СОЦИАЛЬНЭ ИНСТИТУТ КАВКАЗЫБЗЭХЭМРЭ КУЛЬТУРЭХЭМРЭ ЯКЪУТАМ АДЫГАБЗЭМРЭ АДЫГЭ ЛИТЕРАТУРЭМРЭ АДЫГЭ УНЭГЪO ПСЭУКІЭХЭР (ТЫРКУЕМ ЩЫПСУРЭ АДЫГЭХЭМ УНЭГЪО КIОЦIЫМ, ЗЭГЪУНЭГЪУХЭМ ЯЗЭФЩЫТЫКI) МАГИСТРЭ IОФШIЭН IОФШIЭНЫР ЗИЕР: БАЙРАМ, АЛААТТИН ТЕЗ ГЪУАЗЭР: ДОЦЭНТЭУ УНЫРЭКЪО МИРA (11954613796) ДЮЗДЖЭ ЖЪОНЫГЪОКІЭ, 2019
SOCIAL SCIENCE INSTITUE
CAUCASIAN LANGUAGES AND CULTURES DEPARTMENT CIRCASSIAN LANGUAGE AND LITERATURE PROGRAMME
CIRCASSIANS FAMILY LIFE STYLE
(INTRAFAMILIAL RELATIONSHIPS AND INTERACTION WITH ORTHER FAMILLIES)
MASTER OF SCIENCE THESIS ALAATTIN BAYRAM
(11954613796)
ADVISOR: DOÇ. DR. MIRA UNAROKOVA
DUZCE MAY, 2019
DÜZCE ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENİSTİTÜSÜ
KAFKAS DİLLERİ VE KÜLTÜRLERİ ANA BİLİM DALI ÇERKEZ DİLİ VE EDEBİYATI PROGRAMI
ÇERKESLERDE AİLE YAŞAM TARZI
(ÇERKESLERİN AİLE İÇİ VE AİLELER ARASI İLİŞKİLERİ)
YÜKSEK LİSANS TEZİ ALAATTİN BAYRAM
(11954613796)
DÜZCE MAYIS, 2019
SOSYAL BİLİMLER ENİSTİTÜSÜ
KAFKAS DİLLERİ VE KÜLTÜRLERİ ANA BİLİM DALI ÇERKEZ DİLİ VE EDEBİYATI PROGRAMI
ÇERKESLERDE AİLE YAŞAM TARZI
(ÇERKESLERİN AİLE İÇİ VE AİLELER ARASI İLİŞKİLERİ)
YÜKSEK LİSANS TEZİ ALAATTİN BAYRAM
(11954613796)
DANIŞMAN: DOÇ. DR. MİRA UNAROKOVA
DÜZCE MAYIS, 2019
Bu çalışma jürimiz tarafından Kafkas Dilleri ve Kültürleri Anabilim Dalında oy birliği / oy çokluğu ile YÜKSEK LİSANS TEZİ olarak kabuş edilmiştir.
Başkan Dr. Öğr.Üyesi Fehmi ALTIN ………...
Üye Doç.Dr. Mira UNAROKOVA ……….
Üye Doç. Dr. Fethi GÜNGÖR ……….
Yukarıdaki imzaların, adı geçen öğretim üyelerine ait olduğunu onaylarım. …. /….../ 2019
Doç. Dr. Ali ERTUĞRUL Enstitü Müdürü
I ГУЩЫІАП / ÖNSÖZ Адыгэр, Хэкум зэрисыгъэ лъэхъаным фэшъхьафэу, Османие къэралыгъо чІыналъэм къызэрихьэ нэужырэ лъэхъаныр зыпкъэу зэхэтэу ушэтыгъэ, лъэжьыгъэ тхылъэу щыІэхэр багъохэу фежьагъ. Османие къэралыгъокІэ зиыгугъы тшІырэр къэралъыгъо пчъагъэхэу, лъэпкъ зэфэшъхьаф пчъагъэхэу, чІыналъэ зэфэшъхьаф пчъагъэхэр зэхэтэу щытыгъ. Адыгэхэр, Османие къэралыгъор зызэхэзырэ нэужым, афэдизэ хэгъэгу хъугъэ пстэуми зэфэшъхьаф лъэпкъыхэм къахэнагъэ хъугъэ: Тыркуе, Македония, Болгария, Грек, Египт (МЫСЫР), Ирак, Сирия, Иордания, Лебенан, Израил, Либя, фэшъхьафэу Иран, Европа къэралыгъохэр, нэмыкIхэри... Тыркуем исхэри къэлэ зэфэшъхьафыхэм адэсы хъугъэх. ТэдыкІи щыІэ зы адыгэ купыми, нэбгырэми, ыунаеу тхыдэжъ зимыІэ ахэтэп. Мы тэзым, анахь макIэми, Тыркуем ис Адыгэхэр зэтеплъэгъоу, Іузуняйла ис Адыгъэм яунаеу, Адыгэр Анатолием къызихьагъэм щыкІэдзагъэу, якъэкІуакІэ, ячылэ гъэпсыкІэ, ялъэпсэ дзыкІэ, унэгъо быныр, унагъохэр зэрэзэфыщытыгъэхэр, къэралыгъор, нэмыкІрэ лъэпкъыхэр къазэрыфыщытыгъэхэр зэхэтэу зэ тхыгъор щыкІагъэу щыІ. Хабзэм, бзэм, тхыдэм, пшысэм, IорIуатэм фэгъэхьыгъэу, тхыгъэу щыIэхэр мэкIэ дэд. ЩыIэми Анахь махьанэ зыхэлъым зэр, Зихьни Зэкериа, Гъэсэнымрэ Цивилизацие псэукIэ, "Zihni, Zekeriya (Jebağı Baj), Çerkesya'da Terbiye ve Sosyal Yaşam" зыцIэ тхылъыр ары ау ащи хэкур къегъэфэдэ. Мы тез лэжыным ымахьанэ, Адыгэм анатолиам щыкIуагъэ шъэрэ шъэныкъорэ (150) илъэсым ицивилизацие гъашIэр хэгъэунэфыкIыныр ары.
Хэкум адыгэ факультетхэр яIэу зэрэщытыгъэр, лъэпкъым инасыпыгъошх. Ащ щылэжьагъэ шIэн кIуачIэ зиIэ адыгэ академикхэр, нэмыкIрэ Адыгэ культур лэжьакIохэр, бизнесменхэр, Тыркуеми, Урысыеми зэгупсэ парламентерхэр, къэралыгъохэр адыгэ культурым къыдэIапыкъо хъухэ къэс шIэн лэжьхэр нахь псынкIэ хъущт, шIэн лэжьакIохэри нахь чаны хъущтых.
II
Тезыр згъэхьазыры зэхъум къыздеIагъэ пстэуми, тиакадемицияхэр, ситэз гъуазэу Доцентэу Унырокъо Мира апэ зэритээу зэкIэрэми сафэхъуахъо, тхьам псэуныгъэ пытэ къарет.
III ÖZET BAYRAM, Alaattin
Yüksek Lisans, Çerkes Dili ve Edebiyatı Programı Tez Danışmanı: Doç. Dr. Mira UNAROKOVA
Mayıs 2019, 105 sayfa
email@example.com
Bu çalışmanın amacı, Kayseri, Uzunyayla bölgesinde yaşayan Kuzey Kafkasya kökenli Çerkesleri, Türkiye diasporası genel yapısından koparmadan, aile yapıları, bireylerin aile yaşamlarını, birbirleriyle, komşularıyla ve başka toplumlarla olan ilişkilerini ele alacağız. Çerkeslerin Anadolu'ya yerleşim süreçlerinden günümüze değin sıralanan bir zaman akışını göz önünde bulunduracağız. Konuları ele alırken o günden bugüne, gelene kadar diasporada değiştirmeden veya çok az değişikliklerle sürdürdükleri ya da tamamen göstermiş oldukları değişimleri irdeleyeceğiz. Değişimlerin sebeplerini belirtirken konunun özünü bozmadan, olumlu ya da olumsuz tüm olguları olabildiğince aktarmaya özen göstermek vazgeçilmezimiz olacaktır.
Bazen, toplumlar da insanlar gibi içinde bulundukları durumların farkında olamayabiliyorlar. Doğup-büyüdüğünüz ailenize yıllar sonra döndüğünüz zaman, ailenizin hal ve hareketlerindeki değişimi belirgin bir şekilde fark etmeniz gibi onlar da sizdeki değişimi mutlaka fark edeceklerdir. Ancak bir arada yaşayan insanların aynı evi paylaşıyor olmalarına rağmen meydana gelen bazı değişimleri fark etmeleri daha zor veya daha geç olacaktır. Evimizde büyüyen çiçeğin büyüdüğünü fark edemediğimiz gibi.
