Từ Huệ
Từ Huệ (chữ Hán: 徐惠; 627 - 650), còn được gọi là Từ Hiền phi (徐賢妃), là một phi tần của Đường Thái Tông Lý Thế Dân, vị Hoàng đế thứ hai của nhà Đường.

Bà là một tài nữ văn thơ nổi danh đương thời, được đánh giá là nữ thi nhân đầu tiên thời Đường sơ, và là một trong số hiếm hoi thuộc ba ngàn tần phi cũng như tác phẩm của mình được ghi vào sách sử. Bà là phi tần đầu tiên được ghi vào Liệt truyện của Cựu Đường thư, sau đó là Tân Đường thư.

Xuất thân 
Từ Huệ người ở huyện Trường Thành (長城) thuộc Hồ Châu (nay là huyện Trường Hưng, thành phố Hồ Châu của tỉnh Chiết Giang), xuất thân danh môn Trường Thành Từ thị (長城徐氏), là một nhánh của Đông Hải Từ thị (東海徐氏) thuộc Đông Hải quận (東海郡; nay là huyện Đàm Thành, thành phố Lâm Nghi của tỉnh Sơn Đông).

Đây là một dòng họ quý tộc rất lâu đời, đến đời của Từ Huệ là đời thứ 4, hậu duệ của Từ Nguyên hầu Từ Văn Chỉnh (徐文整) thời Nam Lương. Tằng tổ là Thái thú Thủy An Từ Tổng Chi (徐综之) thời Nam Trần. Tổ phụ là Từ Phương Quý (徐方贵), là Huyện lệnh của huyện Lâm Chân, Diên Châu; tổ mẫu Giang Hạ Hoàng thị (江夏黄氏), là con gái Hoàng Công thời Nam Trần, được tặng làm Thẩm Quốc Trung Vũ công (沈国忠武公), chức Tư không. Cha là Từ Hiếu Đức (徐孝德), đương giữ chức Thứ sử Quả Châu (nay là Nam Sung, thuộc tỉnh Tứ Xuyên). Đương thời, Từ Hiếu Đức cũng là người hay chữ, có văn tập gồm 10 quyển là Từ Hiếu Đức tập (徐孝德集), đều có ghi chép trong Cựu Đường thư phần Kinh tịch chí (经籍志) và Tân Đường thư phần Nghệ văn chí (艺文志). Mẹ bà là Khương thị (姜氏), vì có con gái vào cung nên được phong làm Chính tứ phẩm "Kim Thành quận quân" (金城郡君). Trong nhà bà có một người anh trai tên Từ Tề Anh (徐齐婴), làm Huyện lệnh của huyện Phù Phong thuộc Kỳ Châu; em trai tên Từ Tề Đam (徐齐聃), giữ chức "Tây Thai xá nhân" (西台舍人), về sau tặng làm Thứ sử Tứ Châu; em út Từ Tề Trang (徐齐庄), làm "Điện trung Thượng thực Trực tưởng" (殿中尚食直长). Ngoài ra, bà còn có một người em gái Từ thị, sau là Tiệp dư của Đường Cao Tông Lý Trị. Cháu trai bà, tức Từ Kiên (徐坚), con trai Từ Tề Đam, về sau cũng có công trạng, vào đời Đường Huyền Tông là trọng thần, được tặng "Thái tử Thiếu bảo" (太子少保).

Từ nhỏ Từ Huệ đã sớm hiểu biết, 5 tháng biết nói, 4 tuổi đã thông thạo những sách như Mao Thi, Luận ngữ, 8 tuổi thuộc được thơ văn. Có lần, Từ Hiếu Đức sai Từ Huệ vịnh lại bài thơ Ly tao của Khuất Nguyên, bà lập tức viết ra bài "Tiểu sơn thiên" (小山篇), viết rằng: 「"Ngưỡng u nham nhi lưu phán, phủ quế chi dĩ ngưng tưởng. Tương thiên linh hề thử ngộ, thuyên hà vi hề độc vãng?"; 仰幽巖而流盼，撫桂枝以凝想。將千齡兮此遇，荃何為兮獨往？」. Cha bà vô cùng kinh ngạc. Lúc đó cả ba người nhà họ Từ đều giỏi văn thơ, nên người đời so sánh với nhà họ Ban của thời Hán. Từ Huệ còn giỏi thi ca, cầm kỳ họa phẩm, sau khi đọc được thơ của Từ Huệ thì biết không thể che giấu, truyền bá ra ngoài.

