headline: ንሕማም ሽኮርያ፡ ዓመታዊ ድዩ፡ ዕለታዊ ዝኽሪ ዘድልዮ?
text: ትማሊ ዓለማዊ መዓልቲ ዲያቤቲክ (ሕማም ሽኮርያ) ነይሩ። ከም ብዙሓት ኣህጉራውያን መዓልታት፣ መዓልቲ ሕርሻ፣ መዓልቲ ዘራእቲ፣ መዓልቲ ዕቃበ፣ መዓልቲ ካንሰር፣ መዓልቲ ዓባይ ሰዓል፣ መዓልቲ ኤች-ኣይ-ቪ ኤይድስ፤ መዓልቲ ሕማም ሽኮርያ ከኣ ትማሊ 14 ሕዳር ትዝከር እያ። ንሕማማት ብኣግኡ ንምክልኻለሎም ምታን ክከኣል፤ ኣህጉራውያንን ሃገራውያንን ትካላት መንግስታትን ገበርቲ ሰናይ ማሕበራትን ፡ ንቕሓትን ኣፍልጦን ማሕበረ-ሰብ ዓለም ክብርኽን፤ ጎስጓስን ኣስተምህሮን ይህቡ። ኣብዛ መዓልቲ ሕማም ሽኮር ዝኽበረላ ዘሎ ዕለት ከኣ ኣብ መላእ ዓለም ዘለው ኣህጉራዊ ፌደሬሺን ዲያቤቲክ ናይ ዝተፈላለያ ሃገራት፡ ናይ ኣመሪካ፡ ዓባይ ብሪጣንያ፡ ኣውስትራልያ፡ ካናዳ፡ ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ኒውዝላንድን ህንድን ካልኦትን ነዚ በዓል የኽብሩዎ። ኣብዛ ዕለት ኣብ ማእከላይ ደረጃታት ኣብያተ ትምህርቲ፡ ዩኒቨሪሲቲን ኮሌጃትን፡ ዝተፈለላየ መጽናዕታዊ ትምህርትን ሰሚናራትን ይካየድ። ኣብ ኣብያተ እምነታት፡ ኣብ ቤተክርስትያናትን መሳጊድን፡ ወዘተ፡ ምልልውዋጥ ተመኩሮ ሓካይምን ሕሙማንን'ውን ይካየድ። ሞያውያን ጥዕናን፡  ወለንተኛታት ሕሙማን ዲያቤቲክን ከኣ ብዝተፈላለየ መራኸቢ ብዙሓን ብተሌቪዥን፡ ሬድዮን ጋዜጣን ሓበሬታን ኣስተምህሮን ይህቡ። ምስ ሕማም ሽኮር ብዝተኣሳሰር ዛንታ እዚ ዕለት ዝነግር ዘለኹ እምበኣር ሓደ ካብቶም ኣሽሓት ወለንተኛታት ሕሙማን ሽኮርያ (ዲያቤቲክ) እየ። ቅድሚ ናብ ውልቃዊ ዛንታ ምእታወይ፡ ሕማም ሽኮር እንታይ ማለት ምዃኑ ካብ ዘንበብኩዎን ብሓካይመይ ዝተነገረንን ከካፍል። ኣብ ደምና፡ መጠን ሽኮር ካብቲ ዝግብኦ ንላዕሊ ብምብዝሑ ዝኽሰት ሕማም እዩ። እቲ ንመጠን ብዝሒ ሽኮር ዝንክን ዝቆጻጸርን ኢንሱሊን ዝተባህለ ቆስጠ [pancreas-ጣፍያ] ካብ ዝተባህለት ክፍለ ኣካላትና ዝምንጩ ንጥረ ነገር ክጎድልን ብግቡእ ምስዘይሰርሕን ሕማም ሽኮርያ ይኽሰት። ክንደይ ዓይነት ሕማም ሽኮርያ'ኸ ኣለው? ሞያውያን ተመራመርቲ እቲ ዓውድ ንሕማም ሽኮርያ ኣብ ክልተ እዮም ዝኸፍሉዎም። እቲ ቐዳማይ ዓይነት ሕማም ሽኮርያ ቁጽሪ ሓደ ( ታይፖ-1) ዝበሃል ኮይኑ መብዛሕቱ ግዜ ካብ ስድራ-ቤት ብተወርሶ ዝሓልፍ ዓይነት ሕማም እዩ። እቲ ካልኣይ ከኣ ዓይነት ሕማም ሽኮርያ ቁጽሪ ክልተ( ታይፖ-2) ዝበሃል ኮይኑ መብዛሕቱ ግዜ ንማእከላይ ዕድመ ኣብ ኣርብዓታትን ልዕሊኡን ዕድመ ንዘለው ዘጥቅዕ ዓይነት ሕማም እዩ። ይኹን እምበር ሕማም ሽኮርያ ንሕጻናት፡ ቖልዑን፡ ኣብ ኣካላቶም ልዑል መጠን ስብሒ ዘለዎም መንእሰያት እውን የጥቅዕ እዩ። ፍልልይ ሕማም ሽኮርያ ቁጽሪ ሓደን ክልተን፡ እቲ ቐዳማይ ብቐጥታ ብመርፍእ ዝወሃብ ኢንሱሊን ክሕከም እንከሎ፡ እቲ ካልኣይ ግን ኣብ ሰብነትና ንዘሎ ውሑድ ዓቐን ኢንሱሊን ንምብርባር ዝሕግዝ ዝተፈላለየ ዓይነት መድሓኒታት ብምውሳድ ንመጠን ሽኮር ኣብ ደምና ምቁጽጻር ይከኣል። እቲ ጽቡቕ ነገር፡ ናይዚ ሕማም፡ ተማሂሩን ተሓቢሩን ክጥንቀቕ ንዝኽእል ሰብ ዝኸውን እኹል ፍልጠትን ተመኩሮን ምህላው እዩ። ብፍላይ ንሕማም ሽኮር ቁጽሪ ክልተ ቅድሚ ዝኣገረ ክትከላኸላን እንተነፊዕካ ጨሪስካ ከተርሕቓ፡ እንተነኣሰ ከኣ ኣዚኻ ከተደናጉያን ክትቆጻጸራን ይከኣል እዩ። ከምቲ ካህናትን ወንጌላውያንን " እዝኒ ዘላቶ ሕጂ ይስማዕ!" ኢሎም ዝሰብኩ፡ እዝኒ ዘለዎን ትጉህን ሰብ ንሕማም ሽኮርያ ከወግዳን ከርሕቓን እውን ልዑል ተኽእሎ ኣሎ። እቲ ከምዚ ከማይ "ደሓን ከርክበሉ እየ - ኣበይ ከይትበጽሕ!" እናበለ ኩሉ ነገር ካብ ኢዱ ዝመልቆን ግን ፈትዩ ጸሊኡ ናብቲ ካልኣይ ደረጃ፡ ማለት እቲ ሕምማ ምስ ሓዘካ ናብ ምቁጽጻሩ እዩ ዝወርድ። ኣብ ምቁጽጻር እቲ ሕማም እንተተጊሁን እንተነፊዑን እውን ደሓን'ዩ። ኣብኡ እንተሓሚቑን እንተሰኒፉን ግን ናብቲ ከይመጽኣና እንፈርሖ፡ ኣዚዩ ዘሰንብድ፡ ከም መቑረጽቲ መሓውር፡ ዑረት ዓይኒ፡ መልመስቲ፡ ወቕዒ ልብን ሞትን ከጋጥም ይኽእል እዩ። ተመኩሮይ እምበኣር ኣብዚ እዩ ዘገድስ። ሓያሎ ብቐረባ ዝፈልጦምን ኣብ ጥዕነኦም ዝተሓጋገዝኩዎም ሰባት፡ ገሊኦም ብሰንኪ ሕማም ሽኮር ናይ መሓውር መቑረጽቲ፡ ገሊኦም ልምሰት ኮላሊት፡ ( ኪድኒ ፈይለር) ገሊኦም ከኣ ርኡይ ናይ ጥዕና ምስንኻል ከጋጥሞም ርእየ። ሓኪመይ፡ " ኣብ ደምካ መጠን ሽኮር ይውስኽ ስለዘሎ፡ ውዒሉ ሓዲሩ ሕማም ሽኮርያ ከጥቅዓካ ይኽእል እዩ። ስለዚ ካብ ሕጂ ኣትሒዝካ ክትጥንቀቕ ይግበኣካ" ብማለት፡ ኮፍ ኣቢላ፡ ክገብሮ ዝግበኣኒ ነገራት ከምዚ ዝስዕብ ዘርዚራ ነጊራትኒ። ቀዳማይ መጠን ክብደት ክነኪ፡ ካልኣይ ዝበልዖ ዓይነት መግቢ ክፈልጥ፡ ( ካርቦ ሃይድሬት ዘለዎ ዓይነት መግቢ፡ ከም ባኒ፡ ፓስታ፡ ሩዝ፡ እንጀራ፡ ገዓት፡ ቅጫ ወዘተ እንተኺኢለ ጨሪሰ ከወግዶም እንተዘይኮይኑ ከኣ ውሑድ ዓቕን ክወስድ) ሽኮር ዘለዎም ዓይነት መግብታት፡ ብሽኮቲ፡ ኬክ፡ ሽኮር፡ መዓር፡ ዝበሰለ ፍሩታታት ወዘተ እንተኺኢለ ጨሪሰ ከወግዶ ወይ ኣዚዩ ውሑድ መጠን ክወስድ። እቲ ውሑድ ማለት ኣብ ሰሙን ሓንቲ በናና፡ ሓንቲ ኣራንሺ ወዘተ። ዝበዝሕ ምግበይ ኣብ ዓይነት አሕምልትን ጥረታትን ክምርኮስ፡ ስጋ ክበልዕ እንተደልየ ከኣ ንእሽቶ ዓቐን ስብሒ ዘይብሉ ስጋ ደርሆን፡ እንተተረኺቡ ከኣ ንእሽቶ ዓሳ፡ እንተዘይኮይኑ ግን፡ ከም ዓይኒ ዓተርን ባልደንጓን ብርስንን ሽሮን ዝኣመሰለ ፕሮቲን ዘለዎ ሓምልን ሰላጣን ክምገብ። መዓልታዊ ካብ ፍርቂ ሰዓት፡ እንተኺኢለ ካብኡ ንላዕሊ፡ ቅልጥፍ-ቅልጥፍ እናበልኩ ብእግረይ ክጓዓዝ። ኣብ መግበይ፡ ከም ቅብኢ ጠስምን ዘይትን ዝኣመሰለ ስብሓዊ ነገር ከወግድ። ኣብ ሽዱሽተ ወርሒ ካብቲ ዝነበረኒ 85 ኪሎ ክብደት፡ ምስ ቁመተይ ናብ ዝመጣጠን 72 ክብደት እንተወሪደ፡ ነቲ ሕማም ንምውጋዱ ወይ ብሓያሎ ዓመታት ንምድንጓዩ ተኽእሎ ከምዘሎ መኺራን ሓቢራን ኣፋንያትኒ። ኣብቲ ፈለማ "ጠፋእካ ጠፋእካ!" ምስተበሃልኩ፡ ዳርጋ ንሓደ ክልተ ሰሙን ተገዲሰ ነቲ ሓኪመይ ዝበለትኒ ተኸታቲለዮ። ዳሕራይ ግን በብቑሩብ ናብቲ ዝነበርኩዎ ተመሊሰ። እቲ ኣይትብልዓዮ ዝተበሃልኩ ነገር ደሓን ጽባሕ ድሕሪ ጽባሕ ነዊሕ ሰዓታት ተንቀሳቒሰ፡ ወይ ነብሰይ ቀጺዐ እስፖርት ሰሪሐ ከጉዱሎ እየ እናበልኩ፡ በብቑሩብ እቲ ጥዑም መግብን መስተን እናሰዓረኒ ዝተመኸርኩዎ ከይገበርኩ መድሃኒት ክትጅምር ኢኻ ናብ ዝበሃሎ ደረጃ በጺሐ። ምኽሪ ብዙሓት ናይ ቀረባ ሓካይም አዕሩኽትን ቤተ-ሰብን እናጠንቀቑኒ፡ " ገ- እናበሉኻ'ዶ ትጋገ!" ከም ዝበሃል፡ "ሓያሎ ፈተውቲ ደጋጊም ገ - እናበሉኒ፡ ተጋግየ ኣባል ሕሙማን ሽኮርያ ኮይነ። ስለዝኾነ ከኣ እየ ሕጂ ኣብዛ ዕለት እዚኣን ነቶም ኢዶም ዝሰበርኩዎም