headline: ሓካይም ንመጥባሕቲ ዝጥቀምሉ ናይ 'ናዚ' መጽሓፍ
text: ናይ መትኒ ሓኪም መጥባሕቲ ዶ/ር ሱዛን፡ መጥባሕታ ንኽትውድእ ሓገዝ ከም ዘድልያ ምስ ኣስተውዓለት፡ ነቲ ኣብ መበል 20 ክፍለዘመን ዝተዳለወ ናይ ስነ-መዛርዕ (ኣናቶሚ) መጽሓፍ ክትግንጽል ትጅምር። እዛ ኣብ ዋሽንግተን ዩኒቨርሲቲ ትሰርሕ ዶክተር፡ ነቲ ብኢድ ዝተሳእለ ኣሳእል ኣካላት ደቂ ሰባት ዘርኢ መግለጺታት ብምዕዛብ ድማ ነቲ መጥባሕቲ ብዓወት ክትውድኦ ኪኢላ። እዚ ብናዚ ጀርመን ዝተዳለወ መጽሓፍ፡ ኣብ ዓለም ካብቶም ዝበለጹ ስነ-መዛርዓዊ ኣሳእል ዘለዎ ተባሂሉ ይግመት። እቲ መጽሓፍ ድሙቕ ሕብርታት ዘለዎ ኮይኑ፡ ሃብታም ዝኾነ ደቂቕ ሓበሬታ ኣለዎ። ኣብቲ መጽሓፍ ስነ-መዛርዕ (ኣናቶሚ) ቆርበት፥ ጅማት፥ መትኒ፥ ጭዋዳ፥ ከምኡ'ውን ዓጽሚ ምስ እኹል ሓበሬታ ተዘርዚሮም ይርከቡ። ነዚ መጽሓፍ'ዚ ፍሉይ ዝገብሮ ግን ትሕዝትኡ ጥራይ ኣይኮነን። ኣብዚ መጽሓፍ ተዘርዚሮም ዘለው ሓበሬታታት ድማ ካብቶም ብናዚ ጀርመን ዝተቐትሉ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ዝተወስደ ኮይኑ፡ ናይቶም ዝሞቱ ሰባት ኣካላት ተቆራሪጹ'ዩ ብስእሊ መልክዕ ቀሪቡ ዘሎ። ነቐፍቲ እዚ መጽሓፍ፡ ሕሉፍ ጸሊም ታሪኸ ዘለዎ ብምባል ይነቕፍዎ። ተመራመርቲ'ውን ብሞራላዊ ኣጠቃቕማ እቲ መጽሓፍ እናተኸራኸሩ እዮም። ዶ/ር ሱዛን ብወገና፡ ብኣመጻጽኣ እቲ መጽሓፍ ብዙሕ ከም እትርበሽ ትሕብር። እንተኾነ ግን፤ ብዘይ ሓገዝ ናይዚ መጽሓፍ ስርሓ ብዝግባእ ክትፍጽም ከም ዘይትኽእል ኣነጺራ ትገልጽ። ካብ ህልቂት ናዚ ጀርመን ዝደሓነን ፕሮፈሰር ሕጊ ጥዕናን ዝኾነን ራባይ (ሃማኖታዊ መራሕቲ ኣይሁዳውያን) ጆሰፍ ፓሎክ፡ እዚ መጽሓፍ ወላእኳ ካብ እኩይ ተግባራት ናዚ ዝመንጨወ ይኹን፡ ንኣገልግሎት ጽቡቅ ተግባር ክውዕል ከምዝኽእል ይኣምን። እዚ መጽሓፍ፡ ፍሉጥ ጀርመናዊ ኣባል ናዚን ሓኪምን፡ ዶ/ር ኢድዋርድ ፐርንኮፍ ን20 ዓመታት ዝገበሮ መጽናዕቲ ዝሓቖፈ'ዩ። ንሱ ኣብ ኣውስትርያ ንሂትለር ብምድጋፉ ትምህርታዊ መዓርግ እናደለበ ዝኸደ ግኑን ደጋፊ ናዚ እዩ ነይሩ። ብጾቱ ክገልጽዎ እንከለው፡ እሙን ኣባል ሃገራዊ ማሕበርነት ከም ዝነበረን፡ ካብ 1938 መዓልታዊ ናይ ናዚ ድቪዛ ተኸዲኑ ይሰርሕ ምንባሩ ይሕብሩ። ኣብ ቬና ዩኒቨርሲቲ ሓለፊ ቤት-ትምህርቲ ሕክምና ኮይኑ ምስ ተሸመ ድማ፤ ሰለስተ ተሸለምቲ ኖቤል ዝርከብዎም ብምልኦም ኣይሁዳውያን መምህራን ሰጒጉዎም። ኣብ 1939 ድማ ናይቶም ዝተቐትሉ እሱራት ሬሳ፡ ንተግባራት ምርምርን ትምህርትን ከገልግል፡ ናብቲ ዝቐረበ ጨንፈር ምርምር ስነ-መዛርዕ ክለኣኽ ወሲኑ። ኣብቲ እዋን ዶክተር ኢድዋርድ ፐርንኮፍ ንዓሰርተ ሾመንተ ስዓታት ነቲ ሬሳ ክምርምር የሕልፎ ከም ዝነበረን፤ ኣብ ጎኑ ድማ ካልኦት ሰኣልቲ ስእላዊ መግለጺ ይሰርሑ ነይሮም። ኣብ ገለ እዋናት፡ እቲ ክፍሊ ስነ-መዛርዕ ብሬሳ ይመልእ ሰለዝነበረ፡ ምርሻን እሱራት ንኻልእ መዓልቲ ይመሓላለፍ ነይሩ። ኣብ ሃርቫርድ መዲካል ስኩል እትሰርሕ ዶ/ር ሳባይን ሂልደብራንድ፡ እቶም 800 ኣሳእል ኣብቲ መጽሓፍ ሰፊሩ ዘሎ ካብ ናይ ፖሎቲካ እሱራት ከም ዝተወስደ ይገልጽ። እዞም ኣሳእል ናይ ሕደ-ጾታውያን (ሆሞሰክሸዋል) ደቂ ተባዕትዮን ደቂ እንስትዮን፥ ጅብሲስ፥ ናይ ፖሎቲካ እሱራትን ከምኡ'ውን ኣይሁዳውያን ዝተወስደ እዩ። እቲ ቀዳማይ ሕታም ድማ ኣብ 1937 ተሓቲሙ። ኣብ 1964 ድማ ናይ ናዚ ምልክታት ዘለዎ ክልተ ሕታም ብቋንቋ እንግሊዘኛ ተሓቲሙ። ብሓሽሓት ዝቁጸሩ ቅዳሓት ድማ ኣብ መላእ ዓለም ተሸይጡ። ብ 5 ቋንቋታት ድማ ተተርጐሙ። ኣብ 1990 ድማ ተምሃሮን ዮኒቨርሲቲ መምሃራንን፡ ነዚ ኣብቲ መጽሓፍ ዘሎ ኣሳእል ናይ መን ምዃኑ ክሓቱ ጀሚሮም። እቲ ሕማቕ ታሪኽ ናይቲ መጽሓፍ ምስ ተጋህደ ድማ፡ ኣብ 1994 ምሕታማ ተቛሪጹ። ኣብ ቀረባ እዋን ዝተኻየደ መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ 69% ሚእታዊት ናይ መጥባሕቲ ሓካይም ነቲ መጽሓፍ ክጥቀሙ ጸገም ከም ዘይብሎም ክሕብሩ እንከለው፡ 15% ሚእታዊት ስክፍታ ከም ዘሕድረሎም ዝተረፉ 17% ክውስኑ ኣይከኣሉን። ዝሓለፈ ዓመት ራባይ ፖላክ ብዛዕባ ኣጠቃቕማ ስነ-ምግባር እዚ መጽሓፍ ኣመልኪቱ ምሁራዊ መጽናዕቲ ንምርካብ መጽናዕቲ ኣካይዱ ነይሩ። እቲ ዝተረኽበ ውጽኢት ድማ እዚ መጽሓፍ ህይወት ሰብ ዘድሕን እንተኾይኑ፤ ኣብ መዓላ ክውዕል ተሰማሚዖም። እንተኾነ ግን፡ እቶም ሰባት ብዛዕባ እቲ ሕሉፍ ታሪኽ ክፈልጡ ከም ዝግባእ ኣዘኻኺሮም። ዶክተር ኢድዋርድ ፓንኮፍ፡ ካልኣይ ወግእ ዓለም ምስ ተወደኣ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ኣትዩ። ንሰለስተ ዓመት ኣብ ቤት-ማሓቡስ ድሕሪ ምጽናሕ ብዘይ ዝኮነ ክሲ ተፈቲሑ። ካብ ቤት-ማእሰርቲ ምስ ወጸ ድማ ናብቲ ዩኒቨርሲቲ ተመሊሱ ስርሑ ጀሚሩ። ኣብ 1952 ሳልሳይ ሕታም ኣሕቲሙ። ኣብ 1955 ድማ ቅድሚ ራብዓይ ሕታም እቲ መጽሓፍ ምውጽኡ ብሞት ካብዛ ዓለም ተፈልዩ። ድሕሪ 60 ዓመት ድማ፡ እዚ መጽሓፍ ካብቶም ዝበለጹ ዝርዝር ኣናቶሚ ዘለዎን እኹል ሓበሬታ ብዛዕባ ስራሕ መጥባሕቲ ዘለዎ መጽሓፍ ኮይኑ ይርከብ።