Nhập cung Đường 
Năm Trinh Quán, nghe đến tiếng giỏi thơ, Từ Huệ được Đường Thái Tông vời vào cung, sách phong làm Tài nhân, hàng Chính ngũ phẩm. Từ Huệ với tài năng, trình độ của mình rất được Đường Thái Tông ưu ái nể phục, phong lên thành Tiệp dư, hàng Chính tam phẩm. Tuy là tần phi đắc sủng, nhưng Từ Huệ cử chỉ trang nhã, trọng biết đối nhân xử thế rất chừng mực, khiến Đường Thái Tông cũng lấy lễ đối đãi, phong cha bà làm Viên ngoại lang bộ Lễ, rồi sắc phong bà làm Sung dung (充容), hàng Chính nhị phẩm.

Những năm cuối Trinh Quán, Thái Tông thường xuyên chinh phạt biên cương, quốc khố cạn kiệt. Năm Trinh Quán thứ 22 (648), tháng 4, Thái Tông giá hạnh Ngọc Hoa cung, Từ Huệ thân là Sung dung được bồi hầu. Từ Huệ thấy Đường Thái Tông có ý tu sửa cung điện trong hoàn cảnh này, bèn quyết định can ngăn:

Trong Tân Đường thư chỉ ghi phân đoạn này, thực tế thượng tấu của bà rất dài, gồm 3 bài được chép trong Cựu Đường thư. Đường Thái Tông tâm đắc hành động của Từ Huệ liền khen ngợi và ban thưởng hậu hĩnh cho bà, nhưng không rõ ông có nghe theo hay không bởi vì hai sách Đường thư đều không nói rõ. Dẫu Thái Tông nghe hay không nghe, đây cũng chính là nét son chói lọi trong suốt cuộc đời của Từ Huệ và hậu thế đều đánh giá cao về hành động này.

Năm Trinh Quán thứ 23 (649), Đường Thái Tông giá băng, Từ Huệ vì quá đau lòng dẫn đến tâm bệnh, không chịu uống thuốc mà nói:「"Ta thụ long ân thâm hậu, hy vọng sau khi tạ thế được hầu hạ Tiên Đế trong lăng tẩm của Ngài, đó là tâm nguyện cuối cùng của ta"」. Sau đó bà liền viết 1 bài thơ thất ngôn biểu đạt tâm nguyện này. Sang năm sau, tức là năm Vĩnh Huy nguyên niên (650), Từ Sung dung qua đời ở tuổi 24. Đường Cao Tông Lý Trị cảm thương, truy phong tước vị Hiền phi (賢妃), lại được "Bồi táng" (陪葬; nghĩa là "táng theo hầu") cho Đường Thái Tông tại Chiêu lăng (昭陵), bà được chôn bên khu địa thất phía Tả.

Tác phẩm 
Từ Huệ là một trong những nhà thơ nữ xuất sắc đời nhà Đường, được cho là đã viết khoảng một nghìn bài thơ, nhưng chỉ có 5 bài tồn tại đến ngày hôm nay. Một hôm, Đường Thái Tông cho triệu các phi tần, nàng phải trang điểm nên đến trễ. Hoàng đế nổi giận, nàng đã dâng bài thơ về sau được gọi là Tiến Thái Tông thi (进太宗诗):

Ngoài ra, Từ Huệ còn nhiều bài thơ nổi tiếng khác, như Trường Môn oán (长门怨); Thu phong Hàm Cốc ứng chiếu (秋风函谷应诏); Phú đắc bắc phương hữu giai nhân (赋得北方有佳人), Phụng hòa ngự chế tiểu sơn phú (奉和御制小山赋), Gián Thái Tông tức binh bãi dịch sơ (谏太宗息兵罢役疏).

