Rítheaghlaigh Ghaelacha
Is cuid d'uaisleacht Éireann iad na  Rítheaghlaigh Ghaelacha  ón ré is ársa, i dteannta le huaisli Cambra-Normannacha agus na teidil cruthaithe le linn Tiarnas na hÉireann.

Uaislí Gaelacha 

Thoghtaí ríthe, tiarnaí nó taoisigh Ghaelacha ag an gcóras dlí darb ainm tánaisteacht, ag muintreacha an iarcheannaire (laistigh de thrí glúin), i dteannta áfach le go leor doirteadh fola, i bhfianaise an easpa pionós ar dúnmharú céile comhraic.  Toisc go dtoghtaí de ghnáth ceannairí as an gclann chéanna, bhí sin ina chúis leis an smaoineamh d'uaisleacht Ghaelach.

Thosaigh teidil ó oidhreacht tar éis théip Ord na nGael agus ghlacadh chóras dlí Sasanach le linn na mblianta 1585–1610. 

Is flatha iad gach a leanas, sliochtaigh fhireanna le gaol, is cuma más i bhfad amach, ó Rí de shaghas éigin:
 Rí túaithe
 Ruiri
 Rí ruirech (nó Rí cóicid).
D'éirigh roinnt rí ruirech ina nArdrí.

Stádas dlí 
Faoin am Chonradh Luimnigh, bhí a chuid cumhacht caillte ag beagnach gach uaisle Gaelach.  Sa lá atá inniu ann, níl aon stádas dlí ag na teidil stairiúla i bPoblacht na hÉireann, murab ionann is i dTuaisceart Éireann.

Ón mbliain 1943 go dtí 2003, bronnadh aitheantas oifigiúil ar roinnt Ceann na Fine ó rialtas na hÉireann.  Tháinig an cleachtas seo chun críche sa bhliain 2003 tar éis scannal éagsúil (féach Terence Francis MacCarthy) agus faoi imní gur mhíbhunreachtúil é.

Rítheaghlaigh 
Seo a leanas roinnt rítheaghlach Gaelach de réir fine agus tíreolais.

 Uí Bhriúin
 Uí Briúin Aí (Síol Mhuireadhaigh)
 Uí Chonchúir Dhoinn
 Mhic Dhiarmada  Mhagh Loirg, Flaith Chúil Ó bhFinn
 Uí Bhriúin Bhréifne
 Uí Raghallaigh
 Uí Ruairc
 Uí Bhriúin Seola
 Uí Fhlaithbheartaigh
 Uí Néill
 Cenél nEógain
 Uí Dhonnghaile, Marascal ó oidhreacht Uladh
 Ó Néill, Clann Aodha Buí
 Uí Fhaircheallaigh as Contae an Chabháin
 Uí Fhearghais as na Connachta
 Cenél Conaill
 Uí Dhomhnaill, ríthe Thír Chonaill
 Uí Dochartaigh, Inis Eoghain

 Uí Néill an Deiscirt
 Clann Cholmáin, Ríthe na Mí
 Síol Aodha Sláine, Ríthe Bhreá

 Uí Mhaolmhuaidh, Fir Cheall
 Uí Mhaoil Aodha, Oirthir Connacht
 Uí Mhaoil Mhaodhóg, Tír Chonaill
 Uí Mhaine
 Ríthe Uí Mhaine
 Tethbae (Uí Chearnaigh)

 Laigin
 Uí Chinsealaigh
 Diarmaid Mac Murchadha
 Uí Thuathail
 Uí Dhubhuir

 Osraí
 Dál Birn
 Ríthe na nOsraí
 Mhic Giolla Phádraig
 Dál gCais
 Uí Bhriain, Tuamhain
 Uí Ghrádaigh, Cill Bhaile Eoghain
 Uí Allmhuráin, Contae an Chláir
 Uí Chinnéide
 Mhic an Airchinnigh
 Mhic Mhathúna

 Dál Fiatach
 Mhic Dhuinnshléibhe (Mhic an Ultaigh)
 Uí Fhearghail as Contae an Longfoirt

 Eoghanachta
 Uí Chaoimh
 Eoghanacht Chaisil
 Uí Cheallacháin Dhúiche Eala, Tiarna Chluana Míne
 Mhic Giolla Chuda
 Uí Dhonnchadha na nGleann, Flaith 
 Uí Chonaill, as Chaisleán .  Den chlann seo ba ea Dónall Ó Conaill as Tigh Mór Dhoire Fhíonáin
 Uí Fiodhghinte
 Uí Dhonnabháin as Clann Chathail

 Corcu Duibne
 Uí Shéaghdha as Uíbh Ráthach (sliochtaigh Martin Archer Shee, ealaíontóir den 19th-haois)

