Мэкъумэщ хъызмэтым епхыгъэ Iофыгъохэм атегущыIагъэх
17.04.2017
Тигъэзет къызэрэхиутыгъэу Ассоциациеу «Адыгэ Республикэм имуниципальнэ образованиехэм я Совет» зыфиIорэм ия XV-рэ зэфэс мы мафэхэм Красногвардейскэ районым щыкIуагъ. БлэкIыгъэ илъэсым Ассоциацием Iофэу ышIагъэм изэфэхьысыжьхэр ащ щашIыгъэх, пшъэрылъ шъхьаIэхэр щагъэнэфагъэх. Iофтхьабзэм хэлэжьагъ Адыгеим и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат.
АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм зэхэсыгъом пэублэ псалъэ къыщишIызэ, экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ, шъолъырым социальнэ зыпкъитыныгъэ илъынымкIэ чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын къулыкъухэм яIофшIэн зэрэзэхащэрэм бэ зэрелъытыгъэр къыхигъэщыгъ.
— ЦIыфхэм щыIэкIэ-псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу шIыгъэным епхыгъэ Iофыгъохэр чIыпIэхэм ащызэшIуахынхэ фае. Джащ фэдэу чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын къулыкъухэм тикъалэхэмрэ тикъуаджэхэмрэ язэтегъэпсыхьанкIэ, социальнэ инфраструктурэр гъэкIэжьыгъэнымкIэ пшъэдэкIыжьышхо ахьы, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат къэзэрэугъоигъэхэм закъыфигъазэзэ.
Бизнес цIыкIум ыкIи гурытым хэщагъэхэм, мэкъумэщ-фермер ыкIи унэе хъызмэтшIапIэхэм хэхъоныгъэхэр ашIынхэм фытегъэпсыхьэгъэ программэхэм ягъэцэкIэн мэхьанэшхо зэриIэр АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм къыхигъэщыгъ. Ащ фэшI къэралыгъо IэпыIэгъоу, грантэу щыIэхэм афэгъэхьыгъэ къэбар тэрэзыр цIыфхэм игъом аIэкIэгъэхьэгъэн фаеу ылъытагъ.
— Джырэ уахътэм ехъулIэу республикэм былымпIэшъэ мин 46,6-рэ щаIыгъ, блэкIыгъэ илъэсым егъэпшагъэмэ, а пчъагъэр тIэкIу нахь макIэ хъугъэ. Мыщ дэжьым пшъэрылъ шъхьаIэу къэуцурэр былымхэм япчъагъэ нахьыбэ шIыгъэныр, ащ фэгъэзэгъэ хъызмэтшIапIэхэм, цIыфхэм IэпыIэгъу афэхъугъэныр ары, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Ассоциацием и ГъэIорышIапIэ и Тхьаматэу Джармэкъо Азмэт Iофэу ашIагъэм изэфэхьысыжьхэр нэужым къышIыгъэх, мы илъэсым анахьэу анаIэ зытырагъэтыщт лъэныкъохэр къыгъэнэфагъэх.
* * *
Мы мэфэ дэдэм цумпэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэмрэ хэтэрыкIхэмрэ якъэгъэкIын фэгъэзэгъэ мэкъумэщ-фермер ыкIи унэе хъызмэтшIапIэхэм хэхъоныгъэхэр ашIынхэмкIэ амалэу щыIэхэм защатегущыIэгъэхэ зэхэсыгъо щыIагъ. Ащ хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат, АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, республикэм ипрокурорэу Василий Пословскэр, вице-премьерэу Сапый Вячеслав, Адыгеим мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ ипащэу Юрий Петровыр, АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм иупчIэжьэгъоу Тхьалъэнэ Вячеслав, республикэм имуниципальнэ образованиехэм ыкIи къоджэ псэупIэхэм япащэхэр, фермер хъызмэтшIапIэхэм ялIыкIохэр, нэмыкIхэри.
АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм къызэриIуагъэмкIэ, унэе хъызмэтшIэпIэ мыинхэм IэпыIэгъу афэхъугъэныр хэбзэ къулыкъухэм япшъэрылъ шъхьаIэу щытын фае. Ащ фэIорышIэрэ программэу щыIэхэм цIыфхэр ащыгъэгъозэгъэнхэм, ахэм амалэу къатыхэрэр къызфагъэфедэнхэм мэхьанэшхо иI. Мы IофыгъомкIэ АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатхэр район администрациехэм IэпыIэгъу афэхъунхэ алъэкIыщтых.
— ЦIыфыбэ зыхэлэжьэрэ мыщ фэдэ зэхэсыгъо зыкIызэхэтщагъэм лъэпсэ гъэнэфагъэ иI. Хэбзэ къулыкъухэм, къоджэ псэупIэхэм, банкхэм, мелиорацием, шIэныгъэлэжьхэм, нэмыкI лъэныкъохэм ялIыкIохэр непэ къэзэрэугъоигъэх. Арышъ, ар къызфэдгъэфедэни, Iофыгъоу къэуцухэрэр зэшIотхынхэ фае. ТиIофшIэн изэхэщэн екIолIакIэу фытиIэр зэблэтхъунэу непэ обществэм пшъэрылъ къытфегъэуцу. Социальнэ-экономикэ гумэкIыгъоу щыIэхэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ лъэныкъуакIэхэр дгъэфедэнхэ фае. Ахэм зэу ащыщ ежь-ежьырэу зышъхьэ зыIыгъыжьрэ цIыфхэм IэпыIэгъу афэхъугъэныр. Мы пшъэрылъыр зэрифэшъуашэу зэшIохыгъэ зыхъукIэ IофшIэпIэ чIыпIакIэхэр къызэIутхынхэ, бюджетхэм арыхьэрэ хэбзэIахьхэр нахьыбэ тшIын ыкIи социальнэ проектхэр чIыпIэхэм ащыдгъэцэкIэнхэ амал тиIэщт, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ ипащэ къызэриIуагъэмкIэ, блэкIыгъэ илъэсым езгъэжьэгъэкIэ фермер 35-мэ ыкIи мэкъумэщ хъызмэтшIэпIи 7-мэ грантхэр аратыгъэх. Ахэм ахэтых хэтэрыкIхэм ыкIи цум-
пэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIын фэгъэзагъэхэри. Цумпэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм чIыгу гектар 790-рэ аубыты, ащ щыщэу гектари 118-р Красногвардейскэ районым телъытагъ. ЗэкIэмкIи республикэм тонн мини 5 къыщахьыжьыгъ, 2015-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар тонн 1336-кIэ нахьыб.
— Къуаджэм щыпсэухэрэм ежь-ежьырэу Iоф ашIэн, ахъщэ къагъэхъэн ыкIи яунагъохэр аIыгъыжьынхэ зэралъэкIыщтымкIэ Красногвардейскэ районым щысэ дэгъу къегъэлъагъо. НэмыкI муниципальнэ образованиехэм, къоджэ псэупIэхэм а опытыр къызфагъэфедэнышъ, хэтэрыкIхэм ыкIи цумпэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIын нахь чанэу дэлэжьэнхэу тыщэгугъы, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэр, зэхэсыгъом хэлэжьагъэхэр зэгъусэхэу районым Iоф щызышIэрэ мэкъумэщ-фермер ыкIи унэе хъызмэтшIапIэхэм ащыщхэм адэжь щыIагъэх. Ахэм яIофшIэн зэрэзэхащэрэр, къагъэкIырэр зыфэдэр нэрылъэгъу афэхъугъ.
Мэкъумэщ-фермер хъызмэтшIапIэм ипащэу Владимир Глуходед илъэси 10 фэдиз хъугъэу культурэ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIын пылъ. Непэрэ мафэм ехъулIэу ыгъэфедэрэ техникэм ыкIи ыгъэтIысыгъэ цумпэм язытет хьакIэхэм аригъэлъэгъугъ, къафиIотагъ. Илъэси 8 хъугъэу цумпэм дэлажьэ, ащ икъэгъэкIын федэшхо зэрэпылъыр щыIэныгъэм къыгъэлъэгъуагъ. Унэе хъызмэтшIапIэ къызэIузыхыгъэ Барэ Алый томатымрэ кабачкимрэ якъэгъэкIын фэгъэзагъ. Ащ къызэриIотагъэмкIэ, хэтэрыкIхэр ыгъэтIысыхэ зыхъукIэ ядохимикатхэр ыгъэфедэхэрэп, ащ къыхэкIыкIэ къыгъэкIыхэрэр цIыфхэм ашIоIэшIу, зыщэфынэу къыкIэупчIэрэр макIэп.
Мыщ фэдэ хъызмэтшIэпIэ мыинхэм IэпыIэгъу афэхъугъэн зэрэфаер КъумпIыл Мурат джыри зэ къыхигъэщыгъ. ЧIыгур зылэжьынэу езгъэжьэгъакIэхэр зэолIэхэрэ гумэкIыгъохэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ ахэм япащэхэм къахьыгъэ гухэлъхэм ядэIугъ. Ащ епхыгъэу мы чIыпIэ дэдэм профильнэ министрэм пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр фишIыгъэх.
ТХЬАРКЪОХЪО Адам.
Сурэтхэр А. Гусевым тырихыгъэх.


