Аԥсны Апарламент афбатәи ааԥхьара аиҳабы Валери Кәарҷиа апресс-конференциа мҩаԥигеит аԥшьаша, мшаԥымза 13 рзы.
Мшаԥымза 18 рзы Аҟәа имҩаԥысраны иҟоуп Аԥсны иҟоу Урыстәыла Ацҳаражәҳәарҭа ахыбра ҿыц официалла аартра. Ацеремониа ихы алаирхәуеит Урыстәыла Адәныҟатәи аусқәа рминистр Сергеи Лавров.
Апсуаҭцааратә институт аиҳабы, аҵрауаҩ Арда Ашәба арадио Sputnik астудиаҿы далацәажәеит Аԥсны амшаԥ ныҳәа х-мыш шагу, аԥшьашаҽны, аԥсуаа ақьырсиан динхаҵара ныҟәызго аҭаацәарақәа ишазгәарҭо Чачхадыл.
Лаҵарамзазы Аҟәатәи аботаникатә баҳчаҿы аҭааҩцәа ирԥылоит аӡылаҳәақәеи аԥсарыкәти.
Венесуела ишымҩаԥысыц имҩаԥысуеит аоппозициаа рмитингқәа. Иҭахаз рхыԥхьаӡара абри аамҭақәа ирылагӡаны хәҩык рҟынӡа инеихьеит.
Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара иаднакылеит Ақәҵара ареспублика аҵакыраҟны абылтәы ахә ашьҭыхразы. Абри Ақәҵара амаршруттә таксиқәа рныҟәцаҩцәеи ахатәы машьынақәа рырныҟәцаҩцәеи ишрыдыркылаз атәы еиликаауан Sputnik акорреспондент Бадри Есиава.
Амшаԥ ныҳәа хымыш шагу аԥшьашаҽны аԥсуаа акьырсиан динхаҵара ныҟәызго аҭаацәарақәа иазгәарҭоит Чачхадыл. Уи амҩаԥгашьа атәы дазааҭгылоит аҵарауаҩ, Апсуаҭцааратә институт аиҳабы Арда Ашәба.
Аԥснынтәи Анцәа дхазҵо ргәыԥ Амшаԥ аламҭалазы Иерусалимҟа ицеит.
"Тотальныи диктант" аофициалтә еихшьаалақәа рыларҳәоит аԥшьаша акциеи "Россатрудничество" асаитқәеи рҟны ркьыԥхьрала.
Ацәыргақәҵа "Сара иҭысхуеит анасыԥ" мҩаԥысуеит Аҟәа, мшаԥымза 12-14 рзы.


Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Арда Ашәба Амшаԥ ныҳәа аԥсуаа рытрадициақәа ишаныԥшуа дазааҭгылоит.
Амшаԥ ныҳәа аҵакы, аԥсуаа рытрадициақәа уи ишаныԥшуа дырзааҭгылоит аҵарауаҩ, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат Арда Ашәба.
Ахәаша, мшаԥымза 14 рзы Аԥснытәи аԥшьаныҟәаҩцәа Аџьартә ныҟәара мҩаԥыргеит Претори инаркны Галгофанӡа.
Аԥснынтәи Анцәа дхазҵо ргәыԥ Амшаԥ аламҭалазы Иерусалим иаҭааны иҟоуп.
Апрель 14 ашәахтә усбарҭа амш азы, ашәахтәи аизгақәеи рмаҵзура рминистр Даур Кәырмазиеи уи ихаҭыԥуаҩ Александр Гәлиеи Sputnik Аԥсны арадио аинтервиу арҭеит.
Мшаԥымза 9 раахыс Удмуртиатәи Ахәаахәҭра-ааглыхратә палата аделегациеи ажурналистцәеи Аԥсны иаҭааны иҟан.
Ахәыҷтәы вокалтә конкурс "Ты супер!" аҩбатәи атур амҩаԥысра иаҿуп. Ашоу алахәылацәа ашәа ҿыцқәа рҵоит. Аха аԥсҭазаара ԥсҭазаароуп. Апроект алахәылацәа асценатә ԥышәа адагьы аҩызцәа ҿыцқәа дырҳаит.
Аԥсны ашәахтәеизгара амаҵзурақәа рымшныҳәа аламҭалазы ҳкорреспондент диҿцәажәеит аиурист хаҿқәа ашәахтә рықәҵараз Аусбарҭа аинспектор хада, Леон иорден занашьоу Баҭал Логәуа.
Алхырҭатә ҭыԥ № 17 аҟны ахәаша, мшаԥымза 14, асааҭ 18:00 рзы ихыркәшахоит адепутатразы акандидатцәа ашәҟәы рҭагалара. Абри атәы ҳзаарыцҳаит Ацентртә алхратә комиссиаҟынтә.
Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара иаднакылеит Ақәҵара 2017 шықәса мшаԥымза инаркны абылтәы ахәԥса ареспублика аҩныҵҟа ишьҭыххарц.
Ақьырсиан аԥшьаҩыра шәҟәык Евангелие Иоан иҟынтә, Ҭырқәтәыла инхоз ҳџьынџьуаҩ, ҳҵарауаҩ ду Омар Беигәаа еиҭеигеит. Уи анапыла ҩыра иԥшааит Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Апсуа ҭҵааратә институт аиҳабы Арда Ашәба. Иара аҭыжьра иазырхиоуп. Уи аԥшаара шалыршахаз, насгьы уи иадҳәалоу аҭоурых дазааҭгылоит аҵарауаҩ.
Ралли азы Урыстәыла Ахраҿа мҩаԥысуеит есышықәса. 2012 шықәса рзы аспортхкқәа рзы Урыстәылазегьтәи ареестр иалагалоуп.
Аԥсны Апарламент афбатәи ааԥхьара аиҳабы Валери Кәарҷиа апресс-конференциа мҩаԥигеит аԥшьаша, мшаԥымза 13 рзы.
Мшаԥымза 18 рзы Аҟәа имҩаԥысраны иҟоуп Аԥсны иҟоу Урыстәыла Ацҳаражәҳәарҭа ахыбра ҿыц официалла аартра. Ацеремониа ихы алаирхәуеит Урыстәыла Адәныҟатәи аусқәа рминистр Сергеи Лавров.
Апсуаҭцааратә институт аиҳабы, аҵрауаҩ Арда Ашәба арадио Sputnik астудиаҿы далацәажәеит Аԥсны амшаԥ ныҳәа х-мыш шагу, аԥшьашаҽны, аԥсуаа ақьырсиан динхаҵара ныҟәызго аҭаацәарақәа ишазгәарҭо Чачхадыл.
Лаҵарамзазы Аҟәатәи аботаникатә баҳчаҿы аҭааҩцәа ирԥылоит аӡылаҳәақәеи аԥсарыкәти.
Венесуела ишымҩаԥысыц имҩаԥысуеит аоппозициаа рмитингқәа. Иҭахаз рхыԥхьаӡара абри аамҭақәа ирылагӡаны хәҩык рҟынӡа инеихьеит.
Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара иаднакылеит Ақәҵара ареспублика аҵакыраҟны абылтәы ахә ашьҭыхразы. Абри Ақәҵара амаршруттә таксиқәа рныҟәцаҩцәеи ахатәы машьынақәа рырныҟәцаҩцәеи ишрыдыркылаз атәы еиликаауан Sputnik акорреспондент Бадри Есиава.
Амшаԥ ныҳәа хымыш шагу аԥшьашаҽны аԥсуаа акьырсиан динхаҵара ныҟәызго аҭаацәарақәа иазгәарҭоит Чачхадыл. Уи амҩаԥгашьа атәы дазааҭгылоит аҵарауаҩ, Апсуаҭцааратә институт аиҳабы Арда Ашәба.
Аԥснынтәи Анцәа дхазҵо ргәыԥ Амшаԥ аламҭалазы Иерусалимҟа ицеит.


Аԥснынтәи Анцәа дхазҵо ргәыԥ Амшаԥ аламҭалазы Иерусалим иаҭааны иҟоуп.
Апрель 14 ашәахтә усбарҭа амш азы, ашәахтәи аизгақәеи рмаҵзура рминистр Даур Кәырмазиеи уи ихаҭыԥуаҩ Александр Гәлиеи Sputnik Аԥсны арадио аинтервиу арҭеит.
Мшаԥымза 9 раахыс Удмуртиатәи Ахәаахәҭра-ааглыхратә палата аделегациеи ажурналистцәеи Аԥсны иаҭааны иҟан.
Аԥсны ашәахтәеизгара амаҵзурақәа рымшныҳәа аламҭалазы ҳкорреспондент диҿцәажәеит аиурист хаҿқәа ашәахтә рықәҵараз Аусбарҭа аинспектор хада, Леон иорден занашьоу Баҭал Логәуа.
Алхырҭатә ҭыԥ № 17 аҟны ахәаша, мшаԥымза 14, асааҭ 18:00 рзы ихыркәшахоит адепутатразы акандидатцәа ашәҟәы рҭагалара. Абри атәы ҳзаарыцҳаит Ацентртә алхратә комиссиаҟынтә.
Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара иаднакылеит Ақәҵара 2017 шықәса мшаԥымза инаркны абылтәы ахәԥса ареспублика аҩныҵҟа ишьҭыххарц.
Ақьырсиан аԥшьаҩыра шәҟәык Евангелие Иоан иҟынтә, Ҭырқәтәыла инхоз ҳџьынџьуаҩ, ҳҵарауаҩ ду Омар Беигәаа еиҭеигеит. Уи анапыла ҩыра иԥшааит Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Апсуа ҭҵааратә институт аиҳабы Арда Ашәба. Иара аҭыжьра иазырхиоуп. Уи аԥшаара шалыршахаз, насгьы уи иадҳәалоу аҭоурых дазааҭгылоит аҵарауаҩ.
Ралли азы Урыстәыла Ахраҿа мҩаԥысуеит есышықәса. 2012 шықәса рзы аспортхкқәа рзы Урыстәылазегьтәи ареестр иалагалоуп.
Аԥсны Апарламент афбатәи ааԥхьара аиҳабы Валери Кәарҷиа апресс-конференциа мҩаԥигеит аԥшьаша, мшаԥымза 13 рзы.
Мшаԥымза 18 рзы Аҟәа имҩаԥысраны иҟоуп Аԥсны иҟоу Урыстәыла Ацҳаражәҳәарҭа ахыбра ҿыц официалла аартра. Ацеремониа ихы алаирхәуеит Урыстәыла Адәныҟатәи аусқәа рминистр Сергеи Лавров.


АҞӘА, мшаԥымза 14 — Sputnik, Бадри Есиава. Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара иаднакылеит Ақәҵара 2017 шықәса мшаԥымза инаркны абылтәы ахәԥса ареспублика аҩныҵҟа ишьҭыххарц. Аха абри аан ауаажәларратә транспорт атарифқәа шьҭыххом иҳәеит ҳкорреспондент дзыҿцәажәоз Аԥсны атранспорт азы аҳәынҭқарратә Усбарҭа аиҳабы Робесҭан Габлиа.
"Ауаажәларратә транспорт аҟны иарбанызаалак атариф ашьҭыхра ҟалом. Уи гәҭакынгьы иҳамам", — иҳәеит Робесҭан Габлиа.
Иара убасгьы иациҵеит атарифқәа Аекономика аминистрра шакәу ишьақәзыргыло.
Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара иаднакылеит Ақәҵара 2017 шықәса мшаԥымза инаркны абылтәы ахәԥса ареспублика аҩныҵҟа ишьҭыххарц.


Афонд "Ашана" аусзуҩы Мактина Џьынџьалԥха Sputnik арадиостудиаҿы инарҭбааны даҳзалацәажәоит акциа "Ҳаидгыланы аԥсҭазаара еиқәҳархап" хәы-шықәса аҩныҵҟа илшаз атәы.
Ахаша, мшаԥымза 12 рзы Аҟәа имҩаԥысит Аԥсны Жәлар Реизара афбатәи ааԥхьара адепутатцәа актәи реилатәара.
Москва инхо аԥсуа ҿар мшаԥымза 20 рзы имҩаԥыргоит аинтеллектуалтә ахәмарра "Иарбан? Иаба? Ианба?" ааԥынтәи аиԥылара.
Ахаша, мшаԥымза 12 рзы Аҟәа имҩаԥысит Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент афбатәи ааԥхьара раԥхьатәи аилатәара.
Рауль Ҳаџьымба Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент афбатәи ааԥхьара раԥхьатәи аилатәараҟны адныҳәаларатә ажәа иҳәеит.
"Бернарда Альба лыҩны" (арежиссиор Мадина Аргәынԥҳа) аусадулара мҩаԥысуан акыр мзы, имҩаԥган 35 репетициа. Апиеса ахаҵа идунеи ахьыҟам, аԥҳәыс илдунеиу пиесоуп. Аспектакль аҿы ароль хада налыгӡоит аҩны аԥшәма — Бернарда Альба.
Аспектакль "Бернарда Альба лыҩны" (Федерико Гарсиа Лорка) апремиера мҩаԥысит Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр асценаҟны аҩаша, мшаԥымза 11 рзы.
Мшаԥымза 11 рзы имҩаԥысит Александр Анқәаб иԥсҭазаара иалхәыдатәразы аҭыԥ змаз аҽазышәара инадҳәаланы аӡбаҩцәа реилатәара. Аԥсны Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аӡбаратә коллегиа ашьауӷа рыдыркылеит.
Аԥсны Жәлар рпоет Баграт Шьынқәба ирҿиаратә мҩа дазааҭгылоит ажурналист Елеонора Коӷониаԥҳа.


1972 – 1974шш. рзы аус иуан Аԥснытәи АССР Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрраҟны. 1974 – 1979шш. рзы КПСС Аԥснытәи обком административтә органқәа рыҟәша даусзуҩын. 1979 – 1992шш. рзы Аԥсны Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрраҟны еиуеиԥшым анапынҵақәа неигӡон. 1992 шықәса рзы Аԥсны аҩныҵҟатәи ар рполк акомандаҟаҵаҩыс далхын. Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьра раԥхьатәи амш инаркны абџьар икын.
Дрылахәын Шроматәи, Ииультәи, Сентиабртәи ажәыларақәа. Гиви Агрба аибашьра ашьҭахь аҳҭнықалақь акомендантс дыҟан, дыҟан Атәылахьчара аминистр ихаҭыԥуаҩыс, Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистрс, Ашәарҭадара амаҵзура ахантәаҩыс. Аԥсны Афырхаҵа Гиви Агрба ианашьан аорден "Ахьӡ-Аԥша" II аҩаӡара. Гиви Агрба иԥсҭазаара далҵит нанҳәа 27 2014 шықәса рзы.
Аԥсны Афырхаҵа. Аинрал-леитенант Гиви Агрба диит мшаԥымза 4 1937 шықәса рзы
Гиви Агрба Асовет ар рҟны аррамаҵзура данахысуаз (1962 шықәса)
Гиви Агрба Совмин ахыбра аҿаԥхьа (1993 шықәса, жьҭаарамза)
Иусурҭатә уадаҟны
1993 – 1996шш. рзы Гиви Агрба Аԥсны Аҩныҵҟатәи аусқәа рминистр инапынҵақәа неигӡоит
Ақырҭуа ган рыҿцәажәараан
1996 – 2002шш. рзы Гиви Агрба Аԥсны Атәылахьчара аминистр ихаҭыԥуаҩыс дыҟан
Гиви Агрба – Аԥсны Афырхаҵа, аорден "Ахьӡ-Аԥша" II аҩаӡара ианашьан
Гиви Агрба Ахьӡ-аԥша Амемориал аҿаԥхьа


Наҭелла Акаба, Иракли Хынҭәба
Ақырҭуа-аԥсуа еимакы аҽшеиҭанакызи уи ԥхьаҟатәи аԥеиԥши
1. Нанҳәамза 2008 шықәсанӡатәи ақырҭуа-аԥсуа еимакы амзызи, ацәырҵреи, уи алҵшьақәеи рызнеишьа — Наҭелла Акаба
Асоветтә ҳәынҭқарра ахыбгалара ақырҭуа-аԥсуа еимакы арӷыӷкит, абџьаршьҭыхла аиҿагыларахь икылнагеит. Ус ишыҟоугьы, иазгәаҭатәуп афакт, ақырҭуа-аԥсуа еиҿагылареи амилаҭқәа рыбжьара аиҿыхарақәеи, иара Асовет Еидгыла аҳәынҭқарра ахаангьы ишыҟаз. Иуҳәар ауеит, аԥсуаа Асоветтә ҳәынҭқарра анаӡааӡараҿы иаӡәыкын зхаҭарнакцәа иааиԥмырҟьаӡакәа ақырҭуа политика иаҿагыланы амассатә акциақәа мҩаԥызгоз ҳәа. Аԥсуаа ргәаанагарала, ақырҭқәа рполитика аԥсуаа рмилаҭтәи ркультуратәи хаҿра аицакра ауп изызкыз. Усҟантәи аамҭазы, хра злаз ақәҵарақәа зегьы Москва ишрыдыркылозгьы, аԥсуаа реиҳараҩык агәра ганы иҟан, Қырҭтәылатәи ССР аиҳабыра СССР аҳәынҭқарраҿы традициала аԥыжәара ирымаз рхы иархәаны, Аԥсны имҩаԥыргон ассимилиациатә политика ҳәа. Аԥсны имҩаԥысуеит ақәгыларақәа 1957, 1964, 1997, 1978‑тәи ашықәсқәа рзы, 1989 ш. аԥхьаӡа акәны аԥсуааи ақырҭқәеи рыбжьара иҟалеит абџьаршьҭыхлатәи аиҿагылара, уи аԥсҭбара ҟанаҵеит. Егьырҭ асоветтә автономтә республикақәа рҿы 80‑тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы амилаҭ еиҿагыларақәа аҭыԥ шрымазгьы, урҭ, аԥсуаа рыҟны еиԥш, иаартны ицәырымҵыцызт. Аԥсуаа Қырҭтәылатәи аполитика иаартны аҿагылартә формахь ииасхьан. Москва зны-зынла аԥсуаа иқәдыргылоз адҵақәа ирықәшаҳаҭхон; урҭ аԥсуа бызшәа ахьчареи аҿиареи, Аԥсуа ҳәынҭқарратә университети амилаҭтә телехәаԥшреи раартреи уҳәа реиԥш иҟаз адҵақәа ракәын. Арҭ азҵаарақәа инархыҳәҳәаны, иаҳҳәап, иаҳа арадикалтә ҟазшьа змаз адҵақәа, Аԥснытәи АССР Қырҭтәылатәи ССР алҵра, Аԥсны 1931 шықәсанӡа иамаз астатус аиҭашьақәыргылара уҳәа реиԥш иҟаз Аидгылатә Центр ақәшаҳаҭхомызт.
Горбачиов иполитикатә демократиеи аиҭашьақәыргылареи даналага, Қырҭтәыла иҟаз, уаанӡа иаҳа аҽынкылара змаз анационализм, агазеҭқәеи ақалақь ашҭақәеи рахь ицәырҵит.
Аԥсуаа равтономиеи урҭ раԥхьагылаҩцәеи иааиԥмырҟьаӡақәа рцәа рхыхра ақырҭқәа руаажәларратә ԥсҭазаара иелементхеит. Милаҭла иақырҭуам ауааԥсыра рахь ҿыҭыӡәӡәала ацәажәара, урҭ рыҿиара, рыхшароура армаҷразы адҵа ақәыргылара, Қырҭтәыла автономиақәа зегьы раԥыхра—реиԥш иҟаз ацәажәарақәа, адҵақәа Аԥсны агәҭынчымра ҟарҵеит.
1989 ш. гәыԥҩык ақырҭуа шәҟәыҩҩцәа ирҩыз иаарту ашәҟәы иаанарԥшит ақырҭуа уаажәларра аԥсуаа рахь ирымаз агәаанагара. Ари ашәҟәаҿы авторцәа ирыҩуеит абас: «Зқьышықәсала ҳара ҳгәыҳалалреи ҳқьиареи рхы иархәаны, шәышықәсақәак рышьҭахь Нхыҵ Кавказтәи ҳара ҳахь иааит аедыгьаа рхылҵшьҭрақәа (аԥсилааи абазгааи). Ҳара урҭ ҳадаҳкылеит ҳқырҭуа дгьыл аҿы. Ашьха илбааз, ҳмилаҭ дгьыл дахыҵәеит, ҳадгьыл ҳамаикит». Арҭ реиԥш иҟаз ацәажәарақәа рацәахеит. Иазгәаҭатәуп, аԥсуаа рыҩныҵҟа арҭ рҩызцәа алозунгқәа агәҭынчымра шцәырыргоз, аӡәи аӡәи ишеибырҳәоз, ҳмилаҭ-культуратә хаҿра аԥсахуеит ҳәа ишшәоз.
Ҳара ҳгәаанагарала, ақырҭуа-аԥсуа еимакы зхылҿиааз асоциокультуратәи аменталтәи мзызқәа роуп, урҭ амзызқәа роуп ари аимак зырҵаруа, аемоциагьы аҵазҵо. Аԥхьаӡа иргыланы иҳәатәуп, ақырҭқәагьы аԥсуаагьы, ирласны зҽызыԥсахуа агеополитикаҿы ирбо рҭыԥқәа реиԥшымзаара. Аглобализациа апроцессқәа шырԥырхагоугьы, аԥсуаа рзы даара акраҵанакуеит Кавказтәи адунеи иалахәны раанхара, Нхыҵ Кавказ ареспубликақәеи дареи рыбжьара иҟоу аҳәаақәа аартызарц (еиҳараӡакгьы аӡ. Ԥсоу аҳәаа), акультуратәи, аекономикатәи, ауааԥсыратәи еимадарақәа реиқәырхаразы.
Қырҭтәыла имҩаԥысуа Урыстәыла аҽаҟәыҭхаразы аполитика, аԥсуаа ирыдыркылом, избанзар, бызшәалеи культуралеи ирзааигәоу рашьцәеи дареи еиҩнагоит. Кавказтәи ахаҿра аԥсуаа рзы даара акраҵанакуеит, уи ала дара рхы рыхьчоит, рыҽдрырӷәӷәоит. Убри аамҭазы иҳәатәуп, аԥсуаа рҿы ишырацәоу Аԥсни Европеи еидызкыло, аԥсуаа иҳаракны ишахәаԥшуа европатәи акультура. Араҟа иазгәоуҭар ауеит ахаҿра аҩаӡарақәа хԥа—аԥсуаа, кавказаа, аевропатәылауаа. Ақырҭқәа (ақырҭуа политикатә елемент излаҳәо ала) Қырҭтәыла Европа иахәҭакуп ҳәа иахәаԥшуеит, Қырҭтәыла аҳәынҭқарра аԥхьаҟатәи аԥеиԥшгьы Европа-атлантикатәи авектор ауп издырҳәало.
1991 ш. Аҟәа иеиҿкааз Кавказ ажәлар р‑Конфедерациа Қырҭтәыла хырҩа арымҭеит, Шеварнаӡе иакәзар ари аиҿкаара «ақьаадтә бжьас» ҳәа азиҳәеит. Қырҭтәыла акультура аусзуҩцәа гәыԥҩык, иеицырдыруа ақырҭуа шәҟәыҩҩы Чабуа Амиреџьиби дназлаз, ҳаҭырқәҵарада ирыхцәажәеит аедыгьааи егьырҭ кавказ ажәларқәеи. Аԥсны иқәынхоз ақырҭқәа ирзеилкаауамызт 90‑тәи ашықәсқәа рзы аԥсуаа Нхыҵ-Кавказааи дареи ихацдыркыз реимадара, урҭ ирҳәон: «Абарҭ аԥсылманцәа ҳара ҳаасҭа шәара ишәзааигәоума?» ҳәа. Иахьа уажәраанӡагьы, Қырҭтәыла ауаажәларраҿы иҟоуп агәаанагара, Нхыҵ-Кавказаа Аԥсны ԥарала еибашьуан, урҭ хатәгәаԥхарала имааӡеит ҳәа, ари аҩыза агәаанагара ииашам. Иара убри аамҭазы иҳәатәуп, Қарҭ иахьа иааҟәьмҵӡакәа ишыҟанаҵо ааԥхьарақәа Кавказ аидкыларазы. Г. Нодиа ишазгәеиҭо ала: «ақырҭқәа Кавказ иҷыдоу аҭыԥ ааныркыларц рҭахуп». Гамсахурдиа ихаан даара ирылаҵәан иҟан иберо‑кавказтәи аидеиа. Ари аҩыза амодель, иаку Кавказ аҿы Қырҭтәыла аԥыжәара аҭара, аԥсуаа иргәаԥхом, избанзар урҭ Қырҭтәыла ралазаара ретно-культуратә хаҿра иаԥырхагоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит.
Аимак амзызқәа инарҵауланы урылацәажәозар, иуҳәароуп, аԥсуа ҵарауаа реиҳараҩык (урҭ рыдагьы), аимак зыхҟьаз ахаҿра аиқәырхара апроблема ауп ҳәа шазгәарҭо. Ақырҭқәа имҩаԥырго аполитика аԥсуа милаҭ ирԥырхагоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Ақырҭуа идеологцәақәак аԥсуаа хазы иҟоу жәларны ирыхәаԥшӡом, урҭ аԥсуаа агәра ддыргар рҭахуп иақырҭқәоуп ҳәа, ажәакала, ақырҭқәа, аԥсуаа рзы ихадароу раԥсуара рымырхырц рҭахуп. Иаҳҳәап, иара аԥсуаа шаԥсыуаау азхарҵаргьы, Аԥсны аԥсуаа ишыртәу азхарҵаӡом, ари аҩыза агәаанагара алогика шаҵамгьы. Бельгиатәи аҵарауаҩы М. Тео Ианс игәаанагарала, «ахаҿра ааиқәырхараҿы зегь реиҳа ихадоуп» Аԥсадгьыл. Анаҩс иазгәеиҭоит, аетномилаҭ рыԥсадгьыл ашәарҭара ишҭагылоу рбар, урҭ ргәы ԥжәоит, аиҿагылараангьы аӡәы дхьаҵуам ҳәа. Арадикалтә либералцәа гәыԥҩык, ргәаанагара иаҿагылозаргьы, ауааԥсыра реиҳараҩык рхаҿра мап ацәыркуам.
Ҭоурыхҭҵааҩцәақәак ақырҭуа-аԥсуа еимакы ахыҵхырҭас ирбоит Аурыс-Кавказ еибашьрашьҭахьтәи аамҭа. Усҟан аурыс аҳ ирепрессиақәа ирыхҟьаны аԥсуаа реиҳараҩык рыԥсадгьыл ааныжьра рықәшәеит. Ақырҭқәа ирзеилкаауам аурыс администрациа акәзар аԥсуаа рахь арепрессиа ҟазҵаз, избан аԥсуаа аурысқәа раасҭа ақырҭқәа иаҳа ахҭынҟьа зрырҭо ҳәа. Аиашаҵәҟьа уҭахызар, даара ибзианы иеилкаауп, аԥсуааи аҷырқьез жәлари рхырҵәараҿы аурыс аҳра имҩаԥнагоз аполитика дара ақырҭқәагьы рхы шаладырхәыз, уи афакт иахьа Қырҭтәыла ԥыҭҩык мап ацәыркуеит. Иара убасгьы иҳәатәуп, Урыстәыла Қырҭтәылахь аколониалтә политика шазыҟанаҵазгьы, ақырҭқәа аурыс изы, абзиара зҭаху «ажәларқәа ишырхыԥхьаӡалаз, убри аамҭазы, аԥсуаа ракәзар, аҳ иҿаԥхьа «ахара зду» ажәлар ҳәа ишыԥхьаӡаз. Ақырҭуа ҭауади-аамсҭеи Урыстәыла аҳ иҿы аҭыԥ бзиақәа рыман, ар рчынҳаракқәагьы ныҟәыргон, аԥсуа ҭауади-аамысҭеи ракәзар раҳра рымхын, аҳра иаҿагылангьы иқәԥон. Иара убри аамҭазы, Қырҭтәыла апрессаҿы имҩаԥысуан акампаниа, уи хықәкыс иаман иҭацәыз аԥсуаа рыдгьыл аҿы ақырҭқәа рнырхара. Ақырҭуа рккааҩцәеи апублицистцәеи агитациа ҟарҵон, ақырҭқәа, еиҳараӡак агырқәа рыҟны, Аԥсныҟа нхара ииасырц, урҭ Аԥснытәи аҳауа еиҳараӡак изнаало ақарҭвелқәа роуп ҳәа абжьгарақәа ҟарҵон: «... зегь реиҳа Аԥсны ианаалеит Раҷантәи, Имереҭтәи, Гыртәылатәи ахҵәацәа ... Егьырҭ ажәларқәа, арҭ реиԥш Аԥснытәи аҳауеи адгьыли рнымаалеит» ҳәа рыҩуан усҟантәи Қырҭтәыла агазеҭқәа. Н. Џьанашьиа ақырҭқәа ари адгьыл аҿы еиҳа аԥыжәара рыҭатәуп ҳәа иԥхьаӡон, уи арҵабыргразы иҳәон «ари адгьыл аҿы ақырҭқәа зныкымкәа аурыс ибираҟ иаҵагыланы ашьа карҭәеит», убри азыҳәан Урыстәыла аиҳабыра, рыдгьыл аҿы ашьха ихыҵыз абырзенқәа ракәымкәа, аԥсуаа ақырҭқәа ндырхароуп ҳәа.
Еилкаауп, аԥсуаа ртрагедиа ақырҭқәа рмилаҭтә интересны иахьыҟарҵаз аԥсуаа ргәы изалоу. Абас ала, аԥсуааи ақырҭцәеи хазы-хазы иеиҟәшахеит, ақырҭуа ҭҵааҩы Ҭ. Гордаӡе ишәазгәеиҭо ала, амҳаџьырра ауп аԥсуааи ақырҭқәеи еиҩызшаз. Иара убри иазгәаҭаралагьы, Урыстәылатәи аимпериа «ибзианы иазыҟаз» ажәларқәа рклассификациа апринцип аҽаԥсахуан, убас ақырҭқәа аԥхьа аԥыжәара змаз ажәларқәа ирхыԥхьаӡалан, анаҩсан «ахара зду» жәлархеит. 1900 ш. иҷыдоу Аусԥҟалагьы урҭ Аԥсныҟа рнырхара аанкылахеит.
1992–1993 шш. ақырҭуа-аԥсуа еибашьра алҵшәа ахәшьара аҭараҿгьы аимак аганқәа аиқәымшәара рымоуп. Аԥсуа ҭҵааҩцәа рзын, ақырҭуа ампыҵахаларатә ар мычқәа рықәцареи, уи иахҟьаны ақырҭуа жәлар реиҳараҩык Аԥсны ааныжьны Қырҭтәылаҟа рықәҵреи—ииашоуп, иақәнагоуп ҳәа иахәаԥшуеит. Уи ажәлар рхақәиҭратә қәԥара иалҵшәахеит, ажәлар ахьыԥшымразы ирымоу зинуп ҳәа ирыԥхьаӡоит.
Аԥсуаа реиҳараҩык ргәаанагарала, аҭыԥантәи ақырҭқәа аԥсуаа ирыдгыланы, танкла Аԥсны иақәлаз, аҭынч уааԥсыра ирылахысуаз ақәылаҩцәа ирҿагыланы иеибашьыр акәын. Аԥсуаа ихьааны ирыдыркылеит, аҭыԥантәи ауааԥсыра шәҭылеи шампанҩлеи урҭ иахьырԥылаз. Убри азоуп, аԥсуаа рыҩныҵҟа уаанӡатәи ргәылацәа ақырҭқәа рахь ацәымӷра ада, уаҳа цәаныррак зыҟам.
Ишдыру еиԥш, ақырҭуа литератураҿы иҟоуп агәаанагара, Қырҭтәылазы идрамахаз, аибашьра алҵшәа зхароу аурыс иполитика ауп ҳәа. Ақырҭуа ҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, аурыс политикатә елита аԥсуаа ракәын изыдгылаз, урҭ ракәын изыцхыраауаз ҳәа. Аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩцәа ари азҵаара даҽакала иазнеиуеит: Москватәи аофициалтә политика 90‑тәи ашықәсқәа рзы Аԥснахь иамаз аполитика аԥсуаа ирыхәомызт. Иара убри аамҭазы иазгәаҭатәуп, иара Урыстәыла аҩныҵҟа иҟаз аполитикагьы—ганкахьала, апрезидент Ельцин икомандеи иареи, аҽаганкахьала, Иреиҳаӡоу Асовети уи аиҳабы Р. Хасбулатови дареи иҵарны реиҿагылара.
Иҟоуп узызхәыцша, иаҳҳәап, аибашьра аԥхьатәи аетапқәа раан Урыстәыла Қырҭтәыла еибашьралеи политикалеи ацхыраара арҭон. Иугәалауршәар ауеит урҭ зырҵабыргуа афактқәа: лаҵарамза, 1992 ш. Ташкенттәи аиқәышаҳаҭрала Қырҭтәыла иарҭеит ирацәаны асоветтә абџьар.
Карнеги ихьӡ зху Москватәи афонд аексперет Дм. Тренин излагәеиҭо ала, усҟантәи аамҭазы Урыстәылатәи ар Аахыҵ Кавказ иааныркылоз ароль ӷәӷәан, «Урыстәылатәи аруааи Қырҭтәылатәи рколлегацәеи дареи рыбжьара аимабзиара ӷәӷәа шьақәдыргылеит». Даара ибзианы еилкаауп аинрал П. Грачиови Ҭ. Қитовани (аҵыхәтәантәи Дм. Тренин «акыр зылшоз, Е. Шеварнаӡе иҿагылаҩ» ҳәа дишьҭан), «иҷыдоу аизыҟазаашьақәа» шрыбжьаз. Иеицырдыруа аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩы, С. Лакоба иҩымҭак аҿы, рашәарамза 24 рзы Дагомыс аурыс-ақырҭуа знапы зҵарҩыз адокумент аҟнытәи иааигоит ацитата, уаҟа иҳәоуп «Урыстәылатәии Қырҭтәылатәии азинхьчаратә мчрақәа рхы иадырҵоит изинтәым арратәи зхала иеиҿкаау арратә гәыԥқәеи дара рынаӡаааӡара иаҵанакуа аиурисдикциаҿы ишаԥырхуа» ҳәа. 1992 ш. цәыббрамза 3 азы Кремль имҩаԥысуаз аиԥылараҿы Вл. Арӡынба иахь иҟаҵаз ақәыӷәӷәара, Б. Ельцин Е. Шеварнаӡе иаахтны идгылара, аԥсуаа рҿы агәынамӡара ду ҟарҵеит. Анаҩсан адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аполитика аԥсахра иахҟьаны, Москва Аԥсны ашҟа имҩаԥнагоз аполитика акорректировка азнауит, аха уи иаанагаӡом Урыстәылатәи аиҳабыра Аԥсны Қырҭтәыла алҵра ԥеиԥшла ахәаԥшра иалагеит ҳәа.
2. Аганқәа рызнеишьа азеиԥш ҟазшьарбагақәа—Наҭелла Акаба
Ҳазлацәажәо аимак иалахәу ахадацәа ртәы ианалацәажәо, иеиҿагылоу аганқәа ҳәа ухаҿы иааиуа Қырҭтәылеи Аԥсынтәылеи роуп. Аха, Қарҭ ари азҵаараҿгьы ахатә гәаанагара амоуп: Қарҭтәи аофициалтә позициала, Аԥсны хазы иҟоу тәылаӡам, уи Урыстәыла аҭахрақәа ирзыӡырыҩны иназыгӡо мацара ауп, ахатәы политика амаӡам ҳәа иахәаԥшуеит. Жәашықәсала Қырҭтәылатәи ауаажәларраҿы абри аҩыза агәаанагара аладырҵәон, ари аимак иҵауланы ашьаҭақәа реилкаараҿы иаԥырхагоуп. 1993 ш. цәыббрамза анҵәамҭазы аԥсуаа рабџьар мчқәа Аҟәа ақалақь ахы ианақәиҭыртәуаз Е. Шеварнаӡе иҟаиҵеит аҳәамҭа: «Аимпериа мчқәа Аԥсны аимак ҟарҵеит. Аҟәа иацы дырҩагьых иеиқәурхар ҟалон. Уи зылшозгьы Урыстәыла мацара акәын, убри азы ауп ҳара Урыстәылахь убри аҩыза ааԥхьара зыҟаҳҵаз!» ҳәа.
Аконстатациа ҟауҵар ҟалоит, Қырҭтәыла аиҳабыреи ахадацәеи рыԥсахуеит, аха Аԥсны ашҟа Қарҭтәи аполитика ԥсахрада иаанхоит ҳәа. Иахьагьы аԥсуа ган аинтересқәа рхаҿы иааргаӡом, урҭ гәызианқәоуп, аурыс гьангьаш импыҵаихалеит ҳәа амифқәа аԥырҵоит. Убас Британиа иҟоу Қырҭтәыла ацҳаражәҳәаҩ Г. Бадриӡе агәра ганы дыҟоуп, «Урыстәыла аԥсуаа дыргаӡоит», иара хықәкы хадас иамоуп, ари атәыла аннексиа азура ҳәа. Ажьырныҳәамза 2010 ш. «Қырҭтәыла аиҳабыра раҳасабрбаҿы иаҳәоит, Урыстәылатәи Афедерациа Қырҭтәыла иаҿагылан агрессиа шазнауз», Москва аетностә еиҿагылара ҟанаҵеит «асоветтә аамҭазы иаԥҵаз ақырҭуатә автономиақәа рҿы» ҳәа. Арҭ автономиақәа рҿы заанаҵы иаԥҵан аҭагылазаашьақәа аҭыԥантәи асепаратистцәа ирыдгаланы ҳәа. Аԥсны аполитикатә елита убасҟак Урыстәыла иахьԥшуп, Қырҭтәыла аиҳабыра ирыднагалаз Иреиҳаӡоу Асовет аҿы ақырҭуа милаҭ рхыԥхьаӡара армаҷра иаанагоз рзеилымкааӡеит ҳәа агәаанагара рымоуп. Иеилкаауп, арҭ агәаанагарақәа аҵабырг ишацәыхароу.
Ҵаҟа иаагахоит аԥсуа-ақырҭуа еимакы иазкны иҟоу астеротипқәак, урҭ изныкымкәагьы инеиҵыхны даара ахархәара рымоуп ақырҭқәа рофициалтә политикеи аоппозициеи рҿы:
— аԥсуаа ақырҭуа идгьыл аҿы инхоит, избанзар, Аԥсны Имереҭ мамзаргьы Кахьеҭ реиԥш Қырҭтәыла иахәҭакуп ҳәа. Аԥсуаа ақырҭқәа рысасдкылареи рқьиареи рхы иадырхәеит, ақырҭқәа ҭабуп ҳәа рарҳәароуп, избанзар, урҭ роуп ари адгьыл иаԥшәымацәоу;
— ақырҭқәа—ижәытәӡатәиу акультура дуӡӡа змоу милаҭуп, аԥсуаа ракәзар, уажә ааигәоуп аҩыра анрауз. Убри азыҳәан, ақырҭқәа миссиа хадас ирымоуп аԥсуаа акультура рылааӡара, урҭ (аԥсуаа) рзы уажәы ашәара ыҟоуп, урҭ иоурысхар алшоит ҳәа;
— ақырҭуа-аԥсуа еимакы ыҟамкәа иҟазҵаз ахԥатәи амчқәа роуп, аҽакала иуҳәозар, Урыстәыла иара афеидазы Москва амаҵзура иалоу аԥсуа елита ахы иархәаны, иара ахатә интерес аӡбоит. Аԥсуаа рҿы ирацәаҩуп ақырҭқәа зҭаху, Урыстәылахь ацәымӷра змоу;
—аԥсуаа рхыԥхьаӡара зламаҷу ала азинтә шьаҭақәеи иҵабыргыҵәҟьаны алшареи рымам ихьыԥшым аҳәынҭқарра аргыларазы. Убри азы, Қырҭтәыла алазаара дара рзы иаҳа иеиӷьу мҩоуп.
Ари азҵаара иашала уахәаԥшуазар, ақырҭуа уаажәларраҿы иҟоуп еиҳа ирадикалтәу агәаанагарақәагьы, аха уажәтәи аҵакаҿы урҭ ҳраҩсит, избанзар, хыхь ҳазлацәажәаз апозициақәагьы аԥсуаа ацәымӷра рызцәырыргоит. Ақырҭуа уаажәларраҿы аԥсуаа рзыҳәан ишьақәгылаз агәаанагара иаартны иунарбоит, ақырҭуа-аԥсуа еимакы зхылҿиааз аганқәа ирымаз астатусқәа реиҟарамра шакәу. Убри азыҳәан, аԥсуаа рпозициа уалацәажәозар, аԥхьаӡа иргыланы ухаҿы иааугароуп, аԥсуаа рықәԥара зызкыз формалла иҟаз аиҟарамра аԥыхра шакәыз. Аԥсуаа ирыԥхьаӡоит рзинқәа ашьҭыхразы алшара ыҟан СССР аҿы Горбачиов ихаан ҳәа. Ииашаҵәҟьаны, усҟантәи аамҭазы автономиа астатус Аидгыла ареспублика астатус аҟынӡа ашьҭыхра ада уаҳа даҽа мҩак ыҟаӡамызт. Аԥсуаа Асоветтә Еидгылахь иҷыдоу азыҟазаашьа рымоуп ҳәа иҟоу ацәажәарақәа иашам. Урҭ уи аамҭазы рыстатус ашьҭыхра, хыхь ишаҳҳәаз еиԥш, акәын ирҭахыз. 1990 ш. мшаԥымзазы, СССР жәлар адепутатцәа Реизара ду, Вл. Арӡынба дызлахәыз автономиатә республикақәа рдепутатцәа рықәӷәӷәарала, иаднакылеит Азакәан «СССР алҵра зҭаху Аидгылатә Республикақәа рзы аԥҟара». Ари азакәан аус аура ианалагалак ашьҭахь, автономтә республикақәа азин рыман дара злахәыз Аидгылатә Республикақәа СССР алҵаразы ақәҵара рыдыркылозар, дара рхатә референдум амҩаԥгара, аха ари азакәан аус ауртә иҟамлаӡеит.
Формаллеи фактлеи иҟаз аиҟарамра аԥсуаа цәымӷрала иазнеиуан, избанзар ақырҭқәа (рхыԥхьаӡара ада), аԥсуаа раасҭа излеиӷьу ҳәа акгьы рбом. Убри азоуп 1992 ш. ааԥын–аԥхын азы изцәырҵыз апроект афедерациаҿы иеиҟароу асубиектқәа ҳәа, ари апроект аус адырулеит, иагьцәырыргеит аԥсуа зинҭҵааҩцәа, аха уи Қарҭаа ахәамԥшит. Қырҭтәыла ахала аус зуаз 1978 ш. Аконституциа аԥнахит, ишьақәнаргылеит 1921 ш. Аконституциа. Аԥсуаа уи аҭакс, 1992 ш. ԥхынгәы мзазы, апарламент «аԥсуа афракциа» 1925 ш. Аконституциа рыдыркылеит. Уи Аконституциаҿы аԥсуаа ақырҭқәа ираҟараны астатус рыман. Қырҭтәыла ари аҩыза аӡба иаҿагылеит. Иазгәаҭатәуп «Апарламент «аԥсуа фракциа» апроект «Ихадоу Аԥсни Қырҭтәылеи реизыҟазаашьақәа рзы» иалацәажәарц ргәы ианҭаз аҽны, нанҳәа 14, 1992 ш. ақырҭуа ар Аԥсны ишалалаз.
Апарадокс шаҵоугьы, иҳәатәуп, аимак аганқәа ҳәа астатус анроу ашьҭахь ауп аԥсуааи ақырҭқәеи рыбжьара иҟаз аиҟарамра апроблема аныӡбаха. А. Инал‑иԥа иазгәалҭеит: «Рыцҳарас иҟалаз, аиҿагылара, аимак, аибашьра ҟарҵеит аҭагылазаашьа, аиҟарамра узгәамҭартә… Абас ала, аимак аҵакаҿы акәхеит Аԥсни Қырҭтәылеи реиҟарара анубо» ҳәа.
Қарҭтәи аполитикатә напхгара, СССР ахырбгалара активла иаҿын, убри аамҭазы ирҭахын асоветтә иерархиатә система рхазы аиқәырхара, Аԥсны Қырҭтәыла иаланы иҟазарц. Хыхь ишаҳҳәахьоу еиԥш, Гамсахурдиа напхгара аниуаз аамҭаз аԥсуааи ақырҭқәеи акомпромисс ҟарҵеит Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет аҭыԥ аихшараҿы, уи инақәыршәаны, аԥсуаа 28 ҭыԥ рауит, ақырҭқәа—26, егьырҭ амилаҭ иреиуаз—11 ҭыԥ. Гәыԥҩык ақырҭуа политикцәа ари ашьаҿа акрызҵазкуа акәны иахәаԥшуан, аха азеиԥш ԥхьаӡарақәа ишаҳдырбо ала, ас еиԥш иҟоу акомпромисс злалыршахаз ақырҭуа депутатцәа рыла акәӡам, ажәлар иалырхыз егьырҭ амилаҭ иреиуаз – аурысқәа, аерманқәа, абырзенқәа уҳәа рыла ауп.
Гамсахурдиа данахырҳәа, Шеварнаӡе Қырҭтәыла данахагыла ашьҭахь, амилаҭтә национализм еиҳагьы иӷәӷәахеит, Қарҭ аҳәара иалагеит «аԥсуаа ирымоу аԥыжәара аԥыхтәуп» ҳәа. Иара убри аамҭазы иҳәатәуп, апарламент аҿы иеиҳаны абыжьқәа умазаргьы, Қарҭ ақәшаҳаҭымкәа азакәанқәа рыдкылара шамуаз. Аԥсуаа раԥхьагылаҩцәа ракәзар егьырҭ асоветтә автономиақәа ирҿырԥшны, Қарҭ аиурисдикциа азхарҵомызт, Аԥсны аполитикатә статус ашьҭыхразы иқәԥон. Усҟан ари аҩыза аҭагылазаашьа шьақәгылеит. Иаҳгәалаҳаршәап зегьы иеицырдыруа, Б. Ельцин Урыстәылатәи автономиақәа рзы ииҳәаз: «Ижәга заҟа шәылшо асуверенитет!» Убри азоуп, аԥсуаа изырзеилымкаауа, Қарҭаа аҳәаҭыхла рыдҵа иахьаҿагылаз, избанзар, аԥсуаа уи аамҭазы иқәдыргылоз адҵақәа иара аамҭа иақәшәон.
Аԥсуаа агәра ганы иҟан, даргьы ақырҭқәа реиԥш азин рымоуп ахақәиҭреи ахьыԥшымреи рзы ҳәа. Убри азоуп ииашам ҳәа изырыԥхьаӡо, ақырҭқәа дара рхатә зинқәа алдыршозар, избан, дара изинӡам ҳәа изырыԥхьаӡо аԥсуаа ахьыԥшымрахь ирымоу агәаҳәара.
Аибашьра уааԥсыралеи, доуҳалеи, материаллеи ацәыӡ ду ҟанаҵеит, уи иаԥсахит аԥсуааи ақырҭқәеи реизыҟазаашьа.
Иу. Анчабаӡе иазгәеиҭоит «аибашьраҿы иҟалаз аԥсҭбареи агәаҟреи ицәырыргаз аетностә цәымӷра, еиҳагьы идырҵаулеит анегативтә емоциақәа» ҳәа.
Иара аибашьра ашьҭахьгьы, аибашьра иннажьыз агәаҟра иамыхәаԥшыкәа, Москва иҟанаҵаз ақәыӷәӷәара азгәаҭаны, иара убас 1997 ш. Чечентәыла иҟаз ахҭысқәа агәҭынчымра ицәырыргаз иахәаԥшны, аԥсуаа раԥхьагылаҩцәа ақәшаҳаҭхар акәхеит иԥсыҽу афедерациа аизыҟазаашьатә модель («Иаку аҳәынҭқарра», «Аидгыла аҳәынҭқарра»). Аха ари аҩыза акомпромисс аԥсуажәлар ирыдрымкылеит, акритика ӷәӷәа азыруит.
Аха, дара Қарҭаагьы ари авариант мап ацәыркит, избанзар урҭ агәра ганы иҟан, Москва ацхыраарала, Аԥсны иеиҳау анажьрақәа алдыршоит ҳәа. Ииашаҵәҟьаны, Қарҭаа уи иахьа ишырхашҭхьоугьы, 1993 ш. аибашьра анеилга ашьҭахь, Кремль апрецедент змам ақәыӷәӷәара ҟанаҵеит Аҟәа ашҟа. С. Маркедонов ишазгәеиҭо ала, 2008 шықәсаанӡа Москва иазханаҵоз Қырҭтәыла атерриториа акзаара ауп.
«1994–1999 ш. рзы Москва иҟанҵеит Аԥснахь аблокада ӷәӷәа. Анаҩсангьы, 1996 ш. Урыстәылеи Қырҭтәылеи еидгыланы СНГ аҳәынҭқаррақәа реиҳабацәа Аԥсны асанкциа азура рылдыршеит. Ажәакала, 1998 ш. Урыстәыла хықәкыс иаман Аԥсны Қырҭтәылахь архынҳәра». Москва агәра анага, Қырҭтәыла уаҳа Урыстәылахь ахы шхам, арахь аԥсуаа рполитикатә елита Урыстәылахь асимпатиа шрымоу, ашьҭахь ауп Кремль аполитика Аԥсны ашҟа хәыҷы-хәыҷла ианыԥсыҽха. Иара убри аамҭазы, 1999 ш. Аԥсны Жәлар Реизара иаднакылаз «Аԥсны Аҳәынҭқарра аҳәынҭқарратә хьыԥшымразы Ақт» Қарҭ алшарақәа армаҷит.
Аԥсны аибашьра ҟалаанӡатәи аамҭахь аиҭахынҳәра, уи ауп Мраҭашәаратәи абжьацәажәаҩцәа («Боден иплан» уҳәа уб. иҵ.) ирыдыргало, иақәшаҳаҭым. Уи амзыз еилкаауп, аԥсауаа ирхыргахьоу аҭоурых аамҭа агәра днаргоит Қырҭтәыла аҳәынҭқарра иалалар, урҭ ркультуреи рхаҿреи шырцәыӡуа.
Аԥсуаа агәра ганы иҟоуп, машәыршақә ишыҟамлаз Қырҭтәыла аҳәынҭқарра ахьыԥшымреи ахақәиҭреи шаиузҵәҟьа аԥсуааи ауаԥсааи рахь агрессиа, мамзаргьы адемографиатә еқспансиеи зҵаз аполтика ралагара ҳәа. Убас акәын ишыҟаз 1919–1921 ш. рзы, 30‑тәи ашықәсқәа рзы, иара убасгьы, XX ашәышықәса 90‑тәи ашықәсқәа ралагамҭазы. Ажәлар ргәалашәараҿы иаанхеит Аԥсны аҳәынҭқарра-азинтә статус аларҟәра (Асоветтә Социалисттә Республика 1921 ш., Автономиатә Республикеи 1931 ш.).
Абри аҩыза арепрессиатә политика анаҩсан иҟалеит аԥсуа территориа ақырҭуа хҵәацәа рықәнырхара, аԥсуа школқәа раркра, аԥсуа интеллигенциа рырӡра. Ақырҭқәа ирҳәоит, уи ақырҭуа политика акәӡам изыхҟьаз, уи зегьы иеицырзеиԥшу абольшевиктә политика ауп изхароу ҳәа. Аха убри аамҭазы иазгәаҭатәуп, аԥсуаа ирзыҟаҵаз арепрессиа мҩаԥызгоз ачекистцәеи акоммунисттә фунқционерцәеи шқырҭқәаз. Уиқәшаҳаҭымхар залшом ақырҭуа етнолог Г. Нижьараӡе, уи иҳәоит Сталин дахьақырҭуаз ароль ду ҟанаҵеит, «ақырҭуа иҷыдаҟазшьаз, иара зегьы дреиӷьушәа ихы абара, амилаҭ зегьы иахьырҟазшьахаз» ҳәа.
Хыхь иеиқәаҳаԥхьаӡ иааидукылар абри аҩыза алкаахьы укылыргоит, ақырҭуа-аԥсуа еимакы зхылҿиааз амзызқәа рацәоуп, урҭ иреиуоуп: аҭоурыхтә залымдырреи аиҟарамреи, акультуратәи адемографиатәи шәарҭара, ақырҭуа политикцәа иҟарҵаз агха дуқәа СССР хыбгалаанӡеи ианхыбгала ашьҭахьи. Иҳәатәуп Қырҭтәыла ауаажәларраҿы аԥыжәара шрымоу имцу астереотипқәа ақырҭуа-аԥсуа еимакы амзызқәа ирызкны.
Аибашьра иннажьыз агәырҩеи аԥсҭбареи, наҟ-ааҟ иҟоу агәаӷи, иеиҿагыло ахәшьарақәеи, аԥхьаҟатәи аԥеиԥш азы иҟоу агәаанагарақәа реиԥшымзаареи идыруадаҩуеит иҭынчу аизыҟазаашьа амодель, аҩганкгьы зықәшаҳаҭхаша, аԥшаара.
3. Аиҿцәажәаратә процесс аетап хадақәа (1993–2008 ш.): азнеишьақәа рыҿиареи алҵшәақәа ранализи—Иракли Хынҭәба
Ирацәаҩуп аибашьра ашьҭахь имҩаԥысуа аиҿцәажәаратә процесс ҭызҵаауа. Аха иагьа ус акәзаргьы, ҳара агәаанагара ҳамоуп ари азҵаара иҵагьы иазыхынҳәтәуп ҳәа. Избанзар, «нанҳәамза ашьҭахьтәи» аамҭеи «ишьақәгылаз аҭагылазаашьа ҿыцқәеи» азгәаҭаны, Аҟәеи Москвеи ирыхьчо аполитикатә зинқәа абри апроцесс иаҿырԥшны иахәаԥштәуп. Ишԥарыхәаԥшуеи иахьа аиҿцәажәарақәа ирылахәыз ргәаанагарақәа рыԥсахра, амш азҵаара аиҭакра, иара убасгьы, ари апроцесс адәныҟатәи алахәцәа? Ҳара ҳгәаанагарала, иазгәаҭатәуп аиҿцәажәаратә процесс аетапқәа быжьба, урҭ инарықәыршәаны иалукаар алшоит имҩаԥысуаз аԥсахрақәа рҟазшьақәа.
4.1. Актәи аетап (1992–1993 ш.): аибашьреи ақырҭуа-аԥсуа еиҿцәажәара апроцесси рҷыдарақәа рцәырҵреи
Иахьа иҟоу апериодизациаҟны игәыгәҭажьуп аибашьра аамҭазтәи аиҿцәажәаратә процесс. Ҳара ҳгәаанагарала, иҟоуп ари аамҭа аетапқәа ақырҭуа-аԥсуа еиҿцәажәара апроцесс ахронологиа ралаҵара зырҵабыргуа амзызқәа ҩба.
Акы, ақырҭуа-аԥсуа еимакы 1992–1993 шықәсазтәи аибашьра акәӡам изхылҽиаауа, уи ари аимак аибарххара аҟынӡа инеиз акакәны иахәаԥштәуп.
Аҩбатәи, аимак иацыз апроблемақәа руадаҩрақәа қәҿиара змамыз аполитикатә зыӡбақәа рыла ишьақәгылеит аганқәа рпозициа хадақәа, иара убас игәылыршәахон Мраҭашәареи Урыстәылеи рхырхарҭа ԥхьаҟатәи реиҿцәажәаратә процесс аан.
Ахҭыс хадақәа:
—1992 ш. цәыббрамза 3 азы, Москва имҩаԥысит аурыс-қырҭуатә еиҿцәажәара аԥсуаа алархәны, уи хықәкыс иаман Аԥсны аибашьра аанкылара. Ари аиҿцәажәара иалҵшәахеит «Москватәи аиԥылара адокумент», ари адокумент аԥсуаа ринтересқәа ирықәшәомызт, В. Арӡынба иреилдиркааит ари ақьаад инапы заҵаиҩыз ашьаарҵәыреи, аԥсуааи егьырҭ ажәларқәеи рахь имҩаԥысуа агеноциди раанкыларазы шакәу. Уи, иара убасгьы иаахтны иҳәеит ари адокумент аҿы ишыҟоу «ашьацҳәақәа», иара убас, цәыббрамза 4 рзы иҟаиҵаз аофициалтә арзаҳал аҿы иазгәеиҭеит «ақырҭуа ар шакәу ихадароу аҭышәнмыртәалара ҟазҵо».
—1993 ш., ԥхынгәы мза 27 рзы, Москваа алархәны аԥсуааи ақырҭқәеи рнапы аҵарҩит аибашьра аанкыларазы Аиқәышаҳаҭра (Шәачатәи Аиқәышаҳаҭра, 1993 ш.). Шәачатәи аиԥылараҿы аиҿцәажәара иалахәыз аганқәа ираҟараны астатус аман Аԥсны. Араҟа знапы зҵаҩыз Аиқәышаҳаҭра Москватәи адокумент аасҭа, аԥсуаа ринтересқәа иаҳа ирықәшәон, избанзар, ара иҳәан ақырҭуа ар Аԥсны иалгатәуп, «Аԥсны изакәантәу амчрақәа русура шьақәыргылатәуп» ҳәа (ап. 8). Иагьа ус акәзаргьы, ари аиқәшаҳаҭра аҩ‑ганк иргәаԥхомызт. Қырҭтәылахь адемилитаризациазы адҵа ахьыҟаҵаз, аԥсуаа иргәаԥхомызт Аԥсны аԥхьаҟатәи аполитикатә шьақәгылашьа атәы ахьамҳәоз.
1992 ш. Москватәи аиҿцәажәарақәа рнаҩс, аԥсуаа аиҿцәажәара алахәылацәа рыгәра рымго иалагеит, избанзар, урҭ аԥсуаа ринтересқәа ирҿагылон. Уи аиҿцәажәараан аԥсуаа рстатус лаҟәын, аиҿцәажәара аофициалтә лахәык иаҳасабала ирыхәаԥшуамызт. Абарҭқәа зегьы, анаҩсан аибашьратәи аполитикатәи аобиеқтивтә ҭагылазаашьақәеи, аԥсуаа еиҳа-еиҳа агәра ддыргоит аиҿцәажәаратә процесс иалахәу апартнерцәа рыгәрамгара.
4.2. Аҩбатәи аетап (1993–1994 ш.): Москватәи аиқәшаҳаҭра иеиуеиԥшым аҵакы
Ари аетап аҿы аԥсуаа хықәкыс ирыман аибашьраҿы иргаз аиааиреи, Аԥсны ахьыԥшымреи, ақырҭуа хҵәаҩцәа рыргьажьра азы ашәарҭадаразы аҭагылазаашьақәа раԥҵареи, ашьақәырӷәӷәара. Убри аамҭазы, ақырҭқәа аибашьраҿы раҵахара алахырҩарц азы гәҭакыс ирыман ахҵәацәа рырхынҳәра, аполитика-зинтәи адипломатиеи рхы иархәаны Аԥсны ахьыԥшымра аԥырхагахара. Урыстәыла хықәкыс иаман аинраалара апроцесс аҿы ахатә афунқциақәа арӷәӷәара, убри алагьы арегион аҿы анырра алыршара. Иеидгылоу Амилаҭқәа Реиҿкаара хықәкыс иаман аиҿцәажәаратә процесс активла аҽалархәра, уи ала Мраҭашәаратәи аполитикцәа ирҭахын Урыстәыла ароль арԥсыҽра.
Ахҭыс хадақәа:
—1993 ш. анҵәамҭазы ООН анапхгарала иалагеит Женеватәи аиҿцәажәаратә процесс. Ԥхынҷкәын мза 1, 1993 ш. ирыдыркылеит амеморандум, уаҟа иҳәан, аганқәа рхы иадырҵоит «Аԥснытәи аимак аҭышәныртәаларазы аиҿцәажәарақәа мҩаԥысуанаҵы абџьар мчы рхы ишадмырхәо» ҳәа.
—мшаԥымза 4, 1994 ш. ирыдыркылеит «Ақырҭуа-аԥсуа еимакы политикала аҭышәныртәаларазы аҳәаақәҵагатә Арзаҳал», аԥсуаа ргәаанагарала ара иазгәаҭоуп Аԥсни Қырҭтәылеи рыбжьара аҳәынҭқарра-зинтә еизыҟазаашьақәа шыҟам афакт. Ари адокумент ицәырнагоит Қырҭтәылеи Аԥсни рыбжьара аконфедеративтә еизыҟазаашьақәа.
Аха, ООН‑и Қырҭтәылеи аԥсуаа ргәаанагара рыдрымкылеит. «Мшаԥымзатәи арзаҳал» иацны ирыдыркылеит «ахҵәацәа хатәгәаԥхарала рыхынҳәразы ԥшьганкгьы Реиқәышаҳаҭра».
—лаҵарамза 14, 1994 ш. имҩаԥысит Москватәи аиқәышаҳаҭра анапаҵаҩра. Ахысра аанкылареи амчқәа реидыгареи рзы иалагалан аҭынчра аиқәырхара иазкыз Урыстәылатәи арратә маҵзуҩцәа рыла ишьақәыргылаз Иеилахәу амчқәа.
4.3. Ахԥатәи аетап (1995–1997 ш.): афедерализациазы апроектқәа рхыбгалара
Ахԥатәи аетап аҿы амш азҵаара ԥсахын: Аԥсни Қырҭтәылеи рыбжьара аҳәынҭқарра-зинтә еизыҟазаашьа амодель аԥшаара иазкын. Женеватәи апроцесс анԥсыҽха, Урыстәыла ароль аиҿцәажәаратә процесс аҟны иҳаракхеит. Иуадаҩыз асоциал-економикатә ҭагылазаашьеи (аблокада иахҟьаны), аиҿцәажәара апроцесс алахәылацәа зегьы рықәыӷәӷәареи ирыхҟьаны аԥсуа ган ақәшаҳаҭхар акәхеит Қырҭтәылеи дареи иеицырзеиԥшу аҳәынҭқарра апроект алацәажәара.
Ахҭыс хадақәа:
—1995 ш, ООН Амаӡаныҟәгаҩ Хада ихаҭарнак ҷыда Е. Бруннер дызлахәыз, ақырҭуа-аурыс-аԥсуа консультациақәа ирылҵшәахеит ақырҭуа-аԥсуа еизыҟазаашьа аҳәаақәҵаразы Аԥкаанҵа. Аԥкаанҵаҿы, Аԥсны Қырҭтәыла Афедерациа иасубиектуп ҳәа шанызгьы, аԥсуа ган иаднакылеит. Ари Аԥсны Аҳәынҭқарра Апарламент аҿагылеит. Апарламент идҵаны иқәнаргылеит аԥсуа делегациа 1994 ш., абҵарамза 26 азы ирыдыркылаз Аконституциа аҽақәыршәаны иныҟәаларц, анаҩсангьы, Аԥкаанҵаҿы иқәдыргылаз авиза анырхырц.
—1997 ш. иеиқәыршәан аҽа аԥкаанҵак (Москватәи аԥкаанҵа), уаҟа иазгәаҭан Афедеративтә Еидгыла аиҿкаара. Ари Аԥкаанҵа анапаҵаҩра ҟамлаӡеит, уи знапы аҵазымҩыз ақырҭқәа роуп, избанзар ара иҳәамызт атерриториа акзаара, анаҩсгьы, Афедерациа алҵра азин ыҟан».
4.4. Аԥшьбатәи аетап (1997–1999 ш.): аиҿцәажәаратә процесс аицәахараан агәреибагара арӷәӷәаразы аиԥыларақәа
Ари апериод аан ООН ароль шьҭыҵит, насгьы ихацыркын аимак аҟазшьа аиҭакразы амҩақәа рыԥшаара. 1998 ш. «лаҵарамзатәи ахҭысқәа» рнаҩс, аимак аконтекст цәгьахеит. Убри аамҭазы, аԥхьаӡа акәны амш азҵаара аимак аԥсахразы ихадоуп ҳәа иалагалан «агәреибагара арӷәӷәара».
ООН активра аҳаракра иабзоурахеит ақырҭқәеи аԥсуааи рыбжьара иформалтәым адиалогқәа рымҩаԥгара, 1997 ш., абҵарамзазы Женеватәи аиԥылараан иҳәаз агәреибагара алыршаразы амҩақәа рыԥшаара азҵаара ауп. 1998 ш. жьҭаарамза 16–19 рзы Афина имҩаԥысит ақырҭуеи аԥсуеи ганқәа реиԥылара. Ари аиԥылара алыршахеит еиҳараӡак ООН Амаӡанаҟәгаҩ Хада ихаҭарнак ҷыда Ливиу Бота ибзоурала. Аганқәа реиԥылара ацхырааҩцәаны иҟан Урыстәылеи ОБСЕ‑и, иара убасгьы аиԥылара иалахәын «Аиҩызцәа ргәыԥ». Рашәарамза, 1999 ш., Сҭампылтәи аиԥылараан агәреибагаразы иҟаҵатәу конкретла ирылацәажәан. Иаҳҳәап, аекономика ацхраара, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩцәа реиԥылара аиҿкаара, аинформациа аимадаразы амеханизмқәа раԥҵара. Ирылацәажәан азинхьчаратә мычрақәа русеицура.
4.5. Ахәбатәи аетап (1999–2002): аиҿцәажәара амҽхак арҭшәареи зҽызыԥсахыз Урыстәыла ароли.
Ари аетап аҿы аиҿцәажәаратә контекст аԥсахра аиуит, уи 1999 ш., жьҭаарамзазы Аԥсны Жәлар Аԥсны Аконституциа референдумла рақәшаҳаҭхареи Жәлар Реизара—Апарламент аҿы Аԥсны аҳәынҭқарра ахьыԥшымразы Акт адкылареи роуп иҟазҵаз. Ари инаркны аиҿцәажәаратә процесс аҟны аԥсуа ган Аԥсны аполитикатә статус азҵаара алацәажәара мап ацәнакит, убри алагьы аиҿцәажәара амҽхак ҭшәахеит.
Арҭ ахҭысқәа мҩаԥысуан Урыстәылатәи аполитикатә елита аиҭакра анымҩаԥысуаз аамҭа инақәыршәаны. Владимир Путин Урыстәылатәи ФСБ аиҳабыра аҟынтәи аԥыза-министррахь даниас (нанҳәамза 1999 ш.) иалагеит инарҭбааны урыстәылатәи ар роперациа амҩаԥгара Даӷьсҭан, убри алагьы—чечентәылатәи аибашьра аҩбатәи аетап хацыркхеит. Иаразнакала Москвеи Қарҭи реизыҟазаашьа цәгьахеит, уи зыхҟьазгьы Қырҭтәыла, Панкистәи аҩхааҿы ишьақәгылаз аҭагылазаашьа ауп. Москвеи Қарҭи реизыҟазаашьа ацәгьахара анаҩстәи мзызс иҟалеит Қарҭ Мраҭашәарахь еиҳа ахы ахьархаз. 1999 ш. имҩаԥысуан Бақәа—Қарҭ—Џьеиҳан агаз мҩангаразы аиҿцәажәарақәа, иара убасгьы, егьырҭ аекономиатә зҵаарақәагьы ирыхәаԥшуан. 1999 ш. жәабран мзазы, Қырҭтәыла апарламент ахыхьчареи ашәарҭадареи акомитет официалла НАТО ахь аҳәара ҟанаҵеит «Қырҭтәыла асуверенитети ахьыԥшымреи» ахьчаразы, убри ашықәсан мшаԥымзазы ари аҩыза аҳәамҭа ҟаиҵеит Е. Шеварнаӡе. Аҽарӷәӷәон Қырҭтәыла Мраҭашәарахьҟа ашьаҿақәа.
