Tiếng Nùng
Tiếng Nùng là một nhóm các ngôn ngữ thuộc nhánh Tai Trung tâm trong ngữ chi Tai của ngữ hệ Tai-Kadai. Các cư dân nói nhóm ngôn ngữ này được chính phủ Việt Nam phân loại là người Nùng. Ngôn ngữ này được nói chủ yếu ở các tỉnh Lạng Sơn và Cao Bằng, Việt Nam.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Nùng ở Việt Nam có dân số 968.800 người, là dân tộc có dân số đứng thứ 7 tại Việt Nam, có mặt trên tất cả 63 tỉnh, thành phố. Số người nói tiếng Nùng có thể nhỏ hơn số liệu trên chút ít.

Các nhóm địa phương của người Nùng như Nùng An, Nùng Phàn Sình, Nùng Cháo, Nùng Dín, Nùng Xuồng có sự khác biệt ít nhiều về ngôn ngữ, bao gồm ngữ âm và một phần từ vựng giữa tiếng nói các địa phương. Tiếng Nùng An phát âm gần như tiếng Cao Lan – Sán Chay và tiếng Giáy. Tiếng nói người Nùng Phủ được ảnh hưởng bởi âm sắc của tiếng Tày.

Người Nùng dùng chữ Hán hay chữ Nôm Nùng (được phát triển khoảng thế kỷ 17) để ghi chép thơ ca và truyện cổ dân gian. Bài Mo Nùng được ghi bằng chữ Nôm trên giấy bản, gia phả nhiều dòng họ còn giữ lại cũng được ghi bằng chữ Nôm Nùng. Năm 1924, tiếng Nùng lần đầu tiên được ghi theo hệ chữ Latinh nhờ các công trình của linh mục người Pháp François M. Savina. Viện Ngôn Ngữ Học Mùa Hè (Summer Institute of Linguistics - SIL International) trước năm 1975 cũng có một bộ chữ cho người Nùng Phản Slình sống ở miền nam Việt Nam. Ở miền bắc Việt Nam, có thêm phương án chữ Tày-Nùng dựa trên cơ sở chữ quốc ngữ từ năm 1961.

Các phương ngữ 

Tiếng Nùng bao gồm nhiều phương ngữ, một vài trong số đó được liệt kê như sau:

Cao Bằng  
Nùng An được nói ở Quảng Uyên, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng. Giống những người nói tiếng Tráng ở Long An (Long'an 隆安), huyện Tĩnh Tây (Jingxi 靖西县), tỉnh Quảng Tây, Nùng An mang cả hai đặc điểm của Tai Trung Tâm và Tai Bắc. Có khoảng 26.000 Nùng An sống ở Tĩnh Tây, nằm ngay phía bắc các khu vực sinh sống của Nùng An ở Việt Nam. Theo Beth Nicolson (2000), có một nhóm nhỏ tại xã Cao Trĩ, huyện Ba Bể, cách không xa hồ Ba Bể, cũng tự gọi mình là Nùng An. Họ cho biết đã di cư từ phía đông Cao Bằng tới hơn 60 năm trước và tổ tiên của họ đến từ Trung Quốc một trăm năm trước. Các đặc điểm Tai Bắc của Nùng An có thể được lý giải khi các cư dân nói nhóm Tai Bắc di cư vào vùng nói nhóm Tai Trung Tâm ở Cao Bằng. Sự pha trộn giữa Tai Bắc và Tai Trung Tâm cũng được tìm thấy ở tiếng Cao Lan và Tsưn-wa (Thôn Lão).
Nùng Giang được nói ở huyện Hà Quảng, Hạ Lang, Trà Lĩnh tỉnh Cao Bằng. Nùng Giang cũng được nói xuyên biên giới tại Bình Mãng (Pingmeng 平孟镇), huyện Tĩnh Tây, tỉnh Quảng Tây. Người Nùng Giang tự gọi mình là nung jang hoặc pou jang. Theo Zheng (1996:3), các cư dân ở huyện Tĩnh Tây (Jingxi) thuộc Quảng Tây, nằm ngay phía bắc khu vực sinh sống của Nùng Giang tự gọi mình là ken2 tho3 hoặc jang1. Các khu vực này tập trung đông đúc cư dân Tai; riêng tại Tĩnh Tây nơi nhóm này được phân loại là người Tráng, người Tai chiếm hơn 99%.

Lạng Sơn 
Nùng Phản Slình được nói ở huyện Cao Lộc, Bình Gia, Văn Quan, Chi Lăng tỉnh Lạng Sơn và huyện Yên Thế, Lạng Giang của tỉnh Bắc Giang. Phản/Fản Slình là một từ tiếng Nùng tương đương với Wancheng (萬承) trong tiếng Hán (Vạn Chửng trong tiếng Việt). Trong địa phận huyện Đại Tân, Quảng Tây, Trung Quốc ngày nay, từng tồn tại 8 trong số các thổ ty (tusi) tồn tại lâu nhất tại tây nam Trung Quốc, từ 1369-1906. Chúng bao gồm: Xialei, Anping, Taiping, Engcheng, Quanming, Yangu, Mingying và Wancheng, được thiết lập vào năm thứ 2 triều Minh (1368-1644). Tự gọi mình hoặc phương ngữ của mình là Phản/Fản Slình sẽ mang nghĩa là người Wancheng hoặc tiếng Wancheng, nói cách khác là một người Nùng từ thổ ty Wancheng.
Nùng Cháo được nói ở huyện Văn Quan, Văn Lãng, Tràng Định tỉnh Lạng Sơn, huyện Nà Rì tỉnh Bắc Cạn và huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên. Phương ngữ Nùng Cháo tương đồng với Tráng Long Châu của William J. Gedney. Nùng Cháo cũng gần như tương đồng với ngôn ngữ được Lý Phương Quế (Li Fang Kuei) gọi là Longzhou (Long Châu) nhiều năm về trước. Trong tác phẩm A Handbook of Comparative Tai (1977) của ông, Longzhou là một ví dụ về ngôn ngữ Tai Trung Tâm. Nùng Cháo ở Việt Nam khác biệt chút ít về thanh điệu so với Longzhou của Lý Phương Quế tại Quảng Tây, Trung Quốc, nhưng có thể khẳng định rằng chúng là cùng một ngôn ngữ xét về tất cả các phương diện khác.
Nùng Inh được nói ở huyện Chi Lăng, Hữu Lũng, Bình Gia, Văn Quang tỉnh Lạng Sơn. Phương ngữ Nùng Inh tương đồng với Nùng Phía Tây của William J. Gedney ở Mường Khương, tỉnh Lao Cai.

Lào Cai  
Nùng Dín được nói ở huyện Hoàng Su Phì, Xín Mần thuộc tỉnh Hà Giang và Bắc Hà, Mường Khương thuộc tỉnh Lào Cai. Nùng Dín cùng các phương ngữ Nùng ở Vân Nam Trung Quốc được coi là Nùng Phía Tây; đây là những phương ngữ Nùng nằm giáp ranh giữa nhóm Tai Trung Tâm và Tai Tây Nam.

