Тыркуем ишъольыр зэфэшъхьафхэм ащыпсэухэу Кавказ кlожьыгъэ Бзылъфгъэхэр
Черкесхэм илъэсыбэрэ зиугъ ашlыгъэу; пэшlорыгъэшlымрэ шъыпкъэмрэ зыщзэпеорэм азфагу дэкъузагъэ гухэлъшъхьаl Хэкум гъэзэжьыгъэныр.
СССР-р зызэхэтакъом ыуж мы гухэлъыр зыгъэцэкlагъэхэр щыlэх. Ау, зыгъэзэжьыгъэхэр «минипшlыхэм» пlонэу зэрэнэсыгъэр нафэ ыкlи мы гущыlэ зэпеохэм ащыщэу шlоигъор къыздэмыхъугъэхэм япчьагъэ хигъэхъуагъ.
Хэку гъэзэжьыныр къэзгъэхьылъэрэ унашъохэу Урысые Федерацием къыди- гъэкlыхэрэр къыдэмылъытэм; социално, экономически ыкlи политически lамалхэм яхази хэкум екlужьынхэм кlагъэгушlугъэхэп. Арэу щыт нахь мышlэми, Хэкум зыгъэзэжьыгъэхэм, ащ щеджагъэхэм, унагъо щызышlагъэ хэм къаlотэн, узщагъэгъозэн къэбар икъунэу ашlэ.
Кавказым кlожьыгъэ бзылъфыгъэхэм сыда къаlуатэхэрэр; ахэм щыlэныгъэр зэраушэтыгъэр, янэплъэгъу итхэр, апэкlэкlыгъэхэр сыда?
Гъэзэтэу Жьынэпс мызэгъэгум Кавказым кlожьыгъэ бзылъфыгъэхэм къаlота- гъэхэм ядэlугъ.
Чэтао Лащын Бэгъ, Кlокlо Жьан, Чага Сюрея, Кавказ и Политически ыкlи Социо-Културэ щыlакlэ бзылъфыгъэм чlыпlэу щыриlэм, къиныгъоу зэрихьылlэхэрэм, lофшlэным кlуачlэу щиубытырэм, бзылъфыгъэр жъугъэу зыщзэблэкlырем, Тыркуем ибзылъфыгъэхэм ягъэпшагъэм ащ зэреплъыхэрэм ыкlи нэмыкlхэм, алъэгъурэмкlэ Жьынэпсым къадэгощагъэх.
Чэтао Лащын Бэгъ, Мыекъуапэ
-Тыркуем ущыпсэугъ, Хэкум укlожьыгъ. Нэlуасэ зыкъытфэпшlына. Тыдэ ущыпсэурэ, илъэс тхьапш хъугъа узыкlожьыгъэр?
-2002-рэ илъэсым щыублагъэу Мыекъуапэ сыщэпсэу. Апшъэрэ гъэсэныгъэр Тыркуем щызэзгъэгъотыгъ. 1997-рэ илъэсым Анкара Ортадогу Университетым Химиемкlэ факултетыр къэсыухыгъ. Уц lэзэгъухэр къызщыдагъэкlырэ фирмэ илъэситlо сыщылэжьагъ. Мыгъэ илъэс 20 хъугъэ шхапlэу «Дышъэпс» сэгълажьэ.
-Непэ узщыпсэурэ обшеством бзылъфыгъэм чlыпlэу щиубытырэр иугъу къытфэпшlына? Унагъом, lоф шlапlэм, къалэм, Бзылъфыгъэм епэсыгъэ ычlыпlэр сыд фэда?
-Адыгэ обшеством бзылъфыгъэм lэнатlэу ритыщтыгъэм анахь шъхьаlэр шъхьагъусэ, ны ыкlи унэгъо бысымгуащэр арыгъэ. Хъулъфыгъэхэр лэжьэным, къылыкъу хьыным фэгъэзэгъагъ. Арэу щыт нахь мышlэми бзылъфыгъэр, обшеством игумэкlыгохэм язэшlохын, «гупсэфэу», «мамырэу» хэкlыпlэхэр къагъотызэ зэрагъэуцуагъэхэ шапхьэхэр зэпачыщтыгъэх.
Ижъыкlэ бзылъфыгъэхэр, хьулъфыгъэхэм ягъусэу зэlуапlэм lухьащтыгъэхэу тхыгъэхэм къахафэ. Зекlоу Черкесием къакlощтыгъэхэм, Черкес пшъашъэхэр, гуфит шхьафитхэу, зыгу зыкlачlэхэу, губзыгъэхэу, гущыlэгъэфхэу, гулъытэ чанхэу, еlорышlэу щымытыгъэхэу къыщатхыжьы. Непи къэнагъэх ащ фэдэ шэнхэр, хьулъфыгэхэм абгъутхэу щыlэныгъэм илъэныкъо пстэуми ащыолъэгъух.
Револуцием ыуж обшеством зэхъокlыныгъэу щыхъугъэхэм адакlоу, Черкес бзылъфыгъэхэми ащ чlыпlэу щаlыгъым лъэшэу зызэблихъугъ.
Совет хабзэм илъэхьан бзылъфыгъэм ыкlуачlэ, игулъытэ къыгъэлъэгъуагъ. Хъулъфыгъи бзылъфыгъи зэфэзгъадэрэ хабзэм, шъхьадж ычlыпэ lофшlэным къыщынэфагъ. Черкес бзылъфыгъэхэм апшъэрэ гъэсэныгъэ агъотынымкlэ, социо-културэм зыкъыlатынымкlэ ахэм яlахь инэу хэлъынэу хъугъэ.
Непэ Черкес бзылъфыгъэхэм, хъулъфыгъэхэм афэдэу, къэралыгъо lофшlапlэ хэм фитныгъэу щыряlэр зэфэд. Ау, Адыгэ бзылъфыгъэм, лъэпкъ хабзэм къыдилъытэу джэгу, хьадагъэ зыфэпlощтхэм, ахьыл благъэ зэхэтыкlэхэм, културэм ыкlи ныдэлъфыбзэр къыткlэхъухьыхэрэм аригъэшlэнымкlэ пшъэрылъ хэхыгъэ яl. Мыхэм унэгъо кlоцlым бзылъфыгъэм щыриlэпшъэдэкlыжьхэр къагъэхьылъэ.
-Бзылъфыгъэхэм амакъэ къаlэтыныр, феминизмэм кlуачlэ иlэныр аужырэ лъэхьанэхэм тэди нахь къыщхэщы хъугъэ. Мыщ фэдэ макъэ Хэкум зыкъщаиlэтэу щыта? Бзылъфыгъэхэм зэхащагъэу оранизациехэр щыlэха?
-Активнэу феминизм е lофышlэ къызэрыкlохэм (рабочая сил) амакъэ къаlэтэу щыlэп е сэ сшlэу щыlэп феминизмэм фэбанэхэрэр. Бзылъфыъэхэм зэхащагъэ Ны Хасэ ыкlи Бзылъфыгъэ Хасэхэр щыlэх. Ахэр социо-экономикэр шlушlэныр ары нахь зыдэлажьэхэрэр.
-Бзылъфыгъэр къахэзгъэщэу/ипозиция кlуачlэ езытырэ lофыгъо горэхэм зафагъазэу мэхъуа? Политически зэфэсхэм ахэм щатегущыlэхэу къыхэкlа? Мыщ фэгъахьыгъэу уигупшысэ зыфэдэм тыщыбгъэгъозэна?
-Адыгеим бзылъфыгъэр къахэгъэщыгъэн фаеу гумэкlыгъо щыlэп. Бзылъфыгъэр щыlэныгъэм илъэныкъо пстэуми ащыолъэгъу (медицинэм, тиатрэм, музыкэм, къашъохэм, литературэм, ыкlи нэмыкlхэм) хъулъфыгъэм нахьи нахь активнэх, щыlэныгъэм икупсыпlэ итых. Такси, трелейбюс зезыфэ- хэрэм ащыублагъэу парламентым нэсыжьэу ащэлажьэх.
Тыркуем хэушъхьафыкlыгъэу Унэрыс бысымгуащэ мэхьанэ иlэу мыщ щашlэрэп. Ащ фэдэ зэе тlуае щыlэми, унагъом ибзылъфыгъэхэр егъэджакlу, еджакlу е зыгорэм щэлажьэх. Хъулъфыгъэхэри джащ фэд, зыгъэпсэфыгъом ыныбжь нэсыгъэми, щыlакlэ нахь зыпкъ итын фэшl lоф ашlэ.
-Хэкум щышъуиlэ социалнэ щыlакlэр, Тыркуем сыда зэрэтекlырэр? Бзылъфыгъэм чlыпlэу обшеством щиlыгъыр къэралыгъуитlум ащзэфэ- шъхьафа; хьауми зэфэдэха?
-Къэралыгъуитlум сащыпсэугъ, шъхьаихыгъэу къэсэlон, мыщ нахь сыщыгуп- сэф, шынэгъончьагъэр къысэбэкlы, гуфит шъхьафитэу сэпсэу. Мыекъуапэ, къалэр къэзыуцуахьырэ гупсэфыгъор орэд макъэу щызэхэошlэ. Зыпlэ зэрыт, ар зымыуасэ щыlэп.
Тыркуем сыщыlэзэ сыкъэзыфызахьыщтыгъэр гумэкlыгъоу сыгукlэ сызхэтыгъэр зэхэсшlэжьырэп. Гупсэфэу сэзекlо, сщыгъыщтым сыфит, гуфитэу сэпсэу. Зи гумэкlыгъо щымыlахэу тыгъэ нэфынэу къэlуатэ! Зыlонхэри къыхэкlынджи мэхъу ау, шъыпкъэр къэlогъэн фае.
Бзылъфыгъэм утын, шъхьакlо езыхырэ зыхэмыт обшество мэхъуа, хъурэп, ау, цlыф жъугъэхэр мэфэ реным рыгущыlэхэу, хэкlыпlэ фамгъотэу, къалэм илыуз хъун фэдиз ащ фэдэхэм бэрэ уащрихьылlэрэп… Ары къэсlонэу сызфаер Илъэс 20 хъугъэ сыщэпсэу, бзылъфыгъэм тенегуикlэу е зэхэкlыжьыгъэхэ пае урамым тыраукlахьэу слъэгъугъэп. Зэхэсхыгъэп.
Къэралыгъуитlур зэбгъэпшэнымкlэ мы щыситlур макlэп. Къокlыпlэ хэгъэухэм е адырэ Ислам къэралыгъохэм ябзылъфыгъэхэр зыхэт гумэкlыгъо мыщ щыlэп.
Кlокlо Жан, Налчык
-Тыркуем ущыпсэугъ,Кавказ укlожьыгъ. Нэlуасэ зыкъытфэпшlына? Джы тэдэ ущэпсэу, илъэс тхьапш хъугъа хэкум узыкlожьыгъэр?
-Тыркуем къалэу Кайсери хахьэрэ Узуняйла шъольырым ит Алтыкесек-Лоукъуажьэ сыщыщ. Тыркуем Училищэ Исскуствэр къыщысыухыгъ.
2006-рэ илъэсым сыкэкlогъагъ Налчык сыщеджэнэу. Университетыр ащ къыщысыухыгъ, сыщэпсэу. Сишъхьагъусэ Налчык щыщ, илъэси 7-хъугъэ унагъо тызыхъугъэр.
-Непэ о узщыпсэурэ обшеством бзылъфыгъэм чlыпlэу щыриlэр сыд фэда? Унагъом, lофшlапlэм, къалэм-Черкес бзылъфыгъэр зыдагъэуцурэр тэд?
-Черкес бзылъфыгъэм ичlыпlэ, апшъэрэ чlыпlэ хэхыгъэу гъэшlуагъэр ары. Тыркуем фэдэу хьулъфыгъэр апэрэу-патриархальнэу щытэп. Бзылъфыгъэхэр мыщ анахь lоф хьылъэхэми ащыплъэгъущтых. lэнэтэl пстэуми аlутых. Унагъом щыпэрытых, унэгъо унашъом ахэр фитых. Хьулъфыгъэр ары фэдэу къэолъэгъуми, бзылъфыгъэм ыlорэр ары хъурэр.
-lофшlэкlо (рабочая) бзылъфыгъэхэм язытет сыд фэда? Сыд фэдэ lофа зыщылажьэхэрэр?
-Бзылъфыгъэхэр lофшlэным щыlэныгъэм икупсыпlэ итых. Тыркуем зэрэщащаlэрэм фэдэу унэрыс бысымгуащэ зыфаlорэр мыщ щыlэп. Унэшlыным, урам пхьэнкlыным, бэдзэрым, лъэныкъо пстэум ащэлажьэх. lофышхо ашlэ, lофэу ашlэрэм теукlытахьхэрэп. Нахь пшъэдэкlыжьыбэ аштэ. Тыркуем «сиунагъо сlыгъын фае» зыфиlоу хьулъфыгъэм игущыlэхэр, мыщ бзылъфыгъэхэр ары рыгущыlэрэр.
-Бзылъфыгъэхэм амакъэ къаlэтыныр, феминизмэм кlуачlэ иlэныр аужырэ лъэхьанэхэм нахь къыхэщы хъугъэ. Хэкум мыщ фэдэ макъэхэм зыкъщаlэтэу щыта? Бзылъфыгъэхэм зэхащагъэ оранизациехэр щыlэха?
-Ащ фэгъахьыгъапэу бзылъфыгъэхэм зэхащагъэ организация щыlэп. Бзылъфгъэхэр ащ пае зэlукlэхэрэп, куп зэхащэрэп, партии яlэп. Бзылъфыгъэр зэрыт чlыпlэм епэгэкlырэп… Гущыlэм пае: бзылъфыгъэр маршурткэм итlысхьагъэу ыужкlэ хъулъфыгэр еlыстэмэ, бзылъфыгъэм ащ чlыпlэ ритынкlи мэхъу, иныбжь емыльытыгъэу. Феминизм зыфаlорэм мыщ щылъыплъэхэрэп. Уасэ щыриlэп, хэти зыдэщытыр ыгу нэсы, ичlыпlэ ешlэжьы. Ащ пае ятlонэрэ цlыфэуи залъытэжьырэп. Зыщищыкlагъэм дэжь зэкlэкlон елъэкlы. Хьулъфыгъэхэр щагъэлъапlэх. Япхъухэм нахьи, ябзылъфыгъэхэм нахьи нахь щагъашlох. Сэ зэрэсшlошlырэмкlэ ар къызхэкlыгъэр заохэр ары.
-Адэ о мыщ уигъэцыхэрэба?
-Хьау, сигъэцыхэрэп, шъхьакlуи сшlырэп. Сэ Узыняйла сыкъщыхъугъ, сыщапlугъ. Ащи бзылъфыгъэхэр инэу щагъэлъапlэу щагъашlоу щытыгъэп. Хьалъфыгъэ хэбзэ яl, Диным фэдэу алъытэу. Ащ фэдэ политичекий концепт тызэрапlугъэр, сэ ащ сигъэцlыкlоу сыкъызщыхъужьырэп. Хъулъфыгъэр сэщ нахьый нахь дэгъу е нахь дэеп; ащ фэдэ зэхашlэри сштэрэп.
Сызэрэцlыфышlур зыдэсэшlэжьы. Адырэ цlыфым сыфэдэнэу слъытэрэп.
-Джы непэ Налчык ущыl, зэ горэм Узуняйла ущапlугъ. Културэм чlыпlэм елъытыгъэу зепсахьы, нэмыкlхэм атекlы; Узуняйла сыд фэд щыlакlа илъыгъэр? Зэбгъэпшэна?
-Тищыlэныгъэ зэрэпсаоу чылэм щыдгъэкlуагъ сlоми хъущт. Узуняйларэ мыррэ зэфэсэгъадэх. Бзылъфыгъэм уасэу фишlырэр, зэрэзэфыщытхэр зэтекlыщэрэп. Сэри мыщ псынкlэу сыщезгъэсаъэр арары. Налчык ицlыфхэр сиунагъо щыщым фэдэу шlу слъэгъугъэх. Сынэгу кlэкlыгъэхэр, слъэгъугъэхэр зэкlэ зэфэдэхэщ арын фае.
Тэри тянэжъ пхъэшагъэ, бзылъфыгъэ лъэшыгъ. Узуняйла ар бэмэ щашlэ. Тятэжъ пасэу идунае ыхъожьыгъагъ, ащ къыхэкlэу тятэшхэмрэ тэрырэ тызэхэсэу тапlугъ. Сэ илъэси 5-сыныбжьэу чылэм тыкъдэкlыжьыгъ, ау сятэшхэм якlалэхэр сэ сшыхэм апэ исэгъэщых. Кьош шlулъэгъур тянэжь ары къытхэзылъфхьагъэр, ари бзылъфыгъ. Ащ ипхъу хилъхьагъэр, ежь инысэ нигъэсыжьыгъ, тяни тэ тырипlугъ, шэн шlагъоу шlулъэгъур зыщыбысым унагъом тыщапlугъ. Тянэжъ «сыбзылъфыгъэщ смакъэ сlэтынэп» ыlощтыгъэп. Зыщищыкlагъэм игущыlэ зэригъэфэн ылъэкlыщтыгъ, ищыкlагъэми ипшъэ- рылъ ыгъэцакlэщтыгъ. Зыгу зыкlучlэу щытыгъ, хъулъфыгъэ къызэрыкlохэм нахь пхьэшагъ.
-Бзылъфыгъэр къахэзгъэщэу/ипозиция кlуачlэ езытырэ lофыгъо горэхэм зафагъазэу мэхъуа? Политически зэфэсхэм мыхэм щатегущыlэхэу къыхэк lа? Мыщ фэгъахьыгъэу о уигупшысэ зыфэдэм тыщыбгъэгъозэна?
-А шьуипчьэ Политическэу мафэ къэсми рыгущыlэхэу щытэп. Тыркуем фэдэу бзылъфыгъэхэм утын арахэу, агъэстыхэу щытэп. Щыlэми тэ зэхэтхырэп… Ащ фэдэ щынагъо гумэкlыгъо зэрэщымыlэм фэшl. Бзылъфыгъэхэм зыкъаухъумэжьын, шынэгъончьагъэм енэгуен, зыфэпlон фэдэхэр ашlэрэп. Феминист замышlы мыхъунэу алъытэрэп, къэпlопэн хъумэ, зыдэщытхэ чlыпlэр ашlодэеп. Хьулъфыгъэр ежьхэм нахьи тlэкlу нахь агъэлъапlэу щытми, зыщищыкlагъэм дэжь атекlонхи алъэкlы. «Зэпстэуми зы уцупlэ щыряl ыкlи ащ икlыхэ хъущтэп» ыlоу щытэп, бзылъфыгъэри хъулъфыгъэри а зы lэнатlэр агъэцэкlэнэу амал яl. Хъулъфыгъэм зыфагъэдэн фаеу алъытэрэп. Хъулъфыгъэм зыфагъэдэными фэбанэхэрэп. Тэ нахь телъегэкlы хъулъфыгъэхэр зэрыт чlыпlэм… Нахьыбэ зэхэтэшlыкlы ыкlи тэшlэшъу. Сыдэ сэ хъулъфыгъэм зезгъэпшэн фая? Ары, тэ тиеплъыкlи фэшъхьаф еплъыкl.
Сюрея Чага, Сухъум
-Тыркуем икlыжьи Кавказ кlожьыгъэхэм зэу уащыщ. Нэуасэ зыкъытфэпшlына? Джы тэдэ ущыпсэур, илъэс тхьапш хъугъа хэкум узыкlожьыгъэр?
-Сыубых, 1972-рэ илъэсым сыкъэхъугъ. Шхапlэм сырипщэрэхьакlу. Ащ игъусэу кафэ зэlусхыгъэу сэгъэлажьэ. Тыркуем сыщыlэзэ илъэс 25-рэ рестран згъэлэжьагъэ. Мыщ сызщыпсэурэр илъэс 6-хъугъэ, ащ ыпэкlэ хэкум сыщыlэу бэрэ къыхэкlыгъ. 1996-97-рэ илъэсым Налчык сыкъэкlуагъагъ, ащ дэжьым къэскlуахьыгъэр бэдэд. Ау сицlыгъом щыублагъэу Абхьазым сыкъэкlожьыныр сихъопсэпlагъ. Тыркуем lофэу щысшlэхэрэр зэкlэхэри сищыlэныгъэ Абхьазым щызгъэкlоным тезгъэпсахьыгъагъ, сигухэлъ диштэнэу.
-Непэ о узщыпсэурэ обшеством бзылъфыгъэм чlыпlэу щыриlэр сыд фэда? Унагъом, lофшlапlэм, къалэм-Черкес бзылъфыгъэр зыдагъэуцурэр дэт?
-Мэуджэ Бзылъфыгъэр кlуачlэу лъэшэу щытын фае; унагъом, щыlэныгъэм, унэгъо зехьаныр зэкlэхэрэи зыпшъэ дэкlырэр бзылъфыгъэр ары. Хьулъфыгъэхэм ахэм афэгъахьыгъэ гумэкlыгъуи,пшъэдэкlыжь зэхашlи яlэп. Шъыпкъэр пlощтмэ, бзылфыгъэхэри ащ фэдэхэмкlэ хъулъфыгъэхэм ащыгъугъурэп. Бзылъфыгъэр ахэр ыпшъэ дэльыным есагъэу щыт, иlэнатlэу елъытэх. Тэрэз бзылъфыгъэр кlочlэшху, игущыlый лъэшы ау, бзылъфыгъэм пшъэрылъэу зэрихьарэм елъытыгъэм игущыlэрэ икlуачlэрэ макlэ пlоми хъущт.
-Бзылъфыгъэм ахэр ыпшъэ дэлъынхэм ясагъэу щыт пlуагъэ, бзылъфыгъэр мыр сэ къыстефэ, къысэпэсыгъ! Ыlоу зыми кlэдэурэба?
-Сэ синэплъэгъу ащ фэдэ зи къыридзагъэп. Ахэм къатефэрэр ашlэныр тэрэзэу алъытэ. Гущыlэм пае; джэгу е хьадагъэ зыхъукlэ ащ щэзекlоще lофыгъо пстэури, хабзэр бзылъфыгъэм зэрегъафэ, бзылъфыгъэр ахэм ягупшысынэ фае, обшествоми ащ фэдэу елъытэ.
Илъэкl къыхьырэ фэlо фашlр ерэшl зыми ыlощтэп, зэрэхъу хабзэм тетэу зэкlэхэри шlэгъэн, зегъэкlогъэн фае ыкlи пстэури бзылъфыгъэм зэшlуихыныр ипшъэрыль. Хьулъфыгъэм къыфанэрэр а lэнэ зэгъэпэшыгъэм етlысылlэныр, хъухъу кlэракlэхэр къыlутэкъуныр, тхьа ельэlуныр, ешъоныр…
-lофышlэ къызэрыкlо зыфэшъошэ бзылъфыгъэхэм сыд язытет? Сыд фэдэ lоф щылажьэхэра?
-Нахьыбэмкlэ лажьэрэр бзылъыгъэхэр арых. Мылэжьэу щыlэ бзылъфыгъэр мэкlэдэд. Бэдзэрым щапlэ чlыпlэ мин щытым, ащ щыщэу 990-рэм lутыр бзылъфыгъ.
Къанэрэм аlутхэр Ермэл е Узбек хьулъфыгъэх. Хьылъэ зехьа зыфэпlощт фэдэ lоф къинхэми Узбек хъулъфыгъэхэр арых ащыплъэгъущтхэр нахь, Абхьаз хъулъфыгъэхэр арэп.
-Адэ ар сыда къызхэкlырэр? Абхьаз хъулъфыгъэхэр сыда зыкlэмылажьэхэрэр?
-Мыщ дэжьым зэпыргъэзагъэу, гурыlогъуаеу зыгорэхэр щыlэх. Заом игъом Урысыем шапхьэу/амбарго къатырилъхьагъэм фэшl, чlыпlэ имыкlышъугъэ хэр яушъхьагъу. Ащ къыхэкlэу бзылъфыгъэхэр ыпэ ишыгъэ ыкlи lоф ашlэн фае хъугъэх. Ар зы, ятlонэрэр, ижьыкlэ Абхьаз хьулъфыгъэр лэжьэныр къырагъэкlущтыгъэп. «Ащ фэдэ lоф хьулъфыгъэ щылэжьэщта?» аlо.
Гъот ямыlэм къыхэкlэу щыlакlэ унагъом илъэп, ялlы такси зэрифэнэу ышъхьа рипэсырэп, ар тэрэзын лъэкlына… Хэкум урамхэр зыпхьэнкlырэр, хэкlыхэр зыугъоирэр зэкlэхэри Узбек бзылъфыгъэхэмрэ хъулъфыгъэхэмрэ арых. Абхьазым хэкl ыугъиныр емыкlу. lофыр бзылъфыгъэхэми мыщ дырагъаштэ нахь.
-Адэ обшеством унэгъо lофи, хэбзэ lофи зыпшъэ изылъхьажьырэр бзылъфыгъэр арымэ, Абхьаз хъулъфыгъэм сыд ышlэрэр?
-Лажьэрэ хъулъфыгъэри щымыlэу арэп. Щэн щэфэным хэзэгъагъэ хъулъфыгъэхэр Тхьаматэмэ! Мэлажьэх. Ежь зыщытхьаматэ lофым унашъо щешlы, лэжьакlохэр егъэlорышlэх, lоф ешlэкlэ макlо.
Хабзэ lофшlапlэхэми аlутых. Сэ непэ нэсэ унэшlыным щылажьэу Абхьаз хъулъфыгъэ слъэгъугъэп.
-Бзылъфыгъэ движениехэм ыкlи феминизмэм фэбэнэнхэм пае зепеохэр аужьырэ илъэсхэм къэлъагъохэ хъугъэ. Абхьаз хэкум мыщ фэдэхэм яфэмэ бжьымэ щызахашlа? Бзылъфыгъэ хасэ е зэфэс горэ зэхэщагъэу щыта?
-Политикэм хэтэу бзылъфыгъэхэр щыlэх. Илъэскlэ узэкlэlэбэжьым хэдзынхэр щыlагъ; парламентыр зычlэт унэм ыпашъхьэ мышхэхэу загъэнэкlызэ мыдэныгъэ зэlукlэ яlагъ. Мыр зэхэзыщагъэм инахьыбэр бзылъфыгъ. Щэтрэ агъэlагъагъ, мэфэ пчьагъэрэ чlэсыъэх. lофшlапlэм фэгъэкlотэн хэлъэу е lахьыл благъэхэр зэраштэхэрэр щагъэзыенхэу. Ушэтынхэм апхырыкlырэр lофшlапlэхэм аштэнэу кlэдэугъэх.
-Профсоюз яlэным фэбанэхэрэба?
-Ащ фэдэ зэхашlэ гумэкlыгъо яlэп. Сыкъзэкlожьыкlэм сшlогъэшlэгъонэу сычlэупчlэгъагъ. Комунист партие горэ щыl, ари ау сыдми носталгиеу зэlу хыгъ. Зэшlокl зиlэ партиеп. Мыщ хэдзынхэм о уидунэе еплъыкlэ елъытыгъэу макъэ щыптырэп; цlыфым, lахьылым, уинэlуасэ е купэу щыlэм умакъэ фэоты. Политически шъыпкъэныгъэ, пытагъэ; социялист е лъэпкъ шlэжь зыфэпlон щыlэп.
-Зэрэхъурэмкlэ, бзылъфыгъэхэм амакъэ зыщагъэlун, зыкъщагъэлъэгъонэу политически гупчэ яlэп…
-Щыlэп, социялизмэм ыпсахьыгъэ къэралыгъозэ бзылъфыгъэхэм ямафэ ифэшъуашэ уасэр щигъотырэп; Тыркуем, Дунэе Бзылфыгъэ Лэжьакlохэм Ямафэ уасэ щыфашlы, мыщ ар щыlэп, буржуа-дэгъоу щыlэхэм анэкlэ маплъэх, къэгъагъэхэр, шlухьафтынхэр, гъэмэфэкlыныр…
-Хэкоу уздэщыlэм исоциялнэ полажения Тыркуем фэда, сыдэ зэрэзэтекlхэрэр? Обшеством бзылъфыгъэм чlыпlэу щыриlэр къэралыгъуитlуми ащзэфэдэха: Сыд фэдэ лъэныкъоха зыщзэтекlыхэрэр?
-Зэкlэ къэсlотагъэхэм апэуцурэм фэдэ хъущт мы къэсlощтри ау шъыпкъэм сыкъщыуцун фае, мыщ бзылъфыгъэм чlыпlэу щыриlэр бзылфыгъэр зыфаем фэдиз. Тыркуем фэдэу бзылъфыгъэм ежь чlыпlэ зыфхихыжьыным фэбанэн ящыкlагъэп. Мыщ бзылъфыгъэр социялнэ обшествоми lофшlапlэми щыlэныгъэм илъэныкъо пстэуми икупсыпlэ итых, къащэлъагъох. Ыпэкlэ политически гупчэхэм къазэрэщылъагъощтыгъэхэр хэмыlом. Илъэс заулэкlэ узэкlэlэбэжьым, бзылъфыгъэхэм нахь амакъэ аlэтыщтыгъ, политикэм хэгущыlэщтыгъэх, джы политикэм хэт бзылфыгъэхэр къызэрэсшlошlырэм-кlэ чыжьэкlэ щытэу маплъэхэм фэд.
А пстэуми адакlоу, сэ мы хэкум илъэсыбэрэ сыкlэхъопсыгъ, сыщыпсэуныр сиплъэпlагъ, Шlу сэлэгъу, сигуапэу сыщэпсэу. Сиlофшlапlэ згъэпсыгъэ, сищыlакlэ зэтеуцуагъ. Тэрэзэыр пlощтымэ; мыщ къэкlожьыгъэхэм апэрэхэр, унагъом щыщ апэрэ цlыфыр зыгорэущтэу мэпщынэ. Къакlэхъухьырэ ятlонэ лlэужыр адештэ гупсэфэу щэпсэу.
Сэ сшъхьакlэ непи ащ фэдэ къиныгъохэм сапхырэкlы, ау ахэр сшlэщтыгъэх сыкъэкlожьы зэхъум. Тыркуем сыщыlэзэ културэм ылъэныкъокlэ мыщ бэрэ фэбэнагъэхэм сащыщ, ау апэу мыщ укъэкlон зэбгъэлъэгъуныр нахь тэрэз.


