|Унэрэкъо Мир. Адыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ|
|29.01.2011 г.|

Унэрэкъо Мир
Адыгэ хабзэр лъэпкъым идунэе хащ
Хабзэм цIыфыр икъежьапI
Хабзэр цIыфым къыдежьэ, цIыфыр цIыфы хъуным ар изы амал. Хэбзэ гъэуцуным дэмылэжьагъэрэ, хэбзэ гъэуцугъэм рымылэжьагъэрэ лъэпкъ щыIэп. Лъэпкъхэр зэрэзэтекIхэрэр – а хэбзэ гъэуцугъэм къыдилъытэрэ шэн-зекIуакIэхэр зэрэзэфэшъхьафхэр ары.
Ар къэзгъэшъыпкъэрэ щысэ зытIу къэтхьын. ХьакIэмрэ бысымымрэ зэрэзэпэгъокIыщтым къешIэкIыгъэ хабзэхэр лъэпкъ пэпчъ икультурэ хэгъэщагъ. Ау а хабзэхэр зэбгъапшэмэ, бгъэшIэгъон фэдизэу зэтекIых. Адыгэ хабзэр пштэмэ, мэфищэ щысыгъэ хьакIэр унагъом щыщ хъугъэу елъытэ. Ау арап лъэпкъхэм ащыщхэм яхабзэ пштэмэ, цIыфыр зы унагъом мэфищым ехъоу щыхьакIэн фитэп. Мэфищ зытекIыкIэ, тыгъуасэ ихьакIэгъэ цIыфыр бысымым ыгъэнэгъоджэнри, шъобж рихынри, пыи ышIынри а лъэпкъхэм яхэбзэ гъэуцугъэ къырегъэкIу, ащкIэ фитыныгъэ къареты.
Джыри зы щыс. Сыд фэдэ лъэпкъи, сыд фэдэ зэмани бзылъфыгъэр, нахьыжъыр хэгъэушъхьафыкIыгъэу хабзэм къегъэгъунэх. Ау мы аужрэ лъэхъаным, анахьэу я ХХ-рэ лIэшIэгъум, Европэм, Америкэм якъэралыгъо зэфэшъхьафхэм еплъыкIэ ямышIыкIэ щыфытагъэ хъугъэ: бзылъфыгъэ хэкIотагъэмрэ пшъэшъэ ныбжьыкIэмрэ IофшIапIэм пчъэ ихьагъум щызэрихьылIэхэмэ, пшъэшъэжъыер къызэкIакIоу, гъогупэр нахьыжъым зыриткIэ, ащкIэ ыушъхьакIугъэм фэдэу бзылъфыгъэ нахьыжъым къыщэхъу. Бзылъфыгъэ хэкIотагъэм ар иджагъо зэрэхъугъэр къыхэщэу пшъэшъэ ныбжьыкIэм къегыини ылъэкIыщт. Адыгэ хабзэр пштэмэ, сыдигъокIи нахьыжъым тефэрэ шъхьакIафэр бзылъфыгъэм фегъэшъуашэ.
Лъэпкъ щыIэп укIытэр ымышIэу. УкIытэр дунэепсэу цIыф нэшанэу щыт. Ау гъэшIэгъоныр лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ашIоукIытагъор ары. ГущыIэм пае, Африкэм къихъухьэгъэ лъэпкъмэ ахэт мафэу шхэным теукIытыхьахэрэр: укIытэм къыхэкIэу чапэр зэхаоу, шIункIы мыхъоу Iанэ къаштэрэп. Ау а лъэпкъ дэдэм ибзылъфыгъи ихъулъфыгъи джанэ ащымыгъэу лъапцIэхэу хэтыныр къырагъэкIу, ащ теукIытыхьэхэрэп, аущтэу зыкIэхъурэр ахэр лъэпкъ зэрыхъухьэгъэ чIыналъэр дунаим ианахь фэбапIэмэ ащыщышъ ары.
Ащ фэд, адыгэмкIэ гуащэр, нысэр, ар къэзыщэгъэ кIалэр зэлъэхэхьанхэр укIытагъощтыгъэ. УрысхэмкIэ ащ зи хэлъэп, ар ялъэпкъ хабзэкIэ укIытагъоп, къекIу. Ащ фэдэ щысэу бэ къэпхьын плъэкIыщтыр.
Арышъ, зэрэнафэу, зы лъэпкъым шIоемыкIур адырэм къыригъэкIоу, зы лъэпкъым цIыфышъхьэр зэригъэлъэпIэрэ зекIуакIэр адырэм хэбзэнчъагъэу ылъытэу бэрэ мэхъу. ЫпшъэкIэ къызэрэтIуагъэу, лъэпкъ хабзэхэр зэрэзэтемыфэхэрэр къызхэкIырэр, лъэпкъхэм ятарихъ гъогу, ядунэееплъыкIэ, акъылрэ гупшысэрэкIэ алэжьырэр зэрэзэфэмыдэр ары.
НэбгыритIу зы уахътэм, зы чIыпIэм щызэIукIэхэмэ язэфыщытыкIэщтыр, а нэбгыритIур зэрэзэбгъукIощтхэр лъэпкъ пстэухэми хабзэкIэ агъэнафэ: бжым зэфашIыщта, хьауми шIуфэс IэпэубыткIэ зэпэгъокIыщтха. ЦIыфхэр зэIукIэхэу шIуфэс зэрахы зыхъукIэ, аIапэ зэрагъэубытыныр къызхэкIыгъэми тарихъ къэбар пылъ. Ижъырэ-ижъыжьым нэбгыритIу зызэIукIэкIэ, гухэлъ бзаджэ зэрэзэфырямыIэм ишыхьатэу зэрэIэгунэкIхэр зэрагъэлъэгъужьын фаеу алъытэщтыгъэ: "Мары, къеплъ, сIэгу къабзэ, нэкIы, мыжъуи, гъойи чIэлъэп, ул згъэузынэу гухэлъ сиIэп", - къырагъэкIэу аIапэхэр зэфащэйи, ащ щыгушIукIыжьхи, Iэщэигъэхэр зэрагъэубытыжьыгъэу енэгуех. АрынкIи хъун. Ау щэч зыхэмылъыр – хабзэм икъежьапIэр цIыфышъхьэр ары. КъызэрэтIуагъэу, хабзэр цIыфым иIэшIагъ ыкIи цIыфым фэIорышIэ.
Ау ежь цIыфыри цIыфы зышIыгъэмэ хабзэр ащыщ. Хэбзэ гъэнэфагъэм тетэу, шэпхъэ гъэуцугъэм рыгъуазэмэ, изекIуакIэ, ищыIакIэ ащ ригъапшэмэ, игъогу ригъэузэнкIызэ, цIыфыр непэ къынэсыгъ.
ЦIыфыр цIыфы зэхъулIэгъэ нэшанэмэ апэрэр бзэр ары. Бзэм имылъ шIэныгъэ щыIэп. Нэм ылъэгъурэ пстэури бзэм илъ гупшысэкIэ цIыфым зэрегъафэ. ЛъэпкъшIэныгъэ къэбарыр лъызгъэкIуатэу, къыткIэхъухьэрэ лIэужхэм алъызгъэIэсри бзэр ары. Ау лъэпкъ культурэм изыIахьэу хабзэр пштэмэ, ащ ыпсэ илъагъор – щысэр ары. ЦIыф къихьэмэ узэрэфэтэджын фаер адыгэ унэгъокIоцI хабзэу сабыим ынэгу мафэ къэс кIэкIрэмэ ащыщ. А зекIокIэ хабзэр – нэрлъэгъу щыс.
Хабзэм щысэр илъагъу. Хабзэр щысэкIэ мэзекIо.
Ау щытми ащи къэбар пылъ:
ЛIыжъ тIысыжьыгъэм иунэ илъэс зытфых зыныбжь шъэожъыер къызехьэм, фэтэджи, ащ исэлам щытэу ригъэгъэзэжьыгъ.
– Алахь-алахь! Сабыим пае умытэджми хъунба! – зыIони ар зылъэгъугъэхэм къахэкIыгъ.
– Сабыим изакъоп сызфэтэджрэр, сэ сицIыфышъхьи сыфэтэджыжьы, –ыIуагъ лIыжъым.
Мы къэбар кIэкIыр гъэсэпэтхыдэу адыгэхэм къахэнэжьыгъ. Зэ нэмыIэми ар зэхимыхыгъэу "сыадыг" ыIоу зы цIыфи щыIэпщтын. АпэрэмкIэ, мыр зишыхьатыр – цIыфышъхьэм ныбжьым емылъытыгъэ уасэу тефэрэр ары. ЯтIонэрэмкIэ, щысэтехыпIэ зекIуакIэм бзэм илъ къэбарыр итегъэкIапI, игъуаз, иIэпыIэгъу. Арышъ, хабзэм ыкупкIэу непэрэ адыгэ лъэпкъыр зэрыгъуазэрэр щысэмрэ къэбарымрэ аIэ зэкIэдзагъэу лъагъэкIуатэ.
Ау ащ изакъоп хабзэм бзэр итегъэкIапIэ зыщыфэхъурэр. ЩыIакIэм хэзыгъэ псэукIэ амалхэм къяшIэкIыгъэ шэн-хэбзэ зекIуакIэхэр блэкIыгъэм исаугъэт къэбархэу бзэм илъхэу лъэпкъшIэжьым къыхэнагъэх. Ащ фэдэх адыгэ шыумрэ гъогу техьэгъэ бзылъфыгъэмрэ къяшIэкIыгъэ хабзэхэр. Ахэр цIыфышъхьэмрэ лъэпкъымрэ зэлъызгъэIэсрэ лъэпкъшIэныгъэ тарихъ къэбархэу къэнагъэх. Непэ шыуи, чыжьэ лъэсрыкIуи, пхъэцокъэрыкIо пшъашъи уарихьылIэжьыщтэп. Ау ащ япэсыгъэгъэ хабзэхэр лъэпкъ гъэгушхо къэбархэу лъэпкъшIэжьым къыхэнагъэх:
Упщыми, упачъыхьэми, улIэу паIо пщыгъмэ, бзылъфыгъэм укъыфепсыхыныр;
Угощэпшъашъэми уипхъэцуакъэ укъепсыхынышъ, ащкIэ Iоф зиIэу гъогу техьэгъэ шыу купым шъхьэкIэфагъэ япхыныр;
Бзылъфыгъэу зигъогупэ къыплъэхэзынагъэм шышъхьэдэгъазэу игъогу техьажьыфэ уежэныр;
Шыр зиIэдэжьэу къыпэплъэрэ шыу купым лъэс-пхъэцокъэрыкIоу, икушъхьэIыгъ икIэхэтэу бзылъфыгъэр ябгъукIоныр – а зэпстэур шэн-хэбзэ къэбарэу, лIэшIэгъухэм яатэкIэныжъэу къыднэсыжьыгъ.
Джырэ адыгэ щыIакIэм, уахътэу тызщыпсэурэм, зекIокIэ амалэу щыIэхэм (шым ычIыпIэ – машинэхэр, гъогупэр зэрэзэпыпчыщтыр –светофорым иунашъу, чылэ гъогу рэхьатым ычIыпIэ – къэлэ урамэу шъозехьэм фэдэр…) гъогууанэм щызэфэзыгъэ бзылъфыгъэмрэ хъулъфыгъэмрэ азыфагу илъыгъэ кIухьэ-кIыхьэу ижърэ хэбзэ гъэуцугъэм къыдилъытэщтыгъэр ахэзэгъэжьрэп. Ау хабзэр къэбарым илъэу лъэпкъшIэныгъэм хэгъэщагъэшъ, непэрэ адыгэ бзылъфыгъэм ыпсэ а гупшысэм рыгъуазэзэ, шъхьакIэфэгъэ зекIуакIэм фэплъыры; хъулъфыгъэри, сыд фэдизэу уахътэмрэ джырэ щыIакIэмрэ ядэкъацэ пэрэохъу фэхъуми, а ижърэ лIыгъэшIэпIэ адыгагъэм инэпIэхъ хъопсапIэ рэгъуазэ. Ар къызхэкIрэр хабзэм ишъуашэ ит зекIокIэ закъор арэп, бзэм илъ къэбарыри ащ сыдигъуи игъус.
БлэкIыгъэ лъэхъаным диштэщтыгъэ хабзэр къэбаркIэ мэзекIо. Ары цIыфыр цIыфы зэхъулIэгъэ нэшанэхэу бзэмрэ хабзэмрэ хэтырэ лъэпкъкIи, анахьэу адыгэмкIэ, лъэпсэгъэуцу-лъэпсэгъэпытэ амалэу зыкIыщытыр.
ЦIыфыр адырэ псэ зыпыт пстэумэ зэратекIрэр – игупшысэ бзэм илъэу, изекIуакIэ хабзэм тетэу зэрэщытыр ары.
Адыгагъэр – лъэпкъгъэпс лъапс
Адыгэм иадыгагъэрэ ихабзэрэ илъэпкъышъхьэ къыдэхъугъэх. Лъэпкъ пстэури зэрэзэфэдэр – лъэпкъымрэ ащ илъэпкъ хабзэрэ зэрэзэлэгъухэу, къызэрэзэдэхъугъэхэр ары. Адыгэ хабзэм ар дэгъоу хэолъагъо ыкIи къегъэшъыпкъэ. Зэгорэм адыгэм уцогъу къыфэхъугъэгъэ лъэпкъхэм, непэ къегъэтIысэкIыгъэ лъэпкъхэри зэрахэтэу, уахаплъэмэ, емрэ шIумрэ, дэгъумрэ дэимрэ, екIурэмрэ екIурыджэмрэ зэхэзгъэушъхьафыкIрэ хэбзэгъэуцугъэр илъэпкъыцIэ рипхыгъэу зи ахэплъагъорэп.
Ар зигупшысакIэрэ зибзэгъэпсыкIэрэ къыхэфагъэр адыгэхэр ары: адыгэ - адыгагъ.
А гущыIэгъэпс зэпышIапIэм адыгэ лъэпкъымрэ адыгагъэмрэ зэкIэрыпчын умылъэкIынэу тарихъ гъогууанэм къызэрелыгъэхэр нафэ къешIы.
Емрэ шIумрэ дунэе гупшысэм щызэпызышIэрэ ыкIи щызэхэзгъэушъхьафыкIрэ философие шIэныгъэм икъежьапIэ зэ кIэкIэу къыфэдгъэзэжьын. Илъэс 2400-рэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ижърэ урым (грек) шIэныгъэлэжьэу Аристотель этикэр зы шIэныгъэ Iахьэу философием къыхигъэушъхьафыкIыгъ. Ащ цIэу фиусыгъэр "чIыпIэ" зыфиIорэ гущыIэм къытырихыгъ. Гурыт лIэшIэгъухэм латинабзэ зыIулъ лъэпкъхэм ягупшысэ мы мэхьанэ дэдэр зиIэ терминэу "мораль" зыфиIорэр "шэны – темперамент" къызэрыкIрэ гущыIэмкIэ щагъэунэфыгъ. Я XVIII-рэ лIэшIэгъум мы мэхьанэр иIэу "нравственность"-р апэрэу урысыбзэ гущыIалъэм къыдэхьэ. Ащи гущыIэгъэпс лъапсэ фэхъугъэр "шэны - нрав, характер" зыфэпIощтыр ары. Мы терминыр игущыIэгъэпс шъуашэкIэ латинабзэм икалькэу урегъэнэгуе. Адыгабзэм къызэрэтIуагъэу, гущыIэу "этика, мораль, нравственность" мэхьанэ зиIэм гущыIэгъэпс лъапсэ щыфэхъугъэр лъэпкъыцIэр ары: адыгэ - адыгагъ.
ЗэкIэмэ анахь гупшысэ шъхьаIэу мыщ узфищэрэр – адыгэмкIэ уадыгэнри гъэсэныгъэ, пIуныгъэ икъу пхэлъынри зы: уадыгэмэ "шIум", "дэхагъэм", "этикэм", "моралым" адиштэрэ гупшысакIэ, зекIуакIэ, дунэететыкIэ уиIэн фае – адыгагъэ пхэлъын фае.
Е нэмыкIэу къэпIон хъумэ, мыгъасэу, цIыфыгъэмрэ гукIэгъумрэ ашъхьащыкIрэ зекIуакIэр зинэшэнэ нэбгырэр адыгэ лъэпкъ шэн-хабзэм диштэрэп, "сыадыг" ыIоныр ифэшъуашэп, тефэрэп.
Ащ къикIрэп адыгэ пстэури зэфэдэу талымкIэ гъэсагъэу, изекIуакIи ипсэукIи хэбзэ гъэуцугъэм ишапхъэ ит зэпытэу. ЩыIэп лъэпкъи, уахъти, чIыналъи емрэ шIумрэ щызэмыдаоу. Еми шIуми язехьакIор, якIэщакIор цIыфышъхьэр ары. Лъэпкъ горэм къыхэмыкIыгъэ цIыфышъхьэ джыри дунаим къытехъуагъэп. ЦIыф дэири, цIыф дэгъури зы лъэпкъ горэм ищылъф, зы лъэпкъ горэм къыхэкIыгъ. Зигугъу тшIырэр – лъэпкъымрэ цIыфышъхьэмрэ чIыпIэу щыIакIэм щызфагъэшъошэжьрэр ары.
Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ятарихъ шэн-зекIуакIэм щиубытрэ чIыпIэм адыгэ хабзэр зыкIэ адештэ. Ау ащ зэрашъхьащыкIрэр – шапхъэу ижъырэм къыщегъэжьагъэу зыфигъэуцужьыгъэм адыгэр лъэпкъ зэрехъулIагъэр, адыгагъэр, хабзэр лъэпкъгъэпс лъапсэу, лъэпкъгъэпс амал зэрэфэхъугъэр ары. АщкIэ адыгагъэр – дунэе культурэм щысэ щызимыIэ цIыфыгъэ шапхъ, философие лъапс.
Адыгагъэм, адыгэ хабзэм лъэпкъымкIэ а ямышIыкIэ пшъэрылъыр зэшIуихыгъ.
АдыгэмкIэ хабзэр лъэпкъгъэпс лъапсэ хъугъэ. Мыр апэрэ пшъэрылъэу адыгагъэм ыгъэцэкIагъэр ары. Бзэм игъусэу хабзэм лъэпкъыр зэкIиугъоягъ.
НэмыкI лъэпкъхэмкIэ къэралыгъо зэгъэзэфэныр, тхьазэкъо диныр лъэпкъ зэкIэугъоен амалэу бэрэ мэхъу.
Дунэе тарихъ гъогум урыплъэмэ, нафэ хъурэр зы – зы бзэ, зы щыIэкIэ-псэукIэ, зы культурэ рылэжьэрэ купым изыкIыныгъэ зыгъэпытэрэ гъэпсыкIэхэр къахихзэ, цIыфлъэпкъым лъэпкъ-лъэпкъэу зызэригощыгъэр ары. А Iофым икIыгъо зэфэшъхьафхэри къыфиугупшысыгъ. Ахэмэ зэу ащыщ лъэпкъыбэмэ апэкIэкIыгъэу къэралыгъо щыIакIэр. Лъэпкъэу къэралыгъо зэхэзыщагъэу, ар зиIэшIагъэм имызакъоу, уцогъу ащ щызэфэхъурэ пстэури епсыхьэх. Сыда пIомэ, лъэпкъ зэфэшъхьафэу зы къэралыгъом щызэрихьылIэхэрэр зыпкъырыплъыхьажьын, ашъхьэ къаухъумэжьын, ялъэпкъкIэ зишIуагъэ къэкIощт Iофыгъохэм акIэдэун фаеу мэхъушъ ары. Зы къэралыгъом щыпсэурэ лъэпкъхэр зэкIырыплъыжьынхэ фаеу мэхъух, ары пакIошъ, зыщзэнэкъокъухэрэ уахътэри лъэпкъ зыкIыныгъэм телажьэ.
Къэралыгъом лъэпкъым ылъапсэ зыгъэпытэрэ Iофыгъуабэ къыпкъырэкIы.
АпэрэмкIэ, лъэпкъыр зы Iорэ-зы шIэрэ тетэу къэралыгъом щыпсэун фаеу мэхъу. Зэрэмыгъэпщ – зэрэмыгъэгощэ лъэпкъкIоцI щыIакIэр къэралыгъом дэкIодышъ, зыпкъ ит псэукIэм еуцуалIэ.
ЯтIонэрэмкIэ, хъызмэтыр унэгъокIоцI шапхъэм, шъхьэзэкъо-шъхьэфэлэжьэ хъупкъэп екIышъ, щэн-щэфэн сатыу шъуашэм еуцо. Ащ къыхэкIэу лъэпкъкIоцI ыкIи IэкIыб Iофхэм хъызмэтыр кIэщакIо афэхъу, ащ лъэпкъхэр зэфещэх, ялэжьакIэ зэрегъапшэ, нэрылъэгъу щысэкIэ зэусэжьынхэ фаеу мэхъух.
ЯщэнэрэмкIэ, ащ фэдэ зэхэхьэ-зэхэкI щыIакIэм тхыбзэр къыдежьэ. Лъэпкъыбзэм тхыбзэр ипытапI, ишыукIэ къал. Тхыбзэм зиакъыл илъ лъэпкъым ыпсэ псыхьагъэу, игупшысэ узэзыгъэу, кIэзыгъэнчъэу лIэшIэгъухэр зэпечы.
Арышъ, къэралыгъор лъэпкъым имэшIоихыжьыпI, лъэпкъым имыкIосэрэ джэгупашъхь.
Адыгэм итарихъ къэралыгъо щыIакIэр огъу-огъоу щыхэгъэщэгъагъ.
Зинасып къыхьрэ лъэпкъыр зэгорэм кIочIэгъу фэхъуишъ зэригъэуIугъэ къэралыгъо щыIакIэр ионэгу шъхьантэу непэ къызнэсыгъэми шыбгым ис. Адыгэм ынатIэ хъугъэр нэмыкI тарихъ гъогу. Илъэс минитIурэ ныкъорэ фэдизкIэ тапэ адыгэхэр къызтекIыгъэ лъэпкъхэу синдхэм ежь ягукъыдэчъкIэ ижърэ къэралыгъо агъэпсыгъагъэу тарихъ тхыгъэжъхэмрэ археологиемрэ къаушыхьаты. Ар Синд къэралыгъор арыгъэ. ЛIэшIэгъу фэдиз тешIагъэу урымхэу (грекхэу) ижърэ Адыгэ шъолъырымрэ Къырымрэ къарытIысхьагъагъэхэм Боспор пачъыхьэгъур зэрагъэзафэ. Мы къэралыгъуитIур – Синдикэмрэ Боспорымрэ – илъэсишъэрэ шъхьаф-шъхьафэу гъунэгъугъэ зэдызэрахьэзэ мэпсэух. Христос къэхъуным ыпэкIэ 380-рэ илъэсым Синдикэр Боспорым хэхьан фаеу мэхъу. Ащ щегъэжьагъэу ижърэ адыгэ лъэпкъхэмрэ Кавказым къитIысхьэгъэ урымхэмрэ илъэс 700 фэдизрэ а зы къэралыгъом зэдыщэпсэух, зэдэлажьэх, а зы тарихъ гъогууанэр зэдаIэты. Ары пакIошъ, илъэс 330-рэ фэдизэ (Христос къыпэрэ 438-рэ илъэсым щегъэжьагъэу I09-рэм нэсэу) ижъырэ адыгэ лъэпкъэу меотхэм ащыщ лIакъом илIыкIо Боспорым пачъыхьагъур щызэрихьагъэу уезгъэнэгуерэ тарихъ къэбархэри ижъырэ тхыгъэхэм къахэнагъ. Ау илъэс мин Iэпэ-цыпэ зэпызычыгъэ къэралыгъо гъэпсыкIэр гунн кощырыпсэухэм якIодылIагъэу алъытэ. Ащ щегъэжьагъэу адыгэм зыкъызэригъэгъунэжьын амалэу къыфэнэгъэ закъор ицIыфышъхь, илъэпкъ зыкIыныгъ.