Okuyucu, bu yazının okumasını bitirdiği zaman, hemen yanı başındaki en yakın akrabasının nasıl bir sosyal atmosferden süzülerek geldiğini anlayacaktır. İnsan çoğu kez, değişimin baş döndürücü hızı karşısında ne olup bittiğinin farkında bile olamamaktadır. Ancak, bazı şeylerin farkına varmamız için onun bizlere gösterilmesi gerekmektedir. Bu yazının da onlardan biri olacaktır. Yaşı gereği, bin dokuz yüz ellili, altmışlı yılları hatırlayan insanlar Türkiye ölçeği gibi ülkelerde sanayileşmenin ilk yıllarına şahit olmuş demektir. Doğup büyüdüğüm Malak Köyüne ilk giren ''Türk Traktör'' marka traktörü hatırlıyorum. Rahmetli babamın altmış yılını, rahmetli dedemin de son on yılını biliyorum. Rahmetli dedem, on beş yaşında zorunlu olarak anayurdundan koparılarak Anadolu'ya gelip yerleşen Koblı sülalesinden Hatram'ın oğlu Hamdi Lhaş'tır. (Topal Hamdi). Dikkat çekmeye çalıştığım konu şudur: Benim yaş grubumun, yani en az yarım yüzyılı devirmiş insanların çoğu Anadolu'da ilk dünyaya gelen Çerkesleri görmüş, biliyor ve onların taşıdığı Milli Çerkes Kültürüne şahit olmuş insanlardır. Bu kuşak, aynı zamanda Türkiye özelinde sanayileşme ve bilgi toplumuna geçiş süreçlerini de yaşamış veya şahit olmuş kuşaktır. Bu açıdan bu çalışmada Çerkesya topraklarından Anadolu topraklarına taşınan kültürün ve Çerkes Aile yapısı, aile bireyleri ve bireyler arasındaki ilişkiler arasındaki değişiminin irdeleniyor olması açısından da oldukça büyük bir öneme sahiptir. Özellikle Kafkasya'dan Anadolu'ya getirmiş oldukları sözünde durma, görgü kurallarına uyma, özgür ve özgün huuk anlayışı, adaletli bir mülkiyet anlayışı, kabul görmüş kurallara uyma, insanla – doğa – eşya üçlüsünü uyum içinde bir arada bulundurabilme, cesaret ve dik duruş… bugün hala medeni alemin ulaşamadığı bu nadide toplumsal değerlerden ne kadarını koruyabilmiş ve ne kadarı niçin ve neden değiştiğinin bilinmesi açısından da son derece önemli bir çalışma olacağı kanısındayım. Haddi zatında bu çalışmanın bu konudan bağımsız yapılması ayrı bir öneme haizdir. Hunharca katledilmiş olan rahmetli Adın O. Erkan, Tarih Boyunca Kafkasya adlı eserinde batılı bazı bilim insanlarından şu derlemeleri yapmış: 'Kuzeybatı Kafkasya halklarından Çerkesler hakkında yazılmış en önemli, kapsamlı ve belgesel eser hiç şüphe yok ki İngiliz James Stanislaus Bell'in 1840 yılında Londra'da "1837, 1838 ve 1839 Yıllarında Çerkesya'da Bir İkametin Günlüğü" adıyla yayınladığı kitaptır. İki ciltlik bu kitap Bell'in özel bir dava sonucu Kafkasya'ya gelişinin anılarıdır. Bell anılarında şöyle yazar: "...Kafkasya'da belli bir kişinin egemenliği yoktur. Tek egemen güç sözdür. Herkes kendini, verdiği sözü tutmakla yükümlü görür. - "... Çerkes milleti, şimdiye kadar tanıdığım, işittiğim ve okuduğum milletlerin hepsinden daha kibar ve naziktir. - "... Çerkeslerde hapishane yoktur. Cezalar mal ile ödetilir. Çerkesya'da toprak mülkiyeti yoktur,
IV
Anahtar Sözcükler: Çerkeslerde Yaşam,Xabze, Aile İçi İlişkiler, Uzunyaylave Çerkesler, Çerkes Sürgünü
V
ABSTRACT
BAYRAM,ALAATTİN
M.A.,PROGRAM IN THE ADYGHE LANGUAGE AND LITERATURE Advisor: Doç. Dr. UNAROKOVA, Mira
May 2019, 105 pages
firstname.lastname@example.org
The goals of this study are to focus on Circassians who are originally from North Caucasus territory of today's Russia and currently live in Uzunyayla region of Turkey and examine, without deviating from the general structure of the Circassian diaspora of Turkey, their family structures, domestic family lives, interactions between individuals, their neighbors and other communities. I consider a timeline starting from the settlement of Cherkessian in Anatolia (the early 1860s) to the present day. During this period, I investigate societal transformations at various levels and present the root causes of such changes without deviating from the main topic of the study.
Sometimes, societies, similar to individuals, may not be aware of the situations that lead to a gradual transformation in their structures. When an individual return back to his/her family after several years of absence, parents will easily recognize the behavioral changes, similarly, returned individual can detect changes in the family members. On the other hand, if individuals live together in the same house, it is harder or takes more time for them to recognize the changes between one another.
Once the reader finishes reading this thesis, I have the hope that the reader will better understand the type of social atmosphere his/her relatives have passed through. Mankind often is not aware of the changing facts in the presence of fast-evolving things. To realize such changes things may need to be pointed out. To that end, I hope this thesis will be a reference for understanding such societal and individual transformations. As someone in mid-sixties, I remember the first industrialization of villages in 1950s and 60s. I can explicitly remember the time when the first tractor, "Turk Traktor", came to my village, Malak Köyü, where I was born and raised. I remember the last sixty years of my late father and the last ten years of my late grandfather. My late grandfather Hamdi Lhaş (or
Topal Hamdi) was the son of Hatram, who was forced to leave his motherland at the age of fifteen and settled in
Anatolia. The point I am trying to make is people at my age, have seen and lived with the first generation Cherkessians and observed their national Circassian culture. This generation has further experienced the transition towards industrialization and information age in Turkey. To that end, it is critical to investigate the changes in Circassian culture, family structure, and relations among the individuals. More specifically, some cultural identities include; keeping one's word, following the rules of etiquette, free and unique justice systems, fair property ownership, being brave, and living in harmony with nature and the surrounding things. This study will discuss and examine the extent to which such values have been protected, and the reasons for losing such qualities which have not been adopted by civilizations of today. In his book, Tarih Boyunca Kafkasya (Circassia Throughout the
History), Aydin O. Erkan has presented the followings from the western literatüre written about Circassians: "The
most important and comprehensive study was published in London by British author James Stanislaus Bell in 1840 entitled "Journal of a Residence in Circassia: During the Years 1837, 1838 and 1839". This two-volume book tells the memories of the authors when he went to Circassia due to a court order. Bell writes the following:" …In Circassia, there is no clear ruler. Only dominant force is the word. Everyone is responsible for keeping his/her word…" …Circassian Nation is the kindest and the most polite people I have ever met…" … "In Circassians, there is no jail. Punishment is paid by goods. There is no property ownership in Circassia, people in need can use available land…" In addition, German poet Muller said: Circassian, horseman or not, never loses or gives up.
Keywords: Life of Circassians, Xabze, Domestic Family Relations, Uzunyayla and Circassians, Circassian Exile
VI Сигъогу къысфызэІусхыгъэхэр: Сянэжъ – сятэжъ… Сятэшыпхъухэу: Нахъо, Щазие (Тхьам гъашІэ къырет) Сятэшхэу: Хъусен, Лалыхъу… Сятэ: Шыкурий… зэпстэури дунаем ехыжьыгъэх, зэпстэуми япсэхэм яфэсэлъытэ; мы тезыр зэкІэрэми япсэхэм афэсэщэи. Ибыдзыщэ къызІусылъхьагъэр, гушыІэхэмкІэ, хабзэмкІэ, НыдэлъфыбзэкIэ, культурымкIэ, нэмыкIыхэмкIи сыкъыдэзхьыягъэ сянэу Лъэпшъау Фэмихьан лъапIэм мы тезыр фэсэщэи.
Сыкъызщыхъугъэ, цIыф гъэсэныгъэ-лэжьынымкІэ университет кампусым фэдагъэ Мэлаки чылэм ыцIэ мы тIэкIум щызгъэIуныр сипшъэрылъэу сэлъытэ.
ТихабзэкIэ уышъхьэгъусэ нафэу уфэусэжьыныр хэбзэнчъэу щытыми,еджэрэхэми къысфарэгъэгъу, иIахь къысхэмынэным пае, сикъин къыздэзыIэтыгъэр, хъызмэткIэ къыздыIапыIагъэр, сышъхьэгъусэ ЩашIэ Хьалимэ гупсэфыныгъэкIэ псэунэу сыфэлъаIо.
Мы тез лэжьыгъэр, ифитыныгъэ пае ыпсэ емыблэжьыгъэ цIыфхэм, Адыгэ лъэпкъыр апэ зэритэу пстэуми афэсэгъэшъуашэ, япсэхэм лъытэ шIэжь афэсэшIы.
VII
1. ПЭУБЛЭР / GİRİŞ 1
1.1. ТХЫГЪЭМ ИУШЭТЫН- УШЭТЫНЫМ ИПКЪЫГЪУ (АRAŞTIRMAYLA İLGİLİ GENEL BİLGİLER) 1 1.1.1. Проблемыр / Problem ... 1
1.1.2. IофшIэным Имурад (Çalışmanın Amacı) ... 2
