Зытхыгъэр къаэу Мыекъуапэ игурыт еджап1эу №11-ым я 9-рэ классым иеджак1оу
Псэунэ Тимур
К1элэегъаджэр: Хъуак1о Ирин Муратэ ыпхъу
Сыбзэ си Дунай
Мы дунай нэфым апэрэ псалъэр
Щыщ пфэзыш1ыгъэр синыдэлъфыбз.
Гур зыгъэгушхоу сигугъэ хаплъэ
Илъэгэ 1уатэу бгъэгум дизыбз.
Мэщбаш1э И.
Дунаим тет ц1ыф лъэпкъ пэпчъ бзэ шъхьаф 1улъ. Бзэм тищы1ак1э мэхьанэшхо щыри1, ц1ыфхэр зэлъы1эсынхэмк1э ар амал ш1эгъо дэд.
Ц1ыфым ищы1эныгъэ бзэм епхыгъ. Сабый лъэпц1э ц1ык1оу апэрэ лъэбэкъухэр зыдзырэм апэрэ гущы1эу «нан» къе1о. Янэ гупсэ икушъэ орэдхэмрэ иубзэ гущы1эхэмрэ сабыим дунаир къыфызэ1уахы. Уашъом илъэгагъи, тыгъэм ифэбагъи, ц1ыфыгъэм идэхагъи ным сабыим фе1уатэ.
К1элэц1ык1ум хахъо къэс, ыбзэ нахь бай зэрэхъурэм дак1оу, къыгуры1орэр, зэхиш1ык1ырэр нахьыбэ мэхъу. Ц1ыфыр ц1ыфы зыш1ыгъэр лэжьэныр, бзэр ары. Зэк1э псэушъхьэу дунаим тетхэм ащыщэу бзэ зы1улъыр ц1ыф закъор ары ны1эп.
Набгъом ис щыр ц1ык1ур сыд фэдизэу чъы1э л1агъэми е ытамэ узми, янэу къэбыбыжьыгъэм зи ри1он ылъэк1ыщтэп.
Ныдэлъфыбзэр, хышхом фэдэу, гъунэнчъэ. Бзэм иш1уагъэк1э ц1ыфхэр зэгурэ1ох, зы ц1ыфым игупшысэ – гулъытэхэр адрэм лъегъэ1эсых.
Шъыпкъэ дэдэу щыт бзэм ык1уач1э зэрэиныр. Бзэм ц1ыфхэр зэрещал1э, зэпэблагъэ еш1ых, зэкъошыныгъэр егъэпытэ. Мыщ фэдэу зы щысэ къэсхьы сш1оигъу. Тиадыгэ тхэк1о усэк1о инэу Мэщбэш1э Исхьакъ ироманэу «Гъэрит1у» зыфи1орэм тащы1ок1э герой шъхьа1эу, тхылъыр зыц1эк1э щытхэу бэш1агъэу дзэм хэтэу дзэк1ол1эу, къушъхьэч1эс адыгэхэм зао зараш1ыл1эм гъэры хъугъагъэу, адыгэхэм къахэнэжьи бэрэ ахэсыгъэу хъугъэти, адыгабзэр ыш1агъэу, адыгэхэм яхабзэхэри яшэн-зэхэтык1эхэри ыгу рихьэу щытэу урысыл1 хэк1отагъэу Федор ык1и адыгэ пшъэшъэжъыеу Урыс-Кавказ заом гъэр щыхъугъэу Афипсэ. Афипсэ урысыбзэр ыш1эрэп. Ятэрэ янэрэ ыпашъхьэ къыраук1ыхьагъ. Урысыдзэм щыщ дзэк1ол1ым частым пшъэшъэжъыер къещэ.
Дахэу дэгущы1эх, агъашхэ аш1оигъу, ау Афипсэ къяплъынэу, къадэгущы1энэу фаеп, зэк1оц1ыщыхьагъэ ц1ык1оу, ышъхьи къымы1этэу щыс.
Мыщ дэжьым агу къэк1ыжьы, а часть шъыпкъэу Афипсэ гъэры зыщыхъугъэм идзэк1ол1эу Федор адыгабзэ дэгъоу зэриш1эрэр. Федор псынк1эу къащэ, пшъэшъэжъыем икъэбар ра1о, унэм къызэрихьагъэм тетэу адыгэбзэ бзэ гъэш1огъэ дахэк1э Афипсэ дэгущы1э: — «Сыдэу хьэк1э дэхэ дэдэ ти1, тыдэ укъитфик1ыгъ сипшъэшъэ дэхэ ц1ык1у?»- ы1озэ адыгэ макъэр зэрэзэхихыгъэм тетэу, джырэ нэс къямыплъэу щыхьагъэу щысыгъэ Афипсэ, щэм фэдэу, псынк1эу къызщэлъэты, Федор ыбгъэ зык1едзэ. Джа мафэм щегъэжьагъэу Федоррэ Афипсэрэ зэгупсэ шъыпкъэм фэдэу зэпэблагъэ мэхъух.
... Достоевского. В 1834 г. он поступил с братом Михаилом в известный пансион Чермака. В пансионе братья особенно увлекались уроками словесности, а дома все время отдавали чтению. Федор Михайлович ... сравнивает с Гомером; интересуется критикой и историей литературы. И выйдя в офицеры, Достоевский бредит одной литературой, страстно увлечен литературной деятельностью. Голова его переполнена планами изданий ...
Адыгабзэм фэмыусагъэу, идахэ ымы1уагъэу тиусак1охэм ык1и титхак1охэм къахэк1ыщтыр мак1э. Ахэтэпщтын ащ фэдэ. Сыда п1омэ къежьэп1эш1ухэм алъапсэр ныдэлъфыбзэ – адыгабзэр ары.
Угук1э зэхэмыш1эн, укъимы1этын плъэк1ырэп, бзэш1эныгъэм зэкъошныгъэр, зэблэгъэныгъэр къызэрэхэк1ырэмк1э Мэщбэш1э Исхьакъ мыщ дэжьым лъэшэу зэхытегъаш1э адыгабзэм, бзэм к1уач1эу и1эр зэрэиныр.
Хьадэгъэл1э Аскэр унашъо къитфиш1ызэ, къытыригъэпытыхьэзэ мырэущтэу къыте1о:
О плъэпкъы бзэу 1улъыр гъаш1о
Арымырымэ, сыдэущтэу ар ш1у плъэгъун
Лъэпкъыбзэр сэгъаш1о о о1ок1э,
Сыдык1э ар сш1ош1ъы бгъэхъун.
Къуекъо Нальбий иусэхэм уяджэ зыхъук1э, илыягъэу узыш1уагъэш1ыжьэу, узэрэадыгэмк1э уагъэгушхоу, гуш1уагъо горэ къыпхалъхьэ.
Нэхаем иусэхэм лъагэу уи1этэу, лъэпкъ пстэуми уакъыхи1этык1эу къыпщэхъу.
Бэрэтэрэ Хьамидэ ныдэлъфыбзэм зыщызыдзыеу псэухэрэм дэо пхъашэ афеш1ы.
Зыбзэ дэдзыхы зыш1ырэ ц1ыфыр,
О къыпфэсэш1ы зы дэо закъо
Пфэпщыныжьына нымк1э уич1ыфэ
Пфэпщыныжьына лъэпкъымк1э хьакъыр?
Адыгабзэр ш1эныгъэ гъогум тещэгъэнымк1э мыпшъыжьэу 1оф дэзыш1агъэхэр Бэрсэй Умар, Нэгъумэ Шор. Ахэм аужы1оу бзэ ш1эныгъэм дэлэжьагъэхэр: К1эрэщэ Зайнаб, Шъаукъо Аскэр, Тхьаркъохъо Юныс, Гъыщ Нухь, Абрэдж Ачэрдан, Блэгъожъ Зулкъарин, ахэм анэмык1хэри.
1853-рэ илъэсым Бэрсэй Умары итхылъэу «Черкес букварь» зыфи1орэр ары къежьап1э хъугъэр.
Адыгабзэр пштэмэ, апэрэ лъэгъохэщэу ащ инаучнэ зэхэфын-зэгъэш1энк1э щытыр 1эшъхьэмэфэ Даут. Даутэ къытфыхихыгъ алфавитыр, орфографиер ары зэк1эми тызэрэпсэурэр. Даутэ къытфыхихыгъ, тфигъэпсыгъ тиадыгабзэ. Ащ лъэшэу тырэгушхо.
Бзэр ц1ыфым 1умылъыгъэмэ, лъэпкъыри щы1эщтыгъэп, хэхъоныгъэхэр ыш1ынхи ылъэк1ыщтыгъэп.
Ц1ыф лъэпкъым ык1уач1э ныдэлъфыбзэми ык1уач1, ныдэлъфыбзэм иамалхэр ц1ыф лъэпкъым и1ашэх.
Непэрэ мафэр пштэмэ щы1эх ц1ыфхэр иныдэлъфыбзэ ш1опхъэтэпэмыхьэу, рыгущы1энк1э фэмыеу. Ащ фэдэ ц1ыфхэм, сэ къызэрэсш1ош1рэмк1э, ежьыхэми загъэпыутыжьы, къызхэк1ыгъэ лъэпкъыми уасэ фаш1рэп.
Илъэпкъырэ ыбзэрэ уасэ фэзымыш1ырэр къэхъугъэ къодыеу дунаим тет.
Тэ зэк1эми къыдгуры1он фаер — бзэр зык1одк1э лъэпкъыр зэрэк1одрэр.
Ащ фэш1 тыбзэ хэхъоным, зи1этыным тыпылъын, тыфэбэнэн фае.
Сыбзэ сэгъэлъап1э. Ар сян, си Дунай.
Синэнэ 1эш1оу синэнэ к1асэм
Сэ къыс1уилъхьагъэр сиадыгабз
Сыдэу тхьэр еуи зыбзэ к1осагъэм
Лъэпкъым ынапэр иныдэлъфыбз.
Гъэсэныгъэмрэ ш1эныгъэмрэ я Министерств
Сочинение
«Сыбзэ- си Дунай»
Зыгъэцэк1агъэр:
Шъхьаплъэкъо Суанд
я11 гурыт еджап1эм
я 9-рэ «В» классым иеджак1у
К1элэегъаджэр:
Гъонэжьыкъо Асиет
къ. Мыекъуапэ
2016 илъ.
15


Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат кIэщакIо зэрэфэхъугъэм тетэу республикэм ипрезидентыгъэхэу Джарымэ Аслъан, Шъэумэн Хьазрэт, ТхьакIущынэ Аслъан Адыгеим и Правительствэ зычIэт унэм щаIукIагъ.
Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, ахэр зэп зэрэзэIукIэхэрэр, ащ къегъэлъагъо пащэхэм зэIэпахызэ, политикэ курс тэрэз республикэм зэрэщыпхыращырэр, джырэ хэбзэ Iэшъхьэтетхэр нахьыжъхэм яушъый Iушхэм зэракIэдэIукIыхэрэр, республикэр зыпкъ итэу хэхъоныгъэм игъогу пытэу зэрэрыкIорэр.
«Адыгеим шъо бэ фэшъушIагъэр, Урысые Федерацием исубъект ар хъунымкIэ Iофышхо зэшIошъухыгъ. Республикэм къырыкIощтым непи шъузэригъэгумэкIырэм, шъуиопыткIэ шъуадэгощэным шъузэрэфэхьазырым апае «тхьашъуегъэпсэу» шъосэIо. Тэ тигуапэу шъуиопыт тиIофшIэн щыдгъэфедэщт», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат. ЗэIукIэгъум хэлэжьагъэхэр социальнэ-экономикэ Iофыгъохэм, республикэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ амалэу щыIэхэм атегущыIагъэх. ЦIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъегъэIэтыгъэным фэIорышIэщт лъэныкъохэм алъыIэсыгъэх. Анахьэу анаIэ зытырагъэтыгъэр социальнэ инициативэхэм мэхьанэшхо зэряIэр, экономикэм иотраслэхэм хэхъоныгъэ зэрашIыщт инновационнэ амалхэр къыхэхыгъэнхэр, республикэм инвестициехэр къыхягъэлъхьэгъэнхэ зэрэфаер ары.
ШIушIэным епхыгъэ проектхэм, Урысыем ишъолъырхэм нахьыбэу зэдэлэжьэныгъэ адыряIэным, сатыумкIэ зэпхыныгъэхэм зягъэушъомбгъугъэным, зэгъунэгъушIу зэфыщытыкIэхэр гъэпытэгъэнхэм япхыгъэ Iофыгъохэми атегущыIагъэх.
Джарымэ Аслъан, Шъэумэн Хьазрэт, ТхьакIущынэ Аслъан зэрэхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, республикэм хэхъоныгъэ ышIыным пае стратегие тэрэз, кадрэ политикэ дэгъу щыIэнхэ, обществэр зэкъогъэуцогъэн, лъэпкъ зэгурыIоныгъэмрэ мамырныгъэмрэ гъэпытэгъэнхэ фае. Джащыгъур ары республикэм социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ ин зишIыщтыр, Адыгеим ихэбзэ Iэшъхьэтетхэм ар япшъэрылъ шъхьаIэу щыт.
Джарымэ Аслъан республикэр ылъэ зыщытеуцогъэ апэрэ илъэсхэм мэхьанэшхо зиIэгъэ лъэбэкъоу ашIыгъэхэм къатегущыIагъ. А лъэхъаным политикэ гъэпсын Iофхэр ары анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтыгъэхэр. Ащ ыуж къикIыгъэхэм республикэм хэхъоныгъэ зэришIыщт программэхэу агъэнэфагъэхэр пхыращынхэр япшъэрылъыгъ. 2002-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2007-рэ илъэсым нэс Адыгэ Республикэм пэщэныгъэ дызезыхьэгъэ Шъэумэн Хьазрэт мыщкIэ Iофышхо зэшIуихыгъ.
Джы къызнэсыгъэми Шъэумэн Хьазрэт ишIушIэ IэпыIэгъу бэмэ агу къэкIыжьы, пащэм ишIуагъэкIэ социальнэ Iофыгъо заулэ зэшIохыгъэ хъугъагъэ.
ТхьакIущынэ Аслъан илъэси 10 республикэм пэщэныгъэ зыщыдызэрихьэгъэ лъэхъанми гъэхъагъэ хэлъэу проектыбэ щыIэныгъэм щыпхыращыгъ. А уахътэм къыкIоцI лъэныкъо зэфэшъхьафхэм IофшIэнымкIэ опыт шIукIае щыряIэ хъугъагъэ. Адыгеир зыпкъ итэу хэхъоныгъэ зышIырэ шъолъырэу хъугъэ, федеральнэ гупчэм мызэу, мытIоу ащ осэшхо къыфишIыгъ. Анахь шъхьаIэр республикэм тапэкIэ хэхъоныгъэ ышIынымкIэ лъэпсэшIу зэрэзэхащагъэр ары, къэзытхырэр АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу.
КъумпIыл Мурат зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, гъэхъагъэу республикэм иIэхэр къэухъумэгъэнхэм пае непэ афэлъэкIыщтыр зэкIэ ашIэным мэхьанэшхо иI. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм республикэм ипэщагъэхэм къафиIотагъ непэ пшъэрылъ шъхьаIэу щытхэм, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъегъэIэтыгъэным тегъэпсыхьэгъэ проектхэр зэрагъэцакIэхэрэм афэгъэхьыгъэу.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы мы илъэсым имэлылъфэгъу КъумпIыл Мурат Адыгэ Республикэм ипрезидентыгъэхэу Джарымэ Аслъанрэ ТхьакIущынэ Аслъанрэ зэраIукIэгъагъэр. Джащыгъум ахэр социальнэ-экономикэ Iофыгъохэм, республикэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ амалэу щыIэхэм атегущыIэгъагъэх.


