headline: ሰብኣዊ መሰል፡ መቑሕ ዘይበትከሎም ጸለምቲ ኣመሪካውያን
text: ግዚኡ እኳ ርሑቕ ኣይኮነን፡ ናይ ቀረባ እዋን እዩ። እዚ ዛንታ ክፍጸም ከሎ ዝነበሩ፡ ሎሚ'ውን ብህይወት ኣለዉ። እቲ ዝፍጸም ዝነበረ ግፍዕታት ክትሰምዖ ግን፡ ናይ ጥንቲ ደኣ እምበር፡ 'ስልጡን ሰብ' ኣብ 1950ታት ዝፈጸሞ ኣይመስለካን። ኣብቲ እዋን፡ ኣብ ኣመሪካ ጸለምትን ጸዓዱን ኣይተሓዋወሱን ዝነበሩ። ኣብ ኣውቶቡስ ብናይ ህዝቢ መጓዓዝያ እንትኸዱ'ኳስ እቲ ናይ ቅድሚት መናብር ጸዓዱ እዮም ኮፍ ዝብልዎ። ጸለምቲ ድማ፡ ብናይ ድሕሪት ማዕጾ ኣትዮም ኣብቲ ናይ ድሕሪት መናብር እዮም ኮፍ ዝብሉ። እዚ ዝተጽሓፈ ሕጊ እዩ። እቲ ናይ ጸዓዱ መናብር እንተመሊኡ'ሞ፡ ጻዕዳ ተሳፋሪ እንተኣትዩ፡ እቲ ዘዋሪ መኪና ነቶም ጸለምቲ ኣልዒሉ፡ ንጻዕዳ ኮፍ ከብለሉ ልሙድ ነይሩ። ኣብ ወርሒ ታሕሳስ 1955 ግን ከምዚ ኮነ። ሮዛ ፓርክስ እትበሃል ጸላም ኣመሪካዊት፡ ሜንትጎመሪ ኣብ እትበሃል ከተማ፡ ኣብ ስርሓ ውዒላ ናብ ገዝኣ ክትምለስ ኣውቶቡስ ተሰቐለት። ንሳን ካልኦት ጸለምትን፡ ኣብ ድሕሪ እቶም ጸዓዱ ኮፍ ኢሎም እንከለዉ፡ ሓደ ጻዕዳ ተሳፋሪ ኣተወ። እቲ ናይ ጸዓዱ መናብር መሊኡ ስለ ዝነበረ ድማ፡ እቲ ጻዕዳ ዘዋሪ መኪና፡ ንሮዛ ፓርክስን ካልኦት ሰለስተ ጸለምትን ካብቲ ኮፍ ዝበልሉ መንበር ተሲኦም፡ ነቲ ጻዕዳ ኮፍ ከብልዎ ኣዘዞም። እቶም ካልኦት ሰለስተ፡ ሕራይ ኢሎም በርደግ በሉ። ሮዛ ፓርክስ ግን "ኣይትስእን" በለት። እቲ ዘዋሪ መኪና "ከእስረኪ እየ" እንትብላ "ከምኡ ግበር" ኢላ ኣቕበጸት። ተኣሲራ፡ ገንዘብ'ውን ተቐጽዐት። እንተኾነ፡ ንሳ ዝጀመረቶ እብያ፡ ንቓልሲ 'ሲቪላዊ መሰላት ጸለምቲ ኣመሪካውያን' ኣጎሃሀሮ። ድሕሪ'ዚ እዮም፡ በዓል ማርቲን ሉተር ኪንግ፡ ንማዕርነት ጸለምቲ ኣመሪካውያን ዝገብርዎ ቃልስታት ኣሐይሎም ዝጀመርዎ። ጸለምቲ ኣመሪካውያን፡ መዋእሎም ኣብ ቃልሲ እዮም ኣሕሊፎምዎ። ካብ ኣፍሪቃ ብባርነት ግዒዞም፡ እግሮም ኣብታ ሎሚ 'ኣመሪካ' እንብላ ምድሪ ካብ ዝረግጹ ኣትሒዞም ቃልሲ ኣየብኮሩን። ወጽዓ'ውን ኣይበትከሎምን። ታሪኽ ካብ ኣፍሪቃ ናብ ኣመሪካ ብባርነት ዝገዓዙ ጸለምቲ ኣመሪካውያን፡ ቅድሚ 400 ዓመታት ኣቢሉ እዩ ዝጅምር። ዋለ'ኳ ኣውሮጳውያን ቅድም ኢሎም'ውን ንኣፍሪቃውያን