1863-рэ илъэс. Бэдзэогъу маз. Адыгэ лъэпкъыр хьэзаб хэфагъэу, илъэсишъэ заор пэкIэкIыгъэу, ышъхьэ зыдигъэзэщтыр ымышIэжьэу, дэкъацэм дэфагъэм фэдэу игъашIэ къыхьыщтыгъэ.
Абдзэхэ шъолъырым ит къуаджэхэу Тыгъужъхьаблэ, Цэйхьаблэ, Нэшъумыкъохьаблэ, Дышъэкъохьаблэ, Ащыохьаблэ, ЛIышэхьаблэ язэолIыхэр «Остыгъай» зыфаIорэ чIыпIэм урыс пачъыхьэм иузэндыгъэ дзэ, апсэ атыным фэхьазырхэу, езаощтыгъэх. Тыгъужъыкъо Ахьмэд дзэ пащэу зиIэгъэ абдзахэхэр нэбгырэ 200 фэдиз хъущтыгъэх. Мафэрэ джыхьнэм машIом къыкIэныжьырэ зэолIыхэр чэщырэ мэзым икуупIэ загъэпсэфынэу зыхэхьажьхэкIэ, ашIокIодыгъэм гу лъатэщтыгъэ. Заом щефэхыгъэ яныбджэгъумэ, яунагъомэ, шIу алъэгъурэ цIыфымэ язэщ къызэкIурэ зэолIыхэм чэщрэ ягууз псыуагъэм фэдэу зыкъитIупщыгъэу уахътэр рахыщтыгъэ. Джащ фэдэ чэщ горэм Цэйхьаблэ щыщ кIэлэ ныбжьыкIэу Долэтчэрые лIэшIэгъумэ къялыжьыгъэ чъыгэешхом ылъапсэ исэу икIэсэ Нэбзыфы пкIыхьапIэкIэ егупшысэщтыгъэ. Зэо Iупэм Iумыхьэзэ, пшъашъэр зыщыщ Ащыохьаблэ зэрэкIогъагъэр, Нэбзыфы къызэригъэкIотэжьыгъагъэр нэм зэрэкIэт. Цэйхэм ятамыгъэ зыхидыкIыгъэ шъхьарыхъоныр къызфещэим, къыриIогъагъэр игъашIэм щыгъупшэщтэп: «Мыр Iэужэу къыосэты. Сыдигъо угу сыкъэкIыми сэри джа охътэ дэдэм сыгу узэрилъыр зыщымгъэгъупш».
Долэтчэрые икIасэ зегупшысэщтыгъэ уахътэм Нэбзыфи шэф остыгъэм инэфынэу кIэзэзырэм госэу, шъхьантэтехъоу хищырэм изэщ хилъхьэу щысыгъ. Чэщыр икIыжьэу пчэдыжьыр къызысыкIэ, апэрэ тыгъэ нэбзыйхэр къушъхьэмэ къызакъокIыкIэ, къыкIидзыгъэ нэфылъэм шэплъышъоу ошъогур къыгъалэщтыгъэ. Джащыгъум мэзым къыхэфэрэ пыидзэм итопмэ заом ежьапIэ фашIыщтыгъэ. Адыгэхэр щэбзащэм нахь псынкIэу яшыхэм зытырадзэти, пыим бгъэжъым фэдэу текIыехэу, бгъашхъом фэдэу текуохэу, зэуапIэм къызихьэхэкIэ пый дзэлIыхэр гъучIыIунэкIэ хэIулIагъэхэм фэдэу гъэпытапIэмэ къакъокIышъущтыгъэхэп.
Мафэ къэс лъыр псыхъом фэдэу чъэщтыгъэ, гынымэм къушъхьэ тIуакIэр зэлъиубытыщтыгъ.
Заом ияхэнэрэ мафэ нэбгырэ 56-рэ, дзэ пащэу Тыгъужъыкъо Ахьмэди ахэтэу, ефэхыгъ. Ащ ычIыпIэ Долэтчэрые ятэшэу Темрыкъор ихьагъ.
Ежь Долэтчэрые заохэрэм апэ итэу, псыхъо нэзым Iулъыгъэ мыжъо джадэм зыкъуиубытагъэу, пыидзэм шхончыщэр ощхым фэдэу тыриунакIэщтыгъ. Адрэ нэпкъым Iутыгъэ пый дзэлI 50-р шхонч огъу римыгъафэхэу, пытапIэм зышъхьэ къыкъозгъэщырэ зы нэбгырэ IэкIэмыкIэу зэкIэ ригъэфэхыщтыгъэ. ЗимышIэжьэу зэо-банэм хэтызэ, кIалэм шыблэ уагъэм фэдэу ытхьакIумэ Iэшэ омакъэм къызэпигъэджэжьыгъ. Ыпкъ зы фэбагъэм зэлъиубытыгъэу зи хэузыкIыщтыгъэп. ЫкIыбыкIэ къыхэхьэгъэ щэр ыбгъэгу цагэкIэ къыхэкIи, зы хьалъэбэкукIэ ыпэ ит къамылым тефагъ ыкIи ащ пытыгъэ тхьакIумэгъэудэгур бзыуцыфым фэдэу, цэрыцэу, мин пчъагъэу ошъогум ибыбагъ. ЗызэплъэкIым, ичылэгъу ыкIи иныбджэгъу къылъэгъугъ. Зынапэ хьаджыгъэм фэдэу фыжьыбзэу щытыгъэ Наурыз икIэрахъо джыри Iугъор къыпихыщтыгъэ. Долэтчэрые ыпкъ мэкIэ-макIэу къэучъыIынэу фежьагъ. Бгъэгум къичъырэ лъым ыпашъхьэ итыпсыр къыгъэплъыжьынэу фежьагъ. УIэгъэ бгъэжъыр иныбджэгъу гухьэ-губж плъакIэу жэхэплъагъ. ПсэхэкIым нэсыгъэу ымакъэ къыдигъэкIыжьышъугъ.
— Сыда укъызкIысэуагъэр?
— Зыфэдэ дахэу къэмыхъугъэу Нэбзыф пае сыкъыоуагъ. Сэри ар ощ нахь мыбэмэ, нахь макIэу шIу слъэгъурэп. Пыидзэм тызэрэфыримыкъущтыр нэфэ дэд. КIуачIэ тхэмылъыжьэу
непэ-неущэу заор тыухыщт. О псаоу чылэм бгъэзэжьыныр
сыгу ыдагъэп.
— ЕмыкIоу, гонахьэу къэпхьыгъэм сыдэущтэу удэпсэушъунэу уегупшысэрэ?
— Непэ нэс сыдэущтэу сыпсэугъэми, джаущтэу сыпсэущт. УзэрэсыукIыгъэр зы цIыфы къылъэгъугъэп. Мэфэ пчъагъэ хъугъэу мыщ фэдэ зы чIыпIэ уисыубытэнэу сыкъыплъыплъагъ. ЦIыф пстэуми заом ухэкIода-
гъэу ашIэщт. Сэ силажьэ зыми ышIэщтэп.
— Сэ сызэрэуукIыгъэр зыми ылъэгъугъэп пшIошIымэ, ухэукъо. Еплъ мы ошъогум ибыбэгъэ къамылыцэхэм зы мафэ горэ къэсынышъ, укъаIотэжьыщт.
Долэтчэрые мы гущыIэхэр иаужырэ жьыкъэщэгъугъ. Фэхынэу щытыгъэмэ, лIыхъужъ кIодыкIэу, пыим ищэкIэ ыпсэ ытынышъ, Тхьэм ыпашъхьэ ихьажьынэу имурадыгъ. Ау къумалыгъэм идэпкъыхэр къытеукIораехи, «пхъэр ежьым щыщ хьалыр ары зыкъутэрэр» зэраIорэм фэдэу, аджалыр къыфэзыгъэсыгъэр иныбджэгъу. Наурызэ зыпсэ хэкIыжьыгъэ иныбджэгъу ытамэ теубгъогъэ шъхьарыхъоныр къытырихыгъ. Нэбзыфы тамыгъэу хидыкIыгъагъэм нэплъэгъур тефагъ… гур чыжьэу Iэбагъэ.
А лъэхъанэм адыгэ ныбжьыкIэ пчъагъэ фитыныгъэм фэзаохэу, зыкIэхъопсыщтыгъэхэ тхъагъор къямыкIужьыщт гъатхэхэм агъэкощыгъагъэх. ШIулъэгъум пае апсэ емыблэжьхэу атыщтми, шъхьафитыныгъэр зэкIэмэ анахь шъхьаIэу къыхахыгъ. Абгы дэлъ къамэм орэдитIу къыIощтыгъэр. Зыр — аджалыр, адырэр — шъхьафитыныгъэр.
Абдзэхэ купыр нэбгырэ 32-рэ къанэфэхэ нэс зэуагъэ. ЛIыгъэшхо зэрахьагъ. Дзэ пащэу Темрыкъом «пыим тызэрэфыримыкъужьыщтыр нафэ, а къэнэгъэ тэкIури язгъэукIыжьынэп», — ыIуи, чылэм агъэзэжьынэу унашъо ышIыгъ. Уашъор къызэмэзахэм, чылэ гъогум фаузэнкIыгъ.
А чэщым Ащыохьаблэ дунаир щыкъутэжьыщтыгъ. Нэжъ-Iужъхэм, сабыйхэм, бзылъфыгъэхэм ащэхъу къыздэмынэжьыгъэ чылэм урысыдзэр къытебани, тыригъэстыкIынэу фежьэгъагъ. Зызыухъумэжьынэу амал зимыIэгъэ цIыф тхьамыкIэхэр Iэчъэ-лъачъэ хъугъагъэх. Унэмэ арылъэдэрэ пыймэ пIэм къыхэкIыгъо зи рагъафэщтыгъэп. Бэщ мэшIотхъуабзэхэр орзэщмэ, мэкъулъэмэ, унэмэ, къакъырмэ арадзэщтыгъэх. Iашэ зыIыгъхэ лIыжъхэр гуIэхэзэ пыим пэуцугъагъэх, ау кIуачIэкIэ фырикъугъэхэп. Чылэр мэшIотхъуабзэм зэлъиубытыгъэу, куо-хьау макъэхэр щызэпэджэжьыщтыгъэ.
Тыумэ яунэ къилъэдэгъэ хъулъфыгъиплIмэ Нэбзыф янэрэ ятэрэ пIэ къыхэкIыгъо рамыгъафэхэзэ аукIыгъэх. Адрэ пэщым илъыгъэ пшъашъэр къызелъэтым, тхьамыкIэгъошхоу къащышIыгъэр къылъэгъугъ. Нэбзыф ышъхьацышъокIэ щагум къыдалъэшъуагъ. Пшъашъэр мэлъэкъуао, мэкIыи, укIакIомэ ябэныщтыгъ. ИлъэсипшI зыныбжьыгъэ гъунэгъу кIэлэцIыкIоу Къэлэубатэ Тыумэ ящагу къыдэлъэтагъ. Пшъашъэр зыкъуиубыти, ыIыгъыгъэ куахъор ыгъэсысызэ, пыйхэр Iуифынэу уцугъэ.
— Умыщын, Нэбзыф. Укъэсыухъумэщт сэ, — ыIощтыгъэ.
Къэлэубатэ ыгъэгушхуагъэу, пыймэ нахь афилъэу Нэбзыфи фежьагъ. КIэлэцIыкIум гъунэгъу пшъашъэр ыгу рихьыщтыгъэ. «Нэбзыф, укъыздэкIощта?» – ыIозэ еупчIыщтыгъэ. Пшъашъэми гу къабзэкIэ есэмэркъэузэ, «сыкъыбдэкIощт адэ, ау джырэкIэ укIэко цIыкIу. Нахь ины узыхъукIэ сыкъыбдэкIощт», —риIожьыщтыгъэ.
Ежь иунагъо емыгупшысэу, ишIулъэгъу апэ ышIи, Къэлэубатэ а чэщым псэр зыщащэрэ— зыщащэфыжьрэ бэдзэрым къэчъэгъагъ. Нэбзыфы ошIэ-дэмышIэу пыймэ ащыщ горэ къыжэхэуагъ. Ынэгу лъыр къыпычъэу пшъашъэр чIыгум хэфагъ. КIэлэцIыкIур куахъокIэ пыим хэпыджэжьыгъ. Сабыим щынэ иIагъэп — игугъугъэр зы — Нэбзыф мы джыхьнэм чIыпIэм псаоу рищыжьыныр ары. Къэлэубатэ куахъор яныбджэгъу зэрэхиIугъэр къэзылъэгъугъэ адрэ хъулъфыгъэмэ шхончыпэ-къэмапэхэр кIэлэцIыкIум ытхыцIэ хаси, ахэм апышIагъэу къаIэтыгъ.
Мыжьырмэ апылъ Къэлэубатэ къэджагъ: «Нэбзыф, кIыхьэ хьазырэу сыхъугъ, укъыздэкIощтмэ.»
Пшъашъэр гъынымрэ щэIунымрэ зэлъаубытыгъэу, ышъхьэ ыIэтэу дэплъыешъугъэп. Джэуапи ытыжьышъугъэп.
Ошъогум дэплъыерэ сабыим «остыгъэри икIосэжьыгъом зэ къыдэоежьы» зэраIоу, ынапэ зы тхъагъо макIэу къытехьи, IущхыпцIыкIызэ дунаим ехыжьыгъ.
А чэщым Ащыохьаблэ нэбгырэ 90-рэ фэдиз даукIыхьагъ. Къэнагъэхэр гъэрэу аубытыхи, ращэжьагъэх. Ахэмэ Нэбзыфи ахэфагъ.
Гъунэгъу Цэйхьаблэ куо-хьаур нэсыгъ. Чылэм дэсыгъэ нахьыжъэу, шакIомэ япащэу, мэз гъогу пстэури зышIэщтыгъэ Мыхьамтал икъоджэгъухэр ыухъумэным пае къуаджэм дищыгъэх ыкIи къушъхьэ гъочIэгъ горэм щигъэбылъыгъэх. Наурызы иунагъуи ахэмэ ахэтыгъ.
Абдзэхэ купэу къэзгъэзэжьыгъэм, гъогу тетыфэ, зы сыхьат лъэсрыкIо гъогукIэ ыпэ ишъыщтыгъэхэ нэбгырищ агъэнэфэгъагъ пыидзэхэр зыгорэкIэ къалъэгъумэ, ауж къикIыхэрэм макъэ арагъэIуным пае. А нэбгырищым Наурызи ахэтыгъ. Дэрбэкъуае къынэсыгъэхэу урысыдзэм ыщэрэ гъэрхэр чыжьэкIэ къалъэгъугъ. Наурыз игъусэгъэ нэбгыритIур мэкъэгъэIоу зэкIигъэкIожьыгъэх. Ежьыр къэнагъ гъэрэу аубытыгъэхэм Нэбзыф ахэтэу къылъэгъугъэти. Пыидзэм зышIуигъэбылъызэ, зыдакIорэм дэкIотагъ. ЫкIи къехъулIагъэр зыми ымышIэу кIодыгъэ.
Цэйхьэблэ зэолIхэр къоджэ тырагъэстыкIыгъэм къыдэхьажьыгъэх. Мыхьамтал къыгъэнэгъагъэу зы кIэлэ ныбжьыкIэ горэ къапэгъокIыгъ ыкIи псаоу къэнэжьыгъэ ячылэгъухэм гъочIэгъым зызэрэщагъэбылъыгъэр ащ къариIуагъ. Абдзэхэ зэолI купым джаущтэу якъоджэгъухэр ыгъотыжьыгъэх. Наурыз янэрэ ышыпхъурэ гъочIэгъчIэсхэм ахэтыгъэх. ЯкIалэ зэрэкIодыгъэ къэбар гомыIур джы ахэми алъыIэсыгъ.
Ежь Наурызи иунагъо икъэбар ышIэщтыгъэп. Цэйхьаблэхэр псаоу къэнагъэх Iоу ышIагъэп. Яни ышыпхъуи аукIыгъэхэу къышIошIыщтыгъэ. Нэбзыф зыхэтыгъэ гъэр купым лъыплъэзэ дэкIотагъ, абдзэхэ шъолъырыр зэпичыгъ, ТIуапсэ нэсыгъ, хы гъунэм екIугъ. Мыщ дэжьым ащ къыгурыIуагъ гъэрхэр хэкум зэрэращыщтхэр. ШIу ылъэгъурэ пшъашъэр тэдэ ащэми ащ зэригъусэщтыр тыриубытагъ. ЗэолI джанэхэр щыгъын цунтхъагъэхэмкIэ зэблихъуи, ежьыри хы ШIуцIэ гъунэм щаугъоихэрэм захигъэкIокIагъ. ЫIыгъыгъэхэм ащыщэу къыгъэнэгъэ закъор Долэтчэрые ишъхьарыхъон.
Наурызэ Трам ыцIэу зы кIалэ горэм нэIуасэ зыфишIи, ыуIушыгъ. «Мы шъхьарыхъоныр зытехъуи, Нэбзыф зыцIэ пшъашъэм дэжь екIуалI. Гу къызлъегъат.»
Наурыз иIуагъэ кIалэм ыгъэцэкIагъ. Нэбзыфи шъхьарыхъоныр къызэрилъэгъоу къызщылъэти, «Тыдэ къипхыгъ мы шъхьарыхъоныр? Зием сыд щышIыгъэр? Тхьэр осэгъэлъэIу, къысфэIуат»,— ыIуагъ.
«Долэтчэрыерэ сэррэ Остыгъае щызэогъэ купым тыхэтыгъ. Псэемыблэжьэу заозэ, ар къаукIыгъ. Ишъхьарыхъон сэ хьатырэу къысфэнэнэу къэсштагъ,» — кIалэм джэуапэу Нэбзыф къыритыжьыгъ.
Адыгэмэ «гопэгъур зэлъфэм лажьэр къылъфыгъ» зэраIоу, игуузэу ыбгъэ дэмыфэжьрэм ишIулъэгъу икъэбар гомыIуи таущтэу хигъэфэжьын… Нэбзыф идунай джащ щыушIункIыгъ. Янэ-ятэхэри шIокIодыгъэх. ШIу ылъэгъоу джыри зы цIыфэу дунаим тетыгъэ закъори иIэжьэп. Джы сыд къыщышIыми, шIоIофыжьыгъэп. Ихэку ращыным ищынагъо къызэрэшъхьарыхьагъэми ыгъэпэжьыгъэп.
Джа уахътэм тефэу дзэ пащэу, оркъ лIакъом къыхэкIыгъэ Джамбулатыпщым абдзэхэ къуаджэхэу тырагъэстыкIыгъэхэм къадэнэжьыгъэ адыгэ куп тIэкIур зэкIиугъуаи, хы гъунэм къырищэлIагъ. Наурызы ар къызелъэгъум, дзэ пащэр ешIэти, ежьыри, Нэбзыф зыхэтыгъэ гъэр купыри зыдырищынхэу елъэIугъ. Джар якъикIыкIэу Наурызрэ Нэбзыфрэ зы къухьэ зэдифагъэх.
ЦIыфмэ уатетэу урыкIоным фэдэу изыбзэу, лъэкъо хэгъэуцуапIэ имыIэу къухьэр аушъагъ. Лъынэпсыр мыуцужьэу къызэхырэ нэгухэм тхьамыкIагъомрэ хьазабымрэ къакIэщыщтыгъэ. Хэти зэплъэкIыжьызэ икъушъхьэ гупсэхэр, имэз кIырхэр, ипсы чъэрхэр аужырэ нэплъэгъум кIигъэтыгъ. Къухьэм иубгъогъэ цIыфхэр мафэ къэс нахь джашъо хъущтыгъэх. ХэлIыкIырэр хым хадзэзэ, къухьэр аунэкIыщтыгъэ. ЦIыфхэр пIокIэ-лъакIэ хьазырэу зэхъухэм, Наурызэу джырэ нэс къэмылъагъощтыгъэр Нэбзыф инэплъэгъу къыпэшIофагъ. КIалэр пшъашъэм къекIуалIи, къыфэтхьаусыхагъ.
«Нэбзыф, Долэтчэрые зэраукIыгъэр зэхэсхыгъ. Тхьэм ахърэт нэфы ешI. Уянэрэ уятэри Ащыохьаблэ апсэ къыдэнагъ. Ау умыгумэкI, уизакъоп. Сэ сыкъыбгот, джы укъэзыухъумэн уиI.» Гугъэм хэтыгъэ Наурыз псэужьми зышIомыIоф Нэбзыф еушъыищтыгъэ. Ау пшъашъэм ытхьакIумэ зи зэхихыщтыгъэп.
ШхынкIэ, псыкIэ къин зиIэгъэ гъогурыкIохэр шIэхэу узым зэлъиубытыщтыгъэх. Пчэдыжьым къызыущыжьхэкIэ, къагосхэр лIагъэу къыхэкIыщтыгъэ. Насыпынчъэ гъогурыкIохэр аджалым ынапэ есэжьыгъагъэх.
Нэбзыфы къыгосыгъ икъоджэгъу нысакIэу Хъаджэт. Ау уз дэим бзылъфыгъэ ныбжьыкIэр зэлъиубытыгъагъ. Хъаджэты илъэситIу зыныбжь икIэлэ Хьарунэ шхэнэу фэе зэпытыгъ. Ным ибыдзыщэ кIодыгъэу, сабыим зи ригъэшхын иIагъэп. КIэлэцIыкIур гъыным ыгъэпшъыти, IучъыикIыщтыгъэ. Аущтэу зы чэщ горэм, къухьэ хьамбарыр фэбагъэм зэлъиубытыгъэми, Хъаджэт чъыIэ-чъыIэу пкIантIэ къехынэу фежьагъ. Азраилыр къызэрэкIэлъыкIуагъэр къызгурэIом, Нэбзыфы елъэIугъ: «Нычэпэ сыкъикIыжьын Iоу сыгугъэрэп. Си Хьарунэ насыпынчъэ цIыкIур о къыпфэсэгъанэ. Мы сыбгы илъ тыжьын бгырыпхыр гукъэкIыжьэу сфептыжьымэ, сигуапэ хъущт. Тятэ мы бгырыпхыр хьаджэм къикIыжьызэ къысфихьыгъагъ. Сишъэо цIыкIу зы мафэ горэм къызищэкIэ, инысэ пилъхьанэу етыжь».