Испунэхэр ЮНЕСКО-м ик1эныгъэхэм хагъэхьанэу щытэу алъытэ
Испунэхэр куп-купэу агъэуцущтыгъэх. Зы ч1ып1эм 200-300 агъэуцущтыгъэ. Къызэра1орэмк1э, Адыгеимрэ ык1и Пшызэ шъолъырымрэ 3000 фэдизэу къыщалъытэщтыгъэ испунэхэм ащыщэу джырэк1э къэнагъэр 150 фэдиз псэоу.
Испунэхэу Адыгемрэ Пшызэ шъолъырымрэ арытхэм ЮНЕСКО-м ик1эныгъэхэм язэк1элъык1о хагъэхьанхэу географхэм ш1оигъоныгъэ къыхагъэщыгъ. Фэдэ мыжъо унэхэр ехьыл1агъэх дольмен культурэу зэлъаш1эрэ Мыекъуапэ культурэм нахьри нахьыжъым. Джырэ уахътэмк1э хэкум ит испунэхэм якъэгъэгъунэнк1э 1офыгъуабэхэр щы1эхэу археологмэ гумэк1ыгъохэр къыхагъэщых. Ахэр зэрапхъохэуи къыхэк1ых.
Фитыныгъэ радиом игущы1эгъугъэ Адыгеим щыщ археологэу Тэу Аслъан испунэхэм якъэгъэгъунэнк1э ахэр ЮНЕСКО-м епхыгъэу щыты хъущтхэмэ ащ иш1уагъэ къэк1онэу елъытэ.
Фитыныгъэ радиом игущы1эгъугъэ Тэу Аслъан:
- Испунэхэр дунэе 1офыгъоу щытых. А къэнэгъэ мак1эхэр къытк1эхъухьэхэрэм анэсыжьын фае. Испунэхэм якъэгъэгъунэнк1э къулыкъухэр мэлажьэх. Ау ахэмэ я1офш1эн уигъэрэзэнэу щытэп, сыда п1омэ испунэ пэпчъ къэрэгъулэ 1убгъэуцощтэп. Ахэмэ якъэухъумэн ц1ыфмэ зэк1эмэ я1офын фае.
Испунэхэр тхьалъэ1уп1эх. Ащ хьадэхэр ралъхьажьэу хэбзагъэ. Адыгэмэ яч1ыналъэ ащ фэдэу итыр зэрэбэм пае, ар лъэпкъым инэшанэу еп1он плъэк1ыщт. Адыгэм унэу аш1щтыгъэр ч1ыгум хэк1одэжьынэу хъунэу арыгъэ. Л1агъэр зыдэк1ожьрэм гъуни-нэзи имы1эу алъытэщтыгъэти, ащ мыжъом хэш1ык1ыгъэу унэр фаш1ыщтыгъэ. Апэ аш1ыщтыгъэхэ испунэхэр ц1ык1ыгъэх, хьадэр рагъэт1ысхьанэу арыгъэ. Ащи къытек1ы испунэм ц1эу фаш1ыгъэри.
Джырэк1э испунэхэр зытетыгъэ ч1ып1эхэу Хьаджэкъо дэжь унэхэр щаш1ынэу ч1ыгухэр щагощыгъэх. Ау къызэра1орэмк1э, ащ унэу тыраш1ыхьагъэхэр зэбгырэк1ыжьых. Испунэхэр зытетыр – къэхалъэ, ащ ущыпсэунэу щытэп.
Испунэхэр куп-купэу агъэуцущтыгъэх. Зы ч1ып1эм 200-300 агъэуцущтыгъэ. Къызэра1орэмк1э, Адыгеимрэ ык1и Пшызэ шъолъырымрэ 3000 фэдизэу къыщалъытэщтыгъэ испунэхэм ащыщэу джырэк1э къэнагъэр 150 фэдиз псэоу. Испунэхэм ц1ыфэу ч1алъхьажьыщтыгъэхэр зыщыщыгъэхэмк1э упч1эр гъэш1эгъоны, е1о Фитыныгъэ радиом игущы1эгъугъэ археологэу Тэу Аслъан. Ц1ыф къызэрык1о пэпчъ афаш1ыщтыгъэпщтын, ц1ыф гъэш1уагъэу, хэхыгъэу, пэрытхэр арэу ч1алъхьажьыщтыгъэхэр енэгуе ш1эныгъэлэжьыр.
Photo: Olga Stepanova


Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан къэралыгъо корпорациеу — псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым щыкIорэ зэхъокIыныгъэхэм IэпыIэгъу афэхъугъэнымкIэ фондым игенеральнэ пащэу Константин Цициным тыгъуасэ IофшIэгъу зэIукIэгъу дыриIагъ.
Республикэм игъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэмрэ фондымрэ тапэкIэ Iоф зэрэзэдашIэщтым, язэпхыныгъэ агъэпытэным пае шIэгъэн фаехэм пащэхэр атегущыIагъэх. АР-м и ЛIышъхьэ пэублэ псалъэ къышIызэ, къэралыгъо корпорацием ипащэ Адыгеим къызэрэкIуагъэмкIэ, джащ фэдэу псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым епхыгъэ федеральнэ программэхэр республикэм щыгъэцэкIэгъэнхэмкIэ IэпыIэгъу къызэрафэхъурэмкIэ зэрэфэразэхэр риIуагъ.
«Адыгеимрэ фондымрэ зэгурыIоныгъэ азыфагу илъэу Iоф зэдашIэ, псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым епхыгъэ гумэкIыгъохэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ шъуишIогъэшхо къытэкIы», - къыIуагъ ТхьакIущынэ Аслъан корпорацием игенеральнэ пащэ зыфигъазэзэ. - ПсэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым иIофыгъохэм язэшIохын мэхьанэшхо иI, а лъэныкъом мафэ къэс унаIэ тебгъэтын фае, ащкIэ федеральнэ гупчэр IэпыIэгъу къытфэмыхъоу къыттефэрэр дгъэцэкIэн тлъэкIыщтыгъэп. Мыщ фэIорышIэрэ программэхэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэнхэм тапэкIи тынаIэ тедгъэтыщт, зэкIэ игъом зэшIотхыщт. Адыгеим ит аварийнэ псэупIэ фондыр щыгъэзыеыжьыгъэныр, къызэхэоныр зышъхьащыт унэхэм арыс цIыфхэр дгъэкощынхэр пшъэрылъ шъхьаI. Зэхэоным ищынагъо зиIэ унэхэм ащыпсэухэрэр гъэкощыгъэнхэмкIэ, фэтэрыбэу зэхэт унэхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнымкIэ Адыгеим Iофышхо зэришIагъэр Константин Цициным къыхигъэщыгъ.
Мы лъэныкъомкIэ АР-м псэолъэшIынымкIэ, транспортымкIэ, псэупIэ-коммунальнэ ыкIи гъогу хъызмэтхэмкIэ и Министерствэ Урысыем и КъыблэкIэ анахь дэгъухэм ащыщэу ылъытагъ. — Федеральнэ программэхэм ягъэцэкIэнкIэ республикэм ихэбзэ къулыкъухэм упчIэ афытиIэп, зи хэукъоныгъэ къыхэдгъэщыгъэп. Мы аужырэ илъэси 8-м Адыгеим къикIэу зы дэо тхылъ ныIэп къытIэкIэхьагъэр, а гумэкIыгъори псынкIэу дэгъэзыжьыгъэ хъугъэ, — къыIуагъ К. Цициным.
АР-м псэолъэшIынымкIэ, транспортымкIэ, псэупIэ-коммунальнэ ыкIи гъогу хъызмэтхэмкIэ и Министерствэ къызэритырэмкIэ, Адыгеим ипсэупIэ фонд зэкIэмкIи квадратнэ метрэ миллион 11,5-рэ мэхъу, ащ щыщэу миллиони 3,3-р фэтэрыбэу зэхэт унэхэм ателъытагъ.
Къатыбэу зэтет псэупIэхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэным ипрограммэу 2008 — 2015-рэ илъэсхэм ателъытагъэм фэтэрыбэу зэхэт унэ 827-рэ хэлэжьагъ.
ПсэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым щыкIорэ зэхъокIыныгъэхэм IэпыIэгъу афэхъугъэнымкIэ фондым зэрифэшъуашэу Iоф зэрэдашIагъэм ишIуагъэкIэ гъэцэкIэжьынхэм апэIухьащт сомэ миллиардым ехъу республикэм къыIэкIэхьагъ. Бюджет зэфэшъхьафхэм къахэхыгъэ сомэ миллиард 1,46-рэ гъэфедагъэ хъугъэ.
Ащ ишIуагъэкIэ фэтэрыбэу зэхэт унэхэм япроцент 54-рэ игъэкIотыгъэу агъэцэкIэжьыгъэх. Къызэхэоным ищынагъо зышъхьащыт унэхэм ачIэсхэр гъэкощыгъэнхэмкIэ щыIэ программэр Адыгеим зэрифэшъуашэу щагъэцакIэ. Ащ къыдыхэлъытагъэу джырэ уахътэм ехъулIэу нэбгырэ 1131-рэ е унэгъо 393-рэ агъэкощыгъах, аварийнэ псэупIэ фондым квадратнэ метрэ мин 16,7-рэ хагъэкIыгъ, фэтэрыбэу зэхэт уни 7 ашIыгъ.
Программэм игъэцэкIэн зэкIэмкIи сомэ миллион 370,3-рэ пэIуагъэхьагъ. Ащ щыщэу сомэ миллион 236,7-р — псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым щыкIорэ зэхъокIыныгъэхэм IэпыIэгъу афэхъугъэнымкIэ фондым, сомэ миллиони 124,2-р республикэм изэхэугъоегъэ бюджет къатIупщыгъэх. ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ программэм игъэцэкIэн 2013 — 2017-рэ илъэсхэм ателъытагъ. 2015 — 2016-рэ илъэсхэм яедзыгъо къыдыхэлъытагъэу фирмэу «Компаньон» зыфиIорэм фэтэр 92-у зэхэт унэ поселкэу Яблоновскэм щешIы. Илъэсэу тызхэтым ыкIэм нэс унэгъо 71-мэ ащыпсэурэ нэбгыри 148-рэ а унэм агъэкощыщтых.
Къызэхэон зылъэкIыщт псэупIэ фондэу щыIэр щыгъэзыежьыгъэным пае 2017-рэ илъэсым Iоныгъом и 1-м ехъулIэу унэгъуи 176-мэ арыс нэбгырэ 383-рэ агъэкощынэу агъэнафэ. Ащ игъэцэкIэн зэкIэмкIи сомэ миллиони 144,9-рэ тефэщт.


Урысые Федерацием ипрокуратурэ иIофышIэ и Мафэ фэгъэхьыгъэ зэIукIэу тыгъуасэ щыIагъэм Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат хэлэжьагъ. Республикэм ипрокурорэу Игорь Шевченкэм Iофтхьабзэр зэрищагъ.
ЗэIукIэм хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум и Тхьаматэу Шумэн Байзэт, прокуратурэ къулыкъухэм яIофышIэхэмрэ яветеранхэмрэ.
Урысые Федерацием и Генеральнэ прокурорэу Игорь Красновым Iофтхьабзэм хэлажьэхэрэм видео амалкIэ закъыфигъэзагъ, Адыгэ Республикэм ипрокуратурэ иIофышIэхэм псауныгъэ пытэ яIэнэу, яIофшIэн гъэхъагъэхэр тапэкIи щашIынэу къафэлъэIуагъ.
Нэужым Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат къэзэрэугъоигъэхэм закъыфигъэзагъ. Ащ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, илъэс 300 фэдиз хъугъэ прокуратурэр къэралыгъом икIэгъэкъон пытэу зыщытыр, хабзэр къызэрэдалъытэрэм, цIыфхэм яфитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къызэраухъумэрэм гъунэ залъифырэр.
«Прокуратурэм щылажьэхэрэр яIофшIэн зэрегугъухэрэм бэкIэ елъытыгъ общественнэ зыпкъитыныгъэр зыфэдэщтыр, тиреспубликэ социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ, инвестициехэр нахьыбэу къыхалъхьанхэмкIэ ахэм бэ ашIэрэр. Прокуратурэм иIофышIэхэр хьалэлэу хэгъэгум зэрэфэлажьэхэрэмкIэ, язэфагъэкIэ, пшъэдэкIыжь зэрахьырэр икъоу къазэрагурыIорэмкIэ сыдигъуи къахэщыщтыгъэх», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Джащ фэдэу республикэм и ЛIышъхьэ прокуратурэм иветеранхэми зэрафэразэр къыхигъэщыгъ. Нахьыжъхэм рахьыжьэгъэ Iофыр прокуратурэм щылэжьэрэ ныбжьыкIэхэм зэрэлъагъэкIуатэрэр, гъэрекIо лъэныкъо пстэумкIи ахэм гъэхъагъэхэр зэрашIыгъэр КъумпIыл Мурат хигъэунэфыкIыгъ.
«Хэгъэгум и Президентэу Владимир Путиным мызэу, мытIоу хигъэунэфыкIыгъ прокуратурэм иIофышIэхэм IэпэIэсэныгъэу, цIыфыгъэу, теубытэныгъэу ахэлъым хэгъэгум рэхьатныгъэ илъыщт-имылъыщтым, хабзэхэр къызэрэдалъытэщтхэм, цIыфым ифитыныгъэхэмрэ ишъхьафитыныгъэрэ къызэраухъумэщтхэм бэкIэ зэрялъытыгъэр. Тэ пшъэрылъ шъхьаIэу зэкIэми зэдытиIэр республикэм исхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъегъэIэтыгъэныр ары», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Республикэм ипащэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, пандемием илъэхъани лъэпкъ проектхэм япхырыщын республикэм щылъагъэкIотагъ. Лъэныкъо заулэхэмкIэ гъэхъагъэхэр зэрашIыгъэр федеральнэ гупчэм хигъэунэфыкIыгъ. Мыщ фэдэ лъэхъэнэ мыпсынкIэм Адыгеим ипрокуратурэ республикэм ихэбзэ къулыкъухэм ящыкIэгъэ IэпыIэгъур аригъэгъотыгъ.
Адыгэ Республикэм ипрокурорэу Игорь Шевченкэм зэдэлэжьэныгъэ дэгъу къызэрэдыряIагъэмкIэ республикэм ипащэхэм тхьашъуегъэпсэу ариIуагъ. Республикэм ипрокурор ямэфэкIкIэ иIофшIэгъухэм афэгушIуагъ, шIоу щыIэр зэкIэ къадэхъунэу, япшъэрылъхэр еIолIэнчъэу агъэцэкIэнэу афэлъэIуагъ.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэри, Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум и Тхьаматэу Шумэн Байзэти къэзэрэугъоигъэхэм къафэгушIуагъэх.
Прокуратурэм иIофышIэ анахь хъупхъэхэм Адыгэ Республикэм икъэралыгъо тынхэр афагъэшъошагъэх. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ и УказкIэ медалэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр Адыгэ Республикэм ипрокурор игуадзэу КIыкI Исмахьилэ, щытхъуцIэу «Адыгэ Республикэм изаслуженнэ юрист» зыфиIорэр Адыгеим ипрокурорэу Игорь Шевченкэм, Адыгэ Республикэм ипрокурор игуадзэу Алексей Козачек, Адыгэ Республикэм ипрокурор иIэпыIэгъу шъхьаIэу Уджыхъу Юрэ афагъэшъошагъэх. Республикэм и ЛIышъхьэ иунашъокIэ Адыгеим ипрокуратурэ иIофышIи 3-мэ рэзэныгъэ тхылъ аратыгъ. Прокуратурэм иIофышIэ заулэмэ ведомствэ тынхэмрэ Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм идипломхэмрэ афагъэшъошагъэх.
Iофтхьабзэр зыщаухыщтым дэжь Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат дэгъоу зэрэлажьэхэрэм фэшI Адыгэ Республикэм ипрокуратурэ иIофышIэхэм джыри зэ тхьашъуегъэпсэу ариIуагъ, щыIэкIэ-псэукIэ дэгъу яIэнэу, яIофшIэн гъэхъэгъакIэхэр щашIынэу афэлъэIуагъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


ПсэупIэ-коммунальнэ хъызмэтыр кIымафэм зэрэфэхьазырхэм, фэтэрыбэу зэхэт унэхэм гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнхэм ыкIи «аварийнэкIэ» заджэхэрэ унэхэм ащыпсэухэрэр гъэкощыгъэнхэм афэшI шъолъырхэм Iофэу ашIэрэм афэгъэхьыгъагъ УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Дмитрий Козак тыгъуасэ селектор зэхэсыгъоу зэхищагъэр.
Видеоконференцие шIыкIэм тетэу кIогъэ Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх АР-м и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан, АР-м и ЛIышъхьэрэ министрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэу Владислав Федоровыр, Адыгэ Республикэм псэолъэшIынымкIэ, транспортымкIэ, унэ-коммунальнэ ыкIи гъогу хъызмэтхэмкIэ иминистрэ игуадзэу Хьаткъо Рэмэзан, АР-м архитектурэмрэ къэлэгъэпсынымрэкIэ и Комитет ипащэу Зезэрэхьэ Азэмат.
УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэ пэублэ псалъэ къышIызэ, гъэфэбэпIэ лъэхъанэу кIорэм зэкIэри фэхьазырхэу, фабэр, электричествэр, псыр игъом ыкIи икъоу цIыфхэмрэ предприятиехэмрэ аIэкIэгъэхьэгъэн зэрэфаер къыIуагъ. Мы лъэныкъомкIэ шъолъырхэм язытет уигъэрэзэнэу зэрэщытыр, ау гумэкIыгъохэр зиIэхэри мымакIэу зэрэщыIэхэр Дмитрий Козак къыIуагъ. Ахэм щыкIагъэхэр дагъэзыжьынхэшъ, фабэр цIыфхэм аIакIагъэхьанэу къафигъэпытагъ.
Джащ фэдэу фэтэрыбэу зэхэт унэхэм гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнхэм ыкIи «аварийнэкIэ» заджэхэрэ унэхэм ащыпсэухэрэр гъэкощыжьыгъэнхэм афэгъэхьыгъэ программэр икъу фэдизэу зымыгъэцэкIэрэ шъолъырхэр къыхигъэщыгъэх. Ахэм япащэхэм гущыIэ аратыгъ.
Охътэ кIэкIым къыкIоцI япшъэрылъхэр зэшIуахынэу Дмитрий Козак къариIуагъ. Адыгеим ылъэныкъокIэ федеральнэ гупчэм упчIэ зи иIагъэп. Пшъэрылъхэр зэкIэ республикэм зэрифэшъуашэу егъэцакIэх.


