Gia Luật Long Vận
Hàn Đức Nhượng (chữ Hán: 韩德让, 941 – 1011), người dân tộc Hán, nguyên quán Ngọc Điền, Kế Châu , tể tướng nhà Liêu, về cuối đời được ban tên họ là Gia Luật Long Vận (耶律隆运). Ông cùng các danh tướng Gia Luật Hưu Ca, Gia Luật Tà Chẩn là công thần hàng đầu thời Tiêu thái hậu, từng tham gia ký kết liên minh Thiền Uyên.

Tên gọi 
Năm 1001, Đức Nhượng được ban tên là Đức Xương; năm 1004, được ban họ Gia Luật; năm 1010, được đổi tên là Long Vận. Chánh sử gọi ông là Gia Luật Long Vận, nhưng dã sử vẫn quen gọi là Hàn Đức Nhượng.

Thân thế và gia quyến 
Cuối đời Đường, ông nội của Đức Nhượng là Hàn Tri Cổ – người dân tộc Hán bị bắt sang nước Liêu làm nô lệ – thăng quan đến chức Trung thư lệnh, được xét là một trong những Tá mệnh công thần của Liêu Thái Tổ. Cha là Hàn Khuông Tự, từng được phong Yên vương, thua trận nên bị giáng làm Tần vương; mất ở chức Tây Nam Diện chiêu thảo sứ, được truy tặng Thượng thư lệnh. Đức Nhượng là con trai thứ hai của Hàn Khuông Tự, những người còn lại là Đức Nguyên, Đức Uy, Đức Sùng, Đức Ngưng.

Sự nghiệp

Thời Liêu Cảnh Tông
Đức Nhượng tính thận trọng, đôn hậu lại có tài trí, mưu lược, nắm rõ cương lĩnh trị nước, mong muốn kiến công lập nghiệp. Đức Nhượng hầu hạ Liêu Cảnh Tông, nhờ cẩn thận mà nổi tiếng, được làm Đông đầu thừa phụng quan, bổ chức Khu mật viện thông sự, rồi chuyển làm Thượng kinh hoàng thành sứ, diêu thụ  Chương Đức quân tiết độ sứ, nhận chức cũ của cha là Thượng kinh lưu thủ, quyền Tri kinh sự, rất được khen ngợi. Sau đó lại được nhận chức cũ của cha ở Nam kinh, người đương thời lấy làm vẻ vang. Quân Tống chiếm Hà Đông, xâm phậm đất Yên, bọn Ngũ Viện  củ  tường ổn  Gia Luật Hề Để, thống quân Tiêu Thảo Cổ thua chạy. Thành Nam kinh bị vây, người Tống vừa đánh vừa gọi hàng, tình thế khẩn trương, lòng người hoang mang, Đức Nhượng lên thành, đêm ngày phòng bị. Sau trận Cao Lương Hà, quân Tống lui chạy, Đức Nhượng đón đánh, phá được. Nhờ công được bái làm Liêu Hưng quân tiết độ sứ, gọi về làm Nam Viện xu mật sứ.

Thời Tiêu thái hậu và Liêu Thánh Tông
Liêu Cảnh Tông băng, Đức Nhượng cùng Gia Luật Tà Chẩn đều nhận cố mệnh, lập Lương vương Gia Luật Long Tự làm đế, tức Liêu Thánh Tông, Tiêu hoàng hậu làm Tiêu hoàng thái hậu, xưng chế. Đức Nhượng làm Tổng túc vệ sự, càng được thái hậu sủng nhiệm. Năm 983, được gia Khai phủ nghi đồng tam tư, kiêm Chính sự lệnh. Năm 986, tướng Tống là Tào Bân, Mễ Tín đem 10 vạn quân tân công, Đức Nhượng theo Tiêu thái hậu ra quân đánh bại kẻ địch, được gia chức Tư không, phong Sở quốc công. Sau khi trở về, được cùng Bắc phủ tể tướng Thất Phưởng cùng nắm quốc chánh. Đức Nhượng dâng lời rằng 4 châu Sơn Tây mấy lần gặp việc binh, lại thêm mất mùa, đề nghị giảm thuế để dân khỏi lưu tán, triều đình nghe theo. Năm 988, Đức Nhượng nhận chiếu đem quân đánh Tống, vây Sa Đôi, địch nhân đêm tối đến tập kích, Đức Nhượng giữ nghiêm quân để đợi, đánh đuổi họ, được phong Sở vương. Năm 991, Đức Nhượng nói người Yên gian trá, tìm cách tránh nộp thuế, quý tộc cũng cấu kết với họ, đề nghị sai Bắc Viện tuyên huy sứ Triệu Trí răn dạy, triều đình nghe theo.