Щэч зыхэмылъыр, къэралыгъо гъэпсыкIэу ижъырэ адыгэхэм анэгу кIэкIыгъэр лъэпкъ зэкIэугъоеным изылъапсэу, изыкъежьапIэу зэрэщытыгъэр ары. Ащ ишыхьат ижъырэ лъэпкъыцIэхэм къарыкIуагъэр. Апэрэ ижъырэ грек тхыгъэхэм зэраIорэмкIэ, адыгэ шъолъырым, Темыр-ТыгъэкъохьэпIэ Кавказым, лъэпкъи 10-15 фэдиз цIэ унаехэр яIэу щыпсэущтыгъэ. Ар Христос къэхъуным илъэс шъих фэдиз къыпэу арыгъэ. Ащ ыужрэ лIэшIэгъухэм лъэпкъыцIэ жъугъэу тарихъ тхыгъэхэм узщарихьылIэщтыгъэхэр тIэкIу-тIэкIузэ нахь макIэ мэхъух, нэужым зытIу-зыщым нэсыжьы: синд, меот, зих. Ау Христос илъэхъанэ ижъырэ адыгэхэр зы лъэпкъыцIэ закъо яIэу рехьылIэх. Ар зих зыфиIорэ ижъырэ этнонимыр ары. БзэшIэныгъэлэжьхэм зих лъэпкъыцIэр икъэхъукIэкIи (иэтимологиекIэ), игущыIэ гъэпсыкIэкIи лъэпкъыр джы непи зэрэзэджэжьрэ гущыIэу адыгэ-м епхыгъэу алъытэ: адыгэ-адзыхэ-зих.
МыщкIэ бзэшIэныгъэлэжьхэм IэубытыпIэ ашIырэр, апэрэмкIэ, адыгабзэмрэ абхъазыбзэмрэ зэдыряе гущыIэ лъапсэхэу зы мэхьанэ зиIэхэм мэкъэзэращэхэу [д]-мрэ [дз]-мрэ зэрэзэпыщытхэр ары: адыгэ гущыIэм хэт мэкъэзэращэу [д]-м сидыгъокIи абхъаз гущыIэм [дз]-р щытефэрабгъу: адыг.: а-д-ыгэ; абхъ.: а-дз-ыхэ.
ЯтIонэрэмкIэ, мэкъэзэращэхэу [дз]-мрэ [з]-мрэ – цэпэ-бзэгупэ макъэх ыкIи бзэ зэфэшъхьафхэр зызэрихьылIэкIэ, зы макъэм ычIыпIэ адрэ макъэр агъэфедэу бэрэ мэхъу. Ащ къыхэкIэу лъэпкъыцIэу "адзыхэ"-р ижъырэ урымыбзэм "зих" щыхъугъэу этимологхэр енэгуех.
ХэгъэунэфыкIыгъэн фаер, лъэпкъыцIэу зих-мкIэ я XVI-рэ лIэшIэгъум иублапIэхэми адыгэхэм къызэряджэщтыгъэхэр ары. Ащ ишыхьат Генуе илIыкIоу Дж. Интериано иIофшIагъэу "Черкесхэм (зихкIэ заджэхэрэм) яхьылIэгъэ тхыгъэ къэбар кIэкI" зыфиIоу 1502-рэ илъэсым къыдэкIыгъэр. Мы зэпстэум уарыгъуазэмэ, адыгэхэр ежь зэрэзэджэжьырэ лъэпкъыцIэр "зих" шъуашэм итэу илъэс 2000-м ехъурэ тхыгъэ тарихъым щызекIуагъ. А эндоэтнонимыр (адыгэ-зих зыфиIорэр) адыгэм ихэшыпыкIыгъэ цIэ закъоу агъэфедэ зыхъугъэр Христос къэхъуным ыпэрэ лIэшIэгъу зытIур ары.
ЦIыф купыр ежьыри зы лъэпкъыцIэкIэ зэджэжьэу, фэшъхьафрэ лъэпкъхэри зы цIэкIэ къеджэхэу зыхъурэр а цIыф купым илъэпкъ гъэпсын зы гъунапкъэ горэм нэси, ыбзэкIи, икультурэкIи, гупшысакIэкIи зэдыряе нэшанэхэр яIэу, языкIыныгъэ ежьми зыдашIэжьэу, къягъэтIысэкIыгъэ лъэпкъхэми янэрылъэгъу зыхъукIэ ары.
Ащ укъыпкъырыкIмэ, адыгэр адыгэ зыхъугъэр, зы лъэпкъэу зызилъытэжьрэр лIэшIэгъу 20-22-рэ фэдиз мэхъу. Ащ хэлэжьагъ ыкIи ащ къыдэхъугъ лъэпкъ нэшанэмэ анахь бэгъашIэу, лъэпкъым сыд ынэгу кIэкIыгъэми, зыпкъ итэу къызэтезгъэнэрэ адыгэ хабзэр.
А гупшысэм лъапсэу иIэр, джыри зэ хэдгъэунэфыкIын: лъэпкъым ицIыфышъхьэ чIылъэм щидзырэ лъэубэкъу пэпчъ гъуазэ фэхъурэ хабзэм ыцIэ лъэпкъыцIэм къызэрэтекIыгъэр ары: адыгэ-адыгагъ. А зэпышIапIэу лъэпкъымрэ лъэпкъ хабзэмрэ азыфагу илъыр ары адыгэм непэ икIэпсакIэри инеущ зыпшъэ ифэщтыри.
Лъэпкъ гъэпсынымкIэ амалышIумэ зыкIэ ащыщ тхьэзэкъо динри. Адыгэхэр, тхьэбэ диныр IэкIыб дэдэ амышIыгъэми, ар IуагъэкIоти, пасэу тхьэзэкъо Чырыстан диным ихьагъэ лъэпкъмэ ащыщых. 526-рэ илъэсым щегъэжьагъэу я XVIII-рэ лIэшIэгъум нэс а дин дунэееплъыкIэм адыгэхэр рыгъозагъэх. ДиншIэныгъэлэжьхэр зэренэгуехэрэмкIэ, адыгэхэр лъэпкъ хъугъахэхэу Чырыстан диным рихьылIагъэх. Ащ къыхэкIэу адыгэм илъэпкъ зэкIэугъоен Чырыстан диным ифэшъошэ чIыпIэ щиубытынэу хъугъэп.
Ислъам диныр адыгэхэм кIасэу (я XVIII-рэ лI.) аштагъ. А лъэхъаным адыгэм илъэпкъгъэпсын гъунэпкъэ гъэнэфагъэм зышъхьапырыкIыгъэр илъэс минитIу фэдиз текIыгъэхагъ. Ащ къыхэкIэу ислъам диныр лэпкъ зэкIэугъоеным адыгэхэмкIэ охътабэкIэ пэIэпчъагъ.
КIэкIэу къэпIон хъумэ, хабзэр, адыгагъэр, адыгэм илъэпкъгъэпсын, изэкIэугъоен лъэпсэ шъхьаIэ фэхъугъ.
Адыгагъэр – культурэгъэпс амал
Лъэпкъ культурэм икъежьапIэр ыкIи ылъапсэр лэжьэныр ары. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим цIыфым ищыIакIэ хэгъэщагъ. ЧIыопсым изытет къыпкъырыкIрэ нэшанэхэр иIэубытыпIэу цIыфым ищыIакIэ ащ арегъэкIу. Ар цIыфым ылэжьрэм изылъэныкъу. АдрэмкIэ – цIыфлъэпкъым илэжьыгъэкIэ дунаир, чIыопсыр къызфегъэфедэ, къызфегъэIорышIэ. А лъэныкъуитIур игъогупэу илъэс мин пчъэгъабэмэ къакIоцI омрэ чIымрэ азыфагу цIыфым ищыIэныгъэ щегъэпсы. Ащ фэдизым ылэжьыгъэр ары непэ цIыфлъэпкъым ипсэукIэ зыхиуIучIыкIыгъэр.
Дунаем тет цIыф лъэпкъ зэфэшъхьаф пэпчъ ежь чIыналъэу лъэпкъ зэрыхъухьагъэм елъытыгъэу икультурэ гъэпсыгъэ: чъыIэлъэ-осылъэ чIыналъэм къыхэхъухьэгъэ лъэпкъым иуни, ищыгъыни, игъомылапхъи ащ тегъэпсыхьагъ (иунэр – хъурышъу, ищыгъыныр – джэдыгу, игъомылэр – къыушэкIурэр ары…). Пшэхъолъэ тыгъэнэстырым къыщыхъугъэ лъэпкъым икультурэ а чIыналъэм утезгъэзэгъэщт амалкIэ узэндыгъэ.
Адыгэр къушъхьэлъэ хыIушъомрэ къушъхьэ лъэпэ чIышъхьэзафэмрэ къарыхъухьагъ. ИкIымафэ кIэкIэу, игъатхэ пасэу, игъэмафэ гъэбэжъулъэу, ибжыхьэ гъэжъыем икушъэу дунэе джэнэткIэ зэджэхэрэ чIыпI Адыгэ шъолъырыр. ЧIы Хъураем узщарихьылIэрэ чIыопс шъолъыр пстэури адыгэ чIыгужъым тхьэм къыфигъэшъошагъ: къушъхьэ шыгу егъэшIэрэ мылышъхьэ мыжъужьрэм къыщежьэшъ къушъхьахъоу къэлъ-гулъ уцыпцIэм къырехы, мэзылъэ къушъхьэ чапэр ичъыгыхэтэ IэрыгъэкIэу, хы ШIуцIэ Iушъоу фэбалъэр, Темыр къушхьэ лъэпэ шъофхэр илэжьыкIупIэхэу адыгэ лъэпкъыр лэжьагъэ. А зэпстэур ицIыфыпсэ фигъэIорышIагъ, а зэпсэтэум ицIыфышъхьэ ригъэдэхагъ.
ЦIыфыр чIыопсым изакъоп зыхэзэгъэн фаер. ЗэкIэмэ анахь Iофыр – цIыфым ицIыфышъхьэ зымыгъэпыутэу унагъом, чылэм, лъэпкъым, зэрэдунаеу ичIыпIэу тефэрэр щигъотыныр, ащ щыгупсэфыныр къэзгъэгъунэщт шапхъэр, хэбзэ гъэуцугъэр ары. Хабзэр адыгэмкIэ культурэгъэпс амалхэм яIэташъхьэу хъугъэ. Ащ ищыс адыгэм идунай зэрэщытэу.
Унэ-щагу гъэпсыкIэр пштэмэ, хапIэм икъыхэхынрэ изэтеутыкIэрэ къащегъэжьагъэу иунэ зэIыхыкIэ щыкIэкIыжьэу хабзэкIэ узэндыгъэ, хабзэкIэ гъэншIыгъэ. Лъэпкъ пстэуми хьакIэм епхыгъэ хабзэхэр яI. Ау адыгэхэмкIэ хьакIэн хабзэхэр гъогурыкIор е Iахьыл-благъэр зэрэбгъэгупсэфыщт закъор арэп зэхьылIагъэр. Лъэпкъыр къэзгъэгъунэрэ пшъэрылъхэри, мылъку фэныкъор чIыпIэ зэжъум зэрипщыжьыщт амалхэри, сэнэхьатым цIыфыр цIэрыIо зэрехъулIэщт Iофыгъохэри хьакIэн хабзэм зэшIуихыщтыгъэх. Ащ ыпкъ къикIэу хьакIэ фэIо-фашIэхэр зыщагъэцэкIэщт чIыпIэр хэушъхьафыкIыгъэу, унэ шъхьаф хьакIэр щызэращэнэу, ащ илъэгъунхэр щаухэсынэу адыгэ щагум щашIыгъ. ХьакIэщыр цIыф кIуапIэу, хъулъфыгъэ тIысыпIэу, лъэпкъ къэбар зекIуапIэу, гъэсэпэтхыдэ зыщаIуатэрэ чIыпIэу лIэшIэгъухэм къапхырыкIыгъ. А зэпстэур къызпкъырыкIыгъэр хьакIэн хэбзэ ямышIыкIэу адыгэ лъэпкъым игупшысэ, идунай тетыкIэ хэфытэгъагъэр ары.
ХьакIэщ хабзэхэм ащыщ хьакIэр щагум къыдэпсыхэу хьакIэщым зихьакIэ, хьакIэщ сэламым къыпэу хьакIэм Iашэ-шъуашэу пылъыр къызпихынышъ, бысымым къыритын дэпкъым пыригъэлъэныр. Ащ къыхэкIыгъ адыгэ унэ зэIыхыкIэм изынэшанэу Iашэр дэпкъым палъэныр.
Бысымым иIашэ-шъуашэ хабзэмкIэ унэшхом гуащэм ипIэшъхьагъ палъэжьыщтыгъэ. Ащи унэкIоцI культурэгъэпс нэшанэ къыпкъырыкIыгъ.
Хабзэр къежьапIэ зыфэхъугъэмэ ащыщ унэшхом изычIыпIэу, изыIахьэу пшъэшъэунэр зэрэхъугъэри. Пшъэшъэунэм изэгъэзэфакIи, хьап-щыпэу щызэрахьэри, пшъэрылъэу адыгэ лъэпкъ щыIакIэм щигъэцакIэрэри – зэкIэми хабзэр яублапI. Бзылъфыгъэм ищыIэныгъэ гъогу лъэпкъ псэукIэм хещэ, пшъашъэр игупшысэкIи, идунэееплъыкIэкIи лъэпкъ щыIакIэм щыхъурэ-щышIэрэм ифэшъошэ уасэ фишIышъунымкIи, нахьышIум ылъэныкъокIэ лъэпкъым зишIуагъэ къекIыщт гукъэкIхэр хасэм ыпашъхьэ рилъхьанымкIи пшъэшъэунэм имэхьанэ лъэгапIэу зынэсрэр къэгъэгъунэгъуай.
НыбжьыкIэхэм, анахьэу бзылъфыгъэм инасып ежь иIорэ-ишIэрэкIэ зэригъэзэфэнымкIэ, зыфэдэ къамылъэгъугъэ икIыпIэу пшъэшъэунэр щытыгъ. Бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр ышъхьэ ифэшIу ихьанымкIэ пшъэшъэунэм фитныгъэу лъэпкъым лъэхинэрэм фэдэ зикультурэ хэгъэщагъэу макIэ цIыф лъэпкъэу зыцIэ къепIон плъэкIыщтыр. Пшъашъэм иакъыл уцунымкIэ, игупшысэ зиужьынымкIэ, идунэееплъыкIэ зиушхунымкIэ анахь мэхьанэшхо зиIэщтыгъэр – мафэ къэс хъулъфыгъэхэр гущыIэгъу зэрэфэхъущтыгъэхэр ары. Ары пакIошъ, пшъэшъэ щысыр хъулъфыгъэмкIэ упчIэжьэгъоу, джэнджэшэгъоу, шъэфэгъоу, ныбджэгъу цыхьэшIэгъоу щытыгъ. Загъори хъулъфыгъэр пшъашъэм къыкъонэжьэу хъущтыгъэ. А зэпстэум тегъэкIапIэу, лъапсэу яIагъэр хэбзэ гъэуцугъэр арыгъэ.
Адыгэ унэшхом изыIахьэмэ ащыщ лэгъунэр. Зэшмэ анахьыжъым къещэфэ лэгъунэр кIэлэ-гъолэ тIысыпIэщтыгъэ. ХабзэмкIэ мыр зэшхэмрэ ащ яныбджэгъухэмрэ ятIысыпIэ къодыягъэп: яIэнэ зехьапIэуи, ячэщрыпщ ихыпIэуи щытыгъ. Унэм ыцIэу лэгъун зыфиIорэми зытегъэпсыхьагъэу зыфэгъэхьыгъэр къеIуатэ.
Адыгэ щыIакIэм анахь къыхэщэу, анахь къахэзгъэушъхьафыкIэу щытыгъэмэ ащыщ зэдэIэпыIэжьыныр. ЩыIэныгъэм илъэныкъо пстэуми а шэн-зэфыщытыкIэр ахэгъэщагъ: цIыфым итхъагъуи илIагъуи дэпIэтыныр, игушIуагъуи икъинихьагъуи дэбгощыныр анахь зыпкъ ит хабзэхэм ащыщ. Сабый къэхъугъакIэм уетэныр, нысэ къэщэгъакIэм зэрычылэу гъэшIуагъэ рихыныр адыгэ хабзэм изынэшэнэ шъхьаI. Ащ фэд лэжьакIэр пштэмэ: жъон-пхъэным щегъэжьагъэу лэжьыгъэ Iухыжьын-Iожьыным нэсыфэ зэкIэ губгъо Iофхэр зэрэчылэу зэдагъэцакIэщтыгъэ. Хабзэм къыдилъытэщтыгъэ хашъом узэрэдэкIыщтри пхъэIашэр зызэкIэпшIэщтри зызэкIэптIыкIыжьыщтри, жъонакIохэм ямэщIуси, языгъэпсэфыгъуи – зэкIэри шэпхъэ гъэнэфагъэм итын, зэокIэу зэрэщытын фаери хабзэм къыдилъытэщтыгъэ. Жъоныгъопэ хасэкIэ зэдыдэкIхэмэ жъоныгъокIэ джэгукIэ къызэдыдэхьажьхэу, лэжьыкIупIэ пщыпIэм къэтыфэхэкIэ чылэм пшъэшъэ икъугъэу дэсхэр яшъхьашъуаплъэхэу, ащкIэ лэжьакIо дэкIыгъэхэр агъэгушхохэу, агъэшъуашIохэу зэрэщытыгъэр ар культурэ псэу, системэ зэгъэзэфэгъэ псэу икъущтыгъэ. АщкIи адыгэр зэрыгъуазэщтыгъэр хэбзэ гъэуцугъэр ары.
Чылэр гузэжъогъу горэм хафэмэ (огъу, зао) е чылэм щыщ унагъо горэ фэIэс-лъэсы хъумэ къыкъонэжьынхэу хабзэ щыIагъ хьамбар мыгощ къоджэ гузэгум щызэрагъафэу. Ащ зэкIэ чылэдэсхэм шъхьадж гъэлэжьыгъэу къыхьыжьыгъэм ызыпшIанэ къырищалIэщтыгъэ. Гъатхэ гъуй-сыим чэщIус щыкIагъэ, е чылапхъэ зыфыримыкъурэ горэ къыхэкIмэ, чIыпIэ зэжъум ращыжьынымкIэ ар икIыгъо дэгъугъ. Ар къэзгъэгъунэщтыгъэри хэбзэ гъэуцугъэр ары.
КIэкIэу къэпIон хъумэ, лъэпкъ культурэм лъапсэ фэхъугъэ нэшэнэ шъхьаIэ пэпчъ – сабый пIуным, унэгъо кIоцI Iофхэм язэшIохын, лэжьэкIэ-псэукIэм, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ахэзэгъэным, дунэе Iофхэм гупшысэрэ акъылрэкIэ ахэуцоным – зэпстэум якъежьапIэщтыгъэри яухыжьыпIэщтыгъэри, лъэпкъ культурэм илъэныкъо пстэуми ятегъэкIапIэщтыгъэр хэбзэ гъэуцугъэу зэкIэмэ зэдаштагъэу, зэкIэм якъабылэу зэрыгъуазэщтыгъэхэр ары.
ЗэкIэмэ анахь мэхьанэшхо зиIэр – адыгэм адыгагъэр культурэгъэпс лъапсэ зэрэфэхъугъэр ары. Ащ ишыхьатыр – адыгэр сыд фэдэ дин рылэжьагъэми – тхьэбэ дини, чырыстан дини, ислъам дини, – сыд фэдэ лъэпкъ уцогъу къыфэхъугъэми, ахэм яфэмэ-бжьымэ къытырихьагъ, ау джырэкIэ ахэр культурэ лъэпсэзэблэхъу ушъхьагъу фэхъугъэхэп.
ЦIыф лъэпкъыр лъыкIуатэ къэси, гу лъимытэу зыгорэхэр чIенэ, е хъурэм щыгъуазэу, ышIэ пэтзэ зыгорэхэр зыIэпегъэзы, ахэр пэрыохъу къыфэхъу фэдэу къыщэхъушъ, имыщыкIэгъэжькIэ елъытэ. Ау уахътэ текIы, блэкIыгъэм, чIинагъэм зэманэу зыщыпсэурэм илъэгапIэ тетэу хэплъэжьы, акъылыкIэ езыжьышъ, хэшыпыхьажьы, тыгъуасэ къыримыдзэжьыщтыгъэу непэ ищыкIагъэр, тегъэкIапIэ фэхъущтыр къештэжьы, джырэ шъуашэм регъапшэшъ, неущрэм хегъэщэжьы. Аузэ блэкIыгъэр итегъэкIапIэу, непэрэр иIэубытыпIэу, къэкIощтыр ихъопсапIэу цIыф лъэпкъыр ыпэ лъэкIуатэ.
Ащ фэдэ чIыпI непэ тызэрытыр, ушэтыгъэ амалхэр къэдгъэфедэнышъ, лъэпкъым игъогупэ икIыпIэ къыфэдгъотын фае. АщкIэ адыгагъэр – IэпыIэгъу, псэбэб, IэубытыпI.
Культурэм ежь щыIэкIэ шъхьаф иI зезыхьэрэ лъэпкъым шъхьащыгъэкIотыгъэу.
Ар сыд фэдэрэ лъэпкъ культури, ащ исыд фэдэрэ Iахьи инэшан. Хабзэм итарихъ гъогуи ар къыхэщы. Тарихъ гъогууанэр лъэпкъым къызэренэкIыфэ, хабзэми, культурэми яшъуашэ зэблахъу. А зэхъокIыныгъэхэм лъэпкъыр арагъэуцуалIэ, арагъэзэгъы, лъэпкъэу зиIэшIагъэм зырагъаштэ.
КъешIэкIыгъэ дунаим хабзэм зыхегъэзагъэ, лъэпкъзэхэдзэ, культурэ зэхэдзэ чIыпIэ зифэкIэ, кIуачIэ къызфегъотыжьы, иегъэшхо емыкIэу ышъхьэ хехыжьы, зы лъэхъанэ горэм нэсыфэкIэ ар фызэшIокIы.
КъешIэкIыгъэ хымэ культурэм хэплъэ, ежь диштэн фэдэ нэшанэхэр къыхехы, ышъхьэ регъапшэшъ, зыгорэхэр зыхещэ, ештэ, егъэкIэракIэ, ыпэ лъегъэкIуатэ. Ари зы шIыкIэ, амал.
А гъогу мыпсынкIэм тетэу кIозэ, хабзэм зыгорэхэр лъэпкъ культурэм къыхедзы, мы чIыпIэм, мы уахътэм къехьылъэкI горэхэр къызхегъэзы. А зэпстэур зэпищэчзэ, купкIэу, гупшысэ лъапсэу иIэр къеухъумэ, лъэпкъэу зиIэшIагъэм сыдигъокIи инэплъэгъу икIрэп, зыщигъэгъупшэрэп, дэдзыхы ышIырэп.
Хабзэр, лъэпкъыр, культурэр къэзэрымышIэжьхэу, зэпэIапчъэ зыхъукIэ, щыми апсэ хьафэу атынышъ, ежьхэри зэдэкIодыжьын фае мэхъу.
