Ц1ыфхэр къиныгъохэм захафэрэм щыгъом лъэхъаныр,
Тхьэхэр ык1и ахэм анэмык1ыбэхэр аумысынхэр яшэн,
ау ежьхэм мысагъэр зыфалъэгъужьыныр, яджагъу.
Платон урым (юнен, грек) философ,
илъэс 2660 илъэсхэм апшъэк1э щы1агъ.
Сиц1ык1угъом, къынэужым, к1элэ 1этахъоуи сызэхъум игъом чэтыу къолэнэу ти1агъэр сыгу къэк1ыжьы. Ышхын зептырэм – ынэгу къыпфэгъэзагъэу, загъори, къызэрэпфэразэр уигъаш1эмэ ш1оигъоу, ышъхьэ къы1этымэ – дахэу къып1уплъыхьэзэ, ышхынэу ептыгъэр мыгузэжъуахэу ыгъэунэшк1ущтыгъэ. Къыотыгъон нэшанэхэри къызыдырихьэк1ыщтыгъэх. Ар зиш1эрэм – ышхынэу пш1уитыгъугъэр ыцапэхэм адэгъэнагъэу, елъэк1онэу к1оти, къогъоу къыгъотыгъэм ык1ыб къыпфэгъэзагъэу къот1ысхьэти, ынэхэр ыуц1ыргъухэзэ, пш1уитыгъугъэр екъузыфэк1э а ч1ып1эм икощык1ыщтыгъэп. Ащ афэдэ нэшанэхэр сыд фэдэрэ чэтыуи зэрэхэлъыр 1огъахэ. Джащ фэд сэ непэ сызэрэхъугъэри: чэтыур зытыгъорэм, ежь зи ымылъэгъугъэмэ – ежьыри къамылъэгъугъэу зэрэш1ош1эу, сэри непэ сш1эрэр зыфэдэр зэсымыгъэлъэгъуныр сихьисапэу, сыгу сетыгъожьызэ, гъэзетэу «Адыгэ макъэр» къысфэк1оным фэш1 сык1этхагъ. Ар къызыхэк1ыгъэр къис1отык1ынэу исхъухьагъ ык1и, ащ фэш1 а гъэзетым изытхьапэ згъэпсэуалъэзэ тхэныр къезгъэжьэнэу унашъо сш1ыгъэ. Тхьапэу зигугъу сш1ырэр «Адыгэ макъэу» шэк1огъум ипш1ык1убгъэм 2015 илъэсым къыдэк1ыгъэм иятфэнэрэ-ияхэнэрэ нэк1убгъохэр ары. А тхьапэр гъэзетэу «Адыгэ макъэм» ц1ыфхэр к1игъэтхэнхэм пай рекламэ къеш1ы.
Къалэу Мыекъуапэ щыпсэухэрэр а гъэзетым зыщык1атхэрэ ч1ып1эмэ афэшъуашэу ащ ауасэ хъущтхэр итхагъэх ятфэнэрэ нэк1убгъом ышъхьэгъык1э. Къынэужым, ащ ыхэк1э хьэрыф ш1уц1э инхэмк1э итхагъ: «Лъэпкъ гъэзетэу «Адыгэ макъэр» тэщ пай къызыфыдэк1ырэр. Тык1эжъугъатх тигъэзет лъап1э!».
Гу зэрэлъышъутагъэу, рекламэр къэзыш1ырэр, имэхьанык1э, гъэзетым щымылажьэрэм фэд, ау ащ зы нэбгырэ горэми ылъэкъуац1э к1этхагъэп. Зэрэхъурэмк1э, а гущы1эхэр зыехэр а редакцием щылажьэрэхэр арых. Арышъ, джы а рекламым арытхэгъэ гущы1эхэм ямэхьан зэрэсфэук1оч1эу зэхэсфынэу изын зэсэтыжьы.
«Лъэпкъ гъэзетэу «Адыгэ макъэр…» Адыгэ Республикэу адыгэ нэбгырэ минишъэм къыдафэу зэрысым, шъыпкъэр п1ощтымэ, адыгабзэк1э (ар т1он…) а зыгъэзетыр ары къыдэк1ырэр. Ары шъхьэм, ар лъэпкъ гъэзетэу п1оныр пхэндж, сыда зып1орэм, ащ иномер пэпчъ яапэрэ нэк1убгъохэм ятхьэпэ фыжьхэр шъолыр ш1уц1ашъок1э гъэлагъэхэу, ахэм ак1ы1у пэпчъ хьэрыф фыжьыхэмк1э мощ фэдэ гущы1эхэр атетхэгъэ зэпыт: « Адыгэ Республикэм и Правительствэ игъэзет» (урысыбзэм фэмыкъулаим пайк1э къэсэтхы: Правительствэ гущы1эм адыгабзэк1э къик1ырэр – Зыгъэ1орыш1эрэ-) Адыгэ Республикэр Зыгъэ1орыш1эрэр ары «Адыгэ макъэр» къыдэзыгъэк1ырэр. Ащ исых урымхэри, ермэлхэри. Ар Зыгъэ1орыш1эрэм игъэзет зэмыл1эужыгъо ц1ыф лъэпкъыхэм ятхыгъэхэр, ясурэтхэр къехьэх. «Адыгэ макъэм» еджэрэ къанзалхэр, урысхэр, корейхэр синэ1уасэх. Ащымэ афэдизыр джаущтэу зыхъурэмэ адэжь, сыдэу хъумэ лъэпкъ (адыгэ лъэпкъ) гъэзетэу хъущт ар? Джэуапэу ащ фэхъун ылъэк1ыщтыр зы – Республикэр зэрыпсаоу Зыгъэ1орыш1эрэм къыдигъэк1ырэ гъэзетэу «Адыгэ макъэр» лъэпкъ гъэзетэу п1оныр – гунахь. – Ау, адыгэ лъэпкъым игъэзетэу «Адыгэ макъэр» зэри1орэм нэмык1ырэ мэхьан ритымэ ш1оигъу: ащ фэш1 «…тэщ пай къызыфыдэк1ырэр!, - е1о.
Гъэнэфэгъахэ, адыгэхэм апаеу ар зэри1орэр редакцием щылажьэхэри ащ зэрэщыщхэр джыри зэ шъугу къэсэгъэк1ыжьы.
Гъэзетым иредакице къыдигъэк1ырэ гъэзетэу «Адыгэ макъэр» - редакцием щылажьэхэрэм апай къыдэк1эу зыфэбгъэ1ужьыныр – хьарам.
«Тык1эжъугъатх тигъэзет лъап1э» - е1ори, ежь зыфык1эджэжьы. Ар, шапсыгъэм зэри1оу – тхьамыщк1эгъофу (тхьамык1эгъошху). А рекламым узеджэрэм икъынэуж, уфаемэ, сикъош (сишыпхъу), пш1ош1 гъэхъу, зыш1ош1 мыхъунхэм ащыщэуи зыш1, ау уинэ1осыжъыр («Адыгэ макъэм» иредакцие) пый нэгъуаджэ къыпфэхъугъэу, къыбдэхьащхызэ, шыу къамыщымк1э уак1ыбышъо къыригъэплъык1эу къыпщегъэхъу».
Гущы1эк1э гъэпсыгъэ рекламэу ыпшъэк1э зигугъу тш1ыгъэм ыхэк1э укъызехырэм тлъэгъурэ рекламэхэр мо илъэсэу дгъэк1отэжьырэм къык1оц1 зыбгъо-зыпш1э «Адыгэ макъэм» иномер зэфэшъхьэфхэм къырагъэхьагъ. Ащ нэбгырищымэ ясурэтхэр (фотографиехэр) шъхьэф-шъхьэфэу атехыгъэу итых: зы к1алак1э горэм гъэзетыхэр зыщыращэхэрэм дэжь «Адыгэ макъэм» лъы1эбагъэу щыт, ащ къык1элъык1орэ к1элак1эм адыгэм ибыракъ зэпэкъудыигъэу ы1ыгъэу щыт, ящэнэрыр – л1ыжъы: ар пхъэнт1эк1у к1ыхьэм тес, шъынашъом хэш1ык1ыгъэ пэ1о лъагэр щыгъ ык1и, нэгъунджэхэр телъэу гъэзетэу «Адыгэ макъэр» ы1ыгъэу еджэ фэдэу къэлъагъо.
Зыфэт1огъэ нэбгырищыхэм ак1эгъ «Адыгэ макъэм» къэдигъэк1ыгъэ номеритфымэ атехыгъэ копиехэр итых. А копиехэм арыт сурэтхэр зызэхэбгъэхъожьыхэрэм – пш1ык1убгъу ьэхъух.!?
А гъэзет нэк1убгъом джыри зигугъу тымыш1ыгъэ горэ къэнагъ: «Щы1эныгъэм илъыныкъо пстэуми гъэзетыр анэсы», - е1ори, «щы1эныгъибгъу» ашъхьэ-ац1эхэм урысыбзэ гупшысэр ак1эк1эш1агъэу, ауми – адыгабзэм илъхьэжъыгъэ теплъыр фэш1ыжьыгъэу ащ къепчъыжьых: «Гъаш1эр ык1и ц1ыфыр», «Тизэдэгущы1эгъухэр», джащ афэдэу джыри уцугъуибл.
«Гъэзетэу «Адыгэ макъэр» къишъутхык1ымэ, ныдэлъфыбзэр къэнэнымк1э, лъэпкъыр мык1одыжьынымк1э шъуиш1уагъэ къэк1ощт», - хьэрыф инхэмк1э яхэнэрэ нэк1убгъом джар итхагъ. «Олахьэ, ащ итхагъэр фалэ уеджагъэк1и къибгурымы1он!», - языгъэ1орэ гущы1эхэр ащ угу къегъэк1ых нахь мыш1эми, къэбэртаим зэри1оу – п1эщ1эгъуэ 1уэхум дыщыхэмыхьэк1э (псынк1эгъо 1офым тызыхэмыхьэрэм), ари зэдгъэпэшышъун, а гущы1эухыгъэм адыгабзэм играмматикэ (инджылызыбзэк1э – grammar) нэшанэхэр елъэщаохэу зэхагъэуцуагъэ хъугъэ: «…къишъутхык1ымэ…» зыфи1орэ гущы1эм икъынэуж мыщ фэдэ тамыгъэп : , : щытын фэягъэр, щытын фэегъэ тамыгъэр мыщ фэд :-:; тхыгъэм имэхьан нахь гуры1огъош1у хъуным фэш1 зыфэс1огъэ тамыгъэр бгъэуцун фай. Ащ къыдафэрэмк1э а гъэзетыр къиттхык1ымэ – «ныдэлъфыбзэр къэнэнымк1э, лъэпкъыр мык1одынымк1э шъуиш1уагъэ къэк1ощт», - е1о. Ары шъхьэм, ыпэк1э къызэрэстхыгъагъэу, нэмык1ырэ лъэпкъыхэм ащыщхэри «Адыгэ макъэм» къехьэх ык1и еджэшъух; арышъ, «ныдэлъфыбзэр» зыфи1оу редакцием ыгъэфедэрэ гущы1эр адыгэ закъохэр арэпышъ зыфэгъэхьыгъэн фаер – ар пхэндж редакцием фэхъу. Ащ фэдэ къабз – «лэпкъыр мык1одыжьынымк1э», - зэри1орэри. Ик1эк1ып1эк1э укъызеорэм, а гъазетыр къиттхык1ымэ – адыгабзэр къызэтенэнымк1э ык1и адыгэ лъэпкъыр мык1одыжьынымк1э ащ «Адыгэ макъэм» иш1уагъэ, тэк1ыщтэу ары.
Алахьым къабыл ар еш1 ау…
Ауми нэк1убгъэу гущы1эухыгъэр зэрытхагъэм ыхэк1э нэбгырибл ясурэтхэр арытых ык1и ахэм «Адыгэ макъэм» къыра1ал1эхэрэр итхагъэх. Зэк1эри, Бжэдыгъу-Чэчэнай исхэм ащыщыбэхэм зэра1оу – шэлъэу (лъэшэу) а гъэзетым къыщэтхъух ык1и а гъэзетым адыгэхэр к1этхэгъэн фаеу къэджэх. Ахэр – министр, политик, режиссер, артистых. Зыгорэм сенэкъокъуныри, е, шъхьак1о есхыныр арэп сыкъызыфатхэрэр; сш1ош1 къис1отык1ыным фэш1 ны1эп. Ц1ыфэу къэзытхыгъэр арэп сш1о1офыр – ятхыгъэмэ мэхьанэу я1эр ары, нахьык1э, сызыпылъыр.
Арышъ, мохэм ащыщхэм атхыгъэхэм, сыгу римыхьыпэу ахэт гущы1эухыгъэ зырыз къахэстхык1ынэу исхъухьэгъ, - «…Гъэзетэу «Адыгэ макъэр» лъэпкъым итарихъи, непэ игупшысэхэми, игухэлъхэми язехьак1у…», «Уадыгэмэ, «Адыгэ макъэр» ренэу уистол (инджылызыбзэк1э –desk) телъын фаеу сэлъытэ..», «Адыгэ макъэм» фэдэ гъэзет адыгэ лъэпкъым зэри1эм сырэгушхо…», «Адыгэ макъэм» (зэрытхын фэягъэр «Адыгэ макъэр») итеплъэк1и лъэгъупхъ, зэк1ужьэуи гъэпсыгъэ…», «к1элэегъаджэхэми, ны-тыхэми, тэри гъэзетыр 1эпы1эгъуш1у къытфэхъу», «Адыгэ Республикэм лъэпкъ гъэзет зэри1эр зысэш1эм (?!) лъэшэу гопэшхо сщыхъугъ…». (Ар Къэбэртай къызыдик1ырэр). «Лъэпкъым ыбзэ…ихабзэхэр…икультурэ… «Адыгэ макъэм» ахэр изехьак1эу…». Аужырэ гущы1эхэу къык1эстхык1ыжьыгъэхэр зыехэмрэ сэрырэ тызызэрэш1эрэр, тызызэк1элъык1орэр илъэс 37 хъугъэ, зыныбжьы, ауми илъэс 2400 къыдафэрэр зыныбжь гущы1эжъэу зэрэдунаеу агъэфедэрэр гум къимыхьэн ылъэк1ырэп: «Платон синыбджэгъу, ау шъыпкъагъэр ащ нахь лъап1». Сэрк1э - шъыпкъагъэр…
Гущы1эухыгъэ зырызхэу нэк1убгъом къисхыгъэхэр, тятэ зэри1ощтыгъэу - джашъох…
Зы мэхьаныр къарык1эу а тхыгъэ заулэхэм сызяджэм икъынэуж ош1э-дэмыш1эу гум къэк1ыжьыгъ Къэбэртай щысэ1угъэгъэ къэбар щхэн горэ.
«Режиссерым драматургым жре1э:
- Сэ уи пьесэр згъэувынукъым, хъуанэр хуабжьу си жагъуэщ.
- Абы хъуанэ хэткъым.
- Абы хэмыт щхьэк1э, театрэм щ1эсхэр хъунэнущ»..
Сэ си1ахьк1э, а рекламэ ш1ыгъэ тхьапэм симыгъэхъонэщтыми, хъохъу ащ фэс1эоным сыпэчыжь.
«…Гум имылъыр п1оныр хьэрамыгъэм зэрэщыщэр уигъаш1эу, илъэс 2700 фэдизк1э узэплъэк1ыжьымэ урым философ бэлахьэу Гомер ы1огъагъ: «Ыгу илъыр ыгъэбылъызэ нэмык1 зы1орэр – джыхьынэмым икъэлапчъэхэм афэдэу сэуджэгъу». К1эмгуим зэри1оу, ащ имэхьан джы дэдэми уегупшысэ (уегупшысэ) хъущт… Ет1уани, уимыщык1эгъэ хъатэм уна1э зытебдзэрэм, уахътэр зытебгъэк1уадэрэм – щык1агъэу уи1эр пш1уегъэк1оды. Ящани, узэрыгъусэм фэдэу умыхъунэу амал имы1эу а1о: сатыуш1эм сатыуш1эр къегъоты, тыгъуак1ом тыгъуак1ор гъусэ еш1ышъу, философым философыр гущы1эгъу фэхъу, пц1ыусыхэми «яджыбак1эхэр» зэфы1угъэх ык1и, ащ дак1оу, ыхэк1э къэсэтхыжьы Къэбэртай ит Аруан районым щизэхэсхыгъэ къэбарыжъэу илъэс 265 нахьыбэ зыныбжьыр. Шъу къеблагъэ:
- Пц1ымрэ пэжымрэ сыт я зэхуаку, Жэбагъы? – жа1эу щеупц1ыхэм,
- Пл1анэщ, - итыжащ жэуап.
-Ар дауэ? – щыжа1эм, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и1эпхъэмбипл1ыр и зы нэмрэ и зы тхьак1умэмрэ я зэхуакум дилъхьэри,
- Мыракъэ пэжымрэ пц1ымрэ я зэхуакр. Нэм илъэгъур пэжщ, тхьак1умэм зэхихыр пц1ыщ, зэхахыр зэрамыхьэк1эу зэи я1уэтэжыркъым, - къажри1ащ».
Ыпшъэк1э къэстхыхьэгъэ заулэр зыфэгъэхьыгъэр, зэрэшъуш1агъэу, а рекламэм зэрэхэлэжьагъэхэр ары, а рекламэр зыгъэпсыгъэ гъэзетэу «Адыгэ макъэм» щылажьэхэрыр ары. Зэхэсхыгъэхэм, слъэгъугъэхэхэм, сызэджагъэхэм афэшъуашэу а гъэзетым фэгъэхьыгъэ гупшысэхэр ары зэзгъэпэшэу къэстхыхьэрэр. Арышъ, шъуигупшысэхэмрэ ситхыгъэрэ зэтемыфэ фэш1 губгъэн къысфэшъумылъэгъу, ар сэ силажьэуи шъумылъытэ: хэти идунай зэмыл1эужыгъоу щыт, арышъ, ар сэ ситхьэмык1агъу нахь – силажьэп…
К1эк1эу къэп1он зыхъурэм, «Адыгэ макъэр» къинышхом хэт – ар шъхьэщытхъужьыным ел1ык1ы. Зи зымылъэгъурэр – нэшъу, зи зэхэзымыхырэр – дэгъу, зи къызыгурымы1орэр – делэ, щык1агъэ зимы1эр – щымы1ахэр ары. Рекламэу ыш1ыхэрэмк1э ащ щык1агъэ имы1эу ары, ышъхьэ ар щэтхъужьы. Ары шъхьэм, 1940 илъэсым зидунае хьэф зыхъожьыгъэ адыгэ усак1оу Теуцожь Цыгъо зэри1огъагъэу: «Дунаишхор хьэмбарышху, акъылышхор ащ из». Мо дунаишхом тет араб лъэпкъым бэш1агъэу зы гущы1эжъ егъэфедэ ык1и, ар адыгэм непэ итхэк1э амалым фэшъуашэу къэсэтхы: «Мэдахь нафсу казаб» (Шъхьэщытхъужьыр – пц1ыусы). Ар «Адыгэ макъэм» зык1э фэгъахъыгъэшъ, Шапсыгъэм зэри1оу тхьэмыщк1эгъофу! А гъэзетыр зэхафэрэр къин дэд.
Т1эк1у зыжъугъэпсэф.
Тичылэ л1ы горэ дэс игущы1эмэ ащыщы горэм, зэра1оу - тамэхэр къыгуагъэк1агъэу. Зэрэчылэу п1уагъэми узэрэхэукъощтыр мак1эу, а гущы1эхэр, сэмэркъэу аш1ыжьыгъэу, къырэхьак1ы. Мафэм и1оф горэ зэпымыфагъэу, е, сш1эра, зыгорэм а л1ым ыгу рим1эыхьын фэдэ къыри1уагъа – пчыхьэм къыдэк1эу илэгъухэм захахьэрэм, къы1охэрэр орэд мэкъамэм фэдэу уитхьэк1умэ къырирегъадзэх. «Сэ сыгу дэхъык1ырэр, къэсымы1уатэмэ, шъо ар сыдым фышъуигъэш1э-э-эн?!» Къыхэк1ы, ет1уани, кэбарыр къы1отэщтмэ, хьаумэ къымы1отэщтымэ ымыш1э фэдэ а л1ыр зыхъурэм, щысыхэм ащыщ горэ, «1эш1у-1эш1оу» ащ ек1энэк1алъэзэ: «О угу дэхъык1ырэр о къэмы1уатэмэ, тэ ар сыдым фытигъэш1э-э-эн?!». Модрэ л1эу плъэгъурэми: «Ары», - е1ори, къырегъажьэри, къэбарыр къе1уатэ. Ащ лъыпытэу, щытхэри гъэбылъыгъэ мак1эк1э зэрэгъэщхых.
Нэмык1ырэм икъин угу зыдэбгъэхъык1ышъурэм икъынэуж ары ны1эп ар зыхэтыр нахь 1эш1эх фэпш1ын плъэк1ынэу к1уач1э зызыхэбгъотэжьыщтыр. Гъэзетэу «Адыгэ макъэр» ч1ып1э зэжъу бэш1агъэ зифагъэр, зэрытыр ык1и къызэрижъук1ыри…
Зы мафэ горэм тичылэ дэт библиотекэм (инджылыбзэк1э –library) илъэс къэс шъхьэф-шъхьэфэу зэдэпхэгъэ гъэзетэу «Адыгэ макъэр» щызэпырызгъазэзэ, сына1э зытыридзагъэ статья (инджылызыбзэк1э – article) заулэмэ ац1эхэр стхыгъэх ык1и, ахэм ащыщ, абэдзахэм зэри1оу, лаузэмэ (заулэмэ) нэ1уасэ шъуафэсш1ымэ сш1оигъу. Къэс1он шъуафэсш1ымэ сш1оигъу. Къэс1он, мохэм афэдац1эхэр афэзыш1ыгъэм, ахэр зыуплъэк1ужьыгъэм, къыдэзыгъэк1ыгъэм, къыдырязыгъэгъэк1ыгъэм – тиадыгабзэ ибайныгъэ зыукъуагъэмэ, адыгэхэр «Адыгэ макъэм» итхак1э, фэук1ытэнэу зыш1ыгъэхэм бэш1агъэу сызэращыщыр.
«Адыгеимрэ Китаимрэ зэдэлэжьэнхэу рахъухьагъ». – Адыгеим исыр непэ миллионым ыныкъоу икъурэп, ар Урысые Федерацием зы Республикэу щыщ ны1эп, Китаим (China) нэбгырэ миллиардырэ миллион шъищым къыдафэу ис; къэбартаим зэри1оу – ар дауэ хъумэ (сыдэущтэу хъумэ) а бгъуит1ум ар рахъухьагъ?
«Нэтыхъуай» - мыр адыгэ гущы1эу – Нэтхъокъуадж- зыфи1орэм къытек1ыгъ. Дунаим тетэу, сыд фэдэрэ бзэнк1и фит, гущы1эхэр нахь к1эк1эу къызэра1ощтыр шэнэу, уфаемэ – хабзэу ахэлъ. Джащ афэдэ къабз тиадыгабзэ – нэтхъокъуаджэр – нэтхъуаджэ хъугъэ. Ет1уанэ, Урысыем иу1эшыгъэхэр Адыгэч1ым къызехьэхэм, - нэтхъуаджэ – гущы1эм ахэр нэ1уасэ фэхъугъэх ык1и, адыгэ гущы1эу – нэтхъуаджэр – ежьхэм абзэк1э, къызэра1ошъоу атхыгъ ык1и, ар адыгабзэ къэ1уакэм инахь гъэк1эк1ыжьыгъэ фэхъугъ – натухай . Адыгэ тарихъым, тыбзэ, тигеографие зымыш1эрэмэ къяхъул1агъэр гум ыштэрэп: инахьыбэрэмк1э агъэфедэрэ тхылъхэу урысыбзэк1э тхыгъэхэм къыдахыгъэ – натухай – гущы1эм, адыгэ мэкъэ 1ужъоу – хъу – зыфи1орэр хагъэуцори, адыгэ чъыгым изыкъутамэ ыц1э умыш1эжьыным нэсэу зэха1онт1ыхьагъ ык1и, зэрэтлъэгъоу, ар «Адыгэ Республикэм и Правительствэ игъэзет джаущтэу къехьэ…
«Узэшъожьыщтыпсым ухэмыужъунтх» - узэшъожьыщт псым ухэмыужъунтх…
«Бжыхьэ дзэ дэщыгъор рагъэжьагъ» - Бжыхьэм дзэм (инджылыбзэк1э – army) дащэнхэу рагъэжьагъ (уфаемэ аублагъ), е, бжыхьэрэ дзэм ащэхэрэм адыраублагъ. Ащымэ анэмык1ыбэк1и ар адыгабзэ гуры1оныгъок1э птхын плъэк1ыщт. Мыщ дэжьым авторым зэридзэк1ыгъэк1э ыгъэк1уагъэр – урысыбзэк1э тхыгъэу – осенний призыв в армию начался.
«Мафэкъо лъэпкъым къызэрэхэк1ыгъэр къыгъэшъыпкъэжьызэ псэугъэ. – Мафэкъо л1акъом къызэрэхэк1ыгъэр къыгъэшъыпкъэжьызэ псэугъэ.
Лъым ыпкъырэ (лъэпкъ) л1ым ыкъорэ (л1акъо) ащ ш1узэхэк1ок1агъэх.
«Израиль адыгэхэм тыряк1ас»- Израиль ис адыгэхэм тыряк1ас…
«Л1ышъхьэм и1офш1эгъу зэ1ук1эгъухэр». – Л1ышъхьэм адыри1эгъэ зэ1ук1эгъухэр.
Джащ фэдэхэу, е, ахэм анахьыежьыхэу статьяхэм ац1эхэр урысыбзэк1э къаугупшысыхэри, адыгабзэм рагъэк1ужьы аш1ош1эу матхэх. Ар тхьэмыщк1эгъофу адыгэхэмк1э, адыгабзэк1э непэ «Адыгэ макъэм» еджэрэхэмк1э.
Статьяхэм хэукъоныгъэу хаш1ыхьэрэмэ ащыщых мохэри:
«Я ХIХ-рэ л1эшэгъум иапэрэ к1ылъэныкъо нэс»… - я XIX-рэ л1эш1эгъум иапшъэнэрэ ныкъом нэс». К1ылъэныкъо зи1эн зылъэк1ыщтыр псэ зыпыт закъор ары: Шъэофыжь ык1ылъэныкъоу ыубытыгъыгъэр 1азэхэм къырагъэт1упщыжьыгъ; чэмыбгъэм ык1ылъэныкъо Хьак1мафэ ыщэфыгъ; Топэу пыим къыгъэуагъэм Хьаджэбырам иш пк1эгъуалэ ык1ылъэныкъо гуригъэхыгъ…
Гъэзетэу «Адыгэ макъэм» рекламэ къыш1ыгъэ тхьапэ горэ, зэрэсфэук1оч1ырэм фэшъуашэу, къызэхэсфыгъагъ. Ащ щыфэшъуашэу джыри къыч1эсэтхык1ыжьы: «Гъэзетэу «Адыгэ макъэр» лъэпкъым итарихъи… язехьак1у». «Ары», -1олъ!... Ерагъэу тарихъым фэгъэхьыгъэу зырыз горэхэр къарехьэх. Ар шъыпкъэ. Адэ, сыд фэда ащ къарыхьэхэрэр?
Жъоныгъуак1эм ипш1ык1убгъум 2012 илъэсым «Адыгэ макъэр», «Адыгэ псалър», «Черкес хэкур» зыфа1орэ гъэзетхэр зэхэтэу зы номерэу къыдагъэк1ыгъагъэм: «Урыс-Кавказ заом фэгъэхьыгъэ къэбархэр», - е1ори, ащ ыхэк1э: «Щырыхъукъо Тыгъужъ» ык1и «Мыхьамэт 1ащэр» - ахэм къапэтхыхьэ.
Нэбгрит1умэ афэгъэхьыгъэ къэбар к1эк1ымэ яхьыл1агъэхэр къэзытхыгъэр зэрэхэукъуагъэр бэдэд…
«Илъэсищэ Белл (Джеймс Станислав Бэлл- инджылыз коммерсант) Щэрджэсым (Адыгэч1ым) щыпсэугъ, ащ ыужк1э ытхыжьыгъэ гукъэк1ыжьхэм… (Адыгэч1ым есыфэ ылъэгъурэр ащ дэжьым ытхызэ къырык1уагъ).
«Кавказ заор зэпэуфэ шым епсыхыгъэп».Ытхын фэягъ: «Кавказ заор мэухыфэ…».
Статьяу авторым (ыц1э к1этхагъэп) къытхыгъэм ишъыпкъап1и лъэшэу ухэ1эзахьыжьын фай. Гук1одыгъор, Дж.Бэлл ыш1ыгъэгъэ сурэтхэм Щырыхъукъо Тыгъужъ (Къэрзэджьхэм ащыщ, нэтхъуадж) ахэт пэтзэ, урысыбзэм К.А.Мэлбахъом ар зэрилъхьэжьыгъэ тхылъым дэт нахь мыш1эми (ар Нальчик 2007 илъэсым къыдэк1ыгъ) – Щырыхъукъо Тыгъужъ фэш1 гъэзетым къэтхагъэм, зигугъу тш1ырэ статьям Тыгъужъыкъо Къызбэч (Шэрэл1ыкъохэм ащыщыгъ) исурэт готэу къырагъэхьагъ.
«Мыхьамэт 1ащэр».
«Хьэт1охъущыкъо (Къэбэртаим ис адыгэм зэритхыр – Хьэт1охъущокъуэ,- Адыгеим ис адыгэм зэритхыр – Хьэт1эхъущыкъо) «Мыхьамэт 1ащэр жъы хъуи, т1ысыжьыгъэу, шы ш1уатыгъугъ…».
Урыс офицерэу Ф.Ф.Торнау илъэсит1ум къыдафэу адыгэмэ гъэрэу ахэтыгъ. Ащ Мыхьамэт 1ащэр дэгъоу ыш1эщтыгъэу къетхыжьы (Еплъ: «Секретная миссия в Черкесию русского разведчика барона Ф.Ф.Торнау, Нальчик, 1999). Ащ нэмык1хэми къызэратхыжьырэмк1э Мыхьамэт 1ащэм илъэс т1ок1ит1уи ыгъэш1агъэп. Ащ фэдиз нахь зымыгъэш1агъэр – «жъы хъуи…» п1озэ гъэзетым къибгъэхьэныр зыми щыщэп. Статьяу Мыхьамэт 1ащэм фэгъэхьыгъэу ащ итхагъэм нахь къэбзагъэх синэнэжъ къысфи1уатэщтыгъэ тхыдэжъхэри…
«Адыгэ макъ», бэдзэогъум ипл1, 2013 илъэс. Ащ итхагъ: «Уитарихъ зэгъаш1э, гъэлъап1э». Ащ ыч1эгъык1э статьит1ум ац1эхэр к1этхагъэх. «Анахь иныгъ, к1ыхьагъ», «Дзэ къулыкъуш1эшхуагъ (Дзэм икъулыкъуш1эшхуагъ), ау…
«Мы ч1ышъхьашъом щык1огъэ зэуабэмэ анахь иныгъ, анахь к1ыхьагъ «Кавказ заок1э» зэджагъэхэу, 1763-1864 илъэсхэм щы1агъэр». Анахь иныгъэри, анахь к1ыхьагъэри зэрытэу сш1эрэ тхылъхэм ащыщэу, урысыбзэк1э тхыгъэу: «Энциклопедия для детей. История войн», - зыфи1орэм «Адыгэ макъэм» пыш1агъэхэр еджэнхэу есэгъэблагъэх: Москва, 2008. Ащ нахь зэгъэпэшыгъэ тхылъ ахэр емыджэхэми хъунэу къысщэхъу.
Къынэужым, авторым (ащ зэрык1этхагъэр – (Тикорр) «лъы нэпсыр» ригъэтэкъохызэ, адыгэм къырык1уагъэр, гъэзетыхэм ясатырибл зэрэхъурэм фэдизк1э къе1уатэ фэд…
Мо статьям Тикорр зигугъу къыш1ырэр, нахь тэрэзэу къэп1он зыхъурэм – зигугъу къыш1ымэ ш1оигъор – Мыгукъо Пщыкъуй ары. Адыгабзэк1э ащ ылъэкъуац1э ытхынэу ыш1эрэпышъ – Могукоровыр – е1ори, урыс тхак1эм ифэшъуашэу гъэзетым къетхы ык1и, ар редакцием къырегъэхьэ. Ащ ятэ ыц1эр, къызыдихыгъэри къэш1эгъуай. Беслан – ы1озэ къетхы, ау ащ ыц1агъэр Долэтчэрый, «Ар Гривенскэ-Черкесскэм (джы станицэу Гривенскэр) Пшызэ шъолъыр къыщыхъугъ», - е1о. Гривенно-Черкесскэу зигугъу ыш1ырэр апэу зыт1ысыгъэр 1799 илъэсыр ары, Тикорр ар къызыхъугъэ илъэсыр къетхы – 1788.
Сыдэущтэу хъумэ джыри щымы1эгъэ чылэм ар къыдэхъухъэн ылъэк1ыщтыгъэ?
Станицэу Гривенская – зыфа1орэр ащ апэу зыт1ысыгъэр 1815 илъэсыр ары ык1и, илъэсишъэ 1эпэ-цыпэм къык1оц1 зэратхыщтыгъэр – Новонижестеблиевская-, къынэужым ащ ыц1э зэрызэблахъугъэр – Гривенская.
«…хы Ш1уц1э къэзэкъыдзэм…» Тикорр - тхьамыщк1ьэ ц1ык1у! Тарихъыр пш1эным фэш1 бзэри, географиери, этнографиери зэголъхэу умыш1э зыхъурэм – зи ш1агъэ зэрэмыхъущтыр ыпшъэк1э къэстхыгъагъ. Урысыбзэк1э – Черноморское казачье войско – зыфа1орэр – «хы Ш1уц1э къэзэкъыдзэр», - е1ори, ащ етхы. Ащыгъумэ адэжь, къалэу Мыекъуапэр урысхэм мощ фэдэу а1оми хъунэу уеплъы хъущт – город Устья долины яблонь, е, тэ, адыгэм, город Краснодар – къалэу Плыжьхэм тынэу аш1ыгъэр», -т1он фае мэхъу.
Черноморское казачье войско зыфа1ощтыгъэр 1792-1793 илъэсыхэм Урысыем ипачъыхьэ псыхъоу Пшызэ ижьабгъук1э къыгъэт1ысыгъэхэр арых. 1788 илъэсым ахэр Запорожьем зэрисыхэу – Черноморское казачье войско афаусыгъэ хъугъэ…
Тикорр ытхыгъэ статьям сшъхьэ армырэу еш1ы: абэдзахэм зэри1оу, хьэ (сыд пай) «Могукоровыр», - ы1озэ зык1итхырэр орэдхэу «Абатэ Бэслъынэй»,
«Шапсыгъэ л1ыхъужъмэ ягъыбз» зыфи1орэхэр еш1эхэмэ, е, сэш1а, адыгабзэк1э тхыгъэу яджагъэмэ? 1огъахи, а лъэкъуац1эр орэдымэ адыгэбзэ къабзэк1э ахэт: ащ зыц1э къыри1орэр Пщыкъуеп, ау Хьэбэракъ ык1и, ащ ыц1э урысыбзэк1э тхыгъэжъхэм Абрак, Абрам, ящэнэрэмк1э - Урысыбей а1озэ къахэфэ. Ар Пщыкъуим ишнахьык1агъ, 1799 илъэсым къэхъугъ. Урысие империем иофициерышхо хъугъагъэ - полковник. Гъэнэфагъахэ, ащ джэуап нахь пасэу езытыжьын фэягъэр ар зыуплъэк1ужьыгъэ тхьэматэу и1эр ары, е, «редактор шъхьа1эр» (редакторышъхьэр) ары. Ау ар аущтэу хъугъэк1э сыгугъэрэп.
А темэм фэгъэхьыгъэу щыт тхылъэу стхыгъэм едж – Аюб Чемсо: «Гривенно-Черкесская станица», Краснодар, 2002
Уитарихъ зэгъаш1э, гъэлъап1э «Адыгэ макъэм» Икорр!
Къынэужым, къас1омэ сш1оигъор зы: «Адыгэ макъэм» адыгэ лъэкъуац1эхэр тэрэзэу ытхыныр ары. Етхы: К1элэбый (зэрэптхын фаер – Чэлэбый), Ушхо (Ушъухъо), К1алэ (Чалэ) ащыхэм анэмык1ыбэхэри.
Мо илъэсэу ик1ырэм ишэк1огъу мазэм ит1ок1ым нэбгырэ 377 нахь зэрэк1эмытхагъэм лъэшэу редакторыр ыгъэгумэк1эу къыритхагъагъ «Адыгэ макъэм» иапэрэ нэк1убгъо. Тыгъэгъазэм ипш1ык1узэнэрэм, а нэк1убгъо дэдэм 2461 «зэрэрагъэкъугъэр» игуапэу къыхигъэщыгъ.
Ауми, тэ къыдгуры1он фай ащ фэдэ к1этхак1эк1э «Адыгэ макъэр» ц1ыфхэм ш1у ябгъэлъэгъун зэрэмылъэк1ыщтыр.
Сикъош (сишыпхъур)!
Шъори а гъэзетым, ауми, шъук1атх. Адыгэм зэри1оу – куцэр теуцогъу теуцогъу. Хэт ыш1эра, а гъэзетэу икъоу тызымыгъэразэрэр зэгорэм, бэ темыш1эми нахьыш1у, зыпкъ иуцоныри мэхъу. Ахьыри гугъэу, зыхьыри гугъэ зыхъурэм, сыд пай, шъыу, тэри нахьыш1ум тыщымыгугъущт?!
«Зэманыр очылэш1у – зыфаэри, зилажьэри зэхефы», - ы1уагъ адыгэм. Ар шъыпкъэшъ, нахьыш1ум тыщыжъугъэгугъузэ, тынэхэр тыуп1ыц1эми, сыдыми, гъэзетэу «Адыгэ макъэм» тык1эжъугъатх. Джыри зэ къэсэ1ошъ, хэт ыш1эра, сурэтэу къырагъахьэрэр нахь мак1эу, къыратхэрэр нахьыбэу, тфэшъхьэпэн, тфэкъабыл хъуныри къыдыхэт.


