headline: "ኣብ ሓደ ስድራ ሸኮርያ ዝሓመመ እንተሃልዩ፡ ኩሉ ኣባል ክምርመር ኣለዎ" ዶ/ር መርሃዊት
text: ውድብ ሕቡራት፡ በብዓመቱ 14 ሕዳር ዓለም ለኸ መዓልቲ ሕማም ሽኮርያ (ሽኮር) ኮይና ክትዝከር ክውስን ከሎ፡ ብዛዕባ ሸኮር ግንዛበ ሕብረተሰብ ንምዕባይ ዓሊሙ'ዩ። ኣብ መወከሲ (ሪፈራል) ሆስፒታል ዓይደር መቐለ ስፔሻሊስት ውሽጣዊ ሕማማት ዶክተር መርሃዊት ኣጽበሃ፡ ሕማም ሽኮር ዓይነት 1ን ዓይነት 2ን [Type 1, Type 2] ብዝብል ኣብ ክልተ ከምዝምቀል ትዛረብ። "እቲ ዓይነት ሓደ ዝበሃል፡ ሰብነትና ንውህደት ግሉኮስ ዝኸውን ኢንሱሉን ዝበሃል ሆርሞን ከየመንጨወ ክተርፍ ከሎ የዘጋጥም።  ዓይነት ክልተ ከኣ እቲ ኢንሱሊን መንጪዩ ከሎ ግን ከኣ ክሰርሓሉ ዝግባእ ቦታ ከይሰርሐ ምስዝተርፍ'ዩ ዝፍጠር" ክትብል ተረድእ። መንቀሊ ክልቲኦም ዓይነታት ሽኮርያ ዝተፈላለየ ከም ዝኾነ እትገልጽ ዶክተር መርሃዊት፡ ዓይነት-1 ዝበሃል ካብ መሰረቱ ብዛዕባ መንቀሊኡ ምፍላጥ ኣጸጋሚ ከም ዝኾነ ትዛረብ። "ዓይነት-2 ግን ብዙሓት መበገሲታት ኣለውዎ። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ፣ ብዝሒ ወይ ጸቕጢ ደም፣ ካብ ቤተሰብ ግዳይ እቲ ሕማም እንተልዩ፣ ደቂ ኣንስትዮ ከኣ ልዕሊ ክብደት ቆልዓ ወሊደን እንተነይረን ወይ ኣብ እዋን ጥንሲ ልዕሊ መጠን ርጉዲ ኣጋጢምወን እንተነይሩ፡ ነቲ ሕማም ካብ ዘቃልዑ ምኽንያታት'ዮም" ትብል። ንሳ ከምዝበለቶ፡ ካብዚ ብተወሳኺ እኹል ኣካላዊ ምንቅስቓስ ዘይገብሩ ሰባት በዚ ዓይነት ክልተ ሕማም ሽኮር ክትሓዙ ዝኽእልሉ ኣጋጣሚ ክፍጠር ይኽእል'ዩ። "ሽኮር ወይ ካርቦሃይድሬት ዘለዎም መግብታት ኣብዚሕኻ ምውሳድ ናብ ርጉዲ [ልዕሊ ዓቐን ክብደት] የቃልዐና እዩ። ልዕሊ ዓቐን ርጉዲ ከኣ ንሕማም ሽኮር ከኸትሉ ካብ ዝኽእሉ ምኽንያት ሓደ እዩ" ክትብል ገሊጻ። ካርቦሃይደሬት ዝበዝሖም መግብታት መጠኖም ምቁጽጻር ኣገዳሲ ከምዝኾነ እትሕብር ዶክተር መርሃዊት፡ ብፍላይ ግዳያት እቲ ሕማም ምዃኖም ዝፈለጡ ሰባት ካብዞም መግብታትን ሽኮር ዘለዎም ነገራትን ክቑጠቡ ትምዕድ። "ናይ ሃብታማት ሕማም!" ዶክተር መርሃዊት ብዛዕባ'ዚ ሕማም ኣብ ሕብረተሰብ ዝረኣዩ ግጉያት ኣተሓሳስባታትን እምነታትን ከምዘለዉ ትገልጽ። ሕማም ሽኮር ሰብ ካብ ሰብ ዝፈልየሉ ምኽንያት ከምዘየለ ድማ ተረድእ። "እቲ ሕማም ኣብ ኩሉ ዝረአ ጸገም ጥዕና እዩ። ኣብ ህጻናት፣ ደቂኣንስትዮ፣ መናእሰይ ኮታስ ኣብ ኩሉ ከጋጥም ይኽእል" ብምባል፡ ዓይነት-2 ግን ኣብ ዓበይቲ ብስፍሓት ዝረኣየሉ ምኽንያት ከምዘሎ ትገልጽ። "ዕድመ እናወሰኽካ ክትኸይድ ከለኻ ነቲ ሕማም ዘቃልዑ ምኽንያታት እናወሰኹ ይመጽኡ። ኣብ ዓለምና ብብዝሒ ዝረአ ዓይነት-2 ኮይኑ ኣብ ህጻናት'ውን ክሳብ 10 ሚኢታዊት ዘጋጥም ሕማም'ዩ" ትብል። ንሳ፡ በቲ ንተቓላዕነትካ ዘጋድዱ ምኽንያታት እናወሰኸ ምምጻእ እምበር፡ እቲ ሕማም ግን ብተፈጥርኡ ንዕድመ ዝመርጽ ከምዘይኮነ ሓቢራ። ኣብ ነብሰጾራት፣ ደቂኣንስትዮን ተባዕትዮን ብዘይገለ ኣፈላላይ ክረኣይ ይኽእል'ዩ። "ብዕድመ ኮነ ጾታ ፈላሊና ከጋጥም ኣይክእልን ኢልና ክንዛረብ ኣይንኽእል" ትብል ዶክተር መርሃዊት። እቲ ሕማም ናይ ሃብታማት ወይ ኣብ ምቹእ ኩነታት ዝነብሩ ሰባት ጥራሕ ገይርካ ምቑጻር ግጉይ ኣረዳድኣ ምዃኑ ብምሕባር፡ ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ትሑት መነባብሮ ዘለዉን ገጠራት ዝነብሩ ካፍላት ሕብረተሰብን'ውን ግዳያት ከምዘለዉ ገሊጻ። "ዝርግሕኡ ድማ [ኣብ ኢትዮጵያ] ይውስኽ ከምዘሎ መጽናዕትታት ይሕብሩ። ኣብ ትግራይ'ውን ብተመሳሳሊ እናወሰኸ ይርከብ። ካብ ዓመት ናብ ዓመት ይሰፍሕ ኣሎ። ኢትዮጵያ ኣብ ትሕቲ ሳህራ ካብ ዝርከባ ሃገራት ብስፍሓት ሕማም ሽኮርያ ኣብ ቅድሚት ትርከብ" ኢላ። ዶክተር መርሃዊት ሰባት እቲ ሕማም ይሕዞም ከምዘሎ ክፈልጡ ዝኽእሉሉ ኩነታት ኣብ ዓይነት-1 ን ዓይነት-2 ከምዝፈላለ'ያ ትገልጽ። "ኣብ ዓይነት ሓደ ቐዲምና ክንፈልጠሉ ንኽእል መገዲ የለን። ምስፈለጥካ ብቕልጡፍ ሕክምና ክትረክብ ምኽኣል'ዩ ዘሎ ኣማራጺ። ኣብ ዓይነት-2 እውን ምልክታት ከይተርኣየ ዝጸንሓሉ ኩነታት ኣሎ" ትብል። እቲ ሕማም እናሃለዎም ክሳብ 10 ዓመት ምልክታት ከይረኣዩ ዝጸንሑ ሰባት ክህልዉ ይኽእሉ'ዮም። ነዚ ከምመፍትሒ ክኸውን ዝኽእል ከኣ ምርመራ ምግባር ከምዝኾነ ኣዘኻኺራ። "ብፍላይ ዕድሚኦም ልዕሊ 45 ዓመት ዝኾኑ ሰባት ኩልግዜ በቢሰለስተ ዓመት ምርመራ ክገብሩ ይምከር። ኣብ ኣባላት ስድራና'ውን ግዳይ ሕማም ሸኮር እንተሃልዩ ድማ ኩሉ ኣባል ክምርመር ኣለዎ" ትብል። እዚ ኣገዳሲ ዝኾነሉ ምኽንያት፡ እቲ ሕማም ብዘርኢ ናይ ምትሕልላፍተኽእሎ ስለዘለዎ እዩ። ዶክተር መርሃዊት ነቲ ሕማም 50 ሚኢታዊት ብኣጋ ምክልኻል ከምዝከኣል ትዛረብ። "ኣብ ኣመጋግባ ጥንቃቐ ብምግባር፣ መዓልታዊ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ብምክያድ፣ ሽጋራን ኣልኮላዊ መስተን ብምንካይ ክንከላኸሎ ንኽእል ኢና" ክትብል ትምዕድ። ሕማም ሽኮር ምሉእ ብምሉእ ክፍወስ ወይ ከጥፍእ ዝኽእል መድሓኒ ኣይተረኸቦን። ንግዳያት ዝወሃቡ መድሓኒታት ግን ኣለዉ። ተሓከምቲ ክመጽኡ ከለዉ ሰለስተ ዓበይቲ ነገራት ከምዝምከሩ ትረዛብ ዶከተር መርሃዊት። "እቲ ሓደ መድሓኒቶም ብግቡእ ክወስዱ'ዩ፤ ካልኣይ ከኣ ኣመጋግብኦም ይምልከት። ካርቦሃይድሬት ዝበዝሖም መግቢታት ኣዘውቲርካ ዘይምውሳድ። ኣሕምልቲን ፍረታትን ከብዝሑ ኣለዎም። እቲ ሳልሳይ ነገር ኣብ ሰሙን እንተወሓደ ሓሙሽተ መዓልቲ ን30 ደቒቓ ዝኸኣልዎ ዓይነት ስፖርት ክሰርሑ ኢና ንምዕዶም" ኢላ።