Canúint Ghaeilge Uladh
Is canúint de chuid na Gaeilge í Gaeilge Uladh. Go bunúsach, is ionann Gaeilge Uladh inniu agus Gaeilge Thír Chonaill, ó chuaigh na canúintí dúchasacha in éag in Oirthear Uladh sa chéad leath den 20ú haois. Tá difríochtaí suntasacha idir Gaeilge Uladh agus na canúintí eile. Ós rud é go raibh an-spéis ag gníomhaithe agus ag saineolaithe teanga i nGaeilge na Mumhan nuair a bhí teanga liteartha na Gaeilge á hathbheochan sa chéad leath den fhichiú haois, ba bheag duine taobh amuigh de Thír Chonaill a raibh eolas aige ar chanúint an chúige.  

Tá athrú mór tagtha ar an scéal le himeacht na mblianta áfach, agus is dócha go bhfuil Gaeilge Uladh ar cheann de na canúintí is bisiúla sa lá atá inniu: Tá Gaeilge Uladh le clos ar stáisiúin raidió (m.sh. Raidió Fáilte, BBC Raidió Uladh), le léamh in irisí (.m.sh. Nós, An tUltach) agus tá cuid mhaith mhór dá saintréithe ceadaithe de réir an Chaighdeáin is déanaí (m.sh. Córas an tSéimhithe, an fhoirm choibhneasta den bhriathar, an fhoirm scartha den chéad phearsa iolra). 

Na canúintí a labhraítí roimhe seo in Oirthear Uladh, bhí siad an-chosúil le Gaeilge na hAlban. An cineál Gaeilge atá fágtha beo i dTír Chonaill inniu, agus í á foghlaim ag na Gaeilgeoirí sna Sé Chontae fosta, tá sí sách difriúil le Gaeilge na hAlban, bíodh go bhfuil cuid mhaith comhthréithre ag an dá chanúint sin i gcónaí.

Fuaimniú 

Tá fuaimniú Ghaeilge Uladh sách coimeádach, rud a fhágann nach bhfuil litriú caighdeánaithe an lae inniu chomh hoiriúnach don chanúint seo agus atá sé don dá phríomhchanúint eile. Thar aon rud eile, is mar fhocail dhá shiolla a fhuaimnítear draíocht, ríocht agus focail chosúla eile. Mar sin, d'fhreastlódh an seanlitriú – draoidheacht, rídheacht – níos fearr ar fhocail den chineál seo.

I bhfocail den chineál seo, is ar éigean a chloistear an -ch- ar aon nós. San am céanna, áfach, bíonn an guta úd "a" roimh an "-ch-" le haithint go soiléir – ní guta cúnta doiléir a dhéantar de i bhfuaimniú na nUltach. 

Bíonn dhá shiolla in iarmhíreanna an mhodha choinníollaigh agus na haimsire fáisteanaí ag na briathra freisin. Mar sin, is gnách foirmeacha cosúil le salóidh agus shalódh a fhuaimniú mar salóchaidh [salahi] agus shalóchadh [halahu] i gcanúint Uladh. Úsáidtear an litriú -ócha- (in áit ó an chaighdeáin) i leabhair ina bhfuiltear ag iarraidh cur síos cruinn a thabhairt ar fhuaimeanna na canúna. 

Tabhair faoi deara freisin go bhfuil sé de chlaonadh san -ó- fhada in iarmhíreanna an mhodha choinníollaigh agus na haimsire fáisteanaí dingeadh isteach sa dara siolla i dtamhan an bhriathair, más briathar sioncópach atá againn, ar nós ceangail: ceanglóchaidh ~ ceangólfaidh, mar shampla. San fhuaimniú, níl anseo ach meititéis: [k'anglahi] ~[k'angalhi]. Cloiseann an tUltach foirmeacha na mbriathar cosúil le sábháil díreach mar a bheadh -ó- sáiteach den chineál chéanna ann, is é sin, cloiseann sé sábhálfaidh mar a bheadh sábhólfaidh ann, [sa:walhi], agus mar sin, is dual dó an fhoirm seo a athrú go sábhlófaidh [sa:wlahi]. Faoi thionchar na meititéise seo tagann foirmeacha cosúil le sábhlaíonn (in áit sábhálann) in úsáid (cf. ceanglaíonn).

Foirmeacha neamhrialta 

Maireann cuid mhaith foirmeacha neamhrialta ag na briathra nach gceadaítear sa Chaighdeán Oifigiúil, go háirithe an t-idirdhealú idir na foirmeacha spleácha is na foirmeacha neamhspleácha san aimsir láithreach: gheibh/ní fhaigheann (faigheann/ní fhaigheann an leagan caighdeánaithe – ón taobh eile de, is féidir go ngeibheann agus ní gheibheann a chloisteáil i nGaeilge na Mumhan), tchí/ní fheiceann (in áit feiceann/ní fheiceann sa Chaighdeán Oifigiúil – arís, is é cíonn/ní chíonn an rud a chloisfeá i gCúige Mumhan) 7rl.

Sna canúintí eile, is gnách uimhir uatha an ainmfhocail a urú ar lorg an ailt i ndiaidh an réamhfhocail shimplí: ag an bhfear. Is é an tréith is suntasaí i nGaeilge Uladh go séimhnítear í: ag an fhear. Thairis sin, cuirtear an réamhlitir t- roimh an s inséimhithe sa dá inscne: sa saol agus sa tsráid a deir an Caighdeán Oifigiúil, ach is iad na leaganacha Ultacha ná ins an tsaol agus ins an tsráid. Tabhair faoi deara go gcloistear an leagan ins an, ins na go soiléir i gcanúint Uladh i gcónaí, siúd is go moltar sa, san, sna sa Chaighdeán.

Bíonn -adh (a fhuaimnítear mar u gairid) nó -ach (le "a" soiléir) go minic mar iarmhír ghinidigh ag ainmfhocail bhaininscneacha, beag beann ar an gCaighdeán Oifigiúil: an stil - cró na stileach; an tine - áit na tineadh. 