Джа чэщ мыгъом Хъаджэт ыпсэ хэкIыгъ ыкIи хы ШIуцIэм ипырапыцIыIумэ ахэкIокIэжьыгъ.
Я 11-рэ мафэм ипчэдыжьы чыжьэкIэ чIыр къэлъэгъонэу фежьагъ. Къухьэм ис пстэур хэгъэгукIэ къафэхъущтым агъэшIагъоу еплъыщтыгъэх. КъыздэкIуагъэхэ чIыпIэр Самсун хы Iушъор арыгъэ. ТIуапсэу къызIукIыгъэхэм нахь хьалэ-балыкъыгъ. Ихэку егъэзыгъэу зыбгынэгъэ адыгэ тхьамыкIэхэр Iуизыбзагъ.
Iоныгъом итыгъэ хымэ фэбагъэ. Хы Iушъор мэ Iаем зэлъиубытыгъагъ. Мухьаджырэу къэкIуагъэхэр тыркумэ къалэм дагъахьэщтыгъэхэп. Зэпахырэ узхэр апылъэу алъытэщтыгъэх.
Тыркумэ цIыфы пэпчъ зы хьалыгъу закъу ратыщтыгъэр. Загъорэ джа хьалыгъур къаIахыным паекIэ яхьадэхэр мэфэ пчъагъэрэ сымаджэм фэдэу чыблыкIэ ашIыгъэ щатрэмэ ачIагъэлъытыгъэ. Ашхын зэрамыгъотырэм сымэджэныри хэтэу япкъышъол якъупшъхьэ епкIыжьыгъагъ. МэлэкIалIэмрэ щымыIэныгъэмрэ уамгъэшIэн щыIэп. МэлэкIагъэрэ шъхьакIорэ зы цIыф къырихьакIышъущтэп.
Загъорэ, хьадэхэр зычIалъхьажьыкIэ, чэщырэ шъэфэу кIохэти, хьадэм къырахъухыгъэ чыхIаныр къычIахыжьыщтыгъ. Джащи фэныкъуагъэх. ЛIэныгъэм сабый цIыкум афырыгъунэу есэжьыгъэхэу мыщынэхэу хьадэхэм адэжь щыджэгущтыгъэх.
Джамбулатыпщыр хы Iушъом къызIухьагъэхэм мэфищ тешIагъэу иныбджэгъу дзэ пащэу Карт Осмэн IукIагъ. Ар ыпэкIэ къэкIуагъэу щытыгъ ыкIи тыркубзэ ышIэщтыгъэ. Карт Осмэн иIэпыIэгъоу къэлэ пащэм Iизын къыIахи, шыхэр, кухэр ащэфыхи, яIапIэхэр зэкIаугъоежьыхи, якъоджэгъухэр зыдращажьэхи, хы гъунэм IукIыгъэх. Мэфищ гъогур къызэпачыгъэу Эрэк районым, джырэ Эрба районым, къэсыгъэх. Къэлэ тхьаматэм кIахэкIэмкIэ ечъэхырэ псыхъо нэзыр тIысыпIэу къаритыгъ. Ау ар агу рихьыгъэп. Къалэм икъыблэкIэ тет къушъхьэм дэкIуаехи, непэ къызнэсыгъэм адыгэхэр зыдэсхэ Джамбулат, Карт-Осмэн къуаджэмэ адэтIысхьагъэх.
Джамбулат къуаджэм Бажь, Быжь, Апыщ, Хъут, КIубэ, Чэтау, Цэй, Гъыщ, Кощбай, Лытахъо унагъохэр къыщыуцугъэх.
Мэзышъхьэм игъочIэгъы чIэсыгъэ Цэйхьаблэмэ ягъашIэ кIымэфэ чъыIэшхом къыгъэушIункIыщтыгъ. КъызэраIожьырэмкIэ, 1863-рэ илъэсым адыгэ шъолъырым кIымэфэшхо къекIугъагъ. Наурызы янэу Сыфиф мафэ къэс шакIо дэкIыщтыгъэхэ хъулъфыгъэмэ икIалэ икъэбар къахьынэу ащыгугъыщтыгъэ. «Къор унэм ипкъэу, пхъур унэм икIэракI» зыфаIорэм фэдэу ишъао щымыIэу яунэгъо лъапсэ хэт щызгъаIэщтыгъэр?
ЦIыфым илъэгагъэ нэсэу осыр къытырилъхьагъ, гъочIэгъым чъыIэ мылыр рилъэсыкIыщтыгъ. Ау мафэрэ машIо ашIыщтыгъэп — Iугъор зэримхьаным пае. Чэщырэ ары зызагъэфабэщтыгъэр. Бэмэ узхэр къапыхьагъэхэу щытыгъэх. КIымэфэ чъыIэм амал къаримытыжьэу мафэ къэс акIуачIэ нахь къыхэкIыщтыгъ. Зэпахырэ узым нахь кIуачIэ зыхэлъ ныбжьыкIэхэри къыубытынэу фежьэгъагъ.
ЛIэшIэгъум ехъугъэ Мухьамталы ыпкъи зэримхьажьышъуным нэсыгъагъ. ЛIыжъым узэу къекIугъэр ыушъэфэу ыпсэ пытыгъэ къодый. Зы мафэ горэм гъочIэгъым чIэкIыгъэ хъулъфыгъэхэмэ зэхахыгъ шапсыгъэхэмрэ абдзахэхэмрэ гъэтхапэ нэсыфэ яхэку абгынэжьынэу урыс пачъыхьэм къариIуагъэу. Джа уахътэм нэс адыгэхэм заокIэ къямыкIунхэу унашъуи ашIыгъэу щытыгъ. Мы къэбарым Цэйхьэблэ тхьаматэхэр тегупшысыхьагъэх. ГъочIэгъым зэрэчIэкIодэжьыщтхэр къагурыIуагъ. Гъогу техьанхэу унашъо ашIыгъ. Джа мафэм щегъэжьагъэу мафэри гъочIэгъым машIо щашIынэу фежьагъэх. ПстэумкIи Цэйхьаблэхэр мэзиблэ гъочIэгъым чIэсыгъэх. ХэкуикIын уахътэр къызэсым, Мухьамтал лIыжъыр икъоджэгъухэм яушъыигъ:
— Тэ тикIэлэгъуми, ащ ыпэрэ зэмаными адыгэ бэлахьхэр мы шъолъырым щыпсэугъэх. Тэ ахэмэ ящыIакIэ щысэ тетхыгъ. А лIыхъужъмэ ятхыдэжъы тедэIоу тыкъэхъугъ. Ахэр мы чIыгум хэлъых. Ихэку щымылIэрэр тIо малIэ. Сэри губгъэн къысфэшъумлъэгъу, тятэжъ пIашъэхэм якъэхалъэ сыдалъхьанэу сыфай. Армырми спкъы уцуагъэ гъогу техьанэу щытэп. Сэ зы лъэIу къышъуфысиIэр. Тэ шъукIоми шъуихэкурэ шъубзэрэ шъуисабыймэ ащышъумгъэгъупш. Тхьэм шъузтехьэгъэ гъогур IэшIэхы къышъуфешI. ШъуздэкIощт хэкур хъяры къышъуфешI.
Купым ынэпсыхэр къыкIэтэкъоу, зыми ыжэ зи къыдэмыкIэу Мухьамталы едэIугъэх. ЛIыжъ тхьамыкIэр изакъоу мэзышъхьэ къэхалъэм ипэсакIоу къушъхьэ лъагэм къытенагъ. Цэйхьаблэхэр Хъулъэжъые екIурэ гъогум кIымэфэ мафэу техьагъэх. ЧъыIэмрэ узхэмрэ гъаблэмрэ хьалэчы зэхашIыхьэгъэ адыгэхэр хы Iушъом екIугъэх.
МэфиплIэ нэпкъым Iусыгъэхэу зы къухьэ джадэ горэм итIысхьэхи, Цэйхьаблэхэр гъогу техьагъэх. Тыркум зынэсхэм, Ак-Чабат хы гъунэм екIолIагъэх. Зы мафэ нэпкъым Iутыгъэх къухьэм къырамгъэхыхэу. Осмэн пачъыхьэхэм мухьаджыр купыр аштагъэп. «Шэйтаным ишы тетIысхьэрэр зыщыфаем епсыхыжьышъущтэп» зыфаIорэм фэдэу къухьэр джыри хым техьажьыгъ. Мэфэ пчъагъэ къынэуж Румынием Балчык хы Iушъом нэсыгъ. Джаущтэу Цэйхьаблэмэ яхэку-
кIэу Ормэлыр — Румыниер хъугъэ. Варда псыхъом ынэз Фарс ыцIэу зы чылэ горэм дэтIысхьагъэх. Унэхэр зэдаIэтыгъэх, тIэкIу-тэкIоу зызэтрагъэпсыхьэу фежьагъэх.
Темрыкъо пащэр купым къыдекIокIыщтыгъэ, яIофхэр афигъэцакIэщтыгъэ. Адыгэхэр игъорыгъоу хымэ чIыгум «къыщыушхъонтIыжьэу» фежьэгъагъэх. Унагъохэм хьасэ тIэкIухэр яIэу, чэмэщхэр зэрагъэгъотыгъэу, гъунэгъу къуаджэхэми агурыIохэу фежьагъэх.
Илъэсхэр псыхъом фэдэу зэблэчъыгъэх. КъызыкIуагъэхэр я 13-рэ илъэс хъугъэу джыхьнэмым джыри япшъапIэхэр къыкъузыгъэх. Осмэн ыкIи Урыс империехэм язао къежьагъ. Мы зэпэуцужьми адыгэ нэбгырабэ зыдихьыгъ. Заор заухым пыитIоу зэфэтэджыгъэ къэралыгъуитIур зэгурыIохи, адыгэхэр Румынием имысыжьынэу унашъо ашIыгъ. Джыри Цэйхьаблэхэр гъогу техьанэу егъэзыгъэ хъугъэх. 1880-рэ илъэсым ижъоныгъуакIэ Тырку хы Iушъоу Синоп дэжь, Аянджыкъ районым Цэйхьаблэхэр къэсыгъэх.
Къухьэм къызехыхэм, адыгэхэр псэупIэ чIыпIэ лъыхъухэу лъэсэу гъогу техьагъэх. Боябат, Безиркепру, Хьауза, Ладик, Гемыщкюпу районхэм къаблэкIыхэзэ Эрба районым къэсыгъэх. Ащ пэблагъэу зы чIыпIэ горэм зыщагъэпсэфынэу купыр тIысыгъ. Мэфэ пчъагъэ гъогу тетыгъэ адыгэхэр лъэшэу зэхэукIэгъагъэх. Зы хьалъэбэкъу адзыжьынэуи кIуачIэ къафэнэжьыгъагъэп. Ащ елъытыгъэу, джа Эрба районым къыщыуцунхэу унашъо ашIыгъ. Темрыкъом нэбгырэ заулэ зыригъэгъуси, ащыгъум къэлэ тхьаматэщтыгъэу Мехьмет Эфенди ыдэжь кIуи елъэIугъ икуп зы чIыпIэ горэм щигъэтIысынэу.
Тхьаматэм гъогурыкIохэм гукIэгъу къафишIи, тIысыпIэ къаритынэу тыриубытагъ. «Илъэс 16 ыпэкIэ къэкIуагъэ адыгэ чылэхэр тиIэх. Неущы ахэмэ ятхьаматэхэу Джамбулатрэ Карт Осмэнрэ сыкъяджэнышъ, джа къуаджэхэм апэблагъэу шъудгъэтIысын, шъуилъэпкъэгъухэри IэпыIэгъу къышъуфэхъун», — къариIуагъ.
Чылыскъат Наурыз къыздэкIуагъэ Джамбулат чылэм Нэбзыф къыщищагъ. Къыззэрэщагъэхэр илъэс 14 хъугъагъэ, кIэлитIурэ зы пшъашъэрэ яIагъ. Апэрэ лъэхъанэм Наурыз ишъузы шIулъэгъу фыриIэу шъхьэкIафэ фишIэу ыгъэлъапIэщтыгъ. Ау илъэсхэр блэкIы къэс ыгу фэбагъэу илъыгъэр кIосэжьэу, Нэбзыф ыгу щыкIыжьэу фежьагъ. Бзылъфыгъэ тхьамыкIэм Хъаджэт ыкъо ибэу Хьарунэ фэшъхьаф зи Iахьыли иIэжьыгъэп. Исабыймэ афыриIэ гуфэбэныгъэр ыгу имылъыгъэмэ, Наурыз бзаджэм зы мафи дэпсэужьышъунэу Нэбзыф къарыу хэлъыжьыгъэп.
Цэйхьаблэхэр Эрба районым къызнэсыгъэхэ мафэм Джамбулат чылэм ибзылъфыгъэхэм ныбжьыкIэхэр ягъусэу шыкухэмэ арысхэу Келькит псыхъо нэзым къамылрэ IутIэнрэ къаупкIэнэу кIогъагъэх. Къамылым унашъхьэхэр раубгъощтыгъэ, IутIэным матэхэр, пIуаблэхэр раблэщтыгъэ. А мафэми Нэбзыфи ахэтэу къаупкIэгъэ къамылыр шыкумэ къащэжьи, пчыхьэшъхьапэм бзылъфыгъэхэмрэ чылэ ныбжьыкIэхэмрэ къагъэзэжьыгъ.
Цэйхьаблэ тхьаматэу Темрыкъо ятIонэрэ мафэм Джамбулатрэ Карт Осмэнрэ аIукIагъ. Зэныбджэгъухэр, зэлъэпкъэгъухэр зызэрэлъэгъухэм, лъэшэу зэщыгушIукIыгъэх. ЗэкIэ зэгъусэхэу Цэйхьаблэхэр къызщыуцугъэ чIыпIэм екIугъэх. Карт Осмэнрэ Джамбулатрэ купым хэтхэм зэкIэми IаплI аращэкIызэ язэрэщыт акIэупкIагъэх. Аущтэу къырыкIохэзэ, Наурызы янэу Сыфиф къалъэгъугъ. Ыкъо ячылэ зэрэдэсыр, бын-унагъо зэрэхъужьыгъэри раIуагъ. Ныом зэхихырэр ышIошъ мыхъоу, ыгу къэуцущтым фэдэу кууагъэ. ГушIогъо нэпсыхэр къечъэхыгъэх. ИкIалэ ятIонэрэ мафэм IуагъэкIэнэуи лIыкIохэм къызагъэгугъэм, ыгу къыдэлъэтыщт къышIошIэу ныр къэкIэзэзыгъ, гугъэ IэшIум зэлъиштагъ.
Наурызы янэ тхьамыкIэ къэбар тхъагъор къызеIугъэ уахътэм ежьыри мэкъуупкIэм къикIыжьыгъэу тIэкIу зигъэпсэфынэу гъолъыгъагъэ. Унэ шъхьангъупчъэр Iущэигъагъ. Жьыбгъэ шъэбэ цIыкIу къепщэщтыгъэ. Наурыз зыригъэкIыгъэу пIэм хэлъэу зы тутыныбжъэ ыгъэстэу щылъыгъ. КIэлэцIыкIоу щагум дэтхэм амакъэхэр къэIущтыгъэ. Шъхьангъупчъэ Iухыгъэм къамыл тхьакIумэгъэудэгур къибыбагъ. Осыцэм фэдэу ар зэресырэм еплъэу, ыгъэшIагъоу Наурыз пIэм хэлъыгъ. ОшIэ-дэмышIэу щхынэу фежьагъ.
— Сэ сызэрэуукIыгъэр зыми ылъэгъугъэп пшIошIымэ, ухэукъо. Еплъ мы ошъогум ибыбагъэ бзыуцыфымэ зы мафэ горэ къэсынышъ, укъаIотэжьыщт.
Иныбджэгъу Долэтчэрые къыриIогъагъэр ыгу къэкIыжьыгъэу, ымакъэ Iоу щхыгъэ. Пытым итыгъэ Нэбзыф хъугъэр ыгъэшIагъоу илIы еупчIыгъ: «Сыд мыщ фэдизэу узгъэщхырэр?»
Наурыз щхыныр зэпимгъэоу, ыIэхъуамбэкIэ унэм къибыбэгъэ бзыуцыфыр ригъэлъэгъугъ.
— Ащ удэхьащынэу сыд хэлъыр? Сабыйхэр къамылым рыджэгухэзэ къагъэутысагъ, — шъузым къыриIуагъ.
Наурыз зы бгъумкIэ щхыщтыгъэ, зы бгъумкIэ Долэтчэ
рые игущыIэхэм ягупшысэщтыгъэ. ЫгукIэ ежь-ежьырэу зэриIожьыгъ:
— Ашъыу, сыукIыгъэми, илъэс пчъагъэ тешIэжьыгъ. Мары кIэлэ-гъуалэхэри тиIэх. Нэбзыфы сэщ нэмыкI хэт къэзыухъумэнэу иIэр мы хымэ къэралым. Хъугъэр есIомэ, зи хъущтэп. Джырэ къынэужи зи зэблихъужьын щыIэжьэп, — ыIоу егупшысэщтыгъэ. ЫкIи Долэтчэрые зэриукIыгъэр шъузым фиIотагъ. ЗышIэнкIэ мыукIытэрэр ыIонымкIэ укIытэщтэп.
Бзылъфыгъэм зэхихыгъэр ыгъэшIагъоу ынэхэр къэухъурэигъ. Нэбзыф игъашIэкIэ ымылъэгъугъэ къин, хьазаб щыIагъэп. Ау сыд фэдиз тхьамыкIагъо ылъэгъугъэми, дунаим езыпхыжьын къарыу Тхьэм къыхилъхьагъ. Ау мы илIы къыIотэгъэ бзэджагъэр зыфэпщыIэшъун амал иIагъэп. Зэо утыгум иныбджэгъу къумалыгъэкIэ щызыукIыгъэ напэ зимыIэ лIым дэпсэужьышъунэу Нэбзыфы игъэпсыкIи, ицIыфыгъи екIущтыгъэхэп. Дэпкъым пылъэгъэ кIэрахъом фигъази — «Мы кIэрахъомкIэ уукIыгъа?» — лIым еупчIыгъ. ЫкIи кIэрахъор къыпихи, илIы къыритыжьыщт джэуапым емыжэу, ыгу зэнкIабзэу тыриубыти, Наурыз еуи ыукIыгъ.
Мыжъоу уапэкIэ бгъачъэрэм уилъэхъэжьыщт. Зафэр лащэми, ар игъорыгъоу зыдэкIощтым нэсы. Остыгъаем къыщылъэтэ-
гъэ къамыл тхьакIумэгъэудэгур илъэс 15 къынэуж Джамбулат чылэм къэбыбыгъ, мэкъэнчъэу, осыцэу жьым хэтэу, цIыф ымыIотэщтыр ыIотагъ, къэбар шъэфыр нафэ къышIыжьыгъ.
Къэбарыр къэзыIотэжьыгъэр Тыркуем ит Эрба районым щыщ Цэй Елмаз.
Зытхыжьыгъэр журналистэу ТIэшъу Светлан.


Булгарие
Булгарие, е Республикэу Булгарие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Софие. ЦIыфэу нэбгырэ млн 7-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ булгархэр, ау тырку бэкIаи дэс (и зы 10-нэ фэдиз). Хэгэгум чIырэу иIэр 110 994 км² (дунаемкIэ я-105). БзэшъхьаIэр - булгарыбз.
ГеографиеЕӀаз
Къэралыгъо щытыкIэрЕӀаз
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Булгариер.
Ахъщэу агъэфедэрэр - булгар лев.


Адыгеим и ЛIышъхьэ журналистхэм яупчIэхэм джэуап къаритыжьыгъ
12.03.2020
Республикэм иминистрэхэм я Кабинет гъэрекIо Iоф зэришIагъэм фэгъэхьыгъэ зэфэхьысыжьхэр Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ Къэралыгъо филармонием къызыщешI нэуж журналистхэм яупчIэхэм джэуап къаритыжьыгъ.
Пресс-конференцием анахьэу анаIэ зыщытырагъэтыгъэр Адыгеим хэхъоныгъэ езыгъэшIыщтхэ проектхэмрэ цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъегъэIэтыгъэнымрэ ары. Журналистхэр джащ фэдэу Урысые Федерацием и Президент Урысыем и Федеральнэ ЗэIукIэ факIоу къышIыгъэ Джэпсалъэм къыщигъэнэфагъэхэ пшъэрылъхэр, лъэпкъ проектхэр, къэралыгъо программэхэр зэрагъэцакIэхэрэм агъэгумэкIыщтыгъэх.
Республикэм экономикэ, инвестицие амалхэу иIэхэм, мэкъу-мэщым, промышленностым, псауныгъэм икъэухъумэн, социальнэ лъэныкъом, туризмэм, псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым, гъогушIыным япхыгъэхэ Iофыгъохэми мыщ щахэплъагъэх.
Адыгеим и ЛIышъхьэ хэбзэ къулыкъухэм Iоф зэрашIэрэм игъэкIотыгъэу пресс-конференцием къыщытегущыIагъ.
— 2018-рэ илъэсым инвестициехэмкIэ пэрытныгъэр зыIыгъыгъэхэм Адыгеир ащыщыгъ. ГъэрекIуи Iофхэр джарэущтэу щытыгъэха? Сыд фэдэ проектха анахьэу къыхэбгъэщыхэ, инвесторхэр къызыхэбгъэлажьэхэ пшIоигъуагъэхэр?
— Рейтингхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, инвестициехэу къыхалъхьэхэрэмкIэ Урысые Федерацием ишъолъырхэу пэрытныгъэ зыIыгъхэм ясатырэ Адыгэ Республикэр хэхьэ. ГъэрекIо республикэр чIыпIи 9-кIэ лъыкIотагъ ыкIи рейтингым я 26-рэ чIыпIэр щиубытыгъ.
