СССР-ым ыкIи Адыгеем якъэралыгъо тынхэр къызфагъэшъошагъэу Адыгэ Республикэм народнэ тхакIоу КIэрэщэ Темботрэ, РСФСР-ым народнэ артистэу, композиторэу Тхьабысымэ Умарэрэ шышъхьаIум и 16-ыр къызыхъугъэхэ маф. КIэрэщэ Тембот адыгэ литературэм лъапсэ фэзышIыгъэ тхакIу, Тхьабысымэ Умарэ ыусыгъэ мэкъамэхэр лъэпкъ орэд шъыпкъэ хъужьыгъэх. Апэрэ адыгэ роман зытхыгъэу, хэку гъэзетым иапэрэ пэщагъэу КIэрэщэ Тембот 1902 илъэсым къэхъугъ.
Разделы сайта
Архив сайтаЯнварь 2017 (34)
Декабрь 2016 (62)
Ноябрь 2016 (66)
Октябрь 2016 (27)
Сентябрь 2016 (36)
Август 2016 (71)
ГОЛОСОВАНИЕ НА САЙТЕ
Какая страна, на Ваш взгляд, примет больше беженцев-черкесов из Сирии?
Самое популярное
- Русско-Кавказская (Черкесская) войн...
- «Адыгэ Хасэ» КЧР: Карачаевцы об ады...
- Андрей Бабицкий: Я не про Крым...
- В Адыгее началась гонка к «престолу...
- В Майкопе снова задержан черкесский...
- Бывший ректор Майкопского технологи...
- «Даргинская власть» и «аварское лоб...
- Пионтковский о заговоре «кремлевски...
- Зачем Медведев приезжал в Адыгею – ...
Опубликовал admin, 16-08-2016, 23:21
СССР-ым ыкIи Адыгеем якъэралыгъо тынхэр къызфагъэшъошагъэу Адыгэ Республикэм народнэ тхакIоу КIэрэщэ Темботрэ, РСФСР-ым народнэ артистэу, композиторэу Тхьабысымэ Умарэрэ шышъхьаIум и 16-ыр къызыхъугъэхэ маф. КIэрэщэ Тембот адыгэ литературэм лъапсэ фэзышIыгъэ тхакIу, Тхьабысымэ Умарэ ыусыгъэ мэкъамэхэр лъэпкъ орэд шъыпкъэ хъужьыгъэх. Апэрэ адыгэ роман зытхыгъэу, хэку гъэзетым иапэрэ пэщагъэу КIэрэщэ Тембот 1902 илъэсым къэхъугъ.
Опубликовал admin, 15-08-2016, 15:34
Непэ е нычэпэ шышъхьаIум (августым) и 15-м Олимпийскэ джэгунхэу Бразилием икъалэу Рио-де Жанейро щыкIуагъэхэм текIоныгъэ дзюдо бэнакIэмкIэ къыщыдихи дышъэ медаль къызфагъэшъашэгъэ Мудранэ Бислан Мэзкуу къухьлъатэ тIысыпIэу Шереметьево щыпэгъокIыгъэх. Шъугу къэтэгъэкIыжьы, бэнакIор Къэбэртэе-Бэлъкъарым къыщыхъугъ, Адыгэ Республикэм бэнэнымкIэ щагъэсагъ, Краснодар къуапэм ыцIэкIэ Урысые хэшыпыкIыгъэ купым хэтыгъ.
Опубликовал admin, 14-08-2016, 13:12
Хъодэ Аднанэу, Адыгэ республикэм ицIыфышъхьэу, Тыркуем анахь пасэу къикIыжьыгъэхэм ащыщэу, адыгэ лъэпкъ Iофым ишъыпкъэу дэлажьэрэу, ау мэзитIум къакIоцI хьапсым чIэсым джыдэдэм мысагъэу къыфалъэгъурэм ихьылъагъэ хэпшIыкIэу нахь IэтыгъошIу къэхъу фэд. Ар къэзгъэлъагъорэр – бзэджэшIагъэм изэхэфын окIофэ хьапым зэрэчIэсыщт пчъагъэр – апэрэмкIэ зэрэхъущтыгъэр мэзитIумэ, ятIонэрэмкIэ зы мазэмэ, ящэнэрэмкIэ мэфипшI хъужьыгъэ.
Опубликовал admin, 10-08-2016, 23:03
Мы мафэхэм Бразилием щыкIорэ Олимпиадэм апэрэ дышъэ медалыр къыщызыхьыгъэ дзюдоистэу Мудрэнэ Бислъан радиостанциеу «КъэзыIорэр Мыекъуапэ» зыфиIорэм иIофышIэ зэдэгущыIэгъу зыдешIым, Адыгеим зэкIэ щыпсэухэрэм зэрафэразэр къыIуагъ. Адыгэ къэралыгъо университетым физическэ культурэмрэ дзюдомрэкIэ и Институт сызэрэчIэсыгъэм сэ бэ къыситыгъэр, илъэсиплIэ республикэм зыщызгъэсагъ. ОлимпиадэмкIэ зэрэ Адыгееу къызэрэсфэгумэкIыгъэр сэшIэ.
Опубликовал admin, 6-08-2016, 19:52
2015-2016-рэ илъэс зэнэкъокъум Урысыем футболымкIэ идышъэ медальхэр къыдэзыхыгъэ ЦСКА-м Натхъо Бибрас щешIэ. Зэхэщэн Iофыгъохэм нахь афэгъэзагъэми, къэлапчъэм Iэгуаор дидзэу бэрэ къыхэкIы. Израиль иадыгэ къуаджэу Кфар-Камэ Натхъор къыщыхъугъ. ЦСКА-м дэгъоу зэрэщешIэрэм дакIоу, Израиль ихэшыпыкIыгъэ командэ изэIукIэгъухэм ахэлажьэ. Илъэси 6 хъугъэу Бибарс Урысыем щэпсэу. Адыгабзэр, урысыбзэр, джуртыбзэр, нэмыкIхэри ешIэх.
Опубликовал admin, 9-07-2016, 16:54
АхъщакIэу Урысыем и Банк гупчэу къыдигъэкIыщтхэм Адыгеир къызэрашIэжьырэ чIыпIэхэм ясурэтхэр атырагъэуцо ашIоигъу, фэдэ къэбар къеты Адыгеим и Радио. Ащ къызэри1орэмк1э, сомэ 200 ыкIи сомэ 2000 зэрыт ахъщэхэм атырагъэуцощт тамыгъэхэм якъыхэхынкIэ зэнэкъокъу Банк шъхьаIэм зэхищагъ. Зэнэкъокъум Адыгеим щыпсэухэрэри хэлэжьэнхэ алъэкIыщт. Ащ пае сайтэу «Твоя Россия.РФ» зыфиIорэм ихьэхэмэ хэяшIошI къыщыраIотыкIын амал агъотыщт.
Опубликовал admin, 4-07-2016, 23:10
КикбоксингымкIэ Хы ШIуцIэм и Кубок икъыдэхынкIэ хэгъэгу зэнэкъокъухэр Анапэ пэмычыжьэ псэупIэу ШIукъо щыкIуагъэх. Адыгэ Республикэм икIэлэцIыкIу спортеджапIэм зыщызгъасэхэрэм ащ зыкъыщагъэлъэгъуагъ ыкIи яонтэгъугъэкIэ зыхахьэрэ купхэм текIоныгъэхэр къащыдахыгъэх. Нэбгыритфымэ дышъэ медальхэр къафагъэшъошагъ, нэбгырищмэ джэрз медальхэр къыдахыгъэх. Мы спортсменхэр зыгъасэрэр Адыгеим изаслуженнэ тренерэу Сихъу Казбек ары.
Опубликовал admin, 30-06-2016, 21:22
2015-рэ илъэсым, чъэпыогъум и 1-м Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей ыныбжь илъэс 90-рэ хъугъэ. Адыгэ автоном хэкум игъэIорышIапIэ зыдэщыIэгъэ Краснодар ар къыщызэIуахыгъагъ. Ащ апэ чIалъхьэгъагъэхэу тифондхэм лъапсэ афэхъугъэхэр а къалэм дэсыгъэ адыгэхэм зэхащэгъэгъэ шIушIэ обществэм къыугъоигъэ ижъырэ лъэпкъ пкъыгъохэр арых. Чанэу а Iофым пылъыгъэ Наурзэ Ибрахьимэ директор фашIыгъагъ. Апэрэ экспонатыгъэр нэтхъуаемэ ябыракъ.
Опубликовал admin, 28-06-2016, 15:00
МацIэр Адыгеим игубгъохэм ишъофхэм ащагъэунэфыгъ. Ащ елъытыгъэу Урысые мэкъумэщ гупчэм икъутамэу Адыгэ Республикэм щыIэм иIофышIэхэм губгъохэр къакIухьэх, Iофым изытет игъэкIотыгъэу зыщагъэгъуазэ. Мыекъопэ районым ащ фэдэ уплъэкIун мы мафэхэм щызэхащагъ. Адыгеим игъунэгъу Ставрополь къуапэм ыкIи Астрахань хэкум мацIэр къарыкощыкIыгъэу агъэунэфыгъ. МацIэр гектар мин 12-мэ ащыхъушIагъ, зы мафэм къыкIоцI км 200-кIэ мэбыбых.
Опубликовал admin, 10-06-2016, 13:32
ШIэныгъэлэжьхэм зэрагъэунэфыгъэмкIэ, ныбжьышхорэ лъэпсэшIурэ зиIэ лъэпкъхэу дунаим тетхэм адыгэхэр ащыщых. Тятэжъ пIашъэмэ тхыгъэхэр къытфамыгъэнагъэхэми, нэмыкI хэгъэгухэм къарыкIыгъэхэу лъэхъан зэфэшъхьафхэм тичIыналъэ къихьэгъагъэмэ тилъэпкъ фэгъэхьыгъэу къатхыжьыгъэхэм титарихъкIэ тагъэгъуазэ. Анахь гъэшIэгъонхэм ащыщых урым тарихълэжьэу Геродот къытхыжьыгъэхэр. Ащ икъэбархэм скифхэм афэгъэхьыгъэу бэ ахэтыр.


Непэ уи шIушIагъэр - лъэпкъым ихахъу.
4
Шъэол1ыхъу Валерэ Руслъан ыкъор 1973 илъэсым къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае къыщыхъугъ. Валерэ непэ илъэс 41 ыныбжь. Сэнэхьатэу зыфеджагъэр военнэ-заправщик, ау ащк1э 1оф риш1энэу игъо ифагъэп, Совет къэралыгъори зыщэмы1эжьым щык1эныгъи и1эжьыгъэп ащ фэдэ сэнэхьатым. Адыгэ республикэм и телевидение апэрэеу къызехьэр ары Валерэ нахь къаш1энэу зыхъугъэр. Ащ сабыищ и1 (Аза, Айдамыр ык1и Амин).
Шъэол1ыхъу Валерэ Руслъан ыкъор 1973 илъэсым къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае къыщыхъугъ. Валерэ непэ илъэс 41 ыныбжь. Сэнэхьатэу зыфеджагъэр военнэ-заправщик, ау ащк1э 1оф риш1энэу игъо ифагъэп, Совет къэралыгъори зыщэмы1эжьым щык1эныгъи и1эжьыгъэп ащ фэдэ сэнэхьатым. Адыгэ республикэм и телевидение апэрэеу къызехьэр ары Валерэ нахь къаш1энэу зыхъугъэр. Ащ сабыищ и1 (Аза, Айдамыр ык1и Амин).
Велерэ къе1уатэ: «Сиц1ык1ыгъом щегъэжьагъэу зыгорэмэ сяп1эжъэжъынэу сыгу рихь зэпытыгъ. Силэгъу к1алэхэр джэгуным дрихьак1хэ зэхъум, сэ сыдэсыгъ 1оф-ц1ык1 горэмэ ыуж ситэу. А уахътэми щэрэхъищ зык1эт къушъхьэфачъэр сизакъоу сш1ыгъагъ».
Ащ ыпкъ къик1эу, ныбжьым хахъозэ, къулайми хэхъуагъ. Гъуч1у1унри, гъэжъэнри и1амч1э къихьахь. Зэ е1о, - си ныбджэгъу к1алэм тхылъ къысфихьыгъ, машинэм имодель шапхъэ , пстэури зэрэзэк1оц1ылъыр, пш1ытмэ, 1эмэ-псымэу ык1и ищык1агъэу тек1одэщтхэр итэу. Валерэ къаигъ, 1офэу зыуж ихьагъэр ымыухэу ыуж ик1рэп а1о ыныбджэгъумэ. Псыцур лъабжъэк1э ч1ым пытэу зэрэтеуцорэм фэдэу, Валери теубытагъэу а тхылъыр зэригъэш1энэу ыуж ихьагъ, нэужым, машинэр ыугъоигъ. Пкъэури, гъуч1ышъхьэри зэгъэк1ун 1офхэри фэсакърэ зэдиш1эрэ, илъэсныкъом къык1оц1 машинэм ехьыл1эгъэ 1офхэр ыухыгъ.
- Бэми мак1эми, сомэ мин щэк1 хэзгъэк1одагъ, - е1о Валерэ. Джыри т1эк1у-шъок1у горэхэр хэш1ыхьэжьыгъэн фай, машинашъхьэри къыфэсгупшысыгъ, ау сызфаер автоматикэ дыхэтэу, ежь изакъоу зыкъытрихъонэу ары. Щэрэхъ тэмэ зэхэлъыр т1эк1у пхъэша1оми, гумэк1ыгъо уригъафэрэп, кум уис къыпш1уигъэш1ыщтэп ч1ыгум нэс къещэхыгъэми. Ау аущтэу джыри гухэлъ си1, амалым къызэрихьэу, нахь игъэк1отыгъэу машинэхэр сш1ынэу. Ищык1эгъэ т1эк1у-шъок1ухэр езгъэгъотынэу машинэш1ыным, си ныбжэгъухэр 1эпы1эгъу къысфэхъугъэх, ахэр: Тхьагъэнэ Мурат, сшыхэу Шъэол1ыхъу Долэтрэ Гъуч1ыпсрэ ык1и нэмык1хэри.
Валерэ упч1э къаумэ естрэ иныбджэгъухэри къытпэмычыжьэу щысыгъэх машинэм хэп1эжъэжъыхьэхэу, загъорэ ахэми гущы1эр аштэти къа1уатэщтыгъ машинэш1ыным пылъ къэбархэри, Валерэ и1офш1ак1э паи. Загъорэ, - е1о Мурат, - 1офым хилъэсагъэу, Валерэ гущы1э лые къыримыдзэу щысыгъ. К1ымафэ мафэхэр зэщыгъок1э мак1ох п1омэ, тэрк1и, Валерэк1и аущтэу щытыгъэп, 1офым ы1э хэлъзэ гъатхэри, гъэмафэри къихьагъэх.
Иныбджэгъухэмэ зэрэдырагъаштэрэм фэдэу ишъхьагъуси дырегъаштэ ш1уа с1уи сеупч1ыгъ Ираидэ (шъхьагъусэр). Iупк1эу къызгуригъэ1уагъ армырыгъэмэ унагъори хъущтыгъэп, сабыищи ащ къыхэк1ыщтыгъэп. Ар сэ Валерэ иунагъо нахь шъхьа1эу хэслъэгъуагъ, сыда п1омэ мыщ фэдэ 1офмэ афэщагъэмэ яуахътэ боу тырагъэк1уадэ. Ар бзылъфыгъэ пстэуми агу къек1ущтэп, ау сыдэу щымытми, зэгуры1оныгъэр шъхьа фэхъугъ яунэгъо зэхэтык1э. Ар янахьыжъи, янахьык1и япэсыгъэ хабз, ащи шыхьат сырыхъугъ. Исабыйхэр щагум джэгухэу дэсхэзэ сыкъек1ол1агъ Валерэ дэжь, къэлэмри тхьапэри згъэхьазыри, си фотоаппаратри къыдэсхыгъ. Нэнаумэ аш1огъэш1эгъонэу къысэчъэл1агъэх, сыкъыздик1ыгъэри сыкъызк1эк1уагъэри зэрагъаш1э аш1оигъоу. Ныбэджым фэдэу зэ къазхэплъэм, шъхьадж ич1ып1э зэригъэгъотыжьыгъ, тыщысыфэ, тыдэ ымы1офтагъэхэми, сыд аримы1уагъэми, т1о къэ1огъу рагъэфагъэп ятэ. Унагъор ары апэрапш1эу Валерэ хихрэр, зэк1э къык1элъык1о пстэури аужрэ 1оф. Ухэукъощтэп ар зэрэ Хьатыгъужъыкъуаеу аш1э п1оми. Валери ягуащи ц1ыф зэ1ухыгъэх, губзыгъэх. Агу телъыр ары къа1орэр, къа1орэм узпещэ. Гущы1эгъоу адэсш1ыгъэм сыхилъасэзэ, загъорэ сишъхьэ гупшысэ къихьэщтыгъ, мы ц1ыфхэр бэ дэдэ ш1агъэ фэдэу зысш1эхэрэр. Я1анэ гъэчъыгъэ зэпыт, яунапчъэ хэти фызэ1ухыгъ.
Нахьыбэу ти л1ыхъужъ игу ихъык1рэр къисхын сигухэлъэу упч1э зэфэшъхьафхэр естыщтыгъэх, ау ар шъэфы, лые ы1онэу ыгу рихьрэп. Сятэжъ и1оф хабзэр сыгу къегъэк1ыжьы. Ар зэпсэум, ик1ищ тетхэгъагъ: «Умыщынэу къык1ахь, укъызфэк1уагъэр къа1о, бэ умы1оу к1эк1ыжь».
Джы 1офыгъоу ыпэ илъыр Валерэ, машинэм пылъын фае документхэм ягъэпсын. Лъэпкъыр къахэзгъэщрэр ц1ыфмэ ягъэхъагъэхэр ары. Валерэ гъэхъэгъэшхо ыш1ыгъэк1э сэлъытэ, сыда п1омэ, бэмэ макъэ къагъэ1угъ и1эш1агъэ къагъэлъэгъонэу, Краснодар шъолъыри и телевидение къыраш1ык1ыгъ. Мары тэри ахэм ауж зыкъитымыгъанэу игугъу къэтэш1ы.
Ау машинэ закъоп зигугъу пш1ынэу Валерэ и1эр. Чыифк1э ш1ыгъэу гъэпсэфып1э ц1ык1 ядэжь дэт, пчъагъэу зэхэлъ щабзэр ыш1ыгъ, шъэжъыехэр еш1ых…
Пстэумк1и Валерэ адыгэгъэшхо хэлъ. Гущы1эгъоу къыздиш1ыгъэм къыри1отык1ыгъ, непэ гъэхъэныгъэу ыш1ыгъэр ежьрэ иунагъорэ иш1уш1эгъэ къодыеу арэп, мыр адыгэ лъэпкъ пстэуми иш1уш1агъ. Адыгэ лъэпкъым хэхъоныгъэ фэхъугъ, тятэжъмэ ятэжъхэм щытхъоу къалэжьыгъэр джырэ адыгэми къамыгъэшъыпкъэжьынэу щытэп. Тхьам ы1омэ, Валерэ джыри мыщ фэдэ къэбарыш1ухэмк1э тигъэгуш1ощт, лъэпкъым иц1э дахэк1э чыжьэу игугъу щаригъэш1ыщт.
Юсып Заур
къ. Хьакурынэхьабл