Урыстәыла Аԥсныҟа ишхьаҳәыз аофициалтә цәажәараҿы ишанымыԥшызгьы, апрактикаҿы уи алыршахеит: аԥсуа-аурыс ҳәааҿы агәаҭаратәи аҳазалхратәи режимқәа ԥсыҽхеит, урыстәылатәи тәылауаҩра аиуразы арзаҳалқәа рыдкылара иалагеит, аихамҩатә еимадара аҽазыҟаҵара напы аркхеит, Аԥсны Қырҭтәыла аганахьала иалагалаз авизатә режим иалган. 1999 ш. Урыстәылатәи аполитикаҿы иҟалеит иааунырыртә аиҭакрақәа.
Ахҭыс хадақәа:
—хәажәкыра 15–16, 2001 ш. Иалта имҩаԥысит агәреибагара арӷәӷәаразы ахԥатәи аиԥылара. Араҟа аҩганкгьы аусеицуразы ирыдыркылеит иконкретыз амбициатә программа. Аха ақырҭуа еиҳабыра даҽазныкгьы аибашьра-политикатә кризис алырхит, жьҭаарамза 2001 ш. ачечен еибашьцәа ргәыԥ Руслан Гелаев хадара ззиуаз Кәыдры аҩхааҿы алалара иадгылеит.
—Абри аан ООН Амаӡаныҟәгаҩ Хада ихаҭарнак ҷыда Дитер Боден идокумент «Қарҭи Аҟәеи рыбжьара амчра реихшара апринцип хадақәа» (ақырҭуа-аԥсуа еимакы аҭышәныртәалара – «Боден иплан») ақәҿиара амоуит. Ари адокумент аҿы иазгәаҭан Қырҭтәыла аҳәынҭқарраҿы Аԥсны «иҷыдоу» исуверентәу астатус. «Боден иплан» 1999 ш. ишьақәгылаз аҭагылазаашьақәа ирықәшәомызт.
4.6. Афбатәи аетап (2003–2006): апрогресс ахаҭыԥан арегресс.
2003 ш. аиҿцәажәаратәи аҭышәныртәаларатәи апроцессқәа шкризисхаз убарҭан. Ари аҩыза аҭагылазаашьаҿы Урыстәыла ООН ахаԥшьгара амнадаразы аҽазышәара ҟанаҵеит, иҟалап, иара убас Қырҭтәыла иара анапаҵаҟа ааныжьразы ари аҵыхәтәантәи лшараны иамазҭгьы. Урыстәыла аҽазышәарақәа инаҿырԥшны ари арегион аҿы «ихадоу аҭышәныртәалаҩ» аҳасабала аладакавказтәи асценаҿ ицәырҵуеит — Европатәи Аидгыла. Ақырҭуа-аԥсуа еимакаҿы уаанӡа Европа ахы аланагаломызт, избанзар ара еснагь иҟан Урыстәыла, Иеиду Америкатәи Амилаҭқәа, ООН. Аха, аполитикала Европатәи Аидгыла амч аныӷәӷәаха, ари апроцесс аҽалархәразы еиҳа-еиҳа аҳәамҭақәа ҟанаҵо иалагеит. Иеиду Америкатәи Аштатқәеи иара аконтроль ззыҟанаҵо ООН амаӡаныҟәгаҩ хада иҩызцәа Ргәыԥ Қырҭтәыла иадгылози аԥсуаа рҿы агәрагара рцәыӡхьан, убри азоуп, Европа аԥхьа ианцәырҵ, насгьы иара апозициа агрессиатә ҟазшьа ахьанымԥшуаз азы, аԥсуа ган ибзианы изрыдыркылоз.
Ахҭыс хадақәа:
—хәажәкыра 6–7, 2003 ш. Шәача имҩаԥысит Урыстәылеи Қырҭтәылеи рхадацәа реиԥылара. Аԥснытәи аҳәынҭқарра аԥыза-министр Г. Гагәулиа днаԥхьан аиԥылара алҵшәа ирдырразы. Аганқәа еицәажәеит инарҭбааны аекономикатә проектқәа алыршаразы, аихамҩатә еимадара азҵаарақәа рзы, ахҵәацәа рыргьажьразы. Иазгәаҭатәуп, Шәачатәи адокумент аҿы Аԥсны аполитикатә статус шарбам. Аха Шәачатәи аиқәышаҳаҭра анагӡара залыршамхеит. Избанзар, актәи, аурыс-ақырҭуатә ҩганктәи аиқәшаҳаҭра, Аԥсны апроблема иазкны аилыргара хықәкыс измаз аԥсуа ган алахәӡамызт; аҩбатәи, анаҩсан аамҭа ишаҳнарбаз ала, ари аплан анагӡаразы Урыстәылагьы Қырҭтәылагьы уи интересс ирымамызт. Ахԥатәи, абҵарамза 2003 ш. Қырҭтәыла иҟалаз «агәилқәа рреволиуциеи» 2004 ш. Аԥсны апрезидент иалхраан ишьақәгылаз аҩныҵҟатәи аполитикатә кризиси, ари азҵаара аӡбара наскьаргеит.
—Аимак аҳәаақәҵаразы иҟаҵан ҩ‑планк: аԥсуаа ртәы «Аԥхьаҟатәи аԥеиԥш ацаԥхеи» ақырҭқәа ртәы «Амҩатә хсаалеи». «Аԥхьаҟатәи аԥеиԥш ацаԥха» адокумент аҿы Урыстәыла аӡбахә ҳәаӡамызт, убри аамҭазы игәоуҭартә иҟан Аԥсны «Европатәи аигәылара аполитикахь» аинтерес шаанарԥшуа. Ари иаанагоз Мраҭашәарахь ахьаԥшра акәын, аха аимак аҭышәныртәаларазы иманшәалан иацхраауа ауп ҳәа узазҳәом. Ари аплан ала Қырҭтәыла Аԥсны ахьыԥшымра азханаҵар акәын, ацынхәра акагьы рыдымгалакәа. Убри аамҭазы, И. Аласаниа дызлацәажәаз «Амҩатә хсаала» ақарҭуа ԥҟара хадақәа ҭынчрала аҭышәныртәалара аԥсуа ган иаднамкылеит. Избанзар, уа зыӡбахә ҳәаз Аԥсны аполитикатә статус Аԥсны Аконституциа иаҿагылон.
Аганқәа рпозициақәа реиҿагылара, аимабзиара алыршараҿы апрогресс аҟамзаара, аҭынчратә процесс адинамика алаҟәра, ООН активра амаҷхара, абарҭ зегьы рҭагылазаашьаҿ иҟалеит 2006 ш. «Кәыдрытәи ахҭысқәа». Арҭ ахҭысқәа рышьҭахь аиҿцәажәаратә процесс аанкылахеит.
4.7. Абыжьбатәи аетап (2006–2008): «анаур-еиҿцәажәарақәеи» Аԥсны азхаҵареи
Ԥхынгәы 25, 2006 ш. ақырҭуа ар Кәыдрытәи аҩхаа алагара Аԥсны иазгәанаҭеит изықәныҟәоз аиқәышаҳаҭра хадақәа зегьы реилагареи ашәарҭара аазырԥшуеи акәны. Қырҭтәыла аиҳабыра официалла аҳәамҭа шыҟарҵазгьы ари аоперациа аполициатә ҟазшьоуп иаман, иара хықәкгьы —Кәыдрытәи аҩхааҿы «аконституциа ашьақәыргылара» акәын. Аԥсуа ган агәра ганы иҟан, Қарҭ Аԥсны ақәыларазы аплацдарм азнархиеит ҳәа. Уи анаҩсангьы, Қарҭ аимак амҽхак аԥсахра аҭахын, даҽакала иаҳҳәозар, Аԥсны атерриториаҿы «алегитимтә» мычра ацентр аҟаҵарала ауаа иднарбон аимак Аԥсны аҩныҵҟа ауп иахьыҟоу ҳәа. «Кәыдрытәи ахҭысқәа» аԥсуаа даҽазныкгьы иднарбеит, Қарҭ Аԥсны аргьажьразы абџьар мчы ахархәара шазнауа.
Аиҿцәажәара апроцесс официалла иаанызкылаз аԥсуа ган ауп, Қырҭтәылеи Урыстәылеи реизыҟазаашьа акыр ибжьысит. Арҭ ахҭысқәа мҩаԥысуан Косова иадҳәалаз азыӡбақәа анцәырҵуаз аамҭазы, убри аҟнытә аӡәырҩы «Кәыдрытәи аоперациа» Косоватәи асценариа Аԥсны алмыршаразы Қырҭтәыла имҩаԥнагоз апревентивтә уснагӡатәык аҳасабала иахәаԥшуан. Усҟантәи аамҭазы Урыстәыла иҟан ари азҵаара алацәажәара. Рашәарамза 2007 ш. Урыстәыла ахада В. Путин иҟаиҵеит асенсациатә ҳәамҭа, уи иазгәеиҭеит Косова апроблема Аԥсны, Аахыҵ-Уаԥстәыла, Приднестровие иреиԥшуп ҳәа. Жәабран мза 17, 2008 ш. Косова азхаҵара иҟалаз Аԥсны ирыдыркылеит «ҿырԥштәык» аҳасабала, убри аамҭазы Қырҭтәыла, Иеиду Америкатәи Аштатқәа, Европатәи Аидгыла иааҟәымҵӡакәа аҳәара иаҿын «Косоватәи ахҭыс» атәы.
Хәажәкыра мза 2008 ш. Урыстәыла Аԥсны аҿагыларазы иҟаз асанкциа иалҵит, СНГ аҳәынҭқаррақәа рхеилак ала 1996 ш. аркны ирыдыркылахьаз, рашәарамзазы—аихамҩа ашьақәыргылареи ахьчареи рзы Аԥсны иаланагалеит аихамҩатә ар. Арҭ зегьы мҩаԥысуан аимак ахьыҟаз аҭыԥаҿы ашәарҭадара арежим анеицәаха аамҭазы. Иҿыцу аҭагылазаашьаҿы Аԥсны ганкахьала иаҭахын ҿыц ақырҭуа агрессиа иаламгарц, аҽа ганкахьала, еиҳа-еиҳа ишьҭыҵуаз Урыстәыла анырра ацәцара, ихьыԥшым аполитика амҩаԥгара. Нанҳәамза 2008 ш. даара имаҷын агәра згоз Урыстәыла Аԥсны ахьыԥшымра азханаҵоит ҳәа. Усҟан Аԥсназы ихҭакны ирыман «таивантәи авариант», ари авариант иазхаҵоу аҳәынҭқарра аргылара акурс иақәшәомызт.
Аԥсуа политикатә лексикаҿы уи аамҭазы иҿыцны иаланагалеит ажәа «хырхарҭарацәала». Урыстәылатәи ахырхарҭа иаҳа аԥыжәара атәы шырҳәозгьы, Урыстәыла амонополиа арԥсыҽразы, адәныҟатәи аполитика адиверсификациа хықәкыс иҟан. 2008 ш. алагамҭа инаркны нанҳәа 8‑нӡа иуҳәар ауеит Мраҭашәаратәи атәылақәа рылшарақәа анырцәыӡыз аамҭа ауп ҳәа. Арахь ақырҭуа-аԥсуа еимакы аконтеқст аҿы дара ирылшон иаҳа иӷәӷәаз аҭыԥ аанкылара. Нанҳәа 2008 ш. «хымштәи аибашьреи», уи иашьҭанеиз Аԥсни Аахыҵ-Уаԥстәылеи рхьыԥшымра азхаҵареи ақырҭуа-аԥсуа еимакы аконтекст шьаҭанкыла иаԥсахит. Аԥсны аиҳабыра аиҿцәажәара апроцесс ишалҵыз ала аҳәамҭа аныҟарҵа ашьҭахь, Аԥсни Қырҭтәылеи рхаҭарнакцәа еиԥылоит Женеватәи адискуссиақәа рҿы, урҭ аԥҵан Медведеви–Саркозии рыплан инақәыршәаны. Аха Қырҭтәыла аԥсуааи ауаԥсааи рыстатус иахьақәшаҳаҭым азы, арҭ аиԥыларақәа рҿы иаԥҵам азинтә ҟазшьа змоу документк. Аганқәа рпозициақәа еиԥшым, уи адагьы урҭ еиҳа-еиҳа, Аԥсни Қырҭтәылеи рхырхарҭақәа реиԥш, иеиҟәыҭхахоит.
4.8. Ақырҭуа-аԥсуа еиҿцәажәара апроцесс: алҵшәақәа ахәшьара рыҭара
Ақырҭқәеи аԥсуааи аиҿцәажәара ианалага инаркны иеилкаан уи шылҵшәадахоз, избанзар, аганқәа рпозициақәа еицәыхаран, ганкы апозициа аиааира агара иаанагоз, егьи аган аҵахара акәын. Ганкахьала, уи зыхҟьоз иара официалла имҩаԥысуаз аиҿцәжәарақәа рлогика ауп, еиҳараӡак аимак аҿы ихьаау азҵаарақәа рҭышәныртәалара иадҳәалаз. Аҽаганкахьы, аиҿцәажәара аханатә инаркны урыстәылатәи анаҩс Мраҭашәаратәи абжьаҟазацәеи иаԥырҵаз анормативтә рамкақәа (Қырҭтәыла атерриториа акзаара аиҭашьақәыргылара) заанаҵы алҵшәа ҳәаақәырҵеит. Иарбан зҵааразаалакгьы, иаҳҳәап, агуманитартә зҵаарагьы, аполитикахь икылсуан.
Ииашаны иҟоуп агәаанагара ақырҭуа-аԥсуа еиҿцәажәара апроцесс азы илыҵшәадоуп ҳәа, аха алҵшәа ахәшьара аҭо иҳәатәуп аиҿцәажәараҿы лҵшәас иарбан иԥхьаӡоу. Ганкахьала иҟоуп, аганқәа зықәныҟәо анормативтә хықәкқәа, урҭ аетнополитикатә еиҿагылараҟны еиқәшәашьа рымаӡам—атәыла акзаара иаҿагылоит сецессиала ахьыԥшымразы азин. Абарҭ амзызқәа ирыхҟьаны аиҿцәажәараан аимак ганрацәала аӡбара азнеира аконцепциа аеффект амамызт. Аха, даҽаганкахьала, аиҿцәажәара хықәкыс иамаӡам аимак змоу аганқәа аиқәышаҳаҭра рыбжьаҵареи аиҿагылара арԥсыҽреи. Урҭ рҵакы дипломатиатә усеицзура ауп. Анаҩсангьы, аиҿцәажәарақәа раан имҩаԥысуа хшыҩла, интеллектла, концепциала аиндаҭлара изышьцылахьоу азҵаарақәа аҽакала ирыхәанарԥшуеит, хра зҵоу аполитикатә зҵаарақәа риашаеилкаара иазнархәыцуеит.
Иара убас, аимак политикала аӡбара аеффект ахьыҳаракым амзызқәа рахь иазгәарҭоит ақырҭуа-аԥсуа еимакы ашьаҭақәа ииашамкәа атрактовка ахьазуу. Ақырҭуа-аԥсуа еимакы политикатә еимакуп, уи аелита ринтерес ауп иаҵоу, урҭ рхықәкы анагӡаразы ажәлар амобилизациа рзыруеит ҳәа иҟоу агәаанагара иашам. Иара убри аамҭазы, аимак аетностә шьаҭоуп иаҵоу ҳәа аҳәарагьы иашам. Асецессиатә еимакы еснагь аполитикатә ҟазшьа амоуп, избанзар уи хықәкыс иамоуп аполитикатә зҵаара (иаҳҳәап, ихьыԥшым аҳәынҭқарра ашьақәыргылара). Ақырҭуа-аԥсуа еимакы аетностә мзызқәа роуп изыхҟьаз ҳәа азгәаҭара ицәырнагоит аҽа гәаанагарак: аимак зхылҿиааз Аԥсны аҩныҵҟа иҟоу аиҿкаарақәа реиҿагылара ауп ҳәа. Убри азоуп ақырҭуа-аԥсуа еимакы етнополитикатә еимакуп ҳәа изыԥхьаӡатәу. Аетнополитикатәи аетнотерриториатәи еимакқәа, жәаҳәарада, ақырҭуа-аԥсуа еимакы урҭ рхыԥхьаӡалоуп, ирыҵоу аинтересқәа ажәлар рхаҿра, рдоуҳа аиқәырхара ауп. Убри азоуп рыӡбарагьы аԥеиԥш замам. Ас еиԥш иҟоу аимак аӡбаразы азнеишьа ҿыцқәа аҭахуп.
5. 2008 ш. нанҳәамза ашьҭахьтәи ақырҭуа-аԥсуа еимакы аҵакы аԥсахра—Иракли Хынҭәба
Ақырҭуа-аурыс аибашьратә еимакы, нанҳәамза 2008 ш. иҵысыз, аҵыхәтәантәи аамҭазы аҩтәылак рыбжьара иҟаз ацәымӷра иалҵшәахеит. Аԥсуаа ргәаанагарала, нанҳәатәи ахҭысқәеи Аԥсны ахьыԥшымра азхаҵареи, арҭ—ақырҭуа милаҭтә проети аԥсуааи ауаԥсааи рхықәкқәеи реиҿагылара иалҵшәоуп. Иаахтны Қырҭтәылеи Урыстәылеи реиҿагылара, Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи разхаҵара, урыстәылатәи арратә контингент аҩтерриториак ралагалара, ақырҭуа-аԥсуа еимаки ақырҭуа-аурыс еизыҟазаашьа аконтексти иӷәӷәаны анырра рзыруит.
Методологиала ииашоуп ҳәа иԥхьаӡоуп «нанҳәашьҭахьтәи аҭагылазаашьа» иеиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла азгәаҭара: геополитикала, субиектла, Мраҭашәаратәи азнеишьақәа рыла, аурыс-аԥсуа еизыҟазаашьа азнеишьала.
5.1. Агеополитикатә ҭагылазаашьа аҩаӡараҿы
Агеополитика аҭагылазаашьа ҳәаақәҵазар алшоит аполитика—агеографиатә аренаҟны адунеитә политика акторцәа рымчрақәа реихшара шыҟоу ала. Абри аганахь ала, «нанҳәатәи ахҭысқәа» атектонтә ҵысра иеиԥшхеит, урҭ рылҵшәа алокалтә, арегионалтә, аглобалтә масштаб рауит. Аԥхьаӡа иргыланы иҳәатәуп, Аахыҵ Кавказ «ареал ҿыц» ашьақәгылара, ари ахҭыс агеополитикатә ҭагылазаашьа аформат аԥсахит. Уи иабзоураны Урыстәыла ароль ӷәӷәахеит, Урыстәыла «аиҭаира» ҟалеит, Урыстәыла амбициа шьақәнарӷәӷәеит, зегьы иднарбеит Аахыҵ Кавказ иара аинтерес аҿы ишыҟоу.
Нанҳәатәи аибашьра Урыстәылеи Мраҭашәареи еиҿанаргылеит. Аха иагьа ус акәзаргьы, иубартә иҟоу Вашингтони Бриуссели Москвашҟа апрагматизмра шаадырԥшуа. Иеиду Америкатәи Аштатқәа рҿы Б. Обама амчрахь даннеи, Вашингтон адәныҟатәи аполитика аҽаԥсахит. Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи разхаҵара Европатәи Аидгыла акритика азнауит, аха уигьы еиҳарак ариторикатә ҟазшьа акәын иамаз, избанзар, Европеи Урыстәылеи рыбжьара аекономикатә усеицзура амҽхак шьҭыҵит. Иҟоуп агәаанагара, Мраҭашәаратәи атәылақәа Урыстәыла аимабзиара аиқәырхара еиҳа иеиӷьаршьоит, Қырҭтәыла аинтерес ахьчара аасҭа ҳәа.
5.2. Асубиектқәа реимак аҩаӡараҟны
Жьҭаарамза 23, 2008 ш. амчра аиуит «Қырҭтәыла атерриториа аоккупациа иазку» азакәан. Ари азакәан идеиас иамоу «Урыстәылатәи Афедерациа Аԥсны аоккупациа азнауит», Москва ари атерриториа ахылаԥшра азнауеит ҳәа ауп. Араҟа аҵакы змоу «аеффект» ҳәа излацәажәо ауп, уи иаанаго аконтроль ахьыҟанаҵо атерриториаҿы ауаҩы изин ахьчаразы аҭакԥхықәра адуп ҳәа ауп. Агәаанагара ыҟоуп, Қырҭтәыла жәларбжьаратәи азин амыругақәа ахы иархәаны, Урыстәыла аҭакԥхықәра аднаҵоит ҳәа.
Иҟалаз аимак аконтекст аԥсахрала ари азакәан уазнеиуазар, иара убас 2008 ш. нанҳәамза ашьҭахь Қырҭтәыла аиҳабыра ртактикеи рыстратегиеи хықәкыс ирымоуп Урыстәылеи Қырҭтәылеи рыбжьара аимак ахьыҟоу ҳәа аҟаҵара ауп. Аԥсны аетнополитикатә асубиектуп ҳәа иахәаԥшӡом. Уи шьақәдырӷәӷәоит, актәи, Қырҭтәыла Женева имҩаԥысуа аиҿцәажәараҟны аԥсуа делегациа астатус азхаҵара ахьаҭахым, аҩбатәи, абџьар мчы ахамырхәаразы Аҟәеи дареи ирыбжьарҵо Аиқәышаҳаҭра анапы ахьаҵанамыҩуа. Қарҭаа ргәаанагарала ари адокумент Урыстәылеи дареи рыбжьара ауп иахьрыбжьаҵатәу. Анаҩсгьы, «атерриториа аоккупациа азууп» ҳәа аконцепциа ахы иархәаны, Аԥсны азхаҵара апроцесс ааныркылар рҭахуп. Ари алогика ибзианы иубарҭоуп: атерриториа аоккупациа азузар, уатәи амчра ажәлар ргәаанагара акәӡам изықәныҟәо, урҭ «аоккупант» ииҳәо алоуп ишыҟоу, ус акәзар ахьыԥшымра аидеиа амоуп ҳәа алкаа аҟаҵара залшом. Европа Асовет иатәу Венециатәи акомиссиа ари азакәан иамоу анегативқәа азгәаҭаны Қырҭтәыла аиҳабырахь акритика аныҟанаҵа ашьҭахь, уи аԥшьгараҿыц цәырнагеит. Уи хықәкыс иамоуп Аԥсны «адеизолиациа» азура. Ара излацажәо «Аоккупациа зызуу атерриториазы Аҳәынҭқарратә стратегиа: аусеицурала алагалара», ажьырныҳәамза 27, 2009 ш. Қырҭтәыла иаднакылеит. Ари адокумент аҿы иаагоуп хшыҩзышьҭра зуҭаша аидеиақәа: Аԥсны атәылауаа «адеизолиациа» рзура, аекономикатә усеицзуразы апроектқәа, аҵаразы алшарақәа аԥҵара, аиҿагылара ҭынчмҩала аӡбара. Аха ари адокумент цқьа ибзианы иҭуҵаар иубоит уи хықәкыс иамоу: «адеизолиациа» иаанаго Аԥсны амчрақәа ирхыҳәҳәаны, Аԥсны ауааԥсыра Аконституциатә ҳәаақәа ирҭыганы, адокумент аусура алыршара ауп. Арҭ зегьы хықәкыс ирымоу, Қырҭтәыла атерриториа акзаареи асуверенитети апринцип хадақәеи рыхьчара, Аԥсны азхаҵара алмыршара, «адеоккупациа» аҟаҵара ауп. Анаҩсангьы, ари «Астратегиа» аҿы иҟоу азгәаҭа, аимак «адәныҟатәи» аҟазшьа атрансформациа алнаршаӡом.
«Астратегиа» аполитика рацәаны иахьаҵоуи, «Аплан» аусутәқәа дыргак ахьрымами, ирыхҟьаны арҭ адокументқәа аҩбагьы, аԥсуа ган ирыдрымкылеит, уи агәра унаргоит Аҟәа иҟанаҵаз акритика. Қырҭтәыла аиҳабыра аԥсуаа рҟынтәи ари иақәгәыӷуан, избанзар, нас дара ирҳәоит «аԥсуа ган» ирыдаагало акагьы иақәшаҳаҭхом ҳәа. Апрактикаҿы Қырҭтәыла иалшо зегьы ҟанаҵоит Аԥсны аизолиациа азура, 2010 ш. анҵәамҭазы «Аоккупациа зызуу атерриториа» Азакәан ахарҭәааразы ирыдыркылаз «Аоккупациа зызуу атерриториаҿы иҳәынҭқарратәым аиҿкаарақәа русура» амодальност аҽазныкгьы агәра унаргоит Қарҭ ахықәкы Аԥсны аизолиациа азура шакәу.
Убри аамҭазы, аԥсуа уаажәларраҟны Аԥсны ахьыԥшымра аназхаҵахеи, урыстәылатәи ар аконтингент аналаргалеи ишьақәгылеит агәаанагара ақырҭуа-аԥсуа еимакы нҵәеит ҳәа. 2008 ш. нанҳәамза ашьҭахь ицәырҵыз астереотипқәа иреиуоуп: иазхаҵоу Аԥсны аԥхьаҟатәи аԥеиԥши Қырҭтәылеи дареи реимак аҳәаақәҵареи еидҳәалаӡам ҳәа. Ари иаанаго аԥсуа уаажәларраҟны аимак ареитинг акаҳара ауп. Иашаҵәҟьаны, аимак аҭыԥ иқәҵоуп ҳәа аҳәара иашам. Актәи, аимак аҭыԥ иқәҵоуп ҳәа уҳәар ҟалоит аҩганкгьы рҭахрақәа анынагӡахо, аҽакала иуҳәозар, аимак зхылҿиааз амзыз аныӡбахалак. Аха, ақырҭқәеи аԥсуааи ирымоу ргәаанагарақәа иахьагьы иеиқәшәаӡом, иеиҿагылоит.
Аҩбатәи, Қырҭтәылеи Аԥсынтәылеи рыбжьара аҭынчра аиқәышаҳаҭра ахьрыбжьам аибашьреи аполитикеи рситуациа имашәыру афакторқәа ирхьыԥшны иҟарҵоит, ари аҩыза аҭагылазаашьа аҭышәныртәалара иацхрааӡом. Урыстәыла Аԥсны ашәарҭадара агарантиа шанаҭогьы, аԥсуа експертцәа агәаанагара рымоуп, аҭагылазаашьа ԥсаххар ҟалоит Москвеи Қарҭи реизыҟазаашьа еиӷьхар, мамзаргьы Алада Кавказ агеополитикаҿы еиҳа имасштабу аԥсахрақәа ҟалар ҳәа. Убри азоуп аекспертцәа арҭ агарантиақәа рықәгәыӷра аҭахым ҳәа изырыԥхьаӡо.
5.3. Адәныҟатәи (мраҭашәаратәи аполитика) алалара ахьынӡаҟоу
Нанҳәамза 2008 ш. ашьҭахь ақырҭуа-аԥсуа еимакы азонаҿы адәныҟатәи (Мраҭашәаратәи) ауаа рыҟазаара маҷхеит. Қырҭтәыла Москватәи аиқәышаҳаҭра аденонсациа аныҟанаҵа ашьҭахь, лаҵарамза 14, 1994 ш. ООН (МООННГ) амиссиа аусура лыҵшәадахеит. ООН Амиссиа амандат ԥхынгәы 2009 ш. иаанкылахеит, ашьҭахь уи ар Аԥсны иалыргеит. ООН Амандат аанкылареи, иара Аԥсны алгареи аҽа зныкгьы идырҵабыргит аимак аганқәа ирымоу апозициақәа реиҿагылара рыҽшырмыԥсахыц.
Европатәи Аидгыла Аҟәа агәра агартә еиԥш лҵшәала аус азымуит, абжьаҟазара залымшеит.
Кәыдрытәи аҩхааҿы (2006) ақырҭуа ар аналала ашьҭахь иҟарҵаз ареакциа, Аԥсны аназхарҵа ашьҭахь Бриуссель уи аҿагылара, Аԥсны азхаҵара аанкыларазы аҳәынҭқаррақәа рықәыӷәӷәара уҳәа убас егь. Аԥсны агәаанагарала ииашам. Аԥсуа ган ақәшаҳаҭым Европатәи Аидгыла Аԥсны атерриториаҿы амониторинг аҟаҵара, уи ҵаҵӷәыс иҟанаҵеит, актәи, «Медведеви–Саркозии Рыплан» (нанҳәамза 12, 2008 ш.) аҳәахьақәа, аҩбатәи, Европатәи Аидгыла Аԥсны асуверенитет азҵаара ақәшаҳаҭымхара. Ара иубарҭоуп Бриуссель Аԥсны астатус азы анеитралитет шзыҟанамҵо. М. Саакашвили нанҳәатәи ахҭысқәа раан ихымҩаԥгашьа, иара убасгьы Қырҭтәыла авторитаризмтә хкы змоу амчра ашьақәыргылара ирыхҟьаны, атәылақәа кыр Қырҭтәылахь ирымаз азыҟазаашьа рыԥсахит. Анаҩсангьы, Қырҭтәыла: аенергоресурсқәа рыбжьыгара, атәым ар амч ахьалоугалаша, адемократиатә реформақәа ахьымҩаԥысуа атәыла ҳәа иамаз аимидж каҳаит. Мраҭашәаратәи атәылақәа, еиҳараӡак Иеиду Америкатәи Аштатқәа, рыҩныҵҟатәи аусқәеи, Афганистани Ирани рыпроблемақәа ирхыҳәҳәаны, Қырҭтәылахь аинтерес рзыҟаҵаӡом.
Убри аамҭазы иуҳәар алшоит, Мраҭашәара ақырҭуа-аԥсуа аимак ахь ирымаз агәаанагара аконтекст аԥсахрақәак аланагалеит ҳәа. Аиашазы уи макьана цқьа иубарҭоу стратегианы ишьақәгылам.
Ҳгәаанагарала, Мраҭашәара Аԥсны аганахь иаадырԥшуа разыҟазаашьа бзиақәа ирылҵшәахеит: Аԥсны адемократиа мҩала ашьақәгылара, амчра демократиала аԥсахра, аграждантә уаажәларра аҿиара, Аԥсны Урыстәыла ахылаԥшра шыҟанамҵо ацәыргара, Аԥсны Урыстәыла алалара агәы ишҭам (Аахыҵ Уаԥстәыла еиԥш акәымкәа) уҳәа убас егь. Мраҭашәаратәи аекспертцәа рыҩныҵҟа еиҳа-еиҳа азхәыцра иалагеит Аԥсны аизолиациа азура шыгхоу, уи ала Аԥсны ахырхарҭа альтернатива шамам Урыстәыла ада. Ҳгәаанагара, уи зыхҟьо Мраҭашәаратәи аполитикцәа иеилыркаауа иалагеит, Қырҭтәыла Аԥсны шацәыӡыз, убри азы иазхәыцтәуп Аԥсны Мраҭашәара иацәымӡырц азы. Убри азы, Аҟәазы иаԥҵатәуп аҭагылазаашьа адәныҟатәи аполитика адиверсификациа алнаршартә еиԥш. 2009 ш. анҵәамҭазы Аахыҵ Кавказ аҿы Европатәи Аидгыла ахаҭарнак ҷыда Питер Семнеби, иазгәеиҭеит Европатәи Аидгыла аполитика ҿыц аконцепциа—«ахьыԥшымра азхамҵакәа алагалара». Ари аидеиа алыршаразы иаҭахуп иуадаҩу аполитикатәи апроцессуалтәи ԥрыҟәҟәаарақәа риааира. Анаҩсангьы, ари аплан Қырҭтәыла ақәшаҳаҭым. Қырҭтәыла Аԥсны иаднагалаз аплан «Аоккупациа зызуу атерриториақәа рзы Астратегиа» аханатә инаркны иеилкаан аԥсуа ган ишрыдрымкылаз. Аха уи ала, Қырҭтәыла иаҭахын Мраҭашәараҿы ишьақәнаргыларц агәаанагара иара аимак аҽеиҭакра ишазыхиоу азы. Анаҩсангьы, Мраҭашәара агәаанагарала Аԥсны ари аплан мап ацәнакызар, уи иаанаго дара адеизолиациа рҭахым ҳәа ауп. Арахь, аиашаҵәҟьа уашьҭазар, Қарҭ Аԥсны аизолиациа шыҟоу ааныжьра ауп ирҭахыҵәҟьоу.
5.4. Аурыс-аԥсуа еизыҟазаашьа аҩаӡара
Аԥсны аизолиациа иҳәаақәнаҵоит иара Урыстәыла аганахь иҟоу аполитикатәи аекономикатәи хырхарҭа. Аԥсны аназхаҵаха ашьҭахь Москва азин аиуит араҟа аҟазаара арыӷәӷәара. Цәыббрамза 17, 2008 ш. Москва рнапы зҵаҩыз Аиқәышаҳаҭра ауасхыр шьҭанаҵеит аԥсуа-аурыс еизыҟазаашьа ганрацәала аҿиаразы. Иахьазы 20 инареиҳаны Аиқәышаҳаҭра рыбжьарҵахьеит, аҳәынҭқарратә шьақәгыларақәа зегьы рҿы.
Урыстәыла Аԥсны аҟазаара арыӷәӷәара, уи ақырҭуа-аԥсуа еимакы аҿы анырра шыҟанаҵо атема ауп нанҳәамза ашьҭахь аполитикатә дискурс аҿы ихадоу.
Араҟа ихадароу зҵаароуп Аԥсны амчра заҟа ихьыԥшым. Анаҩсангьы иҟоуп агәаанагара, Москва иаҭахым Аԥсны ирацәаны аҳәынҭқаррақәа азхарҵар ҳәа. Аха, Урыстәылазы иқьараӡам Аԥсны ихьыԥшым ҳәынҭқарраӡам ҳәа агәаанагара ҟалар. Уи Москва агеополитикатә интересқәа ирықәшәаӡом.
5.5. Лкаақәак:
Нанҳәамза иаҵанакуа аҭагылазаашьа арезиуме ҟаҵо, иазгәоуҭар алшоит анаҩстәи алкаақәа:
1. 2008 ш. нанҳәа анаҩс ишьақәгылаз ареали азы Қырҭтәыла аполитика аконцепциаҿы ҵакыс иҟалеит «адеоккупациеи» ахьыԥшымра алмыршареи астратегиа.
2. Ақырҭуа-аԥсуа еимакы аетнополитикатә ҟазшьа шамоу, Аҟәа аимак иасубиектуп ҳәа ақәшаҳаҭымхара аимак аҽеиҭакра иаԥырхагоуп.
3. Ажәытәтәи илҵшәадоу азнеишьақәа шыҟоугьы, иубарҭоуп Европатәи Аидгылаҿы апозитивтә ԥсахрақәа.
4. Аԥснытәи аган Қырҭтәылахь аимак аҭышәныртәаларазы аинтерес аанарԥшуам.
5. Ишьақәгылаз аҭагылазаашьа Аԥсны Европатәи Аидгыла иацәыхараны иҟанаҵоит. Адунеитә политикаҿы Аԥсны аҟәыҭхара, аԥсуа жәлар рполитикатә хықәкы Аԥсны ахьыԥшымра азхаҵара иаԥырхагоуп.
6. Нанҳәамза ашьҭахь: аҭышәынтәалара, мамзаргьы аҽеиҭакра —Наҭелла Акаба, Иракли Хынҭәба
Иахьа Кавказ амилитаризм аҳаракра азгәаҭаны иҳәатәуп ақырҭуа-аԥсуа еимакы уи аҭышәныртәалара шаруадаҩуа. Убри аамҭазы, Урыстәылеи Аҟәеи рыбжьара рнапы зҵарҩыз Аиқәышаҳаҭрақәа «Аҳәынҭқарратә ҳәаа ахьчаразы аусеицура рыбжьаҵареи» «Иеиду арратә базеи» рышьҭахь иуадаҩуп Қырҭтәылазы Аԥснахь арратә агрессиа алыршара. Аха, аколлективтә шәарҭадара амеханизмқәа рыҟамзаара аҭагылазаашьа аруадаҩуеит, еиҳараӡакгьы, нанҳәамза 2008 ш. ахҭысқәеи Қырҭтәыла СНГ ианалҵи рышьҭахь 15 шықәса рыҩныҵҟа ишьақәгылахьаз ақырҭуа-аԥсуа еимакы аҭышәныртәаларазы иҟаз амеханизмқәа зегь хыбгалеит. Хаз ҷыдала иазгәаҭатәуп, аԥсуааи ақырҭқәеи рыбжьара, уаанӡагьы имаҷӡаз, агәреибагара зынӡак ишыԥсыҽхаз. Арҭи, егьырҭ аргументқәеи шаҳаҭра ҟарҵоит, ақырҭуа-аԥсуа еимакы, егьырҭ зҭыԥ иқәҵам аимакқәа реиԥш, хылаԥшрада ишааныжьтәым. Араҟа Женеватәи адискуссиа аформат мацара азхом.
Урыстәыла Аԥсны аназханаҵа ашьҭахь, аԥсуа уаажәларраҿы Қырҭтәыла атема усҟак иалацәажәом. Избанзар аибашьра ашьҭахь иҟаз Қырҭтәыла абџьаршьҭыхла Аԥсны иақәлоит ҳәа ашәара актуалра маҷхеит, иара убри аамҭазы, Қарҭ зегьы ирыланарҵәоит агәаанагара Аԥсны Урыстәыла анапаҵаҟа иҟоуп ҳәа. Аԥсны атәылауаа реиҳараҩык Қырҭтәылеи дареи аимадара рыбжьаҵара аҭахны ирбом. Қырҭтәыла апозициа азгәоуҭозар, иҳәатәуп, 2008 ш. нанҳәатәи акризис Қырҭтәыла аиҳабыра Аԥсни Аахыҵ-Уаԥстәылеи рахь ирымаз аполитика шамыԥсахыз. Уи анаҩсангьы, Қырҭтәыла ҳара ҳауп агрессиа ззыруз ҳәа ахьыӡ рхы иарҭоит, Урыстәыла аҩсҭаа цәгьахәыцк аҳасабала адунеиаҿ ицәырнагоит, иара убасгьы иԥшуп Мраҭашәара Қырҭтәыла «атерриториа апроблема» рзаӡбоит ҳәа.
Аԥсны аӡәырҩы ргәы иаанагон, Шеварнаӡе дахҳәаны Саакашвили амчрахь даннеи ашьҭахь, Қырҭтәыла 1992–1993 ш. рзы иҟанаҵаз аибашьра аобиективтә хәшьара азнауп ҳәа. Аха уи ҟамлеит, нанҳәамза 2008 ш. анаҩс, ақырҭуа еиҳабыра Аҟәеи Цхинвали рахь ицәырыргеит аполитика ҿыц, аԥсуааи ауаԥсааи Москва иазыӡырҩуеит, урҭ Москва иаҟараны асуверенитет рымаӡам ҳәа. Убри анаҩсангьы, Қырҭтәыла иҟоуп агәаанагара аԥсуаа Урыстәыла ргәы ахшәоит, нас ақырҭқәа рахь рхы дырхоит ҳәа. Цқьа иеилкаам, аԥсуаа рхала рус рзымыӡбозар, рхы иақәиҭны акы аҟаҵара иалхәдазар, Урыстәыла ахылаԥшрала, нас дара Қырҭтәылахь рыхынҳәра зыҟалома?
Аиашаҵәҟьа атәы уҳәозар, Аԥсны ишьақәгылаз аҭагылазаашьа, Қырҭтәыла ишаҳәо акәымкәа, шьаҭанкыла аҽакала иҟоуп. Аԥсны Урыстәыла астратегиатә ҩызак аҳасабала иахәаԥшуеит, иагьеилыркаауеит Москва аԥсуаа рхьыԥшымра ҳаҭырқәҵарала ишазыҟоу. Аха, убри аамҭазы иазгәаҭатәуп Урыстәылатәи политологцәақәаки журналистцәақәаки рыбжьара аԥсуаа рхьыԥшымра зҭахымгьы шыҟоу. Уи шаҳаҭра ауеит, Аҟәа аполитика акритика азызуа М. Колеров иажәақәа: «Аԥсны 190 % ишпротекторатугьы хықәкыс иамаӡам Урыстәылатәи Афедерациа алалара. Зегьы раасҭа изықәшаҳаҭу ассоциациатә еизыҟазаашьақәа роуп. Аԥсны еснагь иҟазаауеит хазы иҟоу ҳәынҭқарраны, уи иамоуп ахатә биурократиа, амилаҭтә қәԥараҿы аихьӡара змоу...» ҳәа.
Ақырҭуа-аԥсуа еимакы ауадаҩра уазхәыцны, анаҩсангьы, арегион аҿы иҟоу адәныҟатәи амчрақәа ринтересқәа реиқәымшәара азгәаҭаны, иуҳәар алшоит ари аимак аӡбара аперспектива амам ҳәа. Зегьы реиҳа иалыршахараны иауа ҳәа иаабоит аимак аҽеиҭакра азыҟаҵара, мамзаргьы, аимак аҵакы аҽеиҭакра. Атеоретик Џь. П. Ледерах ишазгәеиҭо ала: «аҽеиҭакра хықәкыс иамоуп ауааи аресурсқәеи аԥыжәара рыҭара».
Ари апозициа уақәшаҳаҭхо, иуҳәар алшоит, абжьаҟазара ари хара ицо процессуп, уи хықәкы хадас иамоуп аибашьра асистема атрансформациа азыҟаҵаны аҭынчра асистемахь аиагара, мамзаргьы, аконтекст, аструктура, акторцәа аҽеиҭакра рзура.
Иахьазы иазгәаҭатәуп, ақырҭуа-аԥсуа еимакы афакторқәа аимак шдырҵауло, арԥсыҽра ишамыцхраауа. Ҵаҟа иааҳгоит, Клем Мак-Картни иааиго афакторқәа:
—аимак аҩганкгьы амчра аполитика ауп изықәгәыӷуа;
—иҳараку аибацәымӷреи аиӷарареи, аимак еиҳа идырҵаулоит;
—аҩганкгьы ирымоуп агәреибамгара, ашәара;
—аимак иахылҿиааз агәырҩа ҵаула, аԥсҭбара;
—аҩганкгьы рыбжьара азеилибамкаара, иԥсыҽу акоммуникациа;
—иҳәаақәҵоу аусеицуразы амеханизмқәеи аструктурақәеи рыҟамзаара;
—аимак змоу ргәаанагарақәеи урҭ рыӡбаразы рызнеишьақәа реиҿагылара.
Иахьазы иеилкаауп, аофициалтә еиҿцәажәарақәа, мамзаргьы жәларбжьаратә бжьаҟазацәа рҽазышәареи арҭ афакторқәа рахь анырра шырзыҟамҵаз, аимак аҽеиҭакра аҭахуп аҩныҵҟатәи аспект ахь иҷыдоу азнеишьа, иара убри аамҭазы, адәныҟатәи акторцәа ринтересқәеи дареи азгәаҭатәуп. Ари аҩыза азнеишьа иаанагоит амчра мап ацәкра, аиҟарамратә знеишьақәа раԥыхра, аиҿцәажәара иҿыцу акторцәа рылархәра, уҳәа убас егь.
«Хәымштәи аибашьра» ашьҭахь Европатәи Аидгыла Қырҭтәыла ароль ҳаракуп, уи азгәаҭаны, агәаанагара ыҟоуп, Бриуссель ақырҭуа-аԥсуа еимакы аҽеиҭакра азуразы иалнаршаша рацәоуп ҳәа. Убри аамҭазы иҳәатәуп, Европатәи Аидгыла Қырҭтәыла аганахь иҟанаҵо аполитика еиҳагьы иеилаԥаҭеит ҳәа. Бельгиатәи аполитолог Б. Коппитерс ишазгәеиҭо ала, Европатәи Аидгыла иамоуп аԥҟрақәа аганқәа ринтересқәа аизааигәараҿы. Аха, Қырҭтәыла жәларбжьаратәи азхаҵара зламоу ала, уи еиҳа иамоуп алшара, иазхаҵам Аԥсни Аахыҵ-Уаԥстәылеи раасҭа. Европатәи аинститутқәеи Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи реиҿцаара иацәшәаны, Қарҭ ЕА аусура ԥнакаауеит. «Ари Аԥсни Аахыҵ Уаԥстәылеи рыҩныҵҟа иҟоу аполитикатә ресурсқәа рҿы ЕА аусура арҵабыргра иаԥырхагоуп» ҳәа иҩуеит Б. Коппитерс.
Абас ала иазгәаҭатәуп, Қырҭтәыла ақырҭуа-аԥсуатә еимакы иеиуеиԥшым аспектқәа рахь азнеишьа аԥсахра агәы ишҭам.
Қарҭаа зыӡбахә рҳәо «Астратегиа» ақырҭуа-аԥсуа еизыҟазаашьаҿы зҵааракгьы аҭак анаҭаӡом, уа зыӡбахә ҳәоу «амчра арԥсыҽра» анализ агәаанагара узцәырнагоит, Қарҭаа згәы ԥырҵәаз Мраҭашәараа, иргәаԥхарц азы иҳәоуп ҳәа. Аҽаганкахьала, Аԥсны Урыстәылатәи абџьар мчи аекономикатә цхыраареи иақәгәыӷуеит, аимакгьы ҭышәныртәалоуп ҳәа ихәыцуеит.
6.2. Аҵыхәтәажәа
Хыхь иаҳҳәаз зегьы ааидкыланы, анаҩстәи алкаақәа ҳрызкылсып:
1) нанҳәамза 2008 ш. ахҭыс ашьҭахь Аахыҵ Кавказ ишьақәгылеит ареалла ҿыц, уи иахәҭакны иҟалеит зҽызыԥсахыз ақырҭуа-аԥсуа еимаки аурыс-қырҭуа еизыҟазаашьеи рконтекстқәа. Џьоукы ргәаанагаралагьы, Аԥсны ахьыԥшымра азхаҵара аимак амыӡбаӡеит. Ақырҭуа официалтә политика ақырҭуа-аԥсуа еимакы аетнополитикатә еиҿагылара ҟазшьа мап ацәнакуеит, уи иахьа иаҭахуп аимак аԥсуаа раламырхәра. Аимак аӡбаразы азнеишьақәа убарҭаӡам, иара убри алагьы, аԥхьаҟатәи ашәарҭадаразы ашьаҭақәа ҟаҵаӡам.
2) Ақырҭуа-аԥсуа еимакы аҳәаақәҵара залыршахом, уи ашьаҭаҿы аиҟарамра ыҟанаҵы.
Аимак аҭышәныртәаларазы ицәырырго амодельқәа зегьы апаритеттә принцип иқәныҟәозароуп. Аетнополитикатә еиҿагылара аҳәаақәҵаразы иадугалар ҟалоит аимак аҽеиҭакра аконцепциа, уи иаанагаӡом ирласны астатус аӡбара, аха убри аамҭазы, ауааԥсыра рҭахреи рзинқәа ахьчареи алнаршоит. Анаҩсангьы уи иаанагоит «ассиметриатә еизыҟазаашьақәа еиҿцәажәарала абаланс рзыҟаҵара;
3) Аҩганкгьы аиҿцәажәаратә процесс алҵшәақәа ирықәшаҳаҭым, уи зхарарҵо дара реизыҟазаашьаҿы аиқәшаҳаҭрақәа ахьыҟами, абжьаҟазаҩцәа русура алҵшәа ахьамами роуп. Аиашаҵәҟьа уҭахызар, ипроблема хадоу аҩганкгьы агәреибамгара ахьрыбжьоу ауп. Иаҭахуп аимак аҳәаақәҵаразы астратегиа аиҭазхәыцра, уи уажәшьҭа ииагатәуп аҽеиҭакра астратегиахь.
4) Урыстәыла Аԥсны аназханаҵа ашьҭахь обиективла ицәырҵит аимак аҽеиҭакра иҿыцу аопциақәеи аҭагылазаашьақәеи. Уаанӡа Аԥсны адгылаҩцәа амаӡамызт, уажәы амчра абаланс аҽаԥсахит, Аԥсны аҭагылазаашьа ӷәӷәахеит, агарантиа ҟалеит Урыстәыла Аԥсны абџьар мчыла ацхыраара шанаҭо ала.
5) Кәыдрытәи аҩхаа афактори, 2006 ш. акризиси рышьҭахь аиҿцәажәаратә процесс аанкылахеит, уи алҵшәа ыӡит 2008 ш. нанҳәатәи ахҭысқәа рышьҭахь. Аԥсны аиурисдикциа аиҭашьақәыргылара анаҩс аиҿцәажәаратә процесс иацҵахар алшоит.
6) Аԥсны партнерс иамоу Урыстәыла шакәугьы, уи Мраҭашәарахьгьы аинтерес амоуп. Избанзар европатәи акультуреи Кавказаа ркультуреи еиқәшәоит. Убри аамҭазы Аԥсны ирацәоуп иҟаҵатәу ауаҩы изин ахьчарази Аԥсны иқәынхо амилаҭқәа рзин ахьчарази.
7) Европатәи Аидгыла макьаназы изацәхьамҵыцт аеффеқтра злам ажәытәтәи азнеишьақәа август 2008 ш. иҟаз. Қырҭтәыла акзаара еиқәырхатәуп ҳәа иҟарҵо аҳәамҭақәа аимак аҳәаақәҵара иацхрааӡом, иара убасгьы, ЕА аимак аҿы анеитралитет амоуп ҳәа узҳәаӡом.
8) ЕА арегион аҿы аҭышәныртәалара аҟаҵаразы алагала ду ҟанаҵон Аԥсни Қырҭтәылеи рыбжьара амчра ахы амырхәаразы Аиқәшаҳаҭра рыбжьаҵара аидеиа иадгылазҭгьы. Ари Аиқәшаҳаҭра ацхраауеит жәларбжьаратәи амчрақәа Аԥсны рыҟазаара аинституционализациа. ЕА Қарҭ иалнаркаароуп ари адокумент ароль, уи ақырҭқәеи аԥсуааи рдиалог ишацхраауа.
9) ЕА Урыстәыла аинтерес изаԥырхагахаӡом. Урыстәылеи ЕА‑и русеицура аҳаракреи, иара убасгьы, Европатәи арегион аҿы, Аахыҵ Кавказ налаҵаны, иеицырзеиԥшу ашәарҭадаратә система аԥҵареи азгәаҭаны, иуҳәар алшоит Европатәи Аидгылеи Урыстәылеи ирылшап ҳәа алҵшәа змоу амеханизмқәа рыӡбара ҳәа. Урыстәылеи ЕА‑и реимабзиара Аԥсны аинтерес иацхраауеит, избанзар урҭ рҳәоу еиқәымшәара аусеицура иаԥырхагоуп. Урыстәыла ароль арегион аҿы ҭоурыхлеи геополитикалеи инвариантуп.
10) Қырҭтәыла аԥхьаҟатәи аԥеиԥш аҿиараҿы ихадоуп ҳәа азаҳаԥхьаӡоит Қырҭтәыла ауаажәларра иазханаҵар аԥсуа-қырҭуа еизыҟазаашьа ажәытәтәи амодель ахь шьҭа ахынҳәра шзалымшахо. Ҟалашьа амаӡам Асоветтә Еидгыла аҳәынҭқарра анхыбгала ашьҭахь, иара иахәҭакыз Қырҭтәылатәи ССР аиқәырхара. Аԥсуаа рыстатус азгәаҭаны, аԥсуаагьы ихьыԥшыму рзин аназхарҵалак ашьҭахь ауп ақырҭқәа Қырҭтәылеи Аахыҵ Кавказтәи арегиони рзы аԥеиԥш бзиа аӡбара анрылшо.
(Благодарим Ираклия Хинтба за предоставленный материал.)


