Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar.
-
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
Başlangıç
İnsanlık ailesinin bütün üyelerinin doğal yapısındaki onuru ile eşit ve devredilemez haklarını tanımanın dünyada özgürlük, adalet ve barışın temeli olduğunu,
İnsan haklarını göz ardı etmenin ve hor görmenin, insanlığın vicdanında infial uyandıran barbarca eylemlere yol açtığını ve insanların korku ve yoksunluktan kurtulması, konuşma ve inanma özgürlüğüne sahip olacağı bir dünyanın ortaya çıkmasının sıradan insanların en yüksek özlemi olarak ilan edilmiş bulunduğunu, insanın zorbalık ve baskıya karşı son çare olarak başkaldırmak zorunda kalmaması için, insan haklarının hukukun egemenliğiyle korunmasının önemli olduğunu,
Uluslar arasında dostça ilişkiler geliştirmenin önemli olduğunu,
Birleşmiş Milletler halklarının, Birleşmiş Milletler Kuruluş Belgesinde, temel insan haklarına, kişinin onuruna ve değerine, erkekler ile kadınların hak eşitliğine olan inançlarını teyit ettiklerini ve daha geniş özgürlük içinde toplumsal gelişme ve daha iyi bir yaşam düzeyini sağlamaya kararlı olduklarını,
Üye Devletlerin, Birleşmiş Milletlerle işbirliği içinde, insan haklarının ve temel özgürlüklerin evrensel olarak saygı görmesi ve gözetilmesini sağlamayı taahhüt ettiklerini,
Bu hak ve özgürlüklerde ortak bir anlayışa sahip olmanın, bu taahhüdün tam olarak gerçekleşmesi için büyük önem taşıdığını göz önüne alarak,
Genel Kurul,
Bütün halklar ve uluslar için bir ortak başarı ölçüsü olarak bu insan Hakları Evrensel Bildirgesini ilan eder; öyle ki,
Her birey ve toplumun her organı bu Bildirgeyi daima gözönünde bulundurarak, bu hak ve özgürlüklere saygının yerleşmesini amaçlayan eğitim ve öğretim yoluyla; ve hem üye Devletlerin halklarında hem de egemenlikleri altındaki halklarda bu hak ve özgürlüklerin evrensel ve etkin olarak tanınmasını ve gözetilmesini amaçlayan ulusal ve uluslararası tedrici önlemler alarak çaba göstersinler.
Madde 1
Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdanla donatılmışlardır, birbirlerine kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.
Madde 2
1. Herkes ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal ya da başka türden kanaat, ulusal ya da toplumsal köken, mülkiyet, doğuş veya başka türden statü gibi herhangi bir ayrım gözetilmeksizin, bu Bildirgede belirtilen bütün hak ve özgürlüklere sahiptir.
2. Ayrıca, bağımsız, vesayet altında ya da kendi kendini yönetemeyen ya da egemenliği başka yollardan sınırlanmış bir ülke olsun ya da olmasın, bir kişinin uyruğu olduğu ülke ya da memleketin siyasal, hukuksal ya da uluslararası statüsüne dayanarak hiçbir ayrım yapılamaz.
Madde 3
Herkesin yaşama hakkı ile kişi özgürlüğü ve güvenliğine hakkı vardır.
Madde 4
Hiç kimse, kölelik ya da kulluk altında tutulamaz; her türden kölelik ve köle ticareti yasaktır.
Madde 5
Hiç kimseye işkence ya da zalimce, insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele ya da ceza uygulanamaz.
Madde 6
Herkesin, nerede olursa olsun, yasa önünde bir kişi olarak tanınma hakkı vardır.
Madde 7
Herkes yasa önünde eşittir ve ayrım gözetilmeksizin yasa tarafından eşit korunmaya hakkı vardır. Herkes, bu Bildirgeye aykırı herhangi bir ayrımcılığa ve ayrımcı kışkırtmalara karşı eşit korunma hakkına sahiptir.
Madde 8
Herkesin anayasa ya da yasayla tanınmış temel haklarını ihlal eden eylemlere karşı yetkili ulusal mahkemeler eliyle etkin bir yargı yolundan yararlanma hakkı vardır.
Madde 9
Hiç kimse keyfi olarak yakalanamaz, tutuklanamaz ve sürgün edilemez.
Madde 10
Herkesin, hak ve yükümlülüklerinin belirlenmesinde ve kendisine herhangi bir suç isnadında bağımsız ve yansız bir mahkeme tarafından tam bir eşitlikle, hakça ve kamuya açık olarak yargılanmaya hakkı vardır.
Madde11
1. Kendisine cezai bir suç yüklenen herkesin, savunması için gerekli olan tüm güvencelerin tanındığı, kamuya açık bir yargılanma sonucunda suçluluğu yasaya göre kanıtlanıncaya kadar suçsuz sayılma hakkı vardır.
2. Hiç kimse, işlendiği sırada ulusal ya da uluslararası hukuka göre suç oluşturmayan herhangi bir fiil yapmak ya da yapmamaktan dolayı suçlu sayılamaz. Kimseye, suçun işlendiği sırada yasalarda öngörülen cezadan daha ağır bir ceza verilemez.
Madde 12
Hiç kimsenin özel yaşamına, ailesine, evine ya da yazışmasına keyfi olarak karışılamaz, onuruna ve adına saldırılamaz. Herkesin, bu gibi müdahale ya da saldırılara karşı yasa tarafından korunma hakkı vardır.
Madde 13
1. Herkesin, her Devletin sınırları içinde seyahat ve oturma özgürlüğüne hakkı vardır.
2. Herkes, kendi ülkesi de dahil, herhangi bir ülkeden ayrılma ve o ülkeye dönme hakkına sahiptir.
Madde 14
1. Herkesin, sürekli baskı altında tutulduğunda, başka ülkelere sığınma ve kabul edilme hakkı vardır.
2. Gerçekten siyasal nitelik taşımayan suçlardan kaynaklanan ya da Birleşmiş Milletlerin amaç ve ilkelerine aykırı fiillerden kaynaklanan kovuşturma durumunda, bu hak ileri sürülemez.
Madde 15
1. Herkesin bir ülkenin yurttaşı olmaya hakkı vardır.
2. Hiç kimse keyfi olarak uyrukluğundan yoksun bırakılamaz, kimsenin uyrukluğunu değiştirme hakkı yadsınamaz.
Madde 16
1. Yetişkin erkeklerle kadınların, ırk, uyrukluk ya da din bakımından herhangi bir sınırlama yapılmaksızın, evlenmeye ve bir aile kurmaya hakkı vardır. Evlenmede, evlilikte ve evliliğin bozulmasında hakları eşittir.
2. Evlilik, ancak evlenmeye niyetlenen eşlerin özgür ve tam oluruyla yapılır.
3. Aile, toplumun doğal ve temel birimidir; toplum ve Devlet tarafından korunur.
Madde 17
1. Herkesin, tek başına ya da başkalarıyla ortaklık içinde, mülkiyet hakkı vardır.
2. Kimse mülkiyetinden keyfi olarak yoksun bırakılamaz.
Madde 18
Herkesin düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne hakkı vardır; bu hak, din veya inancını değiştirme özgürlüğünü ve din veya inancını, tek başına veya topluca ve kamuya açık veya özel olarak öğretme, uygulama, ibadet ve uyma yoluyla açıklama serbestliğini de kapsar.
Madde 19
Herkesin kanaat ve ifade özgürlüğüne hakkı vardır; bu hak, müdahale olmaksızın kanaat taşıma ve herhangi bir yoldan ve ülke sınırlarını gözetmeksizin bilgi ve fikirlere ulaşmaya çalışma, onları edinme ve yayma serbestliğini de kapsar.
Madde 20
1. Herkes, barış içinde toplanma ve örgütlenme hakkına sahiptir.
2. Hiç kimse, bir örgüte üye olmaya zorlanamaz.
Madde 21
1. Herkes, doğrudan ya da serbestçe seçilmiş temsilcileri aracılığıyla ülkesinin yönetimine katılma hakkına sahiptir.
2. Herkesin, ülkesinde kamu hizmetlerinden eşit yararlanma hakkı vardır.
3. Halk iradesi, hükümet otoritesinin temelini oluşturmalıdır; bu irade, genel ve eşit oy hakkı ile gizli ve serbest oylama yoluyla, belirli aralıklarla yapılan dürüst seçimlerle belirtilir.
Madde 22
Herkesin, toplumun bir üyesi olarak, toplumsal güvenliğe hakkı vardır; ulusal çabalarla, uluslararası işbirliği yoluyla ve her Devletin örgütlenme ve kaynaklarına göre herkes insan onuru ve kişiliğin özgür gelişmesi bakımından vazgeçilmez olan ekonomik, toplumsal ve kültürel haklarının gerçekleştirilmesi hakkına sahiptir.
Madde 23
1. Herkesin çalışma, işini özgürce seçme, adil ve elverişli koşullarda çalışma ve işsizliğe karşı korunma hakkı vardır.
2. Herkesin, herhangi bir ayrım gözetilmeksizin, eşit iş için eşit ücrete hakkı vardır.
3. Çalışan herkesin, kendisi ve ailesi için insan onuruna yaraşır bir yaşam sağlayacak düzeyde, adil ve elverişli ücretlendirilmeye hakkı vardır; bu, gerekirse, başka toplumsal korunma yollarıyla desteklenmelidir.
4. Herkesin, çıkarını korumak için sendika kurma ya da sendikaya üye olma hakkı vardır.
Madde 24
Herkesin, dinlenme ve boş zamana hakkı vardır; bu, iş saatlerinin makul ölçüde sınırlandırılması ve belirli aralıklarla ücretli tatil yapma hakkını da kapsar.
Madde 25
1. Herkesin, kendisinin ve ailesinin sağlığı ve iyi yaşaması için yeterli yaşama standartlarına hakkı vardır; bu hak, beslenme, giyim, konut, tıbbi bakım ile gerekli toplumsal hizmetleri ve işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, yaşlılık ya da kendi denetiminin dışındaki koşullardan kaynaklanan başka geçimini sağlayamama durumlarında güvenlik hakkını da kapsar.
2. Anne ve çocukların özel bakım ve yardıma hakları vardır. Tüm çocuklar, evlilik içi ya da dışı doğmuş olmalarına bakılmaksızın, aynı toplumsal korumadan yararlanır.
Madde 26
1. Herkes, eğitim hakkına sahiptir. Eğitim, en azından ilk ve temel öğrenim aşamalarında parasızdır. İlköğretim zorunludur. Teknik ve mesleki eğitim herkese açıktır. Yüksek öğrenim, yeteneğe göre herkese eşit olarak sağlanır.
2. Eğitim, insan kişiliğinin tam geliştirilmesine, insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı güçlendirmeye yönelik olmalıdır. Eğitim, bütün uluslar, ırklar ve dinsel gruplar arasında anlayış, hoşgörü ve dostluğu yerleştirmeli ve Birleşmiş Milletlerin barışı koruma yolundaki etkinliklerini güçlendirmelidir.
3. Ana-babalar, çocuklarına verilecek eğitimi seçmede öncelikli hak sahibidir.
Madde 27
1. Herkes, topluluğun kültürel yaşamına özgürce katılma, sanattan yararlanma ve bilimsel gelişmeye katılarak onun yararlarını paylaşma hakkına sahiptir.
2. Herkesin kendi yaratısı olan bilim, yazın ve sanat ürünlerinden doğan manevi ve maddi çıkarlarının korunmasına hakkı vardır.
Madde 28
Herkesin bu Bildirgede ileri sürülen hak ve özgürlüklerin tam olarak gerçekleşebileceği bir toplumsal ve uluslararası düzene hakkı vardır.
Madde 29
1. Herkesin, kişiliğinin özgürce ve tam gelişmesine olanak sağlayan tek ortam olan topluluğuna karşı ödevleri vardır.
2. Herkes, hak ve özgürlüklerini kullanırken, ancak başkalarının hak ve özgürlüklerinin gereğince tanınması ve bunlara saygı gösterilmesinin sağlanması ile demokratik bir toplumdaki ahlak, kamu düzeni ve genel refahın adil gereklerinin karşılanması amacıyla, yasayla belirlenmiş sınırlamalara bağlı olabilir.
3. Bu hak ve özgürlükler, hiçbir koşulda Birleşmiş Milletlerin amaç ve ilkelerine aykırı olarak kullanılamaz.
Madde 30
Bu Bildirgenin hiçbir hükmü, herhangi bir Devlet, grup ya da kişiye, burada belirtilen hak ve özgürlüklerden herhangi birinin yok edilmesini amaçlayan herhangi bir etkinlikte ve eylemde bulunma hakkı verecek şekilde yorumlanamaz.
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 10 Aralık 1948 tarihli ve 217 A (III) sayılı kararıyla benimsendi ve ilan edildi.
-
Цlыф Фэшъуашэхэм Афэгъэхьыгъэ Дунэепстэу Джэпсалъ
Дунэепстэу Къэрал Зэгохьэныгъэм (ДКъЗ) и Зэфэсым егъэIу;
Дунэепстэу цIыфыгъэм къыхиубытэрэ хэтрэ зы цIыфи зэгохьэныгъи;
мы джэпсалъэр сыдигъуи янэгу кIагъэтызэ, мыщ къыщыхэщырэ цIыф фэшъуашэхэмрэ фитыныгъэхэмрэ янэIэ зэрэтырагъэтырэм, фашIырэ лъытэныгъэм егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ гъогукIэ зырагъэужьынэу;
хэгъэгу кIоцIхэми дунэепстэуми кIо къэсми нахьы зыщызыужьырэ амалхэр зыфагъэшъхьэпэзэ мы зэгохьэныгъэм хэт къэралхэм ежьымэ ялъэпкъхэри,
яунашъо кIагъэтырэ нэмыкIрэ къэралмэ ялъэпкъхэри къызэкIиубытэу, дунэепстэум и тэдэрэ чIапIи мы цIыф фэшъуашэхэмрэ фитыныгъэхэмрэ къыщащтэным, лъэшэу щызэрагъэкIоным, щагъэцэкIэным фэкъудыинхэу,
цIыф фэшъуашэхэм афэгъэхьыгъэу цIыф жъугъэхэми лъэпкъхэми язэфэдэ идеал шапхъэхэр къэзыгъэуцурэ мы дунэепстэу джэпсалъэр.
1-нэрэ пычыгъу
ЦIыф пстэури шъхьэфитэу, ялъытэныгъэрэ яфэшъуашэхэмрэкIэ зэфэдэу къалъфы. Акъылрэ зэхэшIыкI гъуазэрэ яIэшъы, зыр зым зэкъош зэхашІэ азфагу дэлъэу зэфыщытынхэ фае.
2-нэрэ пычыгъу
Хэтрэ цIыфи зэфэдэу фит мы джэпсалъэм хэт цІыф фэшъуашэхэмрэ фитыныгъэхэмрэ зыфигъэшъхьэпэнэу, зыщыщ расэм, ышъо, бзылъфыгъэ-хъулъфыгъэу зэрэщытым, ыбзэ, ыIыгъ диным, политичнэ е нэмыкIрэ еплъыкIэу иIэм, лъэпкъэу е цIыф купэу къызыхэкIыгъэм, мылъкоу иIэм, къызыщалъфыгъэм емылъытыгъэу зэхэдзынчъэу, фэгъэкIотэныгъэнчъэу. Ащ нэмыкIэу, къэрал шъхьэфити, нэмыкIым иунашъо кIэти, зышъхьэфитыжьныгъэ (автономие) зимыIи, нэмыкIрэу зы шъхьэфитыныгъэ лъахъэ зытелъи, сыд фэдэрэ къэралым ицIыфэу щытми хэтрэ цIыфи зэхэдзыныгъэ фашIы хъущтэп зыщыщ къэралым иполитичнэ е юридическэ системэ е дунэепстэу къэралхэм азфагу щыриIэ статусым къыхэкIэу.
3-нэрэ пычыгъу
Псэуныр, шъхьэфитыныр, щынэгъончъагъэр хэти ифэшъуаш.
4-нэрэ пычыгъу
Хэти пщылIэу плъытэ е пщIылIыпIэ ибгъэты хъущтэп, сыд фэдэ шIыкIэуи пщылIыгъэр, пщылI щэн-къэщэфыныр зыми фэбдэ мыхъунэу къоды.
5-нэрэ пычыгъу
Хэти лъэшыгъэ епхьэлIэ хъущтэп, жъалымыгъэкIэ, цIыфыгъэм къемызэгъэу е инапэ зыгъэулъиин фэдэкIэ удэзекIо, ащ фэдэ тазыр теплъхьэ хъущтэп.
6-нэрэ пычыгъу
Хэти фэшъуаш тэдэрэ чIапIи цIыфэу, юридическэ лицоу къыщалъытэнэу.
7-нэрэ пычыгъу
Хэтрэ цIыфи къэрал хабзэм ипашъхьэ щызэфэд ыкIи къэрал хабзэм къыгъэуцурэ къэухъумэныгъэхэр зэхэдзынчъэу, язэфэдэу зыфагъэшъхьэпэнэу фит. Хэти зэхэдзынчъэу, зэфэдэу фэшъуаш мы джэпсалъэм къемызэгъэу, зэхэдз зыхэлъ ІофшІашъохэми, ащ фэдэ ІофшІашъомэ сыд фэдэуи атегъэгушхонми къыщаухъумэнэу.
8-нэрэ пычыгъу
Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ хабзэ шъхьэІэм е къэрал хабзэм къырипэсырэ цІыф фэшъуашэхэр зыукъорэ ІофшІашъо къызехъулІэкІэ фитыныгъэ зиІэ ухыякІохэм зафигъэзэнэу, зыкъаригъэухъумэнэу.
9-нэрэ пычыгъу
Хэтрэ цIыфи лажьэ имыІэу аубыти, агъэтІыси, егъэзыгъэкІэ нэмыкІрэ чІапІэ афи хъущтэп.
10-нэрэ пычыгъу
Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ ифэшъуашэхэмрэ ипшъэрылъхэмрэ аухэсы ыкІи ежьым зы лажьэ къытыралъхьэ зыхъукІэ зыми шІомылІыкІэу, зыми иунашъо кІэмытэу, зыми имытелъхьэу щыт ухыякІо шъхьэфит псэфитыр зэфагъэкІэ ыкІи нафэу иІоф ригъэплъынэу фэенэу.
11-нэрэ пычыгъу
1. Зы лажьэ/шІэпхъэджагъэ зытыралъхьэрэ хэтрэ цІыфи зиухыижьыным пае зыфэныкъощт щынэгъончъагъэхэр зыщигъотынэу щыт ухыигъо нафэм икІэухэу, къэрал хабзэм тетэу агъэкъончафэкІэ хыеу къалъытэ, мыхыяшъо къыраплъырэп.
2. Хэти агъэкъуанчэ хъущтэп, зешІэ лъэхъаным къэрал хабзэкІэ е дунэепстэу хабзэкІэ шІэпхъэджагъэу амылъытэщтыгъэ зы Іоф зэришІагъэм е ышІапхъэу къащыхъу горэ зэримышІагъэм къыхэкIыкІэ. Хэти шІэпхъэджагъэ зешІэм фэгъэуцугъэу щытыгъэ тазырым нахьыбэ тыралъхьэ хъущтэп.
12-нэрэ пычыгъу
Хэтрэ цIыфи и гъэшІэ унае, иунагъо, иунэ е зэрэзэрашІэхэрэ шІыкІэхэм шъхьэусыгъончъэу зыри къыхэІэбэ хъущтэп, инапэ, ыцІэ къеІусэ хъущтэп. Хэти фитыныгъэ иІ мыщ фэдэ къыхэІэбэныгъэхэм къэрал хабзэкІэ зыкъащаригъэухъумэнэу.
13-нэрэ пычыгъу
1. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ зы хэтрэ зы къэрали ичІыналъэ шъхьэфитэу щызекІонэу, щыпсэунэу.
2. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ ежьы икъэрали ахэтэу тэдэрэ къэрали икощыкІынэу ыкІи икІэрыкІэу къыгъэзэжьынэу.
14-нэрэ пычыгъу
1. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ жъалымыгъэ/лые къырахынэу зыхъурэм, нэмыкІрэ къэрал ышъхьэ ригъэзынэу, шъхьэегъэзныгъэ амалхэр зыфигъэшъхьэпэнэу.
2. Ау ишъыпкъапIэкIэ политичнэу щымыт шІэпхъэджагъэхэм е дунэепстэу къэрал зэгохьэныгъэм имурад, ибзыпхъэхэм къемызэгърэ ІофшІашъохэм къахэкІырэ дэодапшъэхэмкIэ мы фитыныгъэр зыфэбгъэшъхьэпэ хъущтэп.
15-нэрэ пычыгъу
1. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ зы къэралым ицІыфэу щытынэу.
2. Хэтрэ цIыфи зицІыфэу щыт къэралым шъхьэусыгъончъэу хэбгъэкІы е нэмыкІрэ къэралым ицІыф хъунэу иІэ фитыныгъэм хэбгъэны хъущтэп.
16-нэрэ пычыгъу
1. Зыныбжь икъугъэ хэтрэ бзылъфыгъи хъулъфыгъи фитыныгъэ иІ къызыхэкІыгъэ лъэпкъым, зицІыфэу щыт къэралым е динэу ыІыгъым къыхэкІэу зы пэрыогъуи къыфэмыуцоу, фитэу къыщэнэу, дэкІонэу, унагъо ышIэнэу.
2. Зэрэщэн-зэдэкІоным фэгъэхьыгъэ зэзэгъныгъэр (нэчыхьэр), зэрэщэщт-зэдэкІощтхэм ежьмэ я шъхьэфитыныгъэ шъыпкъэрэ яшІоигъоныгъэ икъурэкІэ агъэпсы.