1.1.3. Ушэтыным Ипкъыгъу (Çalışma Konusu) ... 3
1.1.4. ПрактикэмкIэ Мэхьанэу ИIэр / Araştırmanın Önemi ... 3
1.1.5. Ушэтыным Игъунапкъ / Araştırmanın Sınırları ... 3 1.1.6. Тхыгъэм Игъэунэфын / Tanımlar ... 4 1.2. ЛИТЕРАТУРА / LITERATÜR 5 1.2.1. Тхылъхэр / Kitaplar ... 5 1.2.2. ШIэныгъэ Тхъыгъэхэр / Makale ... 7 1.2.3. Хэутыгъэ Тхыгъэхэр / Bildiriler ... 7 1.2.4. Тезхэр / Tezler- Makaleler ... 8 1.3. УШЭТЫНЫМ ИШIЫКIЭ / YÖNTEM 9 1.3.1. Ушэтыным Ишапхъ / Araştırma Modeli ... 9 1.3.2. Щысэхэр / Evren ve Örneklem ... 10
1.3.3. Ушэтыным ИIэмэ-псымэхэр / Veri Toplama Araçları ... 11
1.3.4. Ушэтыгъэ УгъоикIэр / Verilerin Toplanması ... 11
1.3.5. IофшIэныр Зэрэзэхэтыр / Verilerin Çözümlenmesi (Analiz) ... 12
2. АПЭРЭ ШЪХЬЭР АДЫГЭ УНЭГЪO ПСЭУКIЭХЭР (ТЫРКУЕМ ЩЫПСУРЭ АДЫГЭХЭМ УНЭГЪО КIОЦIЫМ, ЗЭГЪУНЭГЪУХЭМ ЯЗЭФЭЩЫТЫКI.) 15 2.1. АДЫГЭХЭМ ТЫРКУЕМ ЯКЪИХЬАКI 15 2.1.1. Къоджэ ТIысыпIэ Лъэхъух ... 15 2.1.2. Щагу ГъэпсыкIэр ... 29 2.1.3. Блым ХъупIэхэр ... 30 2.1.4. Iэщрэ – Хьащпэкърэ ... 32 2.1.5. Хьамбэрэщ ... 32 2.2. УНЭ ЗЭХЭТЫР 33 2.2.1. Унэм ИшIыкIэ ... 33 2.2.2. Пытыр ... 35 2.2.3. Унэжъыер ... 35
VIII 2.2.6. ЧIэхьагъу ... 37 2.2.7. ХьакIэщыр – ХьакIэщ Культурэр ... 38 2.3. АДЫГЭ УНАГЪОХЭМ 47 2.3.1. Адыгэ Зэчылэгъухэм ЯздэзекIуакIэ, Яменталитет ... 47 2.3.2. Сабыйхэр ... 59 2.3.3. КIэлэцIыкIу ДжэгукIэхэр ... 63 2.3.4. Курэжъи ... 63 2.3.5. Къэмэ хас ... 63 2.3.6. Нысхъап ... 63 2.3.7. ТIапI. ... 64 2.3.8. Хьанцэгуащэ ... 64 2.3.9. Сэтару ... 64 2.3.10. Іанцо (Чын) Къэгъэшъоныр ... 65 2.3.11. ПкIэнашIэ (КIэнашIэ) ... 65 2.3.12. ПIай ЕшIэн ... 67 2.3.13. Гъонэжъи ... 67 2.3.14. Джыз хъурай ... 67 2.3.15. КIэт Убыт ... 68 2.3.16. Щыд КIыхь (Шъхьэ кIыф) ... 68 2.3.17. КIымэфэ ДжэгукIэу Зыгъэджэен ... 68 2.3.18. Сакъ ... 68 2.4. АДЫГЭ ОЛИМПИАДЭХЭР 69 2.4.1. Зэдэчъэн ... 70 2.4.2. ЗэпкIэгъу ... 70 2.4.3. Лъэбэкъу Щэ ПкIэгъу ... 70 2.4.4. КIапсэ Зэпэкъудыин ... 70 2.4.5. Тэмэ Мыжъо Дзын ... 70 2.4.6. Блыпкъ Мыжъо Дзын ... 71 2.4.7. Бэкъу Мыжъо Дзын ... 71 2.4.8. Мыжъодз ... 71 2.4.9. Бракъ Ехьыжьэн ... 72 2.4.10. Iэблыпкъ Бан ... 72 2.4.11. Бэнэн ... 72 2.4.12. Iэлъын Гъэбылъын ... 72
IX 2.5.2. Пшъашъэм Игъэсэн ... 77 2.6. НЫСАЩЭР- УНЭГЪУАКIЭР 81 2.7. АНЭ – АТЭР 91 2.8. АНЭЖЪ – АТЭЖЪ 95 3. КIЭУХ 98 4. ЛИТЕРАТУРЭР 102
X ЯЗЭХЭФЫН ЛИСТ. ... 4 пхъанэу 2. unesco щынагъо зыхэлъ дунэе бзе атласым адыгабзэр. илъэс 2002-м ... 13 пхъанэу 3. Адыгэхэр апэ туркием къызэкıохэм къызэкıолıагъэ кхъохь тедзапıэхэр зыдэт къалэхэр. каратащ умар итхыгъэ шıэн лэжьым хэт табылэ 18-р ары ... 18 пхъанэу 4. ıузыняйла къитıысхьагъэ адыгэ чылэхэмрэ нэмыкı къафкъас чылэхэмрэ ялист ары. тыркуцıэхэу хэтхэри кирил алфавиткıэ хэтхагъ. ... 20 сурэт 1- лıэшıэгъу 18.м сафранболу унэ шьангъупчъэ ... 16 сурэт 2- ıузуняйла ıушъом имап ... 26 сурэт 3- Мэлаки бирамхэм ятıысыıІэ план. ıузуняайла ... 29 сурэт 4- мэкъу хьацор мэкъощым дэлъ ... 32 сурэт 5- ıузуняйла унэ шъхьангъупчъэ ... 33 сурэт 6- пхъэ пчъэ зыıулъ дэлъып1. дэпкъым хэшІахьыгъ. ... 34 сурэт 7- кобл бирам хьамди ихьакıэщ. Мэлаки, сиархив ... 38 сурэт 8- цуихы зэдкıашıщтыгъэ гъукı пхъэıэбжан. интэрнэтым ... 51 сурэт 9- къайнар апэрэу кıалэхэрзыщеджэщтыгъэ еджапıэп исурэт. сиархив .. 52 сурэт 10- илъэс 1930 лъэхъаным "Йурттащ Туркче конущ: Зы хэку зэдисхэ, Тыркубзэ шъукъэгущаI.'' Нэгъуч Хьикмет иархив. Дузджэ. ... 53 сурэт 11-. "умар задэ щогэн ихьсан ефэнды" Пынарбашы беледием и архив .. 55
XI сурэт 13- щэщэнай дэсыгъэ хьаткъое пщыу аслъанби икхъэ ıэнатıэ мыжъор. ыкъо хъэйри афэдэ кабзэу къыбгъіодэлъ. алъэкъуацэр укıыгъуай. ... 57 сурэт 14 ıузуняйла коджэ джэназэ. левент каплан иархив ... 58 сурэт 15- мыжъодз. адрэсэр: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/weapon_sling_2.j pg/416px-weapon_sling_2.jpg ... 71
1. ПЭУБЛЭР / GİRİŞ
1.1. ТХЫГЪЭМ ИУШЭТЫН- УШЭТЫНЫМ ИПКЪЫГЪУ (АRAŞTIRMAYLA İLGİLİ GENEL BİLGİLER)
1.1.1. Проблемыр / Problem
Проблемыр, Адыгэ- Урыс Зао нэужы, лIэшIэгъурэ шъэ ныкъорэ мэхъушъ, ыпІэ исыжьыным фырямгъэтэу, ихэку рагъэбгыни Анатолиям къифагъэ Адыгэ лъэпкъым ыгу дэкIыгъэ емрэ – шIумрэ къялыгъэ Адыгэ Унагъо ПсэукІэхэр ары. Адыгэ лъэпкъым ыныкъорэр хыуаем хэтыхэу къохь шхэжьыгъэхэмкIэ, ыныкъори шъхьапцIэхэу, лъапцIэхэу, гъаблэм ыгъалIэхэу, пхъэ кужъ джэшъожъхэмкIэ, зыхафэрэ лъэпкъыри, зэрифэрэ хэгъэгури амышIэу Анатолием къызехьэхэ нэуж серювеным ипроблем ары зыгугъ тшIырэр. Лэпкъыр зэхэутыгъ, чылэхэр зэхэзыгъэх, зэIахьылхэр зэгозыгъэх, унагъохэр зэбгырызыгъэх, нэбгырэхэр зэщыкъугъэх… Сымэджэныгъэ Iаджалэм, зымафэм нэбгырэ пчагъхэр къызэтырилъхьагъэу къатхыжьы архив докумeнтхэм. Афэдэ пэтызэ Адыгэ унагъохэм яхапІэ убытын, ячылэ гъэпсын, яунэгъо зэтеуцожьын… зэкІэ проблем шъхьаІэу щытых. Проблемым проблемыр къыкІэлъыкӢуагъ. Чы унэкIэ унэ гъэтIысыныр, хьаблэ гъэпсыныр, унэгъо зэтеуцожьыныр амыухызэ, 1877-1878 илъэсхэм Османие- Урысые заом, Балкан чIыналъэми Анатолиами, тыгъэ къохьэпIэ лъэныкъом щыпсэурэхэ Адыгэхэр къыхиубытагъэх. Ащ къыкIэлыкIоу апэрэ дунэе заом хэфагъэх. Мыщ нахьи нахь джагъохэр зышъхьэ къырыкIуагъэ цIыфхэр псэущтых, шхэщтых, лэжьэщтых, бын унагъо хъущтых, кIалэхэр апIущтых, былымхэр ахъущт, щэн-щэфапIэм кIощтых… Ыбзэрэ ихабзэрэ умышIэрэ къуаджэхэр къыпэIусхэу цыхь зыфэмышIырэ хымэ цIыфхэм, узфэсакъыжы зэпытызэрэ умышынэу уадезэкIощт.
Заохэр, Iэмалынчъагъэхэр, бзэ мышIэныгъэм къыхьыгъэ къинхэр, нэмыкIхэри яIагъэми афызэшIокIырэр ашIэнымкIэ къагъэнагъэп. Зыми кIэлъэIугъэхэп, зыми ехъопсагъэхэп, якIалэхэр рагъэджэным ыуж итыгъэх.
Зэрэадыги адыгагъэм тетэу псэуныр якIэсагъ. Хабзэм тетыгъэх, рыгущэIагъэх; Нарт пшысэжъхэр, адыгэ орэдыжъхэр, къоджэхьхэр… хьакIэщ зэIухыгъэхэм кIымафэрэ чэщ реным щагъэфедагъ. Ау, илъэс 1980-мрэ, 2005-мрэ азфагу къоджэдэсхэр, къэлэдэс хъухэу зыфежьэхэ нэуж, къалэхэм адэпхъагъэхэу, нахь макIэ зэрэлъэгъухэу хъугъэх. Ащи бзэри, хабзэри аIакIэзыныр ыгъэпсынкIагъ. НэмыкIэуи лъэпкъ зэфэшъхьафхэм унэгъо адихьэхэу рагъэжьагъ. Адыгэ унагъохэр зэпэчыжьэ хъу къэси, нэбгырэхэри зэпэчыжьэ хъухэу фежьагъ. Мыхэр зэкIэми ассимиляциер къафихьыгъ. Ащи унэгъохэм язэфыщытыкIэ ыуукъуагъ.
ЗэкIэми анахь Iужъор 1923 илъэсым къыщежьэу Тыркубзэм нэмыкI ныдэлъфыбзэ егъэджэн къэралыгъо хабзэ зэрэщымыIагъэр ары. Мыри проблемым апэрэ шъыпкъ. 2002 илъэсым къыдагъэкIыгъэ канунхэм фэшIыкIэ бзэхэр фиты хъугъэхэу фежьагъ; илъэс 2012-m, Дюзджэ Университетымрэ, Кайсери Ерджиес Университетымрэ, Адыгабзэ литература къутамэхэр къыщзэIуахын Іизын аратыгъ. Дузджэ 2012-м, Кайсери 2019-м Адыгабзэ щарагъахьэу фежьагъэх. Джащ фэдэу гурыт еджапIэхэм ныдэлъфыбзэ зэфэшъхьафыхэм уащеджэныр фитэу тIупшыгъэ гъугъэ. Фэшъхьафэу, унаеу кIэлэ еджапIэ уиIэмэ дэрс пстэури узэфае ныдэлъфыбзэкIэ абгъахьыныри фитэу тIупшыгъэ хъугъэ. Мы бзэ Iофыри тезым ипроблемым ащыщ.
Адыгэ лъэпкъыр Тыркием къызэрихьагъэ лъэхъаным къыщежьэу къоджэдэсы зыщэтыхэ лъэхъанхэм, адыгагъэх джыри адыгагъи ахэлъыгъ. Аужырэ илъэс тIокIитIум нахьыбэр къэлэдэсы хъугъэх. Джы нэужым зэрэадыгэу къэнэжьыным ыуж итых, афызэшIокIырэм фэдиз...
1.1.2. IофшIэным Имурад (Çalışmanın Amacı)
Адыгэхэр Анатолиам къызихьагъэр илъэс шъэрэ шъэныкъорэм блъэкIыгъ. А лъэхъаным щыкIэдзагъэу, Анатолием якъэкIуакIэ, ячIыпIэ убытыкIэ, ячылэ гъэпсыкIэ зэдыхэтэу, лъэпкъым джырэ къэс къикIугъэ гъогур сыдым фэда, сыд фэдэ лъэхъанхэм къахэкIыгъа, непэкIэ Iофыр сыда зытетыр, ыгурэ идунаерэ зэтефэ- зэтемыфа, проблемыр зытетыр? Мыхэр пшIэныр, зэхэпфыныр ары IофшIэным имурад. Iузуняйла шъофым щыпсэурэхэ Адыгэхэр
шапхъэу, нэмыкI чIыпIэхэм ащыпсэурэхэ Адыгэхэри къыдыхиубытэу тхыгъэм мурад иI. 1.1.3. Ушэтыным Ипкъыгъу (Çalışma Konusu) Ушэтыным ипкъыгъо, Адыгэхэр унэгъо кIоцIым, гъунэгъу унагъохэр зэрэзэфыщытыхэр, нэмыкI лъэпкъ унагъохэр къазэрэфыщытыгъэр ары. Еж зы адыгэ унагъом ис нэбгырэхэр, анахь цIыкIум щегъэжьагъэу, анахь иным нэсэу бзылъфыгъи, хъулъфыгъи язэфыщытыкIэхэр, язэдекIуакIэхэр, апэрэ ушэтын пкъыгъу. Ящэнырэу, Адыгэр зэрыс къэралыгъом, зыхэс нэмыкIрэ лъэпкъыхэр лъэхъан- лъэхъанэу зэтекIыми язэдекIуакIэхэр ушэтыным нэмыкIырэ ипкъугъ. 1.1.4. ПрактикэмкIэ Мэхьанэу ИIэр / Araştırmanın Önemi
Мы лэжьыгъэм имахьанэ, уахътэмкIэ кIыхьы, илъэсишъэрэ шъэныкъорэ къызэдеубыты. Адыгэ лъэпкъым ихэку къызекIы нэужым Тыркуем къызехьэхэ нэужым лъапсэ зэрэщадзыгъэр, унагъохэр зэрагъэпсыгъэхэр, якIалэхэр зэрапIугъэхэр дыхэтэу ялэжьакIэ, япсэукIэ къыдыхиубытэу, зы къутамэу, зэ плъэгъоу къэуушыхьытыныр, ууплъэкIуныр, къэблэжыныр, кIалэхэм апашъхьэ къиплъхьажыныр зы мэхьанэ лъагэкIэ сэлъытэ.
