Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ шъущегъэгъуазэ 2022-рэ илъэсым чъэпыогъум и 29-м сыхьатыр 10-м Урысыем и МВД иуниверситетэу Краснодар дэтым икъутамэу Ставрополь щыIэм «пчъэ зэIухыгъэхэм» ямафэ зэрэзэхищэщтым.
ЗэIукIэгъум рагъэблагъэх еджапIэхэм, лицейхэм, гимназиехэм ащеджэрэ апшъэрэ классхэм арыс кIэлэеджакIохэр, ны-тыхэр, кIэлэегъаджэхэр, хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ къулыкъухэм кадрэхэмкIэ яподразделениехэм яIофышIэхэр.
ХьакIэхэр апшъэрэ еджапIэм ипащэхэм, приемнэ комиссием хэтхэм аIукIэщтых, мыщ чIэхьанхэмкIэ шапхъэу щыIэхэм ащагъэгъозэщтых, еджэн, научнэ ыкIи пIуныгъэ IофшIэныр зэрэщызэхащэрэм нэIуасэ фашIыщтых.
Мыщ пылъ къэбарыр нахь игъэкIотыгъэу зэзыгъашIэ зышIоигъохэм Урысыем и МВД иуниверситетэу Краснодар дэтым икъутамэу Ставрополь щыIэм иофициальнэ сайт къызфагъэфедэн алъэкIыщт.
Университетым икъутамэ иадресыр: 355035, къалэу Ставрополь, Кулаковым ыцIэ зыхьырэ проспектыр, унэу N 43-рэ. Iофтхьабзэм къекIолIэрэ хьакIэхэр сыхьатыр 10-м щегъэжьагъэу 11-м нэс атхыщтых.
Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ къэбархэмкIэ
ыкIи общественнэ зэпхыныгъэхэмкIэ иотдел.


Шэкlогъум и 18-м, Хасэм хэмытхагъэхэр зыхэлажьагъэ зэхэгущэlэжь зэlукlэ зэхащэгъагъ. Ыужырэ мафэм ащ хэлэжьагъэхэм амакъэхэр атынэу пхьуантэм екlолlагъэх. Юнал Улучай зипэщэ купыр ары зыкъэзгъэлъэгъуагъэр ыкlи ахэр КАФФЕД-м иунэшъошlынхэу хадзыгъ. Хэдзынхэр заухым, ыпэрэ тхьаматэу, Префосер Доктор Шэуджэн Умит Динчер, игуадзэу Доктор Ясемин Орал ыкlи хэсашъхьэм хэтыгъэхэр, кlэу хадзыгъэхэр къэгущыlагъэх. Хэдзынхэм къекlолlагъэхэ Делегациехэм дырагъэштагъэ Юнал Улучай зипэщэ купыр КАФФЕД-м иунэшъошlэу агъэнэфагъэх.
КАФФЕД-м изэфэс, Хэкум ыкlи Тыркуем, политикэм хэтхэр: партиеу АКП-м Анкара и Депутатэу Мурат Алпаслан, партиеу ДЖХП-м итхьаматэ гуадзэу Гюлщах Дениз Аталар, Станбул и Депутатэу Фетхи Ачыкел ыкlи къалэу Балыккесир и Депутатэу Серкан Сары, партиеу ХДП-м хэтэу илче тхьаматэм игуадхзэу Джанан Чалаган, Къэбэртэе Конгрессым итхьаматэу Бещто Аслан, Абхьаз Республикэм, Хэкум гъэзэжьыным и Къэралыгъо Комитет итхьамэтэ гуадзэу Астамур Багателия зипэщэ делегацием щыщхэу Баштокуа Агарба, Аляс Нанба ыкlи Энал Кьутарба хэлэжьагъэх.
Зэфэсым зигугъ щашlыгъэхэм ащыщых, Израил Газзе щызэрихьарэ мэхьэджагъэр, илъэси 2-м зэ ашlырэ Хэсашъхьэм ихэдзынхэр, илъэси 3-м ашlынэу, лирэ 20-у щытыгъэ Хасэм хэтыпкlэр лири 100 хъунэу.
Тыщызгъэгъозагъэр: Мирач Албек Хызлыlок


Тыгъэгъазэм и 21-м къыщегъэжьагъэу Мыекъуапэ мэфэкI, спорт Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр щызэрахьэх ыкIи щызэрахьащтых.
Ахэм ащыщхэм нэIуасэ шъуафэтшIын. Урамэу Советскэм (переулкэу Красноармейскэм къыщежьэу урамэу Победэм нэс) тыгъэгъазэм и 28-м илъэсыкIэ ермэлыкъ щыкIощт. Щылэ мазэм и 1 – 10-м къалэм испорт площадкэхэм джэгукIэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэмкIэ кIымэфэ фестиваль, шахматхэмкIэ, теннисымкIэ мэфэкI зэнэкъокъухэр ащыкIощтых.
Лениным ыцIэ зыхьырэ гупчэм тыгъэгъазэм и 14-м къыщегъэжьагъэу щылэ мазэм и 14-м нэс шхыныгъохэмрэ музыкэмрэ яфестиваль щы- кIощт.
Тыгъэгъазэм и 29-м нэс кIэлэцIыкIухэм апае къэгъэлъэгъон, джэгукIэ, зэнэкъокъу зэфэшъхьафхэр зэхащэщтых. ИлъэсыкIэ елкэ шъхьаIэм дэжь къашъохэр къыщашIыщтых, спорт зэнэкъокъухэр, чэфыгъо зыхэлъ нэмыкI Iофтхьабзэхэр щызэрахьащтых. Щылэ мазэм и 7-м къалэм итворческэ коллективхэм мыщ концерт къыщатыщт. ИлъэсыкIэ елкэ шъхьаIэм фэгъэхьыгъэ мэфэкI программэу щылэ мазэм и 12-м щыIэщтым къэлэдэсхэр хэлэжьэнхэ алъэкIыщт.
КультурэмкIэ къэлэ паркым тыгъэгъазэм и 21-м къыщегъэжьагъэу мафэ къэс мэфэкI Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр щэкIох. Зыныбжь илъэс 50-м шъхьадэкIыгъэхэм апае мэфэкI дискотекэхэр тыгъэгъазэм и 28-м, щылэ мазэм и 7-м зэхащэщтых. Щылэ мазэм и 8-м нэс кIэлэцIыкIухэм апае зэнэкъокъу, джэгукIэ зэфэшъхьафхэр, дискотекэхэр елкэм дэжь щызэхащэщтых, пшысэхэм ахэт геройхэм нэIуасэ щафашIыщтых. Тыгъэгъазэм и 31-м атлетикэ псынкIэмкIэ зэнэкъокъу щыкIощт. Щылэ мазэм и 7-м «Рождественская сказка» зыфиIорэ мэфэкI концертым къэлэдэсхэри хьакIэхэри еплъынхэ алъэкIыщт.
КультурэмкIэ къэлэ Унэу «Гигант» зыфиIорэм щылэ мазэм и 3-м ИлъэсыкIэ елкэхэм яя VII-рэ къэлэ зэнэкъокъоу «Арт-елка-2020» зыфиIорэр къыщызэIуахыщт. Зигугъу къэтшIыгъэ зэнэкъокъум къырахьылIэщт IофшIагъэхэм якъэгъэлъэгъон щылэ мазэм и 3 – 8-м сыхьатыр 11.00-м къыщегъэжьагъэу сыхьатыр 16.00-м нэс шъукIон шъулъэкIыщт. Джащ фэдэу мы мафэхэм елкэхэм афэгъэхьыгъэ муниципальнэ мэфэкI Iофтхьабзэхэм кIэлэцIыкIухэр ащычэфыщтых.
Поселкэу Родниковэм щылэ мазэм и 5-м сыхьатыр 12.00-м джэгукIэу «Сказка, чудо в Рождество» зыфиIорэр щызэхащэщт. Щылэ мазэм и 12-м сыхьатыр 12.00-м «Новогодний серпантин» зыфиIорэ концертыр мыщ щыпсэухэрэм къафатыщт.
Станицэу Ханскэм щылэ мазэм и 4-м сыхьатыр 12.00-м кIэлэцIыкIухэм апае джэгукIэ зэфэшъхьафхэр культурэм и Унэу ащ дэтым щызэхащэщтых. Елкэм фэгъэхьыгъэ мэфэкI Iофтхьабзэхэр зэраухыхэрэмкIэ щылэ мазэм и 12-м культурэм и Унэ цIыфхэр щычэфыщтых.
Поселкэу Подгорнэм культурэм и Унэу дэтым псэупIэм дэсхэм апае концертэу «Чудеса под Новый год!» зыфиIорэр тыгъэгъазэм и 29-м сыхьатыр 13.00-м щыкIощт, тыгъэгъазэм и 31-м сыхьатыр 21.00-м илъэсыкIэ Iофтхьабзэхэу чэфыгъо зыхэлъыщтхэр мыщ щызэрахьащтых. Щылэ мазэм и 7-м пчыхьэзэхахьэу «Рождественские гулянья» зыфиIорэр щыкIощт.
Къутырэу Гавердовскэм щылэ мазэм и 6-м сыхьатыр 14.00-м мэфэкI программэу «Накануне Рождества» зыфиIорэр щыкIощт.


