УДК 82. 0(470.621)
ББК 82.3(2=Адыг)
Ч - 17
Чамоков Т. Н.
Доктор филологических наук, профессор кафедры русской филологии Адыгейского государственного университета, e-mail: firstname.lastname@example.org
Хачемизова М.Н.
Доктор филологических наук, профессор кафедры адыгейской филологии Адыгейского государственного университета, e-mail: email@example.com
Архаический атрибут в системе фантастических образов в адыгском героическом эпосе «Нарты»
(Рецензирована)
Аннотация:
Рассматриваются связи фантастических образов адыгского героического эпоса «Нартхэр» с историко-генетическими реалиями древности, в частности, с архаической атрибутикой древнемеотского периода (VIII—VII вв. до н. э), совпадающего с киммерийской эпохой — временем формирования основного ядра нартского эпоса. В качестве исходного материала взят нартские легенды о борьбе с великанами, о единоборстве Саусэрыкъо с Тотрешем, предания «Нарт Кожеуб», «Нарт Колес» и др. Установлена связь архаической атрибутики нартского эпоса с данными археологии и этнографии, касающимися эпохи бронзы и раннего железного века, отраженной в нартских преданиях и пшинатлях адыгов.
Ключевые слова:
Исторические напластования архаических атрибутов, археология и нартский эпос, этническая атрибуция эпоса, историко-этнографические основы фантастических образов, нартских имен и названий.
Chamokov T. N.
Doctor of Philology, Professor of Russian Philology Department, Adyghe State University, email: firstname.lastname@example.org
Khachemizova M. N.
Doctor of Philology, Professor of Adyghean Philology Department, Adyghe State University, e-mail: email@example.com
Archaic attribute in a system of fantastic images in the Adyghean heroic epos «Nart»
Abstract:
The paper describes relations of fantastic images of the Adyghean heroic epos «Nartkher» to historical and genetic realities of an antiquity, in particular, to archaic attributes of the Ancient Meot period (the 8th - 7th centuries BC), coinciding with a Cimmerian Era — time of formation of the main core of the Nart epos. The Nart legends about fight against giants, about Sauseryko's single combat with Totresh; and «Nart Kozheub», «Nart Koles», etc. were taken as an initial material. A link is established between the archaic attributes of the Nart epos and the archeology and ethnography data concerning the Era of Bronze and the early Iron Age, reflected in Nart legends and Adyghean pshinatles.
Keywords:
Historical stratification of archaic attributes, archeology and Nart epos, ethnic attribution of the epos, historical and ethnographic bases of fantastic images and Nart names.
Адыгэ л1ыхъужъ эпосым и1оры1уатэхэм, ипщыналъэхэм ахэт артефактхэм, ц1эхэм, 1эшэ-шъуашэхэм, шы 1эмэ-псымэхэм, къэк1ырац1эхэм ык1и нэмык1ыбэхэм игъэк1отыгъэу апэ къатегущы1агъэр зэлъаш1эрэ ш1эныгъэлэжьышхоу ХьадэгъэлЬ Аскэр ары [1]. Мыщ итхыгъэхэр зэрэдунаеу щызэлъаш1эх. Ау щытми, джы къызнэсыгъэми илъэс мин пчъагъэкЬэ узэкЫэбэжьымэ къежьэгъэ гущы1эхэу непи дгъэфедэхэрэм къарык1ыхэрэр зэряпэсыгъэу тэш1эх тіон тлъэк1ыщтэп, еплъык1эу щы1эхэр вариантхэу, пэш^рыгъэшъхэу щытых. Ахэмэ научнэ лъапсэ я1эу уатегущы1эныр 1эш1эхэп. Гущы1эм пае, бзэм ылъач1э щыщхэу «адыгэ», «тхьэ», «нарт» зыфи1охэрэми ек1ол1эк1э зэфэшъхьафхэр афыря1эу ш1эныгъэлэжьхэм зэхафых, шіоші гъэшЬэгъонхэр къыра1уал1эх, ау, зэрэтш1ош1ырэмк1э, ахэри шъыпкъап1эм пэчыжьэх. Гущы1эм пае, гущы1эу «нартыр» «нэр птыным», нэм епхьыл1эныр шъыпкъэм пэчыжьэу тэ къытш1ош1ы. Нахь екіоу къытш1ош1ы мыщ фэдэ вариантыр: имэхьанэк1э «предки» — «тыкъызтек1ыгъэ нымрэ тымрэ» къырагъэкЬэу щытыгъэ гущы1 піон плъэк1ыщт лъэхъаным икъэ1уак1э зэблэхъугъэ хъугъэу.
Мыщ нэмык1эу еплъык1и щы1эн ылъэк1ыщт. Темыр Кавказым ижъык1э щыпсэущтыгъэ лъэпкъхэр илъэс мин пчъагъэк1э узэк1э1эбэжьымэ Индием къик1ыхи мыщ къэкощыжьагъэхэу зы1охэрэм яш1ош1хэм зафэбгъазэмэ, (П. К. Услар, Ф. А. Щербина) гуцэфэ гъэш1эгъонхэр уагъэш1ы. Ижъырэ эпическэ усыгъэу «Ведхэм» зэрэхэтымк1э, машіор апэу ц1ыфхэм къафэзыхьыгъэм зэреджагъэхэр Прамата, мыщ епхыгъэу ылъытэщтыгъ Ф. А. Щербина гущы1эу Прометей зыфи1орэри (еплъ ащ итхылъэу «История Кубанского казачьего войска. Т.
1.— Екатеринодар, 1910). Адыгэ лъэпкъыр къызытек1ыгъэр зэгорэм Индием щыпсэущтыгъэ ц1ыфхэу Темыр Кавказым къэкощыжьыгъагъэхэр арэу плъытэмэ, гущы1эу «нартри» (еплъ: Прамата — Прометей — Нарт) ахэм къыздахьын алъэк1ыщтыгъэу уегуцэфэн плъэк1ыщт. Ащ фэд ижъырэ лъэпсэшхо зи1э гущы1эу Тхьэ зыфи1орэри; икъэ1уак1эк1и имэхьанэк1и мыщи Индием иц1ыф лъэпкъхэм абзэ хэк1ып1э щигъотыгъэу тегуцафэ. «Адыгэ тхьабэ динымрэ тхьац1эхэмрэ» ышъхьэу бзэмк1э ш1эныгъэлэжьэу Бырсыр Батырбый 2006-рэ илъэсым журналэу «Псалъэм» ия 3(6)-рэ къыдэйыгъо къыдигъэхьагъ статья гъэшЬэгъон материалык1эхэр щыгъэфедагъэхэу [2: 33 - 37].
Нарт тхыдэхэм, адыгэ пшысэхэм афэдэу, «:къэугупшысыгъэ» образэу тызэплъыхэрэр бэрэ къахэфэх. Ахэмэ зэу ащыщых Мэзл1эныкъор (Лесной человек), испхэр (карликхэр). ГъэшЬэгъоныр, иныжъхэри, мэзл1эныкъохэри, испхэри ц1ыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яфольклор мызэу-мыт1оу къызэрахафэхэрэр ары. Зэрэхъурэмк1э, мыхэр щыЬгъэ шъыпкъэх, зылъэгъугъэхэри мак1эп, ау тэ къыднэсыжьыгъэп ахэр. 1оры1уатэм иамалхэмк1э ахэр пшысэ
— «къэугупшысыгъэу» тэ къыднэсыжьыгъэх. Нарт эпосым иархаичнэ циклэхэм ахэм яобразхэр къытлъагъэ1эсыжьынхэ алъэк1ыгъ. Нартхэр иныжъхэм зэратек1охэрэр ахэтэлъагъох архаичнэ циклэхэм ащыщхэу мыщ фэдэ тхыдэхэм: «Саусырыкъо машіор къызэрихьыгъэр», «Ерыгун», «Жэмару», «Лъэмгъэн — Иныжъыук1», «Нарт Жъэмдыужъыр», «Инымыкъу» ык1и нэмык1хэр. Лъэхъан чыжьэ дэдэхэм яхъугъэ-ш1агъэхэр, япкъыгъо зэфэшъхьафхэр, яхэбзэ-бзыпхъэхэр нарт эпосым икъежьап1э лъапсэ фэхъугъэхэу урагъэгупшысэ.
Адыгэ пшысэхэм, тхыдэхэм къахэфэрэ ц1ыф лъэпкъхэм, псэушъхьэхэм, пкъыгъохэм нарт къэбархэмрэ ык1и пщыналъэхэмрэ бэрэ тащы1ок1э. Лъэхъан бэдэдэк1э, илъэс мин пчъагъэк1э, узэк1э1эбэжьымэ ахэр къызэрежьагъэхэр ахэм къаушыхьаты. Гущы1эм пае, нарт 1ащэмэз иныжъэу янэ зыхьыгъэм лъыхъузэ Гъоч1эсыр ыпэ къифагъ ык1и зыдэк1ощт лъэныкъор къыригъэлъэгъугъ. Хэта мыщ дэжьым Гъоч1эсыр? Зэрэтш1ош1ырэмк1э, ар апэрэ ц1ыфхэу къушъхьэм щыпсэущтыгъэхэм ащыщ піон плъэк1ыщт. Ахэр мэзым хэсыщтыгъэх, гъочЬгъхэм ач1эсыщтыгъэх, зэхэтхэу шак1ощтыгъэх, шъом ахэш1ык1ыгъэ техъохэр ящыгъыныгъэх, к1оч1эшхо ахэлъыгъ.
Джащ фэдэу 1ащэмэз зэзэорэ Иныжъыми ц1ыф нэшанэхэр къыхэфэх, изекіуакіи, изэуак1и ц1ыфым фэд, ау ар мэхъаджэ, ины, к1оч1эшху, ыжэ удафэмэ зи римыгъа1оу уишхыщт. Къин мыгъуаек1э 1ащэмэз ащ текіо, еук1ы, лъэу къык1эчъырэр псыхъожъыеу мачъэ... Мы нарт тхыдэм ыкIи нэпэмыкI нарт къэбархэм къахэфэрэ Иныжъхэр пшысэ образхэу къэугупшысыгъэхэу ары тэ зэкIэми тызэреплъырэр. Ау нахь куоу тарихъым «зебгъэчъэхмэ»
лъэныкъо гъэш1эгъонхэм уа1ок1э. Axэм зэу ащыщых Иныжъхэм яобразхэм щы1эныгъэ лъапсэу я1эн алъэк1ыщтыри. Я ХХ-рэ л1эш1эгъум дунэе арехологием мызэу-мыт1оу къы1эк1эхьагъэх пкъыгъо гъэш1эгъонхэр. Axэм зэу ащыщых ц1ыф хьадэ-къупшъхьэхэу Aляскэ, Aзие благъэм, Индием, Aфрикэм къащыч1ат1ыгъэхэр. A къупшъхьэхэр зиегъэ ц1ыфхэр ин дэдагъэх: метрих - метрий ахэм ялъэгэгъагъ, ахэр к1оч1эшхуагъэх,
бэшхыщтыгъэх, зыдэ1эбаехэк1э чъыг шъхьапэм нэсыщтыгъэх, мыжъосынышхохэр агъэкощыщтыгъэх. Aрxеолог-шIэныгъэлэжьxэм зэралъытэрэмк1э, а ц1ыф ин дэдэхэм емынэ узэу къяол1агъэм япчъагъэ мак1э ыш1ыгъагъэх. Къынэужым ц1ыф лъэпкъ ц1ык1оу дунаим нахьыбэ щыхъугъэхэм ахэр аук1ыгъэх. Джар як1одык1эу ц1ыф инхэр дунаим ехыжьыгъэх. Aр зыхъугъэр илъэс миллионитіум къехъугъэу зы1орэ ш1эныгъэлэжьхэр щы1эх.
Я ХХ-рэ л1эш1эгъум археологием къы1эк1эхьэгъэ материалхэм нарт эпосым къыхэфэрэ пкъыгъохэр, 1эшэ-шъуашэхэр, джэрзым ык1и гъуч1ым ахэш1ык1ыгъэ артефактыхэр бэ дэдэу къахэфэх; илъэс минип1лым къехъук1э узэк1э1эбэжьымэ Темыр Кавказым щыпсэущтыгъэ ц1ыфхэм агъэфедэщтыгъэ пкъыгъох, 1ашэх, 1эмэ-псымэх ахэр. Мыекъопэ 1ошъхьашхоу Ошъад, псыхъохэу Шъхьэгуащэ, Лабэ, Фарзэ, Псэкъупсэ, Пщыщэ, Улэ янэпкъхэм апэмычыжьэхэу ащат1ыгъэ 1уашъхьэхэм ижъым ижъыжьым иартефактэу къач1ахыгъэхэр зэк1 піоми хъунэу нарт тхыдэхэм къахэфэх. Aщ зэу къеушыхьаты мы ч1ып1эу, псыхъохэу зигугъу къэтш1ыгъэхэм тыкъызтек1ыгъэ лъэпкъэу «нартхэк1э» зэджагъэхэр зэращыпсэущтыгъэхэр. Пэтэрэз ятэ ылъ ыш1эжьызэ Марыкъо зыщиук1ыгъэ Басэ губгъор псыхъохэу Уарпырэ Шъхьэгуащэрэ азыфагу илъ шъолъырышхор ары. Гумэ Губгъоу эпосым къыхафэрэр тыгъэ къок1ып1эмк1э гъэзагъэу шъоф ин дэдэу Каспий хышхом еуал1эщтыгъэр ары. Мыщ къегъэлъагъо а ч1ып1э ин дэдэу хитіум азыфагу илъыр нартхэм япсэуп1эу, ялэжьап1эу, яшэк1уап1эу ык1и язэуап1эу зэрэщытыгъэр. Гъэш1эгъоныр, нартхэр нэпэмык1 хэгъэгу ихьагъэхэу, щызэуагъэхэу, нэмык1 ц1ыф лъэпкъхэр яч1ыгу къыхагъэхьанхэм пылъыгъэхэу тхыдэхэм, пщыналъэхэм къызэрахэмыфэрэр ары. Aщ къеушыхьаты яч1ыгу къаухъумэныр, пыим пэуцужьыныр анахь пшъэрылъ инэу ахэм зэря1агъэр, ащ пае апсэ атыным ренэу зэрэфэхьазырыгъэхэр. Aр ахэтэлъагъо Шэбартынэкъо Чынтхэм зэрапэуцужьырэм, зэратек1орэм фэгъэхьыгъэ тхыдэхэм, пщыналъэхэм. Нарт л1ыхъужъым игъогу зыфэдэр темыр лъэныкъомк1э къик1эу къыблэмк1э ишыпэ зэрэгъэзагъэр пщыналъэм дэгъоу къытегъаш1э: Е-е-ей Шэбартыныкъуа,
Хьагъу-шъогъу бэшЫ Тенэ къырэгъуаза,
Гъуазэ къырыдэкЫ,
Пшызэ иик^ыгъожъхэр Шычэпэпс фэмыхъуа!
Мыщ къытегъаш1э нартхэр ч1ыгу хъоо-пщао зэрэщыпсэухэрэр: псыхъошхоу Тенэ (Дон) нэпэмык1хэу мыщ хахьэщтыгъэх Хы Мыут1эр (Меотское море), 1узэжъур ^зов). Тарихъым къызэриушыхьатэу мы ч1ып1эхэр япсэуп1агъэх къэбэртаехэм я ХIV-рэ л1эш1эгъум нэс -къэбэртэябзэк1э къэ1огъэ 1узэвым тек1ыгъэу щыт Aзовыр. Тенэр къызэратш1эрэм фэдэп Гъуазэр - «Гъуазэм къырыдэк1ы» еіо орэдым. Aу тыдэ щы1а ар? Сыд ч1ып1а ар зэхьыл1агъэр? Джы къызнэсыгъэми ар зыми къы1онэу ыш1эрэп. Щэч хэлъэп ч1ып1ац1эу «Гъуазэр» зэрэщытым: ежь гущы1эм иэтимологиек1э укъик1ын хъумэ мэхьанэу и1эр шыухэр
зыгъэгъуазэрэр, гъогур къязгъэлъэгъурэ ч1ып1эр ары. 1узэжъум ихьэнэ-гъунэу ар къызш1обгъэш1ын плъэк1ыщт. Гъуазэу (ориентирэу) плъытэ хъущт къушъхьэ шыгоу чыжьэк1э къэлъагъори. Aу гущы1эм къик1ырэм ишъыпкъап1э джыри зыми ыш1эрэп. Aщ фэдэ гущы1эу эпосым къыхафэрэр мак1эп, ахэр ч1ып1ац1эх, 1ашэх, дунаеу тыкъызыуцухьэрэм щыщ пкъыгъох, къэк1ыхэрэм ац1эх, къэгъагъхэм анэсыжьэу ямэхьанэк1и якъэ1уак1эк1и къызэтенагъэхэу пэсэрэ гущы1эу эпосым хэтыр нахьыб піоми ухэукъощтэп: ахэм ащыщых Тен (Дон), 1узэжъу ^зов), Индыль (Волга), Хы Мыут1э (Меотское море), Одышъ (Эльбрус), Темэнык1 (Тамань) ык1и ащ нэпэмык1хэри. Къушъхьэхэм, псыхъохэм, шъофхэм, нарт л1ыхъужъхэм, шыхэм ц1эу афаусхэрэм магие мэхьанэ нартхэм ратыщтыгъэ. Aр тэ тил1ыхъужъ эпос имызакъоу тюркхэм яэпоси, дунэе эпосми изынэшанэу щыт; ащ
ехьыл1агъэу Закирова И. Г. статья шіагьо Aдыгэ университетым и журналэу «Ш1эныгъэгъуазэм» бэмыш1эу къыдигъэхьагъ [4: 16 - 19].
Нарт эпосым иархаичнэ циклэхэм ащыщых тхыдэхэу «1ошъхьитф» («Пятикурганье»), «Чэмдэжъ 1уашъхь», «Колэсыжъ 1уашъхь» зыфи1охэрэр. 1983-рэ илъэсым «Сборник трудов по археологии Aдыгеи» зыфи1орэм Aулъэ Пщымафэ тхыдэжъэу «1ошъхьитф» къыдигъэхьэгъагъ. Aщ къызэри1орэмк1э, нарт зэшитфэу Ошъад, Aрым, Чэмдэжъ, Джэджэушхо ык1и Колэсыжъ нахь дахэ къэмыхъугъэу, агъаш1оу зы шыпхъу я1агъ Сусар ыц1эу. Нарт батырэу Къожэубэ пшъашъэр зелъэгъум, зэшхэр дэмысхэу тыригъафи, рихьыжьагъ. Зэшхэм ар къызаш1эм лъежьагъэх, ау адрэр къао хъу къэс зы къыук1ызэ, тфыри ыгъэфэхыгъ. Aу ауж къыук1ыгъэ Чэмдэжъ ищэ тефагъэти, Пшызэ зэпырык1ыгъахэу шым къефэхыгъ. Зэк1э мыхэр зыщагъэ1ылъыжьыгъэхэм 1ошъхьашхохэр ащызэтыратэкъуагъэх. Сэ сыкъызщыхъугъэ чылэу Къэбыхьаблэ дэсыгъэ л1ыжъхэм къызэра1уатэщтыгъэмк1э, Чэмыдэжъ 1уашъхьэу зыч1алъхьагъэр къычъыхьэзэ иш т1ок1эшхо хъураеу диутыгъэу ары. Джы къызнэсыгъэми 1уашъхьэри хъураеу дэт1ык1ыгъэри Улэ 1ушъо 1утых. 1оры1уатэм тек1эу ахэр Пытэп1эшхоу (Цитадель) ижъым аш1ыгъагъэхэу ары наукэм зэрэщалъытэрэр. Мы зигугъу къэсш1ыгъэ 1уашъхьэхэм, ч1ып1эхэм яхьыл1агъэу материалыбэ ыугъоигъэу щытыгъ бзэмк1э ш1эныгъэлэжьэу Мэрэтыкъо Къасимэ. 1994-рэ илъэсым ащ къыхиутыгъагъ статья хьалэмэт мыр ышъхьэу: «О нартской топонимии» [3: 139 - 142].
Блэк1ыгъэ л1эш1эгъум ия 80-рэ илъэсхэм Улапэрэ Къэбыхьаблэрэ апэмычыжьэу щыт 1уашъхьэхэу археологхэм ат1ыгъэхэм дунаим щызэлъаш1э хъугъэ артефактэу къач1ахыгъэр бэдэд. Axэр сэ сшъхьак1э слъэгъугъэх, нэр п1эпахэу зэрэдахэхэр джыри сынэгу к1эт. Aщ къахэзгъэщымэ сш1оигъу шы 1эмэ-псымэхэу джэрзым хэш1ык1ыгъэхэу лъэрыгъхэр, шыжэ далъхьэхэр, одыджынхэр. Зэлъаш1эрэ адыгэ археологэу Лэупэк1э Нурбый мырэущтэу етхы: «Лъэхъанымк1э анахьыжъэу (тиэрэ ыпэк1э я VII-рэ л1эш1эгъу къыхиубытэу) Темыр Кавказым къыщагъотыгъэ джэрз одыджыныр Мыекъопэ 1эгъо-благъом ия 33-рэ 1ошъхьашхоу Тыгъэкъок1ып1 зыфа1орэр ары. Одыджыныр шым ысэку хэш1агъэу зэрэщытыгъэр ищылъык1эк1э къэош1э» [5: 158].
«Нарт Саусырыкъорэ Aлбэчыкъо Тутарыщрэ зэрэзэзэуагъэхэр» зыфи1орэ пщыналъэм хэт шы Тхъожъые мы гущы1эхэр Сэтэнае къыре1ох:
- НэП шъиихэри Лъэпшъ сфегъэшI,
Ахэри с^э-сэкумэ къахашI,
Саусырыкъуи къызысымыхьыжьыкЬ Сыдэщыри хьмэ сягъэшх, - ыIуи Тхъожъыер къэгубжи
Сэтэнаер к^ыеу къырифыгъ.
- Колокольчиков восемьсот Тлепшу закажи,
Их к хвосту и гриве привяжи,
Если Саусырыко я не принесу,
Выведи и отдай собакам на съедение, - сказал Тхожей, рассердившись,
Сэтэнай с криком прогнал.
(Подстрочный перевод)
Къызхэтхыгъэр тхылъэу «Aдыгэ пшысэхэмрэ тхыдэжъхэмрэ», Мыекъуапэ, 1855, н. 17. Ят1онэрэм мафэм Саусырыкъо п1алъэу зэдаш1ыгъэм тефэу Хьарам 1уашъхьэм къек1уал1э: мафэм пщэгъошхо ч1ылъэм къышъхьарыуцуагъэу Тхъожъыем пыш1эгъэ
одыджыныбэмэ амакъэ къыгъащти Тотрэщым иш зык1эбгъулъым батырыр къефэхыгъ, Саусырыкъо ар ыгъэфеди, сэшхомк1э еуи пыим ышъхьэ ш1уихыгъ. Одыджынхэм яш1уагъэк1э джащ фэдэ хъоршэрыгъэ къыхафи Саусырыкъо Тотрэщ тек1уагъэу къе1о мы пщыналъэм. Тхъожъыеми игущы1э ыгъэшъыпкъэжьыгъ — Саусырыкъо псаоу янэу Сэтэнаем къыфихьыжьыгъ. Тхъожъыер опсэуфэ Саусырыкъо утек1онэу зэрэщымытыгъэр нарт орэдхэр къэзы1ощтыгъэхэм ренэу къыхагъэщыщтыгъ.
Примечания:
1. Гадагатль А.М. Героический эпос «Нарты» адыгских (черкесских) народов. Краснодар: Краснодар. кн. изд-во, 1987. 408 с.
2. Там же.
3. Берсиров Б.М. Происхождение названий адыгских божеств // Псалъ (Слово). Майкоп, 2006. № 3 (6). С. 33-37.
4. Меретуков К.Х. О нартской ономастике в адыгейской топонимии // Нартский эпос и
кавказское языкознание: материалы VI Междунар. Майкопского коллоквиума
Европейского общества кавказологов. Майкоп, 1994. С. 139-142.
5. Закирова И.Г. Мотив «написанной» судьбы в тюркском фольклоре // Вестник Адыгейского государственного университета. Сер. Филология и искусствоведение. Майкоп, 2010. Вып. 4 (70). С. 16-19.
6. Ловпаче Н.Х. Нартский эпос адыгов и археология // Нартский эпос и Кавказское языкознание... Майкоп, 1994.
References:
Gadagatl A.M. A heroic epos «The Narts» of the Adyghe (Circassian) people. Krasnodar: Krasnodar publishing house, 1987. 408 pp.
Ibidem.
Bersirov B.M. The origin of names of the Adyghe deities // Psal (A Word). Maikop, 2006. No. 3 (6). P. 33-37.
Meretukov K.Kh. On the Narts' onomastics in the Adyghe toponymy // The Narts' epos and the Caucasian linguistics: materials of the VI International Maikop colloquium of the European society of the scientists studying the Caucasus. Maikop, 1994. P. 139-142.
Zakirova I.G. The motif of the «written» destiny in Turkic folklore // The Bulletin of the Adyghe State University. Series Philology and the Arts. Maikop, 2010. Issue 4 (70). P. 16-19.
Lovpache N.Kh. The Narts' epos and the Adyghes archeology // The Narts' epos and the Caucasian linguistics ... - Maikop, 1994.


