Loạn Tam phiên
Loạn Tam phiên (chữ Hán: 三藩之亂 tam phiên chi loạn; 1673 - 1681) là cuộc chiến giữa 3 Phiên vương phía Nam lãnh thổ Trung Quốc do Ngô Tam Quế cầm đầu chống lại vương triều nhà Thanh cuối thế kỷ 17 trong lịch sử Trung Quốc.

Hoàn cảnh và nguyên nhân
Sau khi nhà Thanh tiến vào cai trị Trung Quốc, đến thời Khang Hi, lãnh thổ Trung Quốc chưa hoàn toàn được thống nhất, vẫn còn nguy cơ để lại từ cuối thời Minh: đó là "Tam phiên" tức 3 vị Vương từng là hàng tướng của nhà Minh gồm có Bình Tây vương Ngô Tam Quế ở Vân Nam, Bình Nam vương Thượng Khả Hỷ ở Quảng Đông và Tĩnh Nam vương Cảnh Tinh Trung ở Phúc Kiến; Trịnh Thành Công vẫn chiếm giữ Đài Loan, Nước Nga Sa hoàng nhiều lần gây chiến ở biên giới. Vì vậy từ khi chính thức trực tiếp nắm quyền hành, Khang Hi đã tự mình viết tấm biển "Tam phiên, Hà vụ, Tào vận" để đặt ra nhiệm vụ giải quyết những mối lo của triều đình, trong đó Tam phiên được coi là mục tiêu giải quyết trước.

Tam phiên có địa bàn cai quản rộng lớn, thế lực ngày càng mạnh, lại là tướng cũ của nhà Minh, trở thành mối lo với nhà Thanh, do đó Khang Hi quyết tâm trừ bỏ. Tháng 3 năm 1673, Bình Nam vương Thượng Khả Hỷ tuổi cao sức yếu dâng thư lên triều đình xin được về hưu dưỡng lão và xin cho con là Thượng Chi Tín kế chức. Khang Hi nắm được cơ hội bắt đầu trừ bỏ Tam phiên, bèn đồng ý với thỉnh cầu từ chức của Khả Hỷ, nhưng không cho Chi Tín kế vị.

Lúc đó con trai Ngô Tam Quế là Ngô Ứng Hùng đang ở Bắc Kinh đã nhanh chóng đưa tin về Vân Nam. Tháng 7 năm đó, tin tức đưa tới miền Nam. Ngô Tam Quế và Cảnh Tinh Trung thấy Khang Hi đồng ý với đề nghị rút lui của Thượng Khả Hỷ, lấy làm lo lắng, bèn đồng loạt viết thư xin cáo lão. Các đại thần cho rằng Ngô Tam Quế và Cảnh Tinh Trung không thực lòng rút lui, khuyên ông không nên phê chuẩn vì sẽ gây biến loạn.

Trong khi đó, chỉ có số ít đại thần đồng tình với ý định triệt phiên của Khang Hi như Hộ bộ Thượng thư Mễ Tư Hàn, Hình bộ Thượng thư Mạc Lạc, Binh bộ Thượng thư Nạp Lan Minh Châu. Khang Hi muốn nhân cơ hội này trừ bỏ Tam phiên nên đã chấp thuận, và sai Bác Nhĩ Khẳng, Chiết Mại Lễ tới Vân Nam, sai Lương Thanh Tiêu tới Quảng Đông, Trần Nhất Bỉnh tới Phúc Kiến để thi hành mệnh lệnh, thúc giục Tam vương rời bỏ ngôi vị.

Thấy rõ ý định của Khang Hi muốn trừ bỏ mình, Ngô Tam Quế bèn cầm đầu Tam vương khởi sự chống lại nhà Thanh.

Diễn biến
Tam Quế viết thư cho Phúc Kiến và Quảng Đông đề nghị cùng khởi binh với danh nghĩa "phục Minh diệt giặc", tự xưng là "Thiên hạ đô chiêu thảo binh mã đại nguyên soái". Thượng Chi Tín và Cảnh Tinh Trung đều hưởng ứng. Con Trịnh Thành Công là Trịnh Kinh cũng nhân dịp đó mang quân từ đảo Đài Loan vào đất liền đánh chiếm Ôn châu, Tuyền châu, Chương châu….

Quân nổi dậy của Ngô Tam Quế nhanh chóng chiếm giữ Nguyên châu, Thường Đức rồi tiến vào Tứ Xuyên. Tam Quế đích thân tới Thường Đức, Lễ châu chỉ huy chiến trận.

