- Фонд
- Новости
- История
- Культура
- Персоны
- Диаспоры
- Среда обитания
- Мультимедиа
- Мозаика
- Стипендия
- Партнеры
1ОНЫГЪУ
Нэмык1ыц1эу ра1орэр - «Бжыхьап» (Нэгумэ Шор).
А1ожьхэрэмэ ащыщ лэжьыгъэу зи1ухыжьыгъо, зи1огъу ябгъонэрэ мазэм тефэрэр гъажъор ары. Шапсыгъэмэ къызэра1орэр «фыгъо», къэбэртаемэ «ху». Ц1ыф гъэсэгъэшхоу А.Корниловым къызэритхэу, Китаир а культурэм ылъапсэмэ, хы Ш1уц1э 1ушъо гъогу ар Европэм ар зэрихьагъэр ары.
Гъажъор (фыгъор, хур) адыгэмэ япэсэрэ культурэу зэрэщытыр дэгъоу къаушыхьаты мыщ фэдэ щысэмэ: 1) аужырэ лъэхъанхэм тиц1ыфлъэпкъ ищы1эныгъэ ч1ып1эшхо щызыубытыгъэ лэжьыгъэу натрыфым ыц1э къызытек1ыгъэр «фы»; 2) цэхэр зытет шъхьэр къызэрык1ыгъэ лэжьыгъэ пстэуми зэхэубытагъэу «фышъхьэ» лэжьыгъ ара1о; 3) фаш1э зи1э шхын мэхьанэ и1эу псалъэм къыхэфэ – «Фыгук1эр – лъэк1ап1э», «Фыгук1э с1уфагъэп»; 4) шапсыгъэмэ хьанцэгуащэр къыращэк1ы зыхъук1э, анахь зыгъэгумэк1ыхэу тхьалэ1у орэдым зигугъу щаш1ырэр «фыгъор» (гъажъор) ары: «Тыгъорыгъо, фыгъор жъые, псышъхьэр мапэ, я Алахь, къегъэпэпэха!»
Мы щысэмэ теубытагъэу зэфэхьысыжь уагъэш1ы: ябгъонэрэ мазэм «1оныгъу» зык1ыра1уагъэр, ц1ыфымэ ящы1эныгъэк1э анахь мэхьанэ ин зи1э лэжьыгъэу гъажъор (фыгъор, хур) ащ къыубытырэ мафэхэм зэра1ожьырэр ары.
1ОНЭК1О ОРЭД
Шъузэбгъутэу шъуек1ок1ыя,
Ылъэбжъэнипл1ыр тыжьына,
Тыжьыныбжъэр зытет.
Ялыягъэри гъунау,
Аслъаныжъэри гъунау.
Гъэтхэ мэфэ быгъур мэгъуагъу,
Къэлъым и1эш1ум щагъэхъу,
Чъыр маисэр зытет,
Хьамэм тетмэ ялый.
ХЬАМЭ ОРЭД
Орэдэ, орэдэ, чэмыкъу,
Зэкъо-зэшык1э зэдеу,
Зэдемыорэр хэплъагъу,
Ащ хэплъагъорэр хэп1уащ,
И1ожьафэр зи1ус,
Зэрэгук1эри ылъабжъ,
Ылъэбжъит1у маис,
Маисэ бжъакъор зытет,
Къор зытетымэ ялый,
Гъатхэрэ пэгъур аупсы,
Осэпсышъхьэм щагъэхъу,
Жьау к1эхъук1ымэ яшъау.
ДЭНАО, ДЭНАО
(натрыф упк1эпк1 орэд)
Дэнао, дэнао!
Жъыу. (Уорей) дана дэнэонэр, (ро)!
Дэнао теуса!
Жъыу. (Уорей) дана дэнэонэр, (ро)!
Ахэсыгъэм къерэ1уа!
Жъыу. (Уорей) дана дэнэонэр, (ро)!
«Гъупчъэдэх» (къэб. – гъубжэдэх) – шэн хабзэ (обряд). Мэш1одз Сэрби къызэритхыжьырэмк1э, губгъом, хьамэм къарык1ыжьыгъэ хъулъфыгъэхэмэ бысымгуащэм ыпшъэ гъупчъэр ш1охалъэщтыгъэ. Бзылъфыгъэм ар зыш1охихыжьын фитыгъэп 1анэ къафиш1эу унагъор зэк1э егъэт1ысыфэ.
«Хамэ 1умыф» - ари зы шэн –хабз. Ащ къызэрэдилъытэрэмк1э лэжьыгъак1эм апэу хэшхык1ын фэягъэхэр 1ахьыл блэгъэ шъыпкъэхэр арыгъэ. Ет1анэ лэжьыгъэр птыми, пхъожьми изэрар къэк1ощтыгъэп.
ГУЩЫ1ЭЖЪХЭР
Тхьагъэлыдж кон ихьэ кон ик1.
Кон нэк1 нахьи губгъо нэк1.
1оныгъо гъаблэ хъурэп.
Бжыхьэ маш1ор 1эш1у.
Зы бжыхьэ мафэм к1ымэфэ псэум уегъашхэ.
МЫ МАЗЭМ:
- и 18-м 1861-рэ илъэсым Урысыем ипачъыхьэу я II-рэ Александрэ Мыекъуапэ пэмычыжьэу Мамрыкъо к1эй адыгэ л1ык1омэ (депутацием) ащы1ок1э ык1и унэшъо пытэ къафеш1ы: «Зы мэзэ п1алъэ сэгъэуцу – абдзахэмэ рахъухьан фае: Пшызэ шъолыр псэуп1эк1э хахыщта… хбауми Тыркуем ик1ыщтха?»;
- и 24-м 1901-рэ илъэсымадыгэ поэтэу Хьаткъо Ахьмэд къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае къыщыхъугъ. 1937-рэ илъэсым л1агъэ;
- и 25-м 1915-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм иц1ыфыбэ (народнэ) писателэу Еутых Аскэр къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ;
- и 1-м 1921-рэ илъэсым Къэбэртае автономие и1э мэхъу, 1922-рэ илъэсым года к1ымэфэ щылэм и 22-м щегъэжьагъэу – Къэбэртае-Бэлъкъар автоном область, 1936 илъэсым Кабардино-Балкарская АССР, 1991-рэ илъэсым - Къэбэртае -Бэлъкъар Республик;
- и 4-м 1923-рэ илъэсым хы Ш1уц1э 1ушъом щыпсэурэ шапсыгъэмэ я III-рэ Зэфэс щы1агъ. Ащ хэлэжьагъэхэм Т1уапсэ игупчэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэхэр и1эхэу Шапсугъэ Советскэ Социалистическэ Республикэ щы1э мэхъук1э унашъо аш1ыгъагъ;
- и 1-м 1936-рэ илъэсымискусствэхэмк1э къэралыгъоинститутэу А. В. Луначарскэм ыц1эк1э щытым Адыгэ театральнэ студие щызэхащэ;
- и 23-26 числа 1996-рэ илъэсымАдыгэ Республикэм икультурэ и Мафэхэр къ.Москва щэк1ох.


Мыстыкъо хьаблэ хьаблэ цlыкlуы дэд . Унэхэр зэфэдэ къабзэу зэбгъодэт.
Дэпкъым пылъагъэу зы къурlан, lанэм пэсхэу ныор наныуым яшхьашуао.
Имыгъашхэхэу зэрэшхых, загъори мэдэхьашхых. Хынакlо кlуагъэ лlыжъым хьажъэр зыдишагъ.
Хьалыгъоу ихьыгъэ къышуlрихьыжагъ. Лlыжъэр, хьажъым къылъежагъ, хьажъым зигъэшхэчlыгъэу , лlыжъэр хьанэчlыгъэм фэдэу хьабаозэ къэкlожыгъ зэхэсысэ. Нысэ унэгъум ядыж къэт ныор нэмазым тет лlыжъэ зэхэффэт, ерагъэу зеlажэ. Къояжэ яшlыгъэу хьакум дэт. Ежэшъхьам хэс наныум яжэ къяутысэхы. Сыкъэмэхы еlо лlыжъым, сыкъэмэхы! Ныор нэмазым тес, нысэр къычlэхьажы, хьажъым хьалыгъу такъыр реты lуегъэкlоты. Лlыжъым ипсэ еты. Тетэу ныор нэмазым, ишlыгъэ фарзым пищэнэу суннэт къаджэ Мэсlэдэт. Чlэсыба хьаджэ наныухэр хьажъым ижьэ датхъо къажэхатхъо хьажъэр хьаджэр чlэсыба. Нысэр ихъушутыгъ ныор къызшыхъушутыгъ " Адэ сэlо улlагъа иlуй "хьаджэм жэхэтхъуагъ. Зэтхъуагъэр lуитхъыжыгъэу дыйыгъэ.
Чlыйыгъэ зэкошуаоу ныор еджэ Мэсlэдэт. Хьаджэр лlагъэ, хъоджэм еlуй къуаджэм хьадэр ярэlэт. Хъоджэр къуаджэм хэджагъ. Къызэлъыкlоу рагъэжагъ, къоджэ благъэм ягъэlугъ макъэ. Икъэ къатlыгъах Ягъэкъабзи ягъэплlагъ. Къахэплъагъ хьажъэр, хьаджэр lумытэу хьалыгъу рамытэу хьажъэр lукlотыгъ.
Къысатхъопэтыгъ иlозэ хьачlэ хьачlэшым чlэхьа
– олахьа а хьа епхыгъэн фаем. Зыгорэ ишlэн непэ а lаем.
– Уае къэмысэу къытшуlыхэмысэу чlэтхьажыгъэем мыгъэ тигъажуэ.
– Жуагъа нысэ.? Лэпсэ псынчlэу къэуыти шхыупсэ lанэм тегъэучу.
– Шукъзэхэучу хьачlэхэ къыlуахьа.
– Амииин , lэлфатихьа
-Боу хьоджэ бэлахьым олахьа.
– Тхьам джэнэтэ къырет тхьам шучlэлъегъэпсэу.
– Тхьа шуегъэпсэу шуеблагъ шукъычlахь.
– Чlахьлахь зешумгъэшl шутажэ.
– Жэрымэ ягъэуынэу тхьачу ярэпши дгъэжэн къэтэджымы.
– Къэрэтэджыж еlуй игъусэхэр къежэжыгъ.
– Шуежэжыгъа сэlо шуеблагъэба.
– Благъэ тыздэкlожытэ тхьа уегъэпсэу.
– Псаутаоу къэкlожый зи имылажэу.
– Лэжэкlуагъэм олахьа
– Иlулхьа уигъэшхыни. –
– Ишхын имыгъотэу тхьмычlэ ныбэ нэчlэу чlалъхьагъ. Зи имылэжагъэмы лажэр зиягъэр.Тхьара? Хьара? Хьалыгъора? Пылъагъэш дэпкъым къурlан еджи ныор зэlугъан.
– Аннэ наныухэ къыуажэ . Къояжэ къыдэхый хьам ет, Жапхъэр Мэсlэдэт пчэдыжэ фэет. Шугъолъыжь шукъэтэджи пчэдыжы жэу. Хьачlэ къыlухьам а хьам шупэгъочl Хьажъэр хьазэуазэу lэгум дэлъ. Ныор нэмыз lумызэу пlэгум хэлъ. Хьаджэр хьадэгъо дахэу чlыгум чlэлъ. Наныухэр чыягъэу нысэм ибгъэ чlэлъ. Хьаlусый хьадэlусый яшlын ягухэлъ.
Мыстыкъо хьаблэ хьаблэ цlыкlуы дэд . Унэхэр зэфэдэ къабзэу зэбгъодэт.


1
ЧIыгур огум итамыгъ,
ЧIыгур огум инэплъэгъу.
Огур чIыгум итамыгъ,
Огур чIыгум инэплъэгъу.
ЦIыфыр адэ, цIыфыр сыд?
Сыд пай чIыгум цIыфыр тет?
ЛIэшIэгъуишъэм, лIэшIэгъу миным
Хэтыгъ адыгэр имыкъу-имыным.
Гукъауи зауи бэ пэкIэкIыгъэр,
Сыд фэдэ уахъти ыгу имыкIыгъэр
Непэ щыIакIэ фэхъугъ силъэпкъ,
Ар хэгъэгушхом джы изы блыпкъ.
Зы цIыфым адрэр ищхэпс шъыпкъ,
Зы лъэпкъым адрэр ыкъош шъыпкъ.
Зыгоу къытео гу мин пчъагъэр,
ЗэдыряIэу зы гугъэу — мамырныгъэр.
Мамырэу тыгъэр пчэдыжь къэси
МэфакIэу къакIорэм ыдэжь къынэсы.
Ощх гъэбэжъулъи губгъом къыфещхы,
Сабый щхы макъэри чIыгум къытещхэ.
КъыщэкIы чъыгыр, щэшъхьалъэ фыгъор
Си Адыгей уахътэу зыщигъом.
Типсыхъо чъэрхэм огур къарэщы,
Тикъушъхьэ лъагэхэм чIым зыщыращы.
Непэрэ мафэри, чыжьэу блэкIыгъэри
Зэтэгъэфэжьы, хъугъи мыхъугъэри
Хэлъ титарихъ, ащ къыхэнагъ.
Ар непэу сIонэп, гум итынагъ.
Ау тиблэкIыгъэп, непэ лъэбэкъур
Силъэпкъ езгъэшIрэр — Урыс хэгъэгур!
Къэралыгъошхом зы ткIопсэу хэтэу
Ыпэ регъэхъу джы ар республикэу.
2
Адыгеим ыгъотыгъэу суверенитет
Къэралыгъо гъэпсыным илъагъо тет.
Лъэбэкъу шIукIаехэри щишIыгъэх:
Герби, быракъи, гимни къыхихыгъэх.
Къэралыгъо кIоцI Iофхэр зэрехьэх,
IэкIыб къэралми анэсы, ахахьэ.
Къэралыгъо гъэпсыным иIоф дэлажьэ,
ЫпэкIэ лъэкIуатэ, шIум фэгуIэжьэу.
Адыгеим и Быракъ
1
Быракъыр — къэралыгъо тамыгъ,
Тызэрэреспубликэм итамыгъ.
Зы лIэшIэгъу гъогоп къыкIугъэр,
ГугъапIэу адыгэм зэриIагъэр.
Я 19-рэ лIэшIэгъум ыгузэгу!
Тибыракъ къыщежьэ игъогу!
Адыгэ чIыгужъым изыкIыныгъэ,
Адыгэ чIыгужъым ишъхьафитныгъэ
Янэпэеплъэу ар щытэу хъугъэ.
Ащ фэбыбатэ лIэшIэгъум ехъугъэу.
Республикэм исуверенитет ишыхьатэу
Ташъхьагъ сыдигъуи щытэIэты.
АР-м хэбзэгъэуцугъэкIэ щаштагъ2
Быракъым имэфэкIи щагъэнэфагъ3.
Тыдэ щыпсэурэ адыгэ лъэпкъми,
Тыдэ щыпсэурэ адыгэ хэкIми
Зы теплъэ иIэу афэбыбатэ,
Адыгэ лъэпкъым ищытхъу еIуатэ.
Ышъо уцышъо, фэд лэжьэкIупIэм.
Фэд уцы лъашъхьэу тимэкъууапIэ,
Уцы зэхакIэу тибылым хъупIэ,
Гум къегъэкIы нэмыкI чIыпIабэ.
Гъатхэм къэкIэжьрэ къушъхьэшыгу мэзым
ГъэшIэ кIэхъопсэу тхьапэр зыпизым
Итеплъ уцышъор.
Жъогъо 12-р къыхэжъыукIы,
Огум дэплъыехэу щэбзэщэ пакIэхэр
Дышъэ щэбзащэхэр щызэблэдзыгъэх
Мамыр тамыгъэу щызэтедзагъэх.
2
Жъогъо 12-р лъэпкъ 12-у,
Щэбзэщи 3-р пщы лъэпкъищэу
Ары тарихъым къызэриIуатэрэр,
Быракъым еплърэм джары ылъэгъурэр.
Мамырныгъэм нахь лъапIэ сыд къэхъун?
Мамыр лъапIэм сыдрэ уахъти сыд пеIэн?
Арын фае мы быракъыр къыхэзыхыгъэм,
Шапхъэу иIэр щыIэныгъэм зыкIрипхыгъэр.
ЗыкIыныгъэр, къош блыпкъыр дэгъушъ-дэгъу,
УзэдеIэу, узэкъотмэ псынкIэ гъогур.
А зы гъогум зэдытетэу цIыф лъэпкъыбэр,
Зэдагъэпсы, зэдаIэты тиреспубликэ.
3
Ау, етIани зэ къаIуатэу зэхэсхыгъ:
А щэбзищыр гъукIэу Лъэпшъи фэгъэхьыгъ.
ГъукIэ Iазэм иIэшIагъэу ахэр щыт,
Лъэпшъ ыцIэ зэрепхыгъэр боу гуIэт.
Тибыракъэу дышъэ жъуагъор зыхэтэкъурэр,
Тибыракъэу мамырныгъэм кIэнэкъокъурэр
Зэрэлъэпкъэу лъэпкъ быракъэу непэ иI,
Лъэпкъ пстэуми зы быракъэу зэдыряI.
Тэ адыгэр лъэпкъ пчъагъэу тыгощыгъ:
Тыадыг тэ, тыщэрджэс, тышапсыгъ,
АдыгацIэр зэтIожьэу тыкъэбэртай,
IэкIыб къэралхэми тахэгощагъэу джар тидунай.
Тыдэ тыщыIэми АР-р тэ тинэплъэгъу,
Республикэ быракъым къыфытео тиадыгэгу.
ЗэрэтимыIэу лъэпкъ зэхэдзи, цIыф зэхэдзи
ЛIэшIэгъу пчъагъэм тазэрщесагъэу лъэбэкъур тэдзы.
4
АР-м и Быракъ тычIэтэу
Непэ гухэлъэу тиIэр зэфэдэ:
Тишэн-хабзэхэр ренэу тхэрэлъых,
Тинеущрэ мафи тицыхьэ терэлъ.
Быракъыр — къэралыгъо тамыгъ,
Тызэрэреспубликэм итамыгъ.
Зы лIэшIэгъу гъогоп къыкIугъэр,
Къыдэхъугъ адыгэм гугъапIэу иIагъэр.
Къэралыгъошхом ихасэ тыщэхасэ,
Ти Адыгей хабзэу къекIущтыр фэтэухэсы.
Республикэм исуверенитет ишыхьатэу
Ташъхьагъ сыдигъуи ти Быракъ щэбыбатэ.
Адыгеим и Гимн
1
Гимныр — къэралыгъо тамыгъ,
Тызэрэреспубликэм итамыгъ.
Адыгеир гъэтхэ гулъ тIэмыгъэу
Адыгеир гъэтхэ е бжыхьэ къэгъагъэу
Тызхэт дунаим хэшIагъэп.
«Дунаим ичIыпIэ шIагъо»
Ти Адыгеишъ уемыщэч,
Щытхъу фэпIоным уемызэщ.
ГущыIэ хъохъум ыцыпэ
Къэралыгъошхом ецэи,
Лъэпкъыбэу зы бын-унагъом
Адыгеир къыхэщы зы жъуагъоу.
Тиреспубликэ иорэд шъхьаIэ
Тэ ренэу, ренэу зэхэтэхы.
Тиреспубликэ иорэд шъхьаIэ
Тигугъэ ышъхьэ къырехы.
КIэмгуий, шапсыгъи, бжъэдыгъуи
ЯкIас ти Гимн сыдигъуи
Адыгэ лъэпкъым имызакъоу,
Зэдыряй щыпсэурэ лъэпкъхэм.
Тырэгушхо тэ тиреспубликэу,
Лъэпкъыбэр зиIэм блыпкъэу.
Тыфэшъыпкъ тикъэралыгъошхо,
ТыщынасыпышIу, тыщэгушхо.
2
Адыгеим и Гимн игущыIэхэр
Ытхыгъ Исхьакъэу МэщбашIэм:
«Тихэгъэгу кlасэу тигупсэр
Адыгэ чlыгушъ, терэl.
Зы бын-унагъоу лъэпкъыбэр
Щызэгурыlоу щэрэI».
Хэлъ хъохъури зэдатштэу къэтэIо,
КъедэIуи, ори къыддаIу:
«Шlум факlу, лъыкlуат,
Республикэу тиунэ дах.
Егъэхъу, зыlэт,
Республикэу тигугъэ лъаг —
Уилъэпкъи хъишъэр фэlуат».
КъэтIотэн икъун тэ тиI,
БэгъашIэу лIэшIэгъухэм тыщыI,
Тигугъи ти Гимн къеIуатэ.
Хэти пэблэгъэ гущыIэхэм
Орэдышъор афыхихыгъ Тхьабысымым.
Мэкъэмэ зещэным фэIазэу
Зиорэдхэр джынэс бзэрабзэрэм
Гум щизэу мэкъэ лъэшкIэ къэпIонэу
Ыгъэпсыгъ еIолIэнчъэу ти Гимн.
Тыщытэу тедэIу мэфэкIхэм,
АщэIу нэмыкI зэхахьэхэм.
3
ЦIыфхэм орэдхэр аусых,
Зыхэр гушIуагъом фэусэх.
Мэкъэмэ чэфым зепхъуатэ,
ЗэренэкIы мэзи хъуати.
Зэхэзыхрэм ыгу къегъэчэфы,
Гум икъэбзагъэ егъэунэфы.
Хъярым уфэусэныр тхъагъо,
Нэфын, гуIэтыпI илъагъо.
Утехьэмэ лъапэр кIохъурэп,
МыжъуакIи нэмыкIи агъэохъурэп.
ГушIуагъор зыгу илъыр пшъырэп,
Хъярыми бгъэгур зэфишIрэп.
4
КъысэIу мары мэкъамэр
Кушъэ орэд ар зымакъэр:
Бэ тешIагъэми, хэти къешIэжьы,
Кушъэ орэдымкIэ зегъэшIожьы.
Пшъашъэмэ, дышъэ нэкIапэу,
Шъаомэ, лIыгъэр ыIапшъэу —
АIозэ ныхэр мэлъаIох,
Яорэдхэр зэкIэ тхьэлъэIух.
Насыпи гъашIи кIэхъопсых,
Тянэхэр кушъэм кIэрысых.
5
Аусы нэмыкI орэди,
ШъыпкъэмкIэ гъыбзэ орэдэп:
Зигъонэмысым къыфапчъы,
Нэпсыцэу нэгушъхьэм къырэчъэ.
ГъашIэм щызэфэмыдэу
Орэдхэр хэшIагъэх джащ фэдэу.
Хъурэп цIыф гъашIэр орэдынчъэу,
Тынчэу, рэхьатэу, мэкъэнчъэу.
6
Ау сыдрэ уси, орэди
ЯшъхьэтеIулI зы орэд:
Ар тиреспубликэ и Гимн!
Зэфэдэу къарэIукIы гу минмэ.
Зэхэзыхрэм къыхедзэшъ, дежъыу,
ГущыIэхэр тыгъэм пэжъыух:
«Тэ тыщэlэфэ — егъашlэм —
Тичlыгоу тыгур щыlэщт;
Тиуашъуи, тыгъи бэгъашlэ
Тфэхъоу тикlасэу тиlэщт».
Адыгеим и Герб
1
Гербыр — къэралыгъо тамыгъ,
Тызэрэреспубликэм итамыгъ.
ЗышIыгъэ сурэтышIыр адыг,
Адыгэгур зыбгъэгу адыг.
Адыгэ Республикэм и Герб
Гъэтхапэм парламентым ыштагъ.
Адыгэ Республикэм игерб
Къэралыгъошхом иреестрэ хатхагъ.
2
Адрэ герб пстэуми афэдэми,
ЫIыгъ итеплъэ адыгэ бгъэрадэми,
СэркIэ шIагъом ишIэгъожь,
Сеплъмэ, нэплъэгъур егъэшIожь.
3
Хабзэм тетэу къэгъэчъыхьагъ хъураеу,
Тетхагъ Адыгэ Республикэм зэриер.
Уфаемэ, къедж урысыбзэкIэ,
Уфаемэ, къедж адыгабзэкIэ.
БзитIури къэралыгъуабзэу,
Лъэпкъым зэфэдэу егъэбзэрабзэ.
Ашъхьагъ жъогъошхо щэшIэты,
Зылъэгъурэм ыгу къеIэты.
Лъэпкъ зыкIыныгъэм къыфепсы,
Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм агу нэсы.
Ишыхьат лъэпкъ зэкъошныгъэм
Республикэм гъогоу ыгъотыгъэм.
Къэралыгъошхоу Урысыем
Сиреспубликэ изы жъогъожъыеу,
Жъогъо шIэтэхыр мыкIуасэу
Къыфепсы Адыгееу сикIасэм.
Жъогъо къопитфым гугъэр дэбагъо,
Мурад пчъагъэр зыдэтIыгъ Iагъоу.
Хьалэлэу щылажь уфаемэ чIыгум,
ЗыIэти щыбыб уфаемэ огум.
4
Мары, олъэгъуа адыгэ чIыгум
Ит чъыгэешхомэ атхьап изы бгъур.
Чъыгае тхьапэм хэшIагъ Iанаер
Iанае тхьапэу сэ сидунаер.
Тикъушхьэлъапэ Iут мэзышхуи,
Тишъофы мэзи ащ зыщаушху.
ТимэзкIэхъумэ ахэтэкъуагъэх,
Чъыгаий Iанаий джарэу бэгъуагъэх.
Адыгэ лъэпкъым идунае щыщых,
Хэпхын умылъэкIынэу хэгъэщагъэх.
Мары мыдрабгъум коцыр щэшъхьалъэ,
Псышхоу е хышхоу ар къыщэуалъэ.
Натрыф Iэхъурдэм инатрыфышъхьэ
КIыгъоу тэлъэгъу, мары тапашъхьэ.
Адыгэ чIыгум иIэх гъэбэжъоу,
Имыфэу илъых коны Iузэжъум.
Коцыр къэхьаджи, гъажъэ хьалыгъу,
Натрыф пIэстапхъэр дэгощ гъунэгъум.
Нэхъой-гъэбэжъур тишъоф-тигубгъу,
Тибылымышъхьи фэигъ, ишIугъу…
ГутIэ Саныет