2019-рэ илъэсым капитал шъхьаIэм сомэ миллиард 42,381-рэ хъурэ инвестициехэр къыхалъхьагъэх. 2018-рэ илъэсым къыхалъхьэгъагъэм егъэпшагъэмэ, ар проценти 126,4-рэ мэхъу. Джыдэдэм сомэ миллиард 60 фэдиз хъурэ инвестициехэр зыпэIуагъэхьащтхэ проект 27-мэ Iоф адашIэ.
2019-рэ илъэсым агъэцэкIагъэхэ проектышхохэм зэу ащыщ МВти 150-рэ зилъэшыгъэ электростанциеу жьыкIэ Iоф зышIэнэу агъэпсыгъэр, пчэныщэр къызыщахьыжьыщт ыкIи переработкэ зыщашIыщт ООО-у «Мирный-Адыгея» зыфиIорэр зэрагъэпсыгъэр. ТапэкIэ пчэн минитIум ехъу зырыз зыщаIыгъыщт фермэ 12-м нэс агъэпсынэу рахъухьэ. Джащ фэдэу сатыу-зыгъэпсэфыпIэ гупчэу «МЕГА» зыфиIорэм иятIонэрэ чэзыу игъэпсыни лъагъэкIотэщт.
Предпринимательствэ цIыкIумрэ гурытымрэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным тегъэпсыхьэгъэ лъэпкъ проектым къыдыхэлъытагъэу предпринимательствэм IэпыIэгъу езытыщт Гупчэ Адыгэ Республикэм гъэрекIо къыщызэIуахыгъ.
— Инвестициехэр республикэм нахьыбэу къыхалъхьанхэмкIэ анахьэу Iофхэр къызэтезыIажэрэр электроэнергиер зэрафимыкъурэр ары. Мы лъэныкъомкIэ сыда пащэхэм ашIэрэр?
— Мы Iофыгъор зэшIохыгъэным пае ПАО-у «Россети», ПАО-у «Кубаньэнерго», Урысые Федерацием энергетикэмкIэ и Министерствэ Iоф адэтэшIэ. Республикэм иэлектросетевой комплекс изегъэушъомбгъун фэгъэхьыгъэу ПАО-у «Россети» иправление итхьаматэу Павел Ливинскэм 2019-рэ илъэсым игъэтхапэ сыдэгущыIэгъагъ.
ЖьыкIэ Iоф зышIэрэ паркым республикэр энергиеу зыфыщыкIэрэм ипроцент 20-р къыригъэкъужьынэу тэгугъэ.
— Республикэм ичIыпIэхэу зиэкономикэ анахьэу хэхъоныгъэшхо зышIын зылъэкIыщтхэм Тэхъутэмыкъое районыр ахэхьэ. Ащ иамалхэм ягъэфедэнкIэ непэ сыд фэдэ гухэлъха шъуиIэхэр?
— Паркхэм ягъэпсын джыдэдэм анахьэу тынаIэ зытедгъэтырэ лъэныкъохэм ащыщ. Джыдэдэм Яблоновскэ индустриальнэ паркым игъэпсынкIэ Адыгэ Республикэм Iофышхо щызэшIуахы. Ар Краснодар зэрэпэблэгъэщтыр Iэрыфэгъоу щыт. Паркыр къызызэIуахыкIэ IофшIэпIэ чIыпIакIэхэр щыIэхэ хъущтых, республикэм ибюджет хэбзэIахьэу къихьэрэм хэхъощт.
Промышленностыр Адыгэ Республи- кэм иэкономикэ иотраслэ шъхьаIэхэм ащыщ. Ащ республикэм исоциальнэ- экономикэ Iофхэм язытет зыфэдэр къегъэлъагъо. Тэхъутэмыкъое районым хэхъоныгъэ зышIын зылъэкIыщт предприятие заулэ ит.
Социальнэ инфраструктурэр Тэхъутэмыкъое районым зыпкъ щигъэуцогъэным джыдэдэм ткIуачIэ лъэшэу етэхьылIэ. Республикэм иведомствэ заулэмэ япащэхэр зыхэлэжьэгъэхэ зэхэсыгъохэр мыщ щыкIуагъэх. Муниципалитетым щыпсэухэрэм псауныгъэм икъэухъумэн тегъэпсыхьэгъэ псэуалъэхэр, гъэсэныгъэ зыщызэрагъэгъотын алъэкIыщт еджапIэхэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр афэгъэпсыгъэнхэ фае. Генеральнэ планым зэхъокIыныгъэхэр фашIыгъахэх, социальнэ учреждениехэм апае чIыгу Iахьхэр къыхагъэкIыгъахэх.
— Урысые Федерацием и Премьер-министрэу Михаил Мишустиным хэхъоныгъэмкIэ унэе программэхэр къыхэзыхыгъэхэ шъолъырхэм адэжь кIонэу имурад. Джащыгъум республикэм исыд фэдэ проекта ар зыщыжъугъэгъозэщтыр?
— Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ апэрэ чэзыоу нэIуасэ зыфэтшIы тшIоигъор республикэм анахьэу хэхъоныгъэ езыгъэшIыщтхэ, инвестициехэр къыхязыгъэлъхьащтхэ проектхэр ары.
2024-рэ илъэсым нэс республикэм социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ зэришIыщт унэе программэр Адыгеим къыщыхахыгъах ыкIи федеральнэ гупчэм IэкIагъэхьэгъах. Энергетическэ инфраструктурэм изегъэушъомбгъункIэ Iофтхьабзэхэр ащ къыщыдэлъытагъэх. Джащ фэдэу транспорт инфраструктурэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ, предпринимательствэ цIыкIумрэ гурытымрэ зягъэушъомбгъугъэнымкIэ, промышленностым, агропромышленнэ комплексым, туризмэм инвестиционнэ проектхэр ащыгъэцэкIэгъэнхэмкIэ ищыкIэгъэ амалхэр программэм къыщыдэлъытагъэх.
— Адыгеим ирайонхэм поликлиникэхэр икъоу арытха? Мыекъуапэ дэт поликлиникэхэм яIофхэм язытет нахьышIу зэрэхъугъэр тэлъэгъу. Ау районхэр джыдэдэм специалист гъэнэфагъэхэмрэ медицинэ оборудованиемрэ ащыкIэхэу къытщэхъу. Мы лъэныкъом нахьыбэу мылъку къыфатIупщыщта?
— Къэлэдэсхэмрэ къоджэдэсхэмрэ зэфэдэ медицинэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным епхыгъэ Iофыгъохэм тапылъ. Мы аужырэ илъэсхэм федеральнэ гупчэмрэ лъэпкъ проектхэмрэ яшIуагъэкIэ мы лъэныкъом Iофхэр шIукIаеу нахьышIу щыхъугъэх. Хэгъэгум и Президент поликлиникэхэм ягъэкIэжьынкIэ пшъэрылъхэр къыгъэнэфагъэх. ЦIыфхэм апэрэ медикэ-санитар IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным тегъэпсыхьэгъэ республикэ проектым къыдыхэлъытагъэу Адыгеим исхэр медицинэ уплъэкIунхэм къахырагъэубытэх: мобильнэ медицинэ бригадэхэм Iоф ашIэ, поликлиникэхэр диспансеризациемкIэ графикхэм ахэплъэжьыгъэх. Къоджэ Iудзыгъэхэм медицинэ уплъэкIунхэр ащызэхэщэгъэнхэм пае мобильнэ комплекситIур къызыфагъэфедэ.
Лъэпкъ проектэу «Псауныгъэм икъэухъумэн» зыфиIорэм игъэцэкIэн тегъэпсыхьагъэу мылъкоу къаIукIэрэр цIыфхэм апэрэ медикэ-санитар IэпыIэгъоу арагъэгъотырэм изегъэушъомбгъун пэIуагъахьэ. ГущыIэм пае, Джэджэ район сымэджэщым икорпус шъхьаIэ агъэпсы. ГъэрекIо вертолетыр къызыщетIысэхын ылъэкIыщт чIыпIэ къуаджэу Кощхьаблэ щашIыгъ. ПсэупIэхэу Гъозэрыплъэ, Нэшъукъуае, Веселэм фельдшер-мамыку пунктхэр къадэтэджагъэх. 2020-рэ илъэсым фельдшер-мамыку пункт 24-рэ джыри агъэпсынэу рахъухьэ. ПстэумкIи республикэм фельдшер-мамыку пункти 121-рэ, врач амбулаторие 25-рэ ит.
Лъэпкъ проектым диштэу офтальмологиемкIэ ыкIи кардиохирургиемкIэ медицинэ гупчитIу Адыгэкъалэ къыщызэIуахыгъ. Джащ къыхэкIэу Адыгэкъалэ, Теуцожь, Тэхъутэмыкъое районхэм адэсхэм амал яIэщт ящыкIагъэ зыхъукIэ ахэр къызыфагъэфедэнхэу.
2019-рэ илъэсым сомэ миллион хъурэ компенсациехэр нэбгырэ 51-мэ къаратыжьыгъэх. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ Адыгеим псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ пшъэрылъ фигъэуцугъ медицинэ кадрэхэу зыфыщыкIэхэрэр рагъэкъунхэм пае апшъэрэ медицинэ еджапIэхэу Урысые Федерацием псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ къыфэIорышIэхэрэм, Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым щызэхэщэгъэ мединститутым истудентхэр ащырагъэджэнхэу.
— КIэлэеджакIохэм ягъэшхэнкIэ республикэ ведомствэхэм шэпхъэ зыкI къыхахынымкIэ пшъэрылъэу афэпшIыгъэр агъэцэкIагъа? Iофхэр джарэущтэу зэпыфагъэхэмэ, сыдигъуа ар загъэфедэщтыр? Адыгэ шхыныгъохэр кIэлэцIыкIухэм апагъохынхэ алъэкIынэу олъыта?
— 2020-рэ илъэсым Iоныгъом и 1-м ехъулIэу республикэм игурыт еджапIэхэм яшхапIэхэр ублэпIэ классхэм арысхэр зэкIэ ыпкIэ хэмылъэу агъэшхэнхэм фэхьазырыщтых. А 1 — 4-рэ классхэм арыс нэбгырэ 25242-рэ пстэумкIи агъэшхэнэу рахъухьэ.
Лъэпкъ шхыныгъохэр кIэлэеджакIохэм аIуфэнхэм тынаIэ тедгъэтыщт. СызэрэгугъэрэмкIэ, адыгэ къуаер ахэм зэу ащыщыщт. Кальций ащ бэу хэлъ. СанПиН-м тетэу адыгэ къуаер кIэлэцIыкIу шхыныгъом хэбгъахьэми хъущт.
Джыдэдэм Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэрэ Роспотребнадзорым Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэрэ кIэлэеджакIохэр гурыт еджапIэхэм зэращагъэшхэщтхэ менюхэр зэхагъэуцуагъэх ыкIи муниципальнэ образованиехэм аIэкIагъэхьагъэх.
— Адыгэ къуаер Адыгеим нэмыкI чIыпIэ къыщыдэмыгъэкIыгъэнымкIэ Iофхэм язытет джыдэдэм сыд фэда?
— Адыгэ къуаер тиреспубликэ нэмыкI къыщыдэмыгъэкIыгъэным фэгъэхьыгъэ унашъохэр Урысые Федерацием и Апшъэрэ хьыкум, интеллектуальнэ фитыныгъэхэмкIэ Хьыкумым аштагъэх. БэмышIэу Москва и Арбитражнэ хьыкуми ащ фэдэ унашъо ыштагъ.
2019-рэ илъэсым икIэухым Урысыем и Президентэу Владимир Путиныр Адыгеим исхэм заIокIэм адыгэ къуаер зэрэгохьыр ариIогъагъ, ащ Урысые Федерацием мэкъу-мэщымкIэ иминистрэ пшъэрылъ фишIыгъагъ предприятиехэм производствэхэм ягъэкIэжьын мылъкоу пэIуагъэхьагъэм щыщ къафягъэгъэзэжьыгъэнэу амал щыIэмэ зэригъэшIэнэу.
2019-рэ илъэсым Адыгеим ипредприятиехэм къое тонн мин 17,2-рэ къыдагъэкIыгъ. 2018-рэ илъэсым къыдагъэкIыгъагъэм нахьи ар проценти 126,3-кIэ нахьыб. Адыгэ къуаер дэгъоу IэкIыб къэралыгъохэм зэращыIукIырэри къэIогъэн фае. Пчэныщэм адыгэ къуае хэшIыкIыгъэным лъэшэу тынаIэ тетэгъэты.
— Адрэ илъэсхэм ялъытыгъэмэ, 2019-рэ илъэсым туристхэр нахьыбэу республикэм къэкIогъагъэха? Мы отраслэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ сыда республикэм щашIэрэр?
— Туризмэр республикэм иэкономикэ иотраслэ шъхьаIэхэм ащыщ. Адыгеир Урысыем и Къыблэ ичIыпIэ дахэхэм ахэхьэ, турист инфраструктурэм мыщ зыщеушъомбгъу.
2019-рэ илъэсым нэбгырэ мин 465-рэ фэдиз Адыгеим щыIагъ. 2018-рэ илъэсым зыщызыгъэпсэфыгъагъэм елъытыгъэмэ, ар проценти 2,5-кIэ нахьыб. Зызыгъэпсэфыхэрэм апае Адыгеим Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр щызэхащэх. ГущыIэм пае, адыгэ къуаем ифестивалэу 2019-рэ илъэсым щыIагъэм нэбгырэ мин 15-м ехъу хэлэжьагъ. Урысые Федерацием ишъолъырхэм япащэхэм я Советэу Урысыем и МИД щызэхэщагъэм зэхэсыгъоу иIагъэм Урысые Федерацием IэкIыб къэралыгъо IофхэмкIэ иминистрэ щыхигъэунэфыкIыгъагъ адыгэ къуаем ифестиваль дунэе туризмэм изегъэушъомбгъункIэ щысэшIоу зэрэщытыр.
— ЛыжэкIэ къушъхьэхэм къащачъыхьанымкIэ Адыгеим ищыкIэгъэ амалхэр зэкIэ иIэх. Мы лъэныкъом зегъэушъомбгъугъэнымкIэ республикэм сыда ышIэрэр?
— ЛыжэкIэ къушъхьэхэм къащачъыхьаныр туризмэм илъэныкъо шъхьаIэхэм ащыщэу тэлъытэ. Джыдэдэм тэ тызпылъыр инвесторхэр нахьыбэу къедгъэблэгъэнхэм пае ищыкIэгъэ инфраструктурэр зэхэщэгъэныр ары. Ащ пае къэралыгъоми, цIыфхэми мы лъэныкъом ямылъку къыхалъхьэ.
«Курортэу «Зихия» зыфиIорэ проектым къыдыхэлъытагъэу джыдэдэм Гъозэрыплъэрэ Лэгъо-Накъэрэ зэзыпхыщтхэ автомобиль гъогукIэр агъэпсы. 2018-рэ илъэсым ащ ишIын рагъэжьагъ, гъэрекIуи ар лъагъэкIотагъ. Гъогум ишIын федеральнэ бюджетымрэ Адыгеим иреспубликэ бюджетрэ ямылъкоу сомэ миллион 555,56-рэ пэIуагъэхьагъ.
Ащ нэмыкIэу гъэрекIо Урысые Федерацием ипрограммэ гуадзэу «Туризм» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу 2020 — 2024-рэ илъэсхэм инфраструктурэм игъэпсын ыкIи Адыгэ Республикэм социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ зэришIыщт унэе предложениехэмрэ программэмрэ федеральнэ гупчэм IэкIэдгъэхьагъэх. Мы программэхэм къадыхэлъытагъэу республикэм итранспорт инфраструктурэ тапэкIэ зырагъэушъомбгъущт, къушъхьэлъэ чIыпIэхэм газрыкIуапIэхэр ащашIыщтых.
— Гъогу псэолъэшIыным епхыгъэ проектхэр Адыгеим щагъэцакIэх. Ащ хэхьэх федеральнэ мэхьанэ зиIэхэ автомобиль гъогухэу хы ШIуцIэ Iушъом екIуалIэхэрэ «Дон», «Кавказ» зыфиIохэрэр, Мыекъуапэ къэзыухьэрэр. Непэрэ мафэм ехъулIэу мыхэм ягъэпсынкIэ Iофхэм язытет сыд фэда?
— Шъолъырым иэкономикэ ыкIи иинфраструктурэ хэхъоныгъэ ашIынымкIэ, цIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэнымкIэ мэхьанэшхо зиIэ гъогу псэолъэшIыным анахьэу тынаIэ тет. Сыда пIомэ, федеральнэ мэхьанэ зиIэ гъогухэр республикэм пхырэкIых. Мыхэм арыкIохэрэм япчъагъэ илъэс къэс хэхъо. Арышъ, транспорт системэм хэхъоныгъэ ышIыным тэркIэ мэхьанэшхо иI. Пшъэрылъхэу къэуцухэрэр зэшIохыгъэнхэмкIэ федеральнэ гупчэм зэпхыныгъэ дытиI, ащ фэдэ IофшIэным шIогъэшхо къеты.
БлэкIыгъэ илъэсым ыкIэм Мыекъопэ районым пхырыкIырэ псыхъоу Шъхьэгуащэ телъ лъэмыджыр дгъэкIэжьыгъэ. Гъогу псэолъэ инитIу тшIыгъэ — Ермэлхьаблэ къикIэу Мыекъуапэ къекIолIэрэ автомобиль гъогум иапэрэ комплекс ыкIи Краснодар ылъэныкъокIэ республикэм икъэлэ шъхьаIэ къеолIэрэ транспорт зэхэкIыпIэр. ТапэкIэ мы объектитIур зэтпхын ыкIи Мыекъуапэ къэзыухьащт инфраструктурнэ псэолъэ ин дгъэпсын гухэлъ тиI. Джащ фэдэу къуаджэхэу Тыгъургъойрэ Лъэустэнхьаблэрэ адэжь ащыдгъэпсыхэрэ гъогу псэуалъэхэр гъэмафэм ехъулIэу ттынхэу тэгъэнафэ.
Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ автомобиль гъогухэр» зыфиIорэм 2024-рэ илъэсым нэс сомэ миллиарди 3,3-м ехъу пэIудгъэхьащт, блэкIыгъэ илъэсым сомэ миллион 463,4-рэ дгъэфедагъэ. 2019-рэ илъэсым АР-м игъогу фонд сомэ миллиардиплIым кIэхьагъ. Мыекъуапэ, поселкэу Яблоновскэм ягъогухэм, республикэ ыкIи чIыпIэ мэхьанэ зиIэхэ мыхэм афэдэ псэуалъэхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр ятэшIылIэх. 2024-рэ илъэсым нэс гъогухэм язытет нахьышIу тшIыныр, ахэм къатехъухьэрэ хъугъэ-шIагъэхэм япчъагъэ нахь макIэ хъуным тыкъыфэкIоныр пшъэрылъ шъхьаIэх.
— Краснодар краим транспортымкIэ ыкIи гъогу хъызмэтымкIэ и Министерствэ къызэритырэмкIэ, 2020-рэ илъэсым анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтхэм ащыщ Яблоновскэ лъэмыджыкIэр шIыгъэныр. Пшызэ щыпсэухэрэм ямызакъоу, АдыгеимкIи, анахьэу Тэхъутэмыкъое районымкIэ, мы псэуалъэм мэхьанэшхо зэриIэм щэч хэлъэп. ЛъэмыджыкIэм игъэпсын республикэр хэлэжьэщта?
— Яблоновскэ лъэмыджым иIыгъын фэгъэзагъэр Краснодар ары, ау ар гъэфедагъэ зэрэхъурэм тэри тегъэгумэкIы. Мафэ къэс лъэмыджым дэжь автомобильнэ «пробкэхэр» щытэлъэгъух. Арышъ, псэолъакIэм ишIын шъолъыритIумкIи мэхьанэшхо иI. Проектыр гъэцэкIэгъэн зэрэфаем сыдигъуи дедгъэштагъ, ащ епхыгъэу Краснодар краим ипащэхэм заIудгъэкIагъ, гухэлъэу щыIэхэм татегущыIагъ.
Мыщ фэдэ екIолIакIэм шIогъэшхо къытыгъ, непэрэ мафэм ехъулIэу лъэмыджым ишIын рагъэжьагъ. ПроектымкIэ пшъэдэкIыжь зыхьыщтыр краир ары, ау IофшIэнхэм язы Iахь республикэм щыкIощт.
— 2020-рэ илъэсым щылэ мазэм щыублагъэу коммунальнэ пыдзэфэ пытэхэм ягъэзекIонкIэ шъолъырхэр шэпхъакIэхэм атехьагъэх. Адыгеим щагъэнэфэгъэ операторым ипшъэрылъхэр егъэцакIэха, тарифхэм къахэхъуагъа?
— Мы лъэныкъомкIэ IофшIэныр анахь дэгъоу ыкIи шIуагъэ къытэу зэхэзыщэгъэ шъолъырхэм республикэр ащыщ хъугъэ. Мы зэхъокIыныгъэхэм такъыфэкIоным фэшI пэшIорыгъэшъ IофшIэнышхо дгъэцэкIагъэ, шъолъыр операторым икъыхэхынкIэ зэнэкъокъу зэхэтщагъ, гъогу картэ зэхэдгъэуцуагъ ыкIи ащ къыдыхэлъытэгъэ пстэури зэрифэшъуашэу зэшIотхыгъэ.
Гухэлъхэу тиIэхэм адиштэу пшъэрылъхэр тэгъэцакIэх, Iофыгъоу къэуцухэрэр псынкIэу дэтэгъэзыжьых. Мы фэIо-фашIэм итариф зэрэзэхэтым икIэрыкIэу тыхэплъэжьыгъ, зэфэхьысыжьхэм адиштэу унашъо тшIыгъэ ащ ыпкIэ зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэу. Къоджэ псэупIэхэм адэсхэм хэкIым идэщын лъатыщтыр (зы нэбгырэм телъытагъэу) сомэ 30 фэдизкIэ нахь макIэ тшIыгъэ ыкIи ар сомэ 70-м кIэхьагъ. 2020-рэ илъэсым къыкIоцI мы тарифыр зэблэхъугъэ хъущтэп.