КъурIан
[7.87] Сэ сIыгъэу сыкъызфагъэкIуагъэм шъуащыщмэ шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ фашIыгъэмэ,
шъуащыщми шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ фамышIыгъэмэ, Алахьым тыкъызэхехыфэ шъущыIэ.
Iофыр зэхэзыфырэмэ Ар анахь заф!"
[7.88] Ежь ицIыф лъэпкъ ыгъэлъапIэщтыгъэ пащэхэм аIуагъ: "Ори, Щухьаиб, о уигъусэхэу
шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ зышIыгъэхэри тикъуаджэ дэтфыщтых е тидин къыфэбгъэзэжьыщт.
Ащ ыIуагъ: "Ар тэ тфэмылъэгъоу щытыгъэми?".
[7.89] Алахьым ащ тызщиухъумагъэм ыуж шъо шъуидин фэдгъэзэжьмэ, Алахьым имыхьакъ
етIолIэн. Тэ ти Тхьэу Алахьыр фэмыемэ, ащ фэдгъэзэжьыныр ищыкIагъэп, ишIэныгъэкIэ ти
Тхьэ ыIэ къимыхьан щыIэп! Тэ Алахьым тицыхьэ телъ! Ярэби я Алахь! Тэрырэ тилъэпкъырэ
тазфагу илъыр хьакъым тетэу къытфызэхэф, зэхэзыфырэмэ О уанахьышIу".
[7.90] ШIошъхъуныгъэ шъыпкъэ зимыIэхэу ащ ицIыф лъэпкъ ипащэхэм аIуагъ: "Щухьаибэ
шъулъыкIомэ, чIэнагъэ шъушIыгъэу шъукъэнэщт".
[7.91] ЧIыгу сысыныр ахэмэ алъыIэсыгъ, пчэдыжьым ахэр укIыгъэхэу, анэгухэр егъэзыхыгъэхэу
япсэупIэмэ арылъыгъэх.
[7.92] Щухьаибэ гъэпцIакIокIэ зылъытэщтыгъэхэр ащ щымыпсэущтыгъэхэм фэдагъ! Щухьаибэ
88
пцIыусыкIэ зылъытэщтыгъэхэм чIэнагъэ ашIыгъэу къычIэкIыгъэх!
[7.93] Ахэмэ ар акIэрыкIи, ыIуагъ: "О сицIыф лъэпкъ! Сэ си Тхьэ къышъуфигъэхьыгъэр сэ
къышъостыжьи, джэнджэш шъостыгъ. ЦIыф лъэпкъэу Тхьэр зышIошъ мыхъурэм сэ сыдэущтэу
сыгу фэгъуна?".
[7.94] Насыпынчъагъэрэ тхьамыкIагъорэ афэмыхьыщтэу сыд фэдэ къуаджи хэт фэдэ пегъэмбари
афэдгъакIощтыгъэп, ахэр къешIунхэкIи мэхъу!
[7.95] ЕтIанэ Тэ ахэмэ ар шIукIэ афызэблэтхъущтыгъэ, арышъ, ахэр багъощтыгъэх, аIощтыгъэ:
"Тэ тятэхэми тхьамыкIагъуи насыпынчъагъи къафакIощтыгъэ. Ащ ыуж ахэр зыщемыжэгъэхэ
уахътэм ошIэ=дэмышIэу Тэ ташъхьарыоти, дгъэкIодыщтыгъэх!
[7.96] Къуаджэм щыпсэухэрэм шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ яIэу, Тхьэм ищынагъо агу илъыгъэмэ,
Тэ ахэмэ уашъомрэ чIыгумрэ яшIушIэ афэдгъэбэгъони, ау ахэмэ пцIыр ашIошъ хъущтыгъэ,
ахэмэ зыфашIыжьыгъэм пае Тэ ахэр дгъэпщынагъэх!
[7.97] Къалэмэ ащыпсэухэрэм чэщэу зыщычъыехэрэм Тэ тигубж лъэш къафэмыкIоным
шIошъхъуныгъэ фыряIэгъэна?
[7.98] Къалэмэ ащыпсэухэрэр пчэдыжьэу зыщычэфыхэрэм Тэ тигубж лъэш къафэмыкIоным
шIошъхъуныгъэ фыряIэгъэна?
[7.99] Алахьым итхьагъэпцIыгъэ ахэр фэщынэгъонха? Алахьым ищынэгъончъэ хэтхэу
зызылъытэжьхэрэр ежь=ежьырэу зызгъэпцIэжьырэ цIыфхэр арых!
[7.100] Нахьыпэм щыпсэущтыгъэхэм ауж мы чIыгур къызIукIэжьыгъэхэм нафэ къафэхъугъэба
Тэ тыфэягъэмэ ахэмэ псэкIодыбэу ашIагъэм пае дгъэкIодынхэ зэрэтлъэкIыщтыгъэхэр, зыпари
зэхамыхэу агухэр зэфэтшIынхэ зэрэтлъэкIыщтыгъэр?
[7.101] А къуаджэмэ афэгъэхьыгъэу Тэ къэбархэр къафэтIуагъэх. Iэятэ къэгъэшъыпкъэгъэ
зэхэугуфыкIыгъэхэр аIыгъхэу ахэмэ ялIыкIохэр къафакIощтыгъэх, ау нахьыпэм ахэмэ пцIыкIэ
алъытэщтыгъэм шIошъхъуныгъэ шъыпкъэ фашIынэу щытыгъэхэп. Алахьым джаущтэу джаурмэ
агухэр зэфешIых!
[7.102] Ахэмэ анахьыбэмэ Iуагъэр Тэ ядгъотылIэжьыщтыгъэп, ахэмэ анахьыбэхэм, шъыпкъэ
дэдэмкIэ, щыкIыгъэхэу Тэ таIукIэщтыгъэ.
[7.103.Тэ тиIэятэ къэгъэшъыпкъагъэхэр ыIыгъхэу ащ ыуж Тэ фирхьаунрэ ащ илIэкъолъэшхэмрэ
адэжь Мосэ дгъэкIуагъэ, ау ахэмэ зэфэнчъэу ахэр къадэзекIуагъэх. ЩыкIыгъэмэ кIэухэу
афэхъугъэм еплъ!
[7.104] Мосэ ыIуагъ: "О фирхьаун! Зэрэдунае и Тхьэ сэ сырилIыкIу.
[7.105] Алахьым фэгъэхьыгъэу шъыпкъэ щэхъу сэ къызэрэсымыIощтыр шъыпкъэу щыт. Iэятэ
къэгъэшъыпкъагъэ сиIэу шъуи Тхьэ дэжь сыкъикIи, шъуадэжь сыкъэкIуагъ. Исраил ыкъохэр сэ
къыздагъакIох!"
89
[7.106] Ащ ыIуагъ: "О шъыпкъэныгъэ зиIэмэ уащыщэу, Iэятэ къэгъэшъыпкъагъэр уиIэу
укъэкIуагъэмэ, къытэгъэлъэгъу".
[7.107] Джащыгъум ащ ибэщ чIидзыгъ, мары ар блэ хъугъэ.
[7.108] ЕтIанэ ащ ыIэ къырихыгъ, мары ар еплъырэмэ фыжьэу алъэгъу.
[7.109] Фирхьаун ицIыф лъэпкъ щыщ лIэкъолъэшмэ аIуагъ: "Шъыпкъэ дэдэмкIэ, ар
шIэныгъэшхо зиIэ уд,
[7.110] ащ шъо шъуичIыгу шъурифы шIоигъу". "Шъо сыда шъушIэн фаер?".
[7.111] Ахэмэ аIуагъ: "Ащи ащ ыши пIалъэ ят, угъоякIохэр къалэхэм гъакIох,
[7.112] хэтми шIэныгъэшхо зиIэ уд ахэмэ о къыпфащэнэу".
[7.113] фирхьаун дэжь удхэр къакIохи, къыраIуагъ: "Тэ текIоныгъэр къыдэтхымэ, тэркIэ ар
тыны хъущта"?.
[7.114] Ащ ыIуагъ: "Ары, сэ къыспэблагъэмэ ащыщ шъухъущт!
[7.115] Ахэмэ аIуагъ: "О Мос! О ыпэ чIэудзыщта е тэ ыпэ чIэтыдзыщта?"
[7.116] Ащ ыIуагъ: "Шъо чIэшъудз!" Ахэмэ зычIадзым, алъэгъурэм цIыфхэр ыушхъухьагъэх,
ыгъэщтагъэх, ушхъухьаныгъэ хьалэмэтхэр къагъэлъэгъуагъэх.
[7.117] Джащыгъум Тэ Мосэ ышIошъ дгъэхъугъэ: "Уибэщ чIэдз!" Мары, нэпIэхъэу ахэмэ
къагъэлъагъорэр ащ едыры.
[7.118] Шъыпкъэр джаущтэу къэлъэгъуагъ, ахэмэ ашIэщтыгъэр зэрэнэпцIыр къычIэщыгъ.
[7.119] А чIыпIэм ахэмэ щатекIуагъэх, пкIэ ямыIэжьэу къэнагъэх!
[7.120] ЧІыгум нэсэу шъхьащэ ашІызэ, удхэм зырадзыхыгъ.
[7.121] Ахэмэ аІуагъ :"Зэрэдунае и Тхьэ шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ фэтшІыгъ,
[7.122] Мосэрэ Хьарунэрэ я Тхьэ!"
[7.123] Фирхьаун ыІуагъ: "Сэ Іизын къышъостыным ыпэкІэ ащ шІошъхъуныгъэ: шъыпкъэ
фэшъушІыгъ. Шъыпкъэ дэдэмкІэ, мы къалэм щыпсэухэрэр дэшъущынхэм пае ар
къэшъуугупшысыгъэ тхьагъэпцІыгъ. Ау шъо къэшъушІэщт!
[7.124] Сэ унашъо афэсшІыни шъуІэхэри шъулъакъохэри зэблэдзыгъэу пязгъэупкІыных, етІанэ
зэкІэми шъухязгъэІулІэн!"
90
[7.125] Ахэмэ аІуагъ: "Шъыпкъэ дэдэмкІэ, Тэ ти Тхьэ зыфэтэгъазэ!
[7.126] Тэ ти Тхьэ иІэятэ къэгъэшъыпкъагъэхэр къызытфакІохэм, шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ
зэрафэтшІыгъэм пай тызфэбгъэпщынэщтыр. Ярэби я Алахь! ЩэІагъэ о къытхалъхь,
тыпфэІорышІэу дунаим тегъэхыжь!
[7.127] ЦІыф лъэпкъым щыщ лІэкъолъэшмэ Фирхьаун раІуагъ: "ПсэкІодыбэ чІыгум щызэрахьэу
Мосэрэ ащ илъэпкъырэ о къэбгъэнэнхэуи, ежь ори о уитхьэхэри къыгъэнэщтха?" Ащ ыІуагъ:
"Тэ унашъо тшІыщт ахэмэ акъохэр аукІынхэшъ, ябзылъфыгъэхэр псаоу къагъэнэнхэу. Тэ ахэмэ
акІыІу тыхъущт!"
[7.128] Ежь ицІыф лъэпкъ Мосэ риІуагъ: "Алахьым иІэпыІэгъу шъукІэлъэІуи, щэІэныгъэ
зыхэжъугъэлъ! ЧІыгур Алахьым ыІэ илъ. Ежь иІумэтхэм ащыщэу зыфаем ар кІэнэу реты, Тхьам
ищынагъо зыгу илъхэм кІэухыр яй".
[7.129] Ахэмэ аІуагъ: "О тадэжь укъэкІоным ыпэкІи тадэжь укъызыкІуагъэм ыужи къин тыхэт".
Ащ ыІуагъ: "Шъо шъушІэрэр ылъэгъуным пае шъуитхьэ шъуипыйхэр ыгъэкІодынхэ, чІыгум
шъурикІэнзехьэ шъуишІын ылъэкІыщт!
[7.130] Фирхьаун илъэпкъ Тэ хьалыгъу щымыІэкІэ, пхъэшъхьэ=мышъхьэ макІэкІэ
дгъэпщынагъэ, ахэмэ зыкъашІэжьынкІи мэхъу!
[7.131] Ау шІу къызяхъулІэм, ахэмэ аІуагъ: "Ар тэры зыІэ илъыгъэр", ау тхьамыкІагъо горэ
къызяхъулІэкІэ, бзыухэмкІэ къырадзэзэ, Мосэ, ащ игъусэхэм атыралъхьэ. Ары, ахэмэ ябзыу
Алахьым дэжь щыІ, ау ахэмэ анахьыбэмэ ар ашІэрэп!
[7.132] Ахэмэ аІо: "Сыд фэдиз Іэятэ къэгъэшъыпкъагъэ къытфахьыгъэми, ахэмкІэ тэ
тыушхъухьанэу, шІошъхъуныгъэ къыпфэтшІыщтэп!"
[7.133] Джащыгъум Тэ ахэмэ псыр акІэдгъэуагъ, мацІэр, хьацІэ=пІацІэхэр, хьантІаркъохэр, лъыр
афэдгъэкІуагъэх, ахэр щысэтехыпІэ зэхэугуфыкІыгъэх, ау ахэмэ загъэпэгагъ, псэкІодыбэ
зышІэгъэ цІыфхэу хъугъэх.
[7.134] Пщынэжьыр къызафакІом, ахэмэ аІуагъ: "О Мос! О къызэрэозэгъыгъэм тетэу ти Тхьэ
къытфедж. Пщынэжьыр о зыттепхыжьыкІэ, шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ къыпфэтшІыщт,
уигъусэхэу Исраил ыкъохэр къыбдэдгъэкІощтых".
[7.135] Гъунапкъэу ахэр зынэмысыщтхэм нэсэу пщынэжьыр Тэ ахэмэ затетэхым мары Іуагъэу
ашІыгъэр аукъо.
[7.136] Тэ тиІэятэ къэгъэшъыпкъагъэхэр ахэмэ пцІыкІэ зэралъытэщтыгъэм, пхъэтэпэмыхь
зэрашІыщтыгъэхэм пае ахэмэ алъ Тэ тшІэжьыгъэ, ахэр Тэ хым чІедгъэхьагъэх.
[7.137] ЦІыф лъэпкъэу кІочІаджэкІэ алъытэщтыгъэм тыгъэкъокІыпІэмкІи къохьапІэмкІи ащыІэ
чІыгухэу тынэшІу зыщыфагъэхэр Тэ яттыгъэх. Исраил ыкъохэр щэІагъэ ахэлъэу
зэрэщытыгъэхэм пае Алахьым гущыІэшІоу къыІуагъэр къыгъэшъыпкъэжьыгъ. Фирхьауни ащ
илъэпкъи агъэпсыщтыгъэр, агъэуцугъэхэр Тэ дгъэкІодыгъэх!
91
[7.138] Исраил ыкъохэр Тэ хым зэпырытщыгъэх, ятхьэ сурэтхэм шъхьэкІафэ афэзышІырэ
цІыфмэ адэжь ахэр кІуагъэх. Ахэмэ аІуагъ: "О Мос! Ахэмэ тхьэу яІэм фэдэ тхьэ тэри къытфэшІ".
Ащ ыІуагъ: "Шъыпкъэ дэдэмкІэ, шІэныгъэу шъуиІэр макІэ!
[7.139] Ахэмэ агъэлъапІэрэр кІодыщт, ахэмэ ашІэщтыгъэми пкІэ иІэп!
[7.140] Ащ ыІуагъ: "Зэрэдунае шъущигъэлъапІэу Алахьым фэшъхьафэу нэмыкІытхьэ шъощ пае
сылъыхъужьынэуи?"
[7.141] Зэрар къышъуфэзыхьыщтыгъэ пщынэжь къышъутезылъхьэщтыгъэу, шъуикІалэхэр
зыукІыхэмэ шъуибзылъфыгъэхэр псаоу къэзгъанэщтыгъэхэу Фирхьаун илъэпкъ Тэ
шъущытыухъумагъ. Шъуи Тхьэ ащкІэ ин дэдэу шъуиушэтыщтыгъэ!
[7.142] Мосэ Тэ чэщ щэкІэ тыригъусагъ, ащ чэщипшІ хэдгъэхъожьыгъ, зэкІэмкІи ащ итхьэ
уахътэу дырихыгъэр чэщ тІокІитІу. Мосэ ыш Хьарунэ риІуагъ: "Сэ силІыкІоу сицІыф лъэпкъ
фэхъу, диныр ягъэІыгъ, псэкІодыбэ зышІэрэмэ ягъогу утемыхь".
[7.143] Тэ уахътэу дгъэнэфагъэм ехъулІэу Мосэ къакІуи, Тхьэр ащ къыдэгущыІэ зэхъум, ащ
ыІуагъ: "Я Алахь! О сэ сызэгъэплъ" Ащ ыІуагъ: "О Сэ сыплъэгъущтэп, ау мо къушъхьэм еплъ,
ар ичІыпІэ къызынэжькІэ сыплъэгъущт". Ащ и Тхьэ инэф къушъхьэм къызтыредзэм, ар сапэ
ригъэфагъ, Мосэ натІэкІэ чІыгум зыридзыхи, иакъыл щыуагъ. ЗыкъызешІэжьым, ащ ыІуагъ:
"Щытхъур О уадэжь! СыкІэгъожьыгъэу О зыкъыфэсэгъазэ, шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ зиІэмэ
апэрэр сэры".
[7.144] Ащ ыІуагъ: "Мос! Сэ афэзгъахьыхэрэр, сигущыІэхэр алъыбгъэІэсыным пае цІыфмэ
уакъыхэсхыгъ: Сэ къыостырэр сІихи, разэ хъу!"
[7.145] ЩыІэр зэкІэ гурыдгъаІоу, щыІэр зэкІэ фызэхэтфэу Тэ ощ пае гущыІэ лъапІэхэр
пхъэмбгъум фытеттхагъэх. Теубытагъэ пхэлъэу ар зехьэ, уицІыф лъэпкъи унашъо фэшІ дэгъу
дэдэу хэлъыр зэкІэ зэрихьанэу! ПсэкІодыбэ зышІагъэмэ япсэупІэ Сэ къышъозгъэлъэгъущт!
[7.146] Ямыфэшъуашэу мы чІыгум зыщызгъэинхэрэр Сэ сиІэятэ къэгъэшъыпкъагъэмэ
акІэрысщыщтых: Іэятэ къэгъэшъыпкъагъэр зэкІэ ахэмэ алъэгъуми, шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ
афашІыщтэп, шъыпкъагъэм игъогу алъэгъуми, ежьхэм апае гъогоу ар къыхахыщтэп, ау
гъощэныгъэм игъогу залъэгъукІэ, ар ежьхэм апае гъогоу къыхахыщт. Ар аущтэу зыкІэхъущтыр
Тэ тиІэятэ къэгъэшъыпкъагъэхэр ахэмэ пцІыкІэ зэралъытэщтыгъэхэм ыкІи пхъэтэпэмыхь
зэрашІыщтыгъэхэм пай.
[7.147] ТиІэятэ къэгъэшъыпкъагъэхэр ахърэт гъашІэм ІукІэжьынхэр пцІыкІэ зылъытэщтыгъэхэм
ашІагъэм уасэ иІэп, ахэмэ ашІагъэм фэдэщтхэба шІушІагъэу аІукІэжьыщтыр ?
[7.148] Мосэ ицІыф лъэпкъ, ежь захэкІыжь нэуж, шъуашэу иІэхэм дышъэ ахишІыкІыгъ, быурэ
хьэйуаным фэдэ. Ахэмэ алъэгъущтыгъэба ар ахэмэ къазэрэдэмыгущыІэщтыгъэри, гъогу занкІэм
зэрэримыщэщтыгъэхэри? Ахэмэ ар зыфашІыжьи, диныр агу имылъ хъугъэх.
[7.149] Ахэмэ зэкІэ аІэпызы зэхъум, зэрэгъощагъэхэр залъэгъум, аІуагъ: "Алахьым ынэшІу
92
къытщымыфэу къытфимыгъэгъумэ, насыпынчъэу тыкъэнэщт!
[7.150] Губжышхо ышІыгъэу, хэшэнычъыкІэу Мосэ ицІыф лъэпкъ къызфегъэзэжьым, ащ
ыІуагъ: "Сэ сыщымыІэу шъушІагъэр дэи! Хьауми шъуи Тхьэ шъуиІоф нахь псынкІэу ежъугъаІо
шъушІоигъуа?" ГущыІэ лъапІэхэр зытетхэгъэ пхъэмбгъур ащ чІидзи, зэрилъэшъулІэзэ, ыш
ышъхьэ шІуиубытыкІыгъ. Ащ ыІуагъ: "О сянэ икІал! Лъэпкъыр къыстекІуагъ, саукІынкІэ макІэ
иІэжьыгъэр. Пыйхэр къыздэбгъэхьащхыхэу сынапэ темых, диныр зышІошъ мыхъурэ цІыфмэ
сагомыгъэуцу!"
[7.151] Ащ ыІуагъ: "Я Алахь! Сэри сши къытфэгъэгъу, О унэшІу къытщыгъаф: ГукІэгъу
зыхэлъмэ О уанахь гукІэгъушІ!
[7.152] Шъыпкъэ дэдэмкІэ, дышъэ зыфэзышІыжьыгъэхэм я Тхьэ игубж лъэш къанэсыщт,
гъашІэу зыхэтхэми щаушъхьакІущтых! ПцІыр къэзыугупшысыхэрэм Тэ джаущтэу тятэ!
[7.153] Бзэджагъэ зышІэщтыгъэхэу етІанэ ащ ыуж кІэгъожьхи шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ
зышІыжьыгъэхэм уи Тхьэ афегъэгъу, гукІэгъушІ!
[7.154] Губж лъэшыр Мосэ зыкІэкІыжьым, гущыІэ лъапІэхэр зытет пхъэмбгъур къыштэжьыгъ.
Я Тхьэ ищынагъо зыгу илъмэ шъыпкъагъэрэ шІугъэрэ адызепхьаныр ащ тетхэгъагъ.
[7.155] Тэ уахътэу дгъэнэфагъэм пае ежь ицІыф лъэпкъ щыщэу нэбгырэ тІокІищырэ пшІырэ
Мосэ къахихыгъ. Ахэмэ ячІыгу зэсысым, ащ ыІуагъ: "Я Алахь! Уфэягъэмэ, мыхэр сэ
зэрэсигъусэхэу О нахьыпэ бгъэкІодынхи. Тэ тщыщхэу акъыл зимыІэхэм ашІэщтыгъэм пае О
тыбгъэкІодынэуи? О узфаер гъогу занкІэм дэбгъэхызэ, узыфаер ащ рыпщэзэ, ащкІэ О тыоушэты
ныІэп. Тэ О утиухъумакІу, къытфэгъэгъу, унэшІу къытщыгъаф", зыгъэгъурэмэ О уанахьышІу!
[7.156] ГъэшІэ Іахьэу тиІэми ахърэтми шІушІэныр къытфэтх: Тэ О зыкъыфэдгъэзагъ!" Ащ
ыІуагъ: Сэ сипщынэжькІэ сызыфаер сэгъэкІоды, сишІушІэ псэ зыпыт пэпчъ лъэІэсы. Ащ пае
Тхьэм ищынагъо зыгу илъмэ, гур зыгъэкъэбзэрэ сэдакъэ зытырэмэ, Тэ тиІэятэ
къэгъэшъыпкъагъэмэ шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ афэзышІыгъэмэ ар афэстхыщт,
[7.157] ЛІыкІом, пегъэмбарым, еджакІэрэ тхакІэрэ зымышІэрэм алъыкІохэрэм, Тэуратымрэ
Инджылымрэ арытхагъэу ахэмэ алъэгъурэм, шІум ахэр фэзыщэхэрэм, мыхъущтым
фэзыІажэхэрэм, дэгъум фит зышІыхэрэм, бзэджагъэр афэзымыдэрэм, хьылъэу, лъэхъоу
ателъыгъэхэр атезыхырэм, ащ шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ фэзышІыгъэхэу, дезгъаштэщтыгъэхэу,
ІэпыІэгъу фэхъущтыгъэхэу, кІыгъоу къыдехыгъэ нэфынэм лъыкІощтыгъэхэм, ахэр гъэхъагъэ
зиІэхэр арых!
[7.158] ЯІу: "О цІыфхэр! Уашъори чІыгури зыІэ илъ Алахьым сырилІыкІоу зэкІэми шъуадэжь
сыкъигъэкІуагъ, Ащ фэшъхьаф тхьэ щыІэп, Ащ къегъэхъух, егъалІэх. Алахьым, Ащ илІыкІо
шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ афэшъушІ, пегъэмбарэу еджакІи тхакІи зымышІэу Алахьым, Ащ
игущыІэхэми шІошъхъуныгъэ шъыпкъэ афызиІэм ыуж шъурыкІу, гъогу занкІэ шъурыкІонкІи
мэхъу!"
[7.159] Мосэ илъэпкъ шъыпкъэм игъогу тетхэу, ащ рыгъуазэхэзэ, зэфагъэ ахэлъэу зекІохэу цІыф
куп хэтыгъ.
93
[7.160] Ахэр Тэ цІыф лъэпкъ пшІыкІутІоу зэтедгъэкІыгъ. Псы ешъо шІоигъоу илъэпкъ Мосэ
къелъэІу зэхъум, Мосэ теушъыигъ: "УибэщкІэ мыжъом еу!" Ащ ыуж псыкъичъыпІэ пшІыкІутІу
ащ къыхэчъыгъ, зэкІэ цІыфмэ япсыешъуапІэ ашІэщтыгъэ. Тэ ахэмэ ошъуапщэр къафэдгъэси,
щэкурпэрэ ныбгъухэмрэ къафедгъэхыгъэх. Тэ къышъоттыгъэ шхынышІухэр шъушхых! Тэ ахэмэ тыгу хагъэкІыгъэп, ау ежьхэм агухэр хагъэкІыжьыщтыгъэх!


Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум студент-магистрэхэр дзэ къулыкъум защэщтхэ пIалъэр афызэкIахьанэу фит ышIыгъэх

Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум бакалавриатыр къэзыухыгъэхэу магистратурэм чIахьэхэрэм дзэ къулыкъум защэнхэ фэе пIалъэр афызэкIахьанэу фит ышIыгъэх.
Федеральнэ законэу «Дзэ къулыкъумрэ ащкIэ пшъэрылъэу яIэхэмрэ яхьылIагъ» зыфиIорэм ия 24-рэ статья ия 2-рэ пункт иподпунктэу «а»-м иположе-ниехэр Конституцием зэрэдиштэхэрэр уплъэкIугъэным ехьылIэгъэ Iофым 2018-рэ илъэсым гъэтхапэм и 29-м Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум хэплъагъ. Ащ хэплъэнхэм лъапсэ фэхъугъэр бакалавриатыр къэзыухыгъэу, Мордовскэ къэралыгъо университетэу Н. П. Огаревым ыцIэкIэ щытым имагистратурэ истудентэу Павел Спиридоновымрэ Казанскэ федеральнэ университетым имагистратурэ чIэсэу Роман Халиковымрэ ятхьаусыхэ тхылъкIэ Конститутционнэ Хьыкумым зыкъызэрэфагъэзагъэхэр ары.
Илъэси 8 аныбжьэу мы кIэлитIур еджапIэм чIэхьагъэхэти, джыри ащ щеджэхэзэ дзэм защэнхэ фэе пIалъэр апэрэу афызэкIахьэгъагъ. Апшъэрэ еджапIэм чIэсхэзэ пIалъэр ятIонэрэу лъагъэкIотэгъагъ. 2017-рэ илъэсым магистратурэм ахэр чIахьэхэзэ, хэбзэгъэуцугъэм тетэу зекIогъэ военкоматым дзэ къулыкъум кIалэхэр защэщт пIалъэр нахьыбэрэ афызэкIихьагъэп. Тхьаусыхэ тхылъыр къезыхьылIагъэхэм яшIошIкIэ, ахэм яфитыныгъэ аукъуагъ, сыда пIомэ ежьхэм анахьи зы илъэскIэ нахь ныбжьыкIэхэу къадычIэхьагъэхэм еджэныр апшъэрэ еджапIэхэм ащылъагъэкIотагъэмэ, ежьхэм еджэныр зэпагъэун, дзэ къулыкъу ахьын фаеу хъугъэ.
Конституционнэ Хьыкумыр еуцолIэжьыгъ зэпыу фэмыхъоу апшъэрэ гъэсэныгъэ зэрагъэгъотыныр дзэ къулыкъумкIэ пIалъэр студентхэм зэрафызэкIахьэрэ пчъагъэм зэрепхыгъэм. Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум 2018-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 17-м ышIыгъэ унашъоу N 15-р зытетым къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, хэбзэгъэуцугъэм зэхъокIыныгъэ гъэнэфагъэхэр фэшIыгъэнхэ фае.
Хэбзэгъэуцугъэм зэхъокIыныгъэхэр фашIыфэхэ нэс Конституционнэ Хьыкумым военкоматхэм игъо афелъэгъу дзэ къулыкъум защэщт пIалъэр магистратурэм щеджэхэрэм афызэкIэхьэгъэным ехьылIэгъэ Iофыгъом хаплъэхэ зыхъукIэ, гурыт еджапIэм чIэсхэу зыныбжь икъугъэхэм дзэ къулыкъумкIэ пIалъэр зэрафылъагъэкIотэгъагъэр хамылъытэнэу.
Адыгэ Республикэм


Бжыхьасэхэр апхъых

Мэфэ фабэхэр къызэрэзэкIылъыкIуагъэхэр, ощхыр зэрэмакIэр Адыгеим ичIыгулэжьхэм къызфагъэфедэ, губгъохэм ащыжъот. Гъэтхэсэ лэжьыгъэм иIухыжьын ыкIэм фэкIуагъ, ащ дакIоу бжыхьасэхэри апхъых.
Тыгъэгъазэу мыгъэрэ гъатхэм пстэумкIи гектар 49411-рэ республикэм щыхалъхьэгъагъ. Ащ щыщэу 41453-рэ Iуахыжьыгъ. АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 15,9-рэ къырахыжьы. Мыгъэ тыгъэгъазэмрэ натрыфымрэ ом иягъэ лъэшэу аригъэкIыгъ. Муниципальнэ образованиехэр зэбгъапшэхэмэ, зитыгъэгъазэ анахь къызэтенагъэу, анахьыбэу къизыхыжьырэр Шэуджэн ыкIи Джэджэ районхэм ячIыгулэжьхэр ары. Зы гектарым, гурытымкIэ центнер 17,6 — 17,7-рэ ахэм къырахы. Центнер 12-м шIозымыгъэкIыхэрэри ахэтых.
Лэжьыгъэ чылапхъэ ашIыщт натрыфыр гектар 36893-рэ хъущтыгъ, 27662-р аIожьыгъах. Зинатрыф нахь къызэтенагъэр Мыекъопэ районыр ары, зы гектарым, гурытымкIэ центнер 29,7-рэ ащ къыщырахыжьы.
Пынджым иIухыжьыни рагъэжьагъ. Красногвардейскэ, Тэхъутэмыкъое, Теуцожь ыкIи Шэуджэн районхэр ары ар зыщыхалъхьэгъагъэр. ПстэумкIи гектар 6607-рэ рагъэубытыгъагъ. Ащ ызыныкъу пIоми хъунэу, гектар 3000, Iуахыжьыгъах. ГурытымкIэ зы гектарым центнер 46,2-рэ къырахы. АщкIэ апэ итыр Шэуджэн районыр ары, зы гектарым центнер 53-м нэсэу ащ ипынджлэжьхэм къырахыжьы. Красногвардейскэ ыкIи Тэхъутэмыкъое районхэм къащырахырэр зэфэдиз — центнер 46-рэ.
Соем иIухыжьыни гъунэм рафылIагъ, гектар 10466-у халъхьэгъагъэм 8547-рэ хагъэкIыгъ. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 12,6-рэ къырахы.
Къихьащт 2019-рэ илъэсым Iуахыжьыщт бжыхьасэхэм пстэумкIи гектар 105200-рэ мыгъэ арагъэубытыщт. Ар блэкIыгъэ илъэсым халъхьэгъагъэм нахьи гектар мини 3 фэдизкIэ нахьыб. Ащ щыщэу гектар 89912-р коцы, 9532-р хьэ, тритикалем гектар 894-рэ рагъэубытыщт, кIымафэм чIыгум хэлъыщт рапс гектар 4792-рэ халъхьан гухэлъ яI.
Зибжыхьасэхэр анахьыбэр Джэджэ районыр ары, гектар 29097-рэ ащ щагъэнэфагъ. Ащ щыщэу 24312-р коцы, гектар 10635-рэ халъхьэгъах. Кощхьэблэ районым ичIыгулэжьхэми бжыхьэсэ гектар 17606-у яIэм щыщэу 15406-м коц халъхьан гухэлъ яI, 3880-рэ апхъыгъах. Шэуджэн районри анахьыбэу коцыр зыщапхъыщтхэм ащыщ, бжыхьэсэ гектар 17300-м щыщэу гектар 14750-р ащ рагъэубытыщт. Красногвардейскэ районыр ахэм ауж ит. Ащ ичIыгулэжьхэм ябжыхьасэхэр гектар 16590-рэ мэхъу, 14400-р коцыщт.
Бжыхьасэу пстэумкIи республикэм щагъэнэфагъэм щыщэу 45315-р тичIыгулэжьхэм халъхьэгъах. Ом ымыгъэохъухэмэ, тхьамафэ горэкIэ аухын гухэлъ яI.
ХЪУТ Нэфсэт.