Праздник для дорогих бабушек.
(на адыгейском языке)
Тинэнэ гупсэмэ афэгъэхьыгъэ мэфэк1.
Сценариер зиер Шъаукъо Ф.И.
Хьатыгъужъыкъое гурыт еджап1эу № 6
ик1элэегъэдж.
Мэфэк1ым зыфэбгъэхьазырын хъумэ пш1эщтыр:
1.Гъэтхапэм изым ехъул1эу к1элэеджак1омэ рассказ ц1ык1ухэр янэжъмэ афэгъэхьыгъэу къатхы,нанэхэм япхъорэлъфхэм апае къатхы.
2. Сурэт – выставкэу « Сиунагъу.»
3.Ны – тыхэм ащыщхэу классым изэ1ухын ,ш1ухьавтынхэм ягъэхьазырын пылъыщтхэр хэодзы.
4.Видеозаписыр.
5.Саехэмрэ цыехэмрэ якъэгъотын.
6.Пщынаом икъегъэблэгъэн.
7.Къэгъагъэхэм якъэгъотын.
Орэд чэфым дырагъаштэзэ нэбгырэ т1урыт1оу еджак1охэр классым къехьах. Ахэр адыгэ шъуашэк1э фэпагъэх,къэгъагъ 1эрамхэр а1ыгъых.Шъэожъыехэр сэмэгумк1э алрыгъум тет1ысхьах,пшъэшъэжъыехэр джабгъумк1э пхъэнт1эк1умэ атесых.
Зезыщэрэм: Илъэс къэси гъэтхэ мафэу гъэтхапэм и 8-р тэдэрэ бзылъфыгъэу дунаим тетхэм ямэфэ лъап1.А мафэм хэтрэ к1элэ-ц1ык1уи янэ,янэжъ к1асэхэм ш1ухьафтын афеш1ы. Непэ тимэфэк1 тянэмэ ямызакъоу анахьэу зыфэгъэхьыгъэр тинанэхэр ары.
-Сыда нэнэжъ зыфышъуи1эр?
Сценкэу «Шъош1а , нэнэжъ зыфыси1эр?»
Нэнэжъ зыфыси1эр
Нэнэжъ зыфыщы1эр
Пшысэ гъэш1эгъонхэр
Боу къысфи1отэныр,
Орэд чэфы пчъагъэ
Гум рихьэу гуш1уагъоу
Къас1оу сигъэш1эныр
Ащ пай мышъхьахыныр.
Нэнэжъ зыфыси1эр
Нэнэжъ зыфыщы1эр-
Сыбзэнэу- сыдэнэу
Сшъхьак1э сигъэсэныр,
1анэ зэгъэфэни
Хьакъу –шыкъу тхьак1ыни
Яшъэф сигъэш1эныр
Ш1у сигъэлъэгъуныр.
Нэнэжъ зыфыси1эр
Нэнэжъ зыфыщы1эр-
Лъэсэны – гык1эныр
С1э къыригъэхьаныр,
Утым итедзак1и,
Унэ зэ1ыхык1и
Дэгъоу ежь зэриш1эу
Сигъэш1энхэм фэш1.
Нэнэжъ зфыси1эр
Нэнэжъ зыфыщы1эр
-Ухъупхъ!-къыси1оныр
Разэу щызгъэ1эныр
Нэнэжъ зыфыси1эр
Нэнэжъ зыфыщы1эр
Згъэгуш1озэпытэу
Ыгур сэ къэс1этэу
Гъаш1эм сигъусэныр
Гупсэу ар си1эныр!
Конкурсэу «Хэта рассказыр зыфэгъэхьыгъэр?»
К1элэегъаджэр нанэмэ яхьыл1эгъэ рассказым къафеджэ, зыфэгъэхьыгъэ нанэр къаш1эн фае.Ащ ыужым япхъорэлъфхэм афэгъэхьыгъэ рассказым к1элэегъаджэр къафеджэ.Нанэмэ япхъорэлъфхэр къаш1эжьын фае.
СИНЭНЭЖЪ.
Аш1э дэгъоу тичылэмэ
Фэдэ щы1эп синэнэжъы:
Анахь 1эш1у ащ ищэламэ
Бжьыны хьаси ащ тфелэжьы,
Тигъунэгъуми ар аде1э.
К1элэц1ык1ухэм тегъэт1ысышъ
Пшысэ пчъагъэ къытфе1уатэ.
Орэд 1оным тыфегъасэ
Макъэр пстэуми тегъэ1аты
Синэнэжъ сэ бэу ц1ыфыш1у
К1элэц1ык1ухэр ш1у елъэгъу
Ыгъэчэфхэу,апэгуш1о
!эш1у-1уш1ук1и ар ягугъу
- Уи1,- къыса1о нэнэжъ хъупхъэ,
Щыгъыныбэ сфэш1оу сфеды,
Уни 1эгуи ащэупхъо,
Хьакъу – шыкъухэр егъэлыды
Сеплъышъ чаны игущы1э
Сш1оигъу бэрэ-бэрэ щы1э.
ОРЭДЭУ «НЭНЭЖЪА ХЬАУМИ ТЭТЭЖЪА?»
1.Нэнэжъым 1апл1 къысищэк1зэ
Ыкок1ы сырегъэт1ысхьэ.
Тэтэжъым сыкъырищэк1зэ
Дунаим сыщегъэгъуазэ.
Сэ хэта зыгу хэзгъэк1ыщтыр
Нэнэжъа хьауми тэтэжъа?
Язырэу зыгу хэзгъэк1ыщтыр
Тэтэжъа хьауми нэнэжъа?
2.Нэнэжъым ык1ыб сыдэлъэу
Тэтэжъым пшысэр къе1уатэ.
Сыгук1э сэ сырэхьатэу
Сыгуш1оу пшысэм сыхэты.
3. Нэнэжъыр лагъэм е1абэшъ
Щэламэр сэ къысфещэи
Тэтэжъыр джыбэм е1абэшъ
1упэфэу чынэр къысеты.
3.Хэта сик1алэ еуагъэр
Е1ошъ нэнэжъыр мэкуо
Тэтэжъым псынк1эу сепхъуатэшъ
Ыкок1ы сырегъэт1ысхьэ.
СЦЕНКЭУ «ТЭТЭЖЪ СЕГЪАСЭ.»
Тэтэжъ сыгу е1оу
Бэ дэдэ къысе1о.
Мо дэгъу сыхъунэу
Фэчэфэу ик1асэу
Тэтэжъы сегъасэ.
Сэщ пай ыгу илъыр
Тэтэжъ къеупсэлъы:
-Дэгъубэ пхэлъынэу
Ц1ыфыгъи уи1энэу
Сыфаешъ зэгъаш1э
Укъытфэхъу бэгъаш1эу!
-Ц1ыфыгъэр сыд фэда!
-Ц1ыфыгъэр сик1алэ
Зэтелъы къатиблэу…
Жъы хъугъэр о лъытэ
Гук1эгъу зыхэгъэлъи,-
Джар хэтк1и ц1ыфыгъэ.
Нэхъой о афэпш1эу
Бзэджагъи умыш1эу
Узек1омэ дахэу,
Хълпсагъэу, узафэу
Ц1ыфыгъэ ар нафэу.
Къэбзагъэ угу илъэу
1эдэби о пхэлъэу
Шъырытэу ущытмэ
Умакъэ зыпкъ итмэ,
Лъытэ ц1ыфыгъэу.
Шъэогъук1э о уш1умэ
Къин зи1э щы1эмэ
Уиш1уагъэ о ек1мэ
Орк1э щытхъугъэ,
Ар хэтк1и ц1ыфыгъэ
Шъыпкъагъэ о уи1эу
Нахьык1эм уде1эу
Хьатыри ук1ыти
Ягъогу о тети
Ц1ыфыгъэу сэлъытэ.
Къа1олъ,татэжъ, шъыпкъэу
Ц1ыфыгъэм гъунапкъэ
И1а имы1а?
Дунэе нэфынэм
Щыхъоир ц1ыфыгъэ
Ц1ыфыгъэр ч1ым тизышъ,
Плъэгъущтэп ынэзи…
О пшъхьак1э укъэхъумэ
Зып1этэу л1ы ухъумэ,
Ц1ыфыгъэр зыфэдэр
Къэпш1эщт ор дэдэм.
Ар пфэгъэцак1эмэ,
Ар пфэук1оч1ымэ
Ущы1эщт уц1ыфэу
Гухэр къэбгъэнэфэу.
(Сценкэр къагъэлъагъо хъумэ к1элий л1ыжъ па1охэр ащыгъэу пхъэм тесых.Ахэмэ к1элэц1ык1ум упч1э ареты.
АУКЦИОН.
Нанэмэ номерхэр ясэты.К1элэегъаджэм к1алэм ащыщ горэ къахещышъ щытхъузэ щэфак1ом иномер къе1о.Щэфак1омрэ нанэмрэ зэнэкъокъух.
Ау ежь к1алэм зыфаер къахехышъ, ащ ыдэжь мэт1ысы.
ЗЭФЭУСЭХЭР.
(Пшъашъэхэм къа1о.)
Ис тикласс тэ пшъэшъэ чан
Зэк1э 1офэу илъыр еш1э.
Ыц1э Ф- к1э къырегъажьэ
Ыц1э т-к1э къеухыжь.
Хэт къы1он, хэт къыш1эн
Хэт ипшъашъэ къыш1эжьын?
2.Пшъашъэу исмым анахь ц1ык1уми
Ихъупхъагъэ анахь ин.
3.Гук1эгъушхо хэлъ мы пшъашъэм
Иныбджэгъуми ш1у алъэгъу.
4.К1али пшъашъи агъэш1агъоу
Ис тикласс тэ пшъэшъэ ш1агъо.
5.Ы1охэщтэп ащ лыягъэ
Шъабэу – шъабэу мэгущы1э.
6.Урысыбзэк1э ар пц1ашхъоу
Ис тикласс тэ пшъэшъэ нашхъо.
7.Ынэгу гуш1ор к1эмык1ыхэу
Ис тикласс тэ пшъэшъэжъые.
8.1эдэб хэлъэу ,гуе1эгъу и1эу
Тэ мы пшъашъэр тэгъэлъап1э.
К1АЛЭХЭМ КЪА1ОХЭРЭР.
П1орэр зэк1э ыгъэцак1эу
Ис тикласс тэ шъэожъые.
Дэгъоу еджэ, дэгъоу матхэ
Ипшъэрылъхэр егъэцак1э.
Шъхьахынагъэр къызтримгъак1оу
Псынк1эу- псынк1эу и1оф еш1э.
Еджэнымк1э апэ итэу
Классым ис зы шъэожъые.
Анахь мак1эми ыныбжь
Игулъытэ анахь ин.
Упч1э тынным емызэщ ар
Зэк1э зэк1э зэрегъаш1э.
Фызэш1ок1мэ унэм илъыр
Зэк1э классым къыхьыжьыщт.
К1элэ хъупхъэу,к1элэ 1эш1у
Иныбджэгъумэ ш1у алъэгъу.
Дахэу маплъэ ,1асэу щыс
Мэкъэ шъабэк1э ар къеджэ.
«КЪЭОШ1ЭЖЬА, О УИНАНЭ ?»
К1элэегъаджэр сочинение тхыгъэмэ къафеджэ зыфэгъэхьыгъэхэм ац1э къыримы1оу. Зытхыгъэм инанэ фэгъэхьыгъэр къыш1эжьын фае.
Зэхахьэм ик1эухэу адыгэ джэгу аш1ы.
|Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.|


Темэр: Гущы1эухыгъэм ичлен шъхьа1эхэр.слайд1
Мурадыр: 1 Гущы1эухыгъэм ичлен шъхьа1эхэм нэ1уасэ афэш1ыгъэнхэр.
2. Нахьыжъхэм лъытэныгъэ афаш1эу п1угъэнхэр. Ч1ып1эу зыдэщысхэр къабзэу а1ыгъыным фэгъэсэгъэнхэр.
Нэрылъэгъу 1эпы1эгъур: компьютерыр, проекторыр, тхылъыр.
Планыр.
Урокым изэхэщэн.
Къэбзэтхэныр.
3 Зэрагъэш1агъэм ик1эджык1ыжьын.
4 Физминутк
5.Темак1эм икъэ1отэн.
6.Темак1эм игъэпытэжьын .
7Урокым изэфэхьысыжьын.
8Унэмк1э гъэцэк1эн.
Урокым ик1уак1.
Урокым изэхэщэн.
К1-джэр.К1элэц1ык1ухэр зэк1эми партым тыкъыдэк1ы, занк1эу тыкъэуцух. Шъуимафэ ш1у к1алэхэр!
К1-хэр.Опсэу.
К1-джэр. Непэ тадэжь хьак1эхэр къэк1уагъэх сэлам ятэжъугъэх.
К1-хэр.Шъуимафэ ш1у!
К1-джэр.Шъут1ысыжьых. Зэк1эми дахэу тыкъэт1ысых, урокым зыкъыфэтэгъэхьазыры.
-Къэбзэтхэныр.
Джыдэдэм ребусыр къызыш1уш1эк1э буквэу ттхыщтыр къэшъуш1эщт:
П+1=П1(слайд 2)
Тамыгъэ тхьапш хъухэра буквэхэр?
Буквэхэр дахэу ,къабзэу теплъызэ зэрэтхыгъэм фэдэу тетрадмэ адэтэтхэ.
Джы буквэу ттхыгъэр зыхэт гущы1эхэр къэтэугушыпсых.(п1эк1ор,п1уаблэ)
2Гущы1элъэ 1офш1эн.
Джэгук1 «Хэт къыш1эн нахь псынк1эу»
Амыгоу фыгу п1аст,
Амыдэу дарие джан.(П1ырып1)
Дарие- хэта мы гущы1эм къик1ырэр зыш1эрэр.Мы гущы1эр дэнэ джэнэпхъэ лъэпкъ.П1ырып1ыр уцэу къэк1ырэмэ ащыщ. Адыгэмэ уц 1эзэгъоу алъытэщтыгъэ.Тхьак1умэ узыр рагъэхъужьыщтыгъэ. Джы мы гущы1эр тетрадмэ адэтэтхэ.(Слайд3)
Гущы1эр пычыгъо тхьапш хъура.Гущы1эр пычыгъоу зэрэхъурэр сыдэущтэу къатш1эра.П1ырып1ыр тыдэ къыщык1ыра. Гущы1эр хэтэу гущы1эухыгъэ къэтэгупшысы.(П1ырып1ыр мэзым къыщэк1ы. ) Тэтхы гущы1эухыгъэр.(слайд 4)
-Фронтальнэу яупч1ыгъэныр.
Урокыр гъэш1эгъоны хъуным пае зэк1эми дэгъоу 1оф тш1эн фай. Сиупч1эхэм дэгъоу джэуап къяшъутыжьын фай.
К1-джэр. Сыда гущы1эухыгъ зыфа1орэр? Сыда мэхьанэу и1эр? Сыд фэдэ купхэу гощыгъэха? (Купит1оу гощыгъэх. Член шъхьа1эхэмрэ (подлежащэмрэ,сказуемэмрэ) член гуадзэхэмрэ) Подлежащэмрэ,сказуемэмрэ,упч1эу я1эхэр тыгу къэтэгъэк1ыжьых.
Блэк1ыгъэ урокым зэхэтфыгъэ схемэр къыпэсэлъэжьы.
Гущы1эухыгъэр
член шъхьа1эхэр член гуадзэхэр
Физминутка (слайд 5)
2.Пэубл.
Урокым итемэ къещэл1эгъэнхэр
Сатыр пэпчъ тетхагъэм тыкъеджэ.(слайд)
Шыр псынк1эу.
Пшъэшъэжъыер тхылъым.
Сатыр пэпчъ сыдэущтэу къегъэжьагъэу тхыгъа? Сыд фэдэ тамыгъа сатыр пэпчъ щытыр?
Мыхэр гущы1эухыгъэ мэхъуа.Гущы1эухыгъэ къэтэжъугъэгъэпсхи мыхэр.хэдгъэуцогъэ гущы1эхэм сыда къагъэлъагъорэр.Мы гущы1эу хэдгъэуцожьыгъэхэр схемэм шъуеплъи купэу зыхахьэрэр къашъу1о.
Темэм изэхэфын.Ш1эныгъак1эр ягъэгъотыныр.
Жабзэм ихэгъэхъон.Слайд) Мы гущы1эхэр гущы1эухыгъэ къэтэгъэпсыжьых ык1и тэтхых.
Лабэ ,речъэк1ы,псынк1эу,чылэм.
Къепщэ чъы1эр,лъэшэу,жьыбгъэ.
слайд8
Псыхъоу Лабэ псынк1эу чылэм речъэк1ы.
Жьыбгъэ чъы1эр лъэшэу къепщэ.
(гущы1эухыгъэм ичлен шъхьа1эхэр къэтэ1ох,упч1эу я1эхэр тыгу къэтэгъэк1ыжьых,сыдэущтэу к1эдгъэтхъхэра.)
Гущы1эухыгъэр
член шъхьа1эхэр член гуадзэхэр
подлежащэр сказуемэр
(хэт? Сыд? ) (сыд ыш1эрэр?
Ш1эныгъак1эм игъэфедэн.
1оф.338 зэхэтэфы ык1и атхы.
Псынк1эу 1оф зыш1агъэмэ апай 1оф.339
Физминутк (слайд)
3.Ш1эныгъак1эм игъэпытэн.
Джэгук1эу «Хэт нахь 1орыш1»
Гущы1эу къяк1ущтхэр хэтэгъэуцожьых.(Слайд)
Зэфэхьысыжьын.
Оценкэхэр.
Унэмк1э гъэцэк1эныр.340 н.138,прав.н.137-138.