ЗэIукIэгъум хэлэжьагъэхэр цIыфхэм чIыфэхэр ятыгъэнхэм, япхыгъэ Iофыгъохэм, Адыгеим бизнесым зыщырагъэушъомбгъун зэралъэкIыщтым, Урысыем и Сбербанк и Къыблэ-КъохьэпIэ банк и Адыгэ къутамэ ащ хэлэжьэн зэрилъэкIыщтым атегущыIагъэх.
Мыщ къызэрэщаIуагъэмкIэ, Сбербанкым чIыфэхэу бизнес цIыкIумрэ гурытымрэ афитIупщыщтыгъэхэм ахигъэхъощт. Унэ ращэфыным пае цIыфхэм чIыфэу аратырэм хагъэхъощт, Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет ипроект пстэумэ ягъэцэкIэн пае мылъку къыхагъэкIыщт.
- Урысыем и Сбербанк уицыхьэ зытебгъэлъы хъущт гъусэшIоу тэлъытэ, гъэхъагъэ хэлъэу Адыгэ Республикэм ащ иIофшIэн щызэхещэ. Мы охътэ благъэм проект гъэнэфагъэхэм шIуагъэ къызэратыщтым, чIыфэт организациехэм ащ яIахьышIу зэрэхашIыхьащтым тицыхьэ телъ, - хигъэунэфыкIыгъ ТхьакIущынэ Аслъан.
ЦIыфхэм чIыфэхэр ятыгъэным ыкIи Адыгеим икорпоративнэ клиентхэм Сбербанкым иIахьэу ахэлъыр непэ процент 60-м ехъу. Процент 15-кIэ джыри ащ зыкъыригъэIэтынэу пэщакIэм гухэлъ иI.
Николай Бариновым къызэриIуагъэмкIэ, Урысыем и Сбербанк и Къыблэ-КъохьэпIэ банк и Адыгэ къутамэ проектыкIэхэм ахэгъэхъогъэным инвестициехэр хилъхьанэу рехъухьэ.
Къыхэгъэщыгъэн фае: мэзищ хъугъэ Николай Бариновым Урысыем и Сбербанк и Къыблэ-КъохьэпIэ банк и Адыгэ къутамэ пэщэныгъэ зыдызэрихьэрэр. Ащ ыпэкIэ илъэс 20-м ехъурэ Москва икоммерческэ банкхэм ащ Iоф ащишIагъ.


Адыгеим икъалэу Мыекъуапэ идзэ комиссариат илъэс 18-м къыщегъэжьагъэу илъэс 59-рэ мэзэ 11-м нэс зыныбжь хъулъфыгъэхэу Урысые Федерацием и УIэшыгъэ КIуачIэхэм къулыкъур ащызыхьыгъэхэу ыкIи джащ фэдэу аныбжьыкIэ дзэ къулыкъур ахьынэу къызтефэхэу гурыт профессиональнэ ыкIи апшъэрэ гъэсэныгъэ зиIэхэу контрактым тетэу къулыкъур зыхьы зышIоигъохэр къыхехых.
ЫпэкIэ япсауныгъэ изытет елъытыгъэу дзэ къулыкъур амыхьынэу фитыныгъэ къызэратыгъагъэхэм джы япсауныгъэ изытет зарагъэуплъэкIукIэ ыкIи къулыкъур ахьымэ хъунэу тхылъ къызаратыкIэ контракт адашIын алъэкIыщт.
Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен ыцIэкIэ щыт Мыекъопэ хэушъхьафыкIыгъэ артиллерийскэ дивизионым къулыкъум ащэщтхэр къыщыхахыщтых. Мэзи 3-м къыщегъэжьагъэу ипIалъэу апэрэ контрактыр адашIын алъэкIыщт.
Дзэ къулыкъур зыхьыщтхэм сомэ мини 190-м ехъу къаратыщт. Урысые Федерацием и УIэшыгъэ КIуачIэхэм контрактым тетэу къулыкъур ащызыхьыхэрэм социальнэ IэпыIэгъоу аратырэмрэ фэгъэкIотэныгъэу яIэхэмрэ афэдэхэр джы контрактым тетэу къулыкъур зыхьыщтхэми яIэщтых.
Ащ нэмыкIэу Адыгэ Республикэм ипащэхэми кIэгъэгушIун тедзэхэр ахэм афашIыщтых, Хъ. Андырхъуаем ыцIэкIэ щыт подразделением контрактыр ащыдэзышIыщтхэм сомэ мини 100 афытырагъэхъощт.
Ахъщэр зыфэдизыщтыр: рядовойхэм (матросхэм) — сомэ мин 200-м къыщегъэжьагъэу ыкIи ащ нахьыбэу; сержантхэм (старшинэхэм) — сомэ мин 230-м къыщегъэжьагъэу; прапорщикхэм (мичманхэм) — сомэ мин 250-м къыщегъэжьагъэу.
Контрактым тетэу дзэ къулыкъур зыхьыщтхэм ащыщхэу гъэхъагъэ хэлъэу зипшъэрылъхэр зыгъэцакIэхэрэм а къэтпчъыгъэхэм анэмыкIэу етIани ахъщэ тедзэ аратыщт.
Къэбарыр нахь игъэкIотыгъэу къызIэкIэзыгъахьэ зышIоигъохэм мыщ фэдэ чIыпIэм зыфагъэзэн алъэкIыщт: къ. Мыекъуапэ, ур, Комсомольскэр, 217-р, каб. 102-р ыкIи 119-р. Телефонхэр: 52-64-38, 52-11-27, 8-928-669-13-70, 8-928-473-10-67, 8-938-552-36-10, 8-961-819-83-40.
Чэщи мафи зэпытэу шъуафытеон шъулъэкIыщт.


Гриппым пэуцужьырэ вакцинэм ихэлъхьан епхыгъэ Iофтхьабзэр етIупщыгъэу республикэм щэкIо.
Коронавирусым ыгъэсымаджэхэрэм япчъагъэ хэхъо ыкIи а узитIур зэхэхьаным ищынагъо къэуцугъ. Арышъ, цIыфхэр нахь зыфэсакъыжьынхэу, гриппым ыкIи коронавирусым апэуцужьырэ вакцинэхэр зыхарагъэлъхьанэу медицинэм иIофышIэхэр къэджэх.
Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ къызэритыгъэмкIэ, мы илъэсым гриппым пэуцужьырэ вакцинэр нэбгырэ мин 280-м ахалъхьанэу агъэнэфагъ. Адыгеим ныбжь зиIэхэми, кIэлэцIыкIухэми апае зэхэтэу вакцинэ дозэ мини 105-м ехъу къэкIуагъ. Ахэр Урысыем къыщашIыгъэ препаратхэу «Совигрипп» (дозэ 58730-рэ) ыкIи «Ультрикс Квадри» (дозэ 46280-рэ).
Шъугу къэтэгъэкIыжьы гриппым ыкIи коронавирусым апэуцужьырэ вакцинэ-хэр мазэрэ уемыжэу зэдябгъэшIынхэ зэрэплъэкIыщтыр.
Мы уахътэм коронавирусым пэуцужьырэ вакцинэу «Гам-Ковид-Вак»зыфиIорэр («Спутник V» нахьыбэхэм зэрашIэрэр) зыхяжъугъэлъхьан шъулъэкIыщтыр. Мы вакцинэр мэфэ 21-рэ азыфагоу едзыгъуитIоу ахалъхьэ. А шапхъэм шIокI иIэп, сыда пIомэ нэмыкI шIыкIэкIэ иммунитетыр пытэщтэп.
Мыекъопэ къэлэ поликлиникэу N 1-м ипащэу ЕмтIылъ Оксанэ къызэриIуагъэмкIэ, а вакцинэр зыщахалъхьэрэ чIыпIэ пстэуми икъоу аIэкIэлъ. Мы уахътэм ехъулIэу коронавирусым пэуцужьырэ вакцинэр къалэм щыпсэурэ нэбгырэ 79900-мэ арагъэшIыгъ.
COVID-19-м пэуцужьырэ прививкэр зыщахалъхьэрэ чIыпIи 5-мэ Мыекъуапэ Iоф щашIэ. Ахэр зыдэщытхэр: ур. Комсомольскэр, 159, Чкаловым иур., 77, ур. Я 7-рэ переулкэр, 16, Жуковскэм иур., 18 ыкIи ст. Ханскэр, Верещагиным иур., 111.
Медикхэм къызэраIорэмкIэ, бжыхьэ лъэхъаным иммунитетыр нахь зыгъэпытэщтыр гриппым ыкIи коронавирусым апэуцужьырэ вакцинэхэр зыхябгъалъхьэхэмэ ары.
Iэшъынэ Сусан.


Мыгъэ еджапIэхэм къачIэкIыхэрэм ушэтынхэр зэракIущтхэм УФ-м просвещениемкIэ и Министерстви, Рособрнадзорми ялIыкIохэр бэрэ егупшысагъэх ыкIи зы кIэух къыфэкIуагъэх — зэикI ушэтынхэр зыкIущтхэр апшъэрэ еджапIэхэм ачIэхьанхэу зызыгъэхьазырхэрэр арых ныIэп. Адрэхэм къызэрэчIэкIырэ экзаменхэр ежь еджапIэм щатыщтых.
Мыгъэ гурыт еджапIэм укъычIэкIэу апшъэрэ еджапIэм учIэхьаным пае урысыбзэмкIэ ушэтыныр пкIунышъ, анахь балл макIэм къыщымыкIэу къэпхьын фае. ХьисапымкIэ базовэ ушэтынэу блэкIыгъэ илъэсхэм акIущтыгъэр мыгъэ зэхащэщтэп.
Ащ фэдэу зэпахырэ узым цIыфхэр нахь щыухъумэгъэнхэм пае еджапIэм къычIэкIыхэрэм пэшIорыгъэшъэу экзаменхэр зэратыщтыгъэхэм фэдэу мы илъэсым атыщтхэп.
2021-рэ илъэсым гурыт еджапIэр къэзыухэу, ау апшъэрэ еджапIэм чIэмыхьащтым аттестат къыратыным пае ЕГЭ-м ычIыпIэкIэ урысыбзэмрэ хьисапымрэкIэ еджапIэм экзаменхэр щикIущтых. Ушэтын IофшIэн фэдэхэу а предметхэр еджапIэхэм жъоныгъуакIэм и 25-м ащырагъэжьэщтых. Мы мафэм урысыбзэмкIэ, жъоныгъуакIэм и 28-м хьисапымкIэ ушэтын IофшIэнхэр атыщтых. Зымытышъухэрэм мэкъуогъум и 8-м урысыбзэмкIэ ыкIи мэкъуогъум и 10-м хьисапымкIэ атыжьынхэ алъэкIыщт.
ЕджапIэхэм къачIэкIынхэу апшъэрэ еджапIэхэм ачIэхьащтхэм апае зэтыгъоу атырэ экзаменхэу афызэхащэщтхэм ятыгъо шъхьаIэ жъоныгъуакIэм и 31-м рагъэжьэщт. А мафэм географиер, литературэр ыкIи химиер, мэкъуогъум и 3-м ыкIи и 4-м урысыбзэр атыщт. Профильнэ хьисапымкIэ ушэтыныр мэкъуогъум и 7-м, тарихъымрэ физикэмрэкIэ мэкъуогъум и 11-м, обществознаниемкIэ мэкъуогъум и 15-м ушэтынхэр кIощтых. IэкIыб къэралыгъуабзэхэмкIэ (тхэн IофшIэныр) ыкIи биологиер мэкъуогъум и 18-м атыщтых. ЖъоныгъуакIэм и 21-м ыкIи и 22-м IэкIыб къэралыгъуабзэхэмкIэ (жэрыIоу) экзаменхэр зэхащэщтых, информатикэмрэ компьютернэ технологиемрэкIэ мэкъуогъум и 24-м ыкIи и 25-м ушэтынхэр кIощтых.
Тыгъо шъхьаIэм ушэтынхэр зымыкIушъухэрэм зыщатыжьынхэ алъэкIыщт мафэхэри къафагъэнэфагъэх.
Сихъу Гощнагъу.


Илъэситфырэ къыддеджагъэу, непэ къызынэсыгъэми ныбджэгъушIоу тиIэу, филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу Къуекъо Асфар ыныбжь илъэс 70-рэ зэрэхъугъэмкIэ тигуапэу тыфэгушIо!
ИныбжьыкIэгъум къыщыублагъэу Асфар лъэпкъ Iофхэм агъэгумэкIэу щытыгъ, ащ итарихъкIэ, икультурэкIэ шIэныгъэ куухэр зиIэ хъугъэ шIэныгъэлэжьыр республикэм имызакъоу, IэкIыб къэралхэу тилъэпкъэгъухэр зыщыпсэухэрэм ащашIэ, илъэпкъ шIулъэгъу, иIофшIагъэхэм осэшIу афашIы.
Асфар, щыIэныгъэм нахь лъапIэ щыIэп. Мы гущыIэхэм ямэхьанэ о пшъхьэкIэ уушэтыгъэу щыт. УимэфэкI мафэ ехъулIэу тыпфэлъаIо уипсауныгъэ зыпкъ итэу, шIу плъэгъоу уиIэхэм яхъяр, ягушIуагъо адэбгощын плъэкIэу, уиIофшIэнкIэ гъэхъагъэхэр пшIыхэу илъэсыбэрэ джыри укъытхэтынэу.
Институтым къыщыбдеджагъэхэр.


Pages for logged out editors learn more
Катар, Къэралыгъоу Катар – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Доха. ЦIыфэу нэбгырэ млн 2-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 11 586 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – эмирэу Тамим бин Хамад аль Тани.
Хэгъэгу тхьаматэр – Абдулла бин Нассер бин Халифа аль Тани.
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер игъунэгъу.
Перс Псыдахьэм ыIушъо тет.