АҞӘА, ажьырныҳәа 18 — Sputnik, Бадри Есиава. Урыстәыла Аҳәынҭқарратә Дума адепутатцәа абҵара 11 2016 рзы ахԥатәи аԥхьарала ирыдыркылеит атәанчаҩцәа хә-нызқьмааҭ зыртәо иаку атәанчахәцҵа рырҭаразы азакәан, аха уи Аԥсны инхо атәанчаҩцәа аҵанакӡом. Иара убри аан 2017 шықәса жәабранмза инаркны еилых ҟамҵакәа атәанчаҩцәа зегьы рзы аиндексациа ҟалараны иҟоуп ҳәа ҳкорреспондент иалҳәеит Аџьеи асоциалтә еиқәыршәареи рзы аминистр ихаҭыԥуаҩ Ольга Коӷониаԥҳа.
"Урыстәыла Аҳәынҭқарратә Дума адепутатцәа абҵара 11 2016 рзы ахԥатәи аԥхьарала ирыдыркылаз, атәанчаҩцәа хә-нызқьмааҭ зыртәо иаку атәанчахәцҵа рырҭаразы азакәан, Аԥсны инхо атәанчаҩцәа аҵанакӡом. Иара убри аан 2017 шықәса жәабранмза инаркны еилых ҟамҵакәа атәанчаҩцәа зегьы рзы аиндексациа ҟалараны", — лҳәеит Коӷониа.
Аминистр ихаҭыԥуаҩ иажәақәа рыла аиндексациа ахышәа-ҵышәа алацәажәара макьаназ изаацәоуп. Уи еиҳа еилкааны ишьақәыргылахоит жәабранмза алагамҭазы.
Абҵара 11 2016 шықәса рзы аҳәынҭқарратә Думаҿ ирыдыркылаз азакәан инақәыршәаны атәанчахәцҵа аиндексациа аԥсахуеит. Аԥараиагара зныкны имҩаԥгахоит, ԥхьаҟагьы атәанчахәы ахышәа-ҵышәа анырра анаҭом.