Хабзэ зэрэхъугъэу, мэзаем и 1-м къыщегъэжьагъэу социальнэ тынхэр, пособиехэр ыкIи компенсациехэр индексацие ашIыщтых. Мы илъэсым ар проценти 4,9-м фэдизын ылъэкIыщтэу УФ-м IофшIэнымкIэ и Министерствэ къыгъэхьазырыгъэ унашъом ипроект къыщеIо.
— 2021-рэ илъэсым мэзаем и 1-м къыщегъэжьагъэу тынхэм, пособиехэм ыкIи компенсациехэм яиндексацие икоэффициент 1,049-м фэдизэу агъэнэфэнэу проектым къыщыдыхалъытагъ. 2020-рэ илъэсым уасэу щыIагъэхэм къапкъырыкIыхэзэ индексацием икоэффициент къалъытагъ, — документым ипроект кIыгъу зэхэф тхыгъэм къыщеIо.
Инфляциеу щыIэм елъытыгъэу илъэс къэс зыхагъахъохэрэм ащыщ мазэ къэс ахъщэ тынэу (ЕДВ) аратырэр. Федеральнэ фэгъэкIотэнхэр къызфагъэфедэнхэмкIэ фитыныгъэ зиIэ нэбгырэ миллион 15 фэдизмэ ЕДВ-р афэкIо. Мыщ къыхеубытэх сэкъатныгъэ зиIэхэр, зэо зэпэуцужьхэм яветеранхэр, радиацием зипсауныгъэ ыгъэфыкъуагъэхэр, Советскэ Союзым ыкIи Урысыем я ЛIыхъужъхэр ыкIи нэмыкI фэгъэкIотэн купхэм ахахьэхэрэр.
Анахь тын ин зэратыхэрэр Советскэ Союзым ыкIи Урысыем я ЛIыхъужъхэр арых. ИкIыгъэ илъэсым ар сомэ 65619-м фэдизыгъ.
Индексацие ашIыхэрэм ащыщ мазэ къэс атырэ ахъщэ тынхэм ахэхьэрэ социальнэ фэIо-фэшIэ зэхэубытагъэхэр. Ахэр къакIохэзэ афагъэцакIэх е ахъщэкIэ аратых. 2020-рэ илъэсым мэзаем и 1-м къыщегъэжьагъэу а социальнэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэн пэIухьэрэр сомэ 1155,06-м фэдизыгъ.
Зидунай зыхъожьыхэрэр зэрагъэтIылъыжьыщтхэм пае аратырэ пособиеми мэзаем къыщегъэжьагъэу къыхэхъощт. Ар щымыIэжьым иIахьылхэм ПенсиехэмкIэ фондым ареты. Мы уахътэм ар сомэ мини 6-м къехъу.


УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр кIэщакIо зыфэхъугъэ Лъэпкъ проект 12-м язэу «ПсэупIэр ыкIи къэлэ щыIакIэр» пхырыщыгъэным пае аштэгъэ проектэу «Непэрэ … More
Нэмыц-фашист техакIохэр Адыгэ хэкум зырафыжьыгъэхэр илъэс 78-рэ зэрэхъугъэр Адыгеим щыхагъэунэфыкIыгъ.
Адыгеим и ЛIышъхьэу, партиеу «Единэ Россием» ишъолъыр къутамэ и Секретарэу КъумпIыл Мурат пшъэрылъ зэрафишIыгъэм тетэу шъолъырхэм язэдэлэжьэныгъэ зезыгъэушъомбгъурэ Адыгэ фондым … More
Джэджэ районым инароднэ депутатхэм я Совет я 49-рэ зэхэсыгъоу иIагъэм муниципальнэ образованием иадминистрацие ипащэ щыхадзыгъ.
ЗыкъэухъумэжьынымкIэ къэралыгъом иорганизациеу «ОСОАВИАХИМ — Урысыем и ДОСААФ» зыфиIорэр зызэхащагъэр илъэс 94-рэ, Урысыем иухъумакIохэм я Мафэ ыкIи Хэгъэгу зэошхом илъэхъан … More
ЩыIэх цIыфхэр IофшIагъи, гъэхъагъи мымакIэу яIэхэу, ау а зэпстэумэ ягугъу пшIыныр ямыкIасэу. Ахэм ащыщ зигугъу къэтшIыщтыр. Июбилееу къэблагъэрэм фэшI гущыIэгъу … More
Адыгэ Республикэм и Общественнэ палатэ 2020-рэ илъэсымкIэ IофшIэныр зэфихьысыжьыгъ, пшъэрылъыкIэхэр зыфигъэуцужьыгъэх. Палатэм итхьаматэу Устэ Руслъан кIэуххэм якъэбар къедгъэIотагъ.
Зигугъу къэтшIыщтыр IэрышIыхыр ашIы зэхъум агъэкощыгъэ къоджэ цIыкIу шIагъощтыгъэу Ленинэхьаблэ икIэлэ пIугъэу ХъутIыжъ Азмэт Къэншъао ыкъом епхыгъэу МВД-м иветеранхэм зыкъызэрэтфагъэзагъэр … More
«Топ-1000 культурных туристических брендов России» зыфиIорэ зэнэкъокъум ипэшIорыгъэшъ зэфэхьысыжьхэр къэнэфагъэх. Культурнэ, тарихъ, чIыопс ыкIи гастрономическэ псэуалъэхэу Адыгеир къызэрашIэжьыхэрэр ащ хэхьагъэх.
Мэзаем и 20-м къыщегъэжьагъэу и 23-м нэс Мыекъопэ районымкIэ къутырэу Шэнтыкъо дэт щэрыон комплексэу «Бизон» зыфиIорэм цIыфэу кIодыгъэхэр къызэрагъотыжьыщтхэм фэгъэхьыгъэ … More
Урысые Федерацием IофшIэнымкIэ и Кодекс ия 392-рэ статья къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, IофшIэным епхыгъэ фитыныгъэхэр зыпкъ изыгъэуцожьы зышIоигъом мэзи 3-м къыкIоцI хьыкумым зыфигъэзэн … More
Растения КъэкIыхэрэр Трясунка — пхъапхъэуц, пхъапхъэ (черк.) Трясунка средняя — гощэпхъапхъ, гуащэпхъапхъэ, гъуэгунапщIэпхъапхъэ (черк.)
«Динамо» Загреб — «Краснодар» Краснодар 1:0. Мэзаем и 25-м Загреб щызэIукIагъэх. Къэлапчъэм Iэгуаор дэзыдзагъэр: Оршич — 31.
Урысыем футболымкIэ и Кубок къыдэхыгъэным хэлэжьэрэ командэхэм зэIукIэгъухэм апаублэжьыгъ. Финалым и 1/8-м нэсыгъэхэр мэзаем и 20-м къыщегъэжьагъэу зэдешIэх.
«Зэкъошныгъ» Мыекъуапэ – «КАМАЗ» Набережные Челны — 2:2. «Зэкъошныгъ»: Гиголаев, ХъуакIо, Подковыров, Газитый, Полажнов, Хьагъур, Къонэ, Ещенко, Крылов, Ашэ, Бабенко. … More
ПэшIорыгъэшъ амалхэр Адыгеим зэрэщызэрахьэхэрэм ишIуагъэкIэ коронавирусыр къызэуталIэхэрэм япчъагъэ нахь къеIыхыгъ. ГущыIэм пае, мэзаем и 25-м ар къызэутэлIагъэу агъэунэфыгъэр нэбгыри 7.
УФ-м и Президентэу Владимир Путиным уIэшыгъэ кIуачIэхэм яIофышIэхэм хэбзэгъэуцугъэм диштэрэ унашъоу къашIырэр зымыгъэцакIэхэрэм тазырэу атыщтыр къэIэтыгъэным фэгъэхьыгъэ тхылъым дыригъэштагъ. Митингхэм … More
Гъогухэм яшIын ыкIи ягъэцэкIэжьын пэIухьащт мылъку тедзэ шъолъырхэм атырагощэнэу УФ-м и Правительствэ мэзаем и 25-м унашъо ышIыгъ. 2021 – 2022-рэ … More
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат АР-м и УплъэкIокIо-лъытэкIо палатэ итхьаматэу Павел Стаценкэм тыгъуасэ IукIагъ. БлэкIыгъэ илъэсым ведомствэм Iофэу ышIагъэм изэфэхьысыжьхэм … More
Къэбар гомыIухэр уцухэрэп. Джыри зы чIэнагъэ адыгэм идунай ышIыгъ. Джыри зы щыIэныгъэ уз емынэу «ковидым» ыхьыгъ. Мызэгъэгум Германием щыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм … More
Урысые Федерацием дзюдомкIэ ихэшыпыкIыгъэ командэ итренер шъхьаIэу, Урысыем, Адыгэ Республикэм язаслуженнэ тренерэу Тао Хьасанбый уахътэм диштэрэ Iофхэм къатегущыIэ тшIоигъоу гущыIэгъу … More
Хэгъэгум иухъумакIо и Мафэ фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэу АР-м и Къэралыгъо филармоние щыкIуагъэм Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат хэлэжьагъ.
«Единэ Россием», НыбжьыкIэ гвардием, движениеу «ТекIоныгъэм иволонтерхэр» зыфиIорэм мэзаем и 23-м Iофтхьабзэу «ЛIыхъужъхэм яшIэжь тэжъугъэгъэлъапI» зыфиIорэр зэхащагъ. Хэгъэгум ишъолъырхэм арыс … More
УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр кIэщакIо зыфэхъугъэ лъэпкъ проектхэм ащыщэу «ПсэупIэр ыкIи къэлэ щыIакIэр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэхэр гъэцэкIэгъэнхэм пае аштэгъэ проектэу … More
Хэгъэгум иухъумакIохэм я Мафэ фэгъэхьыгъэм Iофтхьабзэу «Февральские окна» зыфиIорэм хахьэу внедорожникхэм апае Адыгеим къызэдэчъэнхэр щырагъэкIокIых.
Лъэпкъ проектэу «Псауныгъ» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу адэбз уз зиIэхэм зэряIэзэщтхэ Iэмэ-псымэ 24-рэ 2020-рэ илъэсым республикэм зэригъэгъотыгъ. Ащ сомэ миллиони 116-рэ пэIухьагъ. … More
2021-рэ илъэсым Кощхьэблэ район сымэджэщым адэбз узым пэшIуекIогъэным фытегъэпсыхьэгъэ амбулаторнэ гупчэ (ЦАОП) къыщызэIуахынэу агъэнафэ.
УФ-м и Президентэу Владимир Путиным экономикэм епхыгъэ Iофхэм афэгъэхьыгъэ зэхэсыгъом цIыфхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм, фэгъэкIотэнхэр зиIэ ипотекэм ипроцентхэр къегъэIыхыгъэнхэм, фэтэрыбэу … More
Илъэпкъ фэлэжьагъ Теуцожь Хьабибэ Исмахьилэ ыкъор Теуцожь районым ит къуаджэу Ленинэхьаблэ мэзаем и 20-м 1931-рэ илъэсым къыщыхъугъ.
Къэралыгъо программэу «Къуаджэхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэныр» зыфиIорэм игъэцэкIэн а мылъкур пэIухьащт.
Тэу Аслъанрэ Цышэ Казбекрэ лъэпкъым щыщ цIыфхэм ябгъэшIэжьынэу щымытхэу, пстэуми зэлъашIэх. Лъэпкъ тарихъым изэгъэшIэн, шэн-хабзэхэм якъэгъэгъунэн фэщагъэх. Шъхьаджи зыпылъ лъэныкъом … More
«Уфа-Алиса» Уфа – «АГУ-Адыиф» Мыекъуапэ – 22:22 (12:11). Мэзаем и 23-м Уфа щызэIукIагъэх. «Адыиф»: къэлэпчъэIутхэр: С. Кожубековар, Баскаковар; ешIакIохэр: Краснокутскаяр … More
«Барс-РГЭУ» Ростов-на-Дону – «Динамо-МГТУ» Мыекъуапэ – 77:71 (15:16, 19:21, 25:12, 18:22). Мэзаем и 21-м Ростов-на-Дону щызэдешIагъэх. «Динамо-МГТУ»: Чичайкиныр — 3, … More
Дунаим дзюдомкIэ изэIукIэгъоу «Щылыч пэIошху» зыфиIорэр мэзаем и 18 – 20-м Израиль щыкIуагъ.
Коронавирусыр къызэуталIэхэрэм япчъагъэ къызэреIыхыгъэм, зэпахырэ узхэмкIэ республикэм иIофхэм язытет нахьышIу зэрэхъугъэм япхыгъэу Адыгэ Республикэм иоперативнэ штаб унашъо ышIыгъ COVID-19-м ыпкъ … More
Осышхоу къесыгъэм къыздихьыгъэ гумэкIыгъохэр дэгъэзыжьыгъэнхэм фэшI Адыгеим имуниципалитетхэм шэмбэт шIыхьафхэр ащыкIуагъэх.
ЦIыфхэм IофшIапIэ ягъэгъотыгъэным ыкIи гъотэу мазэм яIэр къэухъумэгъэным афэгъэхьыгъэ предложениеу Урысые политикэ партиеу «Единэ Россиер» кIэщакIо зыфэхъугъэхэр УФ-м и Президентэу … More
Адыгэ Республикэм щыпсэухэу, Урысыем и УIэшыгъэ КIуачIэхэм ядзэкIолIхэу, яветеранхэу лъытэныгъэ зыфэтшIыхэрэр! Хэгъэгум иухъумакIо и Мафэ фэшI тышъуфэгушIо!
«Единэ Россием» хэтхэм Хэгъэгум иухъумакIо и Мафэ Хэгъэгу зэошхом лIыхъужъныгъэ щызезыхьагъэхэм ясаугъэтхэм къэгъагъэхэр кIэралъхьащтых.
Мыекъуапэ иурамэу Жуковскэм ыцIэ зыхьырэм тет къэшIыхьагъэр къызэхауи илъэс 18 зыныбжь пшъашъэм шъобж зэрэхихыгъэм фэгъэхьыгъэу уплъэкIунхэр зэхащагъэх.
Адыгэ Республикэм нейрохирургиемкIэ икъулыкъу зэхэзыщагъэу, Адыгэ хэку сымэджэщым нейрохирургиемкIэ иотделение иапэрэ пэщагъэу Гъуашъо Инвербый псаугъэмэ, непэ ыныбжь илъэс 85-рэ хъущтыгъэ.
ЗыфасIорэр Шъхьэлэхъо Дарико Сэфэр ыпхъур ары. Ар 1951-рэ илъэсым, мэзаем и 23-м къуаджэу Очэпщые къыщыхъугъ. Шъхьэлэхъо Сэфэррэ Самэтрэ яунагъо къихъухьагъ. … More
Илъэсэу тызыхэтым имэзае республикэм осышхоу къыщесыгъэм гумэкIыгъуабэ къыздихьыгъ. Гъогухэм ыкIи лъэсрыкIо чIыпIэхэм уащызекIонкIэ къины хъугъэ. Унашъхьэхэм ателъ осыр атхъуныр, пхъэшъхьакIэхэм, … More
«2021-рэ илъэсым икIэлэегъэджэ анахь дэгъу» зыфиIорэ зэнэкъокъур мэзаем и 17-м къыщегъэжьагъэу и 26-м нэс Мыекъуапэ щыкIощт. Республикэм икъэлэ шъхьаIэ икIэлэегъэджэ … More
КIэлэцIыкIухэм яфитыныгъэхэмрэ яфедэхэмрэ къэухъумэгъэнхэмкIэ Iофхэр нахьышIоу зэрэзэхащэн фаем республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ренэу ынаIэ тет.