HAPİ Yusuf Mahmud
Aktaran: HAPİ Cevdet Yıldız
Her yıl Düzce Efteni Gölü'ne bir kez kadınların hasır dokumaları için saz getirmeye, bir kez de sağlık banyosu için hamama yaşlıca kadınları götürürdük. Kadınlar kaplıcada sağlık banyosu alırlardı.
Bu biçimde bir sonbahar günü köyümüzden birkaç kadını Efteni Hamamı'na götürmüş, patika yolu izleyerek geri dönüyorduk.
Köyümüzden (Sarayyeri) Samhan (*), su dökmek için olmalı gerimizde kalmıştı. Biraz sonra Samhan'ın bir çığlık atıp ürkmüş biçimde bize doğru koşmaya başladığını gördük. Ben de "Ne oldu ki" diyerek ona doğru koştum.
– Ne oldu Samhan, diye sordum.
– Dağda önümden kırk erkek domuzun koşarak geçtiğini gördüm. Onun için bağırdım, dedi.
– Güpegündüz kırk domuz ne arar ki burada, atıyorsun, dedim.
– Kırk erkek domuz dediysem de, yirmiden az değildiler.
– Yine atıyorsun, güpegündüz yirmi erkek domuz ne arasın burada?
– Yirmi dediysem de on taneden az değildiler herhalde.
– Yine atıyorsun.
– Beş taneydi.
– Atıyorsun.
– Bir taneydi.
– Yine atıyorsun, güpegündüz dağda tek domuz bile göremezsin.
– Peki, çalı dibinde kışkış ettiren neydi öyleyse?
Samhan çalı dibinde küçük bir yeşilbaş (kertenkele) görmüştü.
АДЭ ХЪУЦХЪУЦ КЪЕЗГЪА1ОРЭР ШЪЫДЫГЪ?
Дузджэмгьэ гъэкъэс зэ 1ут1аныхьэ, зэуи хьамам фэш1гьэ 1эфтэныем тык1оштыгъ. 1ут1анымгьэ бзылъфыгъэхэм хьасырхэр яхъэштыгъ. Хьамамымгьи бзылъфыгъэхэм, псэоныгъэ фэш1гьэ зягъэпск1эштыгъ.
Моштэу зы бджыхьапэгорэм 1эфтэные хьамамым тикой шыш бзылъфыгъэ заулэ счагъэу къэдгъэзэжыгъэу лъэс гъогум тытэтэу Самхъан* тяужы т1эк1у зыкъыригъани гъутхьак1о 1ок1ы фэдэу дек1ок1ыгъагъ.Т1эк1у къэнэуж кууу къечэжэжыгъагъ."Шъыд хъугъэ?" с1уи сызэплъэк1и ыдэж сечэжагъ.
– Шъыд хъугъ Самхъан?с1уи сеупч1ыгъ.
– Къушъхьам сяпэгьэ къохъу т1оч1ит1у зэблэшъутыхэу слъэгъугъ.Аш фэш1гьэ сыкууагъ,ы1уагъ.
– Mэфэ нэфэу къохъу т1оч1ит1у тэдэ къэк1ышт,е опц1а,с1уагъ.
– Къохъу т1оч1ит1у с1уагъэ нэмы1эми т1оч1 нахь мэч1агъэхэп.
– Е опц1а ыгьи,къохъу т1ок1 мэфэнэфэу тэдэ къик1ын?
– К1о т1оч1 с1уагъэ нэмы1эми пш1эу къыч1эк1ын.
– Е опц1а.
– Тфыгъ.
– Опц1ы.
– Зыгъ.
– Е опц1ы дэда,мэфэ нэфэу къушъхьам зы къо закъуи ч1эплъэгъон плъэк1ыхэнэп.
– Адэ къэц куардэм хъуцхъуц къезгъа1оштыгъэр шъыдыгъ?ы1уагъ.Къэц куардэм хьамплъыж ц1ык1угъорэ хилъэгъуагъэу,аш ыгъэштагъэу къыч1эк1ыгъ.
Къэз1отагъэр: Хьапый Юсыф Махьмуд
(*) Cамхъан Къоук1ьэхьаблэ шышагъ,бо дэхагъэ,бзылъфыгъэ шъхьарфак1оу шытыгъэу къя1отэжы,ыч1ап1о ымызагъэмэ ашышагъ п1онэу къя1отэжы.Къоук1ьэхьаблэ ытемыр къохьап1о къушъхьэ капэм ч1эс Джанхъотые нысэшэ гьэгу фэш1ыгьэ,зы чэшгорэм шыухэу к1охэ къэк1ожхэ зэхъум шитф зэблихъугъэу, "мы шыр сигу е1угъэп,адрэ шым сытэт1ысхьан сыфай" ы1оу,зым ехымэ адрэ шым тэт1ысхьэу зыкъаригъэхьыжыгъагъэу къя1отэжы.1эцумыжъыгъ.Бо къэбар пылъ,жъымэ къя1отэжы.Хьапый Джэудэт.
Anlatan: Hapi Yusuf Mahmud
(*) Samhan'ın çok güzel ama huysuz bir kadın olduğu anlatılır. Sarayyeri (Къок1ьэхьаблэ) köyünden, bu köyün kuzey batısında, yamaçta bulunan Çerkes Aynalı (Джанхъоти) köyüne gece düğüne gidip aynı gece dönüldüğü sırasında, "Bu atı ve süvarisini beğenmedim, öbür ata, o atlının yanında gitmek istiyorum" diyerek, beş at ve atlı değiştirecek ölçüde huysuz biri olduğu anlatılır. Kendisine ilişkin çok şey anlatılırdı. Açumıj (1эцумыжъ) ailesindendi. -HCY


«Лис тхылътедзапlэр», Уажегех Амед (кь. Диярбакыр Литературэм и Унэ) ыкlи Диярбакыр Искуствэхэмкlэ Гупчэр (ДИГ) зэгъусэу Литературэ Зепеохэм я 4-рэ зэхахьэ Чьэпыогъум и 28-рэм зэхащагъ.
«Гум Къышlошlырэ Бзэмрэ Шъыпкъэмрэ» зиджэмакъэ зэхахьэм, тхакlо ыкlи усакlо нэбгырэ 70-рэ къыугъоигъ. «Черкес бзэхэм Ащыщэу Адыгабзэр» зыфиlорэ лъэныкъом къыщыгущыlагъ гъэзэтэу Жьынэпсым иlофышlэу Хьажьбэвыкъо Эрдоган Иылмаз. Адыгабзэм Анатолие шъолъырым (ащ Адыгэхэр бэу щэпсэу) щикъыкlугъэ гъогум къытегущыlагъ, Адыгабзэм фэгъахьыгъэу гущыlэ зэпеоу зэрахьэхэрэм анаlэ тыраригъэдзагъ.


Урысыем почтэхэмкIэ икъулыкъу и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм мэфэкI мафэхэу 2022-рэ илъэсым чъэпыогъум и 4-м ыкIи и 5-м почтэхэм Iоф зэрашIэщтыр къеты:
— 2022-рэ илъэсым чъэпыогъум и 4-м (гъубджым) – IофшIэгъу мафэхэм ярежим тетэу Iоф ашIэщт, ау зы сыхьаткIэ нахь пасэу IофшIэныр аухыщт;
— 2022-рэ илъэсым чъэпыогъум и 5-м – зэкIэ почтэхэм языгъэпсэфыгъо мэфэкI маф.
Почтэ зэпхыныгъэм икъутэмэ пстэуми ястендхэм почтэхэм Iоф зэрашIэщтыр арыт.
ФПС-м Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапI


Адыгэм идунай Зэхэт Арап Пщыпlэхэр
Teşü Svetlana, Birleşik Arap Emirlikleri'nde (BAE) yaşayan Çerkeslerin izini sürdü.
14 yıldır BAE'de yaşayan Çetao Marina'nın kılavuzluğunda dünyanın değişik bölgelerinden, birlikte bir yaşamı konuştular.
Адыгэхэр зэрымыс къэралыгъо щыlэжьэпщтын. Чlыгужъым егъэзыгъэкlэ зылъапсэ изычыгъэ силъэпкъэгъухэр дунаим щыхэтэкъуагъэх. Илъэс l5 хъугъэшъ lэкlыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ адыгэхэм якъэбар гъуазэ сызыфэхъурэр, лъэпкъ зэфэс инхэм сызахэлажьэрэр, къэралыгъуакlэр къызэlусэхы зэпыт. Етlани ахэм зырыз-тlурытlоу унагъохэр арысхэп. lофшlапlэ, еджапlэ, аужыпкъэрэм шъхьегъэзыяпlэ лъахъухэу нэбгырэ зы-тlущэу мэкощыхэшъ, ахэм нэмыкlыхэр акlэлъэкlожьых. Куп ин кlаехэу, зы лъэпкъ Хасэ зэхаугъоягъэми икъунхэу нэужым зыдэкlуагъэхэ къэралыгъуакlэм щэтlэмых. Ащ фэдэу, зигугъу къэсшlымэ сшlоигъор Зэхэт Арап Эмиратхэр ары. Сыдэущтэу адыгэхэр мы къэралыгъом кощыгъэха? Нэбгырэ тхьапша исыр? Бзэр, хабзэр къаухъумэн алъэкlа? Сигущыlэгъоу Чэтэо Марыуан илъэс l4 хъугъэу Эмиратым щэпсэу. Исэнэхьаткlэ инженер-архитекторэу мэлажьэ, ау бзэ зэгъэшlэным, бзэ зэхэтыкlэм шlогъэшlэгъонэу пылъ, адыгабзэкlэ десэхэр къетых. Интернетым иамалхэр згъэфедэзэ ащ сыдэгушыlагъ. Мы пандемие лъэхъанэм lэкlыбым тыкlошъурэп, ау тилъэпкъэгъухэм адэтшlырэ зэпхыныгъэхэр дгъэгъуащэрэп, интернетым ащкlэ тиlэпыlэгъу.
-Марыуан, лъэшэу сигуап уахътэ бгъоти, мы зэнкlэ-зэдэгущыlэгъум укъызэрэхэлажьэрэмкlэ. Адыгэ хэкум къыбгъодэкlэу Зэхэт Арап Пщыпlэхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм зэкlэми шlуфэс салам фабэ ясэхы. Ыпэ мы узэу къекlокlырэм ыпкъ къикlэу шъуикъэбар сыкъыкlэупчlэнэу сыфай.
-Опсэу, Светлан. Сэри сигуапэу тихэку щыпсэухэрэм салам фабэ ясэхы. Тыгухэр тэ а лъэныкъом щыlэ зэпыт. Мы Эмиратыр зэфэшъхьафэу пщыпlиблэу гощыгъэ. Ахэм зэкlэми зы хабзэ горэ рагъэкlокlы. Ащ фэшъуашэу тэпсэу мы коронэм илъэхъан. Уеплъымэ, тэ тадэжькlэ тlэкlу нахь lутlупщыгъэ фэдэу щыт, нахь рэхьат. Арэу щытми укъекlокlын узыфитыр мафэрэ ары, чэщрэ тишlыхьагъэу тис, пчыхьэ зыхъукlэ зэкlэ агъэпытэ. Тэри шъыпкъэу пlощтыми, зыгорэм тыкlонэу тыгуlэрэп, тызфэсакъыжьы.
-Тилъэпкъэгъу нэбгырэ тхьапша Эмиратым щыпсэурэр? Сыдэущтэу ахэр мы хэгъэгум ифагъэха?
-Мый адыгэу исхэр хэгъэгу зэфэшъхьафхэм къарыкlыхи, лэжьакlо къэкlуагъэхэу ары зэрэщытхэр. Сирием нахьыбэрэр къикlыгъ. Джоланым щыкlогъэ зэо-зэпэуцужьым ыуж тыкъэкlуагъ. Джырэ заом къыхэкlыгъэхэри щыlэх. Джащ фэдэу Иорданием, Тыркуем, Хэкуми къикlыгъэхэр ахэтых. Пстэури lофшlэн лъыхъухэу къэкlуагъэх. Зэкlэмкlи адыгэ нэбгырэ минитlу фэдиз Зэхэт Арап Пщыпlэм щэпсэу. Чlыпlэ зэфэшъхьафхэмэ тадэсэу мыщ тыщэпсэу. Сэ сыздэщыlэм Фуджейра ыцlэр. Сэ сиунагъо нэмыкlэу мыщ зы адыгэ унагъоу Хъуажъхэр щэпсэух. Пщыпlэхэр зэпэчыжьэх, ау тызэхахьэ, тызэкlэлъэкlо. Куп зэхахьэхэри тэшlых, тызэнэсы, нэбгырэ зырызэу зыгорэущтэу тызэlукlэщтыми, амал хзэрэдгъотэу, тызэлъэlэсы, унагъохэмкlи тызэлъыкlохэу мэхъух.
Загъорэ е Дубаи, Абу-Даби н (ахэр анахь кlуапlэх, анахьыбэ зыдэсхэ пщыпlэх) унагъохэмкlэ тащызэфазэ. Унэгъо 40 – 50 фэдизэу къекlуалlэхэу мэхъух. Хъулъфыгъи, бзылъфыгъи, ныбжьыкlи тызэхэтэу мафэхэр зэдэтэгъакlо. Ау джы мы коронэм зы цlыф ыгъэхъыерэпышъ, унэмэ тарыс. Узэхэхьан уфитэпшъ, унэм тисэу тшlэщтыр зэкlэ тэшlэ, тэпсэу.
-Сыд фэдэ lофшlэна жъугъэцакlэхэрэр? Сыд фэдэ сэнэхьата шъуlэкlэлъхэр?
-Анахьыбэу исхэр инженерых, мый илъэс 40-м ехъугъэу щыпсэухэрэр щыlэх. Сэ илъэс l4 хъугъэ сыкъызыкlуагъэр. Сэри сыинженер. Компание горэм сыритхьэматэу сэлажьэ.
-Дэгъоу адыгабзэ ошlэ.
-Сирием тыщыпсэу зэхъум куп инэу тызэхэсыгъ. Джоланым хахьэщтыгъэ Къунейтрэ районым чылэ l3 хъухэу тызэхэсыгъ, нэмыкl лъэпкъи къытхэмысэу, тиныдэлъфыбзэ дэгъоу дгъэфедэу тызэхэсыгъ. Тибзи тихабзи щыкlагъэ имыlэу тызэхэтыгъэх. Мэфих заом ыуж ащ тыкъикlи Шам тыкъэкlуагъ. Ащыгъум сэ илъэс l3 горэ сыныбжьыгъ. Дамаск тыкъызэкlом, къэлэ lужъум дэсхэм тэ мэкlэ дэдэу такъыхэхьагъэти, зэфэшъхьафэу чlыпlабэмэ татеугощагъэу хъугъэ, унагъохэри тlэкlу зэпэчыжьэ хъугъэх, тыкъызхэхьагъэхэми яхабзи ягъэпсыкlи шъхьафыгъэ, ахэмэ уадимыштуи упсэушъущтэп. Ябзи нахь къыттекlо хъугъэ. Тибзэ зэкlакlоу ежьагъ, тихабзэхэри тlэкlу тlэкlэкlыхэу хъугъэх.
-О убзэ зэкlэкlуагъэ иlэп.
-Тэ тицlыкlугъом щегъэжьагъэу адыгабзэ нэмыкlэу тыщыгущыlагъэп унэм. Мары мы тыздэс Пщыпlэу Фуджейрэ ым тизэкъуабзэу тыдэс, къызэрэсуагъэу тэщ нэмыкlэу Саудием щылажьэщтыгъэ врач унагъоу Хъужъхэм анэмыкl зы адыгэ гъунэгъу тиlэп.
-Ащыгъумэ о уянэ-уятэмэ адыгабзэр зэрэуагъэшlагъэу уикlалэмэ ябгъэшlэшъугъэпщтын?
-Сэ зы пшъаъшэрэ зы кlалэрэ сиl. Пшъашъэм дэгъоу ешlэ, ау кlалэм футболыр ешlэ бзэм нахьи. Пшъэм ыцlэ Раза, кlалэм ыцlэр Андзор.
-Адыгэхэмкlэ сыдэущтэу шъузэдэлжаьэр Адыгэ Хасэ шъуlа?
-Мы хэгъэгум игъэпсыкlэкlэ, Хасэ хэхыгъэ lэкlыб къэралхэм къарыкlыгъэхэмкlэ зэlупхын уфитэп. Адэрэп. Тэ хэхыгъэу зы унэ горэм тыщызэфэсынэуи а фэдэу зы чlыпlэ тиlэп. Шъхьаем зэрэтлъэкlырэмкlэ мы бзэ lофым пае тызэкъоуцо. Мый зы бзылъфыгъэ чан горэ тиl. Лlыбзыу Яра. «Эмиратым и Сэтэнайхэр» ыlуи ащ куп зэхищагъ. А купым зэlукlэгъухэр, адыгабзэ десэ къэтыпlэхэр къытфегъэпсых. Ярэ Университетым щэлажьэ, ахэмэ агурыlуи, чlыпlэ къаlихи, бэрэскэшхорэ, ежьыхэр мылажьэхэ зыхъукlэ, тэ тыкlоти бзэ щедгъаджэщтыгъэх. Мы сэ сыздэсымрэ Дубаирэ км 270-рэ мэхъу. Ау сыдэмышъхьахэу сыкlоти бзэм къыщезгъаджэти сыкъэкlожьыщтыгъэ. Шъхьаем мы коронэвирусыр къежьи, цlыф зэхахьэхэр щыхъущтхэп аlуи, ари фашlи тымыкlожьышъу хъугъэ. Еlтанэ кlо къэтыугупшыси, Ярэм ичаныгъэкlэ, шхапlэ горэм тыгурыlуи, джащ бзэ зэгъэшlэн гупчэ щызэlутхыгъ. Ау кафехэм язэфэшlын уахътэри къэси, джы унэмэ тарытlысхьагъэу, он-лайн егъэджэнхэр тlэшlых. Программэу «Зум» зыфиlорэмкlэ тхьэмафэм тlо сыхьатитlу фэдизэ бзэр зэтэгъашlэ.
Ай нэмыкlэуи, видео-зэlукlэ тхьэмафэм зэ тэшlы, ныбджэгъу заулэ бзылъфыгъи хъулъфыгъи тызэхэтэу мы бзэ зэгъэшlэн lофхэм тарэгущыlэ. Ащ Израили, Америки, Тыркуи, Иордании ащыщхэр къыхэлажьэх ыкlи зэ усэ хъун, зэ тхыгъэ горэ хъун къитэдзэшъ тыкъеджэ, гущыlэу хэтхэм къарыкlыхэрэр зэхэтэфы.
-Практик шъошlы ара?
-Ары, шъыпкъэ дэдэу къэпlуагъ. Ащ фэдэу ары. Ари тхьэматэм зэ етэгъэкlокlы. Кlо зэрэтлъэкlырэмкlэ, джа бзэ ухъумэныр ары тигугъэр. Къыхэзгъэщымэ сшlоигъу, мы бзэр зэзгъашlэу нахь гугъу къыфелlыхэу къекlуалlэхэрэр бзылъфыгъэх. Арышъ, зы нэбгырэп бзэр зэдгъашlэрэр. Унагъом едгъэшlагъэу мэхъу, ибынхэми ядгъэшlагъэу мэхъу. Лъэшэу сигуап пымычыхэу, дэгъоу пlалъэм тефэу къекlуалlэх, тызэхэтlысхьэшъи, мы фэдэу пlалъэм тефэу етэгъэкlокlы.
-Ары, ныдэлъфыбзэр нымэ аlушъолъхьэ, ахэмэ ялъфыгъэхэм ар аlэкlагъэхьажьыныр ары джы пшъэрылъыр. Адыгэ Хэкум укъэкlуагъэу щыта?
-Адыгэ хэкум зэп сыкъызэрэкlугъэр. Апэ дэдэ l986-рэм сыкъэкlогъагъ. Сирием Адыгэ Хэсашъхьэми сыхэтыгъ тlо уцугъо. Апэрэу ары сыкъызэрэкlогъагъэр делегатэу Хасэм ыцlэкlэ. Къэбэртаем сыкъэкlогъагъ. Налщык мэфипшlэ тыщыlагъ. l990-рэми сыкъэкlуагъ, ащ къыкlэлъыкlорэ илъэсхэми заулэрэ. Аужырэм сызыкlуагъэр илъэсищ горэ хъугъэ. Джыри сыкlон фаеу щыт. Мы коронэр зэ зэшlокlымэ тыкlон. Зы lоф горэхэр адыкlэ дгъэпсы тшlоигъоу ары тыкъызфакlорэр.
-lофыр пlомэ сыд къибгъэкlырэр? Бизнес пая? Лъэпкъ lоф пая? Хэкум сыд шъузэхэщыгугъурэр? Шъуепхыгъэнэу шъуфая?
-Тэ тызщыгугъурэр бэ. Сыд къыддэхъущтыр тшlэрэп нахь. Къыдгурэlо хабзэри, ащ къинхэри зэрэхэтыр. Мы тызщыпсэурэм къикlыгъэ адыгэхэу, зэрар имыlэу, хьазырэу мылъку аlэкlэлъэу зы нэбгырэ заулэмэ унэхэр хэкум щащэфыгъэх, мыщ яlофхэр щаухыхэмэ занкlэу ащ екlужьынхэшъ, ащ щыпсэужьынхэу фаех. Унэхэр щызщэфыгъэхэр щыlэх, ащ нэмыкlэу мары, сэ паспорт бэ шlагъэуи сlыгъ. Адыкlэ зы чlыгу горэ шапсыгъэ къуаджэхэмкlэ Пэнэхэс къуаджэм зы чlыгу горэ щытыубытыгъэу, гектра 25-рэ хъоу тlыгъ. Ащ игугъу къэсшlы сшlоигъу. Тэ нэбгырэ заулэ тызэхэтэу унэ хапlэ ащ щыдгъэпсынэу тшlоигъу. Ипланхэри зэкlэ хьазырэу тиlэх, гощыгъахэх ыкlи, унэ хапlэу уни l50-рэ тефэнэу, игъогухэри, иеджапlэхэри сабый lыгъыпlэхэри зыщыджэгущтхэри зэкlэ хэхыгъахэу, план шlыгъахэу тиl а чlыгоу тыубытыгъэмкlэ. Шъхьем а чlчыгур мэкъумэщ чlыгоу щыт. Тхылъхэр джы чlэтлъхьагъэх, кlо ыкlи хъугъахэ фэдэуи къытаlо. Унэ хапlэ хъунэу мэкъумэщ чlыгоу щымытыжьынэу, унэ тепшlыхьан уфитэу хъуным тежэ. Тэхъутэмыкъуае районым lофхэр щекlокlых, зы инженерэу Дэрбэ Руслъан lофыр тфызэрегъакlо. Чылэм дэс кlалэхэри къыддэlэпыlэх. Къаlуагъэр lофыхэр зэшlокlыгъэу ары, ау зэшlомыкlыгъэ хъумэ о джадэу тыкъыпщэгугъу.
-Лъэшэу нэшlукlэ укъысэплъы. Зэрэсфэлъэкl, сиамалкlэ lэпыlэгъу сышъуфэхъун. Унэхэр шъущэщта? Хьауми шъо шъуисыщта?
-Тэщ пай зыкlэтшlыщтхэр. Къэlуагъэба, пенсие тыкlомэ тихэку тыкъэкlожьы тшlоигъу. lахьэ-lахьэу чlыгур тыугощыгъэ, унэхэр тетшlыхьанхэу. Ащ Эмиратым исхэм язакъом хэтыр. Мы проектым хэлажьэх Сирием, Америкэм, Тыркуем, Иорданием ащыщхэри. Чlыгу lахьэ пэпчъ зием ацlэхэри тхыгъэх. Унэ тырагъэуцощтхэр зыфэдэхэри проект шlыгъахэх.
-Ащыгъумэ я 2-рэ Мэфэхьаблэ хъущтба? Проект гъэшlэгъон ыкlи тилъэпкъыкlэ тыкъыгъэбаищт.
-Ары ащ фэдэ хъущт. Кlо шъукъыддеlэ тшlоигъу. Итхьапэхэмрэ сыдрэ нахь шlэхэу зэшlокlынэу. Илъэсрэ ныкъорэ хъугъэ зызекlохэрэр. lофыр зэпхыгъэр хабзэр ары. Зэкlэ шапхъэм тетэу тэшlы, ау нахь псынкlаlоу lофыр зэпыфэгъагъэмэ дэгъугъэ. Дэхэ хъущт зэпыфэмэ. Адыгэ унагъохэр зэхэсхэу дахэ хъущт.
-Марыуан, Хасэ зэlутхышъурэп пlуагъэ, ау зэ тыззэдэгущыlэм, Черкес культур гупчэ фэдэу Е урысые культурэ унэ Эмиратым щызэlуихыгъагъэмэ, ащ тычlэуцощт пlогъагъэ. Сыд мы lофым рыкlорэр?
-Ахэри типлан. Шъыпкъэмкlэ ыуж тит. Ау кlэрэп къыддэхъущтмэ. Урыс консулыр Дубаи щыl. Тэ паспорт зыlыгъэуи бэ къытхэт. Тэ Урысыем тырицlыфы фэд. Ащкlэ тыдэгущыlэ. Ятlуагъ чlыпlэ горэ къытатынэу. Ау ар зэlупхын зыхъукlэ бэ ищыкlагъэр. Ахъщэрэ сыдрэ. Адыкlэ зыгорэ къыгущыlагъагъэмэ Хэкум къикlэу, ишlуагъэ къэкlонэу сеплъы. Мы хэгъэгум Урысые лlыкlорышlапlэу итым зэ адыгэ кlалэ горэ чlэсыгъ. Лъэшэу тиlэпыlэгъугъ, тыlукlэщтыгъэ. Ау ыгъэзэжьыгъ. Шым Урыс культур гупчэ дэтыгъ, ащ адыгэхэм лъэпкъ къашъохэри щызэрагъашlэу, бзэ зэгъэшlэным щыпылъхэу щытыгъ, урысыбзи щызэбгъэшlэшъунэу щытыгъ. Тыфай урысыбзэри тшlэнэу. Хэкум дгъэзэжьымэ ари тищыкlэгъэ дэдэщт. Тэ мы адыгабзэм изэкъуагъэп, тиныбджэгъу горэ Къэбэртаем къыщеджагъэу ащ урысыбзэкlэ тыригъаджэщтыгъэ. Сэри еджэхэрэм сахэтыгъ. Арышъ, а проектыри щыдгъэзыерэп, гугъоу тиlэр ащкlэ кlуасэрэп.
-Сыдэущтэу нэмыкl Адыгэ Хасэхэм шъуяпхыгъа? Нэмыкl хэгъэгухэм арытхэр ары зыфасlорэр. Зэ Дунэе Адыгэ Хасэм изэlукlэ горэм къыщаlогъагъ Эмиратым исхэр къытхахьэхэ ашlоигъу аlуи. Шъыпкъа?
-Тэ Хасэ тиlэп, рышъ хабзэм тетэу тяпхыгъэн тлъэкlыщтэп. Тэ тыкъашlэу тырамгъэблагъэмэ, тыкlошъутэп. Ау сидыгъокlи тыхьазыр сыд фэдэу тыхэлэжьэшъумэ, тыкlон, тахэлэжьэн. Сэ заулэрэ Тыркуеми, Германиеми адыгэ бзэ шlэныгъэ конференциехэм сырагъэблэгъагъ. Адыгабзэм сыдэлажьэба. Адыгэ тхакlохэм ятхылъ пчъагъэхэр сэ арапыбзэм ислъхьагъэх. Мыщкlэ шъыпкъэм уфаемэ, зы lофыгъуитlу къасlо сшlоигъу. Тэ адыгабзэу тызэреджэрэр джа кирилкlэ тхыгъэр ары. Ау хьарыфхэм ахэлэжьыхьэгъэн фаеу сеплъы. Цlыфхэм тlэкlу пэчыжьэу бзэм зышlыхэрэр – гущыlэхэр зэрэкlыхьэхэр ары, ахэр компьютеркlэ зэшlопхышъунэу щытэп. Мэкъэгъэхъыеу хэтхэм ятхыбзэ зэблэхъугъэн фае. Джы Ы зыфэпlощтыхэр, мары «Адыг» зыпlокlэ джы Д-м къыкlэлъыкlорэ мэкъэзещэм тэрэзэу уеджэным пае, хьарыфитlу зэпыпшlэн фае. Ы-р джы гущыlэу зыхэмыт щыlэп, тlо-щэ къыхафэуи мэхъу, ар зы тхьабзэ цlыкlукlэ зыгорэущтэу зэхъокlыгъэмэ гущыlэхэр нахь кlакlо хъущтых. Мары арапхэми, тыркухэми ащ фэдэхэр яlэх. Гущыlэхэр кlакlомэ нахь псынкlэу укъяджэшъущт. Гущыlэр кlыхьэ хъумэ – апэрэ тхыбзэм уфежьэнышъ ыужырэм унэсыфэ нэс уегъэпшъы. Ащ фэдэу шlыгъэмэ джадэу ишlуагъэ къэкlощт.
-ДАХ-р адыгэхэмкlэ зы тхыбзэ тиlэным дэлажьэ. Ар зэхэпхыгъа?
-Ари дэгъу, къызэрэсlуагъэу адыгэкlэ тхыгъэ тхылъхэр, пшысэхэр арапыбзэм исэгъахьэх. Къэбэртае lор-lуатэрэ усэрэ, гущыlэм пае, мы уахътэм зэсэдзэкlых. Сэ сы абдзах, ау къэбэртае псэлъакlэри, тхыкlэри къызгурэlо. Тlэку ухаплъэмэ типсэлъакlэхэр зи зэрзэтекlыкlэ щыlэп. Якъэlуакlэ тlэкlу зэтекlыми, тlури зы. Ащ фэдэу тхыбзэхэр зэфэдэмэ ар апэрэ лъэубэкъоу адыгэхэм зы тхьакlэ яlэнымкlэ хъущт.
-Марыуан гупшысэ гъэшlэгъонхэр къиоlотыкlых. Мы норонавирусыр тыухынышъ, зы фестиваль дахэ горэм тыщызэlукlэнэу сэгугъо.
-Джа Дубаи Университетым егъэджэнхэр щыдгъакlохэ зэхъум, ащ фэдэ фестиваль ин щытшlыгъагъ. Мы илъэсым икъихьагъугъ ар зытефэгъагъэх. Ти адыгэ ныбжьыкlэхэми адыгэ шъуашэхэр Хэкумкlэ щарагъэдлыхи, адыгэ джэгум хэлэжьэгъагъэх. Джы къызэрэпlуагъэу, унэ ишlыхьаныр тыухымэ, адыгэ лъэпкъ зэфэс горэ тшlын, ори укъедгъэблэгъэн. Сыд фэдэми тэ мары сидыгъокlи Сирием тызэрисэуи тилъэпкъы ыбзи ихабзи зэрэтлъэкlэу зетхьан тлъэкlыгъ, тызэрэадыгэр тымгъэгъуащэу, дунаир мыкlодыжьыфэ тыпсэун. Тибзылъфыгъэхэм лъэшэу тащэгугъу, Эмиратым и Сэтэнайхэм. А купым лъэпкъ шэн-зэхэтыкlэхэр къеlэтыжьых, адыгэ шхынхэр аупщэрыхьэх, Къундысыу шlыкlэм фырыгъунэу зэрагъэшlагъ, цыр аджы, дышъэ идагъэхэм ауж итых. Чаных лъэшэу.
-Адыгэ республикэм и Сэтэнайхэм ацlэкlэ ащыгъумэ Эмиратым и Сэтэнайхэм салам сфяхыжь.
-Опсэу. Ежьыхэри къыодэlух, уашlэ, арышъ ясэлам къыосэхыжьы. Тигущыlэ къэтыухыным ыпэкlэ зы закъо къэсlожьынэу сыфай. Европэ, Канадэ е Америкэ мыкlохэу Хэкум къэкlожьыхэмэ тиадыгэхэм нахь ягуап. Ау лъэпэ мыгъакlор тхьапэ гъэпсыныр ары. Визэ къыдэхынхэр нахь псынкlэ къытфэхъунхэу сэгугъо. Къакlожьхэми ахъщэкlэ зыми щыгугъухэрэп, ежьхэм мылъку аlэкlэлъ, Хэкуми бизнес щашlын, федэ къыфахьын. Ау егъэгушlугъэнхэм пае джа тхьапэ lофхэр нахь псынкlэ хъугъагъэмэ дэгъугъэ. Тиадыгэхэм я Хэку агъотыжьынэу ары сэ сызэрэлъаlорэр.
Мы зэдэгущыlэгъур Чэтэо Марыуанэ Фейсбукымкlэ дэсшlыгъ. Нэбгырэ миний фэдиз еплъыгъ. Къыlотагъэр джаущтэу ашlогъэшlэгъоныгъ. Сэ есымытыгъэ упчlэу нэужым къагъэхьыжьыгъагъэхэм ащыщ – сыд фэдэ адыгэ лlакъуа Зэхэт Арап Эмиратым щыпсэухэрэр. Марыуан къызэритхыжьыгъэмкlэ, Хъутхэр, Бырсхэр, Жылэкъохэр, Хъымыщхэр, Тыгъужъхэр, Къэрданэхэр, Кощбайхэр, Нэпсэухэр, Теуцожьъхэр, Емзэщхэр, Лlыбзыухэр, Дыдыхъухэр, lэпыщхэр, Кlэрэфхэр, Баикъохэр, Кlэдэкlуайхэр, Тыухэр, Цэйхэр, Мэкъуаохэр, lэпэзаохэр, Хъуажъхэр, гъыщхэр, Бэгъхэр, Тхьэркъуахъохэр, Мэщфэшlухэр, Мэлгощыхэр, Уджыхъухэр, Вэрэкъохэр, Чэтаохэр щэпсэух. Мыщ фэдиз лъэкъуацlэмэ сяджэ зэхъум, Адыгеир Эмиратым кощыжьыгъэ къысшlошlыгъ. Тхьам дахэкlэ я Хэку къерэхьыжьых.
Телевизионнэ проектэу «Адыгэм идунай» мыгъэ джащ фэдэу Ливан нэсыгъэп. Ау гухэлъхэр иlагъэх ащ щыпсэурэ адыгэхэми якъэбар къыlотэнэу. Тэгугъо а къэралыгъоми зэгорэм тынэсынэу. 20l8-рэ илъэсым ащ къикlи адыгэ куп ти Хэку къэкlогъагъ. Адыгэ-Черкес Хасэ илъэсих хъугъэу Ливан къыщызэlуахыгъ. Адыгэ Республикэм къэкlогъагъэхэм ахэтыгъэх Хасэм итхьэматэу Абдул Разак Риад, ащ игуадзэу Сариа Абдель Разак, джащ фэдэу Мохамед Али, Ходер Абдель ВАхаб, Махуд Лаз. Зэрэадыгэхэр ашlэ, Мысыр хэгъэгум ифэгъагъэ адыгэхэм ялъэужэу залъытэжьы, ау яадыгэ лъэкъуацlэхэр чlанагъэх. Адыгеим и Правительствэ хэтхэм, Адыгэ Хасэм илlыкlохэм зэlукlэгъухэр адашlыгъагъэх. Къызэраlуагъэмкlэ, чlыгужъм зэпхыныгъэхэр адашlыхэ ашlоигъу, ДАХ-ым дэлэжьэнхэу фаех, хэкум бизнес lофыхэр щызэпагъафэ ашlоигъу. Ау анахьэу зафаехэр адыгабзэр, адыгэ хабзэр къаухъумэнэу ары. Ащкlэ Хэкур lэпыlэгъу хъунэу къыщэгугъух.
Тlэшъу Светлан
Адыгэ Республикэм изаслуженнэ журналист.


БзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэкIыжь языгъэхьырэ Федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэр кIэщакIо фэхъуи, Мыекъуапэ илицееу N 19-м ия 2-рэ класс ис кIэлэеджакIохэм апае «ЛIыхъужъныгъэм иурок» афызэхащагъ. Нэмыц-фашист техакIохэм тидзэхэр апэуцужьхи Мыекъуапэ шъхьафит зашIыжьыгъэр илъэс 73-рэ зэрэхъурэм Iофтхьабзэр фэгъэхьыгъагъ.
1942-рэ илъэсым, шышъхьэIум Мыекъуапэ фашистхэм аштэгъагъ. Мэзихым къыкIоцI къалэм дэт промышленнэ предприятие инхэр, сымэджэщхэр, еджапIэхэр, клубхэр, тхылъеджапIэхэр пыим зэхигъэтэкъуагъэх. Мамыр цIыф мини 4-м ехъу аукIыгъ, ахэм янахьыбэр кIэлэцIыкIух, нэжъ-Iужъых ыкIи бзылъфыгъэх.
Хэгъэгу зэошхор тарихъым зэрэхэхьагъэр, ащ къэбарэу пылъхэр ГъэIорышIапIэм икъулыкъушIэхэм кIэлэеджакIохэм къафаIотагъэх ыкIи ащ фэгъэхьыгъэ кином рагъэплъыгъэх. ТичIыгогъу ЛIыхъужъхэу Андырхъое Хъусенэ, Женя Поповым ясурэтхэр къарагъэлъэгъухэзэ, лIыблэнагъэу зэрахьагъэр къафаIотагъ. Джащ фэдэу зэо илъэсхэм Мыекъуапэ итеплъэ зыфэдагъэм щагъэгъозагъэх, заом икIэлэцIыкIухэм афэгъэхьыгъэ мультфильмэу «Воспоминание» зыфиIорэм рагъэплъыгъэх.
БзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэкIыжь языгъэхьырэ Федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипресс-къулыкъурэ АР-м иуголовнэ-гъэцэкIэкIо системэ иэкспонатхэр зычIэлъ музеимрэ къагъэхьазырыгъэхэ видеокъэтынхэм яшIуагъэкIэ, урокыр гъэкIэрэкIагъэу, дахэу рагъэкIокIыгъ.
«ЛIыхъужъныгъэм иурок» гъэшIэгъоныгъ. УпчIэхэм яджэуапхэр кIэлэеджакIохэм IупкIэу къыратыжьыгъэх, усэхэр, орэдхэр къаIуагъэх.
БзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэкIыжь языгъэхьырэ Федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипресс—къулыкъу.


УФ-м и Президентэу Владимир Путиным иунашъокIэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операциеу Донецкэ ыкIи Луганскэ народнэ республикэхэм ащыкIорэм фэгъэхьыгъэу ишIошIхэм тащигъэгъозагъ къэндзалхэм якультурнэ-просветительскэ обществэу «Дуслык» зыфиIорэм ипащэу Алим Ильясовым.
— Тятэхэм ыкIи тятэжъхэм дэгъоу ашIэ фашизмэр зыщыщыр. Илъэси 8-у хъугъэу Донецкэ ыкIи Луганскэ народнэ республикэхэм ямамыр цIыфхэм «хьэкIэ-къокIагъэу» адызэрахьэрэм ыкIи зэраукIыхэрэм Урысыем ынаIэ тыримыдзэн ылъэкIыгъэп. Тикъэралыгъо ипащэу Владимир Путиным иунашъокIэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операциеу Донецкэ ыкIи Луганскэ народнэ республикэхэм ащыкIорэр игъо шъыпкъэу щыт. Ахэм ащыпсэурэ цIыфхэм яшIоигъоныгъэхэр ыкIи Урысыем игъунапкъэхэр къэухъумэгъэнхэм мы операциер зэрэфэIорышIэщтым сицыхьэ телъ. Адыгеим ис къэндзалхэм ацIэкIэ, ахэр мини 3 фэдиз мэхъух, тикъэралыгъо ипащэ унэшъо мыпсынкIэу ышIыгъэм детэгъаштэ.


Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ ФедерациемкIэ и Совет и Тхьаматэу Валентина Матвиенкэмрэ Адыгеим и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъанрэ тыгъуасэ Москва щызэIукIагъэх.
Адыгэ Республикэм и Мафэхэр мэлылъфэгъум ыкIэхэм адэжь ФедерациемкIэ Сове-
тым зэрэщыкIуагъэхэм якIэуххэм ахэр атегущыIагъэх, джащ фэдэу республикэр тапэкIи федеральнэ гупчэм зэрэдэлэжьэщт лъэныкъохэм ахэплъагъэх.
ФедерациемкIэ Советым и Тхьаматэ зэрилъытэрэмкIэ, республикэм и Мафэхэр гъэшIэгъонэу зэхащэгъагъэх ыкIи бэмэ ахэр агу рихьыгъэх. Адыгеим илIыкIо куп шIуагъэ къытэу Iоф зэришIагъэм къыхэкIэу сенаторхэм республикэм, ащ игъэхъагъэхэм ыкIи хэхъоныгъэ ышIынымкIэ амалэу иIэхэм защагъэгъозагъ. Социальнэ лъэныкъомкIэ, экономикэмкIэ республикэм Iофэу щашIагъэхэм атегущыIэхэ зэхъум, рекомендацие гъэнэфагъэхэр къафашIыгъэх, лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ Адыгеим гъэхъагъэу иIэхэр хагъэунэфыкIыгъэх. МыщкIэ республикэм опытышIоу иIэр нэмыкI шъолъырхэми ащагъэфедэнэу игъоу афалъэгъугъ.
Валентина Матвиенкэм республикэм и Мафэхэр дэгъоу зэхащагъэхэу, Адыгеим иэкспозицие гъэшIэгъоныгъэу, ТхьакIущынэ Аслъан купкIышхо зиIэ доклад ФедерациемкIэ Советым изэхэсыгъо къыщишIыгъэу ылъытагъ. Ащ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, Iофыгъоу зытегущыIагъэхэм мэхьанэшхо яIагъ, унашъоу аштагъэхэр зэрагъэцакIэрэм гъунэ лъафыщт. ТапэкIи республикэр парламентым иапшъэрэ палатэ иIэпыIэгъу щыгугъын ылъэкIынэу ащ ылъытагъ.
ТхьакIущынэ Аслъан Валентина Матвиенкэм «тхьауегъэпсэу» риIуагъ республикэм ынаIэ къызэрэтыригъэтырэм ыкIи Адыгеим амалэу иIэхэр ФедерациемкIэ Советым апэрэу къыщагъэлъэгъон зэралъэкIыгъэм пае. Республикэм и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, ащ фэдэ Iофтхьабзэхэм регионым уасэу иIэр къаIэты, сенаторхэм занкIэу зафагъэзэнэу, зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэм атегущыIэнхэу, зигъо Iофыгъохэмрэ республикэм исоциальнэ-экономикэ хэхъоныгъэкIэ пшъэрылъхэмрэ нахь псынкIэу зэшIуахынхэу амал къаты.
ТхьакIущынэ Аслъан ишIошIкIэ, федеральнэ гупчэм зэдэлэжьэныгъэу дытиIэщтым бэкIэ елъытыгъэщт гухэлъ гъэнэфагъэ зиIэ федеральнэ программэхэм республикэр зэрахэлэжьэщтыр, проект инхэр зэригъэцэкIэщтхэр. Адыгеим и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, республикэм и Мафэхэр ФедерациемкIэ Советым щыкIохэ зэхъум пшъэрылъэу къафашIыгъэхэр ыкIи игъоу къафалъэгъугъэхэр зэкIэ къыдалъытэщтых, ахэм ягъэцэкIэнкIэ Iофтхьабзэу зэрахьащтхэр зэхафыщтых. Джащ фэдэу ТхьакIущынэ Аслъан ФедерациемкIэ Советымрэ хабзэм инэмыкI федеральнэ къулыкъухэмрэ шIуагъэ къытэу тапэкIи зэрадэлэжьэщтыр къыIуагъ.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы: Адыгэ Республикэм и Мафэхэр мэлылъфэгъум и 25 — 27-м Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ ФедерациемкIэ и Совет щыкIуагъэх. ФедерациемкIэ Советым икомитетхэм язэхэсыгъохэм республикэм исоциальнэ-экономикэ хэхъоныгъэкIэ зигъо Iофыгъохэм ащатегущыIагъэх. Парламентариехэм амал яIагъ ФедерациемкIэ Советым щыкIогъэ къэгъэлъэгъоным республикэм гъэхъэгъэ шъхьаIэу иIэхэм нэIуасэ зыщыфашIынэу.