АҞӘА, лаҵарамза 15 – Sputnik, Бадри Есиава. Леонид Чамагәуа Аԥсны жәлар реизара-Апарламент ахь далхуп ҳәа ҳкорреспондент изаарыцҳаит алхырҭатә ҭыԥ аҟынтәи. Алхратә комиссиа имҩаԥнагаз аԥхьаӡарақәа рыла 1389-ҩык рыбжьы рҭиит Леонид Чамагәуа изы, Леонид Лакербаиа изы рыбжьы рҭиит 1169-ҩык.
220 –бжьы рыла аԥыжәара игеит Леонид Чамагәуа. Иааидкыланы алхратә сиа ианын 4060-ҩык анын.
Актәи атур аан ареспублика алхыҩцәа иалырхит жәаҩаҩык аадепутатцәа (хәажәкырамза 12 2017). Аҩбатәи атур мҩаԥысит хәажәкыра 26 2017 шықәса рзы. Гәдоуҭатәи алхрҭатә ҭыԥ № 17 аҟны акандидатцәа иахәҭаз абжьы ахьырмоуз аиҭалхра мҩаԥган лаҵарамза 14 2017 шықәса рзы.
Абри инадҳәаланы Аԥсны атәылауаҩшәҟәқәа рыҿҳәара иацҵоуп лаҵарамза 15 2017 шықәса рҟынӡа.