Cosúil le Gaeilge Chonnacht, cuireann canúint Uladh -s leathan leis an aimsir fháistineach agus an aimsir ghnáthláithreach sna clásail choibhneasta dhíreacha: is maith an rud a dhéanfas tú nuair a thiocfas ann duit (Séamus Ó Grianna). Tabhair faoi deara anseo gur clásail choibhneasta dhíreacha iad na clásail a thosaíonn le nuair, go stairiúil.

Litríocht 

Bíonn blas na canúna le haithint ar stíl na scríbhneoirí dúchasacha, cosúil le Séamus Ó Grianna, Seosamh Mac Grianna, Cathal Ó Searcaigh, Micí Mac Gabhann, Seán Bán Mac Meanman, Aindrias Ó Baoill, Pádraig Ó Baoighill, agus go leor eile. Thairis sin, is féidir a rá gur imir an chanúint an-tionchar ar an gcineál Gaeilge a shaothraítear sna Sé Chontae. 

Tá iarsmaí deireanacha na canúna a labhraítí sna Sé Chontae anallód le fáil i saothar na seanfhilí, ar nós Airt Mhic Chumhthaigh, Pheadair Uí Dhoirnín, Chathail Bhuí, agus Airt Mhic Bhionaid.

Foclóirín Ghaeilge Uladh 

 a (a dh´ roimh na gutaí agus roimh an fh) in áit ag ar lorg toisigh/toiseacht, téigh/ghoil, agus tar/theacht: Thoisigh mé a dh'obair anseo "thosaigh mé ag obair anseo". Tá an t-a seo bunaithe ar an réamhfhocal do, agus cosúil leis, séimheoidh sé an t-ainmfhocal briathartha a thagann ar a lorg.
 acra gléas, ionstraim, sás, uirlis
 áiméar seans
 ait: b'ait liom ba mhian liom, ba mhaith liom, ba bhreá liom. "Aisteach" is brí leis an aidiacht sin ina lán canúintí eile, ach is é aistidheach (trí shiolla) an litriú is fearr a fhreastlaíonn ar an dóigh a bhfuaimnítear an aidiacht sin i gCúige Uladh
 amharc féach, breathnaigh. Deirtear dearc nó coimhéad freisin. Is ionann féach agus bain triail as i nGaeilge Uladh. D'fhéach sé le rud a dhéanamh = bhain sé triail as rud a dhéanamh. 
 anonn: tá sé ag goil anonn ins an lá tá sé ag druidim chun deireanais, tá sé ag éirí deireanach, tá an tráthnóna agus an oíche ag teacht
 ar los: ar los rud a dhéanamh le rud a dhéanamh. Le Gaeilge Oirthear Uladh a bhaineann an dul cainte seo, agus ní fheicfeá i litríocht Thír Chonaill é, is dócha.
 ar son as (ucht): dhíol mé go daor ar a shon d'íoc mé go daor as. Ar mhaithe le nó i bhfách le a chloisfeá in Ultaibh mar Ghaeilge ar for an Bhéarla sa chiall for the sake of. - Coinnigh cuimhne air gurb é ar son a úsáidtear i nGaeilge na hAlban le for an Bhéarla a aistriú i ngach ciall, nach mór.
 arbhar: is é arbha an ginideach traidisiúnta in Ultaibh.
 as miosúr, as pabhar as cuimse, an-, as compás
 barraíocht an iomarca
 bealach á úsáid mar réamhfhocal: d'amharc sé bealach na farraige = bhreathnaigh sé i dtreo na farraige. Bealach mór a thugtar ar an mbóthar nó ar an ród i nGaeilge Uladh.
 briseadh sóinseáil airgid
 bunadh na háite muintir (dhúchasach) na háite
 caidé an scór, cad é an scór cén fáth, cad chuige. Caidé an scór a bhfuil tú ag tabhairt masla iomarcach domhsa, cha ndearna mise a dhath ort. ("Faoi Scáth na Mucaise", lch. 55) "Cén fáth a bhfuil tú ag tabhairt masla iomarcach domsa, ní dhearna mise dochar ar bith duit."
 caochló nó caochlódh, gin. caochlóidh claochlú, athrú
 cleiteáil cniotáil
 cuid: deirtear mo chuid airgid, do chuid óir agus a leithéid i ngach Gaeltacht, ach i gCúige Uladh, d'fheicfeá cuid óir an tsagairt, cuid arbha an phobail agus a leithéid sa litríocht féin, in áit "ór an tsagairt", "arbhar an phobail".
 cuifealán cruinneagán de dhaoine (leagan é seo den fhocal comhthiolán, comhthionól)
 conáilte préachta (le fuacht), fuar feannta
 conamar smidiríní
 cruógaí: seo an chuma atá ar an bhfocal crua-aenna i gcanúint Uladh. Níl baint dá laghad aige le cruóg Ghaeilge Chonnachta, a chiallaíonn práinn, géarghá, éigeandáil.
 dearnaid dreancaid
 druid (ainmfhocal briathartha: drud, agus ní druidim) a úsáidtear in Ultaibh in áit dún: druid an doras in áit dún an doras, mar shampla. Deirtear teannadh isteach in áit druidim isteach (= teacht níos cóngaraí) i gcanúint Uladh.
 fosta freisin
 gaibhte, gaite gafa
 gaosán srón
 gasta tapa, luath. Go géar gasta a deirtear go minic lena rá go bhfuil an-luas, an-siúl, faoi dhuine nó faoi rud.
 biadh a ghiollacht (giollaigh!) bia a sholáthar, a chócaráil, a ghléasadh
 ghoil, ag goil: sa chiall "dul", úsáidtear an leagan seo, agus é measctha as dul agus gabháil. Bíonn sé buanséimhithe, mura bhfuil ag ag teacht roimhe. Níl an fhoirm seo teoranta do Ghaeilge Uladh amháin, mar is léir do chách a d'fhoghlaim Gaeilge Chonamara ón leabhar úd Learning Irish le Mícheál Ó Siadhail.
 go fóill a deirtear in Ultaibh - ní chluinfeá "fós" ansin. Go sea a deirtí i nGaeilge Oirthear Uladh nuair a bhí an chanúint sin beo.
 inse insint; ag toiseacht is ag inse ag tosú ag insint
 iompó nó iompódh, gin. iompóidh iompú, tiontú
 maistín bithiúnach nó bligeard óg, ar nós stócach atá ag déanamh bulaíochta ar a chuid comhscoláirí - nó ag maistíneacht orthu
 míodún móinéar. Focal iasachta é seo ó meadow an Bhéarla.
 moll carn, ailp: moll cloch carn cloch, moll airgid slám maith airgid
 monamar monabhar
 muintearas gaol; duine muinteartha gaol, duine gaolmhar
 muintir: Is minic a chloisfeá an ceann seo sa chiall "cinn", Béarla "(the) ones": is fearr liom na milseáin dearga ná an mhuintir bhána is fearr liom na milseáin dearga ná na cinn bhána. Tabhair faoi deara gurbh é iolra na haidiachta a úsáidtear ar lorg an ainmfhocail seo sa chiall seo. Cf. an mhuintir óga = na daoine óga, an t-aos óg.
 murlas maicréal
 oirnéis uirlis
 pabhar: tá sé as pabhar mór tá sé an-mhór, tá sé iontach mór
 rioball nó ruball eireaball
 sampla: is ionann an sampla bocht agus an créatúr bocht i nGaeilge Uladh.
 sásta: Úsáidtear an focal seo sa chiall compordach nó áisiúil freisin, siúd is go bhfuil an ghnáthchiall ag dul leis in Ultaibh féin.
 scaifte scata
 sceadamán scornach
 scíste scíth
 séala: ar shéala rud a dhéanamh le rud a dhéanamh: tháinig mé anseo ar shéala an rud seo a dhéanamh tháinig mé anseo, agus an rún agam an rud seo a dhéanamh. Ar an tséala sin a tháinig mé anseo. Sin é an fáth ar tháinig mé anseo. Sin é an tuige ar tháinig mé anseo.
 seanbhaile nó seanbhailéad a dhéanamh de scéal, is ionann sin agus paidir chapaill a dhéanamh de, is é sin, an-fhad agus an-leadrán a bhaint as an scéal.
 smigead smig
 spliúchán sparán
 tír mór an mhórthír. Ní chuirtear alt ar bith leis an teilgean cainte tír mór sa chanúint, ná séimhiú air. Tháinig beirt fhear de bhunadh an oileáin ar cuairt ar tír mór.
 toisigh/toiseacht tosaigh/tosú
 treaspac sparán. Is ar éigean a chloisfeá an focal seo in Ultaibh inniu: focal de chuid chanúint Lár Thír Chonaill é. Spliúchán an focal a bhí ag Micí Mac Gabhann ar an sparán.
 tuigbheáil, tuigse tuiscint

Leabhair i nGaeilge Uladh 

 MAC A' BHAIRD, Proinsias: Cogar san Fharraige. Scéim na Scol in Árainn Mhóir, 1937-1938. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002 (béaloideas) Árainn Mhór

 MAC CIONAOITH, Maeleachlainn: Seanchas Rann na Feirste - Is fann guth an éin a labhras leis féin. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2005 (béaloideas) Rann na Feirste

 MAC CUMHAILL, Fionn (= Mánus): Na Rosa go Brách. An Gúm, Baile Átha Cliath 1997 (úrscéal) Na Rosa
- Slán Leat, a Mhaicín. Úrscéal do Dhaoine Óga. An Gúm, Baile Átha Cliath 1998 (úrscéal) Na Rosa

 MAC GABHANN, Micí: Rotha Mór an tSaoil. Seán Ó hEochaidh a scríobh, Proinsias Ó Conluain a chuir in eagar. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1996/1997 (dírbheathaisnéis) Ulaidh

 MAC GIOLLA DOMHNAIGH, Gearóid agus Gearóid STOCKMAN (Eag.): Athchló Uladh. Comhaltas Uladh, Béal Feirste 1991 (béaloideas) Oirthear Uladh: Aontroim, Reachrainn

 MAC GRIANNA, Seosamh: An Druma Mór. An Gúm, Baile Átha Cliath 1991 (úrscéal) Na Rosa
- Pádraic Ó Conaire agus Aistí Eile. An Gúm, Baile Átha Cliath 1986 (aistí) Na Rosa
- Dá mBíodh Ruball ar an Éan. An Gúm, Baile Átha Cliath 1992 (úrscéal gan chríochnú) Na Rosa
- Mo Bhealach Féin. An Gúm, Baile Átha Cliath 1997 (dírbheathaisnéis) Na Rosa

 MAC MEANMAN, Seán Bán: An Chéad Mhám. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1990 (gearrscéalta) Lár Thír Chonaill
- An Dara Mám. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1991 (gearrscéalta) Lár Thír Chonaill
- An Tríú Mám. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1992 (aistí) Lár Thír Chonaill
- Cnuasach Céad Conlach. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1989 (béaloideas) Lár Thír Chonaill

 McGLINCHEY, CHARLES: An Fear Deireanach den tSloinneadh. Patrick Kavanagh a bhreac síos. Eag. Desmond Kavanagh agus Nollaig Mac Congáil. Arlen House, Gaillimh 2002 (dírbheathaisnéis) Inis Eoghain

 NIC AODHÁIN, Medhbh Fionnuala (Eag.): Báitheadh iadsan agus tháinig mise. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1993 (finscéalta) Tír Chonaill

 NIC GIOLLA BHRÍDE, Cáit: Stairsheanchas Ghaoth Dobhair. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1996/1997 (seanchas, béaloideas, cuimhní cinn) Na Rosa
 NIC PHÁIDÍN, Michelle: 

- An tIriseoir. Cois Life, Baile Átha Cliath 2016 (ficsean) Gaoth Dobhair
-Fuascailt an Iriseora. Cois Life, Baile Átha Cliath 2018 (ficsean) Gaoth Dobhair