Адыгэ джэгум ик1уак1.
(Орэдышъо к1этэу)
Усэ
Адыгэ джэгу.
Ныбджэгъум къытфищагъэшъ,
Шъэогъухэр тызэлъэчэф.
Тичылэ щыгуш1уагъошъ,
Бжыхьапэр тыгъэу къэнэф.
Типщынэу, адыгэ пщын,
Зэфак1ом темызэщын,
Пхъэк1ычэр къытфэрэжъынчи,
Къэшъуак1ом къык1рерэмгъэч.
Тихъярышъ, адыгэ джэгу,
Чылагъор зэлъыгъэджэгу.
Джэгуак1ор утыгу чэрэгъу,
Тиныси мафэ тфэрэхъу.
Джэгур- блэк1ыгъэмрэ къэк1ощтымрэ гугъэк1э зыщызэрапхырэ ч1ып1.
Джэгум адыгэ щы1ак1эм пшъэрылъыбэ щызэш1уехы. Нэшэнэ шъхьа1эу и1эмэ ащыщ, апэрэмк1э– джэгур ныбжь зэхэдз имы1эу ц1ыф пстэуми язэ1ук1ап1эу зэрэщытыр ары.
Ц1ык1уи ,ини,хъулъфыгъи,бзылъфыгъи ,нэжъ-1ужъи, ныбжьык1и, пшъашъи, к1али, ныси,шыуи, пщи, пщыл1и,тхьамык1и, бэгъуагъи-зэрэлъэпкъэу джэгур як1уап1эщтыгъэ. Джэгум зэрэлъэпкъэу щызэ1ук1эщтыгъэ.
Сыд фэдэрэ джэгуи нэрылъэгъу хэбзэ зехьап1эу щытыгъ . Джэгу зэхэхьагъум щегъэжьагъэу къек1ол1агъэмэ язэбгырык1ыжьын нэсыфэ, хабзэк1э узэндыгъагъэ. Ныбжьым, л1акъоу къызхэк1ыгъэм, ч1ыналъэу къыздик1ыгъэм ичыжьагъэ яльытыгъэу джэгум 1утхэм яч1ып1э гъэнэфэгъагъэ.
Адыгэ джэгухэр зыфэгъэхьыгъэм елъытыгъэу зэтефыгъагъэх: хэгъэшъо джэгу,нысэщэ джэгу, хьак1эпэгъок1 джэгу,чэщдэс джэгу, гъэш1о джэгу, нэузыр джэгу, к1эпщэ джэгу, ныбжьык1э джэгу. Тэ непэ зэхэтщагъэр ныбжьык1э джэгу.
Сыд фэдэ джэгуи ныбжьык1эм утыкур щырий . Джэгури ,къашъори , хабзэк1э, дэхагъэк1э зэнэкъокъухэри - зэк1э джэгум зэрихьэрэ гупшысэр зыфэгъэзагъэр ныбжьык1эр ары. Зыныбжь икъугъэ хъулъфыгъэхэр щысэтехып1эх: япчэгу итык1эк1и , яджэгу хэтык1эк1и . Унагъо ис бзыльфыгъэм джэгум хэтэу ылъэгъугъэр гукъэк1ыжьк1э , гупшысэк1э езы, гурэ псэрэк1э зегъэпсэфы.
Арышъ, сыдрэ джэгуи зыфызэхащэрэр ныбжьык1эр ары. Зыгъэджэгури ныбжьык1эр ары.
Джэгу пчэгур хабзэк1э хьатияк1ом зэрегъэзафэ. Ащ к1ыгъугъ пшъэшъэтегъахьэри. А нэбгырит1ум джэгум 1ут пшъашъэхэм зэк1э яфэ1о-фаш1э агъэцак1эщтыгъэ. Шъхьадж ифэшъошэ ч1ып1э агъэуцун, игъом чэзыук1э, хабзэм диштэу пчэгум къытыращэн, къэшъуахэмэ тыращыжьын, ич1ып1э агъэуцужьын ,чэзыук1э зэрагъэгъэпсэфын - а зэпстэум пшъэшъэтегъахьэм ына1э тетын фэягъ. Джэгу пстэури мы хабзэм тетэу зэращэщтыгъэ.
Къэт1уатэу тыпылъынэп, къэдгъэлъагъомэ нахьыш1у. К1алэхэр ,пшъашъэхэр, шъулъэгу тык1эжъугъаплъ
Хьатияк1ор:
К1алэхэр ,пшъашъэхэр непэ тиныбжьык1э джэгу шъукъетэгъэблагъэ.
Непэрэ мафэр зыфэгъэхьыгъэр адыгэ шъуашэм имафэ ары. Шъуашэм идэхагъэ тикъэшъуак1омэ къытагъэлъэгъунэу тэгугъэ.
Къэшъоным нахь дэгъоу фэгъэсагъэм непэ тижюри ш1ухьафтынхэри аритыщт.
Жюриим хэтхэр:
Биштова Нафисет Абдулаховна
Магамедова Лариса Касеевна
Биштова Ася Аслановна
«Уижъ егъа1уи, уик1э егъаш1»
«Джэгур хэбзэ зехьап1»
Джэгур- блэк1ыгъэмрэ къэк1ощтымрэ гугъэк1э зыщызэрапхырэ ч1ып1.


|...................

|...................

ŞİİRLER
-8

Dr. YEDİC
Batıray
Özbek

|...................

...................