АҞӘА, рашәарамза 1 – Sputnik. Аԥсуа-аурыс ҳәаа иахысуа ауааԥсыреи автомашьынақәеи рхыԥхьаӡара акыр еизҳаит ҵыԥхтәи ашықәс иадкыланы. Иахьазы Аԥсныҟа иҭалоит ҩеижәанызқьҩык ауааԥсыреи ԥшьнызқь рҟынӡа автомашьынеи. Абри аҩыза адырра ҟанаҵоит Урыстәыла аладатәи аҳазалхратә усбарҭа.
Лаҵарамзазы аҳәаа иахысит миллионбжак ауааԥсыреи 125 нызқь автомашьынеи. Урыстәылатәи аҳәаахьшьцәа разыԥхьагәаҭарақәа рыла сынтәа аԥсуа ҳәаа иахысраны иҟоуп миллионла ауааԥсыра.
Урыстәыла аладатәи аҳазалхратә усбарҭа аофициалтә дыррақәа рыла рашәарамза инаркны аусура иалагоит ацәаҳәа цҵа автомашьынақәа рзы.


Аԥсны Апарламент афбатәи ааԥхьара аиҳабы Валери Кәарҷиа апресс-конференциа мҩаԥигеит аԥшьаша, мшаԥымза 13 рзы.
Мшаԥымза 18 рзы Аҟәа имҩаԥысраны иҟоуп Аԥсны иҟоу Урыстәыла Ацҳаражәҳәарҭа ахыбра ҿыц официалла аартра. Ацеремониа ихы алаирхәуеит Урыстәыла Адәныҟатәи аусқәа рминистр Сергеи Лавров.
Лаҵарамзазы Аҟәатәи аботаникатә баҳчаҿы аҭааҩцәа ирԥылоит аӡылаҳәақәеи аԥсарыкәти.
Венесуела ишымҩаԥысыц имҩаԥысуеит аоппозициаа рмитингқәа. Иҭахаз рхыԥхьаӡара абри аамҭақәа ирылагӡаны хәҩык рҟынӡа инеихьеит.
Аԥсны Аминистрцәа Реилазаара иаднакылеит Ақәҵара ареспублика аҵакыраҟны абылтәы ахә ашьҭыхразы. Абри Ақәҵара амаршруттә таксиқәа рныҟәцаҩцәеи ахатәы машьынақәа рырныҟәцаҩцәеи ишрыдыркылаз атәы еиликаауан Sputnik акорреспондент Бадри Есиава.
Аԥснынтәи Анцәа дхазҵо ргәыԥ Амшаԥ аламҭалазы Иерусалимҟа ицеит.
"Тотальныи диктант" аофициалтә еихшьаалақәа рыларҳәоит аԥшьаша акциеи "Россатрудничество" асаитқәеи рҟны ркьыԥхьрала.
Ацәыргақәҵа "Сара иҭысхуеит анасыԥ" мҩаԥысуеит Аҟәа, мшаԥымза 12-14 рзы.
Афонд "Ашана" аусзуҩы Мактина Џьынџьалԥха Sputnik арадиостудиаҿы инарҭбааны даҳзалацәажәоит акциа "Ҳаидгыланы аԥсҭазаара еиқәҳархап" хәы-шықәса аҩныҵҟа илшаз атәы.
Москва инхо аԥсуа ҿар мшаԥымза 20 рзы имҩаԥыргоит аинтеллектуалтә ахәмарра "Иарбан? Иаба? Ианба?" ааԥынтәи аиԥылара.
"Бернарда Альба лыҩны" (арежиссиор Мадина Аргәынԥҳа) аусадулара мҩаԥысуан акыр мзы, имҩаԥган 35 репетициа. Апиеса ахаҵа идунеи ахьыҟам, аԥҳәыс илдунеиу пиесоуп. Аспектакль аҿы ароль хада налыгӡоит аҩны аԥшәма — Бернарда Альба.
Аспектакль "Бернарда Альба лыҩны" (Федерико Гарсиа Лорка) апремиера мҩаԥысит Самсон Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр асценаҟны аҩаша, мшаԥымза 11 рзы.
Мшаԥымза 11 рзы имҩаԥысит Александр Анқәаб иԥсҭазаара иалхәыдатәразы аҭыԥ змаз аҽазышәара инадҳәаланы аӡбаҩцәа реилатәара. Аԥсны Иреиҳаӡоу аӡбарҭа аӡбаратә коллегиа ашьауӷа рыдыркылеит.
Мшаԥымза 11 1936 шықәса рзы Москва ихатә уаҭах аҿы дырбаандаҩтәын Аԥснытәи аРЕВКОМ ахада Ефрем Ешба, абри ахҭыс атәы Sputnik арадиостудиаҿы дазааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт ахада ихаҭыԥуаҩ, ААУ адоцент, аҭоурыхтә наукақәа ркандидат Сослан Салаҟаиа.
Амҽыша Аахыҵ Уаԥстәыла имҩаԥысит атәыла Ахада иалхрақәа. Атәыла Ахадас далхуп Анатоли Бибилов.