Тырихъ Черкесия ч1ыналъэу 7.792 km²-м щагъэуцугъ. Дунаем лъэпкъэ зыщызэлъаш1эрэ ик1и Адыгэ ныпэр зыщыбыбатэрэ тихэку, Ти Адыгэ Республик, Ти Адыгей!
1864 илъэсхэм ауж тихэку къэнагъэу, къэнэшъугъэу ц1ыфышъхьэ мак1э хъугъэу адыгэмэ ялъэпкъзэхэтык1э 1ушыгъэ ык1и щэ1эныгъэшхо хэлъэу чъэпыогъум и 5-м 1990 илъэсым республикэр агъэуцугъ. Урысые Федерацием ихэбзэ гъэуцу фэ1офаш1эхэмк1э ащыщ хъугъэ.
Пэуцугъэ Экономкэ ык1и политикэ щынагъохэр л1ыгъэк1э ык1и губзыгъэк1э зашъхьэщихыгъ. Джы мары непэ ар къызэтеуцуагъэу, неущырэ мафэм зыфигъэзагъэу Адыгэ лъэпкъыр зэтырегъэуцуэ.
Адыгэ Республикэр тэ «Адыгэ Хэкужъэу- Черкесием» щыщэу къытфэнагъэ к1эн. Ык1и «Адыгэ Хэкужъэу - Черкесием» изэгъэгъотыжьыным тызыфищэрэ тигъогу хэхыгъ.
Ащ щыпсэурэ лъэпкъхэр мамырныгъэмк1э ик1и ш1умк1э чъыналъэр агъэбаигъ, данае шапхъэ хъугъэх.
«Сэ сы Черкес, сэ сы Адыг! Черкес лъэпкъым инеущырэ мафэ сэри зы хахъо, щырбыч сыфэхъун» зы1орэ, экономикэ, политикэ, культурэ ик1и демографие хахъохэм хэлэжьэн, щынагъохэм ик1и пэрэухэмэ ащызыухъумэн сыдрэ Черкеси тилъап1. Ти неущырэ мафэм игэрант.
Тизэкъотыныгъэм тик1уач1э хегъахъо, Тизэкъотыныгъэр ары тик1уач1эри!
Бэгъаш1э охъу Адыгэ Республикэр!
Республикэр зызэхащагъэм ия 29-рэ илъэс мафэмк1э, игъэуцун лъапсэ фэхъугъэхэ, ик1и непэрэ мафэхэм нэс тфэзыухъумагъэхэм тафэгуш1о, тиш1уфэс афэтэгъазэ, тарэгушхо. Мэфэш1у дахэхэр, псауныгъэ пытэр, мамырыныгъэр къытфэзыхьын илъэсхэмэ Аллахьым тыщемыгъак1!
Адыгэ Хэку Зэгухьэныгъэ (Движения Черкесия)
Чъэпыогъум и 5, 2021 илъэс


2022-рэ илъэсым иапэрэ мэзихкIэ республикэ гъэзетэу «Адыгэ макъэм» икIэтхэгъу уахътэ макIо
Тигъэзет къишъутхыкIын зэрэшъулъэкIыщт уасэхэр мыщ фэдэх:
индексэу П 4326-мкIэ мэзих кIэтхапкIэр – сомэ 930,72-рэ,
мэзищ кIэтхапкIэр – сомэ 465,36-рэ.
ФэгъэкIотэнхэр зытефэхэрэм апае индексэу П3816-мкIэ уасэхэр мыщ фэдэх:
мэзих кIэтхапкIэр – сомэ 910,50-рэ; мэзищ кIэтхапкIэр — сомэ 455,25-рэ.
Корпоративнэ кIэтхэныр джащ фэдэу шIоигъоныгъэ зиIэхэм агъэфедэн алъэкIыщт. Мыщ фэдэ шIыкIэр къызфэзгъэфедэшъущтхэр гъэзет 15-м нахь мымакIэу къизытхыкIыхэрэр ары. Ыосэщтыр сомэ 240-рэ, гъэзетхэр къафащэжьыщтых.
Редакциер зычIэт унэм къакIохэзэ къыратхыкIыгъэр зыштэжьыхэрэм апае уасэр зэкIэми анахь пыутыщт – илъэсныкъомкIэ соми 150-рэ.
Къыхэгъэщыгъэн фае, уасэхэм ахэдгъэхъуагъэп шъуикIэсэ гъэзетыр къызIэкIэжъугъэхьашъуным пае. ШъукIатх «Адыгэ макъэм», шъуилъэпкъ итарихъ тхыгъэ шъуиунэхэм арыжъугъэлъ, шъуисабыйхэм анэ кIэжъугъэт!


Адыгэ Республикэм икIыгъэ илъэсым сабый 4436-рэ къыщыхъугъэу атхыгъ, ащ щыщэу 1542-р – апэрэу унагъом къихъухьагъэх, 1433-р – ятIонэрэх, 1461-р – ящэнэрэх ыкIи ащ къыкIэлъэкIох.
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат иинстаграм нэкIубгъо къызэрэщиIуагъэмкIэ, илъэсыкIэу къихьагъэм иапэрэ мафэ республикэм нэбгыри 4 къихъухьагъ. Ахэр зэкIэри пшъашъэх.
Апэрэ пшъэшъэ цIыкIур чэщым сыхьатыр 1-м къэхъугъ, грамм 3300 къещэчы, сантиметрэ 50 илъэгагъ.


