Toirealach Luineach Ó Néill
Taoiseach ar Niallaigh Thír Eoghain, i gcúige Uladh, ab ea Toirdhealbhach nó Toirealach Luineach Ó Néill (c. 1530 - 1595). Mac le Niall Conallach (+1544) mac Airt Óig Ó Néill (+1519) ab ea é.

Sliocht Airt Óig 
Thart ar an mbliain 1530 a saolaíodh Toirealach le linn réimeas Choinn Bhacaigh Uí Néill (+1559). Taoiseach ar Thír Eoghain ab ea a sheanathair, Art Óg (+1519), agus bhí ceannas ag a athair, Niall Conallach (+1544), ar an dúiche mórthimpeall ar an Srath Bán agus ar an Seanchaisleán i dTír Eoghain, mar a raibh tailte Mhic Annaidh, Mhic Con Allaidh agus Mhic Con Mí, agus ba ann a bhí bunáit Thoirealaigh ina dhiaidh sin. Is cosúil gur sa cheantar i Sliabh Speirín ar a dtugtar Muintir Luinigh a tógadh Toirealach, agus gurb as sin a ainmníodh é.

An Tánaiste 
D'éirigh Seán Donnaíleach amach in aghaidh a athar, Conn Bacach, agus a dhearthár, an Feardorcha Ó Néill. Mharaigh sé an Feardorcha i 1558 agus gaireadh ina thaoiseach é i 1559. Ainmníodh Toirealach Luineach mar thánaiste air, agus ghlac sé páirt ghníomhach i gcogaí Sheáin. Ina ainneoin sin, bhí súil i gcónaí aige ar an tiarnas agus, nuair a thaistil Seán go Londain i 1562, rinne Toirealach luíochán ar Bhrian mac an Fhirdhorcha agus mharaigh sé é. Chuaigh sé féin agus a mhuintir go dtí an Tulach Óg, ansin, chun go ngairfí é ina thaoiseach. D'fhill Seán gan choinne, áfach, agus b'éigin do Thoirealach fanacht tamall eile.

An Taoiseach 
Sa bhliain 1567 mharaigh Clann Dónaill Seán i mBun Abhainn Doinne, agus gairmeadh Toirealach ina thaoiseach. I Reachlainn i 1569 phós sé baintreach Shéamais Íligh Mhic Dhónaill, Anna ,Nic Cailín (nó Lady Agnes, mar ab fhearr aithne uirthi), agus de bharr an chleamhnais sin nascadh cairdeas idir é agus Clann Dónaill Alban, agus bheadh teacht aige ar mhórchuid saighdiúirí Albanacha as sin amach. Go deimhin, agus é ag súil le teacht na nAlbanach an bhliain sin, thóg sé caisleán i nDún na Long ar bhruach Loch Feabhail, áit a mbeadh na hAlbanaigh in ann teacht i dtír go sábháilte. Ar feadh roinnt blianta bhí a chumhacht i dtreis go mór i gCuige Uladh. Ach, bhí na Sasanaigh ag tacú go láidir le Barún Dhún Geanainn, Aodh Ó Néill mac eile leis an bhFeardorcha, agus de réir a chéile thosaigh sé ag cailleadh smacht ar Thír Eoghain. Sa bhliain 1578 rinneadh Barún an Chlochair agus Iarla Chlann Chonaill de, agus roinneadh an tiarnas idir é féin agus Aodh.

An Éigse 
Go gairid tar éis dó teacht i gceannas ar Thír Eoghain, thug Toirealach cuireadh d'fhilí na hÉireann teacht ar cuairt chuige sa Chraobh i dTír Eoghain don Nollaig. Tar éis na fleá, chuir sé fios ar a gcuid dánta agus is cosúil nár thaitin siad rómhór leis. Ní raibh sé molta go pearsanta iontu, dár leis. I measc na bhfilí a bhí i láthair bhí Tadhg Dall Ó hUiginn (1550-91). Chum Tadhg Dall dán nua dó atá ar marthain, "Nodlaig do-chuamair don Chraoibh" ina ndéanann sé cur síos ar an eachtra seo. 
Ba é Toirealach, freisin, a d'fhostaigh an scríobhaí a thóg síos i lámhscríbhinn An Leabhar Eoghanach agus Ceart Uí Néill, agus an file, an Feardorcha Mac Con Mí, a cuireadh go hAlbain chun cleamhnas a dhéanamh dó le hAnna Nic Cailín.