Адыгагъэр лъэпкъкIоцI зэпышIапI
Адыгэхэр аужырэ лIэшIэгъу зытIущым лъэпкъ субэтнос I2-оу зэтефыгъагъэх. Ахэр адыгэ шъолъырым ичIынэлъэ гъэнэфагъэхэм куп-купэу ащыпсэущтыгъэх. Ащ ащыщэу непэ ижърэ адыгэ хэкужъым къинэжьыгъэу щыпсэурэр лъэпкъибл: шапсыгъэхэр ежьхэм ялъэпкъ хэгъэгоу хы ШIуцIэ Iушъом чылэ зыбгъу-зыпшIэу щэпсэух. Ащ фэшъхьафэу Адыгэ Республикэм шапсыгъэ чылиплI ис. Адрэ адыгэ лъэпкъихыр чылэ-чылэу республикэм щэпсэух: абдзахэхэр – зы чыл, бжъэдыгъухэр – чылэ 21-рэ, бэслъынэйхэр – зы чыл, къэбэртаехэр – чылищ, кIэмгуехэр – чылэ 11, нэтыхъуаехэр – зы чыл. Зэрынафэу къэбэртаехэмрэ бэслъынэйхэмрэ республикэ шъхьафхэр яI, ащыщхэр Мэздэгуи Шъхьащэфыжь лъэныкъоми чылэ-чылэу ыкIи зыхэсхэм ахэпхъагъэуи ащэпсэух. Адыгэм инахьыбэр IэкIыб къэралхэм ащэпсэу.
Ау тыдэ щыпсэурэ адыги зэзыпхэу, адыгэм лъэпкъкIоцI щхэпсэу иIэ нэшэнитIум язырэр хабзэр ары.
Адыгэ хабзэм ыкупкI тыдэ щыпсэурэ адыгэ пстэуми ящыIэкIэ шапхъ, язекIокIэ тамыгъ, ялъэпкъыпсэ иунапI.
Непэ адыгэхэм лъэпкъиплIэу Россием идемографие зыкъыщагъэлъэгъуагъ: адыгейцы, черкесы, кабардинцы, шапсуги. ЗэкIэ адыгэ лъэпкъкIоцI купхэр шапсыгъэмэ къащегъэжьагъэу къэбэртаемэ ащыкIэкIыжьэу зы хабзэ рэлажьэх, абзэкIэ зэгурэIох (литературэбзитIу арэлажьэх нахь мышIэми).
Ау языкIыныгъэ дакIоу зы шэн-хабзэ горэхэр зэшъхьащыкIэу мэхъу. Ащ фэд нысэщэ джэгум къешIэкIыгъэ хабзэхэр. ЗэкIэмэ анахь хэбзэ ямышIыкIэхэмкIэ узэндыгъэр шапсыгъэ нысэщэ джэгур ары. Ащ фэдэ хэбзэ ишыпыкIыгъэхэр шапсыгъэ джэгум ижъкIэ къыздиштагъэу щытыгъ. Непэ нысэепчъ орэдхэр анахьыбэу къызхэнэжьыгъэхэр шапсыгъэхэр ары. Нысэепчъыр зытырашIыхьэрэ мэтазэр, пхъорэлъфым нысащэм чIыпIэу щиубытрэр, нысэтын Iудэнэ блэрыр, дэжъыем хэшIыкIыгъэ хьап-щыпэу джэгум къырахьылIэрэм ипчъагъэрэ ар зыфагъэшъуашэхэмрэ, пшъэшъэ тхьаматэм ифэIо-фашIэхэр, пшъэшъэхэщхэм язекIокIагъэр, хъулъфыгъэхэм нысэщэ пIэстэ-щыпсым игъэхьазырын зэряпшъэрылъыр – мы зэпстэур непэ къызнэсыгъэми Шапсыгъэ узщырихьылIэрэ хьагъо-шIагъох ыкIи фэшъхьафрэ адыгэ лъэпкъхэм яджэгу хабзэхэм къахафэжьырэп.
Къэбэртэе джэгу хабзэхэр анахь къахэзгъэщрэр – джэгур пшъашъэм янэ-ятэхэм яунэ зэрэщырагъажьэрэр, осэхашIэ зэрэкIохэрэ шIыкIэр, джы къыздаштэгъэ хабзэкIэ уезгъэнэгуеу машинэхэр "зэрафапэрэ" шIыкIэр ыкIи нэмыкIхэр.
Непэ анахь джэгу хэбзэ гъэкIэкIыгъэхэр адыгэ щыIакIэм щызэзгъэзэфагъэхэр бжъэдыгъухэр ары. Ижъырэм илъэс Iоф къызпыкIыщтыгъэхэ джэгу хабзэхэр джы зы чэщзымафэкIэ зэшIуахы хъугъэ. Ар непэрэ щыIакIэм, охътэ щымыIэм къыхэкIыгъ (зэкIэ непэрэ нысэщэ джэгум хэлажьэхэрэм, нысэмрэ кIалэу къэзыщагъэмрэ къащегъэжьагъэу, къэралыгъо къулыкъу Iоф ашIэ) ыкIи зэмыусэжьхэу, амыухэсэу Адыгэ хэкум щызэдаштэгъэ хабзэ хъугъэ. Мы Iофыгъор уахътэу цIыфлъэпкъыр зыщыпсэурэм ичъэ бэ зэрэхэхъуагъэм ишыхьат. Ау лъэпсэгъэуцу хабзэхэр зэфэдэу къахэнагъ абдзэхэ джэгуи, бэслъынэй джэгуи.
Тыркуем ис адыгэхэм янысэщэ шIыкIэ хэкужъым щахэзыжьыгъэ шэн горэхэр къыхэнагъ: шыоу унэм ихьанхэу ежьэнхэр, кIалэхэр пшъашъэхэм яIэпэщысэхэм акIэдэунхэр (ижърэм дышъэидэ чысэмрэ кIэпщыпсхэмрэ акIэдэущтыгъэхэмэ, нэужым IэпэплъэкI хэдыкIыгъэхэм ялъыхъуакIощтыгъэх), нысэр тещэрыпIэм щагъэтIысыныр ыкIи фэшхьафхэр. Ащ дакIоу адыгэхэр зыхэс лъэпкъхэм яхэбзэ фэмэ-бжьымэхэри джэгу хабзэхэм ахэплъэгъощт. Ау щэч зыхэмылъыр, джэгу хабзэм ылъапсэ тыдэрэ лъэныкъуи, сыд фэдэ адыгэ лъэпкъи къыхэнагъ, хэкужъ адыги, хэхэс адыги: нысэм фэджэгунхэр, дэрмэн фэлъаIоу нысэ тепхъэ ашIыныр, джэгу пчэгум нысэм щетэнхэр ыкIи щехъохъунхэр, нысэщэ шхын зехьаныр зэрыхьаблэу зэдаIэтыныр (нысащэр чылэм щашIмэ), осэхьын-кIэлъыхьыжь Iофхэмрэ тыщасэмрэ зэкIэлъагъэкIоныр – мы хабзэхэр адыгэ лъэпкъкIоцI куп пстэуми зэдагъэцакIэ.
Ащ фэд сабыигъом ихабзэхэри: цIэус джанэр, мэфэ тIокIитIу охъуфэ щагум дамыхыныр, гъунэгъу унэ апэрэу зырахьэкIэ, кIэнкIэ занэкIэ къетэнхэр, нэтемыгъэфэ тIэтIые ышъхьац хагъэпкIэныр, а мурад дэдэр яIэу сабыир гъогу тырахьан зыхъукIэ ынатIэ пкIэгъуасэ щафэныр ыкIи фэшъхьафхэр.
ЦIыфым сыд ынэгу кIэкIыгъэми, сыд ытхъыгъэми, сыд къинихьагъу пэкIэкIыгъэми илъагъо зыфищэрэр идунай ыухыныр ары. Узым, лIэныгъэм къяшIэкIыгъэ хабзэхэр зыщызэтекIи къыхэкIми, мы шэн-зекIуакIэхэр анахь зыпкъ итхэм ащыщ.
Хьадагъэр, гъэеныр, щыгъыныр тыралъхьэжьын-тырахыжьыныр, шъыгъоныр, жъамэ гъэуныр – а зэпстэур адыгэ лъэпкъ пстэуми зэдагъэцэкIэрэ хабзэх.
КIэкIэу къэпIон хъумэ, щыIэныгъэм илъэныкъо пстэухэм къяшIэкIыгъэ хабзэхэр лъэпкъ зэкIэугъое амалэу, лъэпкъ зыкIыныгъэр къэзыухъумэрэ Iофыгъу. Дунаим щыхъурэ-щышIэрэм щыгъозэн (унагъом икъэлапчъэ Iухыгъэмэ – хьадакIэ рахыгъ; унашъхьэм быракъ хэгъэнагъэмэ – нысащэ яIэщт ыкIи фэшъхьафхэр), нэбгыритIоу гъогум рыкIохэрэм чIыпIэу зыдэщытхэм елъытыгъэу аныбжьи, блэгъэгъэ-IахьылыгъэкIэ зэрэзэфыщытхэри къэпшIэн (бзылъфыгъэр исэмэгумэ, къакIохэрэр зэшъхьагъусэх), шыоу къакIорэм тетыгъоу иIэм щыгъуазэ ухъун (сэхътан маистэ плъыжь щыгъэу, мэфищ шъынэшъо пэIо кIыхьэ щыгъмэ – пщы) – а бзэмыIу къэбархэр цIыфым къыфэзыхьыщтыгъэр хэбзэ гъэуцугъэу адыгэ лъэпкъкIоцI куп пстэуми зэдашIэщтыгъэр ары.
Арышъ, адыгэмкIэ адыгагъэм, адыгэ хабзэм лъэпкъыр къэбаркIэ, дунэееплъыкIэкIэ, гупшысакIэкIэ абдзах, шапсыгъ, бжъэдыгъу ыIоу зэхимыдзэу зэрипхыщтыгъэ, зэкIиугъуаещтыгъэ.
Хабзэр лъэпкъым идунэе хащ
Кавказыр лъэпкъыбэ чIыналъ. Ижъырэ кавказ лъэпкъхэри, кощырыпсэу лъэпкъхэу зэгорэм Темыр Кавказыр тIысыпIэкIэ хэзыхыгъагъэхэри мыщ щэпсэух.
Адыгэхэми илъэс мин пчъагъэхэм къакIоцI цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ къахэтIысхьагъ. Ахэр зэкI пIоми хъунэу адыгэхэм ахэкIосыхьажьыгъэх. Урымхэу, ермэлхэу, тыркубзэ зыIулъ лъэпкъхэу адыгэ чIыналъэм гурыт лIэшIэгъухэм къитIысхьагъэхэм непэ адыгабзэ аIулъ ыкIи, нэмыкI тарихъ лъапсэ зэряIэр ашIэми, янахьыбэм адыгэкIэ залъытэжьы.
Адыгэхэм лъэпкъ зэфэшъхьафхэр къахэкIухьажьыным телажьэщтыгъэмэ зэу ащыщ адыгэ хабзэри. Хэбзэ гъэуцугъэм къыдилъытэщтыгъэ зэфыщытыкIэхэр щымыщ цIыфышъхьэри нэмыкI лъэпкъ горэм изы купи адыгэм хэзэгъэнымкIэ амалышIущтыгъэ.
Ащ изыщыс хьакIэзещэн хабзэр:
ЯтIонэрэмкIэ, адыгэ псэукIэ-лэжьакIэр, адыгэ лIэкъо зэхэтыкIэр, тарихълэжьхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, кавказ цIыф лъэпкъхэмкIэ щысэтехыпIэу щытыгъ. Ащ фэд адыгэ гъукIэхэм, тыжьынашIэхэм, онашIэхэм яIашIагъэхэр дэгъугъэмрэ дэхагъэмрэ яшапхъэу зэрэщытыгъэхэр. Адыгэ хъулъфыгъэ Iэшэ-шъуашэр, адыгэ шыум итеплъэ, ишэн-зекIуакIэ, гъогурыкIо хабзэу зэрыгъуазэрэр, лIыгъэм, лIэблэнагъэм зэрадэлажьэщтыгъэр, зэракIэнэкъокъущтыгъэр зэрэ Кавказэу пIоми хъунэу ящысэтехыпIагъ. Ащ осэ лыягъэ фыуегъэшIы шIэныгъэлэжь цIэрыIоу, кавказ культурэмрэ тарихъымрэ адэлажьэрэ пстэуми зэлъашIэщтыгъэу, ылъэпкъкIэ осетинэу, Гарданэ Батраз итхылъ щитхырэм: "Урыс ыкIи IэкIыб къэралхэм яшIэныгъэлэжьхэм зыжэу хагъэунэфыкIыщтыгъэр – адыгэхэм яIэдэкъэчIэкI псэуалъэхэмрэ хьап-щыпхэмрэ яшIуагъэрэ ядэхагъэрэ узкIэхьан умылъэкIыщт щысэтехыпIэхэу зэкIэ Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэмкIэ зэрэщытыгъэр ары. Адыгэ шхончышIхэм ыкIи тыжьынашIэхэм, шъуашIэхэм ыкIи онашIэхэм, шэкIыр зышъэщтыгъэхэм ыкIи дакIохэм ящытхъу зэрэ Кавказэу щыIугъэу щытыгъ. Щыгъыным, Iэшэ-шъуашэм идэхапIэкIэ адыгэхэр хэтрэ лъэпкъкIи унэшъошIхэу, щысэтехыпIэхэу щытыгъэх, модэм непэ итым икъежьапIэщтыгъэхэр адыгэхэр (щэрджэсхэр) арыгъэ. ИпытагъэкIи, идэхагъэкIи, ипсынкIагъэкIи, иIэкIуагъэкIи адыгэ IэшIагъэм ыпшъэ кIон щыIагъэп. Ащ къыхэкIэу шыонэ IапIэм къыщегъэжьагъэу цые-сэе зэпылъ адыгэ шъуашэм щыкIэкIыжьэу зэрэ Кавказэу зэдаштэгъэ шъуашэ хъугъэ. Ары адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэм "черкеска" цIэр иIэу урысыбзэм зыкIыхэхьагъэри".
Адыгэ хабзэм изы лъэпсэгъэуцу нэшанэмэ ащыщыр – ихъулъфыгъэ лIыгъэкIэдэоу, щынагъор зэпичыным фэхьачымэу, ишъаохэр "лIэнымрэ лIынымрэ" ахигъадэу зэрэщытыгъэр ары.
Ащ ишыхьатмэ ащыщэу зы къэбар: гурдж (грузин) бзылъфыгъэм ишъхьэгъусэу къэрэбгъагъэр къызэбэкIрэм игухэкI шъхьакIо къыхэкIэу тхьаусыхэ орэд ыусыгъагъ. Ащ мырэущтэу къыщеIо: "Мы сишъхьэгъусэ шъхьахынэжъ гущэр сыдэущтэу згъэчеркесын гуща?!". Ар зытыриIухьэрэр – адыгэ хъулъфыгъэр лIыгъэм ишапхъэу гурдж гупшысакIэм къызэрэхэнагъэр ары.
Кавказ лъэпкъхэу абадзэхэм яныбжьыкIэ шIыкIае горэ агъэупабжьэ ашIоигъо зыхъукIэ: "Арэп, уадыгэба?!" - аIозэ ешхыдэщтыгъэх. Къушъхьэхэр (осетинхэр) зы кIалэ идахэ аIо ашIоигъоу щытхъунхэ зыхъукIэ: "Къэбэртаем фэдэу лIэблан!", "Къэбэртаем фэдэу шIыкIашIу!" - аIощтыгъэ.
Кавказыр дунаим дахэкIэ ахэзгъэщагъэхэм адыгэхэр апэ ит пIоми егъэлыягъэ хъунэпщтын. Сыда пIомэ, адыгэ чIыналъэр ижъырэм къыщегъэжьагъэу лъэпкъыбэмэ якIуапIэу щытыгъ. Илъэс минитIурэ шъихрэ мэхъу индо-европей лъэпкъхэм Кавказыр, Адыгэ шъолъырыр ягъэшIэгъуапIэу, яхъопсапIэу, ятаурыхъ IотапIэу, ятарихъ хэгъэщапIэу зыщытыр. Адыгэхэм якъэбар хэгъэушъхьафыкIыгъэу заIуатэрэр лIэшIэгъу тIокI фэдиз мэхъушъ, пшысэм ифэшъошэ нэшанэхэм къащегъэжьагъэу лъэпкъым ипсэукIэрэ ишэн-хэбзэ зэхэтыкIэрэ нэм къыкIэзгъэуцорэ тхыгъэхэм ащыкIэкIыжьэу уарехьылIэ.
Тарихъ къэбархэр щыгъыжъыем фэдэу зэкIэзыугъоерэ IудэнакIэу ащ апхырыщыгъэр – адыгагъэр, адыгэ хэбзэ гъэуцугъэр ары.
ЗекIолIхэм, щэкIо-щэфакIохэм, къэралыгъо къулыкъу зезыхьэрэ лIыкIохэм, шIэныгъэлэжьхэм ятхыгъэхэм, лъэпкъитIу азыфагу щызекIорэ Iофыгъохэм яшыхьат дефтерхэм (документхэм) уахаплъэмэ, адыгэм игъомлэпхъэ хэшыкIыгъи, иIэнэ зехьакIи, иунэ-щагу гъэпсыкIи, ишъуаши, ибзылъфыгъэ нэхъой-шъхьалъытэжьи, ипшъашъэ тхьаIофытэ идэхагъэрэ ибжьышIуагъэри, икIэлэ-гъуалэ ишъхьакIэфагъи хабзэкIэ гъэшIыгъэу, ушэтыгъэу, шапхъэкIэ гъэунэфыгъэу зэрэщытыгъэр къызэрафэIотэжьы екъу.
Илъэс шъитIу-шъищкIэ узэкIэIэбэжьмэ адыгэхэм къахэхьагъэу, илъэс зытIо ахэсыгъэхэм зэмызэщэу, агъэшIагъоу къаIотэжьырэр адыгэм ишъырытыгъ, изыпкъ ит шэн, нэплъэгъу лыерэ лъэбэкъу лыягъэрэ зыщамыдзрэ зекIуакIэр ары.
ЗэмыкIокIыжьрэ хьакIэщ хабзэр, чылэкIоцI зекIуакIэр, адыгэр мэзым изакъоу хэтми дунаир зэкIэ ежь къыкIэлъыплъэрэм фэдэу зэрэзекIощтыгъэр апчъыжьмэ, агъэшIагъоу, тхакIохэм зэIапахмэ, зым ипсалъэ адрэм итегъэкIапIэу, иIэубытыпIэу, ежь ягулъытэ зынэсыгъэ нэшанэхэр ащ пагъэщэжьзэ, къэкIощт лIэшIэгъухэм адыгэ лъэпкъым ыпсэ лъызгъэкIотэн къэбархэр тарихъым къыханагъэх.
Ащ фэдэх инджылызэу Дж. Белл имэфэтх тхылъ адыгэ лъэпкъ шхынхэм яIэшIугъэ, ахэр пчъагъэу зэрэзэтефыгъагъэр (зы унагъом ихьакIэ Iанэ шхыныгъо 42-рэ, адрэ унагъом – шхыныгъо 45-рэ а зы мафэм ащыхэIэн фае хъугъагъэ), адыгэ хьакIэщ тепIон-кIэлъыным ишынкIыгъэ Европэм ианахь хьакIэщ гъэшIуагъэхэм зэрапеIэщтыр, адыгэ лIы хафэм ишъэбагъэ гур ыщэфэу зэрэщытыгъэм, Тыгъужъыкъо Къызбэч илIыIо-лIышъуагъэр акIыгъужьэу дунэе лъэпкъшIэныгъэм осыет пIалъэ къэбарэу къыхинагъэмэ ащыщых.
Анахь игъэкIотыгъэу адыгэхэм къапытхыхьагъэмэ ащыщ французэу Дюбуа де Монпере. Мы зекIолIым гу зылъимытагъэрэ, нэшIукIэ зыхэмыплъагъэрэ адыгэ щыIакIэм зи къыхэмынагъэу къыпщэхъу.
Я XIX-рэ лIэшIэгъум Урысыем илIыкIохэу – шIэныгъэлэжьы орэхъу, дзэлIы орэхъу – бэ адыгэмэ къяолIагъэр, къахэхьагъэр. Ахэмэ ащыщыбэхэм адыгэ шэн-хабзэм агъэшIэгъон фэдиз халъэгъуагъ ыкIи къатхыжьыгъ. Ащ ащыщ Н.Торнау: урыс дзэлIэу абдзахэхэм гъэры ашIыгъэу илъэситIо ахэсыгъ ыкIи игукъэкIыжьхэр къытхыжьыгъэх. Анахь ямышIыкIэ хъулъфыгъэ зекIокIэ хабзэу Н. Торнау хигъэунэфыкIрэмэ ащыщыгъэр – нэбгыритIоу урам къуапэм щызэрихьылIагъэхэр уяплъымэ, ныбджэгъу гуфэбагъэ зыхэлъ псалъэ зэфашIэу щыт пшIошIзэ, язырэм къэмапIэм къыригъэкIотыгъэ къэмэкур тыгъэм къызыпэшIэткIэ, итIум зэмзэгъыныгъэу азыфагу къитэджагъэм ыкIуачIэ къызэрэбгурыIощтыгъэ къодыер ары. Н. Торнау "ар урыс чылагъом щыхъугъагъэмэ, чыжьаплъэкIи лIитIур зэрэзэшIонагъэхэр къэпшIэщтыгъэ, - еIо, - сыда пIомэ, мэкъэ IэтыгъэкIэ зэдэощтыгъэх, Iэо-лъаозэ зэдэгущыIэщтыгъэх, бжымыри къыхэхьангъэкIи мэхъу". ЛъэпкъитIур зэригъапшэзэ, шIогъэшIэгъон зекIокIэ хабзэр тхакIом къеIуатэ, урегъэгупшысэ.
Адыгэ щыIакIэмрэ лъэпкъ хабзэмрэ хэшыпыкIыгъэ гупшысапIэу хэзыхыгъэхэмэ ащыщых Урысыем илъэныкъокIэ Н. Дубровиныр, П. Паллас, Г.Ю. Клапрот, К.Кох, И.Ф. Бларамберг, Л.Люлье, Ф.И. Леонтович, И. Клинген ыкIи фэшъхьафхэр.
Адыгэ гъэсагъэу я XIX-рэ лIэшIэгъум зилъэпкъ зиушэтыпIэу, илъэпкъышъхьэ къырыкIощтыр зимафэ къэс гупшысапIэу щытыгъэхэмэ ащыщых Нэгумэ Шорэ, Хъан-Джэрые, Бырсэйкъо Умарэ, Тамбый Пагор ыкIи нэмыкIхэр. Мыхэмэ ялъэпкъ, яхэбзэ гъэуцугъэ уасэу фашIыжьыщтыгъэмрэ гукIэ, гупшысэкIэ къагъэгъунэщтыгъэмрэ яIофшIагъэхэр яшыхьат.
Зэфэхьысыжь псалъэм щыгъэунэфыгъэн фаер – Адыгагъэр, Адыгэ Хабзэр нэмыкI лъэпкъ культурэхэм ахэгъэщагъэ зэрэхъугъэр, нэмыкI къэралхэр, нэмыкI лъэпкъхэр адыгэм нэшIукIэ къезгъэплъыщтыгъэ нэшэнабэ хэбзэ гъэуцугъэм щыпсыхьагъэу зэрэщытыгъэр ары.
|« Пред.||След. »|