ИшIушIагъэ къызэтэжьыгъэ режиссер
Тилъэпкъ театральнэ искусствэ лъэпсэ пытэ ышIыным, театрэр цIыфхэм ягунэс хъуным, адыгэ пьесэхэр репертуарым пытэу хэуцонхэм итворческэ кIуачIэ илъэсыбэрэ хилъхьагъ Ахыджэго Мэджыдэ. А театрэм екIурэ лъагъом теуцонэу зыхъугъэр 1936-рэ илъэсыр ары.
Псэйтыку щыщ кIалэр Краснодар ащи, еджэпIэ-интернатым щырагъэджагъ. Художественнэ самодеятельностым орэд къыщиIоу, къашъоу, езбырхэм къяджэу чанэу хэтыгъ. Ащ ыуж мэкъумэщ техникумым щеджэзэ, 1936-рэ илъэсым Москва театральнэ институтым къикIыгъэ комиссием артист сэнэхьатым фагъэсэнхэу адыгэ кIалэхэмрэ пшъашъэхэмрэ къыхахыхэ зэхъум, режиссерскэм къекIунэу алъыти, еджапIэм Мэджыдэ аштагъ.
Къэлэшхом щеджэзэ…
Къэралыгъо театральнэ институтэу А. В. Луначарскэм ыцIэкIэ щытым (ГИТИС-м) иадыгэ студиеу нэбгырэ 28-рэ хъурэмэ ягъусэу Мэджыдэ къэлэшхом кIуагъэ. Режиссер факультетым цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр щызэдеджэщтыгъэх, ныбджэгъу зэфэхъущтыгъэх. Егугъущтыгъ еджэным. Урысыбзэр шIукIаеу зэришIэрэми ишIуагъэ къекIыгъ. ЯтIонэрэ курсым къыщегъэжьагъэу анахь дэгъумэ ащыщ хъугъэ. Мэджыдэ инасып къыхьыгъэу ылъытэщтыгъ режиссер цIэрыIохэу А. Поповым, Н. Горчаковым, В. Сахновскэм зэрэрагъэджагъэр.
Адыгэ зыгъэсапIэм артист IэпэIэсэныгъэмкIэ икIэлэегъэджэ-режиссерхэу В. Вронскаям, К. Тупоноговым, О. Тераковам анаIэ лъэшэу къытырагъэтыщтыгъ Мэджыдэ, еджакIохэм къарагъэшIырэмэ арагъэплъыщтыгъ яактерскэ амалхэр зыфэдэхэр ышIэнхэм пай.
Аужырэ курсым нэсыгъэхэу Мэджыдэ студием щигъэуцугъ Еутых Аскэр ипьесэу «Лъэхъухэр зэпэтхъых» зыфиIорэр, дэгъоуи алъытагъ. Лъэшэу игуапэщтыгъ спектаклэм игъэуцункIэ К. Я. Тупоноговыр къызэрэдеIагъэр.
1941-рэ илъэсым игъэмафэ Хэгъэгу зэошхор къежьагъэу еджэныр къаухыгъэу артист ныбжьыкIэхэр Мыекъуапэ къэкIожьыгъэх.
IофшIэныр зыщаублэщтым ехъулIэу студием ихудожественнэ пащэу К. Я. Тупоноговыр театрэм къакIуи, институтым къыщагъэхьазырыгъэ спектаклиплIыр къызэрагъэлъэгъощтхэм фытегъэпсыхьэгъэнхэм Iоф дишIагъ. М. Ахыджагор игъусэу спектаклэхэм ящыкIэгъэщтхэ щыгъынхэр, сценографиер зэрагъэуIугъэх, сценическэ IофшIагъэхэр укъуагъэ мыхъунхэм лъэшэу анаIэ тетыгъ. А спектаклэхэм ащыщыгъ Мэджыдэ ыгъэуцугъэу «Пшъэхъухэр зэпэтхъых» зыфиIорэр.
Спектаклэхэр репертуарым хагъэуцохи къагъэлъагъохэу аублагъ, ау мэзэ заулэ нахь темышIагъэу артист кIалэхэр зэкIэ, яхудожественнэ пащэу К. Тупоноговри зэрахэтэу, заом кIуагъэх. Мэджыдэ ипсауныгъэ изытет елъытыгъэкIэ къэнагъ, къалэр къыбгынагъ. 1942-рэ илъэсым шышъхьэIу мазэм пыир Мыекъуапэ къэсы зэхъум театрэм ипчъэ зэфашIыгъ.
Мэджыдэ иапэрэ спектаклэхэр
1943-рэ илъэсым хэкур шъхьафит ашIыжьыгъэу театрэм иIофшIэн жъоныгъуакIэм регъэжьэжьы, М. Ахыджагор режиссерэу агъэнафэ. Адыгэ театрэр аугъоижьыным Iофыр тетыгъэп. Джыри заор кIощтыгъэ, театрэм чIэкIыгъэхэ кIалэхэр зэо машIом хэтыгъэх. Нэбгырэ пчъагъэ яхудожественнэ пащэу К. Тупоноговри зэрахэтэу хэкIодагъ.
Театрэм (урыс труппэм) IофшIэныр ригъэжьэжьыгъэу партием ихэку комитет иунашъокIэ концертмэ якъэтын пылъыщт купыр театрэм щызэхащэ. Ащ ипшъэрылъыгъ театральнэ-концертнэ программэхэр хэкум илэжьакIохэм къафагъэлъэгъонхэу. Секцием хэтыгъэх артисткэхэу Пармакова Айщэт, Т. Серафимовар, ЛIыбзыу Софэ, къэнджал Айщэт, ЕмтIылъ Нэфсэт, Хьаткъо Зур. Мыхэм къагъэлъагъощтыгъ Л. Шейнин ипьесэу «Чрезвычайный закон» зыфиIорэм щыщ пычыгъоу Ахыджэго Мэджыдэ ыгъэуцугъэр, адыгабзэм изылъхьагъэр Натхъо Долэтхъан. Ащ ипьесэу «Айтэч ыпхъу» зыфиIоу ежь ыгъэуцугъэри къагъэлъагъощтыгъ. Концерт программэм хэтыгъэх Теуцожь Цыгъо, Еутых Аскэр, нэмыкIхэм атхыгъэмэ ащыщхэр. Ахэр дэгъоу сценэм къызэрэщаIощтхэм тегъэпсыхьагъэхэу режиссерым Iофышхо адишIэщтыгъ. Агъэхьазырыгъэр къагъэлъэгъонэу районым зыкIохэкIэ гъусэ афэхъущтыгъ. КIэрэщэ Тембот ипьесэу «Пшъашъэмрэ къэгъагъэхэмрэ» зыфиIоу зы едзыгъо хъурэр Мэджыдэ ыгъэуцунэу ригъэжьэгъагъ, ау игъо ифагъэп, секциер зэфашIыжьыгъ мылъку имыкъумрэ адыгабзэкIэ Iоф зышIэн артист кIалэхэр зэрэщымыIэхэмрэ къахэкIэу.
Урыс театрэм Ахыджагом апэу щигъэуцугъэхэ спектаклэхэр «После маневров» (Ю. Кадаш), «Платон Кречет» (А. Корнейчук), «Чрезвычайный закон» (Л. Шейнин), «Чудеса пренебрежения» (Лопе де Вега). Ахэм къакIэлъыкIуагъэх К. Симоновым ипьесэхэу «Жди меня», «Русские люди», классикэм щыщхэу «Без вины виноватые» (А. Островский), «Коварство и любовь» (Ф. Шиллер), нэмыкIхэри.
А лъэхъаным илъэс зэкIэлъыкIохэм Мыекъопэ театрэм режиссер шъхьаIэу иIагъэх
Г. Радовыр, Л. Ермиловыр, В. Смирновыр. Мыхэр опытышхо зиIэ режиссерых, театрэ зэфэшъхьафхэм Iоф ащашIагъ. Мэджыдэ зэмыкIугъэ ахэтыгъэп. Театрэм итворческэ IофшIэн нахьышIоу зэхэщэгъэнымкIэ шIэгъэн фаехэм, репертуарым изэхэгъэуцонкIэ гупшысэу ахилъхьэхэрэм къыдырагъаштэщтыгъ.
Мэджыдэ ежь ыгъэуцунэу зыфэе пьесэхэри репертуарым хагъахьэщтыгъэх. Ащ фэдагъэх спектаклэхэу «Русские люди» (К. Симонов), «Чужой ребенок» (В. Шкваркин), «Коварство и любовь» (Ф. Шиллер), нэмыкIхэри.
Зэгорэм Ахыджагом сэмэркъэоу къытфиIотэжьыгъагъ Iоф зыдишIэщтыгъэ режиссер шъхьаIэмэ ащыщ къыриIогъагъэр. КъеупчIыгъ: «Хэта режиссурэмкIэ ГИТИС-м ущезгъэджагъэхэр?» ыIуи. АлъэкъуацIэхэр зыреIохэм, «Ащыгъум мы театрэм сэ сиIоф чIэлъыжьэп» ыIуагъ. «Адэ чIэкIыжьыгъа?» — теупчIыгъ Мэджыдэ. КъызэриIуагъэмкIэ, театрэ горэм рагъэблэгъагъэти ригъэжьэгъэ спектаклэр зегъэуцухэм IукIыжьыгъагъ.
Пащэу зыщэтым
Ахыджэго Мэджыдэ 1954-рэ илъэсым театрэм ирежиссер шъхьаIэу агъэнафэ. Ащ ыпэрэ илъэсищ-плIым искусствэхэмкIэ хэку гъэIорышIапIэм ипэщагъ. Искусствэм, культурэм нахь зыкъягъэIэтыгъэным, специалистхэр гъэхьазырыгъэнхэм лъэшэу ыуж итыгъ. ЗэшIуихын ылъэкIыгъэр макIэп. Адыгэ театрэр зэхэщэжьыгъэн зэрэфаем ыгъэгумэкIэу, артист ныбжьыкIэхэр егъэджэгъэнхэм пае ГИТИС-м студие щызэхэщэгъэным пылъыгъ. А IофыгъохэмкIэ ащ ишIуагъэу къэкIуагъэр нафэ.
Театрэм итворческэ гъогу хэIэтыкIыгъэ спектаклэхэу Ахыджагом ыгъэуцугъэмэ ащыщых «Мария Стюарт» (Ф. Шиллер), «Анна Каренина» (Л. Толстой), «Кража» (Д. Лондон), «Память сердца» (А. Корнейчук), «В поисках радости» (В. Розов), «Обыкновенный человек» (Л. Леонов), «Вдова» (А. Кожемякин).
Адыгэ спектаклэ театрэм исценэ урысыбзэкIэ къытехьэ шIоигъоу тхакIомэ заIуигъакIэмэ адэгущыIэу, IэпыIэгъу зэрафэхъущтыр Мэджыдэ ариIоу пчъагъэрэ къыхэкIыгъ режиссер шъхьаIэ зашIым. Аузэ зы пьесэ къыIэкIэхьагъ. Ар Джагъупэ Джамболэт идрамэу «Возмездие» («ЛъышIэжь») зыфиIорэр ары. Сценэм нахь къызэрекIущтым елъытыгъэу нэбгыритIумэ Iоф дашIэжьи, Мэджыдэ ыгъэуцугъ, театрэм испектаклэ анахь дэгъухэм ясатырэ хэуцуагъ. Илъэс зытIу тешIагъэу Лъэустэн Юсыф ипьесэу «Ожъубанэкъо Асхьад» театрэм къыIэкIэхьагъ ыкIи бэ темышIэу Лотковым ыгъэуцугъ. Мы спектаклэхэр илъэс заулэрэ къагъэлъэгъуагъэх.
Мэджыдэ ирежиссерскэ творчествэ хэушъхьафыкIыгъэ чIыпIэ щызыубытыгъэр Н. Погодиным ипьесэу «Кремлевские куранты» зыфиIоу 1956-рэ илъэсым ыгъэуцугъэр ары. А лъэхъаным гу тепшIыхьэу Ленинымрэ Сталинымрэ яобразхэр зыхэт спектаклэ бгъэуцуным режиссерскэ IэпэIэсэныгъэшхом кIыгъоу лIыгъи пхэлъын фэягъ. Мэджыдэ тIури хэлъыгъ, спектаклэ пшъхьапэ ыгъэуцун ылъэкIыгъ. Михаил Лотковым Лениным ироль, ежь Мэджыдэ Сталиным, ШъхьакIумыдэ Нурыет Крупскаям ярольхэр рэзэныгъэшхо хэбгъуатэу къашIыгъэх.
Режиссерым илъэсыбэрэ Iоф зыдишIагъэхэ артист IэпэIасэхэр арых игъэхъагъэхэр зэлъытыгъэу щытыгъэр. Ахэр: РСФСР-м изаслуженнэ артистхэу Н. ШъхьакIумыдэр, Ю. Ахыджагор (Мэджыдэ ишъхьэгъусагъ), А. Гариныр, С. Галуза, Н. Шамраевыр, В. Андрейко, УССР-м изаслуженнэ артисткэу А. Курасовар, артистхэу П. Василенкэр, И. Хох, А. Дорошенкэр, Г. Марковыр, В. Савченкэр, А. Лукичевыр, нэмыкIхэри.
Адыгэхэр Урысыем зыгохьагъэхэр илъэс 400 зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэу тилитературэрэ искусствэмрэ ямафэхэу 1957-рэ илъэсым Москва щыIагъэм тихэку ихудожественнэ коллективхэр фэгъэхьазырыгъэнхэмкIэ композитор цIэрыIоу СССР-м инароднэ артистэу Вано Мурадели игъусэу творческэ Iофыбэ зэшIуихыгъ. А лъэхъаныр ары «РСФСР-м искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху» зыфиIорэ щытхъуцIэр къызыфагъэшъошагъэр.
«Унагъом ишъхьакIокIэ» рагъэжьэжьы
Хэгъэгу зэошхом зиIофшIэн зэпигъэугъэ Адыгэ театрэр 1958-рэ илъэсым зэхащэжьы. МыщкIэ Ахыджагом Iофышхо зэшIуихыгъ. Заом псаоу къелыжьыгъэхэу Шэуджэн Мэджыдэ, ХьакIэко Аслъанбэч, Талъэкъо Сулимэн, Мышъэ Джанхъот, Мамый Абочыр аIохэу театрэм къыIуещэх. БзылъфыгъэхэмкIэ Цэй Унае, ЛIыбзыу Софэ, Пармакова Айщэт къыригъэблэгъэжьыгъэх. Художественнэ самодеятельностым къыхащыгъэх ныбжьыкIэхэу Къыздырмыщэ Тэмарэ, Нэгъуцу Мэдинэ, Пэрэныкъо Розэ, нэмыкIхэри.
Зэрэрагъэжьэжьыгъэр туркмен драматургэу Г. Мухтаровым ипьесэу «Унагъом ишъхьакIу» зыфиIоу адыгабзэкIэ Ахыджэго Мэджыдэрэ Шэуджэн Мэджыдэрэ зэгъусэхэу агъэуцуи, жъоныгъуакIэм и 6-м къагъэлъэгъуагъэр ары. ТуркменыцIэхэр мыхъумэ, адыгэ щыIакIэм къыхэхыгъэ шъыпкъэ фэдэу спектаклэр хъугъэ.
ЯтIонэрэ спектаклэу Мэджыдэ ыгъэуцугъэр драматургэу Мамый Ерэджыбэ ипьесэ техыгъэу «Псэлъыхъохэр» ары. Мамыим къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, пьесэу ытхыгъэр театрэм къызехьым Ахыджагом Iоф дишIэнэу зэрэхъугъэр насыпыгъэкIэ зыфилъэгъужьыщтыгъ. Режиссерымрэ авторымрэ зэгурыIохэу пьесэм Iоф зэрэдашIагъэм къыкIэкIуагъ спектаклэу «Псэлъыхъохэр». МыщкIэ театрэм гъэхъагъэ ышIыгъ, Мыекъуапэ пчъагъэрэ къыщагъэлъэгъуагъ, къуаджэхэм зытIо-зыщэ къызщамыгъэлъэгъуагъэ ахэтэп. ЦIыфмэ агу зэрэрихьыщтыгъэр ащ ишыхьат.
Ар къызхэкIыщтыгъэр пьесэр жэбзэ чанкIэ зэрэтхыгъэр, сценэм щалъэгъурэр ежь якъуаджэ къыдэхъухьагъэ горэм тешIыкIыгъ пIонэу зэрэщытыр, режиссерскэу зэрэзэгъэфагъэр, артистмэ алъэкI къызэрамыгъанэщтыгъэр ары. Анахьэу къыхагъэщыщтыгъэр ДэнэIапэ ироль къэзышIыщтыгъэ Цэй Унай. ЦIыфхэр ежь Унае ДэнэIапэкIэ къеджэхэу хъугъагъэ. Ахыджагом ащ уасэ фишIэу цIыфмэ гунэс ащыхъоу ролыр къэпшIыгъэмэ уипшъэрылъ бгъэцэкIагъэу ылъытэщтыгъ.
Джырэ лъэхъан ролыр къэзышIырэ артисткэ IэпэIасэу Кушъу Светланэ къысиIогъагъ: «Цэй Унае ДэнэIапэ ироль къызэришIыщтыгъэм фэдэу къэсэрэшIи боу сезэгъыни, сисэнэхьати сыкIэгушIукIыжьыни». Ащ нафэ къешIы Цэй Унае непи зэрагъэлъапIэрэр. Ежь Кушъу Светланэ исэнэхьат зэрэщыгушIукIыжьын рольхэр къызэришIыгъэхэри тинэрылъэгъу.
ЫпшъэкIэ къызэрэщысIуагъэу, тхэным пылъхэр театрэм къыпыщэгъэнхэм Ахыджагор сыдигъокIи ыуж итыгъ. Лъэпкъ драматургиемрэ театрэмрэ зэгъусэхэу зэдэкIонхэ фэягъ. Драматургие уимыIэу лъэпкъ театрэ уиIэн плъэкIыщтэп. Ар нафэ. Джары лъэшэу ащ ыгъэгумэкIэу зыкIыпылъыгъэр. Артистэу ХьакIэко Аслъанбэч зэгорэм къыIотэгъагъ ярайон икъуаджэмэ ащыщ Хэгъэгу зэошхом илъэхъан адыгэ унагъом урыс пшъэшъэжъыерэ шъэожъыерэ зэрэщапIужьыгъэхэм икъэбар. Ар Ахыджагом зызэхехым, ащ ехьылIагъэу пьесэ ригъэтхынэу ыуж ихьи ымытхэу шIокIыгъэп.
Аслъанбэч а къуаджэм (сыхэмыукъомэ Новэ Адыгеир ары) ыгъакIуи, кIэупчIэзэ унагъор къыгъоти, къэбар лъапсэр къызэригъэшIагъ. Пьесэри ытхыгъ — «Зауркъанрэ Заурхъанрэ». Ахыджагор разэ зэрэхъугъэр къыхэщэу спектаклэм Iоф дишIагъ.
Артисткэу ЛIыбзыу Софэ къыIотэжьыщтыгъ: «Зауркъанрэ Заурхъанрэ» дгъэуцу зэхъум авторымрэ режиссерымрэ яIорэ-яшIэрэ зэхэлъэу зэблахъугъи къыхэкIыгъ, хэгъэхъонхэри фашIыгъэх, тэ ятIо горэхэри хагъэхьагъэх. Мэджыдэ тэркIэ кIэлэегъэджэ дэгъум фэдэ зэпытэу режиссер-педагогэу щытыгъэ нахь, аукъодыеп, щысэ темыхын умылъэкIынэу цIыф шIэгъуагъ. Ныбжьи ымыIуапхъэ ыIуагъэп, ымышIапхъэ ышIагъэп.
Зауркъанрэ Заурхъанрэ тэ тиунагъо къихъухьэгъэ сабыймэ афэдагъэх, тызэгъусэу тпIухи гъогум теттIупщыхьагъэх. Мэджыдэ игупшысэмэ сыдигъокIи лъэпсэ куу яIагъ. Зэошхом щыфэхыгъэхэ артист кIалэхэр ренэу ыгу илъыгъэх, сыд къыIотэщтми ахэмкIэ къыригъажьэщтыгъ, нэку-нэпс тыхъущтыгъ. Театрэр ыгу хэтIагъэу Iоф къыддишIэщтыгъ. ТэркIэ ар зымыуасэ щыIэп».
1960-рэ илъэсым мэлылъфэгъум «Зауркъанрэ Заурхъанрэ» театрэм апэрэу къыгъэлъэгъуагъ. Режиссерым спектаклэр пшъхьапэу зэригъэкIугъэ, нравственнэ лъэныкъор къыхэгъэщыгъэным инэу ынаIэ тыригъэтыгъ. Егъэлыягъэ хэмылъэу мэхьанэ купкIым епхыгъэу, нэфынэр къыхихэу зэригъэфагъэ, образ пэпчъ къэтыкIэ гъэнэфагъэ къыфигъотыгъ.
Артистхэу Мышъэ Джанхъотрэ Мамый Абочыррэ унэгъошъхьэ лIыжъ Iушэу, иакъыл бэмэ анэсэу, хэбзэ-зэхэтыкIэ дахэм иухъумакIоу Адышэс иобраз къагъэлъэгъуагъ чэзыу-чэзыоу. Адышэс ишъхьэгъусэу Гощмафэ ироль Цэй Унае шъэбэгъэ-рэхьатыгъэр, гумэкI-гукIэгъур, дэхэIон-шIушIэныр къыхэщэу къышIыгъ. Ежь ХьакIаком — Асфар, Пармаковам — Айщэт, Къыздырмыщэм — Заурхъан, Нэгъуцум — Зауркъан, ЛIыбзыум — Валентинэ, Шэуджэным — Мыхьамодэ ярольхэр егугъупэхэу къашIыгъэх. Нэбгырэ пэпчъ ифэшъошэ Iахь спектаклэм хилъхьагъ.
ЩыIакIэм къыхэхыгъэ хъугъэ-шIагъэр спектаклэм ылъапсэу зэрэщытым шъыпкъэныгъэшхо къыхилъхьагъ, пшIошъ мыхъун зыпари къыхэфагъэп. АшIогъэшIэгъонэу, агу лъыIэсэу еплъыщтыгъэх. УрысыбзэкIи зэрадзэкIыгъэу къагъэлъагъощтыгъ «У меня две мамы» ыцIэу. Репертуарым илъэсыбэрэ хэтыгъ бзитIумкIэ къагъэлъагъозэ. Спектаклэм ипэIухъо 340-рэ къызэIуахыгъ, нэбгырэ мин 70-рэ фэдиз еплъыгъ. Ащ къеушыхьаты авторми, режиссерми, артистхэми ягъэхъагъэ зэрэлъагэр.
Ауми, спектаклэм щыкIагъэ гори имыIахэу щытыгъэп, чIыпIэ зырызхэр къыхэфагъэх кIыхьащэхэу, действиер зэтыриIажэу. Iоф ямыIахэу а къэшIыгъо чIыпIэм хэмытхэр сценэм къытехьэхэу, текIыжьхэу къыхэкIыгъ. Гощмафэ пчэдыжь зарядкэ зэришIырэр ищыкIэгъагъэп, сценическэу къэгъэшъыпкъэжьыгъэп. Артистхэр псынкIащэу, икъоу зэхэмышIыкIэу къаIорэр сценэм зэрэтетхэм къыкIырегъэчы къашIыхэрэ рольхэр зэхэпшIэнхэм. Мы спектаклэм имызакъоу, адрэхэми а дагъор яI. Арэу щытми, «Зауркъанрэ Заурхъанрэ» театрэм ихъишъэ пытэу хэуцогъэ спектакль.
Ныр Iушымэ пхъури…
Аужырэ адыгэ спектаклэу 1961-рэ илъэсыми Ахыджэго Мэджыдэ ыгъэуцугъэр «Ны Iушым ыпхъу» ары. ТхэкIо цIэрыIоу КIэрэщэ Тембот ипьесэ ар техыгъ. Ащ исюжетрэ авторым къыIэтыгъэ темэмрэ атетэу режиссерскэ къэтыкIэ къыфигъоти, шъыпкъэмрэ къончагъэмрэ, шIумрэ емрэ, зэфагъэмрэ хьилагъэмрэ зэригъэутэкIхэзэ спектаклэр зэригъэфагъ. Къоджэ щыIакIэм икъэгъэлъэгъон екIолIэкIэ-къэшIыкIэу тхакIом хилъхьагъэр режиссерым IупкIэу спектаклэм къыщыхигъэщыгъ, ыумысыгъэх шэныжъхэр нэиутэу, къыIэтыгъэх дэхагъэр, шIур.
Ны Iушыр Щылэхъан. Ролыр къэзышIыгъэ артисткэу ЕмтIылъ Нэфсэт анахьэу къыхигъэщыгъэр гушхо зиIэ цIыфышIу лэжьакIоу Щылэхъан зэрэщытыр ары. Ишъхьэгъусэ Хэгъэгу зэошхом хэкIодагъ, ау ыгу ыгъэкIодыгъэп, къиныгъомэ къамыуфэгъэ бзылъфыгъэ Iуш, ышъхьэ ылъытэжьэу мэпсэу. Щылэхъан ыпхъоу Сарэт (арт. Тыгъужъ Роз) ежь фэдэу ыпIугъ, ыгъэсагъ IофшIэным ыIэ екIоу. Къоджэ еджапIэр къызеухым, колхозым ибылымэхъо фермэ чэмыщэу Iуигъэхьагъ. Гъунэгъу шъузэу Зазыйрэ (арт. Цэй Унай) ащ ыпхъоу Дэхэунайрэ (арт. Пэрэныкъо Роз) емыкIоу фалъэгъу Сарэт колхозым зэрэхэхьагъэр. Ежьхэр зыфаехэр Iоф амышIэу гъоты-шхо яIэу щыIэнхэр ары. Ау уахътэр макIо, игъорыгъозэ къагурэIожьы зэрэмызафэхэр, амыIуапхъэхэр зэраIуагъэхэр. Анахьэу ар зызэхашIагъэр Сарэт ичаныгъэрэ игъэхъагъэхэмрэ апае ищытхъу аIоу зэхъур, орден къызыратыр ары.
Зазые ицIыф гъэпсыкIи изэхэшIыкIи зэхъокIыгъэ зэрэхъухэрэр пшIошъ ыгъэхъоу Цэй Унае къышIыщтыгъ. Режиссерым ыгъэунэфыгъэ къэшIыкIэр ханэ фимышIэу зэригъэцэкIагъэм къыхэкIэу образыр ичIыпIэ итыгъ.
Спектаклэм еумысых шъабэ зишIызэ къыпIущхыпцIэрэ къэрарынчъэ тхьагъэпцIэу Къэлэшъао (арт. Талъэкъо Сулимэн), Пщыпый ешъуакIор (арт. Мышъэ Джанхъот), шъхьэнэкIэу Зулэ (арт. ЛIыбзыу Соф), мыпсэу-мылэжьэ Батмызэ (арт. Мамый Абочыр). Мыхэмэ апыщытых цIыф зафэу шъыпкъагъэм рыпсэурэ парторгэу Болэт (арт. ХьакIэко Аслъанбэч, Шэуджэн Мэджыд), институтыр къэзыухыгъэ кIэлакIэу колхозым Iоф щишIэнэу къэкIогъэ Муратэ (арт. Нэгъуцу Мэдин).
Мы спектаклэ зэгъэфагъэу социальнэ-нравственнэ мэхьэнэ купкI зыкIоцIылъымкIэ Ахыджэго Мэджыдэ ирежиссер IофшIэн адыгэ сценэм щиухыгъ. Ау 1970-рэ илъэсым нэс зэпыупIэ иIагъэми, урыс труппэм зэкIэмкIи спектаклишъэм ехъу щигъэуцугъ.
Мэджыдэ иунагъо театральнэу щытыгъ. Ишъхьэгъусэу Юлия Александровнар РСФСР-м изаслуженнэ артистк, классикэм къыхэхыгъэ роль инхэр IэпэIэсэныгъэшхо хэлъэу къышIыщтыгъэх. Апхъоу Лие ятIонэрэ адыгэ студием щыщыгъ, я 4-рэ курсыр къызеухым «Московский театр юного зрителя» зыцIэм ашти, ащ Iоф щишIэзэ ГИТИС-р студием къыдиухыжьыгъ. Диплом спектаклэу «Чапыч зимыIагъэм уплэжъ ыгъотыгъ» (А. Островский) зыфиIорэм хэт ныом ироль адыгабзэкIэ къыщишIыгъ. КъызэкIожьхэм спектаклэр Мыекъуапи, къуаджэхэми Лие ролыр къышIызэ къащагъэлъэгъуагъ. Кинофильмэхэм ахэлэжьагъ, гум къинэжьхэу рольхэр къешIых, РСФСР-м изаслуженнэ артистк, театральнэ-концертнэ купым хэтэу Мыекъуапэ къакIоу къыхэкIыгъ.
Ахыджэго Мэджыдэ театральнэ искусствэм щишIыгъэхэ гъэхъагъэхэм афэшI къыфагъэшъошагъэх Лениным иорден, ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым иорден, медалэу «За доблестный труд» тIогъогогъо, нэмыкIхэри. Партием ихэку комитет илъэс пчъагъэрэ хэтыгъ, депутатмэ я Адыгэ хэку Совет идепутатэу.
РСФСР-м искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхоу, Адыгэ Республикэм инароднэ артистэу Ахыджэго Мэджыдэ идунай зихъожьыгъэр илъэсиблым къехъугъ. Илъэс 30 фэдизрэ зыщыпсэугъэ Москва и Востряковскэ къэхалъэ зэшъхьэгъусэхэр дэлъых.
Титеатральнэ искусствэ иIофышIэхэм Ахыджэго Мэджыдэ шIукIэ агу къэкIыжьы. Ащ лъапсэу иIэр театрэм ишэн-хэбзэ шIагъохэр къэухъумэгъэнхэм, театральнэ поколениехэр зэкIэрымычыгъэнхэм, Адыгэ театрэр лъэпкъ театрэу щытыным зитворческэ кIуачIэрэ зисэнаущыгъэрэ къогъанэ имыIэу хэзылъхьэгъэ цIыфыр бгъэлъэпIэнэу, урыгушхонэу щытышъ ары.
Шъхьаплъэкъо Къэсэй.
Театровед, Адыгэ Республикэм искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху.


Адыгэ Республикэм икъэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэралыгъо кадастрэ уасэмкIэ Адыгэ республикэ гупчэм» Адыгеим ит псэуалъэхэм, унэхэм, псэолъэ ныкъошIхэм, транспорт гъэуцупIэхэм якъэралыгъо кадастрэ уасэ игъэнэфэнкIэ 2023-рэ илъэсым телъытэгъэ Iофтхьабзэхэр зэрехьэх.
Кадастрэ уасэр зыфэдизыщтыр амыгъэкощырэ мылъкумкIэ къэбарэу къаIэкIагъахьэхэрэм бэкIэ ялъытыгъэщт. Зигугъу къэтшIыгъэ учреждением кадастрэ уасэм икъэлъытэнкIэ къызфигъэфедэщтхэр амыгъэкощырэ мылъкумкIэ къэралыгъо реестрэ зыкIым (ЕГРН) ит къэбархэр ары.
Къэралыгъо кадастрэ уасэр зэрагъэнафэрэм ехьылIэгъэ Федеральнэ законым къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, амыгъэкощырэ мылъкур зиехэм фитыныгъэ яI кадастрэ уасэр зыщагъэнэфэрэ сыд фэдэрэ лъэхъани амыгъэкощырэ мылъкоу яIэм ехьылIэгъэ къэбархэр: псэуалъэр затыгъэ, псэолъэшIыныр заухыгъэ илъэсхэр ыкIи нэмыкIхэр зыщызэхэфыгъэ къэбархэр арахьылIэнэу.
Ащ пае амыгъэкощырэ мылъкур зыфэдэм ехьылIэгъэ декларациер аIэкIагъэхьан фае. Джащыгъум кадастрэ уасэм игъэнэфэнкIэ къызфагъэфедэщтхэр амыгъэкощырэ мылъкум ехьылIэгъэ къэбархэу икъоу зыхэплъэжьыгъэхэр ары.
Джащ пае амыгъэкощырэ мылъку зиIэхэм ЕГРН-м ит къэбархэр ауплъэкIун, хэукъоныгъэхэр къызыхагъэщыкIэ къэбар тэрэзхэр ЕГРН-м игъэхьэгъэнхэм иамал зэрахьан, амыгъэкощырэ мылъкур зыфэдэм ехьылIэгъэ декларациер Адыгэ Республикэм икъэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэралыгъо кадастрэ уасэмкIэ Адыгэ республикэ гупчэм» IэкIагъэхьан фае.
Амыгъэкощырэ мылъкур зыфэдэм ехьылIэгъэ декларацием ащ ит къэбархэр зэрэшъыпкъэхэр къэзыушыхьатырэ документхэри (тхыгъэхэр, справкэхэр, паспортхэр, актхэр, кIэух зэфэхьысыжьхэр ыкIи нэмыкIхэр) игъусэнхэ фае.
Декларациер зэрэзэхэжъугъэуцощт, ар зэраIэкIэжъугъэхьащт шIыкIэм, документхэу шъуищыкIэгъэщтхэм яхьылIэгъэ къэбархэр нахь икъоу Адыгэ Республикэм икъэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэралыгъо кадастрэ уасэмкIэ Адыгэ республикэ гупчэм» исайт ижъугъотэщтых.
Телефонэу 8 (8772)57-97-27-мкIэ декларациер зэрэзэхэжъугъэуцощт шIыкIэр къышъуфызэхафыщт.