|Къуекъо Асфар. Адыгэр щызгъаIэрэр и Хабзэ|
|30.01.2011 г.|

Къуекъо Асфар
Адыгэр щызгъаIэрэр и Хабзэ
Гъунцокъо Джэмаллетин Тыркуем щэпсэу. Америкэм илъэс тIокIырэ тфырэ исыгъ. КъулыкъушIагъ. "Уихабзи уибзыпхъи анахь щызехьэгъуаеу щыт къэралмэ ащыщ Америкэр. Ау щытыми, зэ нэмыIэми сызэрэадыгэр сщыгъупшагъэп, сшIапхъэри сшIагъэ, сIуапхъэри сIуагъэ", - еIо Джэмаллетин. Тыркуем зесыми, ыкIи къызегъэзэжьыми, ихабзэ-бзыпхъэ зыкIи дэхыгъэп.
- Адыгэр щызгъаIэрэр и Хабзэ, - еIо лIым, - тинасып адыгэмэ ар зэряIэр, нэмыкIмэ тахэзымыгъэкIодэжьырэмэ ар анахь шъхьаI. Зэ сызэрихьылIэгъагъэр къыосIон. Къалэ горэм сыщыIэу автобусым ситIысхьанэу хъугъэ. ЦIыф бэкIае исыгъ, нахь хэкIотэгъэ заули автобусым ихьагъ, джаущтэу, щысыр щысэу, щытыр щытэу тежьагъ. КIэлэкIэ купи ис, ау зы нэбгырэ зыкъигъэсысыгъэп, нахьыжъ гъэтIысыныр ахэлъэп. ЕтIанэ зы лIы горэ къэтэджыгъ, ежьми ныбжь шIукIае иIагъ, ау бзылъфыгъэ тIурысэм ичIыпIэ ритыгъ. ЕтIанэ а кIалэмэ адиублагъ. "ЦIыфыгъэ шъухэлъэп, шъугъэсагъэп, илъэсишъэрэ шъэныкъорэм ехъугъэшъ цIыфы шъутфэшIырэп, хабзэ къышъухэтлъхьан тлъэкIырэп, шъупкъырыхьэрэп" - джащ фэдэу бэ ахигъэжъагъэр.
Тыркуем автобусыр гъэнэфэгъэ чIыпIэмэ къазыщыуцукIэ тIэкIурэ щэты, щай горэм уешъон, сытезэкIухьан пIомэ уахътэ огъоты. Ащ фэдэ горэм лIым сыкIэлъырыхьагъ, ыIуагъэхэр ыгу къэзгъэкIыжьыгъэх, къызыхихыгъэмкIэ сеупчIыгъ.
- Нахьыжъым, е бзылъфыгъэм укъыфэтэджыныр, уасэ фэпшIыныр, плъытэныр цIыфыгъэм анахь лъапIэу хэлъымэ ащыщ, ар умышIэмэ сыдым ущыщ? Ори бгъашIэмэ зэгорэм жъы узэрэхъущтыр пшIэн фае...
- Уадыга?
ЛIыр гуфаплъэу къысэплъыгъ, етIанэ мытхъытхъэу тыркубзэкIэ джэуап къыситыжьыгъ:
КъысиIуагъ.
- Адэ адыгабзэмкIэ сыд уикъэбар?
- Зэхэохыба, сIулъэп. СагъэшIагъэп, сэри зэзгъэшIэжьынэу хъугъэп.
Сызгъэадыгэрэр адыгэ хабзэу тинахьыжъымэ яслъэгъулIагъэр, апысхыгъэр ары. Сызэрэадыгэм боу сырэкъэи сэ.
АдыгэлIэу Джэмаллетин зэрихьылIэгъагъэм фэдэу Тыркуем непэ исыр макIэп. ТыкIо къэс иныдэлъфыбзэ ымышIэми, хабзэр зезыхьэу, зэрэадыгэм рыпагэу, зэрэадыгэм рыгушхоу тызIукIэрэр бэ. Мыр феномен гъэшIэгъон: абзэ аIумылъыжьми, адыгэнхэ алъэкIы. Тэ, адыгэ ябынкIэ, лъэпкъэу тыкъэнэжьынэу тыфаемэ Iофыгъуищ ттIупщы хъущтэп: бзэр, хабзэр, лъэпкъ зэхашIэр. Адыгэ Iанэр пытэу щыт – Iанэр лъэкъуищышъ. Зы лъакъор кIэпхымэ ушъорэкIын фае. Ау хэхэс адыгэмэ непэкIэ а адыгэ Iанэр лъэкъуитIукIэ щагъэтын алъэкIэу зэрагъэшIагъэу къыпщэхъу. Ау аущтэу бэрэ щытын ылъэкIыщтэп, уахътэм ижьызэпеомэ аутIэрэбгъущт.
Тэщ нахь лIы цэкуагъэхэп Мысыр илъэсишъэм ехъурэ тетыгъо щызыIыгъыгъэ мамлюкхэр, бзи аIулъыгъ, ялъэпкъи ащыгъупшэгъагъэп, хэкужъыми янэплъэгъухэр къынэсыщтыгъэх, япачъыхьэгъуи бэлэхьагъэ. Ау кIосэжьыгъэх, ячъыг псы ымыгъотызэ гъугъэ, лъапсэр зэкIодым шъхьапэри зэхэожьыгъ. ИзраилькIэ Абугъош къуаджэр зыгъэуцугъагъэ адыгэмэ, Ливием МысратIэ къалэм унэгъо мин щэкI фэдизэу тилъэпкъэгъухэу джыри къыдэнэжьыгъэмэ, Африкэм ихэгъэгу пчъагъэмэ арысымэ апэ бзэр аIузыжьыгъ, етIанэ адыгэ хабзэр, ауж къинагъэр ялъэпкъ зэхашI, ар джыри тIэкIу яIэжь. Мыхэмэ яIанэ зы лъакъокIэ щытыжь, ау хэты ышIэра аущтэу къызэрихьыжьыщтыр – лъэкъо закъокIэ, лъапэм утетэу, укъешIэн плъэкIыщт – охътэ гъэнэфагъэкIэ.
Адыгэр егъашIэм ихабзэрэ ибзыпхъэрэ ащыгушIукIызэ къехьы. "Я, Аллахь, шыкур, адыгэу тыкъызэрэбгъэхъугъэмкIэ, - Тхьэм елъэIущтыгъэх Тыркуем ис адыгэ бзылъфыгъэхэр. - Я, Аллахь, сыд мы тятэмэ О шIоу къыпфашIагъэр тыадыгэныр къытэупэсынэу?! Я, Аллахь, тиадыгагъэ чIэтэмыгъан!" Адыгэ бзылъфыгъэмэ ялъэIу Тхьэр бэрэ шIолIыкIыгъ, ау ащи гъунэ иIэн фаети, а адыгэ Iанэу тызыгъашхи, тыщызгъаIи, адыгэу тыкъэзгъэнэжьырэр еукIорэикIырабгъо хъугъэ. Тхьэм ори зыфэсакъыжьи сэри сыкъыпфэсакъыжьыщт еIоба.
Сэ бэрэ адыгэхэр зыщыпсэурэ хэгъэгу зэфэшъхьафмэ сащыIагъ, сэкIо джыри, адыгэ чылэгъуабэмэ садэхьагъ, цIыф зэфэшъхьафыбэмэ саIукIагъ. Адыгэмэ язакъоп, нэмыкI лъэпкъымэ ящыIакIи зыщызгъэгъозагъ. Сыда адырэ кавказ лъэпкъмэ тэщ нахьи нахь зыкъаухъумэжьын алъэкIырэ? Чэчэнхэу, гущыIэм пае, Иордаными, Тыркуми, Шами арысхэмэ яцIыкIуи яини бзэр аIулъ, яхабзи зэрахьэ, зэрэчэчэнхэми рэгушхох. Таущтэу мы чIыпIэм угу къэмыкIыжьыщт шIэныгъэлэжь цIэрыIоу Лев Гумилевым кавказ лъэпкъмэ ариIолIагъэр. Лъэпкъ пэпчъ цIыфхэр къыхэкIых ялъэпкъ Iоф, е зы идее горэм пае агукIи апсэкIи зышъхьамысыжьыхэу. Ахэр пассионариехэр арых. Гумилевым зэрилъытэрэмкIэ анахь пассионарие бэу къызыхэкIын ылъэкIынэу непэ Кавказ исыр лъэпкъитIу – чэчэнхэмрэ къэрэщаехэмрэ. КъакIахъорэр зэрэбэм изакъоп ар къызыхэкIырэр, ащи мэхьанэшхо иIэми.
Зэгорэм Кавказ заIокIэ апэ итыгъэр адыгэр ары. Джы тэ тыхэт, сыда ауж тыкъинэрэ? Къуекъо Налбый адыгэм тегущыIэ зыхъукIэ ыIоу къыхэкIыгъ: "Тхьэм анахь Iофэу тIу къытиусэигъагъэр: нарт эпосымрэ адыгэ хабзэмрэ зэхилъхьанхэу. Ахэр дэгъоу ыгъэцэкIагъэхэти, джы мы дунэешхом укъызфытезгъэхъуагъэр, о ппшъэ къислъхьагъэр зэшIопхыгъэшъ, джы ушъхьафит, узэрэфаеу щыI къыриIуагъ. Илъэс мин фэдиз хъугъэшъ, адыгэр ехыжьэу ригъэжьагъ...". Тиунэкъощ ыIуагъэм узэгупшысэн хэлъыба, хэлъ.
Ау сэ сызэрэгугъэрэмкIэ, адыгэм ау къодыеу иуахътэ ыухын ылъэкIыщтэп, апэ гъогу къыддытехьэгъагъэ лъэпкъыбэ, япчъагъэкIи яамалхэмкIи тэщ нахь лъэшыхэу, дунаем ехыжьыгъэх, ау тэ джыри тыщыI, тыщыIэщт ыкIи. Ау хэтэу тыщыIэщт, тилъэпкъыкIэ тыадыгэу, ау адыгагъи хабзи тимыIэжьэу, Иорданием щыпсэущтыгъэ лIы губзыгъэу МыгъолI Садыкъ зэриIуагъэу, хьалыгъум нэмыкIыбзэкIэ теджэу тыкъэнэщта? НэмыкI лъэпкъмэ непэ тазэрэхэткIухьэрэм фэдэу кIэтщыщтымэ, тапэкIэ шIу зэрэщымыIэр нафэ – бэ шIэн макIэ шIэн, уахътэм ихыор тыздихьыжьыщт. Ар къытэмыхъулIэным пае хэкурыс адыгэхэри хэхэсхэри зы лъагъо тытетын фае – тилъэпкъ зэтезгъэтыщт гъогур ары. А гупшысэм мызэу-мытIоу тытегущыIэу хъугъэ IэкIыб щыIэ тинахьыжъ лIапIэмэ тазыIукIэкIэ.
Хэхэс адыгэхэу тызэрихьылIагъэмэ е зигугъу дахэкIэ зэхэтхыгъэмэ ащыщэу непэкIэ анахьэу ыцIэ къыхэгъэщыгъэу къепIо хъущт ТыркуемкIэ Баджэ Наузэт, ИорданымкIэ Шапсыгъэ Индрыс, МыгъолI Садыкъ, ШамкIэ ЛIыхъукIэ Рэджэб. МыхэмкIэ укъэуцунэу щытэп, Тхьэм ишыкур адыгэ губзыгъэу тиIэр мэкIэна, ау мыхэмэ ягупшысэ-гурышэмэ нахь тащыгъуазэшъ, ахэмэ ягугъу къэтшIын.
Баджэ Наузэт Бурсэ къалэ иIэгъо-благъо ит адыгэ къуаджэу Шъынэхъохьаблэ къыщыхъугъ, егъашIэм лъэпкъ гупшысэр ыпэ ригъэшъызэ къыхьыгъ. Адыгэхэр яхэку зэрэрафыгъэм фэгъэхьыгъэ ШIэжь мафэхэр Тыркуем щыхагъэунэфыкIыхэ зыхъукIэ бэрэ тызэрихьылIэу хъугъэ. Иадыгабзэ бзэрабзэу, IупкIэу, гупшысэ куу хэлъэу игущыIэ, ыIу уригъэтIысхьащтым фэдэу цIыфышIугъ. Кадирчешмэ зыфиIорэ ягъунэгъу къуаджэм лъэпкъ хэгъашъоу щыIагъэм тырищи, ядэжь тищэгъагъ. Нэфшъагъом енэцIыфэ тэзэрэмыгъэгущыIыкIызэ къэтхьыгъ, акъыл зыхэпхынэу бэ къыIуагъэр. Ащ ыужи заулэрэ тызэрихьылIагъ. Аущтэу Балыкесир дэжь ГъучIыпчъэ зыфиIорэ адыгэ къуаджэм фестиваль джэгушхом тыщызэгофагъ. Адыгэмэ яхэбзэ-унашъо гущыIэкIэ тынэсыгъ. ЗэIукIэр зезыщэрэмэ, пчэгум итымэ ахаплъи, Наузэт ышъхьэ ыгъэсысыгъ.
- Ащэгъупшэжьых пкъыгъуи гущыIи. Боу бзылъфыгъэ IэшIэгъэ гъэшIэгъонхэр тиунэмэ арылъыгъэх, кIодыжьыгъэх нахь. Дышъэ къамыщхэр, тыжьын къамыщхэр щыIэжьхэп!.. Мары мыри джэгукIэ макIо. Джэгурэ заорэ зыкIаIуагъэр ошIа, тIури ямэхьанэкIэ зэфэдэшъ ары. ЦIыф гъэсапIэщтыгъэ джэгур, ныбжьыкIэ псыхьапI. ХьэкIэ ныщыр къышъухадзэу хъугъа, боу бэрэ ар зэтетхыгъ. ХьатыекIо бэщыр олъэгъуа, адыгэ паIор щыгъэу? А бэщыми, зыIыгъыми бэ ялъытыгъэр. Е-ей, тиджэгухэр гъэшIэгъоныгъэх, шъхьарыхъон идагъэхэм гур ащэфэу, ацыпэхэр быбатэхэу. Нысащэ хъумэ а шъхьарыхъон идэгъэ дахэхэр, цыпэхэр къедзыхыгъэхэу ащыгъыщтыгъэх. Тэ ахэр джы къиохыжь. Нысэр адыгэмэ лъэшэу агъэлъапIэщтыгъэ, дахэ раIощтыгъэ, агъашIощтыгъэ. "Нысэм уемыубзэу дэнэ Iубзэ къыуитыщтэп" аIоба...
- Ащ фэдизэу зыкIытегуIыхьэхэрэр дэгъу къыуихьылIагъэмэ уегъэунэшъ, дэй къыуихьылIагъэмэ уегъэунэхъушъ арыба?
- Ары. Нысэм фаIощтыгъэр ошIа?
Мыр нысэм инысащэ зыщиухырэ мафэм къыкIэлъыкIорэм фаIощтыгъэ. Ипшъэшъэгъоу фыщытхэр, ныохэр, шъуз тIурысэхэр зэгъусэхэу, пщынаори ахэтэу нысэр агъэгъуазэщтыгъэ. Щыпсырэ пIастэрэ рагъэшIыщтыгъэ, къыращэкIызэ гъунэгъухэм ахащэщтыгъэ, ныохэмэ, шъузхэмэ ышъхьашъо Iэ къыщафэу".
Джащ фэдэу хабзэмрэ бзыпхъэмрэ хэшIыкIышхо афызиIэ цIыфыгъ Баджэ Наузэт. "Дунаем тет цIыфым итэджэпсыр адыгэм ихабз!" - ыIощтыгъэ. Хабзэм икъэухъумэнкIэ бзэм имэхьанэ рыгущыIэ зыхъукIэ, кIалэмэ яупчIыщтыгъэ: "Тыркури мэгущыIэ адыгабзэкIэ, адыгэри. ТIуми тыадыг аIо, сыдэущтэу зэтепфыщтых? Ахэр зэрэзэхэудзыщтхэр адыгэ хабзэр ары. Мы адыгэм ихабзэ джы къытехьэгъэ ныбжьыкIэхэмкIэ шъущыгъупшагъ. Адыгэм ыцIэ шъхьафыгъэба, шъхьафыгъэба ишхыни, ищыгъыни, ихабзи? Шъхьафыгъэх, ахэмэ нэмыкIымэ тахагъэкIуакIэщтыгъэп, ахэмэ ащыщэу зы цыпэ тхэмылъыжьы зыхъурэм сыдым тигъэадыгэжьыщт?"
Адыгэм ихэбзэ дах дунаем адыгэр адыгэ щязыгъэIуагъэр. Джы загъорэ джэнчэу (кIалэхэу - А. Къу.) тиIэхэмэ щысхэу уазыхахьэкIэ, зыдэщысым щысэу зы бэщ горэкIэ къэмыIэтыщтмэ, къэмытэджынхэр ахэт. Ар сыдэущтэу адыгэу къэнэщт? Тэ тизэманым, тыныбжьыкIэ зэхъум, тхьэматэр (нахьыжъыр - А. Къу.) тыдэ щытлъэгъугъэми, лъэубэкъу тIокI, шъэныкъо, шъэ щытлъэгъугъэми, тыкъэтэджыти, дахэу тызэтеуцощтыгъэ. "Сыд шъушIэхэрэр, сикIэлэ дахэх, унагъохэмкIэ сыдэу шъущыт, шъупсауба, шъотхъэба?" - дахэу къыддэгущыIэщтыгъэх тхьэматэхэр, дахэу такъызэрэфэтэджыгъэм тыщагъэгушIукIыжьыщтыгъэ. Зы чIыпIэ горэм тызихьэкIэ, тэщ нахьыжъ исы хъумэ, зытыушъэфыти, тыкъыIукIотыщтыгъэ, "шъукъэтIыс" амыIоу тытIысыщтыгъэп. Мы хабзэхэр ары тызыгъэдахэрэр...
Шапсыгъэ Индрысырэ МыгъолI Садыкъырэ зэпкъэгъулэгъугъэх, тIури Иорданием щыпсэущтыгъэх, зэрэгъэгъуащэщтыгъэхэп. Садыкъ Джолан къыщыхъугъагъ. Шапсыгъэм кIыщ иIагъ, адыгэ хабзэм елъытыгъэу кIыщыр цIыф кIуапIэу щытыгъ, лIы губзыгъабэ щызэрихьылIэщтыгъэ. Апэ Шапсыгъэр тшIагъэ, хэкужъым къакIоу къыхэкIыгъ. Джыри тыкIэлагъ Иорданым къикIыгъэ купышхом ыцIэкIэ Индрыс кIэлэегъэджэ институтым къыщыгущыIэу зызэхэтэхым. Ыбзэ зэрэбаим, зэрэгубзыгъэм ащыгъум гу лъыттэгъагъ. Нэужым зы видеокассетэ Иорданым къырахыгъэу къытIукIагъ, хэгъэгум адыгэу исмэ яIэ адыгэ хьапщыпхэр, шъуашэхэр, Iашэхэр – мэкIэна ятэ пIашъэмэ зыдыращыжьыгъагъэр, зэкIэ музей фэдэу зэхаугъуаехи, тырахыгъ. Шапсыгъэмрэ МыгъолIымрэ а адыгэ Iэпэщысэмэ къараIолIагъэр шIэныгъэлэжь куп зэрэфызэгъэфэжь.
Нэужым Иорданым сызэкIом а лIитIур Шапсыгъэм икIыщ щызэсщэлIагъэх, адыгэ ябыныкIэ тихэбзэ-бзыпхъи, тидунэе тетыкIи, тигупшысакIи бэ къызытегущыIагъэхэр. Зырызэуи гущыIэгъу сфэхъугъэх, ахэмэ яакъыл, ягулъытэ бэмэ анэсыщтыгъэ, гъозэнэфыхэу тиIагъэх. Сыд къытегущыIэхэми, адыгэ хабзэм зэкIэ раушэтыщтыгъэ, бзыпхъэм рыгъуазэщтыгъэх.
Индрыс икIыщ учIэсымэ, адыгэ кIыщым ихабзэхэр къыуимыIо хъуна, гъэшIэгъонымэ тащигъэгъуазэщтыгъэ. Апэрэу ары къытэзыIуагъэр сыджымкIэ тхьэ зэраIощтыгъэр. СыджымкIэ тхьэ зыIорэм игущыIэ уасэ фашIыщтыгъэ, цыхьэшIэгъоу алъытэщтыгъэ. "Сыджым IэгушъокIэ утеIэбагъэу гъукIэпщым зилъэгъукIэ сыд ыIыгъми къыоон фитыгъ, - ыIощтыгъэ Индрыс, - Iэ дагъэр, пкIантIэр сыджым егуао, егъэмахэ. СыджымкIэ тхьэ зыкIаIощтыгъэр сыджым къытемыкIыгъэу сыд щыI, джарышъ ары. КIыщыми хабзэ чIэлъыгъ, гъукIэми осэ шъхьаф иIагъ...".
КIыщым къэбарыбэ щаIуатэба, Шапсыгъэм Iаджыми тахигъэдэIуагъ. ИкIасэщтыгъэ Хьатх я КъокIасэ, Хъырцыжъ Алэм, Мыхьамэт, нэмыкI лIы цIэрыIохэмэ къатегущыIэныр. Къазый я Хьанифэ дахэ ятэ заом Къоджэбэрдыкъом зэрэдэкIогъэ шIыкIэр, лIыжъыр уIагъэу Мыхьамэт къызэрищэжьыгъэр, хьакIэщым зэрэщигъэгупсэфыгъэр, етIанэ ядэжь зэрэкIожьыгъэр къыIуатэ зыхъукIэ, моу уахэтым фэдэу уигъэлъэгъущтыгъэх. Къазый я Хьанифэрэ ятэрэ Къоджэбэрдыкъом тегущыIэхэ зыхъукIэ адыгэ хабзэм елъытыгъэу тIури зышIокIын амылъэкIырэ гъунапкъэхэм зэранэсхэрэр, Мыхьамэт пшъашъэр дэшхэгъу зыкIимышIырэр, ежь уIэгъэшхоу щытыми зэраримыгъашIэрэр, "сищэтефапIэхэр мыучъыIужьыхэзэ зынэзгъэсыжьын фае" зыкIиIуагъэр – бэ хабзэ-бзыпхъэм фэгъэхьыгъэу Индрыс икъэбархэмэ уагъашIэщтыгъэр.
МыгъолI Садыкъи зыгорэ къыпфиIуатэ зыхъукIэ, къэбарым комментарие къыфимышIэу хъущтыгъэп, "мыр адыгэмэ яхабз, мыр ябзыпхъ" ыIощтыгъэ. ПкIыхьалIыкъохэр къызыхэкIыгъэ къэбарэу илъэс тIокIищ фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ янэжъ къыфиIотэгъагъэу тигъэтхыжьыгъэм адыгэ хабзэм ишIыкIэ-гъэпсыкIэ зышIогъэшIэгъонхэмкIэ бэ хэплъагъорэр. Ижъырэ адыгэм зэ ыгъэтIылIыгъэ хабзэм анахь шъхьаIэу хэтыгъэмэ ащыщых лIыгъэр, шъхьэкIафэр, бзылъфыгъэм ушIолIыкIыныр. КIахэм икIыгъэ адыгэ кIалэр къэбэртэе къуаджэм хьакIэшIы кIуагъэу къоджэпщэу фэхыгъэм исэшхо ятэ ылъ ышIэжьыным щыгугъэу гуащэм къызэрэфигъэшъошагъэр, ар къоджэ сэнэшъуафэм хабзэм елъытыгъэу къызэрэщыратыгъэр, Iэнэ гъэнэфагъэм изещэн – бэ гъэшIэгъонэу тызыщигъэгъозагъэр.
Ащ фэд Джолан тесыгъэ адыгэмэ язэхэтыкIагъэр, хэбзэ дахэ зэрэзэрахыщтыгъэр, якъиныгъохэр, яхъярхэр зэрэзэпачыщтыгъэхэр, анахьэу яшIыхьаф гъэшIэгъонхэр Садыкъ къытфиIуатэщтыгъэх. УнэшI шIыхьафым екIугъэ къоджэ хъулъфыгъэхэр зэкIэ пшъэшъэ зидэмыкIом иIанэ къызэрэригъэблагъэщтыгъэхэм, шIыхьаф зиIэри, шIыхьафыр зыгъэзекIори пшъашъэм игущыIэ зэрэшIолIыкIыщтыгъэхэм, нэмыкIыбэхэми афэгъэхьыгъэу лIыжъ губзыгъэм бэ тигъэтхыжьыгъэр. Ары къэс дэхагъэр, шIур, Iэдэбыр, нэхъоир адыгэм апэ зэрэригъэшъыщтыгъэхэр къыIощтыгъэ.
ЛIыхъукIэ Рэджэб тыIукIэнэу мыхъугъэми, ащ къыIотагъэхэр кассетэ заулэ хъоу зимафэ мэфишъэ хъун СтIашIу Ихьсан Шам къырищыгъэхэу къытIэкIигъэхьагъэх. Зым зыр нахь гъэшIэгъонэу, нахь баеу къэбархэр зэкIэлъэкIох. Адыгэ хабзэм имэхьан, ар зэрагъэцакIэщтыгъэр, зэрэзэрахьэщтыгъэр Рэджэб IупкIэу къызэхефы. Урыс-Кавказ заом ыуж хэкужъым къинэгъэ адыгэ тIэкIум анахь губзыгъэу хэтхэр зы хьакIэщ щызэрэугъоихи, зэрэщыIэщтыхэм, сыд фэдэмэ яхабзэ къызэраухъумэщтым тегущыIагъэх. Агу къэкIыжьи, джыри зылI лъагъэкIуагъэх. АIофтагъэр къызэсыжьым игъогу бзылъфыгъэм зэпечыти, ар адыгэ хабзэмкIэ емыкIу, хъулъфыгъэм игъогу зэпыпчымэ имурад къыдэхъущтэп аIо, зыкъыригъэшIагъ, зыкъыригъэлъэгъугъ, елъэIугъ, ау хэмыхьахэ зэхъум, къамыщышъо ышIыгъ. Шъузыри гъызэ къэкIожьыгъ, лIыри хьакIэщым екIолIэжьыгъ.
Къамыщышъо ашIыгъэм илI лъэпкъ е Хасэ Iофмэ агъапэу щытыгъэп, адыгэлIымкIэ емыкIоу щыт кушъэ гъэхъыеным пэсэу хъугъэр зызэхехым, Iашэр ышти, хьакIэщым кIуагъэ. "Моу къерэкI а сишъуз къеуагъэр!" - зеIом, лIыр къикIи, къеуи къыукIыгъ. Урысэу тетыгъор зыIыгъыр Iофыр зэхифынэу къызэкIом, лIым ышIагъэр зытыришIыхьагъэр, ар адыгэ хабзэм зэрэдиштэрэр, нэмыкI шIыкIэ адыгэмэ зэрямыIэр гурагъаIуи, лIыр хыеу хагъэкIыгъ. Мыщ фэдэу хабзэрэ-бзыпхъэрэ нафэу хэплъэгъонэу къэбар гъэшIэгъоныбэ ЛIыхъукIэ Рэджэб къыIотагъ.
Мы зыцIэ къесIогъэ адыгэлI Iушмэ афэдэу макIэп тызэрихьылIагъэр, ахэмэ зэкIэмэ сыдигъуи апэ рагъэшъырэр адыгэ хабзэр, лъэпкъ зэхашIэр, адыгэм узэрэрыгушхон фаер ары. Зы щысэ закъокIэ, зы гущыIэухыгъэ къодыекIэ хабзэм имэхьанэ къыбгурагъэIон алъэкIы. ИзраилькIэ Кфар-Камэ щыпсэущтыгъэ ЛIыпый Ахьмэд, гущыIэм пае, адыгэ паIом имэхьанэ кIэкIэу къыгъэнафэщтыгъэ: адыгэлIыр унэм къикIымэ, ишъуашэ имыкъуми, адыгэ паIор щыгъы хъумэ а имыкъурэр зэкIэ ащ ригъэкъужьыщтыгъэ. Ащ фэдиз мэхьанэ паIом иIагъ. Шъхьэрэ паIорэ зэфагъадэба.
Хэхэс адыгэхэр адыгэ хабзэм зэрэшIолIыкIыхэрэр сэ сшъхьэкIэ щысыушэтыгъ мы къуаджэм. Самолетыр Тель-авив къызыщетIысэхым, сителеграммэ сыкъезыгъэблэгъагъэмэ аIумыкIагъэу къычIэкIи, сэр-сэрэу гъогу сытехьанэу хъугъэ. Таксистым Кфар-Камэмрэ Кфар-Канэмрэ зэхигъэпIуакIэхи, адыгэ чылэм ычIыпIэ друз къуаджэм сыIуищагъ. Сыд фэдэми, гъогу тэрэз едгъэгъотыжьи, Кфар-Камэ сыкъынэсыгъ. Сибысым къэзгъотын фаети, апэрэ унагъом ыдэжь сыIухьагъ, сяупчIынэу. Тхьэм зэриIонэу къыспэгъокIыгъэ лIыр хэкужъым щыIагъэу дэгъоу тэзэрэшIэу къычIэкIыгъэти, игопэшхо хъугъэ, таксиири ытIупщыжьыгъ, сыригъэблагъэ шIоигъоу гуIагъэ, ау бысым хъожь сешIэна, сыдагъэп. Сыкъезгъэблэгъагъэр зесэIом зэ зэрымыры къэхъугъэ фэдэу къысщыхъугъ, ау "адэ дэгъуба" ыIуи, имашинэ сыригъэтIысхьи, занкIэу сибысым дэжь сищагъ. Чемоданыр сфыдихьыягъ, сэри унагъом исымэ саIуигъэкIагъ.
- Нычыхьапэ хэкужъым къикIыгъэ унагъор есэгъэблагъэшъ садэжь, тигуапэ хъуни мы хьакIэри къысфежъугъэблэгъагъэмэ, дэгъоу тэзэрэшIэ, тэзэрэгъэгъощахэрэп, - къариIуи. Ехыжьыгъ.
- Мыдрэхэми зи памыIухьэу пчыхьэшъхьапэм сэри, сиунагъуи лIым дэжь тащагъ, цIыфыбэ къэкIогъагъэти, бэ зэдашхэр IэшIуба, дэгъоу тыщысыгъ, хьэлэлаеу тызэхэкIыжьыгъ. Илъэс заулэ тешIэжьыгъэу зэхэсхыжьыгъэ ныIэп а унэгъуитIур илъэс тIокI Iэпэ-цыпэ хъугъэу зызэдэмыгущыIэхэрэр, зызэхэмыхьэхэрэр. Адыгагъэу къысахыгъэм ихьатыркIэ джы зэлъынэсы хъужьыгъэх, джаущтэу адыгэ хабзэм зэригъэшIужьыгъэх.
Хэхэс адыгэмэ ящыIакIэ адыгэ хабзэм мэхьанэу щыриIэм, ар зэрахэлъыгъэм, зэрахэлъым, къазэрэхэнэжьын фаем непэ тызэрэтегущыIэрэм мэхьанэшхо иI. Ар Iофышхо, зэрэлъэпкъэу узэгупшысэн, ишIыкIэ-хэкIыпIэ узэусэн Iофэу щыт. ИжъыкIэ адыгэмэ унэ агъэуцу зыхъукIэ, унэ пчэгум рагъэуцощтыгъэ хьамгурысыр – унашъхьэр зыIыгъыщт пкъэур. Ар анахь къиным пэIутыгъ. Непэ, ткIэлъэныкъо IэкIыбым зыщыщыIэ уахътэм, ткъош кIасэмэ тиадыгэ хабзэ ренэу яхьамгурысынэу тафэлъэIон. Сыд фэдэ жьыбгъэ бгъэнышъхьэм щымыхъушIагъэми, сыд фэдэ уае къытемыщхагъэми Iалэдж иордэунэжъ фэдэу адыгэм ихьакIэщ егъашIэм лъэпытэу щегъэт, сыда пIомэ, адыгэм ихьакIэщыпчъэ зыригъэтыжькIэ тэри тихэбзэ-бзыпхъэ ащ дэкIодыжьын.
|« Пред.||След. »|