Мы мэфэкIым фэгъэхьыгъэ Iотфхьабзэхэр Урысыем ишъолъыр пстэуми ащыкIощтых. Хабзэ зэрэхъугъэу, Адыгэ Республикэри ащ чанэу ахэлэжьэщт.
МэфэкIым фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэу Мыекъуапэ щызэхащэщтхэм ащыщхэу къэлэ гупчэ паркым щыкIощтхэм нэIуасэ шъуафэтэшIы:
Гъэтхапэм и 1-м сыхьатыр 10.00-м къыщегъэжьагъэу 18.00-м нэс Iэпэщысэхэр зышIыхэрэм якъэгъэлъэгъонэу «Мастерхэм якъал», сыхьатыр 11.00 — 12.00-м — АР-м ипрофсоюзхэм я Федерацие кIэщакIо зыфэхъугъэ концерт программэу «Гъатхэмрэ IофшIэнымрэ я Маф», сыхьатыр 12.00 — 14.00-м — кIэлэцIыкIухэм афэгъэхьыгъэ программэу «Тыгъэжъыем ыуж тит», 13.00 — 14.00-м — мастер-классэу «ЖъоныгъокIэ Iэрам», сыхьатыр 14.00 — 16.00-м — искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м икIэлэеджакIохэм яконцерт, сыхьатыр 16.00 — 17.00-м — къашъохэмкIэ еджапIэу «Империя» зыфиIорэм иконцерт программэу «Орэдымрэ къашъомрэ акIэдэIукI», сыхьатыр 17.00 — 19.00-м — студиеу «Пластилиным» ипрограммэу «Гъатхэм тыпэгъокIы», сыхьатыр 17.00 — 21.00-м — муниципальнэ духовой оркестрэр зикIэщэкIо программэр.
Гъэтхапэм и 2-м пчэдыжьым сыхьатыр 10-м щегъэжьагъэу пчыхьэм сыхьатыр 6-м нэс Iэпэщысэхэр зышIыхэрэм якъэгъэлъэгъон, мафэм сыхьатыр 12 — 14-м кIэлэцIыкIухэм апае программэ зэфэшъхьафхэр, пчыхьэм сыхьатыр 7-м щыублагъэу 9-м нэс программэу «Гъатхэм имэкъамэхэр» зыфиIохэрэр кIощтых.
Гъэтхапэм и 3-м пчэдыжьым сыхьатыр 10-м щыублагъэу пчыхьэм 9-м нэс Iофтхьэбзэ заулэ зэхащэщт, къэгъэлъэгъонхэм адакIоу, цIыфхэм, сабыйхэм зызщагъэпсэфын алъэкIыщт программэхэр ахэм къадыхэлъытэгъэщтых.


Транспорт амалхэм хэкIыр къарызытэкъоу камерэхэм къаридзэрэм джы пшъэдэкIыжь рагъэхьыщт.
2023-рэ илъэсым щылэ мазэм и 11-м къыщегъэжьагъэу транспортым хэкI къизытэкъурэм пшъэдэкIыжь рагъэхьынымкIэ автомат шIыкIэм тетэу тезыхырэ камерэхэр агъэфедэнымкIэ фитыныгъэ щыIэ хъугъэ.
Тазырхэр:
— Физическэ лицэхэм — апае сомэ мини 10-м къыщегъэжьагъэу мин 15-м нэс. Ащ фэдэ хэбзэукъоныгъэ икIэрыкIэу зезыхьэрэм тазырыр сомэ мин 20 — 30-м фэдизыщт;
— IэнатIэ зыIыгъхэм апэрэу мыщ фэдэ хэбзэукъоныгъэ зызэрахьэкIэ, тазыр сомэ мин 20-м къыщегъэжьагъэу сомэ мин 30-м нэсыщт. ЯтIуанэрэу а зекIуакIэр къызыхафэкIэ — сомэ мин 40-м къыщегъэжьагъэу мин 60-м нэс;
— юридическэ лицэхэм сомэ мин 30 — 50 атын фае хъущт, икIэрыкIэу шапхъэхэр заукъокIэ сомэ мин 60-м къыщегъэжьагъэу сомэ мини 100-м нэс арагъэтыщт.


Jineps Gazetesi
Ünlü Türk yazarı Yaşar Kemal'in 'Kafkas Abhazya Kültür Derneği'nde yapığı konuşma
Çerkesce'si: HAPİ Cevdet Yıldız
Çerkeslerle benim ilişkim çok. Bir Çeçen köyü var, Körmezar. Biz Ceyhan'ın bir tarafındayız, onlar diğer tarafında. Adana Ceyhan'ın bir köyü bu ve orada Ali Sait bey, bunların tarlalarının hepsini almış. Öyle bir ağıtlar geldi ki Ceyhan'ın öbür tarafından.. Toprağından koymuşlar, sonra bizim köye geldiler, gemiyle, geçtiler bizim köye yakın durdular. Ondan sonra Toroslara gittiler, daha sonra onları görünce ve 'ben Emte köyündenim' deyince beni üç gün bırakmadılar.
İdris amcaya gidiyorum. Yusuf amcam da Kürt milislerinin başkan yardımcısı. İdris bey, Çerkeslerin başkanı. Nuri çavuş var bir de. Nuri çavuşun iki oğlu var, bir tanesi Kerim bir tanesi Çako bey. Çako bey Kadirli'nin belediye başkanlığını yaptı uzun süreler. İdris amcanın (ben İdris amca diyorum, çok yakınız, aile gibiyiz) kızı Çako beyin karısı. Ben yine her zaman olduğu gibi Kadirli'de hapishaneye girdim. Orda iki ay kaldım. Anamdan başka kimse yaklaşamıyor, 30 kadar akraba köyü var, Kürtler, bir tanesi bile bir şey yapmadı. Bir tane Alevi Kürtlerden vardı, onlar geldi. Bir de İdris amcanın kızı geldi, Nesibe hatun.
Hapishane öyle büyük değildi ama gene 100 ya da 50 kadar mahpus vardı orada. Bir gün, daha 3. ya da 4. günüm, baktım Nesibe abla, büyük siniler var, renkli kağıtlar var, onların içinde yemek. Üç-dört tane adam taşıyor. Hapishanedeki herkes için yemek yapmış. Sonraki gün yine yemek geldi. İki ay kaldım hapishanede, haftada bir – iki defa koyun veya keçi kesiliyor, yemek geliyor. İki ay sonra Kozan'a gönderilince hapishanedekilerin çoğu ağladı, biz şimdi ne yiyeceğiz diye!
Van'a gazeteci olarak gittiğim zaman, Yusuf ağayı (amcamı) görmeye gittim. Yusuf ağa oraya yerleşmişti, tarlaları filan satıp, 115 yaşında öldü.. Bana ilk sözü 'İdris amcan ne oldu?' olmuştu.
Ben 15 yaşındayım. Çerkes düğünü var dediler ben de gittim, Akifiye'ye. İdris amca beni çok seviyordu 'hoş geldin Karaoğlan' dedi. Sonra bana kendi atını verdi. İdris amcanın atı koşu atı, Arap atı belki de İngiliz'le karışmış, dehşet bir at. 'Bin şuna' dedi, 'şu yüzü sen getireceksin' dedi. Bindim ata, 30 kadar at, kim getirirse hediye alıyor. Atı sürmeye başladım, epeyce arkamdan geliyor diğerleri, kapıya geldim, ondan sonra ne oldu anlamadım, arkamdan değnekle vuruyorlar, öldürecekler beni. İdris amca, 'yahu eğil içeri gir, vurmazlar sana' diyor. En sonunda ben de 'eğileyim, içeri gireyim' dedim, bir adam geldi kapıyı açtı, 'işte buradan gireceksin' dedi. İdris amca geldi; 'Yaşar, at değil ama sen daha iyisin' dedi.
Çerkesler büyük bir halktır, küçük halk yoktur zaten. Çerkesler topraklarını hiçbir zaman hiç kimseye vermek istemediler, o yüzden de sürgün olmuşlar. Galip gelmiş Ruslar ve sürgüne gelmişler. Sürgünde de Osmanlı çok iyi davranmamış Çerkeslere. Balkanlar'a yerleştirmişler, neden Balkanlar'a da Anadolu değil. Onları da tekrar Arapların içine göndermişler, bu da acayip bir şey! Cumhuriyet devrine gelince, gene yabancı saymışlar. Kurtuluş Savaşı'nın kahramanları, büyük insanları bunlar..
Bir gün yürüyordum gölün kenarında, 5-10 kişilik bir kalabalık var ve bir kamyon duruyor. Gittim baktım, Çerkes oyunlarını biliyorum. Şöyle böyle yaptım tanımasınlar diye, aralarına girdim. Hiç kimse tanımadı beni. Ondan sonra ben ayrıldım, bitiyor diye. Meğer herkes beni tanıyormuş, 'bizimle gel' dediler.
– Peki niye geleyim,
– Biz Çerkes'iz,
– Allah güzellik versin, ben size küsüm,
– Niye?
– Siz istemediniz, hiçbir zaman kendinizi, kültürünüzü istemediniz. Çerkes'siniz, sizin büyük bir kültürünüz var. Yazık size. Niye istemiyorsunuz dilinizi? Niye okul istemiyorsunuz dilinize? Ben size küsüyorum, konuşmuyorum işte..
– Yaşar abi yapma!
– Küstüm! dedim ve küstüm!
Hatırlarsanız son Cumhurbaşkanlığı ödülünü alınca Çerkesleri ağzımdan düşürmedim. Evvela Çerkeslerin ve Kürtlerin dilini vereceksiniz dedim. Hatırlıyor musunuz?
Şimdi benim tüm romanlarımda Çerkes geçer. Niye böyle? Vallahi billahi bilmiyorum. Gerçekten bilmiyorum ama hep Çerkes oluyor.
Mesela İnce Memet' te bir kahraman var, o da Çerkes. Arkadaşlarıma biraz önce anlattım. Cumhuriyet'te çıktı, İnce Memet'in birincisi. Bitti. Üç gün sonra Cumhuriyet'e gittim. 'Ya Yaşar, 10-15 çocuk geldi, seni bekliyorlar. Gitmiyorlar, Yaşar Kemal'i göreceğiz' diyorlar. Odam vardı, gerçi beni kovmuşlardı ama Nadir Nadi geldikten sonra duruyordu. 'Çocukları benim odaya götürün' dedim ve ben de gittim, çocuklar çok sevindi.
'Nerdeyse sizi görmeden gidecektik' dediler. 'Ne istiyorsunuz çocuklar' dedim. 'Biz teşekkür etmeye geldik' dediler. 'Niye' dedim. 'Kitabınız var ya, orda Çerkesler var ya, Çerkesler de kahraman ya orada, işte biz teşekkür etmeye geldik' dediler. 'Nerelisiniz' dedim. 'Anadolu'nun her yerinden bir Çerkes çocuğu aldık' dediler, 'Bir kişiyle teşekkür olur mu? Siz Çerkesler için yazmışınız' dediler. Bunu hayatım boyunca hiç unutamam.
Benim tek derdim, bu kültür ölmemeli. Dünya zenginleştikçe, kültür zenginleştikçe insan insan olur. Göz göre göre 'ben bu milletten değilim' dediği zaman hapı yuttu insanlık.
Kendimi bildim bileli bu dil meselesiyle uğraşıyorum. Diller başka dilleri öldürmemiştir. Bütün tarihten sorun, hiçbir dil hiçbir dili öldürmemiştir. Düşünelim bir; bütün diller birbirini besler, diller tek başına kaldığı zaman Türk dili gibi olur. Türk dili bu durumda olacak bir dil değildi. Yasakladı Türk dili, yasakladığından faydalanamadı, onunla zenginleşemedi. Ben Türk dilinin bir yazarıyım, Çerkesce yasaklanmasaydı, Kürtçe yasaklanmasaydı… 17 dil var, bunlar yasaklanmasaydı Türk dili daha zenginleşirdi. Bbunu anlayacak kadar kültür yok bizim politikacılarımızda..
Bir dil nasıl zenginleşiyor, bu da dünyada bilinen bir şeydir. Bir dilin edebiyatı olmazsa ölür. Bu kesin. Edebiyat yaşatıyor dilleri.
Bir gün bana bir adam geldi, albay. Ben de niye bana geliyor diye şaşırdım. Nart destanlarını verdi, 'Yaşar abi, oku bunu ben çevirdim' dedi. 'Milli Emniyet misin' dedim. 'Kuran'ı getir el basayım, vallahi billahi değilim' dedi. 'Çerkesleri çok seviyorum, Rusça da biliyordum, bu destanı çevirdim.' dedi. Yedi Sovyet alimi var, bu destanı yazmışlar. Destanı aldım okudum. Adamın Türkçe'si o kadar iyi ki bir tek yanlış var sadece…
Yayınevini aradım, 'bir Çerkes destanı geliyor, basarsak iyi satar, 5 milyona yakın Çerkes var' dedim. Şimdi size iyi haber vereceğim; ikinci baskıyı yaptı Nart destanı, müthiş bir destan, İlya'da çapında bir destan.
Evet, burada konuştuğum için memnunum. Çerkesler şunu bilin, bir adem oğlu çıkıp ben Çerkes değilim derse, güle güle gitsin Cehennem'in dibine..
ЯШАР КЕМАЛЫМ ИГУЩЫ1Э
Тырку тхэк1ошхо ЯШАР КЕМАЛым (*) Истамбыл 'Кавказ Абхъазие Культыр Хасэм' къыщиш1ыгъэ гущы1эр (ЖЬЫНЭПС гъэзетэр,1оныгъомаз)
Зэздзэк1ыгъэр: Хьапый Джэудэт
Сэ адыгэмэ бэрэ сахэтыгъ.Кормезар/Körmezar (Къэхэлъэнэшъу) иц1эу зы чэчэн къуаджэ ти1.Джейхан псыхъом изы лъэныкъо тэ ты1ус,адрэ лъэныкъом чэчэн къуаджэр 1ус.
Адана областым иДжейхан районым епхыгъэу зы къуадж ар .Пщы Али Саидым мыхэмэ яч1ыгухэр атырихыгъагъ.Гъыхэр,гъы макъэхэр,гъыбзэхэр къыщытэджыгъагъ Джейханым и адрэ к1ыбым..Яч1ыгухэм къырафыгъэх,ет1анэ тикъуаджэ къек1угъэх,къуахьым исхэу тикъуаджэ пэгъунэгъу зы ч1ып1э къыщыуцугъэх.
Ащ нэужьым Торос къушъхьэхэм алъэныкъо дэк1оягъэх,ш1ук1ае теш1агъэу ахэр зысэлъэгъум,'сэ
Эмте къуаджэм сыщыщ ' зысэ1ом мэфищ сяхьэк1агъ.
Сятэщэу слъытэрэ Идрисы идэжь сэк1о.Сятэщ Юсыфи курт милициемэ ятхьэмэтэ гуадз.Идрисри адыгэмэ ятхьэмат.Нури чауш и1о зыгори щы1.Нури чаушым къут1у ы1,зыр Керим,адрэр Чако бей.Чако беир илъэсыбэрэ Кадирли къалэм итхьэмэтагъэ зэрихьагъ.Сятэшэу Идрисым (сэ ащтэу есэ1о,тызэпэблагъ,зыунагъо тыщыщым тыфэд) ипшъашъэ Чако беим ышъхьэгъус.Сэ сшъхьэ къызэрек1урэ зэпытым тетэу Кадирли хьапсым сык1адзэгъагъ.Хьапсым мэзит1у сык1эсыгъ.Сянэ нэмык1 зи садэжь къэк1уагъэп,30 фэдиз тиблэгъэ къуаджэ щы1,куртмэ ащыщэу зыми зи къысфиш1агъэп.Зы Алэви курт къуаджэ ти1,ахэр къэк1уагъэх.Зы закъоуи сятэш Идрис ыпшъашъэ Нэсибэ гуащэр къэк1уагъ.
Хьапсыр иныгъэп ау нэбги 100 е нэбгэ 50 фэдиз ц1ыф к1эсыгъ.Зы мафэ горэм,мэфищ е мэфипл1 теш1эгъагъ,сшыпхъунахьыжъэу Нэсибэр 1энэ хъурэешхо и1ыгъэу къэсыгъ,1анэм зэмышъогъу тхылъып1эхэм як1оц1ыщахьыгъэу шхыныхэр телъых.1анэхэр нэбгищ нэбгипл1ым къихьыгъ.Хьапсым ч1эс хэти ишхын фэш1к1э шхынхэр ба1оу къихьыгъагъ.Зы мафэ къынэуж ик1эрык1эу шхын къытфихьыгъ.Хьапсым мэзит1оу сык1эсыгъ,тхьэмафэм зэу т1оу мэлрэ пчэнрэ яригъэук1ыри шхын къытфаригъахьыштыгъ.Мэзит1у къынэуж Козан хьапсым сящагъ,мыр зызэхахым хьапсым ч1эсхэр гъыгъэх,джы хэты тигъэшхэжьын я1уи!
Ван къалэм журналистэу сызэк1ом,Юсыф агъар (сятэшыр) зэзгъэлъэгъунэу сык1уагъ.Ич1ыгухэр ищэхи ащ дэт1ысхьэжьыгъагъ,илъэс 115 иныбжьэу л1эжьыгъ.Япэрапш1эу 'уятэшэу Идрисыр тэу хъугъэ?' и1уи къысэупк1ыгъ.
Илъэс 15 синыбж.Адыгэ нысащэ щы1 я1уагъ,сык1уагъ Акифием.Сятэш фэдэ Идрисым бо сырик1эсагъ,'фэсапщ К1элэкъарэ' къыси1уагъ.Ет1анэ ыш къыситыгъ.Идрисэу сятэш ыш шыгъэчэщыгъ,Арап е Ингылыз лъы зэхэлъэуи щытын фэягъ,шы бэлахьыгъ. 'Мы шым тет1ысхь' къыси1уагъ,'Мы шъор шъозэтехым къахэхи къахь' къыси1уагъ.Шым сытет1ысхьагъ,30 фэдиз шыу щы1,шъор хэты къихьымэ тыныр ащ раты.Шыр зэзфэу сыублагъ,адрэхэр ш1ук1аеу сауж къинагъэхэу къыслъэчъэх,пчъэ1ум сыкъэсыгъ,ащ нэужьым сыд хъугъэ сфэш1эшъугъэп,сяужк1э бэщхэмк1э къысаох,сяук1ыщт.Идрисэу сятэшыми 'жъэу зыгъэшъхъи ихь,къыоощтхэп' е1о.Иужыпкъэ дэдэм 'зызгъэшъхъыни сихьэн' с1уагъ,зы л1ы горэ къынэси пчъэр къысфэ1уихыгъ,'мары мы ч1ып1эмк1э уихьащт' къыси1уагъ.Сятэшэу Идрисыр къэсыгъ;'Яшар,о шым унахьбэлахь' къыси1уагъ.
Адыгэхэр лъэпкъ иных,к1о лъэпкъ ц1ык1у п1ошъуни щы1эп.Адыгэхэм яч1ыгу ныбжьи зыми ратынэу адагъэп,ащ къыхэк1эу яхэгъэгу къырагъэк1ыгъэх,къырафыгъэх.Заор урысым къигъэхъагъ,ащ къыхэк1эу Тыркуем къэк1уагъэх.Яхэгъэгу къызырафыхэм тыркур/османлыр адыгъэхэмэ дахэу ядезэк1уагъ.Балкан лъэныкъом рагъэт1ысхьагъэх,сыдэ Балканхэр,сыдэ Анатолием рырамыгъэт1ысхьaгъэх.Балканым рагъэт1ысхьагъэхэр ик1эрык1эy Арапхэм адэжь яфыхи ахэм яхыраугощагъэх,мыр гъэш1эгъонэу зыгор!Тырку республикэм илъэхъан адыгэхэр хымэ лъэпкъэу алъэгъугъэх.Адыгэхэр Тырку Шъхьафит Заом ил1ыгъужъыхэу,иц1ыф л1ыбланэхэу щытых…
Зы мафэгорэм зы псыхъурай гъунэгорэм сирек1ок1ы,нэбгитф нэбгипш1 п1онэу зы купрэ зы къамионрэ/ку инрэ щыт.Сык1уи сяплъыгъ,адыгэ къашъохэр сэш1э.Сыкъарэмыш1 с1уи зысыут1ы1оу сахэхьагъ.Зыми сыкъиш1агъэп.Ет1уанэ,къашъор мэухы с1уи сахэк1ыжьыгъ.Ау саш1эу къык1эк1ыгъ,'гъусэ къыддэхъу' къыса1уагъ.
– Адэ сыдэ гъусэ сыкъышъудэхъун,
– Тэ тыадыг,
– Тхьам бын унэ шъуеш1,сэ сышъуфэгусагъ,
– Сыдэ?
– Шъо шъузфэежьыгъэп,шъуикультыр къэжъугъэнэжьыным шъупылъыгъэп.Шъуадыг,шъо культырэ ин шъуи1.Хьайнапэу шъозак1о.Сыдэ шъуибзэ шъуфэмыежь?Сыдэ шъуибзэ фэш1к1э еджап1э шъуфэмыерэ?Сэ сышъуфэгуабжьыгъ,сышъудэгущы1эщтэп…
– Мощтэ умы1у тшынахьыжъэу Яшар!
– Сышуфэгуабжьыгъ,яс1уагъ ик1и сафэгуабжьыгъ!
Шъош1эжьы Тырку республикэ тхьаматэм къы1эсхыгъэ ш1ухьафтын зэ1ук1эм сыкъыщыгущы1агъ,ащыгъуми адыгэхэр сщыгъупщыгъэхэп,сижэ дэзгъэзыгъэп.Япэдэдэу адыгэхэмрэ куртмэ ябзэ яшъутыжьын фай с1уагъ.Шъуигу къэк1ыжьыгъа?
Джы сэ сироман пстэуми адыгэхэр ахэтых,къахэлъэгъук1ых.Сыдэ мощтэу хъурэ?Тхьа къыпфэс1он мыр мощтэу зыфэхъурэр сымыш1эрэк1э. Сш1эрэп ау адыгац1эр сироманхэм ахэтызэпыт.
Гущы1эм пае Мэмэт Псыгъо романым зы л1ыхъуъж (герой) хэт,ари адыг.Т1эк1у ипэ синыбджэгъумэ афэс1отэгъагъ.Мэмэт Псыгъор апэрэу Джумхуриет (**) гъэзетэм тыридзагъ.Тедзэныр ухыгъ.Мэфищ къынэужь Джумхуриетым сык1уагъ.'О Яшар,к1эли 10-15 къэк1уагъ,къыппаплъэх.К1ожьхэрэп,Яшар Кемалыр тлъэгъущт' а1о.Кабинэт/унэ си1агъ,к1о ащи сыкъырафыгъагъ ау Надир Нади (***) къызэк1ожь нэужьым къысатыжьыгъагъ.'К1алэхэр сэ си1офис шъущэх' с1уагъ,сэри сык1уагъ,к1алэмэ лъэшэу ягуапэ хъугъэ.
'Утымылъэгъоу тык1ожьыным тынэсыгъагъ' а1уагъ.'К1алэхэр сыд шъузфаер' с1уагъ.'Тхьауегъэпсэу къыот1онэу тыкъэк1уагъ' я1уагъ.'Сыдэ' с1уагъ.'Тхылъ птхыгъэ,тхылъым адыгэхэр итых,адыгэхэри л1ыгъужъыхэу къэбгъэлъэгъуагъэх,мыщ фэш1к1э тхьауегъэпсэу къыот1онэу тыкъэк1уагъ' къыса1уагъ.'Тыдэ шъукъик1ыгъ' с1уагъ.'Анатолием итыдрэ лъэныкъо щыщэу зы к1алэ гъусэ къэтш1и тыкъэк1уагъ' я1уагъ.Зы нэбгэ закъок1э тхьaуегъэпсэу п1оныр хъуна?Адыгэхэм афэш1к1э уытхагъ о' къыса1уагъ.Мыр егъаш1эми сщыгъупщэшъунэп.
Сэ зы гупщысэ закъо си1,ми культурэр –адыгэ культурэр- щэрэ1.Дунаер бае хъумэ,культурэр бае хъумэ къэс, ц1ыфыри ц1ыфэу хъущт.Тапашъхьэ къиуцохэу 'сэ мы лъэпкъым сыщыщэп' я1о зыхъурэм ц1ыфыгъэм хьапыр/таблетыр идырыгъэу/ефэхыгъэу хъущт.
Сиш1эныгъэ къэущэу зэриублагъэм щегъэжьагъэу бзэ 1офым сыпылъ.Бзэхэм адрэ бзэхэр яук1ыгъэхэп.Тарихъым шъуеупк1,зыбзэ закъуи нэмык1 зы бзэ иук1ыгъэп.Зэ тежъугъэгупщыс;бзэхэр зэде1эх,зым адрэм хегъахъо,изакъо къызынэрэми тыркубзэм фэдэу мэхъу.Тыркубзэр мыщ къытенэнэу/мыщ фэдизэ тхьамык1э хъунэу зыбзагъэп.Адрэ бзэхэр тапретэу/мыдэнэу/ясакъэу иш1ыгъ,ясакъэу зэрэхъугъэм къыхэк1эу ахэми зы ш1уагъи ахырихышъугъэп,ахэм ядэ1эпы1э зэремигъотыгъэм къыхэк1ык1э бае хъушъугъэп.Сэ тыркубзэм сыритхак1у,адыгабзэр ясакъэу амыш1ыгъагъэмэ, куртыбзэри ясакъэу амыш1ыгъагъми…бзэ 17 ти1,мыхэр ясакъэу амыш1ыгъагъэмэ тыркубзэр нахь баеу хъущтыгъэ.Мыщ гулъитэн фэдизэу культурэм хэш1ык1 фызи1э политик ц1ыф ти1эгоп..
Зы бзэр тощтэу бае хъушъурэ,мыр дунаем гулъитэшъоу зыгор.Зы бзэм литэратур имы1э зыхъурэм а бзэр мал1э.Мыр шъыпкъэ.Литэратурэм щегъа1эх бзэхэр.
Зы мафэгорэм зы л1ыгорэ садэжь къэк1уагъ,полковник.Сэри сыдэ садэжь къэк1уагъ с1уи згъэш1эгъуагъ,сыкъзэтенагъ.Нарт эпосхэр къысфиуфыгъ,'Сшынахьыжъэу Яшар,едж,мыр сэ зэсдзэк1ыгъ' къыси1уагъ.Совет ш1эныгъэл1ибл щы1,мы эпосыр ятхыгъ.Эпосыр 1эсхи седжагъ.Л1ым итыркубзэ дэхэдэд,зы хэукъогъэ закъо и1 ны1эп.
Тхылъ тедзэп1эм сыфытеуагъ,'зы адыгэ эпос къак1о,таддзэмэ дэгъоу тфэшэшъун сэ1о,миллиони 5 еблэгъэу адыгэ щы1' ес1уагъ.Джы къышъос1ожьын;ят1уанэрэри тадгъэдзагъ,эпос бэлахь,Иллиадэ фэдэу зы эпос.
Ары,мы ч1ып1эм сыкъызэщыгущы1агъэм фэш1к1э бо сигуапэ хъугъэ.Адыгэхэр мыр зэжъугъаш1,зы ц1ыфышъхьа къышъухэк1эу сэ сыадыгэжьэп и1омэ,гъогумэфэ дэдэу хьадрыхэ ерэх,джэхьынэмым икъатибл ик1эгъ ерэф…
(*) Тырку республикэ тхьэматэ Абдулахь Гюлым Яшар Кемалы Къэралыгъо Ш1ухьафтын ритыгъ.
(**) Истамбыл къыщыдэк1эу зы гъэзетэ.Джы тырку националист гъэзетэу хъугэ.
(***) Надир Нади (1908-1991)-Гъэзетэр зиемэ ащыщыгъ.