Сэкъатныгъэ зиIэхэм я Урысые спорт зэнэкъокъухэр Санкт-Петербург щыкIуагъэх. Адыгеим илIыкIоу илъэс 73-рэ зыныбжь Анатолий Чапуриныр турнирым хэлэжьагъ ыкIи теннис цIыкIумкIэ хагъэунэфыкIырэ чIыпIэр къыдихыгъ.
Ащ игъусагъ Вологодскэ хэкум щыщ Владимир Клубовыр. Зэнэкъокъухэм къякIолIагъэхэм зэкIэми мы нэбгыритIур анахьыжъыгъэх, ау агукIэ ныбжьыкIэх.
Мы нэбгыритIум зэIукIэгъуи 4 яIагъ, зыр ашIуахьыгъ, адрэхэм текIоныгъэр къащыдахыгъ. Урысыем ишъолъыр 12-мэ ялIыкIохэр зэнэкъокъухэм ахэлэжьагъэх.


КIэлэцIыкIу зэрыс унагъохэм социальнэ IэпыIэгъу тедзэ ятыгъэным фэгъэхьыгъэ унашъоу УФ-м и Президент къышIыгъэм къыдыхэлъытагъэу сомэ мин тфырытф мэзищым, мэлылъфэгъум, жъоныгъуакIэм, мэкъуогъум, аратынэу агъэнэфагъ.
Ащ пае ны-тыхэм лъэIу тхылъэу къатыгъэхэм УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм испециалистхэм Iоф адашIэ.
Мэкъуогъум и 1-м нэс пштэмэ, тхылъэу зыхэплъагъэхэм ащыщэу 9284-р къэзытыгъэхэм ахъщэ тедзэр атефэу агъэунэфыгъ. Мэлылъфэгъум и 17-р ары унагъохэм афатIупщынэу зырагъэжьагъэр. МэзитIум атыгъэр зэкIэмкIи сомэ миллиони 104-рэ мин 530-рэ мэхъу. Мэкъуогъу мазэу къихьагъэм и 5-м нэс джыри сомэ миллион 29-рэ мин 930-рэ атIупщынэу щыт.
Ащ нэмыкIэуи, УФ-м и Президент иунашъокIэ кIэлэцIыкIоу зыныбжь илъэси 3 хъугъэу, 16-м емыхъугъэхэм зэтыгъоу мы къихьэгъэ мазэм сомэ мин пшIырыпшI аратыщт. ПэшIорыгъэшъэу къалъытэгъэ унэгъо 40000-м щыщэу 33841-мэ лъэIу тхылъхэр къатыгъахэх. Зыхэплъэнхэу игъо зыфифагъэхэмкIэ сомэ миллион 522-рэ мин 750-рэ атIупщынэу щыт. Ахъщэм итын мэкъуогъум и 1-м рагъэжьагъ. Сомэ миллион 466-рэ мин 520-рэ атыгъах.
Мэкъуогъум и 1-м нэс УФ-м и Президент иунашъо къыщыдэлъытагъэу ахъщэ тедзэу республикэм щатыгъэр зэкIэмкIи сомэ миллион 571-рэ мин 50-рэ мэхъу. Нэужыми, мэкъуогъум и 2-м, сомэ миллион 56-рэ мин 230-рэ атIупщыгъ.
КIэлэцIыкIу зэрыс унагъохэм социальнэ IэпыIэгъу тедзэ ятыгъэным пэIуагъэхьанэу зэкIэмкIи сомэ миллион 811-рэ мин 370-рэ бюджет ахъщэу ПенсиехэмкIэ фондым и Къутамэу АР-м щыIэм къыфэкIуагъ.
УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу


Урысыем и УФСИН и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипащэхэр МКъТУ-м истудентхэм аIукIагъэх
Урысыем и УФСИН и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм иIофышIэмэ яшIоигъоныгъэкIэ Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым зэIукIэ щыкIуагъ, ащ хагъэлэжьагъэх «МашIо щынэгъончъэныр» зыфиIорэ сэнэхьатыр зыщызэрагъэгъотрэ кафедрэр къэзыухыхэрэ студентхэр.
Iофтхьабзэм къыдыхэлъытагъэу мэшIогъэкIосэным пылъ къулыкъоу инспекцием хахьэрэм ипащэу, IэкIоцI къулыкъум имайорэу Александр Однолеткэм УФСИН-м щылажьэхэрэмэ фэгъэкIотэнэу яIэхэр, ащ къулыкъу щыпхьыным шIуагъэу пылъхэр къыIотагъэх.
ГъэIорышIапIэм кадрэхэмкIэ иотделение ипащэу, IэкIоцI къулыкъум имайорэу Владимир Вержбицкэм къэзэрэугъоигъэхэм игъэкIотыгъэу къафиIотагъ Урысыем и УФСИН и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм уIухьаным ыкIи къулыкъу щыпхьыным пае шапхъэу пылъхэр, машIо щынэгъончъэным епхыгъэ структурнэ подразделением Iоф зэрэщашIэрэ шIыкIэр.
Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетымрэ Урысыем и УФСИН и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэмрэ зэрэзэдэлэжьэщтхэ шапхъэхэм ягъэнэфэгъэн ары зэфэхьысыжьэу зэIукIэм фэхъугъэр. Ащ пае егъэджэн экскурсиехэр зэхащэнхэу, специалистхэм ягъэхьазырынкIэ практическэ ушэтынхэр ашIынхэу рахъухьагъ.
МониторингымкIэ, моделированиемкIэ ыкIи Iофтхьабзэхэр зэхэщэгъэнхэмкIэ МЧС-м и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм иIофышIэу Хъут Марет студентмэ къафиIотагъ кризиснэ Iофхэм ягъэIорышIэпIэ Гупчэ структурнэ подразделение шъхьафэу МЧС-м зэрэхахьэрэр, ЗыкI къэралыгъо системэм ипшъэрылъхэм ягъэцэкIэн зэрэдэлажьэхэрэр.
МЧС-м IофшIэнэу щагъэцакIэрэр, стажировкэр зэращахьырэ шIыкIэр, IофшIэпIэ чIыпIэ щыгъотыгъэным шапхъэу пылъхэр студентхэм зэрагъэшIагъэх, IофшIэным ылъэныкъокIэ хэхъоныгъэхэр ашIынхэмкIэ, сэнэхьатыр зэрагъэгъотынымкIэ, гъэIорышIапIэм иподразделение шъхьаIэ къулыкъу щахьынымкIэ шIэныгъэ икъу агъотыгъ.
ЧIэтIупщыгъом нэсыгъэ студентхэу IофшIапIэм Iухьэ зышIоигъохэм пэшIорыгъэшъэу ядокументхэр организацием ратыхэмэ зэрэнахьышIур зэIукIэм къыщаIуагъ. ХэушъхьафыкIыгъэу къыхагъэщыгъ, МКъТУ-р къэзыухыгъабэ джырэ уахътэм МЧС-м и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм зэрэщылажьэхэрэр, ар непэрэ ныбжьыкIэхэмкIэ щысэ дэгъу мэхъу.


- Фонд
- Новости
- История
- Культура
- Персоны
- Диаспоры
- Среда обитания
- Мультимедиа
- Мозаика
- Стипендия
- Партнеры
ЧЪЭПЫОГЪУ
Нэмык1ыц1эу и1эр - «Бжыхьэку» (Нэгумэ Шор).
АХЫНЭ ИЧЭМ ЛЪЭРЫК1У
Чъэпыогъум агъэцак1эщтыгъэ зек1ок1э – ш1ык1 (обряд).
Ахын былым п1ашъэмэ яухъумэк1о Тхьэу адыгэмэ алъытэщтыгъэ. Л1ы гъэсэгъэшхоу Хъанджэрые къызэритхыжьырэмк1э, Азыгъэм (Абхъазым) мы тхьэм ыгъэлъэп1эгъэ л1акъоу Цсбе щыпсэущтыгъэ. А л1акъом ибылым 1эхъогъу щыщэу зы танэ Ахынэ илъэсищ пэпчъ къурмэныпхъэу ыгъэнафэщтыгъэ. Ип1алъэ къызысык1э ш1ык1э зэфэшъхьафхэмк1э ащ ц1ыфымэ къаригъаш1эщтыгъэ Ахынэ зэрахихыгъэр.
Л1акъор къызэрэугъоити танэр щэк1э агъэпск1ыщтыгъэ ык1и тхьа елъэ1ущтыгъэх. Ащ ыуж ежьыр-ежьырэу ар гъогу техьэщтыгъэ Ахынэ къурмэн ш1ып1эк1э ыгъэнэфагъэм ек1унэу. Ары танэм «Ахынэ ичэм лъэрык1у» зык1ыра1уагъэр. Тхые (тхьалъэ1у зытырахыгъэ тхьацу жъуагъ) а1ыгъэу ыужы итхэу ар зыдак1орэм ц1ыфхэр лъык1ощтыгъэх.
Ахын ичэм лъээрык1о убых лъэпкъхэу шъачэмэ, орданэмэ яч1ыгухэр зэпичыщтыгъэх. Шъачэмэ адэжь Дзэмыхъмэ, ордэнхэм адэжь Зеишъумэ я1эгухэм къащыуцущтыгъэ ык1и защигъэпсэфыщтыгъэ. Мы ч1ып1эхэм Ахын ичэм лъэрык1о игъусэмэ къахахъощтыгъэх тхыехэмрэ пчэн ш1уц1э зырызырэ зы1ыгъ купит1у.
Джаущтэу танэм ыуж ит ц1ыфыхэр нахьыбэ хъухэзэ, псыхъоу Щахэ зэпырык1ыхэти, шапсыгъэмэ яч1ыгу итхэу джабгъумк1э псышъхьэм дэк1уаещтыгъэх. Псыхъор инэу зытефэхэк1э, ц1ыфхэр хэмыхьэхэу ыпшъэк1э к1уатэхэти, псыр зыщымак1эмк1э зэпырык1ыщтыгъэх. Ахын ичэм лъэрык1о псыр ины ц1ык1у имы1эу, занк1эу зэпырык1ыщтыгъэ.
Къурмэн ш1ып1эм ыц1агъэр Ахын итхьэч1эгъ. Л1эш1эгъу пчъагъэ зыныбжь чъыгышхохэр зэпэзырыз, ач1эгъ уц къашхъу, къабзэ, чъыг къутамэхэмэ 1эшэ зэфэшъхьафхэр улъыижьыгъэхэу апылъагъэх, хы Ш1уц1эм хэлъэдэжьрэ псыхъохэмэ анахь хъуаоу, анахь дахэу Щахэ и1ушъэшъэ макъэрэ, мэзымрэ псымрэ къащихрэ жьы мэ 1эш1умрэ къыодэхаш1э. К1эк1эу къэп1он хъумэ, природэм изыджэнэт къуап. Джары Ахын къахихыгъэ ч1ып1эм итеплъэр.
Ахынэ ичэм лъэрык1о а ч1ып1эм къызысык1э, чъыг дахэм (арии гъэнэфэгъагъ) ыч1эгъ ч1эт1ысхьэщтыгъэ. Ащ ыуж ит ц1ыфхэр тхьач1эгъ къызеблагъэхэк1э шъхьапц1эу заш1ыщтыгъэ, танэм пэмычыжьэхэу рэхьатып1э зэрагъэгъотыщтыгъэ. Емышхэхэу, емышъохэу чэщыр ащ щырахыти, пчэдыжьым жьэу танэри, пчэн ш1уц1эхэри - Ахынэ ыц1эк1э - къурмэн аш1ыщтыгъэх.
Хъанджэрые къызэритхырэмк1э Ахынэ фэгъэзэгъэ тхьалъэ1ур зэрагъэцак1эщтыгъэр убыхыбз. Ащ мыщ фэдэ гущы1эхэр хэлъыгъэх:
О ти Тхьэу! О Ахын!
Сык1оми, къысэт!
Къак1охэми къысэт!
Чъыг ч1эгъэу танэр зыщыш1уабзыгъэм, ышъо щытырахыжьырэп, ышъо зыщытырахыгъэм, щызэ1ахыжьырэп, ренэу агъэкощы.
Чъыг лъап1эмэ ач1эгъ санэ итэу къошынышхо ч1эт1агъ. Тхьалъэ1убжъэхэр ащ къыхахыгъэхэр арытэу къа1эты. Мы ч1ып1э дэдэм Едыдж ыц1эу л1ы горэм 1уигъэуцуагъэу щыуанышхо 1ут, ащ Ахын пае къурмэн аш1ыгъэ лыр рагъажъо. Зыпщэрыхьахэхэк1э - машхэх, ешъох, орэд къа1о ык1и къэшъох. Къэшъонхэ зыхъук1э - заушъхьапц1ы.
Тэнэлыр Ахынэ итхьач1эгъ пэгъунэгъоу щыпсэухэрэм афаугощы. Зи 1ахьынчъэу къагъанэрэп, ц1ык1у дэдэхэри зэрахэтэу. Танэм ышъхьи, ышъуи, ылъакъохэри къурмэн ш1ып1эм щыч1ат1эжьых.
1оры1уатэмэ зэрахэлъымк1э, етхы филологие ш1эныгъэхэмк1э докторэу Хъут Щамсудинэ, Ахынэ к1оч1эшхо зыхэлъ хъулъфыгъэ ин дэдагъ. Бзылъфыгъэ къызэрык1охэр ш1у ылъэгъун ылъэк1ыщтыгъэ. Зы усэ горэм къызэрэщи1орэмк1э, сажнишъэ фэдиз зик1ыхьэгъэ бэщэу гъуч1 папц1э зыпак1э пылъыр ыгъэфедэзэ ар зы къушъхьэм ипк1ыти, адрэ къушъхьэм пк1эщтыгъэ, псыхъохэм бгы т1уак1эхэм азэпырыпк1ыщтыгъэ. Ащ зы тхьэмафэм, гъэпсэф имы1эу, 1офхэр зэрифэщтыгъэ, адрэм - чъыещтыгъэ.
Ахыны ик1одык1эу хъугъэри жэры1о усэмэ къахэнэжьыгъ. Этнографэу Л.И.Лавровым, къыфа1отэжьыгъэм тетэу, етхы: «Ащ къыщэгъагъ бзылъфыгъэ дэхэ дэдэ, ежьыри ш1у ылъэгъоу, адрэми къылъэгъужьэу. Ау бзылъфыгъэм ятэ ыпхъу шъхьагъусэк1э къыхихыгъэр ымыдэу, ащ ил1ыук1 зэхелъхьэ. Ахынэм ичъыегъум тыригъафи, ащ ибэщышхом ич1ып1э заулэмэ ахэу1э. Адрэр къэущыжьи псыхъоу Щахэ епк1энэу зыфежьэм, бэщыр зэпык1и, хъуатэм дафи псым ытхьалагъ.
Ащ ыуж Ахын и1эхъогъушхохэр к1одыжьыгъэх.
Непэ нэси Ахынэ адыгэмэ ащыгъупшагъэп, ащ ыц1э къуаджэу Ахынтам (Ахынэхьабл зыфи1оу) къыхэнагъ. Къуаджэр Ахын итхьач1эгъ игъунэгъоу, хы Ш1уц1эм километри 4-5 пэчыжьэу, Щэхэ псыхъо иджабгъу нэпкъ тес.
Зыгорэ зыштагъэм, зытыгъугъэм, мыдэ1уагъэм фэгъэзагъэу непи абдзахэмэ а1о: «Ахын ар мыгъо пфэхъун» («Тхьэм ы1омэ, ар мыгъо пфэхъун», - зыфи1у).
МЫ МАЗЭМ:
- 1395-рэ илъэсым году Тимур идзэхэр Адыгэ хэкум къехьэх;
- и 9-м 1790-рэ илъэсым къуаджэу Къунчыкъохаблэ ыц1э апэрэу тхылъмэ къахэфэ;
- и 25-м 1870-рэ илъэсым года Пшызэ шъолъыры ук1ыжьхэшъ шапсыгъэ унэгъо 90-рэ хы Ш1уц1э округым мэкощыжьых. Ахэр къуаджэу Ш1оикъу, Кодышъыхьап, Ц1эпс, Мэкъупс, Шъхьафит, Ш1оикъотам (Щэхапэ щыщ) зыгъэпсыжьыгъэмэ ащыщых.
- и 13-м 1922-рэ илъэсым хэку гъэзетэу «Черкесская правда» (Адыгэ шъыпкъ) иапэрэ номер урысыбзэк1э къыдэк1ы. Редакторэу и1агъэр К. Голодович;
- 1924-рэ илъэсым адыгэмэ яисторие яэтнографиерэ афэгъэхьыгъэ хэку музей Краснодар къыщызэ1уахыгъ;
- и 5-м 1990-рэ илъэсымАдыгэ хэкум инароднэ депутатмэ язимчэзыу ят1онэрэ сессие унашъо еш1ы Адыгэ автоном областыр Адыгэ Автоном Советскэ Социалистическэ Республикэ ш1ыгъэн фаеу. Ары Адыгэ Республикэм и Мафэу агъэнэфагъэри.