Karakter boyutu :
TUĞUJ MAHMUD (ТЫГЪУЖЪ МАХЬМУД)
16 Mart 2015 Pazartesi Saat 22:44
TUĞUJ MAHMUD
17 Mart 1938'de Tahtamukuay'da doğdu,21 0cak 2011'de Mıyekuape'de yaşama veda etti.
Kuban Devlet Üniversitesi Sanat-Grafik Fakültesinde okudu.(1964-1969)
Sovyet Ressamlar Birliği üyesi oldu.(1977)
Adığe Cumhuriyeti saygın ressamı ünvanı verildi.(1999)
1971-1983 yılları arasında Mıyekuape ve Krasnodar'da açılan bir çok sergide yer aldı.
Petesburg'da (1980) ve Vladikafkas'da (1982) açılan "Adığeyde grafik sanatı" sergilerinde yer aldı.
Adığe Otonom Ülkesi'nin 60.kuruluş yıldönümü nedenyle açılan karma sergide yer aldı.(1982)
******
ТЫГЪУЖЪ МАХЬМУД
Тыгъужъ Махьмудэ гъэтхапэм и 17-м 1938-рэ илъэсым къуаджэу Тэхъутэмыкъуае къыщыхъугъ.2011-рэ илъэсым щылэ мазэм и 21-рэм идунай ыхъожъыгъ.
Пщызэ къэралыгъо университетым ихудожественнэ-гафическэ факультеть щеджагъ.(1964-1969)
1977-рэ илъэсым щегъэжъагъэу СССР-ым ихудожникхэм яСоюзым хэтыгъ.
Адыгэ Республикэм изаслуженный сурэтыш1 ц1э лъап1эр къыфагъэшъощагъ.(1999)
1971-1983-рэ илъэсхэм Адыгейымрэ Пщызэ шъолъырымрэ щызэхэщагъэ сурэт къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафыбэмэ ахэлэжъагъ.
"Адыгэ графикэр" зыфи1орэ сурэт къэгъэлъэгъонхэу 1980-рэ илъэсым Бытырбыф,1982-рэ илъэсым Владикавказ щызэхащагъэхэм ахэлэжъагъ.
Адыгэ автоном хэкур илъэс 60 зэрэхъугъэм фэш1 щызахэшъэгъагъэ сурэт къэгъэлъэгъоным хэлэжъагъ.
Bu haber toplam 2341 defa okundu.
Neqolan Ender
BU GÖRSELLER BİZİM ESTETİK DUYGUMUZU ONARIR, YENİDEN İÇİMİZE BAKMAMIZI SAĞLAR MI ACABA?!18 Mart 2015 Çarşamba Saat 22:25


ADIǴABZEM YİZEĞEŞ'EN ADIGÉYİM KIŞÉWOXIĞEW BEDAWUŞME YAĹITE
Adıǵe réspublikém yis ćele yécaqoxem yayiĺes yeceğu waḣte rağejejığ. aş yeḣuĺ`ew Adıǵabzemće txıĺıćexem yarécenxew sabiyme txıĺxer yafırağehığex, awo axer cıryi zećem yafikuştxep, sıda ṕome yaḣşe ofım kıxećew yikun fedyizew kıdećığegoxep.
yağehazırığe txıĺxem ćenığexer xağehağex. guşıem paé meke tétxeğe désexer, peépĺ pkığoxer, nı-tıxer zıxelejeşt ofş`enxer. txıĺıćexer wupĺequn şöáşem yiĺxew ğeréqo yecaṕexem yaxağeheğağex.
cı ćeleyéğacexer zemızeğığexem, kinığou kaşıḣuğexem, zıdırığaştere-zıdıramğaştexerem kebleğere waḣtem téguş`ıhanxew yarızerağenaferer.
Adıgéyim ĺepk gurıt yeceṕe 36 yit. gurıt yecaṕexem Adıǵabzer cıreće şızerağaş`eştme amal zefeşhaf pl`ı şıew kıxağeşı. axeme yaşışı zım nıdeĺfıbzer xetep. yipeće zereşıtığe ş`ıćew ĺepk şöĺır yah zıfiorer oáxıjığ. Adıǵabzer gurıt yecaṕexem yaşarağehı sıhatyi 4-6 kıdxeĺıtağew.
Mı Adıǵe ćeleyécaqoxe Adıǵabzer zıumıĺxem yaṫonere klasım kışéğejağew kıxaxın amal yaı` Adıǵabza, litératura, hawome kavkaz ĺepkxem yaḱultra zerağeş`eştır.
Fitınığe Radyom yiguşıeğuğew Adıǵabze txıĺıćexem yadelejağeme yaşışew Syityime Sare kıxéğeşı Adıǵabzem yizeğeşen féğehığew.
Syityime: timıĺepkeğuxem kıxaxın fit zerağeş`eştır: bzer , litératurer, ḱultırır. Adıǵexem Adıǵabzer zerağaşe. txıĺxer ze kıdeğećığo kıdedğećın tĺećırep. aḣşer yikurep. txıĺıćew kıdećığ ya `` klasım paé litératuremće txıĺ. bzer zezğaş`exereryi şıex, awo litératurer zezğaş`exerer nahıbe ḣuğe.
Fitınığe Radyom yiguş`eğuğe bze ş`enığelejew Ançökor, suret txıĺxer zığehazırığeme yaşış ćeleyécaqoxew mıadıǵexew, Adıǵabze zıumıĺxew ar zezğaş`exerem yapaé. wublaṕe yecaṕem ćes ćelešıquxem yapaé ğeréqo kıdağećığağex, cı ya 5 (tfınırem) kışéğejağew ya 7 (blınıre ) klasxem yanes Adıǵabzemće yağehazerığex. 2002 yiĺesım kışéğejağew aş fede txıĺxer kıdağaćıjığağex. yadıre Adıǵexew yanıdeĺfıbze zezğaş`e zışü`éğoxemiy yapaye txıĺıćexer yafirikuxerep, yeo Suret.
Ançöko Surét: txxıĺem detxer nah erıfeğux. ćew be xedğehağer.
Adıǵabzer şö`eć yimıew yecaṕexem yaşızerağeşenım feğehığağew xebzeğewçüğer yiĺes zawoleće wuzećeabejıme oáxıjığağ. aş kızeredeĺıtağew ćeleyécaqom kıxixın fit zeriğeş`enew yişü`éğor. mı xebzeğewçüğer zereoáxıjığem ĺepkım, nıdeĺfıbzem yizeğeş`en ĺeşew yiyağe kéćığew kıxéğeşı fitınığe Radyom yiguşıeğuğe Adıgéyim şış bedawoş lejaqou Źewkoj Zawor.
Źewkoj Źawor: se zeresş`eremće xebzeğewçüğer zereoáxığ. yiyağew kićığer – Adıǵabzer Adıǵeu zezğaşerer nah maće ḣuğe. mır Adıǵexer xeğetquhanım yipolitik. sabıyme yafitınığexer yawoko. wupće ketecı: wurısıbzemći fitınığe wukonığeba ar? femıyéme Wurısıbzeryi zeréremğaş`eba? Xeḱumće, keralığo xabzetxığexemće, Adıǵabzem keralığobze ĺeǵaṕe yiı`. yao Adıǵabzer xeḱum yikow şağeféderep. mı yiwjıre yiĺes 15 Putyinır kızıtéhağem newj xeḱuxem yafitınığexer yawkox, axer nah maće meḣux. Adıǵabzemi yehıĺ`ağewi arı. Mezḱu yipolitike zebliḣurep. aş fede fitınığexer yaexep cıdedem xeḱuxem.
Adıǵexew Tırḱuyém şıexem Adıǵabzer yaşarağeş`enew zışıćaźağem kışéjew ofığo ketecığeme yaşış Adıǵabzer sıd fede harıfıĺa zerıtıştır zıfeṕoştır. Tırḱuyém şıe Adıǵexem latin harıfıĺer nah kafepsınćeştew kıxağeşı bexeme.
feşhafxem, guşıem paé ş`enığelej zırızxem kao Adıǵabzer cı zerıĺ kırilır nah değu`.
Fitınığe Radyom yiguşıeğuğe bedawoş lejaqou Źewkoj Źawor kızerioremće, latin harıfıĺew zeredunayew nah şağeféderer ećıb Adıǵexem yabze zerağeş`eştıme nah yaerıfeğut. aş kızerioremće, 1936 yiĺesım nese Adıǵexem latin harıfıĺe yaağ. Krilır Adıǵabzem kémıqo , yaş makexer zeće kımıtışöw şenığelejıbexemi kıxağeşı.
Fyitınığe Radyo, Şerces Laryis
Адыгабзэм изэгъэшIэн Адыгеим къыщеохыгъэу бэдаушмэ алъытэ
Адыгэ республикэм ис кIэлэеджакIохэм яилъэс еджэгъу уахътэ рагъэжьэжьыгъ. Ащ ехъулIэу адыгабзэмкIэ тхылъыкIэхэм ареджэнхэу сабыймэ тхылъхэр афырагъэхьыгъэх, ау ахэр джыри зэкIэм афикъущтхэп, сыда пIомэ ахъщэ Iофым къыхэкIэу икъу фэдизэу къыдэкIыгъэгохэп.
Агъэхьазырыгъэ тхылъхэм кIэныгъэхэр хагъэхьагъэх. ГущыIэм пае мэкъэ тетхэгъэ десэхэр, пэеплъ пкъыгъохэр, ны-тыхэр зыхэлэжьэщт IофшIэнхэр. ТхылъыкIэхэр уплъэкIун шъуашэм илъхэу гъорекIо еджапIэхэм ахагъэхьэгъагъэх.
Джы кIэлэегъаджэхэр зэмызэгъыгъэхэм, къиныгъоу къащыхъугъэхэм, зыдырыгъаштэрэ-зыдырамгъаштэхэрэм къэблэгъэрэ уахътэм тегущыIэнхэу ары зэрагъэнафэрэр.
Алыгеим лъэпкъ гурыт еджэпIэ 36 ит. Гурыт еджапIэхэм адыгабзэр джырэкIэ щызэрагъашIэщтмэ амал зэфэшъхьафиплI щыIэу къыхагъэщы. Ахэм ащыщым зым ныдэлъфыбзэр хэтэп. ЫпэкIэ зэрэщытыгъэ шIыкIэу лъэпкъ шъолъыр Iахь зыфиIорэр Iуахыжьыгъ. Адыгабзэр гурыт еджапIэхэм ащарагъэхьы сыхьати 4-6 къыдхэлъытагъэу.
Мыадыгэ кIэлэеджакIохэу адыгабзэр зыIумылъхэм я тIонэрэ классым къыщегъэжьагъэу къыхахын амал яI адыгабза, литература, хьаумэ Кавказ лъэпкъхэм якультура зэрагъэшIэщтыр.
Фитыныгъэ Радиом игущыIэгъугъэу адыгабзэ тхылъыкIэхэм адэлэжьагъэмэ ащыщэу Ситимэ Сарэ къыхегъэщы адыгабзэм изэгъэшIэн фэгъэхьыгъэу.
Ситимэ: Тимылъэпкъэгъухэм къыхахын фит зэрагъэшIэщтыр: бзэр , литературэр, культурэр. Адыгэхэм адыгабзэр зэрагъашIэ. Тхылъхэр зэ къыдэгъэкIыгъоу къыдэдгъэкIын тлъэкIрэп. Ахъщэр икъурэп. ТхылъыкIэу къыдэкIыгъ я II классым пае литературэмкIэ тхылъ. Бзэр зэзгъашIэхэрэри щыIэх, ау литературэр зэзгъашIэхэрэр нахьыбэ хъугъэ.
Фитыныгъэ Радиом игущыIэгъугъэ бзэшIэныгъэлэжьэу Анцокъо Сурэт тхылъхэр зыгъэхьазырыгъэмэ ащыщ кIэлэеджакIохэу мыадыгэхэу, адыгабзэ зыIумылъхэу ар зэзгъашIэхэрэм апае. УблэпIэ еджапIэм чIэс кIэлэцIыкIхэм апае гъорекIо къыдагъэкIгъагъэх, джы я 5къыщегъэжьагъэу я 7 классхэм анэс адыгабзэмкIэ агъэхьазырыгъэх. 2002 илъэсым къыщегъэжьагъэу ащ фэдэ тхылъхэр къыдагъэIыжьыгъагъэх. Адырэ адыгэхэу яныдэлъфыбзэ зэзгъашIэ зышIоигъохэми апаи тхылъыкIэхэр афикъухэрэп, еIо Сурэт.
Анцокъо Сурет: Тххылъэм дэтхэр нахь Iэрыфэгъух. КIэу бэ хэдгъэхьагъэр.
Адыгабзэр шIокI имыIэу еджапIэхэм ащызэрагъэшIэным фэгъэхьгъэгъэ хэбзэгъэуцугъэр илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ Iуахыжьгъагъ. Ащ къызэрэдэлъытагъэу кIэлэеджакIом къыхихын фит зэригъэшIэнэу ышIоигъор. Мы хэбзэгъэуцугъэр зэрэIуахыжьыгъэм лъэпкъым, ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэн лъэшэу иягъэ къекIыгъэу къыхегъэщы Фитыныгъэ радиом игущыIэгъугъэ Адыгеим щыщ бэдауш лэжьакIоу Дзэукъожь Заур.
Дзэукъожь Заур: Сэ зэрэсшIэрэмкIэ хэбзэгъэуцугъэр зэрэIуахыгъ. Иягъэу къикIыгъэр – адыгабзэр адыгэу зэзгъашIэрэр нахь макIэ хъугъэ. Мыр адыгэхэр хэгъэткIухьаным иполитик. Сабыймэ яфитыныгъэхэр аукъо. УпчIэ къэтэджы: урысыбзэмкIи фитыныгъэ укъоныгъэба ар? Фэмыемэ урысыбзэри зэрерэмгъашIэба. ХэкумкIэ,къэралыгъо хабзэтхыгъэхэмкIэ, адыгабзэм къэралыгъобзэ лъэгапIэ иI. Ау адыгабзэр хэкум икъоу щагъэфедэрэп. Мы ыужрэ илъэс 15 Путиныр къызытехьагъэм нэуж хэкухэм яфитыныгъэхэр аукъох, ахэр нахь макIэ мэхъух. Адыгабзэми ехьылIагъэуи ары. Мэзкуу иполитикэ зэблихъурэп. Ащ фэдэ фитыныгъэхэр яIэхэп джы дэдэм хэкухэм.
Адыгэхэу Тыркуем щыIэхэм адыгабзэр ащарагъэшIэнэу зыщыдзадзагъэм къыщежьэу Iофыгъоу къэтэджыгъэмэ ащыщ адыгабзэр сыд фэдэ хьарыфылъа зэрытыщтыр зыфэпIощтыр. Тыркуем щыIэ адыгэхэм латин хьарыфылъэр нахь къафэпсынкIэщтэу къыхагъэщы бэхэмэ.
Фэшъхьафхэм, гущыIэм пае шIэныгъэлэжь зырызхэм къаIо адыгабзэр джы зэрылъ киррилицыр нахь дэгъоу.
Фитыныгъэ Радиом игущыIэгъугъэ бэдауш лэжьакIоу Дзэукъожь Заур къызэриIорэмкIэ, латин хьарыфылъэу зэрэдунаеу нахь щагъэфедэрэр IэкIыб адыгэхэм абзэ зэрагъэшIэщтмэ нахь яIэрыфэгъут. Ащ къызэриIорэмкIэ, 1936 илъэсым нэс адыгэхэм латин хьарыфылъэ яIагъ. Кириллицыр адыгабзэм къемыкIоу , ащ макъэхэр зэкIэ къымытышъоу шIэныгъэлэжьыбэхэми къыхагъэщы.
Фитыныгъэ Радио, Щэрджэс Ларис


