headline: Paartilee siyaasaatiin malee dimookiraasii qabachuu dandeenyaa?
text: Addunyaarratti filattoonni dhaabbilee siyaasaa baramanitti dugda kan garagalchaa jiran fakkaata; garuu isaan malee dimookiraasiin jiraachu danda’aa? Bara 1796tti Pireezidaant Joorj Waashiingitan, “namai abshaala, safuu hin bekneefi hamoo ta’an aangoo uummataa akka fudhataniif” taasifamaniiru jechuun paartilee siyaasaa qeeqanii turan. Yaadni isaanii kunis rakkoo yeroo ammaa waliin kan deemu faakkaata. Ta’us garuu yeroo dheeraaf lammileen Ameerikaa hedduun yaaddoo Waashingitan kanaan waliigalu ture. Fudhatamummaan paartilee Dimokraatikii fi Rippaablikaan lamaan uummata biratti waan abdiin itti kutame fakkaata. Kunis bakka bu’iinsa dhabuu qofaan osoo hintaane, namoota beektootaan to’atamaniiru jedhamu. Dhugaattis namoota bara 218tti filannoo US filatan keessaa %38 kan ta'an kanneen paatrii kamu waliin hidhatan hinqabneedha. Amma ammoo baayyinni namoonni akka Dimookiraatiittis ta’e Rippaablikaanitti of hin ibsine lakkoofsaan dabalaa jiru. Jijjiirraamni kunis addunyaa maratti kan mul’atu fakkaata. Fakeenyaaf, Awurooppaa keessatti, paartileen cicimoon kanneen isaan filatan tuffachuun himatamu. Kunis dubbii irra caalaa Yunaayiti Kingidamiin gara Brexit tti akka seentuuf dhiibbaa taasiseedha jedhamuun himatama. Jibbi paartilee siyaasaa irratti dabalaa dhufe kunis saayintistoota siyaasaa gidduutti falmii kaaseera. Kanneen sirni paartii siyaasaa idilee jiraachu deeggaran ammoo, dimookraasiin paartilee siyaasaa cimoo, amanamoo fi qindaa’oo ta’an irratti akka hundaa’u falmu. “Namoonni siyaasa keessa jiran yeroo baayyee kallattiin ummata bira gahuuf paartiilee naannawu yaadu. Garuu paartileen malee hokkoratu nu mudata ture,” jetti Naansii Rosanbiluum kan Yunivarsitii Harvaarditti qorattuun saayinsii siyaasaafi ammaan tanas,   wa’ee rakkoo paartilee siyaasa irra ga’aa jiru qorataa jirtu. Ta’us garuu gareen hayyootaa muraasi kanneen baayyeensaanii dargaggoo ta'an, giddu galummaa partilee fi namoota siyaasaan alatti, dimookiraasii iftooma qabuu fi kallaattiin ta’e fi kan paartiilee fi qondaaltoota siyaasaa gadaanaan keessatti hirmaatan yaadu qabna jedhu. Yaadni akkanaa kunis hanga waggoota kudhan duraatti akka “tasumaan waan dhugaa hin taaneetti” ilaalama ture, jetti saayintistiin siyaasaa Yunivaritii Yeel, Heeelan Landimoor. Ta’us garuu taateewwan kanneen akka rakkoo dinaagdee bara 2008 fi bara 2016'tti Doonald Tiraamp pireezidantii ta’ee filatamuun isaa dabalatee, falmii kana caalaa guddiseera jetti. US keessatti beekamtiifi aangoo paartileen qaban wantoonni hir’isaa deeman heddumataa jira. Sagantaalee paartiin gaggeeffaman kan hojiiwwan motummaa deegartootasaaniif dhiyeessaa turan sirnoota beekamuuf kennamananiiru. Koreewwan sochii siyaasaa walabaa ka'uun ammoo dorgomtoonni madda maallaqaa dula filannoo akka qabattan taasiseera. Haalli kun ammoo kaadhimamtoonni paartiilee birokiraasiin guutaman irra akka nama daldalaatti akka socha'an taasisera. Kutaa biyyaa US hedduu keessatti paartii tokko isa kanirraa caalsisanii looguufiin kadhimamtoonni bakka buutota filattota isaaniif ta’uurra paartilee lamaniif aangoo mijataan” akka uumamu taasiseera. Kana jechuun injifataan kan baramu Dimokiraatota Dimokiraatota biraa waliin, Rippaablikaanota