Bás 
Cé go raibh Aodh agus na Sasanaigh ag dréim lena bhás sheas Toirealach an fód ar feadh i bhfad. Dar le cuntais Shasanacha, bhí Toirealach ag ól go trom, agus bhí a shlainte go dona. Thart ar an mbliain 1579 goineadh Toirealach sa bholg le piléar gunna a scaoil crosán de mhuintir Dhonnaíle leis ag cóisir óil ina chaisleán sa Srath Bán. I 1583 leathadh an scéal go raibh Toirealach básaithe agus chuaigh Aodh Ó Néill go dtí an Tulach Óg chun é féin a ghairm ina thaoiseach, ach ní marbh a bhí Toirealach ach tinn le póit, agus b'éigean d'Aodh filleadh ar Dhún Geanainn. Ar deireadh, sa bhliain 1593 d'éalaigh Aodh Rua Ó Dónaill ó Chaisleán Bhaile Átha Cliiath agus, i gcomhar le hAodh Ó Néill, d'fhear sé cogadh ar Thoirealach. De réir a chéile, chaill Toirealach smacht ar an dúiche ar fad agus gairmeadh Aodh ina thaoiseach i 1593.
Fuair Toirealach bás ar an Srath Bán i 1595, agus cuireadh in Ard Sratha é. Ba é a mhac, Art, a tháinig i gcomharbacht air.

Tagairtí 

 Proinsias Ó Conluain, "Dutiful old Knight and Formidable Foe" in Dúiche Néill 13, 2000
 Hiram Morgan, Tyrone's Rebellion, The Outbreak of the Ninew Years War in Tudor Ireland, Woodbridge 1993
 Eleanor Knott, A bhFuil againn dár chum Tadhg Dalll Ó hUiginn, Irish Texts Society, Imleabhair I & II, athchló 1997