Инвестиционнэ проектым игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу шъолъыр операторым станицэу Кужорскэм экотехнопарк щишIынэу егъэнафэ. Ащ сомэ миллион 750-рэ тефэщт. Мыщ епхыгъэ проектнэ документацием къэралыгъо экспертизэр екIу.
— Партиеу «Единэ Россием» ишъолъыр къутамэ и Секретарэу шэкIогъум ухадзыгъ. Мы IэнатIэм узэрэIухьагъэм сыдэущтэу уеплъыгъа? Республикэм ыпашъхьэ пшъэрылъхэу итхэр гъэцэкIэгъэнхэмкIэ партием ипащэхэр IэпыIэгъу къыпфэхъуха, хьауми оркIэ мыр «имиджевэ» IэнатIэу щыта?
— Партием ишъолъыр къутамэ пэщэныгъэ дызесхьаныр сигуап. Пшъэрылъхэр зызэрэфэдгъэуцужьыхэрэм дакIоу шъолъыр ыкIи федеральнэ унашъохэр гъэцэкIагъэхэ зэрэхъурэм сылъыплъэн амал мыщ къысеты. Ахэм язэшIохын гъэцэкIэкIо ыкIи хэбзэгъэуцу къулыкъухэм акIуачIэ рахьылIэн фае. Мыщ дэжьым мэхьанэшхо зиIэр парламентым щыIэ фракцие анахь инэу «Единэ Россием» иIофшIэн зэригъэпсырэр ары. Единороссхэм IофшIэныр чанэу зэхащэнэу, унэшъо тэрэзхэр ашIынхэу цIыфхэр къяжэх, къащэгугъых.
— Мыекъуапэ икъыблэ-къокIыпIэ чIыпIэ паркэу «Патриот» зыфиIорэр щашIын гухэлъ щыIагъ. Сыдигъо ар рагъэжьэщта, сыд фэдиз мылъкуа пэIуагъэхьащтыр?
— ТекIоныгъэм ия 75-рэ илъэс ихэгъэунэфыкIын къыдыхэлъытагъэхэ Iофтхьабзэхэр республикэм щызэхэтэщэх. Мэхьанэшхо зэттыхэрэ лъэныкъохэм ащыщ дзэ-патриотическэ паркэу «Патриотым» игъэпсын.
Псэуалъэр зыщашIыщтыр дгъэнэфагъэ, чIыгу гектари 10-м ар тырашIыхьащт. НыбжьыкIэхэр зыщызэрэугъоинхэ, шIуагъэ къытэу яуахътэ зыщагъэкIон алъэкIыщт чIыпIэу паркыр щытыщт. Ащ псэолъэ зэфэшъхьафхэр къыдыхэлъытэгъэщтых: планетариер, шхапIэр, лъэныкъуабэ къызэлъызыубытырэ къэгъэлъэгъопIэ комплексыр, зызщыбгъэпсэфын плъэкIыщт чIыпIэхэр, нэмыкIхэри.
— Адыгабзэмрэ тхыбзэмрэ я Мафэ ипэгъокIэу зы сыкъыкIэупчIэмэ сшIоигъу, о уигукъэкIыкIэ гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым щызэхащэгъэ ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэн ыкIи икъэухъумэн фэгъэзэгъэ Проектнэ офисым иIофшIэн сыд фэдэ уаса фэпшIын плъэкIыщтыр?
— Проектнэ офисыр 2018-рэ илъэсым дгъэпсыгъэ. Ащ хэхьагъэх шIэныгъэлэжьхэр, этнографхэр, бзэм изэгъэшIэн фэгъэзагъэхэр, общественнэ IофышIэшхохэр. Программэ зэхагъэуцуагъ, ащ епхыгъэу гъогу картэ аштагъ. МыекъуапэкIэ адыгабзэм купи 5, Тэхъутэмыкъое районымкIэ – купитIу фырагъэджагъэх. А IофшIэныр мы илъэсми лъагъэкIотэщт.
Лъэпкъ библиотекэм къыщызэIуахыгъ ыкIи шIуагъэ къытэу Iоф ешIэ ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэн фэгъэзэгъэ Клубэу «Адыгабзэ зэзыгъашIэмэ зышIоигъо куп» зыфиIорэм. Ащ пшъэрылъ шъхьаIэу иIэр ныдэлъфыбзэм имэхьанэ зыкъегъэIэтыгъэныр, адыгэ лъэпкъым икультурэ ыкIи итарихъ ашIэныр ары. Егъэджэнхэр ыпкIэ хэмылъэу специалистхэм зэхащэх. Мультфильмэу «Фиксики» зыфиIорэм исериитф адыгабзэкIэ зэрадзэкIыгъ. «Колыбельные песни для самых маленьких мальчиков и девочек» зыцIэ проектым игъэхьазырыни ыкIэм фэкIуагъ. Этнолагерэу «АДЫГЛЕНД» зыфиIорэр апэрэу республикэм щыкIуагъ.
Проектнэ офисым иIофшIэн нэмыкI лъэныкъуабэми ателъытагъ. Джащ фэдэу федеральнэ реестрэм хэбгъэхьан плъэкIыщт гъэсэныгъэм ипрограммэ 11 агъэхьазырыгъ, ахэр зэкIэ ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэн епхыгъэх. Программэхэр зэкIэ Москва агъэхьыгъэх.


Karakter boyutu :
Moskovalı Çerkesler ya da İsrailli Çerkesler
24 Mart 2020 Salı Saat 12:08
İsrail Çerkeslerinin geçmişini anlatan bir kitap henüz yazılmış değil, ancak toplanmış belge sayısı çok. İsrail'deki Adıge köyü Reyhaniye'de yaşayan Ğış Riad'ın dediğine göre, yüz elli yıl öncesine gidildiğinde, bu Çerkeslerin bir dış bir ülkeye göç edişi olayına ilişkin bir kitap yazılması gerekiyor.
Ğış Riad
"Çerkes" denildiğinde, Rus toplumunun gözünde, görünüş ve davranışıyla farklı bir insan tipi beliriyor. Bu görüntü Kafkas Savaşı döneminden bu yana sürüyor. Ünlü şairler Puşkin, Lermontov ve diğerleri Çerkesleri yiğit, yurtlarını savunan ve güzel görünümlü insanlar olarak tanıtmışlardır; ancak, genelde Çerkes denildiğinde kan dökücü, katil, cani insanlar akla geliyordu. Sovyet döneminde yazılmış tarih kitaplarında Çerkesler için hırsız, tembel ve düzenbaz sözcükleri kullanılıyordu. Bugün de öylesine nitelendirmeler yapılabiliyor. Bir süre önce Kubanlı tarihçiler ve Kuban'da [Kransodar Kray] yazılmış kitaplarda Çerkesler için hırsız, insan öldüren, cani, savaşçı, kavgacı ve güvenilmez insanlar deniliyordu. Şimdilerde de benzeri görüşler öne sürülebiliyor, söz gelişi Rusya'nın Türkiye Büyükelçisi Aleksey Yerhov bu gibi dezenformasyonları (yalan ve kasıtlı haberleri) "yineledi", Kafkas Savaşı sonrasında Çerkeslerin kendi istekleriyle Türkiye'ye göç ettiklerini iddia etti. Yeryüzündeki tüm Adıgelerin tepkisini çekti.
- Çerkeslere her yerde dostça karşılanmıyordu, - diye konuşmaya başlıyor Riad. – Yurdundan kovulup canını kurtarmaya çalışan insanlara kim hoş geldin der ki? Çerkesler Türkiye, Balkanlar, Avrupa ve Amerika'da yaşamak zorunda kaldılar. Bazıları silahları, güçleri, bazıları da sanat, akıl ve çalışmaları sayesinde ayakta kaldılar.
Orta Doğuya yerleşenler çok sıkıntı çektiler. Bedevi ve Dürzilerle sürekli mücadele etmek zorunda kaldılar, kendilerini kendi yöntemleriyle korumaya çalıştılar. O dönemleri anlatan bir film, ünlü rejisör, film yapımcısı Kandur Muhadin tarafından "Çerkes" adıyla Ürdün'de beyaz perdeye aktarıldı.
- Reyhaniye'nin kurulduğu yer Çerkeslerin kendileri tarafından seçilmiş bir yer değildi, - diye anlatıyor Riad. – Türk yetkililer büyük Dağlı gruplarının yerleştirilecekleri yerleri öncesinden belirlemişlerdi. Ancak oralarda yaşamak zordu, toprak verimsizdi. Göçmenler yerden çıkan büyük bir su kuyusunun, pınarın etrafında toplandılar.
Çok geçmeden Kafkaslı ailelerin arasına Türk ve Arap aileler de katılmaya başladı. Riad'la kardeşi Memduh (ki bu kişi birkaç yıl Reyhaniye Adıge Khase başkanlığı yapmış biri) köyün etnik bileşimini belirterek nüfusunu kayda almışlar.
- Reyhaniye'nin kuruluş tarihini tam olarak bilen yok, - diyor Riad. – Yaşlıların söylediklerine göre köyümüz Kfar-Kama köyünün kuruluşundan bir yıl sonra kuruldu, köyün kuruluş tarihi 1878 yılına dayanıyor olmalı.
Reyhaniye adı 1882 yılında belgelerde yer alıyor, o tarihte köyün kuruluşunun tamamlandığı köylülerimiz tarafından kabul ediliyor.
Köye ilkin Şaguc ve Łışe aileleri yerleştiler. Ardından Ğışlar, Tatarlar, Türkler, Guţeler, Şhagumeler, Şevcenler, Pşıpıylar, Ĥuneler ve daha başkaları geldiler.
Kardeşlerin tuttuğu istatiski verilere göre, 1882 yılında Reyhaniye'de 66 aile (128 kişi) vardı, 10 yıl sonra sayı 211'e çıktı, 1987'de 621, 1992'de 813, 1993'te 847'e çıktı. 2010 yılında sayı 1240'a ulaştı, ancak bunun 265'i Arap asıllı. 1948'de İsrail kurulduğunda 18 aile Reyhaniye'yi terk edip Suriye'ye göç etti, aradan beş yıl geçtikten sonra beş aile daha Suriye'ye gitti. Çoğunluk kararsızdı, yer ilkin Türklerindi, sonra İngiliz yönetimi geldi. Suriye ve Lübnan'a çok kişi göç etti. Bunun üzerine Reyhaniye yaşlıları gidenlerin geri dönmelerine izin verilmesini İsrail makamlarından talep ettiler ama kabul görmedi.
Değişen bir şey olmadı
Riad İsrail'deki Ramat Gan Üniversitesi mezunu. Reyhaniye köy okulunda tarih ve Adıgece dersleri öğretmenliği yaptı. Köylüleri, kendisine verdikleri değeri belirtmek için ona "profesör" (öğretmen) diyorlar.
- Çocukluğumdan beri durmadan kitap okurum, - diye anlatıyor Riad. – ilginç konuları tartışmayı seviyorum, en çok da tarih ve Adıgelerin geçmişine ilişkin anlatılara ilgi duyuyorum, ama yazı yazma konusunda becerikli olduğumu söyleyemem. Birçok kişi anılarımı yazmamı söylüyor, ama ben düşüncelerimi başkalarıyla paylaşmayı daha seviyorum. Gençler ulusal tarihimizi ilginç buluyorlar, ulusumuzun başına gelenleri öğrenmek istiyorlar, buna seviniyorum. Gençlerle ilgileniyorum.
Adıge tarihini derinlemesine öğrenmeye başlamam köy okulunda öğretmenlik yaptığım sıralara dayanıyor. O sıralar Amerikalı bir profesör Reyhaniye'ye gelmişti, Adıgece öğrenmek istiyordu. On sözcükten fazla Adıgece bilmiyordu, ancak birkaç ay köyde kalınca Adıgece konuşmaya başladı.
- Bu Amerikalı Kafkas filolojisi alanında bazı araştırmalar yapıyordu, - diyerek geçmişi anımsadı Riad. – Adıgecenin en eski yeryüzü dillerinden biri olduğunu, Sumer dilinden daha genç bir dil olmadığını içtenlikle söylüyordu. Profesöre yardımcı olmak için Adıgelere ilişkin kitapları aramaya başladım. Böylece Adıgeceyi ve Adıge edebiyatını daha derinlemesine öğrenmiş oldum.
Yeni bilimsel arayışları Riad'ın ufkunu açıyor ve yeniden dünyaya gelmiş biri gibi oluyor. Bilinçlenmesi Reyhaniye köylülerinin kimliklerinin değiştirilmeleri dönemine rastlıyor. İsrailli Adıgelerin nüfus cüzdanlarında ad ve soyadı olarak kendi gerçek ad ve soyadları değil, Türkiye'ye geldiklerinde kendilerine verilmiş olan ad ve soyadlar yazılıydı. Söz gelişi Riad'ın kardeşleri Memduh ile Samir'in soyadları Harun diye yazılmıştı. Oysa Harun büyük babalarının adıydı. Ben Ğış soyadını yazdırmak için direttim ve yazdırdım. Ardından diğerleri de kendi gerçek soyadlarını yazdırmaya başladılar.
"Çerkesçe konuşun!"
Reyhaniye'yi dolaşırken bir avluda asılı bir levha gördüm, "Çerkesçe Konuşun" diye yazılıydı. İlkin şaşırdım, sonra düşündüm. Türkiye'de iken Düzceli Neğuç Hikmet'in anlattığı bir olayı yeniden anımsadım. Çektikleri çileleri anlatırken Hikmet ayağa kalktı, kare biçiminde kırmızı bir saç levhayı bana gösterdi. Üzerinde "Türkçeden başka dilde konuşmak yasaktır!" yazılıydı. Buna benzer levhalar Adıge köylerine ve ortak alanlara da asılmıştı. Bunlar özgür olmamanın işaretleri idiler.
- Bir ulus olarak bizi ayakta tutacak olan tek şey, kökenimizi derinlemesine ve iyi öğrenmek, dilimizi ve hiçbir ulusun kültürüne benzemeyen ulusal kültürümüzü ayakta tutmaktır, - dedi Riad. – Yüz elli yıldır Adıgeler olarak İsrail topraklarında yaşıyoruz, ama Yahudi ya da Arap olmadık. Türkiye, Suriye, Almanya, Fransa ve ABD'de yaşayan Adıgeler de öyleler. Ne olursa olsun kendi özelliklerimizi korumamız ve Adıgece konuşmayı sürdürmemiz gerekiyor. İsrail'de yaşayan Adıgeler eski anayurtlarını seviyorlar, kalpleri anayurda dönük. Geçmiş dönemlerde çektikleri acıları unutmuyorlar, Kafkas Savaşı sonucu ulusun darmadağın edilmiş olduğunu da biliyorlar.
- Başımıza gelmiş olan onca yıkımı unutmadan ileriye yönelik adımlar atmak zorundayız, - diyor Riad. – Bizim açımızdan Kafkasya ve Rusya bir, ayırım yapmıyoruz. Ayrı düşmüş olsak da acımız ve sevincimiz ortak.
19. yüzyılda Ortadoğuya yerleşen Çerkeslere Araplar "Moskova'dan gelen insanlar" (Москобым ицIыфхэр) diyorlardı. Uzun yıllar geçtikten sonra Adıgelere saygı duymaya ve "Çerkes" demeye başladılar. Bunun da düşündürücü yanları olmalı…
Nıbe Anzor, Adıge mak, 19 Mart 2020
Kaynak: https://adygvoice.ru/2020/03/19/%d0%bc%d0%be%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%b1%d1%8b-%d1%89%d1%8b%d1%89-%d1%87%d0%b5%d1%80%d0%ba%d0%b5%d1%81%d1%85%d1%8d%d1%80/?fbclid=IwAR3CAHOxouKqqZbgSN2Kc5HE9A5nmumrGxqPvONgOMrtY2o-XvGDzjmya5A
Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız
Cherkessia.net, 24 Mart 2020
***
«Москобы щыщ черкесхэр»
Израиль щыпсэухэрэ адыгэ хэхэсхэм къарыкIуагъэр тхыгъэу зыдэт тхылъ джыри яIэп, ау къаугъоигъахэу щыIэ къэбархэр бэ мэхъух. Адыгэ къуаджэу Рихьание щыпсэурэ Гъыщ Риад къызэриIорэмкIэ, лIэшIэгъурэ ныкъорэкIэ узэкIэIэбэжьмэ ахэр IэкIыб хэгъэгум кощыжьынхэу зэрэхъугъэм тхылъыр фэгъэхьыгъэщт.
«Черкес» зыпIокIэ зиобраз урысые обществэм ынэгу къыкIэуцорэ цIыфым итеплъи, ипсэукIи, изекIуакIи зэрэщыт шъыпкъэм текIых. Ащ фэдэ еплъыкIэр Кавказ заом илъэхъан къыщежьагъэу ары зэралъытэрэр. УсэкIо цIэрыIохэу Пушкиным, Лермонтовым, нэмыкIхэми черкесхэр лIыбланэхэу, ячIыгу иухъумакIохэу, ятеплъэ дахэу зэрэщытыгъэхэр ятхыгъэхэм бэрэ къахэфэхэми, черкесыр къызэрашIошIыщтыгъэр укIакIоу ары. Советскэ лъэхъаными тарихъыр зэрэзэрагъэшIэрэ тхылъхэм черкесхэр тыгъуакIохэу, фэмыфхэу, бзэджашIэу къыхагъэщыщтыгъ. БэшIагъэп джыри Кубановедением ыкIи Кубань щатхыгъэ тхылъхэм черкесыр тыгъокIоукIакIоу, зэуакIоу, цыхьэ фэпшIынэу щымытэу къызаIуатэщтыгъэр. Непэрэ мафэми ащ фэдэ образэу черкесхэм афызэхалъхьагъэр бэмышIэу Урысыем ипосолэу Тыркуем щыIэ Алексей Ерховым «къыгъэшъыпкъэжьыгъ», Кавказ заом ыуж черкесхэм ежь яшIоигъоныгъэкIэ заIэти, Тыркуем кIожьыгъагъэхэу къыIуагъ. Адыгэу дунаим тетыр зэкIэ ащ ыушъхьакIугъ.
— ТыдэкIи черкесхэм IаплIыкIэ къащыпэгъокIыщтыгъэхэп, — къырещажьэ ипсалъэ Риад. — Хэта зищыкIэгъагъэр егъэзыгъэкIэ зышъхьэ къезыхьыжьэжьыгъэ лъэпкъэу зыщыпсэущтыгъэ чIыгур зимыIэжьыр? Тыркуеми, Балканхэми, Европэми, Америкэми ахэр зэращыпсэущтхэм фэбэнэнхэ фаеу чIыпIэ иуцогъагъэх. Ащ пае зыхэм Iашэр агъэфедэщтыгъ, нэмыкIхэр ясэнаущыгъэ, яакъыл, Iофыр шIу зэралъэгъурэм хищыжьыщтыгъэх.
КъокIыпIэ Благъэм кIуагъэхэми къиныбэ зэпачыгъ. Бедуинхэмрэ друзхэмрэ ренэу къапэуцужьыщтыгъэх, ежьхэм, зэресагъэхэу, зыкъагъэгъунэжьыщтыгъ. А лъэхъаным фэгъэхьыгъэу «Черкес» зыфиIорэ фильмэр режиссер цIэрыIоу Къандур Мухьадин Иорданием щигъэуцугъ.
— Рихьание зыдэщыс чIыпIэр черкесхэм ежь-ежьырэу къыхахыгъагъэп, — къеIуатэ Риад. — Тыркуем ипащэхэм къушъхьэчIэс купышхохэр щы-
псэунхэу ар къафагъэнэфэгъагъ. Ау ущыпсэуныр къиныгъ, чIыгум удэлэжьагъэми къыуитын щыIагъэп. Ау мухьаджырхэм псынэкIэчъышхоу чIыгум къычIиутырэм анаIэ тырадзэгъагъ, ягъашIи рапхыгъагъ.
Охътабэ темыкIыгъэу Кавказым къикIыгъэхэ унагъохэм тыркухэр ыкIи арабхэр къахагъэтIысхьэхэу рагъэжьэгъагъ. Ежь Риадрэ ышэу Мамдыхъурэ (ар Рихьание и Адыгэ Хасэ илъэс заулэрэ ипэщагъ) къуаджэм щыпсэурэ цIыф пчъагъэр зыфэдизыр атхы, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэхэри ахэм ахэт.
— Рихьание зыдэщыс чIыпIэм къызытIысыгъэ илъэсыр шъыпкъагъэ хэлъэу къыIонэу зыми ышIэрэп, — еIо Риад. — ЛIыжъхэм агу къызэрэкIыжьырэмкIэ, ар къуаджэу Кфар-Камэ къызэтIысым зы илъэскIэ ыуж къинэгъагъ, къуаджэм итарихъ затхырэр 1878-рэ илъэсым къыщегъэжьагъ. Рихьание ыцIэ тхыгъэхэм апэрэу къазыхэфагъэр 1882-рэ илъэсыр ары, джащыгъум чылэр къэтIысыгъагъэу, къуаджэр щыIэ хъугъэу ащ дэсхэми алъытэ.
Апэу къуаджэм къыдэтIысхьэгъагъэхэр Шагудж ыкIи ЛIышэ лIакъохэр арых. Ахэм къакIэлъыкIуагъэх Гъыщхэр, Тэтэрхэр, Тыркухэр, ГутIэхэр, Шъхьагумэхэр, Шэуджэнхэр, Пщыпыйхэр, Хъунэхэр, нэмыкIхэри.