Белоруссиер Еуропэм и картым тетэу
Белоруссие, е Белорусь —
Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр -
Минск. ЦIыфэу нэбгырэ млн 9-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ
белорусхэр, ау
урыс бэкIаи дэс. Хэгэгум чIырэу иIэр 207 595 км² (дунаемкIэ я-85). БзэшъхьаIэхэр -
белорусыбзэмрэ,
урысыбзэмрэ.
Я-20-рэ лIэшIэгъум
Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр –
Александр Лукашенко.
Къэралыгъо тхьаматэр –
Андрей Кобяков.


Хъуаджэ икъэбархэр
Хъуаджэ икъэбархэр, игущыIэ щэрыохэр, итхьагъэпц1ыгъэ, и1ушыгъэ ц1ыф лъэпкъ зэфэшъхьафмэ ахэлъ. Адыгэхэми Хъуаджэ икъэбархэр бэш1агъэу къахэхьагъэхэу, ежьхэм яем фэдэу къызэфа1отэжьы, рэчэфых, рэщхых, акъыл хахы. 1934-рэ илъэсым щегъэжьагъэу непэ къызнэсыгъэм Хъуаджэ икъэбархэм яугъоин Бэрэтэрэ Исхьакъ пылъ.
Къэбар1отэ зэфэшъхьафхэм илъэс зэфэшъхьафмэ къа1отэжьыгъэ къэбархэр мы тхылъым зэхэубытагъэхэу къыдэхьагъ.
Апэрэ къэбар
ХЪУАДЖЭ ИЩЭФАК1
Хъуаджэ ы1уагъ:
_ Синэнэ дах, синэнэ гупс! Чэм уасэ къысэт! Ермэ-
лыкъым сыгъак1у. Непэ ермэлыкъ щы1, чэм дэгъу къы- фэсщэфын.
— Чэм зи1эмэ сяхъуапсэ, спсэ зикъурмэн, чэм уасэ остын, чэм щаш1о къэщэф! — ы1уи, Хъуаджэ янэ ахъщэ т1эк1оу и1эр ыкъо ритыгъ.
Хъуаджэ ермэлыкъым хахьи, чэмэу къыращэл1агъэмэ ахэлъыхъухьи, зы чэм къыщэфи, к1апсэр къытырилъхьи, гуш1озэ къэк1ожьыгъ.
— Нан! А сянэ дах! Унэм къик1и, чэмэу къыфэсщэ- фыгъэм еплъ. К1эпсэ дак1у, щаш1у, шъуаш1у, ыбыдзхэр гъумы. Джы хэти уехъопсэжьынэп. Тигъунэгъухэр къыо- хъопсэн.
Ныор гуш1озэ унэм къик1и, чэмым пыплъыхьагъ, ет1а- нэ ц1ац1эу фежьагъ:
— Тхьэр къысауи, сыунэхъуи, къо делэ къысфэхъуи! Сыд къысэпш1агъэр? Ахъщэ т1эк1оу ти1эр къэбгъэк1оди укъэк1ожьыгъ. Мыщ фэдэ ц1ыф ещэфа? Чэмы п1уи, быгъу къэпщэфи укъэк1ожьыгъ. Быгъум сыд есэбгъэш1эщт? Къыздипщыгъэм щэжь, сиахъщэ къысфахьыжь,— ы1уи, ныор гъы фежьагъ.
Хъуаджэ къызк1эщтэжьыгъэу т1эк1урэ щыти, къы- 1уагъ: Орэбыгъу фаеми, щэ къык1эк1ымэ хъугъэ!
Ят1онэрэ къэбар
К1ЭПСЭШХУ
К1эпсэшхо Хъуаджэ и1агъ. Ар гъунэгъум ыш1эщтыгъэ. Мэкъу къищыжьыгъор къызэсым, игъунэгъу Хъуаджэ къелъэ1угъ:
- ''Уик1эпсэшхо хьафэу къысэт.''
''Нэмык1эу узфаер остын, ау непэ к1эпсэшхор остын слъэк1ыщтэп.''- ы1уагъ Хъуаджэ.
- ''Сыда къысэптын зык1эмылъэк1ыщтыр? Гъунэгъумэ ащ фэдэ нахь зэфаш1эрэба?'' —- ыгъэш1эгъуагъ гъунэгъум
- ''Остын зык1эсымылъэк1ыщтыр сэ непэ к1эпсэшхом
сытесыщтышъ ары.''
''- Ащ фэдэ мэхъуа? Хэт ылъэгъугъ мэфэ реным
к1эпсэшхом тесхэу?''
''- Адэ, сигъунэгъу, удела сэ1о?'' — ы1уагъ Хъуаджэ.''Къыозымытыщтым ушъхьагъу горэ ыш1ын фаеба!?''
Ящэнэрэ къэбар
ПЦ1ЫЛЪЭР ЗЫДЭЩЫЛЪЫР
Хъуаджэ ымыгъапц1эрэ щы1эп, ау ежь зыгъэпц1эн дунаим къытехъуагъэп, ухэтми уигъэпц1эщт aloy л1ы 1уш горэм зэхихыгъ.
— Ар л1ымэ, сэ серэгъапц1, иш1эныгъэ зынэсрэр къызэзгъэш1эн,— ы1уи, л1ы 1ушыр Хъуаджэ дэжь ежьагъ.
Къэбарыр Хъуаджэ нагъэсыгъ. Ар къуаджэм къыдэк1и, л1ы 1ушыр къызэрык1ощт гъогоу зыфа1уагъэм теуцуагъ. Шыу горэ къак1оу зелъэгъум, лъэмыдж ебагъэм ч1эуцуагъ.
Шыур къэси, л1эу лъэмыджым ч1этым еупч1ыгъ:
— Тхьэмэтэмаф, Хъуаджэ иунэ сэбгъэлъэгъуна?
— Боу озгъэлъэгъун,— ы1уагъ Хъуаджэ,— ау, мышъэфмэ, а пц1ыусым лъэгъунэу дыуи1эр къыса1у.
— Боу къыос1он,— ы1уагъ л1ы 1ушым,— ащ ц1ыфхэр зэк1э егъапц1эх aloy зэхэсхыгъэти, сигъэпц1эшъумэ сеплъынэу 1уагъэ сш1и сыкъежьагъ.
— Ащыгъум Хъуаджэ у1ук1агъ.
— Орымэ Хъуаджэр, сыгъапц1.
— 1уагъэ къыздэпш1ымэ, узгъэпц1эн.
— Къыбдэсэш1ы.
— Сыд зэпитлъхьащт?
— Сызыбгъапц1эк1э, сишыонэ зэтелъ остыщт. Сызыфэмыгъапц1эк1э, сионак1э укъешэсынышъ, 1уагъэ къыздихьагъэмэ уафэсхьыщт.
— Сеуцуал1э,— ы1уагъ Хъуаджэм.
— Уеуцуал1эмэ, сыгъапц1.
— Сыдэущтэу узгъэпц1эн, сипц1ылъэ унэм илъ.
— К1уи къахь.
— Сык1она, мы лъэмыджым сыч1эк1 хъущтэп.
— Сыда зык1эмыхъущтыр?
— Сыч1эк1ымэ, къызэхэощт. Пхъаш1эхэр мэзым к1уагъэх. Ахэмэ пкъэу къащэни, лъэмыджым к1агъэуцон фае, къэк1ожьыфэхэ сямыжэ хъущтэп. Ащ нэс къысаж.
— Ащ фэдизэ сыожэн слъэк1ыщтэп.
— Арэу пш1уабэ маш1эмэ, уиш къепсыхи, лъэмыджым к1эуцу, сыкъэк1ожьыфэ лъэмыджыр къемыгъэфэх.
Л1ы 1ушыр шым къепсыхи, лъэмыджым к1эуцуагъ.
— Уипц1ылъэ къэхьи, ш1эхэу къэк1ожь,— ы1уагъ л1ы 1ушым.
— Ш1эхэу сыкъэк1ожьыщт с1омэ, усэгъапц1э,— ы1уагъ Хъуаджэ сыздэк1ожьыщтыр чыжьэ.
- Сиш тет1ысхьи, ш1эхэу къэгъэзэжь.
- Сышыумэ, бэрэ сыкъэмытэу сыкъэк1ожьын, ау сыкъэсыжьыфэ лъэмыджым уч1эмык1, зэхэбгъаоу чылэр умыгъэунэхъу,— ы1уи, къыфигъэпыти, шым къешэси, Хъуаджэ ядэжь къэк1ожьыгъ.
Пчыхьэ къэхъуи Хъуаджэ къэмык1ожьыхэ зэхъум, л1ы 1ушыр лъэмыджым къыч1эк1и, губжыгъаеу Хъуаджэ дэжь къэк1уагъ.
- Хъуаджэ,— ы1уагъ л1ы 1ушым,— сыдэу къэрар уимы1. Сыдэуи бэрэ сызэбгъэжагъ. Уипц1ылъэ тыдэ щы1?
— Сипц1ылъэ сик1эджыбэ илъ, ау сыд пае о лъэмыджым укъыч1эк1ыгъ? Ар зэхэуагъэмэ, чылэр бгъэунэхъугъэба? Пш1агъэм фэдэ ц1ыф eшla?
— Сэ зи мыхъун сш1агъэп, сыкъызыч1эк1ыми, уилъэмыдж зэхэуагъэп, ау сыпфэмыгъэпц1эщтмэ, сиш къысэтыжь, ори сишык1э къыпыт1ысхьи, 1уагъэ зыдыси1эмэ уафэсхьынышъ, ощ фэдэ делэм сызэримыгъэпц1эшъущтыр язгъэлъэгъущт.
— Ащ нахьэу таущта узэрэзгъэпц1эщтыгъэр,— ы1уагъ Хъуаджэ.— У1ушыгъэмэ лъэмыджыр къызэхэмыгъэон зэрэмылъэк1ыщтыр пш1эн фэягъ, мэфэ реным ук1эзгъэтыгъ.
— Олахьэ укъыстек1уагъэм! — ы1уагъ л1ым. Шыми къык1эмыдэожьэу щагум лъэсэу дэк1ыжьыгъ.
Япл1энэрэ къэбар
ХЪУАДЖЭ ИБЭДЖЫН
Къуаджэ горэм к1уагъэу, Хъуаджэ бэджын къырагъэшхыгъ. Шхын 1эш1ум ыц1э бысымым къыригъа1уи, къежьэжьыгъ. Къэк1ожьзэ, шхыным ыц1э 1эк1эк1одагъ. Къыгъотыжьын ылъэк1рэп, ыш1эщтым еусэу т1эк1урэ къэк1уагъэу, орыжъ горэм къызэсым, щыдым епсыхи, ылъэк1эп1ашъохэр дищаи, ыутэу фежьагъ.
Шыу куп къак1озэ, Хъуаджэ ыш1эрэр залъэгъум, ащыщ горэ къеупч1ыгъ:
— Хъуаджэ, сыд пш1ок1одыгъ, сыд пае орыжъыр уутэрэ?
— Хъуни къысэхъул1агъэп,— ы1уагъ Хъуаджэ,— дышъэ чысэ закъоу си1эр орыжъым хэфагъ. Сылъэхъу шъхьаем, згъотыжьрэп.
— О дышъэ тэ къипхын? — ыш1ошъ хъугъэп къеупч1ыгъэм.
— Сидышъэ мыщ хэмыфагъэмэ, сыд пае орыжъыр сыутэн? Сшъхьэ сыуджэгъужьыгъэ пш1ош1а? — ы1уи, Хъуаджэ тхьаусыхэ зэхъум, шыумэ агу къегъуи, яшымэ къяпсыхыгъэх, ягъончэдж лъапэхэр дащаехи, орыжъым къыхэхьагъэх, дышъэм лъыхъухэу фежьагъэх.
Бэрэ лъыхъугъэха, мак1эрэ лъыхъугъэха, хэт ыш1эрэ? Ащыщ горэм къы1уагъ:
— Олахьэ сымыш1эрэ, дышъэ чысэр мастэ мыхъугъэмэ, къэдгъотын фэягъ. Орыжъыр бэджыным фэдэу тыутагъэ.
Хъуаджэ ар дэдэм орыжъым къыхэк1ыжьи, ылъакъохэр ытхьак1ыжьыгъэх, зифэпэжьыгъ.
Тхьашъуегъэпсэу, сидышъэ чысэ сэжъугъэгъотыжьыгъэ, — ы1уи, ищыд къытет1ысхьажьи, «бэджын, бэджын» ы1озэ, ядэжь къэк1ожьыгъ.
Ятфэнэрэ къэбар
Джыри ск1уач1э къыщык1агъэп
Мэщыт пчъэ1упэм л1ы куп щызэхэсэу гущыIэхэзэ, зынэмысыгъэхэ щы1эп. К1элэгъури агу къэк1ыжьыгъ. Хъуаджэ чэзыур зынэсым, ы1уагъ:
Шъыпкъэ, сыныбжьи хэк1отагъ, ау Тхьамк1э шыкур, ск1уач1э зытетыгъэм тет, зи къыщык1агъэп.
Сыда ар зытеп1ухьэрэр? — къеупч1ыгъэх щысхэр.
Тиунэ нат1э 1улъ мыжъошхор сызэк1алэми сфэ1этыщтыгъэп, джыри сфэ1этырэп, — ы1уагъ Хъуаджэ.
Яхэнэрэ къэбар
Iуагъэ зэблихъужьрэп
Къэбар къа1уатэу купышхо зэхэсэу, къэбарк1э нэсхи, аныбжьхэр къязэрэгъэ1уагъэх. Хъуаджи еупч1ыгъэх:
Илъэс тхьапш уныбжьын?
Т1ок1ит1у сыхъугъ, — ы1уагъ Хъуаджэ.
Илъэс заулэ теш1агъэу джыри ыныбжьыкIэ еупч1ыгъэх.
Илъэс т1ок1ит1у сыныбжь, — ы1уагъ Хъуаджэ.
Ащ фэдэ мэхъуа?! — агъэш1эгъуагъ щысмэ. — Илъэс заулэкIэ узэкIэбэжьмэ, т1ок1ит1у уныбжьэу пloгъагъэ. Джыри а дэдэр olo.
Сэ си1о за1о, — ы1уагъ Хъуаджэ, — с1уагъэр зэблэсхъужьэу сихабзэп.
Яблэнэрэ къэбар
Ш1угуащэр псым зэрихьыгъэр
Хъуаджэ чылэ гъунэгъу къик1ыжьзэ, псы къиугъэм къы1ухьажьыгъ. Псы нэпкъым купышхо тет, зы купи псым щэлъыхъо.
Сыд къэхъугъэр? — ы1уи, Хъуаджэ яупч1ыгъ.
Уиш1угуащэ псы къиугъэм хафи, ыхьыгъ, ытхьэлагъэк1э щынагъо. Чылэр мэлъыхъо, ау къагъотын алъэк1рэп, — гумэк1хэу къыра1уагъ нэпкъым тетмэ.
Тыдэ щыхэфагъ?
Моу мы ч1ып1эр ары.
Мы ч1ып1эм щыхэфагъэмэ, сыд пае мыщ шъущылъыхъорэ? — ы1уи, псышъхьэмкIэ Хъуаджэ к1и1агъ. — Ащ ишэн сэ сэш1э: псыр зыдачъэрэмк1э ар к1ощтэп, псышъхьэмкIэ дэк1оещт нахь. Нек1ох, къэдгъотыжьыщт!
Шопэм фэдэ ц1ыф elya?! Ныом псыпшъэмк1э есын ылъэк1ына, — адагъэп щытмэ, ау Хъуаджэ къафигъэзагъэп, псыпшъэмк1э чъэзэ, elo:
Ащ ишэн сэ сэш1э: узэгоутынк1и ц1ыфмэ а1орэр ы1уагъэп, зыдак1охэрэми афэк1уагъэп…
Яенэрэ къэбар
ЯНЭРЭ ЫКЪОРЭ МЫГУЩЫIЭ–МЫГУЩЫIЭ ЗЭРЭЗЭДЕШIАГЪЭХЭР
Хъуаджэ икIэлэгъум щыд закъо иIагъ. Зы мафэм щыдыр ежь псы ригъашъощтыгъэ, адырэ мафэм — янэ.
Хъуаджэ ыгу къэкIыгъ янэ мыгущыIэ–мыгущыIэ дешIэнышъ къышIуихьынэу, щыдыр мафэ къэс янэ псы ригъэшъонэу тыригъэфэнышъ, ежь рэхьатэу Iофи дэлъи имыIэу, чылэр къыкIухьэу хэтынэу. Янэ риIуагъ:
— Нан, мыгущыIэ–мыгущыIэ тегъашI.
— ТегъашI, — ыIуагъ ным. — Сыд къиплъхьащт, сикIал?
— ТитIу яз апэу къэгущыIэрэм ренэу тищыд псы ригъэшъощт.
— Дэгъу, сикIал, сыкьезэгъы. О ужэмыIан дэд, сапэ укъэгущыIэн, пшIосхьынышъ, мафэ къэс щыдыр псы ебгъэшъон, сэри рэхьатэу сыщысын.
Теплъын, нан, — ыIуи, Хъуаджэ ыжэ зэтыриуIубагъ. Ным зи къыIорэп, Хъуаджи ыжэ псы дэгъэхъуагъэм фэд.
Мэфэ реным тIумэ язи къэгущыIагъэп. Ныр зэгоут хъуи, гъунэгъумэ адэжь кIуагъэ. Гъунэгъу шъузым риIуагъ ыкъорэ ежьыррэ Iуагъэу зэдашIыгъэр. Ар зэхэзыхыгъэ кIэлэ бзаджэхэр Хъуаджэ дэжь къачъэхи, къагъэгущыIэнэу пыхьагъэх, ау къафэгущыIагъэп, къэ- мыгущыIахэ зэхъум, ипаIо щихи зым рихьыжьагъ, адырэм къамыщыр бгыкъужъыем пихи, рыджэгузэ ежьэжьыгъ. Ащ паий гущыIэ къышIыгъэп.
Гъунэгъу ныом бэджынэ IэшIу къыфишIи, Хъуаджэ янэ ыгъэшхагъ. НыуитIумэ зызагъэшхэкIым, ным ыгу къэкIыжьыгъ Хъуаджэ зэрэмышхагъэр.
— Тэ tиtIo дэгъоу тышхагъ, Хъуаджэ фыгукIэ Iумыфагъэу щыс. Уипшъэшъэ цIыкIу бэджынэм щыщ фегъэхьи егъэгъашх, псэпэшхо хъун, — ыIуагъ ным.
— Бэу фезгъахьын, ар фэсымышIэщтмэ, сыд фэсшIэн, — ыIун, гъунэгъу ныом ипшъэшъэжъые бэджын стырыр гъозыр шъхьарихэу Хъуаджэ фыригъэхьыгъ.
Пшъэшъэ цIыкIум Хъуаджэ риIуагъ:
— Сянэ бэджынэ IэшIу къыпфысигъэхьыгъ, зыогъэшхэкIыфэ шхэ.
Хъуаджэ зи къыIуагъэп, ышъхьэ теIэбэжьи, бгыкъужъыем Iапэ фишIыгъ, ышъхьэ етхъожьи пчъэмкIэ Iэ ышIы зэхъум, бэджынэр сшъхьэ къытекIи кIожь eloy пшъэшъэжъыем къышIошIи, Хъуаджэ ышъхьэ бэджынэ стырыр къырикIыхыгъ. Хъуаджэ зэтхъожь зэхъум, пшъэшъэжъыем кIитхъужьи, янэ дэжь ечъэжьэжьыгъ.
— УикIалэ ыбзэ ыубытыгъ, къэгущыIэрэп, ышъхьэ етхъожьэу пчъэмкIэ Iапэ ышIы зэхъум, бэджынэ стырыр ышъхьэ къытескIи, сыкъэчъэжьыгъ, — ыIуагъ пшъэшъэжъыем.
— Тхьа къысауи! СикIэлэ закъо ышъхьэ бэджынэ стырыр къепкIыхыгъэмэ, бгъэстыгъэба! — ыIуи, ныр къэчъэжьыгъ.
ИкIалэ ышъхьэ бэджыныр къетIэтIэхэу щысти, ныр ечъалIи, риIуагъ:
— А симыгъо закъу, пшъэшъэжъые делэм сыд пае умыгущыIэу пшъхьэ ебгъэгъэстыгъ?
Хъуаджэ къызщылъэти, ыIуагъ:
— Шъоурэ тхъурэкIэ сыхэIэжь! Къэсхьыгъ! О джы мызыкIым щыдыр псы егъашъу.
Ябгъонэрэ къэбар
ТХЫЛЪЫШЭ ЦОКЪАПХЪЭР
Чэщыр хэкIотагъэу Хъуаджэ гъунэгъу чылэ къикIыжьыгъ. Щыдым тесэу щагум дэхьажьи шъхьангъупчъэм зеплъэм, ишъуз лIы къыщагъэу, голъэу ылъэгъугъ.
«ХьакIэ иIэмэ, сишъуз сиягъэ езгъэкIынэп, игонахьи сыхэхьанэп», — ыIуи, щыдыр шэщым чIищи, шхылъэм мэкъу диз ышIи дэгъуалъхьи, нэф къэшъыфэ дэлъыгъ.
Нэф къызэшъым, зи ымышIэрэм фэдэу янэ дэжь ихьагъ. Хъуаджэ янэрэ ишъузрэ зэрэгъэщхыхэу, зэщыгушIукIыхэу ахэхьагъ.
Ным ыIуагъ:
— А сикIал, тучаным кIуи, уишъуз цокъапхъэ къыфахь. Плъэгъурэба ицокъэ лъапэ къызэрищрэр?
Зи ымыIоу Хъуаджэ тучаным кIуи, тхылъыпIэ цокъапхъэ ишъуз къыфищэфыгъ.
— Тхьэ къысауи, сикIал, узэкIокIыгъа? Хэт тхылъыпIэ цуакъэ фашIыгъэу плъэгъугъэ? Мыщ фэдэ цIыф ешIа? Зы мафи фэхъунэп, — къыфэгубжыгъ ныр ыкъо.
— УмыгумэкI, нан, — ыIуагъ Хъуаджэ. — Нычэпэ ащ ылъэкъуитIу зыдэщыIагъэм фэдэу щыIэщтмэ, тхьэ сэIо олIэжьыфэ а цокъапхъэр фэхъункIэ.


Къэралыгъо Думэм физическэ культурэмкIэ, спортымкIэ, зекIонымкIэ ыкIи ныбжьыкIэхэм яIофхэмкIэ и Комитет хэтэу Хьасанэкъо Мурат муниципальнэ гъэпсыкIэ зиIэ «Красногвардейскэ районым» ипащэу Осмэн Альберт игъусэу псэупIэу Красногвардейскэм Iофтхьэбзэ заулэ щызэрихьагъ.
Сэкъатныгъэ зиIэ сабыйхэмрэ гъот макIэ зиIэ унагъохэм арыс кIэлэцIыкIухэмрэ апае федеральнэ хэбзэгъэуцум шIухьафтынэу къыздищагъэхэр цIыфхэр социальнэу ухъумэгъэнхэмкIэ къулыкъухэм ялIыкIохэм аритыгъэх.
— Сэ зэрэслъытэрэмкIэ, къэралыгъом анахьэу ынаIэ зытыригъэтын фаер сабый сэкъатхэмрэ гъот макIэ зиIэ унагъохэм арыс кIэлэцIыкIухэмрэ ары. Непэ сэри ахэр згъэгушIо сшIоигъоу шIухьафтынхэр къафэсщагъэх, — хигъэунэфыкIыгъ депутатым.
Нэужым Хьасанэкъо Мурат Урысые политическэ партиеу «Единэ Россием» ичIыпIэ общественнэ приемнэу муниципальнэ гъэпсыкIэ зиIэ «Красногвардейскэ районым» щыIэм цIыфхэр щыригъэблэгъагъэх.
Спортым хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным, унэ-коммунальнэ, социальнэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэн япхыгъэ Iофыгъохэр ары анахьэу цIыфхэр зыгъэгумэкIыщтыгъэхэр. Нэбгырэ пэпчъ иIофыгъохэм депутатым икъоу защигъэгъозагъ.
— ЦIыфхэм къаIэтыгъэ гумэкIыгъохэр зэрэзэшIуахыхэрэм сшъхьэкIэ гъунэ лъысфыщт. Анахьэу ар зыфэгъэхьыгъэр кIэлэцIыкIу, спорт джэгупIэхэм ягъэпсын ары. Тинеущырэ мафэ зэтпхырэр кIэлэцIыкIухэр ары, ахэм зыкъызэIуахынымкIэ ищыкIэгъэ амалхэр зэкIэ зетхьан фае, — хигъэунэфыкIыгъ Хьасанэкъо Мурат.
КIэлэегъаджэхэм ярайон зэIукIэу кIэлэегъаджэм и Мафэ ехъулIэу зэхащагъэм депутатыр хэлэжьагъ, зимэфэкIхэм афэгушIуагъ.
— Муниципальнэ гъэпсыкIэ зиIэ «Красногвардейскэ районым» сыкъызэкIом нэрылъэгъу къысфэхъугъ социальнэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэнкIэ, гъэсэныгъэмкIэ, спортымкIэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Iофтхьабзэу зэрихьэхэрэм цIыфхэм осэшхо къызэрэратырэр, — къыIуагъ Хьасанэкъо Мурат.
КЪАНДОР Анзор.
Урысые Федерацием и
Федеральнэ ЗэIукIэ и Къэралыгъо Думэ идепутат иIэпыIэгъу.


Белиз
Белиз – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Бельмопан. ЦIыфэу нэбгырэ мин 300-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 22 966 км² (дунаемкIэ я-146). БзэшъхьаIэр - англыбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Къэрал шъхьатетыр - пачъыхьгуащэу Я-II Елизаветэ.
Географие[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Тарихъ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
1973-рэ гъэм нэс Британ ГондураскIэ еджэщтыгъэх, сыда пIомэ бэрэ Британиешхом и колониещтыгъэ. 1981-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ къодий.


Законопроектэу «2018-рэ илъэсымкIэ ыкIи ащ къыкIэлъыкIощт 2019 — 2020-рэ илъэсхэм ячэзыу пIалъэкIэ Адыгэ Республикэм ибюджет ехьылIагъ» зыфиIорэм фэгъэхьыгъэ едэIунхэр тыгъуасэ зэхащагъэх.
Зэхэсыгъор зэрищагъ Адыгеим и Премьер-министрэ ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэрэ Наталья Широковам. Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, ащ игуадзэу Iащэ Мухьамэд, депутатхэр, министрэхэм я Кабинет хэтхэр, студентхэр, нэмыкIхэри.
Наталья Широковам пэублэ псалъэ къышIызэ, бюджетыр шъхьэихыгъэу, нэфагъэ икъу хэлъэу гъэпсыгъэнымкIэ мыщ фэдэ шIыкIэм мэхьанэшхо зэриIэр къыхигъэщыгъ.
— Бюджетым ихахъохэр зыфэдизхэр, ащ къыдыхэлъытэгъэ мылъкур зыпэIуагъэхьэрэ лъэныкъохэр Адыгеим щыпсэурэ нэбгырэ пэпчъ ышIэнхэм ифитыныгъэ иI. Бюджетыр зыфэдэщтыр дгъэнафэ зэхъум тынаIэ зытедгъэтыгъэр 2018-рэ илъэсым ехъулIэу УФ-м и Президент къыдигъэкIыгъэ жъоныгъокIэ унашъохэр дгъэцэкIэнхэ, анахьэу бюджетым епхыгъэу Iоф зышIэхэрэм ялэжьапкIэ къэIэтыгъэн зэрэфаер арых, — къыIуагъ АР-м и Премьер-министрэ ипшъэрылъхэр зыгъэцакIэрэм.
Нэужым къэзэрэугъоигъэхэм апашъхьэ къыщыгущыIагъ АР-м финансхэмкIэ иминистрэу Долэ Долэтбый. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым ыкIи ащ къыкIэлъыкIощт илъэситIум атегъэпсыхьэгъэ бюджетхэр агъэхьазырхэ зэхъум федеральнэ ыкIи республикэ хэбзэгъэуцугъэхэм къагъэнэфэрэ шапхъэхэр, бюджет ыкIи хэбзэIахь политикэм илъэныкъо шъхьаIэхэр къыдалъытагъэх. Ыпэрэ илъэсхэм афэдэу мы илъэсищми ателъытэгъэ бюджетхэр социальнэу щытыщтых.
Бюджетым ихахъохэр
ЗэрагъэнафэрэмкIэ, 2018-рэ илъэсым республикэ бюджетым ихахъохэр сомэ миллиард 15-рэ миллион 584-м кIэхьащт, 2017-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар процент 18-кIэ нахьыб. ПэшIорыгъэшъэу къызэралъытагъэмкIэ, 2019-рэ илъэсым бюджетым ихахъохэр — сомэ миллиард 13-рэ миллион 821,9-рэ, 2020-рэ илъэсым — сомэ миллиард 14-рэ миллиони 186,1-рэ хъущт.
Хъарджхэр
2018-рэ илъэсым республикэ бюджетым ихъарджхэр сомэ миллиард 16-рэ миллион 386,9-рэ хъущт, мы илъэсым егъэпшагъэмэ, процент 16,9-кIэ ар нахьыб. 2019-рэ илъэсым мы къэгъэлъэгъоныр сомэ миллиард 14-рэ миллион 518,9-м, 2020-рэ илъэсым — сомэ миллиард 14-рэ миллион 795-м ехъущт.
Ахъщэу зыщыкIэщтхэр
2018-рэ илъэсым бюджетыр зыщыкIэщтыр (дефицитыр) сомэ миллион 802,9-рэ, 2019-рэ илъэсым — сомэ миллион 697-рэ, 2020-рэ илъэсым — сомэ миллион 609-рэ.
2018-рэ илъэсым хэбзэIахь ыкIи мыхэбзэIахь хахъохэр сомэ миллиарди 8-рэ миллион 778,3-рэ хъущт, ыпэрэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар проценти 103,2-кIэ гъэцэкIагъэ хъущт. Мы лъэныкъомкIэ анахьэу зыщыгугъыхэрэр къалэу Мыекъуапэ, Тэхъутэмыкъое ыкIи Мыекъопэ районхэр арых.
Федеральнэ гупчэм къикIыщт мылъкур
Федеральнэ гупчэм къикIыщт зэкIамыгъэкIожьырэ ахъщэр сомэ миллиарди 6-рэ миллион 805,7-рэ мэхъу. Ащ хэхьэх дотациехэр — сомэ миллиарди 4-рэ миллион 91,9-рэ, субсидиехэр — сомэ миллиард 1,8-м ехъу, субвенциехэр — сомэ миллион 834,3-рэ, нэмыкI бюджет трансфертхэр — сомэ миллион 27,1-рэ. 2017-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, федеральнэ гупчэм къикIыщт зэкIамыгъэкIожьырэ мылъкур къихьащт илъэсым нахьыбэ хъущт. Ар къызхэкIырэр федеральнэ субсидиехэм ыкIи ахъщэ IэпыIэгъум (дотацием) зэрахэхъуагъэр ары.
ЛэжьапкIэр къаIэтыщт
УФ-м и Президент къыдигъэкIыгъэ жъоныгъокIэ унашъохэр, социальнэ программэхэр, пшъэрылъхэр гъэцэкIэгъэнхэр республикэм ифинанс документ шъхьаIэ къыдыхэлъытагъэх. Долэ Долэтбый къызэриIуагъэмкIэ, лэжьапкIэм хэгъэхъогъэнымкIэ къэралыгъом ипащэ къыгъэуцугъэ пшъэрылъхэр зэрифэшъуашэу зэшIохыгъэнхэм, гъогу картэм къыдыхэлъытагъэу къэгъэлъэгъон гъэнэфагъэхэм анэсынхэм анаIэ атырагъэтыщт. Джащ фэдэу 2018-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м щегъэжьагъэу жъоныгъокIэ унашъохэм ягъэцэкIэн хэмыфэгъэ бюджетникхэм ялэжьапкIэ проценти 4-кIэ къаIэтыщт. 2019 — 2020-рэ илъэсхэм чъэпыогъум и 1-м щегъэжьагъэу бюджетым епхыгъэу Iоф зышIэхэрэм къагъахъэрэм проценти 4 (илъэсым телъытагъэу) хэхъощт. Ащ нэмыкIэу Адыгэ Республикэм щыпсэурэ цIыф куп заулэмэ социальнэ IэпыIэгъу зэраратыщт шIыкIэм телъытагъэу, 2018-рэ илъэсым мэзаем и 1-м щыублагъэу мазэ къэс ахэм аратырэ ахъщэ тынхэр проценти 3,8-кIэ къаIэтынхэу агъэнэфагъ. ЛэжьапкIэр къызэраIэтыщтым пэIухьащт ахъщэр бюджетым къыдыхалъытагъ. 2018 — 2020-рэ илъэсхэм студентхэм ястипендиехэм проценти 4 (илъэс къэс) ахэхъощт.
Гъэсэныгъэр, социальнэ политикэр, медицинэр…
2018-рэ илъэсым телъытэгъэ республикэ бюджетыр пштэмэ, анахь ахъщэшхо зыпэIуагъэхьащтыр гъэсэныгъэр ары — сомэ миллиарди 3-рэ миллион 807,7-рэ. Ащ къыкIэлъэкIо социальнэ политикэр — сомэ миллиарди 3-рэ миллион 20-рэ. Лъэпкъ экономикэм — сомэ миллиарди 2,7-м ехъу, псауныгъэр къэухъумэгъэным — сомэ миллиардрэ миллион 440,3-рэ, культурэм — сомэ миллион 454,9-рэ апэIуагъэхьащт. Хъарджхэм япроцент 67,4-р социальнэ Iофыгъохэм ягъэцэкIэн къыдыхэлъытагъ.
Инвестициехэр
ПэшIорыгъэшъэу зэрагъэнэфагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым телъытэгъэ республикэ инвестиционнэ программэм ипроект къыдыхэлъытагъэу къэралыгъо псэуалъэхэм язэтегъэпсыхьан сомэ миллиардрэ миллион 326,5-рэ пэIуагъэхьащт. Ащ щыщэу сомэ миллион 479-р — республикэ бюджетым къыхахыщт, сомэ миллион 847,5-р — федеральнэ гупчэм къикIыщт субсидиех. Анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтыр зекIоным ипсэуалъэхэр ары. ЗекIон кластерэу «Лэгъо-Накъэ икъэлапчъэхэр» зыфиIорэм иинфраструктурэ зэтегъэпсыхьэгъэным фэIорышIэщт комплексым игъэпсын 2018-рэ илъэсым аухынэу агъэнафэ. Джащ фэдэу Адыгэ республикэ клиническэ сымэджэщым епхыгъэ диагностическэ гупчэм ишIын лъагъэкIотэщт. НэмыкI гухэлъэу щыIэри макIэп, ахэр щыIэныгъэм щыпхыращынхэм пылъыщтых.
Гъогу хъызмэтыр
2018-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм и Гъогу фонд сомэ миллиард 1,7-м ехъущт. Шъолъырым игъогухэм язэтегъэпсыхьан, муниципальнэ мэхьанэ зиIэ гъогухэм хэхъоныгъэхэр ашIынхэм фэшI чIыпIэ бюджетхэм субсидиехэр ятыгъэнхэм, нэмыкI лъэныкъохэми мылъкур апэIуагъэхьащт.
Финанс IэпыIэгъур
2018-рэ илъэсым телъытэгъэ республикэ бюджетым къыдыхэлъытагъ сомэ миллиарди 4-рэ миллион 590,8-м кIэхьэрэ ахъщэ IэпыIэгъур чIыпIэ бюджетхэм арагъэгъотыныр. Ащ ишIуагъэкIэ ахэм зыпкъ итэу Iоф ашIэн, япшъэрылъхэр агъэцэкIэнхэ алъэкIыщт.
Долэ Долэтбый кIэухым къызэриIуагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсми, ащ къыкIэлъыкIощт илъэситIуми республикэ бюджетыр социальнэу щытыщт. Бюджетым ихъарджхэр зыфэдизыщтхэр агъэнафэ зэхъум хэбзэIахьхэм ыкIи мыхэбзэIахьхэм яхахъохэр, федеральнэ гупчэм къикIыщт ахъщэ IэпыIэгъур зыфэдизын ылъэкIыщтыр, нэмыкI лъэныкъохэри къыдалъытагъэх. Ащ дакIоу республикэ бюджетыр зыщыкIэрэ ахъщэр ыкIи къэралыгъо чIыфэр шэпхъэ гъэнэфагъэхэм ашIомыкIынхэм фытегъэпсыхьэгъэ зэзэгъыныгъэу УФ-м финансхэмкIэ и Министерствэрэ АР-м иминистрэхэм я Кабинетрэ зэдашIыгъэр зэрифэшъуашэу гъэцэкIагъэ зэрэхъущтыр министрэм къыIуагъ.
ТХЬАРКЪОХЪО Адам.


ЦIэмэз
ЦӀэмэз (урысыбзэгьэ: Новороссийск) — Урысыем хэт Краснодар краим и зы къалэ. Къалэр ЦӀэмэз-хыжъэм Ӏулъ, Хы ШӀуцӀэм и Ӏушъом. Анахь къухьэуцупIэ дэгъоу Хы ШIуцIэ Iушъом щыриIэми псыхъожъыеу хым мыщ щыхэлъэдэжьырэми ЦIэмэз араIо.
ЦIэмэзым «хьэцIэ-пIэцIабэ зыхэс мэз» зыфиIорэ мэхьанэр къикIэу ары. Мы чIыпIэр зэгорэм орыжъылъэу, аргъой, бэдзэнэшъу, хьэцIэ-пIэцIэ тIысыпIэу щытыгъэкIэ егуцафэх. Джы къызнэсыгъэми ЦIэмэз ихьанэ-гъунэ ащ фэдэ чIыпIэ зырызхэр къинэжьыгъэх.


Дзэхэр
дзэхэр е "дзэ лъэпкъ". Зиххэм мы цIэр зэраIожьыщтыгъэнкIи хъун. Уахътэ тешIэ къэс гущыIэу "адыгэ" хъужьыгъэу плъытэн плъэкIыщт. НэмыкI еплъыкIэу щыIэмкIэ, адыгэ цIэр къызхэкIыгъэр тыгъэм шъхьашъэ зэрэфашIыщтыгъэр ары.
Джащ фэдэу ыпэкIэ аIощтыгъэ "а-дыгъэ" – тыгъэм илъэпкъ. Итальянскэ ыкIи греческэ тхыгъэхэм къызэратырэмкIэ, цIэу "зихи" зыфиIорэр адыгэхэм я I5-нэрэ лIэшIэгъум нэс араIощтыгъэ. Адыгэхэм ятарихъ зыугъоищтыгъэ Интериано мыщ фэдэу къетхы: "итальянскэ, греческэ ыкIи латиныбзэкIэ зихкIэ ахэм яджэх, татархэм ыкIи тыркухэм черкес аIо, ежьхэм адыг зэраIожьы".