ГъукIэ Замудин итхылъыкIэу «Адыгэ къамыл» зыфиIорэр ижъырэ хьакIэщыр — цIыф зэIукIэпIэ-зэхэхьапIэщтыгъэр гум къыгъэкIэу гъэпсыгъэ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат къызэрэригъэблэгъагъэхэм тетэу урысые шIэныгъэлэжь цIэрыIохэу Лъэпкъ ушэтэкIо гупчэу «Курчатовский институт» зыфиIорэм ипрезидентэу Михаил Ковальчукрэ … More
2022-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 27 — 30-м къэзэкъ культурэм ия ХХХI-рэ фестиваль Мыекъопэ районым игупчэу Тульскэм щэкIо.
Адыгеим къэралыгъо гъэпсыкIэ зиIэр илъэси 100 зэрэхъурэм ипэгъокIэу мэфэкI тхылъ къэгъэлъэгъон ин АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ иунэшхо къыщызэIуахыгъ. «Вековой путь: … More
Апэрэ адыгэ бзэшIэныгъэлэжьэу Iэшъхьэмэфэ Даутэ къызыхъугъэр илъэси 125-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэ Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ тхылъеджапIэ щыкIуагъ. Ар зэхищагъ тхылъеджапIэм … More
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо академическэ къэшъокIо ансамблэу «Налмэсым» мэфэкIым фэгъэхьыгъэ концертышхо тыгъуасэ Мыекъуапэ къыщитыгъ.
Хэгъэгу зэошхом ТекIоныгъэр тидзэкIолIхэм къызыщыдахыгъэр илъэс 77-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ сурэтхэм якъэгъэлъэгъон Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъ.
Адыгэ Республикэм культурэмкIэ и Министерствэ тыгъуасэ щыкIогъэ зэхахьэм «Пушкинскэ картэм» ехьылIэгъэ Iофхэр зэрагъэцакIэхэрэм, мурад хэхыгъэу яIэхэм щатегущыIагъэх.
Тарихъым къыхэхыгъэу Урысыем итхакIохэм я Союз хэтэу Дэрбэ Тимур ытхыгъэм техыгъэ спектаклэу режиссерэу ЕмкIуж Андзор ыгъэуцугъэ «Шыу мафэр» ящэнэрэу Мыекъуапэ … More
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо орэдыIо-къэшъокIо ансамблэу «Ислъамыем» мэлылъфэгъум и 25-м Москва концерт къыщитыгъ.
Мыекъопэ Iуашъхьэр затIыгъагъэр илъэси 125-рэ зэрэхъурэм ипэгъокIэу Дунэе шIэныгъэ конференцие Адыгэ къэралыгъо университетым мэлылъфэгъум и 18-м къыщегъэжьагъэу щэкIо. Ар Темыр … More
КъокIыпIэм щыпсэурэ лъэпкъхэм яискусствэкIэ Къэралыгъо музеим и Темыр-Кавказ къутамэ зэхэзыщэгъэ ыкIи хэхъоныгъэ езыгъэшIыгъэ зэшъхьэгъусэхэу Кушъу Аслъанрэ Нэфсэтрэ афэгъэхьыгъэ мыжъобгъум икъызэIухын … More
БлэкIыгъэ бэрэскэжъыем искусствэхэмкIэ республикэ еджапIэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэ зыхьырэм щымэфэкIыгъ. IорIуатэм икъутамэ щеджэрэ кIэлэцIыкIухэм къагъэхьазырыгъэ концерт-хьакIэщым цIыфыбэ къырищэлIэгъагъ. Ащ хэлажьэхэрэр … More
Къалмыкъ республикэм драмэмкIэ ыкIи комедиемкIэ иреспубликэ урыс театрэ икъэгъэлъэгъонхэр Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо филармоние щыкIуагъэх.
Дэрбэ Тимур ипьесэу «Бромберг щыкIогъэ процессыр» зыфиIорэм техыгъэ спектаклэу «Шыу мафэр» Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ театрэ къызщагъэлъагъом, культурэм ылъэныкъокIэ ар … More
Мэлылъфэгъум и 14-м АР-м итхылъеджапIэ ГъукIэ Замудин итхылъыкIэу «Адыгэ къамыл». («Черкес (адыгэ) къамыл») зыфиIорэм илъэтегъэуцо щыIагъ.
Урысыем культурэмкIэ и Министерствэ ипрограммэу «Мы — Россия» зыфиIорэм дунаим щыцIэрыIо ансамблэу «Налмэсыр» хэлажьэ.
Урысыем исурэтышIхэм я Союз хэтэу Лилия Синявскаям ыныбжь илъэс 75-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ къэгъэлъэгъон Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъ.
ЩыIэх цIыфхэр зэ агу раубытагъэм темыкIхэу, къыхахыгъэ сэнэхьатым ящыIэныгъэ фагъэшъуашэу. Ахэм ащыщ зэлъашIэрэ литературоведэу, кIэлэегъэджэ-шIэныгъэлэжьэу Къуныжъ Мыхьамэт Щамсудин ыкъор.
Орэдым псэ къыпызыгъакIэрэм, тамэ езытырэм ипчыхьэзэхахьэ гъэшIэгъон зэрэхъущтым щэч хэлъэп.
Адыгэ бзэшIэныгъэм ихэхъоныгъэкIэ гъэхъэгъэшIухэр ышIыгъэх: тхакIэр щыIэ хъугъэ, орфографиер зэхафыгъ, научнэ IофшIагъэхэр къыдэкIыгъэх, гущыIэлъэ зэфэшъхьафхэр зэхагъэуцуагъэх, адыгабзэм идиалектхэр зэкIэ зэхафыгъэх, … More
Урысыем, Адыгеим янароднэ артистэу, композиторэу Дмитрий Шостакович ыцIэкIэ агъэнэфэгъэ шIухьафтыныр къызыфагъэшъошэгъэ Нэхэе Аслъан исимфоническэ музыкэ фэгъэхьыгъэ концерт республикэ филармонием щыкIощт.
Студентхэм яфестивалэу «Весна АГУ-2022» зыфиIорэр Адыгэ къэралыгъо университетым мэлылъфэгъум и 5-м къыщегъэжьагъэу и 19-м нэс щыкIощт.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо академическэ къэшъокIо ансамблэу «Налмэсым» иконцертхэр мы мафэхэм Урысыем икъалэхэм къащетых.
Донецкэ Народнэ Республикэм итворческэ купхэм ягастроль инхэр гъэтхапэм и 15-м рагъэжьагъэх.
Урысые политическэ партиеу «Единэ Россием» иIофтхьабзэу «Театрэхэр кIэлэцIыкIухэм апай» зыфиIорэр щыIэныгъэм щыпхыращы.
ЛIыхъужъ орэдымкIэ къэлэ фестивалэу «Это наша с тобой биография» зыфиIорэр мэлылъфэгъум и 1-м культурэм и Унэу «Гигантым» щыкIуагъ.
Литературэр — ищыIэныгъ ЗэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьэу, апшъэрэ еджапIэм икIэлэегъаджэу Къуныжъ Мыхьамэт мэлылъфэгъум и 5-м 1927-рэ илъэсым Кощхьэблэ районым ит къуаджэу Блащэпсынэ … More
Лъэпкъ зэгурыIоныгъэр пстэуми анахь шъхьаI Кавказыр дунаим ичIыпIэ анахь дахэхэм ащыщ. ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ ащ щэпсэу, якультури, динэу алэжьырэри зэтекIыхэми, … More
Культурэм изэхэщакIохэм, ащ ипащэхэм загъорэ къахэкIых зыцIэ пытэу иIофшIэн епхыгъэу, ар хэмытэу зыпари зэхамыщэщтэу, культурэр щымыIэщтэу къыпшIозыгъэшIыхэрэр. Ахэм ащыщ ШъэуапцIэкъо … More
ИкIыгъэ мазэм и 25 – 26-м Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ театрэ премьерэ щыкIуагъ. Дэрбэ Тимур ипьесэу «Бромберг щыкIогъэ процессыр» зыфиIорэм … More
Ешъоным лъэпкъыр екIодылIэ Ешъоныр цIыфхэм къазыхэхьагъэр лIэшIэгъу пчъагъэ хъугъэ. Ащ къыщегъэжьагъэу джырэ мафэхэм анэсэу тызыгъэпыутэу, хьайнапи губгъэни зыхэтхэу, мыпсэу-мылажьэр, лъэпкъкIодыр … More
Апэрэ жьыкъэщэгъум, нэплъэгъум, апэрэ щэ фабэм, псы Iубым, апэрэ гукIэгъум, гумэкIым, апэрэ IаплI фабэм, апэрэ лъэбэкъум къащежьэ сабый цIыкIум ищыIэныгъэ. … More
Урысые Федерацием культурэмкIэ и Министерствэ ипрограммэу «Мы – Россия» зыфиIорэм зеушъомбгъу.
Зэнэкъокъур еджапIэ афэхъу Адыгэ Республикэм ия VII-рэ зэIухыгъэ фестиваль-зэнэкъокъоу Лъэцэрыкъо Кимэ фэгъэхьыгъэр Мыекъуапэ зэрэщыкIуагъэр зэфэтэхьысыжьы.
«Динамо-Синара-2» Волгоград — «АГУ-Адыиф-2» Мыекъуапэ — 28:18 (14:10). Гъэтхапэм и 26-м Волгоград щызэдешIагъэх.
Культурэр къэухъумэгъэным, лъыгъэкIотэгъэным афэгъэхьыгъэ проектэу «Гений места» зыфиIорэм республикэм имодельнэ тхылъеджапIэхэр хэлажьэх.
Гъатхэм, шIулъэгъум икъэгъагъ афэгъэхьыгъэ концертыр Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо филармоние изэхэхьэпIэ цIыкIу щыкIуагъ.
Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ театрэу Цэй Ибрахьимэ ыцIэ зыхьырэм спектаклэу «Шыу маф» зыфиIорэр апэрэу къыщагъэлъэгъуагъ.
Адыгэ Республикэм культурэмкIэ иIофышIэхэу лъытэныгъэ зыфэтшIыхэрэр! Ныбджэгъу лъапIэхэр! Шъуисэнэхьат епхыгъэ мэфэкIымкIэ тышъуфэгушIо!
Къашъор культурэм изы Iахь. Адыгэ къашъор лъэпкъым къызыхэхьагъэм къыщыублагъэу ар искусствэм пытэу хэуцуагъ.
Хэгъэгу программэу «Мы — Россия» зыфиIорэм хэхьэрэ пчыхьэзэхахьэр игъэкIотыгъэу Мыекъуапэ щыкIуагъ.
Къэралыгъом щыпсэурэ лъэпкъхэм яискусствэрэ якультурнэ кIэнрэ я Илъэс фэгъэхьыгъэу «Культурнэ зыгъэпсэфыгъохэр» зыфиIорэ Iофтхьабзэр Урысыем щыкIуагъ.
ЦIыф лъэпкъ пэпчъ ежь илитературэ иI, ащкIэ художественнэ гупшысэр, дунэееплъыкIэр къыреIотыкIы.
«Шыу мафэм» апэрэу теплъыщт Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ театрэу Цэй Ибрахьимэ ыцIэ зыхьырэм спектаклэу «Шыу маф» зыфиIорэр гъэтхапэм и 25 … More


Адыгеим ичIыгулэжьхэм мыгъэ Iуахыжьынэу пстэумкIи бжыхьэсэ гектар 105844-рэ апхъыгъагъ. Ащ щыщэу 12144-р хьэм рагъэубытыгъагъ, коцыр гектар 83862-рэ хъущтыгъ. Джащ фэдэу рапс гектар 9538-рэ, тритикалеу 155-рэ халъхьэгъагъ.
АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ шышъхьэIум и 3-м тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, бжыхьасэхэм яIухыжьын гъунэм рафылIагъ. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 50,1-рэ къырахы.
Хьэ гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 50,4-рэ къырахыжьыгъ. АщкIэ апэ итых Красногвардейскэ районым ичIыгулэжьхэр. ПстэумкIи ащ фэдэ культурэу гектар 2169-рэ яIагъ, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 57,4-рэ къытыгъ, тонн 12447-рэ къаугъоижьыгъ.
Джэджэ районым ичIыгулэжьхэр ахэм ауж кIэкIэу итых. Гектар 2854-рэ хьэм рагъэубытыгъагъ, гурытымкIэ зы гектарым центнер 54-рэ къырахыгъ, къаугъоижьыгъэр тонн 15417-рэ мэхъу.
Коцыр, ыпэкIэ къызэрэтIуагъэу, гектар 83862-рэ хъущтыгъ. Ащ изы гектар, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 50,2-рэ къырахы, тонн 417292-рэ къаугъоижьыгъ. Ощххэм амыгъэохъухэмэ, ащ щыщэу къэнэгъэ гектаришъэ заулэм иIухыжьын мы мафэхэм аухыщт.
Коцым къырахырэмкIэ Кощхьэблэ районым ичIыгулэжьхэм пэрытныгъэр аIыгъ. ПстэумкIи коц гектар 14320-рэ яIагъ, зэкIэри Iуахыжьыгъ. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 54,2-рэ къытызэ, тонн 77620-рэ къаугъоижьыгъ.
Ащ ыуж кIэкIэу итых Красногвардейскэ ыкIи Шэуджэн районхэм ячIыгулэжьхэр. Ахэми коцым иIухыжьын аухыгъ, гурытымкIэ центнер 53-м ехъу район пэпчъ къыщырахыгъ. Красногвардейскэ районым тонн 61280-рэ, Шэуджэн районым 76877-рэ коцэу мыгъэ яхьасэхэм къарахыгъ.
Лэжьыгъэ чылапхъэ ашIынэу рапс гектар 10491-рэ пстэумкIи республикэм щыхалъхьэгъагъ. Ари Iуахыжьыгъ. ГурытымкIэ лъытагъэу, ащ центнер 28-рэ къытыгъ, тонн 29687-рэ къырахыгъ.
Тритикалеу Джэджэ, Мыекъопэ, Тэхъутэмыкъое ыкIи Мыекъопэ районхэм ащыхалъхьэгъагъэм иIухыжьыни аухыгъ. Къаугъоижьыгъэр тонн 1570-рэ мэхъу.
Джащ фэдэу гъэтхасэхэм яIожьын ыуж ихьагъэхэр тичIыгулэжьхэм ахэтых. ПстэумкIи хьэ гектар 92,5-рэ яIагъ. Ар Iуахыжьыгъах, тонн 482-рэ къырахыгъ.
Зэнтхъ гектар 467,5-у халъхьэгъагъэм 301-рэ хагъэкIыгъ. Зы гектарым, гурытымкIэ тонн 21,5-рэ къеты.
Гъатхэм хэтэрыкIхэр зыгъэтIысхьэгъагъэхэми къаугъоижьы. ПстэумкIи гектар 300-м ехъущтыгъ, тонн 446-рэ къарахыгъ.
Хъырбыдзым, нашэм ыкIи къэбжъыем гектар 511,7-рэ арагъэубытыгъ. Ахэм яIухыжьын джыри рагъэжьагъэгоп.
ХЪУТ Нэфсэт.


ТелефонкIэ къатыгъ. Футбол клубэу ЦСКА-м иешIакIоу Натхъо Бибарс изыгъэпсэфыгъо мафэхэр Израиль ит адыгэ къуаджэу Кфар-Камэ щигъакIохэзэ гущыIэгъу тыфэхъугъ.
— Тэ, адыгэхэм, спортым ишIуагъэкIи дунаим нахьышIоу тыщашIэ зэрэхъугъэм сырэгушхо. ЦСКА-р цIэрыIоу щыт. Футбол сыщешIэзэ къыслъыплъэхэрэр згъэгушIохэ сшIоигъу. ЦСКА-м тиунэкъощэу Амири аштагъ, ар Мыекъуапэ щыщ, сэ Кфар-Камэ сыкъыщыхъугъ. УнагъохэмкIэ тызэлъэкIо, бэмышIэу сяни сишъхьэгъуси Мыекъуапэ щыIагъэх. 2016-рэ илъэсым Амиррэ сэрырэ ЦСКА-м тызэгъусэу тыщешIэзэ, къэлапчъэм Iэгуаор бэрэ дэтыдзэ, Урысыем ичемпион тыхъу тшIоигъу. ИлъэсыкIэу къихьащтыр илъэс мафэ зэкIэми афэхъунэу Тхьэм селъэIу, — къытиIуагъ Б. Натхъом.
Сурэтым итыр: Натхъо Бибарс.


Бэдзэогъум и 13-м, къалэу Кайсери щэзекlорэ автобусым исэу кlэлэ ныбжьыкlэр телефонымкlэ янэ адыгабзэкlэ дэгущыlэзэ, ащ исхэм ащыщ хьулъфыгъэр гущыlэ дыскlэ къыпэуцугъ.
Лlы губжыгъэр, кlалэм тесахьызэ мэкъэ lатыгъэджэ «Мы къэралыгъор тыркухэм яй. Зэкlэри тырку, Черкесэп. Мы къэралыгъом ятlонэрэ бзэкlэ ущыгущыlэн уфитэп, Курд е Черкес, хэти орэхьу фаем» ыlуагъ. Ащ къыбъодэсым «бзитlу зыхъурэм къэралыгъор зэlэхьащт» къыпигъэхъуагъ.
Мы хъугъэ шlагъэм обшествынэ организацие заулэ ыгъэбырсырыгъ ыкlи Кайсери и прокурор шъхьаlэ lофым изэхэфын ыуж ихьагъ.


Урысыем и Гъэмэфэ а 1-рэ Спартакиадэ атлетикэ онтэгъумкIэ Москва щыкIуагъ.
Хэгъэгум ишъолъыр 30 фэдизмэ ябатыри 150-рэ щылычым ебэныгъ. Адыгэ Республикэм атлетикэ онтэгъумкIэ испорт еджапIэу Чыржьын Мухьарбый ыцIэ зыхьырэм зыщызыгъэсэрэ Дзэсэжъ Аслъан кг 75-м нэс къэзыщэчыхэрэм якуп хэтэу зэнэкъокъум зыщиушэтыгъ.
— Бзылъфыгъэхэри, хъулъфыгъэхэри
купи 5-мэ ащызэнэкъокъугъэх. Олимпиадэ джэгунхэм ахэхьэрэ онтэгъугъэхэр арых зыщызэнэкъокъугъэхэр, — къытиIуагъ республикэм атлетикэ онтэгъумкIэ испорт еджапIэ ипащэу, спортымкIэ дунэе класс зиIэ мастерэу Сихъу Рэмэзан. — Ащ къыхэкIэу кг 67-м нэс къэзыщэчыхэрэм якуп хэтыгъэ Дзэсэжъ Аслъан кг 75-рэ къэзыщэчыхэрэм ахагъэхьагъ.
Дзэсэжъ Аслъан шIыкIэу рывокым килограмми 125-рэ, толчокым кг 160-рэ къащиIэтыгъ, я 7-рэ чIыпIэр хэгъэгум къыщыдихыгъ.
— Спартакиадэм хагъэхьагъэхэр Урысыем испортсмен анахь лъэшхэр арых. Я 7-рэ чIыпIэр Кощхьаблэ щапIугъэ батырым къызэрихьыгъэр гъэхъагъэкIэ фэплъэгъу хъущт, — къыIуагъ Дзэсэжъ Аслъан зыгъасэу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренерэу, спортымкIэ дунэе класс зиIэ мастерэу Сихъу Аслъан.


Майкоп, 11 декабря – АиФ-Адыгея. Адыгеим и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан тыгъэгъазэм и 9-м кIэлэцIыкIу IыгъыпIакIэм икъызэIухын фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэм хэлэжьагъ.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэу N 38-у «Акварелька» зыфиIорэр Кубанскэ къэралыгъо медицинэ академием икъутамэ зычIэтыгъэ унэм къыщызэIуахыгъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм игъэцэкIэжьын илъэсрэ пылъыгъэх, муниципальнэ бюджетым имылъкоу сомэ миллион 76,2-рэ ащ пэIуагъэхьагъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIакIэр сабый 280-мэ ателъытагъ.
Джащ фэдэу ТхьакIущынэ Аслъан псэолъэшIхэм дэгъоу Iоф зэрашIагъэм пае зэрафэразэр ариIуагъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэр урысые, европэ шапхъэхэм зарадиштэрэм хьакIэхэр шыхьат фэхъугъэх. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэр къызызэIуах нэуж Адыгеим и ЛIышъхьэ ар къыплъыхьагъ, джырэ шапхъэхэм адиштэрэ пщэрыхьэпIэ дэгъу зэрэхэтыр къыIуагъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу.


Pages for logged out editors learn more
Эстоние, е Республикэу Эстоние – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр - Таллин. ЦIыфэу нэбгырэ зы млн къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 45 227 км² (дунаемкIэ я-132). БзэшъхьаIэр - эстоныбз.
Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Алар Карис.
Къэрал тхьаматэр – Кая Каллас.
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Латвиер, Урысыер игъунэгъух. ХымкIэ Финландымрэ, Швециемрэ апэчыжьэп.
Ахъщэу агъэфедэрэр - еуро.


Экстремизмэмрэ терроризмэмрэ къэмыгъэхъугъэнхэмкIэ республикэм щызэрахьэрэ Iофыгъохэм, мы лъэныкъомкIэ къэбарлъыгъэIэс амалхэм яшIуагъэ зыщытегущыIэгъэхэ зэхэсыгъо зэхащэгъагъ экстремизмэм пэуцужьыгъэнымкIэ Гупчэмрэ АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет иэкспертнэ советрэ.
Урысыем хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ экстремизмэм пэуцужьыгъэнымкIэ и Гупчэ иотделение ипащэу ГутIэ Рэмэзан зэхэсыгъор къызэIуихызэ къекIолIагъэхэм анаIэ тыраригъэдзагъ аужырэ уахътэм къэбархэр жъугъэу нахь къызэрахыхэрэр интернет хъытыухэр арыхэу зэрэщытым. Ащ къыхэкIэу мы лъэныкъомкIэ яIофшIэн нахь зэрагъэпсырэм къытегущыIагъ.
— Мы лъэныкъомкIэ джыри мэхьанэшхо зиIэхэм ащыщых цIыф жъугъэхэр зыгъэдэIошъущтхэм яIофшIэн. Аужырэ уахътэм ахэр бэ хъугъэх — блогерхэр, анахьыбэу цIыфхэр зэрыгъозэхэрэ социальнэ хъытыухэр, нэмыкIхэри, — къыхигъэщыгъ игущыIэ ГутIэ Рэмэзан. — Ежь цIыфхэми язекIуакIэ елъытыгъэр бэ. ГущыIэм пае, сабыйхэр чIыпIэ щынагъо изыгъэуцорэ телеграм-нэкIубгъо къэралыгъом ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм а зы уахътэм къащызэIухыгъэ хъугъэ, Адыгеири ащ щиухьагъэп. Ау цIыфхэм ащ ралъагъорэр агу римыхьэу, тхыгъэхэр бэу ащ пае къырагъахьэхэу зырагъажьэм, мы каналым иадминистрацие ар зэфишIыгъ, зэрэзэIухыгъагъэр мэфэ заул ныIэп.
ЗэрыгущыIэхэрэ лъэныкъомкIэ къэбарыр къызэратырэм имызакъоу, аужырэ лъэхъаным нэпцIэу дунэе хъытыум къихьэрэри гъэтэрэзыжьыгъэу цIыфхэм анэгъэсыгъэн зэрэфаем иIофыгъуи зэхэсыгъом къыщаIэтыгъ. Мыщ дэжьым мэхьанэшхо яI къэбарлъыгъэIэс амалхэу шъолъырым щылажьэхэрэм яIофшIэни. Ащ фэгъэхьыгъэу къэгущыIагъэх ахэм ялIыкIохэр. Аужырэ уахътэм къэбар нэпцIхэр къызыпалъхьэхэрэ хъугъэ-шIагъэхэм яшъыпкъапIэ къагъэлъэгъоным пае ахэм ахэлэжьагъэхэм заIуагъакIэзэ Iофхэм язытет къызэратыжьырэр, къэбар нэпцIхэм мытэрэзэу ахэлъыр къэзыушыхьатыжьырэ федеральнэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр агъэфедэхэзэ шъыпкъэр къызэратхыжьырэр ахэм къаIуагъ.
Джащ фэдэу экстремизмэм пэуцужьыгъэнымкIэ Iофыгъохэу аухэсыгъэхэр республикэм зэрэщагъэцакIэхэрэми зэхэсыгъом щытегущыIагъэх. АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу Шъхьэлэхъо Аскэр ащ фэгъэхьыгъэу къыIотагъ, зипэщэ къулыкъум Iоф зыдишIэрэ пстэуми анаIэ зытырагъэтын фэе лъэныкъохэм къатегущыIагъ.