1

Оры сыпсэр, оры ситыгъэр,
Ощ нэмык1ырэм сэплъырэп.
Сыгу ц1ык1ум хэпш1агъэр,
Оры синэфыр, оры сигъатхъэр.
Тыгъэр къыкъок1ымэ ухэсэлъагъо,
Укъысфэщхыпц1эу сыбгъаш1оу.
Мэзэгъо нэфым идышъэ гъогоу,
Уилъэгъуныгъэ сыгум пэш1эт.
Сыомыгупшыпсэу мафэ къыхэк1ымэ,
Уинэф, угупсэ сыгум къыримыдзэмэ,
Сыгур мэгырзэ, жьыхьарзэу,
Чэщыми мафэми ащ сызэрихьэу.
Сэ сызфаер оры,
Оры сигъатхъэр, сигъаш1эр.
Сыгум и мэш1о стырэу,
Сызгъэстырэр оры, оры...
Батырай Едыдж
3.
Сыгу угум дихьэхыгъэу,
Къэскьухьэгъ хымэ шъофхэр.
Тызщищьыр тымыш1эу,
Тафэпшыл1ыгъ хымэ лъэпкъхэм.
Хэкужъым тпэчыжьэу
Илъэсишъэм къэхъоу тыкъэнагъ,
Хэкужъым тышыпсэушъугъэу,
Тынэ щизэу зыщытплъыхьашъугъэп.
Хымэ пшэ1умэ тафэпш1ыл1гъ,
Я1энат1э ти1энат1эу.
Тызэрэ Адыгэхэр афэмыщэчэу,
Къытэдысыгъэу заушъэфыгъ.
Нэш1ук1э къытэплъхэрэп,
Лъэгъуныгъэу къытфира1эм,
Тыбзэр, тилъэпкъыр есты,
Есты, еухы, силъэпкъ дахэр.
4.
Сыфаеп зыми ощ нэмык1,
Оры синэфыр.
Чэщи мафи
Сигъогу къэбгъэнэфэу.
Пчэдыйрэ тыгъэу,
Бгы т1уак1эм къыдэк1ырэм,
Инэбзыйхэр тхъоплъ тхъоплъэу,
Шэгъэджэгу улъэгъуныгъэ орэдэу сипсэм.
Угупщысэхэм,
Гупсэфыныгъэр къысфэлъэсы.
Угупщысэр,
Сы гум къызиридзэк1э,
Гъаш1э тыгъэу,
Пэш1эты лъэгъуныгъэм.
Сыфаеп ощ нэмык1рэм.
Зэ укъысфэщхыпц1ымэ,
Тыгъэ нэбзыцэу,
Гухэлъ дахэхэр къупфэсыут1ыпш1ын,
Лъэгъуныгъэ маш1оу узгъэстын.
Орый ш1у сыплъэгъумэ,
Ти гъаш1эр зэдэтый.
Ошх быбатэм тыфэдэу,
Гупсэфыныгъэм тыфэбыбэу,
Лъэгъуныгъэ маш1ом ифэбагъэм,
Зэдгъэстэу тызэдэтк1ун тызэдэтхъэу.
5.
Къэгъагъэ дахэмэ ягуш1опсхэр,
Сыгум дэнэпсэу шызэшэ.
Хэгъэгу дахэм игъогу,
Гуш1опсынэпсэу къытфэпсы.
Тыгъэ лъап1эм инэбзыйхэр,
1уэшхьэ мафэм къыпэджэжьы.
Атэжь хэкум ек1ужрэ гъогухэр,
Дышэпсынэфэу къытфэгъэунэфы.
Адыгэйир типсэу,
Ш1ыналъэр къэдгъэунэфын.
Хамэ хэкумэ пщыл1ы тафэхъугъэмэ,
Игъо къэсыгъ зэ тахэк1ыжьын,
Тэхак1ыжьэу Адыгэйым тэк1ужын.
Псы шагъо къабзэу, ти гупсыр фэчачэу,
Тэк1ужьынк1э хэкум игъо къэсыгъ.
Шхьэк1о ти1эу щытыжьмэ,
Шхьэк1о тхэлъэу тыпсэуынмэ,
Зытлъытэжьэу тыпсэунмэ,
Адыгейым тэжъгъэк1уж.
6.
Мэк1одыжы слъэпкъ тхьэмык1эу
Дунаем рапхъыхьэгъэр.
Хэгъэгумэ анахь дахэу,
Тагъэуныягъэр.
Тыунеягъ ти хэкур тыкъащэурэу,
Ш1ыналъэжьым тырапхъыхьэгъ.
Тахэк1ыхьэжьыгъ тызхатэкъуагъэмэ,
Зык1ый гу ащытымыфэшъоу, тыужьэгъухэрэмэ.
Гъэхэр зэблэк1ы, зэпащэу зэныкъокъу,
Псы саем хэку1ашэрэр сиадыг.
Лъэпкъымэ яхэк1уашэрэ лъэпкъ тхьэмык1э,
Зыкъэуэзгъэ1этыжьынэу пэрыт щы1эба ?
Сыд алажь Адыгэхэм, адыгагъэм,
Ущымэхъэшэнэу лъэпкъ тэта ч1ыналъэм.
Адыгэм нахь гу къабзэу, нахь л1ыбланэу,
Лъэпкъ дунаем къытэхъухьэгъэ ?
Арэу щытмэ о Адыгэ,
Сыда зызфэбгъэк1одырэр ?
У лъэпкъ, у хабзэм и дэхагъэ,
Сыда зыфэпхъожьырэр ?
7.
Унэ дахэхэмэ сак1эплъэкъэс,.
У 1упэ дахэхэмк1э,
Укъысфэщхыпц1ыкъэс.
Сгур огъэтк1у.
Сэтэнай плъыжьыхэр сысыкъэс,
Унэк1у плъыжьыщхьэхэр
Куплъ куплъэу къэпсы,
Сгум ухэпщ1э,
Укъысфэгущ1окъэс.
Ущхьац данэу, жым зэрихьэм,
Имэ ащ1ухэр къыслъэгъэ1эс.
Унапцэ щ1уц1эмэ яхъоплъырэу,
Сгу сипсэм щызэпэцэжь,
Унэ нэфынэ лыдхэм са1эплъэкъэс.
Уэ тэдый ущыслъэгъумэ,
Узфэзгъэдэщтыр сымыш1эу сэабабэ.
Ш1у сыплъэгъумэ сыплъэгъугъ,
Мафый чэщый симы1эжьэу
Орэд къупфызэхэслъхьэкъэс.
8.
Жы быбатэм хы шхьэшъом зыщэлъэсык1ы,
Гу хэлъэу къысфиуи1эхэр къысфэлъэсы.
Тыгъэ нэбзыйхэр зэпэш1этэу,
Унэф сгум зыкъызщэ1эты.
Псы шагъохэр чачэу зэрачэу,
Лъэхъаныри зэтемыуцоу мачэ.
Ау мычэу сгум хэт1ысхэгъэхэр
Улъэгъуныгъэм и гупшысэхэр ары.
Чыг пч1ашэ гуш1опсмэ сахэплъыхьэмэ,
Уахэслъэгъон угуш1о-нэпсэу о.
Ау упк1э къуосэт; угум илъба гухэлъыныгъэр,
Ш1у сыплъэгъунк1ый зы аш1угъэ ?
Напэ къысфэуый, сигум зыкъэгъэ1эт,
Гупсэфыныгъэ жьы къабзэр къыс1уэгъэлъас.
Гъэхэр блэк1ыми, сигъаш1эр хэк1уатэми,
Лъэгъуныгъэр сэнэпс гъэт1ыл1ыгъэм фэдэу,
Сыгу тхъэжьэу псэрэ уасэрэ къыпигъэк1эщт.
Слъэгъуныгъэм ымаш1о мык1уасэу,
Куандэ чыгыгэмэ афэдэу къэт1эмызэпытыщт.
Макъэхэр къуладжэмэ щызэрэзэпэджэжьэу,
Илъэсхэр блэк1эу усчыгъупшэми,
Лъэгъуныгъэу фиси1эм сигур,
Мафэкъэсый иш1эрыш1эу къигъэт1эмыщт...
9.
Тыгъэр лагэ, лап1э ишхьэзакъу,
Сш1улъэгъуныгъый тыгъэм пэш1эт.
Къумбыл чыгхэр зэрэзандэу,
Сгупшысэхэри занк1э.
Лъэгъуныгъэу пфиси1эр, занк1эдэд,
Сгупшысэхэр ошхьэ-мафэм фэдэкъабз.
Ш1у сыплъэгъуми сэштэ, сымылъэгъуми,
Слъэгъуныгъэр занк1э, зандэ зимыуыфэу.
Сигур матхъэ улъэгъуныгъэм имаш1ок1э,
О сымлъэгъуми сэсты, ау тхъагъо улъэгъуныгъэр.
Сыкъэщэнэу ш1у сыплъэгъумэ сыгопэдэдагъ,
Ау ныбджэгъоу ш1у сыплъэгъуми усилъэп1эгъ.
Уэ зэк1эмк1и усшыгугъугъагъ,
Пц1ы къызэрэсфэмыусунк1э
Хьэтрантыку нахьэ нахь учыжьагъ.
умыушэфэу улъэгъуныгъэ къысэп1огъагъэмэ,
Сигум улъыныгъ 1анахь лъап1эу.
Кумбылмэ афэдэу зандэу лъагъэу пагэу,
Усилъап1эу сшхьэ утэтыныгъ.
10.
Сы ныбдж илъэс 23 нэсыгъ.
Сы къуаджэу,
Сыкъызшыхъугъэм
Сык1уагъ лъгъун-лъэгъунэу.
Гупщысэ бэдэдэхэр щызэблэк1ыгъ сигум.
Игъо къэсыгъ сыгуш1уагъ,
Игъо къэсыгъ сыщхыпц1ыгъ,
Игъо къэсыгъ сыгур узэу зи1онт1агъ,
Синэпсхэр фэбысымэу...
Си къуаджэу сыкъызщыхъугъэм
Ш1уфэс дахэхэр есэхыж !
Сы адыгэу,
Адыгагъэр ,
Адыгабзэр къыз1узлъхьэгъэу,
Сибзэ дахэ зэзгъэгъубгъугъэм,
Тамэ къыгозгъак1эу зыгъэбыбыгъэм,
Сигу щизэу ш1уфэс къэбзэхэр есэхыжь.
У псы 1ушъомэ сащычэу,
Тхы шхьапэмэ садэчэещтыгъ,
Гу къауэ си1эгъэп,
Гу къауи къыситыгъп,
Гумэк1ый.
Бгы лъапсэмэ,
Мак1эрэ сак1эсыгъэ ?
Гъогухэр къызэпэтшыхьэу,
Къэтхым, к1эйытхым, псынэщхьэм,
Тхьэпшэрэ тык1оштыгъэ, тхьэпшэрэ ?
Жы чы1этагъэр къэпшэ,
Пш1энт1эпсыр,
Сы 1ак1ыбк1эрэ сэлэк1,
Ау сы апкъ-лъэпкъ тхъэжьыщтыгъэ,
Шыгупсым фал1эу ришъужьыштыгъэ.
Къэгъагъэхэр, зэк1э зэк1э,
Идахи, и айый,
Игъонлагъый,
Зэк1э зэк1э къысфэщхыпц1хэу,
Нак1э къысфытэуэу,
Шхьащэ къысахыщтыгъэ.
Ты псыхъо ц1ык1у чъачэурэу мачъэ,
Мэз чэтэу къушхьэм орэд къэз1охэрэр,
Къушхьый-лъашхьый,
Псы орый, псы уцуагъый,
Сыгум орэд къыфа1оу
Шхьашэ къыфаш1ыщтыгъэ.
Гупшысэм гупшысэхэр къэлъэс,
Гум маш1о тхъоплъ къырэдз.
Пшъашэ горэ сигум къэтадж,
Сы къуаджэ,
Си лъэпкъ щищэу
Гуплъэ т1эк1у фиси1эгъагъэу,
Т1эк1ур сыд, апэдэдэрэ лъэгъуныгъэм
И уз, и 1аш1угъэ къыз1узгъэфагъэр.
Джыр иныбджк1э
Слэгъунк1ый мэхъу.
Ик1элэгъум аеу щытыгъэмый,
Джыр дахэу зыричыгъэнк1ый,
Зылъэгъурэр ыгъэбэразэу, ыгъэмэхэу.
Сгупшысэ дахэу фиси1эхэр къызэтэнэжыгъ,
Лъэгъуныгъэм ик1уак1э слъытэу,
Шхьашъэ фэсщ1ыгъ джа дэдэм.
Сы къэшэнэу пшъашъэ дахэм
Иунэк1эрэ слъакъохэмэ сахьыгъ.
Ар ичыгъэу,
Ищхьацхэр итэмэшхьэмэ,
Къатэуалъэштыгъ.
Инэ ш1уц1эхэм,
Сгур къапхыгъагъэу,
Иш1эрыш1эу слъэгъушуна непэ ?
Сыц1ык1угъэм фэдэу
Ш1у слъэгъушъуна,
Сызэрэ гупц1анэу,
Фабэу,
Сы к1алэхэмэ ны афэхъунэу
Ты джэгур зэхэсчэнык1эрэ
Сыфай,
Зэрэслъэгъоу къысажьэу щытмэ.
12.
Ощ нэми1ы пшъашъэ
Ш1у слъэгъурэп.
Ощ нэми1ы зы жъуагъо
Сыгу къыщыкъок1ырэп.
Оры сытыгъэр,
Оры сынэфыр,
Сыгъогу,
Сигу къэзгъэунэфыр.
Ощ нэми1ырэм сыфаеп,
Фэдэ щ1ыналъэм тэмытмми.
Ощ нэми1ым сэплъыщтэп
Нахь дахэхэр слъэгъуми.
Оры смазэр,
Оры стыгъэр,
Оры сгъаш1эр,
Оры сдахэр,
Гум имык1ыжэу илъыр.
13.
Гъэтхапэ пшыхьэшхьэп1эм,
И дэхагъэм укъысфэк1ожьын.
Укъызык1ожырэ пщыхьэшхьап1эм,
Сгу бгъэунэфын.
Тыгъэр къыкъок1эу,
Гъаш1эр къытха1эмый,
Зы мафый блэсымыгъэк1эу,
О ш1у услъэгъун.
Гъэтхапэ мафэ дахэм,
Хымэ бзыумэ къагъэзэжьын.
Орый ахэмэ уак1ыгъоу,
Гуш1опсэнэпсэу укъысфэбыбыжьын.
Укъысфэбыбыжьымэ,
Гъэмафэ ч1ыгур зэнэц1ы
Ощхы быбым фэдэу,
Угъэу унепсхэр сэмгъэлъэгъу.
Икъун сыгум ихъык1ыгъэхэр,
Фэщэчыжьыщтэп гъые макъэхэр.
Гупсэфыныгъэм сыгур фэныкъу,
Усэлъэ1у умыгъэеж
Угъэу сэмгъэлъэгъу унепсхэр...
14.
Сы гъаш1эр т1ок1ырэ тфырэм нэсыгъ,
Сыгур тхьамык1эу
Сы къуаджэм къэзгъэзэжьыгъ.
Щыг тхьапэмэ я 1ушашэ,
Мазэ ныкъо нэфым, пэш1эты.
Псы чачэ макъэхэр япщынэу,
Лъэгъуныгъэ орэдхэмк1э мэусэ.
Мазэ нэфым инэфыхэр,
Тыжын сапэу,
Къуаджэ ураммэ яшизэк1о.
А гъогухэм
Пшашэ дахэ горэ къарэк1о,
Идэхагъэм снэхэр къэгъэуш1унк1ы.
Дахэр хэта ?
Гум тэфэрэр арыба ?
Дахэр хэта ?
Лъэгъуныгъэм хъопк1ыр зытэфэрэр арыба ?
Сыкъэщъэнэу сы къуаджэм къыдэснагъэр
Сэрк1э зэк1эми анахь дах.
Мазэу ошъогум итым еныкъокъэу,
Дахэм нахь дахэдэд,
Мазэм инэф гъогу къыфиш1эу
Къысфищэрэр сы къэщэнэу,
Сигум, сипсэм идах.
15.
Фэсапщ
Фэсапщы пшъашъэ дахэхэр,
Шъукъысфэблагъ сыгум.
Шъурынэ1уасэк1э сэгугъо,
Шъори сэщ фэдэу ш1улъэгъуныгъэм.
Шъукъэблагъ,
Шъущыпсэу, шъущыудж, шъузэрэфаеу,
Шъу бысымым и щагу.
Шъу фаемэ хьак1эу шъуслъытэн,
Хьак1эр тылъап1ы тэ,
Адыгэхэмэ ябынк1э,
Шъущыпсэу шъущыудж сигум.
Шъуфаемэ
Бысым гуащъэу къахэсхын, зыр
Тигъаш1э зэдэтхьэн,
Упсалъэр сипсалъэу,
Угупсэ, сигупсэу
Мазэр хъуапсэу
Ти гъаш1эр зэдэтхьэн.
Уи нурэр сигум щэджэгу,
Хы гъырзэу мэуалъэ,
Мазэ нэфыри ай гу1эурэу щэджэгу,
О а нэфым утэтэу,
Сыгум укъыфак1у.
Фэсапщ сыдах,
Къэблагъ сыгум.
Сыпсэр,
Сыгъаш1эр оры.
Оры лъэгъуныгъэр,
Ш1ухьэф тынэу зэстыгъэр,
Къэблагъ сыгум.
Сыгум къэблагъ,
Ухьэк1эуый
Убысымэуый
Усышхьэусэуи
Лъэгъуныгъэ лъап1эр уэуый.
16.
Хэкур
Къытфэрэпс тыгъэр,
Къэрэунэф ч1ыналъэр.
Тыгъэ нэфыр пагэу,
Ит ошъогум, зимгъэхъыеу.
Мазэ нэфыр щхыпц1эу,
Къэрэгъэунэу ш1ылъэр,
Къэргъэунэф ш1угъэр,
Мамырныгъэм идэхагъэр.
Усак1охэр гупщысэу,
Къупфарэтх усэхэр.
Усэу къатхыхэрэм
Сахэлъагъу сэ сыусэу.
Чэщ мэзагъом,
Лъэгъуныгъэри щэхъарзэ.
Лъэгъуныгъэр т1ырзэу,
Лъэгъуныгъэр къупфэрэлъэс.
Сыфаеп сэ зымый,
Ош нэмык1.
Сыгупшъысэхэр
Сыгъаш1эр къигъэунэфынэу.
Оры си гъаш1эр
Оры сы усэхэр,
Сыгум, сипсэм уримаф,
Зэк1э, зэк1эм уаримаф.
...
17.
Бэн
Зигъо къэсырэ псэхэлъ пстэурый,
Гъогурик1у.
Гъомылый зыдамыштэу,
Гъогу псэфым тэхьа,
Зымый емыупш1ыжьэу...
18.
Усымлъэгъоу зы мафэ къыхэк1ымэ
Сигу сэу къэжьэ зэрилъэк1эу.
Ш1у услъэгъурэп с1омэ,
Сигу нахь зэк1энэ мык1осэжьэу.
Оры сы ш1у лъэгъугъэр,
Ощ нэмык1ырэм сыд еск1эн дахэми,
Анахь дахэр сэрк1э оры, оры сигур,
Чэщъи мафи сыгум илъыр.
Оры сызфаер, ш1у слъэгъурэр,
Сэрый сэш1э пшашэ дахэ аджый зэрэшы1эр.
Дахэр уэры, сигур уэры уэй пэми1ырэр,
Сэрк1э анахь аежь сигум шизэу.
19.
Мазэр къык1ок1ы самбыр самбырэу,
Йынэбзыйхэмэ унэф къэхэпсэу.
Сигур къэгъэ1алы унэ нагъохэмэ,
Ч1ымыгъупщэжьынэу сигум ит1ысхьэгъэу.
Ощ нэми1ырэм, сыфаеп ш1у сэрэмылъэгъу,
Сигупшысэр оры, оры ипсэр, оры илъэгъур.
Къысфэгуш1у зэ закъоу угук1эрэ,
Сигум щизэу лъэгъуныгъэ фиси1, синэ1э птэлъ.
Къэгъагъэ дахэхэр плъыж плъыжьэу,
Сигум уринэф.
Услъэгъумэ сигур губгъо шъофэу,
Къэгъагъэ дахэхэм псэ къагуак1.
20.
Йылъэс дахэм йы бжьыхьап1эм,
П1алъэш сыкъэсыщт.
Сыкъызысырэ пшхьэшхьэп1эм,
П1апый сыубытыщт.
Слъэгъурэ аджымый сахэмыдэу,
Уадэжь сыкъэк1ошт.
Ощхы быбым сыфэдэу,
Уигу згъэгущ1ошт.
Чыгы пк1ашэмэ я 1ушашэ,
Шабэу аш1оу къуплъэ1эсыщт.
О къухъуапсэу, ты чылапшъэ,
Пшашый къыдэк1ыщт.
Сыда тш1ына гум къыхихырэр
Зы нэбгыр ны1эп.
О зыр ары мыр зыфэстхырэр,
Ощ нэмы1 си1эп...
21.
Тыдэ уыкъэнагъ непэ к1эжьырэп,
Лъэхъанхэр блэк1ыжьырэп.
Снэхэр угъогумэ сафитэмык1эу,
Усэжьэ гу узхэм сызапачъэу.
Тыгъэр къыкъок1ы зэпэлыдэу,
Инэбзыйхэмэ сгу къагъэ1элэу.
Тхьамык1э тхьамык1эу ураммэ сатэт,
Ц1ыф купмэ уахэсымылъэгъошъоу.
Ощ къупфэзгъадэу зы горэ,
Снэ къыпэш1ош1ымэ,
Гур мэбгъуалъэ гу1эу, гу1эу,
О уысэгущыпсымэ.
Сыда сызэбгъажьэрэ моштэу ?
Нэфылъ жъуагъор къызэрэлыдэу,
Уакъыхэшы ц1ыфымэ нэфылъ лыдэу,
Мазэ нурэу гу гугъом фэблагъэу.
23.
Сэш1э сэ ш1у сызэрэмылъэгъурэр,
Сызыплъэгъук1э угу зэримыдэрэр.
Ау сыд к1эна сэ ш1у усэлъэгъу,
Усэмыгушыпсымэ сызэк1ошъурэп.
Фаеми ш1у сымылъэгъу егъаш1эми,
Сэ жьы къасчъэкъэс сыбгъэм усыубытэщт.
Гур зэгъэжьырэп, мэстанэхэр къыхэуэ,
Лъэгъуныгъэр маш1оу хагъэжьыхьэ.
Хэта угу зыфэпщэйыгъэ к1алэр ?
Агъуа, зый фэ1уагъэп.
Успэщыжьэми, укъыспэщыжэми
Лъэгъуныгъэ гупщысэр къыспэблагъэ зэпыт.
О сыпшыгъупшэми, сэ усчыгъупшэштэп,
Щыжьэк1э лъэгъуныгъэ маш1ор нахь зэк1энэщт.
Илъэсхэр блэк1ыми сигум илъыщтыр оры,
Нпсэлъыхъо удак1оу утхъэжьыми.
Сигу1эп о утхъэжьэу упсэумэ,
Ау сэри загъорэ къысэгущыпс.