Литературно-музыкальная композиция
«Къэрэмыхъужь ащ
фэдэ зао!»
Составители: Мезужок Ш.Д.
Нехай М.Д.
Мезужок С.Б.
Къоджэдэсхэр зэрэгъэчэфхэзэ мапк1эх. Хьэсэ гъунэм нэсыхэрэр къыхэк1ых, псынэк1ачъэм къек1
Кулэдах: Ей, къэзыухырэр сауж къерэхь!
Дарихъан: Кулэ-да-а-х!
Кулэдах: Псынэк1эчъэм пэсш1ын дунаим тетэп. Тафэдизэу сыпшъыгъэми зэрэс1уфагъэм тетэу зэк1э сщэгъупшэжьы.
Дарихъан: Кулэдах сыоплъышъ, сыохъуапсэ ренэу учэф зэпыт. Насып маш1ор къыппелъэсык1ы. К1элищ уи1эми пш1энэп.
Кулэдах: Сик1элищ! Ахэр арба сызгъэчэфхэрэр! Ей Дарихъан сабый зэрымыс унагъом хъяри, бэрчэти илъэп.
Щэрифэт: Сишъэуит1у тыгъэнэбзыйхэр симьПагъэмэ, хэта сызфыщы1эщтыгъэхэр.
Дарихъан: А Щарифэт о уик1ала сэ1о мы шъхьахьыжьэу къачъэрэр?
Кулэдах: Ар зыгорэм егъэгуа1э .
Щарифэт: А сик1ал, сыд къэхъугъэр, узэгоутыщт.
К1алэр: Нан, заор къежьагъ! Мыпчэдыжь нэмыцхэр къыттебэнагъэх.
Щарифэт: Сыд нэмыца? Сыд бэлахь къап1орэр?
• Дарихъан: Сыд зауа, сик1ал?
К1алэр: Радиом зэпымыоу къе1о. Чылэр шъхьэк1э щыт. Сыкъышъулъагъэк1уагъ къэщэжьых, а1уи.(3эк1э мэгъы, мэкуох, зэтекъагъэм фэдэу къэуцух)
(Ныр къахэк 1 ыжьышъ, къе 1 о)
Ныр: Темыжэгъахэу,типк 1 ыхьып 1 и къыхэмыфагъэу, а мафэр тигъаш1э къыхэхьагъ. Къыхэхьагъ бэлахьыбэ, сыхьат къиныбэ къытфихьынэу.
Къытхэхьагъ мэфэ минрэ шъипл1ырэ пш1ык1уйрэ (1418) тхэтынэу. Къытхэхьагъ тигъаш1э къызэпыригъэзэнэу. Къытхэхьагъ л1эш1эгъухэм ащымыгъупшэжьынэу.
(Уходят все. В комнату заходят Исмахьил, Кулэдах собирает его в дорогу)
Исмахьил: Юалэхэр чъыежьыгъэха?
Кулэдах: Бэрэ къыожагъэх.
Исмахьил: Орэчъыех рэхьатэу. Уахътэ си1эп. Зыджэ сыолъэ1у сш1оигъу. Юалэхэр егъаджэх, нэшъоу къэмыгъанэх! Сыолъэ1у. Угу умыгъэк!оды, гъэпытэ нах](макъэхэр къэ1ух) кумэ шъуарыт1ысхь (уходят)
Ныр: О удэк1ыгъ, уздэк1уагъэри зыдэбгъэзагъэри сымыш1эу. Ухэк1одагъ чэщ мэзахэм. Сытеуцуагъ гъогу к1ыхьэу ызщыожэщтым. Сытеуцуагъ, семыжэгъахэу. Гъогоу сызэрык1орэр сымылъэгъужьэу уахътэ къысэк1угъ.
Къысэк1угъ мы дунаишхор сш1обэны зэжъоу, къысэк1угъ сымыпсэужьышъун КЪЫСШ1 ОШ 1 эу...
Зэпымыоу стхьак1умэ итыгъ о умакъэ, итыгъ уигущы1эхэр К1алэхэр егъаджэх, нэшъоу къэмыгъанэх! Угу умыгъэк1оды, гъэпытэ нахь! Умакъэ, к1уач1э къисхилъхьэу, зыкъысигъэш1эжьи, сик1алэмэ апае сыпсэунэу, огц пае сыщы1энэу гугъэ мурадым сыкъырищагъ мы тигубгъо, сыкъыфищагъ типсынэк1эчъ..
вед: Орэдэу «Свящ. война» къе1о «Къэтэдж, хэгъэгу инышхор,
Хьадэгъум къыфэтэдж!
Фашизмэу к1оч1э ш1уц1эм,
Пэгъок1 мэц1эшхом мардж!
вед : Заор къежьагъ!
Чэфыгъор ренэу зыдэ 1 у к 1 ыгцтыгъэу КЪЫСШ 1 ОШ 1 ыщтыгъэ сичылэ а гугцы1ит1ум къызэрахъок1ыгъ умыш1эжьынэу. Тыгъэшхоу тыкъэзгъэнэфэу ык1и тыкъэзгъэфабэу къыкъок1ыгъэм нэрымылъэгъу пэ1ухъо фаш1ыгъ къысш 1 ош 1 эу гугцы1э гомьйухэу радиом къилъэтыгъэхэм тигцагухэри тиурамхэри щынэгъо хьылъэзэфэшъхьафхэмк1э къаут1эсхъыгъ.
1.вед: Зао! А гущы1э к1эко ц1ык1ум бэдэд жъалымагъэу къак1оц1ык1ыгъэр. Апэу гущы1эк1э заор тиурамхэм къатёхьагъ, тиунэхэм къарыхьагъ. Тятэхэр, тшыхэр, ти1ахьылхэр, тигъунэгъухэр зэлъыдащыгъэх!
уч. Хэгъэгу зэошхок1э зэджагъэхэм имэфэ хьылъэхэр джарэущтэу тич1ыгу щызэк1элъык1охэу ригъэжьагъ.
уч. Заор! Сыдэу гущы1э мэхъаджа! Къызэпигъэджагъ ащ тич1ыгуи, тиогуи, тикъали, тикъуаджи! Пый мэхъаджэр тихэгъэгу къибэнагъ. К1оч1э пытэу ащ пэуцужьыгъэх зэк1э тиц1ыфхэр. Къиныгъ, къин дэдагъ а зэо мэхъаджэр къезгъэжьагъэм ыпсэ 1ухыгъэныр.
уч. Зао! Къэсыгъ ар адыгэ къуаджэм. Ныхэм нэпсыр къячъэхы, ятэхэм, як1алэхэм, я1ахьылхэм - зэк1э хэгъэгум иц1ыфхэм агу зыгъэбэгыгъэ хьазабэу къафыкъок1ыгъэм имэкъэгъэ1угъэх ахэр. Хъулъфыгъэхэу зыныбжьык1э заом 1уханхэ къызтефэхэрэм, а гущы1э тхьамык1агъом агуч 1 э ыгъэсысыгъэми, къызхагъэщырэп, ч 1 ыгур къэмыщтэу укъэмыщт сик1ал»! зы1огъэ ным игущы1эхэр быракъ афэхъугъ!
уч. Зэо гущы1эм нахь мэхъаджэ ц1ыф лъэпкъым ыбзэ хэт mlylya? Сэ сш1эрэп. Ау сэ сш1эрэр зы:
а гущы1э мыгъом ц1ыфыр тич1ыгу къызытехъуагъэм къыщегъэжьагъэу тхьамык1агъоу къыфихьыгъэр
къэзылъытэни, къэзы1они щы1эпщтын. Заор-ц1ыф к1одып1, заор-хьадэгъэ зэпымычыжь, заор- ц1ыф ибэ къэгъан, заор псэугйэ ык1и лэжьэп1э гъэтакъу.
5 уч: Тэджыгъэ хэгъэгушхор. Зытефэрэр зэо мэш1о лыгъэм пэхьагъ. Тихэгъэгу иц1ыф миллион пчъагъэ заом 1ухьагъ. Адыгеим ик1ыгъ нэбгырэ мин 80-м ехъу. Ахэмэ л1ыгъэу зэрахьагъэр гъунэнчъэ. Тихэку къыщыхъугъэхэу, щап1угъэхэу нэбгырэ 33-мэ Советскэ союзым и Л1ыхъужъыц1э къафаусыгъ, ахэмэ ащыщэу нэбгыри 7-р адыгэх:Андрыхъое Хъусен, Бжыхьакъо Къымчэры1, Ацумыжъ Айдэмыр, Къош Алый,Нэхэе Даут, Тхьагъушэ Исмахьил, Ш1уц1э Абубочыр, Шъхьак1умыдэ Масхъуд. Нэбгырэ 15-мэ Щытхъум иорден истепенит1у къаратыгъ. Хэкум гцыщэу заом хэлэжьэгъэ мин 15-м ехъумэ орденхэмрэ медальхэмрэ къафагъэшъошагъ.
Пчъагъэмк1э мыбэу тилъэпкъ, ащ фэдиз л1ыхъужъ къызэритыгъэр пстэумэ агъэиПагъо.
Уч: Тичылэ ик1элэ п1угъэхэу заом л1ыхъужъныгъэшхо щызезыхьагъэхэм агцыщых:
1)Батмэн Щэбан Зэчэрые ыкъу: Ленинграды иоборонэ ык1и Сталинград заохэм ахэтыгъ, наградэу къыфагъэшъошагъэхэр: орденэу « Красная Звезда», медалыхэу « За боевые заслуги», «За оборону Ленинграда», «За оборону Сталинграда», «За Победу над Германией».Дэчлэжъ Ибрахьим Моссэ ыкъу - Кавалер Ордена Славы! Наградэу къыфагъэшъошагъэхэр: орденхэу «Славы III степени», «Красная Звезда», медалыхэу «За отвагу», «За победу над Германией»
Дочлэжъ Мухътар Газизэ ыкъу- Кавалер ордена Славы! Гъэхъагъэу и1эхэр: Орденэу «Слава III степени», медалыхэу: « За отвагу», «За боевые заслуги», «За победу над Германией»
Пэнэшъу Гис Хак1ышъао ыкъу- Наградэу и1эхэр орденхэу «Красное Знамя», «Красная Звезда», медалыхэу «За отвагу», «За победу над Германией».
Гут1э Мадин Исмахьилэ ыкъу - Советско-Финляндскэ заомэ ахэтыгъ. Ленинграды иоборонэ хэтыгъ, наградэу и1эхэр: орденэу «Отечественной войны II степени», медалыхэу: «За отвагу», «За боевые заслуги» (т1огъогогъо), «За обороны Ленинграда», «За победу над Германией». Ащ фэшъхьафэу щытхъу тхылъипш1 къыритыгъ Верховна Главнокомандующэу тов. И.В. Сталиным «дэгъу дэдэу нэмыц техак1охэм зэрязэуагъэм пае».
Трахъо Хъалид Шъалихьэ ыкъу - Ленинградрэ ык1и Советскэ Заполярьемрэ, яоборонэ хэлэжьагъ.Наградэу и1эхэр: орденэу «Красная Звезда» (т1огъогогъо), медалыхэу: «За боевые заслуги», «За оборону Ленинграда», «За оборону Советского Заполярья», «За
победу над Японией», «За победу над Германией».
Дэгуф Мэджыд Нухьэ ыкъу- Берлин иштурмырэ, иштэрэ ахэтыгъ. Медалыхэу и1эхэр: «За взятие Берлина», «За победу над Германией».
Талъэкъо Батырбый Махьмудэ ыкъу- Наградэу и1эхэр: орденэу «Красная Звезда!», медалыхэу: «За победу над Японией», «За победу над Германией». Ащ фэшъхьафэу щытхъу
тхылъипл1 къыритыгъ Верховнэ Главнокомандующэу тов. И.В. Сталиным «Дэгъу дэдэу нэмыц техак1охэм зэрязэуагъэм пае».
Емт1ылъ Ибрахьим Азмэты ыкъу - Кавказы иоборонэ хэтыгъ, Малэ Землям щызэуагъ! Наградэу и1эхэр: медалхэу «За отвагу», «За оборону Кавказа», «За Победу над Германией».
Бэгугъэ Айдамыркъан Шыхьанчэрые ыкъу- Кавказы иоборонэ хэтыгъ, Шынджые шъхьэфит зыш1ыгъэмэ ык1и Днепрэ форсировать зыш1ыгъэмэ ахэтыгъ! Наградэу и1эхэр: орденэу «Красная Звезда», медалхэу «За боевые заслуги», «За отвагу», «За оборону Кавказа», «За Победу над Германией»
Емт1ылъ Махьмуд Чыхъо ыкъу - Кавказы иоборонэ ык 1 и Днепрэ форсировать зыш 1 ыгъэмэ ахэтыгъ, Кенигсбергрэ Берлинэрэ яштурмрэ яштэнрэ ахэтыгъ.Наградэу и1эхэр: орденэу «Красная Звезда» медалхэу: «За отвагу», «За боевые заслуги», «За взятие Берлина», «За победу над Германией». Ащ фэшъхьафэу щытхъу тхылъипш1 къыритыгъ Верховно Главнокомандуюгцэу тов. И.В. Сталиным «дэгъу дэдэу нэмыц техак1охэм зэрязэуагъэм пае».
Уч: Гухэк! нахь мыш1эми а зэо мэхъаджэм къелыжьыгъэхэм япчъагъэ нахь мак1э мэхъу зэпыт, ахэм зэк1эмэ ягугъу тш1ыныр, то, псаухэм къыттефэ. Джырэ уахътэм заом хэлэжьэгъэ ветеранэу, тикъуаджэ дэсыжьыр Абрэдж Хьамед ары.Него тизэ1ук1э Хьамедэ къедгъэблагъэ тш1оигъуагъ, ау ипсауныгъэ къыхьырэп.
Уч: Адыгеем ик1ыгъэхэу хэгъэгу зэошхом нэбгырэ мин 80-м ехъоу хэлэжьагъэм , щыщэу мин 30-м ехъумэ къыгъэзэжьыгъэп. Тичылэ щыщхэу нэбгырэ 323-рэ заом к1уагъэ, 175-рэ къагъэзэжьыгъэп.
Него зэк1э заом хэлэжьагъэмэ ац1э къет1онэу къыттефэ. Зэк1э ини ц1ык1уи, жъи к1и, а мэш1о лыгъэм хэтыгъэмэ шъхьащэ афэтэш1ы. Тхьашъуегъэпсэу шъотэ1о непэрэ мэфэ дахэр къызэрэтфэшъухьыгъэм пае.
6 уч: Зэо жъалымэр зиунагъо къимы1эбагъэ, ымыгъэгу1агъэ къэгъотыгъуай. Хэты ят, хэты ыш, ышыпхъу, ишъхьэгъус, илъфыгъ, бэ, бэ дэд лъэужынчъэу заом ыгъэбзэхыгъэр. Зыдэхъугъэр амыш1эу к1одыгъэ- джары ахэм ц1эу я1эр. (Стих. Сят, слайд)Уч:Заом ианахь мэш 1 о лыгъэ зэридзагъэмэ ащыщ Хьэрахъомэ яунагъо. Хьэрэъо Долэрэ Чэбэхъанрэ унэгъо зэк1ужь дахэ я1агъ. Як1элитф зым нахьи, зыр нахь 1орыш1эу псэущтыгъэх. Зэшитфыри зым ыуж зыр итэу к1уагъэх заом. Джа мафэм къыщегъэжьагъэу Чэбэхъан гъолъыжьын хъумэ ошэкурыр тырихыти пхъэм тегъуалъхьэщтыгъэ. Аущтэу ыш1ымэ ик1алэмэ нахь апэблагъэ хъугъэу ылъытэщтыгъэ. Чэщ мычъыябэ къек1угъ Чэбэхъанэ. Гук1э ик1алэхэр зэпик1ухьэщтыгъэ чэщ реным. Нэпе тхьапш ригъэхыгъэр. Заом пая шъузык1эсп1угъэр сик1элэ дышъэх! Ным ыгук1э ыш1эщтыгъэ ик1алэмэ къарык1орэр. Зым ыуж зыр итэу Хьэрахъомэ къэбар гомы1ухэр къафахьыгъ, як1элитф я Родинэ къаухъумэзэ фэхыгъэх.
Чэбэхъанэ л1ыхъужъитф къылъфынэу, ып1унэу насып зе1эм - и1эжьыгъэп ащыщ 1ук1эжьынэу ихьэдашъхьи ащыщ теплъэжьынэу.
Ащ нахь тхьамык1агъо мэхъужьа? Гоу зэгоутыгъэм фэщьйэжьа? Зынык1э къин бащ, зы унагъо 1ахьк1э- лыегъащ!
Вед: О ц1ыфыгур! Сыдэу адэ Щэ1эгъэшхо адэ уи1!
Тхьамык1агъоу,
Игъоджэшхоу
О пфэщэчырэр къэпчъыгъуай Угъуч1ыгъэмэ О устыныгъи,
У мыжъу агъэмэ- Утэкъоныгъи...
Адыгэ хэкум илэжьак1охэм тек1оныгъэм ифонд зэхащагъэ. Ахъщэ, гъомылапхъэхэр, щыгъын фабэхэр ащ къырахьыл1эщтыгъ. Джарэущтэу фронтым пае танк колоннэу зэхащагъэм пэ1уагъэхьанэу сомэ миллиони 4,5- рэ, самолетхэм яш1ын пае сомэ миллионрэ ныкъорэ тилэжьак1охэм къаугъоигъагъ. Хэкум илэжьак1охэм пстэумк1и фондым пае сомэ миллион 150-рэ фэдиз къаугъоигъагъ.
Адыгэ хэкум фашистхэм мэзихэ зетхэм, ч1энэгъэшхо тиэкономикэ рагъэш1ыгъ, промышленнэ предприятие анахь инхэу итыгъэхэр зэхакъутагъэх, колхозхэм, совхозхэм, МТС-хэм ямылъку зэрапхъуагъэ, еджап1эхэр, сымэджэгцхэр, библиотекэхэр, клубхэр акъутагъэх. Хэкум сомэ миллиардым ехъу зэрар рагъэш1ыгъ.
Уч: Заом 1утхэм ящык1агъэхэр а1эк1эгъэхьанымк1э ахэм 1эпы1эгъу афэхъунымк1э тихэку щыпсэухэрэм аш1агъэр бэ дэд. Чылэмэ къадэнэгъагъэхэр л1ыжъхэр , бзылъфыгъэхэр, к1элэ 1этахъохэр арыгъэ. Псынк1эу апшъэ къыдэфагъэр зыфэдэр къагуры1уагъ. Иуцуагъэх ятэмэ,ашымэ, ач1ып1э. Чэщи мафи ямы1эу лажьэщтыгъэх.
Щынджыек1э апэрэу тракторым те1ыстэгъэ пшъэшъэжъыемэ ащыщыгъ Емт1ылъ Мариет. Ащ ыуж ихьагъэх Пратэкъо Загрэт, Мамый Сарэт. Трактормэ ате 1 ыстагъэх шъэожъые 1 этэхъо ц 1 ык 1 ухэу: Тэкъэшэ Хьаджыбирам, Абрэдж Мэджыд, Мэзыужьэкъо Къадырбэч, Емт1ылъэ Пщышъэукъан. Колхоз шъофым ишъыпкъэу щылэжьагъэмэ ащыщых : Ток Мы1умин,Батмэн Загрэт, Ток Джантыгъ, Ошъогунэкъо Ибрахьим, Галъэкъо Ахьмэд.
Гек1оныгъэшху!
Шыгъэ зыхэлъэу заом хэк1одагъэхэу занасып къыубыти зщ къыхэк1ыжьыхи тимафэхэм къанэмысыгъэу чамырныгъэ щы1ак1эм лъэгъохэщ фэхъугъэхэр гщыгъупшэнхэ тыфитэп. Заом игъогу хьылъэхэр зэпызычыгъэхэу непэ псаоу къытхэтхэм егъэш1эрэ дытхъур адэжь!
' орэдэу - «Хашъулъхь ветеранхэр орденхэр шъубгъэ») Садик
Гек1оныгъэшху!
Сыд фэда ар зик1алэ зэо лыгъэм хэстыхьагъэхэмк1э, зятэ къызфэмык1ожьыгъэхэмк1э, егъэш1эрэ шъузабэу къэнагъэхэмк1э , зышхэр зымылъэгъужьыгъэхэмк1э, зипсэлъыхъо ежэзэ дэмык1оу къэнагъэхэмк1э? ^Стихотворение «Нымэ яп1эшъхьагъ ч1элъ письмэхэр»)
Вед: Родинэм ишъхьафитныгъэ къагъэгъунэзэ заом ок1одагъэхэм непэ лъхъанчэу шъхьащэ афэтэш1ы!Ахэм ац1эхэр дышъэ хьарыфк1э тарихъым егъэш1эрэу кэхьагъэх. Тылым 1оф щызыш1агъэхэми заводхэм, фабрикэхэм, губгъэхэм арытыгъэхэм инэу тафэраз.
Вед: Мы ч1ыгум щыпсэухэрэм шъащыгъупшэщтэп! Ветеранэу непэ къытхэтхэм псауныгъэ пытэ шъуи1энэу, шъуигъаш1э к1ыхьэ хъунэу тышъуфэлъа1о!
(Чэпэе М и поэмэу «Ным игумэк!» щыщ пычыгъу).
|Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.|


Karakter boyutu :
TLIHASE MUHDİN (Л1ЫХЭСЭ МУХЬДИН)
14 Haziran 2015 Pazar Saat 11:36
TLIHASE MUHDİN
Tlıhase Muhdin 14 haziran 1955'te Hatlekuay köyünde doğdu.
1978 yılında Adığe devlet öğretmen enstitüsü filoloji fakültesini bitirdi.1978-2002 yıllarında Pçıhatlıkuay köyü orta öğretim okulunda öğretmen ve müdürlük yaptı. «Rusya başarılı halk eğitimcisi»ödülünü aldı.
Eserleri 1975 yılından beri yayınlanmaktadır.
İlk şiir kitabı "Umudun yolu" 1981 yılında basıldı. "Ceviz ormanı"-1988, "Yıldızların geçiş yolu"-1992, "Sevgi varoldukça"-1995, "Kalpteki mertebe"-2000, "Şiirler,şarkılar"-2003, "Asırların renkleri"-2005 bunu takip etti.
Şiirleri gerek kendisi tarafından ve gerekse kompozitörlerce şarkı olarak bestelendi.
"Huzursuz yürek" ve "Işık" adlı piyesleri Adığe tiyatrosunca oynandı.
Kunıj Muhammet ile birlikte 7 nci sınıflar için Adığe edebiyatı kitabını hazırladı.(1989)
Moskova'da düzenlenen VIII nci ülke gençlik kongresinde yer aldı.
1995 yılından beri Rusya Federasyonu Yazarlar Birliği üyesidir.
Not: Ş.Abu'nun "A.C.yazarları"kitabı ile "Yazarlar Birliği" adlı kitaplardan çevrilmiştir.
*****
Л1ЫХЭСЭ МУХЬДИН
Л1ыхэсэ Мухьдин Исмахьилэ ыкъор къуаджэу Хьалъэкъуае Мэкъуогъум и 14-м 1955-рэ илъэсым къыщыхъугъ.
Пчыхьэл1ыкъое гурыт еджап1эр къызеухым Краснодар дэт трестэу «спецстрой» зыфи1орэм и ССМУ-52-м щылэжъагъ.1978-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо к1элэегъаджэ институтым ифилологическэ факультет дэгъу дэдэк1э къыухыгъ.1978-2002=рэ илъэсхэм Пчыхьал1ыкъое гурыт еджап1эм ик1элэегъаджэу,идиректорэу 1оф ыш1агъ. «Отличник народного оброзования РСФСР» зыфи1орэ ц1эр къыфагъэшъощагъ.Всесоюзнэ премиеу Ленинскэ комсомолым ыц1эк1э щытым илауреат.
Л1ыхэсэ Мухьдин ытхыхэрэр къыхиутынэу 1975-рэ илъэсым ригъэжъагъ.
Мухьдинэ иапэрэ поэтическэ сборникэу «Гугъэм илъагъу» зыфи1орэр 1981-рэ илъэсым Адыгэ тхылъ тедзап1эм къыщыдэк1ыгъ.Ащ къык1элъык1уагъэх «Дэе мэз»-1988, «Жъогъо 1апчъ»-1992. «Ш1улъэгъур щэ1эфэ»-1995, «Гум илъэгап1»-2000, «Усэхэмрэ орэдхэмрэ»-2003, «Л1эш1эгъумэ ашъохэр»-2005.
Л1ыхэсэ Мухьдинэ иусэхэм ежь орэдышъо дахэхэр къызифыгъотыгъэхэри,композиторхэм орэдышъом ралъхьагъэхэри ахэтых.
Мухьдинэ ипьесэхэу «Гумзагъ», «Нэфын» зыфи1охэрэр Адыгэ драматическэ театрэм къыгъэуцугъэх.
Л1ыхасэ Мухьдин (Къуныжъ Мыхьамэт игъусэу) «Адыгэ литератур.Я 7-рэ классым пай» зыфи1орэр 1989-рэ илъэсым къыдигъэк1ыгъ.
Писатель ныбжъык1эхэм яя VIII-рэ Всесоюзнэ зэ1ук1эу Москва щызэхащэгъагъэм Мухьдинэ хэлэжъагъ.Урысие Федерацием итхак1охэм я Союзы 1995-рэ илъэсым къыщегъэжъагъэу хэт.
Bu haber toplam 1577 defa okundu.