Осышхо къызэресыгъэм къыхэкIэу гъэлъэшыгъэ шIыкIэм тетэу Iоф зашIэрэ режимым зэрэтехьэхэрэм ехьылIагъФедеральнэ законэу «ЦIыфхэмрэ чIыпIэхэмрэ чIыопс, техногеннэ нэшанэ зиIэ ошIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъохэм ащыухъумэгъэнхэм ехьылIагъ» зыфиIорэм, Урысые Федерацием и Правительствэ 2003-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 30-м ышIыгъэ унашъоу № 794-р зытетэу «ОшIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъохэр къэмыгъэхъугъэнхэмкIэ ыкIи ахэм къыздахьыхэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ къэралыгъо системэ зыкIым ехьылIагъ» зыфиIорэм, ошIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъохэр къэмыгъэхъугъэнхэмкIэ ыкIи ахэм къыздахьыхэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ, машIом Адыгэ Республикэм зыкъыщимыштэнымкIэ комиссием зимычэзыу зэхэсыгъоу 2021-рэ илъэсым мэзаем и 16-м иIагъэм щаштэгъэ протоколэу № 1-м адиштэу, осышхо къызэресыгъэм къыхэкIэу цIыфхэм ящынэгъончагъэ къыдэлъытэгъэным тегъэпсыхьагъэу унашъо сэшIы:
1. ОшIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъохэр къэмыгъэхъугъэнхэмкIэ ыкIи ахэм къыздахьыхэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ къэралыгъо системэ зыкIым Адыгэ РеспубликэмкIэ ичIыпIэ подсистемэ икъулыкъухэр гъэлъэшыгъэ шIыкIэм тетэу Iоф зашIэрэ режимым техьанхэу.
2. Адыгэ Республикэм граждан оборонэмкIэ ыкIи ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Комитет, Адыгэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралыгъохэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет республикэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр къызфагъэфедэзэ, ошIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъохэр къэмыгъэхъугъэнхэмкIэ ыкIи ахэм къыздахьыхэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ къэралыгъо системэ зыкIым Адыгэ РеспубликэмкIэ ичIыпIэ подсистемэ икъулыкъухэр гъэлъэшыгъэ шIыкIэм тетэу Iоф зашIэрэ режимым зэрэтехьэхэрэмкIэ, джащ фэдэу зызэраухъумэжьын фэе шIыкIэмкIэ цIыфхэм макъэ арагъэIунэу.
3. Урысыем и МЧС Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэ игъо фэлъэгъугъэнэу Адыгэ Республикэм икъэралыгъо хабзэ игъэцэкIэкIо къулыкъухэм, гъэцэкIэкIо хабзэм ифедеральнэ къулыкъухэм ячIыпIэ органхэм, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм ягъусэу ошIэ-дэмышIэ тхьамыкIагъохэр къэмыгъэхъугъэнхэмкIэ пэшIорыгъэшъ амалхэр зэрихьанхэу.
4. ЗыкIатхэхэрэм щегъэжьагъэу мы Указым кIуачIэ иIэ мэхъу.
Адыгэ Республикэм
и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат
къ. Мыекъуапэ,
мэзаем и 16, 2021-рэ илъэс
№ 23


Истамбыл
Истамбыл — Тыркуем и къалэмэ анахь иныр. 1923-рэ илъэсым нэс Осмэн Пачъыхьыгъом и къэлэшъхьаIэу щытыгъ. Дунаем тет къалэмэ анахь жъы дэдэмэ, ыкIи анахь дэхэ дэдэмэ ащыщ. ЦIыф млн 13-м нахьыбэ дэс и Iэгъо-благъохэри дэплъытэмэ. ПсыдэкIыпIэу Босфор ынэпкъмэ атет.
ЫцIэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Истамбылыр дунаим и къэлэшхуэмэ анахь жъы дэдэмэ ащыщ.
Ижъырэ лъэхъанхэм ВизантийкӀэ еджэщтыгъэх. ЕтӀанэ - Константинопол.
1923-рэ гъэм щегъэжьагъэу иджырэ цӀэкӀэ еджэх.
Тарихъ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Я XV-рэ лъэшӀэгъум тыркухэр аллыджхэм къалэр къатрахыгъ зауэкӀэ.


АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, федеральнэ ыкIи республикэ къулыкъухэм, ведомствэхэм япащэхэр, нэмыкIхэр ащ хэлэжьагъэх. Зэхэсыгъор Парламентым и Тхьаматэу Владимир Нарожнэм зэрищагъ.
Бюджетыр зыфэдэщтым къытегущыIагъ Парламентым и Тхьаматэ игуадзэу, бюджет-финанс, хэбзэIахь ыкIи экономикэ политикэмкIэ, предпринимательствэмкIэ ыкIи IэкIыб зэпхыныгъэхэмкIэ Комитетым ипащэу Iэщэ Мухьамэд. Ащ фэгъэхьыгъэ законопроектым тегущыIэнхэу АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зэхэсыгъом къызэрэхилъхьагъэр, апэрэ еджэгъумкIэ аштагъэм джыри къыфагъэзэжьынми ар кIэщакIо зэрэфэхъугъэр ащ къыIуагъ. Федеральнэ бюджетым къикIэу сомэ миллиардрэ миллион 297-рэ мин 454-м ехъу республикэм къыфэкIощт. Ар зыпэIуагъэхьащтым фэгъэхьыгъэ гъэтэрэзыжьынхэр законопроектым фэшIыгъэнхэр ары ащ ушъхьагъу шъхьаIэу фэхъугъэр.
Iэщэ Мухьамэд къызэриIуагъэмкIэ, 2020-рэ илъэс бюджетыр хахъохэмкIэ сомэ миллиард 24-рэ миллион 485-рэ мин 349-рэ зэрэхъущтыр, хъарджхэр сомэ миллиард 25-рэ миллион 580-рэ мин 76-м ехъущтых. ПрогнозхэмкIэ, хэбзэIахьэу ыкIи мыхэбзэIахьэу сомэ миллиард 11-рэ миллион 556-рэ мин 452-рэ къыхэхъощт, зымыгъэзэжьын мылъкоу къыхэлъхьагъэ хъущтыр сомэ миллиард 12-рэ миллион 928-рэ мин 896-м ехъущт, зыщыкIэщтыр сомэ миллиардрэ миллион 94-рэ мин 727-рэ.
ПстэумкIи гъэтэрэзыжьын 19 проектым къыхалъхьэгъагъ. Бюджет-финанс, хэбзэIахь ыкIи экономикэ политикэмкIэ, предпринимательствэмкIэ ыкIи IэкIыб зэпхыныгъэхэмкIэ Комитетым изэхэсыгъо ахэм ащытегущыIагъэх.
— ЯтIонэрэ еджэгъумкIэ тыхэплъэнышъ, зыпэIудгъэхьащтыр зэхэтфынэу сомэ миллион 322-рэ мин 946-м ехъурэ зэрэтиIагъэм шъущыгъуаз, — ыIуагъ Iэщэ Мухьамэд. — А ахъщэм щыщэу сомэ миллион 261-м ехъур Гъогу фондым фэкIуагъ. Ащ щыщэу миллиони 115-р автомобиль гъогоу зэкIэми зэдагъэфедэхэрэм ягъэцэкIэжьын пэIуагъэхьанэу псэупIэ койхэм атегощагъэ хъугъэ. Сомэ миллион 61-рэ мин 653-м ехъур министрэхэм я Кабинет иIэпэчIэгъэнэ фонд хэгъэхъогъэнэу зэдэтштагъэ.
Гъогу фондым фатIупщыгъэр зэрагощыгъэм нахь игъэкIотыгъэу къытегущыIэзэ, Инэм къэлэ псэупIэ коим сомэ миллион 35-р, Адыгэкъалэ сомэ миллион 30-р ыкIи къалэу Мыекъуапэ сомэ миллион 50-р афэкIощтэу ары къызэриIуагъэр.
ЗэкIэ гъэтэрэзыжьынэу къыхалъхьагъэхэм мылъкур зэрафэмыхъугъэм къыхэкIыкIэ ащыщхэр къызэрэзэкIагъэкIожьыгъэхэр, ау министрэхэм я Кабинетрэ гъэтэрэзыжьынхэм кIэщакIо афэхъугъэхэмрэ ахэм джыри къафагъэзэжьынэу зэрэрахъухьагъэр Парламентым и Тхьаматэ игуадзэ къыIуагъ.
БлэкIыгъэ илъэсхэм афэдэу социальнэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэн анахь шъхьаIэхэм ащыщэу бюджетым къыщыдалъытагъ. ЦIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ лъэпкъ проектхэм ягъэцэкIэн пэIухьащтыри шIокI зимыIэ Iофхэм ащыщ. Ахэм къащыдэлъытагъэхэм япхырыщын пае республикэ проектэу агъэнэфагъэхэм апэIуагъэхьанэу 2020-рэ илъэс бюджетым сомэ миллиарди 3-рэ миллион 231-м ехъу къыщыдалъытагъ.
Законопроектым ятIонэрэ еджэгъумкIэ хаплъэхи, зытегущыIэхэм ыуж зэпстэури къыдэлъытагъэу 2020-рэ илъэс бюджетым ыкIи 2021 — 2022-рэ илъэсхэмкIэ агъэнэфагъэхэм афэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэр депутатхэм аштагъ.
ШIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ АР-м и ЧIыпIэ фонд 2020-рэ илъэсымкIэ ибюджет зыфэдэщтыми, 2021 — 2022-рэ илъэсхэмкIэ агъэнэфагъэхэм афэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэри мы зэхэсыгъом щаштагъ. Ащ къызэрэщиIорэмкIэ, хахъохэмкIэ ар сомэ миллиарди 5-рэ миллион 668-м ехъущт, хъарджхэри ащ фэдизыщтых. Ар 2019-рэ илъэс бюджетым нахьи сомэ миллион 449-рэ мин 394-м ехъукIэ нахьыб.
Унагъоу зигъот макIэм сабыеу къихъухьагъэм пае мазэ къэс ахъщэ етыгъэным фэгъэхьыгъэ республикэ закони депутатхэм аштагъ. 2019-рэ илъэсым итыгъэгъазэ и 31-м ыуж ящэнэрэ ыкIи ащ къыкIэлъыкIорэ сабый къызэрыхъухьэгъэ унагъоу зигъот макIэм кIэлэцIыкIур зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэу республикэм щагъэнэфагъэм фэдиз мазэ къэс къыратынэу ыгъэпсын ылъэкIыщтэу ащ къыщеIо. АдыгеимкIэ ар сомэ 9590-рэ мэхъу. Сабыим ыныбжь илъэсищым нэсыфэкIэ а ахъщэ IэпыIэгъур къыфэкIощт. АР-м IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ иминистрэу Мырзэ Джанбэч къызэриIуагъэмкIэ, 2020-рэ илъэсым ащ фэдэ унагъоу зыфагъэпсыщтыр 1338-рэ хъущт.
2019-рэ илъэс бюджетми зэхъокIыныгъэхэр фашIыгъэх. Ащ хахъоу иIэр сомэ миллион 922-рэ мин 486-кIэ нахьыбэ хъущт.
Къэралыгъо тамыгъэхэм, бюджетым игъэпсын, АР-м и Конституционнэ Хьыкум, IофшIэгъэ илъэсхэр изыгъэкъугъэхэм япенсиехэм, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьыпIэхэм, гъогурыкIоным изэхэщэн, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэнкIэ къэралыгъо хэбзэ органхэм пшъэрылъэу яIэхэм япхырыщын, зыныбжь имыкъугъэхэм яIофхэм ахэплъэрэ комиссием, нэмыкIхэм япхыгъэ законхэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъэ законопроектхэми атегущыIагъэх, аштагъэх.
Пстэумэ ауж, зэряхабзэу, УФ-м инэмыкI субъектхэм яхэбзэихъухьэ къулыкъухэр кIэщакIо зыфэхъугъэхэми депутатхэр атегущыIагъэх, игъоу алъытагъэхэри зыдырамыгъэштагъэхэри ахэм ахэтых.
ХЪУТ Нэфсэт.
Сурэтхэр А. Гусевым тырихыгъэх.


2020 илъэсым и Сэтэнай
Уджыхъу Марет Адыгэ лъэпкъым илъэс 40-м къехъугъэу фэлажьэ, ц1ыфыбэхэр зэрыгушхорэ артистхэм ащыщ, ныдэлъфыбзэм икъэухъумэн пшъэрылъ шъхьа1эу зыфегъэуцужьы. Жъоныгъуак1эм и 2-м 1950-рэ илъэсым къуаджэу Джэджэхьаблэ Марет къыщыхъугъ. Иц1ык1угъом щегъэжьагъэу артист хъуным к1эхъопсыщтыгъэ. Я 9-рэ классыр къызеухым Ленинград ( джы СанктПетербург ) дэт институтым аштагъ ык1и апшъэрэ гъэсэныгъэ ащ щызэригъэгъотыгъ. 1976-рэ илъэсым Адыгэ Хэкум къыгъэзэжьыгъ. Ащ къыщегъэжьагъэу лъэпкъ театрэм щэлажьэ. Илъэс 40-м къык1оц1 роль 200 фэдиз къыш1ыгъ. «Шапсыгъэ пшъашъ», «Насыпым игъогу», «Пщыоркъ зау», «Тэтэжъмэ яорэд», «Сомэ мин 600», «Мэдэя»,«Тыкъэсыжьыгъ»зыфи1орэ спектакльхэм ык1и нэмык1ыбэхэм закъыщиш1ыгъ. Ащ нэмык1эу Адыгэ телевидением илъэс заулэрэ Марет щылэжьагъ. Лъэпкъ шэн-хабзэхэм яухъумэн фэгъэхьыгъэ къэтынхэр ыгъэхьазырыгъ,сэмэркъэу зыхэлъ фильм к1акохэм ахэлэжьагъ, адыгэ тхак1охэм яусэхэм къяджэзэ къэтынхэ тыритхэщтыгъэх.
Хэхэсхэмрэ хэкурысхэмрэ язэпхыныгъэ нахь пытэ хъуным Уджыхъу Марет псэемыблэжьэу дэлажьэ. 1эк1ыбым щыпсэурэ ык1и къик1ыжьырэ тилъэпкъэгъухэм афэгумэк1ы, ныдэлъфыбзэм икъэухъумэнк1э ык1и изэгъэш1энк1э 1эпы1эгъу мэхъу. 2008 – рэ илъэсым Тыркуем къик1ыжьыгъэ тилъэпкъэгъухэм ялъэ1ук1э ныбжьык1э театральнэ купэу «Щыгъыжъый» зыфи1орэр зэхищагъ. Сабыйхэм яныдэлъфыбзэ ш1у алъэгъунымк1э, аш1энымк1э ар амалыш1у хъугъэ. Хэкум къыщыхъугъэ сабыйхэри , 1эк1ыб хэгъэгу зэфэшъхьафхэм къарык1ыжьыгъэхэри «Щыгъыжъыем» непэ хэтых. Аныбжь илъэсихым къыщегъэжьагъэу 17-м нэсы. Джэгук1э шъуашэм илъэу Марет сабыймэ 1оф адеш1э, Адыгэ тхак1охэм яусэхэр, 1уры1упчъэхэр, пшысэхэр , гущы1эжъхэр арегъаш1э. Сэмэркъэу къэгъэлъэгъон ц1ык1ухэр , Нарт эпосым щыщ пычыгъохэр къарегъэш1ы. 2017-рэ илъэсым Тыркуем щы1э Кавказ Хасэхэм яфедерациеу «Кафед» зыфи1орэм «Щыгъыжъыер» мы хэгъэгум ригъэблэгъэгъагъ, 2019-рэ илъэсми ят1онэрэу ныбжьык1эхэр Тыркуем ащэхи къэлэ зэфэшъхьафхэм къэгъэлъэгъонхэр къыщатыгъ.
Лъэпкъ лъэмыджыр зыгъэпытэгъэ лъэубэкъухэм ар ащыщ хъугъэ. Адыгэ хасэр агъэпсы зэхъум ащ ик1эщак1охэм ясатыр Уджыхъу Марет хэтыгъ. «Ны хасэм» непэ итхьэмат. Ныдэлъфыбзэм икъэухъумэн илъэсыбэ хъугъэу зэрэдэлажьэрэм фэш1 , 2019 илъэсым Адыгэ республикэм икъэралыгъо ш1ухьафтын Л1ышъхьэу Къумп1ыл Мурат къыфигъэшъошагъ. «Адыгеим ищытхъузехь» зыфи1орэ бгъэхалъхьэу къыратыгъэри анахь лъап1эхэм ащыщ. Джащ фэдэу «Адыгеим илъэпкъ артист» , «Урысыем игъэш1огъэ артист» зыфи1орэ щытхъуц1эхэр къылэжьыгъэх. Теуцожь Цыгъо ыц1э зыхьырэ бгъэхалъхьэми изехьак1у. Уджыхъу Марет бзылъфыгъэ насып дахи ыгъотыгъ. 1989 илъэсым Беданэкъо Аднан шъхьэгъусэ фэхъугъ. Ащыгъум Аднан Сирием щыпсэущтыгъэ, къызызэрэщэхэм ыуж Хэкум къыгъэзэжьыгъ. Аднанрэ Маретрэ к1элит1у зэдап1угъ- Нартрэ Кощбайрэ. Къызхэк1ыгъэхэ лъэпкъым фэшъыпкъэхэу , яныдэлъфыбзэ ш1у алъэгъоу ахэр агъэсагъэх.


Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиныр кIэщакIо зыфэхъугъэ лъэпкъ проектэу «Гъэсэныгъэм» къыдыхэлъытэгъэ лъэныкъоу «Цифровая образовательная среда» зыфиIорэм игъэцэкIэн республикэм икъэлэ шъхьаIэ щылъагъэкIуатэ.
Мыекъуапэ гъэсэныгъэмкIэ и Комитет къызэритыгъэмкIэ, 2020-рэ илъэсым псынкIэу Iоф зышIэрэ интернетыр къалэм иеджэпIи 5-мэ алъыIэсыгъ: зипсауныгъэ зэщыкъогъэ кIэлэцIыкIухэм афытегъэпсыхьэгъэ учреждением, я 15-рэ ыкIи я 16-рэ гурыт еджапIэхэм, гурыт еджапIэу — кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу N 18-м, лицееу N 34-м. Гъэсэныгъэм иучреждениехэм аращэлIэгъэ интернетым Iоф зэришIэрэм ипсынкIагъэ зы нэгъэупIэпIэгъум Мбит 50-м щегъэжьагъэу 100-м нэсы.
— Непэрэ шапхъэхэм адиштэрэ технологиехэр, шIыкIакIэхэр кIэлэегъаджэхэм ыкIи кIэлэеджакIохэм къызфагъэфедэнхэмкIэ мы проектым ишIогъэшхо къэкIо, — къыщаIуагъ къэлэ администрацием.
Джащ фэдэу, блэкIыгъэ илъэсым федеральнэ проектэу «Цифровая образовательная среда» зыфиIорэм игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу гъэсэныгъэм иорганизациехэм яматериальнэ-техническэ зытет агъэкIэжьыгъ. Непэ ехъулIэу еджапIэхэм ямобильнэ классхэм апае ноутбук 1545-рэ, Iоф щызышIэхэрэм агъэфедэщт мыщ фэдэ пкъыгъо 309-рэ, интерактивнэ комплекси 103-рэ, нэмыкIхэри ащагъэуцугъэх.
— Проектэу «Цифровая образовательная среда» зыфиIорэм амалэу къытыхэрэр гъэсэныгъэм исистемэ Iоф щызышIэхэрэм зэкIэми, джащ фэдэу кIэлэеджакIохэм къызфагъэфедэным мэхьанэшхо иI. Цифрэ шIыкIэм ишIуагъэкIэ кIэлэегъаджэхэм административнэ хьылъагъэу апшъэ дэгъэуагъэр нахь макIэ хъущт, ащ дакIоу гъэсэныгъэм ипрограммэхэм ягъэцэкIэнкIэ нахь охътабэ яIэ хъущт, — къыIуагъ гъэсэныгъэмкIэ къэлэ Комитетым ипащэу Ольга Романенкэм.
(Тикорр.).


Адыгэ хэку – гъэзэжьын гъэпсыгъэр аурупэм щыпсэу адыгэхэмэ я адыгэ културэ зэ1ук1эу Миуныхъ щек1ок1ыгъэм ГЪэтхапэм и -25 / 27 рэм 2016- рэ гъэм яхэлэжьагъ
Адыгэ хэку – гъэзэжьын гъэпсыгъэр аурупэм щыпсэу адыгэхэмэ я адыгэ културэ зэ1ук1эу Миуныхъ щек1ок1ыгъэм ГЪэтхапэм и -25 / 27 рэм 2016- рэ гъэм яхэлэжьагъ , ( АГЪГЪ ) – м илъык1охэу ШЪэокъарэ Арфан – ( АГЪГЪ ) – м ихасашъхьэ тхьэматэрэ , Токъ Ехьеэ – ( АГЪГЪ ) – м ихасашъхьэ 1оф зещэ нэрыбгэрэ ахэтыгъэх , зэ1ук1эм къек1олъ1агъэхэмэ ахытыгъ ТIамжыкъо Фарукъ – Германым иадыгэ хасэхэ зэхэтхэм ятхьэмат – , Германым адыгэ хасэхэу итхэмэ ( Колын , Миуныхъ , Бэрлин , нэмык1хэри ) хасэхэмэ ятхьматэхэр , къек1олъ1агъэхэми ахэтыгъэх Сихъу Фэтхьи Рэджб – Галандем къик1ыгъэу , Вэлоде – Налчык Родинэм итхьэмат , ахэмэ яфэшъхьафэу зэ1ук1эм къек1олъ1агъэх : орыды1о Бищтэу Азэмэтрэ Псэбланэ Муратрэ Мекъуапэ – Адыгем къик1ыгъэхэу , нэмык1хэу адыгэхэу Германым щыпсэухэрэмэ ащыщхэри . Тхьэматэ Пст1ашъу Арфаны ( АГЪГЪ ) – м гугъэхэу и1эхэмрэ илэжьыгъэхэмрэ хигъэплъагъэх афигъэнэфагъ , ( АГЪГЪ ) – р загъэуцугъэм къыщежьэу , ахэр адыгабзэк1э къы1уагъэх тхьэматэ ТIамжыкъо Фарукъы Германыбзэк1э ардэдэм зэрихъок1ызэ , Тхьэматэ Пст1ашъу Арфаны к1эк1эу къы1уагъ ( АГЪГЪ ) – м ыгъэхъагъэхэмрэ зэшъ1уигъэк1ыгъэхэмрэ адыгэхэу хэкум ек1ужьыгъэхэмэ афэгъэхьыгъэу 1эпы1эгъу зэрафэхъугъэ ш1ык1эхэр , джыри япэрэ иилэс лэжэн ек1ок1ыгъом къы1этыгъэ гупшъысэр , ар згъэзэжьыгъэхэмэ 1оф – ш1ап1э ц1ык1у гъэуцунымк1э лъапсэ ядзышъуным пае 1эпы1эгъу афэхъунхэр пшъэдэлъ зэрэзыфаш1ыжьгъэри , ш1ыфэхэр аратынри хэкум гупсэфыхэу изэгъэшъунхэмк1э ары , джри шъыпкъагъэ фиш1эу къы1уагъ ( АГЪГЪ ) – м илэжьэны зэпыу имы1эу рек1ок1ынэу ар къэзгъэшъыпкъэн 1он ыут1упщынэу джыри 1оф – ш1ап1э ц1ык1у гъэуцунхэм як1эупч1эн тхылъ тхьэпэхэр ашътэнхэу мыгъ – 2016 – фэхьыгъэхэр , ык1и ипшъэ рилъхьагъ мо зао бзаджэу Сирем щек1ок1ырэм хэунэхъуагъэхэмэ ащыщ сабый ибэ заулэ яп1унэуи . ( АГЪГЪ ) – р Туркем иужъым щек1ок1ыгъ 1оф – гъэпсыл1ыхэмэ язэ1ук1и ахэхьагъ . Текъузэу унашъо къыгъэлъэгъуагъ Тхьэматэ Арфаны куп зэдэлэжьэныр зэрэгугъэп1эшъхор адыгэхэмэ язэфагу , ык1и къык1элъэ1угъ пстэуми я1эпл1эхэр зэч1эджагъэу къытфэнэжьыгъэ шъ1эныгъэрэ хабзэрэ адыгэ гъэхъагъэхэмрэ бзэмрэ зэрэтлъэк1эу тафэсакъзэ тыухъумэнхэу , нафэ сыдрэ куп – зэдаш1э 1оф пстэуми шъ1уагъэшъхо зэрэхэлъыр псаоу лэпкъым икъзэтенэнрэ ибынхэмэ якъак1охэрэ мафэхэмри тяпэрэхэмэ яш1эныгъэ – к1эныжьыгъэхэмри тибзи апае . ( АГЪГЪ ) – р яхэлэжьагъ зы1анэк1э адыгэ 1эш1агъэхэр телъхэу ащ къахэк1ыщтри 1оф – ш1ап1э ц1ык1умэ арыхэ1эбэнхэу . зэ1ук1эм шъ1агъэшъхо и1агъ , ( АГЪГЪ ) – р ипэк1э гушъхоу маплъэ адыгэ хасэхэу Германым итхэмэ лэжьэгъу зэфэхъунхэу адыгэ лъэпкъым ишъ1уагъэ зэрэфэхъущтымк1э . ( АГЪГЪ ) – м лъэшъэу щытхъу фегъэшъуашъэ Др. Барсбаи Фэидий ( АГЪГЪ ) – м къызэрэде1агъэ пстэум пае , щытхъур пыдзагъ ТIалустэн Сибий къызэрэде1агъэмк1э .


2021-рэ илъэсым пыкIыгъэм къыкIоцI Адыгеим машIом зыкъыщиштагъэу гъогогъу 208-рэ агъэунэфыгъ. Ахэм ащыщэу 56-р – зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэу щытыгъэх. Мыхэм шъобж зэфэшъхьафхэр зыщатещагъэри, ахэкIодагъэхэри нэбгырэ щырыщ. Нэбгырэ 37-рэ къагъэнэжьыгъ.
— БлэкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ уахътэм егъэпшагъэмэ, мыгъэ машIом зыкъызэриштагъэр процент 29-кIэ нахь макIэ хъугъэ, — къыIуагъ УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ АР-м и ГъэIорышIапIэ ипащэ игуадзэу, полковникэу Андрей Колесник.
МашIом зыкъиштэныр къызыхэкIыхэрэм ащыщ хьакухэр шапхъэхэм адиштэу зэрамыгъэфедэхэрэр, машIом тэрэзэу зэрэдэмызекIохэрэр, нэмыкIхэри.
УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм республикэм щыпсэухэрэм щынэгъончъэныр агу къагъэкIыжьзэ, машIом дэзекIонхэу закъыфегъазэ.
ЫпэкIэ зигугъу къыщытшIыгъэ ГъэIорышIапIэм иIофышIэхэм машIом къыздихьын ылъэкIыщт гумэкIыгъохэр къэмыхъунхэм фэшI пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр ренэу зэхащэх.
УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу къызэритырэмкIэ, къулыкъушIэхэм анахьэу анаIэ зытрадзэрэр электропроводкэм изытет уигъэрэзэнэу щымытмэ, электрическэ Iэмэ-псымэхэр тэрэзэу амыгъэфедэхэмэ, щынэгъончъэу унэм тутын щешъохэмэ ары.
(Тикорр.).


Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Урысые общественнэ шIушIэ фондэу «Урысыем икIэлэцIыкIу фонд» зыфиIорэм и Адыгэ республикэ къутамэ итхьаматэу Татьяна Гоголевам тыгъуасэ зэIукIэгъу дыриIагъ.
Iофтхьабзэм хэлэжьагъ Адыгеим и Премьер-министрэ игуадзэу Наталья Широковар. Фондым иIофшIэн республикэм зэрэщызэхищэрэм, ипроектхэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэнхэмкIэ хэбзэ къулыкъухэр ащ IэпыIэгъу фэхъунхэ зэралъэкIыщтым тегущыIагъэх. Джащ фэдэу Урысыем и Президентэу Владимир Путиным и Джэпсалъэ къыщигъэнэфэгъэ лъэныкъо шъхьаIэхэм ягъэцэкIэн общественникхэр къыхэгъэлэжьэгъэнхэм иIофыгъуи мэхьанэшхо ратыгъ.
— ЦIыфхэм социальнэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным фытегъэпсыхьагъэхэ пшъэрылъхэр къэралыгъом ипащэ къыгъэуцугъэх. Ащ фэдэ екIолIакIэм къыкIэлъыкIоу социальнэ политикэм зэхъокIыныгъэшIухэр фэхъунхэмкIэ шъолъырым амал тедзэхэр иIэхэ хъущтых. МыщкIэ щысэу къэбгъэлъэгъон плъэкIыщт ублэпIэ классхэм арыс кIэлэеджакIохэм ыпкIэ хэмылъэу шхыныгъо стырхэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэм иIофыгъо изэшIохын. Федеральнэ гупчэм Iоф датшIэзэ а пстэури дгъэцэкIэщт. УФ-м и Президент пшъэрылъэу къыгъэуцугъэхэр шIуагъэ къатэу зэшIохыгъэнхэм фытегъэпсыхьэгъэ IофшIэным общественникхэр къыхэгъэлэжьэгъэнхэм мыщ дэжьым мэхьанэшхо иI, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Социальнэ Iофыгъохэр гъэцэкIэгъэнхэмкIэ республикэм ихэбзэ къулыкъухэмрэ общественнэ организациехэмрэ зэпхыныгъэ пытэ зэрэзэдыряIэр, ащ фэдэ екIолIакIэм шIогъэшхо къызэритырэр АР-м и ЛIышъхьэ къыхигъэщыгъ, ащ дакIоу мы IофшIэным фондым ипащэхэр джыри нахь чанэу къыхэлэжьэнхэу закъыфигъэзагъ.
«Урысые кIэлэцIыкIу фондым» и къутамэу Адыгеим щыIэм ипшъэрылъхэр зэрифэшъуашэу ыгъэцэкIэнхэм республикэм ипащэу сыдигъуи зынаIэ тетым зэрэфэразэхэр Татьяна Гоголевам игущыIэ къыщыхигъэщыгъ. Президент грантым, шъолъырым ихэбзэ къулыкъухэм ыкIи шIушIэхэм яIэпыIэгъукIэ проектхэу агъэцэкIэнхэ алъэкIыгъэхэм ар кIэкIэу къатегущыIагъ. ГущыIэм пае, социальнэ программэу «Газпром — кIэлэцIыкIухэм апай» зыфиIорэм игъэцэкIэн къыдыхэлъытэгъэ спорт площадкэхэм яшIын зэрэзэхащагъэм фондыр лъыплъагъ.
Шъугу къэдгъэкIыжьын, Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ ПАО-у «Газпромым» и Правление и Тхьаматэу Алексей Миллеррэ зэдашIыгъэ зэзэгъыныгъэм ишIуагъэкIэ 2019-рэ илъэсым лъэныкъуабэ къызэлъызыубытырэ мыщ фэдэ спорт псэолъи 9 республикэм имуниципалитетхэм ащагъэпсыгъ.
— БлэкIыгъэ илъэсым социальнэ мэхьанэшхо зиIэ проект дгъэцэкIагъэ — республикэм ипащэхэм яшIуагъэкIэ япсауныгъэ изытеткIэ ялэгъухэм акIэмыхьэхэрэ сабыйхэр Анапэ дэт дельфинариеу «Немо» зыфиIорэм тщагъэх, ахэм ящыкIэгъэ IэпыIэгъур специалистхэм арагъэгъотыгъ. Мы IофшIэныр тапэкIи лъыдгъэкIотэнэу тэгъэнафэ. Джащ фэдэу ТекIоныгъэм ия 75-рэ илъэс ихэгъэунэфыкIын, нэмыкI социальнэ Iофтхьабзэхэм тахэлэжьэн гухэлъ тиI, — къыIуагъ Татьяна Гоголевам.
Социальнэ проектхэр гъэцэкIэгъэнхэм, IэпыIэгъу зищыкIагъэхэм яшIуагъэ арагъэкIыным фытегъэпсыхьэгъэ IофшIэным общественникхэр къыхэгъэлэжьэгъэнхэм, ахэм яшIоигъоныгъэхэр, ягухэлъхэр къыраIотыкIынхэм мэхьанэшхо иIэу Адыгеим и ЛIышъхьэ ылъытагъ. Мы лъэныкъомкIэ IофшIэныр агъэлъэшынэу, грант IэпыIэгъур хэпшIыкIэу нахьыбэ ашIынэу вице-премьерым пшъэрылъ фишIыгъ.
Наталья Широковам къызэриIуагъэмкIэ, социальнэ пшъэдэкIыжь зыхьыхэрэ мыкоммерческэ организациехэу грантхэр зэратыщтхэм якъыхэхын фытегъэпсыхьэгъэ зэнэкъокъу шIыкIэр блэкIыгъэ илъэсым къыщегъэжьагъэу республикэм щагъэфедэ. Шъолъыр бюджетым къыхэхыгъэ сомэ миллионитф ащ пэIуагъэхьагъ. Зэнэкъокъум хэлажьэхэрэм япчъагъэ нахьыбэ шIыгъэным фэшI мы илъэсым ар едзыгъуитIоу зэтыраутыгъ.
Организациехэм ягухэлъхэр щыIэныгъэм щыпхыращынхэ, яшIушIэ Iофыгъохэр лъагъэкIотэнхэ алъэкIыным мыщ фэдэ зэнэкъокъухэм амал тедзэ къызэратырэр КъумпIыл Мурат къыIуагъ. Проектхэм япчъагъэ хагъахъомэ, ахэм ягъэцэкIэн волонтерхэр къыхагъэлажьэхэзэ ашIымэ ишIогъэшхо къызэрэкIощтыр хигъэунэфыкIыгъ.
ТХЬАРКЪОХЪО Адам.


