headline: ኢትዮጵያ፡ ናብ ጎረባብቲ ክልላት ዝልሑኽ ዘሎ ኲናት
text: ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ሓይልታት ትግራይ ኣብ ክልል ኣምሓራ ንእትርከብ ታሪኻዊት ከተማ ላሊበላ ከም ዝተቖጻጸሩዋ ዝገልጹ ጸብጻባት ምውጽኦም ይፍለጥ። ምክትል ከንቲባ እታ ከተማ ኣቶ ማንደፍሮ ታደሰ ሓይልታት ትግራይ ንላሊበላ ከም ዝተቖጻጸሩዋ ከረጋግጽ እንከሎ፡ ኣብ መዝገብ ትካል ባህሊ፣ ትምህርትን ሳይንስን ውድብ ሕቡራት ሃገራት [ዩኤስኮ] ዝሰፈሩ ሓድጊ ኣብያተ ክርስቲያናት ሓለዋ ክግበረሎም ጸዊዑ ነይሩ። ላሊበላ፡ ብኣመንቲ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ-ክርስቲያን ኢትዮጵያ ፍሉይ ክብሪ ዝወሃቦም ካብ ከውሒ ተፈልፊሎም ዝተሰርሑ ኣብያተ ክርስቲያን ዘለዎ ስፍራ ኮይኑ፡ ሓደ ካብ ዓበይቲ መስሕባት ቱሪዝም እታ ሃገር'ውን እዩ። ሓይልታት ትግራይ ነዛ ከተማ ምቁጽጻሮም ናብ ኣምሓራ ደፊኦም ንምእታው ተኽእሎ ዝፈጥረሎም ዓብዪ ዓወት ኮይኑ፡ ክልላት ኣምሓራን ዓፋር ሓደሽቲ መዋግኢ ስፍራታት እቲ ትሸዓተ ኣዋርሕ ኣቝጺሩ ዘሎ ኲናት ሓይልታት ትግራይን ሰራዊት መንግስቲ ፌደራልን ኮይነን ኣለዋ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ እቲ ኣብ መጀመርታ ወርሒ ሕዳር 2020 ዝጀመረ ኲናት ብ28 ሕዳር 2020 ሓይልታት ፌደራል ንከተማ መቐለ ምስ ተቖጻጸሩ ከም ዝተወድአ ካብ ዝገልጽ ሸሞንተ ኣዋርሕ ተቖጺሩ። ድሕሪ ሸውዓተ ኣዋርሕ ግን ሰራዊቱ ካብ ትግራይ ከም ዝስሓበን ሕርሻዊ ማእቶት ዝካየደሉን ሰብኣዊ ረድኤት ንምብጻሕ ምቹእ ኩነታት ንምፍጣርን በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ከም ዝገበረ ኣዊጁ። ይኹን'ምበር፡ ዓለምለኻዊ መራኸብቲ ብዙሃን ሓይልታት ትግራይ ንርእሰ ከተማ ትግራይ መቐለ ከም ዝተቖጻጸሩዋ ዘረጋግጹ ጸብጻባት ምስ ኣውጽኣ'ዩ እቲ ምቁራጽ ተጻብኦ ተኣዊጁ። ድሕሪኡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሙሩኻት ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብ ቀንዲ ጎደናታት መቐለ ተራእዮም። ህወሓት ድማ እቲ መንግስቲ ዝኣወጆ በይናዊ ምቁራጽ ተጻብኦ ንምቕባል ሓይልታት ኣምሓራን ኤርትራን ካብ ትግራይ ወጺኦም ናብቲ ቅድሚ ኲናት ዝነበረ ቦትኦም ይመለሱ፣ ኣብ ትግራይ ዝተቛረጹ መሰረታዊ ኣገልግሎታት ኤሌክትሪክ፣ ቴሌፎንን ባንክን ናብ ንቡር ይመለሱ ዝብሉ ዝርከቡዎም ቅድመ ኩነት ኣቐሚጡ። ድሕሪ ምትሓዝ መቐለ፡ ሓይልታት ትግራይ ናብ መዋስንቲ ከባቢታት ኣምሓራን ዓፋርን ብምድፋእ ኣንጻር ኣብ ጎኒ መንግስቲ ፌደራል ተሰሊፎም ዝዋግኡ ዘለው ሓይልታት መጥቃዕታት ክፍጽሙ ከም ዝጀመሩ ገሊጾም። ኣብቲ ዝሓለፈ፡ ኣብ ልዕሊ ብክልል ዓፋር ዝሓልፋ ዝነበራ ረድኤት ዝጽዓና ቃፍላይ መካይን ፕሮግራም መግቢ ዓለም መጥቃዕቲ ዝተፈጸመ ኮይኑ፡ መንግስቲ ሓይልታት ትግራይ ዝፈጸሙዎ መጥቃዕቲ ከም ዝኾነ ይገልጽ። ውድብ መግቢ ዓለም ውድብ ሕቡራት ሃገራት እቲ መጥቃዕቲ ከም ዝተፈጸመ'ኳ እንተኣረጋገጸ፡ ብመን ተፈጺሙ ዝብል ካብ ምግላጽ ግን ተቖጢቡ። ሓይልታት ትግራይ እቲ ብዓፋር ዝገብሩዎ ዘለው ወተሃደራዊ ግስጋሰ፡ ነቲ ልዕሊ 85 ሚኢታዊት ኣታውን ወጻእን ንግዲ ኢትዮጵያ ዝሳለጠሉ መስመር ንግዲ ኢትዮጵያን ጅቡትን ብምቁጽጻር ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ፌደራል ጸቕጢ ንምሕዳር'ዩ ይብሉ። ብኻልእ ወገን እቲ ብሸነኽ ኣምሓራ ዝቕጽል ዘሎ ውግእ ነቲ ካብ 1990ታት ጀሚሩ ንክልቲአን ክልላት ዘሰሓሕብ ቦታታት ንምቁጽጻር'ዩ ዝብሉ ኣለው። ኣባል ማእከላይ ኮማንድ ሓይልታት ትግራይ ጀነራል ጻድቃን ገብረትንሳኤ ኣብ ዝሓለፈ ንቢቢሲ ኣብ ዝሃቦ ቃል፡ እቲ ወተሃደራዊ ስጉምቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ዕግታ ንክልዓል ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ፌደራል ጸቕጢ ንምፍጣር'ዩ ክብል ተዛሪቡ ነይሩ። ምድፋእ ሓይልታት ትግራይ፡ ካልኦት ክልላት ሓይልታተን ኣዋዲደን ኣንጻሮም ክዋግኣ ካብ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብዪ ኣሕመድ ዝቐረበለን ጻውዒት ክቕበላ ገይሩ'ዩ። ኣሽሓት መናእሰይ ድማ "ብፍቓዶም" ነቲ ጻውዒት ተቐቢሎም ንሰራዊት ምክልኻል ዘለዎም ድጋፍ ገሊጾም'ዮም። ርእሰ ምምሕዳር ክልል ኣምሓራ ኣቶ ኣገኘሁ ተሻገር'ውን፡ መናእሰያት እቲ ክልል ናብ ሓይልታት ፌደራልን ፍሉይ ሓይሊ ኣምሓራን ክጽምበሩ ጸዊዑ'ዩ። ይኹን'ምበር እዚ ሃገራዊ ምልዕዓል፡ እቲ ኣብ ክልላት ኦሮሚያ፣ ቤንሻንጉል ጉሙዝ፣ ሶማሊያን ዓፋርን ዘሎ ዓሌታዊ ግጭታት ኣብ ግምት ብምእታው ኣብታ ሃገር ሃጓፍ ጸጥታን ድሕነትን ከይፍጠር ስግኣት ኣሕዲሩ'ዩ። እቲ ዝቕጽል ዘሎ ኲናት ኣብ እዋን ክራማት ብምዃኑ ኣብታ ሃገር ነቲ ቐንዲ ናይ ዘርኢ ወቕቲ ከይጸልዎ ይስጋእ። ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ትግራይ ልዕሊ 5.2 ሚልዮን ሰባት ህጹጽ ሰብኣዊ ረድኤት የድልዮም ይብል። ኤጀንሲታት እቲ ውድብን ካልኦት ትካላት ሰብኣዊ ረድኤትን'ውን ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ህዝቢ እቲ ክልል ኣብ ኣፍ ዓጸቦ ከም ዝርከብ የጠንቅቑ። ይኹን'ምበር ሰብ መዚ መንግስቲ ፌደራል ነዞም መጠንቀቕታታት ኣይቕበሉዎምን። ብ24 ሰነ 2021 ዓ.ም ብቴሌቪዥን ኢትዮጵያ ኣብ ዝተመሓላለፈ ቃለ መጠይቕ ቀዳማይ ሚኒስትር ኣብዪ ኣሕመድ፡ ኣብ ትግራይ ዓጸቦ ኣሎ ዝብሉ ጸብጻባት "ፕሮፖጋንዳ'ዮም" ክብል ነጺጉዎም። ሓይልታት ትግራይ ናብቲ ክልል ሰብኣዊ ረድኤት ኣብ ምብጻሕ ጸገማት ይፈጥሩ ኣለው ክብል ድማ መንግስቲ ይኸስስ። ብ4 ነሓሰ 2021፡ ኣብ ክሊ እቶም ዘለው ጸገማት 157 ረድኤት ዝጽዓና መካይን ናብ መቐለ ክኣትዋ ክኢለን ምባሉ'ውን ይዝከር። ዳይሬክተር ፕሮግራም መግቢ ዓለም ዴቪድ ቤስለይ ብወገኑ 175 ረድኤት ዝጽዓና መካይን ናብ መቐለ ከም ዝኣተዋ ክገልጽ እንከሎ፡ ነቲ ህጹጽ ረድኤት መግቢ ዘድልዮ ህዝቢ ንምብጻሕ ግን መዓልታዊ 100 ረድኤት ዝጽዓና መካይን ክኣትዋ ከም ዘድሊ ብትዊተር ኣብ ዘሕለፎ መልእኽቲ ሓቢሩ። "ሕጂ ካብ ዝኾነ እዋን ንላዕሊ ሙሉእ መገዲ ክኽፈትን ተወሳኺ ገንዘብን ካብ ኩሉ ንላዕሊ ድማ ተጻብኦታት ደው ክብሉ ንደሊ" ክብል ተላብዩ። ኣብ ተመሳሳሊ ዕለት ሚኒስትሪ ሰላም ሙፈሪያት ከሚል ምስ ሓላፊት ትካል ሰብኣዊ ሓገዝ ኣመሪካ [ዩኤስኤይድ] ሳማንታ ፓወር ኣብ ዝነበራ ጻንሒት መንግስቲ ናብ ትግራይ ዘድሊ ሰብኣዊ ሓገዝ ንምቕራብ ዓቕሚ ኣለዎ'ዩ ምባላ ይዝከር። ማሕበረሰብ ዓለም ግን ሕጂ'ውን ኩሎም ወገናት ተጻብኦታት ጠጠው ከብሉን ዘይተገደበ መገዲ ምብጻሕ ሰብኣዊ ረድኤት ክኽፈትን ይጽውዑ ኣለው። እንተኾነ፡ እቲ ዝቕጽል ዘሎ ምንቅስቓስ ሓይልታት ፌደራልን መላፍንቶምን ዓሌታዊ ጎነጻት ክጉሃሃሩን ኲናት ሓድሕድ ከይፍጠርን ስግኣት ፈጢሩ ይርከብ። ክልቲኦም ወገናት ኣፈላላዮም ብልዝብ ክፈትሑ ጻውዒት ክቐርብ እንከሎ፡ ኢትዮጵያ ሱዳን ንምትዕራቕ ዘቕረበቶ ሕቶ ነጺጋቶ ኣላ። ኣብ ጎኒ ሰራዊት ፌደራል ዝዋግኡ ዝነበሩ ሰራዊት ኤረትራ'ውን ሕጂ'ውን ካብ ትግራይ ከም ዘይወጽኡ ይግለጽ ኣሎ። ኩሎም ኣብቲ ኲናት ዝተሳተፉ ወገናት ኣብ ትግራይ ከበድቲ ገበናት ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ከም ዝፈጸሙ ይኽሰሱ። እዚ ኣብተን ሓድሽ ኲናት ዝሰፍሐለን ዘሎ ክልላት ዓፋርን ኣምሓራን'ውን ከይድገም ዓብዪ ስግኣት ሓዲሩ ኣሎ። ብተመሳሳሊ እቲ ሰብኣዊ ቅልውላው ካብ ትግራይ ሓሊፉ ሚልዮናት ንጥምየት ከየቃልዖም ይስጋእ።