ሓካይመይን መኸርተይን ይቕሬታ እናሓተትኩ፡ ነቶም ሓካይምኩም ብዝመኸሩኹም ምኽሪ ንሕማም ሽኮርያ ከተወግዱዎን ከተደናጓዩዎን እትኽእሉ ሰባት ከኣ በጃኹም ሻላ ማላ ኣይትርኣዩዎ ክብል ሕልናዊ ሓላፍነት ይስመዓኒ። ምልክታት ሕማም ሽኮር እንታይ እዩ? እቲ ዝኸፍአ ናይ ሕማም ሽኮርያ ጸገም፡ ብፍላይ ከኣ ናይቲ ዓይነት ቁጽሪ ክልተ (ታይፕ-2)፡ ዝኾነ ይኹን ሰብ ምንም ምልክት ከየርኣየን ሕማም ከይተሰመዖን፡ እቲ ሕማም ኣብ ኣካላቱ ንኣስታት 10 ዓመት እውን ክጸንሕ ይኽእል እዩ። ኣብዚ እዋን እዚ ከኣ እቲ ሕማም ብውሽጢ ውሽጢ ንዝተፈላለዩ ዋህዮታት ኣካላትና፡ ንኮላሊትና፡ ነዒንትና፡ ንጸላም ከብዲ፡ ወዘተ የጥቅዕን ይጎድእን። ስለዚ እንተተኻኢሉ ወላ እውን ዝኾነ ይኹን ሕማም ኣይሰመዓና፡ ኣኣብ ሽዱሽተ ወርሒ ኣካላትና ከመይ ከምዘሎ፡ መጠን ብዝሒ ደም፡ ኮሎስትሮል (መጠን ስብሒ ኣብ ሻምብቆታት ደምና) መጠን ብዝሒ ሽኮር ኣብ ደምና ወዘተ ክንምርመርን ኩነታትና ክንፈልጥን ኣገዳሲ እዩ። እቲ ዝበዝሕ ግዜ ብተወርሶ ካብ ስድራ-ቤት ዝመሓላለፍ፡ ዓይነት ቁጽሪ ሓደ (ታይፕ-1)፡ ሕማም ሽኮርያ እንተሒዙካ ግን፦ ዕብራን ሰብነት ዝኣመሰለ ምልክታት ከምዝገብር ሞያውያን ይዛረቡ። ኣብ ኣካላትና፡ መጠን ሽኮር ካብቲ ዝግበኦ ንላዕሊ እንተበዚሑ ከኣ ውኖና ከነጥፍእን ኣብ ኮማ ክንኣቱን ንኽእል፡ ከም ሳዕቤኑ ከኣ ኣካለትና ዘልምስ ወቕዕን ሞትን እውን ከስዕብ ይኽእል። እቲ ዝኸፍአ ነገር ግን ከተወግዶን ክትቆጻጸሮን ብእትኽእል ዓይነት ሕማም ዕለታዊ ህየወትካ ክሰናኸል እንከሎ እዩ። ዝኾነ ዓይነት ሕማም ነቲ ሕሙም ጥራሕ ኣይኮነን ዘጥቅዕ። ንመልዓሊ ሕሙም መላእ ስድራ እውን እዩ ዝትንክፍ። እቲ ሕሙም ዝኣሊ ኣባል ስድራ ብቐንዱ ክትንከፍ እንከሎ ከኣ፤ እታ ካብ ኣባላ ዝሓመማ ስድራ ብሞራልን ሐሳብን እውን ትጉዳእ እያ። "ሕማም ሽኮርያ እንተተቖጻጺርካዮ ሽኮር እዩ! - ከም ሻሙ እንተሪኢኻዮ ግን ንሕስያ የብሉን!" ክብለኒ ይዝከረኒ ሓደ ካብ ሞያውያን አዕሩኽተይ። እምበኣር ጽሑፈይ ብምኽሩ ክዛዝማ። ምእንቲ ገዛእ ነብስናን ኣባላት ስድራናን ጥዕናና ንሓሉ። ዘይንኽእሎ ሕማም ደኣ ኣይምጻእ እምበር ንሕምም ሽኮርስ እንተነፊዕና ከነሕምቓ ዘይከኣል ኣይኮነን።