Balıkesir ili Kepsut ilçesinin Dereli Abzah köyünden, şimdi rahmetli olan Yusuf, Susurluk ilçesi Demirkapı köyüne,rahmetli Sefer'e konuk gelmiş, kendisine bir pseluh (konuşma yapacak bir kız) bulması için bastırmıştı.
Балыкесир областым епхыгъэ Кепсут районым и Дерели абдзэхэ къуаджэ щыщыгъэ Юсыф,Сусурлук районым епхыгъэ Демиркапы (Гъуч1ыпчъ) адыгэ къуаджэм Сэфэры хьак1эу къыфак1уи сепсэлъыхъонэу зы пшъашъэ горэм идэжь сыщ и1уи ригъэзыгъагъ.
Sefer de,onu birkaç kız ve delikanlının muhabbet (zexes) yaptığı Tenkibar (1) adlı bir kızın evine götürür.
Сэфэри Юсыфыр зы пшъэшъэ-к1элэ куп зышэзэрэугъоигъэ Тенкибар (1) зиц1э зы пшъэшъэ дахэгорэм иунэ ишагъ.
Tenkibar köyün namlı Abzah güzellerinden biriydi.
Тенкибарыр къуаджэм зиц1э 1угъэ Абдзэхэ пъэшъэ дахэмэ ащыщыгъ.
Yusuf ,Tenkibar'a pseluh'a (konuşmaya) başlar:
Юсыф Тенкибарым епсэлъыхъоу ригъэжьагъ:
Köyümden buraya gelmek üzere,yaya olarak,bir başıma yola çıktım.Niye? Demirkapı'nın namlı güzel kızlarını görmek,tanışmak,içlerinden birini pseluh yapmak,onunla konuşmak için yola çıktım.Bir başıma koca bir ormanı aşıp buraya gelmem gerekiyordu.Gözüm bir şeyi görmedi,bir başıma ormana daldım.Ormanın derinliklerinde iri bir erkek ayı ile karşılaştım.
Сикъуаджэ сыкъыщежьи сизакъоу ик1и лъэсэу мыщ сыкъэк1онэу гъогум сыкъытехьагъ.Сыд сыкъызфэтехьагъэр?Демиркапым дес зиц1э 1угъэ пшъэшъэ дахэхэр зэзгъэлъэгъун,ахэмэ нэ1уасэ сяфэхъун,язгори псэлъыъоу/къэшэнэу сш1ын,ащ сыдэгущы1эн с1уи гъогум сыкъытехьагъ.Сизэкъуабзэу сяпэ илъ мэзышхор къэск1уни,къызэснэк1ыни мыщ сыкъэсын сыфэягъ.Синэ згъэуш1унк1и сизэкъо дэдэу мэз к1ырым сыкъыхэхьагъ.Мэз к1оц1ым,мэзым и1анахь к1ырып1э сыкъэсыгъэу зы мышъэ джэдэ ин сяпэ къитэджагъ.
Ayı bana,"Koca adam,bu gür orman benim,böyle acele acele nereye gidiyorsun,amacın ne,bu yerden geçmek için benden izin aldın mı?" diye sordu.Ben de "Demirkapı denen köydeki en ünlü ve en güzel kızları görmek,onlarla tanışmak,içlerinde biri ile psluh yapmak üzere oraya gidiyorum" dedim.Ayı da "O senin dediğin yere öyle elini kolunu sallayarak gidemezsin.Söylediğin o güzel kızlarla pseluh yapman için,önce benimle bir güç denemesi yapman,beni yenmen gerekir.Başarırsan gidebilirsin,yoksa sana yol vermem" dedi.
Мышъэм, «О,делъэшху,мы мэз к1ырыр сэсый,мощтэ угузажъоу,псынк1э псынк1эу тыдэ ук1орэ,сыд узыпылъыр,мы ч1ып1эм ублэк1ынэу изын къыс1эпхыгъа? и1уи къысэупк1ыгъ.Сэри «Демиркапы зыфа1орэ къуаджэм дэс анахь хъупхъэ,анахь пшъашъэ дахэхэр зэзгъэлъэгъун,нэ1уасэ зафэсш1ын,ахэмэ ащыщэу зыпшъашъэ сепсэлъыхъон сэ1уи ащ сэк1о» с1уагъ. «А о зыфап1эрэ ч1ып1эм ащтэ п1э бгъэсысэу ук1оным уфитэп.Къэп1огъэ а пшъэшъэ дахэхэм уяпсэлъыхъон фэш1к1э зэ укъысэбэнын,сыкъипк1ын/укъыстек1он фай.Укъыстак1омэ гъогур къыостын» къыси1уагъ.
Ben de "Sorun oysa,dediğin olsun,güreşiriz" dedim.Ayı arka ayakları üzerinde dikildi,boynumdan beni yakaladı,güçlüydü,başa çıkamıyordum.Nasıl oldu bilemiyorum,cebimdeki tsatse'yi, çift ucu da sivri sert çubuğu çıkarıp ayının ağzının içine soktum.Ayı şaşırıp kalmıştı,ağzından kan boşanmaya başladı,dayanamadı,sallanmaya başladı.Boynumu bırakıp yere çöktü.Ben de ayıyı devirip sırtüstü yere uzattım.
Сэри «1офыр ащ тетмэ,о зэрэп1оу орэхъу,тызэбэнын» с1уагъ.Мышъэр ик1эпс лъакъохэм атэтэу задэ къызэтеджагъ,сипшъэтыкъ къыубытыгъ,к1оч1эшхуагъ,к1уак1э сыфикъушъущтыгъэп.Тощтэу хъугъэ сфэш1эжьрэп,сиджыбэ илъ пхъэ цацэр къисхыгъ,иципит1ури упсыгъэу,пхъэ пытэм хэш1ык1ыгъэ цацэр мышъэм ижэ дэслъхьагъ/дэсцагъ.Мышъэри иш1эн имыш1эжьэу къэнэгъагъ,ижэ лъы къыдэчъэу ригъэжьэгъагъ,илъэк1 зэпыугъ,рэхъыртэу,рэсысэу ригъэжьагъ.Сипшъэтыкъ къит1ыпщи зэхэфагъ.Сэри мышъэр иск1и тхыц1эк1э зэтeсдзагъ.
Ayı yattığı yerden "Artık istediğin yere gidebilirsin,git,git!" der gibi bir elini kaldırıp bana doğru salladı,yolu gösterdi.
Мышъэр здэщылъым щылъэу «Джы уздэфаем ук1онэу уфит,к1о,к1о!» къысе1о п1онэу изы1э къи1эти къысфегъэсысы п1онэу гъогур къысигъэлъэгъугъ.
Ben de yeniden yola düştüm.Biraz ilerlediğimde,bir baktım Demirkapı köyü kırlarına ayak basmışım,gözlerime büyük bir ışık,büyük bir aydınlık görünmeye başladı.Işığı izleye izleye yürümeye başladım,ışık sonunda beni bu bahçeye,bu eve getirdi.
Сэри ик1эрык1эу гъогум сыкъытехьажьыгъ.Т1эк1у сыкъак1уи сыкъызэплъэм Демиркапы шъофхэм сакъынэсыгъэу зыслъэгъужьыгъ,ащ дыхэтэу зы нэфынэшхо къэлъэгъуагъ,сэри мы нэфынэшом сыфежьагъ.Нэфынэм сыкъылъык1оу сыкъак1о сежьагъ,нэфынэм занк1э дэдэу мы щагум,мы унэм сыкъищагъ.
Bana yolu gösteren ışık,ay parçası,artık karşımda.O ışık senden başkası değilmiş.Geldiğim,seninle tanıştığım için büyük bir sevinç,büyük bir mutluluk içindeyim.Bir ay parçası gibi karşımda ışıldamakta olan sen,güzel kız,adını bağışlar mısın?
Гъогур сэзгъэлъэгъугъэ а нэфынэр,а мэзэнэфыр джы сипашъхьэ щыт.А нэфынэр ощ нэмык1ыгъэп.Мыщ сыкъызэрэк1уагъэм,о узэрэслъэгъугъэм фэш1к1э лъэщэу сигуапэ.Зы мэзэ тыгъэм фэдэу рэлыдрэ пшъэшъэ дах,уиц1э къысэп1она?
"Adım Tenkibar" dedi kız.
«Сиц1э Тенкибар» и1уагъ пшъашъэми.
"Maşallahın var,adın bir güzel,sen de adın gibi güzelsin.Tanrının böylesine özenli yarattığı bir güzelliğin karşısında bulmuş oldum kendimi,aradığım mutluluğu ve kısmeti buldum sonunda" dedi Yusuf.
«Мэшаллахь къыосэ1о,уиц1э дахэ,ори уиц1э фэдэ къабзэу удах.Тхьэм къигъэш1ыгъэ мыщ фэдэ зы дэхагъэм ипашъхьэ зыщызгъотыжьыгъ,сызлъыхъущтыгъэ насыпыр иужым згъотыжьыгъ» и1уагъ Юсыфым.
Diğer kızlar da,herkes gibi, bu güzel sözler karşısında büyülenmiş,konuşmayı dinleyip oturuyorlardı.
Адрэ пшъашъэхэри мы гущы1э дахэхэм як1эдэ1ук1ыхэу,ушъухъуахьыгъэм фэдэу ц1ыт1 къызпамыгъэ1ук1эу щысыгъэх.
Yusuf konuşmaya ara verdi,bir süre sessizce düşünüp oturdu.Ardından:
Юсыф игущы1эн щыригъэти т1эк1угорэ зи имы1оу щысыгъ.Ащ нэужым:
"Güzel kız,bağışla beni,seni görünce aklım başımdan uçtu,adın neydi,Kültabak mı demiştin?" demiştin,diye sordu.
«Пшъэшъэ дах,къысфэгъэгъу,узысэлъэгъум сиакъыл къысшъхьык1ыжьыгъ,уиц1э сыдыгъ,Култэбакъ (**) п1огъагъа?
Odadakileri ansızın katıla katıla bir gülme tuttu.
Унэм исхэр ош1э дэмыш1эу гуш1ом зэлъиубытыгъэх.
Gülmenin nedeni,duyulmamış bir ad olanTenkibar adını Yusuf'un Kültabak'la karıştırmış olmasıydı.
Гуш1ор къызхэк1ыгъэри Юсыфым Тенкибар ц1эмрэ Култэбакърэ зэрэзэхигъэгъощагъэр арыгъ.
O günden sonra Tenkibar'ın adı Kültabak olarak kaldı.
А мафэм къынэуж Тенкибарым Култэбакъ ц1эр къытэнагъ.
***
(1) –Tenkibar – Kibar tenli.Тыркубзэк1э- Пкъышъол къабз.
(2) –Сигара/джыгарэр зытыралъхьэрэ эмэсым.
Not:Bu olay 50 yıl kadar önce olmuştur.Anlatan Hafız GUSER Fahrettin Abatay,Adıge din adamı
Мы хъугъэ-ш1агъэр илъэс шъэныкъо ипэ хъугъэ.Къэз1отэжьыгъэр ГУСЭР Фахьрэттин Абатай,Адыгэ динлэжь.


ПенсиемкIэ ифитыныгъэхэр къыухъумагъэх

Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум граждан IофхэмкIэ иколлегие Мыекъуапэ щыщ бзылъфыгъэр ыныбжь емылъытыгъэу пенсием кIонымкIэ ифитыныгъэхэр къыухъумагъэх.
ПенсиехэмкIэ фондым игъэIорышIапIэ дао фыриIэу Мыекъуапэ щыщ бзылъфыгъэм район хьыкумым зыфигъэзагъ. 1997-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2011-рэ илъэсым нэс Адыгэ Республикэм сэкъатныгъэ зиIэхэмрэ нэжъ-Iужъхэмрэ зыщаIыгъхэрэ унэм врач-терапевтэу бзылъфыгъэм Iоф зэрэщишIагъэр истаж хагъэхьанэу къыкIэлъэIугъ, ыныбжь емылъытыгъэу пенсием кIон ылъэкIыным пае. Бзылъфыгъэм хьыкумым зыфимыгъазэу Iофыр зэхифын ылъэкIыгъэп. ПенсиехэмкIэ фондым иIофышIэхэм къыраIуагъ 1997-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2011-рэ илъэсым нэс IыгъыпIэм Iоф щызышIагъэхэм аныбжь емылъытыгъэу пенсием кIонхэу къэралыгъом фитыныгъэ къызыритыхэрэм бзылъфыгъэр зэрахэмыхьэрэр.
ПенсиехэмкIэ фондым игъэIорышIапIэ унашъоу ышIыгъэр хэбзэнчъэу ылъыти, район хьыкумым бзылъфыгъэм дыригъэштагъ ыкIи ащ зигугъу къышIыгъэхэ илъэсхэр IофышIэ стажым хагъэхьажьынхэшъ, ыныбжь емылъытыгъэу пенсием кIон амал бзылъфыгъэм къыратынэу унашъо ышIыгъ.
Район хьыкумым иунашъо хэбзэгъэуцугъэу щыIэм дыримыгъаштэу ылъыти, ПенсиехэмкIэ фондым игъэIорышIапIэ Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум зыфигъэзагъ.
Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум граждан IофхэмкIэ иколлегие мы Iофым зыхэплъэм, район хьыкумым иунашъо зэрэщытэу къэгъэнэжьыгъэн зэрэфаер къыхигъэщыгъ.
Пенсиехэм яхьылIэгъэ федеральнэ хэбзэгъэуцугъэу щыIэм къызэриIорэмкIэ, аныбжь емылъытыгъэу пенсием кIонхэ фитых цIыфхэм яIазэхэу ыкIи япсауныгъэ къэзыухъумэхэу илъэс 30-м мынахь макIэу къэлэ IофшIапIэхэм Iоф ащызышIагъэхэр.
Урысые Федерацием IофшIэнымкIэ и Министерствэ иунашъо къызэрэщиIорэмкIэ, ахэм афэдэ IофшIапIэхэм ахэхьэх нэжъ-Iужъхэр ыкIи сэкъатныгъэ зиIэхэр зыщаIыгъхэрэ унэхэр, хэушъхьафыкIыгъэ IыгъыпIэхэр. Ащ ыпкъ къикIыкIэ, Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум граждан IофхэмкIэ иколлегие район хьыкумым иунашъо къыгъэнэжьыгъ ыкIи ПенсиехэмкIэ фондым игъэIорышIапIэ идэо тхылъ фызэкIигъэкIожьыгъ.
АР-м и Апшъэрэ
хьыкум ипресс-секретарэу
ХЬАУДЭКЪО Азэмат.


Бэдзэогъум и 24 общественнэ движениеу «Адыгэ Хэкум ипатриотхэр» зыфиIорэм ыкIи адыгэ купэу «Тызэфэд» зыфиIорэм хэтхэр Стамбул дэт УФ-м иконсульствэ зычIэт унэм ыпашъхьэ щызэрэугъоигъэх. ЗэIукIэм ушъхьагъэу фэхъугъэр бэдзэогъум и 19 къалэу Налщык общественнэ движениеу «Хасэ» зыфиIорэм ипащэу Ягъэнэ Ибрахьим къытебанахи шъобж хьылэхэр зэрэрахыгъ ары.
Зэрэугъоигъэхэр урамэу Истикал рыкIохи УФ-м иконсульствэ нэсыгъэх. Ахэмэ адыгэ быракъыхэр ыкIи лозунгхэу «Ибрахьим изакъоп» зытетхагъэхэр аIыгъыгъэх. Митингым хэлэжьагъэр резолюциеу аштагъэм къеджагъэх. Ащ зэритхагъэу, УФ-м иправительствэ адыгэхэр зыщыпсэущтыгъэ чIыгум щыхъурэм лъыплъэн фае, общественнэ движениехэм япащэхэм зэратеIункIэхэрэм ыкIи къызэратебанэхэрэм пэуцужьынэу щыт, бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъахьыгъэн фае.
Ягъэнэ Ибрахьимэ джырэ уахътэм сымэджэщым къычIащыжьи унэм къащэжьыгъ. Ежь къызэриIорэмкIэ, къытебэнагъэхэр – шъхьэзэкъо ухъумакIо предприятиеу «Синдика» зыфиIорэм ыкIи бзэджэшIэ купхэм хэтхэр ары.


Adige Cumhuriyetinin resmi gazetesi Adıge Makh (Çerkes Sesi) gazetesi ilk olarak 1923 yılı 8 Mart günü yayına başlamıştı.
95 Yıllık serüven içerisinde gazetenin adı birkaç kez değişti. Adıge Psevuıç' (Çerkes Yaşamı) , Ğupçe Wuat (Orak Çekiç) , Kolhoz Bırak , Sosyalist Adigey. Ancak ilk ismi bugün olduğu gibi Adıge Makh yani Çerkes sesi idi. Gazete ,1991 Yılından itibaren ilk adına geri döndü.
Adıge Makh gazetesinin ilginç bir geçmişi var. Ünlü bir çok bilim insanı ve yazarın çoğu Adige Makht'te gazete için çalışmışlar.
Gazetenin ilk redaktörü Ç'eraşe Tembot ve sonrasında sırayla Hatko Ahmed , Lhebışe Haziz , Barço Harun , Şertene Hamid , Andırhuay Cantemir , Meretıko Ramazan , Haç'emiz Bibolet , Kuyeko Asfar , Beğuşe Azemat , P'at'ıko Aslan.
Gazete için farklı zamanlarda emeğini veren ünlü yazarlarımız ise : Jene Kırımıze , Şhaplheko Hise , 'Aşine Hazret , Beğ Nurbıy , Perenıko Murat , Leusten Yusıf , Çuyeko Cahfar , Meşbeş'e İshak , Peneşu Sefer , Beretere Hamide , Peneşu Hazret , Koşbeye Pşımafe , Nehaye Ruslan , Çuyeko Yunıs.
Bilim insanlarımızdan Kunıj Mıhamet , Tharkaho Yunıs , Çuvuıç' Nalbıy , Becene Murat , Şuvako Asker , Meretıko Kasım , Afeş'ıj Tırkubıy , Mamıy Ruslan.
Adige Makh gazetesinin şimdi ki redaktörü Derbe Timur. Bugün gazetenin hazırlanmasında emeği olan 40 kişi çalışmaktadır. Haftanın 5 günü gazete baskısı yapılmaktadır.
Adige Makh , anadilimizin korunması , halkımızın güzel yarınları için çalışmaktadır. Gazete kapağının en üstünde şu yazı dikkat çekmektedir : Tızekotıme Tılheşş ! ( Birlikteysek Güçlüyüz ! )
Илъэс 95 къакIоцI уахътэм елъытыгъэу гъэзетым ыцIэ пчъагъэрэ зэблахъугъэ – "Адыгэ псэукI", "Гъупчъэ-уат", "Колхоз быракъ", "Социалистическэ Адыгей". Ау апэ дэдэ ыцIагъар "Адыгэ макъ". Гъэзетым апэу зэреджэгъагъэхэм 1991 илъэсым къыфагъэзэжьыгъ.
"Адыгэ макъэр" гъогу гъэшIэгъон къыкIугъ. ТхэкIо, шIэныгъэлэжь цIэрыIо нэужым хъугъэхэм ащыщыбэхэм" Адыгэ макъэм" Iоф щашIагъ.
Гъэзетым иапэрэ редакторыгъэр КIэрэщэ Тембот, ащ ыуж — Хьаткъо Ахьмэд, Лъэбыщэ Хьазиз, Барцо Хьарун, Шэртэнэ Хьамед, Андырхъое Джантэмыр, Мэрэтыкъо Рэмэзан, ХьакIэмыз Биболэт, Къуекъо Асфар, Бэгъушъэ Азэмат, ПIатIыкъо Аслъан.
Гъэзетым илъэс зэфэшъхьафхэм Iоф щашIагъ тхэкIо цIэрыIохэу Жэнэ Къырымызэ, Шъхьаплъэкъо Хьисэ, Iэшъынэ Хьазрэт, Бэгъ Нурбый, Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Цуекъо Джэхьфар, МэщбэшIэ Исхьакъ, Пэнэшъу Сэфэр, Бэрэтэрэ Хьамидэ, Пэнэшъу Хьазрэт, Кощбэе Пщымафэ, Нэхэе Руслъан, Цуекъо Юныс.
ШIэныгъэлэжьхэу Къуныжъ Мыхьамэт, Тхьаркъохъо Юныс, ЦуукI Налбый, Бэджэнэ Мурат, Шъаукъо Аскэр, Мэрэтыкъо Къасим, АфэшIыжь Тыркубый, Мамый Руслъан яIофшIэн лъэпкъ гъэзетым щырагъэжьэгъагъ.
"Адыгэ макъэм" джы иредактор шъхьаIэр Дэрбэ Тимур. Непэ гъэзэтым икъыхэутын нэбгырэ 40 дэлажьэ ыкIи ипчъагъэкIэ 5 000 кIахьэу тхьэмафэм 5 къыдэкIы.
"Адыгэ макъэр" ныдэлъфыбзэм икъэухъумэн, лъэпкъым ихэхъоныгъэхэм афэлажьэ ыкIи иджэпсалъэ: Тызэкъотмэ — тылъэш!
Kaynak: adyg-afisha. ru
Çeviri: Çerkesya Hareketi Haber Merkezi


Хьакурынэхьабл
ЦIыфэу дэсыр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
2015-рэ илъэсымкIэ нэбгырэ мини 4 фэдиз щэпсэу.
Тарихъ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Урыс-Кавказ заом иаужырэ илъэсхэм Абдзахэхэр зырыз зырызэу къушъхьэхэм къахэк1ыхэзэ, К1эмгуе шъолъырым дэт1ысхьахэнэу фэжьагъэх. Апэрапщэу Даурхэр джырэ Хьакурынэхьаблэ зыдэщы1эм 1861 илъэсым дэт1ысхьагъэх. Ет1анэ Хьакурынэхэр къушъхьэм къыхэк1хэзэ Даурхэм пэмычыжьэхэу Фарзэ 1ушъо дэт1ысхьагъэх. Къык1элъык1орэ илъэсхэм Мэрэтыкъохэр, Аулъэхэр, Беданэкъохэр, къуаджэм дэт1ысхьэхэзэ къоджэшхо хъугъэх. Апэрэ илъэсхэм Даурхьаблэк1э еджэщтыгъ ау ет1анэ къуаджэм л1ы бэлахьэу дэс Хьакурынэ Тыгъужъ ихьатырк1э Хьакурынэхьаблэк1э еджэхэнэу фежьагъэх. Урыс-Кавказ заом иуж, 1871рэ 1881рэ илъэсхэм азэфагъу унагъо 7 фэдиз, 1883 илъэсым унагъо 36 фэдиз Кавказым ик1ыхи Тыркуем кощыжьыгъэх. Измит-Яловэ-Ескишехир фэдэ къалэхэм епхыгъэу Адыгэ къуаджэхэм адэт1ысхьагъэх.


Karakter boyutu :
STAŞ YURA (СТ1АШЪУ ЮРЭ )
28 Eylül 2015 Pazartesi Saat 21:50
Tasarımcı modacı Staşü Yura 28 eylül 1931'de Ğobokuay köyünde doğdu.A.C.saygın kültür çalışanıdır.A.C.Devlet sanat ödülü, "Barış ligi" adlı sivil toplum kuruluşunun ödülü, "Adığeyin onur taşıyıcısı" madalyasının sahibidir.
Staş Yura'nın diktiği kostümlerden oluşan, "Mitlerin ve gerçekliğin dünyasında,dizayndan dünyaya" adlı çalışması,Çerkeslerin ve diğer yeryüzü halklarının tarih,kültür,folklör,gelenek ve göreneklerini uzun yıllar içerisinde incelemiş ve gözlemlemiş olmasının bir ürünüdür.
Staş Yura sanatında halk kültüründe yer alan kişilik ve sujetleri ustalıkla kullanmaktadır.Onlara günümüz koşullarında yeni sanatsal anlamlar kazandırmaktadır.Ulusal kıyafet öncelikle onun mensup olduğu halkın katettiği tarihi yolu göstermektedir.
Ünlü modacının yapıtlarından ilginç mesajlar çıkmaktadır.Onun düşünceleri,çağlar ve nesiller arasındaki bağlantıyı,halkın asırlar içerisinde bozulamayan manevi değerlerini ortaya koymaya yöneliktir.
Staş Yura'nın yaşamı ve sanatı ile halkların birbirlerinin kültürlerine saygı duymalarını önermektedir.Tüm halklara kendilerine özgü yaşam şekillerini korumaları çağrısında bulunmaktadır.
Staş Yura, eserleri ile izleyicilerine coşku ve heyecen katmakta, yaşamdaki güzellikleri daha iyi kavrayabilmelerine olanak sağlamaktadır.Onun yapıtları Adığe Cumhuriyeti,Rusya federasyonu ve uluslararası alanlarda düzenlenen sergi ve yarışmaları süslemeye devam etmektedir.Usta modacının yapıtları Rusya ile sınırlı kalmayıp Türkiye,Suriye,Ürdün,Estonya,Amerika,Almanya gibi ülkelerde,Moskova,Krasnodar,Çerkesk,Stavropol,Kislovodsk,Piyatigorsk,Tuapse gibi şehirlerde sergilenmiştir.
СТ1АШЪУ ЮРЭ (ЮРИЙ СТАШ)
Ст1ашъу Юрэ Махьмуд ыкъор 1931-рэ илъэсым 1оныгъом и 28-м къуаджэу Гъобэкъуае къыщыхъугъ.Конструктор-модельер,АР-м культурэмк1э изаслуженнэ 1офыш1,искусствэмк1э АР-м и къэралыгъо премие илауреат,республикэ обшественнэ организациеу «Мамырныгъэм и лиге» ипремие илауреат,модэмк1э дунэе зэнэкъокъоу «ЭТНО-ЭРАТО-2008»зыфи1орэм щатек1уагъ,мэдалэу «Адыгеим и Щытхъузехь»зыфи1орэр къыфагъэшъошагъ.
Ст1ашъу Юрэ ыдыгъэ шъошэ зэхэубытэгъэ купэу «В мире мифов и реальности,Через дизайн к миру» ц1эу зыфиш1ыгъэр адыгэ лъэпкъым ык1и дунаим щыпсэурэ ц1ыф лъэпкъхэм ятарихъ,яфольклор,якультурэ,яшэн-хабзэхэм илъэсыбэрэ ына1э тетэу зэрэлъыплъагъэм къык1эк1уагъ.Авторымк1э анахьэу мэхьанэ зи1эр ахэм ятеплъэ закъоп,ц1ыфлъэпкъым итарихъ егъаш1эм зэщызыгъэкъогъэ к1оч1э бзэджэ пстэуми ахэ1этык1ыгъэ мэкъэмэ къабзэр къащытыгъэ зэрэхъугъэр ары.
Сташъу Юрэ итворчествэ лъэпкъ культурэм иобразхэмрэ исюжетхэмрэ 1эпэ1эсэныгъэ ин хэлъэу щегъэфедэх.Джырэ лъэхъаным дищтэу художественнэ лъэныкъомк1э ахэм мэхьанэк1э я1э мэхъу.Лъэпкъ шъуашэм пстэуми апэу къыхэщырэр,ар зием тарихъ гъогоу къык1угъэр ары.Блэк1ыгъэм иамалхэри непэрэ щы1ак1эм къытыгъэхэри игъэк1отыгъэу,философие гупщысэ куу ахэлъэу ащ къызфегъэфедэх.
Модельер ц1эры1ом и1офш1агъэхэм къэтык1э амал гъэш1эгъонхэр къахэщы.Лъэхъанхэмрэ л1эужхэмрэ язэпхыныгъэу,лъэпкъым игушъхьэлэжь байныгъэу тарихъым къыхэхъухьэрэ тхьамык1эгъошхохэм защагъэкъон амылъэк1ыгъэхэм игупшысэхэр яхьыл1агъэх.
Ст1ашъу Юрэ ищы1эныгъэк1и итворчествэк1и къызыфаджэрэр зы лъэпкъым адэрэ лъэпкъым икультурэ ифэшъошэ уасэ фиш1ыныр ары.Лъэпкъ пэпчъ зыми хэмык1ок1эрэ нэшэнэ гъэнэфагъэу хэлъхэр къызэтырагъэнэжьынхэу дуннаим тет ц1ыф пстэуми ар къяджэ.
Ст1ашъу Юрэ итворчествэ ыкъоу нэ1уасэ фэхъухэрэм гуетыныгъэ къахелъхьэ,щы1эныгъэм дэхагъэу хэлъыр нэхъ зэхарэгъаш1э.Ащ и1офш1агъэхэм дунэе,урысие ык1и республикэ къээгъэлъэгъуап1эхэмрэ зэнэкъокъухэмрэ къагъэк1эрак1эх.Модельер 1эпэ1асэм и1эш1агъэ хьэлэмэтхэр Урысием имызакъоу,Тыркуем,Шам,Йорданием,Эстонием,США-м,Германием,Москва,Краснодар,Черкесскэ,Ставрополь,Кисловодскэ,Пятигорскэ,Т1уапсэ ык1и нэмык1хэм къащагъэлъэгъуагъэх.
Bu haber toplam 1789 defa okundu.
Adıge Zizako
Üstadımıza Allah uzun ömürler versin.01 Ekim 2015 Perşembe Saat 21:02