3. Унагъуэр, цІыфыбэ-лъэпкъ псэукІэм и лъэбжъэ шъхьаIэшъы, ар цІыф жъугъэми къэралыми къеухъумэ.
17-нэрэ пычыгъу
1. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ ежьым иунаеу е нэмыкІрэхэр иІэхьэгъоу мылъку зригъэІэнэу.
2. Хэтрэ цІыфи шъхьэусыгъончъэу имылъку къыIыпхы е хэбгъэны хъущтэп.
18-нэрэ пычыгъу
Хэтрэ цIыфи гупшысэ, зэхашІэ ыкІи дин фитыныгъэ иІ.
Мы фитыныгъэм къызэкІеубытэ изакъоу е купэу, нафэу е унаеу (шъэфэу) итхьафэІорышІэнхэр, идинкІэ шІапхъэхэр нэрылъэгъоу аригъэшІэн, ыгъэзэкІэн фитыныгъэри.
19-нэрэ пычыгъу
Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ зэрэфаеу гупшысэнэу, игупшысэхэр къыІотэнэу. Мы фитыныгъэм къыхеубытэ цІыфыр игупшысэхэм фэшІыкІэ зыми къымыгъэгумэкІынэу, къэралыгъо гъунапкъэхэм ямылъытыгъэу шІэныгъэхэр, гупшысэхэр сыд фэдэрэ гъогукІи къылъыхъон, къыгъотын, зыIэрыгъэхьэн фитыныгъэри.
20-нэрэ пычыгъу
1. Хэти фитыныгъэ иІ Іэшэнчъэу, зэо-бэнэнчъэу зэфэсынэу, хасэ зэхищэнэу, зэхэщэгъэ хасэм хэхьэнэу.
2. Хэти зы хасэ хэхьэнэу ебгъэзы хъущтэп.
21-нэрэ пычыгъу
1. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ занкІэу ежьым е фитэу къыхихыгъэ лІыкІомэ яІэкІэ къэралым изегъэкІон Іофхэм ахэхьэнэу, ахэлэжьэнэу.
2. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иI икъэрали цIыф жъугъэми Къыфызэригъэпэшрэ амалхэр зэхэдзынчъэу, пстэуми афэдэу зыфигъэшъхьэпэнэу.
3. Хьыкумэт Iэшъхьэтетныгъэм илъабжъэр къэралым и цIыф жъугъэм ишІоигъоныгъ ары. А шІоигъоныгъэр къэнафэ шъэф шIыкIэм тет хэхыныгъэ фит зафэхэу е цIыфмэ яшIоигъоныгъэхэр шъхьэфит-псэфитэу къызэрэгъэлъэгъошъущт нэмыкIрэ шIыкIэхэу, зыныбжь икъугъэ цIыф пстэуми афызэIухыгъэу, яIэIэтхэми зэфэдэ кIуачIэ яIэу, пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ къытырагъэзэжьырэхэмкIэ.
22-нэрэ пычыгъу
ЦIыф жъугъэм зэрэщыщым елъытыгъэу хэтрэ цIыфи социалнэ къэухъумэныгъэ фэшъуаш. Къэрал кIуачIэкIэ е къэралыгъомэ язэдэIэпыIэкIэ ыкIи хэтрэ къэрали ежьым игъэпсыкIэрэ иамалхэмрэ ялъытыгъэу хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иI инапэрэ ицIыфыгъэрэкIэ гупсэфэу зэрэзиужьын ылъэкIыщт экономикэ, социалнэ ыкIи шIэнхабзэ IофкIэ зыфэныкъощт амалхэр рагъэгъотынэу.
23-нэрэ пычыгъу
1. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ лэжьэнэу, фитэу иIоф къыхихынэу, зэфагъэкIэ ыкIи фэшIу амалхэмкIэ лэжьэнэу ыкIи Iофынчъагъэм къыщаухъумэнэу.
2. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иI зэхэдзынчъэу зэфэдэ Iоф фэшI зэфэдэ уасэ къыратынэу.
3. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иI ежьыри иунагъуи цIыфым фэшъошэн псэукIэ иIэу зыгъэпсэун, ищыкIагъэ хъумэ зылыIэсышъунэу щыт сыд Фэдэр социалнэ къэухъумэныгъэхэмкIэ кIэгъэпытагъэу зы псэукIэ амал къезытын зылъэкIынэу зы лэжьэпкIэ фэшIу къыIэрыхьэнэу.
4. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иI ежьы ишIуагъэ пае хасэ (профсоюз, сендикэ) зэхищэнэу, ащ фэдэ зэхэщагъэм хэхьэнэу, хэтынэу.
24-нэрэ пычыгъу
Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ зигъэпэсэфынэу, ынэгу зыригъэужынэу, пстэуми афэмыдэу илэжьэгъу пIалъэ цIыф фэшъуашэ шапхъэм итэу къыфагъэпсынэу, пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ илэжьапкIи къыратызэ гъэпсэфакIо дэкIынэу.
25-нэрэ пычыгъу
1. Хэтрэ цIыфи фитыныгъэ иІ ежьыри иунагъуи узынчъэн, тхъэгъо фэшъуашэ иIэу псэун пае шхыныгъо, шъуашэ, унэ ыкIи медицинскэ IэпыIэгъу ыгъотынэу. Хэти фитыныгъэ иI, Iофынчъагъэ, сымэджагъэ, фыкъуагъэ, лIыгъобагъэ, шъузэбагъэ, жъыгъэ ыкIи ежьым имыIэшIагъэ Iофыгъомэ къахэкIэу амалынчъагъэ, тхьэмыкIагъэ къылъысэу щытмэ къаухъумэнэу.
2. Ныхэмрэ сабийхэмрэ фитыныгъэ яI ялыеу къыкIэлъыплъынхэу, къыдэIэпыIэнхэу. Зэрэщэгъэ зэлI-зэшъуз ибынэуи зэмышъхьэгъусэмэ къалъфыгъэуи щэрэт, сабий пстэуми а зы социалнэ къэухъумэныгъэ амалхэр язэфэдэу афагъэшъхьапэ.
26-нэрэ пычыгъу
1. Хэтрэ цIыфи фит гъэсэныгъэ зэригъэгъотынэу. Анахь макIэмэ пэублэ ыкIи лъэбжъэ гъэсэныгъэр ахъщэнчъэу арагъэгъоты. Пэублэ гъэсэныгъэр уимыIэнкІэ амал имыІэу, егъэзыгъоу щыт. Техникэ ыкIи IэшIагъэ гъэсэныгъэр хэти фызэIухыгъэщт. Апшъэрэ гъэсэныгъэр зэхэдзынчъэу хэти фызэIухыгъэу щытын фае ежьым исэнауш (талант) елъытыгъэу.
2. Гъэсэныгъэр цIыфым ицIыфыгъэм икъоу зыригъэужьыным фэшIоу гъэпсыгъэу ыкIи цIыф фэшъуашэхэмрэ фитыныгъэ шъхьаIэхэмрэ афашIырэ уасэр, лъытэныгъэр ыгъэлъэшыным, кIигъэпытэным фэунэтIыгъэу щытын фае. Гъэсэныгъэм цIыфхэр ригъэгушIун фае расэ пстэуми, лъэпкъ пстэуми, дин куп пстэуми азфагу гулъытэ, зэгурыIо, зэфэшIуныгъэ, зэныбджэгъугъэ дэлъынэу ыкIи мамырныгъэр къыухъумэным пае Дунэепстэу Къэрал Зэгохьэныгъэм ригъэкIокIырэ лъэжьыгъэм зыригъэужьэу щытын фае.
3. Сабиймэ арагъэгъотыщт гъэсэныгъэр зыфэдэщтыр къыхэзыхынэу фитыр, пстэуми апэрэу янэрэ-ятэрэ ары.
27-нэрэ пычыгъу
1. Хэти фитыныгъэ иІ цІыф жъугъэ шIэнхабзэ псэукIэм фитэу хэхьэнэу, хэлэжьэнэу, гъуазджэр зыфигъэшъхьэпэнэу, шIэныгъэ зыужьыныгъэм хэлэжьэнэу ыкIи ар зыфигъэшъхьэпэнэу.
2. Хэти фитыныгъэ иI ежьым къыгъэшIыгъэ шIэныгъэ, жабзэ (литературэ), гъуазджэ IэшIагъэхэм мылъкоу, пкIэу, уасэу, лъытэныгъэу къапакIорэр къыфаухъумэнэу.
28-нэрэ пычыгъу
Хэти фэшъуаш мы джэпсалъэм къыщыхэщырэ цIыф фэшъуашэхэмрэ фитыныгъэхэмрэ зэрагъэцэкIэшъунэу зы социалнэ ыкIи дунэепстэу гъэпсыкIэ системэ щыIэнэу.
29-нэрэ пычыгъу
1. Хэти ежьы ицIыфыгъэ фитэу ыкIи икъоу зыригъэужьынэу амал къезытырэ цIыф жъугъэми къэралми фишIэжьын фаеу пшъэрылъхэр иIэх.
2. Хэти ифэшъуашэхэр зыфигъэшъхьапэ ыкIи ифитыныгъэхэр зэрихьэ зыхъукIэ, нэмыкIми яфэшъуашэхэмрэ яфитыныгъэхэмрэ афадэн, ахэмэ лъытэныгъэ къафегъэшIыгъэн ыкIи демократичэскэ цIыф жъугъэм зэдыриIэ шэнхабзэр (этикэр), цIыф жъугъэ гъэпсыкIэр, щыIакIэр егъэшIокIоным иамалхэр къэухъумагъэ хъуным пае фэшIэу къэрал хабзэкIэ агъэнэфагъэ гъунапкъэмэ япхыгъэу щытыщт.
3. Сыдэущтэуи орэхъу, мы цIыф фэшъуашэхэмрэ фитыныгъэхэмрэ зыфэбгъэшъхьэпэ, зепхьэ хъущтэп Дунэепстэу Къэрал Зэгохьагъэм и гурылъ-гурышIэхэмрэ ибзыпхъэхэмрэ (принципхэмрэ) адимыштэу, апэшIуекIоу.
30-нэрэ пычыгъу
Мы джэпсалъэм къыхиубытэрэ зы хэбзэ гъэуцугъи зыгурыбгъаIо хъущтэп мыщ къыщиIотыкIыгъэ хэбзэ гъэуцугъэмэ ащыщ горэр ыIэтынэу, иукъонэу хэтрэ зы къэрали, купи, нэбгыри фитыныгъэ риты фэдэу.
Дунэепстэу къэрал зэгохьэныгъэм и зэфэсэу 1948 гъэм тыгъэгъазэм и 10-м щыIагъэм къыщаштагъ 217 А (III) зиномер унашъомкIэ.
Adıgeceye çeviren Fahri Huvaj
-
Цlыху Хуэфащэхэм Теухуа Дунейпсо Джэпсалъэ
Дунейпсо Къэрал Зэгухьэныгъэм (ДКъЗ) и Зэхуэсым егъэIур;
Дунейпсо цIыхугъэм къыхиубыдэ дэтхэнэ зы цIыхури зэгухьэныгъэри;
мы джэпсалъэр сытым щыгъуи я нэгум щIагъэтурэ мыбы къыщыхэщ цIыху хуэфащэхэмрэ хуитыныгъэхэмрэ я нэIэ зэрытрагъэтым, хуащI лъытэныгъэм егъэджэныгъэ-гъэсэныгъэ гъуэгукIэ зрагъэужьыну;
хэгъэгу кIуэцIхэми дунейпсоми кIуэхукIэ нэхъри зыщызужь амалхэр зыхуагъэщхьэпэурэ мы зэгухьэныгъэшхуэм хэт къэралхэм езым я лъэпкъхэри, я унафэм щIагъэт нэгъуэщI къэралхэм я лъэпкъхэри къызэщIиубыдэу, дунейпсом и дэнэ щIыпIи мы цIыху хуэфащэхэмрэ хуитыныгъэхэмрэ лъэщу щызрагъэкIуэным, къыщащтэным, щагъэзэщIэным хущIэкъунхэу,
цIыху хуэфащэхэм теухуауэ жылагъуэхэми лъэпкъхэми я зэхуэдэ идеал щапхъэхэр къэзыгъэув мы дунейпсо джэпсалъэр.
1-нэ пычыгъуэ
ЦIыху псори щхьэхуиту, я щIыхьымрэ я хуэфащэхэмрэкIэ зэхуэдэу къалъхур. Акъылрэ зэхэщIыкI гъуазэрэ яIэщи, зыр зым зэкъуэш зэхащІэ яку дэлъу зэхущытын хуейхэщ.
2-нэ пычыгъуэ
Дэтхэнэ зы цIыхури зэхуэдэу хуитщ мы джэпсалъэм хэт цІыху хуэфащэхэмрэ хуитыныгъэхэмрэ зыхуигъэщхьэпэну, зыщыщ расэм, и фэм, цIыхубз-цIыхухъуу зэрыщытым, и бзэм, иIыгъ диным, политичнэ е нэгъуэщI еплъыкIэу иIэм, лъэпкъыу е цIыху гупу къызыхэкIам, мылъкуу иIэм, къыщалъхуа-къыздалъхуам емылъытауэ зэхэгъэжыншэу, хуэгъэкIуэтэныгъэншэу. КъинэмыщIауэ, къэрал щхьэхуити, нэгъуэщIым и унафэ щIэти, щхьэхуитыжныгъэ (автономие) зимыIи, нэгъуэщIу зы щхьэхуитыныгъэ лъахъэ зытелъи, сыт хуэдэрей къэралым и цIыхуу щытми дэтхэнэ зы цIыхум зэхэгъэжныгъэ хуащI хъунукъым зыщыщ къэралым и политичнэ е юридическэ системэ е дунейпсо къэралхэм я зэхуакум щиIэ статусым къыхэкIыу.
3-нэ пычыгъуэ
Псэуныр, щхьэхуитыныр, шынагъуэншагъэр хэти и хуэфащэщ.
4-нэ пычыгъуэ
Хэти пщылIыу плъытэ е пщIылIыпIэ ибгъэт хъунукъым, сыт хуэдэ щIыкIэуи пщылIыгъэр, пщылI щэн-къэщэхуныр зыми хуэбдэ мыхъуну къуэдыщ.
5-нэ пычыгъуэ
Хэти лъэщыгъэ епхьэлIэ хъунукъым, залымыгъэкIэ, цIыхугъэм къемызэгъу е и напэр зыгъэулъиин хуэдэкIэ удэзекIуэ, апхуэдэ тезыр теплъхьэ хъунукъым.
6-нэ пычыгъуэ
Хэти хуэфащэщ дэнэ щIыпIи цIыхуу, юридическэ лицоуэ къыщалъытэну.
7-нэ пычыгъуэ
Дэтхэнэ зы цIыхури къэрал хабзэм и пащхьэ щызэхуэдэщ икIи къэрал хабзэм къигъэув къэхъумэныгъэхэр зэхэгъэжыншэу, я зэхуэдэу зыхуагъэщхьэпэну хуитщ. Хэти зэхэгъэжыншэу, зэхуэдэу хуэфащэщ мы джэпсалъэм къемызэгъ, зэхэгъэж зыхэлъ ІуэхущІафэхэми, апхуэдэ ІуэхущІафэм сыт хуэдэуи тегъэгушхуэнми къыщахъумэну.
8-нэ пычыгъуэ
Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ хабзэ нэхъыщхьэм е къэрал хабзэм къырипэс цІыху хуэфащэхэр зыкъутэ ІуэхущІафэ къыщыхъукІэ хуитыныгъэ зиІэ хеящІэхэм зыхуигъэзэну, зыкъригъэхъумэну.
9-нэ пычыгъуэ
Дэтхэнэ зы цIыхури лажьэ имыІэу яубыд, ягъэтІыс е егъэзыгъэкІэ нэгъуэщІ щІыпІэ яху хъунукъым.
10-нэ пычыгъуэ
Дэтхэнэ зы цIыхуми хуитыныгъэ иІэщ и хуэфащэхэр, и хуитыныгъэхэр щаубзыхукІэ икІи езым зы лажьэ къыщытралъхьэкІэ зыми фІэмылІыкІ, зыми и унафэм щІэмыт, зыми имытелъхьэ хеящІэ щхьэхуит псэхуитыр захуагъэкІэ икІи нахуэуэ и Іуэхум иригъэплъыну хуеину.
11-нэ пычыгъуэ
1. Зы лажьэ/щІапхъэджагъэ зытралъхьэ дэтхэнэ зы цІыхури зиухиижын папщІэ зыхуэныкъуэну шынагъуэншагъэхэр зыщигъуэтыну хеищІэгъу нахуэм и кІэухыу, къэрал хабзэм тету ягъэкъуаншэхункІэ хейуэ къалъытэр, мыхеифэ къраплъыркъым.
2. Хэти ягъэкъуаншэ хъунукъым, щищІэм щыгъуэ къэрал хабзэкІэ е Дунейпсо хабзэкІэ щІэпхъэджагъэу ямыбжа зы Іуэху зэрищІам е ищІапхъэу къащыхъу гуэр зэримыщІам щхьэкІэ. Хэти щІапхъэджагъэ щищІам щыгъуэ хуэгъэувау щыта тезырым нэхъыбэ тралъхьэ хъунукъым.
12-нэ пычыгъуэ
Дэтхэнэ зы цIыхум и гъащІэ унейм, и унагъуэм, и унэм е зэрызэрыщІэ щІыкІэхэм щхьэусыгъуэншэу зыри къыхэзэрыхь хъунукъым, и напэм, и цІэм къеІусэ хъунукъым. Хэти хуитыныгъэ иІэщ мыпхуэдэ къыхэзэрыхьныгъэхэм къэрал хабзэкІэ зыкъщыригъэхъумэну.
13-нэ пычыгъуэ
1. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ дэтхэнэ зы къэрали и щІыналъэм щхьэхуиту щызекІуэну, щыпсэуну.
2. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ езы и къэралри хэту дэтхэнэ зы къэралым иІэпхъукІыну икІи щІэрыщІэу нигъэзэжыну.
14-нэ пычыгъуэ
1. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ залымыгъэ/лей къыщрахым и щхьэр нэгъуэщІ къэрал иригъэзыну, щхьэегъэзныгъэ амалхэр зыхуигъэщхьэпэну.
2. Ауэ пэжыпэу политичнэу щымыт щІэпхъэджагъэхэм е Дунейпсо къэрал зэгухьам и мурад, и бзыпхъэ къемызэгъ ІуэхущІафэхэм къыхэкІ дауэдапщэхэм щыгъуэ мы хуитыныгъэр зыхуэбгъэщхьэпэ хъунукъым.
15-нэ пычыгъуэ
1. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ зы къэралым и цІыхуу щытыну.
2. Дэтхэнэ зы цIыхур зицІыхуу щыт къэралым щхьэусыгъуэншэу хэбгъэкІ е нэгъуэщІ къэралым и цІыху хъуну иІэ хуитыныгъэм хэбгъэн хъунукъым.
16-нэ пычыгъуэ
1. Зи ныбжь ирикъуа дэтхэнэ зы цIыхухъуми цІыхубзми хуитыныгъэ иІэщ къызыхэкІа лъэпкъым, зи цІыхуу щыт къэралым е дину иІыгъым къыхэкІ пэрыуэгъу къыхуэмыуву, хуиту къишэну, дэкІуэну, унагъуэ иухуэну.
2. Зэрышэн-зэдэкІуэным теухуа зэзэгъныгъэр (нэчыхьыр), зэрышэну-зэдэкІуэнухэм езым я щхьэхуитыныгъэ пэжрэ я фІэфІныгъэ икъурэкІэ яухуэр.
3. Унагъуэр, жылагъуэ-лъэпкъ псэукІэм и лъабжьэ нэхъыщхьэщи, жылэми къэралми къехъумэр.
17-нэ пычыгъуэ
1. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ езым и унейуэ е нэгъуэщІхэр иІэхьэгъууэ мылъку зригъэІэну.
2. Дэтхэнэ зы цІыхур щхьэусыгъуэншэу и мылъку пэІэщІэ е лъымыІэсыф пщІы хъунукъым.
18-нэ пычыгъуэ
Дэтхэнэ зы цIыхум гупсысэ, зэхащІэ икІи дин хуитыныгъэ иІэщ.
Мы хуитыныгъэм къызэщІеубыдэр и закъуэу е гупу, нахуэу е унейуэ (щэхуу) и тхьэхуэІуэрыщІэнхэр, и динкІэ щІапхъэхэр нэрылъагъуу яригъэщІэн, игъэзэщІэн хуитыныгъэри.
19-нэ пычыгъуэ
Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ зэрыхуейуэ гупсысэну, и гупсысэхэр къиІуэтэну. Мы хуитыныгъэм хэтщ цІыхур и гупсысэхэм къыхэкІкІэ зыми къимыгъэгумэщІыну, къэралыгъуэ гъунапкъэхэм емылъытауэ щІэныгъэхэр, гупсысэхэр сыт хуэдэрей гъуэгукІи къэхутэн-къэпщытэн, зыІэрыгъэхьэн хуитыныгъэри.
20-нэ пычыгъуэ
1. Хэти хуитыныгъэ иІэщ Іэщэншэу, зауэ-банэншэу зэхуэсыну, хасэ иухуэну, ухуа хасэм хыхьэну.
2. Хэти зы хасэ хыхьэну ебгъэз хъунукъым.
21-нэ пычыгъуэ
1. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ занщІэу езым е хуиту къыхиха и лІыкІуэхэм я ІэкІэ къэралым и зегъэкІуэн Іуэхухэм хыхьэну, хэІэбэну.
2. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иIэщ и къэралым цIыхубэм къыхузэригъэпэщ амалхэр зэхэгъэжыншэу, псом хуэдэу зыхуигъэщхьэпэну.