IофымкIэ зэкIэ пштэмэ, Iоф лэжьыр зыфэгъэхьыгъэр, апэрэу а зы лъэпкъыр ары: Адыгэр. Къэралыгъо хабзэм ыкIуачIэ, хэгъэгум ис лъэпкъ пстэуми къазэрэлъынэсыщтыр нафэ. Арэу зыхъукIэ, зы лъэхъан горэм, лъэпкъыхэм зэдагъэшIагъэр, Iузуняйла ис Адыгэр шапхъэу, тхыгъэр зы пкъыгъоу зэхэты хъумэ, тхыгъэ еджэныр зыуухырэм нэуж, Iофыр а лъэхъаным зытетыгъэр гъэунэфыгъэ хъущт. Мы мэхьаныри дыхэлъ. 1.1.5. Ушэтыным Игъунапкъ / Araştırmanın Sınırları УахътэмкIэ, Адыгэр Анатолием къихьанхэу къызщежьагъэм илъэсишъэрэ шъэныкъорэкIэ узэкIэIэбэжьымэ ары. Тарихъыр 1860 илъэсым Кавказым къыщежьэ. Мы уахътэм, Османие Къэралыгъо лъэхъаныри, Тыркуе Республикэ лъэхъаныри къыхэубытэ.
Темэ тхыгъэм игъунэпкъэ, Iузуняйла шъофым щыпсэурэ Адыгэхэр шапхъэу, нэмыкIрэ къалэхэм ащыпсэурэ Адыгэхэри къыдхиубытэу унагъо быным язэфыщытыкI, гъунэгъу унагъохэм язэфыщытыкI, хымэ унагъохэр къазэрэфыщытыщтыгъэр ары.
ЧIынэлъэ гъунапкъэр апэрэу Iузуняйлар ары. Джырэ Iузуняйлар зы Iушъоу къалищ атегощагъэу щыт. А зы шъофым къоджэ 74-рэ ит. Къэлэ зэфэшъхьафмэ адэс адыгэ пстэури къызкIыхиубытэрэр, къэралыгъом къыдигъэкIырэ каноным цIыф пстэури къыдхеубытэшъ ары. Ушэтыным хэт цIыф лIыхъужъыр, проблемыр ыпшъэ дэлъэу, бэлахьыр ышъхьэ къызэрыкIуагъэ Адыгэр ары. Модрэ Кавказ лъэпкъыхэри ащ игуадзэх. Тез лэжым нахь зиубгъушъунэу щыт, ау ахъщэр дыкIыгъоу, IапыIэгъу нэбгырэхэр къебэкIэу, уахътэр хэхыгъэ зыхъурэм проектэу ремыкIокIын пае щынагъо хэлъэп. 1.1.6. Тхыгъэм Игъэунэфын / Tanımlar ПХЪАНЭУ 1. ГУШЫIЭШЪХЬЭ ХЬАРЫФХЭМРЭ ГУШЫIЭКIЭХЭМРЭ ЯЗЭХЭФЫН ЛИСТ. Но ГущыIэр Мэхьанэу зыфэхьыгър 1 Iеялэт Османие Къэралыгъо лъэхъаным къэлэ лаузэ зэпхыгъэ къалэ. Состояние. Стате. 2 Iузуняйла Османие лъэхъаным Сивас Къалэм епхыгъагъэ шъофыр. Зылъэхъан Римхэр исыгъ. Ащ ипэкIи Хьатхэр исыгъэх. Туркие Республика нэужым Кайсери-Пынарбашы, Сивас- Щаркыщла, Мараш-Гоксун къалэхэм ятегощагъэу, ягузыгу илъ шъоф. ИчIыпIэ: м2-3330, иракым: м1540-2000 азыфагу, икIахьыгъэ: км90 мэхъу. Адыгъэ къоджэ закIэу 74 зыщэпсэурэ чIыпIэ.
ПХЪАНЭУ 1. ПЫТХЭН. (DEVAM) ГУШЫIЭШЪХЬЭ ХЬАРЫФХЭМРЭ ГУШЫIЭКIЭХЭМРЭ ЯЗЭХЭФЫН ЛИСТ. 3 Атик Валидэ Султан: (1525-1583), Пэщтахь и 2. Султан Селим ышъхьэгъусэ, 3. Мурат янэ, Афифэ Нур-Бану Валиде Султан, Италиа-Венедик епхыгъэ хыпырыс (хым хэс чIыгуа) Корфу щыщ Парос ипхъу. Хьуррэм Султаным Иныс. Iузуняйла, Атике Султаным ицIэкIэ пагъэпсыгъагъэ фондум иеу щытыгъ. Адыгэгэ, Туркием къызехьэхэм 2. Абдулхьамид Адыгэхэм яунаеу афигощыгъ. 4 Ю.Къ.Ч. Юукары Къызыл Чевик 5 Ф Фарси 6 En Инджылыз 7 Фр / Fr Франсыз 8 Тр Тырку 9 Ар Арап
10 TUİK Türkiye İstatistik kurumu / Туркие Итатистик Къутамэр.
11 FSM Fatih Sultan Mehmet Üniversitesi / Фатихь Султан Мэхьмэт Университетыр.
12 A.B. Avrupa Birliği / Еурупа Зэкъотыныгъэ
13 Ady. Adyge
14 Kbd. Kabardey
1.2. ЛИТЕРАТУРА / LITERATÜR
1958-м илъэсым Истанбул тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIыгъ. ЫцIэ Тарихьте Кафкасиа / ТхыдэмкIэ Къафкъасияр, Генерал Бэркок Исмаил Хьаккы Паща. ШIэныгъэм пкIэ, адыгэр, Кафкасыр, хэкур, Чэркесыр, лъэпкъыр, лъэпкъэгъур апэрэу зыщызэхэсхыгъэр мыры. Сыныбжь илъэс пшIыкIутIу нахь мыхъоу сыгу сихэкукIэ зызгъэзагъэм ып. Джырэ къэс лъэпкъ шIэжыныр къегъэкIэжьы. Тхылъым аужыпкъырэ пычхэр хэку бгынэным игъыбзэхэкIэ еухы. Тхыдэ лэжьыгъэ тхылъ. Гэнырал Мэт Юусыф Иззэт Пащам томитIу хъоу, илъэс 1914-м ытхыгъ. Кафкас Тарихьи / Къакъасым Ытхыдэ зицIэ тхылъхэр адыгэ – Кавказ Iофым
утелэжьахьыщтымэ апэрэу тхылъых. ТIури, АдыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэу осэшхо зиIэ тхьылъхэм ащыщ.
Хьаткъо Самир ытхылъэу Черкеслерин Тарихьи / Адыгэм Ятхыдэ, Намыток, Айтек, Çerkeslerin Kökeni / Адыгэм Илъапс, зыфаIорэ тхылъхэр
Адыгэ – Кавказ IофымкIэ мыхэр лъапсэу бгъэтIысын фай.
ТезымкIэ тхылъым адэтхагъэ зэкIэри ищыкIагъэ хъурэп, ау лэжьыгъэм, гупшысэ зэфэшъхьафхэр къыгурегъаIо цIыфым.
Адыгэ ХабзэмкIэ, этнологиемкIэ уIабэмэ апэрэу Унырэкъо Мира,
Унырэкъо Рай агъахьазырыгъэ къыласибгъум тегощагъ, Мейкъуапэ къыщыдэкIыгъэ Адыгэ Хабзэ (1-9) тхылъхэр, Адыгэ хабзэм цивилизацие зэрэхэлыр, зэрэоригиналыр, лъэпкъым иунаеу къызэрэфыщытыр къыуагъашIэу апэрэ тхылъых. ХабзэмкIэ цIыфыр дунаем къызтехьагъэ уахътэм къыщырегъажьэ, Дунаем ехыжьыфэ Адыгэ псэукIэр зафэу къыпфеIуатэ. Зихьни, Зекерия, Черкесиам Гъэсэнымрэ Хабзэ ПсэукIэмрэ. «Zihni,
Zekeriya (Jabağı Baj). Çerkesya'da Terbiye ve Sosyal Yaşayış» Тхылъыри, зытхыгъэр илъэс лIэшIэгъум шIокIыгъэми, хабзэ псэукIэмкIэ адыгэр къыуегъашIэ.
Рахьми Туна ытхыгъэ Хабзэ зыцIэ тхылъыри социологие махьанэхэр
хэлъэу зы лэжьы. Илъэсишъэрэ шъэныкъорэ мэхъушъ Тыркуем ис Адыгэхэм нахьыбэу тхылъхэр атхыныр япшъэрылъ. ТыркубзэкIэ зэрадзэкIыгъэ тхылъхэр,
Османие Лъэхъаным щатхыгъэ тхылъхэр, Мухьодин Унал ишIуагъэкIэ ежь итхылъ тедзапIэ къыщыдэкIыгъэхэр хэпхымэ къанырэхэр бэу мэкIэ дэдэх. Ахэми инахьбэр аужырэ илъэсхэр ары къыздэкIыгъэхэр. Мыщ дэмократиемкIэ, ахъщэкIэ, шIэжьымкIэ Адыгэхэм щыкIагъэ зэряIагъэр къегъэлъагъо.