Khác  
Nùng Vẻn (En) là một ngôn ngữ trước kia không được phân loại ra khỏi các ngôn ngữ Tai Trung Tâm. Cuối thập niên 1990, nhà ngôn ngữ học Hoàng Văn Ma đầu tiên nhận ra nó không phải là một ngôn ngữ Tai. Năm 1998, Hoàng Văn Ma và Jerold A. Edmondson phát hiện đó là một ngôn ngữ thuộc ngữ chi Kadai (Kra). Tỷ lệ tương đồng từ vựng giữa tiếng Nùng Vẻn và các phương ngữ Nùng khác là dưới 50%. Người Nùng Vẻn sống tại bản Cja Tjeng, xã Nội Thôn (Hà Quảng), tỉnh Cao Bằng. Vào năm 1998, họ cho biết dân số của mình là 200 người. Họ tự gọi mình là Anh [aiɲ], người Nùng (Tai) địa phương quanh vùng gọi họ là Nùng Vẻn. Người Nùng Vẻn không có ghi chép nào về nguồn gốc của mình và cũng không biết trước kia họ đã từng sống ở đâu, khi nào và bằng cách nào họ di cư tới Việt Nam. Các nhà nghiên cứu thẩm định rằng Nùng Vẻn có quan hệ gần gũi nhất với tiếng Bố Ương (Buyang, 布央语). Các cư dân nói tiếng Nùng Vẻn được chính phủ Việt Nam phân loại là người Nùng.

Lịch sử 

Các phương ngữ Nùng và tất cả các ngôn ngữ trong ngữ chi Tai như: Lào, Shan, Lự, Thái Đen, Ahom, Làn Nà, Thái Lan, Bố Y, Tráng đều phát triển từ cùng một tổ tiên chung gọi là Tai Nguyên Thủy (Proto-Tai). Tai Nguyên Thủy được phục nguyên bởi Lý Phương Quế năm 1977 và Pittayawat Pittayaporn năm 2009.

Vào năm 2000, một nghiên cứu do John Hartmann, Jerold A. Edmondson, Jingfang Li và những người khác thực hiện, kết hợp giữ ngôn ngữ học và hệ thống thông tin địa lý (GIS), cho rằng Tai Nguyên Thủy có nguồn gốc từ vùng ranh rới Quảng Tây—Quý Châu ngày nay và kỹ thuật tưới tiêu trong canh tác lúa nước sử dụng müangA1 (mương) và faiA1 (đập) đã tương đối phát triển vào thời đại của Tai Nguyên Thủy, khoảng 2000 năm trước hoặc xa hơn và kỹ thuật này bắt nguồn từ vùng ranh giới Quảng Tây—Quý Châu ngày nay chứ không phải Vân Nam hay trung lưu sông Trường Giang. Do đó người Tai có khuynh hướng tập trung sinh sống ở các vùng đất thấp gần nguồn nước để trồng lúa nước. Tuy nhiên, James R. Chamberlain (2016) đưa ra các bằng chứng chứng minh rằng Tai Nguyên Thủy có nguồn gốc ven biển và di cư dọc bờ biển Đông tới vùng Quý Châu, Quảng Tây và miền bắc Việt Nam ngày nay từ vương quốc Yue tại Chiết Giang (Trung Quốc), nơi họ nói Be-Tai Nguyên Thủy (proto-Be-Tai), một dạng ngôn ngữ tồn tại trước Tai Nguyên Thủy.<ref name="fgA">Chamberlain, James R. (2016). Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam]. Journal of the Siam Society, Vol. 104: 28-71.</ref> Pittayawat Pittayaporn (2014), dựa vào các lớp từ mượn Hán Cổ qua các thời kỳ khác nhau trong Tai Tây Nam Nguyên Thủy và các bằng chứng lịch sử khác, cho rằng thời gian Tai Tây Nam di cư vào vùng Đông Nam Á (Lào, Thái Lan, Myanmar) diễn ra vào khoảng TK 8–TK 10.

Jerold A. Edmondson thuộc đại học Texas, Arlington, trích dẫn bài báo của Phạm Hồng Quý (Fan Honggui 范宏貴) (1989), chỉ ra rằng người Thái (Thái Lan) và người Tráng có cùng một tên gọi chỉ người Việt Nam Keo (kɛɛuA1). Từ này được lấy từ tên của một quận Trung Hoa gọi là Giao Chỉ (Jiaozhi 交址), thành lập ở Việt Nam khoảng năm 112 TCN, cùng tám quận khác: Nam Hải (Nanhai 南海), Uất Lâm (Yulin hay Guilin 郁林), Thương Ngô (Cangwu 苍梧), Hợp Phố (Hepu 合浦), Cửu Chân (Jiuzhen 九真), Nhật Nam (Rinan 日南), Châu Nhai (Zhuya 珠崖), và Đam Nhĩ (Dan’er 儋耳). Giao Chi ban đầu được gọi là Kiao-chi. James R. Chamberlain cho rằng Kiao-chi khởi đầu dùng để chỉ lãnh thổ địa lý chứ không phải chỉ người. Sau đó từ này được áp dụng rộng rãi cho các cư dân sống trong Kiao-chi, đầu tiên là đồng bằng bắc bộ Việt Nam và sau đó cho tất cả cư dân của An Nam.

Dữ liệu lấy từ luận văn tiến sĩ The phonology of proto-Tai (2009:337) của Pittayawat Pittayaporn. Riêng tiếng Lào ແກວ /kɛːw/ lấy từ thư viện SEAlang.net.

Chamberlain khi nghiên cứu về nguồn gốc của tiếng Saek, một ngôn ngữ Tai Bắc nằm cô lập giữa các ngôn ngữ Tai Tây Nam ở hai bên bờ sông Mê Kông tại miền trung Lào và đông bắc Thái Lan, cho rằng Saek là ngôn ngữ xa nhất về phía nam cuối cùng còn sót lại của một dải cư dân nói ngôn ngữ Tai Bắc (hay Be-Saek) trải dài từ vùng biên giới Việt-Trung, qua đồng bằng sông Hồng và tới các tỉnh ngày nay là Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Bình ở Việt Nam. Do đó Saek không phải là ngôn ngữ Tai Bắc bị trục xuất và buộc phải di cư về phía nam ra khỏi các cư dân ban đầu ở Quảng Đông. Người Saek, theo truyền thuyết truyền miệng của mình, di cư sang Lào và Thái Lan từ khu vực miền trung Việt Nam ngày nay khoảng 150-200 năm trước.Joachim Schliesinger. Ethnic Groups of Thailand: Non-Tai-Speaking Peoples". trang 56. Điều này giải thích tại sao tiếng Saek lại có các từ mượn tiếng Việt, mặc dù ngày nay không còn người Saek nào ở Việt Nam. William G. Boltz (1991) cho rằng tên gọi 12 con giáp trong tiếng Saek được mượn từ tiếng Hán trong khoảng thời gian từ năm 200—năm 600 và mặc dù có ảnh hưởng từ tiếng Việt nhưng không có bất cứ liên hệ trực tiếp nào.

Bảng được lấy từ "Saek as a not-so-aberrant Tai language", tác giả: Pittayawat Pittayaporn, trang 36. 