 Gall-Ghaeil
 Clann Somhairle
 Clann Domhnaill
 Rí Átha Cliath

Féach freisin 
 Ríochtaí Éireann / ríthe Éireann
 Ginealas Éireannach
 Tánaisteacht
 Dearbhfhine
 Cineál
 Ranks
 Ceann na Fine
 Flaith
 Tiarna
 Tuath
 Tríocha céad

Foinsí 
 Burke, Bernard and Hugh Montgomery-Massingberd, Burke's Irish Family Records. Londain: Burke's Peerage Ltd. 5ú heagrán, 1976.
 Charles Mosley, Burke's Peerage, Baronetage & Knightage. 107ú heagrán, 2003 
 Chambers, Anne, At Arm's Length: Aristocrats in the Republic of Ireland. New Island Books. 2a heagrán, 2005.
 Curley, Walter J.P., Vanishing Kingdoms: The Irish Chiefs and their Families. Dublin: Lilliput Press. 2004. Réamhalt le Charles Lysaght.
 Debrett's ( debretts.com), 
 Ellis, Peter Berresford, Erin's Blood Royal: The Gaelic Noble Dynasties of Ireland. Palgrave, 2002
 MacLysaght, Edward, Irish Families: Their Names, Arms and Origins. Irish Academic Press. 4ú heagrán, 1998.
 Murphy, Sean J., Twilight of the Chiefs: The Mac Carthy Mór Hoax. Bethesda, Maryland: Academica Press. 2004.
 Nash, Catherine, Of Irish Descent, alt 4. Nua-Eabhrac: Syracuse University Press. 2008. 
 Cú Choigcríche Ó Cléirigh, The O'Clery Book of Genealogies, 
 Cotter, G. de P. (eag.), "The Cotter Family of Rockforest, Co. Cork", in Journal of the Cork Historical and Archaeological Society 43 (1938): 21–31
 Cronnelly, Richard F., Irish Family History,  . Baile Átha Cliath. 1864.
 D'Alton, John, Illustrations, Historical and Genealogical, of King James's Irish Army List, 1689 2 iml. Londain: J.R. Smith. 2a heagrán, 1861.
 Céitinn, Seathrún, Foras Feasa ar Éirinn
 Meyer, Kuno (eag.), "The Laud Genealogies and Tribal Histories", , in Zeitschrift für celtische Philologie 8. Halle/Saale, Max Niemeyer. 1912, ll. 291–338.
 O'Connor, Roderic, A Historical and Genealogical Memoir of the O'Connors, Kings of Connaught, and their Descendants. Baile Átha Cliath: McGlashan & Gill. 1861.
 Ó Corráin, Donnchadh (eag.), Genealogies from Rawlinson B 502,   Coláiste na hOllscoile, Corcaigh: Corpus of Electronic Texts. 1997.
 Ó Donnabháin, Seán, Historical Memoir of the O'Briens. Baile Átha Cliath: Hodges, Smith, & Co. 1860.
 Annála na gCeithre Máistrí 
 Ó Donnabháin, Seán, agus Charles Owen O'Conor Donn, The O'Conors of Connaught: A Historical Memoir, . Baile Átha Cliath: Hodges, Figgis, and Co. 1891.
 O'Hart, John, Irish Pedigrees. Baile Átha Cliath. 5ú heagrán, 1892.
 Todd, James Henthorn (eag.), Cogadh Gaedhel re Gallaibh: The War of the Gaedhil with the Gaill, . Londain: Longmans. 1867.
 Bhreathnach, Edel (eag.), The Kingship and Landscape of Tara. Four Courts Press for The Discovery Programme. 2005.
 Byrne, Francis J., Irish Kings and High-Kings. Four Courts Press. 2a heagrán, 2001.
 Charles-Edwards, T.M., Early Christian Ireland. Cambridge. 2000.
 Dillon, Myles, "The consecration of Irish kings", in Celtica 10 (1973): 1–8.
 Dillon, Myles, The Cycles of the Kings. Oxford. 1946.
 FitzPatrick, Elizabeth, Royal Inauguration in Gaelic Ireland c. 1100–1600: A Cultural Landscape Study. Boydell Press. 2004.
 Jaski, Bart, Early Irish Kingship and Succession. Four Courts Press. 2000.
 Nicholls, K. W., Gaelic and Gaelicized Ireland in the Middle Ages. Baile Átha Cliath: Lilliput Press. 2a heagrán, 2003.
 Ó Donnabháin, Seán (eag.), Duald Mac Firbis, The Genealogies, Tribes, and Customs of Hy-Fiachrach,  . Baile Átha Cliath: Irish Archaeological Society. 1844. Ll. 425–452
 Duffy, Seán (eag.), Medieval Ireland: An Encyclopedia. Routledge. 2005.
 Mac Niocaill, Gearóid, Ireland before the Vikings. Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan. 1972.
 Ó Corráin, Donnchadh, Ireland before the Normans. Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan. 1972.
 O'Rahilly, Thomas F., Early Irish History and Mythology. Baile Átha Cliath: Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.