Британиешхо Пачъыхьыгъо
Британие, Британиешхо, Британиешхо Пачъыхьыгъо - Темыр Еуропэм ит къэралыгъу. Британиешхомрэ Ирландие островхэм атет (ыужрэм и Темыр лъэныкъо закъу ыубытырэр, ащк1э Ирландие Республикэм пэгъунэгъу). Къэлэ шъхьа1эр - Лондон. Км² мин 243 фэдиз еубыты ч1ыгоу. Нэбгырэ млн 63-м нахьыбэ щэпсэу. Хабзэмк1э пачъыхьыгъоу щыт. БзэшъхьаIэр - англыбзэ. Дунаем и экономикэ анахь бэлахьхэм ахэт. G7 къэралыгъо купым хахьэ.


Туркуем щылажьэрэ адыгэ сайтэу kafkasevi.com зыфиIорэм къызэритырэмкIэ, мэлылъфэгъум и 17-м адыгэмэ яфитыныгъэхэм апае зэгохьэгъэ купым Стамбул митинг щызэхищэщт. Митингыр Кадикой зыфиIорэ чIыпIэм сыхьатыр 13.00 щырагъэжьэщт.
Сайтым къызэритырэмкIэ, митингыр зэхащэнэу фитыныгъэ тхьапэхэр Стамбул къэлэ администрацием къыIахыгъэх ыкIи къэблэгъэрэ мафэхэм митингыр зэрек1ок1ыщт шIыкIэм фэгъэхьыгъэу нахь игъэкIотыгъэу къэбар къатыщт.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы, гъэтхапэм и 12-м адыгэмэ яфитыныгъэхэм апае зэгохьэгъэ купым Анкара митинг щызэхищэгъагъ, ащ нэбгырэ мини 5-м ехъу къекIолIэгъагъ. Купыр зыфаер ТуркуемкIэ адыгэхэр зыщыпсэурэ къалэхэм, къуаджэхэм адэт еджапIэхэм адыгабзэмк1э щырагъэджэнхэр ыкIи телевидениерэ радиорэ адыгабзэкIэ гущыIэхэу къызэIуахынхэр арых.
© adyge.net
Анкъара - Гъэтхапэм и 12


Францие
Францие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Париж. ЦIыфэу нэбгырэ млн 66-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 674 685 км². БзэшъхьаIэр – францыбз. Франциер дунаемкIэ анахь хэгъэгу бэлахьмэ ащыщ, экономикэмкIи, политикэмкIи. Франц културэр дунэе културэм и Iэхьэшхо хелъхьэ. ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Къэрал тхьаматэр — Бернар Казнёв.
ГеографиеЕӀаз
ТарихъЕӀаз
ДунаемкIэ щызэлъашIэрэ императорэу Наполеоныр Францием и лIышъхьэщтыгъэ.


Лъэтегъэуцу
2
Мэкъуогъум и 20-м Адыгэ Хасэм ихьак1эщ «Лъэтегъэуцу» ыц1эу зэхахьэ щырек1ок1ыгъ.
Мэкъуогъум и 20-м Адыгэ Хасэм ихьак1эщ «Лъэтегъэуцу» ыц1эу зэхахьэ щырек1ок1ыгъ. Еджэхэрэмэ мы статья к1эк1ым «лъэтегъэуцо» залъэгъум, апэрапш1эу ашъхьэ къихьэрэ гупшысэр – сабыим и лъэтегъэуцу. Ау сабый закъоп лъэтегъэуцор зэппхын плъэк1ыщтыр. А зэхахьар зыфэгъэхьыгъэ хъугъэр - шык1эпщынэуит1умэ яшык1эпщынэхэу, апэрэеу а1э къыч1эк1ыгъэхэр ары, ахэм ялъэтегъэуцу ык1и япсэ къэхъук1э - темэ шъхьа1эу зэхахьам и1агъэ. Шык1эпщынэ ш1ыным къулаеу пылъыр къыз1эк1эзгъэхьагъэхэр ык1и лъэтегъэуцор зыфзэхащагъэхэр: Нэгэрэкъо Казбекрэ Л1ышэ Гушъаурэ. Хэт ащ фэдэ гупшысэм итхьэмэтагъэр ш1омэ, джэуап къестыщт. Зэхахьэм ик1эщак1ор - Гъук1э Замудин.
Адыгэ къэралыгъо телевидением ил1ык1охэм тырахыгъ анахь ч1ып1э шъхьа1эхэр: шык1эпщынэмэ яапэрэй удж мэкъамэхэр, зыгъэлъэтэ псынк1эхэр ык1и ухэзгъэгупшысыхьэрэ орэдышъохэр. Ти нахьыжъмэ уасэ афэтымыш1ы хъуна, ащ тетэу, нахьыжъ 1энат1эм нахьык1эр лъымы1абэу, зэхахьэр зэращагъ. «Мыщ фэдэ зэхахьэхэр нахьыбэ тш1ын фае», - е1о Замудин. Ари шъыпкъэ, уахътэр зэрак1орэр къапш1эрэп, адыгэ орэдыжъым удежъыузэ, ухелъасэ, пэсэрэй хьак1эщым урехьэ, гупшысэ 1аджыми уареутэк1ы… «Адыгэм тхьамык1агъоу пэк1эк1ыгъэр пш1энэу уфаемэ – шык1эпщын, адыгэм ыпсэ плъэгъу пш1оигъомэ – къамыл». Ащ нахь мыш1эми, зэхахьэр, чэф гъогур ы1ыгъэу рек1ок1ыгъ, адыгэ гъомлапхъэм ащ нахь аш1у къык1илъхьэжьыгъ.
Къек1ол1эгъэ пстэуми агу рихьыгъ «Лъэтегъэуцор». Уегупшысэмэ, т1эк1у-шъок1у, ау сыдым римыуаса хъярэу къыпык1ыгъэр!? Адыгэр адыгагъэм лъэбэкъу-лъэбэкъоу, ц1ык1у-ц1ык1оу фэк1ожьы, еух шъхьадж ежьк1э къызщерэгъэжьэжь, ар хэти иамал къыхьыщт.
Юсып Заур
къ. Хьакурынэхьабл


К1элэегъаджэу ык1и ш1эныгъэлэжьэу Даур Хьазрэт къызыхъугъэр илъэси 105-рэ хъугъэ.
Жъоныгъуак1эм и 15-м 1912 илъэсым Даур Хьазрэт Батыр ыкъор къуаджэу Адэмые къыщыхъугъ. Хьазрэт ш1эныгъэлэжьэу, адыгабзэм иуцун, ихэгъэхъон, изэгъэш1эн дэлажьэщтыгъэ. Еджак1охэр адыгабзэм зэреджэщт тхылъхэр, программэхэр, методичкэхэр ытхыгъэх. Статья пчъагъэ адыгабзэм илексикэ, исинтаксис ык1и нэмык1 упч1эхэм афэгъэхьыгъэу ытхыгъэх. Даур Хьазрэт ц1ыф гъэсагъэу, ц1ыфыш1оу, шэныш1оу иныбджэгъухэм, ригъэджагъэхэм агу къэк1ыжьы.
Зэ1ук1эм хэлэжьагъэх Даур Хьазрэт ригъэджагъэхэу, дэлэжьагъэхэу Адыгэ филологиемрэ культурэмрэ яфакультет идеканэу Хьамырзэкъо Нуриет, профессорэу Бырсыр Батырбый, адыгэ тарихъымрэ культурэмрэ якафедрэ ипащэу Унэрэкъо Рай, ш1эныгъэлэжьхэу Бэгъырэкъо Хьазрэт, Хьак1эмыз Мир, Шъхьэлэхъо Рим, студентхэу Дэунэжьыкъо Мурат, Теуцожь Алый, Шъхьак1эмыкъо Сусан, Шъхьалэхъо Нафсэт.
Адэмые гурыт еджап1эм я 5-11-рэ классым щеджэрэ к1элэеджак1охэр адыгабзэм фэгъэхьыгъэ усэхэм къяджагъэх, орэдхэр къа1уагъэх, Даур Хьазрэт рыгушхохэу, ащ ыц1эк1э атхыгъэ усэхэм къяджагъэх. Зэнэкъокъу гъэш1эгъонхэм к1элэеджак1охэр хэлэжьагъэх, адыгэ гущы1эжъхэр зэраш1эрэр къагъэлъэгъуагъ, ш1ухьафтынхэри аратыгъэх.
Я 3-рэ курсым щеджэрэ студенткэу Шъхьэлэхъо Нафсэт


ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьаф миныбэ дунаим щэпсэу. Зы лъэпкъыр нахьыжъ, адрэр — нахьыкI, щыщ горэ къэмынэгъахэуи лъэпкъхэм ахэтых, непэ щыIэхэм лъэпкъ ныбжьыкIэ дэдэхэри ахэтых.
Наукэм зэригъэунэфыгъэмкIэ, анахь лъэпкъыжъэу дунаим тетхэм адыгэхэр ащыщых. Тэ тиэрэ ыпэкIэ илъэс минитфыкIэ узэкIэIэбэжьмэ анахь лъэпкъ Iэтыгъэу дунаим тетыгъэхэм адыгэхэр зэу ащыщэу алъытэщтыгъэх, ар наукэм къеушыхьаты. Художественнэ культурэ ин зыхэлъыгъэ, къэралыгъо гъэпсыкIэ-зэхэтыкIэ-зэгъэфагъэ зиIэгъэ лъэпкъэу алъытэ адыгэхэр къызыхэкIыгъэ хьатхэр.
Хьатмэ якъэралыгъо я V — III-рэ илъэс минхэм тэ тиэрэ ыпэкIэ щыIагъ, литературэшхо къакIэныгъ, ягущыIэ пчъагъэхэр зытетым тетхэу якъэIуакIэкIи ятхыкIэкIи непэ къытлъыIэсыжьыгъэх, тижабзэ щыщ шъыпкъэхэу тэгъэфедэх.
Хьат цивилизациер зыщыIэм тэ тиэрэ ыпэкIэ илъэс минитIу нахьыбэ тешIагъэу рим ыкIи урым цивилизациехэм ар агъэкIоди, ыцIэ рамыIожьынэу ашIи, ежьхэм яцивилизацие адыгэ чIыгум рагъэуцуагъ. Ар щыкIегъэтхъы инджылыз профессорэу А.Х. Сайджэ итхылъэу «Хьатмэ яимперие ин» /Лондон, 1884/ зыфиIорэм. Хьатхэм утынышхо къарахи, Кавказым, Азие Благъэм чIыпIэ-чIыпIэу арытэкъуагъэхэу, къэралыгъожъыехэу /синдхэу, меотхэу, ахейхэу, зиххэу, керкетхэу…/ къэнагъэхэу тарихъым къегъэлъагъох. Пэсэрэ меотхэм къахэкIыгъэ бзылъфыгъэу Тыргъэтао илIыхъужъыгъэ-псэемыблэжь зекIуакIэхэр /тэ тиэрэ ыпэкIэ 407 — 387-рэ илъэсхэм/ хэмыкIокIэжьынхэу тарихъым хэуцуагъэх.
Уахътэм ипщэгъо Iужъумэ акъогъэбылъыхьагъэхэу адыгэ тарихъым инэкIубгъохэм зэхэмыфыгъабэхэр ахэтых. КIодыгъэр — кIодыгъэ, пцIыкIэ зэхэдахьыгъэри макIэп. Мы аужырэ илъэс тIокIым шIагъэхэр щыIэхэ хъугъэми, джыри шIэгъэн фаеу къэнагъэр нахьыб. Адыгэхэм тарихъ гъогуонэшхо къакIугъ. Лъэпкъым икультурэкIэ, ихудожественнэ зэхашIэкIэ мэхьанэшхо зиIэу, апэу хэгъэкIыгъэн фаеу непэ къэуцурэмэ зэу ащыщ гурыт лIэшIэгъухэм адыгэхэм Мысыр щашIыгъэ художественнэ псалъэм изэгъэшIэн. ЦIыф лъэпкъыр зыдэщыIэм лъэпкъ художественнэ псалъэри къыщэхъу. Лъэпкъ пэпчъ ылъапсэ къыщежьэу чIыпIэ гъэнэфагъэ иI. Тэри, адыгэхэмкIэ, ижъ дэдэкIэ къыщегъэжьагъэу Кавказым тыкъыщыхъугъэу, ар тищысыпIэ-псэупIэу гъашIэм къэтэхьы. Азов хыIушъом икъохьэпIэ шъолъырхэм къащежьэу Хы шIуцIэ Iушъом голъэшъогъэ чIыгур Каспийскэ хым хэлъэдэжьырэ псыхъоу Сунжа еуалIэу адыгэ лъэпкъым я XVI-рэ лIэшIэгъум изэманхэм къанэсэу ипсэупIэ-щыIэпIагъ.
«…Урымхэм, латинхэм абзэкIэ ЗИХКIЭ заджэхэрэу, тэтархэмрэ тыркухэмрэ ЧЕРКЕС зыфаIохэрэр ежьхэр АДЫГЭКIЭ зэджэжьых. Псыхъоу Таны щегъэжьагъэу Азием нэс къыубытырэ чIыпIэм ахэр щэпсэух…» Италием щыщ зекIолIэу Джорджио Интериано итхылъэу «Быт и страна зихов, именуемых черкесами» зыфиIоу 1502-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэм къыщеIо.
Адыгэхэр лъэпкъ инэу, щынэгъошхо зыфыряIэу, тегъэпсыхьэгъэ лъэпкъэу щыIэхэзэ къахьыгъ. ИчIыопс изытеткIэ дэхэ дэдэу, бай дэдэу, дунэе джэнэт шъыпкъэу алъытэщтыгъ адыгэ чIыгур. А пстэуми адыригъаштэу ежь адыгэ цIыфхэри ятеплъэкIэ дахэхэу, агукIи, ашъхьэкIи къабзэхэу, цIыфыгъэ иныр яхабзэу, ябзыпхъэу, щысэтехыпIэу щыIагъэх. Интериано итхылъ къыщеIо: «Эти зихи по большей части красивы и хорошо сложены, а в Каире можно встретить людей (отличающихся) величественной наружностью между мамлюками и эмирами, большинство которых, как было сказано, из их племени. То же самое (следует сказать) об их женщинах, которые в этой стране в высшей степени гостеприимны и по отношению к чужестранцам».
Ащ фэдэ щыIэкIэ-псэукIэ-зэхэтыкIэ зиIэгъэ лъэпкъым, хэгъэгум ицIыфхэр сыдэущтэу хымэ хэгъэгу чыжьэм ифагъэха? Дунэе джэнэтым икIыхи, пшэхъо хэгъэгум кIуагъэха?
Лъэпкъым цIыфыгъэ шъошэ дахэу къылэжьыгъэм бжьыгъэу техьэу емыкIу зекIуакIэхэр зезыхьэхэрэри къахэкIых. Лъэпкъым утынышхо езыхырэ, шъобжышхо тезыщэрэ зекIокIэ дэй лъэхъэнэ гъэнэфагъэм адыгэ щыIакIэм къыхэхьагъ: кIэлэ-пшъэшъэжъые хьын-щэныр сэнэхьатэу хэзыхыгъэхэр, ар лIыгъэкIэ зылъытэхэрэр къэхъух. ЛэжьыгъэкIэ, былымкIэ щэфыгъэ щыгъыныр пщыгъыныр мылIыгъэу, улIымэ кIэлэхьыгъэ-пшъэшъэжъыехьыгъэ кIэхыгъэ щыгъын шъуашэ пщыгъын фаеу зылъытэрэ еплъыкIэхэр щыIэныгъэм хэуцоу хъугъэ. Ащ фэдэ зекIуакIэу цIыф ихъу-илъхэм зэрахьэрэм утынэу лъэпкъым рихыгъэр къэзыушыхьатырэ щысабэ адыгэ тарихъым хэт. Щысэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, кIэлэ хьын-щэным къыхэкIау Египет адыгабэ исынэу мэхъу я IV — XII-рэ лIэшIэгъухэм ыкIэхэм анэсэу. Псэ зыпыт «товархэр» зыщащэрэ бэдзэрхэр адыгэ хыIушъом Iут псэупIэхэу Танэ /джы Азов/, Кафэ /Феодосия/, Матрега /нахьыпэм Хъункъал аIощтыгъэ, джы Тамань/, Мапа /ГоргипиекIэ нахьыпэм еджэщтыгъэх, джы Анапа/, Бата /джы Новороссийск/, Маурлахъо /Геленджик/ адэтыгъэх. ЦIыфхэр гъэрэу ащэныр сатыушIыным ианахь Iофыгъошхоу хъугъагъэ. Адыгэ гъэрхэр а бэдзэрхэм нахь лъапIэу щащэфыщтыгъэх. Зы адыгэ гъэрым пае аспрэ 230 — 750-рэ атыщтыгъэ. Египет исултIанэу Бейбарс Византием иимператорэу Михаил я VIII-рэ Палеолог 1262-рэ илъэсым Iуагъэ дишIыгъ Египет икъухьэхэу Къырым щащэфыгъэ гъэрхэр зэращэхэрэр хы ШIуцIэм ихытIуалэхэмкIэ адэкIыни ЧIыгузэгухым (Средиземнэ хым) техьанхэ фитынхэу. Кафэ закъо илъэс пэпчъ гъэр нэбгырэ минитIу фэдиз Египетым щищэфыщтыгъ. Гъэрхэр щэфыгъэнхэмкIэ ащ илIыкIохэр Кафэ, Тана, Мапэ, Матрега адэсыгъэх. 1281-рэ илъэсым Египетрэ Византиемрэ Iуагъэу зэдашIыгъэм гъэрхэмкIэ сатыушIыным лъэшэу зырагъэушъомбгъугъ. 1335-рэ илъэс закъом гъэрхэр ащэфыным пае Египтым динар мин 200 ээрэпэIуигъэхьагъэм гъэр щэфыным иIоф зытетыгъэр къеушыхьаты.
Я XVII-рэ лIэшIэгъум Кавказым къыщекIокIыгъэ француз зекIолIэу Шарден къызэритхырэмкIэ, тырку сатыушIэхэм хы ШIуцIэ Iушъом илъэс къэс ащэфыгъэу гъэр нэбгырэ мин 12-м ехъу ращыщтыгъ. Тхыгъэхэм къызэраIорэмкIэ, псэ зыпыт товар щащэу Тыркуем бэдзэр 200 итыгъ. Ащ щащэщтыгъэхэм янахьыбэр адыгагъэх.
ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ тхылъым Интериано къыщетхы: «Ащэхэрэм янахьыбэр Кайр, Египет ащэх. Джащ тетэу мэкъумэщышIэ лэжьэкIо тхьамыкIэжъэу зэрэщытыгъэхэм янасыпкIэ екIыхэшъ, тетыгъошхо зиIэ фэшIыгъэхэу, тилIэшIэгъу ианахь пачъыхьэ лъэшэу, султIанэу, эмирэу мэхъух…»
«Мысыр» — джары адыгэхэр Египет зэреджэхэрэр. ПIопэн хъумэ, ежь араб лъэпкъыр а хэгъэгум зэреджэрэм тетэу адыгэхэри еджэхэу ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу къырэкIо.
«Мысыр» ыIомэ «цIыфы псэупI», «къалэ» къикIырэр. Къалэхэр зэпэблагъэхэу, а чIыпIэхэм цIыфыбэ арысэу зэрэщытым къатекIыгъэу ары зэралъытэрэр. Арэущтэу щытмэ, щэч хэлъэп, къахэхьэгъэ лъэпкъ горэ а гущыIэмкIэ къяджэгъэнкIи хъущт.
«Египет» зыфиIорэ цIэр пэсэрэ урымхэм къащежьэ. Египет икъалэу МемфискIэ заджэхэрэм ижъыкIэ Хикупт раIощтыгъэ. Урымхэм а гущыIэр ялъэпкъ тхьакIумэ зэрэзэхихыгъэу, ялъэпкъыбзэ къызэриубытырэмкIэ «Айгюптос» аIуи атхыгъ. Къалэм ыцIэкIэ хэгъэгум еджагъэх. Джащ тетэу «Египет» зыфиIорэ цIэр араб къэралыгъом къытенагъ. А цIэр нэмыкIыбзэхэми ахэхьагъ. Ау ежь арабхэр МысыркIэ зэджэжьых. Адыгэхэм абзи ары зэрэхэтыр. НэмыкIыбзэкIэ къикIэу тэ тыбзэ къыхэхьэгъагъэмэ, щэч хэлъэп, Египет зыфиIорэр ары тыбзэ хэтыщтгъагъэр. Адыгэхэр арабхэм ахахьэхэу, ахэкIхэу зэрэщытыгъэм елъытыгъэкIэ, ежь арабхэр яхэгъэгу зэреджэхэрэ цIэр зытетым тетэу тэ тыбзи занкIэу къыхэхьагъ. Ащ фэдэ зэхэхьэ-зэхэкI зэфыщытыкIэ-зэпхыныгъэу адыгэхэмрэ арабхэмрэ зэфыряIагъэм ифэмэ-бжьымэкIэ енэгуягъо адыгацIэхэу Мысырыпщ, Мысырхъан зыфиIохэрэр аусэу зыкIэхъугъэри.
Арабхэмрэ адыгэхэмрэ язэлъыIэсыныгъэхэм алъапсэ чыжьэу къыщежьэ. Джы тыдэкIи щызэлъашIэ хъугъэ адыгэ мамлюкхэм ялъэхъанэ а зэлъыIэсыныгъэхэр щыпытагъэх…
«Мамлюк» ыIомэ арапыбзэ-кIэ мэхьэнэ заулэ къекIы: «ыIэ илъыныр», «ышъэ икIыныр», «мылъку», «гъэр фыжь». «Мамлюк» зыфаIохэрэр дзэкIолIхэу Египет иIэхэзэ, пачъыхьагъур ашти, илъэсишъэ пчъагъэрэ ащ иIэшъхьэтетыгъэх. Мамлюкхэр купитIоу зэтекIых. Апэрэ купым адыгэхэри къыхэфэх, ау инахьыбэ дэдэр монгол, тырку лъэпкъхэм къахэкIыгъэх. Ахэм бахрит мамлюккIэ яджэх, Нил ипсыгъэхъунэу Равдэ тет пытапIэм зэрисыгъэхэм пае («Бахр» ыIомэ «хы», «псы» къекIы). Ахэм 1250-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1382-рэ илъэсым нэс Египет пачъыхьагъур щаIыгъыгъ. ЯтIонэрэ купыр адыгэ закIэх. Ахэм бурджит мамлюккIэ яджэх. «Бурдж» ыIомэ «башня» къекIы. Каир ипытэпIэ башнехэм зэрарысыгъэхэм пай арэущтэу а мамлюкхэм зыкIяджэхэрэр. А адыгэ мамлюкхэм (бурджит мамлюкхэм) къахэкIыгъэхэр 1382-м къыщегъэжьагъэу 1517-рэ илъэсым нэс — илъэсишъэрэ щэкIырэ тфырэм къыкIоцI Египет щыпачъыхьагъэх.
Сэлэхьдин (Салах-ад-Дин) 1170-рэ илъэсым Египет ышти, айюбидхэм ятетыгъо ыгъэуцугъ. Ащ ышэу Салах-бин-ал-Адыл пачъыхьагъум зытехьэм, итетыгъо нахь ыгъэпытэн имурадэу Тыркуем нэбгырэ мин щищэфыгъ. Нэужым тырку бэдзэрым щащэфыгъэ нэбгырэ пчъагъэ дзэм къулыкъу щахьынэу хъугъэ. А апэрэ мамлюк купым дзэ къулыкъур ахьызэ айюбидхэм япачъыхьагъо къэтIасхъи, ежь мамлюкхэм (ащэфыгъэ дзэкIолIхэм) тетыгъор 1250-рэ илъэсхэм аубытыгъ ыкIи 1382-рэ илъэсым нэс пачъыхьагъор аIыгъыгъ. 1382-рэ илъэсым адыгэу Борэкъокъо пачъыхьагъур ыштагъ, Борэкъокъуи сабыизэ ащэфыгъагъ. Ау ащ къыщегъэжьагъэу мамлюк Египетым ипачъыхьагъэхэри, идзэ хэтыгъэхэри пщылI щэфыгъэу щытыгъэхэп, тарихъ тхылъыбэмэ арэущтэу къаIо нахь мышIэми.
Борэкъокъо ипачъыхьагъу зегъэуцум, тырку бэдзэрхэм адыгэ сабыеу ащащэхэрэм ынаIэ атыригъэтыщтыгъэ, зэкIэри къыщэфыжьыщтыгъэх. Гъэры ышIынхэу арэп — гъэрыпIэм къырищыжьынхэу ары нахь. Ыщэфыжьыгъэ сабыйхэр Египетым аригъащэхэти, еджапIэм чIигъахьэщтыгъэх, гъэсэныгъэшхо аригъэгъотыщтыгъэ. Ахэм дзэ къулыкъушIэхэри, къэралыгъо IофышIэхэри къахэкIыщтыгъэх. Ахэм ащыщыбэхэр дунэе тарихъым хэхьагъэх, чIыпIэ ин щаубытыгъ.
Бэдзэрым зэрэщащэфыжьыгъэхэр ылъапсэу, ыпэкIэ щыIэгъэ мамлюкхэм афэдэу, гъэрэу ащэфыгъэхэм адыгэ мамлюкхэри къахэкIыгъэхэу зылъытэхэрэр щыIэх. Ары шъхьае, ащэфыгъэмрэ ащэфыжьыгъэмрэ зэп ныIа? Лъэпкъым ишэн-хэбзэ гъэпсыкIэхэр зымышIэрэм, ышъхьашъокIэ ылъэгъурэм блэмыплъырэм зэфэхьысыжьыгъэ мытэрэз ышIыщт. Елъэгъу бэдзэрым щащэрэ цIыфхэр, елъэгъу ахэр зыщэфхэрэри. Ащэфыгъэр зыщэфыгъэм игъэр. Алъэгъугъэм тетэу адыгэ мамлюкхэмкIэ зэфэхьысыжь мытэрэзхэр зышIыгъэхэр къэхъугъэх.
Ежь лъэпкъым зызэришIэжьырэм фэдэу хэти ышIэн ылъэкIыщтэп. ИлъэпкъкIэ адыгэу Египет щыпсэущтыгъэ тарихълэжьэу Расим Рушди «Адыгэр илъэпкъ къытегущыIэ» зыфиIорэ тхылъэу 1947-рэ илъэсым Каир къыщыдигъэкIыгъэм къыщеIо: «Тарихълэжьхэм ащыщхэр, анахьыбэхэр, «щэфын» Iофым къызэрашIошIэу тегущыIэх. Ар хэукъоныгъэ ин. Ар историк зырызхэми къагурыIожьыгъ. Ахэм ащыщых Абу-аль-Филрэ ан-Паурирэ. Адыгэ пачъыхьэхэр пщылIыгъэхэу къызэрашIошIыхэрэр зэрэмытэрэзыр къыраушыхьатэу, мы ыпшъэкIэ зыцIэ къетIогъэ тарихълэжьхэм хагъэунэфыкIы адыгэмэ пачъыхьагъор заубытым дунаимкIэ апэрэу пщылIыгъор зэрэтырахыгъэр. Ар зыхъугъэр христиан эрэмкIэ 1411-рэ илъэсыр ары.
Адыгэ пачъыхьэхэми «мамлюк» зыфиIорэ цIэр къазыкIытенагъэр, бахрит мамлюкхэу нахьыпэм айюбидхэм ядзэкIолIхэу щытыгъэхэм афэдэу, ахэри нэмыкI хэгъэгу къызэрикIыгъэхэр арынкIэ енэгуягъо. Арыти, пачъыхьагъур адыгэхэм заубытым ыпэкIэ тетыгъэ сельджук лъэпкъхэм зэряджэщтыгъэхэм фэдэу, ахэми мамлюккIэ яджэхэу щытыгъ. Нэужым ахэр «башеннэ мамлюккIэ» тарихъым щыхагъэушъхьафыкIэу хъугъэх.
Хэтха адыгэ мамлюкхэу Египет пачъыхьагъур щызыубытыгъагъэхэр? Сыдэущтэу ахэр ащ ифагъэха? Сыда къарыкIуагъэр ахэм?
Мамлюкхэм яхьылIагъэу тарихъ ыкIи художественнэ тхылъ пчъагъэхэр щыIэх. Къэбарыжъ ыкIи пщынэлъэ зэфэшъхьафхэу пшIым ехъу Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым фольклорымкIэ ифонд хэлъых.
Тхыгъэ тхылъхэми къэбарыжъ-пщыналъэхэми къаIотэрэ хъугъэ-шIагъэхэр, цIыфэу зыцIэ къыраIохэрэр, чIыпIацIэу къахафэхэрэр зэтефэх. ЗэрэзэтекIыхэрэр уахътэм инэфагъ ары: тхыгъэхэм хъугъэ-шIагъэр къызэрагъэлъагъорэм дакIоу, ар зыщыхъугъэ уахътэри къаIо. Къэбархэм, орэдыжъхэм уахътэр ахэтэп — хъугъэ-шIагъэр къырагъэлъэгъукIы, гум щыхъэрэр, щышIэрэр къыраIотыкIы.
Адыгэ пачъыхьэхэм ядинастие Египет апэу щезыгъэжьагъэр, ыпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, Борэкъокъо Анцокъу ары. Ащ идунай къырыкIуагъэм, пачъыхьагъум техьанэу зэрэхъугъэм тыщегъэгъуазэ адыгэ тарихълэжьэу Египет щыпсэущтыгъэ Бэджэ Мыхьамодэ итхылъэу «Адигэм илъапсэ къызыхэкIыгъэр» зыфиIоу 1912-рэ илъэсым Каир къыщыдигъэкIыгъэм. Адыгэхэм къахэнэжьыгъэ къэбарыжъхэр IэубытыпIэ ышIыхэзэ, Мыхьамодэ къеIуатэ щыIэныгъэ гъогу хьылъэу Борэкъокъо Анцокъо къыкIугъэр, лIыгъэ лъэшыгъэу зэрихьагъэхэр.
Къэбарыжъым къызэриIуатэрэмкIэ, Болгарием исыгъэ адыгэмэ ащыщэу нэбгырэ заулэ ащ къикIыжьыхи, Константинополь (джы Стамбул ары) кIохэзэ, чэщыр щырахынэу зы чIыпIэ горэм къыщыуцугъэх. Чъыеу щылъхэзэ, хъункIакIохэр къатеуагъэх. Ежь адыгэхэри пхъашэу апэуцужьыгъэх, ау зипчъагъэкIэ нахьыбэхэу, зыфэзыгъэхьазыри къатебэнэгъэ хьункIакIохэм лые къарашIагъ: азыныкъо къаукIыгъ, зы кIэлэцIыкIу ашIуахьыгъ. А кIэлэцIыкIур Константинополь ибэдзэр щащагъ. Дамаскэ къикIыгъэ сатыушIэ горэм ыщэфыгъ. Ащ кIэлэцIыкIур Дамаскэ щищэжьыгъ…
НэмыкI къэбарым къызэриIуатэрэмкIэ, хы ШIуцIэ Iушъом щащи, зыщэфырэм ыщэжьызэ, кIэлэцIыкIур Каир нэсыгъ. Джащ къэбаритIуми ацыпэ щызэолIэжьы. Сыдэу щытми, джащ тетэу Каир кIэлэцIыкIур къынэсыгъэу ащ щищэфыгъ Египет ипачъыхьэу Элмаликул Мансур Али ибн Щэхьэбанэ. Ыщэфи, кIалэр дзэ еджапIэм чIигъэхьагъ, икIалэм фэдэу гъэсэныгъэ ритыгъ. Мысырыпщыр — Египет ипачъыхь — ащ фэдэу сабый ибэм дахэу зэрэдэзекIуагъэмкIэ адыгэхэр зэрэфэразэхэм игупшысэ пщыналъэу «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэм къыхэщы. «ШIу алъэгъоу тхэтыр пэщэ гъэсэнэу къарет… Борэкъокъо пщыр ахъырэтыкъоу еубыт» — хагъэунэфыкIы гъыбзэм иусэ сатырэхэм.
Борэкъокъо Анцокъо еджэпIэшхор къыухи, Египет идзэхэр ыIэ илъэу хъугъэ. Пачъыхьэр зэлIэм, ащ унашъоу къышIыжьыгъэмкIэ Борэкъокъо Анцокъо пачъыхьэу Египет фэхъугъ.
Ящэнэрэ къэбари пылъ Борэкъокъо Анцокъо Египет пачъыхьэ зэрэфэхъугъэм. Бэджэ Мыхьамодэ ээрэхигъэунэфыкIырэмкIэ, Бэгъдад халифатствэр къэтIасхъэ зэхъум Кавказ рищи, ыпкIэ аритызэ пачъыхьэм дзэшхо ыгъэпсыгъагъ. Ахэм ащыщэу ежь пачъыхьэхэр къэзыухъумэрэ дзэ лъэш адыгэ шыудзэу иIагъ. Халифатствэм хэмытыжьынхэу, ежь къэрэлыгъо шъхьаф хъуным фаеу араб хэгъэгухэм а лъэхъаным зыкъэзыIэтыхэрэр бэу ахэтыгъ. Ащ фэдэу Египет зыкъыщаIэтыгъ. Арыти, халифым дзэ гъэнэфагъэхэр Египет ыгъэкIуагъэх. А кIуагъэхэм адыгэ шыудзэри ахэтыгъ. ЗыкъэзыIэтыгъэхэр запIытIхэм, адыгэ дзэ пащэр Египет игубернаторэу халифым фишIыгъ. А дзэ пащэр Борэкъокъу арыгъэу къэбарым къеIуатэ. ЗыкъэзыIэтыгъэхэр Египет щызэхакъутагъэхэми, нэмыкI чIыпIэхэм ащыIасэщтыгъэхэп, къэралыгъо шъхьаф зашIыным пае банэу къырахьыжьагъэр джыри нахь лъэшэу къыщызэкIанэщтыгъэ. Аузэ халифатствэр зэбгырызыгъэ, къэралыгъо шъхьафэу бэмэ зашIыгъ. Египетри халифатым хэкIи, шъхьафы зишIыгъ. Ащ пачъыхьэу фэхъугъ Борэкъокъо.
Мы хъугъэ-шIагъэу къэбарым къыIуатэхэрэр тэрэзых, ау, енэгуягъо, а хъугъэ-шIагъэхэм Борэкъокъо иIоф нэужым ахэгъэщагъэ хъугъэкIэ. Сыда пIомэ Борэкъокъо пачъыхьагъум зытехьагъэр 1382-рэ илъэсыр ары. Бэгъдад халифатствэр зызэбгырызыгъэр ябгъонэрэ лIэшIэгъур ары. Ащ къыхэкIыхи, Гурыт Азием, Иран, Афганистан къэралыгъо шъхьафэу зашIыжьыгъагъ.
Ащ фэдэу уахътэмкIэ зэщыкIукIыгъэ хэтми, шъыпкъэр шъыпкъэу къэнэжьы: адыгэмэ ащыщэу апэу пачъыхьэ хъугъэр Борэкъокъор ары.
Бэджэ Мыхьамодэ къызэриIорэмкIэ, Борэкъокъо пачъыхьэ зэхъум, иIахьылэу Кавказым исхэр Египет ыщэжьыгъэх. Ащ имызакъоу, кIэлэкIаби рищыгъ дзэм хищэнхэу. Тхыгъэ тхылъхэм къызэраIорэмкIэ, мин пшIыкIущ зыхэт адыгэ шыудзэшхо Борэкъокъо зэхищэгъагъ. Ахэми къаушыхьаты адыгэ мамлюкхэр щэфыгъэ закIэу зэрэщымытыгъэхэр. Къэралыгъо акъыл иIэу, гупшысэ лъагэхэм арыгъуазэзэ, Борэкъокъо иIофшIэнхэр зэрихьэщтыгъэх: Нил хищыхи, каналхэр бэу зэбгырищыгъэх, еджапIэхэр къызэIуихыгъэх, дворецхэр, мэщытхэр Каир дишIыхьагъэх. Джы къызнэсыгъэми Борэкъокъо ыцIэкIэ ахэм яджэх. Сэ сшъхьэкIи ащ тIэкIу сыщыгъуаз: Египет туристэу сызыщэIэм Борэкъокъо ыцIэкIэ щыт библиотекэр слъэгъугъэ, ипачъыхьэгъу лъэхъан аригъэшIыгъэ каналхэм, еджапIэхэм, мэщытхэм къатфытегущыIагъэх…
Борэкъокъо Анцокъо ипачъыхьэгъу лъэхъан Египет иэкономикэ зыкъыIэтэу, нэмыкI къэралхэм сатыу игъэкIотыгъэу адишIэу регъажьэ. Ащ дакIоу икъэралыгъо гъунапкъэхэм зарегъэушъомбгъу. Борэкъокъо изэолIыгъэ гъэхъагъэхэр «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэ пщыналъэми IупкIэу хегъэунэфыкIы: «Пачъыхьэ узашIым Шам (Сириер ары — А.Шъхь.) ихэкур оубыт, Хэкоу уубытыгъэмэ Мэчэ-Мэдинэр (Саудовскэ Аравием ит къалэхэм ацI — А.Шъхь.) ащыщ» — къыщеIо пщыналъэм.
Борэкъокъо джащ тетэу пачъыхьагъум ылъапсэ Египет щигъэуцуи, илъэсишъэрэ щэкIырэ тфырэм пачъыхьэгъу тетыгъор адыгэмэ аIыгъыгъ. А уахътэм къыкIоцI нэбгырэ тIокIырэ тIурэ пачъыхьэу техьагъ. Адыгэ пачъыхьэу Египет техьагъэм ипчъагъи пщыналъэм исатырэхэм ахэгъэпытыхьагъ. Борэкъокъом фэгъэзагъэу усэм къыщеIо: «Узыщыщ цIыфмэ пачъыхьэ танджыр къащыплъ, Тандж къызыщыплъагъэр нэбгырэ тIокIырэ тIурэ шъурекъу». Борэкъокъо илъэс пшIыкIухэ пачъыхьагъу IэнатIэр зэрихьагъэ, илъэс тIокIищым ехъу ыгъэшIагъэу лIагъэ. Ежь ыуж ыкъоу Фарадж пачъыхьэу техьагъ. Борэкъокъо Анцокъо ыуж пачъыхьагъу IэнатIэр зезыхьагъэхэм ащыщэу къэралыгъо акъыл нахь зиIэу, дзэпэщэ лъэшхэу нэбгырэ пшIыкIутIумэ ацIэ къыраIо: Тэтэрыкъо Абдулахь, Барасбый, ащ ыкъоу Юсыф, КIэкъумыкъу, ащ ыкъоу Осмэн, Инал, Къайтбый, Апэрэ Къэншъау, Джамболэт, Тумбай, Къаншъаугъур, Тумэнбэй (ар ятIокIэнэрэ щырагъ).
Къушъхьэ шыгу зэготхэми зырызхэр къызэрахэлъэгыкIыхэрэм фэдэу, мы зыцIэ къетIогъэ лIы цIэрыIохэм нахь къахэщых етIани нэбгыриплI: Борэкъокъор, Барасбый, Къайтбый, Къаншъаугъур ыкIи Тумэнбэй.
Барасбый ипачъыхьэгъу лъэхъан (1422 — 1438) икъэралыгъо гъунапкъэхэм заригъэушъомбгъугъ, 1426-рэ илъэсым Булакы хыдзэшхо тыригъэуцуагъ, хыгъэхъунэу Кипр ыштагъ.
Къайтбый ипачъыхьэгъу лъэхъан (1468 — 1496-рэ илъэсхэр), тхыгъэ пстэухэм зэтефэу зэрэхагъэунэфыкIырэмкIэ, адрэ пачъыхьэгъу пстэуми инэу атекIы. Анахь охътабэрэ зэрэтетыгъэ закъор арэп. Илъэс 28-у пачъыхьагъум зыщытетыгъэм Къайтбый гъэхъэгъабэ ышIыгъ. Пачъыхьагъум Къайтбый зэрэтехьэу пачъыхьэ тезэрэдз-тезэрэхьэ зэпымыужьэу щыIагъэр зэтыригъэуцуагъ, къэрал кIоцI Iофхэм язытет ыгъэпытагъ, зитеплъэ-гъэпсыкIэ джы къызнэсыгъэми агъэшIэгъорэ мэщытышхуитIу ыгъэуцугъ. Джы ахэм ежь Къайтбый ыцIэ ахьы. Гъогубэ, еджэпIабэ, пытэпIабэ, лъэмыджыбэ ышIыгъ. А пстэури псэолъэ пытэ къодыеу щымытэу, хъырахъишъэу, пкIырапкIынэу гъэпсыгъэ. «Илъэс минхэм къакIоцI Каир иисторие» зыфиIорэ тхылъым араб тарихълэжьэу Ал-Бекбаши Абд ар-Рахман Заки къыщеIо: «Къайтбый иIофшIэнкIэ бэмэ агъэгумэкIыщтыгъэ, бэ зэшIуихыгъэр. Ащ изэманыгъо агъэуцугъэ псэуалъэхэм ядэхагъэ нэр пIэпахы. Къайтбый изэман ан-Насирэ (912 — 962-рэ илъэсхэм аббасид халифэу щытыгъэр ары. — А. Шъхь.) изэманэу псэолъэ гъэшIэгъонхэр зыщашIыщтыгъэм фэдэкъабз. Дунаим итыдэрэ лъэныкъо щыщ архитектори, художники, туристи амыгъэшIэгъон алъэкIырэп адыгэ мэщытхэм ядэхагъэ, яшIыкIэшIуагъэ…»
«Ахэр, адыгэ мамлюкхэр, — Уильям Мойер итхылъэу «История мамлюков» зыфиIорэм къыщетхы — философскэ, политическэ шIэныгъэхэмкIэ лъэшыгъэх Iэшэ гъэбзакIэмрэ шы тесынымрэ зэрафэкъулайхэм фэдэкъабзэу. Ахэм культурэшхом икIэн хьалэмэтхэр къагъэнагъэх, нэужыми ахэм ялъэшыгъэ, ядэхагъэ, янурэ тырку хъункIакIохэм къырагъэIыхын алъэкIыгъэп».
ЯлIыгъи яакъылыгъи къащагъэлъэгъонэу чIыпIэ хьылъабэхэм адыгэ мамлюкхэр арыфагъэх.
Тырку султIанэу Сэлым Хафэм къаришIылIэгъэ заор адыгэ мамлюкхэмкIэ ушэтыпIэ хьылъэу хъугъэ. А лъэхъаным Египет пачъыхьэу тетыгъэр Къаншъаугъур арыгъэ. Къэбарым къызэрэднигъэсыжьыгъэмкIэ, адрэ мамлюк пачъыхьэмэ афэдэу еджагъэу, гъэсагъэу Къаншъаугъур щытыгъэп, адыгабзэ фэшъхьафи ышIэщтыгъэп. Къайтбый пачъыхьэм янэшэу, Кавказым Къаншъаугъур рищыгъэу ары Бэджэ Мыхьамодэ зэриIорэр. ЫныбжьыкIэ уцугъэу икIыгъагъэти, ыцIэ зэрэадыгацIэуи къэнагъ.
ЕджапIэ къыухыгъэу Къаншъаугъур щымытыгъэми, илIыгъэрэ иIушыгъэрэ къэралым ипащэхэм къагурыIуагъ, пачъыхьагъум тырагъэхьагъ. Ар зыхъугъэр 1501-рэ илъэсыр ары. А лъэхъаным ащ илъэс тIокIищ ыныбжьыгъ. Къэралыгъом тхьамыкIэгъуабэ ыщэчыгъэу, уджэшъугъэу къыIэкIэхьагъэми, Къаншъаугъур акъыл куоу, сэнаущыгъэу хэлъхэм яшIуагъэкIэ къэралыгъом иэкономикэ къыIэтыгъ, ифинансовэ Iоф зыпкъ ригъэуцожьыгъ.
Илъэс пшIыкIутфым къыкIоцI Каир канал пчъагъэ рищагъ, жьышъхьалхэр ыгъэуцугъэх. Средиземнэ хым пытапIэ (крепость) Iуигъэуцуагъ. 1503-рэ илъэсым еджапIэрэ мэщытрэ зэхэтэу щигъэпсыгъэм джыдэдэм Къаншъаугъур ыцIэ ехьы. Библиотекэ гъэшIэгъон Каир къыщызэIуихыгъ. Къаншъаугъур усакIохэм осэшхо афишIыщтыгъэ, музыкэр шIу ылъэгъоу, орэдыIохэм шъхьэкIафэ афишIэу щытыгъ. Къаншъаугъур ипачъыхьагъу лъэхъан Португальскэ флотэу къякIугъэр зэхикъутагъ. Политическэ гъэхъагъэу ышIыгъэхэм ащыщ 1502-рэ илъэсым Испанием зэзэгъыныгъэу дишIыгъагъэр. А зэзэгъыныгъэм теткIэ Египет исатыушIын IофхэмкIэ иягъэ къаримыгъэкIынэу Испанием Iуагъэ къыригъэшIыгъ.
Къаншъаугъур икъэралыгъо зещакIэ зэфэхьысыжь фишIызэ Расим Рушди етхы: «В 1501 году престол Египта занял султан Къаншъау аль-Гури. Он был человеком огромной энергии и сильной воли. Он упрочил основы безопасности, ликвидировал анархию, улучшил финансовое положение государства. Когда дела завершил, он принялся прорывать каналы и воздвигать цитадели на побережье, улучшил пути паломников в Мекку, построил школу, которая известна под его именем, великолепную библиотеку, новый минарет для соборной мечети Аль-Азхар, соорудил Джами-аль-шиас на острове ар-Рауда, колодец в ар-Рамиле, ветряные мельницы в старом городе, возобновил строительство водных сооружений, связанных с городом Аль Гури, славился щедростью по отношению к поэтам, любовью к музыке и благосклонностью к музыкантам».
Сэлым Хафэр 1516-рэ илъэсым заокIэ Египет къызекIум, Къаншъаугъур илъэс 75-рэ ыныбжьыгъ. Ары нахь мышIэми, пыим пхъашэу пэгъокIыгъ, идзэхэм щысэтехыпIэ афэхъоу, щыни ымышIэу, шышъхьэмыгъазэу, псэемыблэжьэу зэуагъэ. ЗипчъагъэкIэ къябэкIырэ пыир, чIанэрэми фызэмыплъэкIыжьхэу, ыпэкIэ къилъыщтыгъ, ау адыгэхэри къызэкIакIощтыгъэхэп, хьадэгъур аштэзэ, пый лъэшыр зэтыраIажэщтыгъэ.
Мы зэошхом ихъугъэ-шIагъэхэр, ащ кIэухэу фэхъугъэр къагъэлъагъоу гъыбзищ къытлъыIэсыжьыгъ. Ахэр «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз», «Къаншъаугъур игъыбз», «Тумэнбэй игъыбз» зыфиIохэрэр арых. Апэрэр — лIыбэ орэдэу, мыдыритIур зэхьылIагъэр ежь ацIэмэ къаIо нахь мышIэми, орэдищми Къаншъаугъур ыцIэ къахэфэ, илIыгъэ-псэемыблэжьныгъэ къыраIотыкIы: «Заом тыхахьэмэ, Къаншъаугъур типащи… ТызэкIэкIонти, Къаншъаугъур мэзау. Заом зыхахьэкIэ, аслъан хабзэу мэзечъ. Дзэшхом щызечъэзэ, щагид, хабзэу псэхыжь» — къыщеIо «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэм. «Типщышхоу Къаншъаугъур ышъхьэкIэ тидзэмэ япащэу апэгъокIышъ, лъыпсыр ыгъачъэу, Хьалачыр пыим фигъакIоу, Тыркудзэм пхъашэу езаозэ, лIэбланэу ащ щыфэхыгъ», — гушхуагъи хэлъэу, гукIэгъу фабэри, гухэкI инри щызэдыхэтэу къыщеIо «Тумэнбэй игъыбз» зыфиIорэм. Ежь Къаншъаугъур фэдэу, псэемыблэжьэу дзэкIолIхэри заощтыгъэх. Ау Хьалэб игубернаторыщтыгъэу Къарбэчыпщыр къумалэу къычIэкIыгъ. Дзэу зипащэр зэтыриIажэу, иягъэ къыгъакIозэ, пыим игъогу фызэIуихыщтыгъ, нэужым пыим гохьажьыпи, къыдэзаоу ригъэжьагъ.
Къумалыгъэм имыхъур тамыгъэ едзыгъэу ащ ыцIэ усэм къыхэнагъ: «Дзэпащэу тиIэр Къарбэчышъ, тигъакIорэп» — къыщеIо ащ ыцIэ «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэм, «Хьалэб идзэм иIэшъхьэтетэу, Хьэм фэдэу, Къарбэч ныбэкъыр къумалэу пыим гохьагъ», — гущыкIыгъоу, нэпэнчъагъэм инэплъэ-Iуплъэу къумалым исурэт усэм исатыр къыщеты. Ау ащ фэдэу мамлюкхэм ахэтыгъэр зырызыгъ, нахьыбэр псэемыблэжь лIыхъужъыгъэх.
Адыгэ мамлюкхэм псэемыблэжь банэу тыркудзэм рашIылIагъэм къытегущыIэзэ, «Египет — сын тысячелетий» зыфиIорэ тхылъым къыщетхы: «Сыд щыкIагъэ яIагъэми, мысагъэ горэ зэрафэплъэгъун яшэнкIэ ахэлъыгъэми, ахэпхын умылъэкIынэу мамлюкхэм зы шIуагъэ ахэлъ зэпытыгъ: егъашIэми щтапхэу щытыгъэхэп. Мы заом лIыхъужъныгъэшхо дэдэ ахэлъэу щызэуагъэх». Ары, мамлюкхэр лIыгъэшхо ахэлъэу заощтыгъэхэми, топхэр зыхэт, IашэкIэ зэтегъэпсыхьэгъэ тыркудзэм утынышхо къарихыщтыгъэ. 1516-рэ илъэсым шышъхьэIум и 24-м, тхьаумэфэ мафэм, Мардж-ад-Дабикъэ дэжь зэо лъэшэу щыкIуагъэм Къаншъаугъури нэмыкI дзэпэщэ лIыхъужъ пчъагъи къыщаукIыгъэх. Ащ фэдэ утын хьылъэ защэчыми, тыркудзэм Iэрылъхьэ зыфашIыгъэп, псэемыблэжьэу заор лъагъэкIотагъ.
Япачъыхьэ къаукIыгъэти, пачъыхьакIэ хадзын фаеу хъугъэ. Хэта ащ фэдэ охътэ хьылъэм а пшъэрылъыр анахь зыгъэцэкIэшъущтыр, анахь зытефэрэр? ЛIыгъэмкIэ хэти акIыб кIонэу, дэтынэу фаеп, ау Iофыгъо пстэумэ язэхэщэкIощтыр лIыгъэ закъом къыщыуцурэп. А гумэкI-гупшысэр щызэхэошIэ пщыналъэм. Къаншъаугъур къызаукIым, лIышъхьэхэр зэIукIагъэх пачъыхьэ ашIыщтыр рахъухьанэу. «Къалэм текIужьымэ, пачъыхьэ хъунэри дэмыс, Тумэнбэир дэсышъ, пщыгъор ратынджэ кIэлащ» — elо пщыналъэм. ЗэрэкIэлащэм пае ехъырэхъышэх, ау пщыналъэм къызэриIоу, кIэлащ нахь мышIэми, «Дзэр зэрищэнкIэ псэ зиIэм фэдэ хэмыт» — арышъ, «Пщыгъор къыратышъ, пачъыхьэ тахътэм дагъэкI».
Тумэнбэй лIыхъужъныгъэшхо зэрихьэзэ зэуагъэ, цIыфмэ къырапэсыгъэр зэрилъапIэр, къызэрэщыгугъыхэрэр ыгъэцэкIэнымкIэ ыпсэ зэремыблэжьырэр нэрылъэгъу афишIыгъ. Пщыналъэм исатырэхэм ар сурэт псаоу къагъэлъагъо: «Тыркум идзэшхо Тумэнбэир щэзау, Заом зыхахьэкIэ блэгъошхом фэдэу мэзечъ. Чъэрыжъым тесэу Сэлым щагъым (шахым) ашIуекIу, Щэтырым екIумэ Рум пачъыхьэр чIэмыс, Маисэу ыIыгъыр щэтыр чIэгъым щегъабз».
ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ тхылъэу «Египет — сын тысячелетий» зыфиIорэм Тумэнбэй ехьылIагъэу къыщетхы: «Лъэшэу чанэу, ыгукIи ышъхьэкIи къогъанэ имыIэу тыркумэ ар апэуцужьыгъ, зэкIифэнэу, зэхикъутэнхэу пыим жэхахьэщтыгъэ. Ау мамлюкхэм утынэу ахьыгъэм джэнджэш къахилъхьагъ, къыгъэтIэсхъагъэх. Мэзэ заулэкIэ дзэшхоу Тумэнбэй зэIуигъэкIагъэр 1517-рэ илъэсым, щылэ мазэм и 22-м мацIэм фэдэу бэдэдэ хъурэ тыркудзэм пэгъокIыгъ Каир ихэгъошъхьэ шъыпкъэм, Мукаттам зыфиIорэ бгычIэм дэжь. Псэемыблэжь банэу мамлюкхэм ашIыгъэм зи къикIыгъэп. Iашэ икъоу мамлюкхэм зэрямыIэм, топхэмкIэ тыркухэр къялъэшэкIэу зэрэщытым заом кIэухэу фэхъущтыр фиухэсыгъ… Тумэнбэйи ащ игъусэхэми лIыхъужъныгъэшхо зэрэхьагъ нахь мышIэми, зи къикIыгъэп. Мамлюкхэр гъунэм нэсэу къызэхикъутагъэх, Сэлым Каир дэхьагъ».
Тумэнбэй аIэкIэкIыжьи, бедуинхэм адэжь зыщигъэбылъэу, шъэфкIэ дзэ ыугъоинышъ ипый ичIыфэу телъыр ритыжьыным пылъыгъ. Ау Сэлым Хафэм идзэ ыкIуачIи, ихъоршэрыгъэ-тхьагъэпцIыгъи Тумэнбэй икъэгъотын рихьылIагъ. Щынагъори мылъкури зэгъусэу ытIупщыхи, Тумэнбэй къаубытыгъ. Тумэнбэй илIыхъужъныгъэ зыфэдэр Сэлым Хафэм ешIэти, шъыпкъагъэкIэ готынэу къеуцуалIэмэ псаоу къыгъэнэжьынэу, дзэпащэ ышIынэу риIуи шъхьае, «Напэр сщэу, псэр сщэфыщтэп» ыIуи, феуцолIагъэп, Тхьэу зызылъытэжьырэ Сэлым Хафэм ыпашъхьэ зыщигъэцIыкIугъэп. Тумэнбэй ежь ицIыфыгъэ напэ, илъэпкъыцIэ къыухъумэзэ, Сэлым дэгущыIагъ. Ар ыдэныя дунаир зэкIэ зыштэн зыгу хэлъым?! Ыдагъэп. ИтекIоныгъэ рыкъэеу, Сэлым Хафэм иунашъокIэ Тумэнбэй «мэлылъфэгъум и 23-м, 1517-рэ илъэсым къалэу Каир икъэлэпчъэ дэхьапIэ щыпалъагъ».
ЛIыгъэ-гушхуагъэм ымэкъэ лъэши, шъхьэкIо-гукъаом игъыбзэ гухэкIи пщынэлъэ сатырэм щызэдыхэлъых. «Тумэнбэир тыркужъ лъапцIэмэ къаубыт, Дзэшхоу зыубытым Сэлым щагъым къыфещ, Къэмыщынахэу Сэлым щагъым дэпсалъ. Шъхьэпылъэ кIапсэр Тумэнбэим шIохадз, КIапсэр дадзыйи Тумэнбэир дащай»— къыщегъыбзаIо пщыналъэм.
ЦIыфыгъэ напэр… Насыпыр… Ежь хэти зыфэдэм елъытыгъэу а гущыIэхэм ямэхьанэ къыгурэIо, ищыIэныгъэ гъогу щызэпырехы, къыщелэжьы… Къаншъаугъуррэ Тумэнбэйрэ зыфэдэхэмкIэ насыпыгъэр, цIыфыгъэ дэхэгъэ иныр ыкIи ахэмэ апэгъэуцугъэу пыим зезыщэгъэ Къарбэч къумалыр зыфэдэмкIэ нэпэнчъагъэр, насыпынчъагъэр пщыналъэм IупкIэу, нафэу къырегъэлъэгъукIых. Псэр зыти, напэр зыщэфыгъэу, хьадэгъур зышти, щытхъу дахэ зыпылъэу егъашIэм щыIэнэу къэнагъэм ыцIэ къеIэты. Напэр зыщи псэр зыщэфыгъэм нэпэнчъагъэр мыхъурэу ыцIэ едзыгъэу къегъанэ.
Ащ фэдэ егъэшIэрэ гупшысэр пщыналъэм зэрикупкIым ар бэгъашIэ ешIы.
Адыгэ мамлюкхэр апсэ емыблэжьхэу зэуагъэх, ау текIоныгъэр Сэлым Хафэ, ыпшъэкIэ зэрэхэдгъэунэфыкIыгъэу, къыдихыгъ. КъатекIогъэ джэгъогъу пыим хьакIэ-къокIагъэу бэ адыгэ мамлюкхэм аришIагъэр: дзэкIолIхэр пилъагъэх, ыукIыгъэх, псаоу чIитIагъэх, нэжъ-Iужъи, сабыйи, хъулъфыгъи, бзылъфыгъи зэхэдз иIагъэп — зэкIэмэ апсэ Iуихызэ рекIокIыщтыгъэ. Ащи къыщымыуцоу, бзылъфыгъэ зэпкъаджэу ыукIыхэрэм аныбэ зэгуаригъэупкIыти, сабыеу къыдахыхэрэри аригъэукIыжьыщтыгъэх. ХьакIэ-къокIагъэм яIэтэшъхьэIулIэжьэу Сэлым Хафэр зэрэзекIуагъэм исурэт хьылъэкIэ пщыналъэр еухыжьы.
Усэр щыIэныгъэм епхыгъэ шъыпкъэу щыт зыхъукIэ, кIуачIэу ащ иIэщтым, жъы мыхъоу къэкIорэ уахътэ пэпчъ ар зэрэлъыIэсыщтым урагъэгупшысэ адыгэ мамлюкхэм я XVI-рэ лIэшIэгъум аусыгъэ пщыналъэхэу «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз», «Къаншъаугъур игъыбз» ыкIи «Тумэнбэй игъыбз» зыфиIохэрэм. Мы пщыналъэхэм къаIуатэхэрэр зы лъэхъаным ихъугъэ-шIэгъэ зэкIэлъыкIохэр арых. Ежь гъыбзэр зэхьылIэгъэ лIыхъужъыр нахь къыхэщэу гъэпсыгъэ. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, адыгэ жэрыIо творчествэм зэрихабзэу, «Адыгэ пачъыхьэмэ ягъыбз» зыфиIорэр лIыбэ орэдхэм афэд, бэмэ зэряхьылIагъэр ежь пщыналъэм ыцIи къеIо; мыдрэ пщынэлъитIур лIызэкъо орэдхэм афэдэх — пщыналъэхэр зэхьылIэгъэ лIыхъужъхэм ацIэ гъыбзэхэми цIэу афэхъугъ. ГъэшIэгъоныр, «Айдамыркъан иорэд», «Хьатх я КъокIасэ иорэд» зыфиIохэрэм ягъэпсыкIэ фэд «Тумэнбэй игъыбзэ»: ежь ышъхьэ къыфиIожьырэ гухэкI-гукъаом исатырэхэу зэхэлъ гъыбзэр…
Чым ыкъогъу чы къыкъокIы зэраIоу, адыгэ мамлюкхэм яхьылIэгъэ усэ, къэбар зытIоу къытIэкIэхьагъэхэм тытырагъэгушхуагъ Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым иархив джыри нахь тыщылъыхъонэу. ПкIэнчъэуи хъугъэп: материал зэфэшъхьаф заулэ къыхэдгъотагъ. Ащ фэд «Тумэнбэй игъыбз», «Адыгэхэм Мысыр (Египет) пачъыхьагъур зэрэщаIыгъыгъэр», «Мысыр (Египет) щыIэ (адыгэ) къэралыгъор», нэмыкIхэри. Наурзэ Ибрахьимэ иархив зы тхьэпэ гъэшIэгъон къыхэдгъотагъ ышъхьагъкIэ — урысыбзэкIэ, ычIэгъкIэ арапыбзэкIэ тхыгъэу. ТIури ежь Ибрахьимэ ытхыгъ, ащ къегъэнафэ арапыбзэри урыcыбзэри зэришIэщтыгъэхэр. Тхьапэм ыкIыби урысыбзэкIэ тетхагъ: «Мыр аужырэ Мысыр султIанэу Къаншъаугъурэу быслъымэн лъытакIэмкIэ 922-рэ илъэсым (26.VII.1516) тыркумэ Мардж-ад-Дабикъы щаукIыгъэм фагъэуцугъэ мыжъосыным тетхагъ. Мыжъосыныр Каир дэт». Ащ тетхэгъэ текстыр инэп, ау IупкIагъи гуфэбагъи хэлъ, зыпсэ емыблэжьэу шъхьафитныгъэ банэ зышIырэм хэмыкIокIэжьын лъэуж къызэригъанэрэм инэпэеплъ саугъэтым тетхагъэр: «Мы цIыфым ынэгу нурэр къыкIихэу дахэ. НэпцитIур чыжьэу зэпэIудзыгъ. Ынэгу ихыгъ, ыбгъэ зеубгъу. Ыбг ищыгъэу лIы лъэпэлъаг. ПлIэIубгъу. Лыпцэхэр лъэшых. Къоданэ, кIочIэ лъэш хэлъ. Адыгэ шъуашэкIэ фэпагъэ. Шы пкIэгъолэ дахэм щэбзащэу рэбыбы. Ишы ыбгъэ шъуамбгъо, ыбг псыгъо, шы ищыгъэ лъаг. Илъэгагъэ метритIу».
Джыри зы щысэ: апэрэ еплъыгъомкIэ, мамлюк темэ иIэми уемыгуцэфэнэу зы усэ горэм ыцIэ тынаIэ тетыдзагъ: «Адыгэ щыу шъищым яорэд». Текстым теплъымэ, цIэр шъхьафы нахь, усэр зэхьылIагъэр адыгэ пачъыхьэу Мысыр щыIагъэхэр ары. Текстым кIэтхагъ: «Зыусыгъэр сшIэрэп, къэзытхыжьыгъэри къызэрэсIэкIэфагъэри сшIэрэп. Зытхыжьыгъэр КIубэ Щэбан. Краснодар». ЗытыритхыкIыжьыгъэ текстыри игъусэп, зыщитхыжьыгъэ уахътэри кIэтхагъэп.
Шъхьэлэхъо Абу