Блэк lыгъэ мазэм шхьа lэу хэтхыгъэ "къой" гуща lэм тыфэтхьахьыгъ. Гуща lэм иетимолажьи фэхьыгъэу си гупшысэхэ къэытхыгъ. Иджы "хьаблэ" гуща lэм сырэ ий.
Ти тъэтъэжъхэм я хьак lэщ гуща lэхэмрэ непэрэ ти тхак lохэрэ зэбгъапшъэмэ, Адыгэ Хьак lэщ лъытэрэт lорэ [Литератор] бэджэ тъапэ зэритым сэ сыфэгъуз. Мыр мыфэдэу зыфщытэр, хьак lэщ л lыхэм, бзэм и к lук l я lэк lэлэу, и губзыгъагъэ я гу и лъэу, бзэр и псагъэ фэщэрыоу, рыгуща lэхэрэм гуща lэм и lэш lугъэ къа lухьажьы къэс бзэр зэрэбзэрабзэм гуэр къыдищаеу, тхьак lумэр къигъэушэу щытытыгъэ. Гуща lэр дахэу, къабзэу зэрэщытэр; гущэ lак lэр псыкъэгъо чъэрым фэдэу зэпымызэу зэрек lок lырэм махьанэшхо хэлъытыгъэ: Адыгэ бзэм к lок lэшхо зэрэ хэлъыр, гъэгу к lахь къызэрик lугъэр, къэзлэжьыгъэр зэрэ губзыгъэр нафэ.
Тъэ зиубгъум, зиукъэбзызэ къытлъысыгъэ мы Адыгэ Бзэ дахэм илъэс шъэ и т lу (шъит lу) мэхъушъ зы цэ горий хэтъгъэхъуагъэп, ау бэ дэдэхэ тыш lухэзыгъ. Адыгэ бзэм хэт макъэхэ зырызэу пштэмэ, макъэ пэпч к lук l(махьанэ) зырызк lэ я лъапсэ къызэрежэрэ, макъэ пэпч таурыхъ зырыз зэря lэр, непэк lэ щык lагъэ ти lэмий тэгъэшъыпкъэшъу.
Мы шапхъэхэ хэтымыутымэ ипэк lэ сытхыгъэрий иджы мы къэстхырэррий гуры lогъуе хъут. Мары "хьаблэ" гуща lэр мы къэсытхыгъэхэмий шапхъэ яфэрэхъу, иджырий ч lып lац lэу зы lис си теорий къэсытхыгъэ орэхъу.
Хаблэ: Гуща lэм узеплъык lэ къызэрэк lоу гущэ lэ лъапсэ пш lош lы. Ау гущэ lэ зэхэтэу зэрэщытэр нафэ. Хьа пуща lэр зы гуща l, блэ гуща lэри зы гуща lэ. Мырий зы лъэхъан гущэ lит lоу щытыгъ. Афэдэ зыхъуджэ хьаблэ гуща lэм хэт мэкъэ мы lум фэди гуща lэ зэхэлъэу щыт. А гуща lэхэри иджы макъэ фэдэу къытш lош lы, ау ахэ зы лъэъан гущэ lэ зырызэу щытыгъэх. Хьа зы гуща l, б и т lонэрэ гуща lэ, лэ я щэнэрэ гуща lэ. Амэ хьа гуща lэм зы махьанэ и lэу щыта? Тыкъеплъын мары.
Адыгэ бзэм хь макъэк lэ къежьэу ц lэ гущэ lэ бэу хэт. Гуща lэм пае: (Алфавет сырэм семыплъэу къызэрэк lоу къэсэтхых.) Хаты, хьатыу, хьатуш, хьатукъ, хьатыкъо, хьатыкъой, хьат lут l, хьакунэ, халэб, хьабухъ, хьагъур, хьалэу, хьапий, хьац lык lу, хьафыц lэ, хьап lат l, хьадэ, хьадырых, хьак lэ, хьак lэщ… мы гуща lэ зэк lэмий я хэт ха-м и махьанэ ц lыф-эр ары.
Адыгабзэм ц lыфы гуща lэмрэ хьа гуща lэмрэ зэрэ зэщхьащык lырэ: хьа-р къэш lыгъэ ц lыфэр ары, къалъфыгъэр арэп. Псэрэй ц lыфыхэм илъэс шъэ пчъагъэхэ ягъэш lэтыгъэ. Къэлфыгъэ ц lыфым ахэр анэ-атэ ямы lэу къызэрэхъугъэхэ аш lэтыгъэ. Бзэм и къэхъурэ лъэхъанымрэ ц lыфым (хьа-) и къэш lырэ лэхъанэр зэрэ зэтефэрэр къэош lэ. Сыда п lомэ хьа-мрэ ц lыфы-мрэ зэрэ зэтеч lырэ пэсэрэйхэм я ш lэтыгъэ. Арышъы хьа гуща lэм ц lыф махьанэр хелъхьэ.
Псалъэм пае: Хьа + к lэ п lомэ ц lыф к lэу унагъом кыхэхьагъэр; хьаты п lомэ, ц lыфэгъэ зыхэлъ ты; хьадэ зып lок lэ, зы лъэъан ц lыфэу щытыгъэр… уигу къэк lы. Афэдэ зыхъук lэ бзэр ц lыфым къыдэгу lща lэ, езбэр lоф хэмылъэу.
Мэщэу коцы быным яхэт хьа гуща lэри ти бзэ хэт. Ау ар зыпыхъорэ гуща lэхэр шхьафы. Хьамэщ, хьалыгъо, хьаджыгъэ, хьаку, хьакощ, хьамбэрэщ, хьамц lий, хьатыкъ… фэдэу. Гуща lэм и лъэпсэ мэхьанэм и къежьак lэ зэрэ зэтек lырэ къэош lэ.
Адыгэм хьа гуща lэмрэ хьэ гуща lэмрэ зэхагъэк lуахьэу, а гуша lит lур зэрэ зэтек lрэ защэгъупшъэм хьа гуща lэр хаужынахьыжыгъ. Зыхэт гуща lэхэм я хэжъахьий ащтэу къахэнагъ.
Еуропа бзэмэ ахэт хьоманити, хьоманизм, хьоус фэдэ гуща lэхэмэ ахэтымрэ, арапыбзэм хэт хьаджы, хьоджэ фэдэ гуща lэхэми я хэт хьа –р мы зигугъу тыш lырэ гуша lэ дэдэр ары.
Хьэ гуща lэр хьайуанэу lэгупчъэм lулъ псэушхьэр ары. Хьэ lк lэ зыфеджагъэхэ, хьэбэо, жьы къэщэн макъэ зэригъэфдэрэ ары. Бзэм и къэш lык lэ макъэ зыфэш lыжьынэр ары къызтек lыгъэр.
Арышьъы хьа + блэ гуща lэм хэт хьа-м и махьанэ ц lыфэу зэрэщытэр зэдгъэш lагъэ хъугъэ.
Блэ гуща lэм и махьанэ зэблагъэу зэфэш lыгъэхэ ары. Ч lэпсэ благъэ, шъхьац благъэ зэпэблагъэу, зэфэш lыгъэу, зэхэблагъэхэр ары. Благъэ узэфэхъунымий, узэхэш lахьыгъэнэр къыбгурегъа lо.
Пэсэрей лъэхъанхэм зы анэ – атъэ къыхэк lыгъэм фэшхьафэу зэблагъхэ зы чылэ зэддэсыхэ хъумэ ачылэр хьаблэ гуща lэк lэ ц lэры lо хъутъыгъэ. Мэхъэрэ Хьаблэ зып lок lэ, мэхъэрэхэмрэ я пыхъо – пыш lэхэмрэ зыдэс къуджэ гум къэк lын фай. Ау lофэр иджы дэдэм мыщфэдэу щыта, ар шхьафэу зылэжь. Фэшхьафэу, Хьакурнэ хьаблэ, Лакъ хаблэ, Мэркъэзэ хьаблэ, Брамк lэ хьаблэ, К lуращын хьаблэ, Сасыкъ хьаблэ…
К lэк lэу кэ lожьымэ ц lэхэм –ей пыты хъумэ, Адыгей, Къэбэрдэй фэдэу; е –къой гуща lэмк lэ иухымэ, Жаныкъой, Бабыкъой фэдэу; е гуща lэм хьаблэ къыпыты хъумэ ч lыпэц lэу зэрэщытэрий, я маханэ зэрэ зэтек lырэрий ош lэ. Адыгабзэм язы сэбэб и мы lэу ау къызэрэк lоу зыгорэ хэтытэп. Хэтымэ пч lэу хэлъэр тъэ тъыш lок lодыгъэшъ ары.
Лъэпкъым бзэр, бзэм лъэпкъэр къэукъозэны. Т lумий яз пык lырэм дунае и lэжырэп.
ЧЫПlЭЦlЭХЭ: КЪОЙ – ХЬАБЛЭ-2
Блэк lыгъэ мазэм шхьа lэу хэтхыгъэ "къой" гуща lэм тыфэтхьахьыгъ. Гуща lэм иетимолажьи фэхьыгъэу си гупшысэхэ къэытхыгъ. Иджы "хьаблэ" гуща lэм сырэ ий.


- лъахъ
путы
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
лъахъ — (лъахъэр, лъахъэхэр) путы Шыр зэралъахъэрэ кIапсэу е шъоу, ыпэрэ лъэкъуитIур е ыпэрэ лъэкъуитIумрэ исэмэгу кIэпц лъакъорэ зэрапхырэр ары Лъахъэр шым тыралъхьэ Лъахъэм ыIэпакIэ пылъхэр шъыхьабжъэх ◊ Шъо лъахъ путы из кожи … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
щэлъахъ — (щэлъахъэр, щэлъахъэхэр) треножные путы Шым ылъэкъуищ зэралъэхъэрэ лъахъ ХьакIэм иуанэ щэлъахъэ кIэлъ Шым щэлъахъэ тырилъхьагъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм ия 25-рэ зэхэсыгъо 2023-рэ илъэсым мэкъуогъум и 23-м зэхащэ.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм ия 25-рэ зэхэсыгъо 2023-рэ илъэсым мэкъуогъум и 23-м зэхащэ.
Iофыгъоу зытегущыIэщтхэм мы къыкIэлъыкIохэрэр ахагъэхьагъэх: законопроектэу «Адыгэ Республикэм и Законэу «Адыгэ Республикэм хъарзынэщ Iофыр зэрэщызэхэщагъэм ехьылIагъ» зыфиIорэм зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъ» зыфиIорэм ятIонэрэу хэплъэгъэныр; законопроектхэу «Адыгэ Республикэм 2022-рэ илъэсымкIэ иреспубликэ бюджет гъэцэкIагъэ зэрэхъугъэм ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм шIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ и ЧIыпIэ фонд 2022-рэ илъэсымкIэ ибюджет гъэцэкIагъэ зэрэхъугъэм ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм и Закон заулэмэ зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъ», «Адыгэ Республикэм и Законхэу «Къолъхьэ тын-Iыхыным пэшIуекIогъэным ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм ренэу е нахьыбэрэмкIэ щыпсэухэу илъэс 14-м къыщегъэжьагъэу 16-м нэс зыныбжьхэу Урысые Федерацием щыпсэухэрэм ащыщхэр зэготхэгъэнхэмкIэ шIыкIэ-амалэу щыIэхэм яхьылIагъ», «ЧIыпIэ зыгъэIорышIэжьыным ехьылIагъ», «ЕшъуакIохэм, наркоманхэм, нэмыкIхэу токсическэ веществохэр зыгъэфедэхэрэм IэпыIэгъу ятыгъэнымкIэ организацие хэушъхьафыкIыгъэхэр зэрэзэхащэхэрэ шIыкIэм ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм ичIыпIэ референдум ехьылIагъ» зыфиIохэрэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъ» зыфиIохэрэм апэрэу ахэплъэгъэныр, нэмыкI Iофыгъохэр.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм изэхэсыгъо пчэдыжьым сыхьатыр 10-м аублэщт, Адыгэ Республикэм и Правительствэ зычIэт Унэм зэхэсыгъохэр зыщыкIохэрэ и Залышхо ар щыкIощт.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр


- натрыфышъхь
кукурузный початок
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
натрыфышъхь — (натрыфышъхьэр, натрыфышъхьэхэр) початок кукурузы Натрыфыцэхэр зытет щэпкъ хъураер ары Натрыфышъхьэ гъэжъуагъ Натрыф щэпкъ пэпчъэу натрыфышъхьэ тIурытIу, щырыщ къагокIэ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
шъхьэ — (шъхьэр, шъхьэхэр) 1. голова ЦIыфым, псэушъхьэм ыпкъышъол щыщэу, пшъэм шIот къупшъхьэ зэхэлъ хъураеу шъхьакуцIыр зэрылъыр ары Ышъхьэ шъхьац тIыргъо шIагъо тет Шъхьэр псэумэ, паIо щыкIэрэп гущ. Шъхьэм акъыл имылъмэ, лъэр мэулэу гущ. 2. сам Ышъхьэ… … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


КIэлэцIыкIухэмрэ ныбжьыкIэхэмрэ я Урысые общественнэ-къэралыгъо движениеу «Движение первых» зыфиIорэм иятIонэрэ Зэфэсэу мы мафэхэм Москва щыкIуагъэм Адыгеим икIыгъэ лIыкIохэр хэлэжьагъэх.УФ-м ишъолъыр зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ ныбжьыкIэ мини 3-м ехъу ащ къекIолIагъ.
Движением и Адыгэ шъолъыр къутамэ и Совет итхьаматэу Ованес Шекерьянц мы мафэ-
хэм гущыIэгъу тыфэхъугъ, гъэшIэгъонэу къалъэгъугъэр ыкIи непэ яIофшIэн зэрэзэхащэрэр къытфиIотагъ.
— Зэхахьэр гъэшIэгъонэу кIуагъэ, гъэхъагъэу тиIэхэмкIэ тызэдэгощагъ, хэхъоныгъэхэр тшIынхэмкIэ анахьэу тынаIэ зытедгъэтын фаехэм, къихьэгъэ илъэсым Iофтхьабзэу зэхэтщэщтхэм татегущыIагъ. Гъэсэныгъэм епхыгъэ программэ зэфэшъхьафхэм тахэлэжьагъ. Адыгеим щыщ Виктория Шмыревар Къыблэ федеральнэ шъолъырымкIэ Советым ипэрыт зэрэхъугъэр лъэшэу тигуапэ, тиныбжьыкIэхэм ясэнаущыгъэ гу зэрэлъатэрэм мэхьанэшхо иI, — еIо тигущыIэгъу.
«Движение первых» зыфиIорэм ия II-рэ Зэфэс икIэух Iофтхьабзэ УФ-м и Президен-
тэу Владимир Путиныр хэлэжьагъ. НыбжьыкIэ миллиони 5-м ехъу мы движением зэрэхэтыр ащ къыIуагъ. 2023-рэ илъэсым лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ мэхьанэ зиIэ Iофыгъохэр зэрэзэшIуахыгъэхэр къыхигъэщыгъ, ахэм ащыщ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм афырагъэхьыгъэ письмэ миллиони 3-р, шъолъырыкIэхэм ащеджэрэ кIэлэеджакIохэм апае аугъоигъэ тхылъ мин 400-р, нэмыкIхэри. Владимир Путиныр ныбжьыкIэхэм ахэтэу Урысыем игимн къызэраIуагъэр зэкIэми агу къинэжьыщт.
Шъолъыр къутамэм иIофшIэн зэрифэшъуашэу зэригъэцакIэрэм фэшI щытхъу тхылъ къызэрэратыгъэм зэрэрыгушхорэр Ованес Шекерьянц къытиIуагъ. Мыщ Iоф зишIэрэр мэзи 5 хъугъэ, а уахътэм къыкIоцI мэхьанэ ин зиIэ Iофтхьэбзэ 12 зэхащагъ.
— Сабыйхэм ягукъэкIыкIэ УФ-м и Президент яIэпыIэгъоу мы движениер зэхащагъ. АдыгеимкIэ нэбгырэ мини 10-м ехъу ащ хэт. Илъэси 7-м къыщегъэжьагъэу 25-м нэс зыныбжьы-
хэр ары анахьэу къыхахьэхэрэр, ау егъэджэкIо-гъэсакIохэри тищыкIагъэх, сыдигъуи типчъэхэр зэIухыгъэх. НыбжьыкIэхэм яшIэныгъэхэм ахагъэхъон амал яIэныр ары пшъэрылъ шъхьаIэу щытыр. ЯцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу яхэгъэгу шIу алъэгъоу пIугъэнхэм фэшI проект гъэшIэгъонхэр зэхэтэщэх, — еIо Ованес.
Мы илъэсым Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр зэхащэнхэ мурад зэряIэр Ованес Шекерьянц къытиIуагъ. Шъолъыр зэхахьэхэм анэмыкIэу муниципалитетхэми анаIэ нахь тырагъэтыщт. КъыткIэхъухьэрэ лIэужхэм яхэгъэгу шIу алъэгъуным фэшI ыпэкIэ щыIэгъэ дзэ джэгукIэу «Зарница» зыфиIорэр къырагъэжьэжьын агу хэлъ. Джащ фэдэу предприниматель ныбжьыкIэхэм апае фестиваль зэхащэщт. Экологическэ проектхэр бэу щыIэщтых. Ащ нэмыкIэу илъэс 14 хъухэрэм мэфэкI шIыкIэм тетэу паспортыр аратыжьызэ ашIынэу фаех. ГъэрекIо нэбгырэ 300-мэ аратыжьыгъ, мы илъэсым нэбгырэ 600 агъэнафэ. Ащ нэ-
мыкIэу фестивальхэр, зэнэкъокъухэр бэу щыIэщтых, проект зэфэшъхьафхэр зэхащэщтых. ЫпэкIэ пионерым зэрэхахьэщтыгъэхэм фэдэу движением мэфэкI шIыкIэм тетэу хащэщтых.
— НыбжьыкIэхэм IэпыIэгъу зэряIэм мэхьанэшхо иI. АпэрэмкIэ УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр движениер агъэпсынымкIэ ишIуагъэ къаригъэкIыгъ. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат иIэпыIэгъукIэ шъолъыр субсидие тиI, ащ къыхэкIэу Iофтхьабзэхэр зэхэтэ-
щэх. Шъолъыр совет тиIэу мэзищ къэс тшIэрэ Iофыр республикэм и ЛIышъхьэ фэтэIуатэ, пшъэрылъхэр къытфегъэуцух. ХэушъхьафыкIыгъэ офис тиI. Непэ нэбгырэ 30-м ехъумэ Iоф ашIэ, ау а пчъагъэр нэбгырэ 44-м нэсынэу щыт, — къыIуагъ кIэухым тигущыIэгъу.
«Движение первых» зыфиIорэм шIоигъоныгъэ зиIэ пстэури хэхьан алъэкIыщт. НыбжьыкIэхэр зэгъусэхэу яшIэныгъэхэм, сэнаущыгъэу ахэлъым ахагъахъо.
ДЕЛЭКЪО Анет.
КIэлэцIыкIухэмрэ ныбжьыкIэхэмрэ я Урысые общественнэ-къэралыгъо движениеу «Движение первых» зыфиIорэм иятIонэрэ Зэфэсэу мы мафэхэм Москва щыкIуагъэм Адыгеим икIыгъэ лIыкIохэр хэлэжьагъэх.УФ-м ишъолъыр зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэ ныбжьыкIэ мини 3-м ехъу ащ къекIолIагъ.