3. Хьыкумэт Iэщхьэтетныгъэм и лъабжьэр къэралым и цIыхубэм и фІэигъуэныгъэрщ. А фIэигъуэныгъэр утыку къохьэр щэху щIыкIэм тет хэхыныгъэ хуит захуэхэу е цIыхухэм я фIэигъуэныгъэхэр щхьэхуит-псэхуиту къызэрагъэлъэгъуэфыну гъэпса нэгъуэщI щIыкIэхэу, зи ныбжь ирикъуа цIыху псоми яхузэIухауэ, я IэIэтхэми зэхуэдэ гуащIэ яIэуэ, пIалъэ гъэнэхуакIэ къытрагъэзэжхэмкIэ.
22-нэ пычыгъуэ
ЦIыхубэ жылагъуэм зэрыщыщым елъытауэ дэтхэнэ зы цIыхум хуэфащэщ социалнэ къэхъумэныгъэ. Къэрал гуащIэкIэ е къэралыгъуэхэм я зэдэIэпыкъуныгъэкIэ икIи дэтхэнэ зы къэралым езым и гъэпсыкIэмрэ и амалхэмрэ елъытауэ дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иIэщ и напэрэ и цIыхугъэрэкIэ тыншу зэрызиужьыну экономикэ, социалнэ икIи щIэнхабзэ IуэхукIэ зыхуэныкъуэну амалхэр ирагъэгъуэтыну.
23-нэ пычыгъуэ
1. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ лэжьэну, и Iуэхур хуиту къыхихыну, захуагъэкIэ икIи хуэфI амалхэмкIэ лэжьэну икIи Iуэхуншагъэм къыщахъумэну.
2. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иIэщ зэхэгъэжыншэу зэхуэдэ Iуэху папщIэ зэхуэдэ лэжьапщIэ къратыну.
3. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иIэщ езыри и унагъуэри цIыхум хуэфэщэн псэукIэ иIэу зыгъэпсэун, щыхуейм деж зылъыIэсыфыну социалнэ хъумэныгъэхэмкIэ щIэгъэбыдауэ зы псэукIэ амал къезытын зы лэжьапщIэ хуэфI къыIэрыхьэну.
4. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иIэщ езым и фIагъэ папщIэ хасэ (профсоюз, сендикэ) зэхишэну, апхуэдэ зэхэшам хыхьэну, хэтыну.
24-нэ пычыгъуэ
Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ зигъэпэсэхуну, и нэгу зригъэужьыну, псом хуэмыдэу и лъэжьэгъуэ пIалъэр цIыху хуэфащэ щапхъэм иту къыхуагъэпсыну, пIалъэ гъэнэхуакIэ и лъэжьапщIэри къратурэ гъэпсэхуакIуэ дэкIыну.
25-нэ пычыгъуэ
1. Дэтхэнэ зы цIыхум хуитыныгъэ иІэщ езыри и унагъуэри узыншэн, тхъэгъуэ хуэфащэ иIэу псэун папщIэ шхыныгъуэ, фащэ, унэ икIи медицинскэ дэIэпыкъуныгъэ игъуэтыну. Хэти хуитыныгъэ иIэщ, Iуэхуншагъэ, сымаджагъэ, хукъуагъэ, лIыгъуабагъэ, фызабагъэ, жьыгъэ икIи езым имыIэщIагъэ Iуэхугъуэхэм къыхэкI амалыншагъэ, тхьэмыщкIагъэ къылъысу щытмэ къыщахъумэну, кърагъэлыну.
2. Анэхэмрэ сабийхэмрэ хуитыныгъэ яIэщ хэхауэ къыкIэлъыплъынхэу, къыдэIэпыкъунхэу. Зэрыша зэлI-зэфыз и бынуи зэмыщхьэгъусэхэм къалъхуауи щыррет, сабий псоми я зэхуэдэу, зэхэгъэжыншэу хуагъэщхьэпэр а зы социалнэ къэхъумэныгъэ амалхэр.
26-нэ пычыгъуэ
1. Дэтхэнэ зы цIыхур хуитщ гъэсэныгъэ зэригъэгъуэтыну. Гъэсэныгъэр, нэхъ мащIэ дыдэу къапщтэмэ икIи лъабжьэ гъэсэныгъэр ахъшэншэщ. ПэщIэдзэ гъэсэныгъэр зумыгъэIэнкІэ амал зимыІэуэ егъэзыгъуэщ. Техникэ икIи IэщIагъэ гъэсэныгъэр хэти хузэIухагъэнущ. Ипщэ гъэсэныгъэр зэхэгъэжыншэу хэти хузэIухауэ щытын хуейщ езым и сэнауш (талант) елъытауэ.
2. Гъэсэныгъэр цIыхум и цIыхугъэм икъуу зригъэужьыным хуэфIыу гъэпсауэ икIи цIыху хуэфащэхэмрэ хуитыныгъэ нэхъыщхьэхэмрэ хуащI щIыхьыр, лъытэныгъэр игъэлъэщыным, щIигъэбыдэным хуэунэтIауэ щытын хуейщ. Гъэсэныгъэм цIыхухэр хущIигъэкъун хуейщ расэ псоми, лъэпкъ псоми, дин гуп псоми я зэхуакум гулъытэ, зэгурыIуэ, зэхуэфIныгъэ, зэныбжьэгъугъэ дэлъыну икIи мамырныгъэр къихъумэн папщIэ Дунейпсо Къэрал Зэгухьэныгъэм иригъэкIуэкI лъэжьыгъэм зригъэужьу щытын хуейщ.
3. Сабийхэм ирагъэгъуэтыну гъэсэныгъэр зыхуэдэнур къыхэзыхыну хуитыр, псом япэрауэ и анэ-адэрщ.
27-нэ пычыгъуэ
1. Хэти хуитыныгъэ иІэщ цІыхубэм и щIэнхабзэ гъащIэм хуиту ныхыхьэну, гъуазджэр зыхуигъэщхьэпэну, щIэныгъэ зыужьыныгъэм хэтыну икIи ар зыхуигъэщхьэпэну.
2. Хэти хуитыныгъэ иIэщ езым къигъэщIа щIэныгъэ, жьабзэ (литературэ), гъуазджэ IэщIагъэхэм мылъкуу, пщIэуэ, щIыхьуэ къыпэкIуэу хъуар къыхуахъумэну.
28-нэ пычыгъуэ
Хэти хуэфащэщ мы джэпсалъэм къыщыхэщ цIыху хуэфащэхэмрэ хуитыныгъэхэмрэ щагъэзэщIэфыну зы социалнэ икIи дунейпсо гъэпсыкIэ системэ щыIэну.
29-нэ пычыгъуэ
1. Хэти езым и цIыхугъэм хуиту икIи икъуу зригъэужьыну амал къезыт цIыхубэ жылагъуэми къэралми хуищIэжыпхъэ пщэрылъхэр иIэщ.
2. Хэти и хуэфащэхэр зыщыхуигъэщхьэпэкIэ икIи и хуитыныгъэхэр щызэрихьэкIэ, нэгъуэщIхэм я хуэфащэхэмрэ я хуитыныгъэхэмрэ хуэгъэпэжын, абыхэм щIыхь, лъытэныгъэ къыхуегъэщIын икIи демократичэскэ жылагъуэм зэдащтэ щэнхабзэр (этикэр), жылагъуэ гъэпсыкIэр, щыIэкIэр егъэфIэкIуэным и амалхэр къэхъума хъун папщIэ хэхауэ къэрал хабзэкIэ гъэнэхуа гъунапкъэхэм епхауэ щытщ.
3. Дауи иррехъу, мы цIыху хуэфащэхэмрэ хуитыныгъэхэмрэ зыхуэбгъэщхьэпэ, зепхьэ хъунукъым Дунейпсо Къэрал Зэгухьам и гурылъ-гурыщIэхэмрэ и бзыпхъэхэмрэ (принципхэмрэ) къемызэгъыу.
30-нэ пычыгъуэ
Мы джэпсалъэм къыхиубыдэ дэтхэнэ зы хабзэ гъэувар зыгурыбгъаIуэ хъунукъым мыбы къыщиIуэтыкIа хабзэ гъэувахэм щыщ гуэр иIэтыну, иукъуэну дэтхэнэ зы къэрали, гупи, нэрыбги хуитыныгъэ ирит хуэдэу.
Дунейпсо къэрал зэгухьэныгъэм и зэхуэсу 1948 гъэм дыгъэгъазэм и 10-м щыIам къыщащтащ 217 А (III) зи бжыгъэ унафэмкIэ.
Adıgeceye çeviren Fahri Huvaj


Adıgey Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından "Çok Kültürlü Eğitim Ortamında Dil Mirasının Korunması ve Geliştirilmesi Uluslararası Bilimsel ve Uygulamalı Çevrimiçi Konferansı" 25-27 Mart tarihleri arasında düzenlendi.
Konferansa, Federasyonumuzun Anadili hocalarından Kobli Alaattin Bayram, hazırladığı DİLİN DOĞUŞU (OTEJ TEOREMİ) makalesi ile katıldı. Konferans sonunda kendisine Çerkes diline yaptığı katkılar nedeniyle, Adıgey Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından sertifika takdim edildi.
Katılım makalesi ve almış olduğu sertifika yazımız ekinde sunulmuş olup, Hocamıza katılımları ve çalışmaları için teşekkür ediyoruz.
Not: Konferans katılımcılarının tümünün sunumlarına ekteki linkten ulaşabilirsiniz.
Раздел I.
Соизучение языков и культур в зеркале мировых тенденций развития современного языкового образования
Бзэм икъэш|ык|э фэхьыгъэу адыгабзэм хэлъ шапхъэхэр
(|отэжь теоремэр)
Алааттин БАЙРАМ
(Alaattin BAYRAM),
Адыгабзэм имагистрэ лэжь
Тыркубзэмрэ итхыбзэрэ к|элэегъэджак|у
Гущы|ап
Бзэм икъэш|ык|э фэхьыгъэу адыгабзэм хэлъ шапхъэхэр (|отэжь теоремэр) пш|эу изытетык|э хэбгъэунэфык|ыныр зы к|уап|э, ар бзэ лэжьыгъэмк|э апэрэу зы лъэубэкъу. Макъэ пэпчъ мэкъэхэр къызщежьэрэ я|адрес, макъэм якъежьак|э, гущы|эм махьанэ зэригъотыгъэр, мэхьанэхэм зызэраушъомбгъугъэр, гущы|эм япычхэр, гущы|ак|эхэр, ахэм язэфыщытык|, пэрэбзэ лъэхъаным, макъэм - гущы|эм - гущы|эухыгъэхэм язэфыщытык| непэрэ бзэхэм ахэлъынэу, ахэм ялъэуж мык|одыгъэу къэозгъэш|эн шапхъэр ят|онэрэ лъэубэкъу. Мы бзэ ш|энлэжьым, бзэхэр утыкум къызэрихьагъэ теоремэхэм яхьыл|агъэу адыгабзэм къыушыхьатырэ пэрэбзэмрэ (преленгуигэ), унэе бзэмрэ (оргинал бзэ) яшапхъэхэр къыри|отык|ыныр игухэлъ.
- Темэр
Бзэм икъэш|ык|э фэхьыгъэу адыгабзэм хэлъ шапхъэхэр
(|отэжь те|оремэр)
Бзэр къызщежьэрэ лъапсэр, ащ икъэш|ык|э, изытетык|э зыфэдэр, апэрэ лъэхъан зэблэк|ыгъом щыч|эдзагъэу ш|энлэжь ц|ыфыхэм ягупшысэ зыхалъхьэрэ лэжьышхом ащыщ. Бзэм ылъапсэ къызщежьэрэ гупшысэр апэрэ философхэм нэсы зыхьырэ нэбгырэхэри щы|эх. Мыщ фэгъэхьыгъэ философие гупщысэр Хьареклитос арэу къетхыжьы Кассирер (Cassirer). Мариан, Бзэм ылъапсэ ц|ыфым иакъыл утыкум къырилъхьашъугъэ анахь проблэмышхоу елъытэ.
Бзэм икъэш|ык|э фэгъэхьыгъэ теоремэхэр мак|эп. Зэфэшхьаф гупщысэу къатхыгъэхэм зэхьащыр гупшысэхэр ахэтэу зэрэщытым фэдэу, зэфэшъхьаф гупшысэхэри ахэт. Бзэм икъэш|ык|э фэгъэхьыгъэ те|оремэхэм афэгъэхьыгъэ гупшысэхэр к|эк|эу къэтыушыхьатын.
- Бзэм икъэш|ык|э теоремэхэр
- 1. Гуш|о - гуих те|оремэр
РФ. восклицательная теорема. Инг. Interjectional Theory / Pooh- pooh Theory.
7
ТР. Ünlem Kuramı.
Бзэ ш|энлэжьак|о: Демокритос (Demokritos) мы теоремэр апэрэу зыушыхьатыгъэр ары. Jespersen, Epicuros, Lucretus, Vico, Rousseau мы теоремэр дезгъэщтагъэ ш|эн лэжьак|охэм ащыщых.
- 2. |оф ш|эн теоремэр
Ц|ыфымэ ящык|агъэ рагъэкъуным фэхьыгъэу зэдэлэжьэным къафихьыгъэ макъэхэм, зы лъэхъан нэуж мэхьанэхэ агъотыжьызэ, гущы|эхэр агъефэдэзэ бзэхэр утыкум къихьагъэх.
РФ. Теория бизнеса (теория социального взаимодействия / теория труда / теория йо-хе-хо). ТР. |оф Теорэмыр (İş Kuramı). ИНГ. The Social Interaction Theory / Labour Theory / Yo-he-ho Theory.
Бзэ ш|энлэжьак|о: Arthur Sigismund Diamond (1959), Alman Felsefeci Ludwig Noiré'ın (1877)
II.3. |эпкъ лъэпкъ ш|ын теоремэр
К|эк|эу къап|омэ, ц|ыфым ыгу илъэу ы|он ыш|энхэр, гухэк|, гуш|о фэдэ гупц|энэныгъэхэр (чувства) зэрэфаеу къыри|отык|ыным пае апэ |эпэ-лъапэк|э, нэпэ напцэк|э къы|онэу зыфаехэр зырыз т|урыт|узэ макъэм фак|озэ гущы|эхэр утыкум къихьагъэх, зы|орэ теоремэр.
РФ. Теория языка тела Теория языка жестов (Теория жестов / Теория жестовой речи / Теория оральных жестов / Теория рта-жестов / Теория Та-та / Теория жевания-жевания). ТР. Beden Dili Kuramı (İşaret Dili Kuramı). ИНГ. (Gestural Theory/Gesture Speech Theory/Oral Gesture Theory/Mouth-Gesture Theory/Ta-ta Theory/Chew-chew Theory)
Апэрэу рылэжьагъэр Raoul de la Grasserie (1895), Sir Richard Arthur Surtees Paget de (1930), лэныстэр бгъабзэ зыхъурэм ц|ыфым гуцаф фимыш|ы пэтзэ ыжэ зэрэдиш|ырэр шапхъэу агъэфедэ. Психологэу Max Meyer (1912), Hermann Paul, Sommerfelt, 1954; Fano, 1962) Charles Morris (1946) мы теорэмэр агъэшыпкъэ.
II.4. Лъэпкъым бзэр къызэрэк|оу къыдак|о теоремэр
РФ. Нативистская теория. ТР. Doğuştancı Kuram. ИНГ. Nativist Theory.
Мы теоремэр апэрэу зыгъэфедэхэрэр: Eric Lenneberg, Noam Chomsky. Steven Pinker ахэм адыригъаштэуи мэхъу. Ernest Renan Ахэм адак|орэ гущы|эхэр и|эх. «Бзэр лъэпкъыр къызыхъук|э къыдэхъу. Лъэпкъ пэпчъ бзэ зэфэшъхьаф зэра|улъыр, чъыг пэпчъ къэгъэгъэ шъхьаф къызэритырэм фэд. Нэужым зе|эты ищык|агъэ регъэкъужьы», гупшысэр яшапхъ. (ЗТТ.н.31) Мы теоремэм бзэр ц|ыфым иунаеу елъытэ.
II.5. Чылэ зэдэпсэуным къыхьырэ теоремэр
РФ. Теория социального взаимодействия / Теория труда / Теория Йо-хе-
8
хо). ТР. Toplumsal Denetim Kuramı. ИНГ. The Social Interaction Theory/Labour Theory/Yo-he-ho Theory)
Мы теоремэр, Arthur Sigismund Diamond (1959), Нэмыц философэу Ludwig Noiré (1877 нэмык|хэри.
Ц|ыфхэр зэхэтэу зэдэпсэунэу зэрэщытым пае гущы|эныр ящык|агъ. Арэу зыщытык|э, ц|ыфхэм заш|ымэ, закъутэжьызэрэ макъэхэу къа|охэрэм ямахьанэ агъотыжьызэрэ, гущы|эхэр утыгум къихьагъэу зылъытэрэ те|оремэр.
II.6. Джэрпэджэжь Теоремэр
РФ. Теория отражения (теория эха / теория Bow-wow / теория кукушки). ТР. Yansıtma Kuramı. ИНГ. Echoic Theory (Bow-wow Theory/Cuckoo Theory /Динг – донг.
Я XX – рэ л|эш|эгъум апэрэ илъэсхэм агъэфедэу фежьагъэх. Demokrit, Platon, Vilm Vitney, Max Müller нэмык|хэри мы теоремэм ек|оу гупщысэхэр я|эх.
Гущы|эу, макъэу щы|эхэр ц|ыфым зэхехы, нэужым ар ц|ыфым к|е|отык|ыжьы, гущы|эхэр утыкум къехьэх. Мыщ, сабжэ (сабжект) гущы|эхэмрэ |эмэ -псымэ фэдэхэр къыозгъаш|эрэ гущы|эхэр утыкум къызэрихьагъэр зытетыр афзэрэзэхэмышъугъэм пае пч|э фамыш|ы фэдэу щыт. Ау анахь пк|э зэри|эр шъыпкъэми шапхъэ тэрэзхэр къафэмы|отагъэнк|и хъун.
Бзэм икъэш|ык|э рыгушы|агъэ ш|энлэжьэк|о ц|ыфхэр мак|эп. Ау гушы|эр хэмык|уадэзэ ыпэ Фердинанд де Сауссурэ игугъу сш|ын фай. Сыда п|омэ Сауссурэ «бзэм икъэш|ык|э апэрэ ц|ыфхэм къак|эныгъэ зы лэжьыгъ. Ар ыпэк|и арыгъэ, джырэк|и ары зытетыр. Ащ пч|эшхо горэ и|эу щытэп. Мыщ афэдиээу ыуж уитынэуи щытэп» е|о. (Зигугъу тш|ыгъэ тхылъыр, н:11) Ар «сэбэбынчэ [бзэ къэш|ыным зи мэхьанэ фыри|эп] теориемк|э» елъытэ. Арэу зыхъук|э гущы|эр къэш|ыным зы щык|агъэ имы|эу елъытэ. Бзэ лэжьыри зы къутамэу ш|эныгъэлэжым ахэзгъэхьагъэм апшъэ дэд.
II.7. Бзэр Тхьам дэжьк|э къик|ыгъэ теоремэр
Бзэр, цыфым икъэхъуныгъэ дык|ыгъоу къак|о зы|охэрэм яхьщыр гущы|. Ау мы теоремэм бзэр ц|ыфым, тхьам къыхилъхьагъэу алъытэ. Нэмык|ымэ ар дырамгъэштэнк|и мэхъу.
II.8. |Отэжь теоремэр
Теоремэр сэ згъэфедэрэ зы гупщыс. Къас|орэ зэк|эри к|эу щытэп. Ау фэшьхьафэу мэхьанэ зи|эу хэлъыр бэ. Гуры|огъу хъунын пае ыпэ упч|эхэр къэттын ет|анэ джуапым тылъыхъун.
1.Пэрэбзэхэр тащ фэдэу къэш|ыгъа? Тащ фэдэу утыкум къихьагъэха? Зигугъу тш|ыщт бзэр ыджырэк|э зэрэщымы|эгум пае «ипэрэ бзэ е апэрэ бзэ» фэдэ зы гушы|э къас|орэп.
2.Пэрэбзэм сыд фэдэ шъапхъэхэ и|эн фаехэр?
9
3.Зы шъыпкъэ зафэ горэ щы|. Зэхэзымыхырэ ц|ыфыр зэрэзэхимыхырэм пае гушы|эшъурэп. Мыр ц|ыфым и|эрыш|эу щытэп. Ар теоремэу щытэп, зы къанунэу [къэралыгъо хабзэ фэдэу] къырэк|о. Тызяплъык|э зэхэзырэ ц|ыфыр мэгущы|э, зэхэзымыхырэ ц|ыфыр бзако. Арэу зыщытык|э апэрэ ц|ыфым хэт къыдэгущ|агъэр? Сыд къыри|угъэр?