Угущыпсэ тыгъэ нэбзыеу,
Сигу тхьамэк1эр къигъэгуш1ощт.
24.
1ошхьэ мафэ тэлъ цыгъмэ,
Угум инэф атэпсэмэ,
Адыгеим и шхъонт1эгъэк1эмэ,
Я дэхагъэхэр къаш1оптыгъугъ.
Зылъэгъурэр къак1эхъопсэу,
Псы елъэххэмэ я орэд,
О узэхахымэ,
Лъэгъуныгъэ усэхэр гум щизэу
Дахэу, шабэу аш1оу къысфилъэсын.
25.
Сигущыпсэр оры,
Тэдэ сышы1эми,
Сыд к1эми,
Оры сыгущыпсэр.
Усымлъэгъумэ,
Сэгъапэ.
Зыгорэ къыщыш1ыгъ шу1уа, с1оу,
Гур къызэлъэтаджэ.
26.
Унэ дахэхэмэ сыза1эплъэм,
Тыгъэм фэдэу укъипсагъ.
Синэхэмэ ямылъэгъужьэу,
Унэф сигум къипсагъ.
Къызэхэмыхымэ сытхьаусыхэхэр,
Мы к1ыналъэ бэтэмалым.
Хэт зэхихыми зэхэрэх,
Ар сыдк1э уасэ ?
Усэлъэ1у ш1у сыплъэгъунык1э,
Зэ закъо сыкъызэхэпхэу,
Гум ытхъагъо нэфыр,
Шэф остыгъэу къэбгъэпсынк1эрэ.
27.
Хым иуэ макъэхэмэ
Укъысфа1уатэ.
Синэмэ амылъэгъушъоу,
Унэф сигум къирэдзэ.
Жьыбгъэр хы шхьэшъом щэсы,
Синэмэ ямылъэгъужьэу,
Унэф сигу къырэдзэ.
Гум ощ нэмык1 илъэп,
Оры гумэ1ир, оры ситхъагъор,
Лъэгъуныгъэр оры,
Оры сигъаш1эр, сипсэр.
28.
Тыгъэр къыкъок1ыгъ, гътхапэ мафэу,
Къэгъагъэ дахэхэмэ яфэщхыпц1эу.
Сигум зы нэф къыридзагъ,
Нэфмэ анахь лыдэу, анахь фабэу...
Мафэхэр блэк1ыгъ, уысэгушыпсыурэу,
Лъэхъанхэр псым фэдэу щэу.
Синэхэмэ уэй нэмык1ы амылъэгъужьэу,
Сыбэрэзагъэу сыкъытэнагъ ш1ыналъэм.
29.
Уэй пае сэтхы стхыхээрэр,
Сигупшъысэхэмэ о уахэлъ.
Тыдэ сыплъэмый унэхэр къысфэщхыпц1,
Си ш1у лъэгъу азэгъу фэхъух.
Оры сызфар, сигу илъыр,
Оры сызгъэпсэурэр, сызгъатхъэрэр.
Сы азэгъур улъэгъуныгъэр ары,
Сызгъэхъужьышт азэр оры.
Укъысэмыплъ арэштэу, унэхэр къыстэмык1эу,
Сагъэсы унэмэ анэфэу сигум къипсэрэм.
Ушхыпц1ымэ захэсэлъэгъожьы,
Гъэтхъапэ къэгъагъэу унэк1ушхьэхэр.
30.
Мы1эрысэ къэхъугъэр,
Жьыр къэпшэмэ къыпызын.
Ш1у сызэрэплъэгъурэрый,
Сыд фэдизэу зыуыушэфыми,
Унэ дэхит1умэ къахэпсы.
Сыда угу илъыхэр зыфэусэфырэр ?
Сыуыук1эу сыбгъэл1энэу уфае.
Сэ сыуыук1ыгъах,
Ш1у узыслъэгъугъэмэ азыфагу.
31.
Тыгъэр къыкъок1эу хьэ мафэхэр къэнэфырэ ?
Тыгъэу къыкъок1ырэм хьэ сыгур ифызырэ ?
Сыбгъэм имыфэу жьы къасчэрэр,
Нэм илъэгъоу гум зихиш1эмэ,
Ш1у лъэгъуныгъэр хьэ сыушэфын.
Сэтхэ, гум иорэдхэмк1э,
Сы 1апэмэ о уы орэд къатхы я1эсэмэ,
Сигур, сшхьэ зытэк1ок1эрэ,
О улъап1эу чъэхъу, сытхьэмык1эу.
Сагушъыпсы блэк1ыгъэ мафэхэмэ,
Ти орэдэу къытфафысыгъэхэмэ.
Сшхьэ сигу зытэк1ок1эри,
О удэеу чэхъу, уытхьэмык1эу.
Зэк1эми яужь сэчы,
Сэр сэрэу сэгущыпсы.
Сыгум аджый къэхьэ,
Зый сымы1оушоу, сэмыгущыпсышъоу.
О сыд къэп1он к1эрэп,
Сыгумк1эрэ узсэупш1ык1эрэ.
Зэк1э пш1эхэрэр къысэп1онк1э,
Сыгугъорэп сыдахэдэд.
32.
Гум хэ1эныгъэ йы1эу,
Ощ паек1эрэ мэгырзэ.
Гу псэфыныгъэм сыфэныкъоу,
Сы гупщысэ аш1ухэр къуплъэ1эс.
Жьыр къэпшэу, щыгыхэр сысыми,
О укъысфа1уатэрэм фэд.
Къуладжэмэ яшышэрэ псы шъагъохэр,
О къуп1эхъопсырэм фэд.
Чачэурэу фи1орэ орэдхэр,
О къупфэусэрэм фэд.
Псы нэзымэ я1ут къэгъагъэ плъыжьыхэмэ,
О анахь дахэу уакъыхэш.
Уц ш1анэхэр шхъонт1абзэу,
Унэмэ ямыныкъокъушунэу шыт.
Ос фыжьэу ошхьэ мафэм тэлъ мэ,
Нгум инэфыр ятепсэмэ игъэтк1ун.
Сыд фэ1уагъ уэй пае сыл1эмэ,
Ш1у т1эк1у сыплъэгъумэ.
Тыгъэр мафкъэсы къызэрэкъок1ырэм фэдэу,
О ш1у сымылъэгъуми
Сэ о ш1у услъэгъущт...
33
Тыгъэр къыкъок1эу ш1ыр къыгъэунэфэу,
Жьыбгъэр къэпшэу щыгыхэр сысыкъэс,
Сигу укъэк1ы усэгущыпсыкъэс,
Сыпш1ыхьэмэ щэшы къэс уахэсэу.
Щыгымэ ныкъагъэхэр къапидзэу,
Шынэхэр псы гъунэмэ яшыджэгоу.
Бзыухэр япашхьэ шыуыпхъохэу,
Сигум укъэк1ы унэ нагъохэр зэ1эбгъэхьэхэу.
Псы шагъор къуладжэмэ ярышэу,
Шэурэу хатэхэр къышихьэкъэс,
Синит1ур угъогумэ сафытэмык1эу,
Шыжьэ ушы1эми сигу огъэсы.
Жьыбгъэр къэпшэу щыг тхьэпэхэр сысыкъэс,
Ушхьэц данэхэр пэш1этэу зэпэлыдэу,
У нэ шхуант1эхэр мазэу огум къихьэу,
Инэф дышэхэр псы шагъэмэ ашыуыджэу.
Тыгъэри къэгъагъэ дахэмэ къахэплъэу,
1ахъом былымхэр къуаджэм дифэу,
Адыгэ пшъынэм иус макъэхэм,
О укъысфа1уатэ щылэр зэпигъаджэу.
34.
Хэты шыш
Сигук1эрэ сызэмык1ошъоу,
Сыбзэ сызэрэфаеу къэмык1ок1эу,
Сызшишыр сымы1отэжьышъоу,
Тызхэфагъэми сыд ет1ол1эн.
Сызтэсыр сымыхэгъэгоу,
Йы ц1ыфыхэр къысчымышэу,
Сыбзэр ямыбзэу,
Тызхэхьэгъэхэр хэты шъиш ?
Я унэхэр ш1уц1абзэу,
Ш1оир къат1эт1эхэу,
Псыунэри зышишыр амыш1эу,
Тыздак1охэри хэты шиш ?
Я шыгъынхэр ш1уц1абзэу,
Зэк1оныгъэм фэныкъохэу,
Псалъэри амыш1эу,
Къатшэхэрэр хэты шиш ?
Зэрэ ш1ощыжьхэр тш1эу,
Тызэрэдэгъур тш1эжьэу,
Мэташ1эхэми пшъашъэ яттэу,
Тытхьамык1агъом сыд ет1ол1эн ?
Ты Адыгэжъэп зэк1оныгъэк1эрэ,
Тахэк1ухьэгъ тызхэхьэгъэхэмэ.
Ты хабзэ тхыбзэ ты шы1эк1,
Адыгагъэм емык1ужьэу.
35.
Улъэгъуныгъэ лъэ фабэу,
Сигум шъэшъэ.
Усымлъэгъумэ зы мафэ,
Сигум илъэсхэр шэшхэ.
Зы мафэп, зы сыхьэтэп,
Усэмыгушыпсымэ о,
Мафэхэр сщхьэрэух,
Тхьэусхэхэу сэ.
О ш1у узэрэслъэгъоу,
Зырый ш1у слъэгъугъэп.
Гъаш1э уи1эу упсэуфэ,
Нэмык1рэр слъэгъуштэп.
Къэшэнхэр си1энк1ый хъун,
Псэлъыхъощ сык1онк1ый хъун.
Яшиш гори шхьэгъусэ къыхэсхынк1ый хъун,
Ау ш1у слъэгъоу сэнэ1осэштэп егъаш1ый.
О зыр ары сигъаш1э ш1у лъэгъуныгъэр,
Сигум илъыштыр.
Дунаер къутэу, бэным сидалъхьэмый,
Укъысчыгъупшэштэп ягъаш1эми.
24.8.968
Псы шагъор щэшый мафый мэчачэ,
Тхьэусыхэ ымы1эу игъогу рэщэ.
Щыг тхьамык1эу губгъом,
Ызакъоу псэурэм и хьэшырэу,
Си гупсэ уэй фэшк1э мэукъоралъэ.
Зэк1э зэк1э дэхагъэхэр,
Дунаем тэты ш1угъэхэр,
Ощ фэшк1э,
Сигум шэукъоралъэ.
Орэд пфызэхэслъхьэшт с1омэ,
Уы дэхагъэ сы гупсэхэр егъэ1эсэ,
Згъотышурэп зы гущы1а дахи,
Гупщысэхэр къысфи1отэнэуи.
О ш1у усымылъэгъоу
Умыдахэк1э арэп.
У дэхагъэ уы аш1угъэ,
Гущы1эхэмк1э къэс1отэшъурэп,
Лъэгъуныгъэр згъэдэхэшурэп...
37.
Гъэтхапэ мафэ дахэу,
Анахь дахэм,
Сыгу укъэк1ыгъ.
Уи псалэ дахэхэмэ,
Садихьэхи,
Сигум ухэслъхьэгъ,
Укъысчымыгъупшэжьынэу.
Снэ1э о птэздзагъ,
Гуш1опсэнэпсэу,
Сгум ухэслъхьэгъ.
Сипсэр уэры,
Уэры сыгупшысэхэр.
Уэй нэмык1,
Ш1у слъэгъурэр шы1эп.
Оры сгъаш1эр,
Оры спсэуныгъэр,
Оры сызгъатхъэу,
Сызгъал1эр.
Услъэгъоу зы мафэ къыхэк1ымэ,
Тыншыгъэр ощх шабэу къысфэуэлъэсы.
Ш1у лъэгъуныгъэ фабэ фиси1,
Сэрк1э пшашъэмэ анахь дахэу,
Уы пагэу.
Унит1умэ къа1эпсырэ,
Лъэгъуныгъэ нэфхэр,
Тыжьын нэбзыйхэу,
Сигу тхьамык1эм шызэщъэ.
Уы псалъэхэр,
Псы ор макъэу,
Щэши мафи,
Сгу тхьэмык1эм шэуташъо.
Удэхьэщхымэ,
Унэк1ушхьэмэ,
Къэгъагъэ плъыжьэу,
Зыкъызша1уих.
Псэлъыхъор уадэжьы шызэблэк1ы,
Гущ1эгъу дахэхэри къууа1о,
Ау ахэмэ замгъэдэл,
Сэ сына1э къуптэлъ.
Дахэр гум къыхихырэр ары,
Синэфыр оры,
Къэхъопк1эу сыгур зэ1эзгъэнагъэу.
Чыгае жьокоу зыгъэстырэр.
Сыгаш1эм псэ къыпызгъэуцуэгъэу,
Сызфэпсэурэр уэры.
39.
Мащэ тылъэпкъыр псы орэу,
Щэшый мафи имы1эу.
Зэшыгъэр, лъэхъан хэк1отагъэм къышани,
Ти атэжьым, ти лъапсэм фэщэ.
Гупщысэхэр гум шхьэшифыжьыгъ,
Ти хэкури къэдгъэнэфыжьын.
Зэк1э къа1охэрэм титхьэк1умэ фэдкудэу,
Псы орэу уадэжь тыкъэшэжьын.
Тэщэ хэкум, жъыхьарзэу,
1ушхьэ мафэм и быдзашъоу лъэпсэрыпсэу,
Тыжьи тиш1ый, пшъашъи 1элый,
Гуш1опсэ-нэпсэу тэшэ.
Хэкужьэу татэжьмэ ябгынагъэм,
Тыфэусэ, гу хэлъ къытфимыш1ынык1эрэ.
Тэлъа1уэ, 1ак1ыб арыс Адыгэхэр,
Ти хэкум ыбгъэ къытфизэ1уихынк1эрэ.
40.
Сизакъу. 19/11/97
Мазэу огум итым сыфэдэкъабз.
Илъэсхэр блэк1ыгъ,
Зэпашэурэу.
Зый хэсымыш1ык1эу,
Сыпсэуыгъэми,
Сымыпсэугъэми зыхэсымыш1эу !
Cык1элэгъур сыгу къэк1ы;
Пшъашъэмэ яужь сызэритыгъэр.
Ядэхэгъэм,
Ящхыпц1ыхэм,
Янэ лыдыхэмэ сызэрадэхьэхыштыгъэр.
Яшхьац1 жьыбгъэм зэрихьэу,
Я 1эц1ыкухэмк1э агъэтэрэзыжьымэ,
Ар сэ лъэгъуныгъэм и 1апэтырмашэу слъытэу,
Сигум жьыхьэрзэу шызэк1ок1ыштыгъэ.
Пц1ыгъэми,
Сагъэдэлэщтыгъэмий,
Ш1улъэгъуныгъэ маш1о стырым,
Ижьыхьэрзэм сигъэтхъэжьыштыгъэ.
Къаплъэхэмэ
Сгум зыкъипхъотэштыгъ.
Къызэк1аплъэхэмэ,
Сгум хы орэу зызэрыдзэу,
Лъэгъуныгъэ маш1ор зэхигъэнэштыгъэ.
Пц1ыгъэми ,
Сагъэдэлэштыгъэмий,
Ш1улъэгъу жьыхьэрзэм ,
Систыштыгъэмый,
Сгуапэу зэзгъэстыштыгъэ.
Ау илъэсыхэр зэпэщэурэу блэк1ыгъ,
Сигум ш1улъэгъуныгъэ маш1ор ,
Зыгъэк1осагъэ лъэхъанхэм,
Зык1ый, зык1ый
Сатэгущы1энэуи сафаеп.
Непэ, непэ 1ош1эдэмыш1эу
Зык1э сэмыжьэгъахэу
Сигум мэш1уацэ горэ къыхэфагъ.
Систэу, сигушыпсэхэр,
Зэшхьылъэсык1ыгъ.
Джыр гумэк1 узыхэмэ,
Щэщи- мафи мыуыцоу
Адыгэ къамэ папцэм фэдэу,
Гум къыхэбыджэу,
Улъэгъуныгъэм сиук1ыми,
Агъоп ар,
Ц1ыфэу сыкъэхъужьыгъэу зысэлъытэжьы.
Сэрэст мэш1оцэм,
Сэрэст ш1улъэгъуныгъэм,
Сэрэст,
Сэрэст, лъэгъуныгъэм,
Сэрэст ш1угъэм, дэхагъэм,
Сэрэст, сэрэст, сэрэст....
41.
Ш1у сэлэгъу !
Ш1у сэлэгъу!
Зысымыш1эжьэу ш1у сэлъэгъу.
Сщхьэ згъэк1одыгъ шъу1уа ?
Ш1у сэлэгъу !
Ш1у сэлъэгъу !
Адэ сэпсэуба ?
Ар сыдэу тхъагъо,
Гулъыптэшъумэ.
Ш1у сэлэгъу !
Ш1у сэлъэгъу !
Гур мызагъэу,
Лъэгъуныгъэм фэшэ.
Адэ сэпсэуба?
Ш1у сэлэгъу !
Ш1у сэлъэгъу !
А гущы1эр сыдэу хъопсагъэ.
Гум зэ1эты,
Гур мэбыбатэ,
Пагэу, шхьафитэу зэубгъу,
Сыфаеми сыфэмыеми,
Ар тхъагъоба ?
Ш1у сэлъэгъу !
Ш1у сэлъэгъу !
Гур мапэ,
Гур мэсты,
Чыгьае зэк1энагъэ,
Жъоку тэпэу,
Лъэхъанэу блэк1ырэм,
Нахь зэк1игъанэу.
Зэк1эрэн,
Сэрэст, сэрэух,
Лъэгъуныгъэм и маш1о.
Зэк1эрэн,
Сэрэст, сэрэух
Сипсэу,
Си Гупсэм и маш1о.
Эдингэн, 21/11/97
42.
АДЫИФ ИЛЪЭМЫДЖ
Нэпэ, мафэр дахэ,
Тыгъэпс.
Уае - ощхыр зэпыугъ,
Сыдэу гуш1уагъо,
Тыгъэ нэбзыйхэр,
Гъогу нэфына ?
Нэпэ, мафэр дахэ,
Гур мэгугъо,
Гупшысэр мэгугъо,
Сыдэу гуш1уагъо.
Нэпэ, мафэр дахэ,
Ар, сыдэ къэзгъэдахэр ?
Ора, сипсэ дах,
Ора,
Чыжьэк1э, къэзгъэдахэр ?
Нэпэ, мафэр дахэ,
Гур мэуалъэ,
Гур мэтэджы,
Гур мэбгъуалъэ,
Хэта ахэр зикъарыуыр?
Нэпэ, мафэр дахэ,
Гур мэгуш1о.
Гуш1огъум и къарыу
Ошъуапшэ пц1агъохэр
Шабэу, шэфэу зэбгырэфы.
Нэпэ, мафэр дахэ,
Адыиф илъэмыджым,
Стэхьэн шъу1уа ?
Сытэхьэмэ инэфыр,
Къысфигъэпсын шъу1уа ?
Къысфигъэунэфэу,
Лъэмыджым,
Сик1ышъун шъу1уа ?
Эдингэн, 21/11/97 13:33
43.
Адыиф и нэфыр,
Нэфлыдэу къэпсыгъ.
Адыиф илъэмыджыр,
Инэфынэм къигъэунэфыгъ,
Сгур мэзагъо нэфлыдэу,
Къигъэунэфыгъ.
Адыиф и нэфынэм
Сгъогур къигъэунэфыгъ.
24.11.1997
44.
Сбатыр
Гущы1эдахэу зэхэсхыгъэм
Сыгур зэк1игъэнагъ.
Лъэгъуныгъэу жьыхьарзэр,
Гу уы1эгъэр егъэ1эсэ.
Унэ дахэхэмэ сызак1аплъэм,
Шъэфдыдэу къысэ1ушэшагъэх.
Уш1у лъэгъуныгъэм имаш1о,
Сигу тхьамык1эр игъэолъагъ.
Агъуа, упсалъэхэмэ къамы1оныр,
Лъегъуныгъэу къысфиуи1эр,
Къэгъагъэ шхыпц1эу,
Сгум къышъэлъэшхьалъэ.
Гугъоу, гуш1оу псэ къыпэк1э
Упсэу угум ихъык1ырэри,
Лъэгъуныгъэ тхъагъоу,
Асэ, асэу къысфэ1уатэ.
Агъуа, упсалъэхэр зэтэбгъэуцоныр
Лъэгъуныгъэм , инэбзыйхэр,
Лъэгъуныгъэм ымаш1о стыр,
Хэта хэта зэтэзгъэуцошъушътыр ?
Лагъомрэ Накъэмрэ ш1у зэрэлъэгъугъ,
Фытыгъэхэми, фимытыгъэхэми.
Ялъэгъуныгъэм, хэта пеуцужъышъугъэр?
Ты лъэгъуныгъэм зэбгъэушъэфышъуна ?
23.11.97 (Мэш1окум сисэу)
45.
Сгупсэ
Сгум и гупсэ укъысфэхъуна ?
Сидах,
"Сбатыр" зэрап1оу.
А гущы1эр,
Угум къыдэк1эу,
Къуп1эпызыгъа ?
Сгупсэ.
Гур псэ,
Псэр гу.
Гумрэ,
Псэмрэ зы.
Псэмрэ
Гумри зы.
Сгупсэ,
"Сбатыр" игупсэ.
Угупсэ,
Хъушунэ ?
Убытыр о,
Сгупсэ.
23 .11. 97 Мэш1окум
46.
Лагъомрэ Накъэмрэ.
Уэры Лагъор,
Сэры Накъэр.
Лагъом Накъэр,
Накъэм Лагъор,
Ш1у ылъэгъугъ.
Хэты и1оф хэлъ ?
Лъэгъуныгъэм ыкъарыу,
Ыгъэбыбатэхэу,
Мэз к1эгъым зэфихьэгъэх,
Т1ури, зэфаехэу,
Ш1у зэрэлъэгъугъэх.
Хэты и1оф хэлъ ?
Гур псэ,
Псэр гу.
Лагъор Накъэ,
Накъэр Лагъо,
Зыгу зыпсэх,
Непэ нэсы,
Ялъэгъуныгъэр зэдахьэ,
Ар тхъагъо ба ?
Убатыр
Мэгугъо, мэлъа1о.
Ш1улъэгъуныгъэм,
Лъагэу зэ1эты.
Мэбыбы, мэбыбы,
Лагъорэ накъэрэ,
Афэбыбых.
Бгъэжъым фэдэу пагэу,
Улъэгъуныгъэм сызэрэхьэ...
23.11.1997
47.
Гур псэ,
Псэр гу,
Сэ сгупсэ.
Гумрэ, псэмрэ,
Псэмрэ, гумрэ,
Зэгупсэ.
Сэ гу,
Гур сэ.
Гум и сэм,
Исэр гупсэ.
Гупсэм исэ,
Лъэгъуныгъэ.
Лъэгъуныгъэм,
Ипсэ
Хэта Гупсэ ?
29.11.1997 Франкфурт
48.
Гупсэ,
Асэ.
Асэ асэу,
Сы Гупсэ.
Сы Гупсэм
Ыпсэ
Тыдэ шы1а ?
Гупсэ,
Дахэ.
Дахэм ыгу,
Мэпсалъа ?
Мэбзэрабза ?
Хьамрэ мэуса ?
Гумрэ
Псэмрэ
Зэдэлъата ?
Зэдэбыбалъа ?
Хэта зфэбыбатэр
28.11.97
49.
Сыгупсэ,
Сэгупсэ,
Сэусэ,
Гупсэм
Сыфэусэ.
Гум ымакъэ
Псэм пэджэжьа ?
Гум ыусэ,
Хэта зыфэусэр ?
Хэта зыфэубзэр ?
Сгупсэ.
Гум ылъэгъуныгъэ,
Хэта зыфащэр ?
Лъэгъуныгъэм ымаш1о
Хэта зыгъэсыр,