Rippaablikaanota biraa waliin wal morkaachiisun jechuudha. Paartiileen siyaasaa gaheewwan barbaachisaa bahan heddu qabu Paartileen siyaasaa amma kan duriirra dadhaboodha yaada jedhuun namni hundi walii hin galu. Yaadni wal falmu cimaan amma jiraachuun isaa, uummanni paartii deeggaruu waliin hariiroo cimaa qaba jechuudha jetti Roseenbiluum. Kana jechuun ammoo cunqursaa ykn kaka’uumsa paartileetiin filattoota irra ga’u hoggantoota paartiilee yeroo kaan caalaa akka isaan aangoo cimaa qabaatan godha. Ta’us ammayyu oggeessonni hedduun paartileen siyaasaa beekkamtii isaanii baayyee dhabaniiru jedhanii amanu. Kun ammoo dimokraasiifis kufaatidha jedhu. “Paartileen siyaasaa wiirtuu itti gaafatamummaa dimokraasiidha, sababiin isaa namoota isaan deeggaran ykn morman utuu hin taanee partileetu wanta uummataaf fayyadu karoorsa,” jechuun Shapiroofi Yeelitti waayillisaa, Firaans Roseenbiluut, barreefama ilaalcha 2018tti ibsaniiru. Filattoonni dandeettii ykn yeroo itti wa’ee bu’aafi baasii qajeelfama qoratanii itti waan isaaniin dhunfaatti fayyadu kan wanta nama hedduuf yeroo dheeraaf fayyadu waliin maadalan hin qabani jedhu. Biyyoonni biroo kana akka Taayilaand, Tarkii fi Jarmanii, paartilee siyaasaa kan mootummaan kanneen dimookraasii diiganii jechuun ilaalan dhorkaniiru. Walta'iinsi paartileen Ameerikaa har'a dhabab illeen filattootaa isaanii amansiisuuf nagaan akka jiraatu gargaaranis boru sirriitti mo'achu ni danda'u ta'a. Amma garuu, seeraa bu’uraa sun cabeera, jedhu Roosenbiluum, Murhead fi  kanneen biroo.  sababiin isaas hoggantoonni partilee tokko tokko morkaattoota isaanii biyya ganuun waan himatu “Tiraamp Dimokraatonni diina uummataa fi kan bu’uura hin qabnedha akkasumas filannoon hatameera jechaa ture. Kun ammoo daandii hokkoratti geessudha. Sababiin isaas kun filannoo biraan sirrachuu hin danda’u.” Addunyaa irratti paartileen siyaasaa amantaa fi beekkamtii dhabaaniiru jedha Shapiroon. Haata'u malees garuu guutummaatti isaan haquurra ykn aangoo isaanii mulquurra, isaan cimsuu fi akka isaan amanamoo ta’an gochuu qabna yaada jedhu kenna. Landemoor fi waahiloonni ishee garuu yaanni akkanaa rakkoo hatattamaa amma jiru waliin wal hin simu jedhu. Utuu paartilee siyaasa irratti hin hirkatiin dimokraasiin maal akka fakkachuu danda’u akka yaadamuuf waamicha dhiyeessiti. Yaanni isheen dhiyeessitu tokko, mootummaa akka hogganaaniif namoota nagaa muraasa muduudha. Isaanis ammoo karaa “Mana maree uummataan” aangoo wal jijjiiru kan jedhudha. Biyyoonni hedduu dimokraasii paartileen socho’urraa filannoo biroo adda addaa yaalaniiru. Bara 2016tti paarlaamaan Ayirish uummata keessa namoota 99 walitti fiduun dhimmoota ijoo kan akka ulfa baasuu eyyamuu fi dhiisuu irratti akka mari’atan taasisaniiru. Harki caalaan namoota kanaa seerri ulfa baasuu akka haqamuuf filatan. Kanaanis akka biyyaalessatti seerri kun geeddarameera. Kun hundi kan milkaa’ee jidduu galtummaa partilee siyaasi kaminuu ala. Hanga ammatti yaaliin akkanaa dhibbaa muraasa qabaatus, yaanni uummataa geeddaramaa jira jetti Landemoor. Waggoota shaniin dura, waahiloonni ishee walga’ii saayinsii siyaasaarratti yaada “dimookrasii banaan jiraachu qabaata” irratti qoosaa turan. Garuu “waggaa shanan har’aa ammoo yaadichi dubbii ijoo akka ta’uun yaada,” jetti.