«Iофэу зэшIотхыхэрэм ятэрэзыгъэ къэзыгъэлъэгъощтыр цIыфхэм цыхьэу къытфашIырэр ары, кIочIэ къэкIуапIэуи ар тэркIэ щыт. Ахэр къызэрэтщыгугъыхэрэр къэдгъэшъыпкъэжьын, шъхьэихыгъэу, тшIэрэр зэкIэхэмкIи нэрылъэгъоу тылэжьэн фае»
— Мурат Къэралбый ыкъор илъэсым ыкIэм зэшIохыгъэ хъугъэхэр зэфэхьысыжьыгъэнхэр хабзэ. О уишIошIкIэ, сыд лъэныкъохэр ара пэрытныгъэр зыубытыгъэхэр, тапэкIи республикэм анахьэу хэхъоныгъэ езыгъэшIыщтхэр?
— Адыгеим амал ыкIи къэкIопIэ пстэоу иIэр дгъэфедэным ыуж тит. Ащ пае лъэныкъо пэпчъ пшъэрылъ гъэнэфагъэ ыпашъхьэ ит. УФ-м и Президент и Джэпсалъэ къыщыхигъэщыгъэхэми, жъоныгъокIэ унашъохэми, лъэпкъ проектхэми ахэр атегъэпсыкIыгъэх. Адыгеим щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэныр хэбзэгъэцэкIэкIо органхэмкIэ анахь шъхьаIэу щыт. Экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIыхэу, амалэу, къэкIуапIэу республикэм иIэр зэкIэ гъэфедагъэ хъумэ социальнэ лъэныкъомкIэ зэшIохыгъэри нахьыбэщт. Амалхэр, къэкIуапIэхэр — республикэр зыдэщыс чIыпIэр, чIыопс ыкIи рекреационнэ хэкIыпIэхэр, демографиер. Общественнэ ыкIи политическэ зыпкъитыныгъэмрэ лъэпкъ зэгурыIоныгъэу илъымрэ ахэм анахь шъхьэIэжь мэхъух.
Лъэныкъоу Iоф зыдэпшIэщтхэр тэрэзэу къыхэпхынхэм пшъэрылъхэр икъоу гъэцэкIэгъэнхэмкIэ мэхьанэ иI. Iоф зыдэтшIэщт пстэури АР-м хэхъоныгъэхэр егъэшIыгъэнхэмкIэ Стратегиеу зэхэдгъэуцуагъэм щыгъэнэфагъ. Ащ къыдыхэлъытэгъэ проектхэм ащыщ мэзлэжьынымкIэ кластер гъэпсыгъэныр. Пхъэм хэшIыкIыгъэу псэолъэшIыным щагъэфедэхэрэр, унэгъо псэуалъэхэр, паркетыр, нэмыкIхэр лъэхъаным диштэрэ шIыкIэхэмкIэ къызщыдагъэкIыщт комплексэу ар щытыщт. Ащ нэмыкIэу экономикэм хэхъоныгъэхэр езыгъэшIынхэу гугъапIэ зэтпхырэр бизнес цIыкIум ыкIи гурытым яобъектхэм ящыкIэгъэ инфраструктурэ пстэури къызщыдэлъытэгъэ паркэу дгъэпсыщтыр ары.
Проект анахь инэу етхьыжьагъэхэм ягугъу къэсшIымэ сшIоигъу. Федеральнэ IэпыIэгъум ишIуагъэкIэ инфраструктурэм ылъэныкъокIэ Iофыгъоу щыIагъэхэр дэгъэзыжьыгъэ хъугъэх. Ахэм республикэм инеущырэ хэхъоныгъэхэр мымакIэу япхыгъагъэх. ГущыIэм пае, Мыекъуапэ ыкIи Мыекъопэ районым ащыпсэухэрэр псэу зэшъощтхэр къязытыщт псэуалъэхэм (водозаборымрэ водоводымрэ) яшIын илъэсэу икIырэм едгъэжьагъ.
Ахэм къушъхьэ чIыпIэхэр къызэпачыхэшъ, псэолъэшIын IофшIэнхэр къин мэхъух. Арэу щытми, мы псэуалъэхэм тэркIэ мэхьэнэшхо яI, ахэм яшIын шIокI зимыIэ Iофэу щыт. Сыда пIомэ псы къабзэу цIыфхэм ящыкIагъэр икъу фэдизэу ягъэгъотыгъэн фае. Проектыр илъэсищым ателъытагъ, илъэс къэс сомэ миллиардым ехъу пэIухьащт.
Туристическэ кластерэу «Лэгъо-Накъэ икъэлапчъэхэр» зыфиIорэм къыщыдэлъытагъэу гъэстыныпхъэ шхъуантIэм ыкIи псым якIуапIэхэри тэгъэпсых. Мы проектыр туризмэм зиушъомбгъуным имызакъоу, цIыфэу а чIыпIэм щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу хъуным фэIорышIэ. Инвесторхэр нахьыбэу къеблэгъэнхэмкIэ, гъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ шIуагъэ къэзытыщт псэолъэшхохэу транспортым епхыгъэхэри федеральнэ Гупчэм иIэпыIэгъукIэ тэшIых.
Экономикэр социальнэ лъэныкъомкIэ Iофыгъоу щыIэхэр зэшIохыгъэ хъуным фэIорышIэрэ Iэмэ-псым ныIэп. Пшъэрылъ шъхьаIэу УФ-м и Президент къытфигъэуцурэр демографием ылъэныкъокIэ Iофхэр нахьышIу шIыгъэнхэр ары. Ащ пае унэгъо ныбжьыкIэхэм ыкIи сабыибэ зэрысхэм IэпыIэгъу ятыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ программэ заулэ щыIэныгъэм щыпхырытэщы. Сигуапэ ащ фэдэ унагъоу республикэм исыр нахьыбэ зэрэхъугъэр. Сабыибэ яIэу унэгъо 6823-рэ непэ Адыгеим щэпсэу.
— Гъэсэныгъэм ылъэныкъокIэ сыда зэшIохыгъэ хъугъэр?
— ЕджапIэхэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм нахьыбэу чIыпIэхэр яIэ хъунхэм ыуж тит, IэпэIэсэныгъэ зыхэлъ кIэлэцIыкIухэм тадеIэным тыпылъ. ХьисапымкIэ тикIэлэцIыкIухэм гъэхъагъэу ашIыхэрэм тарэгушхо. Мы илъэсым зыфэдэ къэмыхъугъэ шъхьэихыгъэ хьисап музей къыщызэIутхыгъ республикэ естественнэ-хьисап еджапIэу тиIэм. Ащ фэдэ къэралыгъом итэп. ТиныбжьыкIэхэм яшIэныгъэ хагъэхъоным, ятворческэ амалхэм зягъэушъомбгъугъэным лъэшэу тызэрэпылъыр ащ къеушыхьаты. Гъэсэныгъэм и Гупчэу «Сириус» зыфиIорэм зэзэгъыныгъэу дэтшIыгъэми шIуагъэ къытынэу тыщэгугъы. Ащ IофшIэкIэ амалэу иIэм тыкIырыплъызэ, наукэмкIэ, искусствэмкIэ ыкIи спортымкIэ кIэлэцIыкIу анахь IэпэIасэхэр къыхэгъэщыгъэнхэм ыкIи IэпыIэгъу ятыгъэным фэгъэзэгъэщт Гупчэ 2019-рэ илъэсым къызэIутхын тыгу хэлъ. Ащ нэмыкIэу кIэлэцIыкIу технопаркэу «Кванториум» зыфиIорэм ишIын пае грант джырэблагъэ къытатыгъ.
ТикIэлэеджакIохэм шIэныгъэ куу агъотыным, сэнэхьатэу зыфаехэм икъыхэхынкIэ зэкIэми зэфэдэу амал яIэным мэхьанэшхо етэты. Ащ фытегъэпсыхьэгъэ Iофэу тшIэрэм къыкIэкIуагъ нэбгырэ 990-мэ ателъытэгъэ гурыт еджапIэу мыгъэ къуаджэу АдыгеякIэм къыщызэIутхыгъэр. Ащ фэдэ Мыекъуапи, ащ хэхьэрэ станицэхэм ащыщи ащыдгъэуцун тыгу хэлъ. Федеральнэ программакIэу ежьагъэм тызэрэхэлажьэрэм ишIуагъэкIэ еджэпIэ 11 дгъэуцунэу амал тиIэ хъугъэ.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмкIи гумэкIыгъо щымыIэжьыным ыуж тит. Илъэсэу икIырэм IыгъыпIитIу икIэрыкIэу кIэтшIыкIыжьи чIыпIэ 280-рэ къэттыгъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэ пэпчъ чIыпIэ 240-м телъытагъэу псэолъиплI едгъэжьагъ. Джыри къихьащт илъэсым ащ фэдизмэ ателъытагъэхэу 3-мэ яшIын тыублэщт, непэ Iоф зышIэрэ IыгъыпIиплIымэ апытшIыхьажьынышъ, чIыпIэ 480-рэ джыри хэдгъэхъощт.
Мы проектхэм япхырыщынкIи федеральнэ Гупчэр лъэшэу къыддеIагъ. УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэу Адыгеим къыфатIупщыгъэм ишIуагъэкIэ гъэсэныгъэм, культурэм, псауныгъэм икъэухъумэн алъэныкъокIэ Iофыгъуабэ дэдгъэзыжьын тлъэкIыгъэ. А ахъщэмкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIитIу, культурэм иунитIу ыкIи медицинэм иучреждениищ икIэрыкIэу кIэтшIыкIыжьыгъ.
— Псауныгъэм икъэухъумэнкIэ системэр лъэхъаным диштэу гъэпсыгъэнымкIэ зэшIохыгъэ хъугъэхэм тащыбгъэгъозагъэмэ дэгъугъэ.
— Диагностическэ Гупчэшхом ишIын мары джырэблагъэ тыухыгъ, къызэIутхын тыгу хэлъ. Ащ иунашъхьэ вертолетыр къыщытIысыным фытегъэпсыхьагъ, лъэхъаным диштэу ищыкIэгъэ пстэури къыщыдэлъытагъ. Сымэджэщхэм, поликлиникэхэм ягъэкIэжьыни, ящыкIэгъэ оборудованиемкIэ зэтегъэпсыхьэгъэнхэми мымакIэу мылъку пэIудгъэхьагъ. Мыекъуапэ иполиклиникэу N 1-р зычIэтыщт унакIэ тшIыгъэ, Тэхъутэмыкъое район сымэджэщым пае корпусыкIэ дгъэуцугъ.
УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ мылъкоу къытфатIупщыгъэмкIэ Шэуджэн район сымэджэщэу IыгъэкI хъугъагъэм гъэцэкIэжьынышхохэр етшIылIагъэх, Джэджэ район сымэджэщым ишIын едгъэжьагъ. Джы жъэгъэузым зыщеIэзэхэрэ диспансерыкIэ, Мыекъопэ къэлэ сымэджэщым терапиемкIэ иотделение зычIэтыщтыр тшIынхэу, Перинатальнэ гупчэр дгъэкIэжьынэу гухэлъхэр тиIэх.
КIэлэцIыкIу поликлиникэхэм ягъэцэкIэжьын ыкIи оборудованиеу ящыкIагъэр афэщэфыгъэным сомэ миллион 53-рэ пэIудгъэхьагъ. Ащ пае «Десятилетие детства» зыфиIорэ программэм Адыгеир хэхьагъ. Ащ нэмыкIэу уз хьылъэ зиIэ сымэджэ дэйхэм апае отделение апэрэу республикэм къыщызэIутхыгъ. Мыекъопэ район сымэджэщыр ары зыщыдгъэпсыгъэр. Ащ сомэ миллион 17 пэIухьагъ.
Медицинэм «терапевтическое окно» ыIоу гущыIэ зэпхыгъэ хэт. Ар цIыфым ыпсэ къэбгъэнэным пае IэпыIэгъу зыщетыгъэн фэе уахътэу узшIокIы мыхъущтыр ары. А уахътэр зыIэкIэтымыгъэкIыным пае республикэм исхэм зэфэдэу медицинэ IэпыIэгъу игъом агъотыным лъэшэу тыпылъ. Анахьэу къоджэ псэупIэхэм адэсхэр ары тынаIэ зытетхэр. Мары мы аужырэ уахътэхэм ФАПи 6 ыкIи «врач общей практики» зыфаIорэм Iоф зыщишIэщт офис республикэм ирайонхэм ащыдгъэпсыгъ, IэпыIэгъу псынкIэм пае автомашинэ 18 къэтщэфыгъ.
«Земский доктор» зыцIэ федеральнэ программэм ишIуагъэкIэ къуаджэм Iоф щызышIэн фэе специалистэу тызщыкIэхэрэм япчъагъэ нахь макIэ тшIыгъэ. Технологие пэрытхэм адиштэу медицинэ IэпыIэгъур цIыфхэм аIэкIэхьаными тыпылъ. БлэкIыгъэ илъэсым нэбгырэ мини 2,5-мэ ащ фэдэ IэпыIэгъу агъотыгъ.
ШэпхъэшIухэм адиштэу тимедицинэ щытыным фэшI инвесторхэри къетэгъэблагъэх. Ащ тетэу Адыгэкъалэ дэт межрайон сымэджэщым рентгенохиругическэ амалхэр зыщагъэфедэхэрэ отделение къыщызэIутхыгъ. Ащ ишIуагъэкIэ гум екIурэ лъынтфэхэм агъэгумэкIырэ сымаджэу Адыгэкъалэ, Тэхъутэмыкъое ыкIи Теуцожь районхэм адэсхэм IэпыIэгъу игъом агъотыщт.
Iэзэгъу уцхэр икъоу цIыфхэм аIэкIэмыхьэхэмэ зэрарэу къыхьыщтыри къыдгурэIо. Ащ фэшI ахэм ящэфын пэIудгъэхьащт ахъщэм илъэс къэс хэтэгъахъо. 2018-рэ илъэсым бюджет пстэуми къахэхыгъэу зэкIэмкIи сомэ миллион 867-рэ ащ пэIудгъэхьагъ.
Адыгеим исхэм къагъашIэрэр гурытымкIэ илъэс 73-м нэсыгъ. Урысыер зэрэщытэу пштэмэ, гурытымкIэ щагъашIэрэм нахьи ар нахьыб. Дунаим ехыжьыхэрэм япчъагъи бэкIэ нахь макIэ тшIышъугъ. Нэбгырэ 1000 пэпчъ 12-р ары зидунай зыхъожьырэр.
— Социальнэ программэхэм ягъэцэкIэни, нэмыкI пшъэрылъхэм язэшIохыни экономикэм бэкIэ елъытыгъэх…
— Промышленностыр ары анахь Iофыгъо инэу тиэкономикэ иIэр. Арышъ, охътабэм къакIоцI ащ икъэгъэлъэгъонхэр еIыхыщтыгъэхэу джы хэхъоныгъэхэр ышIынхэу зэрежьагъэм тегъэгушIо. Мэкъумэщ хъызмэтымкIэ илъэс пчъагъэ хъугъэу пэрытныгъэр тIыгъ. Мы илъэсым джыри хэхъоныгъэхэр проценти 112,7-у тшIыгъэх. Лэжьыгъэу мыгъэ тыугъоижьыгъэр тонн мин 553-м ехъу.
Адыгэ къуаер тэщ нэмыкI зыпарэми къыдигъэкIын фимытэу зэрэхъугъэм тэркIэ мэхьэнэ ин иI. УФ-м и Апшъэрэ Хьыкум мы илъэсым ащкIэ къыткъоуцуагъ. Арышъ, джы Адыгеим ихъызмэтшIапIэхэр ары ныIэп адыгэ къуаер къыдэзгъэкIынэу фитыныгъэ зиIэр. Роскачествэми тикъуае иIэшIугъэ къызэрэкIигъэтхъыгъэм имызакъоу, гъомылапхъэхэр щынэгъончъэнхэмкIэ шапхъэхэм адиштэу ылъытагъ. Специалистхэм къызэраIорэмкIи, IэкIыбым ащэщт гъомылэпхъэ шъхьаIэхэм ар ащыщ. Мы уахътэм Германием ибэдзэршIыпIэхэм ащыIуагъэкIы, Иорданием ащэ. США-м, Тыркуем, Зэхэт Араб Эмиратхэм ыкIи Азербайджан япредпринимательхэми тикъуае ащэфымэ ашIоигъоу тихъызмэтшIапIэхэм зэдэгущыIэгъухэр адашIых.
Типредприятиеу щэм хэшIыкIыгъэ гъомылапхъэхэр къыдэзыгъэкIыхэрэм оборудованиеу Iоф зэрашIэрэри агъэкIэжьыгъ. Джы ахэм кIуачIэу яIэр процент 37-кIэ нахь ин хъугъэ. 2017-рэ илъэсым къое зэфэшъхьафэу тонн мин 12,8-рэ къыдагъэкIыгъ. 2016-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар проценти 113-кIэ нахьыб. Илъэсэу икIырэм имэзэ 11 пштэмэ, тонн мин 12,3-рэ къашIыгъах. 2021-рэ илъэсым нэс къуаеу типредприятиехэм къыдагъэкIырэр тонн мин 16,4-м нэсынэу тэгугъэ.
Лэжьыгъэм нахьэу, хэтэрыкIхэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр нахьыбэу республикэм къыщагъэкIыным тыкъыфакIомэ нахьышIу хъущтэу тэлъытэ ыкIи ащ ыуж тызэритым ишIуагъэ къэкIо. Пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм ыкIи цумпэ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIынкIэ, фэбапIэхэм ягъэпсынкIэ IэпыIэгъу цIыфхэм яттыным тыпылъ. Мары мы илъэсым езыгъэжьэгъэкIэ фермерхэм ыкIи былымэхъо фермэ зыгъэпсы зышIоигъохэм грантэу пстэумкIи сомэ миллиони 126,8-рэ къаратыгъ. Ахэм зэкIэми тэркIэ мэхьанэшхо яI, къоджэ псэупIэхэм адэсхэм ягъот нахьыбэ хъунымкIэ ыкIи цIыфхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэр яIэнхэмкIэ яшIуагъэ къэкIощт.
Бизнесым зиушъомбгъун амал иIэным, езыгъэжьэгъэкIэ предпринимательхэм къэралыгъо IэпыIэгъу агъотыным, тхылъхэм ягъэхьазырын нахь псынкIэ афэхъуным лъэшэу тынаIэ тет. Бизнес цIыкIум ыкIи гурытым IэпыIэгъу ятыгъэным мыгъэ сомэ миллиони 121-м ехъу пэIудгъэхьагъ. Бизнесыр мылъку къэкIуапIэ зышIымэ зышIоигъохэмкIэ Адыгеир хъопсагъо хъунэу тыфай. IофшIэпIэ чIыпIэ зимыIэхэм япчъагъэ къыщыкIэным ар фэIорышIэщт. Ащ фэшI бизнесым инфраструктурэу ищыкIэгъэ пстэури къызщыдэлъытэгъэ парк илъэс благъэхэм дгъэпсыным ыуж тит. Агробизнес-инкубаторым ишIын тэухы. Мары мы илъэсэу икIырэм промышленностым зегъэушъомбгъугъэнымкIэ республикэ Фонд къызэIутхыгъ. Банкхэм чIыфэу къатырэр нахь къызIэкIэгъэхьэгъошIу шIыгъэныр ащ ипшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ.
— Республикэм иэкономикэ инвестициехэр нахьыбэу къыхэлъхьэгъэнхэмкIэ сыда джыри анахьэу шъунаIэ зытежъугъэтырэр?
— Адыгеир инвесторхэмкIэ нахь хъопсагъо къэхъугъ. Прогнозхэм къызэрагъэлъагъорэмкIэ, 2018-рэ илъэсым инвестициеу къыхалъхьагъэр миллиард 24-м нэсы. Республикэм ирейтинг фэдитIукIэ нахьышIу хъугъэ. ИнвестициехэмкIэ субъектхэм яIофхэм язытет зыгъэунэфырэ агентствэм къызэритыгъэмкIэ, 2017-рэ илъэсым Адыгеир я 43-рэ чIыпIэм нэс къыдэкIоегъагъэмэ, 2018-рэ илъэсым чIыпIэ 19 къызэринэкIи, я 24-рэ хъугъэ.
ИКЕА-м УрысыемкIэ анахь инвестиционнэ проект иныр зыщыпхырищырэр Адыгеир ары. Илъэсищ благъэм ащ квадратнэ метрэ мини 100 фэдиз хъоу псэолъэ зэфэшъхьафхэр щэпIэ зэхэтышхоу «МЕГА-Адыгеям» дэжькIэ щигъэуцун, непэ Iоф зышIэрэ площадкэхэри ыгъэкIэжьынхэ ыгу хэлъ. ПстэумкIи «МЕГА-Адыгеям» изегъэушъомбгъун сомэ миллиард 14 инвестициеу хилъхьанэу ыгъэнэфагъ.
Мэкъу-мэщым ылъэныкъокIэ анахь проект инхэм ащыщ соем Iоф зыщыдашIэщт заводэу компаниеу «Ошер» зыфиIорэм Джэджэ районым щишIыщтыр. 2018-рэ илъэсым Шъачэ щыкIогъэ инвестиционнэ форумым зэзэгъыныгъэу тызщыкIэтхагъэм къыщыдэлъытагъэу, ООО-у «СБ-Агро» зыфиIорэм технологие пэрытхэм атегъэпсыкIыгъэ фэбапIэ станицэу Курджипскэм дэжькIэ къыщешIы. ХэтэрыкIхэр зыщызэкIоцIащыхьащт цехыр атIупщыгъах, нэмыкI оборудованиеу ящыкIагъэри къащэфыгъ. ПстэумкIи сомэ миллион 600 проектым хилъхьанэу компанием гухэлъ иI.
ХэтэрыкIхэм, пхъэшъхьэ— мышъхьэхэм ыкIи цумпэ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIынкIи Италием испециалистхэм зэзэгъыныгъэхэр адэтшIыгъэхэу Iоф адэтэшIэ. Мы илъэсым ащ къикIыгъэ предпринимательхэр тихьэкIагъэх. Щылэ мазэм Адыгеим илIыкIо куп Тыркуем кIощт.
ИнвесторхэмкIэ анахь хъопсэгъо субъектипшIым республикэр ащыщ тшIыныр пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэхэм ащыщ. Ащ пае хъызмэтшIапIэ къызэIузыхырэм ар зыщаригъэтхыщт, электрическэ сетьхэм зыщапишIэщт, нэмыкI Iофыгъоу пылъхэр зыщызэшIуихыщт уахътэр нахь дгъэкIэкIыгъ. Ащ тетэу проект 11 тэгъэхьазыры. Ахэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэ хъухэмэ, IофшIэпIэ чIыпIэ мини 2,8-рэ къатыщт.
Республикэр зыдэщыс чIыпIэм шIуагъэу хэлъыри тэгъэфедэ. Краснодар пэблэгъэ районхэм непэ нахь заушъомбгъу. Ахэр инвесторхэмкIэ нахь хъопсагъох. Ау ахэм ямызакъоу, нэмыкI районхэми амалэу, хэкIыпIэу яIэхэр къыдэтлъытэхэзэ, хэхъоныгъэхэр ядгъэшIынхэм тыпылъ.
Энергетическэ кIуачIэхэр нахь ин тшIынхэми ыуж тит. Сыда пIомэ инвестициехэр нахьыбэ хъунхэмкIэ ащ мэхьанэ иI. Гъэстыныпхъэ шхъуантIэр цIыфхэм аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ апэ итхэм тащыщ, ау ащ икIуапIэхэм кIуачIэу яIэр гъэфедагъэ хъурэм нахьи нахь макI. ПАО-у «Газпромым» иправление итхьаматэ зэIукIэгъу зыдытеIэм а Iофыгъор лъыдгъэIэсыгъ ыкIи гъэстыныпхъэ шхъуантIэу республикэм щызэпхырыкIырэм ыкIуачIэ нахь ин къашIынэу зэзэгъыныгъэ зэдэтшIыгъ. Ащ пае ар зэбгырызытIупщырэ станцие (ГРС) агъэуцущт. Краснодар пэблэгъэ районэу нахь зызыушъомбгъухэрэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэу ящыкIагъэр икъоу аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ ащ ишIуагъэ къэкIощт.
Экологием ылъэныкъокIэ гумэкIыгъо Адыгеим иIэп. Ар зэщымыкъонми тыпылъ. Ары зыфэIорышIэщтхэр ветропаркэу республикэм щедгъэжьагъэхэр. Ахэм анахь ин мы уахътэм къэралыгъом итэп. Ветропаркым ишIуагъэкIэ электроэнергиемкIэ щыкIагъэу тиIэр процент 20-кIэ нахь макIэ хъущт. 2019-рэ илъэсым аухынышъ, атIупщынэу ары зэрэдгъэнэфагъэр.
— Транспорт инфраструктурэм игъэпсынкIэ сыда зэшIохыгъэ хъугъэр?
— Хы ШIуцIэ Iушъом ыкIи Къыблэ Федеральнэ шъолъырым исубъектхэм ягупчэхэм якIурэ гъогу анахь кIэкIхэр Адыгеим пхырэкIых. Керчь илъэмыдж къызызэIуахыгъэм къыщыублагъэу цIыфэу Адыгеир зэпызычырэри нахьыбэ хъугъэ. А зэпстэумэ апкъ къикIыкIэ лъэхъаным диштэрэ гъогу дэгъухэм яшIын лъэшэу тынаIэ тетыдзагъ. 2018-рэ илъэсым бюджет пстэумэ къахэхыгъэу ащ сомэ миллиардитIу пэIудгъэхьагъ.
Краснодар лъэныкъокIэ республикэр зэпызычырэ автомобиль гъогумрэ М4 «Дон» зыфиIорэ федеральнэ гъогумрэ анахьыбэ зытегъэуагъэ хъурэр. Ащ фэшI ахэм гъогу зэхэкIыпIэхэр афэшIыгъэныр апэ идгъэшъыгъ. Къэралыгъо компаниеу «Российские автомобильные дороги» зыфиIорэм иIэпыIэгъукIэ объектыкIэхэм яшIын едгъэжьагъ. ГущыIэм пае, поселкэу Лъэустэнхьаблэ дэжькIэ гъогу зэхэкIыпIэ щытэшIы. Ари, къуаджэу Тыгъургъой дэжь щедгъэжьагъэри къихьащт 2019-рэ илъэсым тыухынхэу тыфай.
Ермэлхьаблэ ылъэныкъокIэ укъикIымэ Мыекъуапэ укъызэрэдэхьэрэ гъогури икIэрыкIэу тэшIыжьы. Ари мэхьэнэ ин зиIэ проектхэм ащыщ. Мыекъуапэ къэзыухьэрэ гъогу тиIэ зыхъукIэ, къалэр зэпызычырэ транспортыр нахь макIэ хъущт, экологиер къызэтенэщт.
— Адыгеим зекIоу къихьэрэм ипчъагъи нахьыбэ хъугъэ…
— Аужырэ илъэсхэр пштэхэмэ, Адыгеим зыщызыгъэпсэфынэу къакIорэм проценти 5 — 8 илъэс къэс къыхэхъо. 2017-рэ илъэсым нэбгырэ мин 432-рэ къихьагъ, ар 2016-рэ илъэсым тиреспубликэ щыIагъэм нахьи проценти 5-кIэ нахьыб. Мыгъэ къэкIуагъэр нэбгырэ мин 450-м нэсы. ИлъэсыкIэ мэфэкI мафэхэм Адыгеим къакIорэр нахьыбэ мэхъу, мы зыгъэпсэфыгъо мафэхэу къэблагъэхэрэм нэбгырэ мини 100-м къыщымыкIэнэу тежэ.
ЗекIоным изегъэушъомбгъун инфраструктурэм бэкIэ елъытыгъ. Ащ фэшI тикъушъхьэхэм гъогухэр ащытэшIых, энергосетьхэр ащытэгъэпсых. ЗекIоным хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ федеральнэ программэм къыдыхэлъытагъэу къихьащт илъэсым сомэ миллион 500 Адыгеим къыфэкIощт. Республикэм иIахьи ащ хэлъын фаеу щыт. Ахъщэр бгы сэтхэу Лэгъо-Накъэрэ поселкэу Гъозэрыплъэрэ зэзыпхыщтхэ гъогум ишIын пэIудгъэхьащт. АдыгеимкIэ ащ стратегическэ мэхьанэ иIэу щыт.
КъызэрэсIуагъэу, Хы ШIуцIэ Iушъом ыкIи Къырым якIурэ гъогу нахь кIэкIым Адыгеир зэпечы. Арышъ, ахэм защызыгъэпсэфынэу кIохэрэм республикэри агу рихьынэу, къыщыуцухэ ашIоигъоу шIыгъэным тыпылъ. IэкIыбым къикIыгъэ туристхэр къегъэблэгъэгъэнхэмкIи опыт тиI. Этнографическэ ыкIи культурнэ мэхьанэ зиIэ Iофтхьабзэхэм язэхэщэн ащкIэ зишIуагъэ къакIорэр. ГущыIэм пае, адыгэ къуаем ифестиваль. Мыгъэ ащ нэбгырэ мин 12 фэдиз къекIолIэгъагъ. Адыгэ культурэм и Дунэе фестивалэу зэхатщэрэми IэкIыбым къикIыгъэу хьэкIабэ къеблагъэ.
— Мурат Къэралбый ыкъор, илъэсэу къихьащтымкIэ сыд фэдэ пшъэрылъа зыфэжъугъэуцужьыгъэхэр?
— Лъэпкъ проект 12-у демографием, псауныгъэм икъэухъумэн, гъэсэныгъэм, псэупIэхэм ыкIи къэлэ щыIакIэм, экологием, автомобиль гъогухэм, цIыфхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм, наукэм, цифровой экономикэм, культурэм, бизнес цIыкIум ыкIи гурытым, дунэе кооперацием ыкIи экспортым афэгъэхьыгъэхэм ягъэцэкIэн анахьэу тиIофшIэн зыфэгъэзэгъэщтыр. Мыхэм тахэхьаным пае предложение гъэнэфагъэхэр федеральнэ хэбзэ органхэм афэдгъэхьыгъэх. Федеральнэ программэхэм тахэлэжьэным пае амалэу щыIэ пстэури дгъэфедагъэ. Проект 46-мэ тахэлэжьэнэу тхылъхэр дгъэхьазырыгъэх.
Адыгэ автоном хэкур загъэпсыгъэр илъэси 100 зэрэхъурэм изыфэгъэхьазырыни IофшIэнышхоу щыт. Ащ ихэгъэунэфыкIын, мэфэкI Iофтхьабзэхэм ямызакъоу, социальнэ псэолъэ зэфэшъхьафхэм яшIыни къыдыхэлъытагъ. Мы мэфэкIым изыфэгъэхьазырынкIэ ыкIи ихэгъэунэфыкIынкIэ зэхэщэкIо комитетэу УФ-м и Правительствэ ипащэ игуадзэу Виталий Мутко зитхьаматэм предложениеу дгъэхьазырыгъэхэм къадыригъэштагъ, ахъщэ къатIупщынэу тежэ.
НахьыпэкIэ федеральнэ гупчэм Iоф зэрэдэтшIэщтымкIэ, программакIэхэм тызэрахэлэжьэщтымкIэ пшъэрылъ гъэнэфагъэу зыфэдгъэуцужьыгъагъэхэм шIуагъэ къатыгъ. Гъэсэныгъэм, медицинэм, спортым алъэныкъокIэ псэолъакIэхэм яшIын пае, Адыгеим имылъкуи хэлъэу, ахъщэ къатIупщынэу зэзэгъыныгъэхэр тиIэ хъугъэх.
УФ-м и Президент къытфишIыгъэ пшъэрылъхэм ягъэцэкIэн, ахэм шIуагъэу къатырэр нафэ хъуным кIочIэ пстэури етхьылIэн фае. Адыгеим щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу хъуным ахэр фэIорышIэщтых. Iофэу зэшIотхыхэрэм ятэрэзыгъэ къэзыгъэлъэгъощтыр цIыфхэм цыхьэу къытфашIырэр ары, кIочIэ къэкIуапIэуи ар тэркIэ щыт. Ахэр къызэрэтщыгугъыхэрэр къэдгъэшъыпкъэжьын, шъхьэихыгъэу, тшIэрэр зэкIэхэмкIи нэрылъэгъоу тылэжьэн фае.