Араб Эмират Зэхэтхэр, АЭЗ – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Абу-Даби. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 82 880 км². БзэшъхьаIэр - арапыбз.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Хьалифа бин Зайед.
Хэгъэгу тхьаматэр – Мухьамэд бин Рашид аль Мактум.
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер, Оманыр игъунэгъух. Перс Псыдахьэмрэ, Океанымрэ аIушъомэ атет.


05.03.2010 – 14:55 – Натпресс
Абхъаз Республикэм ипрезидент фэгъэхьыгъэ телеграмм
Абхъазым иапэрэ президентыгъэу, политик ц1эры1оу Владислав Ардзинба идунай зэрихъожьыгъэр гухэк1 ащыхъоу абхъаз лъэпкъым фэтхьаусыхэх Абхъаз Республикэм икъотэгъухэм ясоюзэу Къэбэртэе-Бэлъкъарым щы1эм хэтхэр.
Абхъазым ишъхьафитныгъэ тыфэбанэ зэхъум ар тидзэ пэщэ шъхьэ1агъ, къиныри гуш1уагъори къыддигощыщтыгъ, абхъазым ишъхьафитныгъэ пае зэуагъэхэм ар ныбджэгъуш1оу агу къинэжьыщт. Владислав Ардзинба ыц1э адыгэ-абхъаз зык1ыныгъэм итамыгъэу ренэу щытыщт.
Абхъазым ишъхьафитныгъэ фэбэнагъэхэм ясоюзэу Къэбэртэе-Бэлъкъарым щы1эм итхьэматэу Бекшоков Алексей.