Зэшхэм ястатистикэ къызэриIорэмкIэ, 1882-рэ илъэсым Рихьание унэгъо 66-рэ (нэбгыри 128-рэ) щыпсэущтыгъэ, илъэси 10 зытешIэм нэбгырэ 211-рэ, 1987-рэм — 621-рэ, 1992-м — 813-рэ, 1993-м — 847-м нэсыгъагъэх. 2010-рэ илъэсым зэкIэмкIи зэрэхъущтыгъэхэр нэбгырэ 1240-рэ, а пчъагъэм щыщэу 265-р арабыгъэх. 1948-рэ илъэсым, Израиль къэралыгъо шъхьаф зэхъум, унэгъо 18 Рихьание дэкIыжьи Сирием кIожьыгъагъэ, илъэситф тешIагъэу унэгъуитф етIани кощыжьыгъагъэ. Нахьыбэмэ ашIэщтыр ашIэщтыгъэп, зытесыгъэхэ чIыпIэр апэ Тыркуем, нэужым Англием яягъ. Сириемрэ Ливанрэ ащыпсэунхэу бэ кIожьыгъагъэр. Джащыгъум Рихьание инахьыжъхэр пащэхэм ялъэIугъагъэх ячIыгужъ къэкIожьынхэу Iизын къаратынэу, ау къафадэгъагъэп.
Ау сыдми хъурэ щыIэп
Риад иныбжьыкIэгъум Рамат-Гане дэт университетыр къыухыгъ. Тарихъымрэ адыгабзэмрэ къоджэ еджапIэм щаригъэхьыгъ. Икъоджэгъухэр, шъхьэкIафэ къыфашIызэ, «профессоркIэ» къеджэх.
— СицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу тхылъыбэмэ сяджэ, — къыIуагъ Риад. — Iофыгъо гъэшIэгъонхэм сатегущыIэныр сикIас, анахьэу тарихъым ыкIи адыгэхэм къарыкIуагъэм фэгъэхьыгъэ къэбархэм салъэхъу, ау тхэным сытегъэпсыхьагъэп. Бэмэ къысаIо мемуархэр стхынхэу, ащ ыпэу сигупшысэхэмкIэ цIыфхэм садэгощэныр сэ къыхэсэхы. НыбжьыкIэхэм лъэпкъ тарихъыр ашIогъэшIэгъон, тилъэпкъ къыкIугъэ гъогур зэрагъашIэ зэрашIоигъом сегъэгушхо. Бэрэ ахэм саIокIэ.
Ежьыри ышъхьэкIэ илъэпкъ тарихъ игъэкIотыгъэу зэригъэшIэнэу зыригъэжьэгъагъэр еджапIэм Iоф щишIэ зэхъур ары. Ащыгъум Америкэм профессор горэ къикIи Рихьание къэкIогъагъ, адыгабзэм изэгъэшIэн пылъыгъ. ГущыIипшI нахьыбэ адыгабзэкIэ ышIэщтыгъэп, ау мэзэ заулэрэ къуаджэм зыдэсым рыгущыIэу ригъэжьэгъагъ.
— Американцэм кавказ филологиемкIэ ушэтын горэхэр ышIыщтыгъэх, — ыгу къэкIыжьы Риад. — Адыгабзэр зэрэдунаеу анахь бзэжъэу тетыжьхэм зэращыщыр, шумерхэм абзэ къызэрэщимыгъакIэрэр ицыхьэ телъэу къыIощтыгъ. Профессорым IэпыIэгъу сыфэхъоу сIозэ, адыгэхэм афэгъэхьыгъэ тхылъхэм салъыхъоу езгъэжьэгъагъ. Адыгабзэри, адыгэ литературэри нахь дэгъоу зэзгъэшIагъэх.
ШIэныгъакIэу зэригъэгъотыгъэхэм Риад игупшысакIи зэблахъугъ, икIэрыкIэу дунаим къытехъуагъэу зилъытэжьыгъ. Идунэе зэхашIэ зыщыригъэжьагъэр адыгэхэу Рихьание дэсхэм япаспортхэм язэблэхъун зыфежьэр ары. Израиль щыпсэухэрэ адыгэхэм япаспортхэм ежь алъэкъоцIэ шъыпкъэхэр арэп адэтхагъэхэр — Тыркуем къызэсыхэм къафашIыгъэ цIэхэмрэ лъэкъуацIэхэмрэ. ГущыIэм пае, Риад ышыхэу Мамдыхъурэ Самиррэ япаспортхэм зэрадэтхэгъэхэ лъэкъуацIэр Хьарун. Ятэжъ джары ыцIагъэр. Ежьым ипаспорт ылъэкъоцIэ шъыпкъэу Гъыщыр къыдаримыгъатхэу ашIокIыгъагъэп. Аужырэ лъэхъаным Риад зэрэзекIуагъэм фэдэу адыгэ лъэкъуацIэхэу яIагъэхэмкIэ зязыгъэтхыжьыхэрэр нахьыбэ мэхъух.
«АдыгабзэкIэ шъугущыI»
Рихьание къыщыскIухьэзэ чэу горэм табличкэ пылъагъэу слъэгъугъэ, «УзэрэгущыIэщтыр адыгабзэ» ыIоу ащ тетхэгъагъ. Ар згъэшIэгъуагъэ, нэужым тхыгъэм сигъэгушIуагъ. Тыркуем сыкIуагъэу Нэгъуцу Хикмет къысфиIотэгъэгъэ къэбарыр сыгу къэкIыжьыгъ. Къинэу апэкIэкIыгъэр къыIуатэзэ, къэтэджи итеплъэкIэ плIэмыеу, ышъокIэ плъыжьэу къэнджалым хэшIыкIыгъэ табличкэр къысигъэлъэгъугъагъ. Ащ тетхэгъагъ: «УзэрэгущыIэщтыр тыркубзэ закъор ары!». Джащ фэдэ табличкэхэр адыгэхэм ячэухэми атеIулIэгъагъэх, цIыф зэIукIапIэхэми ащыпылъэгъагъэх. Ахэр ашъхьэ зэрэфимытыгъэхэр къэзыгъэлъэгъорэ тамыгъэу ар щытыгъ.
— Тэ лъэпкъэу тыкъызэтезыгъэнэн зылъэкIыщт закъор лъапсэу тыкъызытекIыгъэр куоу зэдгъашIэмэ, тыбзэрэ зыми фэмыдэ тилъэпкъ культурэрэ тымыгъэкIодхэу къызэтедгъанэхэмэ ары, — къытиIуагъ Риад. — Адыгэхэр Израиль зыщыпсэухэрэр лIэшIэгъурэ ныкъорэ хъугъэ, ау ащ пае джурти, араби тыхъугъэп. Джащ фэдэх Тыркуем, Сирием, Германием, Францием ыкIи США-м ащыпсэухэрэ адыгэхэри. Сыд хъугъэми, тэ тызыфэдэм тытетэу тыкъэнэн, тызэрэадыгэм тырыгушхоу тыщыIэн фае. Израиль щыпсэурэ хэхэс адыгэхэм ячIыгужъ шIу алъэгъу, агухэр къытфызэIухыгъэх. БлэкIыгъэ зэманхэм къинэу алъэгъугъэр ащыгъупшэрэп, Кавказ заом лъэпкъыр зэрэзэхигъэтэкъуагъэри янэрылъэгъу.
— ТхьамыкIагъоу къытэхъулIагъэр зыщытымыгъэгъупшэу тапэкIэ тызэрэлъыкIотэщтым тызэрэпылъыщтыр къыдгурэIо, — еIо Риад. — ТэркIэ Кавказыри Урысыери зэфэдэх. ТызэкIэрычыгъэми тигушIуагъуи тигумэкIи зы.
Я 19-рэ лIэшIэгъум КъокIыпIэ Благъэм икIыжьыгъэгъэ адыгэхэм арабхэр къызэряджэщтыгъэхэр «Москобы къикIыгъэ цIыфхэр» (Люди из Москвы), къырагъэкIыщтыгъэр «Москобым» ицIыфхэр. Илъэсыбэ зытешIэ ужыр ары ахэм адыгэхэм шъхьэкIэфагъэ къафашIэу «черкескIэ» къяджэхэ зыхъугъагъэр. Ащи узэгупшысэн хэлъ…
Ныбэ Анзор.
Шъачэ — Рихьание — Назарет — Шъачэ.
Bu haber toplam 3154 defa okundu.
Yıldız Anıçok Kaynak
İtalya'da var Adığeler VERONAVA ŞEHRİNDE ve bütün alışveriş merkezlerinde ADIĞE GİRİŞ KAPISİNDA yazılı.02 Mayıs 2020 Cumartesi Saat 18:39
Meral Kazan
Polonya da bile göç eden Çerkesler var01 Nisan 2020 Çarşamba Saat 16:02


Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат чIыопс къэкIуапIэхэр зэрагъэфедэрэм гъунэ лъызыфырэ Федеральнэ къулыкъум ипащэ игуадзэу Марианна Климовам республикэм и Правительствэ зычIэт унэм зэIукIэгъу щыдыриIагъ.
Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх Росприроднадзорым Краснодар краимкIэ ыкIи Адыгэ РеспубликэмкIэ ирегион гъэIорышIапIэ ипащэу Роман Молдовановыр, Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэу Александр Наролиныр, вице-премьерэу Сапый Вячеслав.
ЧIыопсым икъэухъумэн епхыгъэ Iофыгъохэм зэIукIэгъум щатегущыIагъэх. Мы лъэныкъомкIэ хабзэм ифедеральнэ къулыкъухэм зэдэлэжьэныгъэу адыряIэр гъэлъэшыгъэн зэрэфаер республикэм и ЛIышъхьэ къыхигъэщыгъ.
«ЧIыопсым икъэухъумэнкIэ джырэ амалхэр республикэм щыгъэфедэгъэнхэм лъэшэу анаIэ тырагъэты. Республикэм ихэбзэ Iэшъхьэтетхэм тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэн епхыгъэ пшъэрылъхэм язэшIохын мэхьанэшхо раты, сыда пIомэ цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэщтыр ащ бэкIэ елъытыгъ. МыщкIэ федеральнэ гупчэм игъоу ылъэгъухэрэр къыдэтлъытэхэзэ, тиIофшIэн нахьышIоу зэхэтщэн фае», — хигъэунэфыкIыгъ КъумпIыл Мурат.
Марианна Климовам Адыгеим и ЛIышъхьэ къыфиIотагъ уплъэкIунхэу зэхащагъэхэм якIэуххэм, Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет иподразделениехэм яIофшIэн зэрауплъэкIугъэм афэгъэхьыгъэу.
«Зэхэщэн Iофтхьабзэхэр зэрахьэхэ зыхъукIэ, псым игъэфедэнкIэ, псэушъхьэхэм якъэухъумэнкIэ игъоу тлъэгъугъэхэр Адыгэ Республикэм испециалистхэм къашъхьапэщтых», — хигъэунэфыкIыгъ Марианна Климовам.
ЗэIукIэгъум икIэуххэм атетэу Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ Адыгеим тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэнкIэ ыкIи чIыопс къэкIуапIэхэмкIэ и ГъэIорышIапIэрэ Адыгеим псэушъхьэхэмрэ псы биологие къэкIуапIэхэмрэ якъэухъумэнкIэ ыкIи ягъэфедэнкIэ и ГъэIорышIапIэрэ пшъэрылъ заулэ афишIыгъ. Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет ипащэ пшъэрылъ фашIыгъ чIыопсым икъэухъумэн тегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэу зэрахьэхэрэм гъунэ ренэу алъифынэу.


СПИД-м пэуцужьыгъэнымкIэ Адыгэ республикэ Гупчэм Iофтхьабзэу «Стоп ВИЧ/СПИД» зыфиIорэр зэхищагъ. ШэкIогъум и 25-м къыщегъэжьагъэу тыгъэгъазэм и 10-м нэс ар Адыгеим щыкIощт.
Пшъэрылъ шъхьаIэу ащ иIэр а узхэр зиIэхэр нахь пасэу къыхэгъэщыгъэнхэр, игъом IэпыIэгъу афэхъугъэныр ары. 2019-рэ илъэсым пыкIыгъэ мэзи 9-м къыкIоцI ВИЧ-р къызхагъэщыгъэхэм япчъагъэ проценти 8,9-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Ар гумэкIыгъошхоу щыт.
Iофтхьабзэм хэлажьэ зышIоигъохэр АР-м СПИД-м пэуцужьыгъэнымкIэ и Гупчэ ыкIи поликлиникэу цIыфыр зэпхыгъэм екIолIэнхэшъ, лъы ащатын алъэкIыщт. Къыхэгъэщыгъэн фае тестирование зыкIухэрэм ацIэ къаIоныр зэримыщыкIагъэр. УпчIэ зиIэхэр «цыхьэшIэгъу телефонэу» 8 (8772)52-10-51-м теонхэ алъэкIыщт.
АР-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ республикэм щыпсэухэрэ цIыфхэм къяджэ мы Iофтхьабзэм хэлэжьэнхэу. Псауныгъэм узэрэфэсакъын фаер, узыр игъом къыхэбгъэщымэ нахь еIэзэгъошIу зэрэхъурэр къыхагъэщы.
(Тикорр.).


ЦIыфхэр зикIасэр цIыфмэ якIас
Шапсыгъэмэ я Адыгэ Хасэ зэхэзыщи ылъэ тезгъэуцуагъэу, джы ащ итхьэмэтэ гъэшIуагъэу, лъэпкъым къыгъэшIагъэм фэшъыпкъэу къэзыхьырэ ТIэшъу Мурдинэ ыныбжь илъэс 90-рэ хъугъэ. Тхьэм насып къыуитынышъ, уигъашIэ кIыхьэу, уищыIакIэ шъуашэу, пIорэр пшIэрэр цIыфымэ аштэу, узщыщым ущалъытэным нахь дэгъоу сыд цIыфымкIэ щыIэн. ТIэшъу Мурдинэ фэгъэхьыгъэ тхыгъэр къэзгъэхьазырыгъэр журналистэу, тхакIоу Къуекъо Асфар.
Унэгъо зэгурыIожь укъихъухьагъэу, адыгэ чылэ ущапIугъэмэ, уиадыгагъэ къыщыкIэщтэп, уянэ-уятэмэ укъалъэгъу фэдэу ренэу узекIон фае, уиадыгагъэрэ уицIыфыгъэрэ ахэмэ яуушэтымэ ори зыгорэ ухъун. Джары нахьыжъымэ къытаIощтыгъэр, ары Мурдини егъашIэм зэрэпсэурэр, зыщыщымэ афэмыдэмэ хэт фэдэн, лIакъомрэ лъэпкъымрэ илъэуж арэкIо.
Ятэжъэу Шъэлихьэ зыпишIын щыIагъэп. ШIоикъо къуаджэм анахь лэжьакIоу, псэуакIоу дэсыгъэмэ ащыщ ТIэшъу Шъэлихьэ иунагъо. Ащ ис кIалэхэр шIэхэу щыIэкIэ-псэукIэм хэщагъэ хъущтыгъэх, аIэ зэмыкIурэ щыIагъэп. Ащ дакIоу уадыгэмэ, узэрэадыгэн фаер, тыдэ ущыIэми, хэт ухэхьагъэми адыгагъэмкIэ уахэхьан, адыгагъэмкIэ уакъыхэкIыжьын зэрэфаер ицIыкIугъом къэзыубытыгъэмэ ащыщ ТIэшъу Мурдинэ.
Заом илыгъэ къызынэсыгъэми ар ащыщ. Шъэожъые IэтIахъоу чылэм зыщыдэсыгъэ уахътэм, якъуаджэ топхэр дэтхэу, тидзэкIолIхэр нэмыцымэ зэряощтыгъэхэр, Шъачэ иIэгъоблэгъу уIэгъэ мин пчъагъэхэр къызэращэщтыгъэхэр, «тхьапэр чъыгым зэрэпытым фэдэу», джащ фэдизэу бэу тидзэкIолIхэр мэзым зэрэхэлъыгъэхэр инэрылъэгъугъ. Шъачэ нэмыцымэ амыкъутэу аштэмэ къашъхьэпэщтэу мэгугъэхэти, къухьэлъатэкIи лагъымэ къытрадзэщтыгъэп, топыкIи къеощтыгъэхэп. Ары щымыщынахьыхэу тидзэкIолIхэр мыщ къызкIащэщтыгъэхэр.
— УIагъэмэ ящыкIагъэм фэдиз йод тэ къэкIыни, — ыгу къэкIыжьы Мурдинэ. — Дэшхо чъыгымэ къапыкIагъэхэр джыри зэрэцIынэу къэтыутыхэти, ащ йод хашIыкIыщтыгъэ. Ащ фэдиз утын зышхыгъэ чъыгыхэр нэужым бэрэ сымэджагъэх, бэ гъугъэри.
«Игъо къэсымэ аргъоири мэтэджы» аIо, Мурдини ШIоикъо къыдэкIыгъ, щыIэныгъэ гъогум ежь-ежьырэу теуцуагъ.
БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 50-рэ илъэсхэм Краснодар мэкъумэщ институтым щеджагъ, дэгъоу къыухыгъ, чIыпIабэмэ ащылэжьагъ, ищытхъу амыIуагъэмэ идэй зыми зэхихыгъэп. «Пырамыбжьэр мэшъхьалъэ, шъхьадж илъэпкъ еожьы», Мурдини лIыпкъ иуцуагъэу, хьазырэу чъэпхъыгъэу шапсыгъэ шъолъырым къыгъэзэжьыгъ, ежь хы Iушъо шапсыгъэмэ яIуагъэу, «Кубань къикIыжьи, къушъхьэм къыгъэзэжьыгъ». Анахь совхоз цIэрыIоу, игъэкIотыгъэу ПсышIуапэ районым итым иинженер шъхьаIэу агъэнэфагъ, илъэс тIокIым ехъурэ а IэнатIэр зэблимыхъоу Мурдинэ лэжьагъэ.
ИIоф дэгъоу, Шъачэ къалэ ПсышIуапэ итхьэматэмэ агурыIоу, гъот иIэу, гупсэфэу рэхьатэу щыIагъ Мурдинэ иунэкъощ Мэдинэ игукъанэхэмрэ игухэкIыхэмрэ ыдэжь къакIоу къыдигощыхэу регъэжьэфэ нэс. ТIэшъу Мэдинэ лъэпкъ музеим ТIуапсэ щылажьэщтыгъэ, археологыгъ, тарихъым дэгъоу хишIыкIыщтыгъэ, анахьэу адыгэм къырыкIуагъэм. Топонимикэм зэрэдэлажьэрэм елъытыгъэу лъэсэу къушъхьэхэр зэпикIухьэщтыгъэх, ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу лъэпкъым анахь ыгъэлъапIэхэрэр, тхьэлъэIупIэ чъыгыхэр, гъэхъунэхэр, къэгъэсэй Iуашъхьэхэмрэ испыунэхэмрэ къыхигъэщыжьыщтыгъэх, ыгъэнафэщтыгъэх. Анахьэу Мэдинэ зыпылъыгъэр тхьэлъэIупIэ чъыгыжъыхэр арых. Илъэс шъитф, шъибл, миным ехъу зыныбжьыхэр, бэшIагъэу тхьэлъэIупIэ чъыгыкIэ агъэнэфагъэхэр лъэпкъым игушъхьэ лэжьыгъэ зэрэщыщхэм пае къыухъумэным ыгукIи, ыпсэкIи фаблэщтыгъ.
— Садэжь къакIомэ, нэфышъагъом нэс тызэдэгущыIэу, мыхэмэ агъапэзэ ыгу зэгуагъэутыным зэрэнагъэсыгъэр хэслъагъощтыгъэ, — ыгу къэкIыжьыщтыгъэ Мурдинэ. — Хъулъфыгъэшхоу зыгу зыкIуачIэр нэку-нэпс хъущтыгъэ, укIочIэджэныр, Асфар, боу тхьэмыкIагъу…
Краснодар краим, Шъачэ япащэмэ а Мэдинэ шIоIофэу зыпылъыхэр къырадзэщтыгъэп, мы чIыгум тесыгъэ шапсыгъэхэр агу къэзгъэкIыжьырэ топонимикэр, илъэс мин пчъагъэм адыгэм ыухъумагъэ испыунэхэр ашIоIофыгъэхэп, къяхъулIэщтыми ыгъэгумэкIыщтыгъэхэп. ЯщыкIэгъагъэхэпышъ ары. Мэдинэ мыр тхьэлъэIупIэ чъыгыжъышъ реестрэм хэдгъэуцон фай ыIоу тхылъ аритымэ, сыдым мыр щыщ аIоу амыштэу Iаджи къыхэкIыгъ.
А зэкIэ Мэдинэ зэриIохэрэр бзэкуагъэх, дэгугъэх, «уиIоф зышIомыIофым уиIоф фэмыIуат» зэраIоу, сыд ышIагъэу ыIуагъэкIи иIоф къырагъэкIыщтыгъэп. Ау шъыпкъэ, зэ зыфаер къыдэхъугъагъ, ар шапсыгъэхэмкIэ текIоныгъэ иныгъ. Ар хы ШIуцIэ Iушъом Iут къалэхэр, анахьэу Шъачэ, ТIуапсэ, Геленджик зыфэпIощтымэ аныбжь илъэси 125-рэ мэхъушъ, игъэкIотыгъэу хэдгъэунэфыкIыщт аIуи Краснодар краим ипащэмэ зырахъухьэм, апэ ащ пэуцужьыгъэр Мэдин ары. Краим ипащэмэ зэрафэтхагъэм нэмыкIэу Москва шIэныгъэлэжьымэ яинститути макъэ ригъэIугъ, мы чIыпIэмэ егъашIэм адыгэр атесыгъ, сыд фэдэу хъумэ илъэси 125-рэ ыпэ мыщ зи темысыгъэу хъун, цIыф тIысыпIэ имыIагъэу пIон плъэкIына?
Ау ащ нахь Iофыжьыгъэр а къалэмэ аныбжь къызщыригъажьэрэ мафэр ары — 1838-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм (маим)и 12. Мы мафэр ары адмиралэу Лазаревыр хы ШIуцIэ Iушъор ыштэнэу къызекIугъэр, хым тет къухьэхэмкIэ шапсыгъэ- убыхымэ къахаоу ригъэжьагъ, етIанэ десантыр къикIи, бэ цIыфэу щаукIыгъэр. Сыд фэдэу хъумэ пыйхэр къызекIугъэ мафэр къалэмэ алъапсэ хъурэ? Мыри лъэшэу Мэдинэ зыгъэгумэкIэу, чэщ чъыер Iызыхыгъэу, ичэф пызыутыгъэмэ ащыщыгъ. А чIыпIэр ары мы Iофым ТIэшъу Мурдини хэщагъэ зыхъугъэр. Къау-ожьи, Москва иакадемикмэ къатхыжьыгъ заор къазщырашIылIагъэ мафэр къалэмэ алъапсэ хъун зэримылъэкIырэр, тыдэ кIоныех, хабзэм иIоф мэхъаджэ зэкIихьажьыгъэ.
