headline: Maxay dowladaha Afrika hawada uga saaraan Internet-ka?
text: Facebook, Twitter ama WhatsApp toona ma shaqeynayaan! Arrintaasi ayaa mid iska caadi ah ka noqotay dalal badan oo ku yaalla Afrika iyadoo dowladuhu ay mararka qaar xannibaan internet-ka iyo adeegsiga baraha bulshada. Uganda ayaa noqday dalkii ugu dambeeyay ee xayiraadaasi soo rogo ka hor doorashadii dalkaasi ka qabsoontay 14-kii bisha January. Kuwa u doodo xuquuda isticmaalka internet-ka ayaa sheegaya in tallaabooyinkaasi ay yihiin kuwa wax cubburinaya, balse dowladaha  ayaa inta badan ku doodo in tallaabooyinkaasi ay gacan ka gaystaan sugidda amniga. Dowladda ayaa xaddidi karta  isticmaalka Internet-ka iyadoo amarkaasi siinayso shirkadaha bixiyo adeegyada internet-ka. Dalka Uganda tusaale ahaan, dadka isticmaala baraha bulshada ayaa marka hore soo weriyay inay caqabada kala kulmeen isticmaalka webste-yada qarkood. Kadibna dowladda ayaa sheegtay inay amar ku siisay kuwa bixiya adeegyada internet-ka inay xannibaan baraha bulshada, waxaana taasi xigtay amar kale oo ah in la xayiro guud ahaan isticmaalka internet-ka 13-kii  January. Hay'adda la socodka howlaha Internetka ee Netblocks ayaa ku soo warrantay in internet-ka isticmalkiisa uu hoos u dhacay dalka Uganda wixii intaas ka dambeeyay. kiisaska dalalka xayiray adeegyada internetka ee qaaradda Afrika ayaa sare u sii kacaysay. Tanzania ayaa xayirtay isticmaalka baraha bulshada intii ay socotay doorashada dalkaasi ka dhacday bishii Oktoobar 2020. Bishii June ee sanadkan, Itoobiya ayaa xayiraad ku soo rogtay Internetka muddo bil ah. Waxay ka dambeysay rabshadihii dalkaasi ka dhacay ka dib dilkii fannaankii caanka  ahaa  Hachalu Hundessa. Zimbabwe, Togo, Burundi, Chad, Mali iyo  Guinea ayaa sidoo kale marar kala duwan sanadkan xayiray isticmaalka baraha bulshada. Sanaddii 2019-kii waxaa la diwaangeliyay 25 jeer oo dalal kala duwan oo Afrka ay xireen internet-ka, halka 2018-kiina la diwaangeliyay 20 kiis, 2017-kiina 12 jeer, sida laga soo xigtay  Access Now, oo ah koox  madax bannaan oo la socoto isticmaalka internet-ka. Dhammaan dalalka xiray interntka waxay amar siinayeen shirkadaha bixiya adeegyada kuwaasoo iyagana ku khasban inay u hoggaansanaadaan ammaradaasi. In dowladaha ay  xannibaan internet-ka waxay ku xiran tahay awoodda ay saaraan shirkadaha isgaarsiinta ee dalalkooda ka shaqeeya iyo sida ay awaamirtaasi u qaataan. Shirkadahaasi waxaa shatiga siiyo dowladaha, taasoo ka dhigan inay wajihi karaan ganaax iyo in shatiga lagala nqodo haddii ay dalabka dowladda iska diidaan. Shirkadaha waxay xaq u leeyihiin inay racfaan geeyaan maxkamadaha , balse inta badan sidaasi ma yeelaan. Si kastaba ha hatee, waxaa jira kiisas naadir ah oo maxkamadaha la geeyay. Sanaddii 2019-kii, maxkamad ku taalla dalka Zimbabwe ayaa amar ku bixisay in internetka ay dowladda xirtay dib loo furo. Iyadoo taasi ka jawaabeysa ayay dowladduna waxay soo rogtay sharciyo cusub oo ay ku adkeyneyso awoodda ay u leedahay inay xadiddo  adeegsiga baraha bulshada. Wasiirka arrimaha warfaafinta Zimbabwe Monica Mutsvangwa ayaa sheegay in dowladdu ay masuuliyad ka saran tahay inay hubisa in internet-ka loo isticmaalo si wanaagsan oo aan wax u dhimeynin ammaanka qaranka. Haddii aan internetka gabi ahaantiisaba la xirin, waxaa jira qaabab ay dadweynaha uga wareegan karaan xayiraadda dowladda si ay u isticmaalaan bogagga ay daneynayaan. Qaar ka mid ah dowladaha Afrika ayaa ku dooday in sare u kaca 'wararka beenabuurka ah' uu sabab u yahay dhaqangelinta xayiraadaha. Balse  mucaaradka ayaa  qaba in taasi ay tahay qiil aan waxba ka jirin oo ay dowladdu ku baneysaneysa inay ku cubburisa dadka ka aragti duwan.