Къэрэщэе Щэрджэсыр илъэсишъэ зэрэхъугъэм фэгъахьыгъэ мэфэкlышхо, Къэрэщэе Щэрджэс Республикэм и Стадионэу Нарт, lоныгъом и 11-м щызэ-хащагъ.
Къэбэртэе Балкьар Хэкур илъэси 100-э зэрэхъугъэм фэгъахьыгъэ, мэфэкlышхо зэхащагъ. Мэфэкlыр, Къэбэртэе Бэлъкъар Республикэм икъэлэ шъхьаlэу Налчык, Абхьзием Игупчь зыфиlорэм lоныгъом и 10-11-рэ щыкlуагъ.
Адыгэ Хэкур зызэхащэгъэр илъэси 100-зэрэхъугъэм ыкlи Адыгэ Республикэм имэфэкl игъэмэфэкlын, Чъэпыогъум и 1-5-рэ мафэхэм Мыекъуапэ ыкlи республикэм ираионхэм ащзэхащэщт.


Сыд фэдэрэ организации документ зэфэшъхьафхэр щагъэзекIох. Нэбгырэ зырызхэмкIи, къэралыгъомкIи мэхьанэшхо зиIэ къэбархэр зэрытхэр ахэм ахэтых. Хэбзэгъэуцугъэм зэригъэнэфагъэм тетэу официальнэ документ нэпцIхэр зыгъэхьазырхэрэми зыгъэфедэхэрэми уголовнэ пшъэдэкIыжь арагъэхьы.
Мыщ фэдэ бзэджэшIагъэхэр зэрахьэзэ сымэджагъэхэ фэдэу больничнэхэр нахьыбэрэмкIэ афызэхагъэуцох, диплом, аттестат нэпцIхэр арагъэлъэгъузэ IофшIапIэхэм аштэх. Джарэущтэу зы хэбзэукъоныгъэм нэмыкI бзэджэшIэгъэ хьылъэхэр къыкIэлъыкIохэу къыхэкIы.
Документ нэпцIхэр зыгъэфедэхэрэм Урысые Федерацием и Уголовнэ кодекс ия 327-рэ статья диштэу уголовнэ пшъэдэкIыжь арагъэхьы. 2022-рэ илъэсым иапэрэ кIэлъэныкъо Мыекъуапэ дэс нэбгыри 10-мэ мы статьям диштэу уголовнэ Iоф къафызэIуахыгъ.
Урысые Федерацием и Уголовнэ кодекс ия 327-рэ статья зигугъу къышIырэ бзэджэшIагъэхэр зезыхьэхэрэм илъэси 4-м нэсэу хьапс атыралъхьан алъэкIыщт. IэнатIэхэр зыIыгъхэу документ нэпцIхэр зыгъэхьазырхэрэм е ахэм акIэтхэжьыхэрэм пшъэдэкIыжьэу арагъэхьыщтыр зыфэдэр Урысые Федерацием и Уголовнэ кодекс ия 292-рэ статья итхагъ.
Урысые Федерацием и Уголовнэ кодекс ия 327-рэ статья диштэу уголовнэ пшъэдэкIыжь зэрагъэхьыхэрэр фэгъэкIотэныгъэ къазэрафашIырэ официальнэ документ, удостоверение нэпцIхэр къэзыгъэхьазырхэрэр ары.
ФэгъэкIотэныгъэ горэхэр къязытырэ е пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр атезыхыжьырэ официальнэ документкIэ алъытэхэрэр законым е нэмыкI шэпхъэ правовой актым зэращыгъэнэфэгъэ шIыкIэм диштэу къэралыгъо хабзэм ифедеральнэ къулыкъухэм, Урысые Федерацием ишъолъырхэм якъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм е уполномоченнэ организациехэм зэхагъэуцорэ, къаратырэ е аIапэ зыкIадзэжьырэ документхэр ары. Электрон документхэри ахэм къахеубытэх. Цифрэ технологиехэм ягъэфедэн зызщырагъэушъомбгъурэ джырэ лъэхъаным электрон официальнэ документхэмкIэ хэбзэукъоныгъэхэр зышIыхэрэр Урысые Федерацием и Уголовнэ кодекс ия 324-рэ, ия 325-рэ статьяхэм адиштэу, ащ фэдэ документ нэпцIхэр къэзыгъэхьазырхэрэр Урысые Федерацием и Уголовнэ кодекс ия 327-рэ статья диштэу агъэпщынэх.
КъэIогъэн фае официальнэ документ нэпцIхэр къэзыгъэхьазырхэрэми, зыщэхэрэми уголовнэ пшъэдэкIыжь зэрарагъэхьырэр ахэр агъэфедэгъэ-амыгъэфедагъэм емылъытыгъэу.
Официальнэ документыр зэрэпсаоу е ащ изы Iахь нэпцIын ылъэкIыщт. Реквизитым къыщегъэжьагъэу, мыхъурхэмрэ IэпэкIадзэхэмрэ анэсыжьэу документыр нэпцIэу мэхъу. ГущыIэ зырызхэр, реквизитыр, сурэтхэр ащ щызэблахъоуи къыхэкIы.
НэмыкI бзэджэшIагъэр чIаухъумэным пае документ нэпцIыр агъэхьазырэуи мэхъу. Ар нахь бзэджэшIэгъэ хьылъэу щыт. Ащ фэдэ хэбзэукъоныгъэ зышIырэр нахь лъэшэу агъэпщынэщт.
Документ нэпцIхэр зыгъэхьазырхэрэм зэхашIыкIын фае хабзэр аукъо зэрэмыхъущтыр, зекIокIэ пхэнджым зэгорэм кIэух дэй зэрэфэхъущтыр.


Урысыем ихьыкум пристав и Мафэ фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэ хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу АдыгеимкIэ и ГъэIорышIапIэ щыкIуагъ.
ИIофшIэгъухэм къафэгушIуагъ ыкIи тапэкIэ гъэхъагъэхэр ашIынхэу къафэлъэIуагъ ГъэIорышIапIэм ипащэу Адыгэ Республикэм ихьыкум пристав шъхьаIэу Александр Ихно.
Мы мафэм ведомствэм ыкIи Урысые Федерацием юстициемкIэ и Министерствэ ятын лъапIэхэр ГъэIорышIапIэм икъулыкъушIэ 18-мэ аратыжьыгъэх. Джащ фэдэу рэзэныгъэ тхылъхэр хьыкум пристав 38-мэ афагъэшъошагъэх.
ЧIыфэ зытырэ организациехэу республикэм Iоф щызышIэхэрэм къулыкъушIэхэм рэзэныгъэ тхылъ 50-м ехъу афагъэшъошагъ. Урысыем и ДОСААФ ишъолъыр къутамэу АР-м щыIэм ищытхъу тхылъхэр нэбгыри 4-мэ аратыжьыгъэх.
ГъэIорышIапIэм иIофышIэу Олег Богатыревым къэралыгъо тын лъапIэу «Урысые Федерацием изаслуженнэ хьыкум пристав» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъ ыкIи ар мэфэкI Iофтхьабзэм щыратыжьыгъ.
Хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу АдыгеимкIэ и ГъэIорышIапIэ ипресс-къулыкъу.


ФедерациемкIэ Советым икомитетхэм язэхэсыгъохэмкIэ Адыгэ Республикэм и Мафэхэр тыгъуасэ Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ ФедерациемкIэ и Совет щырагъэжьагъэх. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъанрэ Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэмрэ Iофтхьабзэхэм ахэлажьэх.
Джащ фэдэу республикэм илIыкIо куп хэтых Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэу КъумпIыл Мурат, Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет хэтхэр, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатхэр. ФедерациемкIэ Советым шIэныгъэмкIэ, гъэсэныгъэмкIэ ыкIи культурэмкIэ и Комитет иигъэкIотыгъэ зэхэсыгъоу Адыгэ Республикэм икъэралыгъо хабзэ икъулыкъухэм ялIыкIохэр зыхэлэжьагъэхэр тыгъуасэ щыIагъ. Адыгеим фэгъэхьыгъэ видеороликкIэ ар рагъэжьагъ. Нэужым къэралыгъо культурэ политикэр Адыгеим щыпхырыщыгъэнымкIэ, гъэсэныгъэм республикэм хэхъоныгъэ щегъэшIыгъэнымкIэ Iофыгъохэм атегущыIагъэх. Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэ игуадзэу Наталья Широковам ащ фэгъэхьыгъэу доклад къышIыгъ.
Адыгеим законодательнэ инициативэ заулэ зэхэсыгъом къащыхилъхьагъ. Ахэр зыфэгъэхьыгъагъэхэр гъэсэныгъэ языгъэгъотырэ организациехэм якIэлэегъаджэхэм афэдэу, искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэхэми якIэлэегъаджэхэм ныбжьэу яIэм елъытыгъэу ипIалъэ къыпэу пенсие кIонхэмкIэ фитыныгъэ яIэным епхыгъэ гарантиехэр федеральнэ хэбзэгъэуцугъэм щыкIэгъэпытыхьажьыгъэнхэр ары. Джащ фэдэу нэмыкI инициативэр культурэм иIофышIэхэу къуаджэхэм адэсхэм социальнэ фэгъэкIотэныгъэхэр афэшIыгъэнхэм, коммунальнэ фэIо-фашIэхэм апэIуагъахьэрэр афэлъэгъужьыгъэнхэм япхыгъагъ.
Зэхэсыгъом хэлэжьагъэхэм Адыгеим предложениеу къыхьыгъэхэм къадырагъэштагъ, ахэр игъоу алъэгъугъэх. Адыгеим ыцIэкIэ сенаторэу Хъопсэрыкъо Мурат ишIошIкIэ, хабзэм иреспубликэ, ифедеральнэ къулыкъухэм акIуачIэ зэдырахьылIэмэ, Iофыгъоу къэуцугъэхэр зэшIуахынхэ алъэкIыщт.
Джащ фэдэу ФедерациемкIэ Советым бюджетымкIэ ыкIи финанс бэдзэрхэмкIэ и Комитет иигъэкIотыгъэ зэхэсыгъо къыдыхэлъытагъэу Адыгэ Республикэм ищысэкIэ хъарджхэм япхыгъэ пшъэрылъхэм ягъэцэкIэн ыкIи бюджетхэр зэдиштэнхэм япхыгъэ Iофыгъохэм парламентариехэр атегущыIагъэх. Мы лъэныкъомкIэ Адыгеир пэрытныгъэ зыIыгъ шъолъырхэм зэу ащыщ.
Зэхэсыгъом зэрэщыхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, финанс политикэ тэрэз зэрэзэрихьэрэм къыхэкIэу, 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу республикэм дотациеу къыIукIэрэр фэдитIукIэ нахь макIэ хъугъэ, хахъохэм фэди 4,3-кIэ зыкъаIэтыгъ — сомэ миллиарди 2,3-рэ хъущтыгъэмэ, сомэ миллиарди 9,9-м ахэр нэсыгъэх. 2015-рэ илъэсым хахъохэр нахьыбэ зэрэхъухэрэмкIэ республикэм Къыблэ федеральнэ шъолъырым апэрэ чIыпIэр щиубытыгъ. Экономикэ Iофхэр хэгъэгум зэрэщыхьылъэхэм емылъытыгъэу, мы илъэсми социальнэ лъэныкъохэр бюджетым къыщыдалъытагъэх, пшъэрылъхэр зэкIэ агъэцакIэх.
Комитетхэм неущ зэхэсыгъоу яIэщтхэм Адыгэ Республикэм исоциальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ изигъо Iофыгъохэм щахэплъэщтых, республикэм изаконодательнэ инициативэхэм щатегущыIэщтых. ФедерациемкIэ Советым щызэхащэгъэ къэгъэлъэгъоным джащ фэдэу парламентариехэм республикэм игъэхъэгъэ шъхьаIэхэм нэIуасэ защыфашIыщтых.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы Урысые Федерацием ишъолъыр исыхьат къыдыхэлъытагъэу Адыгэ Республикэм и Мафэхэр мэфэкI шIыкIэм тетэу мэлылъфэгъум и 27-м зэрэрагъэжьэщтхэр. А мафэм Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ ФедерациемкIэ и Совет и Тхьаматэу Валентина Матвиенкэр Адыгеим и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэм, Адыгеим ыцIэкIэ ФедерациемкIэ Советым хэтхэу Хъопсэрыкъо Муратрэ Вячеслав Шверикасрэ аIукIэнэу щыт.