Адыгеир апэ ит

БлэкIыгъэ 2018-рэ илъэсым пстэумкIи къыхэлъхьагъэ хъугъэр сомэ миллиард 31,6-рэ мэхъу. Ар 2017-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, проценти 142,5-кIэ нахьыб. Росстатым къызэритырэмкIэ, ар зэкIэмэ анахь къэгъэлъэгъон ин.
АР-м экономикэ хэхъоны- гъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ и Министерствэ къызэрэщыхагъэщыгъэмкIэ, анахьыбэу инвестицие къыхэзылъхьагъэхэр ветропаркыр зыгъэпсырэ АО-у «ВетроОГК» зыфиIорэр, федеральнэ автомобиль гъогухэм я ГъэIорышIапIэу «Черноморьер» (автомобиль гъогухэр ешIых ыкIи егъэцэкIэжьых), ООО-у «Газпром центрремонт» зыфиIоу туристскэ-рекреационнэ кластерэу «Лэгъо-Накъэ икъэлапчъэхэм» иинфраструктурэ зыгъэпсыщтыр арых.
Джащ фэдэу компание Купэу Ingka (нахьыпэкIэ ИКЕА зэрэщытыгъэр) зыфиIорэм иинвестиционнэ проектышхо, Урысыер пштэмэ, зыщыпхырищыщтыр Адыгей закъор ары. Ащ щэпIэ гупчэшхоу «МЕГА Адыгея» зыфиIорэр ыгъэкIэжьыщт, зыригъэушъомбгъущт. ПстэумкIи къыхилъхьащтыр сомэ миллиард 14 мэхъу, IофшIэпIэ чIыпIэ 2000-м ехъу къытыщт.
Мы уахътэми пстэумкIи сомэ миллиард 53-м ехъу къыхэзылъхьащт инвестиционнэ проект 36-мэ Iоф адашIэ. АР-м экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ и Министерствэ къызэрэщыхагъэщыгъэмкIэ, хъызмэтшIапIэхэм ятхын, псэолъэшIын Iофхэр рагъэжьэнхэм ыкIи электросетьхэм запагъэнэнымкIэ ящыкIэгъэхэ тхылъхэм ягъэхьазырын нахь IэшIэх зэрэхъугъэр, уахътэу атырагъэкIуадэрэр зэрэнахь макIэр инвесторхэмкIэ республикэр нахь хъопсагъо зышIыхэрэм зэу ащыщ.


Адыгэ Республикэм и Конституцие Адыгеим занкIэу щыгъэфедэгъэнымкIэ, апшъэрэ чIыпIэ ащ щиIыгъынымкIэ, цIыфхэм яфитыныгъэ шъхьаIэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къэухъумэгъэнхэмкIэ, хабзэхэм язэтеушъхьафыкIынкIэ Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум пшъэрылъышхо егъэцакIэ. Конституционнэ уплъэкIунхэр зэхэзыщэрэ хьыкум къулыкъу Адыгеим зэриIэм ишIуагъэкIэ республикэм исхэм яфитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ нахь ухъумагъэ мэхъух.
Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум ипшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ цIыфхэм яконституционнэ фитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къэухъумэгъэнхэр. Адыгэ Республикэм и Конституцие къыщыдэлъытэгъэ иполномочие шъхьаIэхэм атетэу мы къулыкъум фитыныгъэхэм якъэухъумэнкIэ пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр егъэцакIэх. Зы нэбгырэм итхыгъэкIэ Хьыкумым ыштэрэ унашъор нэбгырабэмэ алъэIэсы. Къулыкъу е цIыф горэм тхыгъэ къызэрэIэкIигъахьэрэм лъыпытэу Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум ащ къыщаIэтыгъэ Iофыр Конституцием зэрэдиштэрэр еуплъэкIу.
2018-рэ илъэсым нэбгыри 8-мэ Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум зыкъыфагъэзэгъагъ. Адыгэ Республикэм и Законэу 1996-рэ илъэсым мэкъуогъум и 17-м аштагъэу N 11-р зытетэу «Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 40-рэ статья диштэу секретариатыр зы тхыгъэм хэплъагъ, ежьхэм къазэрафэмыгъэзагъэм къыхэкIэу ащ изэхэфын щагъэзыягъ.
2006-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 2-м аштэгъэ Федеральнэ законэу N 59-р зытетэу «Урысые Федерацием щыпсэухэрэм ятхылъхэм зэрахэплъэхэрэ шIыкIэм ехьылIагъ» зыфиIорэм диштэу тхыгъи 7-мэ ахэплъагъ. Законым щыгъэнэфэгъэ пIалъэхэм адэмыхыхэу ахэр зэхафыгъэх, закъыфэзыгъэзагъэхэм икъоу джэуап аратыжьыгъ. Iофыгъоу къаIэтыгъэхэр зэшIозыхынхэу зипшъэрылъ къулыкъухэм тхыгъищ аIэкIагъэхьагъ.
Къалэу Мыекъуапэ, Мыекъопэ, Кощхьэблэ районхэм адэсхэр ары зыкъытфэзыгъэзагъэхэр. Тхьаусыхэ тхылъхэм анахьэу къащаIэтыгъэхэр правовой нэшанэ зиIэ ыкIи ЖКХ-м епхыгъэ Iофыгъохэр ары.
Электрон амалхэр къызфагъэфедэзэ, Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум зыфагъэзэн алъэкIыщт. Ащ фэIорышIэ интернет-сайтым инэкIубгъоу «Электронная приемная» зыфиIорэр. ГъэрекIо электрон почтэкIэ зы тхыгъ къытIэкIагъэхьагъэр.
Хьыкумым и Тхьаматэ ыухэсыгъэ графикым тетэу хьыкумышIхэми, Хьыкумым иаппарат иIофышIэхэми ыпкIэ зыхэмылъ правовой IэпыIэгъу цIыфхэм арагъэгъотыгъ. Ащ фэдэ гухэлъхэмкIэ нэбгыри 105-мэ Хьыкумым зыкъыфагъэзагъ.
Статистикэм къызэриушыхьатырэмкIэ, нахьыбэрэмкIэ Хьыкумым зыкъызкIыфагъазэрэр правовой нэшанэ зиIэ Iофыгъохэр къафызэхифынэу ары. 2016-рэ илъэсым ащ фэдэ тхыгъэ 65-рэ, 2017-м — 95-рэ, 2018-рэ илъэсым — 94-рэ Хьыкумым къыIэкIэхьагъ. Социальнэ Iофыгъохэр къызыщаIэтырэ тхыгъэхэр уахътэ тешIэ къэси нахь макIэ мэхъух. ГущыIэм пае, 2016-рэ илъэсым ащ фэдэ тхыгъэ 24-рэ, 2017-м — 17, 2018-рэ илъэсым — 11 къытIукIагъэр.
Къалэу Мыекъуапэ дэсхэр ары анахьэу Хьыкумым зыкъыфэзыгъэзагъэхэр. Ау къэIогъэн фае ащ фэдэ къыхэмыкIыгъэу, Мыекъуапэ щыщхэм анэмыкIэу, республикэм ирайонхэм ащыпсэухэрэми гъэрекIо зыкъызэрэтфагъэзагъэр. БлэкIыгъэ илъэсым Хьыкумым къыIукIэгъэ тхылъхэм япроцент 28-р (2017-рэ илъэсым процент 16-р) ахэм атефэ. Джащ фэдэу Краснодар крайми, Урысыем инэмыкI шъолъырхэми арысхэм Хьыкумым зыкъыфагъэзагъ.
Урысые Федерацием и Президент 2017-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 17-м ышIыгъэ унашъоу N 171-р зытетэу «ЦIыфхэмрэ организациехэмрэ ятхылъхэм зэрахэплъагъэ-
Хэбзэ шапхъэхэм атетэу, нэфэIоныр ылъапсэу Хьыкумым Iофхэр шъхьэихыгъэу зэхифынхэм лъэшэу тынаIэ тетэгъэты. Конституционнэ Хьыкумым Iоф зэришIэрэм, ащ иполномочиехэм, унашъоу ыштэхэрэм яхьылIэгъэ къэбархэр цIыф жъугъэхэм нахь икъоу алъыгъэIэсыгъэнхэмкIэ Хьыкумым ищыкIэгъэ амалхэр зэрехьэх.
Хьыкумым ехьылIэгъэ къэбархэу хэбзэгъэуцугъэмрэ Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум иофициальнэ интернет-сайт фэгъэхьыгъэ Положениемрэ къащыдэлъытагъэхэр Конституционнэ Хьыкумым иофициальнэ сайтэу firstname.lastname@example.org зыфиIорэм ижъугъотэщтых.
ГущыIэм пае, 2018-рэ илъэсым Хьыкумым лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ Iоф зэришIагъэм фэгъэхьыгъэ материали 118-рэ сайтым къихьэгъагъ.
Хьыкумым иаппарат иIофышIэхэм цIыфхэм тиофициальнэ сайт зыкъызэрэфагъазэрэр тхьамафэ къэс ауплъэкIу. 2018-рэ илъэсым нэбгырэ 24380-мэ сайтым ит къэбархэм нэIуасэ зызэрэфашIыгъэр ахэм нафэ къафэхъугъ.
Къэбар жъугъэм иамалхэм зэдэлэжьэныгъэу адыряIэр гъэлъэшыгъэным, хьыкумым иIофшIэн зэрэзэхищэрэм ехьылIэгъэ къэбархэр цIыфхэм псынкIэу аIэкIэгъэхьэгъэнхэм атегъэпсыхьагъэу 2018-рэ илъэсым гъэтхапэм и 5-м Хьыкумым ыштэгъэ унашъоу N 2-мкIэ Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкумрэ къэбар жъугъэм иамалхэмрэ зэрэзэдэлэжьэщтхэ шIыкIэм ехьылIэгъэ Положениер аухэсыгъ. Ащ республикэ, район СМИ-хэм зэпхыныгъэ дэгъу адыриI. Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум Iоф зэришIэрэм ехьылIэгъэ къэбархэр, хьыкумышIхэм, Хьыкумым иаппарат иIофышIэхэм афэгъэхьыгъэ статьяхэр илъэс къэс гъэзет-хэм, журналхэм, нэмыкI тедзэгъухэм къарэхьэх.
2018-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум иунашъохэр рубрикэу «Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум» зыфиIорэр иIэу республикэ, район гъэзетхэм къащыхауты хъугъэ.
БлэкIыгъэ илъэсым Хьыкумым Iоф зэришIагъэм ехьылIагъэу статья 39-рэ къэбар жъугъэм иамалхэм къыхаутыгъ, къэтыни 5 телевидением къыгъэхьазырыгъ.
2018-рэ илъэсым Урысые Федерацием и Конституцие заштагъэр илъэс 25-рэ хъугъэ. Ащ фэгъэхьыгъэу Iофтхьэбзэ заулэ Конституционнэ Хьыкумым зэхищагъ. Ахэм зэу ащыщ Мыекъуапэ иколледжхэм ачIэсхэм апае Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ библиотекэ иIофышIэхэм ягъусэу зэхищэгъэгъэ правовой сыхьатэу Урысые Федерацием и Конституцие фэгъэхьыгъагъэр.
Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум Адыгэ Республикэм, Урысые Федерацием инэмыкI шъолъырхэм якъэралыгъо хабзэ икъулыкъухэм (ре-гион конституционнэ (уставной) хьыкумхэри ахэм зэрахэтхэу), общественнэ организациехэм зэдэлэжьэныгъэ пытэ адыриI.
Зэзэгъыныгъэ зэрадишIыгъэм тетэу Хьыкумыр Урысые Федерацием ишъолъырхэм яконституционнэ (уставной) хьыкумхэм, Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум адэлажьэ, опытэу яIэмкIэ зэдэгуащэх. Хьыкумым Iоф зэришIагъэмкIэ зэфэхьысыжьхэр, конституционнэ Iофтхьабзэхэр республикэм зэрэщызэрахьэрэм епхыгъэ IофыгъохэмкIэ регион хэбзэгъэуцугъэр, нэмыкI материалхэр къащыхаутынхэу «Акты конституционного (уставного) правосудия субъектов Российской Федерации» зыфиIорэ дайджестым агъэхьых.
2018-рэ илъэсым ишышъхьэIу Абхъаз Республикэм и Конституционнэ Хьыкум илIыкIо куп Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум зэрэщыIагъэр, тиопыткIэ тызэрэзэдэгощагъэр къэIогъэн фае.
Хьыкумым и Тхьаматэ, ихьыкумышIхэм, Хьыкумым иаппарат иIофышIэхэм Адыгэ Республикэм ихьыкумышI къулыкъухэм зэпхыныгъэ пытэ адыряI. Конституционнэ Хьыкумыр республикэм ихьыкумышI къулыкъухэм яIофшIэн чанэу хэлажьэ.
Хьыкумым и Тхьаматэу А. Къ. ЛIыхьэтыкъор Адыгэ Республикэм ихьыкумышIхэм я Совет хэхьэ, хьыкумышIхэм я Совет итхьаматэ игуадз, къолъхьэ тын-Iыхыным игъогупэ пыбзыкIыгъэнымкIэ, яполномочиехэр агъэцакIэхэзэ е къулыкъум емыпхыгъэу хьыкумышIхэм азыфагу къитэджэрэ зэмызэгъыныгъэхэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ комиссием итхьамат. ХьыкумышIэу З. Р. Бырджыр Адыгэ Республикэм ихьыкумышIхэм я Квалификационнэ Коллегие хэхьэ.
ГъэрекIо хьыкумышIхэри, Хьыкумым иаппарат иIофышIэхэри Адыгэ Республикэм ихьыкумышIхэм азыфагу щыкIогъэ спорт зэнэкъокъухэм, шIушIэ Iофтхьабзэхэм чанэу ахэлэжьагъэх.
ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэхэр IэубытыпIэ къызыфэтшIыхэзэ къэтIон тлъэкIыщт хабзэр амыукъонымкIэ, цIыфхэм яконституционнэ фитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ къэухъумэгъэнхэмкIэ, нэфагъэр ылъапсэу Хьыкумым иIофшIэн шъхьэихыгъэу зэхэщэгъэнымкIэ, республикэм икъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм, хьыкумышI къулыкъухэм зэпхыныгъэу адыриIэр гъэпытэгъэнымкIэ гъэрекIо Конституционнэ Хьыкумым Iофышхо зэришIагъэр.
Хьыкумым къыIэкIэхьэгъэ тхылъхэмкIэ къэтIон тлъэкIыщт гъэрекIо Адыгэ Республикэм и Конституцие иположениехэр зэрамыукъуагъэхэр. Ар зишIушIагъэр республикэм икъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэр, ихьыкумышI къулыкъухэр, граждан обществэм иинститутхэр зэдырагъаштэу зэрэзэдэлэжьагъэхэр ары.
Хьыкумыр непэ зы чIыпIэ итэп, пшъэрылъыбэмэ ягъэцэкIэн ар егъэгумэкIы. Ау анахь шъхьаIэу тапэкIи тызыпылъыщтыр хабзэр амыукъонымкIэ, цIыфхэм яконституционнэ фитыныгъэхэмрэ шъхьафитыныгъэмрэ якъэухъумэнкIэ Хьыкумым амалэу, полномочиеу иIэхэм СМИ-мкIэ цIыфхэр ащыгъэгъозэгъэнхэр ары.
Конституционнэ Хьыкумым и Тхьаматэу