 Vị trí trong ngữ chi Tai 
André-Georges Haudricourt (1956) xếp Thổ (Tày) và Nùng cùng với Tai Tây Nam vào hai tiểu nhánh trong cùng một nhánh, trong khi Tai Bắc là một nhánh độc lập.

Lý Phương Quế (Li Fang Kuei) (1977) đề xuất hệ thống phân loại gồm ba nhánh độc lập trong đó Thổ (Tày), Nùng được xếp vào nhánh Tai Trung tâm. Hệ thống phân loại này được xem là mô hình chuẩn trong lĩnh vực ngôn ngữ học so sánh các ngôn ngữ Tai.

Pittayawat Pittayaporn (2009) đưa ra hệ thống phân loại dựa trên sự biến đổi âm vị của các ngôn ngữ Tai. Theo đó các ngôn ngữ có cùng một dạng biến đổi âm vị được xếp vào cùng nhóm. Một ngôn ngữ Tai được xếp vào một tiểu nhóm trong cùng một nhánh phải có cùng kiểu biến đổi âm vị với các ngôn ngữ Tai khác trong nhánh đó. Ví dụ, Thái Lan được xếp vào tiểu nhóm Q vì ngôn ngữ này có các biến đổi âm vị cũng tồn tại ở các ngôn ngữ thuộc nhánh A và các nút E, G, K, O và Q. Trong hệ thống phân loại này Tai Trung tâm không tồn tại vì Pittayaporn cho rằng các tiêu chuẩn mà Lý Phương Quế dùng để phân loại Tai Trung tâm cũng tồn tại ở cả bốn nhánh A, B, C, D.

 Từ vựng 
 Từ thuần Tày Nùng 

Các từ thuần Tai chiếm tuyệt đại đa số trong kho từ vựng và thường thuộc vốn từ cơ bản, có mặt ở tất cả các lớp từ, nhất là các từ chỉ các hiện thượng thiên nhiên, các bộ phận cơ thể, các hoạt động, tính chất...

Mừ (tay), nả (mặt), đông/đung (rừng), tha vằn (mặt trời), kin (ăn), pay (đi), nòn (ngủ), hảy (khóc), đeng (đỏ), đay (tốt), slâư (trong, sạch), cau (tao)...

 Từ mượn tiếng Hán 
Các từ mượn tiếng Hán đi vào vốn từ vựng tiếng Tày Nùng vào những thời kỳ khác nhau. Đối với nhiều từ, người Tày Nùng hiện nay không ý thức được đấy là những từ mượn gốc Hán nữa.
Số từ: ết (một), nhì (hai), slam (ba), pét (tám)...

Động vật, sự vật: mạ (ngựa), an (yên ngựa), tắng (ghế), chỉa (giấy)...
Từ chỉ tính chất: quảng (rộng), đáo (hồng)...
Từ chỉ hoạt động: xỉnh (mời), chiềng (thưa), sleng (sinh), sloán (tính)...
Từ xưng hô: nỉ (cậu, anh), ngỏ (tôi, tớ)...

 Từ mượn tiếng Việt 
Từ mượn tiếng Việt gồm hai loại lớn: từ thuần Việt và từ Việt gốc nước ngoài (chủ yếu là từ Hán-Việt)
Các từ mượn thuần Việt là những từ thường dùng hàng ngày: hòm (hòm), khóa (khóa), đồng hồ (đồng hồ), xe đạp (xe đạp)...
Các từ mượn Hán-Việt là các thuật ngữ thuộc lĩnh vực kinh tế, chính trị, kỹ thuật và các hiện tượng xã hội: chính phủ, hành chính, toán, văn, công nhân, điện, mậu dịch, bệnh viện, nông trường...

 Đại từ nhân xưng 

Các đại từ số ít được dùng trong những cảnh huống khác nhau.Khỏi là đại từ được người ở vị trí thấp sử dụng để xưng với những người ở vị thế cao hơn, có giá trị biểu cảm lịch sự, kính trọng.Câu/Cau tạo thành cặp xưng hô tương liên Câu/Cau (tao) - Mầư/Mưng (mày). Tùy theo vị thế của người sử dụng, câu/cau có sắc thái biểu cảm khác nhau: thân mật, suồng sã...Ngỏ tạo thành cặp xưng hô tương liên với nỉ (ngôi thứ 2). Ngỏ thường thường được sử dụng để xưng hô giữa những người có vị thế ngang vai. Với sắc thái thân mật gần gũi, ngò được dùng rộng rãi trong nhiều hoàn cảnh giao tiếp khác nhau: giữa bạn bè, vợ chồng...

Ngoài những đại từ dùng trên, trong tiếng Tày Nùng còn có các đại từ xưng gọi ngôi gộp, như: hau (ta), ràu/làu (mình), rà (mình). Những đại từ này được sử dụng nhiều trong thơ ca dân tộc Tày Nùng.

 So sánh 
Giữa một số phương ngữ Nùng

Giữa một số phương ngữ Nùng và Tày

383/495: số lượng từ tương đồng/tổng số từ được so sánh giữa hai phương ngữ.
77,37%: tỷ lệ tương đồng từ vựng giữa hai phương ngữ.

 So sánh với một số ngôn ngữ Tai Tây Nam 
Tiếng Shan được nói tại tiểu bang Shan của Myanmar.

Tiếng Tai Aiton còn khoảng 2000 người nói tại hai quận Golaghat và Karbi Anglong, bang Assam, Ấn Độ.

Tiếng Tai Phake còn khoảng 2000 người nói tại hai quận Dibrugarh và Tinsukia, bang Assam, Ấn Độ. Tai Phake trong bảng dưới đây được nói tại làng Namphakey, quận Dibrugarh, bang Assam, Ấn Độ

Tiếng Tai Ahom được nói tại bang Assam và Arunachal Pradesh, Ấn Độ. Ngôn ngữ này được nói bởi người Ahom (Tai Ahom). Họ di cư từ Mờng Mao (Mong Mao), một vương quốc nhỏ nằm ở vùng biên giới ngày nay giữa tiểu bang Shan, Myanmar và tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, đến miền đông Ấn Độ và thành lập vương quốc Ahom ở đó, tồn tại từ 1228–1826 khi bị người Anh sáp nhập vào thuộc địa Ấn Độ. Mặc dù có dân số hơn 2 triệu người, nhưng ngày nay người Tai Ahom nói tiếng Assam, một ngôn ngữ thuộc nhánh Indo-Aryan trong ngữ hệ Ấn-Âu (Indo-European). Đến năm 2000, chỉ còn khoảng 200 thầy cúng biết tiếng Tai Ahom. Ngôn ngữ này chỉ còn được sử dụng cho việc cúng bái trong tín ngưỡng truyền thống của người Tai Ahom

Nùng Dín, Nùng Giang, Nùng Lòi, Nùng Phản Slình, Nùng Inh, Nùng Cháo, Nùng An, Tày Hòa An, Tày Tràng Định, Tày Hoàng Su Phì: Vị trí tiếng Nùng Dín trong quan hệ với các phương ngữ Nùng và Tày ở Việt Nam (2004), tác giả: Lê Văn Trường, trang: 201-208.
Tai Nguyên Thủy: The Phonology of Proto-Tai (2009), tác giả: Pittayawat Pittayaporn, trang: 323-361 .
Tai Ahom: thư viện SEAlang Library (Ahom) .
Thái Lan, Lào, Shan, Tai Aiton, Tai Phake: Austronesian Basic Vocabulary Database'' [http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/classification.php?node=Tai-Kadai,%20Kam-Tai,%20Be-Tai,%20Tai-Sek,%20Tai ; Thai dictionary (SEAlang) ; Lao dictionary (SEAlang) ; Shan dictionary (SEAlang) .