Тхьаркъохъо Юныс
ПШЫСЭ1УАТЭУ ЫК1И ПШЫСЭУГЪОЕУ БЭРЭТЭРЭ ИСХЬАКЪ.
Къуаджэу Аскъэлае къыщыхъугъэ ык1и адыгэ искусствэм ш1уагъэ къытэу бэрэ фэлэжьэгъэ Бэрэтэрэ Исхьакъы адыгэ 1оры1уатэмэ, адыгэ шэн-зэхэтык1эмэ яхьыл1агъэу къы1отэжьыгъэу, нэмык1мэ къа1отэжьзэ ытхыгъэу Адыгэ республикэ институтэу гуманитар ушэтынхэм апылъым ибиблиотекэ (иархивы) хэлъыр бэдэд.
Бэрэтэрэ Исхьакъ къызэрыхъухьагъэр адыгэ унэгъо къызэрык1у, ay а унагъом ямыш1ык1агъэ горэ хэлъыгъ. Исхьакъы ышынахьыжъэу Исмахьилэ ыжэ бзэгу дэлъми амыш1эу, гущы1эныр имык1асэу, мыгущы1эрыеу щытыгъ. Ау иш1эжьк1э фэдэр гъотыгъуаеу 1упк1агъэ. Адыгэ 1оры1уатэхэр къы1отэжьынхэ зыхъук1э ары ащ ыбзэ зыкъызит1атэщтыгъэр. Адыгэ 1оры1уатэхэр аугъоижьыхэу зырагъэжьэгъэ апэрэ лъэхъаным ащ къы1отэжьзэ атхыгъэу институтым ибиблиотекэ ч1элъыр бэ дэд. А унагъом ис бзылъфыгъэмэ ахэтыгъэх къэк1ырэ уцыхэр дэгъоу зыш1эхэрэр ык1и ахэмк1э 1азэхэрэр. Ахэмэ сад тегъэпсыхьагъэ зэря1агъэмк1и адырэ унагъомэ къахэщыщтыгъэх.
Тэ непэ тызытегущы1эрэ Бэрэтэрэ Исхьакъ адыгэ ансамблэм ипащэу е ипэщэ гуадзэу илъэсыбэрэ 1оф ыш1агъ, СССР-м ич1ып1абэмэ адыгэ къашъохэр ащарагъэлъэгъугъэх, орэдхэр ащызэхарэгъэхыгъ.
Исхьакъ адыгэ ансамблэм, адыгэ искусствэм фэгумэк1эу зэрэщытыгъэр къэзыгъэлъэгъорэ къэбар ц1ык1у горэ тыгу къэдгъэк1ыжьын. А къэбарыр къысфэзы1отэжьыгъэри Исхьакъ ары.
Адыгэхэр Урысыем зыгохьагъэхэр илъэс 400 зэрэхъугъэр игъэк1отыгъэу хагъэунэфык1ыгъагъ, адыгэ ансамблэр гъусэхэри и1эу Москва ащэгъагъ, концерт къыщитынэу. Ц1ыфыхэр арыми, ахэмэ концерт-спекталэхэм ащагъэфедэщтхэр арыми мэш1оку псау (вагон пчъагъэ пытэу) аубыти, Москва к1огъагъэх. Мэш1окум пк1эу лъатыгъэр сомэ мин 53-рэ фэдиз хъущтыгъэ, концертыр къати къызагъэзэжьым къызэрык1ожьыщт мэш1окум лъатыгъэр мини 3 гор ны1эп. Арыти, къе1отэжьы Исхьакъы, тык1о зэхъум ахъщэу ттыгъэр а минищым нахь мыбагъэмэ, сомэ мин 50-р ансамблэм ышъхьэпэнэу къыфэнэжьыгъагъэмэ щыгъынрэ нэмык1рэ ращэфынхэеба зыфэп1он гущы1э а лъэхъаным партием ихэку комитеты иапэрэ секретарыщтыгъэу, делегациеми ипащэу Цундэкъо Ибрахьимэ ыпашъхьэ мызэу-мыт1оу щи1уагъ. Арыти, Ибрахьимэ, ригъэзэщыгъэу къыч1эк1ын, мырэущтэу къыри1ожьыгъагъ:
- Арэу земыгъэгъэгумэк1 ащ, Исхьакъ. Ахъщэр к1одыгъэп. Культурэмк1э Министерствэм иджыбэ ик1и гъогухэмк1э Министерствэм иджыбэ ихьагъ ны1эп.
Бэрэтэрэ Исхьакъы къытхыжьыгъэу тиинституты ч1элъхэм зы нэшэнэ гъэнэфагъэ ахэлъ. Ар ытхырэр нахь ыгъэк1эрэк1энэу, нахь зы1эпищэнхэу зэрэхъуным зэрэпылъыгъэр ары. Арышъ, ежь Исхьакъы къытхыжьыгъэ 1оры1уатэр нэмык1 горэм къытхыжьыгъагъэу урихьыл1эми, ахэр зэрэзэтемыфэщтхэр гъэнэфагъэ, ар варианты фэдэ мэхъу. Ащи мэхьанэ и1.
Пшысэ1отэ 1азэмэ, гущы1эм пае, Аскъэлае дэдэм щыщэу Бэрэтэрэ Шэрэл1ыкъо фэдэхэм, къатегущы1эхэ зыхъук1э, ахэмэ а зы пшысэр тхьэмэфэ псаум къа1уатэ зэрикъущтыгъэр хагъэунэфык1ы. Исхьакъы къытхыжьыгъэхэр тхыдэ (повесть) псау икъунхэу, тхылъып1э тэешхохэу зэтелъых. Исхьакъы къыугъоижьыгъэхэу «Хъуаджэм икъэбарк1э» зэджагъэхэр тхылъ псау икъоу къыдагъэк1ыгъ. Джащ фэдэу тхыдэ инхэу, е жанрэ гъэнэфагъэмэ ахахьэхэу къытхыжьыгъэхэри зэгъэфагъэу къыдэгъэк1ыжьыгъагъэхэмэ дэгъугъэ.
Бэрэтэрэ Исхьакъ идунае зехъожьым, и1ахьыл-ич1ыгогъухэм ямызакъоу игъунэгъубэхэри (урыси, адыги, нэмык1и) 1оф къыдэзыш1агъэхэри зэхэтхэу идахэ а1уагъ, дахэу агъэк1отэжьыгъ. Ари Исхьакъ дунаим хьаолыеу зэрэтемытыгъэм, лъэуж нэф къызэригъэнагъэм ишыхьат.
Шъхьэлэхъо Абу.
БЭРЭТЭРЭ ИСХЬАКЪ - ЛЪЭПКЪ 1ОРЫ1УАТЭМ ИК1ЭНЗЕХЬ.
Лъэпкъым идышъэк1энк1э яджэх адыгэм игъэш1э гъогу щызэ1уигъэк1эгъэ гушъхьэлэжьыгъэ ямыш1ык1эу жэры1о 1оры1уатэхэм. Лъэпкъ дунэететык1эр, дунэелъэгъук1эр, дунэегуры1уак1эр къырагъэлъэгъук1ы жэры1о 1оры1уатэхэм. Нахьыпэрэ щы1ак1эр тегъэпсыхьэгъагъ жэры1о усэхэр мык1одыжьэу щы1энхэм. Хьак1эщыр адыгэ щы1ак1эм ыпчэгугъ, игушъхьэлэжьыгъэ икъэхъуп1эу, ищы1ап1эу, илъык1отап1эу щытыгъ. Лъэхъэнэ гъэнэфагъэм дунэееплъык1эу ц1ыфхэм я1агъэр, ш1ош1 зэфэшъхьафэу ахэлъыгъэхэр, ящы1ак1э щыхъугъэ-щыш1агъэхэр, гугъэ-гупшысэу зыда1ыгъыгъэхэр, къадэхъумэ аш1оигъоу зык1энэц1ыщтыгъэхэр, зыфэбанэщтыгъэхэр, гумэк1 -гухэк1эу къяхъул1эщгыгъэхэр зэк1э зэхэугъоягъэу а жэры1о 1оры1уатэхэм ахэлъ, ахэр тизэхаш1и, тиш1эныгъи къахэлажьэх. Лъэпкъ жэры1о творчествэр икъоу умыш1эу лъэпкъым итарихъ птхын плъэк1ыщтэп, лъэпкъым ихудожественнэ псэлъэ гъэпсык1эхэр къыбгуры1ощтэп...
Лъэпкъым осэшхо фиш1ыщтыгъэ жабзэм, псалъэм. Ык1уач1и, илъэк1и, игъаш1и зэхипйэщтыгъэ. Пхъэм хэш1ык1ыгьэ 1эш1агъэр пак1опышъ, мыжъом хэш1ык1ыгъэхэри охътабэ амыкъудыеу зэрэк1одыжьыхэрэм гу лъатагъ ц1ыфхэм, ахэмэ ягъэпшагъэмэ гущы1эр зэрэнахь бэгъаш1эр агъэунэфыгъ:
«Мыжъосыныр мэк1одыжъы, мык1одыжъырэр орэдыжъ», - а1уагъ ц1ыфхэм.
Ары, мыжъосыныбэхэр къутэжьыгъэх, тэкъожьыгъэх, шъхъэшъхъэжъыгъэх. Илъэс минхэм мык1одыжьыгъэхэу орэдыжъыбэхэр къытэнэсыжьыгъэх. «Бэхэр» тэ1о нахь «зэк1» т1орэп, арышъ, ч1энагъэхэр ащи фэхъугъэх мымак1эу. Лъэпкъым игушъхьэлэжьыгъэ игъаш1э охътэнчъэу, бэгъаш1эу зыпйыхэрэр губзыгъэхэу, гупк1эхэу, бзаш1охэу щытхэр ары. Ахэмэ яш1уагъэк1э зы л1эужым къы1эк1эк1ырэр къык1элъык1орэ л1эужым 1эк1эхьажьызэ, ч1энэгъэ зырызхэр фэхъоу къыхэк1ыгъэми, зэрэпсаоу зыпштэк1э, зэпычып1э имы1эу лъэпкъ 1оры1уатэм игъаш1э лъэк1уатэ. А ц1ыф губзыгъэхэу тилъэпкъ 1оры1уатэ ыпсэ хэзымыгъэк1ыгъэхэм зэу ащыщ Бэрэтэрэ Исхьакъ: Исхьакъ - л1ы губзыгъэу, гупк1эу, бзаш1оу щытыгъ. Ау ащи къыщыуцугъэп Исхьакъ игъэхъагъэхэр. Лъэпкъ гушъхьэлэжьыгъэр къэухъумэгъэным и1этэшъхьэ1ул1эжьыр - ар тхылъып1эм ебгъэк1уныр ары. Исхьакъ пшъы зымыш1эрэ угъоек1уагъ, тхылъып1эм ригъэк1ухи, егъаш1эм мык1одыжьыныхэу 1оры1отэ пчъагъэ къыгъэнэжьыгъ. Ащк1э Исхьакъы и1офыш1агъэ уасэ фэш1ыгъуай. Сэ мы институтам 1977-рэ илъэсым щегъэжьагъэу литературам иотделы (ащыгъум джырэ фольклорым иотдели, нартмэ язэгъэш1эн иотдели хэтыгъэх) 1оф щысэш1эшъ, ти1офыш1эм имы1ахьылыягъэу Исхьакъи къытхэтыгъ, научнэ 1офыш1эу институтым ч1эмытхэгъагъэми, тщыщ шъыпкъэу къыддэлажьэщтыгъ.
Орэды1о-къэбар1отэ 1азэхэр ыпйэхэу, ахэр зыдэс къуаджэхэм к1оу, аш1эхэрэр къаригъэ1уатэу, къытхыжьэу, гъэпсэф имы1эу 1оф ыш1эщтыгъ. 1оры1отэ зэмыл1эужыгъуабэхэу (орэдхэр, пщыналъэхэр, таурыхъыжъхэр, тхыдэжъхэр) къытхыжьыгъэхэр тиинституты мазэ къэс къыримытэу къыхэк1ыгъэп. Итхыгъэхэр е1ол1ап1э ямы1эу Исхьакъы ыгъэпсыщтыгъэх: къэбзэлъабзэу хэутыжьыгъэхэу, 1эпк1э-лъапк1эу, зэрэш1ыгъэн фаем тетэу ш1ыгъэу къыхьыщтыгъэ нахь, аукъодыягъэп. Зыгорэ еп1ожьынэу щытыгъэп: къэзы1отагъэм ыц1и, ылъэкъуац1и, ыныбжьи, еджагъэми-емыджагъэми, къуаджэу зыщыщи, уахътэу зыщитхыгъи зэк1эупк1агъэу ыгъэпсыщтыгъ къытхыжьыхэрэр.
Лъэпкъ жэры1о 1оры1уатэхэм яугъоин 1офш1эн Исхьакъы пасэу ригъэжьагъ. Педтехникумым щеджэщтыгъ ар ащыгъум. Гъэмэфэ гъэпсэфыгъом илъэхъанэ 1оры1уатэхэр къаугъоинэу пшъэрьшъ афаш1ыгъагъ. Джар иегъэжьак1эу ригъажьи, тыдэ зыщэ1и, сыд 1оф зеш1и, зэпыу имы1эу лъэпкъ жэры1о 1оры1уатэхэр къыугъоиным 1оф диш1агъ ыпсэ пэтыфэ. Исхьакъы къыугъоигъэ 1оры1отэ зэмыл1эужыгъуабэхэм тиинституты иархивы ч1ып1эшхо щаубыты.
Лъэпкъ 1оры1уатэм ык1уач1и, идэхагъи ятэ ихьак1эщы щызэхиш1агъэх Исхьакъы. Илъэпкъ ш1эжьи, илъэпкъ зэхаш1и зэгъэзэфагъэ щыхъугъэх 1оры1уатэхэм яджэныкъо маш1о. Зэлъаш1эрэ усэк1ошхоу Цыгъо Теуцожь, губзыгъэхэу, бзаш1охэу Къат Щэтан, ежь ятэу Гъэблэжъыкъу, а лъэхъаным илъэси 130-рэ зыгъэпйэгъэ Щыгъущэхьадж, ахэм анэмык1 къэбар1отэ ш1эгъуабэхэр Исхьакъы къылъэгъужьыгъэх, къа1отэжьыгъэхэр къытхыжьыгъэх. Ахэм ахэлъых лъэпкъым игъэш1э гъсту щызэ1уигъэк1эгъэ акъылыр, ахэм ащызэгъэу1угъ лъэпкъым игурышэ-гупшысэхэр, лъэпкъ художественнэ гупшысак1эр, псэлъак1эр. А 1оры1уатэхэр, егъэлыек1ыгъэ хэмылъэу, лъэпкъым идышъэк1эн шъыпкъэу щытых, лъэпкъ культурэм илэжьыгъэ хъазнэщы щызэгъэу1угъэ хъугъэх, ныбжьырэ гъаш1э я1энэу Исхьакъ ыш1ыгъэх...
Исхьакъы къы1отэжьыгъэ ык1и къъгтхыжьыгъэ пшысэхэм, таурыхъхэм, тхыдэжъхэм, усэхэм, пщыналъэхэм ащыщхэр 1оры1отэ тхылъхэм къадэхъагьэх. Хъуаджэм икъэбархэр бэу къыугъоигъэх, ащ щыщхэр зыдэт тхылъи къыдигъэк1ыгъ. Исхьакъы и1офш1агъэ тыкъытегущы1э зыхъук1э, лъэлкъым идышъэк1эн - ихудожесгвеннэ псалъэ къызэриухъумагъэр ш1уш1эгъэшхоу зэрэфэтлъэгъурэм имызакъоу адыгэ фольклористикэм ихэхъоныгъи ащ и1ахь зэрэхэлъыр зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп. Исхьакъы къыугъоижьыгъэ 1оры1уатэхэр я1эубытъп1эу тифольклорист ш1эныгъэлэжьхэм зэфэхьысыжьхэр аш1ых. Арышъ, щэч хэмылъэу, Исхьакъы угъоижьын 1офш1агъэу ыш1агъэр лъэпкъ 1оры1уатэхэм яхьыл1эгъэ гупшысэ зэфэхьысыжьхэр ш1ыгъэнымк1э гушъхьэ гъомылэ мэхъух.
Исхьакъ зытхэмытыжьым охътэ гъэнэфагъэ теш1агъэми, тинепэрэ мафэхэми гъэзетхэм, журналхэм («Зэкъошныгъэм», «Жъогъобыным», «Самгъурым») къахауты гъэсэпэтхыдэ к1оч1э ин зыхэлъхэу угъоек1ошхом къытхыжьыгъэхэм ащыщхэр.
Исхьакъы поэтическэ талант хэлъыгъ, литературнэ творчествэм фэщэгъагъ, Ар къэзыушыхьатыхэрэр къытхыжьыгъэхэм мымак1эу ахэолъагъо. Къызэра1отагъэм тет шъыпкъэу къытхыжьыгъэхэр ахэтых. Ау ахэтых инэу ежь ы1э зыхилъхьагъэхэри. 1оры1отэ усэм икъэхъун зы нэбгырэ е нэбгырэ заулэ къежьап1э и1эми, лъэпкъыр зэрэпсаоу хэлажьэ 1оры1уатэр жэ дэхьэ-дэк1эу къек1ок1ызэ. Адэ, ежь Исхьакъи лъэпкъым зэу щыщыба 1оры1уатэм ежь и1ахьи хилъхьан ы1омэ?! Темэу къы1этыхэрэмк1и, идейнэ джэмакъэу ахэ1ук1ырэмк1э, художесгвеннэ къэгъэлъэгъок1э амалэу щыгъэфедагъэмк1и, жэбзэ-псэлъэ зэхэлъык1эмк1и зэгъэфэныгъэшхо ахэлъэу яинагъэк1э повестым, романым анэсхэу Исхьакъ къытхыжьыгъэхэм ахэтых.
Ащ фэд, гущы1эм пае, «Дыдыкъуш» зыфи1орэ пшысэу къек1ок1 сюжет зылъэгу илъыр 1эпэрытх тхылъищы мэхъу. Ащ фэд, Мафэкъо Урысбыи ехьыл1агъэу тхылъ псау хъоу къытхыжьыгъ.
Исхьакъ гущы1эгъу гъэш1эгъонэу щытыгъ. Ыш1эрэр бэу, ижабзэ дахэу, 1упк1эу, уедэ1у зэпытыгъэк1и уемызэщэу, л1ы губзыгъэ, л1ы 1уш, л1ы бзэш1уагъ. 1офш1эп1э кабинетым тисэу тызэрэгъэгущы1эзэ, къы1уатэрэм хэгъэщагъэу, адырэ къы1охэрэри гъэш1эгъоныгъэхэми, ахэмэ къахэш1этык1эу, къахэлыдык1эу, гъэсэпэтхыдэ к1эк1хэр, гущы1э щэрыохэр Исхьакъы къы1уатэхэрэм къахафэщтыгъэх. Ащ фэдэ къызыхэк1ырэм, сиедэ1уны дыхэтэу, а гъэсэпэтхыдэр, гущы1э щэрыор тхылъып1эм лъэтемытэу еэгъэк1ущтыгъэ. Къэбгъэуцумэ, къы1уатэрэм зэпычып1э фэхъущт, зэпыш1эжьыгъуае хъущт, нэмык1 лъагъо хихынк1и къэнэщтэп. Нэфэшъхьафырэ уахътэ ахэр къы1ожьынха-къымы1ожьынха?! Нэужык1э уеупч1ыгъэ шъыпкъэк1и, пхъэ куахьым мастэ хэзыдзагъэм фэд, къыгъотыжьына-къымыгъотыжьына?! Ащ фэд, Анцокъо Хьаджэбэч къытегущы1эзэ (а лъэхъаным Хьаджэбэчы игугъу аш1ыщтыгъэп, нэужыр ары ащ и1офш1агъэхэм ащыгъуазэ тызыхъугъэр), гущы1э щэрыохэу Хьаджэбэчы ытхыгъэхэу гущы1эжъ хъугъэ заулэ Исхьакъы къы1ожьи стхыгъагъэ. Хьаджэбэч гъэхъэгъабэу и1эмэ зэу ащыщ ар усэк1о 1эпэ1асэу зэрэщытыгъэр. Хьаджэбэчы и1эпэ1эсэныгъэ къытегущы1эзэ, Исхьакъы ышъхьэ къьйэти, ынэхэм нэфыр къак1ихэу, ы1упэ щхыпцД шъабэр телъэу, 1угуш1ук1ызэ къы1уагъ: «Ош1а, Абу, Хьаджэбэчы и1эпэ1эсэныгъэк1э ц1ыфмэ а1уагъэр? Ц1ыфмэ укъаш1эщт ухэтми узыфэдэр. Хьаджэбэчы ехьыл1агъэу «Гъэжъуанэ орэдыр еусы, Хьаджэбэчы сэуатэр хелъхьажьы», - ц1ыфмэ а1уагъ.
Гъэжъуанэр орэды1о бэлахьэу тичылэ дэсыгъ. Гъук1эл1ымэ ащыщ. Орэдыбэ ыусыгъ. «Мэзагъо иорэд» зыфи1орэ орэд ц1эрыlop Гъэжъуан зыусыгъэр. Ау а усэк1о ц1эры1ом нахьи Хьаджэбэч нахь агъэлъэшэу ыц1э ра1уагъ. «Сэуат» ы1омэ сыд къик1ырэр? Ош1а? - Сэ джэуапэу естыжьыщтым къемыжэу ежь къы1ожьыгъ: - Сэуатэр - бгырыпхым тыжьын мыжъоупц1эу пыш1агъэхэм хъырахъышъэ ш1ыгъэу атегъэлъэдэгъэ ш1уц1эр ары. Орэд сатырхэр ыгъэк1эрэк1эн Хьаджэбэчы ьшъэк1эу зэрэщытыгъэр ары ар зык1а1уагъэр...»
А гущы1э хадзэу Исхьакъ къы1уагъэм Хьаджэбэчы и1офш1агъэхэм талъыхъуни зэдгъэш1эным игъогу тытыригъэуцуагъ... Ащ фэд, орэды1окъэбар1уатэхэм къатегущы1эзэ, Щыгъущэхьаджэ ыц1э къыри1уагъ. «Дэгъоу сэ къэсэпйэжьы а л1ыжъыр,- ы1уагъ Исхьакъы. Илъэси 130-рэ ыгъэш1агъэу 1933-рэ илъэсым идунай ыхъожьыгъ. Ащ ы1ощтыгъэр ош1а? «Мафэкъо Урысбый тыгъосэрэ к1элэц1ык1у ны1а сэ къысэлъытыгъэмэ!» Мафэкъо Урысбый ил1эхъупхъагъэхэу ыш1эхэрэр къы1отэжьыгъэу къэстхыжьыгъэх. Ащ къыси1огъэгъэ гущы1э щэрыохэр нибжьи сщыгъупшэжьыщтхэп. «Мо зэ къеплъи,- ы1уагъ Щыгъущэхьаджэ ыжэ зэтырихи, - къеплъ, къеплъ, олъэгъуба сцэхэр къызэрэхэк1ыхэрэр?» -щхьшцДызэ къы1уагъ л1ыжъым. Сэри згъэш1эгъуагъэ - цэжъит1у, гъожьышэ-ч1ыпц1ашъом ик1ыхи, ш1уц1э хъужьынхэу фежьагъэу ыцэпэш1онит1у дэт, адырэ ч1ып1эхэм фыжьыбзэхэу цак1эхэр къахэк1ык1ыгъэх, къыхэк1ык1ы пэтхэри ахэтых. «Джары дунаир зэрэк1орэр, сик1ал, къэш1эгъуай». Къы1уагъэхэр зэфихьысыжьызэ, зэк1оу, зэгъэфагъэу Щыгъущэхьаджэ къыпчъыгъ: «Сыл1ыжъ» с1онти, сцэхэр къэк1ых, «Сык1ал» с1онти, сынэхэм алъэгъужъырэп».
Ащ фэдэу, жъыхэм къа1уагъэу сыгу имык1эу бэхэр илъых» - игъаш1э псэ къыхэзылъхьэрэ ипйэжь Исхьакъы зэрилъап1эр ынэгу къык1эщыгъ.
- Адэ, Исхьакъ, къэптхыжьыгъэхэм мыхэр ахэтыхэп, - сыгу къеоу къэс1уагъ.
- Ары, ахэтыхэп, игъо сыфифэрэп. Джау гущы1эхэтэу, огъу-огъоу къыдэоежьых, - джэуапэу къытыжьыгъ.
- Къэтхыжьыгъэныхэ фае ахэр, Исхьакъ.
- Игъо тифэмэ, Тхьам ы1уагъэр хъун, - мак1эу, шъабэу къэщхыпц1ыгъ Исхьакъ.
Исхьакъы къы1отэрэ къэбарыр 1упк1эу ыгъэчъыщтыгъ: къызытегущы1эрэ 1офыгъори нафэу щытыгъ, хъугъэ-ш1агъэр иплъэгъук1эу 1упк1агъ, гупшысэу пкъырьшъыр лъэшыгъэ, ц1ыфыгъэ-дэхагъэм, гук1эгъум уфащэу, лъэныкъо пстэуми зэдаштэу гъэпсыгъагъэх...
Хэти ежь ык1уач1э къыхьыщтым фэдизк1э илъэпкъы фэлажьэмэ. - Ар ш1уш1эгъэшху. Исхьакъы иш1уш1агъэхэм ыц1э япхыгъэу ц1ыфхэм къахэнагъ.
Тхылъэу "ЛЪЭПКЪ КIЭНЫМ ИУГЪОЕКIОШХУАГЪ" (зэхэзыгъэуцуагъэр Цуекъо Нэфсэт) къыхэхыгъэ пычыгъох.