Адыгеим и ЛIышъхьэ республикэм и Арбитраж хьыкум иIофышIэхэм пшъэрылъхэр къафигъэуцугъэх

ГъэрекIо Адыгэ Республикэм и Арбитраж хьыкум Iоф зэришIагъэм изэфэхьысыжьхэм афэгъэхьыгъэ зэхэсыгъом Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат хэлэжьагъ.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Урысые Федерацием и Президент и Полномочнэ лIыкIоу ЮФО-м щыIэм иаппарат Адыгэ РеспубликэмкIэ ифедеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ Хьыкум итхьаматэу Трэхъо Аслъан, Адыгэ Республикэм ипрокурорэу Игорь Шевченкэр, щынэгъончъагъэмкIэ Федеральнэ къулыкъум Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Виктор Шаменковыр, Адыгэ Республикэм и Конституционнэ хьыкум итхьаматэу ЛIыхьэтыкъо Аскэр, Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэу Владимир Алай, хьыкумышI приставхэм я Федеральнэ къулыкъу Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Дмитрий Лабазовыр зэхэсыгъом хэлэжьагъэх. Адыгэ Республикэм и Арбитраж хьыкум итхьаматэу Игорь Дивиным Iофтхьабзэр зэрищагъ.
Зэхэсыгъом хэлажьэхэрэм шIуфэс къарихи, Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат правэм ылъэныкъокIэ цIыфхэм шIэныгъэу яIэм зыкъызэриIэтыгъэр, хьыкумхэм нахьыбэрэ зафагъазэ зэрэхъугъэр хигъэунэфыкIыгъ «ГъэрекIо проценти 10,4-кIэ нахьыбэу Арбитраж хьыкумым зыкъыфагъэзагъ. ЦIыфхэм хьыкумхэм нахьыбэу цыхьэ афашIы зэрэхъугъэр ащ къегъэлъагъо. Хьыкум Iофхэр нахь шъхьэихыгъэу тапэкIэ зэхэфыгъэн, фэIо-фашIэхэм язэшIохынкIэ электрон амалхэр нахьыбэу къызыфагъэфедэн фае. Республикэм ибизнес иIофхэр зэрэзэпыфэщтхэр бэкIэ зэлъытыгъэр экономикэм ылъэныкъокIэ правовой даоу яIэхэр зэрэзэшIуахыщтхэр ары. Джащ фэдэу псэупIэхэм ягъэпсын зимылъку хэзылъхьагъэхэу агъэпцIагъэхэм, предприятиехэр зэрэзэтезыхэрэм, ЖКХ-м ылъэныкъокIэ даоу къэуцухэрэм, чIыгум епхыгъэ фитыныгъэхэм якъэухъумэн афэгъэхьыгъэ Iофыгъохэм лъэшэу анаIэ атырагъэтын фае», — хигъэунэфыкIыгъ КъумпIыл Мурат.
Адыгэ Республикэм и Арбитраж хьыкум итхьаматэу Игорь Дивиным яIофшIэнкIэ зэфэхьысыжьхэр къышIыгъэх. 2014-рэ илъэсым лъэIу тхылъ мини 2,8-рэ къаIэкIэхьэгъагъэмэ, гъэрекIо ар мини 3,6-м зэрэнэсыгъэр ащ хигъэунэфыкIыгъ. ГъэрекIо хьыкумхэр Iоф мини 3,3-м ехъумэ ахэплъагъэх. 2017-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, проценти 6,2-кIэ ар нахьыб.
Зэхэсыгъом зэрэщыхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, гъэрекIо Адыгэ Республикэм и Арбитраж хьыкум иактхэм япроцент 97,9-р апелляционнэ инстанцием, япроцент 99,6-р кассационнэ инстанцием аIэкIагъэхьагъэх. Республикэм и ЛIышъхьэ Адыгэ Республикэм и Арбитраж хьыкум ипащэхэми, иIофышIэхэми яIофшIэнкIэ зэрафэразэр ариIуагъ. Адыгеим щыпсэухэрэм Арбитраж хьыкумым зызыфагъазэкIэ, лъэныкъо пстэури къыдалъытэзэ ялъэIу тхылъхэр къафызэхафынхэм щыгугъын-
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Адыгеим къэкIуагъэх

МНТК-у «Нэм имикрохирургие» зыфиIоу академикэу С. Н. Федоровым ыцIэкIэ щытым и Краснодар къутамэ испециалистхэр Адыгеим къэкIуагъэх республикэм исхэр ауплъэкIунхэм ыкIи ищыкIагъэу афалъэгъухэрэр араIонхэм пае.
Мы илъэсым гъэтхапэм Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат МНТК-у «Нэм имикрохирургие» зыфиIоу академикэу С. Н. Федоровым ыцIэкIэ щытым игенеральнэ директорэу Александр Чухраевымрэ клиникэм и Краснодар къутамэ иIэшъхьэтетэу Сергей Сахновымрэ заIокIэм зэзэгъыныгъэ зэдашIыгъагъ Адыгеим къакIохэзэ цIыфхэм япсауныгъэ изытет ауплъэкIузэ ашIыным фэгъэхьыгъэу. А зэзэгъыныгъэу зыкIэтхэжьыгъагъэхэм къызэрэдилъытэрэм тетэу врачхэр Адыгеим ирайон пстэуми ащыIэщтых.
Джырэ уахътэм диштэрэ Iэмэ-псымэ зэтегъэпсыхьагъэмкIэ зышIоигъо пстэуми анэ арагъэуплъэкIун алъэкIыщт, ащ дакIоу ашIэн фаехэри игъэкIотыгъэу къараIощтых. Операцие зищыкIагъэхэр клиникэм и Краснодар къутамэ ыпкIэ хэмылъэу къыщяIэзэнхэу агъэкIощтых.
АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Мыекъуапэ, мэкъуогъум и 8
Мэкъуогъум и 10-м, (10.06.2018), Адыгэ хьалыжъом имафэ фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэ Адыгэ Республикэм ит псыкъефэхэу Гъофыбгы (Руфабгъо) щыкIощт.
МэфэкIым икIэщакIохэр: «Руфа-Тур», Адыгэ Республикэм мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ ыкIи зекIомкIэ и Комитет.
МэфэкI зэхахьэм хьэлыжъохэр къыщагъэлъэгъощт, зэнэнэкъокъухэр щыIэщтых ыкIи къэшъощтых. Зэнэкъокъухэм ахэлэжьэнэу зышIоигъохэр ыкIи цIыфхэр къырагъэблагъэх.
adyg-afisha.ru


ЩышъхьэIум и 18-м, Адыгэ къужъым и мафэ Адыгэ Республикэм ит псыхъоу Руфабгъо щыхагъэунэфыкIыщт. Мы мафэм Руфабгъо зыкъыщаплъэхьыщт, мэзым хэт Адыгэ хатэм къеплъыщтых ыкIи кIэухым мэфэкI зэхахьэ гъэшIэгъон къырагъэкIокIыщт. МэфэкIыр сыхьатэ 11.00-м рагъэжьэщт.
Псыхъоу Руфабгъо псыефэх дахэхэр иIэх. Ащ турист бэ къакIо зыщаплъэхьыэу. Псыхъом ицIэ шъыпкъэр зэтефыгъэу къаIо: 1. Гъофыбгы 2. Сырыф.


Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм ия 31-рэ зэхэсыгъо 2018-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 10-м щыIэщт.
Зэхэсыгъом щахэплъэнхэу мы къыкIэлъыкIорэ Iофыгъохэр къахалъхьащтых: законопроектхэу «2019-рэ илъэсымкIэ ыкIи 2020-рэ, 2021-рэ илъэсхэм ячэзыу пIалъэкIэ Адыгэ Республикэм иреспубликэ бюджет ехьылIагъ», «2019-рэ илъэсымкIэ ыкIи 2020-рэ, 2021-рэ илъэсхэм ячэзыу пIалъэкIэ Адыгэ Республикэм шIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ и ЧIыпIэ фонд ибюджет ехьылIагъ» зыфиIохэрэм, «Адыгэ Республикэм изаконхэу «ЗынаIэ зытырагъэтрэ, унагъохэм апIунэу аштэгъэ кIэлэцIыкIухэр зэраIыгъхэрэм пае мазэ къэс ахъщэ IэпыIэгъу къазэраратырэ шIыкIэм ехьылIагъ», «Лъэшэу къагъэгъунэрэ чIыопс чIыпIэхэу республикэ, чIыпIэ мэхьанэ зиIэхэм язэхэщэнкIэ ыкIи якъэухъумэнкIэ Iофыгъо заулэ зэшIохыгъэным ехьылIагъ» зыфиIохэрэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм афэгъэхьыгъэм» ятIонэрэу ахэплъэгъэныр; законопроектхэу «Адыгэ Республикэм изаконхэу «2018-рэ илъэсымкIэ ыкIи 2019-рэ, 2020-рэ илъэсхэм ячэзыу пIалъэкIэ Адыгэ Республикэм иреспубликэ бюджет ехьылIагъ», «Организациехэм ямылъку хэбзэIахьэу тыралъхьэрэм ехьылIагъ», «Зипсауныгъэ зэщыкъуагъэхэм социальнэ, транспорт, инженер инфраструктурэр пэрыохъунчъэу къызфагъэфедэным, сэкъатныгъэ зиIэхэм фэтэрыбэу зэхэт унэхэм ячIыпIэхэу зэдагъэфедэхэрэм якIолIэнхэу амал ягъэгъотыгъэным ехьылIагъ», «Гъэсэныгъэ Адыгэ Республикэм зэращарагъэгъотырэм ехьылIагъ», «Гъэсэныгъэм ылъэныкъокIэ Адыгэ Республикэм икъэралыгъо полномочие заулэхэр чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм афэгъэзэгъэнхэм ехьылIагъ» зыфиIохэрэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм афэгъэхьыгъэм апэрэу ахэплъэгъэныр ыкIи нэмыкI Iофыгъохэр.
Жуковскэм иурам тет унэу N 22-м хэт Залышхоу зэхэсыгъохэр зыщызэхащэрэм сыхьатыр 10.00-м ащ иIофшIэн щыригъэжьэщт.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет —Хасэм и Тхьаматэу