УсэкIошхоу Хьаткъо Ахьмэд ыцIэкIэ щыт Хьатыгъужъыкъое гурыт еджапIэу N 6-м ныдэлъфыбзэм иIэшIугъэ еджакIо пэпчъ лъыгъэIэсыгъэным Iофыбэ щыдашIэ.
Büyük Adıge şairi Hatko Ahmed'in adını taşıyan Hatığujıkoye köyü N 6 okulunda anadilinin güzelliğini her bir öğrenciye ulaştırmak için değişik çalışmalar yürütülüyor.
БэмышIэу, адыгабзэм имэфэкI хиубытэу, якъуаджэ къыщыхъугъэу, щапIугъэу, джы илъэсыбэ хъугъэу унагъо иIэу Мамхыгъэ щыпсэурэ бзылъфыгъэу Хьагъундэкъо Щамсэт ищыIэныгъэ ыкIи итхэн гъогу, усэн Iофым зэрэфежьагъэр, къыдэхъугъэр, къыдэмыхъугъэр зыфэпIощтхэм афэгъэхьыгъэ литературнэ урок щызэхащэгъагъ. Ащ анахьэу зыщытегущыIагъэхэр Щамсэт иятIонэрэ тхылъыкIэу «Къытферэпс ренэу Тыгъэр» зыфиIорэр ары.
Bir süre önce, Adıgece günü kutlamaları kapsamında, aynı köyde doğmuş olan, şimdi Mamhığ köyünde yaşayan Bayan Hağundeko Şamset'in yaşamı, yazarlığı, kat ettiği sanatsal yol, başardıkları ya da başaramaya çalıştıkları, şair ve besteci kimliği üzerine derinlikli bir değerlendirme yapıldı. Toplantıda, Şamset'in "Güneş Bizi Hep Aydınlatsın" adlı ikinci yeni kitabı tanıtıldı.
Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх я 7 – 10 рэ классхэм ащеджэхэрэр. Анахь агу рихьыгъэ усэхэу «Сиадыгабз», «Силъэпкъы гупс», «Сят», «Хъусен», «Усэр къэкIо» зыфиIохэрэм ахэр къяджагъэх. Адыгэ къоджэдэс бзылъфыгъэм ыпшъэ илъ ыкIи ифэгъэ Iофыбэм акIыIужьэу, усэн лъагъор къызэрэхихыгъэр, илъэсыбэ ыбгъэ дэлъэу къырихьакIыгъэр зэкIэ тхылъ зэришIыгъэм кIэлэегъаджэу Нэшъулъэщэ Саудэт анаIэ тыраригъэдзагъ.
Çalışmalara 7-10 arası sınıflar öğrencileri de katıldılar."Benim Adıgecem", "Ulusumun Öz Ruhu", "Babam" , "Huseyn" ve "Beste/Şiir Yolda,Geliyor" adlı şiirler öğrenciler tarafından seslendirildiler. Bu Adıge köy kadınının birçok ev işi yanında, şiir ve beste işini de üstlenmiş olması, şiir ve bestelerini yıllarca belleğinde yaşatmış ve şiirlerini kitaplaştırmış biri olması gibi konularda öğretmen Neşutleşe Savdet tarafından bir bilgilendirme konuşması yapıldı.
ЕджапIэм ибиблиотекарэу Шымыгъэхъу Мае урокым изэхэщэнкIэ дэгъоу къадэIэпыIагъ. Щамсэт иапэрэ тхылъ цIыкIоу «Гум къикIырэ гупшысэхэр» агу ащ къыгъэкIыжьыгъ, къаритыгъ, тхылъыкIэу «Къытферэпс ренэу Тыгъэр» къызэрэдэкIыгъэри еджапIэм щаригъэшIагъ.
Okulun kütüphane memuru Şımığehu Maya da çalışmalara katkıda bulunanlardan. Şamset'in "İçten Gelen Duygular" adlı ilk kitabı katılımcılara anımsatıldı ve "Güneş Bizi Hep Aydınlatsın" adlı yeni kitabı okul kitaplığındaki yerini aldı.
Хьагъундэкъо Щамсэт иусэхэр, ирассказ кIэкIхэр адыгэбзэ зэкIу дахэкIэ тхыгъэх, ушъый гъэнэфагъэхэр ахэм ахэлъых, пIуныгъэ мэхьанэ яI.
Hağundeko Şamset'in bu yeni kitabı herkesi sevindirdi. Kitapta yer alan kısa öyküler, uyumlu ve duru bir Adıgece ile yazılmışlar. Öykülerde uyarıcı kıssalar bulunuyor, eğitici özellikler taşıyorlar.
Хьагъундэкъо Щамсэт итхылъыкIэ ыгъэрэзагъэхэу «Гъогумаф!» раIуагъ, авторым къаригъэщэгъэ тхылъхэр егъэджакIуи еджакIуи аратыгъэх.
Hağundeko Şamset'in bu yeni kitabına "Başarılar!" dilendi, yazarın getirttiği kitaplar da armağan olarak öğretmen ve öğrencilere dağıtıldı.(Adıge maq)
Sayı: 2010 05


«Свято-Михайло-Афонская Закубанcкая общежительная Пустынь» зыфиIорэ чылысыр загъэпсыгъэр мыгъэ илъэси 145-рэ хъугъэ.
Ащ фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэ иигуменэу Герасим шэкIогъум и 20-м Свято-Троицкэ чылысым щызэхищагъ. Евангелием ар къызеджэ ужым игуменэу Герасим мэфэкI зэхахьэм къекIолIагъэмэ къафэгушIуагъ.
«Свято-Михайло-Афонская Закубанcкая общежительная Пустынь» зыфиIорэр 1877-рэ илъэсым монахэу, къушъхьэу Афон идинлэжьэу Мартирий ыгъэпсыгъагъ. Я II-рэ Александр ышэу Михаил Романовыр чылысым и Ктиторэу щытыгъ. Къэзэкъхэм яшIоигъоныгъэкIэ чылысыр ашIыгъ, къэзэкъмэ ячылысэуи, дзэ щытхъум исаугъэтэуи алъытэ.
Чылысыр хым ышъхьашъо метрэ 920-кIэ нахь лъагэу ашIыгъ, ежь къушъхьэу Физиагбо зыцIэу храмэу Преображения Господня зыцIэр зыщызэтырагъэпсыхьажьыгъэр хым ышъхьашъо метрэ 988-кIэ нахь лъаг. «Свято-Михайло-Афонская Закубанcкая общежительная Пустынь» зыфиIорэр Къыблэ Урысыем итарихъ чIыпIэхэр пштэмэ, зэкIэмэ анахь лъэгапIэм тетэу мы чылысыр алъытэ.
Чылысым гъогоу къыкIугъэм къыкIоцI акъутэуи ашIыжьэуи хъугъэ. Ар анахь чылыс инэу Темыр Кавказым ыкIи анахь лъагэу Урысыем итхэм ащыщыгъ. Илъэс къэс мы чIыпIэр нэбгырэ мини 100 фэдизмэ якIуапI. Советскэ Союзым илъэхъан чылысыр зэфашIыжьэу, гъэпсэфыпIэ ашIэуи хъугъэ, ау тIури зы, апэ зыфэгъэзэгъэгъэ Iофым къекIужьыгъ. 2021-рэ илъэсым ар Урыс Православнэ Чылысым ратыжьыгъ, а лъэхъаным ащ изытет дэй дэдагъ. 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу ащ ишIыжьын фежьагъэх ыкIи аужырэ илъэсипшIым а чIыпIэм тхьэлъэIуиплI дашIыхьагъ. Джырэ уахътэм игъорыгъоу чылысыр зыпкъ еуцожьы.
— Тэ чылысыр ыкIэрыкIэу зэтедгъэуцожьэу пIоми хъущт. Илъэси I15-рэ ащ ыныбжь, ар макIэп, ау а чылысыр нэмыкI шъыпкъагъ. Мары Афон пштагъэми, Грециер илъэс 500-м къыкIоцI къиныгъомэ ахэтыгъэу, тыркумэ аIыгъэу хъугъэми, зы чылыс зэфашIыжьыгъагъэп. Монахи 2 — 4-р яIэщтыгъ ренэу. Шыихъэу Павел ичылыс зэзгъэлъэгъугъ бэмышIэу, ар зыщытыр илъэс 1100-рэ хъугъэ. Тэ тичылыс илъэси 145-у ыныбжьым щыщэу илъэс 75-м зэфэшIыгъагъ. Зи щыIагъэп, щылажьэщтыгъэхэп. Мыщ зэкI пIоми хъунэу щакъутэгъагъ, бэ къырыкIуагъэр. Ащ къегъэлъагъо зэкIэлъыкIокIэ гъэнэфагъэ зэримыIэжьыр, — къыIотагъ чылысым лъыплъэрэ игуменэу Герасим (Буняевым).
Ащ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, тхьэлъэIупIэр зыдэщытыгъэ чIыпIэм зэрэщашIыжьыгъэр IофыгъошIу. Ащ фэдэ чылысэу мы лъэныкъом а зыр ары щашIыгъагъэр. Афон щыIагъэмэ ащыщ Тхьэ сурэтхэр нахьыбэу зиIагъэри мыры. Ахэм зэкIэми апэрэ теплъэу яIагъэр афашIыжьыгъ, къагъэнэжьыгъэх.


Зыныбжь хэкIотагъэхэу ыкIи сэкъатныгъэ зиIэхэу ежь-ежьырэу зифэIо-фашIэхэр зымыгъэцэкIэшъухэрэм зэпымыоу алъыплъэгъэнымкIэ программэр Урысыем 2019-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу щыпхыращы. Ащ пилотнэ шъолъыр 34-рэ хэлажьэ.
Программэр зэфэшъхьафэу зэтеутыгъ. ЦIыфхэм яунэ, мафэрэ е чэщи мафи стационарым социальнэ фэIо-фашIэхэр къащафагъэцэкIэнхэ е медицинэ IэпыIэгъу щарагъэгъотын алъэкIыщт. Ащ фэгъэхьазырыгъэ цIыфхэр (сиделкэхэр) къыхагъэлажьэх е унагъом исхэм ащыщхэр ягупсэ тэрэзэу зэрэлъыплъэщтхэм фагъасэх.
Адыгэ Республикэм IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ къызэритырэмкIэ, а программэм ишIуагъэкIэ Iофыгъуабэ зэшIохыгъэ хъугъэ:
— зыныбжь хэкIотагъэхэр ыкIи сэкъатныгъэ зиIэхэр мафэрэ зыщаIыгъхэрэ отделениехэр ыкIи ахэр щыIэныгъэм хэгъозэнхэмкIэ ящыкIэгъэ техническэ амалхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ къызIахынхэ алъэкIыщт чIыпIэхэр республикэм имуниципальнэ образовании 3-мэ ащагъэпсыгъэх. Ащ фэдэ фэIо-фашIэр нэбгыри 138-мэ афагъэцакIэ;
— зыныбжь хэкIотагъэхэм ыкIи сэкъатныгъэ зиIэхэм яIэхьылхэр ыкIи социальнэ IофышIэхэр тэрэзэу зэралъыплъэщтхэ шIыкIэм зыщыфырагъаджэхэрэ еджэпIи 9 Адыгеим ит;
— гъашIэр нахь кIыхьэ шIыгъэным фэшI спорт ыкIи зызщагъэпсэфырэ социальнэ псэуалъэхэр (ФОК-хэр, спортзалхэр, бассейнхэр, щэрыуапIэр, шахмат клубыр, культурэм иунэхэр, тхылъеджапIэхэр, музейхэр ыкIи нэмыкIхэр) къакIухьанхэмкIэ социальнэ фэIо-фашIэхэр афэгъэцэкIэгъэнхэмкIэ комплекснэ гупчи 9-мэ зэзэгъыныгъэ адашIыгъ. Мы фэIо-фашIэр нэбгырэ 4197-мэ афагъэцакIэ;
— 2023-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу шэпхъи 3-м тетэу зэпымыоу зылъыплъэнхэ фэе зыныбжь хэкIотагъэхэм апае «Сиделкэхэм якъулыкъу» иIофшIэн еублэ;
— зыныбжь хэкIотагъэхэр ыкIи сэкъатныгъэ зиIэхэр мафэрэ зыщаIыгъхэрэ отделениехэр ыкIи ахэр щыIэныгъэм хэгъозэнхэмкIэ ящыкIэгъэ техническэ амалхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ къызIахынхэ алъэкIыщт чIыпIэхэр къэнэгъэ муниципальнэ образовании 6-мэ къащызэIуахыщт.
Сыдэущтэу программэм ухэуцон плъэкIыщта?
— Узыщыпсэурэм елъытыгъэу цIыфхэм социальнэ фэIо-фашIэхэр афэзыгъэцэкIэрэ Комплекснэ гупчэу узэпхыгъэм лъэIу тхылъ ептыщт.
— Ащ фэдэ IэпыIэгъу уищыкIагъэмэ, медицинэ ыкIи социальнэ IофышIэхэр зыхэхьэхэрэ комиссием къыгъэнэфэщт.
— Зафэзыгъэзагъэм ащ фэдэ IэпыIэгъу ищыкIагъэ зыхъукIэ, ар зыхэхьэрэ купыр къыфатхыщт.
— Ащ елъытыгъэу фагъэцэкIэщт фэIо-фашIэр зэкIэ итхагъэу IэпыIэгъу зэрэратыщтымкIэ зэзэгъыныгъэр зэхагъэуцо.
Программэм фэгъэхьыгъэ къэбарыр нахь игъэкIотыгъэу социальнэ фэIо-фашIэхэмкIэ шъолъыр гупчэм щызэжъугъэшIэн шъулъэкIыщт.
Лъэпкъ проектэу «Демографием» къыдыхэлъытагъэу программэр пхыращы.


Шъолъырхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэнымкIэ Урысыем иправительственнэ комиссие джырэ шапхъэхэм адиштэу коммунальнэ инфраструктурэр гъэкIэжьыгъэным тегъэпсыхьэгъэ апэрэ программэ 14-у сомэ миллиард 16 фэдиз зыпэIухьащтыр ыухэсыгъ. Адыгейри ахэм зэу ащыщ. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ащ фэгъэхьыгъэу къыIуагъ.
Урысые Федерацием ивице-президентэу Марат Хуснуллиным комиссием изэхэсыгъо зэрэщыхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, а программэхэм адиштэу унэ-коммунальнэ хъызмэтым изэтегъэпсыхьан пае мылъкоу къыхагъэкIыщтымкIэ псэолъи 100-м ехъумэ язытет нахьышIу хъущт, инженер сеть километрэ мини 8-м ехъу зэблахъущт. Джырэ шапхъэхэм адиштэу коммунальнэ инфраструктурэр гъэкIэжьыгъэным тегъэпсыхьэгъэ программакIэм тетэу апэрэ сомэ миллиард 30-р къыхагъэкIыгъ. Ащ щыщэу сомэ миллиард 16-р шъолъыр 14-мэ атырагощэгъагъ.
«Мы шъолъыр программэ 14-р зэрагъэцэкIэщтым ишIуагъэкIэ апэрэ илъэситIум нэбгырэ мин 450-м фэдизмэ коммунальнэ фэIо-фашIэхэр нахьышIоу афызэхащэщтых, инфраструктурэр зэрагъэкIэжьырэм шIуагъэу къыкIакIорэр хэгъэгум исхэм зэхашIэщт», — хигъэунэфыкIыгъ вице-премьерым.
Правовой компаниеу «ЧIыпIэхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэнымкIэ Фондым» игенеральнэ пащэу Ильшат Шагиахметовым зэхэсыгъом къызэрэщиIуагъэмкIэ, мы программэмкIэ анахьэу анаIэ зытырагъэтын фаер псыр, фабэр аIэкIэзыгъэхьэрэ сетьхэр, псыIущыпIэхэр гъэкIэжьыгъэнхэр ары.
Урысые Федерацием и Президент пшъэрылъ зэрафишIыгъэм тетэу коммунальнэ инфраструктурэр джырэ шапхъэхэм адиштэу гъэкIэжьыгъэным тегъэпсыхьэгъэ программакIэм игъэцэкIэн фежьагъэх. 2023 — 2027-рэ илъэсхэм ар пхыращыщт, илъэси 5-м телъытэгъэ шъолъыр программэхэм адиштэу агъэцэкIэщт. ПсэолъэшI-монтаж IофшIэнхэм, оборудованиехэмрэ псэолъапхъэхэмрэ якъэщэфын, инженер лъыхъонхэм ягъэцэкIэн апае мылъку къыхагъэкIыщт. 2023 — 2024-рэ илъэсхэм программэм ипхырыщын пае сомэ миллиарди 130-рэ федеральнэ бюджетым къыхагъэкIынэу рахъухьэ. Программэм иоператорыр правовой компаниеу «ЧIыпIэхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгънымкIэ Фондыр» ары.