Daoine a rugadh i 1532
Taoiseach ar Niallaigh Thír Eoghain , i gcúige Uladh , ab ea Toirdhealbhach nó Toirealach Luineach Ó Néill ( c.- Mac le Niall Conallach ( +1544) mac Airt Óig Ó Néill ( +1519) ab ea é . Sliocht Airt Óig Thart ar an mbliaina saolaíodh Toirealach le linn réimeas Choinn Bhacaigh Uí Néill ( +1559) . Taoiseach ar Thír Eoghain ab ea a sheanathair , Art Óg ( +1519) , agus bhí ceannas ag a athair , Niall Conallach ( +1544 ) , ar an dúiche mórthimpeall ar an Srath Bán agus ar an Seanchaisleán i dTír Eoghain , mar a raibh tailte Mhic Annaidh , Mhic Con Allaidh agus Mhic Con Mí , agus ba ann a bhí bunáit Thoirealaigh ina dhiaidh sin . Is cosúil gur sa cheantar i Sliabh Speirín ar a dtugtar Muintir Luinigh a tógadh Toirealach , agus gurb as sin a ainmníodh é . An Tánaiste D' éirigh Seán Donnaíleach amach in aghaidh a athar , Conn Bacach , agus a dhearthár , an Feardorcha Ó Néill . Mharaigh sé an Feardorcha iagus gaireadh ina thaoiseach é i Ainmníodh Toirealach Luineach mar thánaiste air , agus ghlac sé páirt ghníomhach i gcogaí Sheáin . Ina ainneoin sin , bhí súil i gcónaí aige ar an tiarnas agus , nuair a thaistil Seán go Londain i rinne Toirealach luíochán ar Bhrian mac an Fhirdhorcha agus mharaigh sé é . Chuaigh sé féin agus a mhuintir go dtí an Tulach Óg , ansin , chun go ngairfí é ina thaoiseach . D' fhill Seán gan choinne , áfach , agus b' éigin do Thoirealach fanacht tamall eile . An Taoiseach Sa bhliainmharaigh Clann Dónaill Seán i mBun Abhainn Doinne , agus gairmeadh Toirealach ina thaoiseach . I Reachlainn iphós sé baintreach Shéamais Íligh Mhic Dhónaill , Anna ,Nic Cailín ( nó Lady Agnes , mar ab fhearr aithne uirthi ) , agus de bharr an chleamhnais sin nascadh cairdeas idir é agus Clann Dónaill Alban , agus bheadh teacht aige ar mhórchuid saighdiúirí Albanacha as sin amach . Go deimhin , agus é ag súil le teacht na nAlbanach an bhliain sin , thóg sé caisleán i nDún na Long ar bhruach Loch Feabhail , áit a mbeadh na hAlbanaigh in ann teacht i dtír go sábháilte . Ar feadh roinnt blianta bhí a chumhacht i dtreis go mór i gCuige Uladh . Ach , bhí na Sasanaigh ag tacú go láidir le Barún Dhún Geanainn , Aodh Ó Néill mac eile leis an bhFeardorcha , agus de réir a chéile thosaigh sé ag cailleadh smacht ar Thír Eoghain . Sa bhliainrinneadh Barún an Chlochair agus Iarla Chlann Chonaill de , agus roinneadh an tiarnas idir é féin agus Aodh . An Éigse Go gairid tar éis dó teacht i gceannas ar Thír Eoghain , thug Toirealach cuireadh d' fhilí na hÉireann teacht ar cuairt chuige sa Chraobh i dTír Eoghain don Nollaig . Tar éis na fleá , chuir sé fios ar a gcuid dánta agus is cosúil nár thaitin siad rómhór leis . Ní raibh sé molta go pearsanta iontu , dár leis . I measc na bhfilí a bhí i láthair bhí Tadhg Dall Ó hUiginn Chum Tadhg Dall dán nua dó atá ar marthain , "Nodlaig do-chuamair don Chraoibh " ina ndéanann sé cur síos ar an eachtra seo . Ba é Toirealach , freisin , a d' fhostaigh an scríobhaí a thóg síos i lámhscríbhinn An Leabhar Eoghanach agus Ceart Uí Néill , agus an file , an Feardorcha Mac Con Mí , a cuireadh go hAlbain chun cleamhnas a dhéanamh dó le hAnna Nic Cailín . Bás Cé go raibh Aodh agus na Sasanaigh ag dréim lena bhás sheas Toirealach an fód ar feadh i bhfad . Dar le cuntais Shasanacha , bhí Toirealach ag ól go trom , agus bhí a shlainte go dona . Thart ar an mbliaingoineadh Toirealach sa bholg le piléar gunna a scaoil crosán de mhuintir Dhonnaíle leis ag cóisir óil ina chaisleán sa Srath Bán . Ileathadh an scéal go raibh Toirealach básaithe agus chuaigh Aodh Ó Néill go dtí an Tulach Óg chun é féin a ghairm ina thaoiseach , ach ní marbh a bhí Toirealach ach tinn le póit , agus b' éigean d' Aodh filleadh ar Dhún Geanainn . Ar deireadh , sa bhliaind' éalaigh Aodh Rua Ó Dónaill ó Chaisleán Bhaile Átha Cliiath agus , i gcomhar le hAodh Ó Néill , d' fhear sé cogadh ar Thoirealach . De réir a chéile , chaill Toirealach smacht ar an dúiche ar fad agus gairmeadh Aodh ina thaoiseach i Fuair Toirealach bás ar an Srath Bán i agus cuireadh in Ard Sratha é . Ba é a mhac , Art , a tháinig i gcomharbacht air . Tagairtí Proinsias Ó Conluain , "Dutiful old Knight and Formidable Foe " in Dúiche Néill Hiram Morgan , Tyrone's Rebellion , The Outbreak of the Ninew Years War in Tudor Ireland , Woodbridge Eleanor Knott , A bhFuil againn dár chum Tadhg Dalll Ó hUiginn , Irish Texts Society , Imleabhair I & II , athchló Daoine a rugadh i