 Ó BAOIGHILL, Pádraig: An Coileach Troda agus scéalta eile. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1993 (gearrscéalta) Na Rosa
- Óglach na Rosann. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1994 (beathaisnéis) Na Rosa
- Cuimhní ar Dhochartaigh Ghleann Fhinne. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1994 (aistí beathaisnéise) Na Rosa
- Nally as Maigh Eo. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1998 (beathaisnéis) Na Rosa
- Gaeltacht Thír Chonaill - Ó Ghleann go Fánaid. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2000 (seanchas áitiúil) Na Rosa
- Srathóg Feamnaí agus Scéalta Eile. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2001 (gearrscéalta) Na Rosa
- Ceann Tìre/Earraghàidheal. Ár gComharsanaigh Ghaelacha. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2003 (leabhar taistil)
- Amhráin Hiúdaí Fheidhlimí agus Laoithe Fiannaíochta as Rann na Feirste. Pádraig Ó Baoighill a chuir in eagar, Mánus Ó Baoill a chóirigh an ceol. Preas Uladh, Muineachán 2001
- Gasúr Beag Bhaile na gCreach. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2004
- (Eag.) Faoi Scáth na Mucaise. Béaloideas Ghaeltachtaí Imeallacha Thír Chonaill. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2005

 Ó BAOILL, Dónall P. (Eag.): Amach as Ucht na Sliabh, Imleabhar 1. Cumann Staire agus Seanchais Ghaoth Dobhair i gcomhar le Comharchumann Forbartha Ghaoth Dobhair. Gaoth Dobhair 1992 (béaloideas) Gaoth Dobhair
- ...Imleabhar 2. Cumann Staire agus Seanchais Ghaoth Dobhair i gcomhar le Comharchumann Forbartha Gh. D. Gaoth Dobhair 1996 (béaloideas) Gaoth Dobhair

 Ó COLM, Eoghan: Toraigh na dTonn. Cló IarChonnachta, Indreabhán 1995 (cuimhní cinn, stair áitiúil) Toraigh/Machaire an Rabhartaigh

 Ó DONAILL, Eoghan: Scéal Hiúdaí Sheáinín. An Gúm, Baile Átha Cliath 1997 (beathaisnéis agus béaloideas) Na Rosa

 Ó DONAILL, Niall: Na Glúnta Rosannacha. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath 1974 (stair áitiúil) Na Rosa
- Seanchas na Féinne. An Gúm, Baile Átha Cliath 1998 (miotaseolaíocht) Na Rosa

 Ó GALLCHÓIR, Tomás: Séimidh agus scéalta eile. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1996 Na Rosa

 Ó GRIANNA, Séamus (= "Máire"): Caisleáin Óir. Cló Mercier, Baile Átha Cliath 1994 (úrscéal) Na Rosa
- Castar na Daoine ar a Chéile. Scríbhinní Mháire 1. Eagarthóir: Nollaig Mac Congáil. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002 (úrscéal, altanna) Na Rosa
- Cith is Dealán. Cló Mercier, Baile Átha Cliath agus Corcaigh 1994 (gearrscéalta) Na Rosa
- Cora Cinniúna 1-2. An Gúm, Baile Átha Cliath 1993 (gearrscéalta) Na Rosa
- Cúl le Muir agus scéalta eile. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath 1961 (gearrscéalta) Na Rosa
- Na Blianta Corracha. Scríbhinní Mháire 2. Eagarthóir: Nollaig Mac Congáil. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2003 (altanna) Na Rosa
- Nuair a Bhí Mé Óg. Cló Mercier, Baile Átha Cliath agus Corcaigh 1986 (dírbheathaisnéis) Na Rosa
- An Sean-Teach. Oifig an tSoláthair, Baile Átha Cliath 1968 (úrscéal) Na Rosa
- Tairngreacht Mhiseoige. An Gúm, Baile Átha Cliath 1995 (úrscéal) Na Rosa

 Ó LAIGHIN, Donnchadh C.: An Bealach go Dún Ulún. Scéalta Seanchais agus Amhráin Nuachumtha as Cill Charthaigh. Cló Iar-Chonnachta, Indreabhán, Conamara 2004 Cill Charthaigh

 Ó SEARCAIGH, Cathal: Seal i Neipeal. Cló Iar-Chonnachta, Indreabhán, Conamara 2004 (leabhar taistil) Gort an Choirce

 Ó SEARCAIGH, Séamus: Beatha Cholm Cille. An Gúm, Baile Átha Cliath 1997 Na Rosa
- Laochas - Scéalta as an tSeanlitríocht. An Gúm, Baile Átha Cliath 1945/1984/1996 (miotaseolaíocht) Na Rosa

 SCIAN A CAITHEADH LE TOINN Scéalta agus amhráin as Inis Eoghain agus cuimhne ar Ghaeltacht Iorrais. Cosslett Ó Cuinn a bhailigh, Aodh Ó Canainn agus Seosamh Watson a chóirigh. Coiscéim, Baile Átha Cliath 1990 (béaloideas) Tír Eoghain

 UA CNÁIMHSÍ, Pádraig: Idir an Dá Ghaoth. Sáirséal Ó Marcaigh, Baile Átha Cliath 1997 (stair áitiúil) Na Rosa
 WREN, Máire Dinny: Go mbeinnse choíche saor. Éabhlóid, Leitir Ceannainn 2016 (ficsean: gearrscéalta) Gaoth Dobhair
WREN, Máire Dinny: Ó Bhile go Bile. Coiscéim, Baile Átha Cliath 2011 (filíocht)
 ZEPF, Máire:
- Tubaiste ar an Titanic. Cló Mhaigh Eo (Cló Iar-Chonnacht) 2012 (ficsean do pháistí)
- Lá Leis na Lochlannaigh. Cois Life, Baile Átha Cliath 2016 (ficsean do pháistí)
- Ná Gabh ar Scoil! Futa Fata, Indreabhán 2016 (pictiúrleabhar) 
- Ríta agus an Róbat. An tSnáthaid Mhór 2018 (pictiúrleabhar) 
- Ríta agus an tSíog Mhaith. An tSnáthaid Mhór 2018 (pictiúrleabhar)
- Ríta agus an Dragún. An tSnáthaid Mhór 2018 (pictiúrleabhar)
- Nóinín. Cois Life, Baile Átha Cliath 2019 (ficsean do dhéagóirí)