Chữ Nùng Latinh của SIL 
Bộ chữ Nùng Latinh của Viện Ngôn Ngữ Học Mùa Hè (Summer Institute of Linguistics - SIL International) dựa trên thổ ngữ của người Nùng Phản Slình tại tỉnh Bắc Giang. Năm 1954 có mấy ngàn người di cư sang miền nam Việt Nam và ở lại tỉnh Tuyên Đức. Người Nùng Phản Slình tự gọi họ là Nŏng (Nohng).

Nùng Phản Slình Bắc Giang gồm sáu thanh. Tất cả sáu thanh đều đọc như tiếng miền bắc Việt Nam, trừ dấu ngã (~). Dấu (~) trong tiếng Nùng thì âm hơi cao lên với tắc âm thanh môn sau. Sáu thanh đó là: (1) cao lên (,), (2) cao lên với tắc âm thanh môn ở cuối chữ (~), (3) trung (bằng) không dấu, (4) thấp đi lên (?), (5) trung (thấp) xuống (`), và (6) thấp với tắc âm thanh môn (.).

Đoạn văn mẫu
Một đoạn văn mẫu từ Sáng Thế Ký 1 (Genesis 1) trong Kinh Thánh:

Chữ Nùng Latinh 1961

Chữ Tày Nùng Latinh được chính phủ Việt Nam phê chuẩn năm 1961 cho khu tự trị Việt Bắc (1956-1975). Chữ Tày Nùng Latinh được xây dựng dựa trên cơ sở chữ quốc ngữ: cùng con chữ, cùng một cách ghép vần đối với những âm tiết giống nhau. Bảng chữ cái Tày Nùng chỉ được dạy trong các trường tiểu học trong một thời gian ngắn vào thập niên 1960, rồi sau đó rơi vào quên lãng. Bảng chữ cái này không được truyền bá sử dụng trong cộng đồng. Ngay cả những phát thanh viên tiếng Tày Nùng tại các đài phát thanh vùng nói tiếng Tày Nùng cũng không biết bảng chữ cái này. Họ viết tin tức để đọc trong các chương trình phát thanh bằng ký tự riêng của mỗi người giống các phát thanh viên tiếng Dao ngày nay đang làm.

Các nguyên âm dài: i, u,ư...trong các ngành Nùng sẽ được thể hiện bằng hai chữ cái, như: khiing (gừng), khuúp (đầy năm)...
Thêm ký hiệu để ghi thanh lửng trong tiếng Nùng: dùng một gạch ngang nhỏ đặt dưới âm chính.
Ta (sông)- tả (bỏ)
Pinh (bệnh) - Pỉnh (nướng)
Đánh dấu sắc (') các từ có kết cấu là âm tiết khép: hap (cách viết theo phương án không dấu) ---> háp (gánh)

Trong phương án có dùng dấu ngã /~/ để ghi các từ mượn từ tiếng Việt. Trong phương án không có ký hiệu để ghi thanh lửng, những từ mang thanh lửng đều được thể hiện bằng thanh hỏi /?/.

Xem thêm 
Người Tráng#Lịch sử ngôn ngữ

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Ethnologue report on "Nung a language of Vietnam"
 Bai tọc càng Nohng Fạn Slihng (Bài học tiếng Nùng Phạn Slinh) (tiếng Nùng Phạn Slình+Anh+Việt) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Janice E. Saul (1974), Viện Chuyên-Khảo Ngữ-Học Saigon, Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon.
 Nõng tọc sì slứ, lởp slón slứ: Fạhn hã slón (Em học vần, lớp vỡ-lòng: Phần chỉ-nam) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Vy Thị Fúhn và Nancy F. Wilson (1971). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Fạhn hẻht đáy đày heng, lớp hẽhng slón tọc (Sách vệ-sinh, lớp một) (tiếng Nùng Phạn Slình+Việt) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Janice E. Saul (1971). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Nõng tọc sị slứ càng nohng, lởp slón slứ: Sẹc slứ 1, 2 (Em học vần tiếng thái-nùng, lớp vỡ-lòng: Quyển 1, 2) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Vy Thị Fúhn và Janice E. Saul (1971). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Nõng tọc slổ, lởp slón slứ: Fahn hã slón (Em học toán, lớp vỡ-lòng; Phần chỉ-nam) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Janice E. Saul (1973). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Hẻht sịhng, khoa-học, slón hẻht ị đáy, lờp slón slứ, fạhn hã slón (Môn học bằng bảng treo vệ-sinh, khoa-học, và đức-dục; lớp vỡ-lòng; phần chỉ-nam) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Janice E. Saul (1974). Trung tâm Học-Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon).
 Thòi củ cưhn Nohnh Fạn Slihng (Culture and folklore of the Nung Fan Slihng — Phong-tục tập-quán của người Nùng Phạn Slinh) PDF download, tác giả: Nancy Freiberger (1976). Summer Institute of Linguistics, Manila.
 Sẹc mạhn Slứ Nohng Fạn Slihng: Ngữ vựng Nùng Phạn Slinh (Nung Fan Slihng Vocabulary) (tiếng Nùng Phạn Slình+Anh+Việt) PDF download, tác giả: Vy Thị Bé và Nancy Freiberger (1976), Viện Chuyên-Khảo Ngữ-Học (Summer Institute of Linguistics).
 Ngữ pháp tiếng Nùng (tiếng Anh) PDF download, tác giả: Janice E. Saul và Nancy F. Wilson, Summer Institute of Linguistics và University of Texas at Arlington, xuất bản: 1980.
 Nung Fan Slihng Ethnographic Texts (tiếng Anh+Nùng Phạn Slình) PDF download, tác giả: Janice E. Saul và Nancy F. Wilson (1976), Summer Institute of Linguistics.
 SOME OBSERVATIONS ON THE MAP OF THE ETHNIC GROUPS SPEAKING THAI LANGUAGES (tiếng Anh) PDF download, tác giả: Levy Ward, Journal of The Siam Society, Volume 76, xuất bản: 1988.
 Tai Words and the Place of the Tai in the Vietnamese Past (tiếng Anh), tác giả: Liam Kelley, Journal of the Siam Society Vol. 101, xuất bản: 2013.
 Proto-Tai negation system from comparative and historical Tai perspective (tiếng Anh) , tác giả: Pittayawat Pittayaporn, Nida Jampathip và Jakrabhop Iamdanush, Chulalongkorn University, xuất bản: 2011.
 Grammaticalization and Tai Syntactic Change (tiếng Anh)  PDF download, tác giả: Anthony Diller.