Nisan 23, 2023121
'' ADİĞE DİLİ KELİME ÇÖZÜMLEME YARIŞMASI '' 15 Nisan Tarihinde Nalçik'te yapıldı.
Yalnızca bir kelime ile bir dilin zenginliğini anlatabilir misiniz ?
Hatokşokho Gazi Adiğe Dil Derneği'nin her yıl düzenlemekte olduğu bu yarışma da derneğin diğer etkinlikleri gibi öğretici ve çok verimli geçti.
7. sınıftan 11.sınıfa kadar çocukları kapsayan yarışmanın formatı ; yarışmacıların seçtiği bir kelimeyi çözümleyerek, bu kelime üzerinden, dildeki seslerin kelimeleri nasıl oluşturduğunu ve genel olarak dilin yapısını nasıl temsil ettiğini örneklerle anlatmalarıdır.
Her bir yarışmacıya tanınan 10 dakikalık süre içerisinde anlatımlarını yapmaları ve daha kapsamlı olarak kaleme aldıkları çalışmalarını jüriye sunmaları gerekmektedir. Ön elemeler sonrası jüri önünde sunum yapmaya hak kazanan 6 yarışmacı başarıyla sunumlarını yapmışlardır. Yarışmacılar ; ev, gün, yol, düşünce, aydınlık ve gökyüzü kelimelerini çözümlemişlerdir.
Yarışma jürisi yarışmacıların ; dile hakimiyetleri, ifade güçleri, ele aldığı kelimenin tarihçesi ve yapısını irdeleme şekli, anlatımında kullandığı örneklemelerin kelime çözümlemesine yaptığı katkılar ile kendilerine verilen sürede başardıkları anlatım şekli gibi kriterlere göre değerlendirme yapmışlardır.
Jüri üyesi olarak ; Kabardey Devlet Üniversitesi, Adiğe Dili Bölümü öğretim görevlileri Losten Maryanna ve Vunelokho Veçıslav ile derneği temsilen Tabış Murat görev almışlardır. Her sunum sonrası jüri üyeleri çocuklara , ele aldıkları kelimelerle ilgili olarak bazen soru sormuş bazen de kendileri katkıda bulunmuşlardır.
Dereceler aşağıdaki şekilde dağıtılmıştır;
Büyük Ödül : Dzelıkho Köyü , Dol Dinara ve Abrokho Radima . Öğretmenleri Bey Jansuret.
Birinci : Hatuvey Köyü, Kanlo Aida . Öğretmeni Bijo Mefure.
İkinciler: Germençik Köyü, Cinaz Darina. Öğretmeni Ğukepşokho Asiyat.
Tambovska Köyü, Tahoş Alona . Öğretmeni Şomaho Dusa.
Üçüncüler : Yinerıkhuey Köyü, Dişek Yasmina-Şeri Disana
Öğretmenleri Haradure Emma.
Karmahable Köyü, Krımşokhal Mareym. Öğretmeni Bey Marina.
Önümüzde hafta dereceye giren çocuklarımıza ve öğretmenlerimize dernek tarafından takdirnameleri ve ödülleri verilecektir.
————————————————————————————————————-
«ЩIЭНХАБЗЭЛЪАХЭ-2023»-М КЪРИКIУАХЭМ ТЕУХУАУЭ
Мэлыжьыхьым и 15м 2023 гъэм зэIущIэ купщIафIэ щекIуэкIащ ЕгъэджакIуэхэм я IэщIагъэм щыхагъахъуэу Налщыч дэт Центрым. Мыбы щызэпеуащ къэхутэныгъэм дихьэх еджакIуэхэр. Ар теухуат адыгэбзэм куэду щылажьэу, адыгэ гъащIэм щхьэпагъ зиIэ псалъэхэм я лъапсэр къэхутэным: «Унэ», «махуэ», «нэху», «цIыху», «гъуэгу», «уафэ», «гъатхэ», «хуабэ», «гупсысэ», «нэхущ», «хужь».
ЕджакIуэм къихутэн хуейт псалъэ къыхихар и анэдэлъхубзэм зэрыщылажьэр: и купщIэр (зы купщIэ е купщIэ куэд зиIэмэ, омониммэ; купщIэкIэ псалъэм и гъунэгъу е пэщIэуэ псалъэхэр; псалъэ зэпхахэм зэрыхэувэр; и къэхъукIэр, къытекI псалъэхэр; псалъэжьхэм, жыIэгъуэхэм, къуажэхьхэм, псынщIэрыпсалъэхэм, хъыбарыжьхэм, таурыхъхэм къызэрыщыкIуэр; фIэщыгъэцIэу къагъэсэбэпамэ; художественнэ тхыгъэхэм узэрыщрихьэлIэр (прозэми поэзиеми); щызэхихым езы къэхутакIуэр зригъэгупсысыр, и нэгу къыщIигъэхьэр;
КъэпщытакIуэхэм къалъытэнут:
– зэпеуэм хэтым и лэжьыгъэр утыку къызэрырилъхьэ бзэм и шэрыуагъыр;
– утыку къищI гупсысэр зэрызэкIэлъыгъэкIуа щIыкIэр;
– псалъэм и тхыдэр зэпкърыха, къэIуэта зэрыхъуам и кууагъыр;
– къигъэсэбэп щапхъэхэр псалъэм и тхыдэр нэгъэсауэ зэпкърыхыным зэрытелажьэр;
– къэпсэлъэныгъэр хухэха пIалъэм (дакъикъипщIым) къызэритIэсыр.
Хуабжьу жьакIуэт, я темэр зэпкърахын папщIэ, лъэныкъуэ куэдкIэ къэхутэныгъэ ирагъэкIуэкIат еджакIуэхэм. Языхэзми и ехъулIэныгъэхэр нэрылъагъут, ауэ ар къызыхэкIари гурыIуэгъуэщ: егъэджакIуэхэм гъуэгу пэж ирагъэлъэгъуат, Iуэхум кIуэрабгъукIэ хашат. ГурыфIыгъуэ къыдэзыта махуэу ди гъащIэм хэтщ мэлыжьыхьым и 15-р.
КъэпщытакIуэу къыддэлэжьащ КъБКъУ-м адыгэбзэмкIэ и къудамэм и егъэджакIуэ Лъостэн Марианнэрэ УнэлIокъуэ Вячеславрэ. Хасэм и цIэкIэ къэпщытакIуэхэм яхэсащ Табыщ Мурат.
Къэпсэлъауэ хъуам сыт хуэдизу дигу хамыгъэхъуами, зэпеуэти, увыпIэхэр тегуэшэн хуейт. КъыщIидзар мыращ:
ГРАН-ПРИ: Дзэлыкъуэкъуажэ дэт 1-нэ курыт еджапIэм и 11-нэ классым щеджэ Дол Динарэрэ 9-нэ классым щеджэ Аброкъуэ Радимэрэ.
ЕгъэджакIуэр БЕЙ ЖАНСУРЭТЩ.
ЯПЭ УВЫПIЭР: Хьэтуей къуажэ дэт курыт еджапIэм и 9 классым щеджэ Къанло Аидэ. ЕгъэджакIуэр БИЩIО МАФУРЭЩ.
2-НЭ УВЫПIЭР:
– Джэрмэншык дэт курыт еджапIэм и 9-нэ классым щеджэ Джыназ Даринэ. ЕгъэджакIуэр ГЪУКIЭПЩОКЪУЭ IЭСИЯТЩ.
– Тамбовскэ дэт курыт еджапIэм и 7-нэ классым щеджэ ТӀахъуш Алёнэ. ЕгъэджакIуэр ЩОМАХУЭ ДУСЭЩ.
3-НЭ УВЫПIЭР:
– Инарыкъуей дэт курыт еджапIэм и 9-нэ классым щеджэхэу ДыщэкӀ Ясминэрэ Шэрий Дисанэрэ.
ЕгъэджакIуэр ХЬЭРЭДУРЭ ЭММЭЩ.
– Къамбий Мухьэб и цIэр зэрихьэу Къармэхьэблэ дэт 1-нэ курыт еджапIэм и 9-нэ классым щеджэ Кърымщокъал Мэрьем.
ЕгъэджакIуэр БЕЙ МАРИНЭЩ.
ФIыщIэ яхуэфащэщ мыпхуэдэ лэжьыгъэ мытынш, ауэ щхьэпэ, бзэм и щэхухэм кууэ щызыгъэгъуазэ зи еджакIуэ къыхэзыша егъэджакIуэхэм. Щытхъу яхуэфащэщ щымышынэу абы хыхьэу екIурэ ещхьу утыку къэзыщIыжа еджакIуэхэм.
Мыпхуэдэ Iуэху щхьэпэ куэд зэхъулIэн тхьэм ищI адыгэбзэм хуэгумащIэхэр.
Share