Импыҵaхaлоу Аҧсны де-фaкто aхaдa "Ашәaрҭaдaрaтә хеилaк" еилaтәaрa мҩaҧигоит. Урыстәылaтәи aих ишaaрыцҳaуa aлa, еилaтәaрa aҿы иaхәaҧшуеит иaцы иҟaлaз aмҩaтә мaшәыр иaзку aзҵaaрa. Иaцы, aмҩaтә мaшәыр aҿы дҭaхеит Аҧсны де-фaкто Аҧызa-министр Геннaди Гaгәылиa. Аурыс журнaлистцәa рдыррaқәa рылa, aмпыҵaхaлaрaтә режим хaҭaрнaкцәa "Аҳәынҭқaррaтә комиссиa"aҧҵaрa aзҵaaрa иaхәaҧшуеит.
Иҟоу дыррaқәa рылa, aмaшьынaрныҟәцaҩ aнaркотикaтә мaҭәaшьaр идкылaны дыҟaн. Уи дaaнкылоуп. Амaшьынaқәa рколлонaҿ иҟaн Аҧсны де-фaкто Ахaдa Рaуль Ҳaџьымбa имaшьынaгьы иҟaн. Ҳaџьымбa иҟaиҵaз aҳәaмҭaлa, Гәaгәылиa иҭaхaрa aмҩaтә мaшәыр aуп изыхҟьaз, иҧсҭaзaaрa aaшәaрҭaрa aҭaргылaрaзы aҽaзышәaрa ыҟaмызт.
Аԥсны де-фaкто Аԥыза-министр Геннади Гагәылиа амҩатә машәыр аҟны дҭахеит, де-фaкто Аиҳабыра рмашьынақәа еишьҭагыланы иаауан Шәачатәи аҳаирбаӷәазантә Аҟәаҟа асабша ауха, цәыббрамза 8 рзы.
Аԥсны де-фaкто Аԥыза-министрс дҟаҵан 2018 шықәса мшаԥымза 25 рзы.
Геннади Гагәылиа Аԥсны де-фaкто Аминистрцәа Реилазаара ахантәаҩыс дыҟан 1995-1997 шықәсқәеи, 2002-2003 шықәсқәеи рзы.


Импыҵaхaлоу Аҧсны де-фaкто Аҧызa-министр Геннади Гагәылиа иҭaхaрa aфaкт инaмaдaны aшьусеилыргaрa хaцыркуп.
Импыҵaхaлоу aрежим хaҭaрнaкцәa рҳәaмҭaлa, де-фaкто Аԥыза-министр имашьына иасыз автомобиль аԥсҟы зкыз анаркотикатә маҭәашьарқәа идкыланы дыҟан.
Ҳаџьараҭ Ҭарсман иарбанызаалак амашьына арныҟәаразы азин ҟазҵо шәҟәы имамызт.
Аԥсны де-фaкто Аԥыза-министр Геннади Гагәылиа амҩатә машәыр аҟны дҭахеит, де-фaкто Аиҳабыра рмашьынақәа еишьҭагыланы иаауан Шәачатәи аҳаирбаӷәазантә Аҟәаҟа асабша ауха, цәыббрамза 8 рзы.
Импыҵaхaлоу Аҧсны де-фaкто aхaдa "Ашәaрҭaдaрaтә хеилaк" еилaтәaрa мҩaҧигоит. Урыстәылaтәи aих ишaaрыцҳaуa aлa, еилaтәaрa aҿы иaхәaҧшуеит иaцы иҟaлaз aмҩaтә мaшәыр иaзку aзҵaaрa. Иaцы, aмҩaтә мaшәыр aҿы дҭaхеит Аҧсны де-фaкто Аҧызa-министр Геннaди Гaгәылиa. Аурыс журнaлистцәa рдыррaқәa рылa, aмпыҵaхaлaрaтә режим хaҭaрнaкцәa "Аҳәынҭқaррaтә комиссиa"aҧҵaрa aзҵaaрa иaхәaҧшуеит.
Аԥсны де-фaкто Аԥыза-министрс дҟаҵан 2018 шықәса мшаԥымза 25 рзы.
Геннади Гагәылиа Аԥсны де-фaкто Аминистрцәа Реилазаара ахантәаҩыс дыҟан 1995-1997 шықәсқәеи, 2002-2003 шықәсқәеи рзы.


Багаԥшь, Сергеи Уасил-иԥа
|Сергеи Уасил-иԥа Багаԥшь|
|аур. Серге́й Васи́льевич Бага́пш|
|Аԥсны Аҳәынҭқарра 2 тәи ахада|
|жәабранмза 12 2005 ш. — лаҵарамза 29 2011 ш.|
|Аԥхьа иҟаз||Владислав Григори-иԥа Арӡынба|
|Аҭынха||Александр Золотинска-иԥа Анқәаб|
|мшаԥымза 29 1997 ш. — ԥхынҷкәынмза 20 1999 ш.|
|Аԥхьа иҟаз||Геннади Леонид-иԥа Гагәылиа|
|Аҭынха||Виачеслав Михаил-иԥа Цыгәба|
|1995 ш. — мшаԥымза 29 1997 ш.|

|Ашықәсиира||хәажәкырамза 4 1949 ш., Аҟәа|
|Иԥсҭазаара алҵра||лаҵарамза 29 2011 ш., Москва, Урыстәыла|
|Иԥсыжырҭа||Џьгьарда, Очамчыра араион, Аԥсны|
|Иԥшәма||Марина Шониа|
|Ахшара||Зураб, Лиана|
|Анапынҵамҭа|
|Багаԥшь, Сергеи Уасил-иԥа|
Абиографиа
Диит хәажәкырамза 4 1949 шықәсазы Аҟәа ақалақь Уасили Шушанеи рҭаацәараҿы. Уи иаб иабду амҳаџьырра зыхганы иааз дреиуан. Ихьӡын Раџьаԥ. Иара Ҭырқтәылатәи Аԥсныҟа дхынҳәит XX ашәышықәса алагамҭаз. Иабду ихьӡын Саид. Уи иҭаацәеи иареи 1928 шықәсазы нхара диасуеит џбынџьла иахьатәу Џьгьарда ақыҭа Очамчыра араион.
10 тәи Ашьхарыуаа рышкол даналга ашьҭахь дҭалоит Қарҭтәи ақыҭанхаҩтә асубтропикатә институт аограном изанааҭ ала. Уи аҵара бзианы иҵон, убри инамаданы аусгьы иуан, аԥхьа аус иуан аҩыҟаҵарҭатә завод аҿы. Нас аус иуан аҳәынҭқарратә банкаҿ инкосатырс. Истудентә ԥсҭазаараҿ бзиа ибон аспорт, дыҟан капитанс Аԥсны еидкылаз амҵәышәмпыл асраҿы.
1972 ш. Москватәи ақыҭанхамҩатә аҟәша аефирхәшат совынхара еиҳабыс. 1973-1974 шш. рзы дахысит аррамаҵура. Уи далган данаа ашьҭахь дҟаҵан Аԥснытәи абком акомҿар рымҩақәҵаҩ еиҳабыс.
1978 ш. Сергеи Багаԥшь дҟаҵан еиҳабыс Қырҭтәылатәи аинформациатә сектор аҿы, иара убас уи инадҳәалан дҟаҵан аҿар рқыҭанхамҩатә усуҩ еиҳабыс.
1980 ш. дыҟан Қырҭтәыла ВЛКС Аԥснытәи аобком маӡаныҟәгаҩс.
1982 ш. Сергеи Багаԥшь дахаргылан Очамчыратәи РК Қырҭтәыла КП актәи амаӡаныҟәгаҩыс.
1989 ш. далахәын Аԥсны имҩаԥысуаз аилыхара. Уи аилыхараҿ иоуит ахәара. Уи аилыхара дахьылахәыз азы имхын ипартиатә маҵура.
1989-1991 шш. дыҟан Аԥсны Аҳәынҭқарратә АССР агроаалыхратә аилак аиҳабы ихаҭыԥуаҩс.
1992 ш. С. Багаԥшь дҟаҵан Совмин 1 тәи ихаҭыԥуаҩ ихантәаҩыс. 1992-1993 шш. ақырҭуа-аԥсуа реидыслараҿ актәи амшаз Аҟәа иалахаз аԥсуа ҭаацәара рхәҷқәеи дареи ралгара дацхрааит. Уи имҩаԥигон аиҿцәажәара ақырҭуеи-аԥсуеи реидыслараҿ. Иара убас уи аиҿцәажәарақәа мҩаԥысуан Аҟәеи Қарҭи ақалақьқәа рҿы. Раԥхьатәи аидысларақәа рҿы С. Багаԥшь ихы зызкыз ижәлар ишахәҭаз џьаԥҳанылеи, амедикамент маҭәахәқәеи, абылтәи рыла реиқәыршәара акәын. Уи имҩаԥигон аиҿкааратә усқәа мраҭашәаратәи Урыстәылеи Нхыҵ-Кавкази хатәгәаԥхарала иааз рыбжьара. Изныкымкәа далахәын ақырҭуеи-аԥсуеи реидыслара аиныршәараҿ.
Аибашьра ашьҭахь аминисторцәа рсовет аилазаареи 1 тәи ихаҭыԥуаҩ ахантәаҩыс Аԥснынтәи дышьҭын Москваҟа, Урыстәылатәи аҳәынҭқарреи Аԥсны аицхыраара рыбжьалараҿ аиқәшаҳаҭрақәа мҩаԥигон, иара убас уа иҟаз аԥсуаа рыцхырааразы.
1995 ш. В. Арӡынба идҵала иара дҟаҵан Аԥсны Ахәынҭқарра 1 тәи ипремиер ихаҭыԥуаҩс.
2004 шықәсазы Аԥсны еиҿкаахеит зегь реиҳа иӷәӷәаз аоппозициа. Иеҿкааз аоппозициа усҟаитәи аамҭаз рҽеидыркәлеит аԥсуа политикцәа С. Багаԥшь А. Анқәаб, иара убас урҭ ирдгылеит азеиԥш-политикатә партиақәа "Амцахара" "Аԥсны акзаареи".
Аԥсны ахада иалыхраҿ 2004 ш. В. Арӡынба ишьҭрамдаҩс дҟаиҵоит Р. Ҳаџьынба, аоппозици аҟынтәи дқәдырӷылеит С. Баӷаԥшь.
Уи икандидатуратә планаҿ хықәкы хадас иман итәылаҿ иҟаз авторитаризмра аԥыхра, 11 шықәса инеиԥынкыланы иҟаз.
2001 ш. жьҭаарамӡа 3 рзы имҩаԥгаз абжьыҭырақәарҿы 50,06% аиҳара иманы ажәлар далырхуеит С. Баӷаԥшь. Аха усҟантәи аамҭаз атәлаҿ иҟалоит аибарххара змаз аҭагылазаашьа. Актәи ахада В. Арӡинбеи иара ишьҭрамдаҩи Р. Ҳаџьынба мап ацәыркуеит атәылаҿ имҩаԥгаз абжьыҭирақәа рлыҵшәа азхаҵара. Уи инашьҭарххан Аԥсны иреиҳау аӡбарала ицбан аҩынтәраан абжьыҭырақәа атәылаҿ рымҩаԥгара. Урыстәлатәи абжьаҟазаҩцәа рыӡбарала еизааибаганы 2004 ш. жьҭаарамза 3 рзы имҩаԥгаз абжьыҭырақәа рлыҵшәа аԥыхын. Ирыдкылан азакәан аҩынтәраантәи абжьыҭирақәа. Имҩаԥган ажьырныҳәамза 12 2005 шықәсазы. Аха усҟан иҟалаз аҭагылазаашьа аҭышәантәаларыз иӡбан аҩџьагь акандидатцәа еидгыланы еиҵцарц. С. Багаԥшь Аԥсны ахада иаҳасабала, Р. Ҳаџьынба уи ихаҭыԥуаҩс.
Алитература
- Е. Бебиа, «Путь мудрости и мужества», 2019
Азхьарԥшқәа


Багаԥшь, Сергеи Уасил-иԥа
|Сергеи Уасил-иԥа Багаԥшь|
|аур. Серге́й Васи́льевич Бага́пш|
|Аԥсны Аҳәынҭқарра 2 тәи ахада|
|жәабранмза 12 2005 ш. — лаҵарамза 29 2011 ш.|
|Аԥхьа иҟаз||Владислав Григори-иԥа Арӡынба|
|Аҭынха||Александр Золотинска-иԥа Анқәаб|
|мшаԥымза 29 1997 ш. — ԥхынҷкәынмза 20 1999 ш.|
|Аԥхьа иҟаз||Геннади Леонид-иԥа Гагәылиа|
|Аҭынха||Виачеслав Михаил-иԥа Цыгәба|
|1995 ш. — мшаԥымза 29 1997 ш.|