Đánh giá

Xem thêm 
 Phi tần
 Đường Thái Tông

Trong văn hoá đại chúng

Chú thích

Tham khảo
Tân Đường thư
Cựu Đường thư
Tư trị thông giám

Phi tần nhà Đường
Người Chiết Giang
Tài nữ Trung Hoa
Nhà thơ Trung Quốc thời Đường
Sinh năm 627
Mất năm 650
Mỹ nhân Trung Hoa
Từ Huệ (chữ Hán : 徐惠 ; - còn được gọi là Từ Hiền phi (徐賢妃) , là một phi tần của Đường Thái Tông Lý Thế Dân , vị Hoàng đế thứ hai của nhà Đường . Bà là một tài nữ văn thơ nổi danh đương thời , được đánh giá là nữ thi nhân đầu tiên thời Đường sơ , và là một trong số hiếm hoi thuộc ba ngàn tần phi cũng như tác phẩm của mình được ghi vào sách sử . Bà là phi tần đầu tiên được ghi vào Liệt truyện của Cựu Đường thư , sau đó là Tân Đường thư . Xuất thân Từ Huệ người ở huyện Trường Thành (長城) thuộc Hồ Châu (nay là huyện Trường Hưng , thành phố Hồ Châu của tỉnh Chiết Giang) , xuất thân danh môn Trường Thành Từ thị (長城徐氏) , là một nhánh của Đông Hải Từ thị (東海徐氏) thuộc Đông Hải quận (東海郡 ; nay là huyện Đàm Thành , thành phố Lâm Nghi của tỉnh Sơn Đông) . Đây là một dòng họ quý tộc rất lâu đời , đến đời của Từ Huệ là đời thứ hậu duệ của Từ Nguyên hầu Từ Văn Chỉnh (徐文整) thời Nam Lương . Tằng tổ là Thái thú Thủy An Từ Tổng Chi (徐综之) thời Nam Trần . Tổ phụ là Từ Phương Quý (徐方贵) , là Huyện lệnh của huyện Lâm Chân , Diên Châu ; tổ mẫu Giang Hạ Hoàng thị (江夏黄氏) , là con gái Hoàng Công thời Nam Trần , được tặng làm Thẩm Quốc Trung Vũ công (沈国忠武公) , chức Tư không . Cha là Từ Hiếu Đức (徐孝德) , đương giữ chức Thứ sử Quả Châu (nay là Nam Sung , thuộc tỉnh Tứ Xuyên) . Đương thời , Từ Hiếu Đức cũng là người hay chữ , có văn tập gồmquyển là Từ Hiếu Đức tập (徐孝德集) , đều có ghi chép trong Cựu Đường thư phần Kinh tịch chí (经籍志) và Tân Đường thư phần Nghệ văn chí (艺文志) . Mẹ bà là Khương thị (姜氏) , vì có con gái vào cung nên được phong làm Chính tứ phẩm " Kim Thành quận quân " (金城郡君) . Trong nhà bà có một người anh trai tên Từ Tề Anh (徐齐婴) , làm Huyện lệnh của huyện Phù Phong thuộc Kỳ Châu ; em trai tên Từ Tề Đam (徐齐聃) , giữ chức " Tây Thai xá nhân " (西台舍人) , về sau tặng làm Thứ sử Tứ Châu ; em út Từ Tề Trang (徐齐庄) , làm " Điện trung Thượng thực Trực tưởng " (殿中尚食直长) . Ngoài ra , bà còn có một người em gái Từ thị , sau là Tiệp dư của Đường Cao Tông Lý Trị . Cháu trai bà , tức Từ Kiên (徐坚) , con trai Từ Tề Đam , về sau cũng có công trạng , vào đời Đường Huyền Tông là trọng thần , được tặng " Thái tử Thiếu bảo " (太子少保) . Từ nhỏ Từ Huệ đã sớm hiểu biết , tháng biết nói , tuổi đã thông thạo những sách như Mao Thi , Luận ngữ , tuổi thuộc được thơ văn . Có lần , Từ Hiếu Đức sai Từ Huệ vịnh lại bài thơ Ly tao của Khuất Nguyên , bà lập tức viết ra bài " Tiểu sơn thiên " (小山篇) , viết rằng : 「 " Ngưỡng u nham nhi lưu phán , phủ quế chi dĩ ngưng tưởng . Tương thiên linh hề thử ngộ , thuyên hà vi hề độc vãng ? " ; 仰幽巖而流盼 ， 撫桂枝以凝想 。 將千齡兮此遇 ， 荃何為兮獨往 ？」 . Cha bà vô cùng kinh ngạc . Lúc đó cả ba người nhà họ Từ đều giỏi văn thơ , nên người đời so sánh với nhà họ Ban của thời Hán . Từ Huệ còn giỏi thi ca , cầm kỳ họa phẩm , sau khi đọc được thơ của Từ Huệ thì biết không thể che giấu , truyền bá ra ngoài . Nhập cung Đường Năm Trinh Quán , nghe đến tiếng giỏi thơ , Từ Huệ được Đường Thái Tông vời vào cung , sách phong làm Tài nhân , hàng Chính ngũ phẩm . Từ Huệ với tài năng , trình độ của mình rất được Đường Thái Tông ưu ái nể phục , phong lên thành Tiệp dư , hàng Chính tam phẩm . Tuy là tần phi đắc sủng , nhưng Từ Huệ cử chỉ trang nhã , trọng biết đối nhân xử thế rất chừng mực , khiến Đường Thái Tông cũng lấy lễ đối đãi , phong cha bà làm Viên ngoại lang bộ Lễ , rồi sắc phong bà làm Sung dung (充容) , hàng Chính nhị phẩm . Những năm cuối Trinh Quán , Thái Tông thường xuyên chinh phạt biên cương , quốc khố cạn kiệt . Năm Trinh Quán thứ(648) , tháng Thái Tông giá hạnh Ngọc Hoa cung , Từ Huệ thân là Sung dung được bồi hầu . Từ Huệ thấy Đường Thái Tông có ý tu sửa cung điện trong hoàn cảnh này , bèn quyết định can ngăn : Trong Tân Đường thư chỉ ghi phân đoạn này , thực tế thượng tấu của bà rất dài , gồmbài được chép trong Cựu Đường thư . Đường Thái Tông tâm đắc hành động của Từ Huệ liền khen ngợi và ban thưởng hậu hĩnh cho bà , nhưng không rõ ông có nghe theo hay không bởi vì hai sách Đường thư đều không nói rõ . Dẫu Thái Tông nghe hay không nghe , đây cũng chính là nét son chói lọi trong suốt cuộc đời của Từ Huệ và hậu thế đều đánh giá cao về hành động này . Năm Trinh Quán thứ(649) , Đường Thái Tông giá băng , Từ Huệ vì quá đau lòng dẫn đến tâm bệnh , không chịu uống thuốc mà nói :「 " Ta thụ long ân thâm hậu , hy vọng sau khi tạ thế được hầu hạ Tiên Đế trong lăng tẩm của Ngài , đó là tâm nguyện cuối cùng của ta " 」 . Sau đó bà liền viếtbài thơ thất ngôn biểu đạt tâm nguyện này . Sang năm sau , tức là năm Vĩnh Huy nguyên niên Từ Sung dung qua đời ở tuổi Đường Cao Tông Lý Trị cảm thương , truy phong tước vị Hiền phi (賢妃) , lại được " Bồi táng " (陪葬 ; nghĩa là " táng theo hầu" ) cho Đường Thái Tông tại Chiêu lăng (昭陵) , bà được chôn bên khu địa thất phía Tả . Tác phẩm Từ Huệ là một trong những nhà thơ nữ xuất sắc đời nhà Đường , được cho là đã viết khoảng một nghìn bài thơ , nhưng chỉ cóbài tồn tại đến ngày hôm nay . Một hôm , Đường Thái Tông cho triệu các phi tần , nàng phải trang điểm nên đến trễ . Hoàng đế nổi giận , nàng đã dâng bài thơ về sau được gọi là Tiến Thái Tông thi (进太宗诗) : Ngoài ra , Từ Huệ còn nhiều bài thơ nổi tiếng khác , như Trường Môn oán (长门怨) ; Thu phong Hàm Cốc ứng chiếu (秋风函谷应诏) ; Phú đắc bắc phương hữu giai nhân (赋得北方有佳人) , Phụng hòa ngự chế tiểu sơn phú (奉和御制小山赋) , Gián Thái Tông tức binh bãi dịch sơ (谏太宗息兵罢役疏) . Đánh giá Xem thêm Phi tần Đường Thái Tông Trong văn hoá đại chúng Chú thích Tham khảo Tân Đường thư Cựu Đường thư Tư trị thông giám Phi tần nhà Đường Người Chiết Giang Tài nữ Trung Hoa Nhà thơ Trung Quốc thời Đường Sinh năm Mất năm Mỹ nhân Trung Hoa