1.2.2. ШIэныгъэ Тхъыгъэхэр / Makale
Гулсер Демир – Семра Полат зэдатхыгъэ Черкесхэм Ясертификарэ Языхаблэрэ2. "Gülsen DEMİR- Semra BOLAT, Çerkezler'de Kimlik ve Aidiyet" зицIэ ШIэныгъэ Тхыгъэр, 2014-2015 илэсхэм Айдын къалэм епхыгъэ Щевкетие, Сыныртепэ, Чещтепэ (яадыгабзэ цIэхэр хэтэп) къуаджэхэм щашIыгъэ анкетым епхыгъэу непэрэ Туркием ис адыгэ зытетыр дахэу хагъэкнэфыкІыгъ. Бзэри, хабзэри, ассимилациери, аужырэ илъэс тIокIитIур къыхиубытэу аушэтыгъ. Еджэгъэн фаеу зы къутамэ дах. Селма Ел – Ахьмэд Гундуз, 19. ЛIэшIэгъум Царым иурысием Адыгэхэр Къызэрафыгъэмрэ Iузуняйла къызэритIысхьагъэхэр (1860-1865) "Selma YEL.
Ahmet GÜNDÜZ, XIX. Yüzyılda Çarlık Rusyası'nın Çerkesleri Sürgün Etmesi ve
Uzunyayla'ya Yerleştirilmeleri (1860–1865), тхыгъэри модрэхэм афэдэу Адыгэхэр,
Тыркуем къызэрэкIуагъэхэмрэ, Iузуняйла зэритIысхьагъэxэмрэ афэгъэхьыгъэу щыт. Ау ипэрэхэрнахь акадэмия пкIэ зыхэлъхэм ащыщ.
Мыхэм афэшъхьафэуи пчъагъэ шIэныгъэ тхыгъэхэм сяджагъ. Ау пачьыхьэмрэ царымрэ унашъоу зэдашIыгъэм, адыгэр илъэсишъэ нэужы хэкум зэрэфаеу ыгъэзэжьышъунэу зы пкъыгъо хэт хэмытыр зыми къыхафэрэп. А фэдэ горэ щыIэу къытэIугъэм зыми игугъу ышIырэп, джыри зыми ыгу къэкIырэп. 1.2.3. Хэутыгъэ Тхыгъэхэр / Bildiriler Адыгэхэм афэгъэхыгъу аужырэ лъэхъаным къыдэкIыгъэ гупшысэтх тхыгъэхэр Илдыз Текник Университетым, Фен Едебият Факультетым икъутамэу Балканымрэ Караденизымрэ Ушэтын Иниститум, Мэхьмэт ХьоджасалихьIогълу: 1864 Къафкъас Гъэгочынхыр. Къафкъасым Урыс Колонизациер: Заомрэ Хэкурыфымрэ, БАЛКАР & ЫРСЫСА: Истанбул 2014.
(Mehmet Hocasalihoğlu. 1864 Kafkas Tehcirleri. Kafkasya'da Rus Kolonizasyonu:
Savaş ve Sürgün, BALKAR & IRCICA: İstanbul 2014) зыцIэ тхылъым
щызэхэугъоягъэу къыдигъэкIыгъ.
Хабзэм, адыгэ шэным, кIэлэ гъэсэным фэгъэхьыгъэу Алфред Адлэр игупшысакIэ ригъапшэзэ лэжьыгъэу тхыгъэхэм ащыщ, Tuğba YIMAZ BİNGÖL.
Çerkes Toplumunda Etiğin Adler Yaklaşımının Temel Kavramları ile İncelenmesi.
FSM.İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. Sayı&9 Bahar 2017. мы гупшысэтхыри. Именталитет Адыгэ Хабзэм хэлъ кIуачIэр къыуегъашIэ.
1.2.4. Тезхэр / Tezler- Makaleler
КъыдамгъэкIыгъэу мастера тези, доктора тези заулэм сяджагъ. Ау Истанбул Университетым Фетхьи Гунгор итхыгъэ SSCB Sonrası Dönemde Batı
Kafkasya'da Sosyal Yapı ve Değişme, -Adıge Toplumu Örneği- Yayımlanmamış
Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul-2004. / СССР Нэужырэ Лъэхъаным
КъохьэнІэ Къафкъасым Социаль Зэфэныгъэмрэ ИзехъокІынрэ, -Адыгэ Гупыр Шъапхъэу- тхылъ къыдэмыгъэкI.
Измыр Еге Университетым, Умар Каратащ итхыгъэ Çerkeslerin
Sivas-Uzunyayla'ya İskânları ve Karşılaştıkları Sorunlar (H.1277-1287/M.1860-1870),
Yayımlanmamış Doktora Tezi, İzmir-2012, / Черкесхэр Сивас- Iузуняйла
ЯщытIысыкIэрэ Къалънэсыгъэ Проблемхэр. Тхылъ къыдэмыгъэкI, щыкIагъэ
иIэми, анахь лэжьыэшхом ащыщ. Османие архив лэжьхэр, бэу дыхэт, Iузуняйла щыпсэурэ нахь шIэныгъэ зыIэхэм заIуигъэкIагъ, ылэжьыэхэрархив документхэм аригъапшэзэ ыушэтыгъ. Къыпшъхьэпэтыр огъотыфэ, цIыфым адэдэм къымышъхьампэщтми, нэмыкI тхыгъэ лэжьхэри еджы. Ахэми уахътэ ахьы. Ау адыгэм ыгъогу насып шIуагъэр хэлъэу зэрэхъурэр къэошIэ. Адыгэхэм анахьи, мыадыгэу, ау адыгэм фэгупсэхэу, Iофым хэлэжьахьырэхэр бэкIае хъугъэх. Мыр, адыгэхэр ыгъэгушхонэу зы лэжь.
1.3. УШЭТЫНЫМ ИШIЫКIЭ / YÖNTEM
1.3.1. Ушэтыным Ишапхъ / Araştırma Modeli
Ушэтыным апэрэу темэр Туркием къыхьагъэ Адыгэ унагъор арэу зыхъукIэ, хъугъэ – шIагъэм зэрэщытэу, шIэныгъэр ищыкIагъ. Мы хъугъэ – шIагъэхэр, унэ псэупIэхэр, унагъохэр, щагухэр, хьаблэхэр къызарэукъозэныгъэхэр, сабыйхэр зэрапIугъэхэр, зэрэлажьэрэхэр, зэрэпсэугъэхэр, къэралыгъохэр къазэрэфыщытыгъэхэр, зэкIэри тхыдэм къыхэнагъэх. Iофыр арэу зыхъукIэ, ушэтын шапхъэри ащ дищтэн фай. Сэри ащ гъэгуищ зэхэкIэу фэзгъэунэфыгъ. Апэрэ Ушэтын шапхъэр, шIэжь шапхъэр3 (моделыр) ары. Сэ сятэжъэу гъогу зафэ сытрищэнэу къысфэгуIагъэр, илъэс пшIыкIутIу слъэгъугъэ, Кобл Хьатрамкъо Хьамди ары. Хьамди зыпIугъэр, ыныбжь пшIыкIутфы нахь мыхъоу Туркием къыхьагъэ Кобл Бирамыкъо Хьатрамыр ары. КъэсIонэу сызфаер, хэкум къикIыгъэ культурэр зы Iэбэгъу фэдэу Iагъоу къытпэблагъ, тащ фэдизэу шъэрэ шъэныкъорэ илъэс дэкIыгъэми. Iофыр ащтэу зыхъукIэ шIэжь ушэтынхэр бэу щыIэн фай. Тинахьыжъхэм тэщ нахьи нахь бэхэр зэрашIэщтыгъэр нафэ. Ащ паекIэ гущыIэм фэупэпцIыгъэхэм, къоджахь, пшысэжъ, эпос, орэд фэдэ литература лэжьхэр зышIэрэхэм зафэбгъэзыныр зы пшъэрылъыти сэри джащ паекIэ, сипшъэрылъ згъэцэкIэным сыдэгоIагъ. Сятэшыпхъу Щазиер, сянэ Лъэпшау Фэмихьан, Бирамкъо Лалыхъу, Темджан Илмаз, Бирамкъо Исмэт, Бирам Саидэ, Хьабыхъу Еулия, Чэчэней Мэд Осман, Кучым Лугкъо Оздемир, Панлы къуаджэм адэс мухътар Илхьан Пакер, Мэхьмэт Емин Къайнар ахэтэу нэбгырэ заулэ, Дузджэм НэгъукI Хьикмэт… нэмыкIхэри ашIэжырэхэм сядэIугъ, къязгъэIотагъ, ушэтыным шапхъэ фэхъущтхэр тезым къыхэсылъхьагъэх.
3 ШIэжь шапхъэр: Хъугъэ – шIагъэу, бгъэшIагъэр, плъэгъугъэр, пшIэрэр гукъэкIыжь пшIыныр,
ЯтIонырэ Ушэтын Шапхъэр, Iотэжь шапхъэр4 ары. Мы къэсIугъэр тIури
ГушыIэ Шапхъэх.
Анахь лъапIэу пкIэ зыхэлъым зыри, архивхэр, тхылъхэр, шIэн лэжьыэхэр ары. КъаIорэ, къатхырэ, яменталитет къэпшIэн, ямакъэ къыоIун пае, ахэм афэдэ документхэр ууплIыкIун фай. Арышъ, ушэтын шапхъэр; зэр гушыIэм факIо, зэри тхьапэ тхыгъэхэм факIо. 1.3.2. Щысэхэр / Evren ve Örneklem Iузуняйла Iушъом щыпсэурэхэ Адыгэхэр, Тыркуем ис Адыгэ лъэпкъыхэр, Къавказым къикIыгъэ нэмыкIырэ лъэпкъыхэри игъо ифэмэ къыдхиубытэу; нэбгырэхэр, унагъохэр, чылэхэр, хымэ лъэпкъыхэр, Тыркуер IэнэтIэшхоу, Iузуняйла иунаеу IэнэтIэ цIыкIоу; сыда ашыгъупшэжьыгъэхэр, сыда ныкъоу къаIэкIэнагъэхэр, сыда ашIэ пэтызэ амыгъэфедэжьырэхэр? Османие къэралыгъо лъэхъаным, Тыркуем къыхъуахьыгъэ Адыгэхэм ынахьыбэ дэдэр адыгабзэ зэрэгущыIэштыгъэхэр. Еджагъэу къэралыгъом фэлажьэрэхэми тыркубзэм рыгущаIэхэми ягущэIакIэ зэрэадыгэхэр къыуигъашIэу щытыгъэх. Шъхьафэуи Истанбул- Бещикташ Черкес ТеIаун Джэмиети хасэм Арапыбзэм тешIыкIыгъэу адыгэ алфавит зэрахьагъ, Адыгэ еджапIэм щагъэфедагъ. АтIонырэ, ащэнырэ кIаблэр Тыркуе Ресрубликэ лъэхъаным 1950 илъэсым ыпэ къэхъугъэхэр ары. Ахэми яныдэлъфыбзр куоу, Тыркубзэр жъажъэу щытыгъ. Хъулъфыгъэхэр илъэс пчъагъэрэ дзэм къызэрэтыщтгъэхэм пае тыркубзэр нахь агъэфэдэным къыдэIэпыIагъ. Ау анэдэлъфыбзэр быгъэфэдэнымкIэ урытхэным нэмыкI щыкIагъэ фыриIагъэп. Зыгорэхэм тхьапэ афатхын хъумэ, анэдэлъфыбзэкIэ рытхэшъугъэхэп. Ятхэн щыкIагъэхэр тыркубзэкIэ рагъэкIыщтыгъэ.
