Tomás Ó Fiaich
Scoláire agus Cairdinéal ab ea Tomás Ó Fiaich (3 Samhain 1923 – 8 Bealtaine 1990).

Tús a shaoil 
Rugadh i gCoilleach Eanach i gContae Ard Mhacha in Éirinn é an 3 Samhain 1923. Tógadh é i gCamloch. Múinteoirí a thuismitheoirí, Pádraig Ó Fiaich agus Áine Ní Fhearchair, agus bhí mac eile acu, Pádraig. Cailleadh an mháthair nuair nach raibh ach ocht mbliana d’aois ag Tomás; deirfiúr an athar a thug aire don teaghlach ina diaidh. Fuair sé bunscolaíocht sa Chreagán Dubh mar a raibh a athair ina phríomhoide agus is ann a mhúscail múinteoir óg a spéis sa Ghaeilge 

Chuaigh sé chun na hollscoile i Maigh Nuad, Cill Dara agus léann Ceilteach á dhéanamh aige don BA.

Cuireadh é go Coláiste Pheadair, Loch Garman, agus is ann a oirníodh  ina shagart é ar 6 Meitheamh 1948.  

Chaith sé tamall ag obair ina dheoise féin r i bparóiste an Mhaí i dTír Eoghain. Rinne sé staidéar iarchéime agus ghnóthaigh sé céim M.A. i Stair na hÉireann ó Choláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.  

Rinne sé staidéar ó 1950 go dtí 1952 in ollscoil Lováin na Beilge. Ghnóthaigh Lic.Sc.Hist. lena thráchtas ‘The Church in Armagh under lay control’; 

Fuair sé post mar léachtóir staire in Ollscoil Mhaigh Nuad sa bhliain 1953.

Ceapadh ina Ollamh le "Nua-stair na hÉireann" é sa bhliain 1959.  

Bhí sé ina leasuachtarán ar an gColáiste ó 1970 go 1974, agus ina Uachtarán ina dhiaidh sin.

Ardeaspag agus Cairdinéal 
Cheap an Pápa Pól VI Tomás Ó Fiaich  ina Ardeaspag ar Dheoise Ard Mhacha agus Éarlamh na hÉireann Uile ar an 18 Lúnasa 1977. Eisean a bhí ina chomharba  ar an gCairdinéal William Conway. Ba é rogha chléir Ard Mhacha é mar ardeaspag.

Rinneadh Cairdinéal de an 30 Meitheamh 1979.

Na Trioblóidí 
Bhain conspóid lena cheapachán mar gheall ar a dhílseacht dá dhúiche féin, dúiche a bhí sáite sna trioblóidí idir Poblachtánaigh, Dílseoirí agus Arm na Breataine lena linn. "bhí Ó Fiaich gafa idir thine an dá arm, é ag iarraidh dul i bhfeidhm ar an dá thaobh, an IRA agus rialtas na Breataine agus Aontachtaithe Uladh" (ainm.ie). Samhlaíodh do rialtais na Breataine agus na Poblachta go raibh Ó Fiaich ró-bháúil leis na 'Sealadaigh'.

Gaeilge agus saothair 

Ó na 1950idí ar aghaidh bhí Ó Fiaich ar dhuine de mhórphearsana athbheochan na Gaeilge. Throid sé go láidir in aghaidh naimhde na Gaeilge le linn dó a bheith i Maigh Nuad, agus chuir sé go mór le scoláireacht na teanga lena linn chomh maith. 

Bhí aithne mhaith air i nGaeltacht Thír Chonaill agus is iomaí lá a chaith sé ar cuairt inti.

D’fhoilsigh sé i rith 1960-79: 

 Gaelscrínte i gcéin (1960) (eagrán nua faoin teideal Gaelscrínte san Eoraip, 1986); Irish cultural influences in Europe (1966); 
 Leabhar Aifrinn don phobal (1966) (aistriúchán ar The people’s Mass book); 
 Imeacht na nIarlaí (1972) (le Pádraig de Barra); 
 Má Nuad (1972); 
 Art Mac Cooey and his times (1973); Art Mac Cumhaigh: dánta (1973); 
 Columbanus in his own words (1974); 
 Oliver Plunkett: Ireland’s new saint (1975); Oilibhéar Pluincéid (1976); 
 Art Mac Bionaid: dánta (1979) (i gcomhar le Liam Ó Caithnia). 

Ba é a bhí ag cabhrú le Pádraig Ó Fiannachta chun leabhair an Tiomna Nua a stiúradh tríd an gcló.

Scannail ghnéis 
Bhí a fhios ag Tomás Ó Fiaich faoi na scannail ghnéis (Fr. Sean Fortune srl).  Ach ní raibh siad san fhearann poiblí i ndáiríre nuair a bhí sé ina Chairdinéal.