Псэлъыхъохэр
(мэз
ш1згъыбзз, к1эгъ к1элъыбзз, Хъорыбээ, гущы1э шхьэрыхъо)
Джзгум е эзхэс горзм пшъашъэхзмз оршзр ядзпш1ынзу
псалъз къзжьап1змз языр;
"Мы
хъыджэбз къомым сакъыхоплъзри, -
Уидзй
сыкъышынеск1з,
Сгум
"ай!" же1з," же1ззы хыджзбэым рарегъа1о.
"Сэ
сгу гуши уай же1з," же1зри къагъзк1ожь, пшъашъзм
фа1офтагъэр.
"Мззагъо даха
Сыкъзшъэн дахэ
Сыдзу
укьымык1з
Тхьэри сз къысзуагъ
Укъысамытытмэ
Сы
къэшэн дах."
(Али Бей Дузи/ Ескишзхьир)
"Уэлэхьэ у па1о ц1ык1ухэр
Шхьзгум дырыса
Уэлзхьэ у гум имысыгушэр
О
гукъуае пшъашъа".
(Али
Бей Дузи/ Ескишэхьир)
"Зы
гъогу горзм сыкъырик1о пэтзу
Эы
къушхьэ сыкъырихьыл1эгъ.
Къушхьэм зы чъыгы гъугъо закъо тзтыгъ
Мъыгыми тхьаркъут1у тэсыгъ.
Си
1зшэ къызздзсхи
Тхьаркъом сыкъэуагъ.
Адзк1зрэ фагъа ?
Мыдэк1эрз фагъа ?
Адзк1зрз фагъз ы1омэ: Хьз1у усфаеп
Мыдэк1эрэ фагъэ ы1омэ: Ары усфай".
"Пчздыжыпэ тыгьэр к1ышхьам ш,знэц1
Пчыхьашхьз тыгъзр къушхьзм щзнзц1,
Джэгогъу си1эпти сыкъэк1уэгъ пшъашъэ.
Мы
гъогу к1ыхьзм сыкъырик1о пзтзу
Зы
чынз лъэпц1энзм сыкъырихьыл1эгъ.
Илъапсзк1з укьэузна ?
(
Кьыск1згъзупш1 уэдзк1ошт.
Ишхьэпзк1э укъэуэна ? Сыхзхь.)"
"Сышысзу къысщыщ1 ыгъзр сымыш1зу сыхзчьыягъ
Сыпк1ыхьэк1з гуллик гулиетанэу
Сераем сытетэу слъэгъугъо
Сыкъызытэджыжым слъэгъугъор сыпашхьэ ит.
Сыд
кзп1уал1зрзр пшъашъэ дах."
(Хьалит Курт. 1. 04. 1972 Акиоие/Адана шиш)
"Щыг
набгъо тэтым бзыуц1ык1у ис
Щыгыр; сят, набгъор; унзр,
Унэ
бзыур; сэры, ул1ымэ сыхь1" зз1ом,
к1алэр къызэтэнагъ.
"Псым
хэлъы пхъэр мэшъу,
Шъом
дэлъы гур мапэ,
Сигу
пзтый сыкъэк1о1згъ, пшъашъз дах."
1алэм
пшъашъэгорзм гущы1э къыфидзыгъ.
Пшъашъзм ипэгъок1зу ритыжьыгъэр мары;
"Сбжьыхьз чзузу стакъорэп,
Сгъо
къэмысзу,
Пк1ашъзу скъэтэкъохырэп."
(Имысыкъо Оздэмыр Еюб Антале)
"И
щ,1ы1ум сатхъо тримыш1эну,
И
щ1згьым ф1зй ш1зштысык1ыну,
Зы
псы щы1э фалъз сэбгъэфзфын.
Уз
узтзмытыжыну думаем и уасзр
Хъуршз дапшэу п1эрз, къызжып1эфын?"
Пакъокъо Тэтзршау яубыдыгъэу к1эс. Адыгит1у блк1эу
илъэгъугъ.Ахэмэ зэхаш1ык1ынэу мы гущы1эхэр къафидзыгъ:
Уэ
ху1оэрэм урыщыхьэт
Сэри
л1ышхьзм срикъот,
Дымыжыкъо мыгъом дыкъафас,
Дауз
мыгъо дик1ижьыну?
Л1ымэ
къыжи1эгъэр къагури1уэы,
Нарт
л1ыхъужэу к1одыгъэр къагъотыжьигъ.Нартмз хъыбар ирати
Тэтэршау к1охизы къашэжьыгъ.
Адыгз
горэ хьзк1ак1о к1уагъэ. Бысымым къа1аджзм псзлъыхъок1э
азэу пшъашъз горзмди ишагъ. Пшъашъзм хъагъэ ихъэу
шысыгъ. Хьак1зхзр ззлъзгъум къызшылъзти хъагъзр
итысып1эм тирилъхьи апэгъок1ыгъ, ригъзблэгъагъзх.
Хьэк1эм: Угук1ае уфае
У1пэк1з уфае, тыкъзбгъзблзгъзнэу?
Пшъашъзм: Ашътзу п1о хъуна, адыге хьак1эу, адыгз унэ
укъзблагъэу.
Хьак1эм: сэ сызэрэхаплъэрэр джары.
К1алзр пшъашъзм емыпсзлъыхъоу т1эк1урэ шыси к1ожыгъ.
Пшъашъэр зэрэхэукъ1уагъзр кыгуры1уагъ ау пхзнджэу
иш1ыгъэр къыгури1уагъэп. Пшъашъзм хъагъэр ит1ысып1э
къытиринен феягъзп. Ай къиубытырзр 1оф си1. Е
имылъэгьунэу и1зтыштыгъ, е и1ыгъэу къапэгърк1зу ит1энэ
и1этыжьыштыгъ.
(Шъоджбагъ Дурсун)
К1алзрз пшъашъзрз ззгури1уагъэх. пшъашъэр къик1ынзы
дзк1онзу. ау яне ятемз гулъатагъ, Пшъашъэмди иныбжъз
гъу
игъзк1уагъ.
К1алзр: Уз1ул1э одзжъо?
Пшъашъзр; Сэ1ул1з.
К1алз; Ул1змз тздз ук1алъхьзшта?
Пшъашъэм; Хатэ лъапзм сык1алъхьэштё:
К1алэм; Сидыгъо ук1алъхьэшт?
Пшъашъэм; Пмыхьзщхьэ чепэ зэгъэуэгъур ары
К1алэм зэригъэш1 зштыр зеригъаш1и пшъашъэр къик1и
къыдэк1уагъ.
(Шъоджбагъ Дурсун)
Гущ1эжъхэр
Аллахьэм тумы еш1.
Нэри
мэук1ытз.
Абззхэ хэс (Эыгорэ зыдак1ок1эрз джаштэу я1о)
Гъэрэ
щ1ырэ щызэхэк1ым лых.
Нэм
ек1ур, л1ым ек1у, Зэмык1ур къэм еуахь.
Мэш1о
ш1ырыеу, к1эгуасэ емышыл1зжь. (Дыржьау имы1эу мок1з
мык1э хэпхыхьзгъэу псзурэ лъзпкъымэ пае а1о).
Иш1уш1эр имыгъу, иунэгъур ипый.
Мы
дунаер гугъ, мыгъу псэуалъ.
Узшыт1ысырзм пш1ъсанз къимгъак1.(Хьак1ак1о узык1ок1зрз
кътэжъык1ъри ээгъаш1э. Игъоу къэтэджвжъ)
Хъырыгу, ц1ыф ц1ык1умз ара1о. (Болет к1алэ хъырыгоу шыт)
Гущы1алъ
А
абзэхэ хзе, Пшашзр эздак1ок1эрэ джаштзу а1о,агуипе,
Адыгэ
апзштэ лъэпаш?., ипэк1э къик1ырз, къыфэрз пстзури
зыугьоирэм ра1о,
аргт.зтэдж8 уцухзр сыдэу аргъэтэджых. Ук1злз аргъэтэдж.
Тэрэзэу еджзрзп
аркъан, Щыр къаубытынэу ядзырз к1зпсэр ары,
армзу. мылажьэу, 1офыр зымык1асэр ары,
атагъыньа, гъуш1ы лъзкъущ1эу шъоуэныр зыпалъэрзр ары.
аужъыпкъэ, Тын
ашъхьэ, « фи ашъхьэмрэ, фишхьзмрэ сыд ходэ?
адыгежъэхьурай. бзэр зэк1эми аш1эмэ ара1о.
Б
багэ,
ц1ык1эу ик1ый хъэу эымыш1ырэ бэджыхъ.
6ами1, щэм е цумэ яхапш1эу зыгъэт1ырззрэ лъы изушъу
хьэц1з гъуц1э
ц1ык1у.
бганз, ухы зыхъук1зрэ пхыгъз коцыхэр зыззтзплъхьэк1зрз
бганз мзхъу.
Бгьагъ, криша, кровля
бгъашхьз шы1у. Шъуз шъыгъыным ишьПухэр ары 15 мзхъу.
бгьзпс, шы
уанзм
игупзк1зрз къак1орэ шъок1зпсзр ары.
бейдзк, пытэдздэу. чыг лъэпкъ.
бжъэдум, шъоу имыш1зу, гъумзу бжъз лъзпкъ. Шмел
Бжъэмыщхышхо, къашыкъ
бжъэшъо, сабыеу шз емышьошырзм пае хьашъом хзш1ы-к1ыгъэу
бэшрэбым паш1эрэ псзуалъ.
блако. хьзр, кьоцыр блакоу ( лъханчзу) къзк1ыгъ,
6олъмэ, сомэ, нзгъзц1ыу, дышъэ. нартыф
бэн
изрэжъ жьугъэ, шэрзхъыр къэуагъ
быб,
Зао быбалъ, кухьлъатз^ ц1ыф зэзышзрэ быбалъ.¶
бые,
ш1умбыякъ
Бзэгурацу, дахэу ек1оу гущы1эрэр, гуш,1эрэй.
Г
гуен,тхьзм егыен. жалет.жаловатьсяна
губгьэ санэ,
гуе
- мые, мы 1рфым гуе-мые фиси1.
гужъ
и1 , игу феплъэу щыт.
гужьхьэбжъэ сыхъугъ, ишхыгъзр емык1оу, шхалъзр хафэ
хъумэ.
гупсэ, Ныбджэгъудэдэр гупсэмэ ашыш.
гурэпк1, 1офым ш1эу хэхьзгъэу хэзымш1ык1ырзр ары.
гуижьзбжьз, ишхыгъэр емык1оу къыдзоежьымэ джар ра1о.
гу иутыгъ, гук1одын. гу пыутыгъ.
голмэдын, щхьэ тэхъу.
го1у,
ар ц1ыф го1у. Къызэрзлъагъорэм фэдэу ц1ыф дзеп, ц1ыф
дзгъу,
гук1ай, гукъэу ик1и фаеу къэубыты,
гк1э
мат1з, ш1угъэ ыгу илъэп. Алкъзс Емыжъз гук1з фзт1з.
г^мыстагъ, гупщысз хъумэ мзгумыстэ.
гуркьэ, ар ц1ыф гуркъз ай. Ежъ ьИорзм нзмык1ы зымыдзу
зымыш 1 ырзр.
гуры1огъу, ар ц1ыф гурьИогъу.
гуры1у, псынк1зу къызгуры1орэр ары.
гухьэгужъ. сыд гухьэгужъзу (узгъэгумэ1 ирзр) уи1зр .
гухъуэхьоу лажъэ, ущыгъынхэр гухъуэхъоу лажэ.
Гъасэ
къишин, лэжьыгъзр цукумэ е шыкумэ къиралъхьэу хьэмып1зм
къашзныр ары.
гъэджэуэн, къзгъзк1ухьэн (шапс.) гьзджыдкзе1..
гьзук1орэин
гъэзалъэ, Кум игъззалъзр дзгъоу п1ыгъын фае. >г Кум
игъзпк1алъз тэуцуи гъзпсынк1з.
гъзщхъышъын. Макъзр егъэщхъышъы. Макъзмрэ пщынзмрз
ззк1урзп
гъэитэн, тхьэцу хадзэр огьзитэ. гъожъшай; Алкъзс
гъуэжъышаеу щыт,
гъоз,
щым сытэсэу гъозыр ъыхэсфыгъ.
Гъэпк1ыгьз, Кур гъзпк1ыгъзу щыт. Цыфым ззгъэпк1ы
къабзз хъунзу. Дахзу. 1аплъз - къабзэу зифапзу гъогум
къытэхьзмэ т1эку сэмзркъзуыгъэ хэлъэу» угъэпк1ыгъэдэд»
ра1о.
гъэщэхъу, лъэпэрыф джзгу зыхъухэк1эрэ джэгогъум ублэк1
ыныр ары.
гъзунэгъэджагьз, пшъашъэу ягъэунзфагъэр ахьзмз ра1о.
гъогит1у, гъогу Хэкум гъогит1оу сык1уагъ.
гъужъый, къошын
гьудм, лъы изышъоу былымхэмэ яхзтысхьэрэ бадзэц1ыку
лъэпкъ гор
гъуамэ, унэм гъуамэ из хъугъэ.
гъуен, палестинэхэр (шъузыхзр, к1алзхзр) мыжъок1эрз
мегьуех, мэзауэх.
гъупцагьэ, тхьэцу пшъагъэм жъыр къытэпшъзмз ищы1у мзгъу,
мастхъз. Джары « гъупцагъэ « зыфа1орзр .
Гъурак1уш, чечевица
гъурыбээ, од хъуныр ары. Нэфсэт сыдэу гъурыбзэ хъугъэ.
гъурыгьугъ, мак1зу гъуныр ары. Коц лъэсыгъзр гъъуры
гъугъэу шыт.
С
сампэлгъазэ, жъамбырыуыр ззрахзгъэчераззрз адэ-уадэр
ары
стэпан, Губгъэ къое-мые щхын. Хъураеуи 1ук1ыхьэуи мэхъу
имэ дахэу аш1оу шыт.
сэкъаул, пэнэф, чыпхъэн.
сзйтукь, остыгъае щыгым 1 маим рэ 1 5 юн язоагу ишъо
тырахызы псыр яугъоизы яшхы. Джай сзйтукъ ра1о,
сэнтхъ, къуаер, бгъуатзу гъзтхъыгъэ гъзтхъыгъз
бгъотагъз-мэ ара1о.
Д
дадэ, чэш бзыу
дафэз, зэ1ук1э зышъаш1ырз щ1ып1зр ары.
дакьэ, къыпык1ап1з
дак1э, томат чыгым икъотамзмз азыоагу лыеу къыдакЧэрэ
къотамэ дачыхэрэр ары.
дзыо,
мэшэгу
дзбзыкъу ( абз), Дзбжъыкъу ( Бжъ)
дзк1уачз, дэк1ушъэ,(шап.) шъузашъз, нысашьз - тэк1о.
дзхзфэш1ы, сыдзу дэхзфзш1ы дах шыу.
дыкыжь,
дымыжъ, къэрал, хэгъэгу. Адыгэ дымыжъыр 1991 гъзм
ягъэуцугъ.
джэф,
шайыр джэфэу къэхь армырмз къысэгоуэщт.
джэнчжьи, чечевица.,
Джил,
шзк1 яшз зыхъук1эрэ к1апсзу халъзхьэрэр ары.
Джилъык1эз, шзк1 яшэ зыхъук1з к1апсзу аукъудыйыхзрзр.
Е
егъан, корэшъум ыгушы1у егъан (плъыжьэу) еубыты.
егъэон, псым хъопк1ыр егъауи гъзфабэ,
емлыч, былымхэр мык1ошъоу лъакъомз къахзхьырз узыр ары.
енэп,
щитовник
ермут, кантроф, к1зтроф, картоф
есэк1ын, быгъур зырасэк1ык1э цъу мэхъу.
еутыхугъ, ай ихъышзхзр еутыхыгьэ зак1 (хьайнапе зак1)
ехъэрхъышэ, ыш1зщтыр имыш1зу къэнэн
Ж
жъандыу, ныузжъхэр жъандыу мзхъух. 1адрэ - мыдрзм
хзгуш,ы1зх, ик1ый бэ гущы1зштых.
жъопхъы, мак1эу гъэжъуэгьзр ары.
жъохъожъу, гущы1з зыхъук1зрз къи1орэр ззхзмыш1ык1ымэ
я1о.
жъырыгъу, одждын ц1ык1у. ашъым яш1уэхалъз,
жъзлытхъ, Ызэфагу гъэтхъыгъэр ары.
жъэрыбззрьауз къа1охэрэр шымыгъупшэу дахзу гущы1эрзр.
жъзхъурайз адыгз жьзхъурай. Адыгабзэ нэмык1ы
гущы1эхэрэп.
жор,
кристян диным исимболыр ары,
жуп,
ш1орей шаир зэрзшохэрэ бжьзмышхыр арь1,
жъгъамжъамжъый, шэк1э тхацу апшз. Тхъур агъзплъыэы
бжъэмышх из тхьацу хадзэурэу агъажэ,
жэгъуап1э сьшш1ыгъ,
жыхьэрзэ, жэу зигъэмэрэззу дэк1уаерзр ары.
эмыджурыхьэжыгъ, Ыуж ик1ыжыгъ, к1эгъожыгъ. зынзсыпс, май
мазэр ары.
зынэсыпс, маймазэм ра1о.
эыушк1уи (лъакъохэр к1ыхьэу) т1ыс.
зэблзгущы'1 эк1ун, къа1охзрэр тэдрэмий шхьао шхьафэу
гуры1 оныр
ээхиуц1эрэпхьагъ3 к1элэм итхыгъэхэр
ээхиуц1эрэпхъагъ.ээрыдж, .ээнэк1ын, Мыекъуапэ ээтэнэк1
ыжьыэы тыдэк1ыжьы,ээгъэзэк1, бзнак1у
зэгъзнэджын, зыш1ытэжъын, пшъашъэр зигъэнэджыурэу
къзгущы1э.
ззхэлъэжъыгъ, жьы ухъукъэс унэк1у ззхэлъэжъы.
зыгьзк1зрзк1зн, зигъзк1зрак1зу зыкъифзпагъ.
И
Ибышъо, Ук1ытэныр ибушъо яш1ы.
и1орыныгъ, гущы1з зэпытыныр ары.
К
Къанцззргухъу, к1алэ джэгуалъ. Рхъэ к1ыхьэм игузэгу
яугъоны. Пхъэ папц1эгорэ ч1ыгум пытэу хасэ. Адрэ пхъэ
к1ыхьэр тиралъхьэзы .е1унк1ыхэурэу къэк1ок1ых
къы1эукьорэлъэк1ы. псыр к1ым къы1эукъорэлъэк1ыурэу
къы1эщы.
къэгъэльэлъэн, чыгыр къэгъэлъалъ къэджие, хьэнтхъупс
къэкъэйыны, узыщхэ къынзужък1зрэ пщхыгъзр къыдзое жъымэ
джай ра1о.
къэлакъ, щэмцуе гъугъэ зэтэлъыр ары,
кьзигъачз, хьэкургъач, шэрзхъ.
къзнычу, къэныуцу
къэпсэпсао, ощхыр къэпсэпсауэ. Мак1эу шабэу къэщхымз
къзшыбыжьын.
Кьэзэтхьын, хъураеу ц1этхъэн.
кмубзрэхъыгъ, Адыгэхэр джы къзубэрэхъыгъ. », хасзу
еупш1ыжъак1оу агьзуцурэр ары.
кьопс, 1ух (Къорсыр гъэпытэ) », лъэдакъэ
кубжанэ, хьэлыгъру дэгъоу агъажьэрзм и1э гъунэц1ык1у
хзмз ара1о.
къутуз, Пшъашъэ па1о ( Убыхыбззнк1эри мэхъу)
къылъ, гу фздзу тхьапипл1 зие уц,
кузмэ
задэ заш1у, бз зышхырэм ра1о
кумбзиц, Нысзщхьзтзхъу.
кулъэгу, шэрзхъым игушы1у тиралъхьзрз гъук1ыр ары.
кугъачъ, кур зыфырэр ары.
к1угьэжь уи1эу укьэк1уэгъ3 т1эк1у ущхи укъзк1уэгъ.
к1ынджз, к1ындз. Шъофым къыхзкь. фыжъзу к1ыхьзу
умгъэжъэу ощхы.
к1ырык1у, щ1ырык1у, Щхын лъэпкъ. ш,1ы щ1згъым къы1эк1ы,
аш1у.
к1элз
гурыпсэ, К1элэ дзгъудэд игук1и изэк1узк1к1и к1зиз
пгаъакъэжъ, к1элэ 1ам-лъзм к1уак1з зи1зм ра1о.
к1элэ
1этэхьу, къэшэлъыгъ п1оми хъушт, к1алзм хахъоу т1эк1у
ины хъумэ, к1алэ 1этэхъу ра1о.
Л
лантхъо, тхьэцур лантхъо лантхъоу.
лыгъз, маш1олыгъз идзыгъ, унзр стыгъз.
лыеуц, у1эгъэр зыгъэхъужъырз уц лъэпкъ.
лздзх, Пхъзмбгъу зэгохыгъзм ик1ыхьзгъзк1эрэ дзхзфзш1зу
агъзтхъэу рахырэр ары.
лэгьу, (лзгъоу хзлъыр) ?
лэгъуп къорс, тыгъэр къэпсзу ощх къызэщхык1зрэ лэгъуп
къопсыр олъэгъу.
лъаш1э, СШ м урысыем илъаш1э иубытыгъах.
лъзбы1у, цузкъэ лъзбы1ум ит.
лъэк1эт, нысэу къашэрзр лъэк1этым тырагъауцо.
лъэпако, лъэкъопхыгъ, шхьэпхыгъ.
лъэпэиф, футбол
лъэпэрыт, унэ к1оц1ым эышъалъэрэ цуэкъэр ары
лъэпжъуабэ, лъэкъуамбэ
льэшъу, кур къыээтэбгъэуцон пае лъэшъум тэуцу.
л1мгъуабэ, Ишъуз шызынэжъыгъэр ары.
М
мафэ
ку1амэ, гъубжъыр мафэ ку1амэу адыгэхэмэ ялъытэ.
мамыку, даеб псыр мазэм фэшъузшэу непкъым къак1оу
к1ожьымэ
майтэ, Ощы
мыжъопц1, Адыгэ бгырыпхым пыты 1ук1ыхьэхзр (блы мэхъу).
мыжъолъ, мыжъопц1, мыжъохъу,
мыл1зуц, мэла1э улТэу, ипэк1эрэ т1зк1удздзу къузтырзр
ары, Ай ззгъзззгъуг къык1 злъык1ощт,
мыхьэ
шыщж, щхын зэхэздэырэр ары.
мзпк1атз, видео филмыр джэгу зыхъук1зрз мзпк1атз. Мак1о
къэк1ожь.
мэпсэжьы, мэхъупсыжьым
мэии1ыпя1 этэ, Хьамлыум фздэу клзпш1ыпш1атз.
мэжьак1 , нартыф хьэлыгъур ары.
мэзай, ят1онерз мазэр
мэк1оэанэ, мэк1озанэурзу къэк1ухьэ. Ежъ - ежъэу
гущы1зурзу къзк1ухьэ.
мэусасэ, шыгъур мзусасэ, лзбы мзхъу.
мэхъз, хзти илъзпкърэ ихзгъэгурэ фзмзхъ. Ай нахъ лъап1з
шы1эп.
мзжъзпс, Кристиян динымк1эрэ псы лъап1эу я1зр ары.
Ук1эхьзмэ зышъэуэфЭ.
мэхъэтхилъ, дин 1офэу, тхыгъэхэу, узымрэ сымэджэны
гъзмрэ угъзхъужъынэу е ушыухъумзнзн яш1ош1оу хьзлы жъо
фэдзу яшыхьэу зыш1охалъэрзр ары.
мэшэгу, дзыо
ш1у,
мэш1одз1
Н
набэ,
ку апчым набз тзлъ.
Набгьэк1ак1у, cotornis
надэ,
коцыр къэшхьэлъанъ шхьэк1э надэу щыт, зи илъэп.
налъэ, эы налъэп. нэлъиш -нзлъипл1 сыфай
нап1э, къоцым иш1уамп1э
нэжьугъупс, щхыупсым ра1о
нэкуа
Нэкуль, Былым хэмэ я к1зт1ый
нзк1уе, инзк1у уи1зплъэмэ узгъащтэ.
нэкъугъэ, дэгъэзыягъ.
нэмгмд, мыук1ытэжъым ра1о
нэрал, космос
мэрынз, бжъэм шэфыр нзрынз нзрынэ еш1ы. : ар нэфэры1оу
къэгущы1з.
нэшъу1о191ъ1у, ай нэшъу1рш1у елъзгъу а 1офыр
къыдэхъуштэп.
нэш1огуш1о. ц1ыф нзш1огуш1ру шыт.
ныбз.
тырку ныбзм Ифагъзу адыгэ къузжъэ зыкъу. псзущхэ пстэуми
ныбэ я1э.
ныбзпс, ныбзм 1зк1эу уанзр ззрапхырзр ары.
наожь
1улхь, осзу джадз джадзу къэсырзр ары.
О
огыин, тхьзм огыин Тхьэм ыш1эхзрэр умык1асэу упэуцужъэу
угущы1зныр ары. Шапсыгъэр щыгым дзк1узии тхьзчзтым пае
егыигъ.
огъу,
мыгъз огъу хъугъз эй къзк1ыгъзп
ордэ,
пэшъ. Сиунз ордищ и1.
охъушъоу, сэлам епхыныр ары
ощы
(абз.) Обээгъу (бжъз.) Гиде ( бесл.}
П
пае,
дэк1оегъу.
пыпэш1у, 1офым бзш1агъэзы 1утзы п. фыри1ы
покъ,
дафзз, зэк1эри къызэк1ол1зрэ зз1ук1з.
полетикэ, хъыбар, 1у. «К1эк1ожъы джаурыр полетикз тзу'
псэуалъэ, ар сыдк1з псзуалъз.
псык1ыц1ы, Псы къабзэм хзсзу, ишъо плъыжъышъоу
ц1ык1ужъиеу 1 см фздизэу, псзурэ псзушъхьа.
псынк1ын, лэжъыгъзр епсынк1ы. Жъыр къэпшъэмэ
тыпсынк1эшът.
псынт1з, хьэлыгъур псынт1э псынт1эу агъэжъагъ.
псы1плъэ, псы 1згъзхьыр чззыу чэзыуэу зыгошъырзр ары.
псы
хьамбэщ, псы нэбгырит1умэ яхьэ зыхъук1зрэ ятамэмз
ятиралъ- хьзрз бзщ.
псышъузтэ хъугъэ, псьшхъо. тхачур псышхъоу пшъз1 (Ик1и
пытзп, ик1и псы фздзп)
пхъэбэ, апэрэ маээр ары.
пхъзкъурыл, лъзузим ц1ыфыхзр емыфзхык пае пхьзкьурыл
1уэлъхьэгъ.
пхъэчый, бзш ч1ак1о ц1ык1у.
пхъэ1эбжъан, пхъэнк1ау.
пцантхьа, клее.
пц1эуэ - Шъуэуэу = къохьэ - къомыхьэу, Ечендым тыгъэр
пц1эуз шъузузу къэнз.
пц1ы
игьэлагъ, пц1ы еусы.
пчэдыгъу, шъэнт1ыргъо.
пшъанэ ипшъачэ изыгь. къыра1уагъэм игу къэкуи итамзхэр
къэфэхыгъ,
пшхьэ
щы1э хэхьэгъ, п1охзрэм зи къамыубытзу у хэ1оржъухьэмэ
джар къуэ1о.
пш1
эшьэхьу, данз зыш1ырэ хьамлыу.
пшъэкьэжъ, ипшъэтыкъ гъумыр ары.
пшъэхъу,
пэлъыкъау, губгъэ уц. Ипкъ панэ цы шъэбэц1ык1ыхэр тэтэу,
ныкъагъзр гъожъэу, къынэужъык1эрэ бзыуцыф фыжъыц1ык1у
хъухэу. Пэлъыкъаур ш1энэ хъумэ яшхы. Ныкъагъэ къыэпык1э
к1эр дыджы мэхъужъы.
пэнэфыжъ,Зэхэтэу къэк1ы чы чыхьэ псыгъохэу, итхьэпэхэри
ипкьи фыжъэу. Чзу благъэр дэгъудэдэу раш1ы.
изндзкъау, топ зыфа1орэм и адыгабз( абздззхыбз).
пзцзц
- цанэ, цуакъзхзр пэцз - цанзх. пзпц1збз.
пзшкъэу, къэлэшхьэ. Мыекъуэпэр адыгеим ипэшкъэу.
пэш1ош1у лъзгъуалъз, телевиде
пэш1ош1улъэгъу, жьаунэрылъэгъу. филм.
Хьопк1, толк
пхъашъэ
пхъэк1 , папц1эу хьанцэ лъэпкъ гор.
роза
краскэр
плъыжджэф, амакъэхзр ( Нзфысэт рэ Роээрэ ) пц1ыеу.
пыпхэ, тхьа фэдэу алъытэштыгъэхэр,
п1ап1, к1злэр янэм джаштэу къзджэщтыгъ.
Р
рзгъзшъын, къошъыныр рэбгъэшъышът. Къошъыным зыгорэ
ибгъахъоу шъызэуутэмз уозсакъын е умыш1эн пае я1о.
Армырмэ къошъыныр к1одышът.
Рустам, тэмыр лъзныкъом и адыгабз.
Т
таушъзрэ1с1ы, къытэуэх
тельх, духьа зыдалъхьэоэо ары
телъхьэ. а ц1ыфым телъхьэ сафзхъурэп.
тэмз1у, хатзу е ш1ыгоу ц1ыфыхзмз ягошы гъэхэрзмэ языфагу
къэнзу хатит1ур зэтэзычырэр, эыгошырэр ары.
тепик, хьэ1ус, утхындзафзрэ сыдрз япшъззы хъурае аш1ы
мзлахъомз къыздырахьзк1ы.
те1эмыхьэн, тыбзэ арапыбзз къыхэтымгъэхьзн т1оурэу
тытз1эмыхьз,
тэгъэуэн, к1апсит1ур ззтэгъауи нахъ пытэ хъун.
тэлау, сaecum
тхакъо, москва тхакъо лъзныкъомк1э шы1.
тхыдэ, къэтхыдэ, къытфэтхыдагъ.
тзсхъуэбэ, матит1ур зыззутзк1ым тхъузбзз къихихыгъ.
тхъутын, к1энк1з жъапхъэ згъзжъэн пае, к1энк1эхзр
сытхъутыгъ.
тхьзк1аф, сабын
тхьэк1умк1ыхьэмы1эрыс: губгъэм чапэмз къашъзк1ы, хъураеу
шъэплъышъоу, аш1оу ц1ык1оу къое - мые лъэпкъ.
тхьэркъожъ, псы гунзмэ къашъык1эу тхьпз шъуэмбгъохэр
зи1э уц лъзпкъ.
тхьэркъожъ 1анэ, адыгз 1анз.
тхьэры1уагъ я1ы, унагъут1ум т. зэдира1ы.
тхьз1злъз, апсхэр зытхьзк1зрз машыне.
тзлъэмашъ, зэк1эри ыш1эу, ззк1эмз ипэ ахэзифэрзр.
тзл1ык1угъ, л1згъз мыл1згъэ тш1зрэп.
тэупсэн, дэгъоу сыщхиэы шэдэс апси тэсыупсэжъыгъ.
тлъэшъу, лъэ1уш.
тшас,
бэылъфыгъэу псэлъыхъоу и1эр ары.
ты1ун, гъонлэн.
т1алэ-ш1алэ, 1эхъумбит1уы фэдиэ игъумагъ.
т1асхъэу къос1орзр зыми емы1у.
т1ырзэн, гъэмафэ фабэм былыммэ гъуды е бами1 яхэпш1зу
лъы ришъу эыхъук1зрэ як1з да1этиезы уэым ригъззыгъэу
машэх.
т1уанэ, ят1онзрз шуззу къашэрзм ра1о.
У
уэгъэп1ык1э, пчэдыйрэ псы к1ы1эк1э эыбгъэпкк1ымэ
уэгъэпык1э
угъогу зэпэшъ, охъу апщи.
удпанэ, панз 1ужьухзр зытэт къэк1ыгъз.
Укъак1омэ уэгъэдхэуэн, къэуэзгъэк1ухьэн,
упк1э, к1ак1ор упш1э гъзпц1агъэм хаш1ык1ы.
уэтэпс, 1ахъумбзм е сымэм уатэк1э уыкъэуэмэ узтэпс
къытырилзжштых,
Ут1эрэкъын, лагъэу утэтэу укъэфэхымэ уут1эрэхъыгъ я1о.
Ушыбыжьын, гъук1ы хъагъзм гъуанз ц1ык1оу фзхьугьзхэр
уушыбыжьын фае.
Ф
фытз,
пшъэрыхьэрэм фытэ зи1опхъз, ишъыгъынхзр дагъэ мыхъуным
пае.
фэмыхъужь шай, шай ш1уц1зр ары.
фэш1ыгъ, бай
Х
хьабэ, нэ к1эгъым къыхак1зкзр корэшъу.
хьал
- хьалэу, 1эхъузмбэхзр хьал хьалзу магъзх.
хьздэгъууэ, псэхал1э
хьэк1э - уак1з, къуаджзм л1ыжъ хьзк1э - уак1зхэр
къыдэнагъэх.
хьэк1устел, 1зпхъузнлъэ.
хьзк1улэкь. налог
хьэлыжъо пк1элъэ, хьзлужъом игъунэхзр дзгъоу зетэпш1энэу
рагъашъэрэ хъураеу псэуалъэр ары.
хьэлыхьэн, пчэхзр теухьэлыхьзгъ. Гъзпытагъзх.
хьэмбзв апщы, губгъоу 1оф 1иъызыш1зрзм ра1охьзнзк1збыдз,
дышер зышыпфзк1з мзхъужъы,хьэнук1у. к1ы. хьант1аркъоу
к1энк1зм къик1ыгъэр ары.хьзпкъзуц, гу1аеуц
(artemisia)хьатыл, цементым хэш1ык1ыгъз псы гъогухьзц1э
- уц1, псзушхьэ пстэуми ара1о.хьэшъэрэб, rosa canina
Хьш1э, к1злзр ятзм « Хьзш1з « к1з еджзжъыштыгь. (къэб)
хьэ1ухьэжъ, п1ихы хъумз дэгъоу. къутижъы хъумэ дзимэ
джай ира1о.
Ц
цэгъэ
- налъэ
цунк1э, anchusa italica
ц1эмгъэку1 kravatte
цэ1тхэ, Тхы къэгъэтх
Шэунэжъ, 1элэц1ык1оу иныбжъ нахъи бэк1э нахъыбэ
зыш1эрэм. ра1о.
цыгъын: рэцыгъ, Псыр рэцыгъ.
цукъзнхьый, цузкъэ ззрадырз шзпыкЬм хаш1ык1ырз 1удан.
Ч
ченасыу, Хафэ ченасыу, къундыпсыу ченасыу.
чэпэрыщ, гъугурыщ.
чэпхын, сычый мэчэпхл1 мэгъушы.
чэщбзыу, пхъзпращъу.
чъыхэк1ожъ ( шьапс.) пшъынауз .
Ш
шэкъакъ, тэмэ1им плъэгъоу шъэкъакъхэр тзбгъзт1ысхьэгъа
шэцыко, шэк1ы яшъз зыхъук1зрэ амэпсымэм, джыл
эытэшыхьэгъэ пхъэтэт 1ук1ыхьэр ары,
шыцз
ос, шыцз ос къзсы, хьз1зр ззрысым ерзмык1.
шхьэцлый, шхьзцлые дахэхэр тэлъ.
шхопс, шхомлак1з
шхынышхо, рак
шхъухъ, подвэлошная кость.
шхъужь ээрытып1ы, лъакъохэмрэ пкъымрэ зызэрэубытырэ
къумышхьэхэу зэрытхэр ары.
шхьэк1афэ, шхьзк1афэ фиси1 бэу у ц1ыф тэрзз.
ш1орэй, шай зыхаш1ык1ырэ уц лъэпкъ.
ш1орэй шай, къалмык чай
ш1орэк1ыгъ, слъакъо ш1орэк1ыгъ мзузы,
ш1угошэпхъу, шхьзгъусэм ишыпхъур ары.
ш1
уткьэх1ун. ц1ыфым л1ыгъэк1эрэ и мулк тепхыныр ары.
ш1ыбзыу, сверчок
ш1эпхъэ, тхьэм къи1уагъз пстзури ш1эпхъзу быслымэнмз
ащтэ.
ш1ум
фэхьэжь, сымыджзм зыфак1охэк1эрэ джаштэу ра1о
шьагьыр, шъагъыр уэшъомэ уэуташъо.
шъапхъэ, 1ар пш1э эыхъум шъапхъэмэ огущыпсыгъэба?
шъодэны, упругий
шъоку, Бээгуц1ыкыр ары.
шъолъыр, патрул
шъорэк1 , оспа
шъоурэгъу, веснушчатай
шьохъутан, бзылъфгъэмэ ябгъэхэр зиралъхьэрэр..
шъош1у, ц1ыфым пае я1о. И 1аплъзпкък1зрз дзгъоу зэхэлъмз
ик1и мыпшъэрэу ик1и мыодэу.
шъукъызэрылъи шъукъак1у, тыджэгущтыэы.
шъухьэ гъэпц1эгъэ, Цур пц1энтхъумэ къытэк1ырэ цы шъабэр
ары. Ар яухъурэиэы риджэгунхэу топ аш1ыщтыгъ.
шьуздзбзб. бзылъфыгъзхзмз ядзгъолъэу къатздзжырзр .
шхьэпадж, сыдэу ушъхьэпадж шыу.
шъхьэфатх, тхалэ
шъхьэфэгущм1элъ, шъхьзфзгущы1элъэр 1ухи тэгъэдэ1у.
шхьогьуалэ, Ар ц1ыф шъхъогьуалэ дэд
шъхъун, (гу1зн?) Тэ тызфэмышъхъужьымэ къупфзшъхъун
шы1зп.
шэин,
Къуаер орэшъэ1и.
шъэнт1ыргъо, чэрэз
шъыгъымалъ, шъыгъынхэр шъыгъыналъэм пылъагъэх.
шъыдрыхъуай, Хьамлъыжьым нахъи нахъ иныр ары,
шъынэ, шабэ
шъытхэлъ, шым нэ тэмыфэнэу халъхьэрэ шъыгъыр ары.
шъэрыу, шъыпкъэ
шъэндэркъау, иныбжк1э ины ау ишхьэк1э зэхзш1ык1к1з
ц1ык1ы.
шъыдгъэпшъэр, Хатэ гъунэмэ, 1энэ1имэ къатзк1эу панз
шэбэц1ык1ухэр тэтзу, итхьзпзхэр хэупщ1ык1ыгъз фздзу
1ук1ыхьэу, шъыдмэ ак1эсэу ащхырэ уц лъэпкъ.
шхэхъугъэ, жъамбырыур шхэхъугъэ. Тэрэээу иубытыжьырэп.
шхъужъ, Schenkel.
1У
1убзыр, 1ут1ан
1уды
- мыдэй. ты 1уды - мыдэй. КъздгъзгущьИэгъ.
1упцз
- 1упцэу, пшъашъзц1ык1ыхзр.
1урыжъо, хъэбыржъухьэ. Бэ гущ1эрэр ары,
1ул1эгъэ, дак1ом апзу к1абззр е1ул1э къынзужк1з еды.
1ут1ыжь, мэфзк1 мафзхзр ары.
1уш1ыхьэгъ, сомз т1зк1у и1з зыхъум зи1уш1ыхьзу ежъагъ.
1ушъэрэбыхьэ, 1. бэгын 2. пуовер захъзк1зрз шхьзр
ээрихьэштыр тэрэээу дахэу мыхъумэ.
1адз
- уадэ. 1амз - псымэ.
1апай
- лъэпай, ц1ыф уы1эгъэу, е и1з лъакъохэр зэхэчыхьэгъэу
шъытымэ я1о.
1аргъэн, мэкъур аупч1э эыхъук1эрэ эы ц1ыфым
ишэмзджымк1зрэ тирыубытэу ыупш1эрэу к1орзм ра1о.
1ауальэн, 1ауалъэу къытэнагъ.
1эбучъ, 1элъэ, 1эпылъ,.
1здзжъ, Кум 1эдэжъ шъэрзхъ илъ.
1здэжъ шъыпхъу (къэб.) щхьэгъусэм ишъыпху.
1эгъуп, сы 1згъупыр « Батыркъо « Лъзпкъ - л1акъо
-1згъуп.
1эпэ
зззсэхьэ, Зэдэ1зпы1эн
1зпэтырмэшъ, указительный 1эпзтырмзшк1эрэ
укъыздэмыпсалъэ,
1зязк1зхзр, неопытный
1элыркъэб, ик1оц1ы нэк1эу къэб, псы шъуэлъэрэ сыдрэ
хаш1ык1ы.
1эпшьэ. Лъапшъэ, профессия
1эрмэуы3 1элэр емыджэу, ш1эныгъи имгъотэу 1эрмэуэу
къзнагъ.
1эрыфэгъу, къинэп, 1эрыфэгъу.
1эхьу
-льэхъу, дэгъу хъумэ. Унэр 1эхъу , лъэхъу ины.
1оф
табгэ, 1оф табгэк1эрэ сыкъэк1уэгъ.
(Суретыр Гук1э Замудин илэжьап1 зыц1эпроспектым
къыхэсхыгъ.)