Năm 993, Đức Nhượng đang để tang mẹ thì nhận chiếu cưỡng ép nhận chức trở lại. Sang năm, Thất Phưởng trí sĩ, Đức Nhượng được thay làm Bắc phủ tể tướng, vẫn lãnh Xu mật sứ, Giám tu quốc sử, ban hiệu Hưng Hóa công thần. Tháng 6 ÂL năm 994, Đức Nhượng tâu rằng quan lại thẩm lý án kiện ở 3 kinh có nhiều lỗi lầm, đề nghị cấm ngặt, triều đình nghe theo. Lại dâng biểu xin nhiệm dụng người hiền, đuổi kẻ gian tà, thái hậu vui vẻ nói: Tiến cử người giúp nước, là chức phận của bậc đại thần chân chính. Rồi được khen ngợi ban thưởng. Sau khi về triều, được gia chức Thái bảo, kiêm Chính sự lệnh. Gặp lúc Bắc Viện khu mật sứ Gia Luật Tà Chẩn hoăng, có chiếu cho Đức Nhượng kiêm chức ấy. Sau đó được bái làm Đại thừa tướng, tiến tước Tề vương, Tổng lưỡng khu phủ sự. Đức Nhượng cho rằng Nam kinh, Bình Châu không được mùa, tâu xin cho trăm họ miễn nộp tiền nông cụ , rồi xin bình ổn giá cả các quận, triều đình đều nghe theo. 

Năm 1004, Đức Xương (xem phần tên gọi ở trên) theo Tiêu thái hậu đánh Tống, đến Hoàng Hà, ký kết liên minh Thiền Uyên rồi về. Được dời phong Tấn vương, ban quốc tính, cho ra khỏi cung tịch , sau đó đổi thuộc Hoành trướng quý phụ phòng ; rồi được ban tên Long Vận, địa vị ở trên thân vương, ban ruộng vườn cùng đất bồi táng. Long Vận tham gia đánh Cao Ly, trên đường về mắc bệnh, Liêu Thánh Tông cùng hoàng hậu đích thân đến hầu việc thuốc men . Hoăng, hưởng thọ 71 tuổi. Được tặng Thượng thư lệnh, thụy là Văn Trung, cấp vật dụng an táng, xây miếu ở bên Càn Lăng. 

Long Vận không có con, triều đình lấy con của Ngụy vương Gia Luật Thiếp Bất là Gia Luật Gia Lỗ kế tự. Thời Thiên Tộ, lập hoàng tử Gia Luật Ngao Lỗ Oát kế tự.

Quan hệ với Tiêu thái hậu 
Sử cũ ngoài ghi chép về sự sủng nhiệm của Tiêu thái hậu đối với Đức Nhượng, chỉ nhắc đến một sự kiện: Năm 988, thái hậu xem đánh cúc, Hồ Lý Thất đẩy Đức Nhượng ngã ngựa, thái hậu lập tức mệnh cho chém đầu ông ta. 