Naisc sheachtracha 

 Acmhainní Gaedhilge

Uladh, Gaeilge
Cúige Uladh
Is canúint de chuid na Gaeilge í Gaeilge Uladh . Go bunúsach , is ionann Gaeilge Uladh inniu agus Gaeilge Thír Chonaill , ó chuaigh na canúintí dúchasacha in éag in Oirthear Uladh sa chéad leath den haois . Tá difríochtaí suntasacha idir Gaeilge Uladh agus na canúintí eile . Ós rud é go raibh an-spéis ag gníomhaithe agus ag saineolaithe teanga i nGaeilge na Mumhan nuair a bhí teanga liteartha na Gaeilge á hathbheochan sa chéad leath den fhichiú haois , ba bheag duine taobh amuigh de Thír Chonaill a raibh eolas aige ar chanúint an chúige . Tá athrú mór tagtha ar an scéal le himeacht na mblianta áfach , agus is dócha go bhfuil Gaeilge Uladh ar cheann de na canúintí is bisiúla sa lá atá inniu : Tá Gaeilge Uladh le clos ar stáisiúin raidió ( m.sh . Raidió Fáilte , BBC Raidió Uladh ) , le léamh in irisí ( .m.sh . Nós , An tUltach ) agus tá cuid mhaith mhór dá saintréithe ceadaithe de réir an Chaighdeáin is déanaí ( m.sh . Córas an tSéimhithe , an fhoirm choibhneasta den bhriathar , an fhoirm scartha den chéad phearsa iolra ) . Na canúintí a labhraítí roimhe seo in Oirthear Uladh , bhí siad an-chosúil le Gaeilge na hAlban . An cineál Gaeilge atá fágtha beo i dTír Chonaill inniu , agus í á foghlaim ag na Gaeilgeoirí sna Sé Chontae fosta , tá sí sách difriúil le Gaeilge na hAlban , bíodh go bhfuil cuid mhaith comhthréithre ag an dá chanúint sin i gcónaí . Fuaimniú Tá fuaimniú Ghaeilge Uladh sách coimeádach , rud a fhágann nach bhfuil litriú caighdeánaithe an lae inniu chomh hoiriúnach don chanúint seo agus atá sé don dá phríomhchanúint eile . Thar aon rud eile , is mar fhocail dhá shiolla a fhuaimnítear draíocht , ríocht agus focail chosúla eile . Mar sin , d' fhreastlódh an seanlitriú – draoidheacht , rídheacht – níos fearr ar fhocail den chineál seo . I bhfocail den chineál seo , is ar éigean a chloistear an -ch- ar aon nós . San am céanna , áfach , bíonn an guta úd "a" roimh an "-ch- " le haithint go soiléir – ní guta cúnta doiléir a dhéantar de i bhfuaimniú na nUltach . Bíonn dhá shiolla in iarmhíreanna an mhodha choinníollaigh agus na haimsire fáisteanaí ag na briathra freisin . Mar sin , is gnách foirmeacha cosúil le salóidh agus shalódh a fhuaimniú mar salóchaidh [ salahi] agus shalóchadh [ halahu ] i gcanúint Uladh . Úsáidtear an litriú -ócha- ( in áit ó an chaighdeáin ) i leabhair ina bhfuiltear ag iarraidh cur síos cruinn a thabhairt ar fhuaimeanna na canúna . Tabhair faoi deara freisin go bhfuil sé de chlaonadh san -ó- fhada in iarmhíreanna an mhodha choinníollaigh agus na haimsire fáisteanaí dingeadh isteach sa dara siolla i dtamhan an bhriathair , más briathar sioncópach atá againn , ar nós ceangail : ceanglóchaidh ~ ceangólfaidh , mar shampla . San fhuaimniú , níl anseo ach meititéis : [ k' anglahi] ~[ k' angalhi ] . Cloiseann an tUltach foirmeacha na mbriathar cosúil le sábháil díreach mar a bheadh -ó- sáiteach den chineál chéanna ann , is é sin , cloiseann sé sábhálfaidh mar a bheadh sábhólfaidh ann , [ sa:walhi ] , agus mar sin , is dual dó an fhoirm seo a athrú go sábhlófaidh [ sa:wlahi ] . Faoi thionchar na meititéise seo tagann foirmeacha cosúil le sábhlaíonn ( in áit sábhálann ) in úsáid (cf. ceanglaíonn ) . Foirmeacha neamhrialta Maireann cuid mhaith foirmeacha neamhrialta ag na briathra nach gceadaítear sa Chaighdeán Oifigiúil , go háirithe an t-idirdhealú idir na foirmeacha spleácha is na foirmeacha neamhspleácha san aimsir láithreach : gheibh / ní fhaigheann ( faigheann / ní fhaigheann an leagan caighdeánaithe – ón taobh eile de , is féidir go ngeibheann agus ní gheibheann a chloisteáil i nGaeilge na Mumhan ) , tchí / ní fheiceann ( in áit feiceann / ní fheiceann sa Chaighdeán Oifigiúil – arís , is é cíonn / ní chíonn an rud a chloisfeá i gCúige Mumhan) l . Sna canúintí eile , is gnách uimhir uatha an ainmfhocail a urú ar lorg an ailt i ndiaidh an réamhfhocail shimplí : ag an bhfear . Is é an tréith is suntasaí i nGaeilge Uladh go séimhnítear í : ag an fhear . Thairis sin , cuirtear an réamhlitir t- roimh an s inséimhithe sa dá inscne : sa saol agus sa tsráid a deir an Caighdeán Oifigiúil , ach is iad na leaganacha Ultacha ná ins an tsaol agus ins an tsráid . Tabhair faoi deara go gcloistear an leagan ins an , ins na go soiléir i gcanúint Uladh i gcónaí , siúd is go moltar sa , san , sna sa Chaighdeán . Bíonn -adh ( a fhuaimnítear mar u gairid ) nó -ach ( le "a" soiléir ) go minic mar