Мэдини зэо-банэм ыухыгъ, кIалэу ыгу зэгуагъэутыгъэ, адэ сыд пшIэн, тхьапш ащ фэдэу къурмэн лъэпкъ Iофым фэхъу-гъэр. Аущтэу 1987-рэ илъэсыр къэсыгъ. А уахътэм КПСС-м и Краснодар крайком иапэрэ секретарэу, СССР-м инароднэ депутатэу, Иван Полозковыр япащэу а зэгорэм къырахьыжьэгъэгъэ Iофыр къаIэтыжьыгъ. 1988-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 12-м Шъачэ ыныбжь илъэси 150-рэ зэрэхъурэр хагъэунэфыкIынэу рахъухьагъ.
И. Полозковым тетыгъошхо иIагъ, партием и ЦК щылэжьагъэу, агурыIоу щытыгъ, арыти Москва мэфэкIым пэIухьанэу ахъщэшIу къафитIупщынэу къыгъэгугъагъэх. Театральнэ гъэуцукIэ мэфэкIым иIэнэу щытыгъ, къухьэхэр хы ШIуцIэ нэпкъым къыIухьэхэмэ, топыкIэ къеохэу, десантэу къарыкIырэр къушъхьэчIэсымэ язаохэу ары сценариер зэрэгъэпсыгъагъэр. Мыщ тыпэуцужьын фаеу хъугъэ, а уахътэр ары ТIэшъу Мурдинэрэ сэрырэ апэ тыззэрихьылIагъэр.
Тыпэуцужьыгъ сэIо шъхьай, ущ фэдиз лъэкI зиIэмэ янэкъокъун зылъэкIыщт куп тыдэ къэкIыни, шъхьэрышъхьэ зырызэу тызэрэугъоигъ. Шапсыгъэ тфыщалъэхэу Суворовым идзэ пэуцужьыгъагъэмэ ягъыбзэ «бжыхьэ хъумэ пэчъыхьадзэр къэсышъ тегъэсты, гъатхэр къэсымэ стафэр зэIатшIэ гущэу тэпсэу, мыр псэукIэ хъунэп» аIуи нэбгырэ пшIыкIутф нахьыбэ мыхъухэу минитIу хъурэ урысыдзэм пэIууцуагъэх. Тэри ащ фэдэ хьазырыгъ чIыпIэу тызэрытыгъэр.
А лъэхъаным гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иотдел сырипэщагъ, ащ къыфатхэрэмэ яписьмэхэр апэ къысIэкIахьэщтыгъэх, ащ дакIоу тэмэтелъ къулыкъушIэмэ яIофи къэзгъэлъагъощтыгъэ. Тыгъэмыпсы щыщэу Къэбж Щэбанэ мы шапсыгъэ Iофыр къемыжьэнкIэ бэ имыIэжьэу тигъэзет къэтхагъ. «АдыгабзэкIэ къыдэкIырэ гъэзет закъом адыгэмэ яIоф къымыIэтымэ хэт къыIэтын, арышъ «Черноморскэ здравницэм» (Шъачэ игъэзет) къыригъэхьэгъэ усэр къышъуфэсэгъэхьы, джэуап тэрэз ешъутыжьы сшIоигъу е шъо шъуигъэзет мыщ шъузэреплъырэр къижъугъэхьагъэмэ дэгъугъэ…», — джары, кIо, кIалэр зыфэягъэр. Джы а усэм итыгъэр хы ШIуцIэ Iушъом ошъопщэ шIуцIэхэр къышъхьарыхьагъэхэшъ, ахэмэ апэуцужьынэу къэзэкъымэ ядозорхэр зэпэIутых, черкесымэ ящэбзащэхэр къетэкъохых, ау къэзэкъымэ яшIуагъэкIэ псым хэтакъох нахь зыми къынэсырэп, зэрэхъурэмкIэ адыгэр пыеу Шъачэ иI, зыщыуухъумэн фае. Авторыр сыхэмыукъорэмэ Л. Леплейская.
Шапсыгъэ кIалэхэу къыхэлыдыкIыгъэмэ Мурдинэ апэ зэритэу ренэу тызэфытеожьэу, тшIэщтымкIэ тызэджэнджэшыжьэу едгъэжьагъ. Тиакъыл зынэсырэм елъытыгъэу узфэтхапхъэм тыфэтхагъ, уздэкIуапхъэм тыкIуагъ, краим, хэкум япащэмэ зафэдгъэзагъ, Михаил Горбачевыми шъхьафэу тыфэтхагъ. Ащ нэбгырэ пшIыкIубл къыкIэтхэгъагъ, Шъхьэлэхъо Абу, Къуекъо Налбый, ПытIыощэ Феликс, тэ тикупи ахэтыгъ, ашIагъэмэ ащ къыкIэтхэн Iаджи хэкум исыгъ, ау тиуахътэ зэжъугъэ, интеллигенцием нахь зытедгъэкIагъ. Ау а интеллигенцием щыщхэу улIа сылIа зыIорэмэ тяуалIэмэ гугъэ IэнэкIэу тыкъыIуагъэкIыжьэуи хъугъэ, адэ сыд пшIэн, ащ фэди мэхъу. Письмэр ЕмыкIэ Нурджан Москва ыщи, ыIашъхьэкIэ Партием и ЦК иобщий отдел чIилъхьагъ, ау зи джэуап къызэрэмыкIожьыщтым темынэгуе хъуна, а мэфэкIыхэр езгъэжьагъэмэ къэлэшхом ишIэ хэмылъэу зи рахъухьагъэп ныIа.
ЗытIо-зыщэ Мурдинэ мы Iофым пае Мыекъуапэ къэкIуагъ, тэри гъэбылъыгъэкIэ тахэхьагъ. ЕтIанэ мы зэкIэ къызпыкIыгъэ партием икрайком иапэрэ секретарэу Иван Полозковым дэжь адыгэ интеллигенцием ыцIэкIэ тыкIонэу итхъухьагъ. Крайкомым тытеуагъ, тызфаер зятэIом мафэ къытфагъэнафи, тыкIуагъ. ЛэупэкIэ Нурбый, Хьэпэе Арамбый, Мэрзэкъулэ Борис, сэры аIоу тибэнэкIо кIэлакIэу Беданэкъо Рэмэзан къалэм тищагъ. Иван Полозковым тыIуагъэкIагъэп, ау ятIонэрэ секретарэу идеологием ипащэ Борис Киберевым дэжь тычIащагъ. КIо, сыда кIыхьэ-лыхьэ Iофым зедгъэшIын, сыхьатитIурэ фэдизырэ тызэдэгущыIагъ, тызэнэкъокъугъ, ау ежь ыIуагъэм тэ тытырищэшъугъэп, тэ тIуагъэри ежь пкъырыхьагъэп.
Тэ тызэрэфэе дэдэу мыхъугъэми, мэфэкIэу рахъухьагъэр хьазырэу ашIузэIэдгъэхьагъ, къухьи нэпкъым къыращэлIагъэп, десанти къикIыгъэп. Шапсыгъэ кIалэмэ быракъымэ шъхьацхэгъадэ шIуцIэхэр арыкIохэу хыIушъо гъогушхом шъхьарыт остыгъэ лъагэмэ апалъагъэх, ахэр къашIэфэ, къакIоу пахыжьыфэ макIэ шIэна, цIыфымэ а акциер алъэгъугъ. Ащ ыуж бэрэ зышIагъэм лъыхъугъэх, ау хэт зыуигъэубытын, агъэунэфыгъэп.
МэфэкIым зызщыфагъэхьазырыми, зашIыми, нэужыми шапсыгъэхэри, тэри тыуцугъэхэп, тытхагъ, къэлэ депутатымэ тафэтхагъ, тарихъ документ пчъагъэ афэдгъэхьыгъ. Шапсыгъэ усакIоу, юристэу Къоджэ Руслъанидэрэ сэрырэ «Правдэм» тытхагъ. Iофым ишъыпкъапIэ зэкIэ Шъачэ идепутатымэ ашIэщтыгъэпти, ахэми анэдгъэсыгъ. Ащ фэдизым нэбгырэ шъитф хъурэ депутатымэ адыгэу ахэтыгъэр нэбгыритIу. Ахэри къэуцущтыгъэп, акIуачIэ рахьылIэщтыгъэ.
— Тызэрэфаеу зэкIэ мыхъуми, тыкъэуцущтэп, цIыфымэ шъыпкъэр ашIэн фае, анахьэу урысэу къытхэсмэ, «тэ шъо шъукъикIыгъ» къытаIоу, «мыщ егъашIэм тисыгъ» зытIокIэ IупшIэ къытфашIыщтыгъэ, ау тIорэр зэхэзышIэхэрэри къахэкIхэу ригъэжьэгъагъ, — къытфиIуатэщтыгъэ Мурдинэ.
«Ос мыжъурэ пIэлъэ гъэнэфагъэу къэмысырэ щыIэп» аIо, мэфэкIыри текIыгъ, ау мы Iофым пае джыри тыкъэуцущтыгъэп, Мурдинэтхэми чэщи, мафи яIагъэп. Адэ ащ фэдизым сыд къыкIэкIуагъ пIомэ, ащи къепIолIэн щыI.
Ащыгъум сэ кандидатскэ диссертациер Тбилиси къыщысыушыхьати, адыгэ шIэныгъэлэжьымэ яинститут ученэ секретарэу 1988-рэ илъэсым, Шъачэ имэфэкI зыщыхагъэунэфыкIыгъэ илъэс дэдэм, сагъэкIуагъэу щытыгъ (ащ тхьэмэтэ гуадзэм истатус иIагъ). Ащ тефэу Иван Полозковыр Пшызэ шъолъыр ращыжьи, Урысыем икоммунистмэ пащэ афашIыгъ. Арыти ур зыхэт партием сыхэтыжьыщтэп сIуи зизгъэнагъ. Мэкъулэ Джэбраилэ тидиректор, ар къысэушъыи, нахьыжъэу институтым чIэсхэри Iофым ыгъэгумэкIыхэу къыздэгущыIагъэх, партием иобкоми къыслъигъэхъугъэх, «инасып перэмыупкIыжь, партием хэкIыжьымэ иIэнатIэ къыгъэтIылъыжьын фае хъущт» аIуагъ. ЗэIукIэшхуи тикоммунистымэ къыстырашIыхьагъ, «адэ крайкомым ышIэрэр тэрэзыба, зыфаер ерэшI, о сыд уиIоф ащ хэлъ» къэзыIон адыги тиеджэгъэ-епщагъэмэ къахэкIыгъ.
Ау а мафэм зэрэтетыубытагъэм фэдэу Хьэпэе Арамбыйрэ сэрырэ коммунистымэ япартие тыхэкIыжьыгъ. Непэ фэдэу заявлением истхэгъагъэри сыгу къэкIыжьы: «Тятэжъымэ яхьэдашъхьэ джэгу тырязыгъэшIыхьэгъэ Иван Полозковыр зипэщэ партием сыхэтыжьынэу зэспэсыжьырэпышъ, непэ щегъэжьагъэу партием сыхэмытыжьэу шъулъытэ…». Джар ихэкIыжьыкIэу партиеми сыхэкIыжьыгъ, сиIэнатIи згъэтIылъыжьыгъэ. УмыдэIуагъэу тхьэ-матэмэ къыпфагъэгъуна, ахэр хабзэр зызэхъокIыми къытенагъэх, илъэсипшIым ехъурэ а шапсыгъэ Iофым пае IэнатIэ сырамыгъэкIуалIэу къысагъэхьыгъ. УкIалэу, адыгэмэ яIуагъэу «уашъомрэ чIыгумрэ къопс яIагъэмэ зэпрызгъэзэныех» узщыгугъыжьэу, пкIуачIэ уамыгъэушэтыныр тхъэгъошхоп, ау зы мафи сшIагъэмкIэ сыкIэгъожьыгъэп…
Шъачэ и Парламент изэхэсыгъо шапсыгъэмэ ацIэкIэ ТIэшъу Мурдинэ къыщыгущыIагъ. ЗыщищыкIагъэм ар хигъажъэзэ, гущыIэ пэпчъ къэмапэу хиIузэ, анахьэу лъэпкъ Iофым рыгущыIэ хъумэ зэришIырэм фэдэу, шIоу къагуригъэIуагъ. Непэ хы ШIуцIэ Iушъом къыIунэжьыгъэ минипшI-пшIыкIутIур арэп, мыщ Iусыгъэ шапсыгъэмэ, убыхымэ, нэтыхъуаемэ ацIэкIэ къэгущыIагъ, зэхэзыхыгъэмэ агу нэсыгъ, IэгутеошхокIэ трибунэм къехыжьыгъ.
Зы генерал горэ дзэм къызыхэкIыжьым псэупIэкIэ хы Iушъор къыхихи, илъэс зытIукIэ парламентым идепутат хъугъэ, угенералымэ ащ фэди пфызэшIокIыщтыба, шIукIаеу адыгэмэ къапэуцужьыщтыгъэ. «Черноморскэ здравницэми» урысымэ щынагъо ашъхьарыт, ар черкесмэ къапкъырэкIы ыIозэ къыщитхыгъагъ. Сессием ар джы къыщытэджи, «адыгэмэ тшIагъэмкIэ (мэфэкIыр зэрэхагъэунэфыкIыгъэр ары) къытфагъэгъунэу тялъэIу, мыщ фэдэу щыт Iоу тшIагъэмэ аущтэу тыпсэуныеп» къариIуагъ. Ар екъуба, тыгъуасэ къыопыищтыгъэм непэ зыдебгъэшIэжьымэ, кIэбгъэгъожьымэ.
Тэ, шапсыгъэмэ гъэшIэгъонышхо афэтымышIагъэми, сыд фэдэ IофыкIи тыгурэ тыпсэрэкIэ тярягъусагъ. МыщкIэ Iофышхо зыгъэцэкIагъэр ТIэшъу Мурдин ары. Непэ къызынэсыгъэми лъэпкъ Iофтхьабзэхэм ар чанэу ахэлажьэ, ыкIуачIэ къыхьырэр ешIэ. Шапсыгъэ Хасэм зэритхьэмэтэ гъэшIуагъэм елъытыгъэу лъэпкъ зэхахьэхэм, зэIукIэгъухэм бэрэ рагъэблагъэ, игущыIи уасэ фашIы.
Тэ, зэшъэогъуитIумкIэ, бэрэ тызэкIэлъырысэу мэхъу. Тхьэм ишыкур, джыри тызэлъэкIо, тызэлъэплъэ, тынаIэ зэтет. Ежь сэщ нахьи шIукIаеу зэрэнахьыжъызи, бэрэ сапэ къешъы, къыпкIэупчIэн, уикъэбар зыщигъэгъозэн, ищыкIагъэмэ дахэу ушъый къыпфишIын, джащ фэд мы сишъэогъу нахьыжъ. Мыекъуапэ къызщыдахьэрэм мыгуIэрэ дэдэмэ «о мыщ удэсэу сэ сыдыкIэ хьакIэщ сищыкIагъ» еIошъ, ихьакIэгъу уахътэ садэжь, сиунэ щегъакIо.
ХьакIэгъу мэфищыр Мурдинэ садэжь зыщиухыкIэ, ыгъэныбджэгъоу, ыгъэблагъэу къалэм дэсыр макIэпышъ, «зэIэпахызэ» ахьакIэ, дэгущыIэх, дыщысых, упчIэжьэгъу ашIы. ЕтIанэ Мурдинэ бэ зышIэу, бэ зылъэгъугъэу, ылъэгъурэмрэ зэхихырэмрэ ицIыкIугъом щегъэжьагъэу ыгу риубытэу щытышъ, лIы губзыгъэм зыгорэхэр къыпытхын аIошъ, тишIэныгъэлэжьымэ зэтырахы.
Мафэ горэм Мурдинэ тыригъэблэгъагъ, тIоу зэтетэу унэ дэгъу иIэти, унэ зырызымэ тарыгупсэфыхьагъ. Пчэдыжьым жьэу ежь къэтэджи, мэлыр зэIихыгъэ, щэджэгъуашхэм ехъулIэу къэсыупщэрыхьащтышъ, шъукъекIолIэжь ыIуи хым техыгъ. Мафэрэ хым тыIусымэ, пчыхьэрэ лъэпкъ Iофымэ тарыгущыIэзэ чэщ кIасэ нэс тыщысыщтыгъэ. АдыгеимкIэ депутатымэ азыныкъо адыгэу, адрэхэр нэмыкI лъэпкъыхэу ягъэштэгъэныр, быракъыр, декларациер зыфэпIощтымэ кIэщакIо Хасэр хъун фэягъэ, ахэр тиIофыгъэх, ащи тытегущыIэщтыгъэ. Шапсыгъэмэ, Iо хэмылъэу, зы анахьэу зыфэбанэщтыгъэхэр — ар Шапсыгъэ районыр ягъэштэжьыгъэныр ары. МакIа лъэпкъ Iофым фэщагъэхэр зэхахьэхэмэ зэрыгущыIэщтхэр, етIани шапсыгъэ санэ тегъэпсыхьагъэр Iанэм тетымэ бзэри нахь къетIупщыба, джаущтэу хьакIэгъу мэфищыр къэдгъакIуи тыкъэкIожьыгъ.
ТыкъызыкIожьыгъэр мэфэ зытIу хъугъэу зэхэсхыжьыгъэ — Мурдинэ икIэлэ нахьыжъ илъэс щэкIым тIэкIу ехъугъэ къодыеу сабыиплI къыкIэни, игъонэмысы хъугъэ. Тэ ыдэжь тызэкIом джыри мэфэ тIокIитIур къэсыгъагъэп. АI-анасын, сIуагъэ, мыхъун къытэхъулIагъ, ежь унагъом къызхигъэщыгъэп, зи къямыхъулIагъэм фэдэу хьакIэхэм къапэгъокIыгъэх. ЕтIанэ слъэгъугъэ Мурдинэ ягуащэ шъхьатехъо зэрэтехъогъагъэр, плъызэу къызэрэхэкIыщтыгъэр. Сыд фэдиз лIыгъэ пхэлъын фае уилъфыгъэ бгъэтIылъыжьыгъэу ар хьакIэмэ ямыгъэшIэныр…
Зэрэзэхэсхэу тесыдзи, ыдэжь джыри сыкIуагъ, дахэу къыспэгъокIыгъэх, сагъэшIуагъ.
— Мурдин, сшынахьыжъ дах, адэ мыщ фэдэ мэхъуа, сыда тэмыгъэшIагъа мыщ фэдиз хьэзаб ппэкIэкIыгъэмэ, — сыгу узэу есэIо, — уикъин пае апэ къэсын фаемэ тащыщыгъ, тэ тымышIэу мэфищырэ шъудгъэулэугъ…
— Асфар, ар умыIо, хьакIэр хьакIэ, ащ иIоф ыпэ рагъэшъы. Тичылэ лIыжъ горэм икIалэ ыгъэтIылъыжьыгъагъ, игукъанэ къызхигъэщыщтыгъэп. Зэ ыдэжь сыIухьагъэу хъулъфыгъэ гъы макъэ къысэIугъ. Iэгур зэгъокIыгъ. Зыфэсхьын сымышIэу сыкъызэкIэкIожьи, тIэкIу тезгъашIи етIани сыIухьагъ. Джы щагум чъыг чIэгъым чIэсыгъ. ТIэкIурэ тыгущыIэу тыщысыгъ, икъин псынкIэ къыфэхъунэу сыфэлъэIуагъ. «О лIыгъэшхо пхэлъ, — сIуагъэ, — Тхьэм ащ фэдэ къытферэмыхь, мыщ ыуж цIыфэу укъэнэжьыныр къины дэд…». ТIэкIу щыси, етIанэ сынэ къыкIаплъи къысиIуагъ:
«О гукъао уиIэмэ ар чылэ Iофэп, цIыфымэ къямыхъулIэрэ къытэхъулIагъэп. Угу жьы дэбгъэкIы пшIоигъомэ унэ зэгъокI щыI, мэз Iапчъи щыI…». Ащ къысиIогъагъэр бэрэ сыгу къэкIыжьы…
Тхьэм къызэритырэм къыретыпэ, Мурдини сэнэхьатыбэ хэлъ, матхэ, «Адыгэ макъэм» илъэс заулэрэ шапсыгъэмэ ацIэкIэ ясобкоррыгъ, хэгъэгум ижурналистымэ я Союз хэт, тхылъитIу шъхьафэу къыдигъэкIыгъ, джыри икъэлэмыпэ уцэкугъэп. ЕтIанэ шыкIэпщынэо Iаз, къызэригъаIохэри ежь ыIашъхьэкIэ ышIыгъэхэр ары. «Тэ щызэбгъэшIагъ?» сIуи сеупчIыгъэти, IущхыпцIыкIи джэуап къытыжьыгъ: «шъэожъые Iэтахъоу зэо ужым чылэм тыдэсэу, пшъашъэм адэжь тырекIокIэу, адэ чылэм укъыдэхъухьагъэмэ чылэм щашIэрэр пшIэн, сэри сшIыгъэу шыкIэпщынэ цIыкIу гори сIыгъэу цыргъ-щыргъ къезгъаIо хъумэ, къысщытхъухэзэ сшIошъ агъэхъуи сыкъэуцужьышъугъэп…».