1. Гущыlап
Мызгъэгурэ газэте къуапэм къэсытхынэу зичэзыор туркием щыпсэурэ Мэлакъи зицlэ Хьатыкъуае чылэр ишапхъэу, lэчlыб адыгэхэм ягъашlэ хэтэу къагъэфедэзэ къыздахьыгъэ хьакlэщ културэр; хьакlэщыхэм чlымэфэ чъэщ чlахьыхэм къыщаlощтыгъэ пщысэхэм ящыщэу Ащэмэзэр, ащ хэтэу пэсэрэй лъэхъаным Адыгэхэм ахэлъыгъэ шъэнхабзэу къыдихьырэхэр ары. Хьакlэщыр – Хьакlэщ Культурэр зицlэ шъхьаlэр симагестрэ тезым изыкъутам. Шъхьаlэу Ащэмэз ипщысэ хэт адыгэ пэсэрэй хабзэхэр зицlэ шъхьаlэр кlэу къэсытхыгъ.
2. Хьакlэщыр – Хьакlэщ Культурэр
Чэум дэт унэм фэшъхьафэу хьакlэщхэри зиlэ унагъохэр адэсыгъ. Хьакlэщыр унэ шъхьафэу, унагъо зыщыпсэурэ унэм пэудзыгъэу щытыщтыгъэ. Мэлаки пштэмэ, алфавитым тетэу, сятэжъэу Бирам Хьамди (Коблы), Бирам Чъанмырзэ (Коблы), Беслъанкъор, Дэбракъ ябын, Дэгумкъо Шlугъэиб, Татыукъо Умар, Шаужкъохэр, … нэмыкlхэри хьакlэщ зиlэ унагъом ащыщыгъэх.
Хьакlэщ Іодэхэр нахь бэрэмкlэ зы lушlахьрэ зы lодэрэ хъущтыгъэ. Ау Мэлакъи пштэмэ, Кобл Бирамкъо Хьамди, азфагу чlэхьагъу дэтэу, Іодэ тlурытlу хьакlэщ иlэщтыгъэ. Зы нахь инэу хьакlэщышхо цlэкlэ, зы нахь цlыкlоу хьакlэщыжъи цlэкlэ еджэщтыгъэх. Сятэжъ Кобл Хьатрамкъо Хьамди, Чэрчэнэй Бытэмыр Асхьад, Къэбэртаеу Тохъ Хьадж lумар… фэдэу пыты унэ имысырэ хьакlэщылlы шlукlаехэр Адыгэ къуаджэхэм адэсыщтыгъэх.
Хьакlэщхэр хэсэшхомэ афэдэу хъулъфыгъэхэр хъаир lоф зыгорэ щыlэмэ, е пчыхьэрэ щызэхэсыщтыгъэх. Унашъохэр щашlэу, проблемхэр щызэlахэу щытыщтыгъэ. Куаджэхэмэ кlэлэ еджапlэхэр адэмытэу зыщэты лъэхъанхэм, тихьакlэщышхо апэ зэритэу, къуаджэ пэпчъ адэт хьакlэщхэм кlалэхэр ащырагъэджэщтыгъэ. Егъэджакlом, хэт сыд фызэшlокlыщт ахъщэ, былым, щыгъын, лэжьыгъэ… фаугъоиныешъ ратыщтыгъэ. Хьакlэщхэм ащеджэщтыгъэхэр апэрэ еджапlэр ыухыгъэу, чылэм дэмыкlыгъэ кlалэхэр арыщтыгъэ. Заджэрэхэри, Ислъам динымрэ Къурlанымрэ арыгъэ. Кlымафэр ащтэу рагъэкlыщтыгъэ.
Хьакlэщхэм политикэм щытегущэlэщтыгъэх. Пшысэжъхэр, орэдхэр къыщаlощтыгэ, сэмэркъэухэр зэдашlыщтыгъэ. Пшысэхэр къэзыlоу тикъуаджэ дэсыгъэхэр Пщыпи Аслъанбэч, Кацыукъо Бахьри, сятэшэу Коблы (Бирам) Лалыхъу нэмыкlхэри. Мыхэм, Къамбэртай, Шахь Исмаил, Тlы Шlуцlэмрэ Тlы Фыжьымрэ анахь гум къинэжьэу къаlощтыгъэ пшысэхэм ащыщэу щытыгъ. Тэдрэ зыкъуаджэ удэхьагъэми фэдэхэр дэбгъотэшъущтыгъ.
Сятэшыпхъу Щазие, сянэ Фэмихьан мэкъамэкlэ Ашмэзэр, Борэжъэр, Нысэ Тепчъэр къаlощтыгъэ. Щазием, фэшъхьафэу Къайдынымрэ Къайсынымрэ, Гошэ Гъэгъыжьэ мэкъамэкlэ хэкум къызэрикlыгъэм фэдэкъабзэу къыlощтыгъэ. КІымэфэ чэщ кlахьыхэм унаеу арагъэшlыгъэ псыхьалыжъо зашхы нэужым Бахьри къыlотэнэу ригъажьэрэ пшысэхэр сыхьатиплl фэдизэ ыкъудыеу хъущтыгъэ. Орэдэу хэтыхэм зылъынэсыкlэ мэкъамэм техьащтыгъэ.
Сятэшыпхъу Щазием къыlощтыгъэ пшысэхэр, орэдхэр, гъыбзэхэр тэдэ, тэщ фэдэу зыщызэригъэшlагъэр сызеупчlым къысфиlотагъ: "Сянэжъ, сэ сыцlыкlоу сызщэты лъэхъаным ынэхэм ямылъэгъоу зэрэщытыгъэм пае, ащ сеплъынэу сыкъыпанэщтыгъэ. Сэри сызэщы къэс пшысэхэр къезгъэlощтыгъэ. Адыгабзэм нэмыкl бзэ зэримышlэтыгъэм пае пшысэу ышlэрэ зэкlэри, хэкум къызэрэрихыгъэм фэдэкъабзэу сэ зэзгъэшlэжьыгъэу хъугъэ" -еlошъ, къытфеlотэжьы.
Бызлъфыгъэхэр пыт унэхэм, хъулъфыгъэхэр хьакlэщыхэм адыгэ макъэ къарыlукlэу щызэхэсыщтыгъэх. Адыгэ пшысэжъхэм кlэлэ быныри, чылэри, лъэпкъыри зэфыщэсыщтыгъэ, уедэlу къэсы езэщыныр зыщыщыр умышlэу, узlэпищэщтыгъэ. Ащэмэз Эпосым ахъщэкlэ пкlэ фэпшlышъунэу зыгорэп. Нахь кlэлэ такъырыlохэр кlымэфэрэ чэщ кlахьышхохэм емызэщэу зышlэрэхэм къарагъаlозэ, едэlущтыгъэх. Непэ мэкъамэкlэ къаlорэ эпос дунаем тетыжь lоу тшlэрэп. Зэкlэри lурыlупчъэ къызэраlорэр. Ыджырэкlэ Ащэмэзр мэкъамэкlэ къаlоу видеор тlэкlэлъ. Борэжъыри нэмыкlхэри дыкlыгъоу къеlо Коблы Бирам Щазием апэ къыlорэр Борэжъыр, ятlонырэу къыlорэр Ащэмэзыр, ящэнырэу къыlорэр Гощэ Гъэгъыжьыр, аужырэр, Нысэ Тепчъэмр ары. Интэрнэт адрэсыр мыры:
Мары Ащэмэз зыфаlощтыгъэ Нарт эпосым ащыщ пшысэжъ. Видеом я 2.рэу къыlорэхэр тхыгъэу. Щазием къызэриlорэм фэдэкъабзэу:
АЩЭМЭЗ1
А сиящы ящэу, а си Ащымэзэу!
А сикlэлэ закъоу,
Зыкъомэ Тхьар еуагъ.
«Моджэ ущысэо, шъузым уахэсына?
Икlый пкlэнашlэмэ ахахьэба»
Ыlощи Ащмэзэр ригъэкlый.
Ащмэзэр икlый,
Пкlэнашlэмэ захахьэмэ;
Зы Къуйжъый горэ ахэтытый,
Пкlэныхэр къытырихыщый,
Ащмэзэр къежьэжи.
А сияшы ящэу, а си Ащымэзэу!
А сикlэлэ закъоу,
Зыкъомэ Тхьар еуагъ.
lЛlыгъэджэ охьа, хабзэджэ охьа?"
Ыlощый Къуйжъыэр Ащмэзэм къеджый.
"Лlыгъэджэ сэхьы нахь
Хабзэджэ сымхьырэ." зеlомы,
"А фэдэу уи лlыгъэхэр шlумэ,
Уиятэхэр зыукlыгъэхэр кlэмыукlыжгъэ да?" къыриlощый,
Ащмэзэм Къуйжъыер къылъычъый.
Кlэныхэрэ къыритэкъуй,
Ащмэзэ гъызэ къежьэжьый.
Къэкlожы гущэзэ,
Зы шыу горэ къакlоу къыфэзый.
А сиящы ящэу, а си Ащымэзэу!
А сикlэлэ закъоу,
Зыкъомэ Тхьар еуагъ.
Хэт мыгъор къыуауй,
Хэт мыгъом укъигъэгъый?››
'Зы гущый къысэмуагъый,
Синыбэр мэузы нахь.›› ыlуй.
Ащмэзэр гъызэ къэкlожыый.
''Тхьа гушэмэ сигъэунэхъуй,
Узэрисэгъэкl гущэу,
Хэт мыгъо къыуауй
Хэт мыгъом укъигъэгъый.››
''Зы гущый къысэмуагъый,
Синыбэр мэузы нахъ.›› ыlомэ.
Янэ шъузышlу гущэмэ къичъахьэу ежьый.
'Ащи иlэзэгъор зы шыу горэм сэ къысиlуагъ:
Уянэ шъузышlумэ, тхъупсыджэ утагъэу,
Мамрысэр егъэшlый ар пшхым ухъужын.›› къысиlуй
''Ар гущэ lофа'' иlуй,
Сыхьатрэ пимгъэтэу,
Янэ шъузышlомэ
Тхъупсыджэ утагъэуэ,
Мамрысэр ригъэшlый
Ащмэзымэ къыфихьый,
Къигъэуцуй.
''Укъыздэмышхэо сымышхэнджэ
Мыуашхъор тикъан иlуй.››
Ащмэзымэ янэ ригъэзый.
''Тхьа гущэмэ сигъэунэхъуй,
Шъуи цухэмэ чэм дашхэ яlэеп,
Шъуи лlыхэмэ шъуз дашхэ яlэеп.
Шъыд мыгъо гущэджэ сыбдэшхэна?››
Иlощый; пчъэ лъэныкъо ригъасый,
Пчъэ лъэныкъорэ къыlуихый,
Ащмэзымэ дэшхэнэо,
Янэ гущэ къэlыстый.
Зэ гущэ хэlэгъэо,
И тlэнырэ хэlэгъоми,
Еlэ гущый, иlапшъэрэ
Тхъу плъырэмэ хиlуй.
''Тхьа гущэмэ сигъэунэхъуй,
Шъыд мыгъо гущэмэ сытебгъэстахьыра,
Шъыд мыгъо гущэрэ къызэхэпхыя?›› иlуй.
''Ащ нахьэуи узгъэстыпэныба,
Тиятэхэрзыучыгъэрэ къысэмыlомэ.›› иlошъы
Ащмэзыми янэ ригъэзый.
''Тхьа гущэмэ сигъэунэхъуй,
Зэщыблы хъутый,
lэтиблы гущэо
Иныжымэ зэтрилъхьагъый,
О закъо гущэрэ
Шыд мыгъоджэ укъелына.›› иlуй.
Ащмэзэ къэтэджый,
Ятэм ищэмрэ ищабзэмрэ зэlуилъхьый
Еогущый кlощый,
Иныжъым ихашъомэ лlыгъэ ридзый.
''Ащмэзэр къакlуй.
Лlыгъэр къыуидзыгъый.›› яlошъый,
Иныжъым мэкъэгъlухэр факlохый.
'Кушъэм укъхэкlый,
Цlынкlым укъелый
Лыехэрэ къысэпхынэо
Тэ укъикlыгъа Ащмэз?›› иlощы,
Мыгъэгу напцэрэ иlыгъэо,
Иныжъэрэ къакlощый
Ащмэзэм къыпэгъокlый.
Ащмэзэр еощый
Иныжъым ышъхьэ къышlуиупкlый,
Шыкlэмэ къыпилъхьыщый,
Ащмэзэ къэкlожьый.
"lАщмэзэ къэкlожьыгъ" яlуй,
Янэ гущэмэ зыфlохьэхэмэ,
''Тхьа гущэмэ сигъэунэхъуй,
Зэщиблы гущэрэ зэтезылъхьагъэмэ,
Ащмэзэр къигъэкlожына.›› иlощый
Янэ гущэ гъогэу къихъушъутый.
Ащмэзымэ Иныжым ышъхьэр иlыгъэо
Къыlохьажыщый янэм къыфихьый.
иlуй ыухыгъ.
Адыгэ Хьакlэщхэм, унэ пыщ фэдэ къодые тэплъэ фэпшlымэ джэгъошхо хъун. Ар култырэ зыщатхырэ факултет, зыщаlожырэ хьамэщышъу, зыщэхьаджырэ шъхьал, зыщагъэлъагъорэ театр, зыщаджырэ цыяпхъ, зыщыусэрэхэ пшыналъ, зыщызаорэхэ зэуапl. Ар цlыфэр Адыгэ зыщыхъурэ чlып. Арышъы, лъэпкъ пэпчъ хьакlэщ зиlэ лъэпкъэр бэ мэхъу, ау Адыгэм иер хьакlэщ къодыеп, ар Адыгэ Хьакlэщ, ежь иунаеу.
Мы фэдэ пшысэхэм ядэlухэ зыхъурэм зэщыныр ашlэщтыгъэп. Кlалэхэр пшысэ къэlотэным зэрэхэныщтыхэм пае, зыгорэм пlофтэными буукlымэ нахьышlу, зыфаlорэм фэдэщтыгъэ. Ащэмэз илlыгъэ ухэныныр лlыгъэ зэхэзымыхыгъэ фэдэу къащыхъущтыгъэ.
Борэжъым уедэlункlэ Ащэмэзым ыкlэ къинэнэу щытыгъэп. Щазием, зы пчъыхьэм Ащэмэзыр ыпэ къыlомэ ятlонырэ пчъыхьэм Борэжъыр ыпэ къедгъаlощтыгъэ.
Тикъоджэгъоу Аслъанбэдж Кацыукъо Бахьри къыlощтыгъэ Къамбэртай пшысэм нахьыбэрэ lорыlуатэу щытыщтыгъэ. Ау пшъашъэмрэ кlалэмрэ язэдэгущэlэн усэхэр пчыхьэрэ зэфадзэу хъущтыгъэ. Кlалэр усэкlэ пшъашъэм дэгущаlэмэ, пшъашъэри кlалэм усэкlэ джэуап къыритыжьыщтыгъэ. Ау ыджы мы пшысэхэр къэзlорэ Бахьри щыlэжьэп. Сятэш Лалыхъу щыгъупшэжьыгъэу еlошъ, къытфиlожырэп. (Ари илъэс 2018-м, гъэмафэм дунаем ехыжьыгъ.)
3. Ащэмэз ипщысэ хэт адыгэ пэсэрэй хабзэхэр
Ащэмэз пщысэр Нарт пщысэжъым анахь лlыхъужъ цlэрыlом ящыщ. Гущыlацlэр Нарт къэlуакlэр зы шъапхъэ (жабзэ), Нат къэlуакlэри зышъапхъэ (жабзэ). Нат фэдэ къэlуакlэр Хьатыкъуаехэм, Натыхъуаехэм, Къубан Щапсыгъэхэм нахь агъэфедэщтыгъэ. Ишъыпкъэм уфаемэ Адыгэ лъэпкъыр зытекlыгъэ тэтжъым икlэлитум зым ицlэ Хьат, морэ зыми ицlэри Нат мыхъунэу хэт зышlэрэр. Ар къэсэзгъаlорэр Адыгабзэм хэт лlыхъужъ лъэкъуцlэхэмрэ тхыдэм хэт лъэпкъыцlэхэмрэ зэрэзэтефэхэрэр ары. Ар цlэхэр зэтефэ къодыекlэ къанэрэп а лъэпкъыхэм ятхыдэхэри зэтефэх.
Шlэныгъэм къызэригъэлъагъорэмкlэ цlыф фыжьыр илъэс 6.000 – 12.000 азыфагухэм (илъэсыр зэтекlэу къатхы) кафкасымым щыбэгъуагъ. Нэмыцэ лъэпкъым ащыщыщэу физийоложьист (fizyolojist) Блуменбач ж.Ф. (Blumenbach J.F.) апэрэу «Кафкас лъэпкъ / Кафкас гонка» гущыlэр ыгъэфедагъ. («Caucasian.» Oxford Dictionary of English 2e, O 2003.)
Ащ цlыф фыжь зэкlэрэри кафкас лъэпкъым хечlыгъэу елъытэ. Непэрэ америка паспортхэм уяплъымэ зинапэ фыжьыхэм апае сиркассиян (Cicassian) къыратхэ. Адыгэм ыпкъ, ыlэпкъ-лъэпкъ зэхэтыкlэ (антреположи) Кафкас (Сиркассиян) кутамэу къагъэлъагъо. Цlыфыр гочызэ псэуныр игъэlылъый хапlэ иубытыныр зыригъэжьагъэм къыщчlэдзагъэу хэку менталитэри ышъхьэ илъэу къыдэтэжы. Чlыгур елэжьы, езырый, ибылымхэри мэкъу-мэщ лэжьыгъэмкlэ рыпсэоу регъажьэ. Мамырыныгъэ сифылызацэр цlыфым рыпсэоу регъажьэ. А хапlэ псэупlэ гъэфедэным, къуаджэ, хьаблэ, чылэ, къалэ псэупlэмрэ псэукlэмрэ къыхэкlы. Ари зылъэхъан нэужъэ хабзэу (цифилизацэ) нэрлъэгъу мэхъу. Мощтэу цlыф купым зыкъаlэты лъэпкъы, хапlэр-хэгъэгур хэку, псэукlэр хабзэ, яlэмэпысымэу къаузэфыгъэм къыщежьэу, адзырэ лъэубэкъум нэсэ зэкlэрэми зы цlэ шlуашъы, рызэгурыlоэу, унаеу зы бзе зэдагъэпэдэ. Бзэр, хабзэр, хэкур зы лъэпкъым зэдыраеу зэlэпахэу, рызэдэпсэухэ зыхъукlэ мамырыныгъэр нахь зиубгъоу, псэуныгъэр нахь гохьэу, гушlогъор нахь чэфэу мэхъу. Дахэ зыгорэм чlэнэцlырэхэр бэ, ышъхьэ фигъэшъожьызэрэ пыи фэхъужьырэхэри нахьыбэжьы мэхъу. Лэжьыгъэ имыlэу, цlыфыгъэ имышlэу хъукlэзэрэ псэурэ псэурэ хъукlакlо купхэр зы лъэхъанэ къэсышъ ихапlэ хэку зышЫгъэ мамыр лъэпкъым чъэщ тэо къырешlылъэ. Лъые къырехы, ичэу къызэхекъутэ, ибылым шlуетыгъу, ицlыф шlуеукlы. мыщфэдэ мыхъо-мышlэхэр пчагъэрэ зишъхьэ къырыкlорэ лъэпкъым зы лъэхъан къехьэ икlучlэ еохэу фежьэ. Лъэпкъым изныкъорэхэм якlэлэбынхэр хэгъгу чыжьхэм агъакlо, ялlыхъужъхэр хэкlу ухъкмэным фэбанэх ау лъэпкъ зэхэтэкъугъэр шlурышlукlэ зэрэгъотыжьын амалъэр къыяхъулlэрэп.
Кафкас лъэпкъым игочын гъэгущы мэхъу,
- Къыблэ гъэгор. Мэзэпотомия, Сирия, Мысыр, Филистин лъэныкър.
- Юропа гъэгор. (Украина гъгур.) Тракхэр, Нэтырладхэр, Этрускхэр, Цыпэин (Спания) нэсэу Баскхэр, нэмычхэри. Нат цlэр хэкум къинагъэм фэшъхьафэу Юуропа гъэгумкlэ икlыгъэх.
- Анатолия гъэгор. Хьатхэр, Лухэр, Палахэр, Тройхэр, Хьуррихэр нэмычхэри. Кафкасыркlэ къикlыхый апэ дэдэ щыпсэугъэхэр Хьаттихэр ары. Хьат цlэр Анатолия гъэгумкlэ ичlыгъэхэм дахьыгъ. Шъхьафэу Анатолиям икlыжьыхый Юропам къожьыгъэхэри ахэтых: Троуа зызэхафэ нэужъы изныкъорэ цlыфыхэр Италия лъэныкъом къожьыгъэх.
Лъэпкъыр щызэхэкlыгъэ чlыпэр а зы къафкасэр ары. Зыкупэр зэрэщтэу икlый зы купэр зэрэщытэу къинагъэу фэлытэщтэп. Лъэпкъыбзэм имэкъэужъхэр, цlыфыцlэхэр, чlыпацlэхэр… уахаплъэмы ар умылъэгъун амал иlэп. Афэдизэр зэсыпхыжьынэу сызфаер зы лъэпкъым пщысэжъхэр (эпос) иlэным пае гъэгу чlахь къикlугъэн фай, лlыхъужьыгъэшхохэр зэрихагъэн фай, мэшlо бэлахьышхохэм къыялыгъэн фай. Натыжъ (Нартыжъ) мыщысэхэм узаплъырэм ахэр хэолъэгъошъу. Мары ыджы Ащэмэз пшщысэм хэтыхэм тызэдыяплъын:
Ащэмэз пщысэу итэплъашъо
- Пщысэм апэрэ пычыгъом сиящы гущаlэр Ащэмэз ицlэ хэт апэрэ мэкъитlор кlиlотыкlызэ фырегъажьэ.
Ащэмэз янэ къиlорэ, Зыкъомэ Тхьар еуагъ, гущыlэпсым ежьыри, икlали итхьамычlагъо къыуегъашlэ.
- Ятlорэ пычыгъом, адыгэ хамзэмкlэ, хъулъфыгъэхэр кlалэ ары нэмыlэми шъузым азэрэхэмысын фаер къыуегъашlэ. Пкlэныр, пчlэн ешlэныр Адыгэ хабзэм зэрэхэтыр, ар пщысэм итемам ащыщэу зэрэщытым лъэпкъым игъэгу чlахэу зэрэщытыр къыуегъашlэ.
- Ящэнэрэ пычыгъом Ащэмэз кlэлэ пхъашъэу зэрэщытэр, къуйжъыер кlэлэlу щыт. Адыгэхэр lофэр хабзэкlэ ошlэмэ амал къыуатыщт ау лlыгъэкlэ ошlэмэ азэрэфэлъэкlэу лlыгъэкlэ къыбдезэкlожьыщтых.
- Ащэмэзым ятый, ятэшыхэмый ышъхьэ къырыкlугъэр зэрэ шlуаушъэфыгъэп пак ишlэрэп. Мыхъо-мышlэнэр кlэлэ цlыкlум афэпlотэныр хабзэм дищтэрэп. Мыщ Дунаем Адыгэм къытекlон зыгорэ зэрэщыlэр кlалэм зэрэрамкъашlэрэри дыхэт, кlалэр къэрабгъэ мыхъуныри дыхэт.
- lофым ишъыпкъэныгъэ зыгурыlорэ кlалэр ар дэдэм зыкъзеблэхъу, анахь лlыхъужъым фэдэу ятэхэр зыукlыгъэхэм гужъ афишlэу фежьэ.
- Хантхъупсын адыгэхэм хьамэ хашlэ, унэтхъур зэрахэмэ былым зэрафэ, мамрысэ ашlэмэ натыфэр (натгыфэр) ашlэ. ари хапшlэу къэбгъэчlыным пае хапlэ уиlэу мэкъу мэщ блэжьышъуп фай.
- Ащэмэз гъызэ янэ дэжь къэкlожьызэ шыу къызэрэфэзырэм, Адыгэхэм шым тесэу къызэкlуахьыщтыгъэр къегъэунэфы.
- Ащэмэз янэ къыдэщхэнэу зыреlом шъузыхэмрэ лlыхэмрэ зэрзэдэмыщхэрэ закъор арэп къиlорэ, чэмыхэмрэ цухэмри зэдащхэрэп, еlо. Ар Туркием ис адыгэхэм хабзэу къахэнагъэу щытыгъ. Тиунагъо 1968 илэсым трактор къащэфы фэнэсы цумрэ чэмымымрэ шъхьафэу рапхыщтыгъэ. Чэмхэр бжъэм кlашlэу сегъашlэм слъэгъугъэп. Бзылъфыгъэхэри губгъэ lоф щагъэлэжьагъэу сшlэрэп. Адыгэлl ухъун пае хьакlэщылl ухъунфай.
- Ащэмэз, щынагъо зыlисэр ыгу къэмыкlэу ятэхэр зыучlыгъэ иныжъым ихапlэ макlо. lашэу иlыгъэр ятэ къыкlэныгъэ щэмрэ щабзэмрэ ары. Афэнэсы ежь иунаеу lашэ зэрэзэримыхьагъэмкlэ нафэ. Иныжъым имэхьанэ, пыер ары. Адыгэм ипый сыдфэдиз ины орэхъу еблэми аж зы хьесап филъэгъужьынэу щытымэ а хесапыр фимылъэгъоу къигъэнэщтэп. Пщысэм хэт иныжъыр пыим исэмбол. Ащ пае хэхыгъэу зы цlэ иlэм. Ар егъашlэми ины ыкlи янахь ины. Ау Адыгэм янахь кlалэр макlощ иныжъым ишlагъэ бзэджагъэм иуасэ ипсэкlэ регъэпщыны къэкlожьы. Адыгэм ипыйхэр, адыгэ лъэпкъым лые ешъумых зымафэ горэм янахь кlалэ горэ къкlон уихапlэ къион, мыхъо мышlэу пшlагъэр уигъэпщыныжьын.
- Адыгэ пщысэхэр хъугъэ-шlагъэ шъыпкъэм къахэшlыкlыгъ, къахэхыгъ. Ау Иныжъ закър лъэпкъыцlэу щытэп ау ар ныим исембол. Ащтэу пый лъэпкъ иlэ ары нэмыlэми ащ ицlэ къыкlимlорэр егъэшlэ реным лъэпкъыхэр пыеу къызэфэмынэныхэм пае ары. Ары, лые къыуэзхырэ сыдфэдиз кlуакlэ иlэр арыми фэмгъэгъу ау уегъашlэми пый умыубыт.
- Пщысэу тхьа цlэу Тхьа закъом ицlэ ары хэтэр. Адыгэхэм тха бэ яlагъэу щытэгъем ахэм яцlэ пщысэм хэтын фэягъ. Псалъэм пае «зэо тхэ» адыгэм яlэу щытыгъаем зыгорэкlэ ащый ицlэ къыхэфэн фэягъ.
- Адыгэ хъулфыгъэм гущэ гущаlэр игъэфедэрэп. А гущаlэр бзылъфыгъэхэр ары зыгъэфедэхэрэр. Псалъэм пае бзылфыгъэм, скlэлэ гущэ изакъоу мэлажьэ, иlощт. Адыгэ хъулъфыгъэм, сикlалэ изакъоу мэлажь иlощт. Ащтэу зыфщытэр гущэ гущаlэм тхьамыкlагъо е гукlэгъуныгъэ дыхэт. хъулъфыгъэм гукlэгъу ешlы ау ар гущыlэзэ арэп къыбдеlэзэ къыуегъашlэ. Бзылъфыгъэм игущаlи и lофи нахь гумакlэ щэты.
Кlух
За лъэпкъым ибзэ, ихабзэ, итхыдэ, илъытэрытlор (литератур), ипщысэ, ихэку, иаркелогия зэчlэмэ узэдаплъымэ а лъэпкъым игъашlэ ипчlэ, икъэлъытэ зытетыр умлъэгъун амал иlэп. Анахь макlэу адыгэ пысэжъыхэм уяплъыми ирикъущт. Дкнаем тэт лъэпкъ 12 ныlэп оргинал пщысэ зиlэ лъэпкъыр. Ахэм апшъэрэм зэр Адыгэ лъэпкъыр ары. Тэдыкlэ щыlпсэурэми зэфэныгъэ, къэбзэныгъэ, шъэн дэхагъэ, хабзэ гущыlэ къабзэ, шlэныгъэ, лэжьэныгъэ, пэрытыныгъэ, зэшlуныгъэ иужъ итыгъ. Тхьам нэмыкl зыми елъэlугъэп. Зэдэпсэуныр иукъугъэп. Тхьам ищыкуркlэ иджырэ нэужъый Дунаем тет лъэпкъым звхамыгъэзэу адэпсэущтых. Мыфэдиз гъэгу къэзыкlугъэ зы лъэпкъым сыд фэдизэ къин хэфагъэ арыми зы хэкlыжьыпlэ имыгъотын амал иlэп.
1 Ащэмэз: Епосэр Адыгэ хэкум къызэрикIыгъэм фэдэ къабзэу непэ тэ къытлъызгъэсыгъэр Кобл Бирам Щазиер ары. СинэкIубгъо Адрэс.МэкъамэкIэ уедэIущт:


«Сэ сиIахькIэ зэрэслъытэщтыгъэмкIэ, нэужми шIошъхъуныгъэ пытэу тесыубытагъ: Теуцожь Хьабибэ итворчествэ егъэжьэпIэ-ублапIэ, псынэкIэчъ-псылъэкъо шIагъо къыщыхигъэщыгъ. Ар ригъэкъугъэп, къызэтемыуцоу хьакъынчъэу ыкIи псэемыблэжьэуи дэлэжьагъ. КъэкIогъэ-кIожьыгъэ теурыкIуагъэ гори къыхигъэхьагъэп, псынэкIэчъым исэнаущыгъэшхо рихьылIагъ. Ифэшъуашэм тетэу ар къытхъугъ, нэцIэкI фимышIэуи къыукъэбзыгъ. ЕтIанэ акъылрэ гупшысэрэ хэлъэу, ищыкIэгъэ пстэури зэригъэпэшэсыгъ. Ары, ары, икууагъэкIи ихъоо-пщэуагъэкIи уигъэразэу. Пасэм къушъхьэчIэс лъэпкъым зэрихэбзагъэу тхакIо-
ри непэ зекIуагъэ: иIэшIагъэ цIыфмэ афэкъабылыщт, гуIэтыпIэ-гугъэушэнышIоу къашъхьэпэн джыри…» Синыбджэгъу нахьыжъэу щытыгъэ тхэкIошхоу Цуекъо Юныс мыхэр игущыIэх, «Къушъхьэ бгъэжъым инабгъу» зыфиIорэ повестэу Теуцожь Хьабибэ 1985-рэ илъэсым ытхыгъагъэм, 2021-рэ илъэсым икIэрыкIэу Адыгэ тхылъ тедзапIэм къыдигъэкIыжьыгъэ тхылъым ахэр фэгъэхьыгъэх.
Тхылъым седжэнэу зысэублэм, ащ лъыпытэу сыгу рихьыгъэ гущыIэхэм акIэзгъэтхъэу езгъэжьагъ: «…Мыекъопэ лъэгуахэм икъушъхьэ чапэ хэт чылэу ХьакIэмзый… Къушъхьэ мэз кIэхъум къыхэкIи… Лъэошъхьаоу тыкъэкIуагъэу хъугъэкIэ сенэгуе… Гъэмэфэ щылэу нэфшъэгъо пэсагъ, ау къокIыпIэ шэплъэу зэкIэшIэтагъэм инурэ нэфыпс осэпс жъыоу дунаим зэфэдэкIэ теутхэгъагъ, нэр къыгъэуткIопкIэу тыдэкIи лыдыпкIыдыгъ…» Непэрэ адыгэмэ мыщ фэдэ адыгэбзэ баир къагурымыIожьынкIи мэхъу, Хьабибэ илъэхъани зэкIэ дэдэмэ ашIэщтыгъэу е рыгущыIэщтыгъэхэу щытэп. Юныс пэублэ гущыIэм къызэрэщиIуагъэу, тхэкIуабэмэ яжабзэ нахьи нахь дахэу ыкIи сэнаущыгъэшхор къыхэщэу Хьабибэ тхэщтыгъ. Уеджэ, икIэрыкIэу теогъэзэжьышъ джыри уеджэжьы, сыда пIомэ адыгэбзэ куоу авторыр къызэрэддэгущыIэрэр ащ лъыпытэу шъхьэм къыубытырэп, тэркIэ, непэрэ лъэхъаным хэт адыгэхэмкIэ (тхакIохэмкIэ пIоми хъущт), ар лъэгэпIэ-гугъапIэу тызкIэхьан тымылъэкIырэр ары. Ары, Теуцожь Хьабибэ ытхыгъэхэр псынэ-кIэчъ къабзэу тилъэпкъ иIэщтых.
Адыгэ шэн-хабзэу непэрэ мафэм тызщыкIэрэр, ар тэ къызэрэтшIошIырэм фэдэ дэдэу пэсэрэ лъэхъаным щытыгъа? А упчIэм сэ сшъхьэкIэ бэрэ сегъэгумэкIы. Ижъырэ лъэхъаным, ары пакIошъ, революцием илъэхъан къэсыжьэу, адыгэмэ шъэожъыехэри пшъэшъэжъыехэри атыгъухэмэ, хы Iушъом тыркухэм, е урымхэм, е нэмыкI лъэпкъхэм щаращэхэу зэрэщытыгъэр, ар сыд фэдэ шэн-хабзэкIэ плъытэнэу щытыгъа? Ар хабзэм щыщыгъэп, пхэнджыгъэ шэн-зекIуакIэ къыхэзыхыгъэхэр арыгъэ ащ фэдагъэхэр, ау макIэ хъущтыгъэхэп ныIа? Зытыгъущтыгъэхэри адыгагъэх, атыгъущтыгъэхэри адыгагъэх. Сыд фэдиз хьал-балыкъ ащ къикIыщтыгъэр? Ар зэрэдэир ащыгъуми хабзэр зезыхьэрэмэ ашIэщтыгъ, ау зыпари хашIыхьан алъэкIыщтыгъэп. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэм хабзэр зыукъорэр бэу щыIэ зэрэхъугъагъэм фэдагъэба а лъэхъаныри. «…Шъэожъые Iэтэхъо цIыкIоу Тыкъыщэ ятэ Албэчыр мыщ щащэнэу къызэрахьыгъэм икъэбар чылэм къызнэсым, зэIахьылхэр, Теуцожь зэтекIхэр, къэзэрэугъоихи, «лъэпсэнчъэу унагъор къэдгъанэ хъущтэп» аIуи, кIалэм ыуж ихьагъэх… Хы Iушъом Iут адыгэ чылэу ащ фэдэ цIыф нэгъуаджэхэр зыщащэхэ хабзэу щытыгъэм лъыхъухэзэ нэсыгъэх, ужыми техьагъэх, бэ темышIэу кIалэм имэчани къагъотыгъ… Албэч ышыпхъоу Хъаниятэр хы Iушъом псынкIэу нагъэсыгъ ар аратымэ, Албэч къаратыжьы-
нэу къагъэгугъагъэхэти. Джар икъаIыхыжьыкIэу Албэч къаIахыжьыгъэу жъымэ къаIотэжьы…» ЛIакъор лъэпкъынчъэу къызэрэмынэщтым фэшI пшъэшъэжъыемкIэ кIалэр ахъожьыгъ, ары повестым къызэритырэр, ары щыIэныгъэм зэрэщыхъущтыгъэри. Мы темэ гугъэузыр Теуцожь Хьабибэ иповесть дэгъоу къыщиIэтыгъэу сэлъытэ. Тыкъыщэ илIакъо икъэбар къыIуатэ зэхъум ар къыхэхьагъ, лIэужмэ ашIэн фае тидэгъугъи тидэигъи.
Хьаджрэтэу хэхьажьыгъэгъэ НэIуцэжъым игущыIэхэу Гугукъо Елмызэу цIыфхэр зыгъэпщылIыщтыгъэм, зэфагъэкIэ адэмыпсэущтыгъэм фэгъэхьыгъэхэр сыгу рихьыгъэ сатырхэу повестым къыхэфагъэхэм ащыщых. Ахэр авторым игупшысэхэу къысщэхъу: «…Е зышIэу шIу зыпымылъи, шIу зышIэу е зыпымылъи щыIэп. Жъалымэ гукIэгъунчъи, гукIэгъу жъалымынчъи хъурэп. ЗэкIэ зэлъытыгъэр ежь цIыфым иакъыл ары. ЦIыфым иакъыл тэрэзыджагъэу хэлъым фэдиз цIыфмэ язэфыщытыкIэ мытэрэзыныгъэ хэлъ. ЦIыфмэ хьилым икъу зэрямыIэр ары сыд лIэужыгъорэ зэфэнчъагъи къэрарынчъагъи къызхэкIырэр…»
Адэ, мыщ фэдэ сатырхэм сыд япIолIэн, ахэр адыгабзэу зэрэтхыгъэхэм уегъэтхъэ дэд: «…ЛъэхъучымкIэ щыуан Iубгъошхо машIом ышъхьагъ пылъагъ, етIэбайхэм афэдэхэу гъолъыпIэхэр мыжъом хэшIыкIыгъэхэу кIэлъырышIыхьагъэх. Ахэмэ медэр зырыз ателъ, жантIэм лIы гори дэсэу, хьаку жъонтхъу кIыхьэкIэ жъокур кIегъэзыкIы…»
Повестым шъхьафитныгъэм итемэ мызэу, мытIоу къыхэфэ, ары пэпчъ ащ епхыгъэ гупшысэ зэфэшъхьафхэмкIэ авторым игеройхэр къыддэгуащэх. ЗэмкIэ хьаджырэтэу хэхьажьыгъэмэ шъхьафитныгъэу алъытэрэр къыраIотыкIы, ар ежь хьаджырэт закъохэм яеу, адрэмкIэ большевикмэ къыздахьырэ шъхьафитныгъэу зэкIэми зэдыряещтым. ГущыIэ зэпэшыгъэхэмкIэ, зэдэгущыIэгъухэу еплъыкIэ зэфэшъхьафхэр къэзыгъэлъагъохэрэмкIэ ахэр гъэпсыгъэх. «Адыгэм джырэ нэс зыми шъхьафитныгъэ къыфихьыгъэу сшIэрэп, нэгъой хъанми агъэтхъагъэхэп, тырку пашэми якIугъахэхэп, аужыпкъэм урыс пачъыхьэм зэбгырифыгъапэх. Арышъ, шъхьафитныгъэр зыгорэм къыпфихьыщт зыфэпIощтыр сэ сшIошъ хъужьырэп. Ор-орэу зыфэпшIыжьышъунэу ущытмэ уинасып». Мы гущыIэхэр зиехэр хьаджырэтэу НэIуцэ-
жъыр ары, ащ зэрилъытэрэмкIэ, зыгорэм къыпфихьырэ шъхьафитныгъэр быракъ къодый нахь, нэмыкIэп, тхъэгъо гущыфэ хъурэп. Мыщ дэжьым авторым хэдэн ылъэкIынэу амал тхылъеджэм реты, нэмыкI еплъыкIэ зэрэщыIэм щегъэгъуазэ. Ащ фэшI лIыгъэшхо Теуцожь Хьаби-
бэ къыхэфэгъагъэу сэлъытэ. Хьабибэ тхэмытыжьми, ытхыгъэхэр щыIэщтых, адыгэ лъэпкъым ихъарзынэщ агъэбаищт, тэщ фэдэхэу ыуж къикIыгъэхэм агъэлъэпIэщт.
НэIуцэжъ игущыIэхэм ащыщ джыри къыхэзгъэщы сшIоигъоу: «Ори ущыгъуаз, тетыгъор зыубытырэм шъхьафитныгъэ къыпфихьыгъэу ыIозэ утыригъэшыкъыкIынышъ, етIанэ бжьы хьылъэр ппшъэ къыдилъхьажьыщт. Ар адыгэмэ икъунэу аушэтыгъ…»
Пачъыхьэр пытапIэу «Мыекъуапэ» зыфаIощтыгъэм абдзахэмэ зэращыIукIэгъагъэр, ащ полковникэу Лыу Мэмэтчэрые зэригъусагъэр, адыгэмэ ацIэкIэ Хьаджэмыкъо хьаджэр, ЛIышэ Цыекъо ШIуцIэжъыкъор къызэрэщыгущыIэгъагъэхэр, нэужым адыгэмэ япащэщтыгъэ нэбгырэ тIокIырэ ирэр хасэ ашIынэу, заом иIоф тегущыIэнхэу Къурджыпс тIуакIэ зэрэдэхьажьыгъагъэхэр, а зэкIэри тарихъым щыщ пычыгъо шIагъоу тапашъхьэ къырелъхьэ. Адыгэ лъэпкъыр ушэтыпIэ чIыпIэ къодыягъэп зэрытыгъэр, къэнэщтмэ, къэмынэщтмэ а уахътэм ашIырэ унашъом епхыгъагъ. Лъэпкъыр хьазабэу зыхэтыгъэр, зэрагъэкIодыгъэр, ащ изакъоп, иIэшIагъэхэри зэрэдагъэкIодыгъэхэр героим игущыIэхэмкIэ тхакIом IупкIэу къытфеIуатэ. Бэ узэригъэгупшысэрэр, бэ узнигъэсырэр, гури къегъэбырсыры. Арыба тхыгъэм кIуачIэ къезытырэр, арыба уезыгъаджэрэр, икъежьапIэрэ къызэрэзэIукIыгъэмрэ лъэш дэдэу зэтекIых, къызэкIоцIыкIызэ, узэмыжэгъэ хъугъэ-шIагъэхэмкIэ гъэбаигъэу повестым икIэух унегъэсы.
«Адыгэ лъэпкъым ренэу бэлахь къыфэкIо зэпыт», — еIо чылэм щыщ горэм. Зэш-зэрэукI заом адыгэ къуаджэхэр къыухьагъэхэп. Зы тхьамыкIагъоу зыIэкIэкIыгъэхэм адрэр ыуж къикIызэ къахьыгъ, а тарихъ нэкIубгъохэр повестым икъу фэдизэу тхакIом къыщызэIуехых, герой шъхьаIэу Барыч гъогоу къыхихыгъэм, совет хабзэу щыIэкIакIэр къэзыхьыгъэм зэкIэхэри щызэфэдэнхэу, зэфэдэ фитыныгъэхэр къязытырэм фэлэжьэнэу тезыубытагъэм тыригъусэу а зэпстэури тынэгу кIегъэкIы.
Повестым икIэухым НэIуцэжъ ихьаджырэт набгъо Барыч зэхекъутэ. Хьаджырэт шъхьаIэм имыхъо-мышIагъэхэр дэтэшIэхэми, ар плъэхъуныр зыпкъ къикIыгъэри, сыдэущтэу псэугъэми, илъэпкъ, иадыгэ чIыгу шIу зэрилъэгъущтыгъэр авторым щыгъупшэрэп, шэн дэй закъохэмкIэ ар тигъэлъэгъурэп. Мары хьаджырэтым Барыч къыриIожьырэр: «ЗэкIэ пкIэнчъ хъугъэ, Барыч, гугъэIэнэкIэу дунаим джы сехыжьы, тилIэужмэ апае згъэхъагъи щымыIэу, ау… сихьадэгъу сиадыгэ чIыгу пае сызаозэ згъотыгъэшъ, джащ сырыраз». Нэужым ар мэкуо: «Эй, къушъхьэхэр, адыгэ къушъхьэхэр! Шъуштэх мыдэ сэри сикъупшъхьэхэр!» Ащ ыуж джэрпэджэжьым ымакъэ къызэрэIужьырэр, ащ пае НэIуцэжъым ыIожьхэрэр лъэшэу къэIуагъэх: «Зэхэшъоха, джэрпэджэжь фэшъхьаф щыIэжьэп!.. джэрпэджэжь фэшъхьаф ныбджэгъу сиIэжьэп!»
Цуекъо Юныс игущыIэхэмкIэ ситхыгъэ сыублэгъагъэ, ащкIэ мы произведение шIагъоу адыгэ гущыIэжъхэмкIэ, адыгэ къэIокIэ шIагъохэмкIэ баим, лъэпкъым изэкъотныгъэ, игууз къизыIотыкIыгъэм икъытегущыIэн сыухыжьын: «Ежь авторым ишъырытыгъэ ыпкъ къикIыкIэ «повесть» ыIуи ащыгъум ыгъэунэфыгъагъэми, «Къушъхьэ бгъэжъыр…» роман шапхъэмэ зэрапеIэрэр узеджахэкIэ нэрылъэгъу къыпфэхъу. Щэчи хэплъхьажьынэу щытэп — роман зишIугъошхоу сэ сиIахькIэ ашыкъ сыфэхъугъ». Ащ зи хэбгъэхъожьынэп. Теуцожь Хьабибэ къытфигъэнэгъэ мы тхыгъэ шIагъори нэмыкIхэри егъашIэм тилъэпкъ ыгъэлъэпIэщтых.
Дэрбэ Тимур.
«Сэ сиIахькIэ зэрэслъытэщтыгъэмкIэ, нэужми шIошъхъуныгъэ пытэу тесыубытагъ: Теуцожь Хьабибэ итворчествэ егъэжьэпIэ-ублапIэ, псынэкIэчъ-псылъэкъо шIагъо къыщыхигъэщыгъ. Ар ригъэкъугъэп, къызэтемыуцоу хьакъынчъэу ыкIи псэемыблэжьэуи дэлэжьагъ. КъэкIогъэ-кIожьыгъэ теурыкIуагъэ гори къыхигъэхьагъэп, псынэкIэчъым исэнаущыгъэшхо рихьылIагъ. Ифэшъуашэм тетэу ар къытхъугъ, нэцIэкI фимышIэуи къыукъэбзыгъ. ЕтIанэ акъылрэ гупшысэрэ хэлъэу, ищыкIэгъэ пстэури зэригъэпэшэсыгъ. Ары, ары, икууагъэкIи ихъоо-пщэуагъэкIи уигъэразэу. Пасэм къушъхьэчIэс лъэпкъым зэрихэбзагъэу тхакIо-