iarmhír ghinidigh ag ainmfhocail bhaininscneacha , beag beann ar an gCaighdeán Oifigiúil : an stil - cró na stileach ; an tine - áit na tineadh . Cosúil le Gaeilge Chonnacht , cuireann canúint Uladh -s leathan leis an aimsir fháistineach agus an aimsir ghnáthláithreach sna clásail choibhneasta dhíreacha : is maith an rud a dhéanfas tú nuair a thiocfas ann duit ( Séamus Ó Grianna ) . Tabhair faoi deara anseo gur clásail choibhneasta dhíreacha iad na clásail a thosaíonn le nuair , go stairiúil . Litríocht Bíonn blas na canúna le haithint ar stíl na scríbhneoirí dúchasacha , cosúil le Séamus Ó Grianna , Seosamh Mac Grianna , Cathal Ó Searcaigh , Micí Mac Gabhann , Seán Bán Mac Meanman , Aindrias Ó Baoill , Pádraig Ó Baoighill , agus go leor eile . Thairis sin , is féidir a rá gur imir an chanúint an-tionchar ar an gcineál Gaeilge a shaothraítear sna Sé Chontae . Tá iarsmaí deireanacha na canúna a labhraítí sna Sé Chontae anallód le fáil i saothar na seanfhilí , ar nós Airt Mhic Chumhthaigh , Pheadair Uí Dhoirnín , Chathail Bhuí , agus Airt Mhic Bhionaid . Foclóirín Ghaeilge Uladh a ( a dh ´ roimh na gutaí agus roimh an fh) in áit ag ar lorg toisigh / toiseacht , téigh / ghoil , agus tar / theacht : Thoisigh mé a dh' obair anseo "thosaigh mé ag obair anseo ". Tá an t-a seo bunaithe ar an réamhfhocal do , agus cosúil leis , séimheoidh sé an t-ainmfhocal briathartha a thagann ar a lorg . acra gléas , ionstraim , sás , uirlis áiméar seans ait : b' ait liom ba mhian liom , ba mhaith liom , ba bhreá liom . "Aisteach " is brí leis an aidiacht sin ina lán canúintí eile , ach is é aistidheach ( trí shiolla ) an litriú is fearr a fhreastlaíonn ar an dóigh a bhfuaimnítear an aidiacht sin i gCúige Uladh amharc féach , breathnaigh . Deirtear dearc nó coimhéad freisin . Is ionann féach agus bain triail as i nGaeilge Uladh . D' fhéach sé le rud a dhéanamh = bhain sé triail as rud a dhéanamh . anonn : tá sé ag goil anonn ins an lá tá sé ag druidim chun deireanais , tá sé ag éirí deireanach , tá an tráthnóna agus an oíche ag teacht ar los : ar los rud a dhéanamh le rud a dhéanamh . Le Gaeilge Oirthear Uladh a bhaineann an dul cainte seo , agus ní fheicfeá i litríocht Thír Chonaill é , is dócha . ar son as ( ucht ) : dhíol mé go daor ar a shon d' íoc mé go daor as . Ar mhaithe le nó i bhfách le a chloisfeá in Ultaibh mar Ghaeilge ar for an Bhéarla sa chiall for the sake of. - Coinnigh cuimhne air gurb é ar son a úsáidtear i nGaeilge na hAlban le for an Bhéarla a aistriú i ngach ciall , nach mór . arbhar : is é arbha an ginideach traidisiúnta in Ultaibh . as miosúr , as pabhar as cuimse , an- , as compás barraíocht an iomarca bealach á úsáid mar réamhfhocal : d' amharc sé bealach na farraige = bhreathnaigh sé i dtreo na farraige . Bealach mór a thugtar ar an mbóthar nó ar an ród i nGaeilge Uladh . briseadh sóinseáil airgid bunadh na háite muintir ( dhúchasach ) na háite caidé an scór , cad é an scór cén fáth , cad chuige . Caidé an scór a bhfuil tú ag tabhairt masla iomarcach domhsa , cha ndearna mise a dhath ort . ( "Faoi Scáth na Mucaise " , lch ."Cén fáth a bhfuil tú ag tabhairt masla iomarcach domsa , ní dhearna mise dochar ar bith duit ." caochló nó caochlódh , gin . caochlóidh claochlú , athrú cleiteáil cniotáil cuid : deirtear mo chuid airgid , do chuid óir agus a leithéid i ngach Gaeltacht , ach i gCúige Uladh , d' fheicfeá cuid óir an tsagairt , cuid arbha an phobail agus a leithéid sa litríocht féin , in áit "ór an tsagairt " , "arbhar an phobail ". cuifealán cruinneagán de dhaoine ( leagan é seo den fhocal comhthiolán , comhthionól ) conáilte préachta ( le fuacht ) , fuar feannta conamar smidiríní cruógaí : seo an chuma atá ar an bhfocal crua-aenna i gcanúint Uladh . Níl baint dá laghad aige le cruóg Ghaeilge Chonnachta , a chiallaíonn práinn , géarghá , éigeandáil . dearnaid dreancaid druid ( ainmfhocal briathartha : drud , agus ní druidim ) a úsáidtear in Ultaibh in áit dún : druid an doras in áit dún an doras , mar shampla . Deirtear teannadh isteach in áit druidim isteach ( = teacht níos cóngaraí ) i gcanúint Uladh . fosta freisin gaibhte , gaite gafa gaosán srón gasta tapa , luath . Go géar gasta a deirtear go minic lena rá go bhfuil an-luas , an-siúl , faoi dhuine nó faoi rud . biadh a ghiollacht ( giollaigh ! ) bia a sholáthar , a chócaráil , a ghléasadh ghoil , ag goil : sa chiall "dul " , úsáidtear an leagan seo , agus é measctha as dul agus gabháil . Bíonn sé buanséimhithe , mura bhfuil ag ag teacht roimhe . Níl an fhoirm seo teoranta do Ghaeilge Uladh amháin , mar is léir do chách a d' fhoghlaim Gaeilge Chonamara ón leabhar úd Learning Irish le Mícheál Ó Siadhail . go fóill a deirtear in Ultaibh - ní chluinfeá "fós " ansin . Go sea a deirtí i nGaeilge Oirthear Uladh nuair a bhí an chanúint sin beo . inse insint ; ag toiseacht is ag inse ag tosú ag insint iompó nó iompódh , gin . iompóidh iompú , tiontú maistín bithiúnach nó bligeard óg , ar nós stócach atá ag déanamh bulaíochta ar a chuid comhscoláirí - nó ag maistíneacht orthu míodún móinéar . Focal iasachta é seo ó meadow an Bhéarla . moll carn , ailp : moll cloch carn cloch , moll airgid slám maith airgid monamar monabhar muintearas gaol ; duine muinteartha gaol , duine gaolmhar muintir : Is minic a chloisfeá an ceann seo sa chiall "cinn " , Béarla "( the ) ones " : is fearr liom na milseáin dearga ná an mhuintir bhána is fearr liom na milseáin dearga ná na cinn bhána . Tabhair faoi deara gurbh é iolra na haidiachta a úsáidtear ar lorg an ainmfhocail seo sa chiall seo . Cf. an mhuintir óga = na daoine óga , an t-aos óg . murlas maicréal oirnéis uirlis pabhar : tá sé as pabhar mór tá sé an-mhór , tá sé iontach mór rioball nó ruball eireaball sampla : is ionann an sampla bocht agus an créatúr bocht i nGaeilge Uladh . sásta : Úsáidtear an focal seo sa chiall compordach nó áisiúil freisin , siúd is go bhfuil an ghnáthchiall ag dul leis in Ultaibh féin . scaifte scata sceadamán scornach scíste scíth séala : ar shéala rud a dhéanamh le rud a dhéanamh : tháinig mé anseo ar shéala an rud seo a dhéanamh tháinig mé anseo , agus an rún agam an rud seo a dhéanamh . Ar an tséala sin a tháinig mé anseo . Sin é an fáth ar tháinig mé anseo . Sin é an tuige ar tháinig mé anseo . seanbhaile nó seanbhailéad a dhéanamh de scéal , is ionann sin agus paidir chapaill a dhéanamh de , is é sin , an-fhad agus an-leadrán a bhaint as an scéal . smigead smig spliúchán sparán tír mór an mhórthír . Ní chuirtear alt ar bith leis an teilgean cainte tír mór sa chanúint , ná séimhiú air . Tháinig beirt fhear de bhunadh an oileáin ar cuairt ar tír mór . toisigh / toiseacht tosaigh / tosú treaspac sparán . Is ar éigean a chloisfeá an focal seo in Ultaibh inniu : focal de chuid chanúint Lár Thír Chonaill é . Spliúchán an focal a bhí ag Micí Mac Gabhann ar an sparán . tuigbheáil , tuigse tuiscint Leabhair i nGaeilge Uladh MAC A' BHAIRD , Proinsias : Cogar san Fharraige . Scéim na Scol in Árainn Mhóir , Coiscéim , Baile Átha Cliath( béaloideas ) Árainn Mhór MAC CIONAOITH , Maeleachlainn : Seanchas Rann na Feirste - Is fann guth an éin a labhras leis féin . Coiscéim , Baile Átha Cliath( béaloideas ) Rann na Feirste MAC CUMHAILL , Fionn ( = Mánus ) : Na Rosa go Brách . An Gúm , Baile Átha Cliath( úrscéal ) Na Rosa - Slán Leat , a Mhaicín . Úrscéal do Dhaoine Óga . An Gúm , Baile Átha Cliath( úrscéal ) Na Rosa MAC GABHANN , Micí : Rotha Mór an tSaoil . Seán Ó hEochaidh a scríobh , Proinsias Ó Conluain a chuir in eagar . Cló IarChonnachta , Indreabhán1997 ( dírbheathaisnéis ) Ulaidh MAC GIOLLA DOMHNAIGH , Gearóid agus Gearóid STOCKMAN ( Eag. ) : Athchló Uladh . Comhaltas Uladh , Béal Feirste( béaloideas ) Oirthear Uladh : Aontroim , Reachrainn MAC GRIANNA , Seosamh : An Druma Mór . An Gúm , Baile Átha Cliath( úrscéal ) Na Rosa - Pádraic Ó Conaire agus Aistí Eile . An Gúm , Baile Átha Cliath( aistí ) Na Rosa - Dá mBíodh Ruball ar an Éan . An Gúm , Baile Átha Cliath( úrscéal gan chríochnú ) Na Rosa - Mo Bhealach Féin . An Gúm , Baile Átha Cliath( dírbheathaisnéis ) Na Rosa MAC MEANMAN , Seán Bán : An Chéad Mhám . Coiscéim , Baile Átha Cliath( gearrscéalta ) Lár Thír Chonaill - An Dara Mám . Coiscéim , Baile Átha Cliath( gearrscéalta ) Lár Thír Chonaill - An Tríú Mám . Coiscéim , Baile Átha Cliath( aistí ) Lár Thír Chonaill - Cnuasach Céad Conlach . Coiscéim , Baile Átha Cliath( béaloideas ) Lár Thír Chonaill McGLINCHEY , CHARLES : An Fear Deireanach den tSloinneadh . Patrick Kavanagh a bhreac síos . Eag . Desmond Kavanagh agus Nollaig Mac Congáil . Arlen House , Gaillimh( dírbheathaisnéis ) Inis Eoghain NIC AODHÁIN , Medhbh Fionnuala ( Eag. ) : Báitheadh iadsan agus tháinig mise . Coiscéim , Baile Átha Cliath( finscéalta) Tír Chonaill NIC GIOLLA BHRÍDE , Cáit : Stairsheanchas Ghaoth Dobhair . Coiscéim , Baile Átha Cliath1997 ( seanchas , béaloideas , cuimhní cinn ) Na Rosa NIC PHÁIDÍN , Michelle : - An tIriseoir . Cois Life , Baile