Джэуапхэр къэттызэ тш|ын. Ц|ыфыхэр зэхэт|ысхьэу унашъо аш|ын, |обжектхэм, сабжектхэм ц|э фагъотын фитыныгъэ я|эми, гущы|эхэр зэрамыш|эрэм пае амал я|эп. Гъущы|ак|э зымыш|эрэ ц|ыфыр т|ысынышъ тащ фэдэу гушэ|эн унашъо ыш|ыщта? Ц|ыфыр гущы|эным пае ыпэ дэ|ощт ет|анэ гущы|эщт. Бзэр тхьак|умэм ыужъ къык|элъэк|о. Арымэ апэ дэдэ ц|ыфым къыдэгущы|агъэр ч|ыналъэр ары. Ч|ыналъэм [натуралем] ити, иси зэк|эрэри къызыхъуи, къызыш|и мэкъэ зырыз ны|эп къа|орэр. Бзыу гущы|эм хэт [бз] пычым фэдэхэри зэкъэ|огъук|э жэм къыдэк|рэ зы макъэм фэд ык|и бзыум ымакъэрэ ыц|эрэ адыгабзэм фэхьыгъэу зэшъхьащык|ыгъэп. Ар зыми зэблихъурэп, зи пц|ы хахьэрэп. Ц|ыфым ар пчъагъэрэ зэхехы, зэхихыгъэ макъэр къэз|уагъэм ц|эу ш|ошъыжьы, гущы|эр утыкум къихьагъэ мэхъу. Афэдэу зыщытык|э, бзэм икъэш|ык|э пэрэбзэ лъэхъан ц|ыфхэм, нэм ылъэгъурэ зыгорэм, мыщ сыд ц|э ш|отыщта, а|оу егупшысэхэзэ сабжектыми, обжектыми зыми ц|э ш|уищыгъэп. Зэк|эмэ ежьым ац|э къа|ожьы. Ц|ыфыми зэхихыгъэ макъэр, а макъэр зием ц|эу шъу|ещы, а цЈэмк|э ащ еджэжьы. Апэ дэдэ мыщ фэдэу ц|ыфым и|оф зыхимылъхьагъэ огур, жьыр, ч|ыр, хыр, осыр, ошхыр, ошъур, бзыур, хьэр, шыр нэмык|хэуи щы|э зэк|эми ац|эхэр ежьым зэра|ожьыгъэ мэхьанэр къеущыхьаты. Зэужыми мэкъэ зырыз къа|о, зэужьыми къа|орэ макъэхэр зык|и зэблахъурэп. Арэу зыхъук|э пэрэбзэ лъэхъаным къэш|ыгъэ макъэхэр мэкъэ кодыеп. Ахэр макъэх ык|и гущы|эх. Пэрэбзэ лъэхъаным макъэу утыкум къихьагъэхэр непэрэ макъэхэмк1э нахьыбэх, ау гущы|эхэр непэрэ гущы|эхэмк1э бэк|э нахь мак|. Ащи гущы|э зэфэшъхьафхэр запэхьэм гущы|ак|эхэр къаущыхьатызэрэ къырык|уагъэ хъугъэ. Якопс Греем (Jacops Greem) «Апэ дэдэрэ лъэхъаным гущы|э лъапсэр шъэ пчагъэ зыт|у-зыщ нахьыбэ мыхъунэу, а гущы|эхэри пычыгъо зырызэу щытын фае» - е|о. (ЗТТ. Н. 27-28). Китаим абзэ пычыгъо зырызэу апэ регъэшъы, aу Китаибзэм ыпэк|и бзэ шъхьаф щымы|энэу зэрэщытыр адыгабзэм къыуегъаш|э. Китаибзэм пычыгъохэр зэпыхьэзэ гущы|ак|эхэр щегъэпсых, ау адыгабзэм макъэхэм махьанэ щыря|. А макъэхэр зэпыхьэхэзэ гущы|ак|эхэр гъэпсыгъэ мэхъух. Пычыгъохэми макъэр алъапс. Арышъ, адыгабзэр анахь лъэпсабзэу зэрэщытымк|э зыкъеущыхьаты. Джырэк|э макъэ пэпчъ -инахьыбэрэм- иадрес къежьап|эхэр згъэунэфыгъэу си|эх.
Натурэл ц|эхэмрэ ахэм къапкъырык|ырэ макъэхэмрэ зэрэубытырэ гущы|э бэ зыхэт бзэр, пэрэбзэ ык|и унэебзэ. Мы шъапхъит|ур зи|э бзэр, пэрэбзэ гъэунэфыгъ.
|отэжь теоремэр шэпхъэ гущы|эк|э къэтыущыхьатын:
Хы зыфат|орэ псышхом непэрэ бзэм ахэтэу ц|э зэфэшъхьафыхэр ахэт.
Ад. Хы, Ар. Бахьр, Фин. Мери, Инг. Сеа, Ур. Море, Ит. Маре. Дан. Хав, нэмык|хэри. Зэшъхьащэк|ых. Апэрэ гущы|эр тэра? Сыда мыщ фэдиз ц|э щхьаф зы обжектым зыфыти|эр? Джэуапыр хым уедэ|умэ къыуи|ожьыщт. Хыр уалъэ зыхъурэм къы|орэ, хы-ы-ы, хы-ы-ы макъэр ары.
10
А хы макъэр зэхэзыхыгъэ ык1и къэзы|угъэ ц|ыфым хы ы|озэрэ еджэжьы. Хым къи|уагъэр ц|ыфым къык1е|отык1ыжы. Мыщ фэдэ|отэжьынэр ары |ОТЭЖЬ ТЕОРЕМ ц|эджэ тызаджэрэр. Ащ десэу къытыгъэхэр:
- Бзэр пэрэбзэ. 2. Бзэр унаеу бзэ (оргинал базе). 3. Гущы1эр макъэу лъапсэк|э къежьэ. 4. Макъэм махьанэ егъоты гущы|э мэхъу. 5. Гущы|эр зы пыч, 6. Гущы|эмэ ямахьанэхэм заушъобгъущт.
6.1. Апэрэу хыр ч|ып|эк|э ч|ыгум ихэк|э къанэ. Хыр лъапсэу ч|ым илъэгагъэ къэозгъаш|эрэ ракымыр, зыри ракымым ихэк|э (0, - 1,-2…) щыт. Псым ухэхьагъэу щытми урещэхы. Арэу зыщытык|э к|эхэныгъэр, ч|ыгум ихэк|э хъуныр менталитетэу ц|ыфым ыгу къыхелхьэ. Ч|ахэ, ихэ, мэхыгъ, мэщ хын, ехын зыфи1орэ ч|эхэныгъэ зыхэлъ гущы|эхэр бзэм къыхахъоу регъажьэ.
6.2. Фэшхьафэу ц|ыфым |эрфэгъоу ыгъотырэхэм фэдэу хыр фэпчъынэу, фэпшынэу зэрэщымытэр, бэ пчъэгъэ мэхьанэ зэрэхэлъыр гуцаф фиш|эу регъажьэ. Гущы|эм ыпэк|э къызпыхъок|э хэягъэу зэрэхэтыр къэош|э. Мэщым хэлъ, псым хэс, уаем хэт, осым хэфагъ, чылэм хэхьагъ, хи|угъ, нэмык|хэри агъэфедэу ежьэ.
6.3. Гущы|эм ыужк|э къызык|ок|э заулэу (бэ пчъагъ) зэрэщытэр къеущыхьаты: к|алэхэр. тхылъыхэр. мэлхэр. бзыухэр лэжьагъэх, едэ|ух, нэмык|хэри.
6.4. Нэмык| макъэхэм ахэтэу гущы|э к|ахэхэр къагъэпсы. О - щ - х зы гущы|э фэдэу къэлъагъоми, мэкъэ зырыз фэдэу щыт гущы|ищыр зэхахьи зы гущы|ак|э бзэм къыхэхъуагъ: ощх. Ом къек|ы, щщщ мачъэ, хыыы мэхъу.
6.5. Лъэпкъым ышьхьэ къырык|уагъэр, уаем къыфихьыгъэ тхьамык1агъор, ошхымк|э къэк|уагъ. Къещхырэ ощхыр яхэнэрэ мафэм хым фэдэу хъуи дунаер хитхьалыхьагъ. Уаер зыгъугъэр яхэнэрэ мафэти хы (6) пчъагъэр бзэм гущы|эу къыхэхъуагъ. (Нухь туфаным [оялъэ] яхэнэрэ мафэр) Модрэ пчъагъэхэми афэдэу бзэм къыхахъозэ къырык|уагъ.
- Джырэ лъэхъаным бзэм уахаплъэмэ X макъэм къызэблихъуи ингилиз бзэм хэт Х (-екс -еks) макъэм фэк|уагъ. Инг: ехит, ад: ехыт. Инг. Xerox, ад. Хэрэхъу. Джы фото копияк|э бгъэбэгъон мэхьанэри хэхъуагъ. Инг. Тах, Ад. Тех (налог) къэралыгъо |ахьэу аугъоирэр ары.
- Зэмэкъэгъу (синоним) гущы|эхэр къыдихьыщт. Хафэ: лимон хэфэныгъэ зыхэлыр. Хафэ: псым хафэрэм фэдэ гущы|эр.
- |отэжь теоремэр къэзгъэшъыпкъэрэ пэрэбзэ - унэябзэм зэпкъ псаум ыц|эрэ, псаум ипыхъо - пыщэхэм ац|эхэмрэ а зы ц|эмк|э къежьэх. Гущы|эм пае, лъэ: лъапэм щегъэжьагъэу к|энты|ум нэс зэк|эми лъэ ц|эр я|. Арымэ |отэжь теоремэмк|э лъэм епхыгъэр зэк|э лъэ -к|э къежьэн фай. Лъапэ, лъэбжъан, лъэгу, лъэчы|у, лъэдакъэ, лъэнч|эн, лъапшъэ, лъэдый, лъэк|ап|э… Лъэ гущы|эри хы макъэм фэдэу къехьэшъ, ащи нахьыбэу зэтек|ызэ зеубгъу. Нахь философие мэхьанэхэр къыхахьэх.
- Мах муллэр (Max Müller) зыфи|орэ гущы|эм обжектэр къыущыхьатын фэе гупщысэмрэ Фердинанд де Сауссуре (Ferdinand de Saussure) зыфи|орэ к|эухынчъэн [Концепция бесконечности] менталитетэр къэозгъэш|эщтыр сабжектыр ары. Гупщысэр мэхьанэ зи|эм ащыщ, ау ащ гущы|эм зырегъэук|ахьы.
11
Ар шъхьафэу зы гупщысэ лэжь.
- Сабжект гущы|эхэр обжэ гущы|эм епхыгъэу зэхэофышъу. Мыр джырэк|э икъуныгу. Мыри шъхьафэу зы шъхьа|.
III. К|эух
Адыгабзэм |отэж теоремэм епхыгъэу пэрэбзэ - унэебзэм хабзэу ахэлъыр къеущыхьаты. |отэж тэоремэр бзэ лъапсэу зэрэщытыр къыуегъаш|э. Бзэ унагъохэр зэхэпхы хъумэ, апэрэ лъэхъаным хахьэхэрэр зы пычыгъо хъоу щы|э бзэхэр ары. Игущы|эхэр пычыгъуит|у хъурэ бзэхэр ят|онэрэ лъэхъан къэш|ыгъэ бзэх. Игущы|эхэр пычыгъуищ хъурэ бзэхэр ящэнэрэ лъэхъан бзэх. Ау |отэж теоремэмк|э адыгабзэм игущы|э зэхэф менталитетк|э узеплъык|э, бзэхэм зэк1эми пэрэбзэ мэкъэ1ужъухэр ахэтых. Мыр бгъэунэфыным пае проект гъэпсыгъэк|э бзэхэр зэк|эри къэуплъык|угъэн фае. Ар адыгабзэм хэт махьанэ зи|э макъэхэр лъапсэу, макъэм къык|угъэ гъогум утетэу, гущы|эхэр зэпкъырыпхызэ гъэунэфыгъэн фай.
Дунаим лэжьыгъэ зыфэмшъуашэ бзэ тетэп; иныдэлъфыбзэ зымгъэлажьэрэ ц|ыф нахь.
К|эк|эу тхыгъхэр:
АД: Адыгабзэр
АР: Арабыбзэр
ДАН: Данмарк бзэр
ИНГ: Ингилызыбзэ
ИТ: Италия бзэр
Н: Нэк|убгъо
ТР: Тыркубзэр
РУ: Урысыбзэр
ЗТТ: Зигугъу тш|ыгъэ тхылъыр.


Бэдзэогъум и 16-м ипчэдыжь сыхьатыр 10-м ехъулIэу оперативнэ штабым къыIэкIэхьэгъэ къэбарымкIэ, Адыгеим зэпахырэ узхэмкIэ исымэджэщ нэбгыритIумэ ящыIэныгъэ щызэпыугъ.
Зигугъу къэтшIыгъэ уахътэм ехъулIэу зэпахырэ узэу коронавирусыр Адыгеим щыпсэурэ нэбгырэ 15604-мэ къахагъэщыгъ.
Ахэм ащыщэу нэбгырэ 627-мэ яIазэх (чэщ-зымафэм къыхэхъуагъэр нэбгырэ 39-рэ), хъужьыгъэр нэбгырэ 14700-рэ (чэщ-зымафэм хэхъуагъэр 26-рэ), зидунай зыхъожьыгъэр — нэбгырэ 277-рэ (чэщ-зымафэм нэбгыритIумэ ядунай ахъожьыгъ).
Зэпахырэ узхэм зыщяIэзэхэрэ сымэджэщым нэбгыритIумэ ядунай щахъожьыгъ – Мыекъуапэ щыщ хъулъфыгъэмрэ Москва щыщ бзылъфыгъэмрэ. Лабораторнэ уплъэкIунхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, тIури коронавирус узым илIыкIыгъэх.
Нэбгырэ 15604-р республикэм имуниципальнэ псэупIэхэм атегощагъэу:
— Мыекъуапэ — 6259-рэ;
— Тэхъутэмыкъое районыр— 2199-рэ;
— Мыекъопэ районыр —2096-рэ;
— Кощхьэблэ районыр —1138-рэ;
— Красногвардейскэ районыр — 1080-рэ;
— Джэджэ районыр —824-рэ;
— Теуцожь районыр — 734-рэ;
— Адыгэкъалэ — 687-рэ;
— Шэуджэн районыр —584-рэ.


Къэралыгъом ибаиныгъэ анахь шъхьаIэр цIыфхэр ары. Къэралыгъо политикэр гъэцэкIагъэ зэрэхъурэм, щыIэкIэ-псэукIэ амалэу цIыфхэм яIэм бэкIэ ялъытыгъ ахэм япчъагъи зэрэхахъорэр.
Сыд фэдизэу хабзэм кIуачIэ рихьылIагъэми, демографием изэфэхьысыжьхэм уагъэрэзэнэу щытэп. УрысыемкIэ статистикэр пштэмэ, къэхъурэмрэ зидунай зыхъожьырэмрэ япчъагъэхэм уамыгъэгумэкIынэу хъурэп.
Мы къэгъэлъэгъонхэм сыда къарыкIырэр, сыда ахэм мэхьанэу яIэр?
2018-рэ илъэсым щылэ мазэм нэбгырэ миллиони 146,8-рэ Урысыем щыпсэоу къалъытэгъагъ, дунаимкIэ я 9-рэ чIыпIэр щиIыгъыгъ. Ащ ыуж илъэс заулэ хъугъэу къэхъурэм нахьи зидунай зыхъожьырэр нахьыбэу къэралыгъом щагъэунэфы.
ЦIыфхэм япчъагъэ хэзыгъахъохэрэм ащыщ илъэс 30-м ыкIи ащ ехъугъэхэм сабый къызэрагъэхъурэр. Мы аужырэ илъэсхэм щыIэныгъэм нахь ыпэ щырагъэшъэу, нахь мэхьанэ зэратырэр хэпшIыкIэу зэхъокIыгъэ хъугъэ. Джы бзылъфыгъэхэм IофшIэныр апэ рагъэшъы хъугъэ, тапэкIэ зыпкъитыныгъэ ыкIи теубытагъэ ахэлъэу псэунхэмкIэ амалэу щыIэхэр къызфагъэфедэх, нэужыр ары ныIэп унагъо ашIэнэу зегупшысэхэрэр. Зыныбжь хэкIотагъэхэу унагъо зышIэхэрэм япчъагъэ нахьыбэ зэрэхъурэм демографием ылъэныкъокIэ иягъэ къэкIо.
ЛIэныгъэм игъогогъур — ныбжьыр, заор, заом ифэмэ-бжьымэхэр, узхэр, экономикэм изытет ыкIи кризисыр. Урысыем анахь гумэкIыгъо шъхьаIэу илъхэм ащыщ демографием изытет. Къэхъухэрэм япчъагъэ къызеIыхкIэ, къэралыгъом хэхъоныгъэ иIэщтэп. Мы гумэкIыгъор дэгъэзыжьыгъэным пае ны мылъкум епхыгъэ программэр аштагъэу Iоф ешIэ, ау ащ изэфэхьысыжьхэм уагъэрэзэнэу щытэп.
УФ-м и ЛъытэкIо палатэ изэфэхьысыжьхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, 2020-рэ илъэсым ищылэ мазэ къыщыублагъэу бэдзэогъум нэс зидунай зыхъожьыгъэхэм япчъагъэ процент 30-кIэ нахьыбэ хъугъэ, нэбгырэ мин 316,3-рэ мэхъу. ГурытымкIэ, лIагъэр фэди 1,4-кIэ нахьыб къэхъугъэхэм на-хьи. 2020-рэ илъэсым щылэ мазэм къыщегъэжьагъэу бэдзэогъум нэс Урысыем нэбгырэ мин 811,7-рэ къыщыхъугъ, блэкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, а пчъагъэр проценти 5,7-кIэ нахь макI. ГурытымкIэ, фэди 1,5-кIэ лIагъэр нахьыб къэхъугъэм нахьи.
Джащ фэдэу сабый макIэу къызэрагъэхъурэм лъапсэ фэхъухэрэм ащыщ экономикэм къызыдихьырэ инфляциер, лэжьапкIэр зэрэмакIэр, цIыфхэр IофшIапIэхэм къазэрэIуагъэкIыхэрэр, IофшIапIэ зимыIэу къэнагъэхэм япчъагъэ бэ зэрэхъурэр. ЦIыфышъхьэ пчъагъэм къызэрэщыкIэрэр экономикэм бэкIэ елъытыгъ. ЕтIани социальнэ-экономикэ къэгъэлъэгъонхэми мэхьанэшхо яI. ГущыIэм пае, Урысыем щыпсэурэ хъулъфыгъэ ныбжьыкIэхэр бэу малIэх, ахэм илъэс 40 — 50 аныбжь. Ащ лъапсэ фэхъурэр ящыIэныгъэ зэрагъэпсырэр, гумэкIыгъо зэрэхэтхэр, игъом ыкIи медицинэ IэпыIэгъу тэрэз зэрамыгъотырэр ары.
ЗАГС-мкIэ гъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм джырэблагъэ къызэритыгъэмкIэ, 2021-рэ илъэсым имэзихэу блэкIыгъэм зэкIэмкIи сабый 2088-рэ къэхъугъэу ыкIи нэбгырэ 3324-мэ ядунай ахъожьыгъэу къулыкъум щатхыгъ. 2020-рэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, нэбгырэ 2069-рэ къэхъугъэу ыкIи нэбгырэ 2807-мэ ядунай ахъожьыгъэу агъэунэфыгъагъ. Зэфэхьысыжьхэм къызэрагъэлъагъорэмкIэ, гукъау нахь мышIэми, мы илъэсым зидунай зыхъожьыгъэхэр нэбгырэ 517-кIэ нахьыб.
Джащ фэдэу мы уахътэм къыриубытэу нэбгырэ 848- мэ унагъо зэдашIагъ, зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр нэбгырэ 822-рэ мэхъу. БлэкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, зызэгозытхагъэхэр нэбгырэ 628-рэ, зэхэкIыжьыгъэхэр — зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр нэбгырэ 624-рэ.
Адыгеим имуниципальнэ образованиехэмкIэ 2021-рэ илъэсым имэзи 6-у пыкIыгъэм а пчъагъэхэр зыфэдэхэр:
Мыекъуапэ
— къэхъугъэр — 950-рэ,
— лIагъэр — 1250-рэ,
— зызэгозытхагъэхэр —360-рэ,
— зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр — 315-рэ.
Адыгэкъалэ
— къэхъугъэр — 110-рэ,
— лIагъэр — 110-рэ,
— зызэгозытхагъэхэр — 40,
— зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр — 34-рэ.
Джэджэ районыр
— къэхъугъэр — 153-рэ,
— лIагъэр — 259-рэ,
— зызэгозытхагъэхэр —54-рэ,
— зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр — 57-рэ.
Кощхьэблэ районыр
— къэхъугъэр — 138-рэ,
— лIагъэр — 211-рэ,
— зызэгозытхагъэхэр — 30,
— зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр — 42-рэ.
Красногвардейскэ районыр
— къэхъугъэр — 138-рэ,
— лIагъэр — 227-рэ,
— зызэгозытхагъэхэр —52-рэ,
— зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр — 43-рэ.
Мыекъопэ районыр
— къэхъугъэр — 213-рэ,
— лIагъэр — 476-рэ,
— зызэгозытхагъэхэр —129-рэ,
— зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр — 133-рэ.
Тэхъутэмыкъое районыр
— къэхъугъэр — 283-рэ,
— лIагъэр — 493-рэ,
— зызэгозытхагъэхэр — 132-рэ,
— зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр — 155-рэ.
Теуцожь районыр
— къэхъугъэр — 50,
— лIагъэр — 168-рэ,
— зызэгозытхагъэхэр —28-рэ,
— зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр — 22-рэ.
Шэуджэн районыр
— къэхъугъэр — 53-рэ,
— лIагъэр — 129-рэ,
— зызэгозытхагъэхэр —23-рэ,
— зызэгозытхыкIыжьыгъэхэр — 21-рэ.
Къэхъухэрэм нахьи зидунай зыхъожьыхэрэм япчъагъэ нахьыбэ зэрэхъугъэм еплъыкIэу фыряIэм фэгъэхьыгъэу нэбгы-
рэ заулэмэ гущыIэгъу тафэхъугъ.