Тиреспубликэ инароднэ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ ищыIэныгъэ зэкIэ тилитературэрэ тиискусствэрэ инэу тызыгъэгушхорэ хъугъэ-шIагъэхэр мы аужырэ уахътэм къыхэхъухьэх. ЖъоныгъуакIэм и 28-м МэщбашIэр къызыхъугъэр илъэс 85-рэ мэхъу. Ар хэдгъэунэфыкIынэу зэкIэ адыгэ лъэпкъымкIэ зыфэтэгъэхьазыры. Ащ ипэгъокI, фэгъэхьыгъэ шIухьафтын пIоми хъунэу икIыгъэ илъэсым ыкIэхэм адэжь тхакIом ипроизведениехэр зэхэугъоягъэхэу зыдэт том 20 урысыбзэкIэ къыфыдагъэкIыгъ. Ар къыбдэхъуныри насыпыгъ.
А хъугъэ-шIэгъэ инитIур пытэу зэпхыгъэх. ТхакIор къызыхъугъэ имэфэкI мэфэшхо тефэу илъэс 70-рэ гъогушхоу культурэм, литературэм, общественнэ щыIакIэм къащикIугъэр а том 20-м джыри зэ тапашъхьэ къырегъэуцожьы.
Ытхыгъэмэ къахэхыгъэ произведениехэр том шъхьафхэу къызэрэдэкIыхэрэр тхакIом ищыпэлъэгъоп. Зы томэуи, томищэуи, томиблэуи ахэр илъэс зэфэшъхьафхэм къыхаутыгъэх. Мары том 16 хъурэ адыгэбзэ хэутыгъори къаухы пэт. Мыдрэ том 20-р зимылъкукIэ къыфыдэзыгъэкIыгъэр Республикэу Адыгеим и Президентыгъэу Шъэумэн Хьазрэт. Къыхаригъэутыгъэ къодыеп, пэублэ гущыIи къыфишIыгъэу апэрэ томым дэт. Ащ тхакIор лъагэу щиIэтыгъ, щытхъу ин щыфиIуагъ, анахь зэлъашIэрэ литературэхэм адыгэ литературэр ахигъэуцуагъэу ылъытагъ. ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм къакIоцI адыгэ лъэпкъым къыкIугъэ гъогушхо — гъогу къиныр игъэкIотыгъэу, художественнэгъэ куур диIыгъэу къыщыригъэлъэгъукIыгъэу ылъытагъ. Ащ пэгъокI гущыIэ фабэхэр тхакIом Хь. Шъэумэным пигъохыгъэх. Мы пстэуми апэрэ томым иапэрэ нэкIубгъохэм нэIуасэ уащыфэхъу.
Мыщ пыдзагъэу игугъу къэпшIыныр ифэшъуаш тхылъищ хъурэ тарихъ романхэу «Ридада», «Адыги», «Восход и Закат» зыфиIохэрэр урысыбзэкIэ 2006 — 2007-рэ илъэсхэм Налщык къызэрэщыдэкIыгъагъэхэм. Ащи узыгъэгушхорэ хъишъэ пылъ. 2006-рэ илъэсым Дунэе Адыгэ Хасэм ияблэнэрэ зэIукIэгъушхоу Стамбул щыIагъэм МэщбэшIэ Исхьакъ рагъэблагъи хэлэжьэгъагъ. А зэIукIэшхом литературэмкIэ ишIухьафтын ини итарихъ романхэм апае МэщбэшIэ Исхьакъ къыфигъэшъошэгъагъ. А илъэс дэдэм мы ыпшъэкIэ зыцIэ къетIогъэ романищыри Налщык къыщыхаутыгъэх.
Арышъ, МэщбэшIэ Исхьакъ Адыгэ Республикэм инароднэ тхакIу тэIо къодыекIэ икъурэп. А цIэ лъапIэр Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэми къыфаусыгъ. Ащи изакъоп, дунаим тет адыгэ пстэуми ар зэлъашIэ, ахэм зэкIэми зэдыряй. Ежьхэм яадыгабзэ фэшъхьафэу агъэфедэрэ, аIулъ тыркубзэкIи, арапыбзэкIи мызэу, мытIоу итхылъхэр, анахьэу итарихъ романхэм ащыщхэр, къыдагъэкIыгъэх.
Аущтэу зэфэхьысыжь зэфэшъхьафхэр непэ тэзыгъэшIыхэрэм мыри ащыщ. МэщбашIэм произведении 120-м къехъу къыIэкIэкIыгъ, къыхиутыгъ. Ахэр тхылъ 90-рэ фэдиз мэхъух, адыгабзэкIэ, урысыбзэкIэ Мыекъуапэ, Краснодар, Москва къащыхиутыгъэхэм афэшъхьафэу нэмыкI лъэпкъыбзэхэмкIэ Европэм, КъокIыпIэ Благъэм якъалэхэм, Китайри, Куби ахэтхэу къащыхаутыгъэх. Яфэшъошэ уаси ахэм афамышIыгъэуи пIон плъэкIыщтэп. МэщбашIэр СССР-м, РСФСР-м, Адыгэ хэкум, нэужым республикэхэм якъэралыгъо премиехэм мызэу, мытIоу ялауреат, тхэкIошхощтыгъэхэу М. Шолоховым, Н. Островскэм ацIэхэр зыхьырэ шIухьафтынхэр къыфагъэшъошагъэх. Ахэм адакIоу Кубань искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышI, Абхъазым шIэныгъэхэмкIэ и Академие, Адыгэ Дунэе академием ахэт, Адыгэ къэралыгъо, Мыекъопэ технологическэ къэралыгъо университетхэм ядоктор гъэшIуагъ.
Мыхэм ягугъу бэрэ тшIыгъэ, ау лъэхъанэу тызтегущыIэрэм епхыгъэу улъымыIэсын плъэкIырэп МэщбашIэм итворческэ, литературэ Iофышхохэм адакIоу общественнэ, къэралыгъо, политическэ пшъэрылъ инхэри зэшIуихыхэзэ игъашIэ къызэрихьырэм. Мыщ дэжьми къэплъытэн плъэкIыщтыр макIэп. КПСС-м и Адыгэ хэку ыкIи Краснодар край комитетхэм ахэтыгъ, народнэ депутатхэм яхэку ыкIи край советхэм бэрэ ахадзыгъ, СССР-м и Апшъэрэ Совет идепутатыгъ, РСФСР-м и Общественнэ палати хэт, Адыгэ Республикэм и Общественнэ палатэ итхьамэтагъ, адыгэ тхакIохэм я Союз илъэс 55-рэ фэдиз хъугъэу итхьамат, Урысыем итхакIохэм я Союз, СНГ-м итхэкIо Союзхэм я Ассоциацие ятхьаматэхэм ягуадз. А пстэуми нафэ къашIы ипсалъэкIи, ытхыгъэхэмкIи цIыф жъугъэхэм, общественнэ-политическэ Iофхэм ишIошIхэр бэшIагъэу ахилъхьан зэрилъэкIырэр.
Ахэм яфэшъошэ уаси илъэс зэфэшъхьафхэм къыфашIыгъ. Урысыем иорденхэу «За заслуги перед Отечеством» зыфиIорэм ия IV-рэ, III-рэ, II-рэ степеньхэр, «Дружба народов», медалэу «Адыгеим и Щытхъузехь», Къэралыгъо Советым — Хасэм итамыгъэу «Закон. Пшъэрылъ. ЦIыфыгъ» зыфиIохэрэр къыфагъэшъошагъэх. Абхъаз Республикэм иорденхэу «Честь и слава Абхазии», культурэмрэ искусствэмрэ я Дунэе академие идышъэ орденэу «Служение искусству», Краснодар краим имедалэу «За выдающийся вклад в развитие Кубани» иапэрэ степень, «Борец за мир» зыфиIорэ дышъэ медалыр иIэх. Урысыем илъэпкъ Фонд итамыгъэу «Общественное признание» зыфиIорэри къыфагъэшъошагъ, Урысыем илъэпкъ щытхъу изал чIагъэуцуагъ.
Джащ фэдэзэ къэплъытэн плъэкIыщтыр макIэп. Узыгъэгушхорэ гущыIэ дахэхэр фаIуагъэх МэщбашIэм тхакIохэу С. Михалковым, Ю. Бондаревым, Е. Исаевым, Р. Рождественскэм, В. Сорокиным, А. Турковым, В. Ганичевым, К. Султановым, Ю. Кузнецовым, С. Ванцетти, А. Ларионовым, нэмыкIыбэми. ШIэныгъэлэжьхэу ЩэшIэ Казбек, ЩэшIэ-Ергъукъо Щамсэт, ЛъэпцIэрышэ Хъалидэ, Алла Цукор, нэмыкIхэм тхылъ псаухэр фатхыгъэх. ЗэкIэми икъоу джы уалъыIэсын плъэкIынэп, ау ащыщэу зы нэбгырэ къыхэуушъхьафыкIыныр ифэшъуаш. Ар МэщбэшIэ Исхьакъ иIэпэIэсэныгъэ апэу гу лъызытагъэмэ ащыщэу, ныбжьыкIэ дэдэзэ Урысыем итхакIохэм я Союз хэзыщагъэу, ыкъом фэдэу зылъытэщтыгъэ урыс тхэкIо инэу С.В. Михалковыр ары. И. МэщбашIэм иилъэс 70-рэ ехъулIэу «Мир дому твоему» зыфиIорэ усэ зэхэубытэгъэ тхылъ 2001-рэ илъэсым Москва къыщыфыдагъэкIы зэхъум, ащ икIэщэкIуагъ, пэублэ гущыIэу фишIыгъэми мырэущтэу ритхагъ: «Синыбджэгъоу, зищытхъу лъагэу аIэтыгъэ адыгэ-щэрджэс МэщбэшIэ Исхьакъ я 50-рэ илъэсхэм агузэгухэм къащыублагъэу сэшIэ… А илъэсхэм къакIоцI усэн Iофыри зэпимыгъэоу романист ин хъугъэ, Урысыеми ежь илъэпкъ адыгэ народми къарыкIуагъэм еплъыкIэу ащ фыриIэм тарихъ шъыпкъагъэ хэлъ… ЩыIэныгъэ ыкIи духовнэ лъэгапIэу зытеуцуагъэм урыс ыкIи нэмыкI лъэпкъ тхакIохэм лъытэныгъэ ин къыфаригъэшIыгъ. Ежь илэгъухэми, нахьыжъхэми — КIышъэкъо Алимэ, Къайсын Кулиевым, Расул Гамзатовым, Мустай Карим, Давид Кугультиновым ясатырэ ифэшъошэ шъыпкъэу пытэу хэт».
МэщбэшIэ Исхьакъ тырыгушхозэ, дгъэлъапIэзэ ыцIэ къетIо зыхъукIэ, пстэуми апэу, анахьэуи тызлъыIэсхэрэр ихудожественнэ гупшыс, иусэхэр, ипоэмэхэр, ироманхэр арых. Ащ ушIокIын умылъэкIэу зы упчIэ ин уапашъхьэ къырегъэуцо: сыдигъуа ыкIи сыд фэдэ чIыпIа а гъуни нэзи зимыIэ щыIэныгъэ-творческэ шъолъырыр къызыщежьагъэр? Ежь МэщбэшIэ Исхьакъ нахь дэгъоуи ар къэIогъуай: «Хэтрэ цIыфи къызщыхъугъэ хапIэр илъапI, апэрэ шIулъэгъум икъежьапI… Апэрэ лъэбэкъур зыщыбдзыгъэр ным ыбгъашъу, тым ыкуашъу, етIанэ уиунэ джэхашъу, лъагъор ащ ыуж уипчъэIупэ щеогъажьэшъ, дунэе нэфым щыхэощы… Гур пфэмыIажэу уихэпIэжъ укъызищэжьрэм ипси, ижьи, итыгъи кIуачIэ къыпхалъхьэ, ицIыфмэ уарэгушхо, яIофшIагъэ огъэлъапIэ, икIэрыкIэу сабыигъом, кIэлэгъум гъусэ уафэхъушъ, гукъэкIыжьмэ зыуагъэплъыхьэ… Джащ фэдэ чIыгу къуапэу сыкъыздэхъухьэгъэ чылэу, сызщапIугъэ хапIэу Шъхьащэфыжьыр сиI… СэркIэ ар дунаим чIыпIэ зэфэшъхьафэу тетмэ анахь дах, анахь лъапI». Мыщ щызэхихыгъэ адыгэ IорIуатэхэм къахихыгъэх гушхоныгъэр, рэзэныгъэр къызэбэкIырэ усэхэу «Нартхэм ягугъу джы къысфэшI», «Нартмэ яджэгу», «Рэдэд», «Адыгэ пщын», «Адыгэ цый», «Адыгэ гущыIэжъхэр», «Гум щыщ пшысэхэр», «Намыс», нэмыкIыбэри. «Адыгэхэр» зыфиIорэ усэу мэкъэмэ дахэм ралъхьагъэм зэрэдунаеу къызэлъибыбыхьагъ.
Адыгэ литературэм а лъэхъаным чIыпIэ ин щызыIыгъыгъэ щытхъу лыем, мэкъэ Iэтыгъэм ащиухьан ылъэкIэу усэхэр ытхыгъэх. Гупшысэрэ сатырэхэр къябэкIхэу, гушIуагъом имызакъоу, гухэкIи гукIаий цIыфым иIэнхэ зэрилъэкIыщтыр, ащ изэхашIэ куоу, лъэныкъуабэу зэрэзэхэлъыр ащигъэунэфэу, щыIакIэм идэий идэгъуи алъыIэсэу иусэхэр гъэпсыгъагъэх. Ащ фэдэх иятIонэрэ тхылъэу «Сидунай» зыфиIорэм къыдигъэхьэгъэ усэхэу «Лъэгэхъуапс», «Чъыгым иорэд», «Гъогухэр», «Урамхэр», «МашIо» зыфиIохэрэр, нэмыкIыбэри.
ПIопэн хъумэ, а лъэхъаным МэщбэшIэ Исхьакъ адыгэ усэн Iофым гъэзапIэ фишIыгъ, философие гупшысэкIэ, зэхэшIэ инкIэ ыгъэбаигъ, дунэе литературэм ишэпхъэ анахь дэгъухэм афикъудыигъ. Ар гъогу псынкIагъэп. Ащ кIыгъоу Бэрэтэрэ Хьамиди дакIощтыгъэ. Ахэм ауж къикIыгъэ усэкIо купым хэтхэу КъумпIыл Къадырбэч, Къуекъо Налбый, Нэхэе Руслъан, Бэгъ Нурбый, Емыжэ МулиIэт, ЛIыхэсэ Мухьдин, нэмыкIхэри а гъогум рыкIуагъэх. Ежь МэщбашIэми иусэ, ипоэмэ гъунапкъэхэри зэIуигъэкIотхэзэ, тхылъ пчъагъэ къыдигъэкIыгъ. Зы лъэгапIэр къызэринэкIмэ, адрэм дэкIуаезэ, лъэпкъым инепи, итыгъуаси, ишэн-хабзэхэри, тарихъ гъогоу къыкIугъэри къыриIотыкIыхэзэ, лIэшIэгъу гъунапкъэхэр зэфикъудыйхэзэ хъугъэ-шIэгъабэмэ алъыIэсыгъ. Лъэпкъым итарихъ, игумэкI къызыхэщэу ытхыгъэхэр усэмэ язакъоп, поэмэ зыбгъупшIи ащ фэгъэхьыгъ. Анахь къахэбгъэщынэу зифэшъуашэри «Хыуай» зыфиIорэ поэмэр ары. Кавказ заом итемэ апэрэу убгъугъэу къызэрэщиIэтыгъэм изакъоп. Адыгэ усэн Iофым игъэзапIэхэр, игъэхъагъэхэр МэщбэшIэ Исхьакъ бэкIэ епхыгъэхэу тэIомэ, апэу къызщебгъэжьэщтхэм мы поэмэм иублапIи ащыщ:
Хы кIышъо фыжьыр
Бжьыбжьэу мэтхытхы,
Хы ШIуцIэ дыджыр
Ныджым еужъунтхы.
Хы орым къуашъор
ШъуампIэу хэкIуадэ,
КIуатэзэ, уашъор
Хым жэхэкIуатэ.
ТхакIом ироманхэм зафэбгъазэмэ, революцием, граждан, Хэгъэгу зэошхохэм афэгъэхьыгъэхэм апэу зафэбгъэзэнэу щыт. АхэмкIи гъэхъэгъэ макIэп ышIыгъэр. Ау нахь къыхэгъэщыгъэн фаер тарихъ романхэр арых. Апэу зыцIэ къепIощтыри «Бзыикъо заор» ары. Мыщ СССР-м и Къэралыгъо шIухьафтынышхуи къыфагъэшъошэгъагъ. Ау МэщбэшIэ Исхьакъ ащ къыщыуцугъэп. «Мыжъошъхьалыр» зетхым гупчэм ригъэуцуагъэр адыгэмэ анахь тхьамыкIагъоу къахэхъухьагъэр, лъэпкъым инахьыбэр изыгъэкIодыкIыгъэ, ипхъыхьэ-итэкъу дунаим щызышIыгъэ Кавказ заоу Урысые пачъыхьэм къытишIылIэгъагъэр ары. Ар лъэныкъуабэу зэбгырэкIыми, Iужъоу зэхэлъми, идее купкIыр ащ пхырыщыгъ. Гупшысэ шъхьаIэри пстэуми зэдыряе хэгъэгур, чIыналъэр, къушъхьэхэр, мэзхэр, шъофхэр IэкIыб къэрал пыйхэм, Урысые пачъыхьэм къыритэкъулIэгъэ дзэхэм ащыухъумэгъэнхэм, ащ пае адыгэ пстэуми зы гупчэ, зы пащэ яIэу, ялIыхъужъыгъи акIуачIи зэкIэугъоягъэхэу а зы гухэлъым фэгъэIорышIэгъэнхэм икъызэIухын епхыгъ.
Арэу щытми, Кавказ заом фэгъэхьыгъэу тхакIом къыгъэлъагъо шIоигъоу ыгъэунэфыгъэр зэкIэ мы романым ригъэфэн ылъэкIыгъэп. Ащ къыпкъырыкIыгъэмэ ащыщ нэмыкI романэу «Хъан-Джэрый» зыфиIорэр. Мыр зэлъашIэрэ адыгэ цIэрыIоу СултIан Хъанджэрые зэрэфэгъэхьыгъэр нафэ. Арэу щытми, «Мыжъошъхьалыми» чIыпIэ макIэп мыщ щиубытырэр. Анахьэу Кавказ заом иIофыгъо хьылъэхэм, Урысые-адыгэ зэфыщытыкIэхэм ар зэрахэтыр, мамыр зэзэгъыныгъэ-зэдэпсэуныгъэм илъагъо ахэр рищэнхэм зэрэпылъыр, нэмыкI лъэныкъо горэхэри тхакIом тегъэлъэгъух. Ау ар зыфэдэгъэ шъыпкъэр, къыгъэшIэгъэ тIэкIум хэмыкIокIэжьын лъагъоу щыхищыгъэр, ицIыф гъэпсыкIэ-гупшысакIэ, кIэух хьылъэу ищыIэныгъэ фэхъугъэр къызэIуихынхэм пае роман шъхьаф ищыкIагъэу тхакIом ылъытагъ.
Дэгъоу ышIэщтыгъэ романым игупчэ ригъэуцорэр. Хъанджэрые къэзыуцухьэрэ цIыфхэм уасэу фашIырэри зэфэшъхьафыгъэ. Илъэпкъэгъухэм пачъыхьэм иIумэтэу, икъэбарзехьэу зылъыти ахэтыгъ. Адыгэхэм яшъхьафитныгъэ ибэнэкIо пхъашэу еплъыщтыгъэри макIэп. Зы бгъумкIэ, Урысыем идзэкIолIэу зэрэщытыр щымыгъупшэу ипшъэрылъхэр еIолIэнчъэ имыIэу ыгъэцакIэщтыгъэх. АдрэмкIэ зэрэадыгэр, илъэпкъ чIыпIэ къин зэритыр щыгъупшэу къыхэкIыгъэп. Лъыгъэчъэ Iоф хэмытэу мамыр зэзэгъыныгъэкIэ заор ухыгъэн фаеу пачъыхьэм ышIошъ ыгъэхъунми пылъыгъ. А Iофыр ежь ыпшъэ рилъхьажьынышъ, адыгэмэ алъэныкъокIэ ащ пэщэныгъэ дызэрихьанми фэхьазырыгъ. Джахэм азыфагу итызэ Хъанджэрые ищыIэныгъэ ыухыгъ, икъоджэ Лъэустэнхьаблэ ыпсэ щыхэкIыгъ. Ежь зэриIощтыгъэу, адрэхэми мыдрэхэми къагурыIуагъэп Iоф икIыгъоу ар зыфэбанэщтыгъэр.
Нэбгырэ зырызхэм яхъишъэ, къарыкIуагъэр, яцIыф гъэпсыкIэхэр, янасып гъогухэр Кавказ заом ихъугъэ-шIагъэхэм япхыгъэхэу МэщбэшIэ Исхьакъ нэмыкI тхылъхэми къащигъэлъэгъуагъ. Ащ фэд «ГъэритIу» зыфиIорэ лиро-эпическэ романэу «Мыжъошъхьалым» ыуж бащэ темышIэу къыдэкIыгъэр. Мыщ дэт тарихъ тхыдитIоу «Фидур» ыкIи «Афипса» зыфиIохэрэр тхылъ шъхьаф зырызхэу нахьыпэкIэ къыхаутыгъэх. Ау тIури зыдэт «ГъэритIур» къызыдэкIым, а зы хъугъэ-шIагъэхэр алъапсэу, а зы героир апхырыщыгъэу, гум къиIукIырэ мэкъэ хэхыгъэ горэм зэрипхыхэу зэрэщытыр къыдилъыти, критикэр лиро-эпическэ романкIэ еджагъ. Ары ыкIи зэрэщытыр.
Кавказ заом иилъэс хьылъэхэм МэщбэшIэ Исхьакъ нэужыкIи мызэу, мытIоу къафигъэзэжьыгъ. Ащ къыпкъырыкIыгъэх «Джасус», «Рафыгъэхэр», «Чужие среди чужих» зыфиIохэрэр. «Джасусым» игупчэ итыр абдзахэмэ 1835 — 1837-рэ илъэсхэм гъэрэу ахэсыгъэ Ф.Ф. Торнау ары. Кавказ заом ижъотыпIэм мыри гъэрыгъэ, ау ащ игъэрыкIи, игухэлъи, изекIуакIи нэмыкI шъыпкъэх. Ар плъэкIо-дэIуакIоу, ипшъэрылъыр, игухэлъыр шъэфэу къэбархэр ыугъойхэзэ, къызхэкIыгъэ дзэм IэкIигъэхьанхэр ары. Илъэсхэр, мазэхэр, мафэхэр, сыхьат пчъагъэм фырикъужьэу, чIыпIэу зыщыхъугъэр къыдигъэлъагъохэу нэкIубгъуабэмэ уаIокIэ. АщкIэ ежь Торнау 1864-рэ илъэсым Петербург къыщыдигъэкIыгъэгъэ тхылъэу «Кавказ офицерым игукъэкIыжьхэр» зыфиIорэри тхакIом иIэпыIэгъушIугъ.
Мыдрэ «Рафыгъэхэр» зыфиIорэр шъхьэу фишIыгъэмкIи къэошIэ зыфэгъэхьыгъэр. «Мыжъошъхьалыр» къызэриухыжьырэ сурэтым пыдзагъэу къэIотэныр лъегъэкIуатэ фэдэу къыпщэхъу. Яхэгъэгу рафыгъэ цIыфхэм сыд щыIакIа яIэн алъэкIыщтыр? Тхыгъэр зыбджыхэкIэ, а упчIэм бэрэ узэлъиIыгъ. Аужырэ тхылъэу урысыбзэкIэ зыцIэ къетIуагъэми (ари адыгабзэкIэ тхылъеджэм шIэхэу къыIэкIэхьащт) ащ нахь тхьамыкIэгъо макIэп кIоцIылъыр. Зэрэрафыгъэхэм изакъоп ахэм тхьамыкIагъоу зэпачырэр. Хымэ хэгъэгум, хымэ цIыфхэм апае егъэзыгъэкIэ лъыгъэчъэ заом хагъэзыхьагъэхэу ахэми ящыIэныгъэ халъхьэ. Зыфитхэ щыIэп, гъэрых. ЗыIэ уилъхэм уафэмызаомэ, ори уаукIыщт. ТыдэкIэ бгъэзагъэми, лъэпкъым ихьазаб уапэ къефэ.
Адыгэмэ ятарихъ икъэгъэлъэгъон мы Кавказ заом фэгъэхьыгъэ романхэмкIэ ухыгъэ хъугъэп. ЛIэшIэгъу пчъагъэхэмкIэ зэкIэIэбэжьи лъэпкъым къырыкIуагъэм къыхихыгъэхэу И. МэщбашIэм нэмыкIхэри ытхыгъэх. Апэу зыцIэ къетIощтхэм ащыщ «Рэдэд» зыфиIорэ романыр. Адыгэ лъэпкъэу Къосэгъумэ яхэгъэгу, ахэм япщышхоу Рэдэд ящыIэкIагъэр ары анахьэу гупчэм итыр. Ащ дакIоуи ягъунэгъу нэмыкI адыгэ лъэпкъхэу мыутIэхэм, зыхыхэм, хьакIуцухэм тахещэ. АдкIэ къагос Тмутаракан русичхэу адыгэхэр ТумтэкъашъэкIэ заджэщтыгъэхэми, Хъэзэр къэгъэнат хэгъэгоу гъунэгъумэ ащыщ горэми гупсэфыгъо езымытыщтыгъэми алъэIэсы. Зы бгъумкIэ а хэгъэгу, лъэпкъ пстэури зэхахьэ, зэдэгущыIэ, къини хъяри зэдагощэуи плъэгъущт. АдрэмкIэ, зэо-банэми хэт зэпытых, аущтэу Къосэгъухэмрэ Тумтэкъэшъэ русичхэмрэ зыщызэпэуцужьыгъэ горэм Рэдэд лъыгъэчъэным хэмыхьэу Мстиславрэ ежьыррэ Iашэ амыIыгъэу зэбэнынхэшъ, текIорэм чIыгуи, мылъкуи, унагъуи зэкIэ иенэу зэзэгъыгъэх. Ау шъыпкъагъэ зыхэлъ Рэдэдэм тхьагъэпцIыгъэ-гъэпцIагъэкIэ къыпэгъокIыгъ Мстислав. Ищазымэ тхьаIу шъэжъыер дэгъэнагъэу къычIэкIыгъ, текIоныгъэр къыдэзыхырэ Рэдэди ащкIэ къыукIыгъ. А хъугъэ-шIагъэм къэугупшысыгъэ Iофи хэлъэп. «Повесть временных лет» зыфиIорэ фольклор IэшIэгъэшхоми ар къыщаIотэжьыгъ. Ежь МэщбэшIэ Исхьакъи а таурыхъ гъэшIэгъоным зызэрэфигъэзагъэри аукъодые Iофэп. Адрэ лIыхъужъхэм афэдэу адыгэ шIэжьым, адыгэ IорIуатэм Рэдэд хэлъ зэпыт, ыцIэ орэдыжъхэм жъыоу ахэт. «Ох оридадэ, ридадэ, оридэдэ мафэри тинысэ» пIоми, ар зымыуасэ щыIэп.
КъыкIэлъыкIогъэ романым «Адыгэхэр» ыIуи тхакIор зэреджагъэми бэ епхыгъ. АщкIэ зылъымыIэсырэ лъэныкъуи къэгъотыгъуай: цIыф шъхьэзакъохэм, унэгъо кIоцIхэм, къоджэ шъхьафхэм, адыгэ лъэпкъхэм, гъунэгъу хэгъэгухэм, ахэр зэкIэ зэрэзэфыщытхэм анэсыжьэу инэплъэгъу итых. Ыпэрэ романхэм афэдэу мыщи адыгэхэр шъхьафитхэу, рэхьатхэу, шъхьадж зэрэфаеу щыIэнхэм иIоф пстэуми апшъэ макIо. Ары шъхьае, ар лъэныкъо хьылъитIу япхыгъ. Зыр Урысыем имызакъоу, Тыркуери, Къырым хъанри адыгэ чIыгухэр аIэ къырагъэхьанхэм игухэлъ зыдаIыгъ зэпытэу зэрэщытыр ары. Адрэр япыйхэм апэуцужьынхэм, яшъ-хьафитныгъэ къаухъумэжьыным пае зы хэгъэгу зэикIхэу, зы пщы-пэщэ хэхыгъэ зэкIэри едэIунхэу яIэным иIоф. Ари ежь адыгэ пащэхэр, лъэрыхьэхэр зэрэзэмыдэIужьхэрэм къыхэкIыкIэ къадэхъурэп.
Адыгэ пщышхохэу Къэнэшъыкъо Шъэбэкъу, Идар Темрыкъо, Къанэкъо Мэщыкъо, фэкъолIмэ япэщэ инэу Къэлэкъутэ гупчэм итых. Урысыем ипачъыхьэу Иван Грознэри къахэхьэ. Япыйхэм защаухъумэнымкIэ анахь гугъапIэу Иван Грознэр, ар зипэщэ хэгъэгушхор къыхахыгъ. Iуагъэ горэ адашIы ашIоигъоу Шъэбэкъурэ Мэщыкъорэ Москва макIох, Иван Грознэм IокIэх. ЗэгурыIуагъэхэу пачъыхьэми IэпыIэгъукIэ къыгъэгугъагъэх. Идарэ Темрыкъуи Иван Грознэм пэблэгъэ шъыпкъэу мэхъу, ащкIэ лъэбэкъу ини ыдзыгъ: ипшъашъэу Гощэунае шъхьэгъусэкIэ пачъыхьэм ритыгъ. Ары шъхьае, Урысыем гохьэгъэным дэзымыштэрэ, Къырым хъаным, анахьэу Тыркуем, фэзыкъудыирэ пщыхэри щыIагъэх. Адыгэ лъэпкъыр зэкъотэу, зэкIэри зэдэIужьэу, яшъхьафитныгъэ къызэдаухъумэжьэу гъэпсыгъэным фэбанэрэри макIэп. Ащ фэдэу тхакIом къыгъэлъагъорэр фэкъолI Къэлэкъут. Зэгъунэгъухэр зэкIэ зэо-бани къыхэмыхьэу, мамырэу, зэрэ-лъытэжьхэу зэдыщыIэнхэм ар ыуж ит. Ащ пае адыгэ лъэпкъ пстэуми алъыIэсыгъ. Ау ар зыгу римыхьхэрэри къэхъугъэх, зэрэфэкъолIым пае хъэтэпэмыхь зышIыхэрэри пщымэ ахэтых. Джарэу лъэхъэнэ Iужъу, лъэхъэнэ зэхэфыгъуай МэщбашIэм къыгъэлъагъорэр.
КъыкIэлъыкIогъэ тарихъ романхэу «КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ», «Айщэт» зыфиIохэрэми адыгэмэ къарыкIуагъэм илъэныкъо гъэшIэгъонхэм уахащэжьы. Я XII — XV-рэ лIэшIэгъухэм илъэси 135-м къыкIоцI Египет тетыгъор щызыIыгъыгъэ, ипачъыхьэгъэхэ адыгэ мамлюкмэ къарыкIуагъэр къыщегъалъагъо. А уахътэм къыкIоцI адыгэ пачъыхьэ-султIан 22-рэ а хэгъэгум щызэблэкIыгъ. А шIэныгъэ-къэбар лъапсэхэу щыIэхэри къызфигъэфедэхэзэ, а лъэхъэнэ гъэшIэгъоныр къокIыпIи къохьапIи къызэдиубытэу дунэе тарихъым, культурэм, шIэжьым къызэрахэнагъэхэр ежь изэхашIэкIэ, иеплъыкIэкIэ, художественнэ образхэмкIэ, сурэт гъэшIэгъонхэмкIэ тхакIом къызэIуехы.
Хы ШIуцIэ Iушъом щащэфыгъэ адыгэ пшъэшъэжъые цIыкIоу Айщэт нэужым Францием, Европэм зэрэпсаоу щызэлъашIэгъэ, щагъэшIогъэ Шарлотта-Элизабет Аиссе Фериоль графиням къырыкIогъэ-къехъулIагъэхэм афэгъэхьыгъ «Айщэт» зыфиIорэ романэу МэщбэшIэ Исхьакъ ытхыгъэри. Адыгэ чIылъэм сабыипкъым икIыгъэ къодыеу рахи, тырку бэдзэрым щащэфи, нэужым ащ фэдизэу Францием цIэрыIо щыхъугъэ Айщэт иакъыли, иIэпэIэсэныгъи, изэхашIи, литературэм, искусствэм хэшIыкI инэу афыриIэри зыгъэшIагъощтыгъэхэм ащыщыгъэх цIыф гъэсэгъэшхохэу Вольтер, Флобер, нэмыкIхэри. Адыгэ Республикэм литературэмкIэ и Къэралыгъо премие мы романым зэрэфагъэшъошагъэми уегъэгушхо.
Сыд фэдизэу романхэм апылъыми, МэщбэшIэ Исхьакъ усэн Iофыр гум зэрэримынэрэр нэрылъэгъу. Ащ ишыхьатых бэшIагъэу ригъэжьагъэу ытхырэ сатыриплI усэхэр. Ахэр дэтхэу тхылъ зытIущи адыгабзэкIи, урысыбзэкIи къыдигъэкIыгъэх «Уахътэм ищэрэхъ» ыIуи яджагъэу. Джыри мары ахэр зэхэугъоягъэхэу дэтхэу «ПсынэкIэчъ» зыфиIорэ тхылъышхор 2014-рэ илъэсым къыхиутыгъ.
Ащи изакъоп. МэщбашIэр публицист IэпэIасэуи зэрэщытыр бэшIагъэ къызынэфагъэр. Шъугу къэжъугъэкIыжь илъэс 30-м ехъу зыныбжь тхылъэу «Щагу хъураер». Ари непэрэ мафэхэм къанэсыжьэу хэгъэхъонхэр иIэхэу, гъэбаигъэу «ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?» ыIуи тхылъ шъхьафэу къыдигъэкIыжьыгъ. Ар урысыбзэкIэ ащ ыпэкIи къыхиутыгъ. «Литература — жизнь моя» зыфиIорэ тхылъыр къызыдэкIыжьыгъэри илъэс заулэ хъугъэ ныIэп. Том 20 хъурэ тхыгъэ зэхэугъоягъэхэу джырэблагъэ къыдэкIыгъэу зигугъу къэтшIыгъэм мыхэр зэкIэ къыдэхьагъэх.
«ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?» ыIуи шъхьэу зыфишIыгъэми бэмэ уарегъэгупшысэ. А чIыгу-огу зэнэсым нахь уекIуалIэ къэси ежьыри нахь IокIоты, зы къушъхьэтхым ренэу нэмыкI къыкIэлъэкIо. Шъыпкъэ дэдэмкIэ, сыд шъуIуа а чIыгу-огу зэнэсым щыIэр? А упчIэмкIэ ежь МэщбэшIэ Исхьакъи итхылъ еухыжьы. Ащ иджэуап лъыхъузэ джыри дунай гъэшIэгъонхэм, гупшысэ куухэм, зэхэшIэ инхэм зэрахищэщтым уицыхьэ телъ.
МАМЫЙ Руслъан.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор.