Bu sene 20 genç müzisyen yarışmaya katıldı. Yarışma, Adige Cumhuriyeti usta halk müzisyeni Lhets'erık'o Kim adına düzenlendi.
Adige Cumhuriyeti devlet sanatçısı Lhets'erık'o Kim hayatta olsaydı 75 yaşında olacaktı.
Yarışmaya katılan genç müzisyenler, sanat okulunda eğitim alıyorlar.
Farklı müziklerin de icra edildiği yarışmada Pşıne ( Mızıka ) alanında en iyi olabilmek için yarışmacılar performanslarını sergilediler.
Genç yarışmacılar Lhets'erık'o Kim gibi ustaca mızıka çalabilmek için çabalıyor ve özeniyorlar.
Yarışma usta mızıkacıların yetişmesinin teşvik edilmesi için düzenleniyor.
Lhets'erık'o Kim gibi sanata gönlünü veren, adeta mızıkayı konuşturan bir neslin var olması için çaba gösteriliyor.
Yarışma Adige Cumhuriyeti sanat okulunda düzenleniyor ve Adige Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı tarafından da finanse ediliyor.
****
Пщынэо ныбжьыкIэхэм яреспубликэ зэнэкъокъу ятфэнэрэу зэхащагъ. Мыщ илъэс I2 – I6 зыныбжьыхэр хэлажьэх.
Мыгъэ нэбгырэ 20 къыугъоигъ. Лъэпкъ пщынэо Iэзэ дэдэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэкIэ мы зэнэкъокъур агъэнэфагъ.
Адыгеим илъэпкъ артистэу Лъэцэрыкъо Кимэ псаугъэмэ ыныбжь илъэс 75 хъущтыгъэ.
ЗэкIэ зэнэкъокъум хэлэжьагъэхэм лъэпкъ пщынэхэм къарагъаIо, искусствэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэхэм е колледжхэм ащеджэх.
Шъхьадж мэкъэмэ заулэ къыригъэIуагъ ыкIи пщынэ еонымкIэ яIэпэIэсэныгъэ къагъэлъэгъуагъ.
Зэнэкъокъурэ кIэлакIэ пэпчъ Лъэцэрыкъо Кимэ фэдэу пщынэм къыригъэIоным кIэхъопсы.
Зэнэкъокъуми ары ипшъэрылъыр – пщынэо Iазэм иIоф лъагъэкIотэныр, щысэтехыпIэ афэхъуныр арых.
Лъэцэрыкъо Кимэ пщынэо къызэрыкIуагъэм, Iэмэ-псымэм псэ къыпигъакIэщтыгъ, ныбжьыкIэхэри ыгъасэщтыгъэх.
ДжырэкIэ мы зэнэкъокъур АР-м искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэ зэхещэ, культурэмкIэ министерствэр иIэпыIэгъу.
Kaynak: adyg-afisha. ru
Çeviri: Çerkesya Hareketi Haber Merkezi


Kule Mıhamet 1961 yılında Leşepsıne köyünde dünyaya geldi. Pşıze (Kuban) Devlet Üniversitesi Kültür bölümü mezunu. Kule Mıhamet'in dansta ki becerisini görmeyen Çerkes yoktur denilebilir.
Adige Cumhuriyeti Halk Dansı Topluluğu Nalmes'in 20 yıldan uzun bir süre başkanlığını yürütüyordu.
Halk dansları statüsünde ki Mıyekuape YiNefılhexer ( Maykop Fecirleri *) grubunu 1995 yılında kurdu. 2002 yılında Nalmes dans grubuna da birçok yenilik getirdi.
2013-2017 yılları arasında Adige Cumhuriyeti Kültür Bakanı olarak görev yapan Kule Mıhamet , Devlet Flarmoniyası başkanı olarak Çerkes kültürüne katkıda bulunmaya devam edecek.
****
Къулэ Мыхьамэт 1961 илъэсым къуаджэу Лэшэпсынэ къыщыхъугъ. КультурэмкIэ Пшызэ къэралыгъо университетыр къыухыгъ. Къулэ Мыхьамэт икъэшъуакIэ зымылъэгъугъэ адыгэ цIыф щыIэн фаеп.
Лъэпкъ къашъомкIэ АР-м икъэралыгъо академическэ ансамблэу "Налмэсым" илъэс 20 ехъурэ икъэшъокIо пэрытыгъ.
Лъэпкъ къашъомкIэ кIэлэцIыкIу ансамблэу "Мыекъуапэ инэфылъэхэр" I995 илъэсым зэхищагъ. 2002 илъэсым "Налмэсым" ихудожественнэ пащэу агъэнэфагъ ыкIи лъэпкъ къэшъуабэ ыгъэуцугъ, ахэр ансамблым къышIыхэрэм ащыщых.
2013 илъэсым имэлылъфэгъу мазэ щегъэжьагъэу 2017 ижъоныгъуакIэ нэс культурэмкIэ Адыгэ Республикэм иминистрэу Iоф ышIагъ. Адыгеим икъэралыгъо филармоние ипащэу Къулэ Мыхьамэт джы агъэнэфагъ.
Kaynak: adyg-afisha.ru
Çeviri: Çerkesya Hareketi Haber Merkezi
*Fecir: Tanyerinde güneş doğmadan önce beliren kızıllık


19.05.2010 - 14:45 - Натпресс
Жъоныгъуак1эм (маим) и 21-рэу 2010-рэ илъэсым Адыгэ лъэпкъ гъэк1одыр зыщы1агъэр илъэси 146-рэ зэрэхъурэр миллиони 6 икъурэ адыгэхэм - хэкум исыхэми, хэхэсым щыпсэухэрэми - хагъэунэфык1ы.
"Мы мафэм ехьыл1агъэу ык1и Шъачэ (Сочи) Олимпиадэр зэрэщы1эщтым пэш1уек1оу адыгэхэмк1э Жъоныгъуак1эм и 21-м Урысые Федерацием ипосольствэхэм ык1и ООН-м иунэ адэжь митингэу ащызэхэтщэщтхэм шъуахэлэжьэнэу шъукъетэгъэблагъэ", - къыще1о тхыгъэу Черкесмэ якулътурэ иинститут Натпрессым ипочта къыгъахьыгъэм.
Тхыгъэм зэритымк1э, митингхэм упч1и 3 къащагъэуцущт:
1. Адыгэ лъэпкъ гъэк1одыр штэгъэныр;
2. Сочи Олимпиадэм ищызэхэщэн зэпыгъэугъэныр;
3. Адыгэ Хэкур шъхьафит ш1ыгъэныр.
Адык1э тхыгъэм къе1уатэ лъэпкъ гъэк1одэу урыс пачъыхьэм адыгэмэ ариш1ыл1агъэр, Сочи Адыгэ хэкум икъэлэ шъхьэ1эу зэрэщытыгъэр, 1864-м лъэпкъ гъэк1од зэраш1ыгъэр ык1и Адыгэ лъэпкъым ипроцент 90% нахьыбэ зэрагъэк1одыгъэр ык1и яхэку зэрэрафыгъэхэр.
Тхыгъэм къе1о 1864-ми ыуж лъэпкъ гъэк1одыр зэрэмыуцурэр, непэ нэси хэкумк1э ц1ыфхэм яфитыныгъэхэр зэраукъохэрэр. "Мары бэш1агъэп КъЩР-м Адыгэ пащэхэр (лидерхэр) щаук1ыгъэх, ет1ани Кавказым непэ къызнэсыгъэм заохэр щэк1ох", - е1о тхыгъэм.
Джащ фэдэу тхыгъэр непэ Адыгэ хэкум, Кавказым къащыхъухэрэм къатегущы1э, Къурджым (Грузием) конференциеу щырек1ок1ыгъэми игугъу къыщеш1ы.
К1эухым митингхэр зыщаш1ыщт ч1ып1эхэр, хэгъэгухэр къепчъы. Ахэр: ООН-м иунэу Нью-Йорк дэтым дэжь (США), Истамбул (Тыркуер), Берлин, Мюнхен (Германиер), Израиль, Иорданиер, Шам (Сириер), Голландиер, Англиер, нэмык1 къэралыгъохэр.


Наверх
Ныбджэгъу лъап1эхэр! Лъытэныгъэ зыфэсш1ырэ хэдзак1охэр, тикъэлэдэсхэр!
Муниципальнэ гъэпсык1э зи1э «Къалэу Мыекъуапэ» инароднэ депутатхэм я Совет иофициальнэ сайт ш1уфэс лъап1э щышъосэхы!
Ят1онэрэ зэ1угъэк1эгъумк1э къэлэ Советым исайт къызфэзгъэфедагъэхэм тхьэшъуегъэпсэу шъотэ1о ык1и ящэнэрэ зэ1угъэк1эгъум идепутатхэми дэгъоу шъуадэлэжьэнэу тышъущэгугъы.
Сицыхьэ тель л1ык1о органым и1офш1эн хэбзэ гъэнэфагъэу пылъым ехьыл1эгъэ къэбарыр игъэк1отыгъэу къызэрэшъу1эк1эхащтым. Ащ амал къытыщт народнэ депутатхэм я Совет, 1офхэм ягъэзек1он фэгъэзэгъэ гъэ1орыш1ап1эм ык1и хэшъудзыгъэ пэпчъ я1офш1энк1э рахъухьэхэрэм шъуащыгъозэнэу. Дгъэк1эжьыгъэ сайтым иш1уагъэ къышъок1ыщт унащъоу тштэхэрэм нэ1уасэ шъуафэхъунымк1э, шъори шъуиеплъык1эхэр, игъоу шъулъэгъухэрэр, щык1агъэу къыхэжъугъэщыхэрэр шъуинэк1убгъохэм къарыжъугъэхъанымк1э.
Шъукъеблагъ тисайт, депутатхэу хэшъудзыгъэхэм ащ шъуащыдэгущы1эн шъулъэк1ыщт.
Тэгугъэ зэгуры1оныгъэ тазыфагу илъэу 1оф зэдэтш1энэу.
Народнэ депутатхэм я Совет и Тхьаматэу
Джарымэкъо Азмэт
Народнэ депутатхэм я Совет зэрэзэхэтыр
Народнэ депутатхэм я Совет и Тхьамат
Народнэ депутатхэм я Совет итхьаматэ игуадз
Хабзэмк1э, ч1ып1эм и1оф ежь-ежьырэу зэрихьажьынымк1э ык1и регламентымк1э комитетым и Тхьамат
Народнэ депутатхэм я Совет итхьаматэ и1эпы1эгъу
Народнэ депутатхэм я Совет и Президиум
Народнэ депутатхэм я Совет икомитетхэр
Народнэ депутатхэм я Совет идепутатхэр
Народнэ депутатхэм я Совет и1офхэм ягъэзек1онк1э Гъэ1орыш1ап1эр


Нахьыжьэу пенсием кIонхэу

Ащ хъулъфыгъэхэм аныбжь илъэс 65-м, бзылъфыгъэхэм — 60-м нэсымэ пенсием кIонхэр анахь шъхьаIэу къыщыдэлъытагъэхэм ащыщ.
Сабыибэ зиIэ ныхэр нахьыжьэу пенсием кIонхэуи мыщ къыщеIо. Бзылъфыгъэу сабыитф е нахьыбэ зиIэхэм, нахьыпэрэм фэдэу, аныбжь илъэс 50-м нэсымэ пенсиер агъэпсын фитых. ПенсиехэмкIэ системэм фэгъэхьыгъэ законыкIэм сабыищ е плIы зиIэхэм апайи фэгъэкIотэнхэр къегъэнафэх. ГущыIэм пае, сабыищ зиIэм ыныбжь илъэс 57-м, плIы зиIэм — 56-м нэсымэ пенсием кIонхэ алъэкIыщт. IофшIэгъэ илъэсхэр 15-м (2019-м — илъэси 10) къыщымыкIэныр, пенсиехэмкIэ баллэу ищыкIагъэр (2019-рэ илъэсым ахэр 16,2-рэ) иIэныр ыкIи сабыйхэр аныбжь илъэси 8-м нэсыфэкIэ ежь ыпIугъэнхэр шапхъэу пылъых.
Шъугу къэдгъэкIыжьын, пенсием зыщыкIощтхэ ныбжьэу законыкIэм щыгъэнэфагъэм къэралыгъор игъорыгъоу техьащт. Илъэси 10 пIалъэу ащ иI, илъэс къэс зы илъэс зыщыкIощтхэ ныбжьым хэхъощт. Апэрэ илъэситIум, 2019 — 2020-м, пенсием кIонэу щытыгъэхэм законыкIэм къыщыдэлъытагъэм аныбжь нэсынкIэ илъэсныкъо иIэу ар агъэпсын амал яI.
УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу


Адыгэ бзэшIэныгъэм ианахь зэхэмыфыгъэ Iофыгъохэм ащыщ адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ. Урыс къэIуакIэкIэ тхыгъэ адыгэ лъэкъуацIэхэр адыгабзэм ралъхьажьы зыхъукIэ зэщыгъэкъуагъэхэу адыгэ текстхэм, адыгэ радиом, телевидением якъэтынхэм, адыгэ театрэм икъэгъэлъэгъонхэм, адыгэ тхыгъабзэми жэрыIуабзэми къахафэхэу мэхъу. А зэхэмыфыгъэ Iофыгъом идэгъэзын фэгъэхьыгъ Хъут Казбек илъэс пчъагъэм зыдэлэжьэгъэ гущыIэлъэ-справочникэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» зыфиIоу 2018-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэр. ГущыIэлъэ-справочникыр анахьэу зыфэгъэхьыгъэр адыгэ лъэкъуацIэхэм яадыгэ тхыкIэ тэрэзхэмрэ лъэкъуацIэхэм цIыфыцIэхэмрэ цIэ къызэрыкIохэмрэ зэрапыуцохэрэмрэ.
ГущыIалъэм изэхэгъэуцон екIолIэкIэ гъэшIэгъон къыфигъотыгъ: игъэпсыкIэкIэ ар адыгэ гущыIэлъэ гъэпсыкIэм пэблагъ, ау ащ текIы. Ар авторым мурадэу зыфигъэуцугъэм къыпкъырыкIыгъ. Хъутым мурад шъхьаIэу зыфигъэуцугъэр адыгэ лъэкъуацIэхэр къызэраIохэрэмрэ зэратхыхэрэмрэ зэтефэхэу шIыгъэнхэр ары.
Авторым къыхегъэщы нэмыкIыбзэхэм къахэкIыгъэ лъэкъуацIэу адыгэхэм ащыщхэр зэратхыгъэхэр гущыIалъэм зэрэдэмытхэр. Адыгэ лъэкъуацIэу зитхыкIэ тэрэз авторым ымыгъэунэфышъугъэхэри гущыIалъэм дэтыхэп.
Хъут Казбек гущыIапэм адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэм къатегущыIэрэ IофшIагъэхэу (урысыбзэкIи адыгабзэкIи) щыIэхэм ягугъу къыщешIы. Ащ къызэригъэнафэрэмкIэ, къыдэкIыгъэ IофшIагъэу щыIэхэр зыфэгъэхьыгъэхэр адыгэ лъэкъуацIэхэмрэ цIыфыцIэхэмрэ къызыхэкIыгъэхэр, цIэ-лъэкъуацIэхэм ахэт адыгэ макъэхэр урысыбзэм зэрегъэкIугъэхэр, адыгэ сабыйхэм адыгацIэхэр зэрафаусхэрэр, адыгацIэхэм ягъэпсыкI, нэмыкIхэр. IофшIагъэхэм ащыщхэр: Блягоз З.У., Тхаркахо Ю.А. Адыгейские фамилии и имена (Майкоп, 2002), Намитокова Р.Ю. В мире имен собственных (Майкоп, 1993), Цуекъо Алый. Адыгэ лъэкъуацIэхэмрэ тамыгъэхэмрэ (Мыекъуапэ, 2012), нэмыкIхэри.
Джы нэс адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэм яIофыгъохэм язэхэфынкIэ IофшIагъэ горэхэр щыIагъэхэми, Хъут Казбек зэхигъэуцогъэ гущыIэлъэ-справочникэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» зыфиIоу непэ къытIэкIэхьагъэр адыгэ лъэкъуацIэхэм адыгабзэкIэ ятхыкIэ ехьылIэгъэ апэрэ IофшIагъ.
ГухэкI нахь мышIэми, зы адыгэ лъэкъуацIэм урысыбзэкIэ тхыкIитIу-щы иIэу къыхэкIы. ГущыIэм пай, сэ слъэкъуацIэ пштэмэ, – адыгабзэкIэ Iанцокъу (Хъутым зэритхрэм фэдэу къэттхыгъ – Iанцокъу (н. 36), тэ тиеплъыкIэкIэ зэрэптхын фаер – Анцокъу), урыс тхыкIэу иIэхэр – Анчек, Анчёк, Анчок, Анчоков, Анцок, нэмыкIхэри. Хъут Казбек зэрилъытэрэмкIэ, мы зэблэуныгъэр щыгъэзыегъуай, сыда пIомэ, лъэкъуацIэр урысыбзэкIэ паспортрэ, нэмыкI документрэ бэмэ арытхагъ, ащ фэдиз тхыгъэмэ ахэт лъэкъуацIэм итхыкIэ зэблэпхъужьыным Iофыбэ къыпэкIы. Адыгэ лъэкъуацIэхэр адыгабзэкIэ зыщатхыхэрэр макIэ, ахэмэ якъэIуакIи ятхыкIи зыпкъ ибгъэуцоныр нахь IэшIэх.
Хъутым гущыIэлъэ-справочникыр тэрэзэу зэхэгъэуцуагъэ хъуным пай, адыгэ лъэкъуацIэхэм яадыгэ тхыкIэ тэрэз ыгъэунэфыным пай екIолIэкIэ зэфэшъхьафхэр къызфигъэфедагъэх:
апэрэмкIэ, лъэкъуацIэр зыехэм е лъэкъуацIэм икъэIуакIэ щыгъозэ Iахьыл-благъэхэм, чылэм адыдэсхэм къызэраIорэр зэригъэшIагъ. ГущыIэм пай, Быгъушъ къаIомэ, Бэгъушъ птхы хъущтэп, нэмыкIхэри;
ятIонэрэмкIэ, лъэкъуацIэ хъугъэ гущыIэм е гущыIэм ипычыгъо мэхьанэу яIэр къахэщымэ, ахэр лъэкъуацIэм итхыкIэ икъыхэхынкIэ бгъэфедэнхэр ары. ГущыIэм пай, ЛIыхъурай – ЛIыхъураер, Баджэ – Баджэр, нэмыкIхэри.
ЛъэкъуацIэхэм якIэуххэр тIо егощых Казбек: 1) кIэухэу -эр: Баджэ – Баджэр, Аулъ – Аулъэр, Бэджан – Бэджанэр; 2) кIэухэу -ыр: Тыгъужъ – Тыгъужъыр, Бысыдж – Бысыджыр, нэмыкIхэри.
Хъут Казбек итхылъ адыгэ лъэкъуацIэхэр атхыхэу зырагъэжьагъэм тарихъэу пылъым кIэкIэу нэIуасэ тыфешIы. Ащ къызэритхырэмкIэ, адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэр атхыхэу зырагъэжьагъэр я 19-рэ лIэшIэгъум иятIонэрэ кIэлъэныкъу – адыгэхэр Урысыем щыщ зыхъугъэхэм ыуж, зэратхыщтыгъэхэр урысыбз. Адыгабзэмрэ урысыбзэмрэ бзэ бын зэфэшъхьафхэм зэращыщхэм, макъэу ахэтхэр бэрэ зэрэзэтемыфэхэрэм къахэкIэу, адыгэ лъэкъуацIэхэр умышIэжьынхэм нэсэу макъэу ахэтхэр урыс макъэхэмкIэ зэблахъухэуи къыхэкIыщтыгъэ. Ащ фэдэ дагъохэр къахегъэщы 1918-рэ илъэсым ыпэ атхыгъэхэми ыуж атхыгъэхэми. ГущыIэм пай, Л. Люлье, Н. Дубровиным, С. Броневскэм, нэмыкIхэми атхыгъэ адыгэ лъэкъуацIэхэм хэукъоныгъэу хашIыхьагъэхэм ягугъу къешIы. НэмытIэкъо Розэ иушэтынхэу революцием ыпэкIэ адыгэ лъэкъуацIэхэр зэщыкъуагъэхэу урысыбзэкIэ зэратхыщтыгъэхэм афэгъэхьыгъэхэм ацIэ къыреIо. (Шъуеплъ: Намитокова Р.Ю. Женские антропонимы по спискам XIX века // Проблемы адыгейской письменности и культуры речи. (Майкоп, 1979); А автор дэдэр: Мужские антропонимы по спискам XIX// Вопросы адыгейского языкознания. (Майкоп, 1982)).
Урысыбзэр нахь дэгъоу ашIэ хъу къэс, адыгэхэм ар (урысыбзэр) нахьыбэрэ агъэфедэу зэрэхъущтыгъэр, ипэум фэмыдэу, джы адыгэхэм яныдэлъфыбзэ нахьи урысыбзэр нахь дэгъоу ашIэ зэхъум, калькированиери къашIутекIоу, урыс макъэхэр адыгэ гущыIэхэм ащагъэфедэхэ хъугъэу елъытэ Хъутым. Ащ къыхегъэщы, адыгэ лъэкъуацIэхэм ащыщхэр къызэраIорэмрэ адыгабзэкIэ зэратхырэмрэ нахь зэпэчыжьэ зэрэхъугъэхэр. ГущыIэм пай, Хьэшхъуанэкъу зыфиIорэ лъэкъуацIэр урысыбзэкIэ зэратхырэр Хашханок, ар «адыгабзэ зашIыжькIэ», Хьашъхьаныкъо мэхъу («Половина собачьей головы»); урыскIэ Дагамукыр Дэгъэмыкъо е Дэгъумыкъо ашIы (тэрэзыр Дэгумыкъу), урыскIэ Хакуз зыфиIорэр Хьакужъ е Хьакъужъ ашIы (тэрэзыр Хэкужъ), Гусарук зыфиIорэр Гъусэрыкъо мэхъу (тэрэзыр Гусэрыкъу), нэмыкIхэри.
Хъут Казбек итхылъ зэхьылIагьэр охътэ чыжьэхэр арэп, 1918-рэ илъэсым, адыгэхэм тхакIэ яIэ зыхъугъэм, къыщегъэжьагъэу непэрэ мафэхэм къанэсэу ары. ЛъэкъуацIэхэр, цIэхэр, тыцIэхэр купищэу зэрэгощыгъэхэм фэдэу, тхыкIэ шапхъэу яIэхэри зэтекIыхэу елъытэ Казбек. «Купы пэпчъ къэIокIэ-тхыкIэ гъэнэфагъэхэр ахэлъ, ащ фэдэх гущыIэзэгъусэхэм чIыпIэу щыряIэмкIи», – къыхегъэщы ащ.
Адыгабзэм ишапхъэхэмкIэ, тэрэзыр, лъэкъуацIэр ыпэ щыIэу, ащ ыуж цIыфыцIэр итэу тхыгъэнхэр ары. Адыгэ тхакIэм урыс графикэр лъапсэ зыфашIым (1938-рэ илъэс) ыуж адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэр урыс тхыкIэм тефэу нахьыбэрэмкIэ атхыщтыгъэх.
ГъэкIэкIыгъэ цIэ-лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ тэрэз ехьылIагъэу авторым къыIохэрэр: икъоу тхыгъэ лъэкъуацIэмрэ цIыфыцIэмрэ зэрэзэкIэлъыкIохэрэм тефэн фае инициалхэм язэкIэлъыкIуакIи; лъэкъуацIэр икъоу тхыгъэу цIыфыцIэр гъэкIэкIыгъэу игъусэми, инициалыр лъэкъуацIэм ыуж щытын фае, мыщ фэдэу: КIэрэщэ Тембот – КIэрэщэ Т., Пэрэныкъо Мурат – Пэрэныкъо М.; лъэкъуацIэри цIэри гъэкIэкIыгъэхэми, зэкIэлъыкIуакIэр къэнэжьы: KI.T., П.М.
ЛъэкъуацIэм ыуж итыхэу цIэмрэ тыцIэмрэ игъусэхэмэ, – ары адыгэ литературабзэм шапхъэ щыхъугъэр: КIэрэщэ Тембот Мыхьамэты ыкъу, Еутых Аскэр Къадырбэчы ыкъу. Икъоу тхыгъэ лъэкъуацIэм цIэмрэ тыцIэмрэ яинициалхэр игъусэхэми, ахэр лъэкъуацIэм ыуж итынхэ фае: КIрэщэ Т.М. ыкъу, Еутых А. Къ. ыкъу. ЛъэкъуацIэри, цIэри, тым ыцIи гъэкIэкIыгъэхэ хъумэ, лъэкъуацIэм иинициал апэ итэу, адрэхэр ащ къыкIэлъыкIонхэ фае: KI.T.M. ыкъу, Е.А.Къ. ыкъу.
Хъут Казбек иеплъыкIэкIэ, лъэкъуацIэмрэ цIэмрэ ячIыпIэ щытынхэ фай, грамматическэ нэшанэхэу зэдаштэмрэ (согласование) мэкъэ зэблэдзымрэ (чередование) къыдалъытэн фай. А нэшанэхэр лъэкъуацIэхэмрэ цIэ къызэрыкIохэмрэ ащызэтефэхэу бэрэ мэхъу: Бэрэтар – Бэрэтэрэ Хьамид, КIэращ – КIэрэщэ Тембот, Жанэ - Жэнэ Къырымыз, Жадэ – Жэдэ Мос.
Хъут Казбек адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ лъыплъэу зыригъэжьагъэр 1970-рэ илъэсым, тхылъ тедзапIэм зыIухьагъэм, щегъэжьагъ. Мы Iофым фэгъэхьыгъэуи статьяхэр гъэзетми къыригъахьэщтыгъэх. Илъэс 50 фэдизрэ зылъыплъэгъэ цIэ-лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ тэрэзэу непэ ылъытэрэр: ГъукIэлI Хьазрэт Сэфэры ыкъу, Аулъэ Дзэхъан Хьаджымэты ыпхъу.
ГущыIэлъэ-справочникым игъэпсыкI. ГущыIэлъэ-справочникыр зэрэзэхэт шIыкIэр: гущыIэлъэ статьяхэм язэкIэлъыкIуакIэ урыс хьарыфылъэм изэкIэлъыкIуакIэ тет, гущыIэлъэ статьяр адыгэ лъэкъуацIэм иурыс тхыкIэкIэ къырегъажьэ, ащ ыуж ит адыгэ лъэкъуацIэм иадыгэ тхыкIэ. ЛъэкъуацIэм иурыс тхыкIэ лIэужыгъохэр (вариантхэр) иIэмэ, лIэужыгъор сатыр шъхьафэу, абзацкIэ къегъэжьагъэу къетышъ, гущыIэлъэ статьяр къызэриублэрэм еплъ еIо, мыщ фэдэу: Чундышко, м. и ж. не скл. еплъ Чундышк.
Алыгэ лъэкъуацIэм иурыс тхыкIэу суффиксэу -ов, -ев зыфиIохэрэр зыпытхэр къызэрэтыгъэхэр мужской родыр цIэеIо падежым лъэкъуацIэр итэу, зы пчъ.: Беджанов, Хунагов.
УрыскIэ тхыгъэ адыгэ лъэкъуацIэу мэкъэзэращэкIэ ухыгъэр хъулъфыгъэм ехьылIагъэмэ, ар падежхэмкIэ зэхъокIы: Мурата Батмена, Мурату Батмену, нэм.; бзылъфыгъэм ехьылIагъэмэ, падежхэмкIэ зэхъокIырэп: Сару Батмен, Саре Батмен, нэм. Ар мырэущтэу къеты: Батмен, м. скл., ж. не скл. (ащ къикIырэр: «в мужском роде склоняется, в женском – не склоняется» – зыкIэурысыбзэр лъэкъуацIэм иурыс тхыкIэ ыужы итышъ ары).
Адыгэ лъэкъуацIэу урыскIэ тхыгъэр мэкъэзещэкIэ (е, й, о, у, ы, э) ухыгъэмэ, хъулъфыгъэм ехьылIагъэми бзылъфыгъэм ехьылIагъэми, падежхэмкIэ зэхъокIырэп: Саре Хабаху, Мурата Хабаху, нэм. Ар мырэущтэу къегъэлъагъо: Хабаху, м. и ж. не скл.
Зы лъэкъуацIэм ехьылIэгъэ гущыIэлъэ статьяр Iахьихэу (абзацихэу) зэхэты:
1. Бесиджев. Бысыдж, -ыр, -хэр, -ым, -хэм//-мэ. Джаущтэу урыс тхыкIэм иегъэжьэпIэ шъуашэ изакъоу, лъэкъуацIэм иадыгэ тхыкIэ изэхъокIыкIэ кIэуххэр игъусэхэу къеты. КIэухэу -хэм зыфиIорэр тхыгъабзэм нахь инэшанэшъ, ар -мэ зыфиIорэ кIэухым ыпэ ит. -хэмэ зыфиIорэ кIэухыр бэрэ агъэфедэрэпышь, ар хилъытэрэп.
2. ЫлъэкъуацIэр, зэратхырэр, зэрэкIорэр ... Бысыдж. Точкищым къикIырэр лъэкъуацIэм ыпэ итыхэу зыцIэ къыриIуагъэхэм анэмыкI цIэ къызэрыкIохэри ащ зэрэпыуцохэрэр ары.
3. Бысыдж зылъэкъуацIэр, БысыджкIэ кIорэр, Бысыджэу зыфаIорэр, Бысыджхэм//Бысыджмэ яй, нэм. ЯтIонэрэ, ящэнэрэ абзацхэр зыкIищыкIагъэхэр урысыбзэкIэ «носит фамилию» зыфиIорэр занкIэу зэрадзэкIызэ (калькэ ашIызэ), адыгэ къэIуакIэхэм ачIыпIэ адыгэхэм «лъэкъуацIэ ехьы» амыIоным пай.
4. Бысыдж: Бысыдж Чэчан, ~ Цац, ~ лIакъор, ~ зэшыхэр, ~ кIалэр, ~ врачыр, нэм. Адыгэ лъэкъуацIэм цIыфыцIэр е цIэ къызэрыкIор ыужкIэ щытхэу адыгабзэкIэ зэрэпыуцохэрэм мыхэр ищысэх. Чередование иIэмэ, ари къегъэлъагъо мыщ фэдэу: Бэджан – Бэджэнэ Мурат. Абзацым иапэрэ гущыIэзэгъусэ хэт лъэкъуацIэмрэ цIэмрэ икъоу къетых, ащ къыкIэлъыкIохэрэм къыкIэIотыкIыжь ахэмытыным пае, ЛъэкъуацIэм ычIыпIэ тамыгъэу ~ /тильдэ/ егъэуцу. ХъулъфыгъацIэмэ зэкIэмэ ачIыпIэ щысэ папкIэ иIэу цIэу Чэчан зыфиIорэр, бзылъфыгъацIэмэ зэкIэмэ ачIыпIэ цIэу Цац зыфиIорэр егъэфедэх (ахэм ачIыпIэ ищыкIэгъэ цIэр ибгъэуцо хъущт).
5. Бысыдж Чэчан – Бысыдж Ч. е Б.Ч.; Бысыдж Чэчан Мафэ ыкъу – Бысыдж Чэчан М. ыкъу е Бысыдж Ч.М. ыкъу, е Б.Ч.М. ыкъу.
6. Бысыдж Цац – Бысыдж Ц. е Б.Ц.; Бысыдж Цац Нащэ ыпхъу – Бысыдж Цац Н. ыпхъу е Бысыдж Ц.Н. ыпхъу, е Б.Ц.Н. ыпхъу. Мы аужырэ IахьитIур зэмкIэ хъулъфыгъэм, адрэмкIэ бзылъфыгъэм ацIэ-лъэкъуацIэхэм ягъэкIэкIыгъэ адыгэ тхыкIэ ехьылIагъэх. Ахэми цIэ-лъэкъуацIэхэм яинициалхэр ащегъэфедэх.
ТыцIэм иинициал «ыкъу» е «ыпхъу» зыфиIорэ гущыIэр игъусэн фае, сыда пIомэ урысыбзэм ишапхъэхэмкIэ инициалыр зычIыпIэ итэу хабзэр зы гущыI: И. (Иванович), А. (Андреевич)... НэмыкIэу къапIомэ, зы буквэкIэ (инициалкIэ) къатырэр зы гущыI нахь гущыIитIоп! Зы буквэкIэ урысыбзэм щагъэнэфэрэ зы гущыIэр (Кадырович) адыгабзэкIэ къызэраIорэр гущыIитIу: Къадыры ыкъу. Урыс тхыкIэм фэдэ ашIызэ, а гущыIитIур адыгабзэкIэ зы буквэкIэ къатэу хъугъэ: Хъот Азмэт Къадыр ыкъу зыфэпIощтым ычIыпIэ, Хъот Азмэт Къ. атхы! Мы тхыкIэри урысыбзэм ишапхъэу, адыгабзэм ишапхъэхэм атемыфэу тиныдэлъфыбзэ къыхэхьагъэхэм ащыщ. Арышъ, тэрэзыр тым ыцIэ – хъулъфыгъэм ятэ иинициал ыкъу зыфиIорэр, бзылъфыгъэм ятэ иинициал ыпхъу зыфиIорэр – апытынхэ фае: Хъот Шумаф Нащэ ыкъу – Хъот Шумаф Н. ыкъу, Хъот Щащ Къадыры ыпхъу – Хъот Щащ Къ. ыпхъу.
Адыгабзэм иорфографие щыкIагъэу иIэмэ ащыщэу елъытэ Хъутым къызэраIорэмрэ зэратхырэмрэ зэтемыфэрэ кIэуххэр зиIэхэр адыгэ лъэкъуацIэхэм зэрахэтхэр. Гущ. пае, Тэхъу пIоми Дыхъу пIоми, якIэух тхыкIэхэр зэфэдэх, ау къызэраIохэрэр зэфэдэхэп: ыпэрэм ттхырэм нэмыкI макъэ пытэп, ятIонэрэм пытымытхэу, ау мэкъэзещэу ы-р игъус – Дыхъуы. Ахэм афэдэх: ШъэоцIыкIу, ау ЦIыкIуы, ПсыIушъу, ау Кушъуы, нэм. Ащ фэдэу у-p зыхэт макъэу мэкъэзещэу ы-р зигъусэмкIэ лъэкъуацIэр ухыгъэмэ, ахэм буквэу ы-р апетхэ: Уджыхъуы, Хьамтэхъуы, нэм. Джаущтэу транскрипцие шIыкIэр – справочникым игъэкIотыгъэу щегъэфедэ.
ЫкIи пэублэ гущыIэм къыщеIо мы тхыкIэр джырэ адыгэ орфографием зэрэтемыфэрэр, ау зигугъу ышIырэ лъэкъоцIэ кIэуххэр справочникым еджэрэм зэхимыгъэкIокIэнхэм пае, Кушъуы, Хьабэхъуы ыIозэ къыщеты. Ау ахэр джырэ адыгэ орфографием зэрэщатхыхэу птхынхэ зэрэфаери къыщеIо.
Макъэр зэрэзэхэтыр къэзыгъэлъэгъорэ транскрипцие шIыкIэм тетэу тхакIэм щыбгъэфедэнэу щытэп, – еIо Хъутым, – тэрэзыр: Шъхьаплъэкъу – Шъхьаплъэкъор, Шъхьаплъэкъом, Хъурай – Хъураер, Хъураем.
Справочникым пшъэрылъ шъхьаIэу зэшIуиххэрэр: еджэрэм ищыкIагъэр икъоу хигъотэныр, джэнджэш къыхэмыхьаныр, адыгабзэр икъоу зымышIэрэми гущыIалъэр IэпыIэгъу афэхъуныр, лъэкъуацIэм ыпкъ кIэуххэр зытетым тетхэу пигъэуцохэмэ, къэIуакIэри тхыкIэри тэрэзы хъунхэр ары. Ащ пай, лъэкъуацIэхэм якIэуххэм транскрипциер зыкIащигъэфедэрэр.
Адыгэ гущыIалъэхэм къэбэртэе гущыIэхэр зэрадэмытым фэд, мыщи къэбэртэе лъэкъуацIэхэр дэтхэп (ахэр Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым къащыхаутыгъэ IофшIагъэхэм ахэбгъотэщтых), ау адыгэхэми къэбэртаехэми зэдыряе лъэкъуацIэхэр дэтых.
НэмыкIыбзэ къыхэкIыгъэ лъэкъуацIэ горэхэри IофшIагъэм хэтых. ГущыIэм пай, лъэкъуацIэу Мыхьамэджанэр анахь орфографическэ гущыIэлъэ дэгъум тет лъэкъуацIэхэм ахэт: ЗекIогъу Уцужьыкъу, Мыхьамэджэнэ Юныс, Одэжьдэкъо Хьаджымэт. Адыгэ орфографическэ гущыIалъ. 1968. Ар адыгэ лъэкъуацIэхэм ахэмыгъэхьаныр зэфэнчъагъэу елъытэ Хъутым. Ащ фэд лъэкъуацIэу Кэстанэри: Кэстэнэ Дмитрие адыгэ писательхэм ащыщ.
Тхылъым тэ еплъыкIэу тигъэшIыгъэхэри къэттхыных:
1.Транскрипцие шIыкIэр авторым зыщигъэфедэрэм скобкэ плIэмыехэм адэтэу къыгъэлъэгъуагъэмэ нахьышIугъэу тэлъытэ: [Тыхъу, ау Дыхъуы, ШъэуэцIыкIу, ау ЦIыкIуы, ПсыIушъу, ау Куышъуы];
2.Тэ тиеплъыкIэкIэ Iахьищэу зэхэт цIэ-лъэкъуацIэм хэт тыцIэм къыпыхьэрэ кIэухэу -ы пымытми хъущт: ГъукIэлI Хьазрэт Сэфэр ыкъу, Аулъэ Дзэхъан Хьаджымэт ыпхъу.
3. ЛъэкъуацIэу Анчек//Анчёк//Анчок//Анчоков иадыгэ къэIуакIи, тхыкIи Анцокъу. ЛъэкъуацIэр адыгэ-абхъазыбзэхэм зэдыряе гущыIэу къызытекIыгъэр аIо. (Апэрэ Iахьэр – Анцо абхъ.-абаз. Анцва' (абх. Анц?а, абаз. Анчва «Тхьэшхо»), ятIонэрэ Iахьэр -къуэ//-къо «сын»).
Хъут Казбек итхылъэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» (2018) шIуагъэ къэзытыщт IофшIагъэу щыт. Ар IэпыIэгъушIу афэхъущт гъэзетэм, радиом, телевидением яIофышIэхэм, анахьэу кIэлэегъаджэхэм.
Тхылъыр ыщэфынэу зышIоигъом Нэгъой Сафьеты ибукинистическэрэ «Дом книги» зыфиIорэ тучанымрэ ачIигъотэщт.
Анцокъо Сурэт,
шIэныгъэлэжь.


Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо программэу «IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тихэгъэгогъухэу Адыгэ Республикэм къэкощыжь зышIоигъохэм IэпыIэгъу ятыгъэныр» зыфиIоу 2019 — 2021-рэ илъэсхэм ателъытагъэм ехьылIагъ

Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет иунашъоу N 61-р зытетэу 2019-рэ илъэсым гъэтхапэм и 12-м къыдэкIыгъэмкIэ ухэсыгъэ хъугъэ Къэралыгъо программэу «IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тихэгъэгогъухэу Адыгэ Республикэм къэкощыжь зышIоигъохэм IэпыIэгъу ятыгъэныр» зыфиIоу 2019 — 2021-рэ илъэсхэм ателъытагъэр (нэужым ПрограммэкIэ дгъэкIощт).
Программэр зыфытегъэпсыхьагъэр IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тихэгъэгогъухэм ащыщ IофышIэ IэпэIасэхэу, адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъэхэри зэрахэтхэу, Адыгэ Республикэм исоциальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ хэлэжьэнхэм пае къэкощыжь зышIоигъохэм IэпыIэгъу ятыгъэныр ары.
Урысыем имызакъоу, Урысые Федерацием къыхимыубытэрэ нэмыкI чIыпIэхэми Къэралыгъо программэм зэрэхэлажьэхэрэр къэзыушыхьатырэ тхы-лъыр ахэм къащаIахын алъэкIыщт.
Тихэгъэгогъухэу IэкIыб къэралхэм ащыпсэухэрэм Къэралыгъо программэм зэрэхэлажьэхэрэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр агъэпсыным пае ежьхэр ренэу зыщыпсэухэрэ къэралыгъом иуполномоченнэ къулыкъухэу IэкIыбым щыIэхэм зафагъэзэн фае.
Тихэгъэгогъухэу Къэралыгъо программэм диштэу Урысые Федерацием къэкощыжь зышIоигъохэм зызфагъэзэн фэе уполномоченнэ къулыкъухэр мыхэр ары:
Урысыем и МВД илIыкIохэм яIофшIапIэхэу IэкIыб къэралхэм ащыIэхэр; Урысые Федерацием идипломатическэ представительствэхэу IэкIыб къэралхэм ащыIэхэр (урысые посольствэхэм яконсул отделхэр) ыкIи Урысые Федерацием иконсул учреждениехэу IэкIыб къэралхэм ащыIэхэр (Къэралыгъо программэм игъэцэкIэнкIэ пIэлъэ гъэнэфагъэм тегъэпсыхьэгъэ купхэр зыщызэхащэнхэ ыкIи ахэм Iоф зыщашIэн алъэкIыщтхэр).
Тихэгъэгогъухэу хабзэу щыIэм диштэу Урысые Федерацием ренэу е пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ щыпсэухэрэм зызфагъэзэнэу щытыр Адыгэ Республикэм и МВД кощын IофхэмкIэ и ГъэIорышIапI ары.
Къэралыгъо программэм хэлэжьэщтым итхын изыфэгъэхьазырын
IэкIыб къэралым щыпсэурэ тихэгъэгогъум Къэралыгъо программэм игъэцэкIэнкIэ ренэу зыщыпсэурэ хэгъэгум щыIэ уполномоченнэ къулыкъум ышъхьэкIэ зыфигъэзэн ыкIи Къэралыгъо программэм хэлэжьэнэу зэрэфаер къэзыушыхьатырэ тхылъыр шъошэ гъэнэфагъэу щыIэм диштэу ритын фае.
Тихэгъэгогъоу Урысые Федерацием щыпсэурэм Къэралыгъо программэм хэлэжьэнымкIэ лъэIу тхылъыр ариты зыхъукIэ, документ гъэнэфагъэхэр Адыгэ Республикэм и МВД кощын IофхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ IэкIегъахьэх.
Къэралыгъо программэм хэлажьэ зэрэшIоигъор къэзыушыхьатырэ лъэIу тхылъыр заштэрэ нэужым мы къыкIэлъыкIохэрэм язэгъынхэ фае:
кощын IофхэмкIэ шъолъыр программэр гъэцэкIэгъэнымкIэ пшъэдэкIыжь зыхьырэ уполномоченнэ къулыкъум (тихэгъэгогъур кощын IофхэмкIэ шъолъыр программэм дештэмэ е демыштэмэ);
мы Iофым фэгъэзэгъэ урысые къэралыгъо къулыкъухэм IэкIыб къэралым игражданин Урысые Федерацием къихьанымкIэ пэрыохъу хъун зылъэкIыщт горэхэр щыIэхэмэ, е Урысые Федерацием пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ щыпсэунымкIэ, е «вид на жительство» зыфаIорэр къыратынымкIэ Iизынэу иIэр щыгъэзыегъэнымкIэ лъапсэ щымыIэмэ.
ЛъэIу тхылъым зыхэплъэхэрэ нэужым Адыгэ Республикэм и МВД кощын IофхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ а цIыфыр Къэралыгъо программэм зэрэхэлажьэрэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр етыгъэным е ратынэу зыкIамыдагъэм ехьылIэгъэ унашъо ешIы. ЛъэIу тхылъыр къэзытыгъэм унашъоу ашIыгъэмкIэ етIанэ макъэ рагъэIужьы.
Къэралыгъо программэм хэлэжьэн зэрэфитыр къэзыушыхьатырэ тхылъыр зэраратырэр, зэрарамытырэр, аратыгъэм кIуачIэ имыIэжь зэрэхъурэр
Къэралыгъо программэм хэлэжьэн зэрэфитыр къэзыушыхьатырэ тхылъыр зэраратырэм, зэрарамытырэм, аратыгъэм кIуачIэ имыIэжь зэрэхъурэм яхьылIагъэу Адыгэ Республикэм кощын IофхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ унашъо ешIы. Мыщ дэжьым къыдалъытэ кощын IофхэмкIэ шъолъыр программэр пхырыщыгъэнымкIэ пшъэдэкIыжь зыхьырэ уполномоченнэ къулыкъум иунашъо.
Къэралыгъо программэм зэрэхэлажьэрэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр къыратырэп, ыпэкIэ къыратыгъэгъэ тхылъым кIуачIэ имыIэжь мэхъу, джащ фэдэу иунагъо щыщэу Къэралыгъо программэм хэлэжьэнымкIэ лъэIу тхылъым ритхагъэм истатус кIуачIэ иIэжьырэп мыщ фэдэу зыхъукIэ:
Урысые Федерацием иконституционнэ гъэпсыкIэ ылъапсэхэр зэхъокIыгъэнхэм ар къыфаджэмэ, Урысые Федерацием е Урысые Федерацием ис цIыфхэм ящынэгъончъагъэ зэрар къыфэзыхьын зылъэкIыщт зекIуакIэхэр къыхафэхэмэ;
террористическэ (экстремист) актхэм мылъку апэIуигъахьэ, рихъухьэхэ хъумэ, ащ фэдэ актхэм язехьанкIэ ишIуагъэ аригъэкIымэ е нэмыкI шIыкIэхэмкIэ IэпыIэгъу афэхъумэ;
Къэралыгъо программэм хэлэжьэнымкIэ лъэIу тхылъыр ытыным ыпэкIэ илъэситфым къыкIоцI Урысые Федерацием къырафыгъагъэу щытмэ;
документ нэпцIхэр къытыгъэхэмэ е ышъхьэ фэгъэхьыгъэу къэбар мышъыпкъэ алъигъэIэсыгъэмэ;
бзэджэшIэгъэ хьылъэ е хьылъэ дэдэ зэрэзэрихьагъэм пае Урысые Федерацием ихьыкум ышIыгъэ унашъоу кIуачIэ зиIэ хъугъэмкIэ иIоф аIуагъэу щытмэ;
Урысые Федерацием е ащ къыхимыубытэрэ чIыпIэхэм бзэджэшIэгъэ хьылъэ е хьылъэ дэдэ ащызэрихьагъэу зэрэщытым пае тыралъхьэгъэ пIалъэр ымыухыгъэу е тырамыхыжьыгъэу щытмэ;
IэкIыб къэралхэм къарыкIыгъэ цIыфхэу Урысые Федерацием щыпсэухэрэм афэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэу Урысые Федерацием кIуачIэ щызиIэр ыукъуагъэу, е наркотикхэр, психотропнэ веществохэр, къэкIыхэрэм ащыщхэу наркотик зыхэлъхэм ящэн-щэфын хэщагъэу, е ахэр ыгъэфедагъэхэу къычIагъэщи, зы илъэсым къыкIоцI мызэу-мытIоу административнэ пшъэдэкIыжь рагъэхьыгъэу щытмэ;
Урысые Федерацием икIи, ренэу щыпсэунэу нэмыкI къэралыгъо горэм кIуагъэмэ;
Мы къэтпчъыгъэхэм анэмыкIэу Къэралыгъо программэм зэрэхэлажьэрэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр рамытэу, ыпэкIэ ратыгъагъэм кIуачIэ имыIэжьэу, джащ фэдэу иунагъо щыщэу лъэIу тхылъым ритхагъэм унагъом зэрэщыщымкIэ истатуси кIуачIэ имыIэжь зыхъурэр мыщ фэдэ лъэныкъохэм япхыгъэ унашъохэр заштэхэкIэ ары:
IэкIыб къэралым ицIыф Урысые Федерацием къэкIоныр (щыпсэуныр) зэрашIомыигъом;
IэкIыб къэралым ицIыф хабзэм къызэрэдилъытэрэм тетэу Урысые Федерацием игъэкIыжьыгъэным;
IэкIыб къэралым ицIыф Урысые Федерацием къихьанымкIэ Iизын емытыгъэным;
Къэралыгъо программэм зэрэхэлажьэрэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр зэраратырэр
Къэралыгъо программэм зэрэхэлажьэрэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр рамытынымкIэ ушъхьагъу щымыIэ хъумэ, Урысыем и МВД ичIыпIэ къулыкъу унашъо ешIы Къэралыгъо программэм зэрэхэлажьэрэмкIэ тхылъыр ратынэу, ащ нэужым тихэгъэгогъур рагъэблагъэ Къэралыгъо программэм зэрэхэлажьэрэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр ратыжьынэу. Арэущтэу зыхъукIэ, Къэралыгъо программэм хэлажьэ зэрэшIоигъомкIэ тихэгъэгогъум лъэIу тхылъыр, ащ игъусэ нэмыкI документхэр къызитыгъэхэм ыуж мэфэ 60-м шIомыкIэу Къэралыгъо программэм хэлажьэ зэрэхъугъэмкIэ тхылъыр ратыжьы.
Тхылъым ыIапэ кIедзэжьы Къэралыгъо программэм игъэцэкIэнкIэ IэкIыб къэралым иуполномоченнэ къулыкъу (Урысые Федерацием къыхимыубытэрэ чIыпIэхэм документхэр ащигъэхьазырхэ зыхъукIэ) ипащэ, е Адыгэ Республикэм и МВД кощын IофхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ иIэшъхьэтет, е ащ игуадзэ (Урысые Федерацием и Къэралыгъо программэ зэрэхэлажьэрэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр агъэпсы зыхъукIэ), етIанэ ежь ышъхьэкIэ а цIыфыр къызыкIокIэ тхылъыр ратыжьы.
ИщыкIагъэу зыщыхъурэм Къэралыгъо программэм хэлажьэрэмрэ ащ иунагъо исхэмрэ Урысые Федерацием къэкощыжьынхэм пае документхэр афагъэпсых, мыщ къыхеубытэ визэри (ищыкIагъэ хъумэ).
(Джыри къыкIэлъыкIощт).


Меот дзэ
Меот дзэ дипломатием зэфэхьысыжь гъэнэфагъэхэр фэхъугъагъэх. ЛIэшIэгъуищым къыкIоцI меотхэмрэ сарматхэмрэ якультурэхэр зэхахьэх, охътабэрэ мы лъэпкъхэр зэгурыIохэу зэрэзэдэпсэугъэм ар иушъхьагъоу плъытэн плъэкIыщт.
КъыкIэлъыкIорэ илъэсхэм сарматхэм яфэмэ-бжьымэхэр меотхэм къатехьэхэу ыублагъ. Тиэрэ ыпэкIэ ятIонэрэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм адэжь меотхэм агъэфедэрэ Iэмэ-псымэхэм сармат Iашэхэр, хьакъу-шыкъухэр, чIыгур зэралэжьырэ пкъыгъохэр къахэхьэх. Джащ фэдэу, лIагъэр зэрагъэтIылъырэ шэн-хабзэхэр зэхъокIых.


ЗэхъокIыныгъэхэм къадыхэлъытагъэу, къулыкъушIэ машинэ цIыкIухэмкIэ федеральнэ къэралыгъо къулыкъум ипащэхэр къезыщэкIыхэрэ ыкIи УФ-м ишъолъырхэм якъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм япхыгъэ автомобиль экипажхэм яводительхэм яшIэ хэлъэу IофшIэгъу мафэр (уахътэр) тIоу ыкIи нахьыбэу агощын алъэкIыщт.
IофшIэгъу мафэм иIахьитIу азыфагу къыдэфэрэ зыгъэпсэфыгъо уахътэр IофшIэныр зебгъэжьэгъэ уж сыхьатитфым мынахь кIасэу щытын фае.
IофшIэгъу уахътэр IахьитIоу е нахьыбэу зыбгощыкIэ, зы зыгъэпсэфыгъо уахътэр сыхьатитIум нахь мэкIэнэу щыт. Ау зэкIэмкIи зэхэтэу зыгъэпсэфыгъо уахътэр сыхьатитфым къехъу хъущтэп.
Водителым иIофшIэн графикым е расписанием къыдыхэлъытагъэу IофшIэгъу уахътэхэм азыфагу къыдэфэрэ зыгъэпсэфыгъор ежь водительхэм яшIоигъоныгъэ къыдилъытэу щытын фае.
Производствэм зэрищыкIагъэм тетэу ащ фэдэ водительхэр IофшIэн уахътэхэм азыфагу къыдэфэрэ зыгъэпсэфыгъохэм анахь кIыхьэр къыдэлъытагъэу Iоф ашIэнэу къызыригъэблагъэхэкIэ, ахэм зэшIуахыгъэ IофшIэныр IофшIэгъу уахътэм шъхьадэкIэу алъытэ.


Дунаем щызэлъашIэрэ Колизей
Италие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Ромэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 61-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 301 340 км². БзэшъхьаIэр – италыбз. Италиер дунаемкIэ анахь хэгъэгу бэлахьмэ ащыщ, экономикэмкIи, политикэмкIи.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Серджо Маттарелла.
Къэралыгъо тхьаматэр – Джузеппе Конте.
Географие
Еуропэм ыкъыблэ лъэныкъом щыI. Франциер, Швейцариер, ык1и нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.
Тарихъ
Зэпыщэхэр


Илъэс 62-рэ зыныбжь пенсионерэу Джэджэ районым щыпсэурэр мыщ фэдэ хъугъэ-шIагъэм хэкIодагъ. ЛъэсрыкIор тезыутыгъэ водителым зигъэбылъыжьыгъ, ау ятIонэрэ мафэм ар хэбзэухъумакIохэм агъэунэфыгъ ыкIи къаубытыгъ. Ар илъэс 28-рэ зыныбжь кIэлакIэу къычIэкIыгъ, Кощхьэблэ районым щэпсэу.
Илъэс 60 зыныбжь бзылъфыгъэу Тэхъутэмыкъое районым щыпсэурэри мыщ фэдэ хъугъэ-шIагъэм хэкIодагъ. ЗэрагъэунэфыгъэмкIэ, лъэсрыкIор ары мыщ дэжьым лажьэ зиIэр, гъогурыкIоным ишапхъэхэр ащ ыукъуагъэх.
ЛъэсрыкIохэм ыкIи водительхэм сакъыныгъэ къызхагъэфэнэу, шапхъэхэр амыукъонхэу полицием икъулыкъушIэхэр къяджэх. Ар зыжъугъэцакIэкIэ шъуипсауныгъи, шъуищыIэныгъи къэшъуухъумэщт.


Испание, е Королыгъоу Испание – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Мадрид. ЦIыфэу нэбгырэ млн 46-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 505 370 км². БзэшъхьаIэр – испаныбз. Испаниер хэгъэгу къарыукIаеу щыт, экономикэмкIи, политикэмкIи.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Испанием и Королэу Филип я-VI.
Хэгъэгу тхьаматэр – Педро Санчес.
Географие
Еуропэм ыкъохьэпIэ лъэныкъом щыт. Португалиер, Франциер, Андоррэр пэгъунэгъух.
Тарихъ
ЛIэшIэгъу пчъагъэрэ Испанием ДунэякIэм ызныкъо ыIыгъыщтыгъэ (еплъ Колониехэр). 1492-рэ илъэсым щегъэжьагъэу (Колумбыр Америкэм зынэсыгъэр) XX-рэ лIэшIэгъум нэс.
Зэпыщэхэр


УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм икъулыкъоу псэупIэхэр къыкIухьэзэ цIыфхэр езыгъэблагъэхэрэм, шэкIогъу мазэмкIэ зэригъэнэфагъэм тетэ, апэ Кощхьэблэ районым ит къуаджэу Еджэркъуае Iоф щишIагъ. Мыщ щыпсэухэрэм аIукIагъ фондым и ГъэIорышIапIэу мы районым щыIэм испециалистэу БрэнтIэ Саидэ.
Пенсиехэм, федеральнэ социальнэ ахъщэ тынхэм, цIыфэу сэкъатныгъэ зиIэм лъыплъэрэм компенсациеу къыратырэм, унагъоу зигъот макIэм ны мылъкум къыхэхыгъэу мазэ къэс къыфэкIощт ахъщэ тыным ягъэпсын анахьэу къекIолIагъэхэр зыгъэгумэкIыщтыгъэхэр.
ПенсиехэмкIэ фондым испециалист зэкIэмкIи нэбгырэ 11 а мафэм зыкъыфэзгъэзагъэр, хэзыгъэ имыIэу зэкIэми IэпыIэгъу агъотыгъ.
Джащ фэдэу мы мэзэ дэдэм къулыкъоу псэупIэхэр къэзыкIухьэхэрэм Джэджэ районым ит поселкэу Новэм Iоф щи-шIагъ. Фондым и ГъэIорышIапIэу мы районым щыIэм испециалистэу Хьаджымэ Фатимэ къызэриIуагъэмкIэ, «мобильнэ офисым» нэбгыри 9 а мафэм къекIолIагъ. Нахьыбэу ахэр къызкIэупчIагъэхэр пенсием зыщыкIощтхэ ныбжьым зэхъокIыныгъэу фэхъугъэхэм, индексацием, социальнэ ахъщэ тынхэм ягъэнэфэн, пенсиер зыщызэрэугъоирэм щызэIукIагъэм итын, пенсием зыныбжь екIолIагъэкIэ алъытэхэрэм ащыщ ухъуным пае шIэгъэн фаехэм япхыгъэ Iофхэр ары. Ны мылъкум исертификат ыкIи ащ къыщыдэлъытэгъэ мылъкур зыпэIубгъэхьан плъэкIыщтыми агъэгумэкIэу къекIолIагъэхэри къахэкIыгъэх.
Мобильнэ къулыкъум Iоф зэришIэщт графикэу зэхагъэуцуагъэм тетэу шэкIогъум и 14-м «мобильнэ офисыр» Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Улапэрэ селоу Штурбинэмрэ ащыIагъ.
УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу


Бащэрэ зэблахъух
Москва ифутбол клуб цIэрыIоу «Спартак» итренер шъхьаIэу Доменико Тедеско чъэпыогъум и 14-м агъэнэфагъ.
2003-рэ илъэсым ыкIи ащ ыпэкIэ Романцевыр «Спартак» итренер шъхьэIагъ. 2004-м Скола, 2005-м Старковыр, 2006-м Чернышовыр, 2007-м Черчесовыр «Спартак» ипэщагъэх. Карпиныр, Аленичевыр, Коррера, фэшъхьафхэри пащэу иIагъэх. Адыгэ-
мэ ащыщэу Якин Мурати тренер шъхьаIэу «Спартак» иIагъ.
Командэр цIэрыIу, тарихъ гъэшIэгъон иI, ау тренер шъхьаIэхэр бащэрэ пащэхэм зэблахъухэзэ игъэхъагъэхэм ахигъэхъон ылъэкIырэп. Олег Кононовым мурад чыжьэхэр иIагъэх шъхьае, джырэблагъэ иIэнатIэ IуагъэкIыгъ. Доменико Тедеско бэрэ иIэнатIэ Iутыщта? 2021-м нэс Iоф ышIэнэу зэзэгъыныгъэ дашIыгъ. Уахътэм къыгъэлъэгъощт «Спартак» инеущрэ мафэ къырыкIощтыр.