Tương truyền Tiêu Xước và Đức Nhượng thiếu thời có hôn ước, về sau Tiêu Xước bị nạp vào cung. Sau khi Cảnh Tông băng, Tiêu thái hậu và Liêu Thánh Tông rơi vào cảnh ngộ mẹ góa con côi, bên trong chịu sự uy hiếp của tộc thuộc hùng cường, bên ngoài gặp việc tranh chấp với nhà Tống chưa dứt, đều dựa cả vào cố mệnh đại thần là bọn Đức Nhượng, nên Tiêu thái hậu nói với ông: Tôi từng được hứa gả cho ngươi, nay nguyện hòa hợp mối giao hảo cũ, còn ấu chủ giữ nước, cũng xem như con của ngươi vậy! Hai người nối lại duyên tình cũ. Sau đó Tiêu thái hậu hạ độc giết chết vợ của Đức Nhượng là Lý thị, vì vậy ông ra vào cung nội không hề cấm kỵ, sinh ra một con trai, chính là Sở vương Gia Luật Long Hữu.

Đánh giá
Gia Luật Long Vận là người Hán duy nhất được táng trong hoàng lăng của nhà Liêu. Ông là phụ chánh đại thần nhiều năm nhất, nắm giữ nhiều quyền lực nhất, nhận được nhiều ân sủng nhất; đối với tình hình chánh trị đầu thời Liêu Thánh Tông, trong các vấn đề: cải cách chế độ, hòa hợp dân tộc Khiết Đan – Hán, khống chế nhà Tống, ký kết minh ước đều có vai trò rất quan trọng.

Tham khảo
  Liêu sử, quyển 82, liệt truyện 12 – Da Luật Long Vận truyện
  Giang Thiếu Ngu (Nam Tống) – Tống triều sự thật loại quyển, quyển 77 – Nhà xuất bản Thượng Hải Cổ Tịch, 1981

Xem thêm
 Lý Quế Chi – Liêu Kim giản sử – Nhà xuất bản Đại học Phúc Kiến, 1996
 Lý Đảo (Nam Tống) – Tục tư trị thông giám trường biên – Trung Hoa Thư Cục, Bắc Kinh, 1985
 Diệp Long Lễ (Nam Tống) – Khiết Đan quốc chí – Nhà xuất bản Thượng Hải Cổ Tịch, 1985

Chú thích

Quan nhà Liêu
Tướng nhà Liêu
Người Hà Bắc
Sinh năm 941
Mất năm 1011
Tể tướng Trung Quốc
Hàn Đức Nhượng (chữ Hán : 韩德让 , – người dân tộc Hán , nguyên quán Ngọc Điền , Kế Châu , tể tướng nhà Liêu , về cuối đời được ban tên họ là Gia Luật Long Vận (耶律隆运) . Ông cùng các danh tướng Gia Luật Hưu Ca , Gia Luật Tà Chẩn là công thần hàng đầu thời Tiêu thái hậu , từng tham gia ký kết liên minh Thiền Uyên . Tên gọi Năm Đức Nhượng được ban tên là Đức Xương ; năm được ban họ Gia Luật ; năm được đổi tên là Long Vận . Chánh sử gọi ông là Gia Luật Long Vận , nhưng dã sử vẫn quen gọi là Hàn Đức Nhượng . Thân thế và gia quyến Cuối đời Đường , ông nội của Đức Nhượng là Hàn Tri Cổ – người dân tộc Hán bị bắt sang nước Liêu làm nô lệ – thăng quan đến chức Trung thư lệnh , được xét là một trong những Tá mệnh công thần của Liêu Thái Tổ . Cha là Hàn Khuông Tự , từng được phong Yên vương , thua trận nên bị giáng làm Tần vương ; mất ở chức Tây Nam Diện chiêu thảo sứ , được truy tặng Thượng thư lệnh . Đức Nhượng là con trai thứ hai của Hàn Khuông Tự , những người còn lại là Đức Nguyên , Đức Uy , Đức Sùng , Đức Ngưng . Sự nghiệp Thời Liêu Cảnh Tông Đức Nhượng tính thận trọng , đôn hậu lại có tài trí , mưu lược , nắm rõ cương lĩnh trị nước , mong muốn kiến công lập nghiệp . Đức Nhượng hầu hạ Liêu Cảnh Tông , nhờ cẩn thận mà nổi tiếng , được làm Đông đầu thừa phụng quan , bổ chức Khu mật viện thông sự , rồi chuyển làm Thượng kinh hoàng thành sứ , diêu thụ Chương Đức quân tiết độ sứ , nhận chức cũ của cha là Thượng kinh lưu thủ , quyền Tri kinh sự , rất được khen ngợi . Sau đó lại được nhận chức cũ của cha ở Nam kinh , người đương thời lấy làm vẻ vang . Quân Tống chiếm Hà Đông , xâm phậm đất Yên , bọn Ngũ Viện củ tường ổn Gia Luật Hề Để , thống quân Tiêu Thảo Cổ thua chạy . Thành Nam kinh bị vây , người Tống vừa đánh vừa gọi hàng , tình thế khẩn trương , lòng người hoang mang , Đức Nhượng lên thành , đêm ngày phòng bị . Sau trận Cao Lương Hà , quân Tống lui chạy , Đức Nhượng đón đánh , phá được . Nhờ công được bái làm Liêu Hưng quân tiết độ sứ , gọi về làm Nam Viện xu mật sứ . Thời Tiêu thái hậu và Liêu Thánh Tông Liêu Cảnh Tông băng , Đức Nhượng cùng Gia Luật Tà Chẩn đều nhận cố mệnh , lập Lương vương Gia Luật Long Tự làm đế , tức Liêu Thánh Tông , Tiêu hoàng hậu làm Tiêu hoàng thái hậu , xưng chế . Đức Nhượng làm Tổng túc vệ sự , càng được thái hậu sủng nhiệm . Năm được gia Khai phủ nghi đồng tam tư , kiêm Chính sự lệnh . Năm tướng Tống là Tào Bân , Mễ Tín đemvạn quân tân công , Đức Nhượng theo Tiêu thái hậu ra quân đánh bại kẻ địch , được gia chức Tư không , phong Sở quốc công . Sau khi trở về , được cùng Bắc phủ tể tướng Thất Phưởng cùng nắm quốc chánh . Đức Nhượng dâng lời rằng châu Sơn Tây mấy lần gặp việc binh , lại thêm mất mùa , đề nghị giảm thuế để dân khỏi lưu tán , triều đình nghe theo . Năm Đức Nhượng nhận chiếu đem quân đánh Tống , vây Sa Đôi , địch nhân đêm tối đến tập kích , Đức Nhượng giữ nghiêm quân để đợi , đánh đuổi họ , được phong Sở vương . Năm Đức Nhượng nói người Yên gian trá , tìm cách tránh nộp thuế , quý tộc cũng cấu kết với họ , đề nghị sai Bắc Viện tuyên huy sứ Triệu Trí răn dạy , triều đình nghe theo . Năm Đức Nhượng đang để tang mẹ thì nhận chiếu cưỡng ép nhận chức trở lại . Sang năm , Thất Phưởng trí sĩ , Đức Nhượng được thay làm Bắc phủ tể tướng , vẫn lãnh Xu