Trước thế mạnh của Tam vương, một số đại thần nhà Thanh khuyên Khang Hi theo nếp cũ của Hán Cảnh Đế từng chém Triều Thố để yên lòng Ngô vương Lưu Tỵ khi mới xảy ra loạn bảy nước, vì vậy nên chém những người đồng tình triệt phiên như Mễ Tư Hàn, Mạc Lạc và Minh Châu để làm vừa lòng Tam phiên. Nhưng Khang Hi kiên quyết phản đối chủ trương đó, vì ông đã thấy trong quá khứ sau khi Hán Cảnh Đế chém Triều Thố, Lưu Tỵ vẫn không giải binh. Vì vậy ông tuyên bố một mình chịu trách nhiệm việc triệt phiên, và lệnh bắt giam con cháu Ngô Tam Quế ở Bắc Kinh là Ngô Ưng Hùng, Ngô Thế Lâm.

Giữa lúc đó Ngô Tam Quế thông qua Đạt Lại Lạt Ma gửi thư tới Khang Hi yêu cầu cho mình được cát cứ phía Nam Trường Giang.

Khang Hi bác bỏ đề nghị cát cứ Nam Trường Giang của Tam Quế, ra lệnh chém Ngô Ưng Hùng và Ngô Thế Lâm. Ngô Tam Quế thúc quân tấn công 30 thành trì vùng Giang Tây. Thủ hạ của Tam Quế là Vương Bỉnh Phiên tấn công vào Thiểm Cam – hậu phương nhà Thanh. Tháng 1 năm 1675, con nuôi Ngô Tam Quế là Vương Phụ Thần đang làm Đề đốc Thiểm Tây mang quân chiếm Bình Lương. Được Vương Bỉnh Phiên trợ giúp, Vương Phụ Thần chiếm được Thái châu, Lan Châu, Củng Xương, Định Biên. Ngô Tam Quế tuyên bố sẽ chiếm Kinh châu để tiến vào Bắc Kinh.

Trong lúc đó, Cảnh Tinh Trung và Thượng Chi Tín cũng ra quân hưởng ứng Ngô Tam Quế.

Trước tình hình biến loạn, Khang Hi vẫn bình tĩnh chỉ huy cuộc chiến. Ông xác định Ngô Tam Quế cầm đầu cuộc nổi dậy, chỉ cần tập trung lực lượng diệt Ngô Tam Quế. Vì vậy ông tận dụng mâu thuẫn giữa Cảnh Tinh Trung và Trịnh Kinh, ra chiếu gửi Quảng Đông và Phúc Kiến, chấp thuận cho Thượng Chi Tín và Cảnh Tinh Trung tiếp tục làm Vương. Đồng thời, ông điều quân Thanh đánh bật quân họ Trịnh bị cô lập ra khỏi đại lục.

Năm 1677, Thượng Khả Hy vì mâu thuẫn với Ngô Tam Quế, buồn bực lâm bệnh qua đời. Quân hai xứ Phúc Kiến, Quảng Đông sau khi gặp một số bất lợi bèn chấp nhận yêu cầu của Khang Hi, dâng sớ chấp nhận bãi binh. Yên được hai phía, Khang Hi tập trung lực lượng đối phó với Ngô Tam Quế. Tuy đồng ý trên giấy tờ, hai xứ này vẫn chưa chịu hoàn toàn thần phục.

Thấy vai trò quan trọng của Vương Phụ Thần trong việc giúp lực lượng Ngô Tam Quế phát triển, Khang Hi dùng sách lược vừa đánh vừa dụ. Ông sai con Phụ Thần tới hàng quân Vân Nam, rồi sai Đồ Hải mang quân tới chống Phụ Thần. Phụ Thần trúng kế điệu hổ ly sơn của Đồ Hải, bị hao binh tổn tướng. Bị quân Thanh vây hãm lâu ngày, Vương Phụ Thần hết lương phải ra hàng triều đình.

Quân Thanh chiếm lại trọng điểm Bình Lương khiến Ngô Tam Quế ở Thiểm Tây bị thất thế. Sang năm 1678, quân Thanh giành thắng lợi, đánh chiếm lại Thiểm Tây. Một số tướng lĩnh của Tam Quế là Lâm Hưng Chu, Hàn Đại Nhiệm xin hàng nhà Thanh. Cùng lúc Khang Thân vương Kiệt Thư đánh bại quân Ngô ở Giang Tây và Chiết Giang khiến Cảnh Tinh Trung không còn ngoại viện, thế cùng phải xin hàng.