- Фонд
- Новости
- История
- Культура
- Персоны
- Диаспоры
- Среда обитания
- Мультимедиа
- Мозаика
- Стипендия
- Партнеры
МЭЛЫЛЪФЭГЪУ
Нэгумэ Шорэ ытхыгъэхэмк1э, ра1ощтыгъэр «ГЪЭТХЭКУ».
«Апрелыр – мэлыжъыхь», «Апрелым мэкъу хьынибл фэгъэт1ылъ». Мы гущы1эжъхэр адыгэ пстэуми дэгъоу аш1э. Джащ фэдэхэр а1онэу къызыхэк1ыгъэри, мэлхэм шъынэхэр жъугъэу къызак1ахъохэрэр а мазэм нахь пасэу зэрэщытрихэтык1и нафэ.
Адэ сыдэущтэу щы1эныгъэм изытет дырамыгъаштэу, ащ пэш1уек1охэу мазэм ыц1э хахыгъа? Ащи джэауп и1.
Мэзац1эм икъэхъук1э лъапсэу фэхъугъэн ылъэк1ыщтыр «табу» хабзэр, адыгэмэ «ш1оп» зыфа1орэр – уз бзаджэмэ, лые къыозыхын зылъэк1ыщтхэм ац1э къызэрэрамы1ощтыгъэр арын фае. Ыц1э шъыпкъэ къыра1омэ, бзаджэм ына1э къытридзэщтэу («Зигугъу пш1ырэр пчъэшъхьа1ум тес»), ибзэджэш1агъэ ышъхьэ къырамыхэу, гъэш1уабзэк1э ч1эгъэбылъхьагъэу, ц1э едзэк1ыгъэк1э еджэхэмэ, ынэш1у къащифэщтэу ары зэреплъыщтыгъэхэр. «Мэлылъфэгъум» лэжьак1ом игугъэ егъэлъэшы.
Мазэм нэшэнэ 1аеу и1эм ышъхьэ нахь ихыгъэу, «апрелыр – мэлыжъыхь» а1оу зыхъугъэр ш1ошъхъуныгъэ пхэнджхэр зыщагъэзыехэр арын фае.
Мэлхэм, нэмык1ырэ былымхэм хъуп1эм ядэфыгъо, мэфэк1ышхок1э хагъэунэфык1ыщтыгъэ («Къушъхьэхъуак1о»). Джащ фэдагъэх якъэфыжьыгъуи («Чэтихьажь»), мэлыупхъу (Цыщ), мэл 1эхъогъум т1ыпсхэр зыхат1упщыхьэхэрэ («Т1ыдзыгъу») шъынэхэр зыхащыхэрэ («Шъынэк1эгъэчъ») лъэхъанхэри.
ЕМЫЩ
Аущтэу мэлымэ яухъумэк1о Тхьами, ащ фэгъэхьыгъэ мэфэк1ыми еджэщтыгъэх. Ар зыхагъэунэфык1ыщтыгъэр бжыхьэр ары, зытырагъафэщтыгъэр т1ыдзыгъор ары.
Мэш1одз Сэрби къызэритхыжьырэмк1э, а мафэм хъулъфыгъэхэр шхонч узэндыгъэхэр, шхын-шъонхэр а1ыгъэу мэлэхъо пщып1эм к1ощтыгъэх. Анахьыжъым бжъэр ы1ыгъэу, Уашъом, Ч1ыгум, Емыщ зафигъазэти, хъохъу къы1ощтыгъэ:
Уэгуу къащхъуэ,
Ш1ылъэу щхъуант1э,
Миныр ущу,
Щибгъур джэгуу,
Къыпэджэгук1 – ныпэджэгук1ым
Нысашэ, гушы1э хэтш1ык1у,
Тхьашхо, тхуэгъэбагъуэ.
Ащ ыуж ар шъоным ехъумп1эти, къыготым ритыжьыщтыгъэ. Бжъэм хэшъухэзэ къек1ухьафэк1э, хъулъфыгъэу къек1ол1агъэхэр, яшхончыхэр 1эхъогъум ылъэныкъок1э агъазэхэти, дэуаещтыгъэх. Ет1анэ т1ыпсэхэр ахэмэ ахат1упщыхьэщтыгъэ.
Ащ фэдэ хабзэ зытрамыш1ыхьэгъэ шъынэу къэхъухэрэр хьэрамк1э алъытэщтыгъэ, ахэр амышхыщтыгъэхэу зы1охэрэри щы1эх.
«Мэлыхэр бэгъонхэм пае» а1озэ, т1ыпсэхэр ат1упщын зыхъук1э, цым дак1оу 1э ащафэщтыгъэ, бзымэ фыгу атыратакъощтыгъэ.
Нэшэнэ дэгъук1э алъытэщтыгъэ 1эхъогъум мэлы дэгу (зы тхьак1умэ нахь имы1эу) хэты зыхъук1э. Шъынэу ызылъакъо, е, зылъэкъуит1уи фыжьыр (пл1ыри фыжьы зыхъук1э - агъэк1одыщтыгъэ), мэлэу шъынищ къэзылъфыгъэр мафэхэк1э алъытэщтыгъэ.
ЦЫПХ ОРЭД
Цыпхы, цыпхы, цыпхы!
Ц1ыпхыр зыер къэджэ.
Чэу к1ыбым щы1эми
Ипчыпа1ор шъхьарэза.
Пшъашъэу зызыгъазэрэр
Ащы фэдэм къерэщ!
Ащы ик1элэхъухэр
Янэ-ятэмэ агъэудж!
Ащы иджэдыгухэр ятэшыпхъумэ зэ1эпах!
А сынэпцэк1ит1ур,
Сэ сынит1у языр,
Зэзгъэзэк1ызэ згъэчъый, сигъусэ.
Хышхор тазыфагу!
Псышхор тагу ит!
Хьанцэр къаштэри едзых, сигъусэ.
ГУЩЫ1ЭЖЪХЭР
Мэлахъом хъуп1эр ипк1ыхь.
Мэлахъохэр бэ зыхъук1э, мэлыхэр псэхал1э мэхъух.
Мэлахъор дэимэ, мэлыхэр цундыми ехьых.
Мэлахъом ыгужъуак1э шэ дэлъ.
Шъынашъхьэ плъэгъумэ – гъатхэ, 1эташъхьэ плъэгъумэ – бжыхьэ.


2022-рэ илъэсым мэзибгъоу пыкIыгъэм Адыгэ Республикэм сабый 3314-рэ къыщыхъугъ — шъэожъые 1667-рэ, пшъэшъэжъые 1647-рэ.
Илъэс 25-м къыщегъэжьагъэу 29-м нэс зыныбжь бзылъфыгъэхэр ары нахь сабыибэ къызыфэхъухэрэр. «Адыгеястатым» къызэритыгъэмкIэ, зыныбжь хэкIотагъэу, илъэс 44-м къехъугъэу сабый къызфэхъугъэхэр нэбгырэ пшIыкIутIу.
Мы илъэсым апэрэу ны хъугъэр бзылъфыгъэ 1067-рэ, ятIонэрэу — 1103-рэ, ящэнэрэу — 721-рэ, яплIэнэрэу — 275-рэ, ятфэнэрэу ыкIи ащ нахьыбэу — 139-рэ.
«Гуфэбагъэрэ гукIуачIэрэ уимыIэу ны ухъун плъэкIыщтэп. ШIулъэгъоу ным сабыим фишIырэр, ащ зэрэпылъыр ары унагъор зыгъэпытэрэр, насыпэу кIэлэцIыкIумэ зэхашIэрэр.
Джащ пае ныхэмрэ сабыйхэмрэ IэпыIэгъоу ядгъэкIырэм изегъэушъомбгъун, унагъом мэхьанэу иIэм изыкъегъэIэтын дэлэжьэгъэныр Адыгеим исоциальнэ политикэкIэ анахь шъхьаIэу тштагъэ», — къыкIигъэтхъыгъ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.


Дзэ-патриотическэ клубэу «Новобранец» зыфиIорэм хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлэжьэрэ дзэ къулыкъушIэхэм зэрадырагъаштэрэм тегъэпсыхьэгъэ патриотическэ Iофтхьабзэр тыгъуасэ Мыекъуапэ щызэхищагъ, автомобилькIэ къыщызэпэчъагъэх. Урысыемрэ Адыгеимрэ ябыракъхэр зыIыгъыгъэ автомобиль 15 Iофтхьабзэм хэлэжьагъ.
Сыхьатыр 16-м къызэпачъэр АР-м и Къэралыгъо филармоние дэжь щырагъэжьагъ, заом хэкIодагъэхэм ясаугъэт дэжь щаухыгъ. Урысыем, ТекIоныгъэм, ДОСААФ-м ябыракъхэр автомобильхэм арысхэм аIыгъыгъэх.
Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет илIыкIохэр, Адыгеим истудентхэр, Урысыем и ДОСААФ АР-мкIэ ишъолъыр къутамэ иIофышIэхэр, дзэ-патриотическэ клубэу «Новобранец» зыфиIорэм хэтхэр.
«Тихэгъэгу ифедэхэр непэ къэзыухъумэрэ дзэ къулыкъушIэхэм зэрадедгъаштэрэр зэхашIэным мэхьанэшхо иI. Фашизмэм пэшIуекIохэзэ, хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэзэ зипшъэрылъ зыгъэцэкIэрэ тизэолIхэр тэ тщыгъупшэхэрэп. Ахэм зэрадедгъаштэрэр зэхядгъашIэ, ахэр псаухэу ядэжь къагъэзэжьынэу тызэрэфаер ядгъашIэ тшIоигъу», — къыщиIуагъ Iофтхьабзэм АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэ игуадзэу Константин Щербаковым.
Патриотическэ Iофтхьабзэр зытегъэпсыхьэгъагъэр Урысыем идзэ къулыкъушIэхэу хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операциеу Украинэм щыкIорэм хэлажьэхэрэм зэрадырагъаштэрэр къагъэлъэгъоныр ары.


Джары зэреджагъэхэр искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-мрэ Методическэ гупчэмрэ декоративнэ-прикладной искусствэмкIэ зэхащэгъэ зэнэкъокъу-къэгъэлъэгъоным.
КIэлэеджакIохэм къяшIэкIыгъэ дунэе дахэр агъэлъапIэу, адыгэ лъэпкъ шэн-хабзэхэр, зекIокIэ-шIыкIэ тэрэзхэр ашIэу ыкIи дэгъур, дэир къагурыIоу пIугъэнхэм, искусствэм ихьатыркIэ кIэлэцIыкIухэм ятворческэ гукъэкIхэр, гупшысэкIэ амалхэр къэгъэущыгъэнхэр ыкIи ежь еджакIохэм азыфагу зэфыщытыкIэ дэгъухэр илъ хъунхэр къыделъытэ.
Мы мэфэкI къэгъэлъэгъоным Адыгеим иеджэпIэ 13-у живописымкIэ ыкIи декоративнэ-прикладной искусствэмкIэ къутамэ зиIэхэм яIофшIагъэхэр къырахьылIагъэх: искусствэхэмкIэ Адыгэ республикэ кIэлэцIыкIу еджапIэу К. Лъэцэрыкъом ыцIэ зыхьырэр, кIэлэцIыкIу художественнэ еджапIэу Мыекъуапэ дэтыр, художественнэ кIэлэцIыкIу еджапIэхэу поселкэхэу Тульскэм, Яблоновскэм, станицэу Дондуковскэм, селоу Красногвардейскэм, Кощхьаблэ, Гъобэкъуае адэтхэр ыкIи искусствэхэмкIэ Адыгэ республикэ колледжым ащеджэхэрэм яIофшIагъэхэр.
ЕджакIохэм яIофшIагъэхэм мыщ фэдэ лъэныкъохэр къащагъэлъагъох: «Адыгэ хъишъэхэм ыкIи пшысэхэм лIыхъужъныгъэр, лIыгъэ хабзэр, щытхъур къызэращиIотыкIыгъэр», «Адыгэ лъэпкъым иIофшIэгъу мафэхэр ыкIи мэфэкIхэр», «Стэнэе дахэм иIэпэIэсагъ» (Адыгеим лъэпкъ IэшIагъэхэр дахэу зэрэщызэтеуцожьхэрэр — дышъэидагъэр, пIуаблэр, лъэпкъ тхыпхъэр къагъэлъэгъощтых).
Къэгъэлъэгъон-зэнэкъокъур чъэпыогъум и 20-м искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м къыщызэIуахыщт, IофшIагъэхэмкIэ жюрим зэфэхьысыжьхэр ышIыщтых.
ЗэнэкъокъумкIэ жюрим хэтых АР-м изаслуженнэ сурэтышIэу, кIэлэегъаджэу Хъуажъ Рэмэзан, жюрим итхьамат, искусствэмкIэ Адыгэ республикэ колледжым декоративнэ-прикладной искусствэмкIэ ыкIи лъэпкъ IэшIагъэхэмкIэ икIэлэегъаджэхэу О. Л. Бреславцевар, О. Плетневар.
(Тикорр.).


ПенсиехэмкIэ фондым ичIыпIэ къулыкъухэм япащэхэмрэ ПенсиехэмкIэ фондым и Къутамэу Адыгэ Республикэм щыIэм иотделхэм япащэхэмрэ планым тегъэпсыкIыгъэ аттестацие джырэблагъэ яIагъ. Комиссием итхьамэтагъ ПенсиехэмкIэ фондым и Къутамэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипащэу Къулэ Аскэрбый.
Мыщ фэдэ аттестациер илъэсиплIым къыкIоцI зэгъогогъо ПенсиехэмкIэ фондым и Къутамэ щызэхащэ.
Аттестацие зыкIугъэхэр апэрапшIэ тест шIыкIэм тетэу ауплъэкIугъэх. Ащ ыуж адэгущыIэхэзэ, IофышIэ пэпчъ исэнэхьаткIэ шIэныгъэу иIэр зэрагъэшIагъ. Аттестацием къызэригъэлъэгъуагъэмкIэ, зэкIэ ауплъэкIугъэхэм IэнатIэу зэрахьэрэм тегъэпсыкIыгъэ шIэныгъэ икъурэ ифэшъошэ IэпэIэсэныгъэрэ ахэлъ. Ащ имызакъоу, комиссием унашъоу ышIыгъэм къыщеIо ауплъэкIугъэхэм ащыщхэр нахь IэнэтIэ иным Iугъэхьэгъэнхэм фэшI кадрэ резервым хэгъэуцогъэнхэу игъо зэрилъэгъурэр.


«ШIэжьым ыкIи гухэкIым я Маф — Зэзэгъыныгъэм ыкIи зэгурыIоныгъэм я Маф» — джары шъхьэу иIэр АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ зэхищэгъэ республикэ зэнэкъокъум.
Кавказ заор заухыгъэр илъэси 152-рэ зэрэхъурэм ехъулIэу анахь сочинение дэгъум итхын ар фэгъэхьыгъ.
ЖъоныгъуакIэм и 16-м къыщегъэжьагъэу и 19-м нэс сочинениехэу я 10 — 11-рэ классхэм атхыгъэхэм анахь дэгъухэр къахахыщтых.
Ащ ыпэкIэ зэнэкъокъум иапэрэ уцугъо мэлылъфэгъум икIэухым еджапIэхэм ащыкIуагъ. ЕтIанэ, мы мазэм и 5-м къыщегъэжьагъэу и 7-м нэс, муниципальнэ зэнэкъокъур рекIокIыгъ. Джы и 16-м къыщегъэжьагъэу и 19-м нэс республикэ зэнэкъокъур кIощт. Мы Iофтхьабзэм изэхэщэнкIэ пшъэдэкIыжь ехьы шIэныгъэхэм яхэгъэхъон пылъ республикэ институтым. Ары счинениехэр къызэрахьылIэщтхэр.
IофшIагъэхэр зыуплъэкIущт жюрир гъэнэфэгъахэ. Ащ ипащ Iофтхьабзэм изэхэщэкIо комитет итхьаматэу, министрэу Хъуажъ Аминэт. Жюрим хэтых гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ Министерствэм иIофышIэхэр ыкIи шIэныгъэлэжьхэр.
Сочинениехэр къэралыгъо бзитIумэ язэу кIэлэеджакIом къыхихырэмкIэ тхыгъэн ылъэкIыщт. Анахь IофшIэгъэ дэгъухэр гъэзетхэм къыхаутыщтых.
Сихъу Гощнагъу.