14 Nisan 2018 tarihinde saat 20.00'de , geçen sene vefat eden tarihçi yazar Jemıho Amjad anısına , Ürdün'ün başkenti Amman'da ki Çerkes Gençlik Derneğinde ( Alcil-Alcadid ) anma gecesi düzenlenecek.
Anma gecesini Kuban derneği , Gençlik Derneği ve Nart TV ortak bir çalışma ile düzenleyecekler. Jemıho Amjad , farklı dillerde Çerkes toplumu ve Çerkesya üzerine kitaplar yazdı. Yazıları farklı dergi ve gazetelerde yer buldu.
Birçok internet sitesi kurdu. Facebook'da açmış olduğu sayfayı da aktif bir şekilde kullanmaktaydı. Amjad 1 Nisan 1964 tarihinde Ürdün'de dünyaya geldi , 7 Ekim 2017 tarihinde vefat etti.
–
Мэлылъфэгъум и 14-м, сыхьатэ 20.00-м, гъэрекIо идунае зихъожьыгъэ историе-тхакIоу Жьэмыхъо Амжад фэгъэхьыгъэ гукъэкIыжь зэхахьэ Иораданием икъэлашъхьэу Амман дэт Адыгэ ныбжьыкIэ хасэм (Алджил-Алджадид) иунэ щыкIощт.
Ащ тхакIом фэгъэхьыгъэу къыщыгущыIэщтых. Мы зэхахьэм кIэщакIоу иIэхэр, Иорданием щылажьэрэ хасэхэу: "Кубан", "НыбжьыкIэ Хасэ" ыкIи спутник тв "Нарт".
Жьэмыхъо Амжад Адыгэ лъэпкъым ыкIи Адыгэ хэкум афэгъэхьыгъэ тхылъхэр зэфэшъхьэф бзэхэмкIэ къыдигъэкIыгъэх ыкIи итхыгъэхэр зэфшъхьэф журналхэм, гъазетхэм къарихьагъэх.
Интернет сайтбэ къызэIуихыгъ ыкIи чылагъо хъагъэхэм (фасебук) чанэу ахэлажьэщтыгъэ. Амжад жъоныгъуакIэм и 1-м 1964-рэ илъэсым Иорданием къыщыхъугъ, чъэпыогъум и 7-м 2017-рэ илъэсым идунае ыхъожьыгъ.
Kaynak : Адыгэ мэкъэгъэIу
Çeviri : ÇERKESYA HAREKETİ HABER MERKEZİ


Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Адыгэ Республикэм и Общественнэ палатэ итхьаматэ джырэблагъэ дыриIэгъэ зэIукIэгъум хабзэм икъулыкъухэмрэ общественнэ организациехэмрэ анахь мэхьанэ зиIэ социальнэ пшъэрылъхэм язэшIохынкIэ Iофыгъоу яIэхэм щатегущыIагъэх.
ЗэIукIэгъум джащ фэдэу хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэ игуадзэу МэщлIэкъо Хьамидэ, Адыгэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу Шъхьэлэхъо Аскэр.
Устэ Руслъан Общественнэ палатэм мы илъэсым Iофэу ышIагъэм икIэуххэм афэгъэхьыгъэу къыIотагъ ыкIи цIыфхэр зыгъэгумэкIыхэрэ зигъо Iофыгъохэм атегущыIэгъэнхэмкIэ республикэ хабзэм икъулыкъухэм шIуагъэ яIэу зэрадэлажьэхэрэр хигъэунэфыкIыгъ.
Адыгэ Республикэм и Общественнэ палатэ иIофшIэн илъэныкъо шъхьаIэхэм зыкIэ ащыщ хэбзэихъухьаным хэлэжьэныр. Джащ фэдэу Адыгэ Республикэмрэ Республикэу Абхъазымрэ я Общественнэ палатэхэм язэдэлэжьэныгъэ ехьылIэгъэ Зэзэгъыныгъэ зэрэзэдашIыгъэр мы илъэсым ихъугъэ-шIэгъэ шъхьаIэхэм ахэплъытэн плъэкIыщт.
Общественнэ IофышIэхэм япшъэрылъхэм ягъэцэкIэнкIэ мэхьанэшхо иIэу щыт зэлъашIэрэ тхакIоу ыкIи общественнэ IофышIэу МэщбэшIэ Исхьакъ Адыгеим илIыкIоу Урысые Федерацием и Общественнэ палатэ зэрэхэтыр.
Республикэм и ЛIышъхьэ къыхигъэщыгъ Адыгэ Республикэм и Общественнэ палатэ иIофшIэн нахь зэригъэлъэшыгъэр.
«ТеурыкIуагъэ хэмылъэу, граждан обществэм иинститут зэфэшъхьафхэр къызэлъышъуубытыхэзэ шъуиIофшIэн шъузэрекIуалIэрэм мэхьанэшхо иI. Хабзэмрэ обществэмрэ зэзыпхыхэрэ, зифэмэ-бжьымэ цIыфхэм атезыгъэхьан зылъэкIырэ кIуачIэу шъущыт. Шъо игъоу шъулъэгъухэрэм тэркIэ мэхьанэшхо яI. Арышъ, общественнэ организациехэм адытиIэ зэдэлэжьэныгъэм тапэкIи зедгъэушъомбгъун мурад тиI», —къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Гухэлъэу яIэхэм къатегущыIэзэ Устэ Руслъан къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, Палатэм хэтхэм яполномочиехэмкIэ япIалъэ зэрикIырэм къыхэкIэу 2018-рэ илъэсым щылэ мазэм кIэу ащ хэхьащтхэм якъыхэхын фежьэщтых.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Мыекъуапэ
Мыекъуапэ (урысыбзэгьэ: Майкоп, тыркубзэкIэ: Maykop) — Адыгэ Республикэм и къэлэ шъхьаI. Къалэу Мыекъуапэр псыхъоу Шъхьэгуащэ иджабгъукIэ щыс. 2014-рэ илъэсымкIэ цIыф нэбгырэ мин 150-м фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр – Наролин Александр Владимир ыкъор (2013-рэ илъэсым тхьаматэу хадзыгъ).
Къалэм ыцIэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Къалэм ыцIэр къызтекIыгъэр "Мыекъуапэ" аIоу ащ дэжьым мэз цIыкIу щытыгъ. Къалэм ыцІэ «мыІэрысэ кІэим ис чыл» пIоу зэбдзэкIын плъэкIыщт.
Тарихъ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Тарихъым къызэришIэжьырэмкIэ "Мыекъуапэр" 1825-рэ илъэсым апэу ягугъу ашIыгъ (тхыгъэу). Ар урыс документхэм къахэкIыгъ. Къалэр жъоныгъуакІэм итІокІырэ тфырэм 1857 (минрэ шъийрэ шъэныкъорэ блырэ) илъэсым агъэпсыгъ.
Экономикэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Совет зэманым щегъэжьагъэу Мыекъуапэ завод бэлахьхэр дэтых.
НэмыкI[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
- Мыекъопэ културэ - дунаемкIэ щызэлъашIэрэ археолог култур.
Адыгэ Республикэм и къалэхэр
|Шъхьа1эр: Мыекъуапэ|
|Адыгэкъалэ|


Налшык
Налшык (урысыбзэк1э Нальчик, къэрэщэе-балъкъэрыбзэк1э Налчыкъ) — Урысые Федерацием дэт къал, Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэм и къэлэ шъхьа1. Ц1ыф нэбгырэ мин 240 фэдиз дэс (2013-рэ илъэск1э). Къэлэ тхьаматэ 1офыр зыгъэцак1эрэр – Кладько Игорь Евгений ыкъор.
Псыхъоу Тэрчым тет.
Дэлъхэр
Физик-географ щытык1эр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Тарихъыр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
1822-рэ илъэсым урысмэ адыжьым пытап1э щаш1ыгъэу а1о. Зыхэм 1724 адыжьып пытап1э (е чылэ) щытыгъэу къа1о.


Иордание
Иордание, Хашимит Пачъыхьыгъоу Иордание – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Амман. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 89 342 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз. Иорданиер арап къэралыгъомэ ащыщмэ анахь хэгъэгу игъэкIотыкIыгъэмэ ащыщ, экономикэр къапштэмэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Абдулла я-2-рэр.
Къэралыгъо тхьаматэр – Абдулла Энсур.
ЦIыфхэр
Географие
Иорданием ис адыгэхэр
Адыгэ шIушIэ хаси щызэхэщагъ, адыгэ еджапIи дэт. Адыгэ мин тIокIищ фэдиз ахэс.