Сгупсэ ?
Гум ыусэ,
Хэта зыфэусэ ?
Усэм ипсалъэ,
Хэта зыгъэбзэрабзэр
Сгупсэ ?
Гум ымаш1о,
Хэта зэк1эзгъанэр ?
Мэш1уамэм ифэбамэ,
Хэта зыфак1ор
Сгупсэ.
Гур мэузы,
Узым уэгъатхъа ?
Тхъэрэм и маш1о,
Хэта зыфэбгъэсырэр
Сгупсэ.
Усэм ипсалъэ,
Хэта тамэр къыгозгъак1эр?
Тамэу быбатэм,
Хэта анат1эу фыри1эр
Сгупсэ.
28.11.1997
50.
Гур сыда ?
Гур мапэ,
Гур мэсты,
Гур мэгугъо,
Гур мэзэшы,
Гур зэгоуты
Гур мал1а ?
Гур зы,
Псэри зы.
Гумрэ, псэмри зы.
Зым ыгу,
Хэта йысыр ?
Зыр псэ,
Адрэр гу.
Т1ури гупсэ,
Зыр т1у,
Т1ури зы.
Т1ури зы гу,
Зы гум,
Ыгумрэ,
Ыпсэмрэ,
Зы,
Тызэгупсэ,
Сгупсэ.
51.
Усэгущыпсынэп сэ1о,
С1орэм сытэтышъурэп.
Ш1у услъэгъурэп сэ1о
С1омый сфэлъэк1ырэп.
Улъэгъуныгъэм маш1оу сэст,
Сысыкъэс лъэгъуныгъэр нэхь мэст.
Сызгъэтк1урэр сынасыпмэ,
Насып тхъагъоу, сигъэтхъэн шу1уа ?
Сыгум ихъык1ыхэрэр бэдэд,
Бэдэд лъэгъуныгъэм иузыр.
Хъылъэ, лъэгъуныгъэм игуш1ор,
Пунтэ сыш1эу сытел1ыхьанэу уэ1уа ?
Унэхъугъэ гушэр Батыр,
Ыгу зэгоутмэ,
Гупсэм илъэгъуныгъэр шык1эу.
Батыр псэушъунэу уэ1уа ?
29.12.1997
52.
Гупщысэ дахэхэмэ янэфынэ,
Гъогу пстэури къэгъэнэф.
Гу къабзэмэ я гупщысэм,
Ц1ыфыгъэр къэгъэдах.
Гупщысэ дахэмэ я к1уак1э,
Тыгъэ нэбзыйеу къэрэнэф
Ш1угъэр икъошэу,
Нэбзыймэ атэтэу дунаер зэлъэрэубыт.
Гупщысэ дахэм ыш1угъэ,
Гу къабзэхэр къэгъэдах.
Гъэсэфэтхыдэу жьогъо бынэу,
Ш1угъэм игъуазэу къытфэрэлыд.
Зэк1э зэк1э гупщысэхэр зэбгъуалъэу,
Ос асэу къытфэрэс.
Зэк1э, зэк1э гупщысэ дейыхэр
1ирыубытэу ерэгъэкуас.
"Дунеежьыр дейы, дейы хъугъэ" а1о,
Ау сэ ахэмэ адэзгъаштэрэп.
Дунаежьыр дахэ, къабзэ нэфы,
Дэйыр гупщысэ мыгъохэр ары.
3.12.1997
53.
"Къэсы къэсы
Ос къэсы
Асэ асэу мэт1ысы."
Слъэгъуныгъый
Ай к1игъоу мэт1ысы.
Гу фабэм,
Асэ асэу къытэсэ.
Пэхъамэр пихэу,
Лъэгъуныгъэр егъэ1эсэ.
Гу стырым
Зигъэчэрэзэу къытэсэ,
Гу плъыгъэри,
Фэмыяхэу егъэк1уасэ.
Егъэ1эсэ.
Гур жьоку тепэу,
Плъыжыбзэ, тхъоплъэу
Ос фыжьым пэщ1эты,
Игъорыгъоу,
Лъэгъуныгъэр егъэ1эсэ.
3.12.1997
54.
Тэшы тхьэр ?
Тхьэ шы1 а1о,
Хэта зылъэгъугъэр ?
Ш1у лъэгъуныгъэр шы1 а1о,
Хэта зылъэгъугъэр.
Тхьэм лъэгъуныгъэ фыра1эу,
Ушышынэнэу шытэу, а1о.
Гупсэм лъэгъуныгъэу фиси1эм,
Уфэпшыл1ынэу шыт, сэ1о.
Мафэм тфэ егъэзыгъэ нэмаз фаш1ы,
Фэпшыл1ых нэпэш1ош1ум.
Сгупсэм жьы къасчэу-стыкъэс, сэгъэлъап1э,
Сы мынэпэш1ош1оу, снэм сгум и Гупсэм.
Аллахьэр ясэтыжьы быслыменмэ,
Сэ Стхьэр къысфирэкъу.
Адыгэм йый Тхьэр,
Сгупсэрый сэ Сытхь, насыпыш1оу.
55.
"Сы псэлъыхъор бэу бзаджэ!"
"Укъысчымыгугъ,
Зык1ый сыдэк1ожьыштэп сэ," къысэ1о.
Хэта ай фэдизэу,
Угу ц1ык1у къэзыш1ыгъэр ?
" Зык1ый ш1у слъэгъужьыштэп " къысэуэ1о.
Шыпкъа, сэмэркъэуа къысап1орэр ?
Хэта угу дахэм,
Ымаш1о зыгъэк1осагъэр ?
Сыдах, сынасыпыш1у,
Лъэгъуныгъэ уымы1эу,
Угу аш1у аш1оу зыгъэсырэр
Умы1эу угъаш1эр блэк1ынэу уэ1уа ?
Дэгъудэдэу къызгурэ1о
Угупщысэхэр сэ.
Мыскъарэ уск1ышъурэп.
Сэрый уэй сыфэдагъ.
Къэда1у сыдах уфаемэ:
Тхьэ с1уагъагъэ, илъэситф ыпэк1эрэ
Ощ фэдэкъабзэу,
Сищхьэзакъоу сыпсэунк1эрэ.
Ау гущы1э пыти зэстыжьыгъагъ;
Ш1у лъэгъуныгъэ маш1ом ихъопк1ыр,
Сыгум къыхэзыдзэрэр, хэти уэрэхъу,
Ыдэмэ щхьэгъусэу къыхэсхынэу, згъэлъэп1энэу.
Непэ сызхэфагъэ маш1ом икъарыур, ик1уак1эр,
Уэ, сэй нахьи нахь уэш1э.
Сгур стэу, слъыр къэзгъажьоу,
Лъэгъуныгъэм .............. .
Пш1энэ уэри зы мафэ горэм,
Лъэгъуныгъэм и мэш1уацэр
Хэт ыш1эрэ,зэ горэм
Угум къыхэмыфэнэу уэ1уа ?
Батыр лъэгъуныгъэу къупфири1эм,
Изы маш1оцэц1ык1у,
Угум къышымыблэнэу уэ1уа ?
Къызшыблэрэм, мазэр аужьэу къууэстын.
56.
Лъэгъуныгъэ маш1ор
Сыда зыфэбгъэсыр ?
Сгу тхьэмышк1эр,
Сыда зыфэбгъэсыр ?
Тырмаш псалъэ,
Сыда къызфэмытырэр ?
Тырмашым игъуазэ,
Сыда зыфэмгъэнэфырэр ?
У 1упэ дахэу щхыпц1ырэр,
Сыда зыфиушэфырэр ?
Лъэгъуныгъэ маш1оу угум илъыр,
Сыда зыфэбгъэк1осэрэр ?
Орый моштэу дахэу,
Уукъэнэ зэпытынэу уэ1уа ?
Гур ипхэу, упсэлъыхъохэр,
Къубдэшэк1ы зэпытынэу уэ1уа ?
Батыр игур о бгъэсыгъ,
Къупфэсты зэпытынэу уэ1уа ?
Жы зымыгъот, маш1о лъэшыри,
Зэрэк1усэр умыш1эу уэ1уа ?
Сыгур, сылъэгъуныгъэ къабзэр,
Уэ къууэсэты, п1ыгынэу уэ1уа?
Умы1ыгъымэ,
Сыд епш1эн шу1уа ?
5.12.1997
57.
Ц1ыфыхэр,
Иных, ц1ык1ух,
Пщэрых, уэдых,
Шабэх, пхъашэх,
Шынапхъэх, л1ыхъужых,
Гущ1эрэйых.
Фыжьых, плъыжьых,
Ш1уц1эх,
Ау зэк1эри зэфэдэх,
Зэфэдэх, зэхьэшырых,
Зэк1эри ц1ыфых.
Фыжыми, ш1уц1эми
Гухэр я1э,
Лъэгъуныгъэр я1э,
Мэгупщысэх,
Ш1у алъэгъух,
Ш1у къалъэгъух,
Зэк1эри ц1ыфых,
Уэй фэдэ къабзэу,
Сэй фэдэ къабзэу,
Ц1ыфых,
Ц1ыфых.
Ау зым фэдэхэп,
Фэдэ хъушъуштхэп,
Сы псэлъхъоу,
Сш1у лъэгъум
Гупсэм, зыри фэдэп.
9/12/97 21:14
58.
Си гъаш1эр гупсэфэц
Гуш1о нэпсэу блэк1ыштыгъ.
Сымыш1эхэу мафэ горэм
Маш1о тхъоплъым сыкъыхэнагъ.
Чыжъэу чыжъэу сэплъэ
Сыхэхэр сыгур гъэуш1унк1ыгъэу
Маш1о стырым и фэбагъэ
Сы гупшысэхэр зэхигъэжьыхьэу.
Лъэгъуныгъэр сыда зыфэдэр ?
С1оу сызжупш1ыжьыгъ.
Лъэгъуныгъэр маш1о стыр.
Гулъыптыгъэба ы1оу къысэ1ушэшъагъ.
Лъэгъуныгъэм сы к1уак1эу
И1эр с1оу сэук1э.
Лъэгъуныгъэр, гъэмафэмрэ ч1ымафэмрэ
Я хьэшыр ы1оу къысэ1ушъэшъагъ.
К1уак1эшху лъэгъуныгъэм и къарыу,
к1уак1эщху лъэгъуныгъэм ымаш1о.
К1уак1э си гупсэм ымаш1оу
Лъэгъуныгъэм ымаш1о тхъоплъ.
59.
Лъэгъуныгъэ маш1ом игъэтхапэ ощх
Нэпи Адыиф и гъогуанэм,
Гуш1опсэ нэпсэу
Ау сыфэмыяхэу сытехьагъ.
Пчыхьэ зэхахьэу зэхашэрэм
Сымык1онэу мыхъоу
Зыфэзгъэуцужьыгъ.
Ау сэр сэрэу сызэупш1ыжьыгъ:
" Хэта цзфак1орэр ?"
Хъопк1ыкум сытисхьэгъ,
Анахь псынк1эу к1орэм
Жым фэдэу
Сыгупсэм сыфигъэнэсынэу.
Тхъагъом сыхилъэсэнэу
Хьэумэ сыхилъэсык1ынэу ?
Лъэгъуныгъэм, гупщысэ и1эп ны1э,
Сэри псы орым сыфаеу
Сыгц къабзэк1э зыхэздзэжьыгъ,
Зыфэдэ гупшысэми сымыш1эу
Зы бэлахь горэм.
Сы гъогу зэпызгъэуыгъ
Брэмэныр сы1энат1эу
Хьанноверым сынэсыгъ.
Абдзахэ шэк1ожьыр
Гуш1опсэу къыспэгъоки
Сэжьагъэу
Сэмыжьагъахэу п1она
Купл1эм исэу
Сыгум пэш1этыгъ.
Лъэгъуныгъэ маш1ом зыкъипхъотагъ.
Зэрэ хабзэу асапшыр есхыгъ,
Ы1эбжьанэмэ ят1эхъоу
Зый симыш1э фэдэу зиш1ыгъ.
Хабзэнчагъэр
Къыздирыхыгъэр сымыш1эу
Сыгум къыхэбыджагъ
И1э къишэинк1э зиримыпэсэу,
Арап къамэмк1э сиук1ыгъ.
Адыгэ сэщхок1э къэуэгъагъэмэ,
Сыгур зый ыгъэузыныгъэп.
Хъугъэ - ш1агъэр згъэш1агъоу
Гъогум тытэхьэгъ.
" Сыхьэтэ тызэбгъэжьагъ" ы1оу
Гушы1э къысфидзыжьыгъ.
Инэ ш1уц1эхэр лыдэу,
Арап шэбзашэхэр къысфиут1ыпшыгъ,
Сыгур зэхиук1ыхьэу.
Адыгэ шэбзашэу шытыгъагъэхэмэ
Сы гуапэу фэсчэиныгъ
Ти лъэгъуныгъэр игъэдэхэнэу.
Хъурэ - къэ1уагъэхэр згъэш1эгъоу
Гъогу чыжьэм тыфэшэ.
Зэрэхабзэу гупшысэмэ гупшысэхэр къалъэсы,
Бэмэ бэмэ урагъэгупшысы.
Сыда мы къыпэгъок1ык1эр
Ы1оу ц1ыфыр рэгъэгупшысы.
Лъэгъуныгъэу къысфири1эм
Итасхъэ къык1имгъэшынэу ара ?
Ау аштэу шытмэ,
Ари ш1угъэм фэсэхьы.
Сэмэркъэуми фэсэхьыжьы.
Кур гъогум рэчэ,
Адыгэ орэдым зыкъэ1эты.
Хьак1ак1о Али иорэдхэм
Сы гур шабэ къаш1ы.
Гугъом зыкъырагъэ1эты.
Ау Гупсэм зи симыш1э фэдэу
Гъэш1эгъонэу зыкъысфэш1ы.
Слъэгъугъэхэр згъэш1эгъоу|,
Иьхьамык1агъом сэри сигъэтхьамык1эу
Бзэджагъэ зыш1эрэ к1алэ ц1ык1ухэр
Зэрэ зэрэхъуджэхэу
Сыгупшысэхэри мэхъуджэ, мэ апэ - лъапэ,
Сыгури къэгъэтхьамык1э
Лъэгъуныгъэр бзэджэш1агъэ-
С1оу сэгъэгупшысэ.
Апэу Ощтэны
Пысташъо унагъом тек1ол1агъ.
Ай тик1ый Брэмэны
Зэ1цк1ап1эм зэттыгъ.
Зы 1анэм тызэдэт1ысыгъ.
Гупсэр,
Абедзахэ шэк1ожьыр зэра1оу.
Шхэгъу лъэхъаныр зыфак1ом,
Германыемк1э зэрэхабзэу,
Щхыныхэр зэк1эм тэджи къахьыгъ,
Хэты зыфаер къыхихэу.
Гупсэри тэджи
Апсым тиз шхын къихьыгъ
Цэцит1уий игъусэу
Зыр абэдзэхэ шэк1ожьым фишэигъ
Адрэри ежьым ыштагъ.
Сэ ау сышыса сышымыса ымыгъапэу
Хьэм фэдэу сяплъэу сыкъы1уанагъ.
Хъугъэ - ш1агъэхэр згъэш1агъоу
Дорэтэр къысэупк1ыгъ
" Шхын къупфэсхьанэ " ы1уи,
Ц1ыфыгъый, адыгагъий къызхигъафи.
Орэпсэу адыгэ нысэр
Нэмыцэ нысэу Доретэ.
Згъаш1оу шхьашэ зыфэск1ыр
Ц1ыфыгъэ зхэлъыр
Шхын т1эк1у къупфэсхьанэ, и1уи.
Джадэдэм чыжьэу чыжьэу
Сы гупшысэхэр к1уагъэх.
Адыгагъэр сыда ?
Ц1ыфыгъэр сыда ? с1оу.
Сыгц къэз1этыжьыгъэр
Сыгу къэзгъэшэбэжьыгъэр.
Шыпкъэр п1ощтмэ
Сэжьагъэп хыны къысфихьэнык1эрэ
Ау сышыгугъугъ
Ц1ыфыгъэм зэрэхэлъэу
" Къэблагъ хэ1эб !" къыси1онэу,
Адыгэ хабзэ т1эк1уи къызхигъэфэнэу.
Ц1ыфыгъэр адыгагъэр тэдэ къэнагъ ?
Джары лъэхъаным уэжьэмэ
Ц1ыфым ит1асхъэхэр къык1игъэшышт, зыфа1орэр.
Арэу шытми лъэгъуныгъэу фиси1эр
Нахь мак1э хъугъэп.
Ау лъытэныгъэу фиси1эр
Сыгум тирилъэсык1ыгъ.
Адыгэр тэдэ к1оми адыгэ
Адыгагъэ т1эк1у хэлъыжьэу шытмэ
Псэлъыхъоныр хабзэ
Къэш1эныри къэбэк1эу
Сэмэркъэу тхъагъом тэтхъэк1эу.
Зэрэ хабзэу пшашэ дахэм
Псэлъэхъуабэ къыфэк1о
Зэрэхабзэу пшъашъэ дэгъум
Ипсэлъыхъохэр иунэм шызэблэк1ы.
Анэм тыпэсыгъ тызэпсэлъыхъоу
Зы псалъэм адрэр ч1элъык1оу,
Зым гущы1эхэр къысфидзэу
Адрэми сигъаш1оу.
Гупсэм инэхэр лыдэу,
Нэфшагъо жъуагъоу къысфэпсы.
Ыгу ихъык1ырэр къысимыгъаш1э ыш1оигъоу
Сы наплъэм ишхьэ диригъэзэк1эу
Сэ хьаумэ аштэу сэш1ош1а ?
Хъугъэ ш1агъэхэм,
Хъурэу слъэгъухэрэм
Сыгур къи1онт1агъ.
Хэбзэнчэу ызэк1уакэм
Сыгур къиук1ыгъ.
Ау ныбджэгъуш1цхэр къысфэк1о
" Фэсапшым" ыужь фэсапшыр итэу,
Гу у1агъэр къыда1этыжьэу.
Орэпсэух ныбджгъу хьэлэлхэр
Сыгур сыпсэр зыфэстыштхэр.
Унагъок1и сахэхьэу, къысхэхьэхэу
Сызгъаш1оу згъаш1охэрэр,
Ахэмэ я1анэ сафэк1уагъ,
Фэсапшы асхынэу.
Ти гухэр зэшытфэнэу.
Янэмэ ш1угъэр адыгагъэр къак1эшы.
Гуш1опсы непсэу къыспэгъок1ых.
Тэ оршэры узтэгушы1эштыр бэдэд,
Гу фэбэныгъэм и чэчъэ макъэхэу.
Сык1эплъы зысымышы1эжьыу Гупсэмк1э
Гулъэсытэ шхъуагъоу къызэраплъэрэр.
Сызэрэплъэу ышхьэ рэгъэк1ок1ы
Илъэгъуныгъэм ит1асхъэ
Къысимыгъэлъэгъунэ ыгу хэлъэу.
Ау ар сыдэу тхьамык1агъу,
Гупшысэ пхыгъэмэ узэрашэныр,
Угур угу хэлъхэмк1э зыупхыжьыныр.
К1энэу сыфай ыгу илъыхэр
Ихъык1ыхэрэр игу ц1ык1ум.
Ау ар пш1эшъуна
" Абэдзахэ хъужьыгъэ " гум
Зыкъэбгъэ1этыныр тынша ?
Ау сыгугъорэп ай зэри1оу
Абэдзахэ хъужьыгъэу.
Пчыхьэ зэхэхьэри зэрэхабзэу
Ш1ук1э къанэм ш1ук1э къанэр к1элъык1оу
Зэхэк1ыжьы купыр фэмыяхэхэу.
" Адыгэр зэхэпшэныр къин,
Зэхэпшыжьыныри нахь къин " а1о,
Нычхьапи мэшыпкъэжьы.
Арэу шытми тызэхэк1ыжьыгъ.
Бысым лъап1эм иунэ тэк1ужьыгъ,
Сыгур у1агъэу
Сыгур тхьамык1эу
Непэ слъэгъугъэхэу
Шхьэ къыфик1уагъэмэ
Сы гур раутыгъ хьадагъэм сыхашэу.
Лъэгъуныгъэм
Адыгагъэм и бэн сыдалъхьэжьыгъэу
Зысэлъэгъужьы машинэм сисэу
Мафэр к1эу ежьагъ.
Тэшы Накъэр, тэшы Лагъор,
Тэйы Адыиф и лъэмыджыр ?
Лъэмыджыр къэзгъэнэфыр.
Бысым лъап1эм тихьак1агъ,
Гупсэм и хьалыжъор тышхэу.
Ай ш1угъэр дэхагъэр дэтгъак1оу.
Сызэрэхэукъуагъэр зыхэсымыш1эу
Шхьак1о зыфэсымыш1ыжьэу
Сэр сэрэу сызшыутык1эжьыгъ.
Сы гупщысэхэр зэхэхьагъ,
Гупшысак1эр чъгъупщагъ.
Ощтэн сыкъэнэныр тэсыубытагъэу,
Зэрэхъугъэр къызгурымы1оу
Хьанноверы и гъогу
Хьэ епхыгъэм фэдэу
Машинэм сисэу сытэхьагъ.
Сыфэмыяхэу садэк1ожьынэу.
Сыгу мыгъом ихъык1ырэм,
Лъэгъуныгъэм сихигъэукъуагъ.
Гъогу к1ыхьэм тымыуцоу
Ты оршэрыгъ нэбгыришэу
Сыгум къыздыримыгъащтэу.
Гупсэр иунэ нэтшэсыжьыгъ
Сэй немык1ы зэк1эми
Ябэуэу " ш1ук1э " арихыгъ,
Умари ай дигъак1оу.
Ц1ыфыгъэ ш1угъэ арихыгъ.
Сэри и1э чы1э къысфишэйый
" Егъэзыгъэ немаз
Наибы нэмаз " зэра1оу,
Ш1ук1э къыси1уагъ.
Сыгур къигъэушы1угъ
Маш1о т1эк1оу илъыжыри ыгъэк1осагъ.
Мы пчыхьэм Адыыф
Инэфынэ шык1осагъ сыгум.
Ау лъэгъуныгъэм имаш1о
Нахт къарыуэу зэк1энагъ
Ау гупсэм
И адыгагъэм и ц1ыфыгъэм
Ымаш1ор к1осэжьыгъ.
Гупсэм имаш1уи
Адрэ лъэгъуныгъэмэ адиригъаштэу
Гум и къэхалъ
э к1эстэжьыгъ.
Къэ нэт1эпкъым сы усэм и псалъэхэр
Сыгу тхьамык1эм итхьэусхэу
Тыразгъэтхэжьыгъ.
" Лъэгъуныгъэ маш1ом игъэтхапэ ощх."
60.
Bir kadın istiyorum,
Nefesini,
Bakışını
Doya doya
İçime çekmeye...
Bir kadın istiyorum,
Bir ürperti,
Bir nefes gibi,
Bir ışık ki,
İçimde hep yansın...
Bir kadın istiyorum,
Gecem gündüzüm,
Onun olsun.
Kucağında yatayım,
Kollarında uyuyayım...
Bir kadın istiyorum,
Bir kadın istiyorum,
İçi sevgi,
İnsanlık
Ve mutluluk dolu olsun...
Bir kadın istiyorum,
Şen şakrak olsun.
Bir kadın istiyorum,
El ele tutuşup
Göz göze bakışarak
Mutluluğa koşan...