Адыгэ Республикэм ихьыкум сообществэ къулыкъухэм яIофшIэн зыфэдэм ыкIи тапэкIэ япшъэрылъхэм защытегущыIэгъэхэ зэфэхьысыжь-хэдзын конференцие АР-м и Апшъэрэ хьыкум джырэблагъэ щыкIуагъ.
Iофтхьабзэр зэрищагъ АР-м ихьыкумышIхэм я Совет итхьаматэу О. Куличенкэм. Конференцием хэлэжьагъэх АР-м и Апшъэрэ хьыкум, Арбитражнэ хьыкумым, АР-м и Конституционнэ хьыкум яхьыкумышIхэр, зэгъэшIужь хьыкумышIхэр, район ыкIи Мыекъопэ дзэ гарнизоным яхьыкумышIхэр.
АР-м ихьыкумышIхэм я Совет, хьыкумышIхэм я Квалификационнэ коллегие ыкIи ушэтын комиссием хэтхэм япIалъэ зэраухыгъэм къыхэкIэу ахэр кIэу хэдзыжьыгъэнхэр ары конференциер зыфэгъэхьыгъагъэр. Феде-ральнэ унашъоу «УФ-м ихьыкумышI сообществэ къулыкъухэм афэгъэхьыгъ» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу, 2012-рэ илъэсым мэкъуогъум и 13-м илъэсиплI пIалъэ иIэу Советым хэтыщтхэр хадзыгъагъэх.
Хьыкум сообществэм иIофшIэн зыфэгъэзагъэр хьыкум системэм ыкIи хьыкум зэхэфынхэм яIофыгъохэр нахьышIу шIыгъэнхэр, хьыкум хабзэм лъытэныгъэу иIэр къэухъумэгъэныр, джащ фэдэу зэхэщэн Iофхэм, IофышIэхэм алъэныкъокIэ пшъэрылъэу къэуцухэрэм язэшIохын арых. Анахь мэхьанэшхо зэратырэ Iофыгъохэм ащыщ цIыфхэмкIэ правосудиер зэIухыгъэу ыкIи зыпари пэрыохъу къафэмыхъоу ахэм зафагъэзэн алъэкIынэу гъэпсыгъэныр. Ащ нэмыкIэу, хэбзэгъэуцугъэу щыIэм къызэрэдилъытэу, къэбар зэпхыныгъэ тедзэу СМС-мэкъэгъэIур хьыкумышIхэм къызыфагъэфедэным фэIорышIэх. Хьыкумым Iофыр зэхифын хъумэ, мафэу ыкIи уахътэу ар зыщыIэщтымкIэ мобильнэ телефонымкIэ е Интернетым исайт къызыфагъэфедэхэзэ цIыф-хэм макъэ арагъэIузэ ашIы.
Джащ фэдэу АР-м ихьыкумышIхэм я Совет изэхэсыгъохэм цIыфхэм яправовой культурэ зыкъегъэIэтыгъэным ипрограммэ, шIушIэ Iофтхьабзэхэм, творческэ зэнэкъокъухэм язэхэщэн щытегущыIэх. Мыхэр ыкIи нэмыкI Iофыгъохэр зэшIохыгъэнхэм фэшI этикэмкIэ, финансхэмкIэ, къолъхьэ тын-Iыхыным пэшIуекIогъэнымкIэ, хьыкумышIхэм яфитыныгъэхэр ыкIи яшIои-гъоныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ Советым епхыгъэу хэушъхьафыкIыгъэ комиссие зэхащагъ. Ащ нэмыкIэу, республикэм ихьыкум сообществэ къулыкъум ыкIи хьыкумхэм яIофшIэн къэбарэу пылъыр цIыфхэм алъыгъэIэсыгъэнымкIэ подразделением чанэу Iоф ешIэ.
Хьыкум корпусыр нахьышIу шIыгъэным ыкIи дэгъоу зэхэщэгъэным хьыкумышIхэм я Квалификационнэ коллегие ыкIи ушэтын комиссием яIофышIэхэр фэIорышIэх.
УФ-м ихьыкумышIхэм я Совет хэтыщт кандидатым игъэнэфэн конференцием щытегущыIагъэх. 2000-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу мы Советым хэт АР-м и Апшъэрэ хьыкум и Тхьаматэу Трахъо Аслъан. УФ-м ихьыкумышIхэм я Совет щырекIокIырэ зэхэсыгъохэм ар ахэлажьэ, хьыкум системэм ыкIи хьыкум производствэм зэхъокIыныгъэу афэхъухэрэм япхыгъэ Iофыгъохэр ащ щызэхафых. Iофтхьабзэм хэлажьэхэрэм зэдырагъаштэу Трахъо Аслъан УФ-м ихьыкумышIхэм я Совет хадзыжьынэу къагъэлъэгъуагъ.
Нэужым хьыкумышIхэм яя IХ-рэ Урысые зэфэсэу щыIэщтым хэлэжьэщтхэр агъэнэфагъэх. Хэбзэгъэуцугъэм къызэрэдилъытэрэмкIэ, УФ-м ихьыкумышIхэм ясообществэ икъулыкъу анахь инхэм хьыкумышIхэм язэфэс ахэхьэ. ИлъэсиплIым ар зэ зэхахьэ ыкIи УФ-м и Президент ащ хэлажьэ.
КIарэ Фатим.


Амыгъэунэфыгъэ бзылъфыгъэм ихьадэ псыхъоу Пшызэ исэмэгу нэпкъ дэжь къызэрэщагъотыгъэм епхыгъэу Урысыем и Следственнэ комитет иследственнэ ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм и Тэхъутэмыкъое межрайон следственнэ отдел уплъэкIунхэр регъэкIокIых.
Следствием зэригъэунэфыгъэмкIэ, 2022-рэ илъэсым шэкIогъум и 11-м Тэхъутэмыкъое районым ит къутырэу Хомуты пэгъунэгъоу псыхъоу Пшызэ инэпкъ дэжь амыгъэунэфыгъэ бзылъфыгъэм ихьадэу къыщагъотыгъэм къупшъхьэхэм ащыщхэр щэкIэх. ПэшIорыгъэшъэу зэрагъэунэфыгъэмкIэ, хэкIодагъэм илъэс 25 — 30-рэ ыныбжь, джэнэ плъыжьырэ джинс шхъуантIэрэ щыгъыгъэх.
Бзылъфыгъэр зыщыщыр гъэунэфыгъэным фэшI генетическэ ыкIи медицинэ хьыкум экспертизэр зэхащагъ. Ащ зэфэхьысыжьэу фэхъущтым елъытыгъэу унашъо ашIыщт.
Следственнэ къулыкъум Адыгэ Республикэм ыкIи Краснодар краим щыпсэухэрэм зафегъазэ, хэкIодэгъэ бзылъфыгъэм икъэбар, ащ идунай зэрихъожьыгъэ шIыкIэм щыгъуазэ щыIэмэ макъэ къарагъэIунэу.
«ЗыгорэкIэ шъуинэIосэ бзылъфыгъэр бэшIагъэу шъумылъэгъугъэмэ ыкIи зыдэщыIэр шъумышIэмэ, зихьадэ къагъотыгъэ бзылъфыгъэм итеплъэ ар фэжъугъадэмэ, следователым ителефон номерэу 8-961-818-88-58-м е шъузщыпсэурэ чIыпIэм епхыгъэу Iоф зышIэрэ хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм зафэжъугъаз», — къеты Урысыем и Следственнэ комитет иследственнэ ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу.