Thế cục đã thay đổi, Ngô Tam Quế phải rút về chỉ còn giữ được Vân Nam. Nhưng đầu năm 1678 Ngô Tam Quế vẫn cố xưng Đế hiệu ở Hành Dương, đặt quốc hiệu là Chu. Chỉ 5 tháng sau Tam Quế già yếu mắc bệnh qua đời. Cháu Tam Quế là Ngô Thế Phan kế vị.

Năm 1680, Khang Hi điều 3 cánh quân tấn công Vân Nam. Ngô Thế Phan thất bại liên tiếp, quân Thanh chiếm được Côn Minh. Thế Phan bị dồn vào đường cùng, phải uống thuốc độc tự sát. Sang năm 1681, Khang Hi hoàn toàn dẹp được Vân Nam, chấm dứt Loạn Tam phiên.

Hậu quả và ý nghĩa
Loạn Tam phiên kéo dài 8 năm, trải rộng trên địa bàn lớn từ Thiểm Tây, Vân Nam, Giang Tây, Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Đông cuối cùng bị dẹp. Mối chia cắt lãnh thổ Trung Quốc trên đại lục bị xóa bỏ. Khang Hi thu về địa bàn rộng lớn phía Nam từ Vân Nam, Quảng Đông và Phúc Kiến. Việc cai trị của nhà Thanh trên toàn lãnh thổ được xác lập vững chắc hơn sau khi loại bỏ những tàn dư còn lại của nhà Minh.

Chú thích

Tham khảo 
 Thương Thánh (2011), Chính sử Trung Quốc qua các triều đại, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
 Nguyễn Khắc Thuần (2003), Các đời đế vương Trung Quốc, Nhà xuất bản Giáo dục
 Đặng Huy Phúc (2001), Các hoàng đế Trung Hoa, Nhà xuất bản Hà Nội
 Cát Kiếm Hùng chủ biên (2006), Bước thịnh suycủa các triều đại phong kiến Trung Quốc, tập 3, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
 Tiêu Lê (2000), Những ông vua nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Đà Nẵng