Схьатбый, илъэс 50 ыныбжь:
— Непэ къэралыгъор ныбжьыкIэхэм IэпыIэгъу къафэхъу нахь мышIэми, сабыибэ къэзыгъэхъун гухэлъ зиIэу ахэтыр макIэ. НыбжьыкIэхэр къэзэрэщэгъэхэ къодыеу зэхэкIыжьых. ЩыIэныгъэр нахь къин зэрэхъугъэр ащ ылъапсэу сэлъытэ. Ащ дакIоу, уз зэфэшъхьафхэм апкъ къикIыкIэ зидунай зыхъожьыхэрэм япчъагъи хэпшIыкIэу хэхъо. Джы непэ ахэм коронавирусри къахэхьагъ. ГухэкI нахь мышIэми, зыныбжь хэкIотагъэхэм адакIоу ныбжьыкIэхэм ащыщыбэхэми мы узыр къапэхьэ, ащ илIыкIырэри макIэп. Арышъ, пстэуми тызфэсакъыжьын, типсауныгъэ тылъыплъэн фае. Тинеущырэ мафэ лъызыгъэкIотэщт сабый цIыкIоу къэхъухэрэм япчъагъэ нахьыбэныр пстэуми зэдытиIоф.
Бэгъырэт Аминэт:
— НыбжьыкIэхэм псэупIэ, IофшIапIэ зэрямыIэм къыхэкIыкIэ гумэкIыгъуабэхэм непэ яуалIэх. ИпотекэкIэ фэтэр зыщэфыгъэ унэгъо ныбжьыкIэми ихахъо инахьыбэр банкым ретыжьы. РыпсэунымкIэ ахъщэу къыфанэрэр мэкIэ дэд. Ащ зэшъхьэгъусэхэр бэхэм арегъэгупшысэх. Сабый уиIэныр дэгъу, насыпыгъ, ау ар зэрэпIыгъыщтми уегупшысэн фае. ХэкIыпIэ зымыгъотыхэрэр жьэу зэхэкIыжьых. Сабый зиIэхэм къэралыгъор IэпыIэгъу къафэмыхъоу щытэп, ау непэ псэупIэхэм ауасэ лъэшэу зэрэдэкIоягъэм бэхэр егъэгумэкIых. Фэтэр зыщэфыщт унагъом сомэ миллион заулэ IэкIэлъын фае. Ар зыфызэшIокIырэр зырыз. Мы Iофым нэмыкIэу, зидунай зыхъожьыхэрэм япчъагъи лъэшэу зэрэдэкIоягъэм сэ сшъхьэкIэ сегъэгумэкIы. ЫпэкIэ щыIэгъэ узхэм кIэхэр къахэхъуагъ. Ахэм арылIыкIырэр бэ. Арышъ, нэбгырэ пэпчъ игъом заригъэуплъэкIун, ипсауныгъэ лъыплъэн фае.
КIАРЭ Фатим.


Бэдзэогъу мазэу къихьагъэм гъэмафэм «ишэн» зэхатшIэу къытегъэлъэгъу. Мафэхэр фэбэ дэдэхэу къызэкIэлъэкIох.
УФ-м и МЧС и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм къызэритыгъэмкIэ, непэрэ неущырэ, бэдзэогъум и 17-18-м, джыри нахь фабэ къэхъущтэу, температурэр 39-м нэсэу дэкIоещтэу агъэунэфыгъ.
Ащ фэдэ фабэм машIо къыхэкIынкIэ зэрэщынагъор, автомобиль гъогухэм ателъ асфальтыр, мэшIоку гъогум гъучIэу хэлъхэр зэщигъэкъонхэ зэрилъэкIыщтыр, электричествэр къэзытырэ подстанциехэр ыгъэстынхэм ищынагъо зэрэщыIэр къаты, зэкIэми сакъыныгъэ къызхагъэфэнэу къяджэх.


— Ары хэбзэ орган пстэумэ пшъэрылъ шъхьаIэу непэ яIэр, — къыщиIуагъ УФ-м и Президентэу Владимир Путиным вакцинациер зэрэкIорэм, экономикэм изытет, нэмыкI лъэныкъохэм афэгъэхьыгъэ зэхэсыгъоу зэхищэгъагъэм. — Iофхэр мы лъэныкъомкIэ къызэрыкIохэп. Арышъ, бизнесыри мыщ къыхэгъэлэжьэгъэн фае.
Зэпахырэ узэу дунаир зэлъызыкIугъэр къежьэным ыпэкIэ экономикэм къэгъэлъэгъонэу иIагъэхэм джыри къанэсыжьыгъэп, ау хэхъоныгъэхэр щымыIэхэу пIон плъэкIыщтэп. ГущыIэм пае, хъызмэтшIапIэхэр зэтеуцожьых, IофшIэпIэ чIыпIэ зимыIэхэм япчъагъэ нахь макIэ мэхъу. БлэкIыгъэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ IофшIэпIэ чIыпIэ зимыIэр Iоф ышIэным ыныбжь нэсыгъэу къэралыгъом исым ипроценти 6,4-рэ хъущтыгъэ.
Мы уахътэм проценти 5,2-м къэсыгъ. IофшIэпIэ чIыпIэ зиIэхэм япчъагъэ нэбгырэ миллионрэ мин 200-рэ хэхъуагъ.
Къэралыгъом ипащэ джыри нэбгырэ мин 700-м къыщымыкIэу IофшIапIэ ягъэгъотыгъэнэу, 2019-рэ илъэсым зэрэщытыгъэм фэдэу, проценти 4,7-м къагъэсыжьынэу УФ-м и Правительствэ пшъэрылъ фишIыгъ.


Адыгэ Республикэм, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым янароднэ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ ыныбжь бэмышIэу илъэс 91-рэ хъугъэ. Ар СССР-м, Урысые Федерацием, Адыгэ Республикэм я Къэралыгъо шIухьафтынхэм, Михаил Шолоховымрэ Николай Островскэмрэ ацIэкIэ щыт шIухьафтынхэм, ДАХ-м ишIухьафтын ялауреат, Урысыем IофшIэнымкIэ и ЛIыхъужъ. Тхылъи 100-м къехъу зикъэлэмыпэ къыпыкIыгъэ тхэкIо цIэрыIом лъэпкъ литературэм иIахьышхо хишIыхьагъ, итхыгъэхэм ащыщхэр IэкIыб къэралыгъуабзэкIэ зэрадзэкIыгъэх. МэщбэшIэ Исхьакъ иусэхэм атехыгъэу орэдыбэ къаIо. Адыгэ Республикэм итхакIохэм я Союз итхьаматэ имэфэкI ехъулIэу зыIудгъэкIагъ, ащ зэдэгущыIэгъоу дытиIагъэм щыщ пычыгъо тигъэзетеджэхэм апашъхьэ къитлъхьэ тшIоигъу.
— Исхьакъ, укъызыщыхъугъэ Шъхьэщэфыжь уигъашIэ сыд фэдэ мэхьана щыриIэр?
— Нэбгырэ пэпчъ ылъытэу, ыгъэлъапIэу, лъагэу ыIэтэу хэку иI. Ащ имызакъоу, къызыщыхъугъэ чIыпIи иI. Уфаемэ, атэжъ лъапсэкIэ е атэ-анэм яджэгужъкIэ ащ едж. Арыщтын зыми фимыгъадэу цIыфым псэкIэ ыгъашIорэри, нахьышIу ылъэгъурэри. Ащ фэдэ чIыпIэ гъэшIонэу, зыпэсшIырэ щымыIэу сэ сиIэр сыкъызщыхъугъэ сикъоджэжъэу Шъхьэщэфыжь ары. Тыгъэр мыщ нахь лъэшэу къыщепсэу къысщэхъу, дунаим ыгузэгуи мыщ щыIэу сэлъытэ.
Шъхьэщэфыжь тарихъышхо зиIэ, зынэгу бэ кIэкIыгъэ къуаджэхэм зэу ащыщ. ГъэшIэгъоныр ар зытес чIыгур адыгэ хэкуищым язи зэрэхэмыхьэрэр, зэрапэIудзыгъэр ары. ИхъурэягъэкIэ хымэ лъэпкъхэр къытэгъэтIысэкIыгъэхэу Ермэлхьаблэ дэжь къоджищ тыщызэхэс — сикъоджэ гупсэу Шъхьэщэфыжь, гъунэгъу бэслъыные къоджэжъхэу Бэчмызаерэ тIэкIу тпэIудзыгъэу Пшызэ Iушъо Iус Кургъокъуаерэ. Къоджищми адыгабзэр непи дахэу ащызэрахьэ, ящыIэкIэ-псэукIэ адыгэ хабзэм дештэ. Хъярми, нэшхъэигъоми къоджищыр зэлъэIэсы, зэхэхьэх, зэрэIыгъых, зэкъотых. Адыгэ дунаим тыринэбзый, тыриIахь.
Къебгъажьэмэ пфэмыухынэу Шъхьэщэфыжь къоджэжъым зым нахьи адрэр нахь гукъинэжьэу гъэшIэгъоныбэ щыслъэгъугъ, щызэхэсхыгъ. Шъэфэу аIуатэзэ, гъыбзэкIэ зэпагъэжъыужьырэ тхыдэжъхэм яджэрпэджэжь къыслъыIэсыщтыгъ, къысхэпшагъэ хъущтыгъэ, гъогу сытеуцонэу къысаджэщтыгъ.
Сыныбжь уеплъымэ, макIэп зылIкIэ къэзгъэшIагъэр. А гъашIэм сыщызекIонэу Тхьэм гъогуитIу къысфигъэшъошагъ. Зыр Шъхьэщэфыжь къыщежьэ. Илъэс 16 ныIэп сыныбжьыгъэр ащ сызытехьэм, сырищажьи дунаим сытырищагъ, чIыпIэ зэфэшъхьафхэм санигъэсыгъ, бэ сигъэлъэгъугъ, сынэгу кIигъэкIыгъэри нахьыбэжь. ЯтIонэрэ гъогур — дунаим сызехыжьырэ мафэм Шъхьэщэфыжь сезыщэлIэжьыщтыр ары. Ащ сыщагъэтIылъыжьын фае. Сэ бэрэ аIоу зэхэсхыгъ цIыф цIэрыIохэм якъашъхьэ хэмыкIокIэным пае нахь чIыпIэ тэрэз атефэу. ШъыпкъэмкIэ, къэзлэжьыгъэр ары сиIахьыр. Ащ фэдэ лъэпIэныгъэм сэ сыфэныкъоп. Сигъогу къызыщежьагъэм, лъапцIэу къызыщысчъыхьэгъэ къуаджэм екIолIэжьын ыкIи щиухын фай.
Шъхьэщэфыжь икъэбар кIыхьэ. Ау кIыхьэм икIэкIыр арышъ, къоджэжъыр сикъежьапI, сидунэе къопс, сигупс, силъапI.
— Исхьакъ, зигугъу къэпшIыгъэ гъогуитIум азыфагу литературэ дунаишхо щыбгъэпсыгъ…
— Тхэныр зезгъэжьагъэр нафэу къысфэIощтэп. Ау ащ сытезыгъэгушхуагъэр тикъуаджэ щыщэу, тхэнымрэ еджэнымрэ гу афэсэзгъэшIыгъэу, сиапэрэ кIэлэегъаджэу ПщыунэлI Юсыф. А лIы хьалэмэтым игугъу бэрэ шIукIэ сэшIы. Ящэнэрэ классым тисэу адыгабзэкIэ тызэрэгупшысэрэр, къыдгурыIорэр къызэрэтIотэшъущт шIыкIэр зэригъэшIэным пае гущыIэхэу «непэ ощх къещхы», «непэ тыгъэпс» зыфиIохэрэм афэдэхэм афэгъэхьыгъэу усэ кIэкI ттхыным е зэгъэкIугъэу гущыIэ заулэ ахэм къапыдгъэуцоным ащ тытыригъэгушIухьэщтыгъ. Сэри зыгорэхэр «сыуцIэрэпхъэу» зысыублагъэр джащыгъур арыщтын. Хилъэгъуагъэр Тхьэм ышIэн, ау Юсыф сигущыIэ зэпхыкIэхэр ыгу рихьыгъэх. Джащ къыщегъэжьагъэу ащ ынаIэ ренэу къыстетыгъ, тхэным сытыригъэгушхоу, гущыIэхэм къарыкIырэм гу лъысигъатэу, иушъыйхэм сакIэдэIукIэу тыкъызэдэгъогурыкIуагъ. Еджэн Iофыр сигупшысэхэм къахэзылъхьагъэр Юсыф ары. Еджэныр лъызгъэкIотэнэу сытезыгъэгушхуагъэри сикIэлэегъадж ары. Сиакъыл факIоу тхэным сызыпэхьэми Юсыф сигупшысэхэр есхьылIэщтыгъэх, ежьми иеплъыкIэ ахэм къариIуалIэщтыгъ. Ар бэрэ сыгу шIукIэ къэкIыжьы, сщыгъупшэрэп.
Гурыт еджапIэм классиблыр къызыщысэух нэуж кIэлэегъаджэхэр зыщагъэхьазырырэ училищэу Черкесскэ дэтым сычIэхьагъ. Мыщ дэжьыр ары усэным сишъыпкъэу ыуж сызихьагъэр. Сиапэрэ пщыналъэу «ЦIыф лъэшхэр» зыфиIорэр зыстхыгъэр Черкесскэ сызыщыIэгъэ лъэхъаныр ары. Адыгэ тхакIоу Охъутэ Абдулахь ситхыгъэ щыщ пычыгъо горэм сыкъызыфеджэм, сигъэтIыси мырэущтэу къысэушъыигъагъ: «Уитхыгъэ мэкъэмэ жъгъырыоу чIэтыр зэхэмыхын плъэкIыщтэп. Ау уиадыгабзэ зебгъэужьынэу, ащ хэлъ шъэфхэр бгъэунэфынэу уфаемэ, уибзэгъу дэдэхэр зыдэщыIэ Адыгэ хэкум кIожьи, Мыекъуапэ дэт еджапIэм щедж». Нахьыжъ Iушым къысиIуагъэм сыкIэдэIукIи, джар сикъэкIожьыкIэу мыщ сыкъэкIожьыгъ. ЫкIи сыхэукъуагъэп.
Мыекъуапэ нэIуасэ къыщысфэхъугъэ тхакIохэмрэ усакIохэмрэ адыгэ литературэм идунай сыхащагъ, тхэнымкIэ шъэфхэм, гущыIэ зэпхыкIэхэм сафагъэнэIосагъ, дунаир зэрислъэгъукIырэм зырагъэужьыгъ. Адыгэ усакIохэм ащыщэу, Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусенэ зэхищэгъэгъэ, ыужкIэ ащ ыцIэ зыфаусыжьыгъэ литературнэ кружокым сыхэхьагъ. Ащ сыхэзыщагъэр адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ тикIэлэегъаджэу ХьатIэнэ Айщэт ары. Ар бзылъфыгъэ губзыгъэу щытыгъ, жэбзэ дахи Iулъыгъ. Зитхыгъэхэр пчэгум къизылъхьэрэ ныбжьыкIэхэм щыкIагъэу афилъэгъухэрэми, ягъэхъагъэхэми ар нэиутэу къатегущыIэщтыгъ. Литературнэ кружокым хэтхэм апашъхьэ сэри усэ заулэ къислъхьэгъагъ. Ахэм зэу ащыщыгъ сиапэрэ усэу «ЛIыжъ бригадэкIэ» сызэджагъэр. Кружокым хэтхэм ар агу рихьыгъагъ, къыдэбгъэкIмэ хъунэу алъытэгъагъ. Мыр сыгу къызыкIинэжьыгъэр щыбзэ нэдым чIагъэкIи, «хэзышIыкIхэрэм заIуагъэкIэ» сIоу сшъхьэ лъагэу слъэгъужь сыхъугъагъэшъ ары. А усэр 1949-рэ илъэсым «Социалистическэ Адыгеим» къызыщыхаутым, гъэзетищ-плIы къэсщэфыгъ сиIахьылхэмрэ синыбджэгъухэмрэ афэзгощынэу, зафэзгъэшIэгъожьынэу. Ахэр сIыгъэу бэдзэрым сытехьэ, къэсщэфыгъэр зыкIоцIылъыгъэ гъэзет кIапэм зызфэзгъэшIэгъожьырэ сиусэ тетэу сэлъэгъу. «УкIалэмэ удел аIоба», ар сыгу хэкIыгъагъ.
Охъутэ Абдулахь зэзгъэдэIугъэ ситхыгъэ дэгъоу сыдэлэжьэжьынэу, щыкIагъэхэр дэзгъэзыжьынэу амал зызгъотыгъэр ащ ыуж. «ЦIыф лъэшхэр» зыфиIорэ сипщыналъэ къызыдэхьэгъэ сиапэрэ тхылъ цIыкIу 1953-рэ илъэсым къыдэзгъэкIыгъ. АщкIэ зишIуагъэ къысэкIыгъэр адыгэ тхэкIо цIэрыIоу Еутых Аскэр. Тхыгъэм зеджэм, тхылъ тедзапIэм сищи, ащ ипащэщтыгъэ Шэуджэн Махьмуд мырэущтэу риIуагъ: «Жьы Iухьагъо къыозытырэ мы тхыгъэр шIокI имыIэу къыхэутыгъэн фае». Зы тхьамафэм къыкIоцI хьазыр хъуи, тхылъыр къыдэкIыгъагъ. Ащ лъэшэу сигъэгушIуагъэти, дунаир тIопкIэгъу сфэхъущтыгъэп. Джащ къыщегъэжьагъэу ситхыгъэхэр къыдэсэгъэкIых. Джащыгъур ары адыгэ тхакIохэм ядунай сызыхэхьагъэри, сихъопсапIэхэр нэфапIэ зыхъугъэхэри.
СэркIэ литературнэ институтэу дунаим тетыр а сызыщеджэгъэ закъор ары. Ащ щызгъэкIогъэ илъэсхэр сэпсэуфэ сыгу илъыщтых. УсэкIо-тхэкIо цIэрыIохэм ятхыгъэхэм сяджэныр ыпэкIи сикIэсагъ. Ау ахэм IэшIугъэу ахэлъыр, узыкIагъэхъопсырэр зызэхэсшIэпагъэр мыщ дэжьыр ары. ЗэIэпытхыхэзэ зитхыгъэхэм тяджэрэ усэкIо-тхакIохэр къыбдэгущыIэхэ, ягупшысэхэр къыуахьылIэ зыхъукIэ, уиеплъыкIи уизэхэшIыкIи нэмыкI мэхъу. Тезыгъэджэгъэ, ушъыякIоу тиIэгъэ Леонид Леоновыр, Константин Паустовскэр, Всеволод Ивановыр, Владимир Лидиныр, Константин Симоновыр, Александр Твардовскэр, Корней Чуковскэр, нэмыкIхэр сыгу шIукIэ къэкIыжьых. Сэ сфэгъэхьыгъэ тхыгъэхэу дунаим къытехьэгъэ пстэуми мы цIэхэр къащыхэщых. «Ахэр плъэгъугъэхэмэ, уафэзагъэмэ, урагъэджагъэмэ адэ гъэшIэгъона?» зыгорэхэм аIонкIи хъун. ТиныбжьыкIэхэм апай мыр нахьыбэу къызыкIасIорэр.Зы курсым тыщызэдеджагъэми, зы лъэхъанэ тыщызэрихьылIагъэми Роберт Рождественскэм, Егор Исаевым, Евгений Евтушенкэм, Паруйр Севак, Юрий Казаковым, Абуджамил Нурпеисовым, Белла Ахмадулинам, Нафи Джусойты, нэмыкIхэми литературнэ институтыр кIыщ тфэхъугъ. Къытфэзэгъэ цIыфхэр зэрэбэлахьыгъэхэр, лъэхъаныр я 60-рэ илъэсхэм зэрафакIощтыгъэр арми сшIэрэп, лъэпкъыбэмэ ялитературэ зыщыкIырыугъэр джащыгъур ары. Сэ сшъхьэкIэ ащ сыкъыхиубытэнэу зэрэхъугъэр насыпыгъэу зыфэсэлъэгъужьы.
«СырыкIонэу Тхьэм гъогуитIу къысфыхихыгъ» къызыосэIом, а гъогуитIум азыфагу литературэ дунаишхо зэрэщызгъэпсыгъэр къыхэбгъэщыгъ. Джырэ нэс псыпэ цIыкIоу ечъэхми, а пстэур зы псыечъэхэу зэхэлъэдэным зикIуачIэ хэзылъхьагъэхэр литературэ дунаим щыцIэрыIо дэдэхэу, Михалков зэшъхьэгъусэхэу Сергейрэ Натальерэ. Адыгэхэр зыфэдэр мыхэм дэгъоу ашIэщтыгъ, лъытэныгъэшхо афашIыщтыгъ. Институтыр къызысыухыгъэ илъэсыр ары ахэм нэIуасэ сазыфэхъугъэр. Пащэр къысаджи, Сергей Михалковым ителефон къыситыгъ, сыдэгущыIэн фаеу, ащ Iоф горэ къыздыриIэу къысиIуагъ. Телефоныр къэзыштэгъэ усакIом, ыпэкIэ сишIэщтыгъэм фэдэу, гушхоу къыздэгущыIэу ригъэжьагъ, иунэ сыригъэблэгъагъ, бэ тесымыгъашIэу ащ сыкIонэу къысиIуагъ.
Сызэрыхьэгъэ унагъор дахэу къыспэгъокIыгъ. Бысымгуащэм псынкIэу Iанэр къызэтыригъэуцуи, «еджакIорэ зэолIрэ зэфэдэх» аIозэ, дэгъоу сахьэкIагъ. КъызыкIэмыупчIагъэхэ къагъэнагъэп — сызэреджэрэм, стхыхэрэр зыфэгъэхьыгъэм, тихэку ис тхакIохэм ятворчествэ, кIэлэцIыкIу литературэм. Анахьэу гукъинэжь сфэхъугъэр адыгабзэкIэ ситхыгъэхэм сыкъызэрэрагъэджагъэр ары. («Хышхом ехьыщыр адыгабзэр, узэрехьэ, укъырехьакIы, уегъэхъые, ау ащ гум жьы дегъахьэ» ыIощтыгъэ Наталья Кончаловскаям. МэщбашIэм къыритыгъэ гузэхашIэм ар къызэрэпкъырыкIыгъэм щэч хаслъхьэрэп — Табышъ М.) Сызфырагъэблэгъэгъэ Iофми ышъхьэ къырахыгъ: СССР-м итхэкIо ныбжьыкIэхэм яя III-рэ Зэфэс сыхэлэжьэнэу ахэм сыкъагъэлъагъо ашIоигъуагъ. Нафэ къызэрэхъугъэмкIэ, зэдзэкIэкIо цIэрыIохэу Маргарита Алигеррэ Михаил Матусовскэмрэ зипэщэ усакIохэм язэIукIэ сиусэхэм щатегущыIагъэх, СССР-м итхакIохэм я Союз саштэмэ хъунэуи щалъытагъ.