Tagairtí
Is cuid d' uaisleacht Éireann iad na Rítheaghlaigh Ghaelacha ón ré is ársa , i dteannta le huaisli Cambra-Normannacha agus na teidil cruthaithe le linn Tiarnas na hÉireann . Uaislí Gaelacha Thoghtaí ríthe , tiarnaí nó taoisigh Ghaelacha ag an gcóras dlí darb ainm tánaisteacht , ag muintreacha an iarcheannaire ( laistigh de thrí glúin ) , i dteannta áfach le go leor doirteadh fola , i bhfianaise an easpa pionós ar dúnmharú céile comhraic . Toisc go dtoghtaí de ghnáth ceannairí as an gclann chéanna , bhí sin ina chúis leis an smaoineamh d' uaisleacht Ghaelach . Thosaigh teidil ó oidhreacht tar éis théip Ord na nGael agus ghlacadh chóras dlí Sasanach le linn na mblianta1610 . Is flatha iad gach a leanas , sliochtaigh fhireanna le gaol , is cuma más i bhfad amach , ó Rí de shaghas éigin : Rí túaithe Ruiri Rí ruirech ( nó Rí cóicid ) . D' éirigh roinnt rí ruirech ina nArdrí . Stádas dlí Faoin am Chonradh Luimnigh , bhí a chuid cumhacht caillte ag beagnach gach uaisle Gaelach . Sa lá atá inniu ann , níl aon stádas dlí ag na teidil stairiúla i bPoblacht na hÉireann , murab ionann is i dTuaisceart Éireann . Ón mbliaingo dtí bronnadh aitheantas oifigiúil ar roinnt Ceann na Fine ó rialtas na hÉireann . Tháinig an cleachtas seo chun críche sa bhliaintar éis scannal éagsúil ( féach Terence Francis MacCarthy ) agus faoi imní gur mhíbhunreachtúil é . Rítheaghlaigh Seo a leanas roinnt rítheaghlach Gaelach de réir fine agus tíreolais . Uí Bhriúin Uí Briúin Aí ( Síol Mhuireadhaigh ) Uí Chonchúir Dhoinn Mhic Dhiarmada Mhagh Loirg , Flaith Chúil Ó bhFinn Uí Bhriúin Bhréifne Uí Raghallaigh Uí Ruairc Uí Bhriúin Seola Uí Fhlaithbheartaigh Uí Néill Cenél nEógain Uí Dhonnghaile , Marascal ó oidhreacht Uladh Ó Néill , Clann Aodha Buí Uí Fhaircheallaigh as Contae an Chabháin Uí Fhearghais as na Connachta Cenél Conaill Uí Dhomhnaill , ríthe Thír Chonaill Uí Dochartaigh , Inis Eoghain Uí Néill an Deiscirt Clann Cholmáin , Ríthe na Mí Síol Aodha Sláine , Ríthe Bhreá Uí Mhaolmhuaidh , Fir Cheall Uí Mhaoil Aodha , Oirthir Connacht Uí Mhaoil Mhaodhóg , Tír Chonaill Uí Mhaine Ríthe Uí Mhaine Tethbae ( Uí Chearnaigh ) Laigin Uí Chinsealaigh Diarmaid Mac Murchadha Uí Thuathail Uí Dhubhuir Osraí Dál Birn Ríthe na nOsraí Mhic Giolla Phádraig Dál gCais Uí Bhriain , Tuamhain Uí Ghrádaigh , Cill Bhaile Eoghain Uí Allmhuráin , Contae an Chláir Uí Chinnéide Mhic an Airchinnigh Mhic Mhathúna Dál Fiatach Mhic Dhuinnshléibhe ( Mhic an Ultaigh ) Uí Fhearghail as Contae an Longfoirt Eoghanachta Uí Chaoimh Eoghanacht Chaisil Uí Cheallacháin Dhúiche Eala , Tiarna Chluana Míne Mhic Giolla Chuda Uí Dhonnchadha na nGleann , Flaith Uí Chonaill , as Chaisleán \. Den chlann seo ba ea Dónall Ó Conaill as Tigh Mór Dhoire Fhíonáin Uí Fiodhghinte Uí Dhonnabháin as Clann Chathail Corcu Duibne Uí Shéaghdha as Uíbh Ráthach ( sliochtaigh Martin Archer Shee , ealaíontóir denh-haois ) Gall-Ghaeil Clann Somhairle Clann Domhnaill Rí Átha Cliath Féach freisin Ríochtaí Éireann / ríthe Éireann Ginealas Éireannach Tánaisteacht Dearbhfhine Cineál Ranks Ceann na Fine Flaith Tiarna Tuath Tríocha céad Foinsí Burke , Bernard and Hugh Montgomery-Massingberd , Burke's Irish Family Records . Londain : Burke's Peerage Ltd . heagrán , Charles Mosley , Burke's Peerage , Baronetage & Knightage . heagrán , Chambers , Anne , At