Xem thêm 
 Khang Hi
 Ngô Tam Quế

Nhà Thanh
T
Lịch sử Vân Nam
Xung đột năm 1673
Xung đột năm 1674
Xung đột năm 1675
Xung đột năm 1676
Xung đột năm 1677
Xung đột năm 1678
Xung đột năm 1679
Xung đột năm 1680
Xung đột năm 1681
Loạn Tam phiên (chữ Hán : 三藩之亂 tam phiên chi loạn ; -là cuộc chiến giữaPhiên vương phía Nam lãnh thổ Trung Quốc do Ngô Tam Quế cầm đầu chống lại vương triều nhà Thanh cuối thế kỷtrong lịch sử Trung Quốc . Hoàn cảnh và nguyên nhân Sau khi nhà Thanh tiến vào cai trị Trung Quốc , đến thời Khang Hi , lãnh thổ Trung Quốc chưa hoàn toàn được thống nhất , vẫn còn nguy cơ để lại từ cuối thời Minh : đó là " Tam phiên " tứcvị Vương từng là hàng tướng của nhà Minh gồm có Bình Tây vương Ngô Tam Quế ở Vân Nam , Bình Nam vương Thượng Khả Hỷ ở Quảng Đông và Tĩnh Nam vương Cảnh Tinh Trung ở Phúc Kiến ; Trịnh Thành Công vẫn chiếm giữ Đài Loan , Nước Nga Sa hoàng nhiều lần gây chiến ở biên giới . Vì vậy từ khi chính thức trực tiếp nắm quyền hành , Khang Hi đã tự mình viết tấm biển " Tam phiên , Hà vụ , Tào vận " để đặt ra nhiệm vụ giải quyết những mối lo của triều đình , trong đó Tam phiên được coi là mục tiêu giải quyết trước . Tam phiên có địa bàn cai quản rộng lớn , thế lực ngày càng mạnh , lại là tướng cũ của nhà Minh , trở thành mối lo với nhà Thanh , do đó Khang Hi quyết tâm trừ bỏ . Thángnăm Bình Nam vương Thượng Khả Hỷ tuổi cao sức yếu dâng thư lên triều đình xin được về hưu dưỡng lão và xin cho con là Thượng Chi Tín kế chức . Khang Hi nắm được cơ hội bắt đầu trừ bỏ Tam phiên , bèn đồng ý với thỉnh cầu từ chức của Khả Hỷ , nhưng không cho Chi Tín kế vị . Lúc đó con trai Ngô Tam Quế là Ngô Ứng Hùng đang ở Bắc Kinh đã nhanh chóng đưa tin về Vân Nam . Thángnăm đó , tin tức đưa tới miền Nam . Ngô Tam Quế và Cảnh Tinh Trung thấy Khang Hi đồng ý với đề nghị rút lui của Thượng Khả Hỷ , lấy làm lo lắng , bèn đồng loạt viết thư xin cáo lão . Các đại thần cho rằng Ngô Tam Quế và Cảnh Tinh Trung không thực lòng rút lui , khuyên ông không nên phê chuẩn vì sẽ gây biến loạn . Trong khi đó , chỉ có số ít đại thần đồng tình với ý định triệt phiên của Khang Hi như Hộ bộ Thượng thư Mễ Tư Hàn , Hình bộ Thượng thư Mạc Lạc , Binh bộ Thượng thư Nạp Lan Minh Châu . Khang Hi muốn nhân cơ hội này trừ bỏ Tam phiên nên đã chấp thuận , và sai Bác Nhĩ Khẳng , Chiết Mại Lễ tới Vân Nam , sai Lương Thanh Tiêu tới Quảng Đông , Trần Nhất Bỉnh tới Phúc Kiến để thi hành mệnh lệnh , thúc giục Tam vương rời bỏ ngôi vị . Thấy rõ ý định của Khang Hi muốn trừ bỏ mình , Ngô Tam Quế bèn cầm đầu Tam vương khởi sự chống lại nhà Thanh . Diễn biến Tam Quế viết thư cho Phúc Kiến và Quảng Đông đề nghị cùng khởi binh với danh nghĩa " phục Minh diệt giặc " , tự xưng là " Thiên hạ đô chiêu thảo binh mã đại nguyên soái " . Thượng Chi Tín và Cảnh Tinh Trung đều hưởng ứng . Con Trịnh Thành Công là Trịnh Kinh cũng nhân dịp đó mang quân từ đảo Đài Loan vào đất liền đánh chiếm Ôn châu , Tuyền châu , Chương châu …. Quân nổi dậy của Ngô Tam Quế nhanh chóng chiếm giữ Nguyên châu , Thường Đức rồi tiến vào Tứ Xuyên . Tam Quế đích thân tới Thường Đức , Lễ châu chỉ huy chiến trận . Trước thế mạnh của Tam vương , một số đại thần nhà Thanh khuyên Khang Hi theo nếp cũ của Hán Cảnh Đế từng chém Triều Thố để yên lòng Ngô vương Lưu Tỵ khi mới xảy ra loạn bảy nước , vì vậy nên chém những người đồng tình triệt phiên như Mễ Tư Hàn , Mạc Lạc và Minh Châu để làm vừa lòng Tam phiên . Nhưng Khang Hi kiên quyết phản đối chủ trương đó , vì ông đã thấy trong quá khứ sau khi Hán Cảnh Đế chém Triều Thố , Lưu Tỵ vẫn không giải binh . Vì vậy ông tuyên bố một mình chịu trách nhiệm việc triệt phiên , và lệnh bắt giam con cháu Ngô Tam Quế ở Bắc Kinh là Ngô Ưng Hùng , Ngô Thế Lâm . Giữa lúc đó Ngô Tam Quế thông qua Đạt Lại Lạt Ma gửi thư tới Khang Hi yêu