Nùng
Nùng
Nùng
Tiếng Nùng là một nhóm các ngôn ngữ thuộc nhánh Tai Trung tâm trong ngữ chi Tai của ngữ hệ Tai-Kadai . Các cư dân nói nhóm ngôn ngữ này được chính phủ Việt Nam phân loại là người Nùng . Ngôn ngữ này được nói chủ yếu ở các tỉnh Lạng Sơn và Cao Bằng , Việt Nam . Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm người Nùng ở Việt Nam có dân số800 người , là dân tộc có dân số đứng thứtại Việt Nam , có mặt trên tất cảtỉnh , thành phố . Số người nói tiếng Nùng có thể nhỏ hơn số liệu trên chút ít . Các nhóm địa phương của người Nùng như Nùng An , Nùng Phàn Sình , Nùng Cháo , Nùng Dín , Nùng Xuồng có sự khác biệt ít nhiều về ngôn ngữ , bao gồm ngữ âm và một phần từ vựng giữa tiếng nói các địa phương . Tiếng Nùng An phát âm gần như tiếng Cao Lan – Sán Chay và tiếng Giáy . Tiếng nói người Nùng Phủ được ảnh hưởng bởi âm sắc của tiếng Tày . Người Nùng dùng chữ Hán hay chữ Nôm Nùng (được phát triển khoảng thế kỷđể ghi chép thơ ca và truyện cổ dân gian . Bài Mo Nùng được ghi bằng chữ Nôm trên giấy bản , gia phả nhiều dòng họ còn giữ lại cũng được ghi bằng chữ Nôm Nùng . Năm tiếng Nùng lần đầu tiên được ghi theo hệ chữ Latinh nhờ các công trình của linh mục người Pháp François M . Savina . Viện Ngôn Ngữ Học Mùa Hè (Summer Institute of Linguistics - SIL International) trước nămcũng có một bộ chữ cho người Nùng Phản Slình sống ở miền nam Việt Nam . Ở miền bắc Việt Nam , có thêm phương án chữ Tày-Nùng dựa trên cơ sở chữ quốc ngữ từ năm Các phương ngữ Tiếng Nùng bao gồm nhiều phương ngữ , một vài trong số đó được liệt kê như sau : Cao Bằng Nùng An được nói ở Quảng Uyên , huyện Quảng Hòa , tỉnh Cao Bằng . Giống những người nói tiếng Tráng ở Long An (Long ' an 隆安) , huyện Tĩnh Tây (Jingxi 靖西县) , tỉnh Quảng Tây , Nùng An mang cả hai đặc điểm của Tai Trung Tâm và Tai Bắc . Có khoảng000 Nùng An sống ở Tĩnh Tây , nằm ngay phía bắc các khu vực sinh sống của Nùng An ở Việt Nam . Theo Beth Nicolson có một nhóm nhỏ tại xã Cao Trĩ , huyện Ba Bể , cách không xa hồ Ba Bể , cũng tự gọi mình là Nùng An . Họ cho biết đã di cư từ phía đông Cao Bằng tới hơnnăm trước và tổ tiên của họ đến từ Trung Quốc một trăm năm trước . Các đặc điểm Tai Bắc của Nùng An có thể được lý giải khi các cư dân nói nhóm Tai Bắc di cư vào vùng nói nhóm Tai Trung Tâm ở Cao Bằng . Sự pha trộn giữa Tai Bắc và Tai Trung Tâm cũng được tìm thấy ở tiếng Cao Lan và Tsưn-wa (Thôn Lão) . Nùng Giang được nói ở huyện Hà Quảng , Hạ Lang , Trà Lĩnh tỉnh Cao Bằng . Nùng Giang cũng được nói xuyên biên giới tại Bình Mãng (Pingmeng 平孟镇) , huyện Tĩnh Tây , tỉnh Quảng Tây . Người Nùng Giang tự gọi mình là nung jang hoặc pou jang . Theo Zheng3) , các cư dân ở huyện Tĩnh Tây (Jingxi) thuộc Quảng Tây , nằm ngay phía bắc khu vực sinh sống của Nùng Giang tự gọi mình là ken2 tho3 hoặc jang1 . Các khu vực này tập trung đông đúc cư dân Tai ; riêng tại Tĩnh Tây nơi nhóm này được phân loại là người Tráng , người Tai chiếm hơn . Lạng Sơn Nùng Phản Slình được nói ở huyện Cao Lộc , Bình Gia , Văn Quan , Chi Lăng tỉnh Lạng Sơn và huyện Yên Thế , Lạng Giang của tỉnh Bắc Giang . Phản/Fản Slình là một từ tiếng Nùng tương đương với Wancheng (萬承) trong tiếng Hán (Vạn Chửng trong tiếng Việt) . Trong địa phận huyện Đại Tân , Quảng Tây , Trung Quốc ngày nay , từng tồn tạitrong số các thổ ty (tusi) tồn tại lâu nhất tại tây nam Trung Quốc , từ Chúng bao gồm : Xialei , Anping , Taiping , Engcheng , Quanming , Yangu , Mingying và Wancheng , được thiết lập vào năm thứtriều Minh Tự gọi mình hoặc phương ngữ của mình là Phản/Fản Slình sẽ mang nghĩa là người Wancheng hoặc tiếng Wancheng , nói cách khác là một người Nùng từ thổ ty Wancheng . Nùng Cháo được nói ở huyện Văn Quan , Văn Lãng , Tràng Định tỉnh Lạng Sơn , huyện Nà Rì tỉnh Bắc Cạn và huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên . Phương ngữ Nùng Cháo tương đồng với Tráng Long Châu của William J . Gedney . Nùng Cháo cũng gần như tương đồng với ngôn ngữ được Lý Phương Quế (Li Fang Kuei) gọi là Longzhou (Long Châu) nhiều năm về trước . Trong tác phẩm A Handbook of Comparative Taicủa ông , Longzhou là một ví dụ về ngôn ngữ Tai Trung Tâm . Nùng Cháo ở Việt Nam khác biệt chút ít về thanh điệu so với Longzhou của Lý Phương Quế tại Quảng Tây , Trung Quốc , nhưng có thể khẳng định rằng chúng là cùng một ngôn ngữ xét về tất cả các phương diện khác . Nùng Inh được nói ở huyện Chi Lăng , Hữu Lũng , Bình Gia , Văn Quang tỉnh Lạng Sơn . Phương ngữ Nùng Inh tương đồng với Nùng Phía Tây của William J . Gedney ở Mường Khương , tỉnh Lao Cai . Lào Cai Nùng Dín được nói ở huyện Hoàng Su Phì , Xín Mần thuộc tỉnh Hà Giang và Bắc Hà , Mường Khương thuộc tỉnh Lào Cai . Nùng Dín cùng các phương ngữ Nùng ở Vân Nam Trung Quốc được coi là Nùng Phía Tây ; đây là những phương ngữ Nùng nằm giáp ranh giữa nhóm Tai Trung Tâm và Tai Tây Nam . Khác Nùng Vẻn (En) là một ngôn ngữ trước kia không được phân loại ra khỏi các ngôn ngữ Tai Trung Tâm . Cuối thập niên nhà ngôn ngữ học Hoàng Văn Ma đầu tiên nhận ra nó không phải là một ngôn ngữ Tai . Năm Hoàng Văn Ma và Jerold A . Edmondson phát