Уз зэфэшъхьафхэр зыпэкIэкIыгъэ цIыфхэм япсауныгъэ зыщызэтырагъэуцожьырэ Гупчэу Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъакIэм цIыфыбэ щызэблэкIы. ГущыIэм пае, пкъы фыкъогъэ зэфэшъхьафхэр зиIэхэм, инсульт къызэуагъэхэм, зипсауныгъэкIэ хъыбэйхэм язэтегъэуцожьынкIэ мыщ Iофышхо щызэшIуахы.Джащ фэдэу зэпахырэ узэу ковидыр зыпэкIэкIыгъэхэм япсауныгъэ изэтегъэуцожьын Гупчэр дэлажьэ. Медицинэ шэпхъэшIумэ адиштэу ар зэтырагъэпсыхьагъ. Врач шъхьаIэу ХьакIэгъогъу Ларисэ ащ фэгъэхьыгъэ зэдэгущыIэгъоу дэтшIыгъэр тыгъэгъазэм и 10-м 2020-рэ илъэсым «Адыгэ макъэм» иномерэу къыдэкIыгъэм къыщыхэтыутыгъагъ.
Коронавирусыр зыпэкIэкIыгъэхэм япсауныгъэ зэтрагъэуцожьынымкIэ Гупчэм амалэу щагъэфедэхэрэм ащыщ Iэзэгъу физкультурэр (ЛФК-р), галокамерэр, массажыр, физиотерапиер. Узэпхыгъэ IэзапIэм иврач-терапевт (псэупIэм епхыгъэу лажьэрэм) ащ уигъэкIонэу щыт. КъыоIэзэнхэу уаштэным ыпэкIэ, лъым изытет къэзгъэнэфэрэ анализхэр (ОАК, биохимиер), кардиограммэр пшIынхэ фае, нэмыкIэу ищыкIагъэхэр къыуаIожьызэ Гупчэм щыуагъэтыщт.
АпэрэмкIэ мэхьанэшхо зэрамытэу, амал къызэрыкIоу сымэджабэмэ алъытэрэ Iэзэгъу физкультурэм нахь игъэкIотыгъэу сыкъытегущыIэ сшIоигъу. Сэ сшъхьэкIэ сыушэти, ишIогъэшхо къызэрэкIорэр згъэунэфыгъэ. КовидкIэ сымэджагъэхэр зыхахьэрэ купхэм мыщ щадэлажьэх зы врачрэ инструкторитIурэ. Сабый купхэм Iоф адашIэу зы методистрэ зы инструкторрэ щыIэх. А зэпстэум апшъэ итыр Гупчэм Iэзэгъу физкультурэмкIэ иврачэу Дзыбэ Бэлл.
Пшызэ медицинэ академием и Адыгэ къутамэ 1999-рэ илъэсым ащ къыухыгъ, сэнэхьат зэфэшъхьафхэм къахэкIырэ узхэу цIыфхэм япсауныгъэ зэщызгъакъохэрэмкIэ Iазэщтыгъ (врач-профпатолог). Илъэс 20-м къехъугъ сэнэхьатым зыхэтыр. 2019-рэ илъэсым Санкт-Петербург и Темыр-ТыгъэкъохьэпIэ университетэу И. Мечниковым ыцIэ зыхьырэм рефлектологиемкIэ икурсхэр Бэллэ къыухыжьыгъэх. Ащ щеджэзэ рефлектологиемкIэ врачхэм яассоциациеу Москва щызэхэщагъэм хэхьагъ, онлайн-лекциехэм ахэлэжьагъ, ядэIугъ. ТыгъэкъокIыпIэ Iэзэгъу шапхъэхэм ащыщэу «цигун» зыфаIорэм псауныгъэм изэтегъэуцожьынкIэ амалышIухэр зэрэхэлъхэр апэрэу щызэхихыгъ, ар къызIэкIигъэхьанэу Бэллэ пытэу ыгу риубытагъ ыкIи къыдэхъугъ. Ащ ыуж Пшызэ къэралыгъо медицинэ университетым Iэзэгъу физкультурэмкIэ икурсхэр къыухыжьыгъэх. 2020-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ щыублагъэу коронавирусыр зыпэкIэкIыгъэхэр зыхэхьэрэ купхэм Iэзэгъу физкультурэр Гупчэм щарегъэшIы.
«Мы купхэр зыкIэсштагъэхэр, — къеIуатэ Дзыбэ Бэллэ, — коронавирусыр къыомыузынымкIэ Iэзэгъу физкультурэм ишIогъэшхо къэкIошъ ары. Тэ сымэджагъэхэм тахэт зэпыт. СиIофшIэгъухэми сымэджагъэхэр къахэкIыгъэх. Къыднэсыгъэми, узым тызэлъимыштэнымкIэ, тыфрикъунымкIэ физкультурэм мэхьанэшхо иI, ащ пкъышъолыр егъэпытэ, узхэм апегъэуцу. ТыгъэкъокIыпIэ Iазэхэм, анахьэу Китай иIэпэIасэхэм, зэралъытэрэмкIэ, пшIэрэм мэхьанэу хаплъхьэрэм, шIошъхъуныгъэу фыуиIэм мэхьанэшхо яI. Iэзэгъу физкультурэм идесэ пэпчъ цIыфым ипкъынэ-лынэ игъэкIэжьын дэлажьэ. Мары, гущыIэм пае, жьыр зыIутэщэшъ тэубыты, зэрэтфэлъэкIырэм фэдизэу тэIыгъы, тхьабылхэр зэIетэгъэфых, кислородыр икъуапэ пэчъ IэкIэтэгъахьэ. Тызэрэхъужьыщтым тегупшысэ. Нэужым Iоф зышIэгъэ жьыр къызIутэгъэпщы. Ащ фэдэу гъогогъуи 8-рэ зыпшIырэм, уижьыкъащэ зэтеуцо. Ковидыр зыпэкIэкIыгъэхэм ары дэгъо шъхьаIэу яIэр».
Дзыбэ Бэллэ Iэзэгъу физкультурэр зэригъэшIырэ купым нэбгырэ зыбгъупшI хэхьэ: бзылъфыгъэхэри, хъулъфыгъэхэри, ныбжь зиIэхэри, ныбжьыкIэхэри — зэхэтхэу, апашъхьэ ит врачым цыхьэ фашIызэ, десэхэр кIашIыкIыжьых. Бэллэ ахэр тэрэзэу зэрэпшIыщтхэр къыгъэлъэгъо къодыеу щымытэу, шIуагъэу апылъыр къеIуатэ, десэ пэпчъ купым хэтхэм адешIы. Уишъыпкъэу Iэзэгъу физкультурэр бгъэцакIэ зыхъурэм, нэмыкI зи пшъхьэ къибгъахьэ хъущтэп. ИшIуагъэ къызэрэокIырэм, пкъышъолым зыкъышIэжьыгъэу, кIуачIэ ыгъотызэ Iоф зэришIэрэм удегупшысэзэ десэхэр бгъэцэкIэн, зяптын фае. Врачэу Дзыбэ Бэллэ ащкIэ шыхьат щысэшIоу Iэзэгъу физкультурэр зышIыхэрэм апашъхьэ ит. Ащ цыхьэ фэзышIэу къекIуалIэхэрэм игущыIэ шъабэу, гурыIогъошIоу афегъазэ. Къыгъэлъагъорэр ардэдэм къэзымышIышъухэрэм щэIагъэ афыриIэу, рэхьатэу къытригъэзэжьызэ къарегъэлъэгъу.
«Жъэжъыехэмрэ (почки) тхьабылхэмрэ (легкие) занкIэу зэпхыгъэх. Тхьабылым ихьэрэ жьыр ахэм анэсы. Тхьабылым зыхаIэкIэ, IэшIугъакIэр мэкIоды, лъым хэлъ шъоущыгъур дэкIуае, Iэпкъ-лъэпкъхэр къэузых, шIум (печень) иIофшIэн зэщэкъо. ЗэкIэ зэрэзэпхыгъэм шъуеплъ. Жьы къашъущэ зыхъукIэ, сыдигъокIи пэкIэ зыIушъущ, пэм ихьэрэ жьыр шъхьэкуцIым занкIэу нэсы, Iоф регъашIэ. КъызIужъугъэпщы зыхъукIэ, тхьабылыр зэрэшъуунэкIыжьырэр зэхэшъошIэфэ шъуепщ. Шъумыгузажъу».
Дзыбэ Бэллэ ежьыри фэщагъэу Iэзэгъу физкультурэр егъэцакIэ. Купэу Iоф зыдишIэрэм зэгурыIоныгъэр дегъоты, игущыIэ кIуачIэ иIэу зыфещэх, зэрэхъужьыщтхэм шIуагъэ хэлъэу зэрэдэлажьэхэрэр ашIошъ егъэхъу.
Физкультурэ ятфэнэрэ кIогъум ыуж, сэри гу къызIэпысшIыхьи, Мэздахэ екIурэ дэкIояпIэм, сызысымэджэгъэ ужым шIэхэу сыдэмыкIоешъунэу къысщыхъущтыгъэм, ышъхьапэ шъыпкъэ сынэсынэу скIуачIэ къыхьыгъ. А къарыур къысхэзылъхьагъэр Iэзэгъу физкультурэу Дзыбэ Бэллэ тигъэшIыгъэр ары.
«Гимнастикэр — зэкIэ органхэм япхыгъ, зэкIэмэ Iоф арегъашIэ, къызэIуехых, кIуачIэ къареты, шъэфэу пкъышъолым хэлъ амалхэр къыдехьыех. Ащ угу къыдещае, узэрэхъужьыщтыр пшIошъ егъэхъу, пстэури пфэукIочIынэу угу псынкIэ ешIы. Цигуныр, бодифлексыр — жьыр уубытызэ жьы къэпщэшъуныр — ыкIи рефлексотерапиер зэгъусэхэу ары Iэзэн физкультурэу язгъэшIырэм ылъапсэхэр. А лъэныкъуищыр зэдиштэхэу сэ сэлъытэ. ЦIыфым ыкIуачIэ едгъэгъотыжьыныр ары типшъэрылъыр», — Бэллэ шъырытэу, ау ицыхьэ зытелъыжьэу, къыIорэм шIошъхъуныгъэ фыриIэу, къеIуатэ.
Гупчэм хэт Iэзэн физкультурэм мафэ къэс нэбгырэ 40 щызэблэкIы. «Сымэджагъэхэм е джыри зипсауныгъэ хъыбэйхэм тидесэхэм ауж псэр къапыкIэжьыгъэу зытлъэгъухэрэм тиIофшIэн мэхьанэу иIэр зэхэтэшIэ, ащ тегъэгушIо. «Зыбгъэхъыешъуныр щыIэныгъэм ылъапс» аIоба? Iэзэгъу физкультурэр зэкIэми ашIы хъущт, температурэ ыкIи лъыдэкIуае ин ямыIэмэ. Пскэ хэужъыныхьэгъэ зиIэ бзылъфыгъэу къакIорэр коронавирусым къыкIэрызыжьыгъэ къодый. Хьылъэ къыщэхъу тшIырэ гимнастикэр, мапскэ зэпыт, ау фаеу къэкIо. «Апэрэ къэкIогъум ыуж чэщым рэхьатэу апэрэу сычъыягъ» зэриIуагъэм мэхьанэшхо иI. ЫшIошъ хъугъэ ишIуагъэ къыригъэкIыщтэу. ЦIыфым ышъхьэ риубытэрэр къыдэхъу. Медицинэр непэ нэмыкIэу хъугъэ, лъэныкъуабэхэр зэлъеубытых, ахэр зэрэдгъэфедэшъухэрэм тапэкIи хэхъоныгъэхэр зэрэтшIыщтхэр тшIошъ егъэхъу», — къыхегъэщы Бэллэ.
Сэ сшъхьэкIэ Iэзэгъу физкультурэм изакъоми, врач IэпэIасэ уигъусэу, ар тэрэзэу ыкIи уишъыпкъэу пшIы хъумэ, псауныгъэмкIэ ишIогъэшхо къызэрэокIыщтыр сыушэтыгъэ.
Тэу Замир.
Уз зэфэшъхьафхэр зыпэкIэкIыгъэ цIыфхэм япсауныгъэ зыщызэтырагъэуцожьырэ Гупчэу Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъакIэм цIыфыбэ щызэблэкIы. ГущыIэм пае, пкъы фыкъогъэ зэфэшъхьафхэр зиIэхэм, инсульт къызэуагъэхэм, зипсауныгъэкIэ хъыбэйхэм язэтегъэуцожьынкIэ мыщ Iофышхо щызэшIуахы.Джащ фэдэу зэпахырэ узэу ковидыр зыпэкIэкIыгъэхэм япсауныгъэ изэтегъэуцожьын Гупчэр дэлажьэ. Медицинэ шэпхъэшIумэ адиштэу ар зэтырагъэпсыхьагъ. Врач шъхьаIэу ХьакIэгъогъу Ларисэ ащ фэгъэхьыгъэ зэдэгущыIэгъоу дэтшIыгъэр тыгъэгъазэм и 10-м 2020-рэ илъэсым «Адыгэ макъэм» иномерэу къыдэкIыгъэм къыщыхэтыутыгъагъ.