- Фонд
- Новости
- История
- Культура
- Персоны
- Диаспоры
- Среда обитания
- Мультимедиа
- Мозаика
- Стипендия
- Партнеры
ЖЪОНЫГЪУАК1
Нэгумэ Шорэ къызэритхыжьырэмк1э «ГЪЭТХАК1» ра1ощтыгъэ.
Жъоныгъуак1эм «ОГЪУ»-к1э еджэхэрэр щы1эх. А ц1эр къырагъэшъыпкъэжьэу мыщ фэдэ тхыдэжъ к1эк1 къа1уатэ.
Пщы горэм, идышъэку уасэу и1эр зыфэдизыр къэзыш1эрэм ритыщтэу, макъэ егъэ1у. А мылкушхор ахьымэ аш1оигъоу бэ зиш1ошъ хьак1эщым къезыхьыл1агъэр, ау зыми ыуасэ къытыригъэфэшъугъэп. Аузэ, шъузабэ горэм ипшъэшъэ закъо еу1ушышъ, хьак1эщым егъак1о. Дышъэкум ыуасэр «жъоныгъок1э мэфищ ощхэу», - ащ аре1о. Ар тэрэзк1э пщым къыдештэ, кури къыреты.
ЖЪОНЭК1ОИХЬАЖЬ
(Мэш1одз Сэрби къытхыжьыгъэм техыгъ)
Гъэтхэ губгъо 1офш1энхэм яухынрэ жъонак1охэм якъэгъэзэжьынрэ «Жъонэк1оихьажь» ыц1эу мэфэк1ык1э адыгэмэ хагъэунэфык1ыщтыгъэ. Мэфэк1ым хэтын фэягъ Ачъэкъашъор, жъонэк1оихьажь къэбэкъыр. Ачъэкъашъом и1уплъэ: ачъашъхьэм фэдэу ш1ыгъэ нэ1урыхъор 1улъ, джэдыгу зэпырыгъэзагъэ к1э ц1ык1у пыдагъэу щыгъ, пхъэм хэш1ык1ыгъэ къамэрэ сэшхорэ голъых.
Къэбэкъыр – псагъэ. Ар зэрэш1ыгъэр ары: купл1эм кущэрыхъэу дэлъ, кутакъым зандэу пхъэ к1ыхьэ ит. Ащ ышъхьагърэ цыпэм зэблэдзыгъэу пхъит1у пы1ул1агъ. Ахэмэ къяублэблэхэу псэушъхьэ теплъэ зи1э пкъыгъохэр апыш1агъэх.
Быракъык1эм пылъ хъэдэн, ар пл1эмыеу гъэпсыгъэ, метрэ зырыз горэк1э ишапхъэ плъытэу хъущт. Ышъок1э зигъо хъугъэ лэжьыгъэм фэд - гъожьы. Ащ зи нэсын фимытэу жъонэк1о анахьыжъыр зэрыс кум пыгъэнагъ. Кухэри, ахэм ак1эш1эгъэ цухэри хъэдэн къолэн бзыхьафхэмк1э гъэк1эрэк1агъэх.
Быракъыр зыхэгъэнэгъэ кум къык1элъэк1ох пхъэ1ашэхэр, лъашъохэр, нэмык1рэ 1эмэ-псымэхэр зэрылъ кухэр, къэбэкъыр зезыщэрэ кур - зэк1эмэ ауж ит. Ащ ыуж, къэбэкъым пыш1эгъэ «псэушъхьэхэмэ» ящэрыохэу, псэгъаохэр итых. Зы нэбг, джэгуалъэмэ атегъэфэгъош1у мыхъуным пае, къэбэкъык1эр ренэу егъэсысы. Анахь щэрыомэ ш1ухьафтынхэр араты.
Губгъом къыщыублагъэу къуаджэм нэсыжьыфэхэ Ачъэкъашъом ц1ыфхэр егъэщхых, егъэчэфых. Зэхэдз имы1эу, ыпэ къифэрэ пстэуми ясэмэркъэу, зегъэгусэ, л1агъэм фэдэу зыкъытырегъафэ, зэрегъэубзэх, сыдэу зиш1ыми, зыфаер къыдехыфэ уцурэп. Быракъыр зыхэгъэнагъэмрэ лъашъохэр зэрылъхэмрэ чылэм дэмыхьэхэу, шъофым ылъэныкъок1э агъазэ ык1и хьасэбэкъук1э къэгъэтхъыхьагъэу джэгуп1э пчэгу агъэпсы. Тхьэматэм иш1э хэмылъэу ащ зи ик1ын фитыгъэп. А ч1ып1эм щызэрахьэрэ шэш-хабзэхэр зыукъохэрэр, пэш1орыгъэшъэу агъэхьазырыгъэ машэм ит псы ш1оим хадзэх.
Къэбэкъыр зэрыт кум ыуж ит шыухэри Ачъэкъашъори ку нэк1 заулэ ягъусэу къуаджэм дэхьэх. Ачъэкъашъом «шъузыр» (бзылъфыгъэ щыгъынк1э фэпэгъэ хъулъфыгъ) къыпэгъок1ы, 1апл1 зэращэк1ы, зэбэух. Щагу дэхьэ-дэк1эу къак1ухьэзэ, мэфэк1ым хэк1одэщт шхын зэфэшъхьафхэр къаугъои, ахэр кумэ къаралъхьэхэшъ, чылэгъунэм щагъэпсыгъэ джэгуп1эм къек1ол1эжьых. Бзылъфыгъэмэ яш1ухьафтынхэри мэфэк1ым къырахьыл1э.
Мэфэк1ыр мэфэ заулэ зэхэты. А уахътэм къык1оц1 гъомлэпхъэ зэфэшъхьафыбэ ц1ыфмэ ахэк1уадэ, анахьэу ана1э зытрагъэтхэрэр тхьамык1эу къырихьыл1эхэрэр ары.
Нэмык1 ц1ыф лъэпкъхэм афэдэу, ямэфэк1хэр дэрмэн хэлъэу зэраш1ынхэм адыгэхэри пылъыгъэх. Аущтэу заш1ык1э, илъэс реным ашхыщтым щымык1эщтхэу, лэжьыгъэшхо къахьыжьынэу къащыхъущтыгъэ.
Мэфэк1ыр зыщаухыщтым шыухэм е лъэсхэм ащыщ горэм бырсырыр къызфегъэфедэшъ, быракъыр аш1урехьыжьэ, «Быракъыр ехьы» а1озэ, ащ ыужы ц1ыфхэр елъадэх.
Быракъыр зыхэмытыжь мэфэк1ыр ухыгъэк1э алъытэ, зэбгырэк1ыжьых.
Адыгеим ык1и хы 1ушъом ащыпсэурэ адыгэхэм жъонэк1о быракъыр цыпэ-цыпэу зэ1атхъыжьыти, яунэмэ ахьыщтыгъэ. Быракъым щыщэ уиунэ илъыным насып пылъэу алъытэщтыгъэ.
Къэбэртаемрэ Щэрджэсымрэ ащыпсэурэ адыгэмэ мэфэк1ыр «Быракъзехьэк1э» аухыжьыщтыгъэ.
Къызэра1отэжьырэмк1э, жъонэк1оихьажь мэфэк1ыр аужырэу зыхагъэунэфык1ыжьыгъэр 1940-рэ илъэсхэр ары.
ГУЩЫ1ЭЖЪХЭР
Цобзэпэ огъу, жъоныгъок1э ощх.
Сэтэнэер шъхьалъэмэ, жъогъэбзыгъэ имыхыжь.
МЫ МАЗЭМ:
- 1748-рэ илъэсым урыс тхыгъэхэм гущы1эу «сашка» уащы1укэ1 регъажьэ. Энциклопедием къызэри1орэмк1э, ар адыгэ гущы1эу «сэшхом» къытек1ы ыужк1э бзэ хэбзэ зэхъок1ымэ къапкъырык1эу «шашка» а1оу хъужьыгъэ;
- 1837-рэ илъэсым абдзахэхэм, шапсыгъэхэм ык1и нэтхъуаджэхэм ял1ык1охэм мыщ фэдэ гущы1эхэр пачъыхьэм фэгъэзагъэу аш1ы: «…Ныбджэгъуныгъэрэ зэзэгъыныгъэрэ тазфагу илъэу хъун зилъэк1ыщт закъор, шъуидзэхэри шъуипытап1эхэри Пшызэ зэпырышъущыжьыхэмэм ары…»;
- и 15-м 1850-рэ илъэсым къыхауты пс. Шъхьэгуащэ исэмэгу нэпкъы (джырэ пос. Каменномостскэр зыдыщытым дэжь) Зэфэс ш1ып1э Унэшхо (Дворец) щаш1ыгъэу. Ащ епхыгъэу лажьэщтыгъэх мэщытыр, хьапсыр, еджап1эр;
- и 21-м 1864-рэ илъэсым Шъачэ пэблагъэу убых къуаджэу Къыбадэ (джы гъэхъунэу «Красная поляна») ит1ысып1агъэм Кавказ заоу адыгэхэр зэунэхъул1агъэр зэрэухыгъэм фэгъэхьыгъэу пэчъыхьадзэмэ япарад щэк1о. Зэо мэхъаджэм ыпкъ къик1эу адыгэ мин 493-мэ (Берже) хэкур егъэзыгъэк1э абгынагъ, мин 750-900-рэ зытхырэми уапехьыл1э;
- и 22-м 1892-рэ илъэсым кавказоведэу, адыгэ-абхъазыбзэхэр научнэу зэхэфыгъэнхэмк1э ык1и фхэмэ яграмматикэхэр зэхэгъэуцогъэнымк1э 1офышхо зыш1агъэу Н.Ф.Яковлевыр къэхъугъ;
- и 10-м 1885-рэ илъэсым къыхауты къуаджэу Пэнэжьыукъуае зы класс хъурэ ублэп1э училищэ къыщызэ1уахыгъэу. Ар Екатеринодарскэ округым къыхиубытэрэ адыгэ къуаджэхэмк1э апэрэ урыс еджап1эу щытыгъ. А илъэс дэдэм къуаджэу Хьэкурынэхьабли ащ фэдэ училищэ щагъэпсы;
- 1918-рэ илъэсым Совет хабзэм илъэхъан апэрэу адыгабзэк1э араб графикэм техыгъэ алфавитк1э гъэзетэу «Краснэ Кубань» къыдэк1ы. Редакторэу и1агъэр Тыркуем къик1ыгъэ адыгэу Лъэцэрыкъо Хьарун. Плъыжь-фыжъ зэбэнымэ апкъ къик1эу Тыркуем ыгъэзэжьи, ащ щыл1эжьыгъ;
- и 9-м 1912-рэ илъэсым адыгэ писатель анахьыжъхэм ащыщэу Кэстэнэ Дмитрие къуаджэ Бжъэдыгъухьаблэ къыщыхъугъ. 1982-рэ илъэсым л1агъэ;
- и 28-м 1931-рэ илъэсым писателэу СССР-м ык1и РСФСР-м и Къэрэлыгъо премиемэ ялауреатэу, Адыги ык1и Къэьэртэе-Бэлъкъар республикэхэм яц1ыфыбэ (народнэ) писателэу Мэщбэш1э Исхьакъ къуаджэ Шъхьащэфыжьы къыщыхъугъ;
- 1928-рэ илъэсым Адыгэ тхылътедзап1э Краснодарэ щызэхащэ;
- и 4-м 1936 илъэсым Адыгэ автоном хэкум игупчэу къалъэу Мыекъуапэ хахы.


Медицинэ IэпыIэгъу псынкIэ языгъэгъотырэ IофышIэхэу, ветеранхэу лъытэныгъэ зыфэтшIыхэрэр!
Медицинэ IэпыIэгъу псынкIэ язытырэ къулыкъум иIофышIэ и Мафэ фэшI тышъуфэгушIо!
Шъуисэнэхьат епхыгъэ мэфэкIыр официальнэу хагъэунэфыкIэу заублагъэр гъэрекIу ары. 2020-рэ илъэсым Covid-19-м зыкъызэриIэтыгъагъэм къыхэкIэу IэпыIэгъу псынкIэ языгъэгъотырэ къулыкъум иIофшIэн къызыхахъом, Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным мэлылъфэгъум и 28-р медицинэ IэпыIэгъу псынкIэ языгъэгъотырэ IофышIэхэм яофициальнэ мэфэкIэу ыгъэнэфагъ. Урысые Федерацием и Правительствэ иунашъокIэ тихэгъэгу щыхагъэунэфыкIырэ мэфэкIхэм медицинэ IэпыIэгъу псынкIэ языгъэгъотырэ IофышIэм и Мафи къахэхъуагъ.
IэпыIэгъу псынкIэ языгъэгъотырэ врачхэу, фельдшерхэу, медсестрахэу, водительхэу гуетыныгъэшхо ахэлъэу лажьэхэрэм, зыгу кIодыгъэ цIыфхэм IэпыIэгъу афэхъухэрэм, ягущыIэ фабэкIэ сымаджэхэм агу къыдэзыщаехэрэм мы мафэм тызэрафэразэр къэтэIо. ЧIыпIэ къин ифэгъэ цIыфхэр шъоры зыщыгугъыхэрэр, цIыфхэм якъэгъэнэжьын шъоры зыIэ илъыр.
Ныбджэгъу лъапIэхэр, псауныгъэ пытэрэ щыIэкIэшIурэ шъуиIэнэу, шъузыфэгъэзэгъэ Iофым джыри гъэхъэгъэшхохэр щышъушIынэу шъуфэтэIо!
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу, Урысые политикэ партиеу «Единэ Россием» и Адыгэ шъолъыр къутамэ и Секретарэу КъумпIыл Мурат
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет —Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожный


«АдыгеимкIэ илъэсым ианахь кIэлэегъэджэ дэгъу» зыфиIорэ зэнэкъокъум хэлэжьагъэхэу, текIоныгъэ ыкIи хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къыдэзыхыгъэхэм АР-м и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан къафэгушIуагъ. ЫкIи яIофшIэнкIэ къалэжьыгъэхэр аритыжьыгъэх.
- Зэнэкъокъум зыщызыушэтыгъэ кIэлэегъаджэхэм IэпэIэсэныгъэшхо зэрахэлъыр, яIофшIэн хэшIыкIышхо зэрэфыряIэр джыри зэ къаушыхьатыгъ, - къыIуагъ АР-м и ЛIышъхьэ.
ХагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр зэнэкъокъум къыщыдэзыхыгъэхэм АР-м ыцIэкIэ агъэнэфэгъэ ахъщэ шIухьафтынэу сомэ мин 20 зырыз ыкIи дипломхэр аратыжьыгъэх.
Джащ фэдэу зэнэкъокъум хэлэжьэгъэ пстэуми къафэгушIуагъ, экономикэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, Къэралыгъо Советым - Хасэм и Комитет ипащэу КIэрэщэ Анзаур.