(Хъут Казбек итхылъэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» зыфиIорэм епхыгъэ гупшысэхэр)
Адыгэ бзэшIэныгъэм ианахь зэхэмыфыгъэ Iофыгъохэм ащыщ адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ.
Урыс къэIуакIэкIэ тхыгъэ адыгэ лъэкъуацIэхэр адыгабзэм ралъхьажьы зыхъукIэ зэщыгъэкъуагъэхэу адыгэ текстхэм, Адыгэ радиом, телевидением якъэтынхэм, Лъэпкъ театрэм икъэгъэлъэгъонхэм, адыгэ тхыгъабзэми жэрыIуабзэми къахафэхэу мэхъу. А зэхэмыфыгъэ Iофыгъом изэшIохын фэгъэхьыгъ Хъут Казбек илъэс пчъагъэм зыдэлэжьэгъэ гущыIэлъэ-справочникэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» зыфиIоу 2018-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэр.
ГущыIалъэм изэхэгъэуцон екIолIэкIэ гъэшIэгъон къыфигъотыгъ: игъэпсыкIэкIэ ар адыгэ гущыIэлъэ гъэпсыкIэм пэблагъ, ау ащ текIы. Ар авторым пшъэрылъэу зыфигъэуцужьыгъэм къыпкъырыкIыгъ. Ар адыгэ лъэкъуацIэхэр къызэраIохэрэм-
Авторым къыхегъэщы нэмыкIыбзэхэм къахэкIыгъэ лъэкъуацIэу адыгэхэм ащыщхэр зэратхыгъэхэр гущыIалъэм зэрэдэмытхэр. Адыгэ лъэкъуацIэу зитхыкIэ тэрэз авторым ымыгъэунэфышъугъэхэри гущыIалъэм дэтхэп.
Хъут Казбек гущыIапэм адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэм къатегущыIэрэ IофшIагъэу (урысыбзэкIи адыгабзэкIи) щыIэхэм ягугъу къыщешIы. Ащ къызэригъэнафэрэмкIэ, къыдэкIыгъэ IофшIагъэу щыIэхэр зыфэгъэхьыгъэхэр адыгэ лъэкъуацIэхэмрэ цIыфыцIэхэмрэ къызыхэкIыгъэхэр, цIэ-лъэкъуацIэхэм ахэт адыгэ макъэхэр урысыбзэм зэрегъэкIугъэхэр, адыгэ сабыйхэм адыгацIэхэр зэрафаусхэрэр, адыгацIэхэм ягъэпсыкI, нэмыкIхэр.
Джынэс адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэм яIофыгъохэм язэхэфынкIэ IофшIагъэ горэхэр щыIагъэхэми, Хъут Казбек зэхигъэуцогъэ гущыIэлъэ-справочникэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» зыфиIорэр адыгэ лъэкъуацIэхэм адыгабзэкIэ ятхыкIэ ехьылIэгъэ апэрэ IофшIагъэу щыт.
ГухэкI нахь мышIэми, зы адыгэ лъэкъуацIэм урысыбзэкIэ тхыкIитIу-щы иIэу къыхэкIы. ГущыIэм пае, сэ слъэкъуацIэ пштэмэ, адыгабзэкIэ (Хъутым зэрэптхын фаеу ылъытэрэр — Iанцокъу (н. 36), тэ тиеплъыкIэкIэ зэрэптхын фаер — Анцокъу), урыс тхыкIэу иIэхэр — Анчек, Анчек, Анчок, Анчоков, Анцок, нэмыкIхэри. Хъут Казбек зэрилъытэрэмкIэ, мы зэблэуныгъэр щыгъэзыегъуай, сыда пIомэ, лъэкъуацIэр урысыбзэкIэ документыбэмэ арытхагъ, ар зэблэпхъужьыным Iофыбэ къыпэкIы. Адыгэ лъэкъуацIэхэр адыгабзэкIэ зыщатхыхэрэр макIэ, ахэм якъэIуакIи ятхыкIи зыпкъ ибгъэуцоныр нахь IэшIэх.
Хъутым гущыIэлъэ-справочникыр тэрэзэу зэхэгъэуцуагъэ хъуным пае адыгэ лъэкъуацIэхэм яадыгэ тхыкIэ тэрэз ыгъэунэфыным фэшI екIолIэкIэ зэфэшъхьафхэр къызфигъэфедагъэх: апэрэмкIэ, лъэкъуацIэр зыехэм е лъэкъуацIэм икъэIуакIэ щыгъозэ Iахьылхэм, чылэм адыдэсхэм къызэраIорэр зэригъэшIагъ. ГущыIэм пае, Быгъушъ къаIомэ, Бэгъушъ птхы хъущтэп, нэмыкIхэри; ятIонэрэмкIэ, лъэкъуацIэ хъугъэ гущыIэм е гущыIэм ипычыгъо мэхьанэу яIэр къахэщымэ, ахэр лъэкъуацIэм итхыкIэ икъыхэхынкIэ бгъэфедэнхэ плъэкIыщтых. ГущыIэм пае, ЛIыхъурай — ЛIыхъураер, Баджэ — Баджэр, нэмыкIхэри.
ЛъэкъуацIэхэм якIэуххэр тIо егощых Казбек: 1) кIэухэу -эр: Баджэ — Баджэр, Аулъ — Аулъэр, Бэджан — Бэджанэр; 2) кIэухэу -ыр: Тыгъужъ — Тыгъужъыр, Бысыдж — Бысыджыр, нэмыкIхэри.
Хъут Казбек итхылъ адыгэ лъэкъуацIэхэр атхыхэу зырагъэжьагъэм тарихъэу пылъым кIэкIэу нэIуасэ тыфешIы. Ащ къызэритхырэмкIэ, адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэр атхыхэу зырагъэжьагъэр я 19-рэ лIэшIэгъум иятIонэрэ кIэлъэныкъу — адыгэхэр Урысыем щыщ зыхъугъэхэм ыуж, зэратхыщтыгъэхэр урысыбз. Адыгабзэмрэ урысыбзэмрэ бзэ бын зэфэшъхьафхэм зэращыщхэм, макъэу ахэтхэр бэрэ зэрэзэтемыфэхэрэм къахэкIэу адыгэ лъэкъуацIэхэр умышIэжьынхэм нэсэу макъэу ахэтхэр урыс макъэхэмкIэ зэблахъухэуи къыхэкIыщтыгъэ. Ащ фэдэ дагъохэр къахегъэщых 1918-рэ илъэсым ыпэкIи, ыужкIэ атхыгъэхэми.
Урысыбзэр нахь дэгъоу ашIэ хъу къэс, адыгэхэм ар (урысыбзэр) нахьыбэрэ агъэфедэу зэрэхъущтыгъэр, блэкIыгъэм фэмыдэу, джы адыгэхэм яныдэлъфыбзэ нахьи урысыбзэр нахь дэгъоу ашIэ зэхъум, калькированиери къашIутекIоу, урыс макъэхэр адыгэ гущыIэхэм ащагъэфедэхэ хъугъэу елъытэ Хъутым. Ащ къыхегъэщы адыгэ лъэкъуацIэхэм ащыщхэр къызэраIорэмрэ адыгабзэкIэ зэратхырэмрэ нахь зэпэчыжьэ зэрэхъугъэхэр. ГущыIэм пае, Хьэшхъуанэкъу зыфиIорэ лъэкъуацIэр урысыбзэкIэ зэратхырэр Хашханок, ар «адыгабзэ зашIыжькIэ», Хьашъхьаныкъо мэхъу.
Хъут Казбек итхылъ зэхьылIагъэр охътэ чыжьэхэр арэп, 1918-рэ илъэсым, адыгэхэм тхакIэ яIэ зыхъугъэм, къыщегъэжьагъэу непэрэ мафэхэм къанэсэу ары. ЛъэкъуацIэхэр, цIэхэр, тыцIэхэр купищэу зэрэгощыгъэхэм фэдэу, тхыкIэ шапхъэу яIэхэри зэтекIыхэу елъытэ Казбек. «Купы пэпчъ къэIокIэ-тхыкIэ гъэнэфагъэхэр ахэлъ, ащ фэдэх гущыIэзэгъусэхэм чIыпIэу щыряIэмкIи», — къыхегъэщы ащ.
Адыгабзэм ишапхъэхэмкIэ, тэрэзыр, лъэкъуацIэр ыпэ щыIэу, ащ ыуж цIыфыцIэр итэу тхыгъэнхэр ары. Адыгэ тхакIэм урыс графикэр лъапсэ зыфашIым ыуж (1938-рэ илъэс) адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэр урыс тхыкIэм тефэу нахьыбэрэмкIэ атхыщтыгъэх.
ГъэкIэкIыгъэ цIэ-лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ тэрэз ехьылIагъэу авторым къыIохэрэр: икъоу тхыгъэ лъэкъуацIэмрэ цIыфыцIэмрэ зэрэзэкIэлъыкIохэрэм тефэн фае инициалхэм язэкIэлъыкIуакIи; лъэкъуацIэр икъоу тхыгъэу цIыфыцIэр гъэкIэкIыгъэу игъусэми, инициалыр лъэкъуацIэм ыуж щытын фае, мыщ фэдэу: КIэрэщэ Тембот — КIэрэщэ Т., Пэрэныкъо Мурат — Пэрэныкъо М.; лъэкъуацIэри цIэри гъэкIэкIыгъэхэми, зэкIэлъыкIуакIэр къэнэжьы: KI. T., П. М.
ЛъэкъуацIэм ыуж цIэмрэ тыцIэмрэ итынхэр ары адыгэ литературабзэм шапхъэ щыхъугъэр: КIэрэщэ Тембот Мыхьамэты ыкъу, Еутых Аскэр Къадырбэчы ыкъу. Икъоу тхыгъэ лъэкъуацIэм цIэмрэ тыцIэмрэ яинициалхэр игъусэхэми, ахэр лъэкъуацIэм ыуж итынхэ фае: КIэрэщэ Т. М. ыкъу, Еутых А. Къ. ыкъу. ЛъэкъуацIэри, цIэри, тым ыцIи гъэкIэкIыгъэхэ хъумэ, лъэкъуацIэм иинициал апэ итэу, адрэхэр ащ къыкIэлъыкIонхэ фае: KI. T. M. ыкъу, Е. А. Къ. ыкъу.
Хъут Казбек адыгэ цIэ-лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ лъыплъэу зыригъэжьагъэр 1970-рэ илъэсым, тхылъ тедзапIэм зыIухьагъэм, щегъэжьагъ. Мы Iофым фэгъэхьыгъэуи статьяхэр гъэзетми къыригъахьэщтыгъэх. Илъэс 50 фэдизрэ зылъыплъэгъэ цIэ-лъэкъуацIэхэм ятхыкIэ тэрэзэу непэ ылъытэрэр: ГъукIэлI Хьазрэт Сэфэры ыкъу, Аулъэ Дзэхъан Хьаджымэты ыпхъу.
ГущыIэлъэ-справочникыр зэрэгъэпсыгъэр, зэрэзэхэт шIыкIэр.
ГущыIэлъэ статьяхэм язэкIэлъыкIуакIэ урыс хьарыфылъэм изэкIэлъыкIуакIэ тет, гущыIэлъэ статьяр адыгэ лъэкъуацIэм иурыс тхыкIэкIэ къырегъажьэ, ащ ыуж ит адыгэ лъэкъуацIэм иадыгэ тхыкIэ. ЛъэкъуацIэм иурыс тхыкIэ зэфэшъхьафхэр (вариантхэр) иIэхэмэ, ахэр сатыр шъхьафэу, абзацкIэ къегъэжьагъэу къетыхэшъ, гущыIэлъэ статьяр къызэриублэрэм еплъ еIо, мыщ фэдэу: Чундышко, м. и ж. не скл. еплъ Чундышк.
Адыгэ лъэкъуацIэм иурыс тхыкIэу суффиксэу -ов, -ев зыфиIохэрэр зыпытхэр къызэрэтыгъэхэр мужской родыр цIэеIо падежым лъэкъуацIэр итэу, зы пчъ.: Беджанов, Хунагов.
УрыскIэ тхыгъэ адыгэ лъэкъуацIэу мэкъэзэращэкIэ ухыгъэр хъулъфыгъэм ехьылIа-
Адыгэ лъэкъуацIэу урыскIэ тхыгъэр мэкъэзещэкIэ (е, й, о, у, ы, э) ухыгъэмэ, хъулъфыгъэм ехьылIагъэми бзылъфыгъэм ехьылIагъэми, падежхэмкIэ зэхъокIырэп: Саре Хабаху, Мурата Хабаху, нэм. Ар мырэущтэу къегъэлъагъо: Хабаху, м. и ж. не скл.
Зы лъэкъуацIэм ехьылIэгъэ гущыIэлъэ статьяр Iахьихэу (абзацихэу) зэхэты:
1. Бесиджев. Бысыдж, -ыр, -хэр, -ым, -хэм//-мэ. Джаущтэу урыс тхыкIэм иегъэжьэпIэ шъуашэ изакъоу, лъэкъуацIэм иадыгэ тхыкIэ изэхъокIыкIэ кIэуххэр игъусэхэу къеты. КIэухэу -хэм зыфиIорэр тхыгъабзэм нахь инэшанэшъ, ар -мэ зыфиIорэ кIэухым ыпэ ит, -хэмэ зыфиIорэ кIэухыр бэрэ агъэфедэрэпышь, ар хилъытэрэп.
2. ЫлъэкъуацIэр, зэратхырэр, зэрэкIорэр … Бысыдж. Точкищым къикIырэр лъэкъуацIэм ыпэ итыхэу зыцIэ къыриIуагъэхэм анэмыкI цIэ къызэрыкIохэри ащ зэрэпыуцохэрэр ары.
3. Бысыдж зылъэкъуацIэр, БысыджкIэ кIорэр, Бысыджэу зыфаIорэр, Бысыджхэм // Бысыджмэ яй, нэм. ЯтIонэрэ, ящэнэрэ абзацхэр зыкIищыкIагъэхэр урысыбзэкIэ «носит фамилию» зыфиIорэр занкIэу зэрадзэкIызэ (калькэ ашIызэ), адыгэ къэIуакIэхэм ачIыпIэ адыгэхэм «лъэкъуацIэ ехьы» амыIоным пай.
4. Бысыдж: Бысыдж Чэчан, ~ Цац, ~ лIакъор, ~ зэшыхэр, ~ кIалэр, ~ врачыр, нэм. Адыгэ лъэкъуацIэм цIыфыцIэр е цIэ къызэрыкIор ыужкIэ щытхэу адыгабзэкIэ зэрэпыуцохэрэм мыхэр ищысэх. Чередование иIэмэ, ари къегъэлъагъо мыщ фэдэу: Бэджан — Бэджэнэ Мурат. Абзацым иапэрэ гущыIэзэгъусэ хэт лъэкъуацIэмрэ цIэмрэ икъоу къетых, ащ къыкIэлъыкIохэрэм къыкIэIотыкIыжь ахэмытыным пае. ЛъэкъуацIэм ычIыпIэ тамыгъэу ~ /тильдэ/ егъэуцу. ХъулъфыгъацIэмэ зэкIэмэ ачIыпIэ щысэ папкIэ иIэу цIэу Чэчан зыфиIорэр, бзылъфыгъацIэмэ зэкIэмэ ачIыпIэ цIэу Цац зыфиIорэр егъэфедэх (ахэм ачIыпIэ ищыкIэгъэ цIэр ибгъэуцо хъущт).
5. Бысыдж Чэчан — Бысыдж Ч. е Б. Ч.; Бысыдж Чэчан Мафэ ыкъу — Бысыдж Чэчан М. ыкъу е Бысыдж Ч. М. ыкъу, е Б.Ч. М. ыкъу.
6. Бысыдж Цац — Бысыдж Ц. е Б. Ц.; Бысыдж Цац Нащэ ыпхъу — Бысыдж Цац Н. ыпхъу е Бысыдж Ц. Н. ыпхъу, е Б. Ц. Н. ыпхъу. Мы аужырэ IахьитIур зэмкIэ хъулъфыгъэм, адрэмкIэ бзылъфыгъэм ацIэ-лъэкъуацIэхэм ягъэкIэкIыгъэ адыгэ тхыкIэ ехьылIагъэх. Ахэми цIэ-лъэкъуацIэхэм яинициалхэр ащегъэфедэх.
ТыцIэм иинициал «ыкъу» е «ыпхъу» зыфиIорэ гущыIэр игъусэн фае, сыда пIомэ урысыбзэм ишапхъэхэмкIэ инициалыр зичIыпIэ итэу хабзэр зы гущыI: И. (Иванович), А. (Андреевич)… НэмыкIэу къапIомэ, зы буквэкIэ (инициалкIэ) къатырэр зы гущыI нахь гущыIитIоп! Зы буквэкIэ урысыбзэм щагъэнэфэрэ зы гущыIэр (Кадырович) адыгабзэкIэ къызэраIорэр гущыIитIу: Къадыры ыкъу. Урыс тхыкIэм фэдэ ашIызэ, а гущыIитIур адыгабзэкIэ зы буквэкIэ къатэу хъугъэ: Хъот Азмэт Къадыр ыкъу зыфэпIощтым ычIыпIэ, Хъот Азмэт Къ. атхы! Мы тхыкIэри урысыбзэм ишапхъэу, адыгабзэм ишапхъэхэм атемыфэу тиныдэлъфыбзэ къыхэхьагъэхэм ащыщ. Арышъ, тэрэзыр тым ыцIэ — хъулъфыгъэм ятэ иинициал ыкъу зыфиIорэр, бзылъфыгъэм ятэ иинициал ыпхъу зыфиIорэр — апытынхэ фае: Хъот Шумаф Нащэ ыкъу — Хъот Шумаф Н. ыкъу, Хъот Щащ Къадыры ыпхъу — Хъот Щащ Къ. ыпхъу.
Адыгабзэм иорфографие щыкIагъэу иIэмэ ащыщэу Хъутым елъытэ къызэраIорэмрэ зэратхырэмрэ зэтемыфэрэ кIэуххэр зиIэхэр адыгэ лъэкъуацIэхэм зэрахэтхэр. ГущыIэм пае, Тэхъу пIоми Дыхъу пIоми, якIэух тхыкIэхэр зэфэдэх, ау къызэраIохэрэр зэфэдэхэп: ыпэрэм ттхырэм нэмыкI макъэ пытэп, ятIонэрэм пытымытхэу, ау мэкъэзещэу ы-р игъус — Дыхъуы. Ахэм афэдэх: ШъэоцIыкIу, ау ЦIыкIуы, ПсыIушъу, ау Кушъуы, нэмыкIхэри. Ащ фэдэу у-p зыхэт макъэу мэкъэзещэу ы-р зигъусэмкIэ лъэкъуацIэр ухыгъэмэ, ахэм буквэу ы-р апетхэ: Уджыхъуы, Хьамтэхъуы, нэмыкIхэри. Джаущтэу транскрипцие шIыкIэр — справочникым игъэкIотыгъэу щегъэфедэ. ЫкIи пэублэ гущыIэм къыщеIо мы тхыкIэр джырэ адыгэ орфографием зэрэтемыфэрэр, ау зигугъу ышIырэ лъэкъоцIэ кIэуххэр справочникым еджэрэм зэхимыгъэкIокIэнхэм пае Кушъуы, Хьабэхъуы ыIозэ къыщеты. Ау ахэр джырэ адыгэ орфографием зэрэщатхыхэу птхынхэ зэрэфаери къыщеIо. «Макъэр зэрэзэхэтыр къэзыгъэлъэгъорэ транскрипцие шIыкIэм тетэу тхакIэм щыбгъэфедэнэу щытэп», еIо Хъутым, — тэрэзыр: Шъхьаплъэкъу — Шъхьаплъэкъор, Шъхьаплъэкъом, Хъурай — Хъураер, Хъураем.
Справочникым пшъэрылъ шъхьаIэу зэшIуиххэрэр: еджэрэм ищыкIагъэр икъоу хигъотэныр, джэнджэш къыхэмыхьаныр, адыгабзэр икъоу зымышIэрэми гущыIалъэр IэпыIэгъу афэхъуныр, лъэкъуацIэм ыпкъ кIэуххэр зытетым тетхэу пигъэуцохэмэ, къэIуакIэри тхыкIэри тэрэзы хъунхэр ары. Ащ пай лъэкъуацIэхэм якIэуххэм транскрип-циер зыкIащигъэфедэрэр.
Адыгэ гущыIалъэхэм къэбэртэе гущыIэхэр зэрадэмытхэм фэд, мыщи къэбэртэе лъэкъуацIэхэр дэтхэп (ахэр Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым къащыхаутыгъэ IофшIагъэхэм ахэбгъотэщтых), ау адыгэхэми къэбэртаехэми зэдыряе лъэкъуацIэхэр дэтых.
НэмыкIыбзэ къыхэкIыгъэ лъэкъуацIэ горэхэри IофшIагъэм хэтых. ГущыIэм пае, лъэкъуацIэу Мыхьамэджанэр анахь орфографическэ гущыIэлъэ дэгъум тет лъэкъуацIэхэм ахэт: ЗекIогъу Уцужьыкъу, Мыхьамэджэнэ Юныс, Одэжьдэкъо Хьаджымэт. Адыгэ орфографическэ гущыIалъ. 1968. Ар адыгэ лъэкъуацIэхэм ахэмыгъэхьаныр зэфэнчъагъэу елъытэ Хъутым. Ащ фэд лъэкъуацIэу Кэстанэри: Кэстэнэ Дмитрие адыгэ тхакIохэм ащыщ.
Тхылъым тэ еплъыкIэу тигъэшIыгъэхэри къэттхыных:
1. Транскрипцие шIыкIэр авторым зыщигъэфедэрэм скобкэ плIэмыехэм адэтэу къыгъэлъэгъуагъэмэ нахьышIугъэу тэлъытэ: [Тыхъу, ау Дыхъуы, ШъэуэцIыкIу, ау ЦIыкIуы, ПсыIушъу, ау Куышъуы];
2. Тэ тиеплъыкIэкIэ, Iахьищэу зэхэт цIэ-лъэкъуацIэм хэт тыцIэм къыпыхьэрэ кIэухэу -ы-р пымытми хъущт: ГъукIэлI Хьазрэт Сэфэр ыкъу, Аулъэ Дзэхъан Хьаджымэт ыпхъу.
3. ЛъэкъуацIэу Анчек // Анчек // Анчок // Анчоков иадыгэ къэIуакIи, тхыкIи Анцокъу. ЛъэкъуацIэр адыгэ-абхъазыбзэхэм зэдыряе гущыIэу аIо къызытекIыгъэр. (Апэрэ Iахьыр — Анцо абхъ.-абаз. Анцва' (абх. Анцеа, абаз. Анчва «Тхьэшхо»), ятIонэрэ Iахьыр -къуэ / /-къо «сын»).
Хъут Казбек итхылъэу «Адыгэ лъэкъуацIэхэм ятхыкIэхэр» зыфиIорэр шIуагъэ къэзытыщт IофшIагъэу щыт. Ар IэпыIэгъушIу афэхъущт гъэзетым, радиом, телевидением яIофышIэхэм, анахьэу кIэлэегъаджэхэм.
Тхылъыр зыщэфынэу фаем Нэгъой Сафыет ибукинистическэ ыкIи «Дом книги» зыфиIорэ тучанхэм ачIигъотэщт.
Анцокъо Сурэт.