ЦIыфым анахь ыгъэлъапIэу, ыгъашIоу иIэр — апэрэу ынэхэр къызэплъэхэм ылъэгъугъэм ыгъэрэзагъэу, дунэе нэфым щызекIорэ жьы къэбзэ IэшIур зыIуищи рэзэныгъэ зыхегъуатэм, дунаим джыри зы нэбгырэ къызэрэтехъуагъэр зэкIэмэ къаригъашIэмэ шIоигъоу, гуIэзэ, иапэрэ гущыIэу «уа-а-ау!» къызщиIогъэ мафэр арын фае.
Тхэн езыгъэжьэгъакIэм иапэрэ ycэ, поэмэр, рассказ цIыкIур гъэзет е журнал горэм къыхаутыгъэу зилъэгъукIэ, ыгу гушIогъо иным зыкъыщеIэты, сыда пIомэ журналист, усакIо е тхакIо хъун зэрилъэкIыщтымкIэ ащ гугъапIэ къыреты, ар исэнэхьатэу ищыIэныгъэ гъогу техьанкIи мэхъу. Ащ ыпэкIэ къыпыщылъым егъэжьапIэ фэхъущтым игумэкI къышъхьарэуцо. А гумэкIым хэтэу сэнэхьатэу къыхихыгъэмкIэ Iоф ышIэзэ, апэрэ лъэбэкъухэри ищыIэныгъэ гъогу щидзыщтых. ЦIыф гъэсагъэу къулыкъушIэ ин хъугъэми, щыIэныгъэм къызыдихьырэ къиныгъохэм ыпэкIэ ащыIукIэ зэпытыщт.
УапэкIэ къыппыщылъ умышIэрэ Iофыгъохэм ухэткIи уямыгупшысэн, уамыгъэгумэкIын плъэкIыщтэп.
Мы мафэхэм къызыхъугъэр илъэс 85-рэ хъурэ щыIэныгъэ гъогур хэзыгъэунэфыкIырэ усэкIо, тхэкIо инэу, общественнэ IофышIэшхоу МэщбэшIэ Исхьакъ ыныбжь илъэс 80 зыщыхъугъэгъэ мафэм ехъулIэу игукъэкIыжьхэр зыдэт тхылъэу «ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?» зыфиIоу къыдигъэкIыгъэм мырэущтэу къыщеIо: «… Сиилъэс тIокIиплI гукъэкIыжь тхылъыр зыщысыухыгъэ мафэм сигупшысэмэ сакъыхэкIыжьышъ, шъхьаныгъупчъэм сыIохьэ, дунэе нэфыпсым сыхэплъыкIызэ, сызэупчIыжьы… Сыд шъуIуа джыри мо чIыгу-огу зэнэс лъэныкъо кIыбымкIэ щыIэр?..» Мы гущыIэхэм пшIошъ агъэхъу тхакIор тIысынышъ, зигъэпсэфэу бэрэ зэрэщымысыщтыр, зичэзыу тхылъым итхын зэрэфежьэщтыр, ар къызытегущыIэщтыри гъэнэфагъэу ышъхьэ къызэрэщекIокIырэр, гур мыпсэфэу зэрэлъыхъорэр, зыгъэгумэкIэу чIыгу-огу зэнэс лъэныкъо кIыбымкIэ шъэфэу щыIэм икъэгъотын, ащ иIункIыбзэIух зыщылъыхъущт, къызыщигъотыщт гъогум, джыри иунэ шъхьаныгъупчъэ Iутгоми, гукIэ техьэгъах. Ащ гумэкI-гупшысэу, чэщ мычъыеу бэ къыфихьыщтыр, ау рэзэныгъи гушIуагъуи ахигъотэщт. Ары щыIэныгъэм зэрэщыхъу хабзэр.
ГумэкIыгъо къиныгъохэр къыздикIыщт лъэныкъор цIыфым ышIэрэп, ыIэ илъэп, ау теубытэгъэ-пытагъэу, къызэкIэмыкIон кIочIэ лъэшэу цIыфым ылъ хэлъыр ахэм апигъэуцун ылъэкIыщт, гушIогъо-рэзэныгъэри уахътэм къыздихьыщт. Ар блэмыгъэкIымэ нахьышIу, укIэгушIужьыщт.
МэщбэшIэ Исхьакъ ищыIэныгъэ адыгэ литературэм рипхыгъэу ыкIуачIэрэ илъэкIрэ ашъхьамысэу ащ щэлажьэ, лъэгапIэу ар зытетым нахь щиIэтыгъэу игугъуи дахэу рарегъаIо. Илъэс 85-рэу къыгъэшIагъэм тхылъ 85-рэ ытхи адыгэ литературэм ихъарзынэщ хилъхьагъ ыкIи ащкIэ инэу къыгъэбаигъ, лъэгапIэу зытетым нахь зыригъэIэтыгъ.
БлэкIыгъэр пщымыгъупшэу, угу илъ зэпытэу, непэрэ мафэхэм уалъыплъэу, тыгъэр къыкъокIыщт-къыкъомыкIыщтым уигъэгумэкIэу, тапэкIэ къытпыщылъым, ар зыфэдэщтым уегупшысэу, зэрэзэбгъэшIэщт шIыкIэ-амалхэм япкIыхьэ ухэмыкIэу, щыIэныгъэм IэшIугъэу хэлъым, тасым изыбзэу ит псым фэдэу, уфэсакъызэ, имыкIутыхьэу зэрэзепхьащтым упылъын фае ухэтми, ау усакIоу, тхакIоу ущытмэ, пшъэрылъхэми нахь къахэхъо.
ТхакIом ыгу къабзэ зыхъукIэ, ытхыхэрэри зэфагъэм фэбэнэщтых, шIушIагъэу иIэхэри бэгъощтых, цIыфхэми ар зэхашIыкIыщт. Игъо зыхъукIэ, ежьыр шъыпкъэми къыфагъэзэжьыщт нахь шIушIэгъабэкIэ. Зыгу шIу нэмыкI имылъым идунай зихъожьыкIэ, шIушIагъэу цIыфхэм къафыщинагъэм ыгъэрэзэщтых, игугъу дахэкIэ цIыфмэ къахэнэщт, ащыгъупшэщтэп. ЦIыфмэ аIоба: «УзфэшIушIэрэр къыпфэшIушIэжьы», «Узатэрэр къыотэжьы». МэщбэшIэ Исхьакъ итхылъхэм къащимыгъэлъэгъогъэ темэ къэгъотыгъуай. Анахьэу къахэщыхэрэр адыгэ лъэпкъ шIэжьыр, ащ ичIыгу, ишъхьафитныгъ, зэо мыухыжьэу зыхэтыгъэр, ащ тхьамыкIагъоу цIыфмэ къафихьыгъэр, мамыр щыIакIэр, ныр, шIулъэгъур, ныбжьыкIэхэр, адыгабзэр, Урыс-Кавказ заор, нэмыкIхэри.
Урыс-Кавказ заом фэгъэхьыгъэ темэм шъхьэихыгъэу утегущыIэн, тхылъхэм къащыбгъэлъэгъон плъэкIынэу зыщыхъугъэ лъэхъаным ыпэкIэ урыс пачъыхьэгъуми, Совет хабзэми ялъэхъанхэм ащ фэдэ амал къатыщтыгъэп. Ащ къыхэкIыкIэ шъыпкъэр зытетым фэдэу еджэпIэ зэфэшъхьафхэм ащызэрагъашIэщтыгъэп. Лъэпкъым итарихъ а лъэныкъомкIэ чIэукъощагъэу, шъыпкъэм пэчыжьэу кIэлэеджакIохэм къафаIуатэщтыгъэ, «къафаIуатэщтыгъахэп» пIомэ нахь тэрэзын фае. Ар хэгъэгум политикэу щызэрахьэщтыгъэм, тетыгъор зыIыгъыгъэ партием иидеологие диштэщтыгъ.
Арэу щытми, а темэр МэщбэшIэ Исхьакъ итхыгъэхэм бэшIагъэу къащигъэлъэгъоным пылъыгъ, хэгъэгум зэхъокIыныгъэу щырекIокIыгъэхэм анахь чыжьаIу. ЗэхъокIыныгъэхэм фитыныгъэу къызыдахьыгъэхэм къахэкIыкIэ, тихэгъэгу имызакъоу, нэмыкI хэгъэгухэми яархивхэм ащылъыхъонхэ амалэу къакIэкIуагъэр шIуагъэ къытэу къызфигъэфедэзэ, ахэм икъу фэдизэу зэращылъыхъуагъэр къащылъэгъуагъ ироманхэу «Мыжъошъхьал» — 1994, «Рэдэд» — 2001, «КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ» — 2007, «Айщэт» — 2009, «Хъан-Джэрый» — 1999, «Джасус» — 2014, «Рафыгъэхэр» — 2011, «Адыгэхэр» — 2003 зыфиIохэрэм.
Зигугъу къэтшIырэ лъыпсгъэчъэ заоу я XIX-рэ лIэшIэгъум щырекIокIыгъэм адыгэ лъэпкъым ичIыгурэ ишъхьафитныгъэрэ къыухъумэзэ, чIыпIэ хьылъэ дэд зэрыуцогъагъэр, зэрэлъэпкъэу кIодыпэным ищынагъо щыIагъ. А чIыпIэ къинэу адыгэ лъэпкъыр зэрытыгъэр МэщбэшIэ Исхьакъ игъэкIотыгъэу къащигъэлъэгъуагъ итарихъ романхэу «Мыжъошъхьалым», «Хъан-Джэрые», нэмыкIхэми. Заом хэщагъэхэу хъугъэх Тыркуери, Англиери, Франциери, Австро-Венгриери, Поль-шэри.
Лъэпкъ шIэжьым итемэ мы заом епхыгъэ шъыпкъэу щыт, ащ фэгъэхьыгъэх зигугъу къэтшIыгъэ романхэм анэмыкIхэу «ГъэритIу», «Джасус», «Рафыгъэхэр» зыфиIохэрэри.
МэщбэшIэ Исхьакъ ироманхэм лIэшIэгъу пчъагъэхэм лъэныкъо ыкIи хэгъэгу зэфэшъхьафхэр ащызэрепхых, образ гъэшIэгъоныби ащызэрегъэутэкIы, ащызэпегъэуцужьы. Ахэм ягурышэ-гупшысэхэр, зыгъэгумэкIыхэрэ шъхьэзэкъо Iофыгъохэм къащыублагъэу хэгъэгу зэутэкI Iофыгъо зэшIохыгъуаехэм анэсыжьэу, ау а къиныгъохэм защимыдзыеу къазэрэщигъэлъагъорэм къыхэкIыкIэ итхылъхэм шъхьэкIафэ афэошIы, узIэпащэзэ, пшIогъэшIэгъонэу уяджэ.
«КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ» зыфиIорэ романым хэт геройхэм тырягъусэу хэгъэгубэмэ тащэIэ, гущыIэм пае, Черкесием, Египет, Сирием, Тыркуем, Иран, Ирак, нэмыкIхэми. Мы тхылъым тхакIом къыщегъэлъагъо черкес (адыгэ) мамлюкхэм я XII — XV-рэ лIэшIэгъухэм Египет щыIакIэу щыряIагъэр, ащ чIыпIэу щаIыгъыгъэр зыфэдагъэр, араб къэралыгъор монголхэмрэ крестоносцэхэмрэ зэращаухъумэщтыгъэр. Мы романым чIыпIэшхо щаубыты Египет тетыгъор щызыIыгъыгъэхэ черкес султIанхэу Бибарс, Къэлэун, Баркъокъу, Къэншъаугъур.
Романэу «Рэдэд» зыфиIорэм я XI-рэ лIэшIэгъум адыгэмэ къарыкIогъэ хъугъэ-шIэгъэ инхэр къыщигъэлъэгъуагъэх. Дзэпэщэ инэу Рэдэд адыгэхэр зэкъуигъэуцонхэшъ, къэралыгъо щыIакIэм къыфищэнхэм зэрэфэбэнагъэр, ащ ищыIэныгъэ зэрэхилъхьагъэр романым щытэлъэгъу.
Романхэу «ГъэритIу», «Джасус», «Рафыгъэхэр» зыфиIохэрэм Урыс-Кавказ заом илъэхъан хьылъэхэм якъэгъэлъэгъон щылъыгъэкIотагъ. Мыхэм ахэхьэ романэу «Хъан-Джэрый» зыфиIорэри. Ар урысыбзэкIэ 1988-м, адыгабзэкIэ — 1999-рэ илъэсхэм къыдэкIыгъ. КъызтегущыIэрэр Къырым-хъаным емызэгъхэу яхэгъэгужъ къабгыни, адыгэмэ шъхьэегъэзыпIэкIэ къахэтIысхьажьыгъэхэ Джэрые лIакъор ары. Ахэр адыгэ хабзэми, адыгэ намысыми арыпсэущтыгъэх, ау Урысыем идзэ хэтхэу къулыкъу зэрэфашIэрэм къыхэкIыкIэ, ар гукIэ зымыштэхэрэр адыгэхэми ахэтыгъэх. Джэрыехэм адыгэхэмкIэ анахь хьэкIыпIэ тэрэзкIэ алъытэщтыгъэр заор агъэуцунышъ, Урысыем зырагъэзэгъыныр ары. А еплъыкIэм адыгэмэ дырагъаштэщтыгъэп.
Урыс пачъыхьэм иунашъокIэ Хъан-Джэрые пачъыхьэр къэзыухъумэрэ Кавказ-къушъхьэ полуэскадроным ипащэу агъэнэфагъэу къулыкъур ехьы. АщкIэ пачъыхьэм цыхьэ къызэрэфишIырэр къыгъэлъэгъуагъ. Ышхэри ащ игъогу рыкIуагъэх.
Заоу рекIокIыщтыгъэмкIэ Занэкъо Сэфэрбыйрэ («Мыжъошъхьал») Хъан-Джэрыерэ яеплъыкIэхэр ыужыIокIэ зэтефэжьыгъагъэх. Шъыпкъэ, Занэкъо Сэфэрбый а еплъыкIэм къызфэкIуагъэр нахь кIасэу, идунай ыхъожьыным ыпэкIэ ары: «Урысыем ешIуным нэмыкI хэкIыпIэ адыгэхэмкIэ тиIэжьэп» ыIуи ыкъоу Къарбатыр осыет къыфишIыжьыгъагъ, ау, гухэкIми, ащ зыпари къикIыжьыгъэп.
Хъан-Джэрые ятэшыпхъу нахьыжъэу Къэнтат иобраз IупкIэу, нэм къыкIэуцоу тхылъым къыщытыгъ. Ар Iуш, акъыл чъэпхъыгъэрэ цIыф кIочIэ лъэшырэ къызхэщырэ, гупшысэ куухэр зыхэпхъэгъэ, лъытэныгъэ ин зыфашIырэ, зыщыщынэхэрэ, итеплъэ-Iуплъэ, изекIокIэ-псэукIэ, иакъыл чъэпхъыгъэ къызхэщырэ гущыIэхэм блэмыкIхэу, шIэгъэн фаеу къыIорэр лъэтемытэу агъэцакIэмэ, шъхьэкIафэ къыфашIызэ, Джэрые лIакъори нэмыкIхэри ащ зэрещэ, егъэIорышIэ. Къэзэкъ-урыс дзэпэщэ инхэми ар упчIэжьэгъу къашIы, къыIорэм едэIух. ШIэпхъаджэ зышIэрэм фигъэгъурэп, шъхьамысыхэу егъэпщынэ.
Къэнтат адыгэ шэн-хэбзэ IокIэ-шIыкIэ, зекIокIэ-псэукIэхэр игунэсых, ахэм арыгъуазэзэ ищыIэныгъэ гъогу зафэу рэкIо, Джэрые лIакъоми ар зэращымыгъупшэным ынаIэ тет зэпыт. Джащ фэдэу Къэнтат иобраз тхакIом тапашъхьэ къыригъэуцуагъ.
МэщбэшIэ Исхьакъ итарихъ тхылъыкIэу «Джасус» зыфиIорэр 2011-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. КъызтегущыIэрэр 1835 — 1837-рэ илъэсхэм, Кавказ заом къыщыхъугъэ хъугъэ-шIагъэхэм ялъэхъан ары. Романым ипчэгупIэ итыр Абдзахэ щаубыти, илъэситIо гъэрыпIэм щаIыгъыгъэ урыс забытэу, штабс-капитанэу Торнау ары. Ащ пшъэрылъ къызэрэфашIыгъэм тетэу плъэкIо-тхакIоу адыгэ чIыгум къихьанышъ, адыгэмэ яшъэфхэр зэригъэшIэнхэу ары. Ахэм ящыIэкIэ-псэукIэ, яшэн-хабзэхэр зыфэдэр, нэмыкI цIыф лъэпкъхэмрэ адыгэхэмрэ зэфыщытыкIэу зэфыряIэр, нэмыкI Iофыгъохэми алъыплъэныр ипшъэрылъыгъ.
Федор Торнау ар ыгъэцакIэзэ, гу алъимытэн ылъэкIыщтыгъэп адыгэмэ ягупшысакIэ, ядунэететыкIэ, ячIыгу, яшъхьафитныгъэ шIулъэгъоу афыряIагъэр, ахэр къаухъумэхэзэ, лIыхъужъныгъэ-пытагъэу, цIыфыгъэ- дэхагъэу зэрахьэрэм ыкIуачIэ зыфэдэр хигъэунэфыкIыщтыгъэ. Ащ дыкIыгъоу, адыгэмэ азыфагу зыкIыныгъэрэ зэгурыIоныгъэрэ зэримылъыгъэр, пэщэныгъэр зэфагощын амылъэкIэу хэукъоныгъэу ашIырэм акIуачIэ пкIэнчъэу зэрэрагъэкIодырэр, зэзаорэмэ ар къызэрэзыфагъэфедэрэр ылъэгъущтыгъ. Федор Торнау игъогу рыкIозэ, МэщбэшIэ Исхьакъ ахэр хегъэунэфыкIых, адыгэм иблэкIыгъэрэ къыпыщылъымрэ ягумэкI-гупшысэхэр зэфихьысыжьхэзэ, хъугъэ-шIагъэхэр къегъэлъагъох.
ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм адыгэ лъэпкъым къыкIугъэ тарихъ гъогур зыфэдагъэр къыбгурыIон, ар зэфэпхьысыжьынышъ, тэрэзэу, зафэу къэбгъэлъэгъоныр Iоф псынкIэу щытэп. Ар гукIи шъхьэкIи зэпэпщэчын, акъылымрэ шIэныгъэмрэ, гулъытэ чанри акIыгъоу, зэдебгъаIэхэзэ, лъэпкъым уригъусэу гъогууанэу къыкIугъэр умыпшъыжьэу гупшысэкIэ къызэпэпплъыхьан, къызэпэпкIухьанышъ, зыщищыкIэгъэ чIыпIэм ищыкIэгъэ тхылъхэр зэбгъэгъотынхэм пае, гъогу благъи гъогу чыжьи уатехьаным уфэхьазырын фае.
МэщбэшIэ Исхьакъ ар фызэшIокIы. Итхылъхэм ежь тхэныр, IофшIэныр зыщыригъэжьэгъэ лъэхъанхэм къащыублагъэу непэрэ мафэхэм къанэсыжьэу ышъхьэкIэ пэкIэкIыгъэхэр, ынэкIэ ылъэгъугъэхэр, игузэхашIэхэр, игукъэкIыжьхэр зыщызэфихьысыжьыгъэхэ тхылъхэри ахэтых: «Щагу хъурай», «ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?», нэмыкIхэри.
ЛIэшIэгъу пчъагъэкIэ узэкIэбэжьмэ адыгэ лъэпкъым итарихъ гъогу мыпсынкIэхэр къащигъэлъэгъуагъ романхэу «Рэдэд», «Адыгэхэр», «Мыжъошъхьал», «Айщэт», «КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ» зыфиIохэрэм, нэмыкIхэми. ШIушIагъэу МэщбэшIэ Исхьакъ фэплъэгъун фае ироманхэр къэугупшысыгъэ художественнэ тхылъ къодыеу зэрэщымытхэр, ахэм къазщытегущыIэрэ хъугъэ-шIагъэхэр уахътэу, чIыпIэу къызщыхъугъэхэр, ахэт образхэм ащыщхэр щыIэгъэ шъыпкъэх. Адыгэ лъэпкъым итарихъ уцунымкIэ Iофыгъо зэфэшъхьафхэм ахэлэжьагъэхэу, лъэпкъым ичIыгу, ишъхьафитныгъэ къаухъумэзэ, зищыIэныгъэ хэзылъхьагъэхэри мымакIэу итхылъхэм къащигъэлъэгъуагъэх.
ГущыIэм пае: Рэдэдыпщыр, Мстиславыпщыр, Иван Грознэр, ащ ишъхьэгъусагъэу Къэбэртэе пщышхоу Темрыкъо Идар ыпхъу нахьыкIэу Гощэунай, Занэ Сэфэрбый, ащ ыкъоу Къэрбатыр, Хьаджэмыкъо Аслъанбэч, Цэй Хьатырбай, Бэрзэдж Джырандыкъу, апэрэ ыкIи ятIонэрэ Александр пачъыхьэхэр, нэибэу Мыхьамэт Амин, Хъан-Джэрый СултIан; урыс дзэ-пэщэ генералхэу Паскевич, Засс, Эмануэль, Бескровнэр, Евдокимовыр, Ермоловыр, Вельяминовыр; нэмыкI хэгъэгухэу Урысыем, Тыркуем, Францием, Англием, Польшэм къарыкIыгъэхэу Джеймс Бэлл, Фонвиль, Хърозэр Исмахьил-Бей, Лонгворд, Уркварт, Лапинскэр, джасусэу Торнау, нэмыкI бэдэди.
Шъыпкъэр зылъэпсэ тарихъыр къэзыгъэлъэгъорэ тхылъхэм уяджэнкIэ сыдигъуи гъэшIэгъоны, узIэпащэ, ащ фэдэ тхылъхэр гум къенэжьых. ЕтIани ахэр къызтегущыIэхэрэр уичIыгу, уилъэпкъ щыщ цIыфхэу зыхъукIэ, уиеплъыкIи, уигупшысакIи, уилъэпкъшIэжьи хэпшIыкIэу нахь зыкъаIэты, къыппэблагъэ мэхъух. Тхылъхэм ахэт персонажхэм ящыIэныгъэ гъогоу зэрыкIохэрэм ауж уитэу е уахэтэу уалъэкIо, уадэкIо, къапыщылъыр, къяхъулIэщтыр умышIэу уагъэгумэкIы.
ЕтIани а гумэкIым къыхэхъо тарихълэжь мызафэхэу, хъугъэ шъыпкъэр мытэрэзэу, ежьхэр зыфаем тетэу тарихъыр зэпырагъазэзэ фэшъхьаф шъыпкъэу къатхы зыхъукIэ.
ГущыIэм пае, касог (къосэгъу) пщышхоу Рэдэд ищыIэныгъэ зэриухыгъэ шIыкIэм ехьылIагъэу шIэныгъэлэжь зэфэшъхьафхэм къатхырэр зэтефэрэп. Рэдэд Мстислав пщышхоу зэбэныгъэр зафэу кIуачIэкIэ, Iашэ къыхэмыхьэу къытекIуагъэу къатхы. МэщбэшIэ Исхьакъ ащ фэдэ екIолIакIэр щегъэзые. Мстиславрэ Рэдэдрэ зэбэнынхэм ыпэкIэ гущыIэу зэдашIыгъэр Мстислав ыукъуагъ. Зэбэнхэзэ, ар къэпшъи, зэрэтемыкIошъущтыр къызыгурэIом, Iашэр, сэжъые кIэлъыкIыгъэр, къызфигъэфеди Рэдэд къыукIыгъ. Ар тхьагъэпцIыгъэ хъор-шэр зекIуакIэкIэ зэрэзекIуагъэр МэщбэшIэ Исхьакъ романэу «Рэдэд» къыщигъэлъэгъуагъ.
Ау нэбгыритIур зэрэзэзэгъыгъэхэм тетэу, Рэдэд иIэгъэ мылъкур, ичIыгухэр, дэгъоу гъэхьазырыгъэ ыкIи гъэсэгъэ шыудзэ шIагъор, ишъуз икIэлитIуи кIыгъухэу Мстислав ратынхэ фаеу хъугъэ.
Уахътэр зы чIыпIэ итырэп, илъэсхэр зэкIэлъыкIуагъэх. «…Рэдэд ыкъо Роман Мстислав пщышхом ыпхъу къыщи махълъэ фэхъугъ. ТIэкIу-тIэкIузэ, Рэдэд ылъи Урысыем ипщыхэм, илIэкъолIэшхэм, иоркъхэм ахахьэщтыгъ». Ахэм къатекIыгъэ Рэдэд лIакъом ащыщхэр цIыф гъэсагъэхэу, къэралыгъо IофшIэкIо инхэу, дзэ къулыкъушIэхэу щытыгъэх.
Джащ фэдэ екIолIэкIэ мытэрэзкIэ къэгъэлъэгъуагъэу хъугъэ Къэбэртэе пщышхоу Темрыкъо Идар ыпхъумэ анахьыкIэ Гощэунаеу, ныбжьыкIэ дэдэу урыс пщышхоу Иван Грознэм шъхьэгъусэкIэ ратыгъэм ищыIэкIэ-псэукIи. Гощэунае зышъхьэ зымылъытэжьыщтыгъэ, шIэпхъаджэхэр зышIэщтыгъэ, емыкIоу псэущтыгъэ бзылъфыгъэу ары къызэрагъэлъагъощтыгъэр. Ащ фэдэу ар зэрэщымытыгъэр, раIуалIэщтыгъэхэр зэрэмышъыпкъагъэхэр апэу къэзыгъэлъэгъуагъэу сызыщыIукIагъэр МэщбэшIэ Исхьакъ ироманэу «Адыгэхэр» ары.
Гощэунае Иван Грознэм ишъхьэгъусэу зыхъугъэм къыщегъэжьагъэу Урысыемрэ Къэбэртэе хэгъэгумрэ язэфыщытыкIэхэр нахь пытэ хъугъэх. Гощэунае ышыхэми, иIахьылхэми, ахэм атекIыгъэхэми Урысыем икъэралыгъо IофшIэпIэ зэфэшъхьафхэм, дзэм ыкIи нэмыкI чIыпIэхэми къулыкъу ащахьызэ, яшIогъэшхо къагъэкIон, ежьхэми ацIэ шIукIэ арагъэIон алъэкIыгъ. Черкасскэ лъэкъуацIэр Урысыем цIэрыIо ихъухьагъ, дахэкIэ, шIукIэ ягугъу арагъэшIыгъ, тарихъми хэмыкIокIэжьынхэу хэхьагъэх ыкIи къыхэнагъэх. Я XVIII-рэ лIэшIэгъум икIэуххэм адэжь адыгэмэ ящыIэныгъэ чIыпIэ ин щызыубытыгъэ хъугъэ-шIагъэр къызыщигъэлъэгъогъэ романэу «Бзыикъо заор» къыдигъэкIыгъ. Заор къызэрыкIыгъэ Iофыгъохэм, ар зэрэкIуагъэм, зэпыщыт класс зэфэшъхьафхэр ащ зэрэхэлэжьагъэхэм художественнэ шъыпкъагъэ хэлъэу тхакIом къыгъэлъэгъуагъ. Илъэс зэфэшъхьафхэм адыгэ литературэм къыхэхьагъэх Исхьакъ ироманхэу «Агъаерэм ежэжьхэрэп», «Илъэс фыртынэхэр», «ЦIыфыр тIо къэхъурэп», «ШIу шIи псым хадз», нэмыкIхэри. Мы романхэр щыIакIэм, цIыфмэ азыфагу илъ зэфыщытыкIэ зэфэшъхьафмэ къатегущыIэх, лэжьакIом ищыIэкIэ-псэукIэ къызэрыкIоу зэрэщымытыр, IофшIэным гумэкIи гухахъуи къызэрэфихьырэр, игугъэ лъагэу, ишIулъэгъу къинми, шIугъэм, дэхагъэм ар зэрэфакIорэр, уахътэм иIофыгъо инхэр къащегъэлъагъох. ЦIыф шэн, цIыф насып гъэшIэгъонхэр, хэти шIоу ышIэрэм зэрэIукIэжьырэр къащетых. «Илъэс фыртынэхэр» зыфиIорэ романыр цIыфыгъэм, лIыгъэм, шIулъэгъуныгъэ къабзэм, ныбджэгъуныгъэ шъыпкъэм, зэкъошныгъэ дахэм афэгъэхьыгъ.
МэщбэшIэ Исхьакъ иапэрэ тхыгъэ поэмэу «ЦIыф лъэшхэр» зыфиIорэр къыдигъэкIи адыгэ поэзием къыхэхьагъ, чIыпIэшхуи щиубытыгъ, къыгъэбаигъ. ЗэпстэумкIи усэкIэ тхыгъэхэу тхылъ пшIыкIутфым къехъоу къыдигъэкIыгъ. Ахэм ащыщых: «Жъогъо бын», «Лъэоянэхэр», «Хыуай, «Сидунай», «ОрэдыкI», «Лъэмыджхэр», «Пщыналъ», «Тыжьын ощх», «Гъэтхэ огум иорэд», «Тыгъэгъаз», «Мэфэ огум итыгъэ фаб», «ШIум илъагъу», «Уахътэм ищэрэхъ» зыфиIохэрэр, нэмыкIхэри. Мыхэр зэкIэ урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэхэу Мыекъуапэ, Краснодар, Москва къащыдэкIыгъэх.
Мыщ дэжьым хэгъэунэфыкIыгъэн фаер МэщбэшIэ Исхьакъ иусабэмэ адыгэ музыкальнэ, анахьэу вокал искусствэм (орэд къэIоным) илъэгапIэхэм нахь заIэтыным яIахьышхо зэрэхэлъыр. Ащ къегъэлъагъо тикомпозиторхэм ятворчествэ Исхьакъ иусэхэр бэу зэрэщагъэфедагъэхэр. Ахэм ащыщхэм ацIэ къетIон: Тхьабысымэ Умар: «Адыгэ Республикэм игимн»; Нэхэе Аслъан: Исхьакъ итарихъ романэу «Бзыикъо зау» зыфиIорэм техыгъэ апэрэ адыгэ оперэу «Раскаты далекого грома» зыфиIорэр; Тутэ Заур: «Щэпсэух адыгэхэр сичIыгу»; Андзэрэкъо Чеслав: «Убыххэр»; Андзэрэкъо Вячеслав: «СикIэсэ нагъу»; Бысыдж Мурат: «Урамхэр»; Тыкъо Къэплъан: «Спой мне песню»; Сихъу Рэмэзан: «Черкеска»; Натхъо Джанхъот: «Си Мыекъуап», «Пшъэшъэ дах», «Гъэтхэпэ орэд».
Мыхэр ыкIи нэмыкI орэдхэу Адыгэ радиом имузыкальнэ фонд хэлъхэм тимузыкальнэ искусствэ къагъэбаигъ. Ахэм Адыгэ Республикэм имызакъоу, нэмыкI республикэхэми, тилъэпкъэгъухэр зыщыпсэурэ IэкIыб хэгъэгухэми ягуапэу ащядэIух, рэзэныгъи хагъуатэ.
КъызэрэтIуагъэу, МэщбэшIэ Исхьакъ ироманхэу «Адыгэхэр», «КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ», «Рэдэд», «Мыжъошъхьал», «ГъэритIу», «Хъан-Джэрый», «Джасус», «Рафыгъэхэр», «Айщэт», нэмыкIхэри къызтегущыIэхэрэр лъэхъан чыжьэ дэдэхэм къащыублагъэу адыгэ лъэпкъым къыкIугъэ гъогур зыфэдагъэр, ищыIэкIэ-псэукI, игупшысакI, идунэететыкI, шIулъэгъу мыухыжь зыфыриIэ ичIыгурэ ишъхьафитныгъэрэ къыухъумэхэзэ, зэо мыухыжьэу зыхэтыгъэхэм къаушыхьаты адыгэхэр зэрэцIыф лъэпкъыжъ дэдэр, ичIыгужъ лIэшIэгъу пчъагъэ хъугъэу, имые чIыгуми ямынэцIэу, нэмыкI лъэпкъми заокIэ апэмыгъокIэу зэрэщыпсэурэр.
МэщбэшIэ Исхьакъ аужырэ илъэсхэм прозэм ишъыпкъэу щэлажьэми, усэ тхынри ыгъэтIылъыпагъэп, сатыриплI хъурэ усэхэм ишъыпкъэу Iоф адишIагъ. ПчъагъэмкIэ 2000-м къехъоу сатыриплI усэхэр зыдэт тхылъэу «ПсынэкIэчъкIэ» зэджагъэр 2014-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъ. Джаущтэу жанритIуми ащэлажьэ.
ХэгъэунэфыкIыгъэн фае, итхылъхэр къызтегущыIэрэ Iофыгъохэм ежь, тхакIом, еплъыкIэу афыриIэм тхылъеджэр бэрэ ащигъэгъуазэрэп, ар тхылъ-еджэм ыпшъэ къырелъхьэ: «Шъуедж, зэхэшъуф, шъуишIошIхэр къешъуIуалIэх, къэжъугъэ-лъагъох» ыIорэм фэд, тхылъхэм къащиIэтырэ тарихъ Iофыгъохэр зыфэдагъэхэр, зэрэщытыгъэхэ шъыпкъэм тетэу, ыпашъхьэ къырегъэуцох. МэщбэшIэ Исхьакъ, къызэрэтIуагъэу, архив зэфэшъхьафыбэмэ Iоф ащишIагъ, ахэм къахихырэ тхыгъэхэр IэубытыпIэ ышIыхэзэ, къызтегущыIэрэ Iофыгъохэр къегъэлъагъох, ахэмкIэ къегъэбаих.
Исхьакъ итхылъхэр адыгэ шъолъырми, урысые чIыгуми арыкIыхи, нэмыкI хэгъэгубэмэ занэсыгъэхэр бэшIагъэ. Ахэр инджылызыбзэкIэ, французыбзэкIэ, китаибзэкIэ, тыркубзэкIэ, испан, нэмыц, поляк, чех, монгол, вьетнам, венгр, болгар, серб, албан ыкIи нэмыкI бзэхэмкIэ зэрадзэкIыгъэхэу тхылъеджэхэм адыгэ лъэпкъым иблэкIыгъэ тарихъ гъогу зыфэдагъэмрэ ищыIэкIагъэмрэ джы непэ ищыIакIэрэ нэIуасэ зафашIы, зэрэшIэх, агухэмкIэ нахь зэпэблагъэ мэхъух. Ары тхылъым ыкIуачIэ зыфэдэр.
Адыгэ литературэр ыпэкIэ лъыкIотэным, илъэгапIэмэ нахь ащыпытэным иIахьышIоу хилъхьагъэм пае Адыгэ Республикэмрэ Урысыемрэ якъэралыгъо Советхэм ядепутатэу Iоф ышIэзэ, къэралыгъо Iофыгъо зэфэшъхьафхэм язэшIохын ишъыпкъэу зэрахэлэжьагъэм къыхэкIыкIэ, МэщбэшIэ Исхьакъ къэралыгъо тын лъэпIабэ къыфагъэшъошагъ. Ахэм ащыщых пчъагъэмкIэ пшIым къехъурэ орденхэр, медальхэр, СССР-м, Урысыем, Адыгэ Республикэм якъэралыгъо тынхэм ялауреат, Дунэе адыгэ (черкес) литературэмкIэ премием, Урысыем литературэмкIэ ипремиехэу Михаил Шолоховым, Николай Островскэм ацIэкIэ щытхэм ялауреат, Адыгэ Республикэм, Къэбэртэе-Бэлъкъар Республикэм, Къэрэщэе-Щэрджэсым янароднэ тхакIу.
МэщбэшIэ Исхьакъ ищыIэныгъэ гъогурэ итворчествэрэ афэгъэхьыгъэ литературнэ-критическэ тхыгъэхэр, очеркхэр, монографиехэр мымакIэу атхы-гъэх. Ахэм къахэщых ЩашIэхэу Казбекрэ Щамсэтрэ, ЛъэпцIэрышэ Хъалидэрэ Алла Цукоррэ, нэмыкIхэми атхыгъэхэ литературнэ зэдэгущыIэгъу-зэфэхьысыжьхэр.
Урысыем, Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым я ЛIышъхьэ-хэм, къэралыгъо IофышIэхэм, зэлъашIэрэ усэкIо ыкIи тхэкIо инхэми МэщбэшIэ Исхьакъ итворчествэ осэшIухэр къыфашIыгъ. Ахэм ащыщых Сергей Михалковыр, Роберт Рождественскэр, Юрий Бондаревыр, Казбек Султановыр, Егор Исаевыр, Виль Ганиевыр, Валерий Ганичевыр, Валентин Сорокиныр, Къауфо Хачим, Савва Дангуловыр, Ванцетти Чукреевыр, Всеволод Ивановыр, Алла Цукор, ХьэшIуцIэ Мыхьамэт, нэмыкIхэри.
ЫшIагъэр икъункIэ зылъытэу тIысыжьырэ цIыфмэ ащыщэп МэщбэшIэ Исхьакъ. Уахътэр пкIэнчъэу ыгъакIорэп, матхэ, адыгэ литературэм, лъэпкъым фэлажьэ. Мары итхыгъэхэу урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэхэр зыдэт тхылъ 20 хъурэр 2015-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Ар ежь ышъхьэкIи, адыгэ литературэмкIи, лъэпкъымкIи гъэхъэгъэ инэу щыт.
Мы илъэсым ыныбжь илъэс 85-рэ зыщыхъурэ мафэмкIэ ар шIухьафтын лъапIэу щытышъ, ащкIэ тигуапэу тыфэгушIо.
«…УкъызхэкIыгъэ лъэпкъым ишIэжь IофыгъошIухэмкIэ укъыхэнэным нахь насып ин щыIэп», — elo МэщбэшIэ Исхьакъ. Ар къыдэтлъытэзэ, ыгукIэ къыдэхъумэ шIоигъоу щыIэр зэкIэ ищыIэныгъэ нэфапIэу къыщилъэгъужьыным пае ищыкIэгъэ псауныгъэм фэмыныкъонэу, иунагъо щытынчынэу, адыгэ лъэпкъым ишIэжь шIукIэ къыхэнэнэу фэтэIо.
Къызыхъугъэр илъэс 85-рэ зыщыхъурэ мафэм иунэ шъхьаныгъупчъэ Iутэу, чIыгу-огу зэнэсым алъэныкъокIэ плъэмэ, сыд шъуIуа джыри тхэкIо цIэрыIом ылъэгъурэр, зэгупшысэрэр, зыгъэгумэкIырэр, къыдэхъумэ шIоигъор?
Хьаудэкъо Шыхьамыз.