Сибысымгуащэ, Наталья Михалкова-Кончаловскаяр, тхакIохэм я Союз хагъэхьащтхэм ятхылъхэм ахэплъэрэ купым хэтыгъ. Ситхыгъэхэм пIэлъэ кIэкIкIэ ар яджагъ, ахэр пчэгушхом къипхьэхэ зэрэхъущтымкIэ рецензие сфитхыгъагъ. Литературэм пшъэрылъышхо къызэрэпфишIырэр, уемызэщыжьэу ренэу узыдэлэжьэжьын зэрэфаер, лъэпкъэу сыкъызыхэкIыгъэм ыпашъхьи пшъэдэкIыжьы-
шхо зэрэщысхьырэр зэхэсшIэгъагъ.
Джащ къыщегъэжьагъэу сэтхэ. Ерышыгъэ гори схэлъыгъэщтын, ау тхакIохэм якIыщэу къэсыухыгъэм къысхилъхьэгъэ амалым фэдэ щыIэп. Хэтрэ тхакIуи фэдэу гупсэфыгъо къысэзымытырэ Iофыгъо заулэ щыI: сыда дунаим сыкъызкIытехъуагъэр, сыда сызфыщыIэр, тыда сыздакIорэр? А гупшысэхэм яджэуапхэм джы къызнэсыгъэми салъэхъу, сызыгъатхэрэри джары. Сызэнахь кIалэм нэмыкI упчIэхэр сыфэзгъэуцужьыщтыгъэу къысшIошIы, сиусэхэмкIэ зыгорэхэми джэуап къястыжьыгъэу къысщэхъу. «Ау сыда ащкIэ силъэпкъ фэсшIэшъугъэр?» сэIошъ джы сызэупчIыжьы…
Усэхэр зысымытхыжьырэр илъэс щэкI фэдиз хъугъэ. Загъо дэдэрэ сыгу резгъэгъэтIысэу сэусэми, сызыхилъасэрэр, сызыIэкIэзыубытэрэр прозэр ары. Шъуегупшыс, сабыир чэум шъхьэрыплъымэ ылъэгъурэ дунаир ары гъунэнчъэу къыщыхъурэр. Нахь зыкъызиIэтыкIэ къоджэ урамымкIэ еплъыхышъ, къызэрэщыхъоу зэрэщытыгъэм фэмыдэу, ар зэрэнахь иныр къыгурэIо. ЛъыкIуатэ къэс чIэплъыпIэм щыIэ дунаим нэсынэу фежьэ. Сэри сидунэелъэгъукIэ зызэриужьыгъэр ащ фэдэ горэщтын. СыкъызыхэкIыгъэ лъэпкъым инеущырэ мафэ зыфэдэщтым сегъэгумэкIы. Сыд фэдэщта ар, блэкIыгъэм щыщэу сыда ащ пхьымэ хъущтыр? Мы зызыхъожьырэ дунаим тыхэмыкIокIэжьыным пае сыда тшIэн фаер? Тыбзэ сыдэущтэу къэтыухъумэщта, тишэн-хабзэхэр таущтэу къызэтедгъэнэжьыщтха?
ГукIэ зэбгъэзэфэгъэ ащ фэдиз гупшысэмэ джэуап зэу пфятыжьыщтэп. Ащ пае гъашIэ къэбгъэшIэн, къэбгъэшIагъэми уфеплъэкIыжьышъоу ущытын фае. Адыгэ литературэм лъэгъохэщ фэхъугъэхэр ары лъэныкъоу зыздагъэзэщтымкIэ зыпашъхьэ упчIабэ къиуцогъагъэр. Ахэм джэуап къызыфагъотыгъэ Iофыгъохэм непи якIэщыгъо икIыгъэп.
— Исхьакъ, мы аужырэ илъэс тIокIым о нахь узэрашIэрэр тарихъ лъапсэ зиIэ тхыгъэхэр зикъэлэмыпэ къыпыкIыгъэ тхэкIошхокIэ ары. «Совет лъэхъаным зыдишIызэ псэугъэ, ар щымыIэжь зэхъум зыкъызэридзэкIыжьыгъ, тарихъти, лъэпкъти, къупшъхьэти ыIо хъужьыгъэ» аIоу зэхэсэхы. Ар шъыпкъэу олъыта?
— 1945-рэ илъэсым ичъэпыогъу мазэ комсомолым сыхахьи, Совет хабзэр щэIэфэ ар къызыфэджэрэ дунэе гупшысакIэм дезгъаштэу сыщыIагъ. Ар зэфагъэм, шъыпкъагъэм, зэфэдэныгъэм ятелъхьэу зэрэщытыр сшIошъ хъущтыгъэ. Ау идеологиеми сынэ къышъхьэригъапхъоу сищытыкIэ зыригъэхъожьыгъэп. Сыд фэдэрэ идеологии гъуни шапхъи иIэх. Литературэм игугъу пшIымэ, ащ Iофыр гъэшIэгъонэу къыщекIокIы. Партием, Лениным, социалистическэ псэукIэм афэгъэхьыгъэу сэ усэ заулэ сиI. Нахьыбэ пфэтхыщтэп, тхэным хэлъ пстэури ащ къыхэплъытэмэ. Егъэлыягъэ, гущыкI мэхъу.
УкъызыхэкIыгъэ лъэпкъым угу фэмыузмэ утхэшъущтэп. Узэрытхэрэр ныдэлъфыбзэмэ, а узэрыгупшысэрэ бзэр ары ащ идунай зэрэзэхапшIэрэр. Ар зэхэмышIагъэмэ, ащ къыубытырэ пстэур ппкъырымыкIыгъэмэ, сыд фэдэрэ идеологии къикIын щыIэп. Усэхэм ар нахь лъэшэу ащызэхэошIэ — пIонэу узыфаер цIыфыгум нэмысмэ, къэмыхъузэ ар ежьежьырэу мэкIодыжьы. Сэ ялыеу зыкъысщыхъужьырэп, ар пасэу къызгурыIуагъ, стхыгъэм игугъу сшIыгъэшъ къытезгъэзэжьыгъэп. Ау сэ зыкъызэздзэкIыгъэу, сымыусыгъэ е сызытемытхыхьагъэ горэ, джырэ щыIакIэм зыдэсшIызэ, къэсштагъэу сфэIощтэп. Адыгэхэм тшъхьэ къырыкIогъэ лъэпкъгъэкIодым фэгъэхьыгъэ усэхэу тигуузхэмрэ тигумэкIхэмрэ къызыщысIуатэхэрэр сиIэх. ГъэшIэгъоныр ахэр къызэрэхаутыгъэр, цензурэм зэрэблигъэкIыгъэхэр ары.
Сятэжъ ихьакIэщ игугъу къыпфэсшIыгъ. А хьакIэщым щызэIукIэрэ лIыжъхэм Уарп псыхъо мыр къыщыхъугъ, Фэдз дэжь мыр щырекIокIыгъ, ТIопсапIэ дэжь щыпсэухэрэм ашъхьэ къырыкIуагъэр мыры, адыгэхэр хэкум мыщ фэдэу рафыгъэх аIозэ, джаур зэожъым къыздихьыгъэ тхьамыкIагъохэм афэгъэхьыгъэ къэбархэр зэхэсхы зэхъум сыныбжь илъэсий — пшIым итыгъ. А тхьамыкIагъохэр лъэпкъым ынэгу зыкIэкIыгъэмрэ ахэр къаIотэжьэу зызэхэсхыгъэмрэ азыфагу къыдэфэгъэшхо щыIагъэп — утыныр джыри гъушъыгъагъэп. Ащ нэмыкIэу тикъуаджэ щыщ цIыфышхо горэ ИстамбулакIо гъогу мыгъожъым теуцогъагъ, мыдкIэ къэнэгъэ иIахьылхэр ащ икъэбар амышIэу гумэкIыщтыгъэх. Шъыпкъэ, «Мыхэр зэхэпхыгъэхэми умыIуат», — къысаIощтыгъ нахьыжъхэм. Ар къызыхэкIырэри къыбгурыIонэу щытыгъ. Ау ахэр унэгу кIэкIыгъэхэу, усэкIо-тхакIоу зыплъытэжьэу сыдэущтэу ахэм уатемытхыхьани, хъэтэпэмыхь пшIынхи? СэркIэ ар мыхъун горэу щытыгъ. Аужырэ романэу стхыгъэм, «Зэман чыжьэм иджэрпэджэжькIэ» сызэджагъэм, а гукъэкIыжьхэр къыщыстхыхьагъэх, джаур зэожъыр, лъэпкъ тарихъыр зэрэщытэу сигъашIэ хэпшагъэ зэрэхъугъэр.
Зы щысэ къэсхьы сшIоигъу. Романэу «Мыжъошъхьалыр» зыстхыгъэр ар къызыдэкIыгъэ илъэсыр арэп. Тилъэпкъ зэрэдунаеу щизытэкъухьэгъэ, мыжъошъхьалым фэдэу зыхьаджыгъэ илъэсишъэ заор ары ар зыфэгъэхьыгъэр. Ар стхы зэхъум Москва сыдэсыгъ, Адыгэ хэкум сырилIыкIоу СССР-м и Апшъэрэ Совет сыхэтыгъ. Романыр илъэситIурэ ныкъорэкIэ шъэфэу стхыгъэ. Ар къысфытезыдзэрэ бзылъфыгъэм дэжь зы Iэпэрытхыр, ятIонэрэр къуаджэм дэс сшынахьыжъ дэжь щызгъэтIылъыщтыгъэх. Сэ а Iофым мырэущтэу сеплъыщтыгъ: къызыхэкIыгъэ лъэпкъым итарихъ щыщ Iофыгъо горэ къыштэу темытхыхьан зы тхакIуи фитэп. Ар къыдэмыкIыщтми, ытхэу зэригъэтIылъэкIын фае. КъэпшIэнэу щытэп, дунаим зызэблихъузэ игъо къэсмэ, къыдэкIынкIи хъун.
Романэу «Мыжъошъхьалым» къыкIэлъыкIуагъэх «Бзыикъо зау», «Хъан-Джэрый», «ГъэритIу», «Джасус», «Айщэт», «Рэдэд», «Адыгэхэр», «Рафыгъэхэр», «КъокIыпIэмрэ КъохьапIэмрэ», «Зэман чыжьэм иджэрпэджэжь» зыфиIохэрэр ыкIи нэмыкIхэр.
Хэгъэгу зэошхори тарихъым лъыгъэчъэ заоу хэхьагъ. Романхэу «ЦIыфыр тIо къэхъурэп», «Агъаерэм ежэжьхэрэп», «ШIу шIи, псым хадз» зыфиIохэрэр нахь пасэу дунаим къытехьагъэх. Урыс, советскэ тхакIохэм ятхыгъэхэр къызыщыдэкIырэ тхылъ тедзэпIэ цIыкIоу «Современник» зыфиIорэр Москва дэтыгъ. Ар къызызэIуахыкIэм апэрэ тхылъэу къытырадзагъэхэр Михаил Шолоховымрэ Константин Симоновымрэ яягъэх, ящэнэрэр сэсыягъ. ЫпэкIэ фэдэ къыхэмыкIыгъэу, епцIыжьакIохэм яIоф лъэпкъыбэ литературэм къыщызыIэтыгъэр сэры. Романэу «ЦIыфыр тIо къэхъурэп» зыфиIорэм зеджэхэ нэуж «А Iофыгъор литературэм апэу къыхэзылъхьагъэр хэт шъуIуа, Валентин Распутиныр ара, хьауми МэщбэшIэ Исхьакъа?» — аIоти кIэупчIэщтыгъэх. Распутиным итхыгъэ дунаим къызытехьагъэр сэсыем ыпэкIэ, урысыбзэкIэ ары. Хэкум епцIыжьыгъэхэм яIоф илъэситIукIэ нахь пасэу адыгэ литературэм адыгабзэкIэ къыщысIэтыгъагъ…
— Адыгэхэм ящыIакIи, язэхэтыкIи уироманхэм дэхэ дэдэу къахэщы. Ар тызыхэпсэукIырэ зы Iофыгъу, икъэIотэн къинэу пылъыр тарихъым ишъыпкъэ зэкIэлъыгъэкIожьыным фэдэп. «Тарихъ роман» зыпIокIэ, архивышхо зэпырыбгъэзэн, зыплъыхьакIоу тихэку щыIагъэхэм ятхыгъабэ кIэбджыкIыжьын фаеу мэхъу. Уитхыгъэхэр тарихъым ишъыпкъэ сыд фэдизэу пэблагъэхэу къыпщыхъура?
— Титарихъ тызэрэлъыIэсырэ, тызэрэщыгъозэ шIагъо щымыIэу къызэрэтхьыгъэр хэткIи шъэфэп. IорыIуатэу зэхэтхыгъэхэм тыгу къагъэбырсырыщтыгъ, тятэжъхэм жэкIэпэ нэпсэу рагъэхыгъэр тишIэжь хэлъыгъ. Ау къэхъугъэхэм хэшIыкI хъатэ афытиIагъэп — архивхэм якIолIэгъуаеу щытыгъ, блэкIыгъэ заом фэгъэхьыгъэу къыдагъэкIыгъэ тхылъхэр ухъумэпIэ зэфэшIыгъэхэм цIыф атырамыгъаплъэу чIэлъыгъэх. Заом зэреджэхэрэми уигъэгъуащэщтыгъ. «Кавказ заом илъэхъан» зыпIокIэ, ор-орэу узэзэожьыгъэ фэдэу зы бэлахь горэ нэгум къычIэуцощтыгъ. «ПцIым лъакъо кIэтэп» зэраIоу, уушъэфынри шъыпкъэр умыIонри зэфэд. Тэ шъыпкъэм тызкIылъыхъурэр Iэр дгъэсысэу, «къытэшъушIагъэр шъотшIэжьыщт» тIоу урамым тыкъытехьанэу арэп. Ар зыфатшIэрэр хэукъоныгъэхэр дгъэтэрэзыжьынхэм, къыткIэхъощт ныбжьыкIэхэр къэтыухъумэнхэм пай.
Лъэпкъ литературэм тарихъыр зылъэпсэ шъыпкъэр ыкIи тхакIом къыгъэшIырэ шъыпкъэр ыIозэ зэтыреутыхэшъ, тIуми тарыгъозэн фай. Шъунэгу къычIэжъугъэуцу: цIыфым шъор къемыщэкIыгъэмэ икъупшъхьэхэр зэрэIыгъышъущтха, Iэпкъ-лъэпкъ пшIыкIутIур зэдыкIэмыкIмэ цIыфыр тэрэзэу щыIэшъущта? Литературэри джащ фэд: тхакIом игузэхашIэхэм ар тыдэ нэс зыдащэшъущтыр зэзыпхырэ купкъ имыIэмэ? Дунаир зэрэдахэри, цIыфхэм яшэнхэр зэрэзэфэмыдэхэри къэпIошъущт, ау ар гъашIэм хэмыгъэщагъэмэ, къэхъугъэ горэм емыпхыгъэмэ, сыд фэдэ хьалэмэта къыпфэIотэщтыр? Тарихъ романхэм ятхын сызыфежьэм, архивыбэмэ сащылъыхъун фаеу хъугъэ. Нахьыбэр зытхыгъэр ежь урысхэр ары, оррэ сэрырэ тыкъызыхэкIыгъэ лъэпкъым зыгорэ атхышъунэу щытыгъэми, ар яIофыгъэп. Заухъумэжьын, быныр заом къырагъэлын, топыщэхэм зэкIагъэстырэ машIом быныр хащыжьын фэягъэ.
«Мыжъошъхьалыр» стхы зэхъум СССР-м и Апшъэрэ Совет сызэрэхэтыгъэм ишIуагъэ къэкIуагъ. ДепутатыцIэм амал къыситыгъ цIыфыбэмэ амылъэгъугъэ архивхэм сахэплъэнэу, зэмыджэгъэхэ тхылъхэр ухъумапIэхэм къащызгъотынэу. Бжьэ къэпчIыгъэм фэдэу а пстэуми сшъхьэ къагъажъощтыгъ, ау ахэр зэкIэ сищыкIэгъагъэх. Нэе-псыеу ахэм къахэстхыкIыщтыгъ, амал щыIэ зыхъукIэ сурэт тырязгъэхыщтыгъ, къытезгъэзэжьызэ сяджэщтыгъ. Романэу «Мыжъошъхьалым» тарихъ шапхъэу хэслъхьагъэр къинкIэ зэзгъэуIугъ. Дунаир нахь фит зэхъужь нэуж ары адрэ ситхыгъэхэм ащызгъэфедэгъэ тарихъ шапхъэхэр нахь къэгъотыгъошIу къызысфэхъугъэр. Ау сигузэхашIэхэр зыкIи тарихъым ишъыпкъэ ыкIыIу сшIыгъэхэп. Ащ сытемыкIыным сыпылъыгъ. Тарихъыр зылъэпсэ романхэм шъыпкъэр процент 90-м щанэсы сIомэ, егъэлыягъэ хъущтэп.
— Исхьакъ, ныбжьыкIэхэм сыд япIо пшIоигъуагъ?
— УиупчIэ иджэуап кIэкI дэд. Зигугъу пшIырэ ныбжьыкIэхэм садэмыгущыIэу, зыгорэкIэ зафэсымыгъазэу зыкIи къыхэкIыгъэп. Сэ гъогоу къэскIугъэр сыугъоижьыгъэу сэгугъэ. Ситхыгъэхэр зэфэхьысыжьыгъэу тхылъ 25-рэ хъоу бэмышIэу къыдэкIыгъэх. Гупшысэу, хъопсапIэу, гугъапIэу сиIагъэхэр ахэм къащыбгъотышъущтых. Сэ нахь шъхьаIэу сызыпылъыгъэр адыгэхэр цIыф нэсэу къэзгъэлъэгъонхэр ары. Ар къыздэхъугъэмэ, синасып. Сэ джыри сэтхэ, упчIабэмэ яджэуапхэм салъэхъу. НыбжьыкIэхэр мыпшъынхэу, яхъопсэ жъуагъом ыуж итэу кIонхэу сыфай. Тызыхэт дунаир цIыкIу хъугъэ, псынкIэу укъызэрэгъоты, нахь псынкIэжьэуи узэлъэIэсы. Ау псынкIэу кIорэ дунаим тымыгъотыжьынэу ыкIи талъымыIэсыжьынэу тшIуагъэкIодыхэрэм ащыщ лъэпкъышъхьэр, тиныдэлъфыбзэ, тихабзэ. Ахэр зыухъумэн, ахэм афэсакъын фаер ныбжьыкIэхэр ары. Дунэе хьалэмэтыбэмэ апэ ахэр зэритхэр ныбжьыкIэхэм къагурыIонэу сыфай. Джырэ дунаим иIашэр шIэныгъэр арышъ, адыгабзэмрэ лъэпкъ тарихъымрэ Iашэу зэрахьанэу, лъэпкъ гъашIэр къаIэтышъунэу, зэтыраIыгъэнэу ахэм сафэлъаIо.
ДэгущыIагъэр Табышъ Мурат.
Гъэзетэу «Адыгэ псалъэм»
шIэныгъэмкIэ иобозреватель.


Автор материала: Хачемизова Фатима Кимовна
Хьак1эмыз Ф.К.
Хьак1эмыз зэхахьэм фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр.
Суанда: Шъуимафэ ш1у, тихьак1э лъап1эхэр, тиунэкъощхэр, ти ныбджэгъухэр, тиныбжьык1эхэр. Лъэшэу тигуапэ, тинепэрэ зэхахьэ, уахътэ къыхэшъухи шъукъызэрек1ол1агъэр. Сэ сц1эр Суанд, Хьак1эмыз Бислъан сырипшъашъ. Лъэпкъэу сыкъызхэк1ыгъэр лъэшэу ш1у сэлъэгъу ык1и сырэгушхо. Сиц1ык1угъом щегъэжьагъэу щысэтехып1эу сызык1ырыплъыщтыгъэхэр шъхьэк1эфэшхо зыфэсш1ыхэу ш1у слъэгъухэу , сиунэкъощ гупсэхэр ары.
Ш1у дэдэ слъэгъоу сянэжъэу Сайдэт шэн дэхабэу хэлъыгъэр джы къызнэсыгъэм сыгу къэк1ыжьы. Ар 1упк1эу, 1ушъабэу, губзыгъэу щытыгъ. Сянэжъ анахь шэн шъхьа1эу къытхилъхьагъэр ц1ыфхэр ш1у тлъэгъуныр, зэфэныгъэр тхэлъыныр, адыгагъэр зыщытымгъэгъупшэныр ары. Ащ зэрилъытэщтыгъэмк1э, сабыим ип1ун- гъэсэн анахь 1оф шъхьа1эу щытэу ары. Ащ къыхэк1эу 1эдэб тхэлъэу, 1офыр ш1у тлъэгъоу , гъунэгъухэм, 1ахьылхэм шъхьак1афэ афэтш1эу, тызэрип1угъэмк1э ибынхэм лъэшэу тыфэраз.