ЯплIэнырэ кIаблэр 1950-1980 илъэс зэфагум къихъуахьыгъэхэр ары. Тыркубзэр къыдэкIоягъ, ау Тыркуем къызихьагъэм щегъэжьагъэу къалэм адэсыщтыгъэхэм ащыщ нэбгырэ тIэкIу хэпхымэ зыми ыбзэ IэкIэзыгъэп пIоми хъущт. Мыхэр ятІонырэ Дунэе Заом нэуж къэхъугъэхэр арышъ, бзитIури шIудэдэу агъэфэдагъ. Ятфэнырэ кIаблэр, дзэр къытехьи, демокрациер зигъэкIодыгъэ лъэхъаным къэхъугъэхэр ары. Мы лъэхъаным нэуж нэмазщыгъ кIапсэр зэпытхъи щыгъыжъыехэр ипхъахьыгъэ хъугъэ. Илъэс тIокIрэ пшІыкІутфырэ мэхъу анэдэлъфыбзэри, хабзэри лъэхъагъэ зыхъугъэр. КIаблэхэр бзэмыIухэу къэтэджэу ежьагъ.
1.3.3. Ушэтыным ИIэмэ-псымэхэр / Veri Toplama Araçları
Сайтэу тIокIым нэсы, ТыркубзэкIэ тхыгъэ тхылъэу 15-м нэсэу, зэдзэкIыгъэ тхылъэу 6, тез тхыгъэу 4, гъэзетэхэр, мазэ журналхэр Iэмэ-псымэхэр заIузгъэкIагъ, сахэплъагъ. Фэшъхьафэу Пынарбашы (Азизие) районым сурэт архивым, къуаджэхэм ялистэ къэзытырэ зэфэшъхьаф сайтэхэр шIэн лэжьхэр зэзгъэпшэжьым къэсыуплIыкIужьызэ сшIыгъ.
1.3.4. Ушэтыгъэ УгъоикIэр / Verilerin Toplanması
Ушэтыным ишапхъэ пычым къыщыстхыгъ. Нэбгырэ пчъагъэ заIузгъэкIагъ. ЩэфапIэу утехьэмэ угу имылъыми зыгорэхэм уаIокIэ. Щэщэнай сымкIуагъэу щытыгъаем пщы зэрэдэсыгъэр умышIэни дыхэлъыгъ. Ащ фэгъэхыгъу ихапIэу зыщыпсэущтыгъэр, икъэ, къэмыжъо IанатIэм тэдзагъэ тамыгъэм цIыфэр фэзы. КъыпфаIуатэ Iофыр зэрэщытыгъэу ашIэрэхэр. Фэшъхьафэу Мэлаки, Къайнар, Хэусау, Ныбэрнэкой, Къучы, Панлы къуаджэхэм сыкIуагъ, Адыгей ТВ-ым ГъукIэлI Суссан, ЕхъулI Мадин сигъусэхэу. ШIэныгъэ иIэу зыфаIорэхэм заIузгъэкIагъ. Панлым, къэм апэдэдэ агъэIылъыжьыгъэ Бэрзэк Нэгъой икъэ мыжъорэ тетхагъэхэмрэ мыукъэзэныгъэу къэнэщтыгъэ. Мыхэр а зекIогъур арэп, ау 2014 илъэсым къыщыкIэдзагъэу зэфэсхьыгъэх.
ПшIэным пае, Iузуняйла къитIысхьагъэ къуаджэхэм ялистэ, лъэпкъы лIакъо зэтекIхэр, табылэу згъэхазырыгъ, тезым хэтых.
1.3.5. IофшIэныр Зэрэзэхэтыр / Verilerin Çözümlenmesi (Analiz) Ушэтыныр моштэу зэтекIы:
Пэублэр Тхыгъэм иушэтын- ушэтыным ипкъугъ шъхьаIитIоу зэтекIы.
Ушэтыным Ипкъугъo кIэгъ шъхьаIэу 6, Литература КIэгъ шъхьаIэу 4,
Ушэтыным ишIык, кIэгъ шъхьаIэу 5
Темэр зэрекIокIыщтым фэгъэхыгъу кIэгърэ шъхьаIхэр яIэу, анэ
къутэмищэу зэтекIы: Адыгэхэм Туркием ЯкъихьакI, кIэгъ шъхьаIэу 5, Унэ
Зэхэтыр, КIэгъ шъхьаIэу 7, Адыгэ Унагъохэр, кIэгъ шъхьаIэу 8. Мыхэми 32
ихэрэ шъхьаIхэр акIэт. Фэшъхьафэу КIэух / Sonuç ve Öneriler, Литературэр /
Kaynakça хъухэу зэтекІы.
Ушэтыныр зэрэстхыгъэм фэдэу апэрэ къутамэр5 тфэу зэтекIы. Мыщ нэужым
тхыгъэр нахь гурыIогъошIу хъуным пае IофшIэныр зэрзэхэтыр шъхьаф- шъхьафэу къэптхыныр ыпэ изгъэшъыгъ.
Зигугъу тшIырэ, Франсыз архелогия шIэныгъэлэжьэу Jacques de Morgan,
«Дунаем ыунаеу орижьиналь культур зиIэ лъэпкъыплIым языр арэу зыфиIорэ
Адыгэ лъэпкъыр ары. Тыркуем къызэкIохэм яныдэлъфыбзэ аIулъыгъ; яхабзэ, якультур, алъэкъуацIэ ашIэу, зэчылэгъоу щытыгъэх.
Илъэс 1980-м ыуж къэхъугъэ цIыфхэм адыгабзэр зышIэрэ %20 фэдиз хъумэ ары ныIэп. Хабзэр зэхахыгъ, хэкур зэхахыгъ джыри зэрагъашIэ. Чылэхэм адэс нэбгырэхэр %7,8-р ары. Аныбжь шъэныкъом къыщыкIэрэп. УНЕСКО (UNESCO) илъэс 2002-м ышIыгъэ истатистикэмкIэ6 къыгъэлъагъорэр мыры.
Зэрэ адыгэу ыбзэ рыгущаIэрэр, зы миллионым нэсы ау Дунаем тет адыгэхэр пштэмэ миллион 5- 8 хъоу алъытэ.
5 Къутамэ: блок, юныт.
6 UNESCO Dünya Dilleri Atlası
ПХЪАНЭУ 2. UNESCO ЩЫНАГЪО ЗЫХЭЛЪ ДУНЭЕ БЗЕ АТЛАСЫМ АДЫГАБЗЭР. ИЛЪЭС 2002-М
Dilin adı Adige (en), Adiga (fr), Adiga (ara), адыгейский (ru) Alternatif isimler Adıgece; Batı Çerkes
Dirilik Savunmasız
Konuşmacı sayısı
300000
Çeşitli kaynaklara dayalı taviz rakamı; 2002 Rus nüfus sayımına göre 129.419 artı diaspora topluluklarında çok sayıda konuşmacı
Konum (lar)
Adıgey Cumhuriyeti ve Rusya
Federasyonu'ndaki komşu bölgeler ve Türkiye, Orta Doğu ve Batı Avrupa'daki birçok diaspora topluluğu
Ülke veya bölge Irak, İsrail, Ürdün, Rusya Federasyonu, Suriye Arap Cumhuriyeti, Eski Yugoslav Makedonya Cumhuriyeti, Türkiye
Koordinatlar Lat: 44.9181; uzun: 39.7485 Karşılık gelen ISO
639-3 kodları Ady.
Dilin adı Kabardei-Cherkes (en), kabarde-tcherkesse (fr), kabare (ler),
кабардино-черкесский (ru) Alternatif isimler Kabardey
Dirilik Savunmasız
Konuşmacı sayısı
650000
Çeşitli kaynaklara dayalı taviz rakamı; Rusya Federasyonu 2002 nüfus sayımında 587,547
ПХЪАНЭУ 2. ПЫТХЭН (DEVAM). UNESCO ЩЫНАГЪО ЗЫХЭЛЪ ДУНЭЕ БЗЕ АТЛАСЫМ АДЫГАБЗЭР. ИЛЪЭС 2002-М
Konum (lar)
Rusya Federasyonu'ndaki Kabardey-Balkar Cumhuriyeti ve Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'nin yanı sıra Türkiye ve Orta Doğu'daki diaspora toplulukları
Ülke veya bölge Rusya Federasyonu, Türkiye Koordinatlar Lat: 43.7393; uzun: 43.4289 Karşılık gelen ISO
639-3 kodları Kbd. Адыгэхэр, Тыркуем къызехьэ лъэхъаным унагъо пэпч 5.5 нэбгырэ атефэщтыгъэ еIошъ къетхыжьы, зыгугъу тшIырэ доктора тезым. Ау, а лъэхъанхэм унагъохэрзэпэблагъэу щытыгъ, ыджы унагъохэр мыадыгэхэм ахэпхъагъэу мэпсэух. СтатистикэмкIэ зэрэ Тыркуе зэрэхъугъэр 7,8 %р къуаджэм къадэнагъ. Джыри зэ Тыркуем ис Адыгэхэм къэлэ псэукIэм фэгъэхьыгъэу хэкIыпIэ гъогу зэрагъэгъотыжьын фай.
2. АПЭРЭ ШЪХЬЭР АДЫГЭ УНЭГЪO ПСЭУКIЭХЭР (ТЫРКУЕМ ЩЫПСУРЭ АДЫГЭХЭМ УНЭГЪО КIОЦIЫМ, ЗЭГЪУНЭГЪУХЭМ ЯЗЭФЭЩЫТЫКI.) 2.1. АДЫГЭХЭМ ТЫРКУЕМ ЯКЪИХЬАКI 2.1.1. Къоджэ ТIысыпIэ Лъэхъух Мыщ еджэрэхэмэ, Адыгэхэр егъашIэми Тыркуем исыгъэх фэдэу къышIомышIынэу, къызэрыхьагъэ хэгъэгумрэ къызхэхьагъэ лъэпкъыхэмрэ ежьырэ зэфэшъхьафыхэу зэрэщытыр пшIэным, хъугъэ-шIагъэр нахь тырэзэу къыбгурыIоным паекIэ, апэрэ лъэбэкъу дзыгъохэр пшIэмэ, тезыр нахь гурыIогъушIу фэхъущт.
КъаIотэжьы; Адыгэхэр Анатолием къызехьэхэм, къыздихьагъэ хэгъэгури, къызхэхьагъэ лъэпкъыри хымэу зэрэфыщытыгъхэр. Адыгэм ихэку ышъхьэ фимытыжьэу ыбгынэ зэхъум, апэрэ бэлахьэу яIагъэр ХышуцIэ зэпрыкIыныр арыгъэ. Адыгэ лъэпкъым инахьбэр Осмэн Емпэрие Хэгъэгум лъэбэкъу къырадзи, алъакъо чIым зынэсыхэ нэужым, мэфэ зытIузыщэ дэкIыгъ-дэмыкIыгъэу зэхэтIысхьэхи, унашъохэр ашIыгъ, чэнджэш7 зэдашIыгъ.