hiện đó là một ngôn ngữ thuộc ngữ chi Kadai (Kra) . Tỷ lệ tương đồng từ vựng giữa tiếng Nùng Vẻn và các phương ngữ Nùng khác là dưới . Người Nùng Vẻn sống tại bản Cja Tjeng , xã Nội Thôn (Hà Quảng) , tỉnh Cao Bằng . Vào năm họ cho biết dân số của mình làngười . Họ tự gọi mình là Anh [aiɲ] , người Nùng (Tai) địa phương quanh vùng gọi họ là Nùng Vẻn . Người Nùng Vẻn không có ghi chép nào về nguồn gốc của mình và cũng không biết trước kia họ đã từng sống ở đâu , khi nào và bằng cách nào họ di cư tới Việt Nam . Các nhà nghiên cứu thẩm định rằng Nùng Vẻn có quan hệ gần gũi nhất với tiếng Bố Ương (Buyang , 布央语) . Các cư dân nói tiếng Nùng Vẻn được chính phủ Việt Nam phân loại là người Nùng . Lịch sử Các phương ngữ Nùng và tất cả các ngôn ngữ trong ngữ chi Tai như : Lào , Shan , Lự , Thái Đen , Ahom , Làn Nà , Thái Lan , Bố Y , Tráng đều phát triển từ cùng một tổ tiên chung gọi là Tai Nguyên Thủy (Proto -Tai) . Tai Nguyên Thủy được phục nguyên bởi Lý Phương Quế nămvà Pittayawat Pittayaporn năm Vào năm một nghiên cứu do John Hartmann , Jerold A . Edmondson , Jingfang Li và những người khác thực hiện , kết hợp giữ ngôn ngữ học và hệ thống thông tin địa lý (GIS) , cho rằng Tai Nguyên Thủy có nguồn gốc từ vùng ranh rới Quảng Tây—Quý Châu ngày nay và kỹ thuật tưới tiêu trong canh tác lúa nước sử dụng müangA1 (mương) và faiA1 (đập) đã tương đối phát triển vào thời đại của Tai Nguyên Thủy , khoảngnăm trước hoặc xa hơn và kỹ thuật này bắt nguồn từ vùng ranh giới Quảng Tây—Quý Châu ngày nay chứ không phải Vân Nam hay trung lưu sông Trường Giang . Do đó người Tai có khuynh hướng tập trung sinh sống ở các vùng đất thấp gần nguồn nước để trồng lúa nước . Tuy nhiên , James R . Chamberlainđưa ra các bằng chứng chứng minh rằng Tai Nguyên Thủy có nguồn gốc ven biển và di cư dọc bờ biển Đông tới vùng Quý Châu , Quảng Tây và miền bắc Việt Nam ngày nay từ vương quốc Yue tại Chiết Giang (Trung Quốc) , nơi họ nói Be-Tai Nguyên Thủy (proto-Be-Tai) , một dạng ngôn ngữ tồn tại trước Tai Nguyên Thủy . <ref name= " fgA " >Chamberlain , James R . Kra-Dai and the Proto - History of South China and Vietnam] . Journal of the Siam Society , Vol . </ref> Pittayawat Pittayaporn dựa vào các lớp từ mượn Hán Cổ qua các thời kỳ khác nhau trong Tai Tây Nam Nguyên Thủy và các bằng chứng lịch sử khác , cho rằng thời gian Tai Tây Nam di cư vào vùng Đông Nam Á (Lào , Thái Lan , Myanmar) diễn ra vào khoảng TKTK Jerold A . Edmondson thuộc đại học Texas , Arlington , trích dẫn bài báo của Phạm Hồng Quý (Fan Honggui 范宏貴) chỉ ra rằng người Thái (Thái Lan) và người Tráng có cùng một tên gọi chỉ người Việt Nam Keo (kɛɛuA1) . Từ này được lấy từ tên của một quận Trung Hoa gọi là Giao Chỉ (Jiaozhi 交址) , thành lập ở Việt Nam khoảng nămTCN , cùng tám quận khác : Nam Hải (Nanhai 南海) , Uất Lâm (Yulin hay Guilin 郁林) , Thương Ngô (Cangwu 苍梧) , Hợp Phố (Hepu 合浦) , Cửu Chân (Jiuzhen 九真) , Nhật Nam (Rinan 日南) , Châu Nhai (Zhuya 珠崖) , và Đam Nhĩ (Dan’er 儋耳) . Giao Chi ban đầu được gọi là Kiao-chi . James R . Chamberlain cho rằng Kiao-chi khởi đầu dùng để chỉ lãnh thổ địa lý chứ không phải chỉ người . Sau đó từ này được áp dụng rộng rãi cho các cư dân sống trong Kiao-chi , đầu tiên là đồng bằng bắc bộ Việt Nam và sau đó cho tất cả cư dân của An Nam . Dữ liệu lấy từ luận văn tiến sĩ The phonology of proto -Tai337) của Pittayawat Pittayaporn . Riêng tiếng Lào ແກວ /kɛːw/ lấy từ thư viện SEAlang.net . Chamberlain khi nghiên cứu về nguồn gốc của tiếng Saek , một ngôn ngữ Tai Bắc nằm cô lập giữa các ngôn ngữ Tai Tây Nam ở hai bên bờ sông Mê Kông tại miền trung Lào và đông bắc Thái Lan , cho rằng Saek là ngôn ngữ xa nhất về phía nam cuối cùng còn sót lại của một dải cư dân nói ngôn ngữ Tai Bắc (hay Be-Saek) trải dài từ vùng biên giới Việt-Trung , qua đồng bằng sông Hồng và tới các tỉnh ngày nay là Thanh Hóa , Nghệ An , Quảng Bình ở Việt Nam . Do đó Saek không phải là ngôn ngữ Tai Bắc bị trục xuất và buộc phải di cư về phía nam ra khỏi các cư dân ban đầu ở Quảng Đông . Người Saek , theo truyền thuyết truyền miệng của mình , di cư sang Lào và Thái Lan từ khu vực miền trung Việt Nam ngày nay khoảngnăm trước . Joachim Schliesinger . Ethnic Groups of Thailand : Non-Tai-Speaking Peoples " . trang Điều này giải thích tại sao tiếng Saek lại có các từ mượn tiếng Việt , mặc dù ngày nay không còn người Saek nào ở Việt Nam . William G . Boltzcho rằng tên gọicon giáp trong tiếng Saek được mượn từ tiếng Hán trong khoảng thời gian từ nămnămvà mặc dù có ảnh hưởng từ tiếng Việt nhưng không có bất cứ liên hệ trực tiếp nào . Bảng được lấy từ " Saek as a not-so-aberrant Tai language " , tác giả : Pittayawat Pittayaporn , trang Vị trí trong ngữ chi Tai André-Georges Hau dricourtxếp Thổ (Tày) và Nùng cùng với Tai Tây Nam vào hai tiểu nhánh trong cùng một nhánh , trong khi Tai Bắc là một nhánh độc lập . Lý Phương Quế (Li Fang Kuei)đề xuất hệ thống phân loại gồm ba nhánh độc lập trong đó Thổ (Tày) , Nùng được xếp vào nhánh Tai Trung tâm . Hệ thống phân loại này được xem là mô hình chuẩn trong lĩnh vực ngôn ngữ học so sánh các