Сонетхэр
ДЭРБЭ Тимур
1
Сыадыг сэ, ащ сырэпагэ,
Силъэпкъ фэдэ чIышъхьэм темыт.
СэгъэлъапIэ ар, сэгъэлъагэ,
Ибыракъи ычIэгъ сычIэт.
Псылъэкъуабэ игъушъыкIыжьи,
ПсыкIэ лъагъохэр кIэу къэлъэгъуагъэх.
ЧIым лъэпкъыбэ текIодыкIыжьи,
Нэфэшъхьафхэр щыбэгъожьыгъэх.
Ижърэ лъэпкъэу непэ тыщыIэшъ,
УшэтыпIэ-гъэзапIэм тит.
Тинамыси тыухъумагъэшъ,
Тыкъэнэным, сшIошIы, тыфит!
Нарт лIыхъужъмэ ямашIо маблэ,
Хэгъэгу кIасэм тэри тыфаблэ!
2
Шъыпкъэныгъэ схэлъмэ, сэIо,
Сыда ыпкIэр, пцIыр тихъоеу?
ПцIыр къытлъэчъэ, пцIыр къытлъэкIо,
Къыттеуапэ ар хыуаеу!
Къыттеонба нэгухэр пчъагъэу
Тидунае щызэхъокIых.
Тызэгъусэу, тызэсагъэу
ТIозэ, ахэр къэнэмыкIых.
Къин плъэгъунба о, ныбджэгъур,
Нэгухэр пчъагъэу зэтекIошъмэ?
Къэмыубытэу нэIурыхъор,
ЗэкIэ шъыпкъэу къыпшIуагъэшIмэ?
Ау тIэкIу-тIэкIоу нэIурыхъор
АтепкIапэ нэгу хъужьыгъэу!
3
Псэм икъэгъагъэх типхъорэлъфхэр,
Тхьэм къытитыгъэх, Тхьэм ихьакIэх.
Ятпхыгъэх пытэу гугъэ нэфхэр,
Ятпхыных адэ, тигушIуапкIэх!
Усымэджагъэми, ныбджэгъу,
Сабыир плъэгъумэ ухъужьын.
Уигъэтхъэжьын ащ инэплъэгъу,
Къэбзагъэм гум зыфиштэжьын!
Адэ, пхъорэлъфхэр, ахэр дышъэх,
Ащ ядунае къэбзэ-лъабз!
ЗэфэкIо дахэ тэ къытфешIэх,
Ялъабытыир лъэпэчIас!
Пхъорэлъфыр зиIэм насып иI,
Неущрэ мафэм паплъэу щыI!
4
ЩыIакIэу тиIэм инэбзыйхэу
Тэ тпсэхэр ары Тхьэм инэфхэр.
Тхьэр — псэ, пкъышъолым хэлъышъ гушъхьэу,
ТэгъэтIэсхъэшъух бгышъхьэ шъэфхэр.
Псэм икъэбзагъэ тыфэлажьэ,
Ар зыгу имылъыр насыпынчъ.
Къэргъуагъэм уашъори дэлажьэ,
Тхьэм ыIэмычIэ боу гъунэнчъ.
Бжыхьэпэ мафэу зыщычъыIэм
Тыгъэпсы нурэр тиIэзэгъу.
Тхьэм ишIулъэгъу тэ зыщытиIэм
Зэрэдунаеу тинэфшъагъу!
Псэр пщэн плъэкIыщтэп, ар Тхьэм ий,
Псэр тэрышъ, тэри ащ тырий!
5
Тегупшысэ тэ ренэу гъашIэм,
Тызыщыщым, тыкъыздикIыгъэм.
Етымытэу махьанэр лъапсэм
Тыфэблэжьрэп тыкъызхэкIыгъэм.
Ау блэкIыгъи, тапэкIэ щыIи
Тхьэм зы лъагъоу тэ тфыхихыгъ.
Пыдз тшIыгъагъи, мэхьанэ зиIи
Зэхэщхагъэу зы гъогу хэхыгъ.
Къушъхьэ сыджмэ осэу ателъи,
Ом пэжъыурэ тыжьын мылылъи,
ЕгъэшIэрэх тшIошIзэ, мэжъужьых,
Псы гъэжъугъэу, псыхъоу мэхъужьых.
Джащ пай сэIо: непэрэ уахътэу
Тызыхэтыр щэрэтба тхъагъоу!
6
Мэщыти чылыси сикIуапIэп,
Ау Тхьэшхор сэ сыгум хэтIагъ.
НэшIошIи сигъогу тезгъэтыгъэп,
Гъогу пчъагъэми сахэмыдагъ.
Сэ гъогоу хэсхыгъэр къэнафэ,
Алахьым къысфегъэнафэ:
ШIошъхъуныгъэм игъогоу нэфын,
ШIумрэ емрэ щызэхэсфын.
ШIоу щыIэм сэ сыригъусэмэ,
Тыгъэм фэдэу Тхьэр сшъхьащытын!
Ем игъопчагъи сэщыIэмэ,
Симафи мэфишъэу щытын!
Гу кIоцIым мэщытыр щысшIыгъ,
Хэт пайи ащ ипчъэ Iухыгъ!
7
Бжыхьэм иапэрэ мафэхэм
Сагъатхъэу жьыр зыIусэщэ.
Гъожьы хъужьыгъэ тхьапэхэм
НэмыкI дунаим сыхащэ.
Сыхащэшъ, зысагъэплъыхьэ,
Сэлъэгъу зэкIэ нэ чъагъокIэ.
УсакIом ихырыхыхьэ
КъэзышIэу чIым тетыр макIэ.
Усэхэр гум къыщыущыхэу
Сщыхъугъэшъ, мы уахътэр сикIас.
Гупшысэхэр щызэщымыщыхэу
Бжыхьапэм хэлъ, щымыкIуас.
Джэрзыгъэ чъыгмэ заутIыIурэп,
Мыхъун къэбар зыфагъэIурэп…
8
Тэ мафэ къэс тэIэчъэ-лъачъэ,
Тыкъэуцунэу уахътэ тиIэп.
Типыйи тишIуи тэ къыддачъэ,
Тэпсэу нахькIэ, тэ тыщыIэп.
Псэм тыфэлажьэмэ нахьышIуба
Мы зэхэфынмэ ауж тикIэу?
Алахьэ закъор къытфэшIунба
Псэпагъэ тшIагъэмэ гум къикIэу?
Тыгъэпсы нурэу укъыфепсмэ
Уапашъхьэ итым, пшIошыихъэу,
ШIушIагъэм гури фэбгъэшэсмэ,
НэгуIухъор бэрэ зыIумыхъоу,
Уимафэ джэнэт мафэ хъуни,
УигъашIи пкIэнчъэу пщымыхъуни.
9
Тыныбжь лъэкIуатэ, ащ игъусэу
Нахь къэрэхьаты гу гуIалэр.
Охътэжъыр мачъэшъ къытшъхьамысэу
КъэтэшIэ уашъор зэрэблагъэр.
Ошъогоу псэр зэрыхьажьыщтым
Гупшысэм бэрэ зыфегъазэ.
Дунэе шъхьаIэу тфэхъужьыщтым
Ифэмэ-бжьымэ къыттрелъасэ.
Тэ тигунэсхэу щымыIэжьхэр
ТипкIыхьэ хэтых, мэгумэкIых.
ТепцэгъукIыгъэ хъугъэ гужъхэр
Къагъэушъэбыжьых, къагъэкIэжьых.
Тафэзэщыгъ, ау тэтIупщыжьых,
Ошъогур яешъ, ерэхьажьых!
10
Сабыим инасып къыдэкIо,
Ны-тымэ шIагъоу ар къафэхъу.
Тхьэм фыхихыгъэ гъогум рэкIо,
Ау ежь ишэни зызэблехъу.
Ау щытми, гупсэ, анахь лъапIэу,
Ащ ыпсэ апсэу аIэгу ис.
Сабыйри щыIэшъ тыгъэ напэу,
Ышъхьагъы итмэ яшъоупс.
Ау шъхьадж игъогуи зэфэмыд,
Узэрэфаеу хъурэп ренэу.
Зыр хьарзэ-уарзэу уашъом ит,
Зым тамэ иIэп ом ихьанэу!
Къэплъфыгъэр насыпышIоу хъумэ,
Бгъотынэп о нахь насыпыгъэ!
11
ЦIыфыгъэ пхэлъмэ — джары хабзэр,
Адыгэ хабзэу тишэнышIур.
УмыгъэкIодмэ ныдэлъфыбзэр,
КъызэIуихынба мэфэ ошIур.
Зы мафэп, гъашIэр къыотэни,
Уихабзи бзэри о гъэлъапIи!
Узхэт цIыф лъэпкъмэ уалъытэни
Пшъхьэ плъытэжьыным зегъэгъапи.
Тихабзэ фэдэба псы къаргъом,
Къушъхьэпсы чъэрым, псыкъефэхым!
Тиныдэлъфыбзэ — пщэгъо лъагъом,
Джащ пае бэмэ афэхымэу!
Ау тIури тые, тизэфэдэу
КъыхэтэIукIы тиорэдэу!
12
Чэщ мычъыеу сэ къысэкIугъэр
Мыхъурэ Iофмэ зэу къысфахьыгъ.
Уашъом жъуагъоу къисымыхыгъэр
Пщэс шIуцIабзэмэ аущыхьагъ.
МакIэп къинэу сэ скIэхахыгъэр
Шъугъолэныр зикIэсэ цIыфмэ.
Псауныгъэу пкъышъом хахыгъэр
Згъотыжьынэп сыгупсэфыжьмэ.
Згъотыжьынэп сэ ныбжьыкIэгъур,
Охътэ шIагъоу сшIуагъэкIодыгъэр.
Хэт ышIагъа, къаIо, ныбджэгъур,
КIосэжьыщтмэ псынкIэу остыгъэр?
Тхьэм селъэIу: сымышI жъалымэ,
СатегъакIу а цIыф мышъо-мылмэ!
13
Заом ымэу къытшъхьарыхьагъэр
Зэо шъыпкъэ хъуным пэблагъ.
ЧIыгу хъураеу бысым тфэхъугъэр
Ыгъэстыным цIыфыр фэблагъ.
ЦIыфым цIыфыр ылъэгъу хъужьрэп,
Хьэзэрэшхыр шэнэу хахыгъ.
ЧIым ишIушIэ къагурыIожьрэп,
Тхьэм ынапи чыжьэу Iуахыгъ.
Адэ сыда къафэдгъэнэщтыр
Мы тилъфыгъэ-тимэлаIичмэ?
Тыгъэ нэплъыр зыщыгугъыщтыр
Хэта сэIо, нэфыр къыкIичмэ?
Заом ымэ къыткIао хъущтэп,
Ащ имашIо зи къелыжьыщтэп.
14
Усэ сатырхэм сэ спсэ ахэлъ,
Сикъини сихъяри къаIуатэ.
СыкъызэрыкIоу сэ сызэхэлъ,
Жъажъэми, шIум сыфэкIуатэ.
СыкIуатэ къэси лъэбгъур къысадз,
Бэмэ сагъэлъэпаозэ.
ШъыпкъэмкIэ сэхъу нэмыз-Iумыз,
Бэрэ сагъэупэразэ.
Чэщ мэзэхэна гъашIэм, сикъош?
Нэфыми гъогур сфыхехы!
Сэ сыфэлIагъэп пыут дауш,
Ау псэлъэ дахэм гур сIехы.
Джаущтэу сыщыI усэм спсэ хэлъэу,
СищыIэныгъэ сыхаплъэу!
15
Къиныгъо уахътэм Тхьэр тигукъэкI,
Тыщэгугъы нэшIу къытщифэнэу.
Армырмэ, Тхьэм тырихьакI,
ТшIошIыба тытхъэу тэ тыщыIэнэу.
Титынчыгъом гум ар хэзыжьы,
Тщэгъупшэжьы ташъхьагъ зэритыр.
ШIошъхъуныгъэр тэгъэкIодыжьы,
ТфэIэжэжьрэп пкъышъо шъхьафитыр!
Тыгъэу къепсрэм теплъыни тлъэкIрэп,
КъытшIуеупIыцIэх тынэхэр ренэу.
Ар тэлъэгъу, ташъхьагъы икIрэп,
КъытфэгуIэ тигъэфэбэнэу.
Ау сэ сэшIэ, тпсэ щыщышъ ти Тхьэ
Гъогоу ткIурэм ыпсэ тфыхелъхьэ.
16
А зы тыгъэр ары къытфепсырэр,
А зы чIыгум тытет тыпсэоу.
Алахьталэу зэкIэ зыгъэпсырэр
КъытфэгуIэ тыригунэсэу.
Осыр къесы игъо къыфэсмэ,
Къэфэбэжьы нэужым гуапэу.
Тэри непэ тиIоф дышъэпсмэ,
КъыкIэлъэкIо къиныр, тигъапэу.
ТылъыкIуатэ къэс сэгъэшIагъо,
Зэпыщытэу иIэр дунаим.
ЗэдгъэшIагъэ ащ идэгъугъэ,
ЗэхэтшIагъэ ем иуаими.
Арэп, сэIо, зэкIэ тщэчынэу
Къытатыгъа уахътэр щэчыгъэу?
17
ТиблэкIыгъэ узэхъопсэнэу
Бэ хэлъыгъэр непэ щымыIэу.
Итарихъи зырыбгъэсэнэу
Къыхахынба акъылыр кIуачIэу.
ТиблэкIыгъэ бэ къытфеIуатэ,
Тызфэдагъэр, тыкъызхэкIыгъэр.
Ау тиупчIэ шIункIым хэкIуадэ:
Сыд тигъогур, тыкъызкIэхъугъэр?
Сыд мэхьанэу иIэр щыIакIэм,
ФэкIожьыщтмэ зэкIэ кIэухым?
КъэтIэмыгъа чъыг къутэмакIэр,
Къутэмэжъэу гъугъэр зыпахым?
Жъыри кIэри чэзыу-чэзыоу
ЗэкIэлъэкIох ом зыфагъазэу.
18
О цIыфмэ шIу зябгъэлъэгъумэ,
Ори, сэшIэ, укъалъэгъужьын.
Гупсэхэр Тхьэм фэбгъэдагъэмэ,
Оры дэдэм уфагъэдэжьын.
ПшIошъы гъэхъури Тхьэр зэрэщыIэр,
Чэфынчъагъэр унэгу текIын.
УмышIагъэми о узфыщыIэр,
Тхьэр угу илъмэ ппсэ къэпсынкIэн.
ЩэчыгъошIуи пфэхъун къиныгъор,
ОшIоу уашъор унэгу кIэкIын.
ПчыкIэ машIоу узгъэшъыгъуагъэр
ЩымыIагъэм фэдэу текIын.
Егъэхъые жьы чъыIэм уц къашхъор,
Зы Iахь цIыкIоу Тхьэм иIэшIагъэр…
19
Тяни тяти бэ къытфашIагъэр,
Тымыхъуапсэу тыщагъэIагъ.
Ащ пай макIэп къызщагъэкIагъэр,
Агухэм фабэу тащаIыгъыгъ.
Ощхы чъыIи къыттрагъэщхагъэп,
Оси хъоти тащаухъумагъ.
Тигъи тикIи зыфэдэр тшIагъэп,
Насып тиIэу тшъхьэ Iэтыгъагъ.
Зытэуххэм, тэркIэ кIосагъэ
Тыгъэ шIэтэу ташъхьагъ итыгъэр.
Зытэуххэм, гур лъэчIэсагъэ,
Къин къытщэхъу тыкъызхэнагъэр.
Мафэ хъурэп нэгум кIэмытхэу
Сянэ-сятэхэр, сэ симыгъусэхэу.
20
Сыдэу даха цIыф зэхэтыкIэр,
Сыдэу шIагъуа нэщхы-гущхыгъэр!
ХэкIокIэнэп зыми шIу плъакIэр,
Къеушыхьаты нэпэ къэбзагъэр.
Тызэщыщхэшъ, тыцIыфышъ хэти
Гухьэ-гужъыр IэкIыб тэжъугъэшI.
ЦIыфыр, адэ, Тхьэм исурэти,
Ифэбагъэ хэти ерэшI!
Тызэхэтхэу, тызэфэчэфхэу
ТыщыIэшъумэ, сыд ымыуас?!
Арэу хъумэ, псэр къыгъэнэфэу
Ттырихынба Тхьэм тигууз.
Гузэгъабгъэм тыхэжъугъэкIыжь,
Гузэщыфэм тыфэжъугъэкIожь!


Мэлылъфэгъум и 17-м УФ-м хэгъэгу кIоцI Iофхэм ыкIи хэгъэгу кIоцI къулыкъухэм яветеранхэм яобщественнэ организацие ыныбжь илъэс 25-рэ хъугъэ.
Ащ фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэу видеозэпхыныгъэм тетэу кIуагъэм хэлэжьагъэх Урысые Федерацием хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэ иапэрэ гуадзэу Александр Горовоир, ветеранхэм я Урысые совет итхьаматэу, генерал-полковникэу Иван Шиловыр. АдыгеимкIэ Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэу Александр Речицкэр, полицием икъулыкъушIэхэм яIофыгъохэмкIэ отделым ипащэу, полицием иполковникэу Александр Ермиловыр, министерствэм иветеранхэм я Совет итхьаматэу ХъутIыжъ Азмэт, АР-м хэгъэгу кIоцI Iофхэм ыкIи хэгъэгу кIоцI къулыкъухэм яветеранхэр, нэмыкIхэри.
УФ-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэу Владимир Колокольцевым ыцIэкIэ ветеранхэм шIуфэс къарихыгъ ыкIи УФ-м хэгъэгу кIоцI Iофхэм ыкIи хэгъэгу кIоцI къулыкъухэм яветеранхэм яобщественнэ организацие ыныбжь илъэс 25-рэ зэрэхъугъэмкIэ къафэгушIуагъ А. Горовоир.
Ветеранхэм я Урысые совет итхьаматэу, генерал-полковникэу Иван Шиловым къызэриIуагъэмкIэ, 1991-рэ илъэсым СССР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ иунашъокIэ ветеранхэм яобщественнэ организацие зэхащагъ. Ащ пшъэрылъэу иIагъэр къулыкъушIэ ныбжьыкIэхэм гушъхьэбаиныгъэ ахэлъэу, ясэнэхьат уасэ фашIэу, фэшъыпкъэхэу пIугъэнхэр ары. Организацием къыкIэлъыкIоу нэужым ветеранхэм я Совет зэхащагъ. Илъэс зэкIэлъыкIохэм ахэм шIогъэшхо къахьэу яIофшIэн рагъэкIокIыгъ.
Хэгъэгу кIоцI къулыкъум исистемэ лъытэныгъэу фашIырэр гъэпытэгъэным, правопорядкэр къэзыухъумэхэрэм уасэу яIэм зыкъегъэIэтыгъэным ветеранхэм я Урысые совет лъэшэу ынаIэ тет. АщкIэ общественностым зэпхыныгъэ дэгъу адыриIэу, екIолIэкIэ хэхыгъэхэр къызэдагъотызэ яIофшIэн зэхащэ.
Мы аужырэ илъэсиплIым ветеранхэм япчъагъэ мин 44,5-кIэ нахьыбэ хъугъэ ыкIи непэрэ мафэм ехъулIэу ветеран организацием хэтхэм япчъагъэ нэбгырэ мин 625-м ехъу. Ахэм ахэтых хэгъэгу кIоцI Iофхэм ыкIи дзэм къулыкъур ащызыхьыгъэ ветеранхэр, Хэгъэгу зэошхом иветеранхэр ыкIи Чернобыль къыщыхъугъэ аварием хэлэжьагъэхэр, нэмыкIхэри.
Нэужым Свердловскэ, Калининградскэ, Смоленскэ хэкухэм, Красноярскэ ыкIи Краснодар краим, Татарстан яветеран организациехэм япащэхэр къэгущыIагъэх, яIофшIэн шIуагъэ къытэу зэрэзэхащэрэм ягугъу къашIыгъ.
АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэу А. Речицкэм хэгъэгу кIоцI Iофхэм яветеранхэм къафэгушIозэ къызэриIуагъэмкIэ, мыщ фэдэ зэIукIэгъухэм мэхьанэшхо яIэу щыт.
«Министерствэм зэпхыныгъэ дэгъу зэрэдышъуиIэм ишIуагъэ къэкIо, подразделениехэм яIофшIэн шъунаIэ тетэу бзэджэшIагъэхэр къэмыгъэхъугъэнхэм, ахэр къыхэгъэщыгъэнхэм ыкIи къычIэгъэщыгъэнхэм шъуиIахьышIу хэшъолъхьэ. ГущыIэм пае, 2015-рэ илъэсым ветеранхэм яIахьышIу хэлъэу бзэджэшIэгъэ 80 Адыгеим къыщычIагъэщыгъ», — къыIуагъ А. Речицкэм.
Министрэм къызэриIуагъэмкIэ, полицием икъулыкъушIэ ныбжьыкIэхэм яхэгъэгу шIу алъэгъоу ыкIи гушъхьэбаиныгъэ яIэу пIугъэнхэмкIэ ветеранхэм къызытырагъанэ щыIэп. Министерствэм исистемэ ыкIи республикэм яобщественнэ объединениехэм алъэныкъокIэ АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ иветеранхэм яорганизацие лъытэныгъэ къызфаригъэшIын ылъэкIыгъ.
А. Речицкэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ министерствэм иколлегие ыкIи икъулыкъушIэхэм ацIэкIэ ветеранхэм къафэгушIуагъ. ПIуныгъэ IофымкIэ яшIогъэшхо къызэрагъакIорэм фэшI ирэзэныгъэ гущыIэхэр апигъохыгъэх, псауныгъэ яIэу, ягукIуачIэ къыкIимычэу щыIэнхэу къафэлъэIуагъ.
АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ иветеранхэм я Совет итхьаматэу, полицием иполковникэу ХъутIыжъ Азмэт министерствэм ипащэ ыкIи кадрэхэмкIэ аппаратым икъулыкъушIэхэм ренэу анаIэ къазэратетырэм ыкIи IэпыIэгъу къазэрэфэхъухэрэм фэшI инэу зэрафэразэр ариIуагъ.
Нэужым «УФ-м хэгъэгу кIоцI Iофхэм ыкIи хэгъэгу кIоцI къулыкъухэм яветеранхэм яобщественнэ организацие ыныбжь илъэс 25-рэ хъугъэ» зыфиIорэ бгъэхалъхьэхэр ветеранхэм афигъэшъошагъэх.
Сурэтхэр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъэх.


Хабзэ зэрэхъугъэу, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ащылажьэхэрэм яIэпэIэсэныгъэ гъэунэфыгъэным, кIэлэпIу сэнэхьатым имэхьанэ зыкъегъэIэтыгъэным ыкIи IофшIакIэу аIэкIэлъымкIэ зэхъожьы-гъэнхэм фэшI ахэм апае зэнэкъокъу илъэс къэс зэхащэ. Муниципальнэ гъэпсыкIэ зиIэ районхэм ыкIи къалэхэм кIэлэпIу анахь дэгъоу яIэхэр къызыщынэфэщтхэ Iофтхьабзэр апэрапшIэу зэхащэх, нэужым ащ текIоныгъэ къыщыдэзыхыхэрэр «Адыгеим икIэлэпIу анахь дэгъу» зыфиIорэ республикэ зэнэкъокъум хэлажьэх.
Тыгъуасэ Мыекъопэ муниципальнэ зэнэкъокъур къызэIуахыгъ. Къалэм дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм Iоф ащызышIэрэ нэбгырэ 16-мэ заушэтынэу къекIолIагъэх. КIэлэпIу къодыехэр арэп зэнэкъокъум хэлажьэхэрэр, психологхэми, музыкэмкIэ, спортымкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ащылажьэхэрэми заушэты.
Тхьамафэм къыкIоцI зэнэкъокъум хэлажьэхэрэм заушэтыщт. Ахэр ушэтыпIэ мыпсынкIэхэм арагъэуцощтых. Зэнэкъокъум иапэрэ едзыгъо къызэрэщыдэлъытагъэу, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм Iоф ащызышIэхэрэр нэIуасэ зэфэхъугъэх, нэбгырэ пэпчъ иIофшIэнкIэ шIуагъэ къэзыхьырэ Iофыгъоу зэшIуихыхэрэр къыраIотыкIыгъэх.
Сабыеу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм къакIорэм апэрэ шIэныгъэу рагъэгъотыхэрэр джэгукIэ шIыкIэм тетэу, ахэм ашIогъэшIэгъон лъэныкъохэр къыдыхалъытэзэ Iоф зэрашIэрэр кIэлэпIухэм къаIуагъ.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэу N 39-м икIэлэпIоу Бзэджэжъыкъо Нэфсэт кIэлэцIыкIухэм гъогурыкIоным ишапхъэхэр зэригъэшIэрэ шIыкIэхэм пае ышIэхэрэм къатегущыIагъ. Ар Iофыгъошхоу щыт, сыда пIомэ, гъогу хъугъэ-шIагъэхэм кIэлэцIыкIухэр бэу ахэфэх, шъобжхэр хахых, хэкIуадэхэуи бэрэ къыхэкIы. Ежь Нэфсэт анахь цIыкIухэу IыгъыпIэм къащэхэрэм къыщегъэжьагъэу джэгукIэ шъуашэм илъэу гъогурыкIоным ишапхъэхэр арегъашIэх. Гъогур зэрэзэпачыщтыр, тамыгъэхэм къарыкIыхэрэр, нэфрыгъуазэм имэхьанэ ыкIи нэмыкIхэр нэрылъэгъу IэпыIэгъухэр къызфигъэфедэзэ къафеIуатэх. Нэужым кIэлэцIыкIухэм зэхахыгъэр агу къинэжьыным пае зэнэкъокъу цIыкIухэр афызэхещэх, къалэм узэрэщызекIощтыр арегъэлъэгъу. Унэм къикIыхэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм къакIохэ зыхъукIэ гъогоу къакIурэр гъогурыкIоным ишапхъэхэр къыдыхэлъытагъэу сурэткIэ къаригъэшIыгъ.
КIэлэцIыкIу Iыгъыпэу N 9-м музыкэмкIэ иIофышIэу Къудайнэт Анисет кIэлэцIыкIухэм адыгэ шэн-хабзэхэр аригъэшIэнхэм пае къызфигъэфедэрэ шIыкIэхэр къыриIотыкIыгъэх. КIэлэцIыкIум илъэпкъ культурэ ыгъэлъапIэ хъуным мэхьанэшхо реты. Лъэпкъ тарихъыр, культурэр зэраригъашIэрэр, ижъырэ лъэхъаным къыщегъэжьагъэу адыгэхэм ашIырэ кушъэхапхэр, нысэщэ джэгур, адыгэ илъэсыкIэр ыкIи нэмыкIхэр зэрафы-зэхищэхэрэр къыIотагъ. ИIофтхьабзэхэм нэмыкI цIыф лъэпкъхэм къахэкIыгъэ сабыйхэри ашIогъэшIэгъонэу хэлажьэх.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэу N 12-м икIэлэпIоу Наталья Сухановам кIэлэцIыкIухэм абзэ къутэгъэным пае ышIэхэрэр къыриIотыкIыгъэх.
КIэлэпIоу зэнэкъокъум хэлажьэрэ пэпчъ ишIэныгъэ къыгъэлъэгъуагъ. Мэлылъфэгъум и 26 — 27-м кIэлэцIыкIухэм Iоф зарадашIэрэр къагъэлъэгъощт. КIэлэпIу анахь чанхэр, нахь IэпэIасэхэр жюрим къыхигъэщыщтых. ЯтIонэрэ едзыгъом хэхьагъэхэм мастер-класс къагъэлъэгъощт ыкIи охътэ лые яIэ зыхъукIэ агу рихьэу зыпылъ лъэныкъохэр къыраIотыкIыщтых.
ПIатIыкъо Анет.