1. Bölüm
2. Bölüm
3.
Bölüm
4.
Bölüm
5.
Bölüm
6.
Bölüm
7.
Bölüm


Нахь пхъашэу адэзекIогъэн фае

Ешъуагъэу рулым зэрэIутIысхьэхэрэм къыхэкIэу 2017-рэ илъэсым республикэм игъогухэм тхьамыкIэгъо 70-рэ къащыхъугъ, ахэм нэбгырэ 22-рэ ахэкIодагъ, нэбгырэ 87-мэ шъобжхэр атещагъэ хъугъэ. ГъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ республикэ комиссием изэхэсыгъоу Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зэрищагъэм ащ фэдэ пчъагъэхэм ягугъу къыщашIыгъ.
«Ашъхьэ имызакъоу, нэмыкIхэм ящыIэныгъи, япсауныгъи щынагъо къафэзыхьырэ водитель ешъуагъэхэм нахь пхъашэу адэзекIогъэн фае», — къыIуагъ Адыгеим и ЛIышъхьэ.
Къэралыгъо автоинспекцием иIофышIэхэм ешъуагъэу рулым Iусхэу нэбгырэ мини 2-м ехъу гъэрекIо къыхагъэщыгъ. Нэбгырэ 1477-мэ правахэр аIахыгъ, нэбгырэ 305-мэ административнэ пщыныжь арагъэхьыгъ. Ешъуагъэу рулым Iусэу нэбгырэ 308-рэ ятIонэрэу къагъэуцугъ. Водительхэр ешъуагъэхэмэ зэгъэшIэгъэным епхыгъэ медицинэ уплъэкIунхэр зэрэзэхащэхэрэми мы зэхэсыгъом щыхэплъагъэх. Ащ фэдэ медицинэ уплъэкIунхэм якIэуххэр нафэ къызыхъурэр тхьамафэм къыкIоцI ары. Адыгеим и ЛIышъхьэ республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ пшъэрылъ фишIыгъ нэмыкI шъолъырхэм яопыт мыщкIэ зыщигъэгъозэнэу ыкIи ащ фэдэ уплъэкIунхэр нахь псынкIэу зэхащэнхэмкIэ амалэу щыIэхэр зэригъэшIэнхэу.
Джащ фэдэу КъумпIыл Мурат къалэхэмрэ районхэмрэ япащэхэм пшъэрылъ афишIыгъ хэукъоныгъэ зышIыгъэхэу тазыр зытефэхэрэм ятранспорт зыщаIыгъыщт муниципальнэ гъэуцупIэхэм язэхэщэнкIэ предложениехэр къахьынхэу. НепэкIэ ащ фэдэ гъэуцупIэхэр къалэу Мыекъуапэ, Тэхъутэмыкъое, Теуцожь районхэр ары ныIэп зиIэхэр.
ТХЬАМЫКIАГЪОХЭР НАХЬ МАКIЭУ ГЪОГУХЭМ АТЕХЪУХЬАНХЭМ АТЕГЪЭПСЫХЬЭГЪЭ IОФТХЬАБЗЭХЭР АДЫГЕИМ ИЕДЖАПIЭХЭМ НАХЬЫБЭУ АЩЫЗЭРАХЬАЩТЫХ
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэрэ ГИБДД-мрэ пшъэрылъ афишIыгъ кIэлэцIыкIухэр нахь макIэу гъогухэм ащыфыкъонхэмкIэ Iофэу ашIэрэр нахь агъэлъэшынэу. КIэлэцIыкIухэр зыхэфэрэ тхьамыкIагъохэм тиреспубликэ гъэрекIо зэращыхэхъуагъэр къэIогъэн фае.
ГъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ республикэ комиссием изэхэсыгъоу Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат тхьамэтагъор зыщызэрихьагъэм гъогухэм язытет лъыплъэнхэ, тхьамыкIагъоу ахэм атехъухьэрэр нахь макIэ шIыгъэн зэрэфаем щатегущыIагъэх.
«Гурыт еджапIэхэм ащыкIорэ Iофтхьабзэхэм къазэрахырагъэубытэрэм имызакъоу, гъогурыкIонымкIэ шапхъэхэр къыдалъытэнхэм атегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэм кIэлэцIыкIухэр ренэу ахагъэлэжьэнхэ фае. ПэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэу зешъухьащтхэр къыхэшъухи, кIэлэцIыкIухэм ягъэмэфэ зыгъэпсэфыгъо уахъти ахэр къыщыдэшъулъытэх», — хигъэунэфыкIыгъ республикэм и ЛIышъхьэ.
Гъогухэм атехъухьэрэ тхьамыкIагъохэм кIэлэцIыкIухэм нахь макIэу шъобж ащыхахынымкIэ Iофтхьабзэу зэрахьэхэрэм афэгъэхьыгъэу Адыгэ Республикэм и МВД ГИБДД-мкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Александр Курпасрэ Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистрэ игуадзэу Пэрэныкъо Сусаннэрэ къаIотагъ.
КъумпIыл Мурат кIэлэцIыкIухэм нахь макIэу шъобжхэр атещэгъэнхэмкIэ пшъэрылъ заулэ афишIыгъ. Ахэм ахэхьэ гурыт еджапIэхэмрэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмрэ тематическэ литературэхэр ащэфынхэр, урамхэр агъэнэфынхэр ыкIи нэмыкIхэр.
ТХЬАМЫКIАГЪОХЭР КЪЫЗЫЩЫХЪУН ЫЛЪЭКIЫЩТ ГЪОГУХЭМ ЯЗЫТЕТ АДЫГЕИМ АНАIЭ НАХЬ ЩЫТЫРАГЪЭТЫ
ГъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ республикэ комиссием изэхэсыгъоу Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат тхьамэтагъор зыщызэрихьагъэм гъогухэм язытет лъыплъэнхэ, тхьамыкIагъоу ахэм атехъухьэрэр нахь макIэ шIыгъэн зэрэфаем щатегущыIагъэх.
Аварие зыщыхъун ылъэкIыщт чIыпIэхэм ягъэцэкIэжьынкIэ Iофтхьабзэу зэрахьащтхэм яплан 2017-рэ илъэсым аухэсыгъагъ. Ащ тетэу чIыпIитIумэ транспортыр нахьышIоу ащызекIонымкIэ Iофтхьабзэхэр зэрахьагъэх. ГущыIэм пае, гъогоу «Мыекъуапэ — Джаджэ» зыфиIорэм изы Iахь дэжь метрэ 400 къызэлъиубытэу остыгъэхэр щыпалъагъэх. Автомобиль гъогоу «Шытхьалэ — Джаджэ — Дружба» зыфиIорэм ищынэгъопIэ чIыпIэ къэралыгъо шапхъэхэм адиштэу илъэсыр имыкIызэ зэтырагъэпсыхьажьынэу рахъухьэ.
Республикэм и ЛIышъхьэ муниципальнэ хэбзэ Iэшъхьэтетхэмрэ «Адыгеяавтодорым» ипащэхэмрэ афигъэпытагъ гъогунапцэхэм псэуалъэхэр ащашIыхэ зыхъукIэ щынэгъончъагъэмкIэ шапхъэхэм ахэр зэрадиштэрэр ауплъэкIузэ ашIынэу ыкIи хэукъоныгъэхэр щыIэхэмэ, ахэр атынэу афамыдэнэу.
Джащ фэдэу КъумпIыл Мурат гъогухэмкIэ ГъэIорышIапIэу «Черноморье» зыфиIорэм илIыкIохэм анаIэ тыраригъэдзагъ гъэцэкIэжьын IофшIэнхэр зыщыкIорэ гъогухэр щынэгъончъэнхэм ыкIи мэзахэ зыхъукIэ ахэр агъэнэфынхэм мэхьанэшхо зэряIэр къыдалъытэным.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


ХГъАХ ШIухьафтын
Хэкум гъэзэжьынымкIэ Адыгэ Хасэм (ХГъАХ)
Игуапэу къэбаргъэIу къешIы
ХГъАХ ШIухьафтын
ХГъАХ-м и шIухьафтын програм зыфэгъэзагъар адыгэ цIыфышхьэу е купэу Iофы IакIо зышIагъэу, якъарыурэ я гъотыгъорэ халъхьэу, намыкIхэмэ щысэ техыпхъ афэхъухэу, зэрафэлъэкIэу адыгэхэм, купзэдэпсэухэм, адыгабзэм е културэм афэлэжьагъэхэр.
ХГъАХ–м ишIухьафтын лъэпкъыгъухэр
А. ГъэшIэ гъахъэ шIухьафтын
Цıыфышъхьэхэу Iофы IакIо адыгэ лъэпкъ Iофыхэм, адыгабзэм е културэм анахь макIэмэ илъэс 25-рэ фэлэжьагъэхэмэ афэгъэхьыгъ.
Б. Илъэсым иадыгэ цIыфышъхь
Адыгэ цIыфышхьэу е купэу илъэс 18 е нахьыбэ зыныбжэу къыхэщэу Iофы IакIо адыгэ купзэдэпсэухэм, адыгабзэм е културэм афэлэжьагъэхэмэ афэгъэхьыгъ.
Г. Сэтэнай шIухьафтын
Адыгэ бзылъфыгэ е купхэу илъэс 18 е нахьыбэ аныбжэу къыхэщэу Iофы IакIо адыгэ купзэдэпсэухэм, адыгабзэм е културэм афэлэжьагъэхэмэ афэгъэхьыгъ.
Д. Илъэсым ипроект
Хъатэу гупшысэ е проект, адыгабзэр е културэр къыухъумэу илъэситIоу блэкIыгэм зыгъэцэкIагъэхэмэ афэгъэхьыгъ.
Зэтыпхъэхэр къыхэхынымрэ, ХГъАХ шIухьафтынымрэ яхьылIагъэу:
Зэтыпхъэхэр къыхэхыныр: ЖъоныгъокIым и 31. 2019 нэс.
ШIухьафтыныхэр зыфэкIощтхэм икъэбаргъэIу: Iоныгъом и15. 2019


Орэчыжьэ,
Орэблагъэ,-
Тыди ар щэрэ1,
Къыщыхъугъэу,
Ащ щап1угъэу
Хэти ч1ып1э и1.
Хьэдэгъэл1э Аскэр.
Орэблагъэ,-
Тыди ар щэрэ1,
Къыщыхъугъэу,
Ащ щап1угъэу
Хэти ч1ып1э и1.
Хьэдэгъэл1э Аскэр.
Уахътэр, уахътэр! Шы емылычым фэдэу псынк1эу мачъэ, мафэхэр, мазэхэр, илъэсхэр, л1эш1эгъухэр блэчъых, ц1ыфлъэпкъым игъаш1э хэхъо, зехъожьы. Ч1ы шъхьашъом щы1ак1эр щыуцурэп. Лъэхъанхэр, зэманхэр зэфэмыдэхэу рек1ок1ыхэми, ц1ыфхэмк1э такъикъ пэпчъи гъэш1эгъон, уасэ и1. Тхьэм ц1ыфмэ акъыл къазк1ыритыгъэр 1офыш1ухэр щэ1эфэхэ зэрахьанэу ары. Ау арэущтэу сыдигъуи хъурэп, ц1ыфхэм азыфагу зэджэгъогъуныгъэр къиуцоу, зэрэгъэпыйхэу, зэзаохэу къыхэк1ы. зэо мэш1уаем л1эш1эгъу пчъагъэм щаугъоигъэ ш1угъэ пстэур аш1ухэк1уадэуи мэхъу.
Сыдэу щытми, ц1ыф 1ушхэм, ц1ыф лъэшхэм, гу къабзэ зи1эхэм я1оф нахь къыщек1ы мы дунаим п1он плъэк1ыщт непэ цивилизациер лъэгап1эу зынэсыгъэр къыдэплъытэмэ. Ет1ани лъэпкъ пэпчъ итарихъ гъогу нахь куоу зэриш1эщтым, ежь къыхэк1ыгъэ ц1ыф ц1эры1охэр дунаим зэрэщаш1эщтым зэрэфэгумэк1ырэр лъэшэу дэгъу. Ащ иш1уагъэк1э л1эш1эгъу чыжьэхэм тилъэпкъ ищы1ак1э зыфэдагъэр, ц1ыф ц1эры1охэу, ц1ыф лъэшхэу, ч1ыгужъым иухъумэк1о псэемыблэжьхэу щы1агъэхэм якъэбархэр къытэнэсыжьыгъэх.
Ащ фэдэ къэбарэу къысфа1отагъэм шъуезгъэдэ1умэ сш1оигъу.
Жъоныгъуак1эм 1864-рэ илъэсым Урыс-Кавказ заор аухыгъ. Шапсыгъэмэ яч1ыгужъ нэк1ы хъугъэ. Нэбгырабэ мы зэо тхьамык1агъом хэк1одагъ, къэнагъэхэр пачъыхьэм идзэхэм зэрамытынк1э Тыркуем ик1ыжьыгъэх.
Псыхъоу Шахэ к1элъырысыгъэ чылэгъо 70-рэм щыщ зи къы1унэжьыгъагъэп.
Тыркуем ик1ыжьыгъэ адыгэхэм, гъэблэшхомрэ уз дэимрэ апсэ 1уихыгъ. Нэбгырэ мин пчъагъэ хымэ ч1ыгум щык1одыгъ.
Гъошъо Елэмызэ хьак1уцумэ ащыщыгъ. Ащ иунагъо Трабзон дэжь щыт лагерым щык1одыгъ. (Ишъхьагъусэрэ ик1элэц1ык1уийрэ). Елэмызэ 1уагъэ ыш1ыгъ ихэку къыгъэзэжьынэу. Ар ыгъэцэк1энымк1э зыми еблэщтэп.
Зы мафэ горэм ежьыррэ ышэу Шъэолэхъурэ къошъо псынк1э горэ къыз1эк1агъэхьагъ, ык1и ягъусэхэм къарэ1уагъ хэкужъым зэрагъэзэжьыщтыр, 1ашэр а1ыгъэу ар къызэраухъумэщтыр. «Уич1ыгужъ къэуухъумэзэ ул1эныр нахь дэгъу, хымэ ч1ыгум ущыл1эным нахьи». Зэшхэм къадрагъэштагъ янэшхэу Хъущт Омэррэ Хъущт Келэмэтрэ.
Охътабэ темыш1эу, куп ц1ык1ур Хъущт Омэр япащэу Шъачэ ихьэнэ-гъунэ къихьажьыгъэх.
К1ощтыгъэ 1867-рэ илъэсыр. Илъэсипш1ырэ нэбгырипл1эу къэзгъэзэжьыгъэхэр хьаджырэтэу мэзым хэтыгъэх, тетыгъор зы1ыгъмэ рэхьатыгъо арамытэу.
1874-рэ илъэсым шышъхьа1ум и 28-рэм Къэбжь Лъэпшъау (адыгэхэу, къуаджэу Лесное зыфи1орэм ирезервацие дэсыгъэхэм япэщагъ) Омэр зэрищэрэ купыр къыригъэш1угъ заор щагъэтынэу. А къэбарыр къырагъэхьэгъагъ журналэу «Одесский вестник» зыфи1орэм шэк1огъум и 2-м. Зэзэгъыныгъэу Къэбжь Лъэпшъао ыш1ыгъэмк1э урядник чиныр, тыжьын медалэу «За усердие» ык1и Грамотэу пщы ц1эры1оу Михаил ы1апэ зык1эдзагъэр къыфагъэшъошагъ. Зэзэгъыныгъэм къызэрэдилъытэрэмк1э, л1ыхъужъ нэбгырипл1ым зыфэе ч1ып1эр т1ысып1эу къыхихын фитыгъ.
Уцуп1эу къыхахыгъэр джы Шэхэк1эй зыдэщысыр ары. Къэбарым зэрэхэлъымк1э, нэбгырипл1ым ауж итэу резервацием къик1ыжьыгъэх Къэбжь Лъэпшъау, Къэбжь Техьак1, к1алэхэри ягъусэхэу. Гъошъо Шъэолэхъурэ Елэмызэрэ къыздащэжьыгъ Быямызэ, Къэбжь Лъэпшъао тыркумэ къащищэфыжьыгъ Хъущт Хьак1ыеф.
Ц1ыфэу къэт1ысыжьыхэрэм хап1эу къыхахыщтыр агъэнафэу щытхэзэ, зы нэбгырэ горэ къахахьишъ къари1уагъ чылэм къызэрэт1ысыжьхэрэр зэригуапэр, джы игухэлъ къызэрэдэхъугъэр ык1и рэхьатэу гъогу техьан зэрилъэк1ыщтыр. Къялъэ1ужьыгъ сыд хъугъэк1и чылэр гум рамынэнэу, агъэдэхэнэу. Ац ежь таущтэу зелъэ1ухэми къафэнагъэп, Тыркуем ик1ыжьыгъ. Къызэра1отэжьырэмк1э ащ ыц1агъэр К1ыщмай. Ащ къытек1ыгъэу а1о чылэм ыц1э.
Нэужым чылэм къыдэт1ысхьагъэх Ацумыжъ Ахьмэд, Къэбжь Ислъам, Хъущт Заурбекрэ Нэкъарэрэ, Ак1э1у Алыйц1ык1у, Гугожъу Шъэуай, Къоджэбэрдыкъо Забет.
1877-рэ илъэсым апэрэ сабыеу Къэбжь Мусэ чылэм къыдэхъухьагъ. Ащ щегъэжьагъэу чылэм зеушъомбгъу, къыхахъо нахь дахэ мэхъу.
Зы ц1ыфым ежь ие шъыпкъэу бзэ 1улърэп, ежь ылэжьыгъэ шъыпкъэу хабзэ хэлърэп – бзэу 1улъыр лъэпкъым ыбз, хабзэу хэлъри зэрэпсаоу лъэпкъым зэдилэжьыгъэ. Зыбзэ п1улъ, зихабзэ урылэжьэрэ лъэпкъым шъхьэк1эфагъэ, лъытэныгъэ фэпш1ыныр апэрэ ц1ыф шэнхэм ащыщ: о пшъхьэк1э ш1у о1омэ, лъэпкъым фэо1о, ш1у ош1эмэ, зыфэпш1ырэр лъэпкъыр ары. Емык1у ош1эми, ар зыфалъэгъущтыр лъэпкъыр ары.
Мы гущы1эхэр зыфэгъэхьыгъэхэр сикъоджэ к1асэ къыщыхъугъэхэу дахэджэ зыц1э къыра1охэу зэхэсхыгъэхэр арых.
Ацумыжъ Айдэмыр къуаджэу ШэхэкIэй къыщыхъугъ. ЕджапIэр къызеухым кIэлэегъэджэ институтым чIэхьагъ. Ар къызеухым Хьаджыкъо кIэлэегъаджэу Iоф щишIагъ. Заор къызежьэм ихэгъэгу къыухъумэнэу зэуапIэм Iухьагъ. Зы мэфэ заом лIыхъужъныгъэу щызэрихьагъэм пае Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ щытхъуцIэр Ацумыжъ Айдэмыр фагъэшъошагъ. Тик1элэеджак1оу Къэбжь Аслъан Айдэмыры фэгъэхьыгъэу зэхилъхьэгъэ усэм шъущызгъэгъуазэ сш1оигъу:
Гъошъо Елэмыз
Хъущт Келмэт
Джы гъуаплъэм хэш1ык1ыгъэу,
Еджэп1э щагум дэт.
Щылыч шъуашэр щыгъэу,
К1алэмэ ахэт.
Ят1онэрэу зигугъу къэсш1ыщтыр Нэгъуцу Шъэофыжь ыкъу ары. Нэгъуцу Шэбан 1921-рэ илъэсым Шэхэк1эй къыщыхъугъ. 1941-рэ илъэсым Ростов дэт кооперативнэ техникумыр къыухыгъ. Апэрэ мафэм щегъэжьагъэу къау1эфэ нэс фронтым 1утыгъ. У1эгъэ хьылъэ телъэу 1943-рэ илъэсым къыгъэзэжьыгъагъ. Зэхъужьым, Шэхэпэ еджап1эм 1оф щиш1энэу регъажьэ. 1945-рэ илъэсым Шэхэк1эй иублэп1э классхэм ятхьэматэу агъэнафэ. Ащ щыублагъэу 1988-рэ илъэсым нэс лэжьагъэ. Шэбан 1оф ыш1эфэ нэс ублэп1э еджап1эр имыкъурэ илъэсибл ык1и илъэсий гурыт еджап1эу мэхъу. Джы еджэп1э щагум Ацумыжъ Айдэмыр исаугъэт фэшъхьафэу Нэгъуцу Шэбанэ ыц1э зыхэутыгъэ барельефыр дэпкъым хэт.
Хъущт Къасполэт зымыш1эрэ ц1ык1уи ини чылэм дэсэп. Мыдрэмэ афэдэу ар заом
1утыгъэп, ау иш1уш1агъэк1э, игулъытэ чанык1э, имыпшъыжьынк1э къахэщы.
Чылэм укъыдэхьаным ыпэк1э тэмэгум укъыдэк1ае, удэк1ы хъуми джащ фэд. Хэгъэгу зэошхом илъэхъан чылэдэсхэм дзэк1ол1хэр мыщ нэс къагъэк1уатэщтыгъэ.
Джащ фэдэу заом к1уи къэзымгъэзэжьыгъэхэм апае Къасполэт саугъэт щиш1ынэу регъажьэ. Ежь ы1эшъхьит1ук1э ащ тетыщт сурэтхэм ямакет еш1ы. Iашэм мышк1у тхьапэхэр къек1ок1хэу.
Ч1ып1эри ек1оу къыхихыгъ. Лъэгап1эм утетэу укъаплъэмэ, пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгмэ япк1ашъэмэ чылэм дэт унэхэр къахэплъых. Къуаджэм ыбгъук1э, тыжьын бгырыпхым фэдэу, тыгъэм пэлыдэу Шахэ речъэк1ы.
Сыд фэдэрэ зэмани ц1ыф лъэпкъыр ыпэк1э лъэк1уатэ, хэхъоныгъэхэр еш1ы, щы1ак1эм исыд фэдэрэ лъэныкъок1и. Джащ фэдэу лъэпкъ пстэуми яц1ыф пэрытхэр ыпэ ишъэгъэу лъэпкъхэм ягъэхъагъэхэм, ялъэгап1эхэм зэрэк1эхьажьыщтхэм фэбанэх, амалык1эхэр къыхахых.
Непэ тилъэпкъы иц1ыф 1ушхэу, илъэгъохэщхэу пэмык1хэмк1э щысэгъэлъагъоу ти1эхэр ары сэ зигугъу къэсш1ыгъэхэр. Ахэр ары тэ непэ тызэрыгушхохэу, дгъаш1оу ти1эхэр. Ахэм ящытхъу, яц1ыфыгъ тэ к1алэхэмк1э гъуазэу ти1эщтыр.
АкIэгъу АлэцIыкIу
Хъущт Омэр, Ацумыжъ Ахьмэд.
ИА НатПресс
Зытхыгъэр я 10-рэ классым ис еджак1оу Ныбэ Заир
Руководитель: Гвашева Саламет Мугдиновна
учитель адыгейского языка и литературы
www.natpress.net