ngôn ngữ Tai . Pittayawat Pittayapornđưa ra hệ thống phân loại dựa trên sự biến đổi âm vị của các ngôn ngữ Tai . Theo đó các ngôn ngữ có cùng một dạng biến đổi âm vị được xếp vào cùng nhóm . Một ngôn ngữ Tai được xếp vào một tiểu nhóm trong cùng một nhánh phải có cùng kiểu biến đổi âm vị với các ngôn ngữ Tai khác trong nhánh đó . Ví dụ , Thái Lan được xếp vào tiểu nhóm Q vì ngôn ngữ này có các biến đổi âm vị cũng tồn tại ở các ngôn ngữ thuộc nhánh A và các nút E , G , K , O và Q . Trong hệ thống phân loại này Tai Trung tâm không tồn tại vì Pittayaporn cho rằng các tiêu chuẩn mà Lý Phương Quế dùng để phân loại Tai Trung tâm cũng tồn tại ở cả bốn nhánh A , B , C , D . Từ vựng Từ thuần Tày Nùng Các từ thuần Tai chiếm tuyệt đại đa số trong kho từ vựng và thường thuộc vốn từ cơ bản , có mặt ở tất cả các lớp từ , nhất là các từ chỉ các hiện thượng thiên nhiên , các bộ phận cơ thể , các hoạt động , tính chất ... Mừ (tay) , nả (mặt) , đông/đung (rừng) , tha vằn (mặt trời) , kin (ăn) , pay (đi) , nòn (ngủ) , hảy (khóc) , đeng (đỏ) , đay (tốt) , slâư (trong , sạch) , cau (tao) ... Từ mượn tiếng Hán Các từ mượn tiếng Hán đi vào vốn từ vựng tiếng Tày Nùng vào những thời kỳ khác nhau . Đối với nhiều từ , người Tày Nùng hiện nay không ý thức được đấy là những từ mượn gốc Hán nữa . Số từ : ết (một) , nhì (hai) , slam (ba) , pét (tám) ... Động vật , sự vật : mạ (ngựa) , an (yên ngựa) , tắng (ghế) , chỉa (giấy) ... Từ chỉ tính chất : quảng (rộng) , đáo (hồng) ... Từ chỉ hoạt động : xỉnh (mời) , chiềng (thưa) , sleng (sinh) , sloán (tính) ... Từ xưng hô : nỉ (cậu , anh) , ngỏ (tôi , tớ) ... Từ mượn tiếng Việt Từ mượn tiếng Việt gồm hai loại lớn : từ thuần Việt và từ Việt gốc nước ngoài (chủ yếu là từ Hán-Việt) Các từ mượn thuần Việt là những từ thường dùng hàng ngày : hòm (hòm) , khóa (khóa) , đồng hồ (đồng hồ) , xe đạp (xe đạp) ... Các từ mượn Hán-Việt là các thuật ngữ thuộc lĩnh vực kinh tế , chính trị , kỹ thuật và các hiện tượng xã hội : chính phủ , hành chính , toán , văn , công nhân , điện , mậu dịch , bệnh viện , nông trường ... Đại từ nhân xưng Các đại từ số ít được dùng trong những cảnh huống khác nhau.Kh ỏi là đại từ được người ở vị trí thấp sử dụng để xưng với những người ở vị thế cao hơn , có giá trị biểu cảm lịch sự , kính trọng . Câu/Cau tạo thành cặp xưng hô tương liên Câu/Cau (tao) - Mầư/Mưng (mày) . Tùy theo vị thế của người sử dụng , câu/cau có sắc thái biểu cảm khác nhau : thân mật , suồng sã ... Ngỏ tạo thành cặp xưng hô tương liên với nỉ (ngôi thứ Ngỏ thường thường được sử dụng để xưng hô giữa những người có vị thế ngang vai . Với sắc thái thân mật gần gũi , ngò được dùng rộng rãi trong nhiều hoàn cảnh giao tiếp khác nhau : giữa bạn bè , vợ chồng ... Ngoài những đại từ dùng trên , trong tiếng Tày Nùng còn có các đại từ xưng gọi ngôi gộp , như : hau (ta) , ràu/làu (mình) , rà (mình) . Những đại từ này được sử dụng nhiều trong thơ ca dân tộc Tày Nùng . So sánh Giữa một số phương ngữ Nùng Giữa một số phương ngữ Nùng và Tày 383/495 : số lượng từ tương đồng/tổng số từ được so sánh giữa hai phương ngữ . 77,37% : tỷ lệ tương đồng từ vựng giữa hai phương ngữ . So sánh với một số ngôn ngữ Tai Tây Nam Tiếng Shan được nói tại tiểu bang Shan của Myanmar . Tiếng Tai Aiton còn khoảngngười nói tại hai quận Golaghat và Karbi Anglong , bang Assam , Ấn Độ . Tiếng Tai Phake còn khoảngngười nói tại hai quận Dibrugarh và Tinsukia , bang Assam , Ấn Độ . Tai Phake trong bảng dưới đây được nói tại làng Namphakey , quận Dibrugarh , bang Assam , Ấn Độ Tiếng Tai Ahom được nói tại bang Assam và Arunachal Pradesh , Ấn Độ . Ngôn ngữ này được nói bởi người Ahom (Tai Ahom) . Họ di cư từ Mờng Mao (Mong Mao) , một vương quốc nhỏ nằm ở vùng biên giới ngày nay giữa tiểu bang Shan , Myanmar và tỉnh Vân Nam , Trung Quốc , đến miền đông Ấn Độ và thành lập vương quốc Ahom ở đó , tồn tại từ1826 khi bị người Anh sáp nhập vào thuộc địa Ấn Độ . Mặc dù có dân số hơntriệu người , nhưng ngày nay người Tai Ahom nói tiếng Assam , một ngôn ngữ thuộc nhánh Indo- Aryan trong ngữ hệ Ấn-Âu (Indo-European) . Đến năm chỉ còn khoảngthầy cúng biết tiếng Tai Ahom . Ngôn ngữ này chỉ còn được sử dụng cho việc cúng bái trong tín ngưỡng truyền thống của người Tai Ahom Nùng Dín , Nùng Giang , Nùng Lòi , Nùng Phản Slình , Nùng Inh , Nùng Cháo , Nùng An , Tày Hòa An , Tày Tràng Định , Tày Hoàng Su Phì : Vị trí tiếng Nùng Dín trong quan hệ với các phương ngữ Nùng và Tày ở Việt Nam tác giả : Lê Văn Trường , trang : Tai Nguyên Thủy : The Phonology of Proto-Tai tác giả : Pittayawat Pittayaporn , trang : . Tai Ahom : thư viện SEAlang Library (Ahom) \. Thái Lan , Lào , Shan , Tai Aiton , Tai Phake : Austronesian Basic Vocabulary Database '' [http : //language . psy.auckland.ac.nz/austronesian/classification.php?node=Tai-Kadai,%20Kam-Tai,%20Be-Tai,%20Tai-Sek,%20Tai ; Thai dictionary (SEAlang) ; Lao dictionary (SEAlang) ; Shan dictionary (SEAlang) \. Chữ Nùng Latinh của SIL Bộ chữ Nùng Latinh của Viện Ngôn Ngữ Học Mùa Hè (Summer Institute of Linguistics - SIL International) dựa trên thổ ngữ của người