ГУЩЫ|АП
Бзэм икъэщ|ык|э къиз|отык|ырэ |отэжь те|орэмым фэхьыгъэ сигупшысэм яз, неппэрэ бзэхэр апэрэ лъэхъан щы|агъэ зы пэрэбзэжъ горэм къытек|ызэ къызэрэк|охэрэр ары. А пэрэ бзэр |отэжь теорэмым ишапхъэ тетэу гущы|эхэм ялъапсэ зызэхэпфышъук|э, загъорэ гущы|эр неппэк|э зыхэт бзэм щымыщэу нэмык|рэ зы бзе шъхьаф горэм зэрэфак|орэр къэош|э. Араб бзэм хэт Бэрэ|ат гущы|эр этимологиям {etymology} тетэу къэсыупк|эпк|ыщт. Иджырэ нэужъы этимология {etymology} гущы|эр Адыгабзэк|э Лъэхк|олэжь{ы} пкъыгъуац|эу мы гупшысэтхым щызгъэфедэщт. Ыджы Араб бзэм къыхэнагъэу хэт Бэрэ|ат гущы|эм илъэхк|олэжьы фак|орэ сигупшысэтхы ипэублэ есэгъэжьэ.
ПЭУБЛЭР
Бэра|ат гущы|эр, Араб бзэм (البرائة) (ал – бэра|а), зэрэхэтыр. Гущы|эм илъапсэ (б-р-|э) ары. Имахьанэ: пшъэилъэу уи|э зэк|эрэри птек|ыжьынэр, лажьэу е пщыныжьынэу птелъ ч|ыфэ зыгорэ щы|эмэ зэк|эрэри арымырыми инахьбэхэрэр птек|ыжьынэр ары.
Тыркуе къэралыгъом и|э Тырку Бзе Къутамэ (TDK)-м игущы|алъэ «beraat, -ti isim, hukuk, (bera:at), Arapça berāʾat. Aklanma» е|ошъы къыуа|ол|агъэ дэеу шы|э зэк|эрэри птек|ыжьынэр махьанэу раты. Зыукъэбзыжьын, мэхьани фагъэшъуашъэ.
Къэралыгъом изы къутамэу «Дин |офлэжь Шхьа|» (Diyanet İşleri Başkanlığı) къыдигъэк|ыгъэ Ислам Энциклопедия (Encyclopedia)-м "Berat Arapça berâe/berâet (البرائة) kelimesinin Türkçeleşmiş şeklidir. Berâet, "iki şey arasında ilişki olmaması; kişinin bir yükümlülükten kurtulması veya yükümlülüğünün bulunmaması" anlamına gelir." TDV. İslam Ansiklopedisi, е|ошъ къетхы. Берат гущы|эр Араб бзэм къыхэк|ыгъэу Тырку бзэм ихэтык|.
Имахьанэ, «Сыдми зэфэшъхьафит|ум зыпари зэфрам|офэу зэрэщытыр; нэбгырэм пшъэилъэу тефагъэ зыгорэр ыпшъэ ик|ыжьынэр е зый пшъэилъ имы|энэр. Тынчэу хъунэр ары мэхьанэ и|эр.
Бэрэ|ат гущы|эр Кур|ан лъап|эми хэт, ыджи сурэ ц|эу. (Бэрэ|а – Бэрэ|эт – Тэубэ сурэ) А сурэм мыслымэнхэмрэ Алахьым ныкъуахь фэзыш|ыхэрэмрэ зэш|уныгъэ -зэгуры|оныгъэ унашъоу зэдаш|ыгъэм ызытетык|э фэхьыгъэ аетыхэр хэтых. Алахьым унэшъо ш|ыгъэм епхыгъэу зэрэ зэк|оныхэ фаехэр къаре|о. Джаурхэр тхьагъэпц|ыгъэк|э, мыхъо-мыш|эк|э, унашъом хэлъ шъхьа|эхэм тек|ыхэу зек|охэ зыхъурэмэ мыслымэнхэми, пыйхэмрэ мыслымэнхэмрэ зэдаш|ыгъэ зэш|уныгъэр а|этыжьынэу изын къареты. Унэшъо ш|ыгъэхэмк|э зый пшъэилъ зэрямы|эжьым пае. Ау унашъоу зэдаш|ыгъэр зымыутагъэхэм язэш|уныгъэ к|эух егъотыфэ яунэшъош|ыгъэ тэтыхэу зэрэшытын фаери Тхьам къаре|о. Къур|аным, пыихэм лъытэ зыфамыш|ыжьыгъэ унэшъо ш|ыгъэхэр е|этышъ, джаурхэм зэш|уныгъэр зэрякъутэжьыгъэм пае. Ахэм зауэ арал|ыш|эшъунэу мыслымэнхэм изын къареты. Бэрэ|ат гущы|эм тэтэу къэс|онэу сызфаер, Бэрэ|ат гушщы|эм унэшъо пшъэилъым инахьбэхэрэр |этыжьыгъэ мэхьанэр зэрэхэлъэр ары.
Лъэхк|олэжым ш|эныгъэм бэрэ|ат гущы|эр зэрэхэтыр зэхэтфын, ык|и къэдгъэунэфын. Адыгабзэк|и уегупшысэмэ бэрэ|ат гущы|ам имахьанэ бэ п|этынэр ары. Гущы|эр зэрэщытэу гущы|э лъапсэ фэдэу къэлъагъо. Ар, Араб бзэмк|э ары зэрэщытэри ау Адыгабзэк|э ар гущы|э зэпхыгъэу (сложное слово – birleşik kelime) щыт. Гущы|эр ихэ нъсы зэпкъурысхын:
Бэ: Бэу хъуныгъэр ары. Ипхэндж {антоним – antonimy – zıt anlam}: мак|э. Мак|э гущы|эм ипхэнджэу щыт. Пэрхъуш|ар (наречия – adverbs – Zarf) хъуш|эм (глогал) ипэ къак|о. Бэщхы: бэ зыщхырэр. Бэ|о: бэрэ гущы|эрэр. Бэчъ: бэрэ чъэрэр. Бэджы: бэджыхъэр, бэрэ зыджырэ хьамлыор. Зэк|эрэми хъуш|эм {глагол} имахьанэ бэныгъэ хегъахъо.
Рэ: {прэпэт – предлог – preposition – edat} Хъуш|эм {глагол} ипэ гущы|эм къыпэхьэ. |офэр зы |эмэ-псымэ епхыгъэу огъэфедэ. Псалэм пае:
- Тхьаматэхэр нысэщэ |офым Рэгуша|эх.
- Тракторым дэгъоу рэпсэу.
- Ар бжэмышхым рэшхэ.
- Хьанцэм рэлажьэ.
- Имащинэ еджап|эм рэк|о.
- Курэжъыем нашъэхэр рехьы.
- Ахэр мащинэм ре|эты. Пэмык|ыхэри…
|эт(ын): {хъуш|э – глагол – vorb}. Мы гущы|эри тэщфэдиз зы гущы|э фэдэу къэлъагъорэ арыми гущы|ит|оу зэхэт. Зэр {|э} гущы|эр ары. Ар ц|ыфым ы|эпкъэу зэхэтым ящыщэу |апшъэм нэсы хъурэ |эхъуамбэ зэхэтыр ары. И|тонэрэри {ты} гущы|эр ары. Мыр ц|ыфым хьарф фэдэу щытэр арыми ар гущы|эу щытыгъ ык|и щыт. Псалъэм пае, телъ – тес – тет зып|орэм тэдэ щы|эми зыдэщы|эр гучы|оу зэрэщытэр къыуегъаш|э. Арау зыщытык|э {|эт} гущы|эр сыдми зыгорэр лъапсэм ипхэу дэпхьыенэр ары. Къэп|этырэ зыгорэр, зы |эмэ-псымэк|э умгъэфедэрэмэ гущы|эм {-рэ-} прэпэтыр щык|агъэу и|эщтэп. Ишъхьагъык|э тет шъапхъэхэм -рэ-р ахэзы.
- Тхьаматэхэр мэгуша|эх.
- Дэгъоу мэпсэу.
- Ар машхэ.
- Сэ сэлажьэ.
- Ар еджап|эм мак|о.
- Ащ нашъэхэр ехьы.
- Ахэр е|эты.
Неппэрэ адыгабзэм {|этын} гущы|эр зы гущы|э лъарсэ хъугъэ. Мыри адыгабзэри ц|ык|у ц|ык|оу пэрэ бзем {анахь бзэжъ} къызэрэпэ|ук|ырэм ишапхъэ. Мыщфэдэ ш|энлэжьымэ уялэжьын зыхъурэм лъэхк|олэжьыми лексикологиями, граматиками узадеплъын фае.
Бэрэ|ат чъэщыр Араб бзэм хэт щабан мазэр щыщ. А мазэм ипш|ык|утфы чъэщым мыслымэнэу тхьам елъэ|урэ мыслымэн пстэуми ягонахьхэр афигъэгъунэу е|о. Махьанэу хэлъэр мыхъо-мыш|э зыш|агъэ ц|ыфым пшыныжьынэу телъ ч|ыфэхэр а чъэщым фэхьыгъэу е|этыжьы. Ау зэк|эрэри и|этыжьырэп. Ар езы гущы|эм къыуегъаш|э {бэ} е|ошъы. Им|эмыжьырэ гонахьыр Тхьам, нэмнык| ныкъуахь зэрэфэпш|ырэр ары. Афэдэу зыщытык|э бэрэ|ат гущы|эм а чъэщым епхыгъэу бэ-р зэри|этыжьырэр къызэри|отык|ырэр нафэ.
К|ЭУХЫР
Ыджырэ Араб бзэм хэт бэрэ|ат гущы|эр, гущы|эм имэхьанэк|э, игыраматикак|э, иэтимологияк|э, илъэхк|олэжьык|э (етимологтя) адыгабзэм къыдеубыты. Ащи адыгабзэр пэрэ бзэу (pre lenguige) зэрэхытэр, бэрэ|ат гущы|эм адыгабзэр бзе лъапсэу зэри|эр, мыщфэдэ гущы|э уплъык|унхэм адыгабзэр шапхъэу язэрэфэхъущтэр, нэмык| бзэхэми мыщ фэдэ гущы|э пчъагъэхэр язэрэхэтышъущтэр нафэ къеш|ы.
Гущы|эхэр:
Хъуш|э: РФ. Глагол. İNG. Verb. TR. Fiil.
Лъэхк|олэжьы: РФ. Етимология. İNG.Etymology. TR. Köken bilgisi
Прэпэт: РФ. предлог. İNG. Preposition. ТR. Еdat
Пэрхъуш|э: Рф. Наречия. İNG. Аdverbs. ТR. Zarf


Адыгэ хабз я 4- рэ урок
Темэр: Адыгэ хабзэмрэ ц1ыфыбэ тхьалъэ1ухэмрэ.
Мурадыр: 1.Тхьалъэ1у зыфа1орэр ягъэш1эгъэныр. .
2. Тхьалъэ1ухэу тхьабэ диным епхыгъэу адыгэмэ
къахэнэжьыгъэхэр зыфэдэхэр къафэ1отэгъэныр.
3. Шэн-хабзэхэр зэрахьэу сабыйхэр п1угъэнхэр.
Нэрлъэгъу 1эпы1эгъур: Адыгэ хабз я 7- рэ класс, ащ дэт гущы1алъэр.
Урокым ик1он.
I Урокым изэхэщэн.
Темэр, мурадыр ясэ1о.
II Унэмк1э гъэцэк1ыным иуплъэк1ужьын.
1.Упч1эхэр:
-Сыда блэк1ыгъэ урокым тызтегущы1агъэр?
-Сыда хьыкум зыфа1орэр?
-Сыда т1элэкъ зыфа1орэр, сыд фэдэ хабзэха къеш1эк1ыгъэхэр?
-К1эрэщэ Тембот зэритхырэмк1э, т1элэкъыр сыдэущтэу Амдэхъан къыдихын ихьисапа?
III Темак1эм икъэ1отэн.
Тхьалъэ1ур -сыд фэдэрэ дини къеш1эк1ыгъэ хабзэмэ ащыщ. Адыгэ тхьалъэ1ухэу ц1ыфыбэ зыхэлажьэхэу зэрэлъэпкъэу агъэмэфэк1хэри, унэгъо тхьалъэ1ухэри тхьабэ диным къыхэк1ыгъэх, ащ илъэужэу къэнэжьыгъэх. Илъэсым иохътэ гъэнэфагъэмэ адыгэ тхьалъэ1ухэр япхыгъэх. Адыгэ тхалъэ1ухэм ягъэпсык1э, язехьэк1э хабзэхэр къыбгуры1онхэм пае, ахэр къызэш1эк1ыгъэ тхьэш1ошъхъуныгъэхэу пасэм щы1агъэхэр пш1энхэ фае.
Пэсэрэ тхьабэ диным адыгэ щы1ак1эм лъэпсэшхо щыри1агъ. Ч1ыгум, уашъом, тыгъэм, мазэм, хым, псым, псэушъхьэхэм псэ зыпыт пкъыгъохэм япхыгъэгъэт дунэе еплъык1эхэр лэжьэк1э-псэук1эу ижък1э адыгэмэ я1агъэм къапкъырык1ыгъэх.
Тхьэшхор. Ащ и1эмырк1э дунаири, ащ тет ц1ыфи, псэушъхьи, пкъыгъуи мэфиблым къык1оц1 къыгъэхъугъэхэу алъытэщтыгъэ. Ыужк1э сыд фэдэрэ дин амылэжьыгъэми, непэрэ ислъам диныри зэрахэтэу, Тхьэшхор зэк1эми ашъхьэу адыгэ дунэегуры1уак1эм къыхэнэжьыгъ.
Итетыгъок1э Тхьэшхом нахь пэблагъэу алъытэщтыгъэр
Тыгъэмрэ Мазэмрэ. Ахэр зэшхэу е зэшыпхъухэу алъытэщтыгъэ. Зызэ1ук1эхэк1э зэфэгуш1охэу 1апл1 зэращэк1эу, ащ къыхэк1эу мазэр е тыгъэр «ыубытыгъэу» къаш1ош1ыщтыгъэ
Мэзэ къихьэгъак1эм « Пщышъаор къихьагъ» а1оти тхьалъэ1у фаш1ыщтыгъэ. Зыфэлъа1охэрэр къадэхъоу алъытэщтыгъэ.
Мазэм изы зыхъук1э пшъэшъэ зидэк1огъухэм гъунджэиплъэ аш1эу яхэбзагъ. Ащк1э насыпэу афэхъущтыр къаш1эу алъытэщтыгъэ.
Мазэу зэрызым
пщэк1ухьэ къеуцок1мэ, пщыр е тетыгъо зи1э ц1ыфышхо дунаим ехыжьэу, мазэм ынэзхэр нэгъыфы хъухэмэ, зао къежьэнэу алъытэщтыгъэ.
Жъуагъохэм, уашъом япхыгъэу тхьабэ диным хэбзабэ щызэрихьэщтыгъэ. Ц1ыфы пэпчъ жъуагъо и1эу, жъуагъо къефэхэу алъэгъумэ ар зиер дунаим ехыжьэу непэ къызнэсыгъэми алъытэ.
IV Зэфэхьысыжь.
1. Гущы1алъэм 1оф дэш1эгъэныр.
( тхалъэ1у, тхьабэ дин, тхьэшхо, пшышъау, мэш1оелъэ, гъунджэиплъ, пщэк1ухь, тхьалъан).Мы гущы1эмэ ямэхьанэ гущы1алъэм къыхагъуатэ.
2. Упч1эхэр:
- Сыда непэ урокым к1эу щышъуш1агъэр?
- Сыда тызтегущы1агъэр?
-Тхьэшхо зыт1ок1э сыда къик1ырэр?
-Тыгъэмрэ мазэмрэ сыд фэдэ 1офыгъоха япхыгъэхэр?
3. Гущы1эжъэу « Узаджэрэр къэк1о» зыфи1орэр зэхэфыгъэныр.
V Унэмк1э гъэцэк1эн.
н.18-20.
VI Оценкэхэм ягъэуцун.
К1элэегъаджэр