Foinsí 
Tá a bheathaisnéis scríofa ag Risteárd Ó Glaisne, Tomás Ó Fiaich (1990) agus Billy Fitzgerald, Father Tom: an authorised portrait of Father Tomás Ó Fiaich (1990)

Féach freisin 

 Cionn Caslach

Tagairtí 

Daoine a rugadh i 1923
Básanna i 1990
Ceannairí reiligiúnacha
Scríbhneoirí Éireannacha
Daoine as Contae Ard Mhacha
Cairdinéil
Gaeilgeoirí
Scoláirí Gaeilge
Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann
Scolairí an Léinn Cheiltigh
Scoláire agus Cairdinéal ab ea Tomás Ó FiaichSamhain–Bealtaine Tús a shaoil Rugadh i gCoilleach Eanach i gContae Ard Mhacha in Éirinn é anSamhain Tógadh é i gCamloch . Múinteoirí a thuismitheoirí , Pádraig Ó Fiaich agus Áine Ní Fhearchair , agus bhí mac eile acu , Pádraig . Cailleadh an mháthair nuair nach raibh ach ocht mbliana d’aois ag Tomás ; deirfiúr an athar a thug aire don teaghlach ina diaidh . Fuair sé bunscolaíocht sa Chreagán Dubh mar a raibh a athair ina phríomhoide agus is ann a mhúscail múinteoir óg a spéis sa Ghaeilge Chuaigh sé chun na hollscoile i Maigh Nuad , Cill Dara agus léann Ceilteach á dhéanamh aige don BA . Cuireadh é go Coláiste Pheadair , Loch Garman , agus is ann a oirníodh ina shagart é arMeitheamh Chaith sé tamall ag obair ina dheoise féin r i bparóiste an Mhaí i dTír Eoghain . Rinne sé staidéar iarchéime agus ghnóthaigh sé céim M.A. i Stair na hÉireann ó Choláiste na hOllscoile , Baile Átha Cliath . Rinne sé staidéar ógo dtíin ollscoil Lováin na Beilge . Ghnóthaigh Lic.Sc.Hist . lena thráchtas ‘The Church in Armagh under lay control’ ; Fuair sé post mar léachtóir staire in Ollscoil Mhaigh Nuad sa bhliain Ceapadh ina Ollamh le " Nua-stair na hÉireann " é sa bhliain Bhí sé ina leasuachtarán ar an gColáiste ógo agus ina Uachtarán ina dhiaidh sin . Ardeaspag agus Cairdinéal Cheap an Pápa Pól VI Tomás Ó Fiaich ina Ardeaspag ar Dheoise Ard Mhacha agus Éarlamh na hÉireann Uile ar anLúnasa Eisean a bhí ina chomharba ar an gCairdinéal William Conway . Ba é rogha chléir Ard Mhacha é mar ardeaspag . Rinneadh Cairdinéal de anMeitheamh Na Trioblóidí Bhain conspóid lena cheapachán mar gheall ar a dhílseacht dá dhúiche féin , dúiche a bhí sáite sna trioblóidí idir Poblachtánaigh , Dílseoirí agus Arm na Breataine lena linn . "bhí Ó Fiaich gafa idir thine an dá arm , é ag iarraidh dul i bhfeidhm ar an dá thaobh , an IRA agus rialtas na Breataine agus Aontachtaithe Uladh " ( ainm.ie ) . Samhlaíodh do rialtais na Breataine agus na Poblachta go raibh Ó Fiaich ró-bháúil leis na ' Sealadaigh ' . Gaeilge agus saothair Ó nadí ar aghaidh bhí Ó Fiaich ar dhuine de mhórphearsana athbheochan na Gaeilge . Throid sé go láidir in aghaidh naimhde na Gaeilge le linn dó a bheith i Maigh Nuad , agus chuir sé go mór le scoláireacht na teanga lena linn chomh maith . Bhí aithne mhaith air i nGaeltacht Thír Chonaill agus is iomaí lá a chaith sé ar cuairt inti . D’fhoilsigh sé i rith Gaelscrínte i gcéin( eagrán nua faoin teideal Gaelscrínte san Eoraip , Irish cultural influences in Europe Leabhar Aifrinn don phobal( aistriúchán ar The people’s Mass book) ; Imeacht na nIarlaí( le Pádraig de Barra ) ; Má Nuad Art Mac Cooey and his times Art Mac Cumhaigh : dánta Columbanus in his own words Oliver Plunkett : Ireland’s new saint Oilibhéar Pluincéid Art Mac Bionaid : dánta( i gcomhar le Liam Ó Caithnia ) . Ba é a bhí ag cabhrú le Pádraig Ó Fiannachta chun leabhair an Tiomna Nua a stiúradh tríd an gcló . Scannail ghnéis Bhí a fhios ag Tomás Ó Fiaich faoi na scannail ghnéis ( Fr. Sean Fortune srl ) . Ach ní raibh siad san fhearann poiblí i ndáiríre nuair a bhí sé ina Chairdinéal . Foinsí Tá a bheathaisnéis scríofa ag Risteárd Ó Glaisne , Tomás Ó Fiaichagus Billy Fitzgerald , Father Tom : an authorised portrait of Father Tomás Ó Fiaich Féach freisin Cionn Caslach Tagairtí Daoine a rugadh i Básanna i Ceannairí reiligiúnacha Scríbhneoirí Éireannacha Daoine as Contae Ard Mhacha Cairdinéil Gaeilgeoirí Scoláirí Gaeilge Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann Scolairí an Léinn Cheiltigh