УФ-м и Следственнэ комитет иследственнэ ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм Iоф хьылъэхэм язэхэфынкIэ иотдел гъэсэныгъэ зыщызэрагъэгъотырэ унэе учреждением идиректорэу Iоф зышIэщтыгъэм къыфызэIуахыгъэ уголовнэ Iофым ихэплъэн ыухыгъ.
Хабзэр ыукъуи коммерцием ылъэныкъокIэ къуалъхьэ зэриштагъэм, документ нэпцIхэр зэригъэпсыгъэм къахэкIэу хъулъфыгъэр агъэмысэ.
2020-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм къыщегъэжьагъэу 2021-рэ илъэсым мэзаем нэс директорэу Iоф зышIэщтыгъэм хэбзэнчъэу ахъщэр къаIихызэ водительхэр ыкIи тракторист-машинистхэр еджагъэхэу тхылъ нэпцIхэр аритыгъэхэу следствием ыгъэунэфыгъ. ЗэкIэмкIи хэбзэнчъэу сомэ мин 55-м ехъу къаIихыгъ.
Хъулъфыгъэм къыфызэIуахыгъэ уголовнэ Iофыр хьыкумым фагъэхьыгъ.


ЦСКА — «Зенит» — 1:4.
ЖъоныгъуакIэм и 2-м Казань щызэдешIагъэх.
Гъатхэмрэ IофшIэнымрэ ямэфэкI мафэхэм Урысыем футболымкIэ и Кубок «Зенит» къыдихыгъ. Израиль ит адыгэ къуаджэу Кфар-Камэ щапIугъэ Натхъо Бибарс ЦСКА-м щешIагъ. Кубокыр ЦСКА-м къыфамыгъэшъошагъэми, финал зэIукIэгъум Бибарс зэрэхэлэжьагъэр гукъэкIыжьышIоу иIэщт.
Уигъэхъагъэхэм ахэбгъэхъонэу, спортышхом нахь цIэрыIо ущыхъунэу пфэтэIо, Бибарс!
Сахьидэкъо Нурбый.


АР-м и Къэралыгъо программэу «Лъэпкъ зэфыщытыкIэхэр гъэпытэгъэнхэр, цIыфхэм патриотическэ пIуныгъэ ягъэгъотыгъэныр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу мы мафэхэм Iэнэ хъурае зэхащагъ.
АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитетрэ Адыгэ къэралыгъо университетымрэ ащ кIэщакIо фэхъугъэх.
«КультурэмкIэ лъэпкъ зэгурыIоныгъэм къыфэкIогъэныр» зыфиIорэ Iофтхьабзэр Адыгеим къэралыгъо гъэпсыкIэ зиIэр илъэси 100 зэрэхъугъэм рапхыгъ. Адыгэ культу-
рэм нахь игъэкIотыгъэу тегущыIагъэх.
Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх ыпшъэкIэ зыцIэ къетIогъэ комитетым, общественнэ организациехэм ялIыкIохэр, АКъУ-м икIэлэегъаджэхэр ыкIи истудентхэр.
Iэнэ хъураем испикер хъугъэх Адыгэ къэралыгъо университетым ишIэныгъэлэжьхэу, филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Багъырэкъо Хьазрэт, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, доцентэу Хьамырзэкъо Нуриет, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, доцентэу Ахъмэт Джульеттэ. Iофтхьабзэр зэрищагъ тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, доцентэу Цэй Заремэ.
Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм азыфагу зэгурыIоныгъэ илъынымкIэ культурэм мэхьанэ ин зэриIэр Iофтхьабзэм къекIолIагъэхэм къаIуагъ. Культурэмрэ литературэмрэ зэпхыныгъэу яIэм, ижъырэ шэн хабзэхэр къызэтегъэнэжьынымкIэ гумэкIыгъоу къэуцухэрэм атегущыIагъэх.
АР-м лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет ипащэу Шъхьэлэхъо Аскэр ыцIэкIэ ащ игуадзэу Константин Щербаковым къэзэрэугъоигъэхэм шIуфэс къарихыгъ.
— БэмышIэу урыс культурэм фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэ щыIагъ, джы непэ адыгэ культурэм тытегущыIэщт. Тикъэралыгъо лъэпкъ зэгурыIоныгъэ зэрилъыр ащ къеушыхьаты, — къыIуагъ Константин Щербаковым.
Лъэпкъ зэгурыIоныгъэм фэгъэхьыгъэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр республикэм зэрэщызэхащэхэрэм ишIуагъэкIэ мамырныгъэ тишъолъыр зэрилъыр Iофтхьабзэм къекIолIагъэхэм къаIуагъ. НэмыкI цIыф лъэпкъхэм якультурэ зэгъэшIэгъэным шIогъэ ин зэрэпылъыр спикерхэм хагъэунэфыкIыгъ.
ДЕЛЭКЪО Анет.
Сурэтхэр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъэх.


Бэдзэогъум щегъэжьагъэу Iоныгъом нэс къэгъагъэ къызыпыкIэрэ гъошъу уцыр народнэ медицинэм хэшIыкI фызиIэхэм игъэкIотыгъэу агъэфедэ. Ащ итхьапэхэм эфирнэ дагъэ ахэт. А дагъэм ментол ыкIи ментон хэлъых.
Народнэ медицинэм щагъэфедэхэрэр мы уцым итхьапэхэу къэгъагъэ хъуным ыпэкIэ ыкIи мэкъэгъэгъэфэ къыпыкIэхэрэр ары. Мы къэкIырэ уцыр зыхэжъукIыгъэ псым уешъомэ, уегъэрэхьаты, узыр мыхьылъэ дэдэмэ, хегъэжъукIы, пскэнымкIи Iэзэгъу, дэгъоуи уегъашхэ. Ар агъэфедэ чый узым (коклюшым) ыкIи жьызэIухьэм (астмэм) яIэзэгъэнымкIэ.
ШъунаIэ тешъудз!
Бэу а уцыр бгъэфедэмэ, чъыенымкIэ иягъэ къэкIо.
IэзэкIэ амалэу иIэхэр
Зыпкъ итэу гум Iоф ымышIэрэмэ («аритмия сердца» зыфаIорэр)
Гъошъу уцым ытхьэпэ гъэгъугъэ ыкIи гъэушъэбыгъэ щайджэмышхым изым псыжъогъэ стэчан кIэпкIэнышъ, дэгъоу ууцухьанышъ, такъикъ 20-м щыбгъэтыщт, нэужым узыжьыщт. Ащ фэдэ псым мафэ къэс уешъощт илъэсым къыкIоцI.
Артритым ыгъэгумэкIыхэрэм
Мы къэкIырэ уцыр зыщыкъэгъэгъэрэ лъэхъаным ащ ытхьапэхэр уугъоинхэшъ, бгъэгъущтых. Ахэр щалъэм иптэкъонхэшъ (уцым изы Iахь псэу кIэпкIэщтыр ащ фэдищ, 1:3), такъикъ 15-м къэбгъэжъощт. Ар етIанэ сыхьатныкъорэ щыбгъэтынышъ, псы стыр зэрыт зыгъэпскIыпIэм ибгъэхъощт.
Нэгъуетэным (гастритым) пае
* Гъошъу уц грамми 10-м псыжъогъэ стэчанныкъо кIэпкIэнышъ, сыхьатныкъорэ щыбгъэтыщт. Зыузыжьырэм ыуж джэмышхышъхьэ зырызэу мафэм щэгъогогъо уешъозэ пшIыщт.
* Мы уцым ытхьапэхэу джэмышхышъхьэм изым псыжъогъэ стэчан акIэпкIэнышъ, такъикъи 10-м щыбгъэтыщт. ЗыучъыIыжьырэм ыуж псыпсым кIэбгъэкIынышъ, джэмышхышъхьэ зырызэу мафэм 3 — 4 уешъощт.
Угу кIодыгъэу, зыми уимыгъэгушIоу щытмэ
Гъошъу уцым ытхьапэу джэмышхышъхьэм изым псыжъогъэ стэчан кIэпкIэнышъ, мэшIо макIэм такъикъи 10-м тебгъэтыщт. Пчыхьэрэ ыкIи пчэдыжьырэ стэчанныкъо зырыз уешъощт.
Зэзмыжъо узыр
Гъошъу уц гъэгъугъэ щайджэмышхым изым псыжъогъэ стэчан кIэпкIэщт, ышъхьэ тепIуагъэу сыхьатныкъорэ щыбгъэтыщт. Узыжьынышъ, ушхэнкIэ такъикъ 15 иIэу мафэм щэгъогогъо стэчанныкъо зырызэу уешъозэ пшIыщт.
КIэтIыишхо етагъэр («колит» зыфаIорэр)
Псыжъогъэ стэчан кIэпкIэщт мыщ фэдэ уц джэмышхышъхьэм ыкIи такъикъ 20-м щыбгъэтыщт. Зыузыжьырэм ыуж стэчаным из е стэчанныкъо зырызэу мафэм 2 — 3 уешъощт ушхэным ыпэкIэ такъикъ 15 — 20 иIэу.
Чый етагъэр (ларингитыр)
* Мы узымкIэ зишIуагъэ къакIоу народнэ медицинэм къыIорэр гъошъу уц гъэгъугъэр хъэдэн дзыо цIыкIу горэм илъэу сымаджэм ипIэкIор ышъхьагъкIэ пылъэгъэныр е унэр къэзыгъэфэбэрэ пкъыгъоу ащ итым телъхьэгъэныр ары.
* Джащ фэдэу, мы уцыр зыхэжъукIыгъэр зыхэгъэхъогъэ псы стырым плъакъохэр хэбгъэтыхэмэ, ишIуагъэ къэкIощт.
Пэтхъу-Iутхъур
Гъошъу уц джэмышхышъхьэм псыжъогъэ литрэныкъо кIэпкIэнышъ, дэгъоу уцухьагъэу сыхьатрэ щыбгъэтыщт. Зыузыжьырэм ыуж гъэстырыгъэу стэчанныкъом из уешъощт, шъоу тIэкIу хаплъхьэми хъущт. КIэлэцIыкIухэмкIи мыр дэгъоу къыхегъэщы народнэ медицинэм. Зыныбжь икъугъэхэр мы псым ешъохэ зыхъукIэ, а дэдэмкIэ пэ кIоцIыри атхьакIымэ нахьышIу.
НервэхэмкIи дэгъу
Мы уцым ытхьэпэ гъэгъугъэ щайджэмышхышъхьэм псыжъогъэ стэчан кIэпкIэнышъ, ышъхьэ тепIуагъэу сыхьатныкъорэ щыбгъэтыщт. Зыжьыгъэу стэчанныкъо зырызэу мафэм щэгъогогъо уешъомэ, нервэхэр ыгъэрэхьатыщтхэу, уигъэгупсэфыщтэу къеIо народнэ медицинэм.
Лъакъохэр пшъыгъэхэмэ, мэпщыхэмэ
Гъошъу уц гъэгъугъэ грамми 100-м псыжъогъэ литри 3 — 4 кIэпкIэнышъ, сыхьатныкъорэ щыбгъэтыщт. Мы псым щыщ гъэучъыIалъэм дэплъхьащт мыл хъуным фэшI. Лэджэным уцыр зыхэжъукIыгъэ псы фабэр ибгъэхъонышъ, такъикъ 15 — 20-м плъакъохэр хэбгъэтыщтых. Нэужым мыл такъырыр ащыпфэщт.
ХьацIэ-пIацIэ къыоцэкъагъэмэ
* Ащ фэдэ чIыпIэхэр кIышъом нахь псынкIэу хэкIокIэжьынхэм ыкIи мыхъупцIынхэм апае гъошъу уц гъэгъугъэ, гъэушъэбыгъэ джэмышхышъхьитIум псыжъогъэ стэчанныкъо кIэпкIэнышъ, псэу къажъорэм ышъхьагъ тIэкIурэ щыпIыгъыщт («водяная баня»). Такъикъи 10-рэ етIани ар щыбгъэтынышъ, узыжьыщт. А псыр ащыпфэщт хьацIэ-пIацIэхэр къызэцэкъэгъэ чIыпIэхэм.
* Гъошъу уцым ытхьапэхэр псы стырымкIэ тIэкIу бгъэулэбынхэшъ, тIэкIу пфызынхэшъ, псыпсым кIоцIыплъхьащтых, кIышъор къымыстыным нэсэу бгъэучъыIынышъ, теплъхьащт хьацIэ-пIацIэхэр къызэцэкъэгъэ, хъупцIырэ чIыпIэм. Мыр кIэлэцIыкIухэм афэпшIыми хъущт.
Косметикэм зэрэщагъэ-федэрэр
ЖэкIоцIым мэ къыдэумэ
Мы уцым фэдэ тIэкIу зыхэгъэжъукIыгъэ псым уксус е лимоныпс гъоткIо зытIущ хэбгъаткIоу жэкIоцIым дэбгъэчъыхьэмэ (цэхэр зыплъэкIыхэрэм ыуж) мэр ыгъэкIодыщт. Народнэ медицинэм къызэриIорэмкIэ, ащ цэлыри егъэпытэ.
Нэгушъом тхъу къыхэкIымэ
Гъошъу уц гъэгъугъэ джэмышхышъхьитIум псы литрэныкъо кIэпкIэнышъ, мэшIо макIэм такъикъи 5 — 10-м къыщыбгъэжъощт. Ар узыжьынышъ, борнэ спиртэу щайджэмышхым изиплI, календулэ зыхэгъэжъукIыгъэ псы джэмышхышъхь ыкIи щайджэмышхым из лимоныпс хэбгъэхъощтых. АщкIэ нэгушъор плъэкIызэ пшIыщт.
НачIэхэр мэпщыхэмэ
* МыщкIэ IэпыIэгъушIу хъоу народнэ медицинэм къытыхэрэм ащыщ гъошъу уцым къыпычыгъэкIэ тхьапэхэр тIэкIу бгъэушъэбынхэшъ, нэхэм атеплъхьаныр.
* Гъошъу уц тхьапэхэу джэмышхышъхьитIу фэдизым псы стыр стэчанитIу кIэпкIэнышъ, мэшIо макIэм такъикъи 5 — 10-м къыщыбгъэжъощт. ТIэкIу ар зыучъыIырэм узыжьынышъ, бзыуцыф такъырхэр ащ хэбгъаохэзэ нэхэм атеплъхьащтых, такъикъитIум тебгъэлъыщтых.
Нэгушъор гъушъащэмэ
Псы стыр стэчанитIу кIэпкIэщт гъошъу уц джэмышхышъхьитIум, мэшIо макIэм такъикъи 5 — 10-м къыщыбгъэжъощт. Ар бгъэучъыIынышъ, псыпсым кIэбгъэкIыщт псыр къэбзэным фэшI. Арэущтэу мафэ къэс бгъэхьазырырэ псымкIэ нэгур птхьакIызэ пшIымэ, ащ изытет зэблехъу.
Фыкъуадэхэр
Гъошъу уц тхьапэхэм (джэмышхышъхьитIум) псыжъогъэ стэчанитIу акIэпкIэнышъ, такъикъ 20-м щыбгъэтыщт. Зыузыжьырэм ыуж хъэдэн шъэбэ пIуакIэр а псым хэбгъаомэ, нэгушъом такъикъ 15 — 20-м тебгъэлъызэ пшIыщт (нахьыбэ хъущтэп). Арэущтэу тхьамафэм 2 — 3 пшIыщт мэфэ 15-м къыкIоцI.