Превосходная степень (къебэкӀырэ степеныр) качественных прилагательных и наречий образа действия образуется следующими способами:
1. К корню прилагательного или наречия прибавляется один из суффиксов: -бз, -пс, -жъый. Например:
|Сыд фэд?||Сыдэущтэу?|
|шъабэ — мягкий||шъэбабз - очень мягкий|
|шъабэу — мягко||шъэбабзэу — очень мягко|
|Хьалыгъу шъабэ къэсщэфыгъ.||Пшъэшъэ шӀыкӀашӀор шъабэу мэгущыӀэ.|
|Нэнэжъ хьалыгъу шъэбабзэ ыгъэжъагъ.||Хирургыр шъэбабзэу мэӀабэ (двигает руками).|
|кӀэ — новый||кӀэу — по-новому|
|кӀэпсы - совершенно новый||кӀэпсэу - совершенно по-новому|
|Сиджанэ кӀэ. Сиджанэ кӀэпсы.||Типартхэр агъэлагъэх. Ахэр кӀэу къэлъагъох (выглядят). (Ахэр кӀэпсэу къэлъагъох.)|
|цӀыкӀу — маленький||цӀыкӀоу - тихо|
|цӀыкӀужъый - совсем маленький||цӀыкӀужъыеу - очень тихо|
|Цуакъэр сфэцӀыкӀу. Цуакъэр сфэцӀыкӀужъый.||Сымаджэр цӀыкӀоу къэгущыӀэ. Сымаджэр цӀыкӀужъыеу къэгущыӀэ.|
2.
а) после прилагательного или наречия ставится слово дэд;
б) перед прилагательным или наречием ставится слово анахь, а после них - слово дэд (дэдэу). Например:
|Сыд фэд?||Сыдэущтэу?|
|дэгъу - хороший||дэгъоу — хорошо|
|дэгъу дэд - очень хороший||дэгъу дэдэу - очень хорошо|
|анахь дэгъу дэд - самый лучший||анахь дэгъу дэдэу - лучше всех|
|Заремэ пшъэшъэ дэгъу.||Заремэ дэгъоу еджэ.|
|Заремэ пшъэшъэ дэгъу дэд.||Заремэ дэгъу дэдэу еджэ.|
|Заремэ зэкӀэмэ анахь пшъэшъэ дэгъу дэд.||Заремэ зэкӀэмэ анахь дэгъу дэдэу еджэ.|
Къабзэ, нахь къабз, нахьи нахь къабз, къэбзэ дэд, анахь къэбзэ дэд, къабзэу, нахь къабзэу, нахьи нахь къабзэу, къэбзэ дэдэу, анахь къэбзэ дэдэу.
УпчӀэмэ джэуапхэр къятыжьых.
- Сыда пшъашъэмэ ашӀэрэр?
- Хэт сыдэущтэу тхьацур ыфыра? (Кто как раскатывает тесто?)
Джэуапхэр къызхэпхыщтыр:
- ... тхьацур пӀуакӀэу ефы.
- Пшъашъэмэ тхьацу афы.
- ... нахь пӀуакӀэу тхьацур ефы.
- ... анахь пӀокӀэ дэдэу тхьацур ефы.
тхьацур ефы - раскатывает тесто
- Сэ тхьацур сэфы (сфыгъэ, сфыщт).
- О тхьацур офы (пфыгъэ, пфыщт).
- Ащ тхьацур ефы (ыфыгъ, ыфыщт).
- Тэ тхьацур тэфы (тфыгъэ, тфыщт).
- Шъо тхьацур шъофы (шъуфыгъэ, шъуфыщт).
- Ахэмэ тхьацур афы (афыгъ, афыщт).
- Сянэ сэщ нахьи нахь дэгъоу тхьацур ефы. Сянэ дэгъу дэдэу тхьацур ефы.
- Клоуным иджанэ къолэн. Клоуным ынэгу къолэнэу гъэлагъэ. Клоуным ынэгу къолэн дэдэу гъэлагъэ. Клоуным ынэгу къолэныбзэу гъэлагъэ.
- Сэ адыгабзэкӀэ дэгъоу сэгущыӀэ. Толик сэщ нахьи нахь дэгъоу адыгабзэкӀэ мэгущыӀэ. Кристинэ дэгъу дэдэу адыгабзэкӀэ мэгущыӀэ. ТикӀэлэегъаджэ зэкӀэми анахь дэгъоу адыгабзэкӀэ мэгущыӀэ.
- Ланчъэм ытхьапэхэр гъожьых. Пхъэфым ытхьапэхэр гъожьыбзэх.


- МыӀэрысэ чъыгым ытхьапэхэр бжыхьэм хьаплъы мэхъух.
- Пшъэшъэжъые цӀыкӀум ынэхэр чэфэу жъыущтыгъэх.
- А. Пушкиным ипшысэхэр зыдэт тхылъыр библиотекэм къыӀысхыгъ (взял).
- ЦӀыфхэм яхэтэрыкӀхэр бжыхьэм къаугъоижьых.
- Сабыйхэм аӀэхэр ным ытхьакӀыгъэх.
- Адыгэ Республикэм имэзхэм пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэр ахэтых.
ЛӀыжъ Ӏушым иджэуап.
ЛӀыжъым мыӀэрысэ чъыгхэр ыгъэтӀысыщтыгъэх (сажал). КӀалэхэр ащ еупчӀыгъэх: "Сыда мы чъыгхэр зыкӀэбгъэтӀысхэрэр (зачем сажаешь)? Ахэр къэхъухэу мыӀэрысэ къапэкӀэфэкӀэ, о ущыӀэжьыщтэп. (Пока они вырастут и дадут яблоки, тебя уже не будет)". ЛӀыжъым мырэу къариӀожьыгъ: "Сэ сыщыӀэжьыщтэп, сшхыщтэп, ау цӀыфмэ ашхыщт, цӀыфхэр къысфэрэзэщтых (будут мне благодарны)".
Л. Толстой
- Сыда лӀыжъым ыгъэтӀысыщтыгъэхэр? Что сажал дед?
- Сыд фэда лӀыжъыр?
Глаголхэр къыхэтхыкӀых (выпиши):
- блэкӀыгъэ уахътэм итхэр;
- къэкӀощт уахътэм итхэр.
Суффиксхэр глаголмэ къахэгъэщых. Выдели суффиксы в глаголах.
ШӀу шӀэри, псым хадз. Сделай добро и брось в воду.
Какую аналогичную русскую пословицу ты знаешь?


РАССКАЗ ТХЫНЫМ ТЕГЪЭПСЫХЬЭГЪЭ АДЫГЭ ТХАКІОУ КЪУЕКЪО НАЛБЫЙ ЫЦІЭКІЭ ЗЭХАЩЭРЭ ЗЭНЭКЪОКЪУР ЗЭРЭРЕК1ОК1ЫЩТЫМ ХАБЗЭУ ПЫЛЪЫР
1. Рассказ тхыным тегъэпсыхьэгъэ адыгэ тхакІоу Къуекъо Налбый ыцІэкІэ зэхащэрэ зэнэкъокъур зэхэзыщэрэр ык1и резыгъэкIокIырэр Хэку гъэзэжынымкІэ Адыгэ Хасэмрэ (Онтарио – Канада) Гуманитар ушэтынхэмк1э Адыгэ республикэ институтэу К1эрэщэ Тембот ыц1эк1э щытымрэ (Республика Адыгея – Майкоп).
2. Зэнэкъокъум имурад:
– адыгабзэр лъэпкъым илэжьыгъэ анахь лъэпIэ дэдэхэм зэращыщым к1элэц1ык1ухэм гу лъаригъэтэнэу, ащ уасэ фашIын, фэсакъын ыкIи къаухъуэмэн зэрэфаер къагуригъэIонэу, сыд фэдэ ч1ып1э ифагъэхэми, яныдэлъфыбзэкIэ гущы1энхэр, гупшысэнхэр, тхэнхэр, еджэнхэр 1офышхоу зэрыщытыр зэхаш1ык1ыныр.
3. Зэнэкъокъум къытынэу тызщыгугъырэр:
– адыгэ к1элэц1ык1ухэр зыщыщ лъэпкъым ишэн хабзэхэм дихьыхынхэу, сэнаущыгъэу ахэлъымрэ зэш1окIэу я1эмрэ нахь зыригъэушъомбгъунэу, ягупшысэ къыра1отык1ышъуным нигъэсынхэу;
– к1элэц1ык1ухэм яныдэлъфыбзэ фыщытыкIэу фыря1эм нахь зыригъэIэтынэу, гущы1ак1эу щыIэхэм нахь ащигъэгъозэнхэу, яжабзэрэ ятхыгъабзэмрэ нахь къыIэтынэу.
4. Зэнэкъокъур зырек1ок1ыщтыр: 2020 илъэсым бэдзэогъум (июль) мазэм и 15-м щегъэжьагъэу 1оныгъо (сентябрь) мазэм и 15-м нэс. Тхыгъэхэр шышъхьэ1ум (август) и 30-м нэс зэнэкъокъум къэгъэхьыгъэн фай!
5. Зэнэкъокъум хэлэжьэщтхэр. Зэнэкъокъур ныбжьым елъытыгъэу зэтеутыгъэщт:
– гурыт еджапIэм щеджэрэ еджак1охэу зыныбжь илъэс 14-17-м итхэр;
– апшъэрэ еджапІэм чІэс еджакІохэмрэ зыныбжь илъэс 25 – рэм нэсыгъэ ныбжьык1эхэмрэ.
6. Зэнэкъокъум къагъэхьыщт тхыгъэхэр:
Зэнэкъокъум къагъэхьыщт тхыгъэхэр жанрэкІэ рассказ шапхъэм итын фай.
Зэнэкъокъум къагъэхьы хъущт ащ хэхыгъэу фагъэхьазырыгъэ тхыгъэхэри, нахьыпэкІэ къыхаутыгъэу щыт тхыгъэхэри.
7. Зэнэкъокъум къырахьыл1эгъэ тхыгъэхэр къызэралъытэщтыр:
– тхыгъэм ц1эу фаш1ыгъэмрэ ащ къыщыIотэгъэ гупшысэмрэ зэрэзэпэджэжьырэ, зэрэзэтефэрэ шIыкIэр;
– тхыгъэр зикъэлэмыпэ къыпык1ыгъэм гупшысакIэу и1эм имэхьанэр;
– тхыгъэм къыщи1отэгъэ гупшысэм зэкIэлъыкIуак1эу и1эр;
– тхыгъэм къыщыIэтыгъэ Iофыгъохэр зэш1охыгъэ, къэIотагъэ зэрэхъугъэм икууагъ;
– адрэхэм къашъхьэщигъэкIэу тхыгъэм хэлъ гъэш1эгъоныр;
– бзэр купк1аш1оу, гукъинэжь зышIэу щыIэ амалхэр къызэригъэфедагъэр
8. Тхыгъэр зэрагъэхьазырыщтымк1э зэрыгъозапхъэхэр:
8.1. Зэнэкъокъум къагъэхьрэ тхыгъэхэр *Word шапхъэм итэу.
8.2. Тхыгъэр нэк1убгъуищым къыщымык1эу щытын фай.
8.3. Текстым икъэуахьхэр интервалыр см 2,5-кІэ (жьабгъук1и, сэмэгумкІи, ышъхьагъкІи, ыч1эгъкІи) къыІухыгъэн фай.
8.4. Сатыр къэс интервалитІу азыфагу дэлъын фай, хьарыфым иинагъэр шрифт 14-м тетэу, Times New Roman шапхъэм итэу щытын фай.
9. ТекІуагъэхэмрэ нахь чанэу хэлэжьагъэхэмрэ зэралъытэщтыр:
9.1. Гурыт еджап1эм ч1эс еджакІохэм текІуагъэхэмрэ чанэу хэлэжьагъэхэмрэ мыщ фэдэу агъэнэфэщт:
- апэрэ ч1ыпІэр – сомэ минипшІ (10.000 руб.),
- ятІонэрэ ч1ыпІэр – сомэ минитф (5.000 руб.),
- ящэнэрэ ч1ыпІэр – сомэ минищ (3.000 руб.).
9.2. Апшъэрэ еджапІэм чІэс ныбжьык1эхэм текІуагъэхэмрэ нахь чанэу хэлэжьагъэхэмрэ мыщ фэдэу агъэнэфэщт:
- апэрэ ч1ыпІэр – сомэ мин тІок1 (20.000 руб.),
- ятІонэрэ ч1ыпІэр – сомэ минипшІ (10.000 руб),
- ящэнэрэ ч1ыпІэр – сомэ минибл (7.000 руб.).
9.3. ТекІуагъэхэмрэ нахь чанэу хэлэжьагъэхэмрэ Хэку гъэзэжьынымкІэ Адыгэ Хасэм зэригъэфэщт ык1и ш1ухьафтынхэр афигъэшъошэщт ежь ямылъку унае къыхэк1эу, ш1ухьафтынхэр Гуманитар ушэтынхэмк1э Адыгэ республикэ институтэу К1эрэщэ Тембот ыц1эк1э щытым щаратыжьыщт.
9.4. Зэнэкъокъум зэрэхэлэжьагъэхэмкIэ къэзыушыхьатрэ тхылъхэр (сертификатхэр) зэк1эми къаратыщт.
9.5. Зэнэкъокъум щытекIуагъэхэр зыгъэхьазырыгъэ к1элэегъаджэхэм Ш1уш1э тхылъ афагъэшъошэщт.
9.6. Зэнэкъокъум къырыкІуагъэм нэІуасэ шъуфэхъущт 2020 рэ илъэсым чъэпыогъу (октябрь) мазэм и 30-м.
10. Зэнэкъокъум ч1ыпэ щызыубытыгъэхэмрэ нахь чанэу хэлэжьагъэхэмрэ зэхэзыфыщтыр уплъэк1ок1о купыр ары.
10.1. Тхыгъэу къырахьыл1агъэхэм яшIуагъэрэ ахэр Тхыгъэ Зэнэкъокъум къыгъэуцугъэ шапхъэхэм зэратефэрэмрэ зэхифэу уплъэк1ок1о куп щыIэщт.
10.2. Уплъэк1ок1о купыр къэзгъэнэфэщтыр Гуманитар ушэтынхэмк1э Адыгэ республикэ институтэу К1эрэщэ Тембот ыц1эк1э щытыр ары.
11. Зэнэкъокъум икъэбар зэралъы1эсыщт ш1ык1эр:
ТекІуагъэхэмрэ нахь чанэу хэлэжьагъэхэмрэ ятхыгъэхэр зэк1эри Хэку гъэзэжынымкІэ Адыгэ Хасэмрэ Гуманитар ушэтынхэмк1э Адыгэ республикэ институтэу К1эрэщэ Тембот ыц1эк1э щытымрэ Интернетым къырагъэуцощт. ТекІуагъэхэмрэ нахь чанэу хэлэжьагъэхэмрэ ятхыгъэхэм анэмык1эу гъэш1эгъонэу къахэщэу шІуагъэ зи1эу къагъахьыгъэ тхыгъэхэри Интернетым къырагъэуцощт. Къэбарэу гъэзетхэм, телевидением, радиом къатыщт.
Тхыгъэм темэр къытешъутх: «Зэнэкъокъоу Къуекъо Налбый ыц1эк1э рек1ок1рэм пай»
12.2. Тхыгъэхэр зикъэлэмыпэ къыпыкІыгъэхэм атефэрэ информацие кІэк1 шапхъэм итэу къагъэлъэгъон фай. Еплъ Гуадзэу 1-м.
12.3. Тхыгъэр зэрыт файлым зытхыгъэм ыцІэрэ ылъэкъуац1эрэ ит хъущтэп.
Гуадзэу 1-р
Рассказ тхыным тегъэпсыхьагъэу адыгэ тхакІоу
Къуекъо Налбый ыцІэкІэ зэхащэгъэ зэнэкъокъум
изэхэщэк1о комитет
Мэкъэгъэ1у
Рассказ тхыным тегъэпсыхьагъэу адыгэ тхакІоу Къуекъо Налбый
ыцІэкІэ зэхащэгъэ зэнэкъокъум зэрэхэлэжьэщтымкIэ
макъэ къышъуегъэ1у
Телефонхэр:
Зэнэкъокъум хэлажьэрэм иер:
К1элэегъаджэм иер:
Мыхъурыр
(ежжжэээ и и иэээ и)))) ______________________ / ________ /