Arm's Length : Aristocrats in the Republic of Ireland . New Island Books . heagrán , Curley , Walter J.P. , Vanishing Kingdoms : The Irish Chiefs and their Families . Dublin : Lilliput Press . Réamhalt le Charles Lysaght . Debrett's ( debretts.com ) , Ellis , Peter Berresford , Erin's Blood Royal : The Gaelic Noble Dynasties of Ireland . Palgrave , MacLysaght , Edward , Irish Families : Their Names , Arms and Origins . Irish Academic Press . heagrán , Murphy , Sean J. , Twilight of the Chiefs : The Mac Carthy Mór Hoax . Bethesda , Maryland : Academica Press . Nash , Catherine , Of Irish Descent , alt Nua-Eabhrac : Syracuse University Press . Cú Choigcríche Ó Cléirigh , The O' Clery Book of Genealogies , Cotter , G . de P. ( eag. ) , "The Cotter Family of Rockforest , Co. Cork" , in Journal of the Cork Historical and Archaeological Society( 1938) :31 Cronnelly , Richard F. , Irish Family History , \. Baile Átha Cliath . D' Alton , John , Illustrations , Historical and Genealogical , of King James's Irish Army List,2 iml . Londain : J.R. Smith . heagrán , Céitinn , Seathrún , Foras Feasa ar Éirinn Meyer , Kuno ( eag. ) , "The Laud Genealogies and Tribal Histories " , , in Zeitschrift für celtische Philologie Halle / Saale , Max Niemeyer . ll.338 . O' Connor , Roderic , A Historical and Genealogical Memoir of the O' Connors , Kings of Connaught , and their Descendants . Baile Átha Cliath : McGlashan & Gill . Ó Corráin , Donnchadh ( eag. ) , Genealogies from Rawlinson B Coláiste na hOllscoile , Corcaigh : Corpus of Electronic Texts . Ó Donnabháin , Seán , Historical Memoir of the O' Briens . Baile Átha Cliath : Hodges , Smith , & Co . Annála na gCeithre Máistrí Ó Donnabháin , Seán , agus Charles Owen O' Conor Donn , The O' Conors of Connaught : A Historical Memoir , \. Baile Átha Cliath : Hodges , Figgis , and Co. O' Hart , John , Irish Pedigrees . Baile Átha Cliath . heagrán , Todd , James Henthorn ( eag. ) , Cogadh Gaedhel re Gallaibh : The War of the Gaedhil with the Gaill , \. Londain : Longmans . Bhreathnach , Edel ( eag. ) , The Kingship and Landscape of Tara . Four Courts Press for The Discovery Programme . Byrne , Francis J. , Irish Kings and High-Kings . Four Courts Press . heagrán , Charles-Edwards , T.M. , Early Christian Ireland . Cambridge . Dillon , Myles , "The consecration of Irish kings " , in Celtica( 1973) :8 . Dillon , Myles , The Cycles of the Kings . Oxford . FitzPatrick , Elizabeth , Royal Inauguration in Gaelic Ireland c.1600 : A Cultural Landscape Study . Boydell Press . Jaski , Bart , Early Irish Kingship and Succession . Four Courts Press . Nicholls , K . W. , Gaelic and Gaelicized Ireland in the Middle Ages . Baile Átha Cliath : Lilliput Press . heagrán , Ó Donnabháin , Seán ( eag. ) , Duald Mac Firbis , The Genealogies , Tribes , and Customs of Hy-Fiachrach , \ . Baile Átha Cliath : Irish Archaeological Society . Ll . 425–452 Duffy , Seán ( eag. ) , Medieval Ireland : An Encyclopedia . Routledge . Mac Niocaill , Gearóid , Ireland before the Vikings . Baile Átha Cliath : Gill and Macmillan . Ó Corráin , Donnchadh , Ireland before the Normans . Baile Átha Cliath : Gill and Macmillan . O' Rahilly , Thomas F. , Early Irish History and Mythology . Baile Átha Cliath : Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath . Tagairtí