НЭФЫЛЪ ЖЪУАГЪОУ КЪЭНЭФЫ...
Ик1ыгъэ л1эш1эгъум ия 30-рэ илъэсхэм ыгузэгухэм къащегъэжьагъэу гурыт ык1и апшъэрэ гъэсэныгъэ зи1э к1элэ зэлэгъу куп амакъэ адыгэ литературэ къежьэгъак1эм зыкъыщи1этыгъагъ. Пэрэныкъо Мурат, Уджыхъу Адылджэрый, Меркицкэ Рэщыд, Еутых Аскэр, Кэстэнэ Дмитрий ык1и ахэм анэмык1хэри. Мыхэм нэбгырэ пэпчъ адыгэ литературэм, зэрэпсаоу адыгэ лъэпкъ культурэм лъэуж 1упк1э къыхинагъ, лъэпкъ художественнэ гупшысак1эм, псэлъак1эм и1ахь хилъхьагъ. Ахэмэ зэу ащыщыгъ Аскъэлае къыщыхъугъэу ык1и щап1угъэу Джэнчэтэ Мурат.
Адыгэ к1элэегъэджэ училищыр, ащ ыуж Краснодарскэ к1элэегъэджэ институтыр къызеухым адыгэ литературэм игъэпсак1охэм ясатыры Джэнчэтэ Мурат хэуцуи, ежь ык1уач1э къызэрихьэу щылэжьагъ, адыгэ художественнэ псалъэм ихъазынэщы и1ахь хилъхьагъ.
Усэхэр, зарисовкэхэр, очеркхэр Муратэ ытхыщтыгъэх, хиутыщтыгъэх, ау итворческэ 1офш1эн анахь лъэшэу къыхэщыщтыгъэр художественнэ зэдзэк1ыныр ары. Адыгэ литературэ ныбжьык1эу зылъэ теуцо пэтрэмк1э ащ мэхьанэшхо и1агъ: ныбжь зи1э, 1эпэ1эсэныгъэ ин зы1эк1элъ литературэ т1ыргъуагъэм ипроизведениеу зэрадзэк1ыхэрэм иш1уагъэк1э ш1ык1э-гъэпсык1э амалык1эхэр литературэ ныбжьык1эм къызы1эк1игъахьэщтыгъэ, ихэхъоныгъэк1э к1оч1э къэк1уап1эу хъущтыгъэ. А лъэныкъомк1э Джэнчэтэ Муратэ и1офш1агъэхэм осэшхо я1.
1937-рэ илъэс закъом Джэнчэтэ Муратэ зэридзэк1и къыдигъэк1ыгъэх И.С. Тургеневым и «Муму», М. Горькэм ирассказэу «Архип л1ыжъымрэ Ленькэрэ», А.С. Пушкиным итхыгъэхэу «Дубровскэр» (Пэрэныкъо Муратэ игъусэу), «Капитаным ипшъашъ» (Пэрэныкъо Муратэ игъусэу), А. Корнейчук ипьесэу «Платон Кречет», Гримм зэшхэм ятхылъэу «Пшысэхэр» (А. Введенскэм къызэрэк1и1отык1ыжьыгъэм тетэу); 1938-рэ илъэсым Т.Г. Шевченкэм и «Поэмэхэмрэ стиххэмрэ», М. Ильин итхылъэу «Къушъхьэхэмрэ ц1ыфхэмрэ» ык1и нэмык1хэри адыгабзэк1э зэридзэк1ыжьыгъэх. Къык1элъык1огъэ илъэсхэми ежь итворческэ 1офш1 эны дак1оу, зэдзэк1ын 1офхэми къак1ыримыгъэчэу Джэнчэтэ Муратэ мэлажьэ.
Янеущырэ мафэ нахь дахэ, нахь баи зэрэхъущтым яцыхьэ пытэ телъэу, гугъэп1э лъагэхэр зыда1ыгъэу советскэ ц1ыфхэр псэущтыгъэх, ащ диштэу гуш1огъо чэфыр зыхилъэсык1ырэ усэхэри поэтхэм атхыщтыгъэ зымакъэ анахь лъэшыри гъэунэфыгъуаеу. Ау «псы ик1ыгъом тынэсымэ зышъо ш1уц1эри, зышъо фыжьыри къэнэфэн» адыгэ гущы1эжъым къызэри1оу, Хэгъэгу зэошхор къызежьэм зыгу илъым тетэу усэщтыгъэхэри, агу имылъэу, яшъыпкъагъэ зыбзэгупэ пысыгъэ къодыехэу, зы1упэ нахьычыжьэу къэмык1ырэ гущы1э нэпц1ыхэр къэзы1ощтыгъэхэри къэнэфагъэх ушэтып1эм илъэхьанэ.
Зи1орэ зизек1уак1эрэ зэтемык1ыхэу, зихэгъэгу псэтенэу къэзыухъумагъэхэм ащыщ Джэнчэтэ Муратэ.
Дунаим идэхэгъу. Тыдэк1и къэгъагъэхэр къыщызэ1уехы. Тыдэк1и чэфыгъо макъэм зе1эты. Гугъэ дахэр зыда1ыгъэу тилэжьак1охэр мэлажьэх, тиеджак1охэм яш1эныгъэ хагъахъо, тидзак1охэм къулыкъур ахьы. Тыдэк1и зэдиштэу хэгъэгушхом щы1ак1эр мамырэу щылъэк1уатэ. Хэгъэгум илъэшыгъэр иц1ыфышъхьэ пэпчъы илъэшыгъ, игушхуагъ. Ныбжьык1 эгоу ш1 улъэгъуныгъэ дахэм икъэгъагъ къызыщызэ1 уихырэм игугъэ-гупшысэхэр къытлъегъэ1эсы Джэнчэтэ Муратэ иусэу «Краснофлотцэм иорэд» зыфи1оу гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» маим и 10-м 1941-рэ илъэсым къыхиутыгъагъэм. Мазэм изыбзэу изакъоу ошъогум щесы, краснофлотцэр къуахьым тетэу хым хаплъэшъ сакъэу щыт, мамыр щы1ак1эр хэти къымыукъоным фэплъыры. Ик1асэ гурышэк1э лъы1эсэу ошъогум нэплъэгъур редзэ, жъуагъохэр зэпеплъыхьэх: анахь нэфэу ащ къахэщырэм ик1асэ фегъадэшъ, ш1уфэс фабэр фегъэхьы. Гугъэ 1эш1ум щесызэ, ипшъэрылъ шъхьа1и щымыгъупшэу хышхоу изек1уап1эм иорхэр зэ1ибзыхэзэ, ыпэк1э зыригъэхьызэ, 1огъэпытэ къеты: «Пыири къызщылъагъорэм, Топыщэм дезгъэхьыещт» е1ошъ. Сыдыгъуи рэхьат зэпытынэу, ихэгъэгу к1асэ мамырыр шъхьарытынэу, дунаим итхъэгъо пстэури ик1асэм 1ахьэу фэхъунэу ары лирическэ героим - усак1ом гугъэ-гупшысэу зыди1ыгъыр. А гугъэ-гупшысэ къаргъом зэрэфэшъыпкъэр Джэнчэтэ Муратэ къыщигъэшъыпкъэжьыгъ изэо гъогу к1ыхьэ.
Заор къызежьэм, 1ушыгъэк1э зыфалъэгъужьызэ, зызгъэшэхъугъэхэри къахэк1ыгъэх хэгъэгу ш1улъэгъум ымакъэ зезыгъэ1этыщтыгъэхэм. Заор къызэрежьагъэм ымакъэ къызэрэ1оу военкоматым Мурат ек1ол1агъ, ежь-ежьырэу зэрэш1оигъом тетк1э дзэм хахьи, изэо гъогу Северэ-Западнэ фронтым пулеметчикэу щыригъэжьагъ. Дзак1охэр зилъыхэрэм Муратэ апэ итхэм ахэтэу, чанэу, л1ыхъужъэу, псэемыблэжьэу зыкъыгъэлъэгъуагъ. Апшъэрэ гъэсэныгъи и1эу, зизек1уак1эк1э дзэк1ол1хэм щысэтехып1э афэхъурэ, ц1ыф гъэдэ1уак1эм иамалхэр зы1эк1элъ дзэк1ол1 ныбжьык1эр пулеметчикхэм яотделение икомандирэу аш1ыгъ. Позициеу зы1ууцорэм л1ыгъэшхо хэлъэу къыухъумэу, къызэк1ак1о зимы1э л1ыхъужъэу апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу зыкъыгъэлъэгъуагъ. Зэо мафэхэр лъык1уатэщтыгъэх, Муратэ идзэзещэк1э 1эпэ1эсэныгъи ил1ыхъужъ-псэемыблэжьыныгъэ зек1уак1и ахахъощтыгъэ...
Илъэс фэдиз хъугъэ зэо маш1ом Джэнчэтэ Муратэ зыхэтыр. 1942-рэ илъэсым, жъоныгъуак1эм къалэу Псков зыубытыгъэ фашист хъунк1ак1охэм рахъухьагъ Старая Русса аштэнэу. Танкхэм десантникхэр, лъэс дзак1охэр жъугъэу ягъусэхэу къилъыгъэх. Муратэ пшъэрылъэу къыфагъэуцугъэм тетк1э мыжъошхохэм ахиш1ык1 и позицит1у мэз лъапсэм щигъэпсыгъ. Дзэк1ол1хэр къэблэгъэрэ пыим сакъэу лъэплъэх, ягъэтырэ къэщагъэу ежэх псэхэхып1эм къехьэфэхэ. Къэблагъэх, къэблагъэх, къэсых... Командирым «Пулеметхэр» ы1уи макъэ къыш1ыгъ. Ащ ежэщтыгъэхэм Мурат апэ итэу пулеметхэр ет1упщышъ, маш1ор 1улъэлъэу пыипсэхэм хьадэгъур афехьы, къызэтырегъэуцох, зырарегъэдзыхы. Ау джыри зыкъа1этышъ, шхъонт1эрымэр тырихэу къелъых. Къэсырэр хагъафэ пулеметчикхэм, зыкъэзы1этырэм ыпсэ хауты. Танкитфымэ ак1эк1эпхъэгъэ десантникхэр, лъэсыдзэр пулеметчикхэм къагъэк1уагъэп. Ау ежь пулеметчикыми ч1энагъэхэр аш1ыгъ, Муратэ у1эгъэ хьылъэу зэуап1эм къы1уахыжьыгъ.
Псэемыблэжьыгъэ-л1ыхъужъыныгъэу а зэуап1эм щызэрихьагъэхэмэ апае Джэнчэтэ Муратэ орденэу «Красная Звездар» къыфагъэшъошагъ.
Госпиталым къызыч1эк1ыжьым Мурат Ленинградскэ фронтым агъэк1уагъ, заом икубзып1 э шъыпкъэм хэуцуагъ. Атакэм атакэр ыужэу пыим жэхахьэщтыгъэх тидзак1охэр. Къызэк1ак1о ямы1эу, зы траншеим ыуж къык1элъык1орэ траншеир пыим къытырахыщтыгъ, хьадэгъур фагъэсыщтыгъ. Ау тэ тищэ изакъоп. Пыим ищи хьадэгъу зэрехьэ. Муратэ ипулеметнэ отделение инахьыбэр а зэуап1эм хэк1одагъ, ежь Мурати у1агъэ щыхъугъ. Пэщэныгъэу зэрихьагъэм, л1ыгъэу зэуап1эм къыщыхэфагъэм апае медалэу «За отвагу» къыфагъэшъошагъ.
1943-рэ илъэсым, гъэтхэпэ мазэм, госпиталым къызыч1эк1ыжьым Волховскэ фронтым агъэк1уагъ, автоматчикхэм яотделение икомандирэу аш1ыгъ. Муратэ япащэу отделениер зэп-т1оп разведкэм зэрэк1уагъэр. «Бзэгу» 11 зы чэщым къащэу къыхэк1ыгъ. Ежь изакъоу «бзэгуит1у» къыщи, ахэм яш1уагъэк1э тидзэ рихъухьан фэе 1офхэмк1э амал и1эу хъугъэ. Разведчик л1ыхъужъым а игъэхъагъэхэм афэш1ы ящэнэрэ степень зи1э орденэу «Слава» зыфи1орэр къыратыгъ. У1эгъэ хьылъэу къытыращагъэм къыхэк1эу, госпиталым ч1элъынэу хъугъэ.
Иу1агъэ зэхъужьым ыужы, ят1онэрэ Белорусскэ фронтым Мурат офицер звание къыратыгъэу агъак1о, разведкэ взводым командир фаш1ы. Адыгэ к1элэ л1эбланэр взводым ыпэ итэу пыим итылы пчъагъэрэ разведкэм к1уагъэ, фашист пчъагъэ гъэры къыш1ыгъ. Нэужым иповесты хишъэщт хъугъэ-ш1агъэр ежь ышъхьэк1э пэк1эк1ыгъ: чъы1эшъы - чъы1э, лыгъулыст, 1упсэу зы1уудзырэр ч1ым нэмысызэ мылы такъыры мэхъу. Идзэк1ол1хэм ящысэтехып1эу, Мурат апэ итэу разведкэм к1уагъэх, зыхэфэгъэхэ бырысырым елъытыгъэу зек1охи, солдат ык1и офицер нэбгырэ 28-рэ аук1ыгъ, нэбгырэ 36-рэ гъэры къаш1и штабым къащагъэх.
Латвиер, Литвар, Эстониер шъхьафит ш1ыжьыгъэнхэм Мурат пхъашэу ахэлэжьагъ. А лъэхъаным Джэнчэтэ Муратэ батальонным икомандирэ политчастымк1э изаместителэу щытыгъ. Ш1эгъэн фаем фип1ущытгъэхэ къодыеп Муратэ, дзэк1ол1хэмк1 э щысэтехып1эу, л1ыхъужъ псэемыблэжьэу зэуап1эм щызек1ощтыгъэ. Заор ык1эм фак1ощтыгъэ. Март мазэм ык1эхэм адэжь Муратэ приказ къыратыгъ разведвзводыр пыим иштабы шъэфэу рищэл1эни, штабыр зэхикъутэнэу, и1ашэхэр, итехникэ зыдыщы1эхэр ыгъэунэфынхэу. Штабым фашист офицерэу ч1эсым инахьыбэр аук1и, къэнагъэхэмэ к1арагъэ1агъ, нэбгырищ гъэры къаш1и къыздащи къэк1ожьыгъэх. Приказыр ыгъэцэк1агъ, ау ежь Мурати у1эгъаеу идзэк1ол1хэм къахьыжьыгъ.
Джэнчэтэ Муратэ псэемыблэжь л1ыхъужъэу, унашъоу фаш1ырэр к1эч имы1эу, ялыеу, ыцэ удэмыплъэжьынэу зэригъэцак1эщтыгъэр къеушыхьаты изэогъогук1э аужырэ приказыр зэригъэцэк1агъэмк1э наградной листэу фатхыгъэм. Ащ мырэущтэу къыще1о: «Ящэнэрэ стрелковэ батальоным ипарторгэу младшэ лейтенантэу Джэнчатэм батальоным икомандиры политчастымк1э изаместитель и1энат1э ыгъэцак1эзэ, партийнэ-политическэ 1офш1энхэр подразделениехэм дэгъоу ащызэхищагъ. Ежь ищысэк1э, ижабзэк1э, л1ыгъэшхоу къызыхигъафэрэмк1э батальоным идзэк1ол1хэр л1ыгъэм къыфе1этых. Ащ ибатальон икоммунистхэм анахь л1эбланэ, анахь л1ыхъужъ улъымыхъужь. Блотто ирайон дэжь пыим игруппировкэу къауцухьагъэм езаохэзэ, 1945-рэ илъэсым, февралым и 2-м къыщыублагъэу и 4-м нэс Джэнчатэр зыхэт батальоным бэ ыгъэхъагъэр. Тидзэхэм а1эпык1ыжьынхэ яхьисапэу а группировкэм щыщ полкит1у къызежьэм, Джэнчатэм ибатальон идзэк1ол1хэм пыим игъогу пабзык1ыгъ. Адрэ тичастхэм ак1эрычыгъэу батальоныр изэкъуагъэ нахь мыш1эми, пыим пхъашэу пэуцужьыгъ. Ежь хьылъэу къау1агъэу лъыр бэу ч1инэщтыгъэ нахь мыш1 эми, Джэнчатэм ич1ып1э ыбгынагъэп. Л1ыгъэ къызыхигъафэу командэ ытыщтыгъэ. Джаущтэу мэфищым къык1оц1 Джэнчатэм ибатальон зэуагъэ, пыим итанкхэр зэк1идзэжьыхэзэ хьалэчы ыш1ыгъэх, фашист офицерхэу ык1и солдат нэбгырэ 800-м ехъу аук1ыгъ, нэбгырэ 600-м къехъу гъэрэу къаубытыгъ, пыим иавтомашинэхэу, топхэу, пулеметхэу, шхончхэу, нэмык1ырэ 1ашэхэу зэхикъутагъэхэри трофееу къа1эк1эхьагъэхэри мак1эп».
А зэо пхъашэм пэщэныгъэу щызэрихьагъэм, ежь ышъхьэк1э псэемыблэжьыныгъэу къыхэфагъэм апае орденэу «Красное Знамя» Джэнчэтэ Муратэ къыратыжьыгъ.
Заор заухым псаоу къэнагъэхэр мамыр щы1ак1эм пыуцожьыгъэх, ау Муратэ иу1эгъэ хьылъэ госпитальнэ п1эк1орым хи1ул1агъэу бэк1аерэ ы1ыгъыгъ. У1эгъабэ телъыгъ Муратэ: хьылъэ дэдэу т1огъогогъо къау1агъ, ащ нэмык1эуи у1эгъэ 15 телъыгъ. Зылъэгъугъэу, зыш1эхэрэм къызэра1ожьырэмк1э, ышъхьэшыгу 1эпэпл1анэ фэдиз ишъомбгъуагъэу ышъхьэ къупшъхьэ осколкэм хиутыгъэу ащ псыпсым фэдэу шъо п1уак1эр телъ къодыеу, зэрэчэлъаорэр плъэгъущтыгъ. «Муратэ заом къинышхо хилъэгъуагъ, ахэр зэк1э ынэгу къык1эщыщтыгъэх, - етхы Шъхьэплъэкъо Хьисэ. - . ..гъэмэфэ мафэти па1о щыгъыгъэп, апэу сынэ къык1идзагъэр ащ ышъхьэ тыркъошхоу телъыр ары. Тыркъор иныгъэ, шъхьацым ыгъэбылъын ылъэк1ыщтыгъэп. Ежь Муратэ т1эк1у теш1э къэс тыркъом те1абэщтыгъэ, ар ыгъэбылъэу шъхьацыр тырихъощтыгъэ.. .» ( Шъхьаплъэкъо Хь. Муратэ ил1ыблэнагъ. - Гъэз. «Социалистически Адыгеей», 1979, мартым и 10.)
Зэо илъэсхэм Джэнчэтэ Муратэ ытхыгъэ усэхэм, очеркхэм, рассказхэм ежь ышъхьэк1э пэк1эк1ыгъэхэр, ыгук1э зэхиш1агъэхэр, советскэ дзэк1ол1хэм псмэемыблэжь-л1ыхъужъыныгъэ инэу зэрахьагъэхэр арых алъапсэхэр, художественнэ пкъынэ-лынэу я1эр. Псэемыблэжьыныгъэ зэо гъогоу тиц1ыфхэм ак1угъэм, тек1оныгъэм зэрэфэк1уагъэхэм изысурэт «Укъысэмыгый» (мэзай, 1944) зыфи1орэ усэр:
Сыхьат теш1агъэп зэоп1э губгъом
Ыджыри мары, топыщэу къэуагъэм
Къифагъ сапашъхьэ ыцэк1э стыр.
Хьадэгъум щыщынэрэп дзэк1о к1алэр - лирическэ героир - усак1ор, ау бэба, бэ дэд зэуап1 эм къинэу щащэчырэр. А топыщэ цэк1э стырыр «т1эк1у нахь чыжьа1о ар къэфэгъагъэмэ» ыбгъэгу шъыпкъэ къифэщтгъагъэ. Арышъ, тхылъ тхыжьыгъо имыфэхэу бэрэ къыхэк1ыхэшъ, тхылъ 1умык1эмэ ыгу къемыбгъэнэу, къемыгыинэу игупсэ ц1ыфым елъэ1у. Гуш1уагъом имафэу апэк1 э къэтыр къэсэу зызэ1 ук1эжьыхэк1э ягук1ае зэрэзэра1отэжьыщтым ицыхьэ телъэу лирическэ героим усэм къыще1о:
Сэ ситхылъ тхьапэ мэфэ лые уежэмэ,
Гупшысэ лыемэ угу ямыгъэфыз.
Нэфылъ жъуагъор ошъогум къиуцомэ,
Сэри сик1асэшъ уинэплъэгъу фэгъаз.
Усак1ор - лирическэ героир - у1эгъэ хьылъ. Пыи мэхъаджэм ылъэк1 къымгъанэу къэбанэ. Ау лирическэ героим ицыхьэ пытэ телъ тидзэхэм пыир зэрэзэхакъутэщтым, тек1оныгъэр тиеу заор зэрэтыухыщтым. А гугъэ-гупшысэхэу ежь ыгу илъхэр ары ш1уфэс тхылъэу игупсэ фигъэхьыгъэм итхагъэхэр, у1эгъэ хьылъэу зэоп1э къиным къизыхыжьыгъэ дзэк1о ныбджэгъум и1этхыгъ ш1уфэс тхылъыр:
Нэфшъагъом дэжьы зэоп1э губгъом
Сыкъизыхыжьыгъэм ар и1этхыгъ, - 1офым нэфагъэ къыхелъхьэ усэ сатырым.
1ахьылыгъэ гук1эгъоу советскэ дзэк1ол1хэм зэфыря1эм игурышэ-гупшысэ усэм пхырэк1ы. 1ахьылыгъэ-къошыгъэ зэдыря1эу, апсэ зэхэлъэу яхэгъэгу къаухъумэзэ, пыим псэемыблэжьэу зэрэпэуцужьыгъэхэм игутео усэм щызэхэош1э. Зэоп1э щынагъом ежь ышъхьэ къызэрэ1уихыжьыщтыр арэп дзэк1ол1 ныбджэгъур зыпылъыр, игъусэ фэгумэк1ы, лъыбэ ч1имынэным пае у1агъэр епхы. Джа лъэхъаным у1агъэм иджыбэ лъык1э шъок1ыгъэу к1асэм исурэт къырихыгъ. Ащ иш1уфэс тхылъ иджэуапэу дзэк1ол1 ныбджэгъум фи1озэ ригъэтхыжьыгъэм афэгъэхьыгъэ гупшысэх усэм исатырхэр. Идзэк1ол1 гъусэу 1ахьылыгъэ къыдызезыхьагъэм ынэгу гук1эгъу нэфыр зэрэк1илъэгъуагъэр, ик1асэ ш1улъэгъуныгъэ къабзэу, дахэу фиш1ыгъэр лирическэ героим - усак1ом щымыгъупшэжьынэу ыгуи ыпси ащыщы зэрэхъугъэр поэтым иусэ псалъэ щыхеу1упк1э. Зэо илъэсхэм Джэнчатэм ытхыгъэ усэхэми, рассказхэми зэкъошыныгъэм, л1ыхъужъыныгъэм иджэмкъэшхо ахэ1ук1ы. «Тек1оныгъэм игуш1уагъу» (жъоныгъуак1, 1945) зыфи1орэм усак1ом къыще1о Хэгъэгу зэошхом тек1оныгъэу къыщыдахыгъэм «гъунэ имы1эу гур къызэри1этырэр», «тэ тиуашъо гыныгъозым, Зэфэдэк1э зызэлъештэм» щтэ амыш1эу тизэкъош ц1ыфхэр пыим зэрэпэуцужьыгъэхэр. «Ныбджэгъу» (март, 1946) зыфи1орэ усэр гукъэк1ыжь ш1ык1эр и1эу усыгъэ. Атакэм илъынхэу зызэрагъэхьазырырэр, ц1ыфхэм гукъэк1-гупшысэу я1эхэр, «сыхьатыр къэсэу, атакэ к1оныр» рагъэжьэным зэрэфэгу1эхэрэр, къэрэбгъагъэ ц1экъахьыным ыпэу хьадэ хъунхэу къызэраштэрэр къе1уатэ, къегъэлъагъошъ, дзэк1ол1хэм гуфэбэныгъэ афытегъэш1ы, къэхъущтыр тымыш1эу тегъэгумэк1ы... Мары, уахътэр къэси илъыгъэх. Иджабгъук1э къыготыгъ ныбджэгъур. Пыим ихьадэ лъэмыджэу рык1охэзэ лъэк1уатэх, апэ рагъэхъу. Тидзэк1ол1хэм ял1ыхъужъыныгъэ-псэемыблэжьыныгъэ гур къе1эты, ау...ау, мары, пчыпыджын лъыгъэр ыбгъэгушъхьэ къыхи1унэу пыим къыфигъэпсыгъ. Ащ ныбджэгъум зыпэ1уидзи, пчэу къыщэигъэр 1эк1ихыгъ, хьадэгъоу иныбджэгъу къыфихьын ыгу хэлъыгъэр ежь пыим фигъэзэжьыгъ. Зын къымылъфыгъэхэми а зы гупшысэм зэкъошы ыш1ыгъэх советскэ дзэк1ол1хэр, заом имаш1о ар щапсыхьажьыгъ...Ащ теш1агъ уахътэ. Мамыр щы1ак1эм хэуцожьыгъэхэу ягъэхъагъэхэм ахагъахъозэ ыпэк1э лъэк1уатэх. Тыдэ щы1эхэми дзэк1ол1 зэкъошхэм янэбджэгъу ымакъэ зэхахыни зэ1ук1энхэу, 1анэм тызэдыпэсынхэу яджэ лирическэ героир:
Блэк1ыгъэм имафэ тыгу къэк1ыжьын,
Ныбджэгъоу щымы1эжьэу, зыпсэ зытыгъэмэ
Як1эсэгъэ орэд къызэдэт1он!
Щымы1эжь ныбджэгъухэм, зыпсэ зытыгъэ дзэк1ол1хэм як1эсэгъэ орэдхэр къа1о зыхъук1э анэпс къэк1онк1и хъун, ау ащ пае зи ямыгыинэу къэлъа1о поэтыр - лирическэ героир. Ыгуч1э лъапсэ къиджык1эу шъыпкъагъэ зыхэлъ игупшысэхэр зэфехьысыжьых:
Заом имафэу къызэтынэк1ыгъэмэ
Гупшысэм сэ бэрэ сафехьыжьы,
Ныбджэгъоу заом сэ щызгъотыгъэмэ
Шъыпкъагъэу я1агъэр сщымыгъупшэн.
Тек1оныгъэм игуш1уагъу, ныбджэгъуныгъэ лъэп1агъэр, гук1эгъу дахэр къахэщы усэхэу «Тиурамы имэфэк1ышху» (май, 1945), «Чэщ ошъогум жъуагъоу итыр» (1946), «Уас1омэ сш1оигъор» (1946) ык1и ахэм анэмык1 усэхэм.
Апэрэ степень зи1э сэкъатныгъэ и1эу Джэнчэтэ Муратэ заом къыхэк1ыжьи къызегъэзэжьым, «сысэкъат» ы1оу т1ысыжьыгъэп, илитературнэ-творческэ 1офш1эны пидзэжьыгъ: усэхэр, рассказхэр, повестхэр етхых, тхылътедзап1эм щэлажьэ.
Джэнчэтэ Муратэ зэоужым итхыгъэхэми художественнэ къэгъэлъэгъон-гъэцэк1энэу нахьыбэрэмк1э ащигъэуцурэр заом ихъугъэ-ш1агъэхэр ары, тхэк1о ныбжьык1эм изэхэш1ык1ы, изэхаш1э хэуцуагъэхэр, игурышэ-гупшысэхэм къежьап1эу, лъык1отап1 эу я1э хъугъэр ары. Мары, гущы1эм пае, ежь ышъхьэк1 э разведкэм л1ыхъужъыгъэу щызэрихьагъэм фэш1 орденэу «Славэр» къызэрэратыгъэр щэч хэмылъэу лъапсэ фэхъугъ повестэу «Парторг» (гъэз. «Социалистическэ Адыгей», декабрэм и 16, 1945-рэ илъэс) зыфи1орэм.
«Бзэгу» къахьынэу чэщым сыхьатыр 11-м разведчикхэр парторгэу Гъуч1ыпсэ ахэтэу разведкэм ежьагъэх. Комбатэу Насонкиныр чэщ реным чъыягъэп, ик1алэхэм къагъэзэжьыфэ яжэу щысыгъ. Ицыхьэ пытэ телъыгъ япшъэрылъ зэрагъэцэк1эщтым, зэп-т1оп ащ ял1ыхъужъыгъэ къызэрагъэлъэгъуагъэр. Ау узэрэфаеу ренэу хъурэп, узэрежэу ренэу къыч1эк1ырэп. Комбатыр зыщыгугъыгъэм тетэу мызыгъэгум хъугъэп: «бзэгуи» къахьыгъэп, парторгыри къыщанагъэу разведчикхэр къэк1ожьыгъэх. Зэпымыоу къесы. Чъы1эшъ - чъы1э. Щы1эп Гъуч1ыпсэ. Ежь комбатыри ахэтэу пчэдыжьым сыхьатыр 8-м разведкэм ежьэнхэу, загъэхьазырынэу унашъо аритыгъ. Уахътэу афигъэнэфагъэр къэсынк1э такъикъи 10 къэнагъэу пчъэр къы1уихи, «каскэр зэрэщыгъэу нэмыц унтер-офицер п1ык1агъэр уфагъэу комбатым ыпашъхьэ къиуцуагъ. Ащ ыужы к1эк1эу итэу Гъуч1ыпсэ къихьажьыгъ. Комбатым ш1уфэс къырихи, «къытпэ1утхэр зыфэдэм мыщ ущигъэгъозэн» - шъабэу мэкъэ гъэт1ылъыгъэк1 э къы1уагъ. Пыим имурадхэу агъэунэфыгъэм тегъэпсык1ыгъэу аш1эн фаехэр рахъухьагъэх ык1и тек1оныгъэ ин аш1ыгъ, пыир зэхакъути, к1ырагъэ1агъ. Хъурэ-ш1эрэр 1упк1эу иплъэгъук1эу, ц1ыфыгухэм яор къыплъы1эсэу, зэхапш1эу къытынхэ елъэк1ы авторым. Гуфэбэныгъэу ыгук1э зигъусэхэм афыри1эри, пыим гоу фыри1эри къыгъэлъэгъорэ хъугъэ-ш1агъэхэмк1э нафэ къызэриш1ырэм имызакъоу, лексикэ-семантическэ амалэу ыгъэфедэхэрэми, игущы1эхэм мэкъамэу ак1илъхьэрэмк1и зэхыуегъаш1эх...
Социальнэ мэхьанэ зи1э произведениехэри ытхыгъэх Джэнчэтэ Муратэ. Ахэм къахэщы рассказэу «Шъхьатыуцэ игуш1уагъу» зыфи1орэр. Адыгэ къуаджэм щы1эк1э-псэук1э гъэпсык1эу нахьыпэм дэлъыгъэр, ц1ыф зэфыщытык1эхэр, ахэмэ ахэхъухьэрэ-ахэш1ыхьэхэрэр, щы1эныгъэр зэрэлъык1уатэрэр, зэхъок1ыныгъэу ащ фэхъухэрэр шъыпкъагъэ хэлъэу авторым къеты. Ц1ыф шэн-нэшанэ гъэнэфагъэхэр, лъэпкъ хэбзэ зэфыщытык1эхэр гум къинэжьхэу, 1упк1эу къыщыгъэлъэгъуагъэх рассказым. Шъхьатыуцэрэ Гъук1эшъаорэ ящы1эныгъэ гъогу, ядунай къырык1уагъэр къыгъэлъагъозэ, зиш1улъэгъу фэшъыпкъэм, сыдрэ къиныгъуи къызэк1имыдзэу ащ фэбанэрэм инасып зэригъотыщтым иш1ош1 хъуныгъэ къыпхелъхьэ рассказым. К1элэ гушхоу, мылъкук1э тхьамык1эми зыозымыгъэушъхьак1ущт Гъук1эшъао ш1улъэгъоу фыри1эм Шъхьатыуцэ инасып лъагъо хырегъэщы, агу зэфэкъабзэу, зэгуры1охэу ящы1эныгъэ гъогу зэдытехьэх, зэдырэк1ох...
Зэоуж илъэсхэми Джэнчэтэ Муратэ илитературнэ-творческэ лэжьыгъэ зэдзэк1ын 1офыми ч1ып1э гъэнэфагъэ щеубыты. Иурысыбзи иадыгабзи зэдаштэу, зэдзэк1ын 1эпэ1эсэныгъэ ини хэлъэу Джэнчэтэ Мурат зэрэщытыгъэм ишыхьатых Л.Н. Толстоим итхылъэу «Кавказым игъэр» (1947), В. Пановам ироманэу «Зэгъогогъухэр» (1949) ык1и ахэм анэмык1хэу зэридзэк1ыгъэхэм. Джэнчэтэ Муратэ народнэ гъэсэныгъэми и1ахьыш1у хилъхьагъ: я 3-рэ классым адыгабзэм щыреджэнхэу тхылъ зэхигъэуцуагъ, я 5-рэ ык1и я 6-рэ классхэм адыгэ литературэр зэрэщызэрагъаш1эрэ учебникхэм яавторыгъ, ежь зыщымы1эжь ужыми пчъагъэрэ ахэр къыдэк1ыгъэх...
Джэнчэтэ Муратэ щы1агъэмэ мыгъэ илъэс 90-рэ хъущтгъагъэ ыныбжь, ау сыдэу пш1ына, у1эгъэ жъугъэу телъмэ поэт ш1агъор, дзэк1ол1 л1ыхъужъыр пасэу бэным дахьагъ - илъэс 42-рэ ыныбжьэу 1954-рэ илъэсым Джэнчэтэ Муратэ идунай ыхъожьыгъ. Ежь ышъхьэк1э бэгъаш1эу, псэпытэу мыхъугъэми, Муратэ ипсэлъэ чанхэр псэпытэу, бэгъаш1эу къэнагъэх.
Шъхьэлэхъо Абу. Гъэз. «АМ»,2008, щылэ мазэм и 15.