ከም ባሮት ክሕዙ ጀሚሮም እንተነበሩ፡ ኣብ ኣመሪካ ግን ብ 1619 ከም ዝጀመረ እዩ ዝግለጽ። ሽዑ፡ ንገለ ክፋላት ኣመሪካ፡ እንግሊዛውያን እዮም ብመግዛእቲ ሒዞምዎ ነይሮም። ነቶም ናይ መጀመርታ ጸለምቲ ባሮት ናብ ኣመሪካ ዘእተውዎም'ውን ንሶም እዮም። ኣብ ታሪኽ፡ ኣስታት 24 ሚልዮን ኣፍሪቃውያን፡ ኣብ ምሉእ ዓለም ብባርነት ከምዝተሸጡ እዩ ዝፍለጥ። ካብኣቶም ከኣ፡ እቶም ብኣማኢት ኣሸሓት ዝቑጸሩ፡ ናብታ ሕዚ 'ኣመሪካ' እንብላ ምድሪ ዝተወሰዱ እዮም። ኣብ ልዕሊ እቶም ባሮት ዝበጽሕ ዘስካሕክሕ ግፍዕታት፡ ገና ካብ ምትሓዞምን ምጉዕዓዞምን እዩ ዝጅምር። ኣብ መራኽብ፡ ንኣዋርሕ ብሰንሰለት ተሞቒሖም፡ እሞ ድማ ጥራሕ ዝባኖም እዮም ዝጓዓዙ። ኣብዚ ጉዕዞ ዝሞቱ ማእለያ የብሎምን። ብሚልዮናት ዝቑጸሩ ድማ ገና ቅድሚ ናብተን መራኽብ ምብጸሖም ይሞቱ። ኣብ ጉዕዞ ኣትላንቲክ ውቅያኖስ፡ ሕምሽን ካብቶም ባሮት ህይወቶም ከም ዝሰኣኑ መዛግብቲ ታሪኽ ይሕብሩ። ናብ ኣመሪካን ካልኦትን ምስበጽሑ ድማ፡ ከም ኣቕሓ ብጨረታ ይሽየጡ። ኣብ ናይ ሕርሻ ቦታታት፡ እናተገፍዑን እናተቐጥቀጡን ንልዕሊ 18 ሰዓታት ክሰርሑ ይግደዱ። ኣብዞም ናይ ሕርሻ ቦታታት እናሰርሑ ከለዉ ዝሞቱ'ውን ቁጽሪ ስፍሪ የብሎምን። መሰል የብሎምን ጥራይ እንተይኮነስ፡ ከም ሰብ ኣይረኣዩን። ኣብ 1788 ዝጸደቐ ሕገ-መንግስቲ ኣመሪካ፡ ንባሮት፡ 3 ኢድ ካብ ሓሙሽተ እዩ ከም ሰብ ዝቖጽሮም። ኣብ ኣመሪካ፡ ባርነት ብሕጊ ዝተኸልከለ፡ ድሕሪ ኩናት ሓድሕድ ኣመሪካ ኣብ 1865 እዩ። እንተኾነ፡ ብድሕሪኡ'ውን ጸለምቲ ኣፍሪቃውያን ማዕርነት ኣይረኸቡን። ብፍላይ ኣብ ደቡባዊ ግዝኣታት ኣመሪካ፡ እቲ ወጽዓ ዝሓየለ ነይሩ። ጸዓዱ ዝጥቀሙሎም ህዝባዊ ኣገልግሎታት፡ ጸለምቲ ክጥቀሙሎም ኣይፍቀደሎምን ዝነበረ። 'ንጸዓዱ ጥራይ' ናብ ዝተሓዝኡ ኣብያተ ትምህርቲ ኮነ መናፈሻታት፡ ጸለምቲ ተወር ክብሉ ኣይክእሉን። ዋላ'ኳ ካብ ባርነት ናጻ ኢኹም እንተተብሃሉ፡ ካብ ባርነት ድኽነት ግን ኣየምለጡንሞ፡ ተመሊሶም ደኣ ኣገልገልቲ ጸዓዱ ኮኑ። ኣብቲ እዋን፡ መብዛሕተኦም ጸለምቲ ጊላ ጸዓዱ ኮይኖም ተቖጺሮም እዮም ክሰርሑ ጀሚሮም። ጸለምቲ ኣመሪካውያን፡ ኣብ ካልኣይ ኩናት ዓለም፡ ምስ ጸዓዱ ኮይኖም ንኽብሪ ኣመሪካ ተዋጊኦም እዮም። ካብ ቅድመ ግንባር ናብ ኣመሪካ ምስተመለሱ ግን፡ መግፋዕቲ እምበር ሞሳ ኣይኮነን ዝቕበሎም ዝነበረ። ከምኡ እናበሉ ኸኣ፡ ካብ ወጽዓ ወጽዓ እናተቐበሎም፡ ናብ ዘበን እኒ ሮዛ ፓርክስ በጽሑ። ኣብ ኣመሪካ፡ ባርነት ኣብቂዑ ኣሎ ተባሂሉ ምስ ተኣወጀ፡ ድሕሪ ሚኢቲ ዓመታት'ውን ጸለምቲ ኣመሪካውያን መሰረታዊ ዝበሃሉ መሰላት ኣይነበሮምን። ባርነት ብሕጊ ምስ ኣብቀዐ፡ ንጸለምቲ ዘግልል፡ ምስ ጸዓዱ ንከይተሓዋወሱ ዝገብር ሕግታት ተግባራዊ ክኸውን እዩ ጀሚሩ። ናይ ጸለምቲ መንበሪ ቦታ፣ ናይ ጸለምቲ ቤት ትምህርቲ፣ ናይ ጸለምቲ መዘናግዒ ቦታ፣ ናይ ጸለምቲ መቓብር፣ ናይ ጸለምቲ ቤተ ማእሰርቲ እናተብሃለ፡ ብሕጊ ክንጸሉን ክግለሉን ተገይሩ። ጸለምቲ ቆልዑ፡ ጸዓዱ ኣብ ዝመሃርሉ ቤት ትምህርቲ ክመሃሩ ኣይክእሉን ነይሮም። እዚ፡ ክሳብ 1960ታት ዝቐጸለ እዩ ነይሩ። ሮዛ ፓርክስ እምበኣር፡ ነዚ መድልዎታት እዚ እያ ብእምቢታኣ ሰይራቶ። ንማዕርነት ጸለምቲ ኣብ ዝግበር ቃልሲ፡ ከም ነጥቢ መቐይሮ ካብ ዝራኣዩ ፍጻመታት ሓደ፡ ሮዛ ፓርክስ ካብ መንበራ ኣይትስእን ኢላ ምእባያ እዩ። ነዚ እብያ ከኣ፡ በዓል ማርቲን ሉተር ኪንግን ካልኦት ተሓለቕቲ መሰላት ጸለምትን ኣዕሚቖም ቀጺሎምሉ። ንማርቲን ሉተር ኪንግ ሓዊሱ፡ ነዚ ቃልሲ ብዙሓት ህይወቶም ከፊሎምሉ እዮም። በዚ ንስለ 'ስቪላዊ መሰላት' ዝተገብረ ቃልሲ ኸኣ፡ ጻማታት ተረኺብዎ እዩ። ኣብ 1964 ዝወጽአ ሕጊ ስቪላዊ መሰላት (Civil Rights Act)፡ ኣብያተ ትምህርቲ፣ ህዝባዊ ቦታታትን ቤት ዕዮታትን፡ ንጸዓዱን ንጸለምትን ተባሂሎም ከይኽፈሉ ደንጊጉ። ድሕሪ ሓደ ዓመት ድማ፡ ጸለምቲ ኣብ መረጻ ንዝህልዎም ተሳትፎ ዝግድብ ዝኾነ ተግባር ዘይሕጋዊ ምዃኑ ዝድንግግ ኣዋጅ ወጺኡ። ክሳብ እቲ ግዜ እቲ፡ ብዝተፈላለየ ሕጋዊ ሜላ፡ ጸለምቲ ኣብ መረጻ ከይሳተፉ ማሕለኻታት ነይሩዎም። ዋላ'ኳ ቅድም ኢሉ'ውን፡ ጸለምቲ ኣብ መረጻ ክሳተፉ ከም ዝኽእሉ ዝገልጽ ሕግታት እንተነበረ፡ ብተግባር ግን ከይመርጹ ዝገብሩ እገዳታት ነይሩዎም። ንኣብነት፡ ኣብ ገለ ግዝኣታት ኣመሪካ፡ ክመርጹ እንተኾይኖም፡ ምጽሓፍን ምንባብን ክኽእሉ ከም ዘለዎም ዝገልጽ ሕግታት ነይሩ። ስለ'ዚ ድማ ክመርጹ እንተኾይኖም፡ ፈተና ክወስዱ ነይርዎም። እዚ ድማ፡ መብዛሕቲኦም ጸለምቲ ትምህርቲ ስለ ዘይነበሮም፡ ኣብ መረጻ ከይሳተፉ መታን ኮነ ተባሂሉ ዝተገብረ ምንባሩ ይግለጽ። እቲ ንስለ 'ሲቪላዊ መሰላት ጸለምቲ' ዝተገብረ ቃልሲ፡ ነዚታት ቀሪፉ እዩ። ኣብ ኣመሪካ ብቐጻልነት ማዕርነት ከስፍን ግን ኣይከኣለን። ኣብ ኣመሪካ፡ ሎሚ'ውን ጸለምቲ ዝወርዶም ጸገማት ብዙሕ እዩ። ከተማታት ኣመሪካ፡ ሎም ቅነ ብናዕቢ ይሕመሳ እየን ዘለዋ። ጆርጅ ፍሎይድ ዝተብሃለ ጸሊም ኣመሪካዊ፡ ብፖሊስ ክሳዱ ተረጊጹ ምስ ሞተ እዩ፡ ኣብ ከተማታት ኣመሪካ ተቓውሞታት ተላዒሉ። እቲ ኣመሪካ ኣጋጢሙዋ ዘሎ፡ ብሰንኪ ዓሌታውነት ዝተወለዐ ዘይምርግጋእ፡ ድሕሪ እቲ ኣብ 1968 ብቕትለት ማርቲን ሉተር ኪንግ ዝተወለዐ ናዕቢ፡ ተራእዩ ዘይፍለጥ እዩ። ጸለምቲ ኣመሪካውያን ኣብዚ ዘለናዮ ዘበን እውን እንተኾነ፡ ብፖሊስ ኣመሪካ ግፍዕታት ከምዝወርዶም ብተደጋጋሚ እዩ ዝግለጽ። ብሰንኪ ሕብሪ ቆርበቶም፡ ፖሊስ ዒላማ ዝገበሮም፡ ብሓሶት ተጠቂኖም ዝተፈርዱ፡ ብዘይተመጣጣኒ ስጉምቲ ዝተቐተሉ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ኣለዉ። ሃገራዊ ጸብጻብ ከም ዘርእዮ፡ ኣብ ኣመሪካ፡ ጸለምቲ ብፖሊስ ናይ ምቕታል ዕድሎም ሰፊሕ እዩ። ምስ ብዝሖም ኣነጻጺርካ እንክረአ ድማ፡ ዝያዳ ጸዓዱ ብዙሓት ጸለምቲ እዮም ዝእሰሩ። ወዲ 46 ዓመት ጆርጅ ፍሎይድ፡ እቲ ጻዕዳ ፖሊስ ኣብ ክሳዱ ረጊጽዎ እንከሎ "ክትንፍስ ኣይከኣልኩን" ክብል እዩ ዝስማዕ። ፍሎይድ ብፖሊስ ኣመሪካ ተሓኒቑ "ክትንፍስ ኣይከኣልኩን" ዝበለ ፈላማይ ጸሊም ኣይነበረን። ቅድሚ ሽድሽተ ዓመት፡ ኤሪክ ጋርነር ዝበሃል ጸሊም፡ ፖሊስ ሓኒቑዎ "ክትንፍስ ኣይከኣልኩን" እናበለ እዩ ሞይቱ። ኮታስ፡ ናይ ቀረባ እዋናት ጥራይ እኳ እንተርኢናስ፡ ቁጠዐ ዝፈጠሩ፡ ኣብ ልዕሊ ጸለምቲ ብፖሊስ ዝተፈጸሙ ጭካነታት፡ ብዙሓት እዮም። ኣብታ ሃገር፡ ጸለምቲ ዘለዎም ማሕበረ ቁጠባዊ ቦታ'ውን ትሑት ዝበሃል ከምዝኾነ እዩ ዝግለጽ። መጽሄት ፎርብስ ከም ዘርእዮ፡ ኣብታ ሃገር ካብ ዘለዉ ልዕሊ 600 ቢልዮነራት፡ እቶም 5 ጥራይ እዮም ጸለምቲ ኣመሪካውያን። ስለ'ዚ ድማ እዩ፡ ሎሚ'ውን እንተኾነ፡ ጸለምቲ ኣመሪካውያን ኣብ ኣመሪካ ማዕርነቶም ኣይተረጋገጸን ዝብል ሞጎት ዘሎ። እቲ ድሕሪ ሞት ጆርጅ ፍሎይድ ዝረኣይ ዘሎ፡ ተቓውሞታት'ውን እዚን ወድዝን ዝወለዶ ውህሉል ቁጠዐ እዩ።