cầu cho mình được cát cứ phía Nam Trường Giang . Khang Hi bác bỏ đề nghị cát cứ Nam Trường Giang của Tam Quế , ra lệnh chém Ngô Ưng Hùng và Ngô Thế Lâm . Ngô Tam Quế thúc quân tấn côngthành trì vùng Giang Tây . Thủ hạ của Tam Quế là Vương Bỉnh Phiên tấn công vào Thiểm Cam – hậu phương nhà Thanh . Thángnăm con nuôi Ngô Tam Quế là Vương Phụ Thần đang làm Đề đốc Thiểm Tây mang quân chiếm Bình Lương . Được Vương Bỉnh Phiên trợ giúp , Vương Phụ Thần chiếm được Thái châu , Lan Châu , Củng Xương , Định Biên . Ngô Tam Quế tuyên bố sẽ chiếm Kinh châu để tiến vào Bắc Kinh . Trong lúc đó , Cảnh Tinh Trung và Thượng Chi Tín cũng ra quân hưởng ứng Ngô Tam Quế . Trước tình hình biến loạn , Khang Hi vẫn bình tĩnh chỉ huy cuộc chiến . Ông xác định Ngô Tam Quế cầm đầu cuộc nổi dậy , chỉ cần tập trung lực lượng diệt Ngô Tam Quế . Vì vậy ông tận dụng mâu thuẫn giữa Cảnh Tinh Trung và Trịnh Kinh , ra chiếu gửi Quảng Đông và Phúc Kiến , chấp thuận cho Thượng Chi Tín và Cảnh Tinh Trung tiếp tục làm Vương . Đồng thời , ông điều quân Thanh đánh bật quân họ Trịnh bị cô lập ra khỏi đại lục . Năm Thượng Khả Hy vì mâu thuẫn với Ngô Tam Quế , buồn bực lâm bệnh qua đời . Quân hai xứ Phúc Kiến , Quảng Đông sau khi gặp một số bất lợi bèn chấp nhận yêu cầu của Khang Hi , dâng sớ chấp nhận bãi binh . Yên được hai phía , Khang Hi tập trung lực lượng đối phó với Ngô Tam Quế . Tuy đồng ý trên giấy tờ , hai xứ này vẫn chưa chịu hoàn toàn thần phục . Thấy vai trò quan trọng của Vương Phụ Thần trong việc giúp lực lượng Ngô Tam Quế phát triển , Khang Hi dùng sách lược vừa đánh vừa dụ . Ông sai con Phụ Thần tới hàng quân Vân Nam , rồi sai Đồ Hải mang quân tới chống Phụ Thần . Phụ Thần trúng kế điệu hổ ly sơn của Đồ Hải , bị hao binh tổn tướng . Bị quân Thanh vây hãm lâu ngày , Vương Phụ Thần hết lương phải ra hàng triều đình . Quân Thanh chiếm lại trọng điểm Bình Lương khiến Ngô Tam Quế ở Thiểm Tây bị thất thế . Sang năm quân Thanh giành thắng lợi , đánh chiếm lại Thiểm Tây . Một số tướng lĩnh của Tam Quế là Lâm Hưng Chu , Hàn Đại Nhiệm xin hàng nhà Thanh . Cùng lúc Khang Thân vương Kiệt Thư đánh bại quân Ngô ở Giang Tây và Chiết Giang khiến Cảnh Tinh Trung không còn ngoại viện , thế cùng phải xin hàng . Thế cục đã thay đổi , Ngô Tam Quế phải rút về chỉ còn giữ được Vân Nam . Nhưng đầu nămNgô Tam Quế vẫn cố xưng Đế hiệu ở Hành Dương , đặt quốc hiệu là Chu . Chỉtháng sau Tam Quế già yếu mắc bệnh qua đời . Cháu Tam Quế là Ngô Thế Phan kế vị . Năm Khang Hi điềucánh quân tấn công Vân Nam . Ngô Thế Phan thất bại liên tiếp , quân Thanh chiếm được Côn Minh . Thế Phan bị dồn vào đường cùng , phải uống thuốc độc tự sát . Sang năm Khang Hi hoàn toàn dẹp được Vân Nam , chấm dứt Loạn Tam phiên . Hậu quả và ý nghĩa Loạn Tam phiên kéo dàinăm , trải rộng trên địa bàn lớn từ Thiểm Tây , Vân Nam , Giang Tây , Chiết Giang , Phúc Kiến , Quảng Đông cuối cùng bị dẹp . Mối chia cắt lãnh thổ Trung Quốc trên đại lục bị xóa bỏ . Khang Hi thu về địa bàn rộng lớn phía Nam từ Vân Nam , Quảng Đông và Phúc Kiến . Việc cai trị của nhà Thanh trên toàn lãnh thổ được xác lập vững chắc hơn sau khi loại bỏ những tàn dư còn lại của nhà Minh . Chú thích Tham khảo Thương Thánh Chính sử Trung Quốc qua các triều đại , Nhà xuất bản Văn hóa thông tin Nguyễn Khắc Thuần Các đời đế vương Trung Quốc , Nhà xuất bản Giáo dục Đặng Huy Phúc Các hoàng đế Trung Hoa , Nhà xuất bản Hà Nội Cát Kiếm Hùng chủ biên Bước thịnh suycủa các triều đại phong kiến Trung Quốc , tập Nhà xuất bản Văn hóa thông tin Tiêu Lê Những ông vua nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc , Nhà xuất bản Đà Nẵng Xem thêm Khang Hi Ngô Tam Quế Nhà Thanh T Lịch sử Vân Nam Xung đột năm Xung đột năm Xung đột năm Xung đột năm Xung đột năm Xung đột năm Xung đột năm Xung đột năm Xung đột năm