa dabalataa kenne,'' jechuun himu. Biyya Ameerikaatti Gargaaraa Pirofeesaraa Soshiyolojii kan ta'an Dr Darrasaa Getaachaw garuu koviid 'haala hin eegamneen siyaasa Itoophiyaa jijjiire,'' jechuun ni danda'ama jedhu. Mootummaan gama isaatiin dursa lubbuu lammiilee nagaa baraaruufi dirqamni isaa ijoo ta'u ibse. Koronaavaayirasiin xumura bara 2019 Chaayinaatti mul'ate jedhamee amanamuu Itoophiyaa keessatti Bitootessa 2020 (ALI Bitootessa 2012) keessa lammii Jaappaan alaa seene irratti mul'ate. Eegasii hanga jalqaba baatii Ebla bara 2022'tti lammiileen 7,500 ol dhukkubichaan lubbuu dhabuu ragaan Ministeera Fayyaa Itoophiyaa agarsiisa. Bara Covid-19 Itoophiyaa seene biyyattiin cidharra turte. Boordiin filannoo durumaa qophiin walqabatee filannoo marsaa jahaffaa Caamsaa osoo hin taane Hagayya adeemsisuuf yaadee ture. Ministirri Muummee Abiy Ahimad aangootti akkuma dhufaniin filannoo dimookiraatawaa adeemsisuuf waadaa waan seenanii tureef paartileen alaa galaniifi kaanis qophaa'aa turan. Dura Taa'aan Kongirasii Federaalawaa Oromoo Pirof. Mararaa Guddinaa, weerarri kun ''Carraa tokko mootummaaf uumeef,'' jechuun himu. Bara sana sababii weerara koronaavaayirasiitiin haala uumame irraa ka'uun, filannoo gaggeessuu akka hin dandeenye boordichi beeksise. Sababa weerara koronaavaayirasiin ummati akka walitti hin dhufne Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa gorsa kennaa ture. Walgahii, cidha, filannoofi kaan dhorkamanii, biyyoonnis balbala cufatanii turan. Biyyoonni addunyaa hedduus akkasumas filannoo yeroo biraatti dabarsaniis turan. Kanneen akka Singaappor immoo of eeggannoo cimaan filannoo taasisan. ''Warri faranjii divine intervention [uumaan gidduu seene] jetti. Mootummaan keessa gugatee dhiibbaa adeemsisuudhaan du'a Hacaaluutti qabatee waajjira 200 kan nu jalaa cufame. Lollis bal'aatu ture. ''Carraa dabalataa mootummaadhaaf uumeera. Garuu isa duwwaa miti,'' jedhu Pirof. Mararaan. Hayyuun siyaasaa kun koviid sababa dabalataati malee durumaa mootummaan kallattii biraa qabachuu eegale jechuun qeequ. Himannaa kana garuu mootummaan hin fudhatu. Namoonni siyaasa Oromoo itti dhiheenyaan hordofan filannoo dura mootummaafi dhaabbileen mormituu fedhii ummataa dursuurra aangootti gamani jechuun qeequ. Kanneen sababa weerarichaan filannoon achi darbu morman keessaa tokko dhaaba kana dura Itoophiyaa olaantummaan bulcheefi erga MM Abiy aangootti dhufani Maqaleetti gale, TPLF dha. Taatee kana durayyuu ADWUI'n diigamuu mormuun siyaasa biyyattiirraa 'dhiibamne' jechuun erga MM Abiy Ahimad aangootti bahanii waldhibdeen gidduu isaaniitti umamee ture. Waldhibdeen namoota siyaasaa kun hawaasi akka of dagatuufi dhukkubichis 'siyaasaaf oolfame' ilaalcha jedhu akka qabatu taasiseera kanneen jedhan jiru. Dr Darrasa Getaachaw ''Koviid siyaasa Itoophiyaa karaa dhufa jedhamee hin eegamneen jijjiireera jedheen yaada,'' jechuun BBC'tti himan. ''Boordiin filannoo paarlaamaan akka filannoo achi butu gaafachuusaatti yoo waliigala ta'e [kan morman jiru], TPLF filannoo 2020 achi siqe keessa seena ture. ''Kana jechuun filannoo naannoo qofaa godhateefi mootummaan federaalaa heeraan ala jedhe gochuurraa of qaba ture,'' jechuun himu. Filannoon marsaa jahaffaa Itoophiyaa akka karooraatti Caamsaa 2020 (ALI Caamsaa 2012) adeemsifamuu qabu irra deddeebbiin achi darbaa waggaa tokko booda taasifame. Kanaafis qophii boordii filannoo, yeroo gannaa ta'u, koronaavaayirasiifi kaan ni eeramu. Filannoon osoo hin taasifamiin aangoon mootummaas Onkololeessa bara 2020 (ALI Fulbaana 30 2013) waan xumuramuuf gaaffii heeraa kaase. Manni Maree Federeeshinii adeemsa heeraa booda