Ащ дакIоу адыгэ цукужъым, кум яшIын, Iэмэ-псымэмэ ягъэхьазырын, адыгэ унэм, чэум ижъыкIэ зэрашIыщтыгъэм фэдэу ягъэпсын, ащ фэдэу бэ ыIэ джыри къыхьырэр. ЛэжьэкIошху, непэ къызынэсыгъэм ШIоикъо тхышъхьэм дэжъые гектаритIу щелэжьы. Ар улэжьыным пае мыжъоу къыхихыгъэр ингушымэ мыжъом хэшIыкIыгъэ башнехэр зэрашIырэм фэдэу хапIэм итых. Зэ натрыфырэ джэнчырэ ышIэ пэтэу Москва къикIыгъэ профессор горэ къылъэхъути, къыфащагъ. ХьакIэм ылъэгъугъэр ымыгъэшIэгъон ылъэкIыгъэп — мыжъоу хатэм хэлъым пае шъонацэр хэгъэкIи шъонапэр ерагъэу мыжъомэ апхырэкIы.
— Арэп, Мурдин, — къеупчIыгъ, — сыда мы мыжъомэ уязаоу уахэт, хэт мыжъом лэжьыгъэ къытекIэу ылъэгъугъ?
— Бжыхьапэм къакIо, — риIуагъ IущхыпцIыкIи.
Профессорыр къэкIуагъэти ылъэгъурэр ыгъэшIэгъон икъугъ — натрыфымэ уапыгъуалъхьэмэ уаIыгъынэу, натрыфышъхьэхэр Iэлджанэм фэдизыхэу, джэнчэу акIэпхъагъэр цIыутэхэу Iэхъомбэшхо къэуфапIэм фэдизых.
— Ар умыгъэшIагъо, — ыIуагъ Мурдинэ, — тэ, шапсыгъэхэмкIэ, тичIыгу тэшIэ, ежьи тешIэ. Сыдэу хъумэ мыжъо хатэм лэжьыгъэ къыщыкIырэ пIомэ осIон — мыжъоу чIым телъым нэмыкIэу джыри чIышъхьашъом блэгъабзэу ахэр чIэлъых, ахэр мафэм тыгъэм къегъэплъых, чэщырэ мэпкIантIэх, ощх къемыщхыми шынэгъакIэ хатэр щыкIэрэп, ары мыр зыкIэбэгъуагъэр. ЕтIани зы хэлъ — шапсыгъэ унагъомэ натрыф агъэтIысхьаным ыпэ чылапхъэр зэкIэ жэ кIоцIым дагъэлъыти, етIанэ чIым рагъэкIущтыгъ…
ГектаритIу хъурэ хьасэм натрыф бэгъуагъэ къикIыгъ, ахэр тыдэ ыхьыгъэхэу шъушIошIырэ? ИконычIэ ритэкъуагъэп, машинэшхо ыубыти Адлер нигъэсыгъ, Абхъаз гъунапкъэм нэси, абхъаз кIалэхэу мандаринэ тIэкIу къизыщагъэхэмэ аритыгъ. Заор кIощтыгъэ, гъаблэм ыгъалIэрэ цIыфымэ хьалэл шхын афэхъун ыIуагъ. ЗэрялъэIугъэ къодыер хьалэлэу нэмыкIыхэми адэгощэныхэу ары. КIалэхэр нэку-нэпсы хъухи, мандарин дзыоу аIыгъыр къырати гушIохэзэ IукIыжьыгъэх. Ащ фэдэу абхъазымэ ишIуагъэу аригъэкIыгъэр бэ.
Абхъаз лъэпкъымкIэ гъэхъагъэу иIэм фэшI республикэм итын анахь лъапIэр Владислав Ардзинбэ ежь ыIэшъхьитIукIэ Мурдинэ къыритыгъ. Ежьхэр дэгъоу зэрэшIэщтыгъэх, бэрэ зэхахьэщтыгъэх, анахьэу зэрэгъэблагъэщтыгъэхэр Владислав ышнахьыжъ Сергейрэ Мурдинэрэ. Сергей шапсыгъэ шъолъырым къихьагъэу ишъэогъу нахьыжъ дэжь къыдэмыхьэу кIожьырэп.
Тхьэ зэтагъэр джащ фэдэу цIыфымэ ахэзагъэ, шIу алъэгъу. ШIу зышIэу шIу IукIэжьырэр ащ фэдэу бэп, шIу зышIэу пый къызфэхъужьыхэри щыIэх, ау Мурдинэ фэдэр уимыкIэсэн плъэкIыщтэп, ежь цIыфхэр икIасэшъ.
ТIэшъу Мурдинэ фэдэлIым гъэзет нэкIубгъокIэ идахэ къипIотыкIын плъэкIыщтэп, къэстхыгъэм зы тIэкIукIэ шъущызгъэгъозагъэмэ сигуапэ.
Къуекъо Асфар.
Адыгеим изаслуженнэ журналист


СЭРЭ СИ УНАГЪУЭМРЭ BEN VE AİLEM
Цlэ – ad
Унэгъуэцlэ – soy adı
Адэ – baba
Анэ – anne
Адэцlэ – baba adı
Анэцlэ – anne adı
Унагъуэ – aile
Унагъэ – evli
Унэдэс – bekar
Бын – evlat
Къуэ – oğul evlat
Пхъу – kız evlat
Къуэш – erkek kardeş
Шыпхъу – kız kardeş
Дэлъху – (kız için) erkek kardeş
Анэш – dayı
Адэш – amca
Анэшыпхъу – teyze
Адэшыпхъу – hala
Гуащэ – evin hanımı- büyük hanım- prenses
Унэгуащэ – evin hanımı – eş
Щхьэгъусэ – eş
Фыз – çocuğu olmuş kadın
Лlы – erkek- adam
Пщы – evdeki büyük erkek – prens – kayınbaba
Пщыкъуэ – bayan eşinin kardeşi
Пщыпхъу – bayan eşinin kız kardeşi
Щыкъу – erkek eşinin kardeşi
Щыкъуанэ – kaynana
Щыкъуадэ – kayınbaba
Щыкъущауэ – erkek eşinin kardeşi
Тхьэмадэ – Evin büyüğü, reis ( aileye göre)
Нанэ – nine
Дадэ – dede
Къуэрылъху – oğulun çocuğu, torun
Пхъурылъху – kızın çocuğu , torun
Нысэ – gelin
Нысащlэ – taze yeni gelin
Нысэгъу – elti
Малхъэ – damat
Мэлхъэгъу – bacanak
Хъыджэбз – kız
Щlалэ – oğlan
Нэхъыжь – büyük
Нэхъыщlэ – küçük
Фызабэ – dul kadın
Тlуанэ – kuma
Мылъхуанэ – analık
Мылъхуукъуэ – üvey erkek kardeş
Мылъхупхъу – üvey kız kardeş
Быдзышэlэхьэгъу – süt kardeş
Гъунэгъу – komşu
Благъэ – akraba (akrabalık bağı olan)
Унэкъуэщ – aynı akrabadan olan (kardeş)
Сицlэр Илхьэнщ.
Си унэгъуэцlэр Щокъулщ.
Си къуажэр Ендрейщ.
Си адэм ицlэр Нэфlыцlэщ
Си анэм ицlэр Нагlимэщ.
Сэ минрэ щибгъурэ тхущlрэ тху гъэм сыкъалъхуащ.
Си унагъуэр мэкъумэшыщlэ унагъуэт.
Нобэ си ныбжьыр тхущlрэ щы хъуащ.
Нобэ си анэри си адэри сияпэ итщ. Тхьэм узынчэу тхуигъэпсэухэ.
Зэкъуэшиплlрэ хъыджэбзитlрэ дохъу.
Зэкъуэшхэм псоми унагъэ ящlащ. Унагъуэм хэхьэжахэщ.
Хъыджэбзхэм зым унагъэ ищlащ. Зыри ди анэ адэм бгъэдэсщ.
Си адэм и адэм ицlэр Ахьмэдщ. Абы и адэжым ицlэри Пlытlэщ.
Пlытlэ и адэм ицlэри Лакъэщ.
Лакъэр хэкум къикlыу къэкlуаращ.
Лакъэ бынищ иlэти зыр дуней зэуэшхуэм хэкlуэдащ.
Сэри быниплl къысщlэхъуащ. Щlэлитlрэ хъыджэбзитlрэ.
Ахэри нобэкlэ иоджэхэ lэщlагъэ зрагъэгъутыну.
Си щхьэгъусэм ицlэри Хьэтыджэщ.
Ари Минрэ щибгъурэ хыщl гъэм къалъхуащ.
И ныбжьри нобэкlэ плlыщlрэ й мэхъу.
Си адэкъуэшхэри тху мэхъу.
Сэ адэшыпхъуу сиlэри зыщ.
Си адэшыпхъум ицlэр Бацщ.
Си анэр Хамэхэ япхъущ.
Абыи къуэшитlрэ зы шыпхъурэ иlащ.
Ахэр Тхьэм жэнэткlэ игъэгуфlэ.
Дунейм ехыжахэщ
Bu dili bilgilenme olarak öğrenmekten ziyade seslerin telaffuzları önem taşıyor. Bu nedenle çok bilgi yerine öğrendiğini telaffuz etme ve kullanmaya ağırlık verilmelidir. Eğer sesler doğru olarak çıkarılabilinirse dili konuşmak gerçekten kolaylaşır. Dil ses anlam temelinden oluştuğu için ilk duyduğunuz sözcük tarafınızdan anlamlandırılabilir. Doğal süreçte oluşan sözcükleri anlamak kolay olur. Sadece problem doğru telaffuzdadır. Bir şekilde bu problemi halletmedikçe birşeyler öğrenilmiş sayılmaz. Telaffuzun düzeltilmesi de bilgi ile olmaz. Seslerin üzerinde doğrusu bulununcaya kadar çalışılmalıdır.
Мы дунейр сэращ зейр
Гъатхэ дахэм
Содэхащlэ
Дуней дахэр инщ.
Уэ удахэм
Сэ сыдахэщ.
Дахэу щыlэр минщ.
Пщlащэм пщlащэр
Иоlущащэ
Мэзыр къегъэуш.
Бзухэм ябзэ
Уэрэд къабзэр
Гъащlэм и тхьэгъушщ.
Buradaki telaffuz tam olarak başarılırsa anlam kendiliğinden oluşur. Gerçekte dili bilmeyenler bunun gerçekliğini anlayamayabilirler fakat dilin yapısı öyledir ve anlamını size önceki ön bilgilerden hareketle öğretir. Biz her ne kadar dili kuralları ile öğretmeğe çalışıyor isek de temel esprisi sesleri öğrenmekten geçer.
Bu dilin tüm diğer dillerle bağlantıları vardır. Ses anlam temelinde demek istiyorum Mesela Türkçedeki kılıf sözcüğünü ele alalım yani kıla fe olandır yani kıl Türkçe kök kelime esaslıdır fe ise Adigecenin kalıntısı olarak oraya girmiştir. Fe ise Adigece de derisi, yüzeyi, yüzeyini örten şey, uydurulan bahane anlamındadır. Bu sadece bir örneklemedir. Mesela arapçadaki zi eki hem aynı anlam ve aynı işleyiş ile aynı söylem ile adigecede mevcuttur. Anlaşılmasını istediğim şey çok basittir.
Sadece telaffuzların yani seslerin halli birçok problemi kökten çözer.
Зафер ицlэу зы щlалэ соцlыху
Анкара дэсу
Езым зэржиlэмк!э куэду щlэлэфlщ
И захуэм ухуеймэ
Пэжу щlэлэфlщ жысlэм згъэбэта хъункъым
Щlэлэфlкъым жысlэм пцlы хъунщ.
Щlэлэфlкъым жысlэу
Сыт щхьэкlэ пцlы сыупсын
Сыт щхьэкlэ хуэмфащэ жысlэн.
Сыт щхьэк!э пцlы теслъхьэн.
Ар сэ нэгъабэщ щысцlыхуар.
Адыгэбзэ зэдгъэщlэнущ жытlэу,
Анкара и зы хьэщlапlэ гуэр дыщызхуашэсарщ.
Сыт хуэдизу нэгъабэщ жысlэми
Куэд щlауэ соцlыху сэ ар.
Дыщыцlыкlум хэтlэ хэсэ дыщыздэджэгуащ
Баш упэпцlакlэ ди къуажэ куэнчыбыщхьэхэм.
Мащlэрэ хъаринэ дыщитlысхьакъым
Ди пщlантlэ дэт дэшхуейшхуэм и лъабжьэм.
Си гъащlэм и дэтхэнэ плlэнэпэм щыщ
Куэд ислъэгъуащ сэ абы и нэlум.
Япэ щыслъэгъуам а псор къыхэзгурlукlащ.
Гур зэрощlэ жаlэ
Езым сыкъищlа сыкъимщlа сщlэкъым
Ауэ сэ сщlащ, сигум ищlащ.
И нэгум сэ ислъагъукlащ
Си гъащlэм си нэгу щlэкlа куэд
Здэзгуэшауэ.
А къурсым къекlуэлlар сэ сизакъуэтэкъым
А псом яхущытащ сэр хуэдэу.
Псори здищтэу зэхуэдэу
Сыт щыгъуэй нэжэгужэу
Сыт щыгъуэи гумащlэу
Псом я гукъеуэр къыгурыlуэу.
Хэт кlэрыхур дищтэу
Хэт зыхуэныкъуэр диlэту.
Зы махуэи слъэгъуакъым и нэщхъ зыхэукlауэ
Зым нэрмыплъ ириплъу
Абазэу, абзэхыу, къэбардейуэ.
Яхэтащ а гупым lуэху lащlэу.
Хэт и гупсысэм къыхихыу
Хэт и гупсысэм хилъхьэу.
Ауэ мыхъун зы псалъэ къыжьдэкlакъым ижьэм.
Хуэмфащэ къиупсэлъакъым,
Имыгъуэ зэй ихуакъым.
Гур къабзэм утыку мэжабзэ.
Ару къыщlэкlынт щlыжаlар.
Buradaki güzel bir söz önceden söylenmiş gibi zikredildi fakat onu ben hiç duymamıştım söz gelimi söyledim ama gerçekte söylenip söylenmediğini bilmiyorum fakat güzel uymuş düşüncesindeyim.
Гур къабзэм утыку мэжабзэ.
Kalp temiz olursa ortam berraklaşır gibi düşünülebilir.
Сэрэ Си Унагъуэмрэ
Сэ си унагъуэр фlыуэ солъагъу.
Зым lэпыхур зым дищтэу дыздопсэу.
Си щхьгъусэр фlы дыддэу солъагъу.
Абы щхьэкlэщ сищхьэм гъусэ щlыхуэсщlар.
Ар сэ си щхьэгъусэми
Къыщаупсэлъкlэ
Илхьэн и унэгуащэ жаlэ.
И фыз щыжаlэи мэхъу
Си быным фэ зэрхуэхъуам щхьэкlэ.
Си быным анэ зэрхуэхъуам щхьэкlэ.
Сэри абы илlу селъытэ
Лlыгъэшхуэ схэлъу илъытэу.
Аращ адыгэбзэр щlэдахэр
Псалъэу хэтыр цlыхурэ цlыхунрэ цlыхугъэрэ ипэ иригъэщу.
Пщlэ хуэщlын, фlыкlэ ехъуэхъун хуэунэтlауэ зэрщытырщ.
Бын унагъуэ щыхъукlэ
Хэтыр еджапlэ макlуэ
Хэтри и lуэху макlуэ махуэ къэс.
Псори фlыуэ зролъагъу
Зым зыр доlэпыкъу зэрхузфlэккlэ
Ахэри пщэдей ин хъунухэщ
Унагъуэ зырыз яухуэнущ.
Сэ си къэлэн нэхъыщхьэщ
Ахэр зыкъуэзгъэтыну зэсшэлlэну, зэрсхузфlэккlэ.
Узкъуэтмэ гъащlэр нэхъ хьыгъуафlэ хъуну согугъэ.
Арауэ къыщlэкlынщ щlыжаlар
Зым lэпыхур зым къищтэжу Тхьэм бэрэ фыздигъэпсэу.
СЭ СЫЦlЫКlУ
Си анэм жеlэ,
Си псэ цlыкlу.
Си адэм жеlэ,
Си бзу цlыкlу.
Пщэдджыжь къэскlи
Нэхъ иныжь
Сыхъуу жаlэ
Сызоплъыж.
Дадэ жеlэ
Бабыщ цlыкlу.
Нанэ жеlэ
Шырэ цlык!у.
Цlыкlуэ цlыкlуэ
Цlыкlуэ цlыкlу.
Псом ядэжкlи
Сэ сыцlыкlущ.
lэр сщlым
бзухэр мэлъэтэж
Псым бабыщхэр
Холъэдэж.
Къэсlэтати хъарбыз цlыкlу
Къысlэпыхури
Хъуащ цlыкlу цlыкlу.
Сэ
Итlанэ
Ахэм нэхърэ
Ахэм нэхърэ
Сынэхъ цlыкlу.
Къэжэр Пэтр
Мы усэ дахэр гукlэ зэ зэгъэщlа хъум бзэри нэхъ зэгъэщlэгъуафlэ
нэхъ гурыlуэгъуафlэ хъунщ.
Нэхъ ипэ игъэщыпхъэр мащlэми куэдми гукlэ зыгуэрхэр зэгъащlэу
къэупсэлъынырщ.
щ – sesi fiil başına geldiği zaman – belirtilen yerde – anlamına gelir.
fiil eğer м – hal eki alırsa ise belirtilen zamanda anlamı katar.
Зафер сэ Анкара щыслъэгъуащ. – Zaferi ben Ankarada gördüm.
Зафэр сэ Анкара щысцlыхуащ. – Zaferi ben Ankarada tanıdım.
Burada belirtilen yer de anlamı katıyor.Eylemin gerçekleştiği yerde.
fiilden sonra щыгъуэ gelsin veya gelmesin anlam değişmez.
Япэ ущыслъэгъуам щыгъуэ нэхъ ущlалэт. İlk gördüğüm zaman daha gençtin.
Япэ ущыслъэгъуам нэхъ ущалэт. – İlk gördüğümde daha gençtin.
Burada belirtilen zaman da anlamı katıyor. Yani eylem gerçekleştiği zamanda.
Лэжьыгъэр зыхэзылъхьар Щокъул Илхьэнщ.


Мы илъэсым цIыфым ипсауныгъэ зэрар езыхырэ шъобж зэфэшъхьафхэр атыращагъэхэу, ащ къыхэкIыкIэ ящыIэныгъэ ахъожьыгъэу, джащ фэдэу IашэмкIэ зиукIыжьыгъэу хъугъэ-шIэгъабэ агъэунэфыгъ. Мыщ дэжьым къэIогъэн фае Росгвардием и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм лицензие- Iизын IофшIэнымкIэ иподразделение иучет Iашэхэр зэрэщамытхыгъэхэр.
Росгвардием и ГъэIорышIапIэу Адыгеим щыIэм республикэм щыпсэухэрэм закъыфегъазэ хэбзэнчъэу Iашэхэр амыгъэфедэнхэу, егъэзыгъэ Iоф хэмылъэу къэохэрэ пкъыгъохэр, щэхэр, Iашэхэр атыжьынхэм фэIорышIэрэ программэм чанэу хэлэжьэнхэу. Сыда пIомэ егъэзыгъэ Iоф хэмылъэу Iашэхэр язытыжьхэрэм пшъэдэкIыжь арагъэхьыщтэп.
АР-м иминистрэхэм я Кабинет ыштэгъэ зэхэубытэгъэ программэу «Хэбзэукъоныгъэхэр профилактикэ шIыгъэнхэр» зыфиIоу 2018 — 2020-рэ илъэсхэм ателъытагъэм къызэрэдилъытэрэмкIэ, хэбзэнчъэу агъэфедэрэ Iашэр егъэзыгъэ Iоф хэмылъэу язытыжьхэрэм ахъщэ шIухьафтынэу сомэ мини 100 аратынэу егъэнафэ.
Росгвардием и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэмрэ АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэрэ зэгъусэхэу зэрахьэгъэхэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэм яшIуагъэкIэ гранати 4, гранатометым илагъымэ 87-рэ, авиационнэ топыщэ 24-рэ, шхонч 17 ыкIи газкIэ орэ зы пистолет къатыжьыгъэх. Мы мафэхэм яхъулIэу сомэ 124 800-рэ цIыфхэм аратыжьыгъэ.
Хэбзэнчъэу Iашэхэр зыгъэфедэхэу, яшIоигъоныгъэкIэ ахэр язытыжьынхэу фаехэм муниципальнэ образованиехэм я ОВДхэм ядежурнэ частьхэм ыкIи Росгвардием и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм лицензие-Iизын IофшIэнхэм яподразделение пстэуми зафагъэзэн алъэкIыщт.


1958-рэ илъэсым мэзаем и 7-м СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум и УнашъокIэ мэфэкIыр хагъэунэфыкIынэу рагъэжьагъ. «День советской молодежи» зыфиIорэ мафэр мэкъуогъум иаужырэ тхьэумафэ агъэмэфэкIыщтыгъэ.
1993-рэ илъэсым мэкъуогъум и 24-м СССР-р зызэхэтэкъужь нэуж, Урысыем иапэрэ президентэу Б. Н. Ельциныр мэкъуогъум и 27-м ныбжьыкIэхэм я Мафэ хагъэунэфыкIынэу унашъо кIэтхагъ.
Мыщ дэжьым къыхэдгъэщы тшIоигъу, мэфэкIыр мэкъуогъум и 27-м ахьыжьыгъ нахь мышIэми, ыпэкIэ зэрэщытыгъэм тетэу тхьэумафэр къыхэзыгъэщырэ къалэхэр джыри тиIэх. Мэкъуогъум и 27-м мэфэкI Iофтхьабзэхэр, зэнэкъокъухэр, къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафхэр Урысыем щызэхащэх. Мы мафэм тикъэралыгъо фэдэу Къыблэ Осетиеми ныбжьыкIэхэм я Мафэ щыхагъэунэфыкIы.
Гъонэжьыкъо Сэтэнай.


1
АПЭРЭШЪХЬ
Исус къызхэкӀыгъэ лъэпкъыр
(Лука 3:23-38)
1Мыр Исус Христосэу Даутэ ыкъор, Ибрахьимэ ыкъор#1:1 Даутэ ыкъор, Ибрахьимэ ыкъор – ахэмэ алъэпкъ къытекӀыгъэ лӀыр ары. къызхэкӀыгъэ лъэпкъым итхылъ.