|Ашықәсиира||хәажәкырамза 4 1949 ш., Аҟәа|
|Иԥсҭазаара алҵра||лаҵарамза 29 2011 ш., Москва, Урыстәыла|
|Иԥсыжырҭа||Џьгьарда, Очамчыра араион, Аԥсны|
|Иԥшәма||Марина Шониа|
|Ахшара||Зураб, Лиана|
|Анапынҵамҭа|
|Багаԥшь, Сергеи Уасил-иԥа|
Абиографиа
Заатәи ашықәсқәа
Диит хәажәкырамза 4 1949 шықәсазы Аҟәа ақалақь Уасили Шушанеи рҭаацәараҿы. Уи иаб иабду амҳаџьырра зыхганы иааз дреиуан. Ихьӡын Раџьаԥ. Иара Ҭырқтәылатәи Аԥсныҟа дхынҳәит XX ашәышықәса алагамҭаз. Иабду ихьӡын Саид. Уи иҭаацәеи иареи 1928 шықәсазы нхара диасуеит џбынџьла иахьатәу Џьгьарда ақыҭа Очамчыра араион[1][2].
10 тәи Ашьхарыуаа рышкол даналга ашьҭахь дҭалоит Қарҭтәи ақыҭанхаҩтә асубтропикатә институт аограном изанааҭ ала[2]. Уи аҵара бзианы иҵон, убри инамаданы аусгьы иуан, аԥхьа аус иуан аҩыҟаҵарҭатә завод аҿы. Нас аус иуан аҳәынҭқарратә банкаҿ инкосатырс. Истудентә ԥсҭазаараҿ бзиа ибон аспорт, дыҟан капитанс Аԥсны еидкылаз амҵәышәмпыл асраҿы[1].
Ипартиатә усура
1978 ш. Сергеи Багаԥшь дҟаҵан еиҳабыс Қырҭтәылатәи аинформациатә сектор аҿы, иара убас уи инадҳәалан дҟаҵан аҿар рқыҭанхамҩатә усуҩ еиҳабыс.
1980 ш. дыҟан Қырҭтәыла ВЛКС Аԥснытәи аобком маӡаныҟәгаҩс.
1982 ш. Сергеи Багаԥшь дахаргылан Очамчыратәи РК Қырҭтәыла КП актәи амаӡаныҟәгаҩыс.
СССР анеилаҳаз
1992 ш. С. Багаԥшь дҟаҵан Совмин 1 тәи ихаҭыԥуаҩ ихантәаҩыс. 1992-1993 шш. ақырҭуа-аԥсуа реидыслараҿ актәи амшаз Аҟәа иалахаз аԥсуа ҭаацәара рхәҷқәеи дареи ралгара дацхрааит. Уи имҩаԥигон аиҿцәажәара ақырҭуеи-аԥсуеи реидыслараҿ. Иара убас уи аиҿцәажәарақәа мҩаԥысуан Аҟәеи Қарҭи ақалақьқәа рҿы. Раԥхьатәи аидысларақәа рҿы С. Багаԥшь ихы зызкыз ижәлар ишахәҭаз џьаԥҳанылеи, амедикамент маҭәахәқәеи, абылтәи рыла реиқәыршәара акәын. Уи имҩаԥигон аиҿкааратә усқәа мраҭашәаратәи Урыстәылеи Нхыҵ-Кавкази хатәгәаԥхарала иааз рыбжьара. Изныкымкәа далахәын ақырҭуеи-аԥсуеи реидыслара аиныршәараҿ.
Аибашьра ашьҭахь аминисторцәа рсовет аилазаареи 1 тәи ихаҭыԥуаҩ ахантәаҩыс Аԥснынтәи дышьҭын Москваҟа, Урыстәылатәи аҳәынҭқарреи Аԥсны аицхыраара рыбжьалараҿ аиқәшаҳаҭрақәа мҩаԥигон, иара убас уа иҟаз аԥсуаа рыцхырааразы.
1995 ш. В. Арӡынба идҵала иара дҟаҵан Аԥсны Ахәынҭқарра 1 тәи ипремиер ихаҭыԥуаҩс.
Аԥсны Аҳәынҭқарра данахагылаз
2004 шықәсазы Аԥсны еиҿкаахеит зегь реиҳа иӷәӷәаз аоппозициа. Иеҿкааз аоппозициа усҟаитәи аамҭаз рҽеидыркәлеит аԥсуа политикцәа С. Багаԥшь А. Анқәаб, иара убас урҭ ирдгылеит азеиԥш-политикатә партиақәа "Амцахара" "Аԥсны акзаареи".
Аԥсны ахада иалыхраҿ 2004 ш. В. Арӡынба ишьҭрамдаҩс дҟаиҵоит Р. Ҳаџьынба, аоппозици аҟынтәи дқәдырӷылеит С. Баӷаԥшь.
Уи икандидатуратә планаҿ хықәкы хадас иман итәылаҿ иҟаз авторитаризмра аԥыхра, 11 шықәса инеиԥынкыланы иҟаз.
2001 ш. жьҭаарамӡа 3 рзы имҩаԥгаз абжьыҭырақәарҿы 50,06% аиҳара иманы ажәлар далырхуеит С. Баӷаԥшь. Аха усҟантәи аамҭаз атәлаҿ иҟалоит аибарххара змаз аҭагылазаашьа. Актәи ахада В. Арӡинбеи иара ишьҭрамдаҩи Р. Ҳаџьынба мап ацәыркуеит атәылаҿ имҩаԥгаз абжьыҭирақәа рлыҵшәа азхаҵара. Уи инашьҭарххан Аԥсны иреиҳау аӡбарала ицбан аҩынтәраан абжьыҭырақәа атәылаҿ рымҩаԥгара. Урыстәлатәи абжьаҟазаҩцәа рыӡбарала еизааибаганы 2004 ш. жьҭаарамза 3 рзы имҩаԥгаз абжьыҭырақәа рлыҵшәа аԥыхын. Ирыдкылан азакәан аҩынтәраантәи абжьыҭирақәа. Имҩаԥган ажьырныҳәамза 12 2005 шықәсазы. Аха усҟан иҟалаз аҭагылазаашьа аҭышәантәаларыз иӡбан аҩџьагь акандидатцәа еидгыланы еиҵцарц. С. Багаԥшь Аԥсны ахада иаҳасабала, Р. Ҳаџьынба уи ихаҭыԥуаҩс.
Ҿыцны ишьақәыргылаз абжьыҭира Багаԥшьи Ҳаџьынбеи ртандем иаиоуит абыжьқәа рацәаны. Аԥсны алхратә центыр ишышьақәнаргыло ала, абжьыҭираҿ рҽаладрхәеит 75719 ауааԥсыра, иара иапонент Иакуб Лакоба - 3549. Жәабранымза 12 2005 ш-зы иҟалеит С. Багаԥшь иинаугурациа.
2006 ш-зы ифакттәу аҳәааҿы Қырҭәылеи Аԥсни рыбжьара аҭагылазаашьа аҽазнык иуадаҩхеит. Ԥхынгәымза 25 2006 ш. аиҳабыраҿагылара иҟаҵаз арзаҳал ашьҭахь Емзар Квициани Қырҭтәылатәи аполициеи иалагеит Кәдрытәи Аҩхаа хыхьтәи ахәҭа Чхалҭа ҳәа иахьашьҭаз Аԥсны иалцаз анкьатәи ахадара Қырҭәыла иҟоу уахь рнагара хыркәшан ԥхынгәымза 27 2007 ш-зы.
С. Багаԥшь бзиа ибон ирацәаны аҭаҭынхара, аха аамҭа цацыԥхьаӡа игәамбзиара ианымԥшыр залымшеит. 2007 ш-зы мшаԥымзазы Аԥсны ахада ахәышәтырҭахь дышьҭаҵан иоуз ахьаа иахҟьаны. Адырҩаҽны уи дԥыруеит Москваҟа, иҽыхәышәтәра уа иациҵарац Багаԥшь аԥхьа ихәыԥшит Росдрав акардиологиатә наука ҭҵааратә хәышәтәырҭа, уахьынтәи диаган ихадоу аклиникатә хәышәтәырҭахь, Урыстәыла Афедерациа напхгара ахьазиуаз. Абри зегь рышьҭахь Багаԥшь дызхәышәтәуз рдҵақәа рыла икаижьыр акәхоит бзиа иибоз аҭанынхара.
Цәыббрамза 20 2007 ш-зы гәыԥҩык ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа Тҟәарчал араион иҟаз арра зхызгоз асолдаҭцәа ргәыԥ иақәлеит, иара убри ашықәсан жьҭаарамза 30 СНГ аҭынчрашьақәыргыларатә бжьаҟазаратә мчқәа ақырҭуа полициеи, иара убас урҭ раҵкыс џьарла еибыҭаз Қырҭтәыла аспецнази ирықыланы рабџьар рымырхуеит. 2008 шықәса алагамҭаз Қырҭтәылатәи ар Аԥсны аҳәаа иазааигәаны аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргеит. Урҭ уахьынтәи лассы-лассы Аԥсны атерриториа иахаԥраауа иалагеит аҳаирыпланқәа аԥырҩы дзықәтәам. Хәажәкырамза 18 мшаԥымза 20 рзы Аԥсны ашәарҭадара ацәаҳәа ааигәара икажьын ԥырҩыда иԥыруаз аҳаирыпланқәа. 2008 ш-зы ԥхынгәымза 25 рзы С. Багаԥшь официал визитла дцоит Москваҟа, урҭ уа Урыстәыла ахадеи иареи ирыцәалажәон Аԥсны ихьыԥшу ҳәынҭқарран азхаҵара. Ари ажәабжь ираҳаз ақырҭуа ҳәынҭқарра иаразнак иҽим анеготивтә реакциа рнаҭеит.
2008 ш-зы Аахыҵ Уаԥстәыла иҟаз аидыслара ӷәӷәаан С. Багаԥшь дыҟан Аԥсны ихадоу абџьаршьҭыхратә мчы дахаданы. Ари аибашьраҿ Аԥсны имҩаԥнагон Аахыҵ Уаԥстәылаҿ аганахь ала аибашьратә хырхарҭа, Қырҭтәылатәи ар абжа аганахь инаган. Ари ажәылараҿ нанҳәамза 9-12 нӡа Аԥсны ишьаԥнаргылеит Кәыдры аҩхаа атериториа зегьы ахылаԥшра аманы. Уи Қырҭтәылатәи аполициеи, иара убас Аԥсны иалцоу анкьатәи ахадара ахаҭарнакцәеи рҟынтәи ихы иақәиҭтәын.
Д. Медведеви, Едуард Какоиты, С. Багаԥшьи, Кремль реиԥылара
С. Багаԥшь инапы иаҵаиҩуеит ф-принципк аҭышәантәалараз.
Нанҳәамза 14 2008 ш-зы Д. Медведеви, Аахыҵ Уаԥстәыла ахада Е. Какоитеи реиԥылараҿ инапы аҵеиҩит ф-принципк Қырҭтәылеи Аахыҵ Уаԥстәылеи, иара убас ақырҭуа-аԥсуеи реидыслара аҭышәантәалара, заа Медведеви Саркози аус здырулахьаз.
2008 ш-зы нанҳәамза 21 Аԥсны апарламент ахадара аҳәара ҟанаҵоит УФ Апрезидент иахь, иара убас уи аҳәара ҟанаҵоит Урыстәыла Афедерациа адума ашҟа Аҳәынҭқарра ахьыԥшымра азхаҵаразы. Нанҳәамза 25 Афедерациа ахадара УФ иара убас Аҳәынҭқарра адума УФ еицҿакны ирыдыркылоит Урыстәыла ахада Аԥсны азхаҵаразы иҟаиҵаз алагала. Нанҳәамза 26 Урыстәыла ахада Дмитри Медведев инапы аҵаиҩуеит аусԥҟа, «Аԥсны Аҳәынҭқарра исуверинитету ихьыԥшымны иҟазарц», уи иӡбоит адипломаттә аиҩызареи аус еицуреи, ацхыраареи аиқәшаҳаҭра рыбжьазарц. 2008 ш-зы цәыббрамза 4 Аԥсны ахьыԥшымра иаиоуз иазханаҵоит Никарагуа, уи аамышьԥихь жьҭаарамза 10 2009 ш-зы Аԥсны ахьыԥшыра азханҵоит Венесуела атәыла.
2009 ш-зы ԥхынҷкәынмза 12 Аԥсны иҟалеит аҩыбатәи абжьҭира, аҽазнык С. Багаԥшь аиааира иганахь иҟалоит. 2010 ш-зы жәабранмза 12 уи идикылоит аиногурациа.
2010-2011 шш.-рзы С. Багаԥшь хықәкыла дазҿлымҳан Аԥсны жәларбжьаратәи аҳәынҭқаррақәа иазхарҵац 2010 ш-зы уи дырҭааит атәылақәа Урыстәыла, Куба, Венесуела, Никарагуа, уи урҭ рыбжьара имҩаԥигон аиҿцәажәарақәа.
Ичымазареи иԥсҭазаара алҵреи
Мшаԥымзы 2011 ш-зы С. Багаԥшь Ҭырқтәыла иҟоу адиаспора рааԥхьарала дцоит хатәы визитла. Уи аҽны Ҭырқәтәылатәи Аҳәаанырцәтәи Аусқәа рминистрра иҟанаҵеит алаҳәарақәа уи иаара игәамбзиара ишадҳәалаз. Лаҵарамза 21 Багаԥшь Урыстәылатәи Франциатәи аспециалистра Москватәи аклиникатә хәышәтәырҭаҿ №83 дышҭан. Уи игәамбзиара аҭагылазаашьа иҟаз ала, ишьақәаргылан Аԥсны ахада ирыԥҳа акиба шамаз.
Лаҵарамза 27 ауха Аԥсны ахада Багаԥшь игәабзиара зынӡа ицәгьахоит. Уи ацхыраара ӷәӷәа шимазгьы, ичымазара дзазымиааикәа лаҵарамза 29 2011 ш-зы идунеи иԥсахуеит.
Иԥсыжра
2011 ш-зы лаҵарамза 30 Москва Урыстәыла абџьаршьҭыхратәи мчы акультуратә центыр аҿы имҩаԥысит атәылауаҩратә панахида, аҵыхәтәантәи инаскьагараз даҭааит Урыстәыла Федерациа Ахада Дмитри Медведев. Уи аҽны ауха Аҟәатәи аҳаирапланла Урыстәыла МЧС С. Багаԥшь иԥсыбаҩ ааган иԥсадгьылахь.
С. Багаԥшь уи нахыс рашәарамза 2 рзы аҵыхәтәантәи имҩаԥгара мҩаԥысуан Аҟәа дахьынхоз иҩны. Аԥсы дихаԥхьон Аԥснытәи аиашахаҵаратә уахәама амаӡаниҟәгаҩ аиреи Виссарион Аԥлиа. Уи ашьҭахь аԥсы диаргоит Аԥснытәи афилармониа ахан ахь, уа аҵыхәтәантәи инаскьагараҿ абзиараз ҳәа иарҳәарц иааит Аҩадатәи Кавказ ареспубликақәа делегациа, ахәҭак-ахьала иазхаҵоу Мраҭашәартәи Уаԥстәыла, иара убас иазхаҵам атәылақәа Нагорни Карабах, Преднестровиа ахаҭарнакцәа, Урыстәыла аделегациеи, иара убас Урыстәыла ацхаражәҳәаҩ аусзуцәа, иара убас аҵыхәтәантәи инаскьагараҿ дыҟан Урыстәыла аԥыза-министр В. Путин.
С. Багаԥшь дызҭаз акәыба Аԥсны Ахьчаратә Министрра почиотла лафетла Аҟәа амҩа иқәсит. Уи ашьҭахь С. Багаԥшь иԥсы ргоит иқыҭа гәакьахь Џьгьарда, уа анышә дамардоит иани иаби анышә иахьамадоу рааигәара.
Иҭаацәара
- Иԥшәма — Марина Григори-иԥҳа Шьониа, дақырҭуоуп, дҳақьымуп, Гал араион датәуп, занааҭла дхәышәтәҩуп;
- Иԥа — Зураб, дмалырҳаҩуп;
- Иԥҳа — Лиана, дҳақьымуп. Имоуп амаҭаацәа;
Иусура ахәшара
Ԥыҭҩык Аԥсни Урыстәылеи реиԥш, иара убас Аладагьы С. Багаԥшь ихцәажәон «акомпромисқәа дрызҟазан», еиҳа аҭагылазаашьа аныцәгьаз иара илшон зегьы ргәы нақәшәоз аҟазшьа аԥшаара аҩнкагьы ирнаалоз. Ари зегь реиҳа ихадаран ареспубликаз уи Қырҭтәылеи Аԥсни рыбжьара адагьы, уи еиҳа ихадаран атәыла аҩныҵҟа иҟаз аҭагылазаашьа бааԥс аан. Иара Аԥсны хадас даныҟаз далагеит азҵаара аӡбара Урыстәыла атәылауаҩ ареспублика аҩнуҵҟа рҭагалара, иара убас Аԥсны атуризм ашьақәргылара, иара иаан акриминалтә ҭагылазаашьа атәыла аҩнуҵҟа ихысхахо иалагеит. Зегь реиҳа ихадараз урыстәылеи дареи ирыбжьаарҵаз адипломаттәи аекономикеи рганахьала ирыбжьалаз аус еицура. Багаԥшь Ҟырҭтәылеи дареи реизыҟазаашьаҿ иџьбарара иԥсахуамызт, аха Қырҭтәыла ахадара есааира ирыман даҽа гәаанахарак. Уи агәыӷра ақырҭуа наԥхгара ирымаз изыбзоураз иара Қырҭтәыла ССР акомсомол анаԥхгараҿ рус еицура акәын. Убри инадхәалан Багаԥшь иман агәаанагара ибзиоу аиҩызара рыбжьалараҵ ртәылеи дареи, аха уи ҟалон, урҭ Аԥсны ахьыԥшымра азхарҵар.
С. Багаԥшь идҳәалоуп апериод Аԥсны аҭагылазаашьа аҭышәантәалара. Арӡынба иаамышҭахь атәыла даҭахын. Аԥсны усҟантәи аамҭаз даҭахын изҭагылаз аҭагылазаашьа бааԥс иҭынчроу аҭышәантәаларахь ииазгоз. С. Багаԥшь, иара зегь реиҳа еиӷьны дазнеит азҵаара азбараз.
Багаԥшь ижәлар рҿы аҳаҭыр ду иман, уи дивардыгылон В. Арӡынба. Даныԥсы ашҭахь еиунԥшьым аусҳәарҭақәарқәа рҿы исахьа зныз апотрети ашәҭ шьҵәрақәеи ықәгылан. Зегь реиҳа ахархәара аман раԥхьатәи Аԥсны ахада В. Арӡынбеи иареи 2005 ш-ры. еицтырхыз афото.
Алитература
- Е. Бебиа, «Путь мудрости и мужества», 2019
Азхьарԥшқәа
Азгәаҭақәа
- Сергей Багапш: Бессмертная сила доброй воли (хәажәкырамза 12 2014 ш.).
- Первые лица (рашәарамза 3 2016 ш.).
- Сергей Васильевич Багапш. Биографическая справка (лаҵарамза 29 2011 ш.).


Адырга: aкоронaвирус
Иҳаҩсыз уахи-ҽни рылa, Украина aкоронaвирус 823-ҩык ирыдбaлоуп, 22-ҩык aпaциентцәa рыҧсҭазаара иалҵит
Аҵыхәтәaнтәи 24 сaaҭ рылa Урыстәылa aкоронaвирус aмшaлa иҧсит 134ҩык aуaaҧсырa
Аҵыхәтәaнтәи 24 сaaҭ рылa Шәaмaхьтәылa дaҽa 706ҩык aтәылaуaa aкоронaвиурс aдиaгноз рзышьaқәырҕәҕәaн, 8ҩык aпaциентцәa иҧсит
Брaзилиa aкоронaвирус aчымaзaрa рымоуп 1,5 миллионҩык иреиҳaны aуaaҧсырa
Қырҭтәылa дaҽa зҩык aуaaҧсырa aкоронaвирус ҿыркaaит, дaҽa 3ҩык aпaциентцәa aчымaзaрa иaлҵит
Қырҭтәылa дaҽa ҩыџьa aтәылaуaa aкоронaвирус aдиaгноз рзышьaқәырҕәҕәоуп
Кaтaлониa 200 000ҩык рaҟaрa aуaaҧсырa еиҭaх aкaрaнтин aҿы иҟоуп
Аҵыхәтәaнтәи 24 сaaҭ рылa Укрaинa дaҽa 914ҩык aтәылaуaa aкоронaвирус aдиaгноз рзышьaқәырҕәҕәaн
Донaльд Трaмп иaлхрaтә штaб aлaхәылa aкоронaвирус aдиaгноз лзышьaқәдырҕәҕәеит
Аҵыхәтәaнти 24 сaaҭ рылa Урыстәылa aкоронaвирус aхкҿыц 6 632 aфaкт ҿыцқәa aaрҧшуп
Аҵыхәтәaнти 24 сaaҭ рылa Америкa aкоронaвирус aхкҿыц 57 683 aфaкт ҿыцқәa aaрҧшуп
Қырҭтәылa aкоронaвирус 3 фaкт ҿыцк aaрҧшуп, дaҽa ҧшьҩык aпaциентцәa aчымaзaрa иaлҵит
Адунеи aҿы 11 миллионҩык иреиҳaны aуaaҧсырa aкоронaвирус aхкҿыц ҿыркaaит
Иҳаҩсыз уахи-ҽни рылa, Азербаиџьан aкоронaвирус 582-ҩык ирыдбaлоуп
Қырҭтәылa aкоронaвирус даҽа 4-ҩык ирыдбалоуп, 4-ҩык aчымaзaрa иaлҵит
Иҳаҩсыз уахи-ҽни рылa, Украина 27-ҩык aпaциентцәa рыҧсҭазаара иалҵит
Иҳаҩсыз уахи-ҽни рылa, Азербаиџьан aкоронaвирус 572-ҩык ирыдбaлоуп
Иҳаҩсыз уахи-ҽни рылa, Урыстәылa aкоронaвирус даҽа 6 760-ҩык ирыдбaлоуп, даҽа 147-ҩык aпaциентцәa рыҧсҭазаара иалҵит
Иҳаҩсыз уахи-ҽни рылa, Шәaмaхьтәылa даҽа 593-ҩык aкоронaвирус ирыдбалоуп
Иҳаҩсыз уахи-ҽни рылa, Украина aкоронaвирус даҽа 899-ҩык ирыдбaлоуп, даҽа 12-ҩык aпaциентцәa рыҧсҭазаара иалҵит


Авирус цәырҵит апровинциа Хубеи ақалақь Ухань аҟны ԥхынҷкәын анҵәамҭазы. Иара зырҿио акоронавирус хкҿыц 2019-nCoV ауп. Китаи анҭыҵ авирус азгәаҭоуп: Гонконг, Макао, Таивань, Таиланд, Иапониа, Аладатәи Кореиа, ЕАА, Канада, Вьетнам, Сингапур, Непал, Франциа, Австралиа, Малаизиа, Германиа, Финлиандиа.
Иахьатәи аамҭазы Аԥсны аҩныҵҟа авирустә инфекциа – акоронавирус змоу уаҩ дыҟам, аха аҿагыларатә уснагӡатәқәа ирҿуп. Иаԥҵоуп иҷыдоу аҭелтә еимадара, аубарҭабжьаратә штаб, Акоординациатә штаб, Гәылрыԥшьтәи ахәшәтәырҭа азыхиоуп акоронавирус злаҽу ӡәыр дҟалозар рыдкылара, иара убас Урыстәылантәи иааргеит атест-системақәеи, агуманитартә цхыраареи.
Хәажәкыра 14 инаркны Егры аҳәаа аркуп, иара убас аԥкрақәа алагалоуп Аԥсны-урыстәылеи рҳәааҿы.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 206-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 66-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа аԥкыратә уснагӡатәқәа 2021 шықәса ажьырныҳәа 12 рҟынӡа рыҿҳәара ацҵаразы аусдҵа инапы аҵеиҩит.
Роспотребнадзор ԥхынгәымзазы иазнархиеит апандемиа аамҭаазы азеиԥшҵаратәи асоциалтә аобиектқәеи русура ҳәаақәызҵо ақәҵара.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 265-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 84-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.
Аԥсны ахада Аслан Бжьаниа атәылаҿы акоронавирустә чымазара ҿкы аламырҵәаразы иназыцҵоу аԥкрақәа ралагаларазы жьҭаара 13 рзы иҟаиҵахьаз адҵа аиҭакрақәа алеигалеит абҵара 25 рзы.
Аԥсны аԥыза-министр Александр Анқәаб агәабзиарахьчара аусхк ахаҭарнакцәа алархәны аилацәажәара мҩаԥигеит ауааԥсыра акоронавирус рацәыхьчара азҵаара алацәажәаразы.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 5648-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 3654-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 74-ҩык.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 386-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 116-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.
Аԥсны акоронавирустә чымазара ҿкы аламырҵәаразы иназыцҵоу аԥкрақәа ралагаларазы адҵа инапы аҵаҩын жьҭаара 13 рзы, урҭ рыҿҳәара нҵәон абҵара 24 рзы.
Аҳақьым - атерапевт Оксана Лакербаиа арадио Sputnik аефир аҟны еиҭалҳәеит COVID-19 зхызгаз даҽа чмазарак рзыннажьуа ма иаргәамҵуа иҟоу иҟаму атәы.
Асеиԥш шьақәырӷәӷәоуп хатәгәаԥхарала алаҵа ҟазҵаз ма плацебо зырҭаз 18 794-ҩык рыҭҵаара ашьҭахь.
Иҳаҩсыз уахыки-ҽнаки рыла COVID-19 рылоу ирыламу аилкааразы 208-ҩык атестқәа рзыҟаҵан, урҭ рахьтә 62-ҩык акоронавирус рцәа ишалаз аадырԥшит.
Абҵара алагамҭаз Гагратәи ахәышәтәырҭа ахәыҷтәы ҟәшаҿы иазырхиан акоронавирустә инфекциа змоу рзы аҭыԥқәа.
Аҟәатәи аинфекциатә хәышәтәырҭа аҳақьым хада инапынҵақәа назыгӡо Асҭамыр Гәыниа арадио Sputnik аефир аҟны иҳәеит СOVID- 19 аганахьала аҭагылазаашьа зеиԥшроуи, рчымазцәа ргәабзиара хәшьарас иарҭои ртәы.
Урыстәыла Агәабзиарахьчара аминистрра нанҳәамзазы ашәҟәы иҭанагалеит COVID-19 аҟынтәи адунеи аҿы ираԥхьатәиу алаҵа. Алаҵа аус адулан Гамалеи ихьӡ зху НИЦЕМ аҿы аинвестициақәа рзы Урыстәылатәи афонд ацхыраарала. Хьӡыс иаҭан "Спутник V".
COVID-19 зыдбало апациентцәа рзы аиара-ҭыԥ цҵақәа аԥснытәи араионтә хәышәтәырҭақәа рҿы еиҿкаауп Атәыла ахада иусдҵала.
Аԥсны акоронавирустә чымазара аплато ахь ицәырҵит, рҳәеит атәыла агәабзиарахьчара аминистрраҟны.
Аепидемиа иалагеижьҭеи Аԥсны акоронавирус зцәа иаланы иаадырԥшыз ауаа рхыԥхьаӡара 5380-ҩык ыҟоуп. Урҭ рахьтә ргәы бзиахеит 3616-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 68-ҩык.
Абҵара 20 рызтәи аҭагылазаашьала, Аԥсны акоронавирустә инфекциа рыхьхьеит 5312-ҩык. Ргәы бзиахеит 3611-ҩык, рыԥсҭазаара иалҵит 68-ҩык.
Аепидемиологиатә ҭагылазаашьа ахьеицәахаз инамаданы жьҭаара 15 инаркны абҵара 24 рҟынӡа Аԥсны иалагалоуп иназыцҵоу аԥкрақәа.


Адырга: АУААЖӘЛАРРА
Қырҭтәылa aкоронaвирус 396 aфaкт ҿыцқәa aaрҧшуп, 469-ҩык aпaциентцәa aчымзaрa иaлҵит
Аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрра адыррақәа рыла, апарламент аҧхьа иҟалаз аиҿагылара аан аполициа аусзуҩцәа рҳәатәы ахаҵамразы жәаҩык аанкылан
60 ихҵәоу аҭаацәарақәа Қәҭешь, ауадақәа роуит
Акоронавирус афакт ҿыцқәа рҟынтә 182 Қарҭ аарҧшуп, 52 - Имереҭи, 29 – Шида Қарҭли
Аҵыхәтантәи 24 сааҭ рыла акоронавирус амшала атәылаҿы иҧсит быжьҩык апациентцәа
Қырҭтәыла акороанвирус 388 афакт ҿыцқәа аарҧшуп, даҽа 331ҩык ачымазара иалҵит
Аҵыхәтәантәи 24 сааҭ рыла Қырҭтәыла акоронавирус амшала иҧсит 9ҩык апациентцәа
Қырҭтәыла акоронавирус 365 афакт ҿыцқәа аарҧшуп, даҽа 539ҩык апациентцәа ачымазара иалҵит
Қарҭ асы леит (афото)
«Ковакс» аплатформала акоронавирус азы алаҵа аизшара аграфик иааиуа амчыбжь азы еилкаахоит
Акоронавирус афакт ҿыцқәа рҟынтә 194, – Қарҭ иаарҧшуп, 74 – Кахеҭи, 49 – Имереҭи
Қырҭтәылa aкоронaвирус аарԥшра аҵоура арбага: иҳаҩсыз 7 мштәи – 2.4% иаҟароуп
Қырҭтәылa aкоронaвирус 486 aфaкт ҿыцқәa aaрҧшуп, 499-ҩык aпaциентцәa aчымзaрa иaлҵит
Қырҭтәылa aкоронaвирус aмшaлa иҧсит дaҽa 13-ҩык aпaциентцәa
Местиа 50 сантиметр асы шьҭоуп
Акоронавирус афакт ҿыцқәа рҟынтә 328 Қарҭ аарҧшуп, 138 - Имереҭи, 55 - Гуриа
Аҵыхәтәантәи 24 сааҭ рыла Қырҭтәыла акоронавирус амшала иҧсит 14ҩык апациенцәа
Қырҭтәыла акоронавирус 740 афакт ҿыцқәа аарҧшуп, даҽа 496ҩык апациентцәа ачымазара иалҵит
Қырҭтәыла алаҵақәа рыҟаҵара жәабран анҵәамҭазы иалагоит
Хәылбаҽхан аиҭаҵразы иҟоу аԥкрақәа раԥыхра азҵаара макьана иқәгылам