headline: ኣቶሚክ ቦምብ፡ ዕድመ ኣብ ዓለም'ቲ ዝዓበየ ዓሳ ነባሪ ንምፍላጥ ኣኽኢሉ
text: ኣብ እዋን ዝሑል ኲናት ካብ ዝተኻየደ ፈተነ 'ኣቶማዊ ቦምብ' ዝተረኸበ መረዳእታ፡ ተመራመርቲ፡ ዕድመ እቲ ኣብ ዓለም ዝዓበየ ዓሳ ንምፍላጥ ከምዝሓገዞም ተፈሊጡ፡፡ ወይል ሻርክ፡ ዓሳ ነባሪ፡ ብበዝሒ ኣብ ትሮፒካዊ ማያት ዝነብር ግዙፍን ህዱእን ፍጥረት እዩ። እዞም ዓይነት ዓሳ፡ ነዊሕ ዕድመ ዘቑጸሩ እኳ እንተኾኑ፡ ተመራመርቲ ግና፡ ናይዞም  ሓደጋ ምጽናት ኣጋጢምዎም ዘሎ ፍጥረታት ዕድመ ንምፍላጥ፡ ተጸጊሞም ጸኒሖም እዮም፡፡ እዚ ግና ፡ ካብ 'ራድዮ ኣክቲቭ' ብዝርከብ ሓበሬታ፡ ነቶም ፍጥረታት ንምድሓን ዝሕግዝ መገዲ ረኺቦም ኣለዉ። ክሳብ 18 ሜትር ዝበጽሕ ቁመቶምን 20 ቶን ዝምዘን ክብደቶምን፡ እቶም ዝዓበዩ ዓሳን ሻርክን ይገብሮም። ብፍላይ በጻሕቲ ምስዞም ዓይነት ዓሳ፡ ምሕማስን ምርኣይን ከምዘሐጉሶም ይዛረቡ። እንተኾነ ብምኽንያት ምግፋፍ፡ ኣብ ሓደጋ ምጽናት እዮም ዝርከቡ፡፡ ዕድሚኦም ሓዊሱ፡ ዝርዝር ባህርያቶም ድማ አዐርዩ ኣይተፈለጠን ጸኒሑ። ብፍላይ ዕድመ እዞም ፍጥረታት ምፍላጥ፡ ብቐጻሊ ካብ ምጽናት ንምድሓን ዝሕግዝ መጠን ምርባሕ እዞም ፍጥረታት ንምርዳእ፡ ከምዝሕግዝ ተመራመርቲ ይገልጹ። ክሳብ ሎሚ፡ ተመራመርቲ፡ ኣብ ዓንዲ ሑቐ ወይል ሻርክታት ዝርከቡ፡ ብግዘ በዝሖም እናወሰኸ ዝኸዱ መስመራት ብምጽናዕ፡ ዕድመ ዝሞቱ ወይል ሻርክታት ንምፍላጥ እናፈተኑ ዝጸንሑ ኮይኖም፡ ርግጸኛታት ምዃን ግና ኣይከኣሉን። ሕዚ ግና ዕድመ ወይል ሻርክታት ብትኽክል ንምፍላጥ ዘኽእል መገዲ፡ ከምዝረኸቡ እዮም ዝገልጹ። ካብ መወዳእታ 1940ታት ጀሚሩ ዝተፈላለያ ሃገራት ዝተኮሰኦም ኣቶማዊ ቦምብታት፡ ኣብ ከባቢ ኣየር ዝርከብ መጠን ካርቦን-14 ዝተብሃለ ባእታ፡ ብዕጽፊ ክውስኽ ዝገበሩ እንትኾን፡ እዚ ባእታ ናብ ኣብ መሬት ዝርከቡ ህይወታውያን ኩሎም ሰሪጹ ናይ ምእታው ተኽእሎ ኣለዎ። እዚ ምስ ግዘ ንውሓት እናበስበሰ ዝኸይድ ባእታ፡ ዕድመ ንምፍላጥ ኣዝዩ ጠቓሚ ከምዝኾነ ድማ ተመራመርቲ ይገልጹ። እንስሳት ዕድመኦም እናወሰኸ እንትኸይድ፡ ዝርከቦም መጠን እቲ ባእታ ዝነኣሰ እዩ፡፡ "ኣብቲ ሽዑ እዋን ዝነበሩ ብዙሓት እንስሳት፡ እቲ ዝወሰኸ መጠን ካርቦን-14 ኣብ ጥንኩር ኣካላቶም ክእከብ ገይሮም" ዝብል ተመራማሪ ዶ/ር ማርክ ሚከን፡ ኣብ ዓንዲ ሑቐ እዞም ዓሳታት ዝርከብ መጠን እቲ ባእታ ዝብስብሰሉ ግዘ ምፍላጥ፡ ዕድመ እዞም ፍጥረታት ንምግባጥ ከምዘኽእል ገሊጹ፡፡ እቲ ጉጅለ ምርምር፡ ኣብ ፓኪስታንን ታይዋንን ዝተረኸበ ዓጽሚ ቅሪት ናይዞም ዓሳታት ሒዙ እዩ፡ ምርምሩ ዘካይድ ዘሎ። እቲ መጽናዕቲ ገና ኣብ ከይዲ ዋላእኳ እንተኸነ፡ ዛጊድ ዝተረኸበ ውጽኢት፡ እቶም ፍጥረታት ነዊሕ ዕድመ ከምዝነበሩ ዘርኢ እዩ። ሓደ ካብቶም ተመራመርቲ ዶክተር ሚካን፡ ናይዞም ዓሳ ዕድመ ካብ 100 ክሳብ 150 ከምዝኾነ እዩ ዝሕብር ይብል። እቶም ተመራመርቲ፡ እዞም ተደለይቲን ንወዲሰብ ጠቐምትን ዝኾኑ ዓሳታት፡ ብፍላይ ኣብ ባሕርታት ታይዋንን ታይላንድን ቁጽሮም ዝመንመነሉ ምኽንያት ንምፍላጥ፡ እቲ መጽናዕቲ ክሕግዝ ምዃኑ ይኣምኑ። "ወዲሰብ ክምዝምዞም ኣይኮኑን ተፈጢሮም" ኢሉ ዶክተር ሚካን። ዕድሚኦም ምፍላጥ፡ እቲ ዓሌቶም ካብ ምጽናት ከምዝሕግዝ ድማ፡ ተስፋ ገይሮም ኣለዉ።