Ары, сыдигъок1и адыгэхэм анахь мэхьанэ ин зэратыщтыгъэр къак1эхъухьэрэ ныбжьык1эхэр ары. Лъэпкъым хахъо фэзыш1ынэу, лъызгъэк1отэнэу, дахэк1э ыц1э рязгъэ1ощтыр тауж къик1ырэ ныбжьык1э ц1ык1ухэр ары. Пшъэшъэжьыехэр 1эдэб ахэлъэу агъасэщтыгъэ, к1алэхэр пытагъэ, щы1эныгъэ ахэлъэу, л1эбланэхэу ап1ущтыгъэх. Джы къызнэсыгъэми п1уныгъэм а ек1ол1ак1эр адыгэхэм фыря1.
Мары джы нэ1уасэ шъузыфэсш1ыщт ныбжьык1эхэри гъэсагъэх, еджэным яшъыпкъэу пылъых, спортым гъэхъагъэхэр щаш1ы. Мыхэм ш1уфэс гущы1э къышъуфагъэхьазэрыгъ.
Сабыйхэр: Тэ Хьак1эмыз лъэпкъым тащыщ. Чылэу Пщычэу тиунагъохэмк1э тыщэпсэу. Непэрэ мафэмк1э унэгъо т1ок1рэ блырэ дэс.
Хьак1эмызхэр лъэпкъ лъэшэу , лъэпкъ инэу лъэпкъ дахэу , лъэпкъ 1ушэу , лъэпкъ к1оч1эшхоу щытых. Нэшхъэигъуи гуш1уагъуи Хьак1эмызхэр зэде1эжьых, зыпч – зыпчэгъоу зэхэтых.
Хьак1эмызхэм лъэпкъыр ыгъэдахэу, ы1этэу ахэтыр мак1эп. Мыщ фэдэ сэнэхьатхэр зы1эк1элъхэр ахэтых:
--к1элэегъадж
Хъызмэтыш1
Хьалыгъугъажъ
Журналист
Къулыкъуш1
Спортсмен
Музыкант
Сатыуш1
Ч1ыгулэжь нэмык1хэри.
Адыгэ лъэпкъым къинэу ылъэгъугъэр бэ. Кавказ заошхом ц1ыф мин пчъагъэ хэк1одагъ. Джащ фэд, Хьак1эмыз лъэпкъым зэо илъэсхэм бэ къинэу ылъэгъугъэр: нахьыжъхэм къызэра1ожьыгъэмк1э, зыщыпсэухэрэ ч1ып1эр абгынэни кощынхэ фаеу хъугъэ. Зыщыпсэущтыгъэхэр хы Ш1уц1эм дэжь , Шъачэ зытет ч1ып1эр ары. Ык1и, къызэра1отэжьыгъэмк1э, ащ дэжьым ары лъэкъуац1эу Хьак1эмыз зыфи1орэр я1э зыщыхъугъэр. Мы лъэкъуац1эр гущы1э лъэпсит1ум къатек1ыгъ. «Хьак1э», «мысэ». Къызэрэтлъэ1эсыжьыгъэмк1э, Хьак1эмызхэр убых лъэпкъым ащыщ.
Адыгэхэм апэдэдэ тхэн амалхэр къыз1эк1агъахьэ зэхъум, лъэпкъ пэпчъ тамыгъэхэр агъэнэфагъ. Ахэр апэрэу пхъэм тырадзэщтыгъэ. Ык1и мэхьанэ гъэнэфагъэ я1эу щытыгъ. Джащ фэд Хьак1эмызым ятамыгъи. Мыщ имэхьанэ зэпхыгъэр лъэпкъыр зыщыпсэурэ ч1ып1эр , псыхъом зэрэк1эрысыр ары.
Тамыгъэм епхыгъэу къэбар гъэш1эгъон къыднэсыжьыгъ: Отечественнэ зэошхом иветеранэу Хьак1эмыз Хьаджбэчыр Бэрэчэт ыкъо дзэк1ол1хэм яшинельхэр зэрэзэхэмхэмык1ок1эщтым пае къара1огъагъ алъэкъуац1эхэр тырадзэнхэу. Ежьым тхэк1э амаль зэримы1эм фэш1 Хьак1эмызым ятамыгъэ шинель пшъап1эм тыридагъ. Ащ къыхэк1к1э пшъэдэк1ыжь рагъэхьынэу фежьэгъагъэх, сыда п1омэ тамыгъэр нэмыц къащым ехьыщырэу къыч1эк1ыгъ. Командованием къызэрэш1ош1ыгъэр дзэк1ол1ым пыим итамыгъэ ыштагъэу, гуахьэ ш1оигъоу ары. Ежь хьак1эмыз Хьаджыбэчыр ари1уагъэр аш1ош1 мыхъоу Шэуджэнхьаблэ упч1эжь къырагъэхьыгъ. Джащ тетэу дзэк1ол1ыр хыеу къыхэк1ыгъ ык1и псэемыблэжьэу пыим пэуцужьыгъ.
Суанда: Пщычэу дэс Хьак1эмызхэр къутэмэ пчъагъэу зэхэк1ых: Хьатрамыкъохэр, Л1ымафкъохэр, Хьаджумаркъохэр, Ц1ык1укъохэр, Цуамыкъохэр. Къутамэ пэпчъ урыгушхон плъэк1ынэу, ц1ыф гъэсагъэхэу , ц1ыф 1ушхэу, еджэгъэшхохэу, 1энэт1эшхохэр я1эу бэ къахэк1ыгъэхэр . Ахэм уакъытегущы1эн хъумэ непи, неущи тфэхъущтэп, Къэп1он, къэбгъэлъэгъон фэдиз апылъ. Непэ апэрэ лъэубэкъоу тш1ырэмк1э анахь лъэпсэжъэу ти1эм нэ1уасэ шъуфэтш1ын.
Хьак1эмызхэм ижъык1э къахэнэжьыгъэу пш1э мыхъущтхэр ателъ: нэшхъэим ухэ1абэ хъущтэп, маш1ом к1эупч1эхэрэп, щыбжьый аш1эрэп.
Лъэпсэжъыр къызщежьэрэр чылэ ч1ыпэр зыгъэнэфагъэу ык1ы апэрэу дэт1ысхьэгъагъэхэм ащыщыгъэу Хьак1эмыз Л1ыш1уц1. Дунаир зыгъэдэхэщтыр ары адыгэ ц1ыфыр зэгупшысэрэр, зыфэхъуапсэрэр. Зы гъэжъуацэм хьэсэ псау тепхын плъэк1ыщт , зы чъыг ц1ык1ур мэз псау хъущт , зы нэбгырэр – лъэпкъ псау : джаущтэу гупшысэщтыгъэн фае Л1ыш1уц1э.
Хьак1эмыз Л1ыш1уц1э ыкъоу Хьатрам къытек1ыгъэхэр ары- Хьатрамыкъок1э заджэхэрэр. Ахэр лъэпкъ лъыгъэк1уатэхэу: Чэтыун, Чэтыунэ ыкъохэу Юсуф, Нухь. Юсуф ыкъохэу Ахьмэд, Хъусен. Ахьмэдрэ Хъусенэрэ хэгъэгу зэошхоу щы1агъэм пыир зэк1эзыфи, ц1ыфмэ мамыр щы1ак1эр къязытыжьыгъэмэ ащыщых.. Хьак1эмыз Хьатрам «Мэзытхьэк1э» еджэщтыгъэх. Хьатрам чылэм игъэпсын гуихыгъэу, хьалэлэу пылъыщтыгъэ. Хьаблэр кощы зэхъум, унэхэм яш1ын хэхьащт пхъэр, ыпк1э хэмылъэу къаритыгъагъ. Чылэм иухъумэнрэ, игъэдэхэнрэ пылъ л1ыжъым, адыгэ шэнхабзэ зек1ок1э-ш1ык1э дэхабэр зэрэхэлъым фэш1ык1э, къоджэдэсхэр упч1эжьэугъу афэхъужьыщтыгъэ. Хьатрам ш1оигъор къыбгуримыгъа1оу, къыуимгъэлъэгъоу, зэхиумгъэш1ык1эу, къыпш1омык1ын л1ыжъу щытыгъ.
Хьатрамыкъохэр зэш – зэшыпхъухэу 8 хъущтыгъэх. Хьак1эмыз лъэпкъым анахьыжъэу джыдэдэм ти1эр Хьак1эмыз Аслъан ары. Аслъан унэгъо 1ужъу къызэрыхъухьагъэр. Ахэм ащыщэу непэрэ зэ1ук1эм къеблэгъагъэхэр Аслъанрэ Бэрэкъэтрэ. Аслъан лъэпкъымк1и чылэмк1и упч1эжьэгъоу, зэк1эми афэгумэк1эу, гук1э алъы1эсэу, иш1уагъэ аригъэк1ы ш1оигъо зэпытэу щыт. Ыныбжь емылъытыгъэу чаны, чылэм сыд 1оф дэлъми иш1уагъэ къызэригъэк1оным ц1ыфхэм 1эпы1эгъу афэхъуным пылъ. Аслъан къарыурэ к1уач1эрэ къезытэу слъытэрэр, ц1ыфхэм гуфэбэныгъэу афыри1эр ары ык1и сэмэркъэур зэрэхэлъыр ары. Сыд фэдэрэ ч1ып1э къин ифэми ыгу ыгъэк1одырэп хэк1ып1э къегъоты, ары пак1ошъ нэмык1 ц1ыфэу 1эпы1эгъу зищык1агъэхэми ежь амал зэри1эмк1э адэ1эпы1э.
Хьак1эмыз Аслъан унэгъо дахэ ыш1агъ. Ишъхьагъусэу Розэ ежьыррэ илъэс шъэныкъорэ блырэ къызэдагъэш1агъ. Бынхэр дэгъоу агъэсагъэх , ап1угъэх: Аскэр , Азэмат, Ирин. Аскэр чыжьэу щэпсэу къалэу Санкт – Петербург дэс, ары нахь мыш1эми янэ ятэхэм ыгук1и ышъхьак1и апэблагъ, ына1э къатрегъэты. Азэмат иунагъок1э янэ - ятэхэм адэпсэу. Лэжьак1у, 1эпэ1ас, къэнджалым хаш1ык1ырэ псэуалъэхэр зэк1э ы1э къефэ. Ц1ыфыгъэрэ адыгагъэрэ хэлъ, ыгук1э хьалэл , гупц1ан.
Аслъанрэ Бэрэкъэтрэ янэу Сырымэ 1эпэ1эсэ дэдагъ. Ащ и1эпэ1эсэныгъэ къылъфыгъэмэ къахэфэжьыгъ, ау анахь зыц1э ра1оу, зидышъэ идэ нахь уасэ зи1эр Бэрэкъэт ипхъорэлъфэу Рузан. Ащ ы1э къы1эк1эк1ыгъэ адыгэ шъуашэм идэхагъэ зэк1эми зэлъаш1агъ. Шъори непэ гъуазэ шъуфэхъугъ.
Хьак1эмыз Аслъан нахь къыпэблагъэу и1эхэр ятэшым къытек1ыгъэхэу Хъусенэ иунагъу. Хъусенэрэ Сайдэтрэ сабыбл ап1угъ, ахэр опсэуфэхэ нэс сабый п1уныгъэр зэк1эм апак1эу, зэк1эм ак1ы1оу зэрэщытыр зыхаш1и к1элэегъэджэ 1энат1эр Хъусенэ ыпхъухэу Нуретрэ Суретрэ хахы. Ахэр к1элэегъэджэ къызэрык1охэп т1ури «Почетный работник общего образования РФ» , Сурьет «Заслуженный учитель РА». Ахэр щысэтехып1э афэхъух - Хъусенэ ыкъо Бислъаным ипшъашъэхэу Суандэрэ Мэрджэнэтрэ. Бислъан л1акъор къэзгъэдахэрэм зэу ащыщ. Ц1ыфыгъэшхуи адыгэгъэшхуи хэлъ, ыгу зэ1ухыгъ, ц1ыфхэр ш1у елъэгъу, амал зэри1эмк1э иш1уагъэ арегъэк1ы. Лэшэу чылэр ш1у елъэгъу. Зэмыблэжьэу, хабзэмрэмрэ, ц1ыфхэмрэ афэлажьэу мэпсэу. Унэ ыш1ыгъ, чъыг ыгъэт1ысыгъ , сабыитф сурэтым фэдэу ып1угъ… ( дальше пляши сама ,Суанда)
Непэ лы умышхыми упсэушъущт, ау хьалыгъу уимы1эу зэрэхъун щы1эп. Ар Султан къыгурэ1о, унае хьалыгъу гъэжъап1э егъэпсы. Чыли, райони ихьалыгъу агу рихьэу, аш1о1эш1оу Хьак1эмызым яхьалыгъу а1озэ ащэфы. Чылэдэсхэмк1и гупсэф хъугъэ, 1офш1ап1э я1э зэрыхъугъэмк1э.
Ц1ыфым ыш1эн, зэш1уихын ылъэк1ыщтым гъунэ и1эу щытэп. Егъаш1эм ц1ыфхэм ащымыгъупшэжьынэу, хэгъэгум ианахь тын лъап1эу и1эри къырырапэсынэу, лъэпкъым итарихъ къырыхэнэжьынэу л1ыгъэ ин зэрихьагъ Хьак1эмыз Долэтрэ Славикэрэ ятэу Хьаджыбэчыр.
Хаджыбэчыр ищытхъу тхылъ нэ1уасэ шъуфэсш1ын.
-----------------------------------------------------------------------------------
Долэт къалэу Шъачэм щэпсэу , строительнэ фирмэу «Строимонтаж» зыфи1орэм и1эшъхьэтет, Шъачэм иадминистрацием идепутатэу щыхадзыгъ. Мыщ фэдэ ц1э лъап1эхэр къыфагъэшъошагъ: «Заслуженный строитель России, Заслуженный строитель Адыгеи, Почетный гражданин города Сочи, ветеран труда. Медальхэу «За вклад в развитие Сочи», «За безупречную службу Сочи» Унэгъо дахэ и1, ик1алэ Эдуард ятэ фэдэу хъызмэтыш1.
Суанда: Ц1ыф пэпчъ лъэуж шъхьаф щы1эныгъэм къыхенэ. Ц1ыфхэр мэзым хэт чъыгхэм афэд. Ахэм ахэплъэгъощтых зылъапсэхэр мыпытэхэу , чъыгыпкъыхэри мызанк1эхэу, якъутамэхэми к1уач1э ахэмылъым фэдэу, защыхьэу ерагъэу къэк1хэу.
Зилъапсэ пытэхэу, чъыгыпкъыхэри занк1эхэу, ищыгъэхэу, к1уач1э ахэлъэу, якъутамэхэми чъыгыпкъыхэм адырагъаштэу, тыгъэм инэбзый фабэхэм зафакъудыйзэ, дахэу къэк1ыхэрэри мэзым хэбгъотэщтых. Япк1эшъхьэ – мышъхьэхэри 1эш1ухэу, гохьхэу, зышхыхэрэми рэзэныгъэ хагъуатэу щытых ахэр. Сыд пэрыохъу апэк1э къик1ыгъэми, ощхи жьыбгъи къагъащтэрэп, к1оч1эгъу афэхъух, апэуцужьых. Зыми къыуфэхэрэп, ашъхьэ лъагэу 1этыгъэ.
Тыфай ти л1акъок1э зыми тыкъымыуфэу , тшъхьэ лъагэу 1этыгъэнэу, тыфай лъэпкъыр лъэшынэу, 1ушынэу, зэде1эжьхэу, зэлъыплъэжьхэу, зэлъык1охэу, тыфай тиныбжьык1эхэр гъогу тэрэз рык1онхэу, къызхэк1ыгъэхэр ащымыгъупшэу, шъхьэк1афэр ахэлъэу, акъылыр аголъэу, ясабыйхэр дахэу ап1ужьхэу псэунхэр.
Хьак1эмызмэ ял1акъо мэкъамэ Шъэол1эхъу К1элэгъол1 къамылымк1э къепщэжьыгъагъ. Тизэхахьэ къедгъэблэгъагъэу пщынэо ц1эры1оу Унэрэкъо Аскэрбий телъэ1у пщынэм къытфыригъэ1онэу.


Мыекъуапэ
Мыекъуапэ (урысыбзэгьэ: Майкоп) — Адыгэ Республикэм и къэлэ шъхьа— . Къалэу Мыекъуапэр псыхъоу Шъхьэгуащэ иджабгъукӀэ щыс. 2014-рэ илъэсымкӀэ цӀыф нэбгырэ мин 150-м фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр – Наролин Александр Владимир ыкъор (2013-рэ илъэсым тхьаматэу хадзыгъ).
Къалэм ыцӀэрEdit
Къалэм ыцӀэр къызтекӀыгъэр "Мыекъуапэ" аӀоу ащ дэжьым мэз цӀыкӀу щытыгъ. Къалэм ыцІэ «мыІэрысэ кІэим ис чыл» пӀоу зэбдзэкӀын плъэкӀыщт.
ТарихъEdit
Тарихъым къызэришӀэжьырэмкӀэ "Мыекъуапэр" 1825-рэ илъэсым апэу ягугъу ашӀыгъ (тхыгъэу). Ар урыс документхэм къахэкӀыгъ. Къалэр жъоныгъуакІэм итІокІырэ тфырэм 1857 (минрэ шъийрэ шъэныкъорэ блырэ) илъэсым агъэпсыгъ.
ЭкономикэрEdit
Совет зэманым щегъэжьагъэу Мыекъуапэ завод бэлахьхэр дэтых.
НэмыкӀEdit
- Мыекъопэ културэ - дунаемкӀэ щызэлъашӀэрэ археолог култур.


Adigey Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından "Çok Kültürlü Eğitim Ortamında Dil Mirasının Korunması ve Geliştirilmesi Uluslararası Bilimsel ve Uygulamalı Çevrimiçi Konferansı" 25-27 Mart tarihleri arasında düzenlenmişti.
Konferansa DİLİN DOĞUŞU (OTEJ TEOREMİ) adlı makalem ile katılmıştım. Konferans sonunda katılımcılara haliyle şahsıma da 'Çerkes diline yaptığımız katkılar nedeniyle' Adigey Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı tarafından sertifika takdim edilmiştir. Konferansta tüm emek verenlere ve Eğitim ve Bilim Bakanlığı çalışanlarına ayrıca ilgilerinden dolayı Nafseta Ch. Hanımefendiye teşekkürü borç bilirim.
Bu yazımda Adige dili referanslı dilin doğuşuyla ilgili, 'Yansıma Teoremi'nden farklı olarak şahsımın geliştirdiği 'OTEJ TEOREMİ'Nİ irdelemeye çalıştım. Makalem, kuralları gereği Adige dilinde (Çerkesçe) yazılmıştır. Yazılarımı ve çeşitli ortamlarda yaptığımız söyleşilerimi takip edenler konunun yabancısı olmayacaklardır. Makale 'Бзэм икъэшlыкlэ фэхьыгъэу адыгабзэм хэлъ шапхъэхэр (lотэжь теоремэр)' yani 'Dilin doğuşuyla ilgili Adige dilinin barındırdığı özellikler' (Otej Teoremi) başlığıyla kaleme alınmıştır.
Katılım makalesi ve şahsıma sunulan sertifika, Adıgabze olarak, yazı sonundadır. İlginize sunuyorum.
Not: Konferans katılımcılarının tümünün sunumlarına aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz.
Раздел I.
Соизучение языков и культур в зеркале мировых тенденций развития современного языкового образования
Бзэм икъэшlыкlэ фэхьыгъэу адыгабзэм хэлъ шапхъэхэр
(lотэжь теоремэр) Алааттин БАЙРАМ
Адыгабзэм имагистрэ лэжь
Тыркубзэмрэ итхыбзэрэ кlэлэегъэджакlу Гущыlап
Гущыlап
Бзэм икъэшlыкlэ фэхьыгъэу адыгабзэм хэлъ шапхъэхэр (lотэжь теоремэр) пшlэу изытетыкlэ хэбгъэунэфыкlыныр зы кlуапlэ, ар бзэ лэжьыгъэмкlэ апэрэу зы лъэубэкъу. Макъэ пэпчъ мэкъэхэр къызщежьэрэ яlадрес, макъэм якъежьакlэ, гущыlэм махьанэ зэригъотыгъэр, мэхьанэхэм зызэраушъомбгъугъэр, гущыlэм япычхэр, гущыlакlэхэр, ахэм язэфыщытыкl, пэрэбзэ лъэхъаным, макъэм – гущыlэм – гущыlэухыгъэхэм язэфыщытыкl непэрэ бзэхэм ахэлъынэу, ахэм ялъэуж мыкlодыгъэу къэозгъэшlэн шапхъэр ятlонэрэ лъэубэкъу. Мы бзэ шlэнлэжьым, бзэхэр утыкум къызэрихьагъэ теоремэхэм яхьылlагъэу адыгабзэм къыушыхьатырэ пэрэбзэмрэ (преленгуигэ), унэе бзэмрэ (оргинал бзэ) яшапхъэхэр къыриlотыкlыныр игухэлъ.
Гущыlэ гъуазэхэр: Бзэм икъэшlыкlэ, теорэм, lотэжь теорэмэр, Адыгабзэр, бзэ.
II.
Темэр
Бзэм икъэшlыкlэ фэхьыгъэу адыгабзэм хэлъ шапхъэхэр
(lотэжь теоремэр)
Бзэр къызщежьэрэ лъапсэр, ащ икъэшlыкlэ, изытетыкlэ зыфэдэр, апэрэ лъэхъан зэблэкlыгъом щычlэдзагъэу шlэнлэжь цlыфыхэм ягупшысэ зыхалъхьэрэ лэжьышхом ащыщ. Бзэм ылъапсэ къызщежьэрэ гупшысэр апэрэ философхэм нэсы зыхьырэ нэбгырэхэри щыlэх. Мыщ фэгъэхьыгъэ философие гупщысэр Хьареклитос арэу къетхыжьы Кассирер (Cassirer). Мариан, Бзэм ылъапсэ цlыфым иакъыл утыкум къырилъхьашъугъэ анахь проблэмышхоу елъытэ.