« Нартмэ ямашlо орэмыкlуас»
(Хьэдэгъэлlэ Аскэр къызыхъугъэр илъэс 90 зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ фестивалым исценарий)
Залым хьакlэхэри ,кlэлэегъаджэхэри, кlэлэеджакlохэри къычlахьэх. Магнитофоным адыгэ орэдыжъхэр къеlох.
Залым Хьэдэгъалlэм итхыгъэмэ къахэхыгъэ гущыlэхэр кlэлэеджакlомэ къагъэхьазырыгъэу пылъагъэх:
1 «Сэ кlэсэныгъэу
сыгу о пфилъыр,
тихэку лъапl ,
Ныбжьи кlосэнэп
Шъхьацыф сыхъугъэу,
Нэгъунджэр кlэсэлъхьэкlи
Шъхьах фысиlэнэп..»
Хьэдэгъэлlэ А.
2.«Нартмэ яижъырэ кlэнэу дунаим тепхъагъэр уахътэмрэ тарихъымрэ ялъэгъо зэжъухэм цэрыцэу къазытепшыпыкlыжьыгъэр лlэшlэгъу плlанэм ехъугъ.»
Мамый Р.
3. «Нартмэ ятомибл- адыгэмэ ядышъэ lошъхьибл.»
Адель Абдулсэлям
4. «Адыгэ лъэпкъыр мыкlодыжьынымкlэ «Нартхэм» ятомибл нахь ишlуагъэ къэкlощт ахъщэмрэ lашэмрэ анахьи.»
Джон Коларуссо
.5.«Дышъэ lошъхьиблмэ ашыгу зишlыгъэу
Тхъожъыем тесэу Аскэр хэт.
КЪыримыдзагъэу джыри нэплъэгъум
Гъощагъэу нарт горэ къэнагъ шъуlуа?»
Гъыщ Нухь.
( 1-рэ слайд)
Зезыщ: Шъуимафэшlух, тихьэкlэ лъапlэхэр, кlэлэегъаджэхэр, кlэлэеджакlохэр. Тинепэрэ мэфэзэхахьэ зыфэгъэхьыгъэр адыгэ фольклорым, литературэм , шlэныгъэм, лъэпкъ культурэм, тарихъым зиlахьышlу хэзышlыхьэгъэ шlэныгъэлэжьэу Хьэдэгъэлlэ Аскэр ары.
Зезыщ: Ятэжъэу Лlымафэ ихьакlэщ къыщаlотэрэ къэбармэ , хъишъэ – орэдыжъмэ ядунай хъырахъишъэ сабый дэдэзэ Аскэр хэщагъэ мэхъу. Щтэр зымышlэрэ л lыхъужъхэу шlум фэбанэхэрэм якъэбархэр илэгъу кlэлэцlыкlухэм къафеlотэжьых. Нэужым гъогоу Аскэр ищыlэныгъэ щыхихыщтым ахэр кlочlэ къэкlуапlэу фэхъух.
(я 2-рэ слайд)
Зезыщ: Адыгэ тхакlоу Еутых Аскэр итхылъэу Хьэдэгъалlэм ритыгъэм мырэущтэу тыритхагъ: «Хьатикъуае къыдэкlыгъэ Колумб есэты». Ащ шъыпкъагъэ хэлъ, сыда пlомэ игъогупэ адыгэ къоджэ цlыкlоу Хьатикъуае къыдищи адыгэ нарт эпосым иусэхэмрэ ихъишъэхэмрэ яугъоин дэмышъхьахэу, нартхэм «ялъэуж» тетэу къэралыгъуабэмэ анэсыгъ.
Зезыщ: Хьэдэгъэлlэ Аскэр игукъэкlыжьхэм ащыщ мырэущтэу къыщетхы: , « Адыгэ лъэпкъ эпосым иугъоин, изэхэфын сызыфежьэм, илъэс 20-м ехъу ыхьыщтми сшlагъэп, ары пакlошъ , нартхэм ялъагъо псыхъохэр, хыхэр зэпысагъэчыщтми, тилъэпкъэгъухэр нахьыбэу зэрыс хэгъэгухэм саращэщтми сшlагъэп»
Зезыщ: Къылэжьыгъ Хьэдэгъалlэм щытхъушхо: « РСФСР-м культурэмкlэ изаслуженнэ lофышl»(1982) , «Адыгэ Республикэм культурэмкlэ изаслуженнэ lофышl»(1992), « Адыгэ Республикэм илъэпкъ усакlу»(2006) зыфиlорэ цlэ лъапlэхэр тефэ шъыпкъэу къыфагъэшъошагъэх.
(я3-рэ слайд)
Зезыщ: Адыгэ лъэпкъым Аскэр филэжьыгъэм осэшхо фашlыгъ: къуаджэхэу Нэшъукъуае, Щынджые, къалэу Шъачэ и Псышъопlэ район яцlыф гъэшlуагъэу алъытагъ. Цlыфмэ шlу уалъэгъуныр,шъхьэкlафэ къыпфашlыныр насыпыгъ. Ахэри къылэжьыгъ Хьэдэгъалlэм.
( я 4-рэ слайд)
Зезыщ: Ипоэтическэ творчествэ зэпымыоу къыщигъэлъэгъуагъ тилъэхъан ицlыфхэм яlофшlакlэ, ящыlэкlэ –псэукlэ, ягухэкl- гушlуагъохэр, тилъэпкъ къырикlогъэ гъогуонэ хьылъэр.
( я 5-рэ слайд)
Зезыщ: Ау анахь гъэхъэгъэ инэу тхакlом ышlыгъэр нарт эпосым епхыгъ. Кавказым щыпсэурэ лъэпкъыбэмэ яжэрыlо творчествэ нарт эпосым чlыпlэ гъэнэфагъэ щеубыты. Ау ар адыгэ лъэпкъым игушъхьэ лэжьыгъэу зэрэщытыр Хьэдэгъалlэм къыушыхьатыгъ. Ащ фэгъэхьыгъэ монографическэ lофшlагъэхэри къыдигъэкlыгъэх.
(я 6-7-рэ слайд)
Зезыщ: Ахэм гурышэ- гупшысэ шъхьаlэу апкъырылъыр гоу, псэу апытыр къэзыушыхьатрэ нарт тхыдэхэр, усэхэр, орэдхэр, пщыналъэхэр зэхэугъоягъэхэу адыгэ лъэпкъ пстэумэ абзэкlэ тхыгъэхэу томибл хъоу къыдигъэкlыгъэх.
Зезыщ: « Нартхэр» адыгэмэ яэпос, ябайныгъ, лъэпкъым имонументальнэ саугъэт ин, историческэ гъогу инэу къакlугъэм иlорlотэ летопись, имытхыгъэ хэбзэ шапхъ. цlыфыгъэшхом, лlэблэнагъэм , лlыхъужъныгъэм ятамыгъ.
Зезыщ: Ижъыкlэ цlыфым дунэееплъыкlэу иlагъэр, чlыопсым ыкlуачlэхэр къызэрэщыхъущтыгъэр, ащ « ишlагъэхэр» аlэ къызэрэрагъахьэщтыгъэхэр, гугъэ-гупшысэу яlагъэхэр, янасып зэрэфэбанэщтыгъэхэр нарт эпосым иорэдхэм, къэбархэм,пщыналъэхэм lупкlагъэ хэлъэу къагъэлъагъо.
( я 8-9-рэ слайд)
Зезыщ: Сыда нарт ыlомэ къикlырэр? Терминэу «нарт» зыфиlорэр тlоу зэхэт : «нэ» «тэ», Нэр зытырэр. Нартхэр зыщыlагъэхэр бэшlэгъэ дэд. Ахэмэ ауж къушъхьабэхэм ятеплъэ ахъожьыгъ, псыхъо шъхьафыби къячъэхыгъ,бэ ащыгъупшагъэри, ау нартмэ якъэбархэр къэнагъэх. Нартхэр цlыф цlэрыlуагъэх, цlыф лъэшыгъэх.
Зезыщ: Нарт эпосым анахь лlыхъужъ цlэрыlоу къыщытыгъэмэ ащыщых Саусэрыкъо, Шэбатныкъо , Хъымыщыкъо Пэтэрэз, Нэсрэн Жакlэр нэмыкlхэри. Бзылъфыгъэ образэу къыщытыгъэмэ анахь къахэщых: Сэтэнае, Адыиф, Акуандэ.
Зезыщ: Нартмэ зэкlэ зэхахи, алъэгъуи,зэрихьылlэхи, дэгъоу зэрагъашlэти, акъыл хахыщтыгъэ. Агукlи цlыфышlухэти. лъэшы хъугъэх. Ахэм афэгъэхьыгъэ къэбархэм , пщыналъэхэм , непэ тядэlущт. Тифестивали джары зыфэгъэхьыгъэр.
Зезыщ: Тинепэрэ фетиваль зэрэкlорэм лъыплъэнхэу , щыкlагъэ тиlэми къэзыlон хьыкумашlэхэр дгъэнэфэных:
1.
2.
3.
4.
5.
( Классхэм агъэхьазырыгъэхэр къогъэлъагъох)
(я 10 - 13-рэ слайд)
Зезыщ:Нарт Сасырыкъо икъэхъукlэ гъэшlэгъоны.Цlыфыпсэр зыхэхъогъэ мыжъом ыкlоцl къихъухьагъ.Саусырыкъо нартэпосым лlыхъужъ образэу къыщытыгъэмэ анахь лlыхъужъ.
( Я 6- рэ кл)
Зезыщ: Сэтэнай –дэхагъэм исимвол.Джэуапышlоу, зэалlымсэр езытрэм фэдэу , нарт лlэбланэмэ акъылыгъэ, lушыгъэ аритэу яlагъ. Нэужым къэгъэгъэ дахэм адыгэмэ Сэтэнай фаусыжьыгъагъэу тарихъым хэлъ.
(я11-рэ кл)
( Я14-рэ слайд)
Зезыщ: Шэбатныкъо ыцlэ къэlокlэ зэфэшъхьафэу иlэр бэ. Ау уемыхъырэхъышэжьынэу нарт хъулъфыгъацlэм « Щэ бэу зытырэр» къекlы.Ащ фэдэ цlэр нарт лlыхъужъэу щабзэр зиlашэм иlэныр епэсыгъошlоу щыт.
(я 7- рэ кл.)
( я15-рэ слайд)
Зезыщ: Ащэмэз-нарт лlыхъужъ, ятэ зэкlодылlэгъэ Лъэгуц –жэкlэ мэхъаджэр еукlыжьы. Щтэр, зэкlакlор зымышlэрэ , пхъэшэгъэ ин зыхэлъ лlыхъужъэу эпосым къыхафэ.
( Я10-рэ кл)
(я 16-рэ слайд)
Зезыщ: Нарт lадыиф- мыр эпосым къыщытыгъэ бзылъфыгъэ образ пстэуми анахь дахэу, ыlэмэ дунаир къагъэнэфэу щытыгъ. Щытхъоу пылъыр багъэу къэбархэм къахэфэ.
( Я 5-рэ а кл)
Зезыщ: Лъэпшъ- мыр нартмэ яапэрэ гъукl, lэпэlэсэныгъэшхо хэлъыгъ, зэ ылъэгъурэр ыпэкlи ыужкlи фэдэ амышlыгъэу, ыпшъэ умыкlонэу ышlыщтыгъ. Lадэр зылlэужыр ышlэщтыгъэп, lэ пцlанэкlэ гъучl плъыгъэр ыштэщтыгъ.
(Я 5 –рэ б кл.)
( я17-рэ слайд)
Зезыщ: Хъымыщыкъо Пэтэрэз ятэ нахь лlэбланэ Нарт хэгъэгум исыгъэп.Янэ исп лъэпкъыгъ. Пэтэрэз къызэхъум цlыфыщэ ешъуагъэп. Ятэ зэрэпхъашэм къыхэкlэу кlалэ къэхъумэ, нартхэр екlодылlэнхэм щыщтэхи, Инджыдж кlэй кlалэр къыданагъ агъэкlодынэу.
( я 8-рэ кл.)
( Я18-рэ слайд)
Зезыщ: Нэсрэн Жакlэр- цlыфым ишlушl, къушъхьэм еlулlыгъэ нарт.Къэхъущтым нартхэр щызгъэгъозэрэ чыжьэрыплъэ лlыжъ , нартмэ япащ. Мы образыр грек мифологием хэт Прометей фэд.
(я 9-рэ кл)
( я19-20- рэ слайд)
Зезыщ: Джы хьыкумашlэмэ гущыlэр ятэты:
1.
2.
Зезыщ; Тифестиваль ыкlэм фэкlуагъ. Непэ зэкlэхэми нафэ тфэхъугъ. Адыгэ лъэпкъым ежь ыбзэкlэ ыусыгъэ эпосышхо зэриlэр . Ары зэкlэхэми зэдгъэшlэн, тызэрыгушхон, осэ икъу зэттын фаер. Тхэкlэ амал зимыlэгъэ адыгэм иэпос лlэшlэгъубэхэр къызэпичхи, тинепэрэ мафэ къынэсыгъ. Ащ фэдэ
культурнэ байныгъэшхор къэдгъэгъунэн, икъу фэдизкlэ уасэ фэтшlын фае.
( Я21- рэ слайд)
Зезыщ: Нартмэ яхьылlэгъэ къэбархэр илъэсишъэхэм цlыфмэ зэдалэжьыгъэ байныгъ. Нарт къэбархэм, пщыналъэхэм ямэхьанэ къыкlичрэп. Ахэр тэ къытлъыlэсынхэмкlэ зиlахьышlу хэзышlыхьэгъэ шlэныгъэлэжьэу Хьэдэгъэлlэ Аскэр Мыхьамодэ ыкъор псаугъэмэ мы мазэм илъэс 90-рэ хъущгъагъэ. Джары тинепэрэ фестиваль зыфэгъэхьыгъагъэр.
Зезыщ: Кlэлэегъаджэхэу , кlэлэеджакlохэу хэлэжьагъэхэм, зызгъэхьазырыгъэхэм тхьашъуегъэпсэу ин шъотэlо. Ныбжьыкlэхэр, шъуилъэпкъ, шъуихэгъэгу шlу шъулъэгъоу, ащ зэрэхэжъугъэхъощтым шъуфэбанэу , псауныгъэ шъуиlэу шъущэl. Хъяркlэ.
« Нартмэ ямашlо орэмыкlуас»
(Хьэдэгъэлlэ Аскэр къызыхъугъэр илъэс 90 зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ фестивалым исценарий)
Залым хьакlэхэри ,кlэлэегъаджэхэри, кlэлэеджакlохэри къычlахьэх. Магнитофоным адыгэ орэдыжъхэр къеlох.
Залым Хьэдэгъалlэм итхыгъэмэ къахэхыгъэ гущыlэхэр кlэлэеджакlомэ къагъэхьазырыгъэу пылъагъэх:
1 «Сэ кlэсэныгъэу
сыгу о пфилъыр,
тихэку лъапl ,
Ныбжьи кlосэнэп
Шъхьацыф сыхъугъэу,
Нэгъунджэр кlэсэлъхьэкlи
Шъхьах фысиlэнэп..»
Хьэдэгъэлlэ А.
2.«Нартмэ яижъырэ кlэнэу дунаим тепхъагъэр уахътэмрэ тарихъымрэ ялъэгъо зэжъухэм цэрыцэу къазытепшыпыкlыжьыгъэр лlэшlэгъу плlанэм ехъугъ.»
Мамый Р.