Шы Iэхъогъу
Цуамыкъо Долэт фэсэтхы
Ошъо чапэр чIым къызщехрэм дэжь,
Ямыдэжьыми, шы Iэхъогъур макIо.
Сыда кIорэ, хэт ышIэн зыфакIорэр?
Ащ икIуакIэ бэрэ о уегъэгумэкIы.
ОгумэкIышъ, шылъэмэкъэ дэгур,
Шылъэмакъэу IукIотыжьрэр угу пхырэкIы.
ЩызэблэкIы Iаджи гум, къыщэкIы, къыщэхъу,
Къыщэхъу орэд ныкъо къаIоу гукъаор,
Аркъэнэу пшъэм жьы къыримыгъащэу.
Зэлъежьагъэх шыхэр тыгъэм икъохьэгъу,
Сыд къогъу зыздагъэзэщтыр, сыд ягъогу?
Зэгъогогъухэр мэхъух шы Iэхъогъу,
Шы Iэхъогъум хэтыр сыд фэдиз?
Гум щизэу шы Iэхъогъоу уикIасэм,
УикIэсэ тIэгу — насып, пIэгу ифэбагъэу
Уигуфэбагъэу уагъэшIыгъэр дыIокIых.
УигукъэкIыжьы хэтых чэмыди, тхъуагъи,
Узщытхъэу, уякIэсмэ зэ ушъ-ушъэу,
Зэ ухэушъыкIэу, зэ кIорыкIоу,
Зэ хьапкIэу о бэрэ уарычъагъ.
Къэбгъэчъагъэр зэкIэ уицIыкIугъо,
УицIыкIугъо ипсыхъо щыбгъэпкIыгъ.
Ау сыд гукъэкI шы Iэхъугъур езщэжьагъэр,
Тыгъэхьэжъоу зыгорэ чапэм щэкIуа- тэ —
МэкIуатэ шы Iэхъогъур, уеджэ о угуаIэу,
УгоIэнба, шъузэщыщэу къэшъухьыгъ!
Угу зыдихьыжьрэм фэдэу чапэм екIу,
Тэ кIорэ — шы лъэмакъэ дэгур уиджэуап…
«ШъукIэдэIукI зэ, — оIо, — шылъэмакъэ къышъоIуа?
ШитIу къызэдачъэ, чIым теубгъуагъэу мэбыбых».
Мэбыбых мыхэр, чэщи яIэп, мафи яIэп,
ЯIэ закъор ягъогушъ, ащ щызэпачъэх.
Зэпачъэх, ау хэт, къыпкIэхьащтыр апэ,
Ыпэ ишъырэр шы фыжьа, шы шIуцIа?
ШIуцIэр гукъанэм иш, фыжьыр — гушIуагъом,
УгушIощта е гукъанэм уихьыщта, пшIэрэп.
О пшIэрэр яз текIощт, щэбзащэу къэбыбых,
Щэбыбых гъашIэм, къэзгъэуцунхэ зи щымыI.
«Тхьапшрэ сыщыIэщт, — оупчIэ, — илъэса, мафа,
Симафэ шы щIуцIэу, фыжьэу хэтыр сыд фэдиз?
Сыд фэдизрэ чъэщтых шы шIуцIи, шы фыжьи,
Шы фыжьа, шы шIуцIа апэ къыскIэхьащтыр?».
Джаущтэу зэпачъэх уимафэхэр, лъэкIуатэх,
ЛъэкIуатэх Iэхъогъур чапэм зэрекIурэм фэд.
Ау ощ фэдэлIмэ онэгур зэ аубытыгъэмэ,
Къэуубытыжьхэмэ улIышъ, урихьылIагъ…
Апэрэ осыр
Апэрэ осыр къефэхы огум,
Къефэхы шъабэу, къынэсы нэгум.
ЧIыгум щэтIысышъ, егъалэ Iэгур,
Фыжьыбзэ осэу ефапэ лъэгур.
КIымафэм ышIыгъэшъ джэгу,
Нахь регъэкIоты ипчэгу.
ЗеIэтышъ, еухъытэ огур,
ПкIыхьапэр джы Iэшкэ нэгу.
Зыкъыухъытагъэми огум,
Джыри шIуцIэп ынэгу.
Сабыир ебакъошъ пчъэ лъэгум,
Осыцэр реубытэ ыIэгу.
Пчэдыжь
Мэзы Iапчъэр пщэсым щесы,
Пчэдыжьыпэу мафэр къэхъугъакI.
Чъыгы шъхьапэм пщэсыр нэсы,
Мэзы чIэгъыр чъэпы закI.
Тыгъэбзыйхэр чIыгум къызыщэкIхэм,
Пщэсым машIор къыкIэнагъ.
Хъоо-пщаоу губгъо нэкIхэм,
Бзыйхэр бзыухэу къыринагъ.
Атэкъэжъым къуаджэр зэпигъаджэу,
Чэтэщ къуапэм макъэр къыщишъыгъ.
Сызыщыщэу гупсэу сиIэ къуаджэм,
Пчэдыжь нэфыр мары къыщышъыгъ.
Бжыхьэ
ТитIо язэу хэта
Гъогум щыгъощагъэр?
СыпIукIэнэу джыри къэта —
Тыдэ уищэра уилъагъо?
Огъа, ощха?
Сыд уигукIай, сидах?
Къеса, къещха?
Гугъэр орыкIэ сшIомах.
Хъугъэр сэшIэ —
ТитIукIи тилажь.
Гугъэр, ошIа,
ХэткIи Iэпэзал.
Непэ огум, бжыхьэ нэгум
Дунаир зэлъиубытыгъ.
Сыда щыхъурэр пшъэшъэ бгъэ- гум? —
Сызыухырэр орыкIэ сигугъ.
Бжыхьэжь уай
Тыгъэбзыйхэр щызэпыкIхи огум,
Жъогъохэчъхэу чIым къытетэкъуагъэх.
Зэуж итхэу къэгъагъ лъэгум,
Жьым ыIэтхи, зэлъырихьыжьагъэх.
Аш ыуж псы ткIопсыцэ цIыкIухэр
Щыгъыжъыеу ощхым зэпишIагъэх.
Мэфэ огум игъогу лъэгъо мыкIухэр
ЧIыгу шъхьашъом къыщызэхишIагъэх.
Ащ ыуж жьыбгъэр хэгубжыкIи,
Чэрэз чъыгыр лъэгум щиутыгъ.
Ащ фэдизэу къыфилъыгъэп мыкIи,
Сыда тхьэпэ цIыкIухэр пиутыгъ?
Хэти игугъэ ыгу къыщэкIы…
ЩыIэныгъэр Iаджэуи зэхэт,
Тызхэт-къытхэтмэ тэри тафэд.
Тафэд тэIоми, тIэкIу тызэтекIы,
КъыхэкIы тэщ фэди къыттекIэу.
КъыттекIы, къыттечъы, лъэкIуатэ,
МэкIуатэшъ, нахь лъэшэу кIырэу.
КIырэу, емыгъэхьым ишыгъачъэ хэт,
Зыхэтымэ апшъэ кIуагъэу елъытэ.
Ау игулъытэ нэсыгъэп, ышIагъэп,
УмышIэрэм Iаджи уегъэплъэхъу,
Лъэхъу-лъэушъэу ыпэкIэ зэчъэм,
Зыхэчъыгъэхэр зэхэтэу къэнагъ…
Укъызэфэнагъэмэ, унаIэ зэтет,
Къыпхэти, узхэти ыуасэ олъэгъу.
Дэгъу, тэIо, тызхэтын тиI, тычыл,
Чылэр унэгъо цэрыцэу зэхэс.
Тызхэси, къытхэси тэркIэ зэфэд.
Ощ фэдэм цIыфыгъэ хэлъмэ уищхэпс,
Щхэпс хэмылъэу зи дунаим щызэпкIырэп.
КъэкIы гум бэрэ — чылэм ущыщмэ,
Узщыщмэ сыдигъуи ахэт, афэсакъ,
Сакъ, умысакъэу чылэм уепэгэкIмэ,
УзэпэгэкIрэм урегъэпсыхышъ, хабзэ.
Хабзэ зыхэмылъ щыIэп, дунаир ащ рэкIо,
ТырэкIо тэри, хабзэр тибзыпхъ.
ТихъупхъацIэ ащ бэрэ къыхэкIы,
Ау къыхэкIы къыттекIэу зышIошIрэм
КъышIошIрэр ишIошIэу егъашIэ.
ИгъашIэ хьаолыеу щыгуIэу щэIэ,
ИIи, имыIи ахэкIыжьы джаущтэу…
2
Джаущтэу, сикъош, макIо дунаир,
Узфаер зэкIэ ренэу къыбдэхъурэп.
Къыбдэхъу пшIошIыгъэр нэпIэхъэу,
Ихъытыу уигугъэ ылъахъэуи мэхъу.
ТыдэIохъумэ, тилъагъо тыдэхы,
Джащ къыщыддэхых, ауж тыкъенэ.
Тыкъенэшъ, тигугъэ гум тыкъыренэ…
Тыкъэнэ, ау ыпэ кIотагъэу джы хэт,
Хэт тиIоф, сикъош, зышIоIофыр?
УиIоф зимыIофым емыIу уикъэбар,
Уикъэбар зыутхыдзрэм иIо фэсакъ,
«Сакъ, ренэу сакъ», — бэрэ адыгэм еIо.
ЗыIуагъэр адыг, зэхэзыхырэр хэт?
Хэт тыдэхыгъэмэ гъогу занкIэм,
ЗэнкIэу тилъагъо тытезщэжьыщтыр?
Ухэзщыжьыщтыр нафэ — ныбджэгъу,
Ныбджэгъу уиIэмэ, къошыр уихъой.
Нэхъоеу къыщыбготых щыIэныгъэм.
… ЩыIэныгъэр Iаджэуи зэхэт,
Тызхэт-къытхэтмэ тэри тафэд.
Тафэд тэIоми, тIэкIу тызэтекIы,
Ау хэти игугъэ ыгу къыщэкIы…
Ощх къэгъагъ
Щыбзэ ныдым пхырыплъэу жьыбгъэм,
Ощхыр къегъэжьы.
Пщэсыр пэIут нэплъэгъу набгъэм —
МэгуIэжьы.
Уцым щэтIкIушъ, уилъэуж мэкIоды,
СипсэкIода?..
Шыблэр губжыгъэу огум щэхъушIэ —
Зыфаер къашIэ.
Сыкъаплъэмэ, ощх нэгъыфым чыжьэу
Укъыщэлъэгъожьы.
Iэрамэу пIыгъ къэгъагъ плъыжьыр —
Сыгу зехъожьы.
— УкIожьыгъэу сIуи, сыгуIэгъагъ…
— Жьыбгъэм риутыных сIуи, салъыкIогъагъ…
Къэгъагъ Iэрамэу къэпхьыгъэр
Бгъэгум щыпIыгъ.
Ощхэу непэ къещхыгъэр
Къэгъагъэу къызэIуихыгъ…
ПцIашхъо
Пчыхьэпэ огур къызэхэштауи,
Пщэс шIуцIэр техъоу зэкIищыгъ.
ПцIэшхъо цIыкIур къэтэмауи,
Огу лъагэм лъагъо пхырищыгъ.
Уаер къыщэу пцIашхъор къекIотэхы —
Ар егъэшIэм щыIэ хабз.
Мыдрэм тамэкIэ пщэсыр Iуехы,
Хьэнцэ цIыкIум фэдэ къабз.
Сыд мы бзыур джы зылъыхъурэр?
Сыда огум лъагэу ит?
Зынэсынэу ащ къыщыхъурэр
Хэт ышIэн, ежьыр шъхьафит.
Пщэсы чIыпцIэм нэфыр хатхъэу,
Бзыум бзыур къыщгохъуагъ.
Пщэсыр ашIи нэтхъэ-патхъэ,
Сыгу къаIэти, сщиз схэхъуагъ.
2016.10.16
Тызнэсырэм джыри теплъын
Куцэр теуцогъу-теуцогъу,
Игъогу дунаир рэкIо.
РэкIошъ, тэри тыздещэ,
Ау тыздищэрэр сыдым нэс?
Къынэсых илъэс кIалэхэр,
КIалэхэу плъыр-стырых мафэхэр.
Iумэфэ закIэхэу хъурэп,
Узэрэфаеу хъурэпышъ зэкIэ.
ЗэкIэ зыфаер мыхъуми,
Къыдэхъурэм рыразэр рэхьат.
Рэхьат идунаии, щыIакIи,
ЩыIэкIэшIу Тхьэшхом къыреты.
Тетыгъо зиIэ кIэлэ илъэсхэр,
Зэпесхэзэ ныбжьым щэкIуатэх.
КъэкIуатэх илъэс чъэпхъыгъэхэр,
Ущэчъэпхъышъ дунаим ущыIэмэ.
ТыщыI щэIагъэ тхъэлъымэ,
Тхэлъ-тхэмылъыр шIэхэу къэлъагъо.
Олъэгъу цу хъущтыр шкIэзэ,
ШкIэзэ жъы хъугъи къытхэт.
Тызхэтымэ ащ фэдэр къахэщы.
Дэщэхыгъэу щыIакIэмкIэ къэнэ,
Къиныгъомэ ашъхьарымыкIрэр.
Куцэр теуцогъу-теуцогъу,
Игъогу дунаир рэкIо.
Тэри тэкIо, тылъэкIуатэ,
КъэкIуатэх лIыку илъэсхэр.
Илъэсымэ шыгъачъэу яIагъэр,
ЯмыIэгъэ тынчым щэрэхьаты.
Щэрэхьатых лIыхэр яхьакIэщмэ,
ХьакIэщэу лIы кIуапIэ хъурэм.
Къыщыхъурэр дунаим ащ щашIэ,
ЕшIэшъ адыгэм дунаим икIуакIэ.
ТикIуакIэ джаущтэу мэкIуатэ,
КъэкIуатэ тIурысэ уахътэр.
Уахътэм дэчъэжьэу къэнагъэр хэт?
Хэт ишыу гъэхъушIакIэкIэ апшъэр,
Апшъэ итынэу джыри зынапшIэр?
УнапшIэ теплъхьанэу зэкIэ уемыжь,
Уздежьагъэхэр зэкIэ лIых.
ЛIыгъэ зыхэлъыр джыри лъэш,
Тызщылъэш илъэсхэр блэкIыгъэми.
БлэкIы джаущтэу дунаир, лъэкIуатэ,
КъэкIуатэх илъэс пIашъэхэр.
ТызщыпIэшъэн уахътэ тынэсыми,
Тызнэсырэм джыри теплъын,
Теплъын гугъэр гъунэнчъэшъ.
2018.10.09. Стамбул.
Уахътэ зимыIэ зи щыIэп
Уахътэ зимыIэ зи щыIэп,
ЩыIэми, Тхьэшхом ышIэн.
Тэ тшIэрэр бжыхьэм иуахътэ
Иуахътэ къынэсышъ, мэкIожьы.
Тэ кIожьырэ, тэ щыI ыдэжь?
Ядэжь щымыIэмэ тыдэ къикIыжьырэ,
КъикIыжьэу къызытфэкIожьырэм?
ЗыфэкIожьын иI, зэрэхъурэмкIэ,
ЗэрэхъурэмкIэ, Iахьыли, благъи иI.
«Хэт иIэхэр?» аIоу къэупчIэхэмэ,
УпчIэм щыгъуазэр джэуап афэхъун.
Хъуни мыхъуни щэхъу дунаим,
Дунаир шIу закIэу зэхэлъэп.
Тигухэлъхэр япхыгъэх Iаджыми,
Iаджыми тахэкIы, Iаджыми тахэхьэ.
Тызхахьэрэм акъыл кIэрытхыгъэмэ,
Къыхэтхыгъэр федэ тфэшIыгъэмэ
Фэигъу тиуахътэ, ау тэ щыI ащ итахътэ?
Мары бжыхьэр итахътэ тесэу
Къесэу регъажьэшъ, зыкъеIэтыжьы,
Еужьырышхорэп, сыда гуIэн,
ГуIэнкIэ пшIэрэр ренэу дэгъушхоп.
Дэгъоу щыIагъ бжыхьэр иуахътэ,
Зигъатхъэу мэщым итыгъ.
Къыратыгъи, къылэжьыгъи конычIэм,
КонычIэ лъачIабгъом изы ышIыгъ.
Пчъэр зэфишIыжьи зиутхыпкIыжьыгъ.
ЫутхыпкIыжьыгъэх ишъхьанди ичъыги,
Чъыгмэ апытыри ыугъоижьыгъ.
Джы ежьэжьыгъ, игъогу техьажьыгъ,
Тыдэ ыхьыжьрэ икIэн зэгъэкIугъэ?
Бэ ыкIугъа, макIа, ар нэсыжьы,
Ядэжь нэсыжьрэр мэгупсэфы.
Щэгупсэфы иджэныкъо машIо,
МашIор шIагъошъ, егъатхъэ,
Тхъагъоба уиIоф уухыгъэу,
Iофым уимыухыгъэу укIожьмэ!
Уахътэ зимыIэ зи щыIэп,
ЩыIэми Тхьэшхом ышIэн.
Тэ тшIэрэр — бжыхьэм иуахътэ
Иуахътэ къынэси, кIожьыгъэ.
Зэужы итхэу джаущтэу дунаим
Дунэе нэфым щэкIох зэманхэр.
Зэманмэ гъатхэ къыздахьы,
Къыздахьы бжыхьи, кIымафи.
Непэ кIымафэр итахътэ тес,
Зэрэщысэу къытфырегъэсы…
Къесы, гупшысэри къызэтешасэ,
Самэу щагум ари щызэтырихьагъ.
Къихьагъ джаущтэу кIым иуахътэ,
Осы тахътэм джы щыгупсэфыгъ.
Тэри тэгупсэфы, тэшIэ, чъыIэм
ИчъыIалIэ ащ фэдизэу Iофэп.
Iофыр тиджэныкъо машIо,
МашIор кIэлъмэ, тыгу фэбэн,
Зыщыфабэм гури мэрэхьаты,
Тыгу рэхьатмэ, гъатхэри къэсын.
Шы Iэхъогъу
Цуамыкъо Долэт фэсэтхы
Ошъо чапэр чIым къызщехрэм дэжь,
Ямыдэжьыми, шы Iэхъогъур макIо.
Сыда кIорэ, хэт пчыхьэм зыфакIорэр?
Ащ икIуакIэ Долэт егъэгумэкIы,
КъэгумэкIышъ, шылъэмэкъэ дэгум,
Шылъэмакъэу IукIотыжьрэм кIэдэIукIы.
ЩызэблэкIы Iаджи гум, къыщэкIы, къыщэхъу,
Къыщэхъу орэд ныкъо къаIоу гукъаор,
Аркъэнэу пшъэм жьы къыримыгъащэу.
Езэрэщэжьагъэх шыхэр тыгъэм икъохьэгъу,
Сыд къогъу зыздагъэзэщтыр, сыд ягъогу?
Зэгъогогъухэр мэхъух шы Iэхъогъу,
Шы Iэхъогъу хэтыр сыд фэдиз?
Гум щизэу шы Iэхъогъоу уикIасэм,
УикIэсэ тIэкIу — насып, пIэгу ифэбагъэу
Уигуфэбагъэу уагъэшIыгъэр дыIокIых.
УигукъэкIыжьы хэтых чэмыди, тхъуагъи,
Узщытхъэу, уякIэсмэ зэ ушъ-ушъэу,
Зэ ухэушъыкIэу, зэ кIорыкIоу,
Зэ хьапкIэу о бэрэ учъагъ.
Къэбгъэчъагъэр зэкIэ уицIыкIугъом,
УикIэлэцIыкIугъо ипсыхъо щыбгъэпскIыгъ.
Ау сыд гукъэкI шы Iэхъогъур езщэжьагъэр,
Тыгъэхьэжъоу зыгорэ чапэм щэкIуатэ –
МэкIуатэ шы Iэхъогъур, уеджэ о угуIэу,
УгуIэнба, шъузэщыщэу къэшъухьыгъ!
Угу зыдихьыжьрэм фэдэу Iэхъогъур чапэм екIу,
Тэ кIорэ – шы лъэмакъэ дэгур уиджэуап…
«ШъукIэдэIукI зэ, — оIо, — шылъэмакъэ къышъоIуа?
ШитIу къызэдачъэ, чIым теубгъуагъэу мэбыбых».
Мэбыбых мыхэр, чэщи яIэп, мафи яIэп,
ЯIэ закъор ягъогушъ, теушъокъуагъэх.
Зэпачъэх, ау хэт къыпкIэхьащтыр апэ,
Ыпэ ишъырэр шы фыжьа, шы шIуцIа?
ШIуцIэр гукъанэм иш, фыжьыр – гушIуагъом,
УгушIощта е гукъанэм уихьыщта, пшIэрэп.
О пшIэрэр — яз текIощт, щэбзащэу къэбыбых,
Щэбыбых гъашIэм, къэзгъэуцунхэ щымыI.
«Тхьапшрэ сыщыIэщт, — оупчIэ, — илъэса, мафа?
Симафэ шы щIуцIэу, фыжьэу хэтыр сыд фэдиз?
Сыд фэдизрэ чъэщтых шы шIуцIи, шы фыжьи,
Шы фыжьа, шы шIуцIа апэ къыскIэхьащтыр?»
Джаущтэу зэпачъэх Долэт имафэхэр, лъэкIуатэх,
ЛъэкIуатэ Iэхъогъур чапэм зэрекIурэм фэд.
Ау Долэт фэдэлIмэ онэгур зэ аубытымэ,
Къэуубытыжьмэ улIышъ, урихьылIагъ…