Nùng Phản Slình tại tỉnh Bắc Giang . Nămcó mấy ngàn người di cư sang miền nam Việt Nam và ở lại tỉnh Tuyên Đức . Người Nùng Phản Slình tự gọi họ là Nŏng (Nohng) . Nùng Phản Slình Bắc Giang gồm sáu thanh . Tất cả sáu thanh đều đọc như tiếng miền bắc Việt Nam , trừ dấu ngã (~) . Dấu (~) trong tiếng Nùng thì âm hơi cao lên với tắc âm thanh môn sau . Sáu thanh đó là : cao lên ( ,) , cao lên với tắc âm thanh môn ở cuối chữ (~), trung (bằng) không dấu , thấp đi lên (?) , trung (thấp) xuống (`) , vàthấp với tắc âm thanh môn (.) . Đoạn văn mẫu Một đoạn văn mẫu từ Sáng Thế Ký(Genesistrong Kinh Thánh : Chữ Nùng Latinh Chữ Tày Nùng Latinh được chính phủ Việt Nam phê chuẩn nămcho khu tự trị Việt Bắc Chữ Tày Nùng Latinh được xây dựng dựa trên cơ sở chữ quốc ngữ : cùng con chữ , cùng một cách ghép vần đối với những âm tiết giống nhau . Bảng chữ cái Tày Nùng chỉ được dạy trong các trường tiểu học trong một thời gian ngắn vào thập niên rồi sau đó rơi vào quên lãng . Bảng chữ cái này không được truyền bá sử dụng trong cộng đồng . Ngay cả những phát thanh viên tiếng Tày Nùng tại các đài phát thanh vùng nói tiếng Tày Nùng cũng không biết bảng chữ cái này . Họ viết tin tức để đọc trong các chương trình phát thanh bằng ký tự riêng của mỗi người giống các phát thanh viên tiếng Dao ngày nay đang làm . Các nguyên âm dài : i , u,ư ... trong các ngành Nùng sẽ được thể hiện bằng hai chữ cái , như : khiing (gừng) , khuúp (đầy năm) ... Thêm ký hiệu để ghi thanh lửng trong tiếng Nùng : dùng một gạch ngang nhỏ đặt dưới âm chính . Ta (sông)- tả (bỏ) Pinh (bệnh) - Pỉnh (nướng) Đánh dấu sắc ( ') các từ có kết cấu là âm tiết khép : hap (cách viết theo phương án không dấu) ---> háp (gánh) Trong phương án có dùng dấu ngã / ~/ để ghi các từ mượn từ tiếng Việt . Trong phương án không có ký hiệu để ghi thanh lửng , những từ mang thanh lửng đều được thể hiện bằng thanh hỏi / ?/ . Xem thêm Người Tráng # Lịch sử ngôn ngữ Chú thích Tham khảo Liên kết ngoài Ethnologue report on " Nung a language of Vietnam " Bai tọc càng Nohng Fạn Slihng (Bài học tiếng Nùng Phạn Slinh) (tiếng Nùng Phạn Slình+Anh+Việt) PDF download , tác giả : Vy Thị Bé và Janice E . Saul Viện Chuyên-Khảo Ngữ- Học Saigon , Trung tâm Học- Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon . Nõng tọc sì slứ , lởp slón slứ : Fạhn hã slón (Em học vần , lớp vỡ -lòng : Phần chỉ-nam) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download , tác giả : Vy Thị Fúhn và Nancy F . Wilson Trung tâm Học- Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon) . Fạhn hẻht đáy đày heng , lớp hẽhng slón tọc (Sách vệ-sinh , lớp một) (tiếng Nùng Phạn Slình+Việt) PDF download , tác giả : Vy Thị Bé và Janice E . Saul Trung tâm Học- Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon) . Nõng tọc sị slứ càng nohng , lởp slón slứ : Sẹc slứ(Em học vần tiếng thái-nùng , lớp vỡ -lòng : Quyển(tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download , tác giả : Vy Thị Fúhn và Janice E . Saul Trung tâm Học- Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon) . Nõng tọc slổ , lởp slón slứ : Fahn hã slón (Em học toán , lớp vỡ-lòng ; Phần chỉ-nam) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download , tác giả : Vy Thị Bé và Janice E . Saul Trung tâm Học- Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon) . Hẻht sịhng , khoa-học , slón hẻht ị đáy , lờp slón slứ , fạhn hã slón (Môn học bằng bảng treo vệ-sinh , khoa-học , và đức-dục ; lớp vỡ -lòng ; phần chỉ-nam) (tiếng Nùng Phạn Slình) PDF download , tác giả : Vy Thị Bé và Janice E . Saul Trung tâm Học- Liệu Bộ Giáo-Dục Xuất Bản Saigon (Fạhn Slón Hã Mạhn Lộ Tọc Ín Ọc Ma Saigon) . Thòi củ cưhn Nohnh Fạn Slihng (Culture and folklore of the Nung Fan Slihng — Phong -tục tập -quán của người Nùng Phạn Slinh) PDF download , tác giả : Nancy Freiberger Summer Institute of Linguistics , Manila . Sẹc mạhn Slứ Nohng Fạn Slihng : Ngữ vựng Nùng Phạn Slinh (Nung Fan Slihng Vocabulary) (tiếng Nùng Phạn Slình+Anh+Việt) PDF download , tác giả : Vy Thị Bé và Nancy Freiberger Viện Chuyên-Khảo Ngữ- Học (Summer Institute of Linguistics) . Ngữ pháp tiếng Nùng (tiếng Anh) PDF download , tác giả : Janice E . Saul và Nancy F . Wilson , Summer Institute of Linguistics và University of Texas at Arlington , xuất bản : Nung Fan Slihng Ethnographic Texts (tiếng Anh+Nùng Phạn Slình) PDF download , tác giả : Janice E . Saul và Nancy F . Wilson Summer Institute of Linguistics . SOME OBSERVATIONS ON THE MAP OF THE ET HNIC GRO UPS SPEAKING THAI LANGUAGES (tiếng Anh) PDF download , tác giả : Levy Ward , Journal of The Siam Society , Volume xuất bản : Tai Words and the Place of the Tai in the Vietnamese Past (tiếng Anh) , tác giả : Liam Kelley , Journal of the Siam Society Vol . xuất bản : Proto-Tai negation system from comparative and historical Tai perspective (tiếng Anh) , tác giả : Pittayawat Pittayaporn , Nida Jampathip và Jakra bhop Iamdanush , Chulalongkorn University , xuất bản : Grammaticalization and Tai Syntactic Change (tiếng Anh) PDF download , tác giả : Anthony Diller . Nùng Nùng Nùng