2Ибрахьимэ Исхьакъ къыфэхъугъ; Исхьакъ Якъубэ къыфэхъугъ; ащ Иудэрэ ышхэмрэ къыфэхъугъэх; 3Иудэ Пэрэцрэ Зарэрэ#1:3 Пэрэцрэ Зарэрэ – Иудэ ыкъо зэтӀуазэхэр ары. Еплъ Пегъымбар Мусэ апэрэ тхылъэу ытхыгъэм (УблапӀэм) 38:27-30. къыфэхъугъэх; итӀумэ янэ Тамар ыцӀагъ; Пэрэц Хэцрон къыфэхъугъ; ащ Рам къыфэхъугъ; 4ащ Аминадаб къыфэхъугъ; ащ Нахшон къыфэхъугъ; ащ Салмон къыфэхъугъ; 5ащ БоӀаз къыфэхъугъ; БоӀаз янэ Рахьаб ыцӀагъ; БоӀаз Обид къыфэхъугъ; Обид янэ Рут ыцӀагъ; Обид Ищай къыфэхъугъ; 6ащ пачъыхьэ Даутэ къыфэхъугъ. Пачъыхьэ Даутэ Сэлмэн къыфэхъугъ; Сэлмэн янэ Урый зыцӀэм ишъузыгъ#1:6 Урый зыцӀэм ишъузыгъ – Батшэбэ ары. Еплъ Пегъымбар Самуел икъэбархэр зэрыт ятӀонэрэ тхылъым (2 Царств) 12:24.. 7Сэлмэн Рехабоам къыфэхъугъ; ащ Абие къыфэхъугъ; ащ Асэ къыфэхъугъ; 8ащ Ехъощафат къыфэхъугъ; ащ Иорам къыфэхъугъ; ащ Уззие къыфэхъугъ; 9ащ Иотам къыфэхъугъ; ащ Ахаз къыфэхъугъ; ащ Хъызкъый къыфэхъугъ; 10ащ Манассэ къыфэхъугъ; ащ Амон къыфэхъугъ; ащ Иосие къыфэхъугъ; 11ащ Иоаким къыфэхъугъ. Израиль цӀыфхэр Бабилэн къэлэшхом лӀыгъэкӀэ защэхэ лъэхъаным#1:11 Бабилэн къэлэшхом лӀыгъэкӀэ защэхэ лъэхъаным – Исус къэхъуным ыпэкӀэ 598-рэ илъэсым пачъыхьэ Нэбухэднэцар идзэлӀхэм джурт цӀыфхэр лӀыгъэкӀэ Бабилэным аригъэщагъэх. Иоаким Иехониерэ ышхэмрэ къыфэхъугъэх.
12Израиль цӀыфхэр Бабилэн защэхэ ужым#1:12 Израиль цӀыфхэр Бабилэным защэхэ ужым – Исус къэхъуным ыпэкӀэ 538-рэ илъэсым Персие хэгъэгум и Кайсарэу Кир зыцӀэм джуртхэм яхэгъэгу къагъэзэжьынэу фит ышӀыжьыгъэх., Иехонием Шеалтиил къыфэхъугъ; ащ Зоробабел къыфэхъугъ; 13ащ Абиуд къыфэхъугъ; ащ Элиаким къыфэхъугъ; ащ Азор къыфэхъугъ; 14ащ Цадокъ къыфэхъугъ; ащ Ахим къыфэхъугъ; ащ Элиуд къыфэхъугъ; 15ащ Элеазар къыфэхъугъ; ащ Маттан къыфэхъугъ; ащ Якъубэ къыфэхъугъ; 16ащ Юсыф къыфэхъугъ. Ар ХристоскӀэ заджэхэрэ Исус къызфэхъугъэ Мерэм илӀыгъ.
17Аущтэу Ибрахьимэрэ пачъыхьэ Даутэрэ азыфагу лӀыуж#1:17 лӀыуж – тымрэ ыкъомрэ азыфагу дэлъ уахътэр ары. пшӀыкӀуплӀ дэлъыгъ; пачъыхьэ Даутэрэ израиль цӀыфхэр Бабилэным защэхэ лъэхъанымрэ азыфагу лӀыуж пшӀыкӀуплӀ дэлъыгъ, израиль цӀыфхэр Бабилэн защэхэ лъэхъанымрэ Христос#1:17 Христос – Мэссихьыр ары. Пачъыхьэ Даутэ илъэпкъ къытекӀыгъэу, пегъымбархэм къызэраӀуагъэм тетэу, израиль цӀыфхэм шъхьафитыныгъэрэ мамыр тетыгъомрэ аригъэгъотынэу Тхьэм ахэр къызэригъэгугъэгъэ пщы лъапӀэр ары. къызыхъугъэ лъэхъанымрэ азыфагу лӀыуж пшӀыкӀуплӀи дэлъыгъ.
Исус къызэрэхъугъэр
(Лука 2:1-7)
18Исус Христос икъэхъукӀэ мары: Юсыф Исус янэу Мерэм къыщэнэу ыгъэнэфэгъагъ#1:18 Юсыф къыщэнэу ыгъэнэфэгъагъ – джурт хабзэм тетэу лӀы горэм ыгъэнэфэгъэ пшъашъэр къыщэнэу фэмыемэ, къэзыщэгъэ лӀым ишъуз зэритӀупщыжьырэ хабзэм тетэу ытӀупщыжьын фае., ау зэрэщэнхэм ыпэкӀэ, Тхьэм ы Псэ ЛъапӀэ илъэкӀыкӀэ Мерэм сабый къызэрэфэхъущтыр нафэ хъугъэ. 19Мерэм лӀы фэхъущт Юсыф шъыпкъагъэ зиӀэ лӀыгъэти, цӀыфмэ апашъхьэ Мерэм ынапэ тырихынэу фэмыеу, шъэфэу къымыщэнэу тыриубытагъ.
20Ау Юсыф аущтэу егупшысэзэ, Зиусхьаным имэлэӀич пкӀыхьапӀэкӀэ къыфэкӀуагъ.
– Даутэ ыкъо#1:20 Даутэ ыкъо – Даутэ илъэпкъ къытекӀыгъэ лӀыр ары. Юсыф! – къыӀуагъ ащ. – Мерэм къэпщэнэу умыщын, сыда пӀомэ, ащ сабыеу къыфэхъущтыр къызхэкӀырэр Тхьэм ы Псэ ЛъапӀ ары. 21Мерэм къо къыфэхъущт, ащ цӀэу фэуусыщтыр Исус#1:21 Исус – а цӀэм къикӀырэр цӀыфхэр мыкӀодхэу «Къэзгъэнэжьырэр» ары., сыда пӀомэ, ащ илъэпкъ ипсэкӀодхэм ялъэкӀ къыӀэкӀихыжьынышъ, мыкӀодхэу къыгъэнэжьыщтых.
22Мы зэпстэури зыфэхъугъэр Зиусхьаным мы гущыӀэхэу#1:22-23 Зиусхьаным мы гущыӀэхэу – еплъ Пегъымбар Ешайа тхылъэу ытхыгъэм 7:14. пегъымбарым ыгу къырилъхьэхи, къыригъэӀуагъэхэр къэшъыпкъэжьынхэр ары:
23– Мары, пшъашъэр лъэрмыхьэ хъунышъ, къо къыфэхъущт. Ащ цӀэу фаусыщтыр Еммануил. Ащ къикӀырэр: Тхьэр тигъусэ.
24Юсыф къызэущыжьым, Зиусхьаным имэлэӀич къызэрэриӀуагъэм тетэу зекӀуагъэ, Мерэми ыщагъ. 25Ау ар ишъуз фэхъуным ыпэкӀэ Мерэм апэрэ къор къыфэхъугъ. Юсыф ащ цӀэу фиусыгъэри Исус.


- Фонд
- Новости
- История
- Культура
- Персоны
- Диаспоры
- Среда обитания
- Мультимедиа
- Мозаика
- Стипендия
- Партнеры
МЭЗАЙ
Мы мазэм НЭГУМЭ ШОРЭ ри1орэр «К1ымэфак1», Пшызэ шъолъыр щыпсэурэ шапсыгъэмэ ра1орэр «Пэтэлъэжь». Ащ къик1ырэр, к1ымэфэ щылэм ра1орэ «Мэзэталъ»-эм укъыпкъырык1ымэ: пэ[лъэшы]жьы, пэ[пхъэшэ]жьы, зыфегъадэ, енэкъокъужьы.
«МЭЗЭТАЛЪЭРЭ» «ПЭТЭЛЪЭЖЬРЭ» ЯЗЭНЭКЪОКЪУ
«А Мэзэталъ, - е1о Пэтэлъэжьы, - о плъэдэкъапэ зэрытым сэ слъэхъомбэжъые итыгъэмэ, хьэ лъэмакъэм шы лъэмакъэ зезгъэш1эу, шы лъэмакъэм топыо макъэ зезгъэш1эу, хьаку пчъэ1ум ш1эпхъаджэхэр ныом 1уезгъэш1ыхьэу, л1ыжъыми а дэдэр шхылъэм дезгъэш1ыхьэу чъы1э къэсш1ыныгъи, ау мафэхэр нахь к1ыхьэ хъухи, тыгъэм пчэгур ыубытыгъэшъ, сыамалынчъ».
К1ЫМЭФЭ АДЫГЭ ДЖЭГУК1ЭМЭ АЩЫЩХЭР
Чын
Джэгук1эм ищык1агъэхэр чынрэ к1эпщырэ. Чыныр зыхаш1ык1ырэр былым п1эшъэ бжъакъу, е, къужъэепхъэ. Пстэуми анахь дэгъук1э алъытэрэр псыцубжъэм хэш1ык1ыгъэр ары. Псыцубжъэ чыныр л1ытехьагъу заулэмэ зэ1эпахэу я1эу хъущтыгъэ. Пэнэхэс щыпсэурэ Тэхъутэмырмэ 1892-рэ илъэсым Гырунэ (Гривенно-Черкесская) къыздырахыжьыгъэгъэ чыныр 1960-рэ илъэсхэм анэсы, агъэк1одыфэ я1агъэу ежьхэм къа1отэжьы. Чыныр 1эхъомбэ пэрытит1умк1э «къытырадзэ» (агъэчэрэгъушъ, ат1упщы), к1эпщымк1э агъэблы. Псынк1э дэдэу чэрэгъу зыхъук1э, «чыныр къыгъэ» а1о, «мэбыумэ», нэшэнэ дэгъук1э алъытэ.
Чын джэгук1эмэ ащыщых: «Зэгъэутэк1ыр», «Хахьэр», («Бэджэ гъак1ор»), «Зэфыщыгъэтыр», нэмык1хэри.
Чын «Зэгъэутэк1ымрэ», «Зэфыщыгъэтымрэ» зыщеш1эхэрэр мылы, е дэгъоу убэгъэ осыр арых, нэбгырабэ щызэдыхэлэжьэн алъэк1ыщт.
«Зэгъэутэк1ыр». Апэ рапш1эу джэгум хэлажьэхэрэр къапчъых, е пхъэдз радзэшъ, «чэмахъор» агъэнафэ. Ар ежь ичынэ нэмык1ымэ яемэ аригъэутэк1ын фае, адрэхэр 1эк1эк1ыжьыным пылъых. Апэу зичынэ 1эхъо чынэр зэутэк1ырэр «чэмахъо» ехьэ. Тек1оныгъэр зиер анахь мак1эрэ 1эхъо ихьэрэр ары.
«Зэфыщыгъэтым» щытек1уагъэк1э алъытэрэр «агъэблыгъэ» чынмэ ащыщэу зиер анахьыбэрэ «мыл1эу» (мык1осэжьэу) щытырэр ары.
«Хахьэ». Чыныхэр ос убагъэм щагъэблыхэшъ, ос куум хагъахьэх. Апэ итым «чынэ пэрыт, е, хахьэрэр» ра1о. Ащ шъхьафитэу ежь зэрэш1оигъоу чынэр ефы. Ыуж итхэм яехэр ащ илъэуж рафынхэ фитыхэп. Апэ итыр, ичынэ зык1уасэк1э, къэуцу. Ыуж итыр ащ ичынэу «л1агъэм» ригъэутэк1ын фае. Аущтэу зиш1ышъук1э, апэ итэу хэхьэн фитэу мэхъу. Анахьыбэрэ зичынэ пэрытыгъэр атек1уагъэу алъытэ.
«Бэджэ гъак1ор» ащ зэрэтек1ырэр - хэти зэрэфаеу, ау зы лъэныкъо хахьэу анахь чыжьэу зичынэ зыфыгъэм тек1оныгъэр зэрэратырэр ары.
ЛЪЭРЫЧЪ
Лъэрычъэр зыхаш1ык1ыщтыгъэр пхъэрэ гъуч1ычырэ е пхърэ мэш1о1эдэ ныкъорэ.
Лъэрычъэм епхыгъэу джэгук1э заулэ щы1. Ахэмэ ащыщых: «Къэубытыр», «Зегъэхьыр», «Зэпачъэр».
«Къэубыт». Ыпэ рапш1эу «чэмахъор» агъэнафэ, ет1анэ зэк1э зэбгырэчъых. Ащыщ горэм 1эк1э енэсынэу «чэмахъор» ахэмэ ак1элъежьэ. Апэ зэнэсырэр «чэмахъо» мэхъу.
«Зегъэхь». Мы джэгук1эм хэлажьэрэмэ лъэрычъэ зырыз нахь ак1эмылъэуи, т1урыт1у ак1элъэуи мэхъу.
Лъэрычъэ зырыз нахь зык1эмылъхэр зэралъэк1эу къачъэхэшъ, агъэнэфэгъэ ч1ып1эм щык1эдзагъэу, лъэкъо шъхьафитымк1э демы1эжьхэу зырагъэхьы. Анахь чыжьэу зезыгъэхьышъурэр атек1о.
«Зэпачъ». Ч1ып1ит1у агъэнафэу, ахэмэ азыфагу илъ гъогур нахь псынк1эу зычъыщтымк1э зэнэкъокъух. Мыщ хэлажьэрэмэ лъэрычъэ т1урыт1у ак1элъын фае. Бэщ папц1эхэри агъэфедэу къыхэк1ы.
Лъэрычъэ щымы1э зыхъук1э, «Мыл гъэджае» еш1эх. Ащ пае метрэныкъо горэ идиаметрэу мылыр хаупк1ы, ащ ы1упэ пэблагъэу т1эк1у рау1ук1ы. Зы метрэ горэ ик1ыхьагъэу, зы цыпэр упсыгъэу а гъуанэм бэщ рагъэуцуэшъ, мыл хъураер апэ итэу къыдыречъэх, ячъэ нахь псынк1э зыщыхъущтым, бэщыр къырахыжьы, ежьхэр ащ тепк1эхи, зырагъэхьы. Анахь чыжьэу зезыгъэхьышъурэр атек1о.
МЫ МАЗЭМ:
- 1560-рэм адыгэ шыудзэхэу Россием игъусэу зэуагъэхэр Ливон заом къекIыжьых;
- 17-м 1857 – рэ илъэсым щегъэжьагъэу 1860-рэ илъэсым икIымаэфэ щылэ нэс Адыгэ хэкум мэщытэу итыгъэмэ япхыгъэу лажьэщтыгъэ мэктэбэмэ (школымэ) кIэлэцIыкIу 1 000 фэдиз ащеджагъ. Ахэмэ арэбыбзэр зэрагъашIэщтыгъэ;
- и 16-м 1871-рэ илъэсым ЩЫИХЪ ЩАМИЛЭ МЕДИНЭМ щылIагъ ыкIи щагъэтIылъыгъ.


Адыгеим ичIыгулэжьхэм бжыхьэсэ лэжьыгъэ гектар 106825-у апхъыгъагъэм иIожьын аухыгъ.
АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ тыгъуасэ пчэдыжьым къызэритыгъэмкIэ, гектар 548-рэ ныIэп къафэнэгъагъэр, мы мафэм ар аIожьыгъ. Бжыхьэсэ хьэу гектар 14213-рэ халъхьэгъагъ, гурытымкIэ лъытагъэу центнер 46,7-рэ къырахыгъ, тонн 66403-рэ къаугъоижьыгъ. Рапсыр гектар 10178-рэ хъущтыгъ. Ащ изы гектар, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 25,4-рэ къытыгъ, тонн 25832-рэ къаугъоижьыгъ.
Лэжьыгъэ анахь шъхьаIэм, коцым, гектар 92154-рэ рагъэубытыгъагъ. ГурытымкIэ лъытагъэу, зы гектарым центнер 52,3-рэ къырахыгъ, тонн мин 500-м ехъу къаугъоижьыгъ.
Коцым къырахыгъэмкIэ, ар гурытымкIэ лъытагъэу центнер 56,7-рэ, пэрытныгъэр атIупщыгъэп Шэуджэн районым ичIыгулэжьхэм. ПстэумкIи бжыхьэсэ лэжьыгъэ гектар 16300-у яIагъэм щыщэу 14150-р коцым рагъэубытыгъагъ. РапсымкIи апэрэ хъугъэх. Гектар 1639-рэ яIагъ, центнер 28,7-рэ къырахыгъ. Бжыхьэсэ хьэ гектар 2050-рэ халъхьэгъагъ, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 49,5-рэ къытыгъ.
Джэджэ районым ичIыгулэжьхэр коцымкIэ кIэкIэу ауж итых. ПстэумкIи бжыхьэсэ гектар 27450-рэ яIагъ, коцыр 23721-рэ хъущтыгъ. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 56,1-рэ къырахыгъ, аугъоижьыгъэр тонн мини 133-м ехъу. Хьэм, рапсым къатыгъэмкIи мыхэр мэкIэдэд ауж зэритхэр.
Джащ фэдэу лэжьыгъэм иIожьын апэу зыухыгъэхэм ащыщых ыкIи, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 51 — 52-м къыщымыкIэу къырахыжьыгъ Кощхьэблэ, Красногвардейскэ ыкIи Мыекъопэ районхэм ячIыгулэжьхэм.
Бжыхьасэхэм адакIоу гъатхэм халъхьэгъэ лэжьыгъэхэм ащыщхэм яIожьын езгъэжьагъэхэри ахэтых. ГущыIэм пае, Кощхьэблэ районым гъэтхэсэ хьэ гектар 351-рэ щырапхъыгъагъ. Ар Iуахыжьыгъах, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 45-рэ къырахыгъ. Гъэтхэсэ зэнтхъэу гектар 522-рэ яIагъ, джэнч лъэпкъхэр 45-рэ хъущтыгъэх. Ахэри Iуахыжьыгъахэх.
Шэуджэн ыкIи Мыекъопэ районхэмрэ Мыекъуапэрэ ячIыгулэжьхэми гъэтхэсэ зэнтхъыр аIожьыгъах.
ХЪУТ Нэфсэт.


Адыгэ Республикэмрэ Пшызэ шъолъыррэ ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ цIыфхэм къяджэ Къурмэн мэфэкIыр яунагъо исхэм адагъэмэфэкIынэу.
Адыгеим иэпидемиологическэ зытет зэрэмыдэгъушхом къыхэкIэу Адыгэ Республикэмрэ Пшызэ шъолъыррэ ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ гъэтхапэм и 17-м ыгъэнэфэгъэгъэ гъунапкъэхэр джыри лъегъэкIуатэх.
— Мэщытхэм ыкIи зэхэтхэу нэмаз зыщашIырэ ащ пэгъунэгъу чIыпIэхэм Къурмэн мэфэкIым епхыгъэ Iофтхьабзэхэр ащыкIощтхэп. ЗэкIэ быслъымэн цIыфхэм тыкъяджэ Къурмэн дин мэфэкIыр яунагъохэм ащагъэмэфэкIынхэу, — къеты Адыгэ Республикэмрэ Пшызэ шъолъыррэ ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ.
Ащ нэмыкIэу Адыгэкъалэрэ Кощхьаблэрэ ащыпсэухэу коронавирусыр къызэузыхэрэм япчъагъэ зэрэхахъорэм къыхэкIыкIэ унашъо ашIыгъ охътэ гъэнэфагъэкIэ мы чIыпIэхэм мэщытхэр ащызэфашIынхэу.
Адыгэ Республикэмрэ Пшызэ шъолъыррэ ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ джащ фэдэу цIыфхэм агу къегъэкIыжьы мэщытым зыкIохэкIэ къэзыухъумэхэрэ маскэр аIулъынхэу ыкIи Iалъэхэр апылъынхэу, нэмаз зыщашIырэ яалырэгъу цIыкIухэр зыдаIыгъынхэу, метрэ 1,5-рэ язэпэчыжьагъэу щытынхэу, сэлам зэрамыхынэу ыкIи IаплI зэрамыщэкIынэу, пэтхъу-Iутхъум инэшанэ зиIэхэр мэщытым къемыкIолIэнхэу.
— Илъэс 65-рэ зыныбжьхэр ыкIи нахьыжъхэр мэщытым мыкIохэмэ нахьышIу, — къеты Адыгэ Республикэмрэ Пшызэ шъолъыррэ ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ.
Джащ фэдэу цIыфыбэ зыхэлажьэрэ бэрэскэшхо нэмазыр амышIынэу афагъэпытагъ.
Къурмэныр — ислъамым имэфэкI анахь шъхьаIэхэм ащыщ. Ар зыщагъэмэфэкIыщт мафэр мазэм имэфэпчъымкIэ агъэнафэ ыкIи илъэс къэс ар лъагъэкIуатэ. Бирамыр зыщыхагъэунэфыкIырэ мафэм пэшIорыгъэшъэу мэфэ 70-рэ зытешIэкIэ Къурмэн мэфэкIыр хагъэунэфыкIы. Мыщ ехъулIэу быслъымэнхэр Чабэм хьаджашIэ макIох. Адыгеим ыкIи Пшызэ икIыхи мыгъэ Саудовскэ Аравием хьадж къыщашIынэу нэбгырэ 75-рэ кIуагъэх.