mật sứ , Giám tu quốc sử , ban hiệu Hưng Hóa công thần . ThángÂL năm Đức Nhượng tâu rằng quan lại thẩm lý án kiện ởkinh có nhiều lỗi lầm , đề nghị cấm ngặt , triều đình nghe theo . Lại dâng biểu xin nhiệm dụng người hiền , đuổi kẻ gian tà , thái hậu vui vẻ nói : Tiến cử người giúp nước , là chức phận của bậc đại thần chân chính . Rồi được khen ngợi ban thưởng . Sau khi về triều , được gia chức Thái bảo , kiêm Chính sự lệnh . Gặp lúc Bắc Viện khu mật sứ Gia Luật Tà Chẩn hoăng , có chiếu cho Đức Nhượng kiêm chức ấy . Sau đó được bái làm Đại thừa tướng , tiến tước Tề vương , Tổng lưỡng khu phủ sự . Đức Nhượng cho rằng Nam kinh , Bình Châu không được mùa , tâu xin cho trăm họ miễn nộp tiền nông cụ , rồi xin bình ổn giá cả các quận , triều đình đều nghe theo . Năm Đức Xương (xem phần tên gọi ở trên) theo Tiêu thái hậu đánh Tống , đến Hoàng Hà , ký kết liên minh Thiền Uyên rồi về . Được dời phong Tấn vương , ban quốc tính , cho ra khỏi cung tịch , sau đó đổi thuộc Hoành trướng quý phụ phòng ; rồi được ban tên Long Vận , địa vị ở trên thân vương , ban ruộng vườn cùng đất bồi táng . Long Vận tham gia đánh Cao Ly , trên đường về mắc bệnh , Liêu Thánh Tông cùng hoàng hậu đích thân đến hầu việc thuốc men \. Hoăng , hưởng thọtuổi . Được tặng Thượng thư lệnh , thụy là Văn Trung , cấp vật dụng an táng , xây miếu ở bên Càn Lăng . Long Vận không có con , triều đình lấy con của Ngụy vương Gia Luật Thiếp Bất là Gia Luật Gia Lỗ kế tự . Thời Thiên Tộ , lập hoàng tử Gia Luật Ngao Lỗ Oát kế tự . Quan hệ với Tiêu thái hậu Sử cũ ngoài ghi chép về sự sủng nhiệm của Tiêu thái hậu đối với Đức Nhượng , chỉ nhắc đến một sự kiện : Năm thái hậu xem đánh cúc , Hồ Lý Thất đẩy Đức Nhượng ngã ngựa , thái hậu lập tức mệnh cho chém đầu ông ta . Tương truyền Tiêu Xước và Đức Nhượng thiếu thời có hôn ước , về sau Tiêu Xước bị nạp vào cung . Sau khi Cảnh Tông băng , Tiêu thái hậu và Liêu Thánh Tông rơi vào cảnh ngộ mẹ góa con côi , bên trong chịu sự uy hiếp của tộc thuộc hùng cường , bên ngoài gặp việc tranh chấp với nhà Tống chưa dứt , đều dựa cả vào cố mệnh đại thần là bọn Đức Nhượng , nên Tiêu thái hậu nói với ông : Tôi từng được hứa gả cho ngươi , nay nguyện hòa hợp mối giao hảo cũ , còn ấu chủ giữ nước , cũng xem như con của ngươi vậy ! Hai người nối lại duyên tình cũ . Sau đó Tiêu thái hậu hạ độc giết chết vợ của Đức Nhượng là Lý thị , vì vậy ông ra vào cung nội không hề cấm kỵ , sinh ra một con trai , chính là Sở vương Gia Luật Long Hữu . Đánh giá Gia Luật Long Vận là người Hán duy nhất được táng trong hoàng lăng của nhà Liêu . Ông là phụ chánh đại thần nhiều năm nhất , nắm giữ nhiều quyền lực nhất , nhận được nhiều ân sủng nhất ; đối với tình hình chánh trị đầu thời Liêu Thánh Tông , trong các vấn đề : cải cách chế độ , hòa hợp dân tộc Khiết Đan – Hán , khống chế nhà Tống , ký kết minh ước đều có vai trò rất quan trọng . Tham khảo Liêu sử , quyển liệt truyện– Da Luật Long Vận truyện Giang Thiếu Ngu (Nam Tống) – Tống triều sự thật loại quyển , quyển– Nhà xuất bản Thượng Hải Cổ Tịch , Xem thêm Lý Quế Chi – Liêu Kim giản sử – Nhà xuất bản Đại học Phúc Kiến , Lý Đảo (Nam Tống) – Tục tư trị thông giám trường biên – Trung Hoa Thư Cục , Bắc Kinh , Diệp Long Lễ (Nam Tống) – Khiết Đan quốc chí – Nhà xuất bản Thượng Hải Cổ Tịch , Chú thích Quan nhà Liêu Tướng nhà Liêu Người Hà Bắc Sinh năm Mất năm Tể tướng Trung Quốc