Бзэм икъэшlыкlэ фэгъэхьыгъэ теоремэхэр макlэп. Зэфэшхьаф гупщысэу къатхыгъэхэм зэхьащыр гупшысэхэр ахэтэу зэрэщытым фэдэу, зэфэшъхьаф гупшысэхэри ахэт. Бзэм икъэшlыкlэ фэгъэхьыгъэ теlоремэхэм афэгъэхьыгъэ гупшысэхэр кlэкlэу къэтыушыхьатын.
Теорэм гущыlэм пае теlорэм гущыlэр бгъэфедэныр утегущэlахьын мэхьанэр хэлъэу бзэми фонеитками къекlу ау иджырэкlэ тхыбзэм зэрэхэмытым пае теорэм гущыlэр тхыгъэм щызгъэфедагъ. (Мы пычыгъор ыужърэкlэ хэсытхэжьыгъ.)
II.Бзэм икъэшlыкlэ теоремэхэр
II.1. Гушlо – гуих теlоремэр
РФ.
восклицательная теорема. Инг. Interjectional Theory / Pooh- pooh Theory. ТР. Ünlem Kuramı.
Бзэ шlэнлэжьакlо: Демокритос (Demokritos) мы теоремэр апэрэу зыушыхьатыгъэр ары. Jespersen, Epicuros, Lucretus, Vico, Rousseau мы теоремэр дезгъэщтагъэ шlэн лэжьакlохэм ащыщых.
II.2. lоф шlэн теоремэр
Цlыфымэ ящыкlагъэ рагъэкъуным фэхьыгъэу зэдэлэжьэным къафихьыгъэ макъэхэм, зы лъэхъан нэуж мэхьанэхэ агъотыжьызэ, гущыlэхэр агъефэдэзэ бзэхэр утыкум къихьагъэх.
РФ. Теория бизнеса (теория социального взаимодействия / теория труда / теория йо-хе-хо). ТР. lоф Теорэмыр (İş Kuramı). ИНГ. The Social Interaction Theory / Labour Theory / Yo-he-ho Theory.
Бзэ шlэнлэжьакlо: Arthur Sigismund Diamond (1959), Alman Felsefeci Ludwig Noiré'ın (1877)
II.3. lэпкъ лъэпкъ шlын теоремэр
Кlэкlэу къапlомэ, цlыфым ыгу илъэу ыlон ышlэнхэр, гухэкl, гушlо фэдэ гупцlэнэныгъэхэр (чувства) зэрэфаеу къыриlотыкlыным пае апэ lэпэ-лъапэкlэ, нэпэ напцэкlэ къыlонэу зыфаехэр зырыз тlурытlузэ макъэм факlозэ гущыlэхэр утыкум къихьагъэх, зыlорэ теоремэр.
РФ. Теория языка тела Теория языка жестов (Теория жестов / Теория жестовой речи / Теория оральных жестов / Теория рта-жестов / Теория Та-та / Теория жевания-жевания). ТР. Beden Dili Kuramı (İşaret Dili Kuramı). ИНГ. (Gestural Theory/Gesture Speech Theory / Oral Gesture Theory/Mouth-Gesture Theory / Ta-ta Theory / Chew-chew Theory)
Апэрэу рылэжьагъэр Raoul de la Grasserie (1895), Sir Richard Arthur Surtees Paget de (1930), лэныстэр бгъабзэ зыхъурэм цlыфым гуцаф фимышlы пэтзэ ыжэ зэрэдишlырэр шапхъэу агъэфедэ. Психологэу Max Meyer (1912), Hermann Paul, Sommerfelt, (1954); Fano, (1962) Charles Morris (1946) мы теорэмэр агъэшыпкъэ.
II.4. Лъэпкъым бзэр къызэрэкlоу къыдакlо теоремэр
РФ. Нативистская теория. ТР. Doğuştancı Kuram. ИНГ. Nativist Theory.
Мы теоремэр апэрэу зыгъэфедэхэрэр: Eric Lenneberg, Noam Chomsky. Steven Pinker ахэм адыригъаштэуи мэхъу. Ernest Renan Ахэм адакlорэ гущыlэхэр иlэх. «Бзэр лъэпкъыр къызыхъукlэ къыдэхъу. Лъэпкъ пэпчъ бзэ зэфэшъхьаф зэраlулъыр, чъыг пэпчъ къэгъэгъэ шъхьаф къызэритырэм фэд. Нэужым зеlэты ищыкlагъэ регъэкъужьы», гупшысэр яшапхъ. (ЗТТ.н.31) Мы теоремэм бзэр цlыфым иунаеу елъытэ.
II.5. Чылэ зэдэпсэуным къыхьырэ теоремэр
РФ. Теория социального взаимодействия / Теория труда / Теория Йо-хе-хо). ТР. Toplumsal Denetim Kuramı. ИНГ. The Social Interaction Theory / Labour Theory / Yo-he-ho Theory.
Мы теоремэр, Arthur Sigismund Diamond (1959), Нэмыц философэу Ludwig Noiré (1877) нэмыкlхэри.
Цlыфхэр зэхэтэу зэдэпсэунэу зэрэщытым пае гущыlэныр ящыкlагъ. Арэу зыщытыкlэ, цlыфхэм зашlымэ, закъутэжьызэрэ макъэхэу къаlохэрэм ямахьанэ агъотыжьызэрэ, гущыlэхэр утыгум къихьагъэу зылъытэрэ теlоремэр.
II.6. Джэрпэджэжь Теоремэр
РФ. Теория отражения (теория эха / теория Bow-wow / теория кукушки). ТР. Yansıtma Kuramı. ИНГ. Echoic Theory (Bow-wow Theory/Cuckoo Theory /Динг -донг.
Я XX -рэ лlэшlэгъум апэрэ илъэсхэм агъэфедэу фежьагъэх. Demokrit, Platon, Vilm Vitney, Max Müller нэмыкlхэри мы теоремэм екlоу гупщысэхэр яlэх.
Гущыlэу, макъэу щыlэхэр цlыфым зэхехы, нэужым ар цlыфым кlеlотыкlыжьы, гущыlэхэр утыкум къехьэх. Мыщ, сабжэ (сабжект) гущыlэхэмрэ lэмэ -псымэ фэдэхэр къыозгъашlэрэ гущыlэхэр утыкум къызэрихьагъэр зытетыр афзэрэзэхэмышъугъэм пае пчlэ фамышlы фэдэу щыт. Ау анахь пкlэ зэриlэр шъыпкъэми шапхъэ тэрэзхэр къафэмыlотагъэнкlи хъун.
Бзэм икъэшlыкlэ рыгушыlагъэ шlэнлэжьэкlо цlыфхэр макlэп. Ау гушыlэр хэмыкlуадэзэ ыпэ Фердинанд де Сауссурэ игугъу сшlын фай. Сыда пlомэ Сауссурэ «бзэм икъэшlыкlэ апэрэ цlыфхэм къакlэныгъэ зы лэжьыгъ. Ар ыпэкlи арыгъэ, джырэкlи ары зытетыр. Ащ пчlэшхо горэ иlэу щытэп. Мыщ афэдиээу ыуж уитынэуи щытэп» еlо. (Зигугъу тшlыгъэ тхылъыр, (н:11) Ар «сэбэбынчэ (бзэ къэшlыным зи мэхьанэ фыриlэп) теориемкlэ» елъытэ. Арэу зыхъукlэ гущыlэр къэшlыным зы щыкlагъэ имыlэу елъытэ. Бзэ лэжьыри зы къутамэу шlэныгъэлэжым ахэзгъэхьагъэм апшъэ дэд.
II.7. Бзэр Тхьам дэжькlэ къикlыгъэ теоремэр
Бзэр, цыфым икъэхъуныгъэ дыкlыгъоу къакlо зыlохэрэм яхьщыр гущыl. Ау мы теоремэм бзэр цlыфым, тхьам къыхилъхьагъэу алъытэ. Нэмыкlымэ ар дырамгъэштэнкlи мэхъу.
II.8. lОтэжь теоремэр
Теоремэр сэ згъэфедэрэ зы гупщыс. Къасlорэ зэкlэри кlэу щытэп. Ау фэшьхьафэу мэхьанэ зиlэу хэлъыр бэ. Гурыlогъу хъунын пае ыпэ упчlэхэр къэттын етlанэ джуапым тылъыхъун.
- Пэрэбзэхэр тащ фэдэу къэшlыгъа? Тащ фэдэу утыкум къихьагъэха? Зигугъу тшlыщт бзэр ыджырэкlэ зэрэщымыlэгум пае «ипэрэ бзэ е апэрэ бзэ» фэдэ зы гушыlэ къасlорэп.
- Пэрэбзэм сыд фэдэ шъапхъэхэ иlэн фаехэр?
- Зы шъыпкъэ зафэ горэ щыl. Зэхэзымыхырэ цlыфыр зэрэзэхимыхырэм пае гушыlэшъурэп. Мыр цlыфым иlэрышlэу щытэп. Ар теоремэу щытэп, зы къанунэу (къэралыгъо хабзэ фэдэу) къырэкlо. Тызяплъыкlэ зэхэзырэ цlыфыр мэгущыlэ, зэхэзымыхырэ цlыфыр бзако. Арэу зыщытыкlэ апэрэ цlыфым хэт къыдэгущlагъэр? Сыд къыриlугъэр?
Джэуапхэр къэттызэ тшlын. Цlыфыхэр зэхэтlысхьэу унашъо ашlын, lобжектхэм, сабжектхэм цlэ фагъотын фитыныгъэ яlэми, гущыlэхэр зэрамышlэрэм пае амал яlэщтэп. Гъущыlакlэ зымышlэрэ цlыфыр тlысынышъ тащ фэдэу гушэlэн унашъо ышlыщта? Цlыфыр гущыlэным пае ыпэ дэlощт етlанэ гущыlэщт. Бзэр тхьакlумэм ыужъ къыкlэлъэкlо. Арымэ апэ дэдэ цlыфым къыдэгущыlагъэр чlыналъэр ары. Чlыналъэм (натуралем) ити, иси зэкlэрэри къызыхъуи, къызышlи мэкъэ зырыз ныlэп къаlорэр. Бзыу гущыlэм хэт (бз) пычым фэдэхэри зэкъэlогъукlэ жэм къыдэкlрэ зы макъэм фэд ыкlи бзыум ымакъэрэ ыцlэрэ адыгабзэм фэхьыгъэу зэшъхьащыкlыгъэп. Ар зыми зэблихъурэп, зи пцlы хахьэрэп. Цlыфым ар пчъагъэрэ зэхехы, зэхихыгъэ макъэр къэзlуагъэм цlэу шlошъыжьы, гущыlэр утыкум къихьагъэ мэхъу. Афэдэу зыщытыкlэ, бзэм икъэшlыкlэ пэрэбзэ лъэхъан цlыфхэм, нэм ылъэгъурэ зыгорэм, мыщ сыд цlэ шlотыщта, аlоу егупшысэхэзэ сабжектыми, обжектыми зыми цlэ шlуищыгъэп. Зэкlэмэ ежьым ацlэ къаlожьы. Цlыфыми зэхихыгъэ макъэр, а макъэр зием цlэу шъуlещы, а цЈэмкlэ ащ еджэжьы. Апэ дэдэ мыщ фэдэу цlыфым иlоф зыхимылъхьагъэ огур, жьыр, чlыр, хыр, осыр, ошхыр, ошъур, бзыур, хьэр, шыр нэмыкlхэуи щыlэ зэкlэми ацlэхэр ежьым зэраlожьыгъэ мэхьанэр къеущыхьаты. Зэужыми мэкъэ зырыз къаlо, зэужьыми къаlорэ макъэхэр зыкlи зэблахъурэп. Арэу зыхъукlэ пэрэбзэ лъэхъаным къэшlыгъэ макъэхэр мэкъэ кодыеп. Ахэр макъэх ыкlи гущыlэх. Пэрэбзэ лъэхъаным макъэу утыкум къихьагъэхэр непэрэ макъэхэмк1э нахьыбэх, ау гущыlэхэр непэрэ гущыlэхэмк1э бэкlэ нахь макl. Ащи гущыlэ зэфэшъхьафхэр запэхьэм гущыlакlэхэр къаущыхьатызэрэ къырыкlуагъэ хъугъэ. Якопс Греем (Jacops Greem) «Апэ дэдэрэ лъэхъаным гущыlэ лъапсэр шъэ пчагъэ зытlу-зыщ нахьыбэ мыхъунэу, а гущыlэхэри пычыгъо зырызэу щытын фае» – еlо. (ЗТТ. Н. 27-28). Китаим абзэ пычыгъо зырызэу апэ регъэшъы, aу Китаибзэм ыпэкlи бзэ шъхьаф щымыlэнэу зэрэщытыр адыгабзэм къыуегъашlэ. Китаибзэм пычыгъохэр зэпыхьэзэ гущыlакlэхэр щегъэпсых, ау адыгабзэм макъэхэм махьанэ щыряl. А макъэхэр зэпыхьэхэзэ гущыlакlэхэр гъэпсыгъэ мэхъух. Пычыгъохэми макъэр алъапс. Арышъ, адыгабзэр анахь лъэпсабзэу зэрэщытымкlэ зыкъеущыхьаты. Джырэкlэ макъэ пэпчъ -инахьыбэрэм- иадрес къежьапlэхэр згъэунэфыгъэу сиlэх.
Натурэл цlэхэмрэ ахэм къапкъырыкlырэ макъэхэмрэ зэрэубытырэ гущыlэ бэ зыхэт бзэр, пэрэбзэ ыкlи унэебзэ. Мы шъапхъитlур зиlэ бзэр, пэрэбзэ гъэунэфыгъ.
lотэжь теоремэр шэпхъэ гущыlэкlэ къэтыущыхьатын:
Хы зыфатlорэ псышхом непэрэ бзэм ахэтэу цlэ зэфэшъхьафыхэр ахэт.
АД. Хы, АР. Бахьр, ФИН. Мери, ИНГ. Сеа, УР. Море, ИТ. Маре. ДАН. Хав, нэмыкlхэри. Зэшъхьащэкlых. Апэрэ гущыlэр тэра? Сыда мыщ фэдиз цlэ щхьаф зы обжектым зыфытиlэр? Джэуапыр хым уедэlумэ къыуиlожьыщт. Хыр уалъэ зыхъурэм къыlорэ, хы-ы-ы, хы-ы-ы макъэр ары.
А хы макъэр зэхэзыхыгъэ ык1и къэзыlугъэ цlыфым хы ыlозэрэ еджэжьы. Хым къиlуагъэр цlыфым къык1еlотык1ыжы. Мыщ фэдэlотэжьынэр ары lОТЭЖЬ ТЕОРЕМ цlэджэ тызаджэрэр, ащ десэу къытыгъэхэр:
- Бзэр пэрэбзэ. 2. Бзэр унаеу бзэ (оргинал базе). 3. Гущы1эр макъэу лъапсэкlэ къежьэ. 4. Макъэм махьанэ егъоты гущыlэ мэхъу. 5. Гущыlэр зы пыч, 6. Гущыlэмэ ямахьанэхэм заушъобгъущт.
6.1. Апэрэу хыр чlыпlэкlэ чlыгум ихэкlэ къанэ. Хыр лъапсэу чlым илъэгагъэ къэозгъашlэрэ ракымыр, зыри ракымым ихэкlэ (0, – 1,-2…) щыт. Псым ухэхьагъэу щытми урещэхы. Арэу зыщытыкlэ кlэхэныгъэр, чlыгум ихэкlэ хъуныр менталитетэу цlыфым ыгу къыхелхьэ. Чlахэ, ихэ, мэхыгъ, мэщ хын, ехын зыфи1орэ чlэхэныгъэ зыхэлъ гущыlэхэр бзэм къыхахъоу регъажьэ.
6.2. Фэшхьафэу цlыфым lэрфэгъоу ыгъотырэхэм фэдэу хыр фэпчъынэу, фэпшынэу зэрэщымытэр, бэ пчъэгъэ мэхьанэ зэрэхэлъыр гуцаф фишlэу регъажьэ. Гущыlэм ыпэкlэ къызпыхъокlэ хэягъэу зэрэхэтыр къэошlэ. Мэщым хэлъ, псым хэс, уаем хэт, осым хэфагъ, чылэм хэхьагъ, хиlугъ, нэмыкlхэри агъэфедэу ежьэ.
6.3. Гущыlэм ыужкlэ къызыкlокlэ заулэу (бэ пчъагъ) зэрэщытэр къеущыхьаты: кlалэхэр. тхылъыхэр. мэлхэр. бзыухэр лэжьагъэх, едэlух, нэмыкlхэри.
6.4. Нэмыкl макъэхэм ахэтэу гущыlэ кlахэхэр къагъэпсы. О – щ – х зы гущыlэ фэдэу къэлъагъоми, мэкъэ зырыз фэдэу щыт гущыlищыр зэхахьи зы гущыlакlэ бзэм къыхэхъуагъ: ощх. Ом къекlы, щщщ мачъэ, хыыы мэхъу.
6.5. Лъэпкъым ышьхьэ къырыкlуагъэр, уаем къыфихьыгъэ тхьамык1агъор, ошхымкlэ къэкlуагъ. Къещхырэ ощхыр яхэнэрэ мафэм хым фэдэу хъуи дунаер хитхьалыхьагъ. Уаер зыгъугъэр яхэнэрэ мафэти хы (6) пчъагъэр бзэм гущыlэу къыхэхъуагъ. Нухь туфаным (оялъэ) яхэнэрэ мафэр Модрэ пчъагъэхэми афэдэу бзэм къыхахъозэ къырыкlуагъ.
- Джырэ лъэхъаным бзэм уахаплъэмэ X макъэм къызэблихъуи ингилиз бзэм хэт Х(-екс -еks) макъэм фэкlуагъ. Инг: ехит,ад: ехыт. Инг. Xerox, ад. Хэрэхъу. Джы фото копиякlэ бгъэбэгъон мэхьанэри хэхъуагъ. Инг. Тах, Ад. Тех (налог) къэралыгъо lахьэу аугъоирэ ахъщэхэр е лэжышъэхэр ары.
- Зэмэкъэгъу (синоним) гущыlэхэр къыдихьыщт. Хафэ: Лимон хэфэныгъэ зыхэлыр. Хафэ: псым хафэрэм фэдэ гущыlэр.
- lотэжь теоремэр къэзгъэшъыпкъэрэ пэрэбзэ – унэябзэм зэпкъ псаум ыцlэрэ, псаум ипыхъо – пыщэхэм ацlэхэмрэ а зы цlэмкlэ къежьэх. Гущыlэм пае, лъэ: лъапэм щегъэжьагъэу кlэнтыlум нэс зэкlэми лъэ цlэр яl. Арымэ lотэжь теоремэмкlэ лъэмепхыгъэр зэкlэ лъэ –кlэ къежьэн фай. Лъапэ, лъэбжъан, лъэгу, лъэчыlу, лъэдакъэ, лъэнчlэн, лъапшъэ, лъэдый, лъэкlапlэ… Лъэ гущыlэри хы макъэм фэдэу къехьэшъ, ащи нахьыбэу зэтекlызэ зеубгъу. Нахь философие мэхьанэхэр къыхахьэх.
- Мах муллэр (Max Müller) зыфиlорэ гущыlэм обжектэр къыущыхьатын фэе гупщысэмрэ Фердинанд де Сауссуре (Ferdinand de Saussure) зыфиlорэ кlэухынчъэн (Концепция бесконечности) менталитетэр къэозгъэшlэщтыр сабжектыр ары. Гупщысэр мэхьанэ зиlэм ащыщ, ау ащ гущыlэм зырегъэукlахьы. Ар шъхьафэу зы гупщысэ лэжь.
- Сабжект гущыlэхэр обжэ гущыlэм епхыгъэу зэхэофышъу. Мыр джырэкlэ икъуныгу. Мыри шъхьафэу зы шъхьаl.
III. Кlэух
Адыгабзэм lотэж теоремэм епхыгъэу пэрэбзэ – унэебзэм хабзэу ахэлъыр къеущыхьаты. lотэж тэоремэр бзэ лъапсэу зэрэщытыр къыуегъашlэ. Бзэ унагъохэр зэхэпхы хъумэ, апэрэ лъэхъаным хахьэхэрэр зы пычыгъо хъоу щыlэ бзэхэр ары. Игущыlэхэр пычыгъуитlу хъурэ бзэхэр ятlонэрэ лъэхъан къэшlыгъэ бзэх. Игущыlэхэр пычыгъуищ хъурэ бзэхэр ящэнэрэ лъэхъан бзэх. Ау lотэж теоремэмкlэ адыгабзэм игущыlэ зэхэф менталитеткlэ узеплъыкlэ, бзэхэм зэк1эми пэрэбзэ мэкъэ1ужъухэр ахэтых. Мыр бгъэунэфыным пае проект гъэпсыгъэкlэ бзэхэр зэкlэри къэуплъыкlугъэн фае. Ар адыгабзэм хэт махьанэ зиlэ макъэхэр лъапсэу, макъэм къыкlугъэ гъогум утетэу, гущыlэхэр зэпкъырыпхызэ гъэунэфыгъэн фай.
Дунаем лэжьыгъэ зыфэмшъуашэ бзэ тетэп; иныдэлъфыбзэ зымгъэлажьэрэ цlыф нахь.
Кlэкlэу тхыгъхэр:
АД: Адыгабзэр
АР: Арабыбзэр
ДАН: Данмарк бзэр
ИНГ: Ингилызыбзэ
ИТ: Италия бзэр
Н: Нэкlубгъо
ТР: Тыркубзэр
РУ: Урысыбзэр
ЗТТ: Зигугъу тшlыгъэ тхылъыр.