Diasporanın değerli yazarı Yenemıko Mevlüt Atalay dizelerinde Adıge halkının tarihi yolculuğunu ve duygularını anlatıyor.
-
Diasporanın değerli yazarı Yenemıko Mevlüt Atalay dizelerinde Adıge halkının tarihi yolculuğunu ve duygularını anlatıyor.
I
«Къушъхьэр уадэжь къэмыкIомэ,
о къушъхьам дэжь кIо».
Руми М. Дж.1
Мы Ор
СитхьамыгьэпцI
CепцIыжъымэ сигущыIа!
Оры
Зигугъу ашIэу
Слъэгъунэу
СызкIэхъопсыщтыгъэр
Оры
Зыпашхьэ сисэу
СIэхэр дэзгьэчъаи сызэлъэIугъэр, Оры сыгу илъыр,
Оры сынэмэ акIэмыкIрэр,
Оры
СипкIыхьапIэ
ШIулъэгьур.
СызыпIопльэм
КъызгурыIуагь, слъы хэтэу
Илъэс мин хъугьэу
КъыздесхьакIырэ
ШIульэгьур къыздикIыгъэр.
СызыпIоплъэм,
Яжьэ тыришIыхьажьыгъэу
Сыгу илъыгьэ
Чъыгэе жъокур
Къэущыжьыгъ.
Зэ шъхьа,
Сыогуцафэщтыгъэ сыпщыгъупшагъэу.
Зэ шъхьа,
ПцIэ пхъожьыгъэу,
УсымышIэжьын фэшIкIэ, Хымэмэ зяптыжьыгъэу
Сегупшысэщтыгъэ.
ОшIэжьа,
ТызызэпэIоом?
А мафэм
Сэ икIэрыкIэу сыкъэхъужьыгъ.
О ЗыпфэмыIажэу,
Нэмыз-Iумызэу
ТIэкIуи укъысщыукIытэ фэдэу
Унэмэ къакIихырэ гушIопсыр слъэгъугъэ.
ЗыхэсшIагь пкIышъо къызэрэтхыищтыгьэр.
Зэ шъхъа,
Моу зыбгъукIэ зыбгъази,
УакIыб къысфэмгъэзапэу
Щыгъыжъыем фэдэу унэпсхэр къыкIэтэкъугъ.
ЕтIанэ,
Лъэгъуныгъэ иным а ифэмэ-бжьымэ къэбгъэлъэгъуагъ:
Зыкъысфэбгъэгусагъ...
Джащыгьум
Сэри
Сынэпсхэр
Сфэубытыжьыгъэп.
КъыбгурыIуагъа егъашIэрэ лъэгъуныгьэу къыпфысиIэр зыфэдэр?
УкIэгъожьыгьа, – оIуи?
-Хьау, хьау,
Ащ фэдэ гукъао сиIэп.
II
«Сэ о узыслъэгьукIэ уимашIо сыкъесты
Усымылъэгьумэ сызэгоуты»
Къушъхьэ Догъан иорэд щыщ.2
О
УщымыIагъэмэ
СыщыIэшъущтыгьэп сэри.
О
УзэрэщыIэр ары
Сэ
ЩыIэныгъэр
шIу сэзгъэльэгъурэр.
- Тызэпэчыжьагь, пIуагъа , -
Мыщ фэдизрэ илъэсым?
ПшIэрэба,
Зэщыгьо иным
Лъэгьуныгъэ инхэр къелъфыри.
О гуцафэ озгьэшIыгьэп нахь
Чэщи, мафи,
Зы
Нэ -
ГъэупIэпIэгъуи
Сыгу
Уизыгъэп.
Угу икъытеуакIэ,
Уигьыбзэхэр,
Умэ IашIу
Жьыбгъэ чыIэтагъэм
кьысфихьыщтыгьэ.
Мэзэгъо чэщым нахь тхъагьо сиIагьэп.
А тызщызэIуплъэжьыщт пIалъэр ары гугъапIэу сиIагьэр.
Джы
Мырары
ТызэIоплъэ мафэ къэсми.
ЗэфэтэIотэжьы илъэс минмэ кьыздахьыгьэ гопэгъур.
Джыри тыгухэр
тфы-зэ-Iу-мы-хы-шъу-гъэ-ми
ТызэщэгушIукIы.
«Тызэсэжьыгъэп» сфэIошъунэп,
Шъхьа, илъэсхэр ищыкIагъ тигугъэхэр
зэдэтпIун шъхьакIэ.
УкIэгъожьыгъа, оIуи?
-Хьау, хьау
Ащ фэдэ гукъао сиIэп.
III
«Тэ, цIыф (Мухьамодэ) гъэшIэгьонэу тиIэхэр
къедгьэлъэгъун шъхьакIэ чэщым Месджиди хьарамэм къитщи,
Месджиди аксам тщагьэ»
(Исра сурэр, КъурIан)
Тыдэ сыщыI!?
Лъэхъанэр, сыныбжь, дунаер сщыгъупшэжьыгъ.
- СыщыIагъ шъуIуа зэгорэм? -
ЕгъашIэми сымылъэгъугъэу
КъаIуатэуи зэхэсымыхыгьэу,
ЧIыпIэ гъэшIэгъонхэр къысагъэлъэгъугъ.
А тхылъ лъапIэми арытэп слъэгъугъэхэр:
Хьа, тыгъэр щыкъохьажьы зыхъукIэ Мыекъуапэ,
Зэшъхьа
Шъхьагощэ
псыхъо хъуатэм дэтэу,
Куплъы, мор, гъожьы, шхъонтIашъохэмэ
Къэшъо гъэшIэгъонхэр къыщашIыри ошъо чапэм...
Хьа, гъэтхэпэ нэкъыгъэмэ
Ядэхагъэ кIэхъопсыхэу,
Къапихырэ мэIашIум
Шъхьауназэ ышIыгъэхэу,
Зы мэфэ закъоми
гъашIэу
яIэр,
Нахь дахэ умылъэхъужынэу
Уджы зэмылIэужыгъохэр къашIыри
ХьантIрэпIиймэ...
Угу умиыежьэу,
ПIапихыгъэу дэхагъэм,
УмышIэжьэу уздэщыIэр,
Унэхэр плъызыжьыгъэу оплъэри...
Зэшхьа, джа ошъо чапэм
Джа, гъэтхэпэ мафэм сыхэтыгъ.
Сыщынэщтыгъэ тIэкIуи,
ТIэкIуи зысымышIэжьэу
ГушIуагьом сырихьыжьагъэу
Сыгу кIэзэзыщтыгъэ.
ИтIанэ,
Пхъэтэкъэжъмэ атесхэу
ЛIыжъ куп слъэгъугъэ чыжьэкIэ.
Шъхьэлъытэжьыгъэх,
ЯплъакIэ гушIопс къыкIихыщтыгъэ.
Илъэс минмэ ащаушэтыгъэу
Шэны афэхъугъагъэ
ЦIыфыгъэ щыIэкIэ дахэр къахэщыщтыгъэ.
УкIэмыупчIэжьми зэрэфилософхэр нэфагъэ.
Тхьамэтэ чIыпIэм щысыгъэм
«УкъэкIошъущт» къыригъэкIэу
ЗэхэпшIыкI-зэхэмышIыкIэу
Зыфаер ынэкIэ къызгуригъэIуагъ.
Сыбг зандэу,
Сшъхьэ зы тIэкIу афэсыуфи,
А ежьмэ ахэлъ шъхьалъытэжьыр къэзгъэлъагъоурэ
- Зы тIэкIуи сыукIытэурэ -
Тхьаматэм къыщезгъажьи,
Анэмэ сакIэплъэурэ
шIуфэс ясхыгъ.
ИтIанэ,
лъэбэкъуищ сызэкIэкIуати,
СIахэр зэтедзагъэу
КъысаIощтым сежэу сыуцугъ.
Бэмэ къакIэупчIагъэх.
Загъорэ сыгу къыхэуIохэуи хъугъэ.
Купым ыIорэ-
ЫшIэрэмэ гъунэ алъызыфэу
ЛIыжъымэ ягъунапкъэкIэ щысыгьэм,
- Сэгугъэ джэгуакIор арыгъэ -
Гум итIысхьэу мэкъэ шъэбэ дахэкIэ
ГущыIэ дысхэр къысфидзэу фежьагъ:
«- Бзэри, хабзэри
А зыным къылъфыгъ.
Бзэм хабзэр eпly,
хабзэм
бзэр къегъэдахэ.
ДжаитIур ары тэ гугъуемылIыжьэу
Илъэс минмэ адэдлэжьыгъэр.
ДжаитIур ары тэ тырыгушхоу
Лъэпкъ нэшанэу къышъфэдгъэнагъэр.
Ары шъхьа,
О
Бзэм
Лъэхъу теплъхьагъ.
Удихьыхыгь
Хымабзэм .
ЗыхэпшIэшъугъэп
Убзэм
Хэлъ
КупкIыр.
КъыбгурыIуагъэп
Бзэм едэхашIэхэурэ зарапIурэр! –»
-А ситхь!
Мыщ фэдизэу гъэшIуагъэу
Къамыщышъо узэрашIышъущт бзэр
Къэбгьэхъугъа уишIэныгъэ ушъхьамысэу? -
ГущыIэхэр щэ хъугъэу
Сыгу къыхахьэщтыгъэ,
Сшъхьэ зыдэсхьыщтыр сшIэжьыщтыгъэп.
НэмыкIхэри къысиIощтыгьэх
Тхьамэтэ тIысыпIэм щысыгъэр къэмыгущыIэгъэмэ.
- Руми М.Дж. Суфизмэм изы къутамэу Мевлеви, зыфаIорэр зэхищагъ. Коньям (Азие цIыкIум) щыпсэугъ.
- Урысыбзэм хэт «кручина, тоска, страстное желание, стремление» гущыIэмэ къарыкIырэр ары.
Сэ силэгъухэу, щыIэныгьэм зэрипсыхьагъэхэр, зэхэшIыкI ин, гулъытэшхо зэрахэлъыр къахэщыщтыгъэ, нэбгыритIу къызгоуцуи къушъхьэ лъагэ горэмсыдащэягъ. Сагьэлъэгъумэ якIасэм ыцIэ къызаIокIэ, а зыцIэ къаIуагьэр сынэкIукъыкIэуцощтыгъэ. Нэхьапэу къуаджэхэр, къалэхэр къысагъэкIухьагь. Сыздащэгьэ чIыпIэм зы нэ гъэупIэпIэгъу нахьыбэу сыщымыIэщтыгъэми, слъэгьун, къызгурыIон фаехэр слъэгъущтыгъэ, къызгурыIощтыгъэ. Iушыгъэх цIыфыхэр. Сыдрэ Iофыгьо къырахьыжьагъэми зэупчIыжьыщтыгъэх, зэдэIэпыIэжьыщтыгъэх. Зэшхъогъожьыщтыгьэхэп.
Яурамхэри, ящыгьынхэри, яунэхэри къэбзагьэ.
Мыр о уикъуадж, хымэм щыпсэущтыгъэми, а «хэкукIэ» узаджэрэм къыздырахыгъэгъэ щыIэкIэ-псэукIэр мыщ щагьэпсыгь, - аIуи зы къуаджэ горэм сыдащагь. Едыдж Азизэ къыспэгьокIыгь. ТикIэлэгьум, а зытамэхэр къыттезыубгъоу тигупшысэмэ къотэгьушхоу яIэгьэ лIы Iушым IаплIэ къысищэкIыгъ.
Унабэмэ сарыхьагь. ЧыжьэкIэ къэлъэгъорэ зы тIысыпIэ горэм Iэ фэсшIи, «мыри къуаджа?» - сIуагъэ. А къуаджэм игьэпсыкIэ, унэмэ яшIыкIэ сыгу къыгъэузыгъагъ. ЧIым къыхэщ-къыхэмыщэу етIэ унэжъ цIыкIугъэх слъэгъухэрэр. ГъэшIэгъоныр, унэкIыб дэпкъхэр етIэ фыжькIэ гъэлэгьагьэ. Унэмэ сарыхьагь. Ахэри къэбзагьэх, нэхьапэу слъэгъугъэ унэ зэгъэфакIэр яIагъ. СыгушIожьыгь. СыкъахьакIагъ. ЕгьашIэми сымылъэгьугъэу, ыцIэ зэхэсымыхыгьэу шхын гъэшIэгъонхэр Iанэ лъэкъуищым къытырагъэуцощтыгъэх. Мыщ фэдиз шхыныр сыдигьо ашIыгъ, сыкъызэрэкIощтыр ашIэщтыгъа?, - сIуагъэ сыгукIэ. Къызгос лIым, Iанэм тет шхынмэ ащыщ горэ сигьэшхы шIоигъоу сапашъхьэ къырегьэуцо фэдэу зишIи, къысэIушъэшъагъ:
- Тэ, хьакIэр зы унагьом ихьакIэу тлъытэрэп, ыIуагь.
Унэм, «мыр сынэ къыкIэо», озгъэIошъущт илыягьэу зы хьап-щып иплъэгьощтыгьэп. Дахэу зэгьэзэфэгьагьэ. Бзылъфыгъэхэр гушIубзыугъэх. Ашъхьэ лъытэныгъэу фыряIэр, яIокIэ-шIыкIэмэ къащылъагъощтыгъэ.
Зы купышхо горэм сыхащагь. Тхылъхэр аIыгъыгъ ахэмэ. Зы Iофыгьо горэм рыгущыIэщтыгъэх. Зэдэожьыщтыгъэх шъхьа, зэфэгубжыжьыщтыгъэхэп. «Сэ ащ еплъыкIэу фысиIэр...» ыIоти къыригъажьэщтыгьэ къэгущыIэрэм. А зы Iофыгъом еплъыкIэ зэфэшъхьафхэр зэриIэщтыр, ыкIи зэриIэн фаер къагурыIощтыгъэ. ЛъэгапIэм зы бзылъфыгъэ горэ къыдэкIоягь. «Мыхэр шIэныгъэлэжьых. Тэ тиIэгъэ дунэе еплъыкIэм ыцыпэ къаубытыгъэу ичIыпIэ рагъэуцожьы», - къысиIуагъ сигъусэ.
НэмыкIхэри а лъэгапIэм къыдэкIуаехи къэгущыIагьэх, аIохэрэр къызгурымыIоу. ЗэIукIэм хэтмэ азыныкъом, «мыщ къыIуагъэхэр», аIоти агъэшIагъощтыгъэ. Ыныкъоми, ахэмэ къаIорэр зэхашIыкIыми, бзэу аIулъым ыгъэразэщтыгьэхэп. «Мыхэр лъэпкъым ыцIэкIэ къэгущыIэх шъхьа, хьаолый, къаIорэр лъэпкъым ылъ хахьэрэп», - къысиIуагь сигьусэ.
Гъэхъунэ шхъонтIэ дахэ горэм тызехьэм цIыфыбэ итыу слъэгъугъэ. Чэпашъом щысыр щысэу, щытыр щытэу зы куп тетыгь. ТхакIохэр арыгъэ мыхэр. ДжэгуакIохэр апэкIэ щысыгъэх. Сызахэплъэм, ауж дэдэрэ джэгуакIоу щыIагъэр, Мацыу Лъащэр, къэсшIэжьыгъ. (Джыри шъо шъушIэрэп ар, щыIагъэми щымыIагъэми. Сэ сэшIэ). Купым пэблэгъэ-пэмыблагъэу щысыгъэмэ Хъанджэрые ахэсыгь. Нэшхъэигъ Хъанджэрые. ТхакIохэр, усакIохэр ятхылъмэ къяджэхэ зыхъукIэ, наекIэ ежь ытхыгъэмэ яплъыжьыщтыгъэ. ШэуджэнцIыкIу Али, «Къамботрэ Лацэрэ» къеджагъ. КIэрэщэ Тембот, Теуцожь Цыгъу, Кэстанэ Дмитрий зэгосыгьэх. Гуфаплъэу сызахэплъэм, КIышъэкъо Алим, Теунэ Хьачим, Нало Ахъмэтхъан, Шортэн Аскэрби, Тхьагьэзит Зубер, Бицу Анатол, Елгъар Чащиф, IутIыжь Борис, нэмыкIхэри зэхэтхэу слъэгъугъэ. ЗыбгъукIэри МэщбэшIэ Исхьакъ, Къуекъо Налбый, Кощбэе Пщымаф, Пэнэшъу Сэфэр, Цуекъо Юныс, ХьадэгъэлIэ Аскэр, Шхьэлэхъо Абу, Емыж МулиIат, Хъунэго Саид щызэхэтыгъэх. ХьадэгъэлIэ Аскэр гушIожьыщтыгъэ пстэуми тырыгушхоу Iофышхо зыдишIэгъэ нарт томиблымэ яплъы зыхъукIэ.
НэкIу ихыгъэ, гу хьалэл лIышхо горэ щытмэ аIуплъыхьэу, ащыгушIукIэу слъэгъугъэ. СекIуалIи, «Тхьам шIукIэ укъытхегъахь, Яшар Кемал!» - сIуагъэ. «Сыдигъуа сэ шъо шъуспэчыжьэу сызыщытыгъэр? Стхыгъэ роман пстэуми шъо шъуахэтба? Шъуимифологие, шъуиорэдыжъхэр, шъуицIыфыгъэ шIыкIэ сыкIэхъопсэурэ къэсхьыгъ. Шъо шIу шъулъэгъурэр, гукIэ-псэкIэ шIу шъолъэгъу. Пыир, пыи пэтми хъор-шэрыгъэ дызешъухьэрэп. КъызгурымыIоу шъухэлъ шэныр ошIа? ЛIыхъужъкIэ шъузаджэхэрэр шъыпкъэ дэдэу лIыхъужъых. Шъхьа, ахэмэ зы пIалъэ къякIу, бадзэм, къамзэгум, бжьэм щэщынэх. ОшIэжьа, нартмэ анахь лIы бэлахьэу, Емынэжъ ытыгъугъэ чылапхъэр къэзыхьыжьыгъэу, иныжъмэ атыгъугъэ машIор къатезыхыжьышъун фэдизэу щынэ зымышIэрэ нарт Саусырыкъор, Хьарам Iуашъхьэ нарт Албэчыкъо Тотрэщ зыщыIокIэм ышъо пычъыжьыгъэу, ешхэ-ешъор щыгъупшэжьыгъэу унэм къызэрэчъэжьыгъагъэр? Зы лIыхъужъыр сыда ащ фэдизэу щынапхэ зыкIэхъушъурэр? Сэ, шъуилъэпкъ сыкъмылъфыгъэми, шъо сышъущыщ. ОшIэ о, а зыцIэ къасIо симыкIасэу Iум-пэм шъузышIыжьыгъэ шъуилъэпкъэгъухэр. Сэ ахэмэ сафэдэп». А купитIумэ азэфагу Тыгъужъ Къурмэнрэ, Нэхушъ Мухьамэдрэ итыгьэх. Купищми ныбжьыкIэу сэ сымышIэхэрэр зэрахэтым гу зылъысэтэм сыгушIуагь. КъафиIуатэщтыгъэхэр сшIэрэп, Пэнэшъу Сэфэр купыр игъэдэхьащхыщтыгъэ. Мы зэхэт тхэкIо купым пэмычыжьэ дэдэу, ынэмэ хъопсагъор къакIихэу Расул Гъамзати къэслъэгъугъ. Бэ къысагъэлъэгъугъэр, пстэури къэсIотэжьышъуна? Шхьа зыгорэм игугьу къэсымышIын слъэкIыщтэп: купым пэблэгъэ-пэмыблагъэу ПIэтIыощэ Феликс зэрэщытыр сыгу къеуагъ. ХьампIэIоу щысэу ыIыгъ чымкIэ сапэм зыгорэхэр ритхэщтыгъэ. Ащ ышIыгъэ сурэтхэр сыгу боу рихьыщтыгъэх. Тыдэ щыI шъуIуа джы?
ЕтIанэ зэлъэпкъэгъу зэфэшъхьафыхэр сагъэлъэгъугъ. «Тэ, мы одгъэлъэгъурэ цIыф лъэпкъ пстэури тызэщыщ. Тызэхахьэ, тызэхэкIыжьы. Олъэгъу, хэгъэгу зэфэшхьаф фэдэу тыщытми, тидунэееплъыкIэ, тигъэсакIэ а зы хабзэм къыхэкIыгь. Хьа, шъо хэбзашъхьэ шъоIори, тэри аш фэдэ хэбзашъхьэ тиI. Тихабзэмэ ащыщ горэм изэхъокIыгъо къызысыкIэ лIы Iушэу тиIэмэ зэфэс ашIызы хэбзашъхьэр агьэуцу. ЕтIанэ зэлъэпкъэгьухэр шъхьаф-шъхьафэу зэрэугъоижьых, зыщыпсэухэрэ чIыпIэм фэшъуашэу, а хэбзашъхьэм къыдиштэу, хэбзакIэхэр ашIы. Джары тэ мы плъэгъурэ щыIэкIэ дахэр къытэзытырэр». Къызызгъэзэжьыщт пIалъэр къызэблагъэм джыри зэ лIыжъмэ сахащэжьыгь. Джырэ нэсфэ къакIугъэ гъогур зырызэу къысфаIотагъ. Адыгэ-Урыс заом къызнэсыхэм, «Шъо, ащыгъум хъугьэ-шIагъэу щыIагъэхэм икIэрыкIэу шъуяплъыжьын фае… А заом хыягъэ, мысагъэ щызезыхьагъэхэр шIэжьын фае...» къысаIуагъ. Сэр-сэрэу «БлэкIыгъэ Iоф шъо зигугьу шъушIырэр, тэ тинеущ джы тызэгупшысэрэр», сIуагьэ. Шхьа, мы сигупшысэ зы къончагъэ горэ зэрэхэлъыр шIэхэу къызгурыIожьыгъ: КъытэхъулIэгъэ тхьамыкIагъом купкIэу иIэр, ащ телъхьэ фэхъугъэр нэхьапэу къыдгурыIон фаеба! КъыдгурыIон фаеба «дышъэм» кIэхъопсызэ зихэку зыщэжьыгъэхэмрэ, ыпсэ емыблэжьэу зихэку фэбэнагъэхэмрэ а зыцIэр, щытхъуцIэр, зэрафэтымыIон фаер. Зэо Iалым къыздихьыгъэ шIойхэр зэрэтымыукъэбзыжьыгъэр, ащ къытхилъхьэгъэ мыхъо-мышIагъэхэр лъэпкъ хабзэ фэдэу зэрэтшIошIырэр сыдигъо къыдгурыIощт? Тэрыба лыргъор тадэжькIэ къэзыдзыгьэ Щамилэ зыгъэлъапIэрэр, ащ ыцIэ зисабыймэ афэзыусырэр! Тэрыба бгъуитIум, - урысым, тыркум - адэлажьэурэ лыргьом зезгьэушъомбгъугъэ Мухьэмэд Аминэ къотэгъу фэхъурэ. Маим и 2I-м икъэ дэжь уцухэу нэкъагъэ тезылъхьарэр! «Лъэпкъым сэры Iашъхьэтетэу иIэн фаер» ыIоурэ ащ фэдизрэ илъэсым тыркум гъэрэу зязгъэIыгъыгъэр хэт? КъызгурэIо, титарихъ гъогу картэр тшъхьэ зэрицIэлыкIыжьыгъэр. Критикэр ары тигъогу картэ икIэрыкIэу зыпкъ изгъэуцожьыщтыр
Сыд Къушъхьэр? Тыдэ щыI? Слъэгъугъ шъуIуа а КъушъхьэкIэ заджэхэрэр? Къушъхьэр - егъэшIэрэ гупшыс... Нэрыгъ къытфэхъужьыгъэу, зэ мыхъуми тищыIэныгъэ кIэн фэмыхъоу, зыфэдэр е зыфэдагъэр тымышIэми тызашэрэ цIыфыгъэ щыIакI Къушъхьэр. ЛъэгапIэ къушъхьэр. ЩыIэныгъэм, гупшысэм, гугъэм, лъэгьуныгъэм, цIыфыгъэ, цIыфыгъэ щыIакI зыфатIорэм илъэгапI. Шъхьафитныгъ Къушхьэр. Сыд фэдэ гугъэнчъагъэм хэфагъэми, къытемынэжьыгъэми мы чIылъэм зы нэбгырэ закъо шIой-бжьэим химылъэсагъэу, шIункIым, къэрэбгъагъэм, жъалымагъэм ыгъэкIэзэзыми зимышIэжьэу, хьакIэ-къуакIэкIэ, хьацIы-уцIкIэ тызаджэрэмэ - ахэмэ анахь шъхьалъытэжь, гукIэгъу зыхэлъ, нэепсыягъэ зымышIэрэ псэ зыпыт щымыпсэуми мы чIылъэм – кIо аущтэу тIон, ахэмэ афэдэ хъужьыгъэми цIыфыр, чъые имыIэжьэу, ешхэ-ешъор щыгъупшэжьыгъэу, лIапIэм ифагъэми зэрэпшъыгъэм нахь хэмылъэу, а «шъхьафитныгъ» зыфиIорэ шъхьальытэжьныгъэ напэр нахь лъагэу зэриIатыщт гугьэр ыгъэкIодырэп. ЩыIэх ащ фэдэ цIыфым фэдэу цIыфыхэр. Ахэмэ заор, терроризмэр зыщыщыр ашIэрэп. Ахэмэ ягущыIалъэ итэп ащ фэдэ гущыIэхэр. (Зэгорэм щыIагъ шъуIуa а гупшысэ шIоймэ яшэрэ гущыIэхэр?) Ахэмэ сабыйхэр, ныохэр, лIыжъхэр агъэгуIэрэп. Ахэмэ зы хьалыгъу Iэдакъэ шъхьакIэ цIыфым ыкуцI рашъурэп. Ахэмэ егъашIэми цIыф аукIыгъэп, аукIышъущтэп. Ахэмэ гупчэм цIыфыр рагьэуцуи, ихъурэягъэкIэ «хабзэ» зыфаIогъэ щыIакIэр къырашIэкIыгь. КъагурэIо ахэмэ, цIыфыр щымыIагъэмэ, щыIакIэ зыфаIорэр зэрэщымыIэщтыр. ЩыIэх ащ фэдэ цIыфхэр. Мы чIылъэр къэзгъэдахэрэр, щыIакIэр хьылъэ зымышIырэр ахэр ары. Ахэр щымыIагъэмэ цIыфым ыгукIэ, ыпсэкIэ зыхишIэшъуныгьа мы чIылъэм идэхагъэ? Ахэр щымыIагъэмэ ыгу къыдиштэу дэхьащхышъуныгъа цIыфыр? Ахэр щымыIагъэмэ гъырэ сабыим ынэпс фэзылъэкIышъун, зыныбэ нэкIыр зыгъэшхэшъун, ахъые икIыгъэм зезгъэшIыжьышъун, зыгу рахыгъэу кIэзэзырэм гу къызпезгъэшIыхьажьышъун, ышIэрэр ымышIэжьэу, жъалымагъэм ышъхьа ыгъэунэзэжьыгъэу къэкIы-ныкIымэ, хьацIы-уцIымэ, хьакIэ-къуакIэмэ зиягъэ язгъэкIырэмэ «уцу» языIошъун бгъотыжьыныгъа?. Хэт щыщи орэхъу, сыд фэдэ IэнатIэ иIэми ерэI, цIыфым зиягъэ езгъэкIырэмэ ащымыщынэхэу цIыфыгъэнчъагъэ зезыхьэрэмэ апэуцужьых ахэр. ЩыIэх джыри ащ фэдэ цIыфхэр. ЩыIакIэм игъунапкъэ тынэсыгъэп джыри. Тыухыгъэп цIыфым фэдэу узэрэщыIэшъущт гугьапIэр. ЩыIэх, щыIэщтых цIыфыр щэIэфэ.
О, Къушъхь! Сэ цIыфы сызышIыгъэр оры. Ау къодыеу къасIорэп цIыфы гущыIэр. А гущыIэр о къызэрэсэптыгъэм хэлъ гугъапIэр, сызэрэппIугъэм хэлъ
зэфагьэр, хьалэлыгъэр, гукIэгъур, нэепсыягъэм сыпэчыжъэу, зыздэплъыхыжьыныр нэрыгъ къысфэхъугъэу, шъхьалъытэныгъэм сыфэерышэу, цIыкIу-ины, дахэ-Iae, бай-тхьамыкI зэхэдз симыIэу шхьэкIафэ афэсшIэу зесэхьэ.
О, Къушъхь! Сэ зэгорэм сыхэукъогъагъ: Хьа, о сыппIу зэхъум къысхэплъхьэгъагъи, къысэптыгъагъи «хабзэ» зыфэпIогъагъэр... Хьа, сянэ ибыдзыщэ хэтэу, мы дунаем нахь гъэшIэгьон, нахь дахэ, нахь шъабэ темытэу гум илъыр къизыIотыкIышъурэ а бзэр кушъэ орэдхэмкIэ сыгу къипльхьэгъагъи... Хьа, къысэпIогъагъи «мы бзэр умылэжьымэ, мы къостыгъэ хабзэм хэлъ купкIэр къыбгурыIощтэп», пIуи... Сэ ахэмэ ялъэгапIэ къызгурымыIоу, сакIырыплъызэ хымэ щыIакIэмэ Iум-пэм усшIыгъагъ. Джы къызгурэIо о сызфапщэщтыгъэ щыIакIэм идэхагъэ. Джы сызахаплъэкIэ цIыфымэ, мы чIылъэм техъухьэрэ мыхъо-мышIэхэр къызхэкIырэм, къэзылъфырэм гу зылъыстэкIэ о къысэптыгъэгьэ а «хабзэм» илъэгагъи, а «бзэм» купкIэу иIэм икуугъи къызгурэIо. О, Къушъхь, кысфэгъэгъу! Къысфэбгъэгъушъуна?
О зы шIыкIэ гъэшIэгъон хэлъэу тыкъэбгъэшIыгъ. О, Къушъхь! Губзыгъагъэм, IэпэIасагъэм, шэнышIуагъэм, дэхагъэм тыкъябгъэлъфыгъ. Тыкъэзылъфыгьэм СэтэнаекIэ уеджагъ. Къытхэплъхьагьэ Iэмэ-псымэмэ языр е фыкъуагъэмэ, е хэзыгъэмэ щыIакIэр зэрэщытэу зэхэкъутэжьы. Шъхьае, етIани тэбгъэшIагъэ лIэшIэгъумэ а Iэмэ-псымэхэр зэрагъэфыкъорэр, мылэжьэжьырэм зэблэхъукIэ хабзэу иIэщтыр.
Сэтэнаер лIапIэ зефэм агъэежьынэу къэгъагъэмэ орэдхэр къаIоу фежьагъэх, Сэтэнае зэхихэу, Ащ фэдэ гулъытэ, ащ фэдэ гукъао яIэжьэп ти Сэтэнаемэ.
Хьау, гугъапIэ зэрэсимыIэжьым фэшIыкIэ сытхьаусыхэу къызшIомыгъэшI. СиI джыри сызлъыплъэхэрэр. СиI джыри сырыгъозэнэу о къысэптыгъэр. СэшIэжьы, Нэсрэн ЖакIэр къушъхьэм зырапхым къызэрэупчIэщтыгъэр: «Бзылъфыгъэхэр хъошъэным ехьэха, былымхэр къэлъфэха джыри? Уцыхэр къэкIыха, ощх къещха?» ЫшIэщтыгъэ ащ щыIакIэм хабзэу фэбгъэуцугъэр зэщымыкъуагъэмэ зымафэ горэм зыхэт гъэрыпIэм къызэрикIыжьыщтыэр. Орыба, «сыдрэ пкъыгьо орэхъу фаеми кIодырэп. Къэхъух, мэлIэжьых, етIанэ икIэрыкIэу къэхъужьых», зыIуагьэр? Джа «къэхъужьыщтхэр» ары сигугьапIэр. Сыгу къемыон ылъэкIына, а тыздэпщэегъэгьэ лъэгапIэм сыкъызеплъыхыкIэ слъэгъухэрэр! Сыгу къео, шъхьае сыгу кIодырэп.
Шоджэн, кьэрдэн, ефэндымэ сакIыгьоу
Зэхэдз афысимыIэу шIошъхъуныгъэу щыIэмэ
Бэрэ сылъыхъугь зэфагъэм.
Шъхьае, а лIыжъмэ сызахахьэм
Ситы зэхъум ахэмэ апашхьэ
Сызнэсыгъэ лъэгапIэм
Сынэсышъугъэп егъашIэм.
Тыдэ ущыI о, къушъхь!
Сыпфэзэщыгъапи!..
- Джыдэд, джыдэд.
IV
«ПцIашхъом иунэ псынжъ риупцIыурэ ешIы».
Тырку гущыIэжъ.
БлэкIыгъэ лIэшIэгъумэ
Ятарихъ зытхыжьыщт
Силъэпкъэгъу ныбжьыкIэхэр,
Шъукъэшэс!
Iалъмэкъхэр пшысэхэмкIэ къэшъуушъ,
Гъогу гъомылэ тфэхъущт.
Ручкэхэр, тетрадхэр зыщышъумгъэгъупш.
Сыфаеп гъусэ къысфэхъунэу Iашэ зыIыгъхэр,
Шъо шIэныгъэу шъуиIэм тыкъиухъумэщт...
А нахьапэкIэ тиIэгъэ зекIо хэбзэжъым фэдэу,
Шъхьа, тилIэшIэгъу къыдиштэу
Тежьэщт зекIо.
Тызэлъэпаорэ мыжъом къедгъэIотэщт пылъ хъишъэр,
Мэз цунэхэр къытэжэ гущыIэгъу къытфэхъунэу.
КъысфаIопщыжьыгъ тикъушъхьэмэ,
Непэ нэсфэ агъэбылъыгъэ тарихъыр къытатыжьыщт.
Тахэхьащт лъэпкъ зэфэшъхьафмэ,
Шъумбэлэрэгъ,
Хэт, сыд къышъуиIоми.
Тэ хэтщыгъэ гъогур нафэ,
НыбжьыкIэ гущтэбгъагъэм зешъумыгъэлъахъ.
Сэтэнэе гуащэм къытфигъэтхъыгъ тигъогу картэр,
КIуачIэ къытхилъхьащт
Лъэпшъ
Къытфыщинэгъэ
Гургъуазэм.
ШъукIырыплъырэба ЛэупакIэм?
Жъыу! НыбжьыкIэхэр.
МифологиякIэхэр затхырэ лъэхъан джы,
Икъущт непэ нэсфэ тызхэтыгъэ пкIыхьапIэр.
-КъэкIощтха?, оIуи?..
-ИщыкIагъэп узэплъэкIыжьынэу,
КъэкIощтых, къэкIощтых...
V
Къушъхьэхэр сипкIыхьагъу:
СынапIэ зэрэзэтеслъхьэу
чэщ къэсми
Къушъхьэхэр къысэджэ.
СыкъекIы унэм
гузэжъогъум
сыхэтэу.
Анэмэ гушIопсыр къакIихэу
Къушъхьэхэр Iутых сиунапчъэ.
СIэ аубыты
Сыздыращажьэ.
КъысфаIуатэ ягугъэ-гупшысэхэр.
Къушъхьэхэр сипкIыхьагъу.
Къушъхьэ!
О сыд пшIэрэ
КъызитIысхьэкIэ
Угу
Узфэзэщырэр?
ГушыIэм фэшIкIэ
Моу ппэ
къыпиуты
хъумэ,
КъыпиIонтIыкIымэ угу,
Унэпс къыригъэблымэ
Лъэгъуныгъэм,
УкъызэхимышIыкIымэ
Псэм нахьи нахь лъапIэу плъытэрэм?
КъысаIу, къушъхьэ.
КъысаIу!..
Къушъхьэхэр сипкIыхьагъу...
-УкIэгъожьыгъа, оIуи?
-Хьау, хьау,
СиIэп ащ фэдэ гукъао.
VI
«МыхъокIэ къаохэрэр арэп сыл зыгьэузыгъэр,
Къэгъагъэ къыслъызыдзыгъэр ары».
Хьаладжы М. Суфи.
Къушъхьэр,
Джэудэт Сахьид,1 Надя,
СипкIыхьапIэмэ ахэкIырэп.
Джэудэт Сахьидэ лIыжъ жэкIэф,
Ынэ шIуцIэхэр къелыдыкIы,
Губзыгь:
«Сыда Толстоир пегъэмбар зыкIэмыхъушъущтыр?»
ЫIошъун фэдизэу ицыхьэ телъ шIэныгъэу иIэм...
Сабыймэ адэджэгушъу.
Джэудэт Сахьиди
къушъхьэ гупшысэ иI.
Адэ, джары, Охътэ Александр.
Надя Мыекъуапэ щэпсэу
Ынэмэ гушIопсыр къакIехы.
Дахэ,
Мэлажьэ, мэшхэжьы.
Надя игупшысэр шъофыхэр ары.
Шъофхэми къушъхьэ гупшысэ яI.
Адэ, джары, Охътэ Александр.
Къушъхьэр
Зы тIэкIу Джэудэт Сахьид,
Зы тIэкIуи Надя,
Нахьыбахэу шъхьафитныгъ...
Ышъхьэ афиуфагъэп лIэшIэгъумэ.
Пытэ,
КъыуиIорэм нахьи нахьыбэжь ыгъэбылъырэр.
Шъхьае сэ къызгурэIо:
Хьа, тхьабэ яIагъ,
Хьа, пкъышъолы дэхагъэх,
Хэт къаритыгъ хэбзэ гоузыр?
Ори къыуиIощт къушъхьэм
УдэгущыIэшъумэ...
Адэ, джары, Охътэ Александр.
Сэ сымылъэгъугъэри,
Джэудэт Сахьиди,
Слъэгъугъэхэри шIу слъэгъугъэ.
«ДжэгуакIо узэрэмыхъушъугьэм уфыкIэгъожьа?!.»
-Ары, ары...
Адэ, джары, Охътэ Александр.
VII
«Къамылыр зыкIэтхьаусыхэрэр
къамылалъэм къызэрэхаупкIыгъэр ары».
Руми М. Дж.
Макъэ ешакIо ГъучIэ Замудинэ...
Ау къодыеу макъэп ар зашэрэр.
ИтIысыпIэ къушхьэ сыджхэр ары,
«Мыщ нахь щылъаг макъэхэр» elo.
ЗыкIэлъежьэкIэ макъэм
Хъуатэмэ адэтэу, шъофым итэу олъэгъу
Къыубытырэр пщынэм релъхьэ,
Мэкъэ хъыбэйхэр етIупщыжьых.
Eпlyx макъэхэр къэмышIэжьынэу,
ЕтIанэ къетIупщызы къадэшъо.
КъысиIуагъ анахь мэкъэ Iалым зыфыкIылъыхъурэр
Макъэ ешакIо ГъукIэ Замудинэ.
Сэри сыкъигъэшъуагъ
ПшIогъэшIэгъоныгъа, оIуи?..
-Ары, ары.
VIII
ЛэупакIэр - къушъхьэ,
Къушъхьэ ЛэупакIэр.
О Лэу шащитыжъ2 пакIэ!
Iэ щыпфэурэ
УедэхашIэуурэ къушъхьэ тхыцIэм
Узфаер къызфеогъашIэ,
Арыба?
УдэIуашэу уахэт къушхьэмэ,
Созэрэжъ икIэн
Лъэпшъ тIэсхъапIэу иIагъэм улъэхъу.
Лъыхъу, лъыхъу
Къэбгъотыщт!
ЛэупакIэм къушъхьэр инэрыгъ
Къушъхьами ЛэупакIэр.
IX
СэгъэшIагъо,
Мыкъушъхьами
Къушъхьэу зызышIожъыхэрэр.
СэгъэшIагъо,
Зыхэтхэ лIэшIэгъум
Къыхахыгъэ гууз цIыкIухэр
Къушъхьэ гуузэу заралъытэшъурэр.
Ахэмэ, гупшысашъхьэу яIэр
Нэпэ закъор ары.
Ятыгьуаси, янеущи щыIагъэп.
"КъэIо-нэIо лъэхъаныр блэкIыгъ
а сынэ,
ГущыIакIэ зытшIыщт пIалъэ тит джы!
Тыгъуасэ тIогьагьэр тыгьуасэ фэшъошагъ,
Непэ тIон фэе гущыIакIэм егупшыс джы".
ПлъакIэ пшIэмэ, плъэгъушъущт зыхъокIыныгъэр
Гъатхэм къытфихьыгъэ мэ IэшIур нэмыкI джы.
Мафэ къэси къыкъокIэу къохьажьырэр a зы тыгъа?
Уизэфэдэмэ мэфэ пстэури щыIакIэм зихъожьына джы.
КIэупчIэба къыбгурымыIорэм, цIыкIу уишIыщтэп ащ,
Хьа зябгъэумысэрэ гущыIэ Iалхэр пшIэу джы?
Сыкъушъхьэп сэ,
СиI къушъхьэ гупшысэхэр.
Мы сызтет гъогум
- Тыгъэм макIо ар -
СыфыкIэгъожьыгъэп зэ закъуи,
Сызэрэтехьагъэм шъхьакIэ.
Оры гугъапIэу сиIэр
СыкIэмгъэгъожь!..
- Хъун, хъун.
X
Укъысэмыгыйба адэ Къушъхьэ,
«Къыпфэзгьэнэгъэ кIэнхэр зепхьажьырэп» пloy
СынэкIу зихъожьыгъ,
Сымакъэ зихъожьыгъ,
Зихъожьыгь сиорэд, сикъашъо,
СидунэееплъыкIэ зихъожьыгь.
Зихъожьыгь сыгу
Сы-гy и-ха-бзэ зи-хъо-жьыгъ...
Укъысэмыгыйба адэ къушъхьэ.
XI
Зэ закъо нахь мыхъуми шIу умылъэгъугъэмэ,
Чэщы чъые уимыIэжьэу
Тутын бгъэстэу уIумысыгъэмэ шъхьангъупчъэм,
ШIулъэгъуныгьэ зэщыгъом уыгу къымыгъэузыгъэмэ,
Къыримыгъэблыгъэмэ уынэпсхэр...
Урамым щыплъэгъурэмэ уишIулъэгъу афэбгъадэу
«Мырарыгъ» пloy укIэлъымычьагъэмэ,
УблэмыкIыгъымэ иурам мафэм зыщэ-зыплIэ,
Ищагу дэлъ хьэм нахь дахэ щымыIахэу умышIошIыгъэмэ,
Телефоныр къызтеокIэ умытхыигъэмэ...
ШIу плъэгъугъэп ащыгъум синыбджэгъу!
«О, «шIу слъэгъугъэ» oloшъya Енэмыкъо!
Къушъхьэ гупшыса шIулъэгьури?»
- Ары, ары.
- Джэвдэт Саит. Дин учон.
- Шащитыжъ – «тхьагъэпцIыжъ» зыфиIу.
Yazan Yenemıko Mevlüt Atalay Seslendiren Yenemıko Mevlüt Atalay ve Vınerıko Ray