ХапIэ8 ашIыщт чIыпIэхэм анахьышIухэр, цIыфэу щыпсэурэхэм
яшэн-хабзэхэр, хэгъэгум ыклимат зытетыр, псы зыщагъотыщтыр, нэмыкIхэри зэрагъэшIэнэу нэбгырэ заулэ лIыкIоу хадзыхи, къэралыгъом псэупIэу ыпэкIэ агъэнэфагъэхэр зэрагъэлъэгъунэу плъакIохэр аIофытагъэх. ЛIыкIохэр мэфэ заулэ нэуж шъофым щытIысыгъэ Адыгэ купым къахэхьажьыгъэх.
7 Чэнджэш: зэхэупчIахьын.
УпчIагъэ нахь лIыжъ Тхьаматэу ахэтым ащыщ горэ. Джэуапэу къытыщтым фэгумэкIыхэу, яIушыгъэмрэ ягубзыгъагъэрэ апэ ытэу… ПлъакIо кIуагъэхэмэ якупзещэ9 къылъэгъугъэхэр зэрэщытэу къафиIотагъ.
"Уемзэгъыщтыми зебгъэзэгъыщт, тымышIэрэ хэгъэгум зэхэдз пшIынэуи щытэп. ЧIыгуми удэлажьэмэ къыбдэлэжьыщт, огури дэгъу, хэпIуахьын шIагъо щыIэп, Къафкъасэр гум къегъэкIы,"-ыIуи джэуап къытыгъ,
лIыкIо пащэм.
Тхьаматэр къеупчIыгъ: "Адэ мышIагъоу зызэбгъэзэгъынэу щыIэр
сыдра?"-ыIуи.
Купзещэм, "шIагъуа– мышIагъуа сэ сшIэрэп; ащ шъо пкIэ фэшъушI.
Къоджэ заулэмэ адэт унэхэм яшхьангъупчъэхэр кIыбымкIэ, пчъэхэр яI. Чэщрэ зэфашIыжьы, кIоцIымкIэ къырагъэтыжьэу зэрэщытыр тшIогъэшIэгъонэу зэдгъэшIагъ,"- ыIуагъ лъыкIо лIым. (сурэт 1)
Нэужым, "Адэ арымэ зы чIыпIэ щыпсэурэ цIыфым афэдизэу цахь
зэфамышIырэмэ, тэри цахь къытфашIынэу тыхаплэрэп Iофым, мафэ ипэ нэмыкIрэ амалхэм ауж тижъугъахь,"- аIуй хапIэ, шъоф нэкIхэм зырагъэфагъ.
АрынкIи хъун, ау Османие архивмэ уяплъымэ къэралыгъом икъэбарынчъэу зыри, зыми тІысыгъэп. Ау афызэшIокIырэм фэдизкIэ
9 Купзещ: Нэбгырэ купэр зезыщэрэ. Куптхьаматэ. Пащэ.
къазэрэдеIагъэхэр къатхыжьы. Умар Каратащ идоктор тез; "тІысыпIэ зэIухыным къэралыгъом ишIуагъэу хэлъыщтым фэшъхьафэу Iушъом къитІыэсхьащт хьаджрэтхэм (гочмэн) фай-фэмыя яупчIыхэзэ рэзэныгъэ къазарIахыгъэр тэлъэгъу. Iузыняйла Iушъом, Адыгэу къэгочыгъэхэм ащыщэу нахь тетыгъо зиIэ нэбгырэхэр плъакIо агъакIохи къауплъыкIугъ, агу рихьыгъ, а Iушъом итIысхьэнхэу зэрэфаехэр адагъ (къабыл ашIыгъ)." еIошъ архивым къыхихыгъэу къетхыжьы.10
Шъхьафэуи, хаджрэтхэр зыдэтIысыщт чIыпIэхэм къэралыгъом ицахьи, ынаIи тэлъэу хэбзэ уфагъэкIэ зэригъэтIысыгъэхэм идокумантхэри щыIэх. Шъхьафэуи къетхыжьы Умар Каратащ: "Мэджлис-и Вала (Махькемешхо), министриехэм ярапорхэми яплъызэ, Сиваас11 Iеялэтым12 (Област) епхыгъэ Iузуняйла (Адыгэ) хьаджрэтымэ афагощынэу 1861 ШышъхьаIум и 28 м фигъахьыгъ. Мэджлис- и Валам ыгъахьыгъэ тхьапэм, Iузуняйла Iушъом щагъэпсыщт чылэхэм, къуаджэ адэсыщт унагъомэ япае Атик Валидэ Султан13 ифонд епхыгъэ чIыгур осэнчъэу Адыгэ хьаджрэтхэм аратынэу къэралыгъом Сивас Iеялэтым (Область) Іизын ритыгъ."14 еIошъы. Адыгэхэр 1861 илъэсым ятIонырэ ызныкъом щыкIэдзагъэу хъоеу къакIохэу зежьэхэм, Османие Къэралыгъом хигъэунэфыкIыгъэ зэфэшъхьаф чIыпIэхэм, фэмыехэу зыри ыгъэтIысыгъэп, ау а хэгъэунэфыкIыгъэ чIыпэхэм зыфаер хахыным, хахыгъэ чIыпIэр зэблахъужьыным фитыгъэх.
Адыгэхэр хэкум къимыкIыхэзэ апэ хэгъэгу плъакIо лIыкIохэр къагъэкIуагъ. Апэдэдэ, Абадзэхэр (Абхъазхэр), нэужым Къэбэртайхэр 1861 илъэсым хъоеу къэкIуагъэх. Арагъэлъэгъугъэ чIыпIэхэр агу зэрэрихьыгъэхэр Сивас Валиим 1860.04.29 мафэм телеграфкIэ Истанбул хьыкумэтым къэбарэу регъэIу. ЛIыкIохэр загъакIохэм, Тыркуе хэгъэгур къаплъыхьагъ, зыфэе чIыпIэу
10 Karataş, Ö. Çerkeslerin Sivas-Uzunyayla'ya İskânları ve Karşılaştıkları Sorunlar
(H.1277-1287/M.1860-1870), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ege Üniversitesi, İzmir, 2012
11 Сивас: Османие еппарие лъэхъаным къэралыгъом икрай, ыджы туркием икъалэ. 12 Iеялэт: Къэлэ пчъагъэ зэпхфгъэ къал. 13 Атике Валидэ Султан: (1525-1583), Пэщтахь и 2. Султан Селим ышъхьэгъусэ, 3. Мурат янэ, Афифэ Нур-Бану Валиде Султан, Италиа-Венедик епхыгъэ хыпырыс (хым хэс чIыр) Корфу щыщ Парос ипхъу. ИцIэ Сесилиа Вениер Баффо. Иныбж 11-12 фэдизэу къохьдзэпщ Барбарос есырэу Истанбул есыр щапIэм щащэфы, джариеу сараим ящэ. Хьуррэм Султан икъо 2. Селим шъхьэгъусэ фэхъу. Сарай хабзэмкэ султан хъурэм яни "Валидэ Султан" мэхъу. Мыщи мэхьанэу иIэ: Султаным ян. 14 Каратащ, У. Я 9. ЧIэрытхэм зыгугъ тшIыгъэр. Нэгубгъо: 19-20
Iузуняйла шъофыр агу рихьыгъ. Фэмыехэмэ чIыпIэхэр зэблахъужьыным зэрэфитыгъэхэр зэрытэу тхьапэхэр зэрэщыIэхэр къетхыжьы Каратащ Умар.15 Мы лъэхъанхэр ары Адыгэ лъэпкъыр зэхэзэу, пэщэнчъэу къанэу, унагъохэр зэхэтакъоу зежьэрэ. Непэ Тыркуем ис зэлъэкъогъухэр, къэлэ зэфэшъхьафхэм зэращыпсэухэрэм мыр къеушыхьаты. 1861-рэ илъэсым шышъхьаIум и 18 нэс Адыгэ хьаджрэтхэр зэкIолIагъэ къалэхэм ялистэхэр къетхыжьы Къаратащ, Умар.16 Ахэм инахьбэрэ мы листэм хэт къалэхэм къадэмынэхэу нэмыкIрэ къалэхэми кIуагъэх.
ПХЪАНЭУ 3. АДЫГЭХЭР АПЭ ТУРКИЕМ КЪЫЗЭКIОХЭМ КЪЫЗЭКIОЛIАГЪЭ КХЪОХЬ ТЕДЗАПIЭХЭР ЗЫДЭТ КЪАЛЭХЭР. КАРАТАЩ УМАР ИТХЫГЪЭ ШIЭН ЛЭЖЬЫМ ХЭТ ТАБЫЛЭ 18-Р АРЫ Хьаджрэтхэр Румелим зыдагъэтIысыгъэ чIыпIэхэр: Едирне, Селаник, Сироз, Самаков, Костендил, Текфурдагъы, Даркую, Видин, Драма, Варна, Костенджэ, Меджидие, Семендир, Шумну, Килидие, Ислиме, Тулджа, Силистрэ, София, Лофджа, Иззеттин, (Дом пэблагъ), Ниц. Хьаджрэтхэр Анатолиам зыдагъэтIысыгъэ чIыпIэхэр: Kонья, Кастамону, Сивас, Синоп, Джаник, Трабзон, Болу, Анкара, Ерзурум, Бурса, Бига, Урфа, Сарухьан, Ментеще, Хьарпут, Измит, Виранщехьир, Адана, Измир, Кутахья, Kaреси (Балыкесир), Aйдын, Kaза-и Ербаа. Апэдэдэ Адыгэр Анатолием къызехьэ лъэхъаным къуаджэ тIысыкIэхэм ягъуатэ17 щэу зэтекIы. • Чылэхэри, чылэхэр зытет шъофхэри Кавкас лъэпкъ закIэ зэхэтхэу… Iузуняйла фэдэу, • Къуаджэхэр зы лъэпкъ закIэу зэхэсхэу. ЗэпэIус къуаджэхэр лъэпкъ зэфэшъхьафхэми Тыркуем къитIысхьагъэ Адыгэ къуаджэм 15 Каратащ, У. Я 9. ЧIэрытхэм зыгугъ тшıыгъэр. Нэгубгъо: 28-34 16 Каратащ, У. Я 9. ЧIэрытхэм зыгугъ тшIыгъэр. Нэгубгъо: 8, Табылэ: 18 17 Гъуатэ: Гъотыгъэ зыгорэр. Осебонность зыфиIорэ.