aangoon mootummaa federaalaafi manneen maree nannoolee waggaa tokkoof akka dheeratu murteesse. Haa ta'u malee, adeemsa kana paartileen morkattootaa ija wal qixaan hin ilaalle. Garri caalu yoo morman, kaan ni deeggaran. Hunduu sababa garagaraa kaasa. Kongirasiin Federaalawaa Oromoo bara sana Jawaar Mohaammad miseensummaan fudhateefi ABOn yeroo morman ABIN deeggaruu ibse. KFO'n erga filannoon dheeratee aangoon mootummaa dheerachuu osoo hin taane 'furmaata siyaasaa' barbaachisa jedhe. MM Abiy inni KFO'n 'furmaata siyaasaa' jedhu aangoodha jedhu. Faallaa kanaan garuu eeyyama federaalaa malee erga biyyattiin sirna federaalaan buluu jalqabdee yeroo jalqabaaf TPLF filannoo addatti akka taasisu Waxabajjii 2020 keessa hime. Kunis muddama federaalaafi dhaaba Naannoo Tigraay yeroos bulchu, TPLF, gidduu ture ittuu hammeesse. Dhibdeen kun bulee bubbulee gara waraanatti ce'e. Biyyattis rakkoo hamaattis galche. Dr Darrasa filannoon achi siquun walqabatee qaamolee lamaan gidduu haalli ture hammaatuu dubbatu. ''Egasii gaduma deeme. Qaamoleen lamaanuu waraanni akka dhufuu malu beekaniiru,'' jedhan. ''Osoo filannoon achi siquu baatee wantoonni walitti aananii raawwatan silaa bifa biraa qabatu ture,'' jedhu. Pirofeesar Mararaan gama isaaniin kan waraana fide koviid qofa miti jechuun waan Oromiyaa keessa ture kaasu. KFO fi ABOn boodarra ''dhiibamne'' jechuun filannoo biyyaalessaa jahaffaa Waxabajjii 2021 (ALI Waxabajjii 2013) taasifame keessaa of baasan. Filannicha mootummaan olaantummaan irra aane. Filannoo kanaan paartileen mormituu muraasaafi kanneen dhuunfaan dorgoman teessuma argachuu danda'aniiru. Prof. Mararaan osooma kovid hin dhufin dura dirreen siyaasaa dhiphachuu eegale jedhu. ''Carraa dabalataa uume jenna malee koronaa duwwaatu balbala nutti cufe miti, mootummaatu balbala nutti cufe,'' jedhan. Gaaffii 'Osoo yeroos filannoon taasifamee jiraate wanti amma jiru silaa hin dhalatu jettanii yaadduu? jedhuf Pirof. Mararaan kana deebisan: ''Osoo mootummaan dirree siyaasaa saaqee marii biyyaatti deebi'ee hin ta'u ture. Akkuman jedhe koronaan dabalata yeroo kenneef,'' jechuun mootummaan aangoo isaa akka cimsatu gargaare jedhu. Haala amma biyyattiin keessa jirtu kana ilaalichisee qorattoonni siyaasaa biyyattiin diigamuurra gahuu agarsiisa jechuun kan himanis jiru. Dhaabni biyya bulchu lola Kaaba Itoophiyaatti waggaafi ji'a jahaaf ture karaa nagaan furuuf yaada akka qabu ibseera. Haata'u malee, hidhattoota badii garagaraaf Oromiyaa keessa himataman mootummaan 'ABO - Shanee' jedhuun akkasumas 'humnoota motummaan finxaaleyyii' jedhee waamu irratti duula waraanaa haaraa banuu beeksise. Duula Oromiyaa keessatti ammaan tana gaggeessaa jiru kanaan wal qabatees, badiinsi lubbuufi qabeenyaa guyyaa guyyaan naannichatti bakkeewwan adda addaatti qaqabaa jiraachutu himama. Adeemsa kana dhaabni Prof. Mararaa fa'i ni morma. Hoggantoonni dhaabbilee siyaasaa hidhaa hiikaman jiraatanis ammallee kan hin bahiin akka jiran paartileen siyaasaa komataa jiru. Kana furuufis Boordiin Biyyaalessaa koree hundeessee qorataa jiraachuu beekisisiin ni yaadatama. Waldhibdee humnoota siyaasaa gidduu jiru furuuf kan abdatame Mariin biyyaalessaas komiin irratti ka'aa jira. Pirofeesar Mararaan biyyattiin ''rakkoo bal'aa keessa jirti'' jechuun ibsu. Haala siyaasaa amma rakkoo godhateef mootummaan dhaabbileen siyaasaa dirree siyaasaa baname 'sirnaan fayyadamuu dhabani, dhibbaa hin malle mootummaarra kaa'an' jedha. Siyaasaan alatti rakkoon Covid-19 fide, hongee, lolaa, weerara awwaannisaa, hojii dhabdummaa, qaala'iinsa jireenyaa fi hanqinni sharafa alaa ummataa fi mootummaaf qormaata ta'eera.