headline: Gelede festival: Mọ̀ si i nípa ìtàn eégún Gelede àti pàtàkì eégún náà sí àwọn abiyamọ
text: Ọpọ awọn ọmọ ilẹ Yoruba aye ode oni lo maa n gbọ ti wọn maa n sọ pe eeyan n jo Gelede, ṣugbọn ọpọ ni ko mọ ohun ti Gelede tumọ si. Ninu itan ati iṣedalẹ Yoruba, eegun kan lo n jẹ Gelede. Bo tilẹ jẹ pe Gelede yii ko pin si Naijiria nikan, o tan de awọn orilẹ-ede mii bi Benin ati Togo ti ọpọ ọmọ Yoruba tẹdo si. Gelede jẹ eegun, wọn a si ma lo eegun naa layajọ ọdun Gelede lati da awọn eeyan laraya, lati kọ wọn lẹkọọ, ati lati mu ki aṣa ilẹ Yoruba gbilẹ sii. Wọn maa n fi Gelede ṣe ayẹsi awọn obinrin ati iya nilẹ Yoruba, lai yọ awọn oriṣa to jẹ obinri silẹ. O tun maa n ṣapẹre irufẹ agbara ti awọn obinrin ni nilẹ Yoruba. Gẹgẹ bii awọn to mọ nipa itan aṣa ilẹ Yoruba ṣe sọ, orisun Gelede so mọ ilu Oyo, Ketu ati Ilobi. Ninu itan naa, eegun Gelede bẹrẹ pẹlu ọba kan to ti n mura lati waja, ti awọn ọmọkunrin rẹ si n lakaka lati gori itẹ rẹ. Ọkan lara awọn ọmọkunrin naa, nigba to ti ri pe o ṣeṣe ki oye naa bọ lọwọ oun, lo ba daa bi ọgbọn lati gbẹmi arakunrin rẹ. Ṣugbọn nigba ti arakunrin rẹ naa gbọ pe ibatan oun  n gbimọ lati gbẹmi oun lo ba da bi ọgbọn to si ṣe iboju kan lati parada ki arakunrin rẹ naa ma baa da mọ. Gẹgẹ bi itan ọhun ṣe sọ, iboju naa ni wọn n lo fun eegun Gelede laye ode oni. Ẹsẹ ifa kan tun tan imọlẹ si orisun Gelede, iyẹn bo ṣe tan mọ yemoja. Lasiko kan ti Yemoja ko tete ri ọmọ bi, o gba ile alawo lọ, alawo naa sọ fun pe ko gbe ẹbọ lọ si orita, ko si maa jo pẹlu ere kekere kan lori rẹ ati ẹgba ni ẹsẹ rẹ. Lẹyin to pari irubọ naa tan ni ọmọ ba de, o bi akọbi to jẹ ọkunrin to pe ni Efe, o si tun bi obinrin pẹlu, ti orukẹ rẹ n jẹ Gelede. Ṣugbọn o ṣeni laanu pe, obinri ti Yemoja bi yii naa ko tete ri ọmọ bi lẹyin igbeyawo rẹ, loun naa ba tun gba ile alawo lọ, alawo naa si sọ fun pe ko gbe ẹbọ, irufẹ eyii ti iya rẹ kọkọ gbe ṣaaju. Lẹyin to gbe ẹbọ naa tan, iyẹn pẹlu ere kekere kan lori rẹ ati ẹgba ni ẹsẹ rẹ to si n jo ni oun naa to bi ọmọ. Etutu ti Gelede ṣe yii lo bi ijo Gelede. Ẹwẹ, onimọ nipa Gelede kan, to tun jẹ olori Gelede  niluu Eko, oloye Adio Erinfolami sọ fun awọn akọrọyin nigba ọdun Gelede lọdun 2017 pe, ẹmi to wa nidii gelede ni "iya nla." O ṣalaye pe oriṣa naa jẹ onisuuru, o si maa n sọ awọn agan di abiyamọ. Gẹgẹ bo ṣe sọ "Idi ree ti awọn obinrin ti ko ba bimọ ṣe maa n fori balẹ fun Gelede ki wọn le ri ọmọ gbe jo. Ọkunri ati obinrin lo n ṣe awo Gelede bo tilẹ jẹ pe ọkunrin lo maa n wa labẹ ẹku, ṣugbọn awọn obinrin lo ṣaba maa n pọ ju ninu ẹgbẹ naa. Awọn kan gbagbọ pe obinrin pọ ninu ẹgbẹ naa nitori ki wọn le tete ri ọmọ bi. Olori awo gelede ni wọn n pe "Iyalaṣẹ," oun si lo maa n jẹ alarena laarin oriṣa naa ati awọn eeyan ilu. Iyalase yii nikan lo ni aṣẹ lati wọ inu ile ti wọn ti n ṣe oro Gelede. Babalaṣẹ, to jẹ ekeji Iyalaṣẹ ni o maa n ṣakoso gbogbo nnkan atawọn oun elo ti wọn fi n gbe eegun Gelede ọhun. Abọrẹ lo wa nidii gbogbo ohun to jọ mọ irubọ ati etutu ninu awo Gelede. Elefe lo n mojuto iboju ti wọn fi n gbeegun Gelede ọhun. Arugi ati Onilu naa wa lara awọn to wa ninu awo Gelede pẹlu, gbogbo awọn eeyan wọnyii lo ni ojusẹ ti wọn n ṣe. Ọdọdun ni wọn ma n ṣe ọdun Gelede nilẹ Yoruba, ṣugbvọn kii ṣe gbogbo awọn ipinlẹ ti wọn ti  sọ Yoruba ni wọn ti n ṣe ọdun naa. Eredi ti wọn fi  ṣe ọdun naa ni ki ki ilu le tuba, ko si tuṣẹ, ki ojo rọ lasiko to yẹ ki awọn awọn agbgẹ le ri ti aje ṣe ki iyan ma baa ja laarin ilu. Wọn maan n lo oriṣiriṣi awọn iboju, pẹlu orin ati ilu ni wọn si maa n ṣe ọdun naa. Lara awọn ẹku ti wọn fi n gbe egun Gelede ni ti iya to n fun ọmọ lọmu, eyii to n tumọ si ibaṣepọ laarin iya ati ọmọ ikoko. Ohun kan gboogi to ṣe pataki ninu odun naa ni lati ṣe ayẹsi awọn obinrin, paapaa julọ awọn abiyamọ.