- ушъхьагъу
отговорка, предлог, поводшыхьанымкIэ ар ушъхьагъу хъугъэ это было поводом для ссорыуфэмыемэ, ушъхьагъу закIэба посл. если не хочешь, всякий предлог хорош◊ ушъхьагъу шIын сослаться на кого-что-л.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
ушъхьагъу — (ушъхьагъур) оправдание, причина Зыгорэ телъхьапIэ ышIыныр Ерыуаджэм ушъхьагъухэр ышIзэ лэжьагъэп … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
телъхьапIэ — (телъхьапIэр, телъхьапIэхэр) 1. место для укладки Зыгорэ зыкIыIу щагъэIылърэр ары Тхылъ телъхьапI Тиз хъугъэ, телъхьапIэ иIэжьэп 2. отговорка Ушъхьагъу Ар телъхьапIэ ешIы нахь фаемэ а Iофыр зэшIуихын ылъэкIыщт … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
IэубытыпI — (IэубытыпIэр) 1. ручка Пчъэ IэубытыпIэм еIи, пчъэр къыIуихыгъ 2. отговорка Ушъхьагъу IэубытыпIэ ешIы … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


|сэ санахь дах||тэ танахь дах|
|о уанахь дах||шъо шъуанахь дах|
|ар анахь дах||ахэр анахь дахэх|
Сэ санахь дах
Мэзым хэс хьэкӀэ-къуакӀэхэр зэрэугъоигъэх (собрались). Аслъаным ыӀуагъ:
— Нахь Ӏушыхэр джабгъумкӀэ шъукъэуцу, нахь дахэхэр сэмэгумкӀэ шъукъэуцу.
— Сэ санахь дах ыкӀи санахь Ӏуш. Сыдэущтэу джабгъумкӀи сэмэгумкӀи сыуцущта!? — ыгъэшӀэгъуагъ (удивилась) мамунэм.
Нэфсэт: Сэри сигуапэ нэӀуасэ тызэфэхъумэ. Сэ
Назрэт: Сэ илъэсипшӀ сыныбжь. ЯплӀэнэрэ классым сыщеджэ. Оры?
Нэфсэт: ... .
Назрэт: Шъуикласс "тфы"-кӀэ еджэу нэбгырэ тхьапша исыр?
Нэфсэт: ... .
Назрэт: Сэ Мыекъуапэ сыкъикӀыгъ. Тхьэмафэрэ нэнэжъ дэжь сыщыӀэщт.
Нэфсэт: Мыекъуапэ анахь къэлэ къабзэмэ ащыщ аӀуагъ. Ар шъыпкъа?
Назрэт: Шъыпкъэ дэд. Тикъалэ 200Ӏ-рэ илъэсым къэбзэныгъэмкӀэ (по чистоте) ятӀонэрэ чӀыпӀэр Урысыем щиубытыгъ.
Нэфсэт: Ар гушӀуагъо. Назрэт, сянэ къысаджэ, сыкӀожьын фае. Пчыхьашъхьэ къыдэкӀ (выйди).
Назрэт: Дэгъу. Пчыхьашъхьэ нэс!
Нэфсэт: Пчыхьашъхьэ нэс!
Хьалыгъу шъэбабз, джэнэ кӀэпс, шъэбабзэу мэгущыӀэ, плъыжьыбзэу ыгъэлагъ, цӀыкӀужъыеу къещхы, гъогу бгъузабз, цокъэ псынкӀабз, псынкӀабзэу мэгущыӀэ, унэ нэфынабз, къэб цӀыкӀужъый.
Мы гущыӀэмэ ащыщхэр гъэфедэзэ, гущыӀэухыгъитф зэхэгъэуцу. Составь пять предложений с любыми из этих слов.


АР-м и ЛIышъхьэ интерактивнэ цифрэ технологиехэр зыщыгъэфедэгъэ спорт джэгупIэхэр республикэм зэрэщагъэпсыщтхэм фэгъэхьыгъэ зэхэсыгъор Мыекъуапэ игимназиеу N 22-м щызэрищагъ.
Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх АР-м и Премьер-министрэ ипшъэрылъхэр зыгъэцакIэу КIэрэщэ Анзаур, Мыекъуапэ имэрэу Геннадий Митрофановыр, АР-м физическэ культурэмрэ спортымрэкIэ и Комитет итхьаматэу Дэгужъые Мурат.
РеспубликэмкIэ апэрэ интеллектуальнэ спорт джэгупIэр Мыекъуапэ игимназиеу N 22-м пэблагъэу щагъэпсынэу рахъухьагъ. Ащ пае сомэ миллион 26-рэ къыхагъэкIыгъ.
Спорткомитетым итхьаматэ къызэриIуагъэмкIэ, футбол, баскетбол, волейбол зыщешIэщт, къызыщачъыхьащт чIыпIэхэр ащ хэтыщтых, трибунэр, урамхэм атырагъэуцохэрэм афэдэ тренажерхэр, воркаутымкIэ оборудованиер дэтыщтых. Wi-Fi ащ щагъэфедэщт. QR-кодхэм яшIуагъэкIэ хэти видеоинструкциер къызфигъэфедэн, тренировкэ зэришIыщт унэе программэр къызIэкIигъэхьан ылъэкIыщт.
Адыгеим и ЛIышъхьэ пшъэрылъ афишIыгъ ащ фэдэ спорт джэгупIэхэр агъэпсыхэ зыхъукIэ амал зэриIэкIэ чъыгхэмрэ куандэхэмрэ рамыупкIынхэу, Кощхьэблэ районымкIэ къуаджэу Блащэпсынэ игурыт еджапIэ ащ фэдэ джэгупIэ дэгъэуцогъэнымкIэ амалэу щыIэхэм ахэплъэнхэу, илъэсыкIэ еджэгъум ехъулIэу IофшIэнхэр аухынэу.
КъумпIыл Мурат зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, цIыфхэр жъугъэу зыпылъ спортым зегъэушъомбгъугъэныр Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным къыгъэнэфэгъэ пшъэрылъхэм зэу ащыщ. Республикэм ипсэупIэ пэпчъ спорт псэуалъэхэр дэтынхэмкIэ ищыкIэгъэ амалхэр зэрахьэх. Не-
пэ республикэм спорт псэолъэ 982-рэ иI, ахэм ащыщэу 590-р къуаджэхэм адэт.
«Спорт инфраструктурэм зегъэушъомбгъугъэнымкIэ федеральнэ гупчэмрэ партиеу «Единэ Россиемрэ» амалэу къатыхэрэр зэкIэ къызфэдгъэфедэщтых. Ахэм зэу ащыщ интерактивнэ цифрэ технологиехэр зыщыгъэфедэгъэ спорт джэгупIэхэм яшIын тегъэпсыхьэгъэ федеральнэ проекты-
кIэр. Адыгеим исхэр нахьыбэу спортым пыщэгъэнхэм ахэр фэIорышIэщтых», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу
АР-м и ЛIышъхьэ интерактивнэ цифрэ технологиехэр зыщыгъэфедэгъэ спорт джэгупIэхэр республикэм зэрэщагъэпсыщтхэм фэгъэхьыгъэ зэхэсыгъор Мыекъуапэ игимназиеу N 22-м щызэрищагъ.


Ипэрэ тхыныхэм апыдзагъэу Адыгабзэм и хымэ гуща1э фэдэу алъытэрэ гуща1э заулээ зэ къэтыуплъык1ун. Адыгабзэм щыщыми щымыщыми 1офэр зытетэр 1етимологием епхыгъэу къэдлэжьын. Мыщ ипэджый къэсытхыгъэ зэпыдзэгъэ гупшысэтх т1ури фэдэ гуща1эхэм япхыгъагъ. Джыри ахэмэ япыдзагъэм сапытхахьыт.
Гуща1эу тыкъызщынагъэм щегъэжьэжьыгъэу.
къат < kat: гуща1эм ыджырэ къэ1уак1эхэр бзэ зэфэшхьафым япхыгъэу зэхэсфынэр ары зиужъ ситэр.
Кат: (трыркубзэ): зэгучы1у зэтэлъым зэр. 1. Ти унэ т1орэ катым тет. 2. Щыгъынхэ кат катэу ыщахьыжьыгъ. 3. Джанэхэ кат кат зыщилъагъ.4. щаым щэщэгъор хидзагъ (катты).
kat Ar ḳaṭˁ قَطْع [#ḳṭˁ faˁl msd.] kesme (пыупч1ын, бзэн), (mec.) nehir geçme, yol alma (псыхъо прык1ын, гъогу к1ун. < Ar ḳaṭaˁa قَطَعَ kesti (Пыупк1ыгъ).
Мыщ узэплъын фаер, Араб бзэк1э ыкъэ1уак1э тыркубзэм зэрэщхьащык1ырэ ары. Араб бзэк1э: къэт1эгъэ. Араб бзэм макъэ1ухэр к1эк1ы – к1ахы ы1оу зэтек1ы. Адыгабзэм ебгъапшъэмэ а макъэмрэ э макъэмрэ зэрэзэтек1ырэм фэдэу.
Адыгабзэр пщтэмэ къэт1эгъэ ч1ыгу къэт1ыныр ары. Адэ ят1эр зэрэпыуупч1ытэри къэт1ынэр ары. Ят1эр зымлэжьырэ хьац1э-п1ац1ый, псэушхьый, бзыу лъэпкъый, уц1ый, чъыгый, ц1ыфый зый щы1эп.
Илъэс пчъагъэхэу блэк1ырэм, гуща1эхэм ямахьани, якъэ1уак1и зэщхьащык1эу, мэхьанэм е зиубгъоу е хэзэу е зэблихъоу мэхъу. Илъэс бэ пчъагъэк1э узэк1э1эбэжьэу етимоложьием тетэу блэжьымэ, маханэхэ, макъэхэ, гуща1эхэ е зэфэдэн фаех е зэблэгъэн фаех едэ къи1уатэрэ зэшхьы хъун фаех. Фэшъхьафэуи гуща1эхэм я хъышъэхэрый е зэшъхьын е зэрэубытъын фаех.
Нэмыцэ бзэмк1э къэт1ын зэу хэтыхэр abschaben, ausheben, schaben, (абщабэн, аущэбэн, щэбэн) гуща1эхэр ары. Уегупщысэмэ ят1эр къэпт1ынымрэ бгъэщэбэнымрэ гуща1эхэр зэтек1ыми къа1уатэрэ а зы 1офыр, а зы хъуш1э (глогал), азы хъугъэ-ш1агъэр ары. Мырый зы лъэхъан бзэ зэфэшхьафыхэм зы лъапсэ задрыя1эу зэрэщытыъэм ишапхъэ. Мыр шхьафэу зы тема к1ахьэу щыт. Урылэжьэн фай.
Араб бзэмк1э mураб зэра1орэ ят1эр ары. Т1ин зэра1орэрый пшъыжъ зэхэш1ахьыгъэ ары. Т1умый ялапсэ Т макъэр ары.
Тыркубзэмк1э ят1эм mопракъ иц1. Ащ илъапси Т макъ. Гуща1эр m1ып лъапсэр ыгъотэу сэлъытэ. Ыт1орэ пыч –ракъ гуща1эмый 1эпкъ-лъэпккыр аханэу хегъахъо.
Ц1ыфым япэдэдэ пиупк1ыгъэри, ыбзыгъэри, анахь бээрэ илэжыгъэри ят1эр ары, ч1ыгор ары. Ч1ыгу лэжыр дунаер щэ1эфэ ыухытэп. Арышъ нэмык1shi лэжхэр ч1ыгу лэжыным ыужъ.
Аркеоложьием къызэригъэлъагорэмк1э ц1ыф ц1ык1ор япэрэ лъэхъанхэм ч1ы унэхэм ащыпсэугъэх. Анатолиер апэ дэдэ хэгъэгу ыш1ый 1ушъохэм къуджэхэр, къалэхэр, псэуп1эхэр щызгъэпсыгъэхэ Кафкасым къик1ый Анатолием къихьагъэ Хьатхэр ары. Аужъыпкъэу Невщехьир Къалэм къыщагъотыгъэ ч1ы ч1эгъ къалэм ыныбжы ылъэ минитфэу а1о. Ыхэк1э ыт сурэтхэм ар къагъэшъыпкъэ. Ащ ыпэк1ый къагъотыгъэ ч1ыч1эгъ къалэ зэфэшхьафхэрый щы1эх.
Мы къалэхэмэ яфэ1оагъэр, пщтэмэ, 1уашъхьэм ышъхьэк1э къыщежагэу рат1ыч1ым рат1ык1ыхэзэ къатий ехых. Ч1эч1ыжьып1эхэр зэпэшхьафэу ыхэ нысы ехых.
Тэ тигуща1э зэсыпхыжытэр мы лэжыныр ары. Къалэр (зигугъу сыш1ырэ унэп, къалэ) къатым ехы, къатым ехыхэзэ къэт1 къэт1 зэтетыным ащ къыщежьагъэу къат маталитэ псэук1эр бзэм яхахьэ. Апэ дэдэ къэяыугупшысыгъэ лъэпкъым ябзэ къыщежьэщ гуща1эм дык1ыгъоу псэук1э 1эмалэмый лъэп лъэпкъэу къик1ахьы мэхъу. Непэрэ текноложиа псэуалъэхэрый ары гъогоу я1эр. Сурэтхэр пштэмэ ыпэрит1ор къат къатэу зэрэщытэр нахт нафэ. Сык1уй зэрэслъэгъугъэм пае зыт1эк1у хэсэш1ык1ы. Шъорый шъук1онэу шъуфэсэщэи.
к1элъык1о и1.
1 http://tdk.gov.tr/index.php?option=com_gts&arama=gts&guid=TDK.GTS.587bb889cd1d42.16907786
2 http://www.nisanyansozluk.com/?k=kat&x=16&y=12
3 Адыгабзэк1э тхыгъэхэ сэ хэсытхахьыгъэх
4 http://www.sozluk.net/index.php?word=kaz%C4%B1mak
Уи Былым Умыш1эжьымэ Къыобгыжьы (3)
Ипэрэ тхыныхэм апыдзагъэу Адыгабзэм и хымэ гуща1э фэдэу алъытэрэ гуща1э заулээ зэ къэтыуплъык1ун. Адыгабзэм щыщыми щымыщыми 1офэр зытетэр 1етимологием епхыгъэу къэдлэжьын. Мыщ ипэджый къэсытхыгъэ зэпыдзэгъэ гупшысэтх т1ури фэдэ гуща1эхэм япхыгъагъ. Джыри ахэмэ япыдзагъэм сапытхахьыт.