21 Mayıs'ta Taksim'de, Beşiktaş'ta...
Her Yerdeyiz!
Yine bir 21 Mayıs'ta Çerkes Soykırımı ve Sürgünü'nü dünyaya duyuracak ve Çerkes halkının kendini güvende hissedebileceği bir gelecek inşa ediyor olmanın tatlı telaşı ve heyecanı içerisindeyiz.
Gönül isterdi ki, 21 Mayıs'ta dünya kamuoyunun karşısına Çerkes halkı olarak; birlik olarak çıkalım. Farklarımız zenginliğimiz olsun, demokratik bir "eylem birliği" yapalım. Umudu büyütelim…
"Kutsal ittifak"'ın, bu sene Yurtseverleri yalnızlaştırma planları olduğunu; aylardır çeşitli pazarlıkların yapıldığını, "kilit isimler"in kafakola alındığını, eylem saatleri dahil, herşeyi birbirlerini kollama ve Yurtseverlere olan desteği azaltma ekseninde planladıklarını bildiğimiz halde, "Eylem Birliği" talebimizde ısrarlı olduk!
Çünkü Birlik, Çerkes Halkının 200 yıllık özlemi ve zaferinin müjdejicisidir.
Ama olmadı. Bazılarının egolarını kıramadık, narsizmlerine ilaç bulamadık. Üstüne üstlük birileri, bizim birlik için gösterdiğimiz bu çabayı zayıflık olarak yorumladılar. Sonuçta, geçen sene olduğu gibi bu sene de, "herkes kendi yolunda yürüyecek!"
21 Mayıs'ta Taksim'de bizimle birlikte yürüyecek, sloganlarımızı haykırıp, pankartlarımızı taşıyacak herkes bilmeli ki:
BİZLER için, 21 Mayıs, dünyanın en barışsever halklarından biri olan Çerkeslerin özgürlüklerini ve vatanlarını korumak için tutuştukları savaşın sona erdiği; galiplerin atalarımızın cesetleri üzerinde zafer gösterileri yaptığı bir gündür.
BİZLER için, 21 Mayıs, Çerkeslerin savaşın yenilen tarafı olarak katliamdan geçirildikleri, topraklarının yağmalandığı ve nüfuslarının % 90'ını soykırım ve sürgüne kurban verdikleri bir gündür.
BİZLER için, 21 Mayıs, Çerkesya'nın bağımsızlığını yitirdiği; işgal ve ilhak edildiği, emperyalist ve yayılmacı Çarlık Rusyasının bunu dünyaya ilan ettiği gündür.
Yani 21 Mayıs, Çerkesya'nın ve Çerkeslerin ilelebet yokedilmek istendiği bir gündür.
Ve BİZ Çerkesler, bugün hala hem anavatanımızda hem de diasporada gelecek kaygısı içerisinde yaşıyorsak; varlığımız tehdit altındaysa, bunun sorumlusu, Çarlık Rusyası'nın politikalarının hala devam ediyor olmasıdır.
Ama, bu savaşın saldırgan ve savaş suçlusu olan tarafı, Çarlık Rusyası'nın mirasçısı devlet yaptıklarını kabul etmeye, sonuçlarını telafi etmeye yanaşmıyor ve sorunu inkar etmeyi yeğliyor.
Bu nedenle BİZLER, 21 Mayıs'ta:
"Çerkes Soykırımı ve Sürgünü"nün tanınması, tüm sonuçları ile birlikte telafi edilmesi; yani ADALET İÇİN…
Atalarımızın cesetleri üzerinde geçit törenleri düzenleyip Çerkesleri yokettiklerini sananlara, "bizi yokedemediniz" diye haykırmak ve HESAP SORMAK İÇİN…
Çerkes Soykırım ve Sürgünü'nün 150. Yıldönümünde, atalarımızın kemikleri ve ruhları üzerinde, tarihi başkentimiz Soçi'de düzenlenmek istenen OLİMPİYATLARA HAYIR demek için…
Haritalardan ve hafızalardan silinmek istenen ÇERKESYA'nın hala yaşadığını ve bir gün mutlaka yeniden kuracağımızı ilan etmek ...
Yani bize yapılan haksızlıkları tersine çevirme irademizi göstermek; "direneceğiz, dirileceğiz, Çerkesya'da sonsuza kadar yaşayacağız" diye haykırmak; UMUT VE DİRENİŞ TOHUMLARI EKMEK İÇİN…
20 Mayıs 2012 günü,
saat 15 00'da,
Taksim'de, Tramvay Durağı'nın önünde buluşup, Rusya Federasyonu konsolosluğuna doğru bir protesto yürüyüşü yapacak; oradan Beşiktaş'a geçerek KAF FED'in etkinliğine destek vereceğiz.
BİZLER için suçlusu ve sorumlusu belli olan bir soykırımın kınanacağı, sesimizi yükseltip öfkemizi haykıracağımız, çözüm talep edeceğimiz mercii ve ülke neresiyse, 21 Mayıs'ta toplanacağımız yer de orasıdır. Bu nedenle, İstanbul'da Taksim başta olmak üzere, RF'nun tüm kurumlarının ve temsilciliklerinin önü bizlerin, yani seslerini yükselten Çerkeslerin barışçıl-demokratik; ama kararlı ve cesur adımlarla toplandıkları merkezler olmalıdır.
Ama artık "ÇERKES ULUSAL DİRENİŞİ" üzerinde Çerkes'in yaşadığı her yere yayılmalı; Taksim'e gelemeyecek olanlar da, yaşadıkları köylerde ve kasabalarda güçlerine uygun etkinlikler örgütlemeliler.
Duyarlılıklarını gösterip etkinliklere katılacak herkesi günün anlamına ve gelecek vizyonumuza uygun pankartlar, afişler ve sloganlar hazırlamaya; kimliği, hedefi, sloganları ve yöntemleri net olan 21 Mayıs etkinliklerimize ve bu etkinlikleri örgütleme-hazırlık toplantılarımıza katılmaya çağırıyoruz.
Yaşasın Çerkes Kalma Mücadelemiz!
Yaşasın Çerkesya!
ÇERKESYA PLATFORMU
ЖЪОНЫГЪУАКIЭМ И 21-М ТАКСИМЫ, БЕШИКТАШЫИ, ТЭДЫКIИ ТЫЩЫIЭЩТ!
Иджыри зы жъоныгъуакIэм и 21-м Адыгэхэр лъэпсэгъэкIод ыджи яхэку къызэрэрафыгъэхэр зэрэдунаеу щыдгъэIунэу ыджи лъэпкъым ицахь зытелъ къэк1оныгъэр зэрэфэдгъэпсырэм ибырсыр IэшIу тыхэт.
Гур зыфеягъэр жъоныгъуакIэм и 21-м дунаем ыпышъхьа адыгэ лъэпкъыр зы хъугъэу тиуцонэу арыгъэ. Зэфэмыдэу тхэлъхэр ти байныгъэу, тикIуакIэ зэхэдгъахъоу акциер едгъэкIокIынэу тигугэр нахь ины тшIынэу арыгъэ.
Мыгъэ «хэгъэгупсэхэр» язакъоу къагъэнэнхэум пай мэзэ пчъагъэм къыкIоцI такIыбкIэ зэрэзэдэгущаIэхэрэр, тIэкIу ыпэ ит цIыфхэр агъэщэхъунхэу зэрэпылъхэр, акциер зэрекIокIыщт сыхьатым фырикIужьэу ежьхэр зэрэзэфэсакъыжъхэрэр тшIэ пэтэу «зэгот акцие»-м тыкIэдэуагъ.
Сыда пIомэ, «зэготыныгъэр» адыгэ лъэпкъыр илъэс 200 хъугъэу зыкIэхъопсырэр ыджи текIоныгъэм имэкъэгъэIоу щыт.
Ау хъугъэп. Зыгорэхэм яшъхьа шIулъэгъуныгъэм тыфырикъугъэп, янарцизмэм Iэзэгъу фэдгъотыгъэп.
ЖъоныгъуакIэм и 21-м тэ тигъусэу рыкIощтхэр, ти слоганхэр къэзыIощтхэу, ти тхыгъэ плакатхэр зыIыгъыщтхэм ашIэн фаер мыхэр ары :
ТЭРКIЭ жъоныгъуакIэм и 21-р, дунаим мамырныгъэр анахь зикIасэ лъэпкъымэ ащыщ адыгэхэр зыфэзэуагъэхэр яшъхьа фитыныгъэр ыджи яхэку къаухъумэным изао зэраухыгъэр, къытекIуагъэхэмр тятэжъмэ яхьадэхэм зэрэрыкIуагъэр, ятекIоныгъэр зыхагъэунэфыкIыгъэ мафэу щыт.
ТЭРКIЭ жъоныгъуакIэм и 21-р, адыгэхэм къазэрэтекIуагъэу, ячIыгу гупсэ зэрапхъуагъэхэу, яцIыфышъхьа пчъагъэм и 90 %-р лъэпсэкIодэу ыджи яхэку зэрэрафыгъэхэм и мафэу щыт.
ТЭРКIЭ жъоныгъуакIэм и 21-р, Черкессия хэгъэгум ишъхьафитыныгъэр зышIокIодыгъэ, имперялист ыджи колонялист урысые пэчъахьыгъом тихэгъэгу зэриштагъэм и макъэ зэрэдунаеу зыщигъэIугъэ мафэу щыт.
Ащ къикIырэр, жъоныгъуакIэм и21-р Черкессия ыджи Черкесхэр (адыгэхэр) егъашIэрэ агъэкIодынхэу зыфеягъэхэ мафэу щыт.
ЫДЖИ ТЭ АДЫГЭХЭР, НЕПЭ, тихэкуми, диаспорэми къэкIоныгъэ гугъапIэ тимыIэу кIодыжьыным ищынагъор къытшъхьарытэу тэпсэумэ, ар зилажэр УРЫСЫЕ ПЭЧЪАХЬЫГЪОМ ИПОЛИТИКЭХЭМ ИДЖЫРИ ЗЭРЭЛЪЫКIУАТЭРЭР АРЫ.
Зао блэкIыгъэм мысагъэ зиIэ лъэныкъоу урысые пэчъахьыгъом и кIэлIыкIо къэралыгъор мыхъунэу ышIагъэхэр ыштэрэп ыджи адыгэ лъэпкъ Iофыгъор щымыIэу елъытэ, зытригъахьэхэрэп.
Джащ къыхэкIэу ТЭ, жъоныгъуакIэм и 21-м :
Адыгэхэр лъэпкъгъэкIод ыджи яхэку зэрэрафыгъэхэр аштэнэу ыджи ащ ыуж къыкIэлъыкIощт гъэцэк1эжьынхэр къафаш1эжьынэу, ащ къик1ырэр ЗЭФЭНЫГЪЭМ ПАЙ.
Тятэжъмэ яхьадэхэм рыкIуагъэхэу Адыгэхэр агъакIодыгъэу зышIошIыхэрэм, «тэ тыжъугъэкIодын шъулъэкIыгъэп» ят1оноу ыджи тяупчIыжьынэу…
Адыгэхэр лъэпкъгъэкIод ыджи яхэку зэрэрафыгъэхэр илъэс 150-рэ зыщыхъущтым, тятэжъмэ якъупщхьахэм ыджи япсэхэм, Черкессием икъэлэшъхьаIэщтыгъэу шъачэ ашIын агу хэлъ олимпиядэхэм тафаеп тIоным пай…
Картэхэм ыджи тигу-тишъхьахэм тщагъэгъупщэжьыным пай зыпылъыхэрэ ЧЕРКЕССИЕР иджыри зэрэпсаоу зэрэщыIэр ыджи мафэ горэм иджыри ар зэрэдгъэпсыжьыщтыр зэрэдунаеу дгъэIунэу…
Мыхъунэу къызэдезэкIуагъэхэр зэпрыдгъэзэжьын зэрэтлъэкIыщтыр ядгъэлъэгъунэу ыджи «тыбэнэщт, псэ къызпыдгъэкIэжьыщт ыджи дунаир къутэжьыфэ Черкессием тыщыпсэущт» тIонэу ; гугъэм ыджи бэнэныгъэм ичылапхъэхэр етыутынэу…
ЖъоныгъуакIэм и 20-м Сыхьатыр 15.00-м
Истамбыл Таксим, трамвай уцупIэм тызэIукIэнышъ, Урысые федерацием и консульствэ лъэныкъом трыкIоу протест тшIынышъ, ащ ыуж КАФ-ФЕД-м Бешикташ щызэхищэщт жъоныгъуакIэм и 21-м пай гукъэкIыжь зэIукIэу щыIэщтым тыхэлэжэщт.
ТЭРКIЭ лъэпкъгъэк1од ыджи тихэку тыкъызэрафыгъэмкIэ ти макъэ Iэтыгъэу тепчIыжьынэу, лажэр зилажэр гъэнэфагъэу щыт къэралыгъор тэдми джа къэралыгъом ялIык1о унэхэм текIолIэнэу ары. Джащ пай, Истамбыл Таксим апэу, урысые федерацием ялIыкIо унэхэм зимакъэ къэзыIэты шIоигъо пстэури зэкIолIэн фаер. Адыгэхэм демократикэу щыт ыджи мамырныгъэ зыхэлъ акциехэр, теубытагъэ - пытагъэ хэлъэу зыщырагъэкIокIын фаехэр ары.
Ау, АДЫГЭ ЛЪЭПКЪ БАНЭР «адыгэхэр зыщыпсэурэ чIыпIэ пэпчъ зиушъомбгъун, Таксим къэмыкIошъущтхэр зыдэщыIэхэ къуаджэхэм, къалэхэм Iамалэу яIэм елъытыгъэу акциехэр рагъэкIокIын фай.
Лъэпкъ гумэкI зиIэу акциехэм хэлэжьэщт пстэуми мафэм мэхьанэ иIэм елъытыгъэу ыджи къэкIоныгъэм тызэреплъырэм диштэу афишэхэр, слоганхэр агъэхьазырынхэу, зыщыщыр, зислоганхэр ыджи иIофшIакIэ гъэнэфагъэу щыт жъоныгъуакIэм и 21-рэ акцие тшIышIтым хэлэжэнхэу ыджи ащ зыфэдгъэхьазыным пай зэхэтшэщт зэIукIэхэм хэлэжахьынхэу тяджэ.
ОРЭПСАУ АДЫГЭ ТЫКЪЭНЭЖЬЫНЫМ И БЭНЭНЫГЪЭР!
ОРЭПСАУ ЧЕРКЕССИЕР!
ЧЕРКЕССИЕ ПЛАТФОРМА
في 21 مايو نحن في تاكسيم... نحن في بشيكتاش... نحن في كل مكان!
في 21 مايو سنعلن إبادة وطرد الشعب الشركسي لكل الدنيا، ونحن في هيجان وإثارة لطيفة لإنشاء استقبال يعيش فيه الشعب الشركسي في أمن كامل.
القلب يميل إلى أن نخرج أمام الرأي العام نحن، الشعب الشركاسي، معًا، باتحاد واتفاق. اختلافاتنا ثروتنا، نقوم باتحاد حركة دموقراطية، نخفي في أنفسنا أملًا.
أصرنا على طلبنا على "اتحاد الحركة" بالرغم أننا كنا نعرف أن "الاتفاق المقدس" يخطّط تغريب الوطنيين في هذه السنة، وأن طوال الشهور أقيم بمساومات، وأعتق بعض الأشخاص المهمة، وأنهم يخططون كل شيء –حتى ساعات الحركات- في مدار حماية أحدهم للآخر وتقليل الدعامة للوطنيين.
لأن الاتحاد، بشرى لانتصار اشتياق الشعب الشركسي منذ 200 عاما.
ولكن لم نستطع... عجزنا أن نهدم "أنا" البعض، ما وجدنا علاجا لأنانيتهم. وعلى ذلك علق البعض على جهدنا هذا با"الضعف". وفي النتيجة، كما كان في السنة الماضية، الكل شيمشي على طريقه!
على كل من سيمشي وسيهتف معنا وتحمل لافتاتنا في 21 مايو في تاكسيم، أن يعرفوا:
21 مايو عندنا، يوم نهاية حرب يحاولون به الشراكسة –وهم أكثر شعوب الدنيا مسالمةً- حماية وطنهم وحريتهم، ويوم يقوم الغالبون بمظاهرات الانتصار على أجساد آبائنا.
21 مايو عندنا، يومٌ أصيب فيه الشراكسة -المغلوبون في الحرب- بمجزرةٍ، ويوم نُهب ترابهم، وضحّوا بـ90ـ% من سكانهم للمجزرة والتغريب.
21 مايو عندنا، يوم ضيّعت فيه شركيسيا حريتها، احتُلَّ وأُلحِقَ، ويوم أعلن بذلك روسيا القيصريّة المستعمر التوسّعي.
أيْ، 21 مايو، يوم يراد به إتلاف الشراكسة وشركيسيا أبدًا!
ونحن –الشراكسة، إذا كنا نعيش في وطننا ومتشتتين في العالم في قلق استقبالي، وموجوديتنا تحت التهديد، المسؤول عن هذا استمرار سياسة روسيا القيصرية حالًا.
ولكن، تمتنع الددولة الوارثة لروسيا القيصرية، -وهو طرف معتد ومجرم لهذا الحرب، عن قبول ما فعلته وتعويض الخسائر، وترجح إنكار هذه المشكلة.
ولهذا السبب نحن في 21 مايو،
لاعتراف مجزرة الشراكسة وتغريبهم، ولتعويض خسائرها بكل نتائجها، أيْ: للعدالة،
حتى نصيح في وجه الذين يقومون بمظاهرات فوق أجساد آبائنا وظنون أنهم أتلفوا الشراكسة "لم تتلفونا!" ونتساءل!
لنحتجّ على الأوليمبياد المخططة في عاصمتنا التاريخية –سوشي- فوق أرواح وعظام آبائنا في ذكرى سنوية 150 للمجزرة والتغريب،
لنعلن أن شركيسيا الذي يتمنى أن يلغى من الخريطة والذكريات لا يزال موجودًا وسيشكل دولته يومًا قط!
أي، لنظهر قوة إرادتنا في ردِّ الظلومات، لنصيح "سنعود! سنحيي! وسنعيش في شركيسيا أبدًا!" ولزرع بذول الأمل والمقاومة!
في 20 مايو 2012،
في الساعة 15.00،
سنلتقي أما محطة القطار في تاكسيم، سنمشي إلى قنسولية روسيا للاحتجاج، ومن هناك سنمر من بشيكتاش ونؤيِّد فعالية اتحاد الجمعيات القوقازية.
وبعد ذلك، يجب أن ينشر المقاومة الوطنية الشركسية لكل أرض يعيش الشراكسة عليها، والذين لا يأتون إلى تاكسيم يجب أن ينظموا فعاليات في القرى والبلادات مدى قدرتهم.
ندعو كل من يشعر بحساسيته واشترك في المظاهرات إلى إعداد لافتات وملصقات وشعارات مناسبة لمعنى اليوم والرؤية المستقبلية، وندعوهم إلأى فعاليات 21 مايو التي أهدافها هتافاتها وأساليبها واضحة، وإلى اجتماعاتنا لتنظيم هذه الفعاليات.
النضال الشركسي سعيد بالبقاء!
شركيسيا وأنتم بخير!
بلاتفورم شركيسيا.
Yaptıkları zülmü tanımayanlara inat, 20 Mayıs saat 15:00' de Taksimdeyim...16 Mayıs 2012 Çarşamba Saat 12:34
yurtsever ADİGE lerin olması gereken yerde, olması gereken saatte ordayız, 15:00 da Taksimdeyiz.. adige way way..13 Nisan 2012 Cuma Saat 21:45
20 Mayis'da saat 15.00'de Taksimdeyiz...12 Nisan 2012 Perşembe Saat 11:47


БзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм икъулыкъушIэхэм кIэлэеджакIохэм апае психологическэ щынэгъончъэнымкIэ урок мы мафэхэм апэрэу зэхащагъ.
ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипсихологическэ къулыкъу ипащэу Екатерина Карповар Мыекъуапэ дэт лицееу N 19-м икIэлэеджакIохэм гущыIэгъу афэхъугъ. БзэджэшIагъэхэр ныбжьыкIэхэм зэрамыхьанхэм, джащ фэдэу ящыIэныгъэ щынэгъончъэным апае узэрэзекIощт шIыкIэхэр къафиIотагъэх, тестхэр кIэлэеджакIохэм аригъэкIугъэх.
Джащ фэдэу Интернетыр зыгъэфедэрэ кIэлэцIыкIухэм ыкIи Iэтахъохэм ящынэгъончъагъэ епхыгъэ гумэкIыгъохэри урокым къыщаIэтыгъэх, ахэм япсихикэ зэщымыкъоным фэшI анахь мэхьанэ зиIэ лъэныкъохэр къыхагъэщыгъэх.
ЗэрагъэунэфыгъэмкIэ, щынэгъончъэ зекIуакIэр зыфэдэр зышIэрэ ыкIи зезыхьэрэ цIыфыр ары ухъумагъэ хъурэр. ЗекIокIэ гъэнэфагъэхэр ышIэ къодыекIэ (унэм къимыгъахь, упчIэхэм джэуап ямытыжь, умышIэрэ цIыфым автомобилым удимытIысхь) ныбжьыкIэм ищынэгъончъагъэ къыухъумэшъущтэп, ышIэ мыхъущт закъохэр арэп ащ къыхиубытэнхэ фаер.
Щынагъо къызпыкIыщтыр ныбжьыкIэм зэхишIыкIын ыкIи ащ зыщиухъумэн амал иIэн фае.
БзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипресс-къулыкъу.