Átha Cliath( ficsean ) Gaoth Dobhair -Fuascailt an Iriseora . Cois Life , Baile Átha Cliath( ficsean ) Gaoth Dobhair Ó BAOIGHILL , Pádraig : An Coileach Troda agus scéalta eile . Coiscéim , Baile Átha Cliath( gearrscéalta) Na Rosa - Óglach na Rosann . Coiscéim , Baile Átha Cliath( beathaisnéis ) Na Rosa - Cuimhní ar Dhochartaigh Ghleann Fhinne . Coiscéim , Baile Átha Cliath( aistí beathaisnéise ) Na Rosa - Nally as Maigh Eo . Coiscéim , Baile Átha Cliath( beathaisnéis ) Na Rosa - Gaeltacht Thír Chonaill - Ó Ghleann go Fánaid . Coiscéim , Baile Átha Cliath( seanchas áitiúil ) Na Rosa - Srathóg Feamnaí agus Scéalta Eile . Coiscéim , Baile Átha Cliath( gearrscéalta) Na Rosa - Ceann Tìre / Earraghàidheal . Ár gComharsanaigh Ghaelacha . Coiscéim , Baile Átha Cliath( leabhar taistil ) - Amhráin Hiúdaí Fheidhlimí agus Laoithe Fiannaíochta as Rann na Feirste . Pádraig Ó Baoighill a chuir in eagar , Mánus Ó Baoill a chóirigh an ceol . Preas Uladh , Muineachán - Gasúr Beag Bhaile na gCreach . Coiscéim , Baile Átha Cliath - ( Eag.) Faoi Scáth na Mucaise . Béaloideas Ghaeltachtaí Imeallacha Thír Chonaill . Coiscéim , Baile Átha Cliath Ó BAOILL , Dónall P. ( Eag. ) : Amach as Ucht na Sliabh , Imleabhar Cumann Staire agus Seanchais Ghaoth Dobhair i gcomhar le Comharchumann Forbartha Ghaoth Dobhair . Gaoth Dobhair( béaloideas ) Gaoth Dobhair - \.. .Imleabhar Cumann Staire agus Seanchais Ghaoth Dobhair i gcomhar le Comharchumann Forbartha Gh . D. Gaoth Dobhair( béaloideas ) Gaoth Dobhair Ó COLM , Eoghan : Toraigh na dTonn . Cló IarChonnachta , Indreabhán( cuimhní cinn , stair áitiúil ) Toraigh / Machaire an Rabhartaigh Ó DONAILL , Eoghan : Scéal Hiúdaí Sheáinín . An Gúm , Baile Átha Cliath( beathaisnéis agus béaloideas ) Na Rosa Ó DONAILL , Niall : Na Glúnta Rosannacha . Oifig an tSoláthair , Baile Átha Cliath( stair áitiúil ) Na Rosa - Seanchas na Féinne . An Gúm , Baile Átha Cliath( miotaseolaíocht ) Na Rosa Ó GALLCHÓIR , Tomás : Séimidh agus scéalta eile . Coiscéim , Baile Átha CliathNa Rosa Ó GRIANNA , Séamus ( = "Máire" ) : Caisleáin Óir . Cló Mercier , Baile Átha Cliath( úrscéal ) Na Rosa - Castar na Daoine ar a Chéile . Scríbhinní Mháire Eagarthóir : Nollaig Mac Congáil . Coiscéim , Baile Átha Cliath( úrscéal , altanna) Na Rosa - Cith is Dealán . Cló Mercier , Baile Átha Cliath agus Corcaigh( gearrscéalta) Na Rosa - Cora Cinniúna An Gúm , Baile Átha Cliath( gearrscéalta) Na Rosa - Cúl le Muir agus scéalta eile . Oifig an tSoláthair , Baile Átha Cliath( gearrscéalta) Na Rosa - Na Blianta Corracha . Scríbhinní Mháire Eagarthóir : Nollaig Mac Congáil . Coiscéim , Baile Átha Cliath( altanna) Na Rosa - Nuair a Bhí Mé Óg . Cló Mercier , Baile Átha Cliath agus Corcaigh( dírbheathaisnéis ) Na Rosa - An Sean-Teach . Oifig an tSoláthair , Baile Átha Cliath( úrscéal ) Na Rosa - Tairngreacht Mhiseoige . An Gúm , Baile Átha Cliath( úrscéal ) Na Rosa Ó LAIGHIN , Donnchadh C. : An Bealach go Dún Ulún . Scéalta Seanchais agus Amhráin Nuachumtha as Cill Charthaigh . Cló Iar-Chonnachta , Indreabhán , ConamaraCill Charthaigh Ó SEARCAIGH , Cathal : Seal i Neipeal . Cló Iar-Chonnachta , Indreabhán , Conamara( leabhar taistil ) Gort an Choirce Ó SEARCAIGH , Séamus : Beatha Cholm Cille . An Gúm , Baile Átha CliathNa Rosa - Laochas - Scéalta as an tSeanlitríocht . An Gúm , Baile Átha Cliath1984/1996 ( miotaseolaíocht ) Na Rosa SCIAN A CAITHEADH LE TOINN Scéalta agus amhráin as Inis Eoghain agus cuimhne ar Ghaeltacht Iorrais . Cosslett Ó Cuinn a bhailigh , Aodh Ó Canainn agus Seosamh Watson a chóirigh . Coiscéim , Baile Átha Cliath( béaloideas ) Tír Eoghain UA CNÁIMHSÍ , Pádraig : Idir an Dá Ghaoth . Sáirséal Ó Marcaigh , Baile Átha Cliath( stair áitiúil ) Na Rosa WREN , Máire Dinny : Go mbeinnse choíche saor . Éabhlóid , Leitir Ceannainn( ficsean : gearrscéalta) Gaoth Dobhair WREN , Máire Dinny : Ó Bhile go Bile . Coiscéim , Baile Átha Cliath( filíocht ) ZEPF , Máire : - Tubaiste ar an Titanic . Cló Mhaigh Eo ( Cló Iar-Chonnacht ) ( ficsean do pháistí ) - Lá Leis na Lochlannaigh . Cois Life , Baile Átha Cliath( ficsean do pháistí ) - Ná Gabh ar Scoil ! Futa Fata , Indreabhán( pictiúrleabhar ) - Ríta agus an Róbat . An tSnáthaid Mhór( pictiúrleabhar ) - Ríta agus an tSíog Mhaith . An tSnáthaid Mhór( pictiúrleabhar ) - Ríta agus an Dragún . An tSnáthaid Mhór( pictiúrleabhar ) - Nóinín . Cois Life , Baile Átha Cliath( ficsean do dhéagóirí ) Naisc sheachtracha Acmhainní Gaedhilge Uladh , Gaeilge Cúige Uladh