Зэныбджэгъущыр ылъэс 1900 лъэхьаным фэдэ, зы пчыхъащхъапэм Черкэс хьэмалэ къуаджэм кыдэк1ырэ тыгъэкъок1ып1эмк1э агъазэу гъoгум техьагъагъэх. Япэ сэмэгу къолъ ч1ей нэзым тетхэзэ, учохьо удафэмий хъоy, мыжо-пщахъо ланлэ зэхэтэy, зэжъоy, щынaгъоy, джылгъэм тетхезэy, зыфэсакыхэy псыхъом ехыгъэх. Псыхъор нэхъ сакъ, щ1yнк1ыдэд. шхьэч1эрэм, axэми пасэм бэрэ зэхыгъэхэм фэщч1э aшыхэмий мы джылгъэ гъогур дэгъоу аш1эштыгъ. Ыт1yанэ Щыхьанчэри чaпэр ясэмэгy бгъумч1э ащти, псыхъоч1ыкъум готxэy джылгъэ гъогумч1э дaгъэзийагэу пэщущ-пэщущэу дэк1ойягъэх. Джaбгъумк1эуи мэзыблагъэр щы1. Чэщим ич1ым-сымыгъэр шыхэм янал макъэхэр зэхакъутэщтыгъ.
Тыгъэкъоч1ып1эм фэузэнч1ыгъэу шыухэу бэрэ мык1охэу Тахьрибат къуаджэ гъунэгъуэм нэсыгъэх. Хабзэжым xэтxэу щым епсехыгъэх. Щыхэр ужч1э аш1ы1й, къуаджэ зы унэм фэгъэзагъэ т1эк1у лъэcэy pык1уагъэх. Тахьрибат Къуаджэри тикъуаджэм дэсмэ афэдэxэy мы ч1ып1эм къызэрэк1уагъэхэри бэрэ хъугъагъэп. Илъэс 1878 ым урысыр Карс, Байбурт, 1Ерзурум фэдэ къалехэр зеyбут лъэхъаным ермели мыда1охэм ащ1ыгъэ зэрапхъонымре жaлымагъэp фэмыщэчоy, л1эны нахъыри къэралыгъo 1офыщ1эхэм Анадолу к1оч1ыхэр нахъ сакъоy алъитий къaгъэкощыгъагъэх. Апэрэ илъэcxэм къуаджэм дэcxэри байыгъэхэпгущ.
Чэркэcxьамалэм щышхэми мы къуаджэм дэcxэри нахь благъэ алъэгъуштыгъ. Ежь фэдэхэу мыхэри яхэгъэгу кырафыгъaгъэх, а меcджидхэри агъэстыгъ, аубутырэр аyк1ыгъ, щ1у алъэгъу а ахылхэри ч1ыгум ч1алъхьагъагъэx. Aхэми гъаблэм илъэхьан бо ащэчыгъaгъ.
Унэ зэхэдз амыщ1эу зы унэм икъэлапчэмдий щыучугъэх. Быcым пхъужъым ищхьагъусэ, джырэблагъэм зэрэсымаджэм фещч1э зэл1эм дахыжыгъэгъ. ыщхьаныгъупчэ зыдэплъым щэрыблэхэр бгъунджэ зэблэдзыгъэу атэлъэу xьaк1эxэp ыл1эгъугъ. ч1ы па1охэр атэлъэу, гущ1убзыуxоу, ашыхэр гъэщ1уaгъэу, т1эк1уи уч1ытaпхэxэу, ич1ирий фыжыщохэy, къэк1yэгъэ ч1ыфыщыр къыздэч1ыгъэхэри гулъитагъ. Ащыгугъуpэм фэшч1э игуй щэбагъэ/фэбагъэ къифагъ. Шхъак1эрэм; адрэ зытэт къыныгъохэр игу къызэч1ыжым, ич1эрч1э игу k1одыжыгъ. Сыда п1омэ унэм к1элищ щип1ущтыгъ. Ахэр джыдэдэм игъэчыйягъагъэx.
Шыхэмэ яч1апсэхэр а1ыгъэу къэлапчэм 1ут Адыгэ Хьач1эхэмий пчэныгъупчэм ыщ1эщтыр ымыщ1эжэу къэнагъэ бысымыр, къызэрaплъырэр къалъэгъугъ. Ыщ1эн щ1агъо зими1э бысымыр, уч1ытэрэ, къэлапчэмдий зигъэлъэсий, "Щукъэблагъэба" къapи1угъ.
Хьак1эхэр унэм къихьагъэx. Cэлам фыpaxыгъ. къаpaгъэлъэгъугъэ т1ысып1эм ащыпкъагъэ aхэлъxэу eпсыгъэх. Бысымыр хьaк1эмэ дэгъоу къапэгъок1ий; зытетыр тэрэзэу гукъауий зэхэлъэу, занк1эу къафы1уaгъ . "Тхьа се1о, щукъзэкъyэгъэм фэщч1э щусфэгущ1ощугъэп йич1ири. Сабийищыр нэk1э згъэгъолъыжыгъэх. Нэпий, тугъасэм къэлыжьыгъэ хьалыгъy ныкъогорэ ти1эгущ. Ари шъо къушъостымэ, сабыихэр нэk1э къэнэщтых. Къышъосымытыми хабзэм eк1урэп. Тхьар разэ кысфэхьунэп. Джы сэ сыд сш1эна? Кысфэжъyгъогъy." ы1уагъ. Шъхьак1эрэм хьак1эхэм "сабыимэ я ахьы тхынэп , тэ тытэджыжьын" а1yэгъэп.
Зэныбджэгъуищэ хьак1эхэм, бысымпхъужьым зыхэт къиным агу aфэгъугъ. Ежь ежьыxэу "Мы бзылъфыгъэмрэ, тэ ти пхъужъыхэмрэ, ибэхэмрэ афэдэкъабз" а1уагъэx. Хьак1эхэм лагъэм ит щэм, 1анэм къытралъхагъэ хьалыгъу тaкъыp ныкъорий хаyп1уап1ий джэмыщхыxэмк1э ехъумп1эхэзэ аухыжыгъ. Ткопс къагъэнaгъэп.
Зэрихьак1агъэм фэш1к1э "тхьа шъуегъэпсэу" ий ра1yэжьыгъ. Хьак1эмэ ятхьаматэм пхъужь бысымым "Мы чэщ закъом те фэш1к1э къэлапчъэр гъэнлалэ, хъущтмэ" къырa1уий, ук1ыжьыгъэх. Зыдэк1ощтxэри къырамы1оу чэщым зыгъахэлъэсагъэх.
Пхъужъым ий чэщым ичъые къызтеoм к1yй, иcабиймэ адий зикъудийий чъыeм хилъэшъуагъ.
Пчэдийипэм кызэущым пчэмк1э зеплъэм илъэгъугъэр игъэщэгъоуагъ, к1о зэплъым зы дзыо джaдэгорэ хьаджыгъэр щизэу, къагъэт1ысыгъэу дэпкъым зигъэ к1ыгъэу 1улъ. Зэныбджэгъуищ хьаk1эм k1ожыхэ зэхъум агук1э а1yэгъэ "щ1у щ1и хым хадз…" джыдэдэм нахь къыгуры1yaгъ. "Тхьа шъуегъэпсэу" ари1они ылъэгъужыгъэп.
Дэгущы1агъэр: Дзыбэ Рафэт, щэк1огъу 2010 анкара.
Къэзы1отэжыгъэр : Дзыбэ Рахьимэ АКТэКиН(ылъэс 2011 ым дунаэм ехыжыгъ.)


Фырмыт дугъуригъун: жэпсыгъур и къум ирмыфтэнд.
1. Вариант
Табиш, ду хъарашэ къуаткъо, бгъырхъу, бисыл чу. Лъапайтыгъэр, ду къилхъухь, дакъунэухь и, атанэухь. Йит ду къилхъухь, ду хъурекъуаткъо, чэтэухь тахьмилхъу. Лъэм тебехъу къилхъухь, ду хъам, ду хъау, ду къохъм, билъатхэухь. Тебекъу къай, тебекъу къудалъэу, ду тебекъу лъуналъ. Тебекъу хъомэкъ, тебекъу дехъэу, ду тебекъу чъардэу. Табиш, ду хъарашэ къуаткъо, бгъырхъу, бисыл чу!
2. Вариант
«Дорвал тырку, джамгъыр! Ноф залъэгъу, бзыртым и хъухъу душт дусакъу. Хьащтан, лъыкъу дэтэмэ тебусыгъу, ишъэнекъу пхъыщэркъэ къымыщтыргъэ. Ду бгъыджъыгъу душт, ишъэнекъу дэртлъэпэгъу, тулъэ зэлэмэ хэрэф къымыщтыргъэ. Лъэмгъэшъулъ, джаналэпси ноф и лъыкъу бгъыджъэр ишъэнекъу щэкъургъэ. Ду дэтэгъу, джамгъыр, лъэпсищэр и лъыкъу пахъаргъу бзэджекъэм, дусыпсыгъэ дэмгъусыгъу. Бгъархъэгъу, къурлъыщэр идуракъу тулъэ пулъу машъулъэгъу. Нэтлъурэхь, пхъарлъэпэгъу ишъэнекъу лъургъурсыгъэ. Душт, джамгъыр, лъыкъу ишъэнекъу пэткъупсыгъу, зэлэмэ къымыщтыргъэ. Бгъыджъэр тыркуджъургъэ идуракъу, тулъэ ноф мэджыкъу. Пхъарлъэпэгъу, джамгъыр, душт ишъэнекъу дэтэмэ пэткъупсыгъу. Бгъархъэгъу, хьэщхьэрлъурэмэгъу идуракъу, тулъэ щэкъургъэ бгъыджъэр къурлъыщэр пахъаргъу. Ишъэнекъу ноф хъыпси тэткъупсыгъу. Лъургъурсыгъэ, джамгъыр, ноф и лъыкъу тебусыгъу. Пахъаргъу, хьэщхьэрлъурэмэгъу идуракъу, тулъэ бгъархъэгъу бгъыджъэр къурлъыщэр пахъаргъу. Ду дэтэгъу, джамгъыр, ишъэнекъу тэткъупсыгъу. Тыркуджъургъэ, лъургъурсыгъэ, джамгъыр, ноф и лъыкъу тебусыгъу! Пэчхъалъэмэкъ!»
Это пожелание на карачаевском языке, написанное в очень простой и красивой форме.
3. Вариант
Тхъулъу къомэс хъэщ, ду! Дугъуригъун джэ ду, тхъэм ицуыгъун тхъылъугъу, джэм къуэщ хъэлъуи! Тхъыгъургъун ижъэ къуэщ и цъыхьуэщ, дугъуригъун къэржьэм хъугъу тхъулъугъу. Лъэфт ицу, иджэ дугъуригъун къэржьэм и тхъэщыгъу къымыфт хъугъу. Дугъуригъун и фырмыт иджыщ, къум тхъэр тхъэр ирмыфтэнд. Тхъым тхъэлъугъу и фэкъыш къумыт, дугъуригъун и машигъуи и фэкъыш хъугъу тхъулъугъу. Дугъуригъун и щыгъу тхъугъу джэм тхъэм, иджъэ тхъургъу тхъугъу и тхъэлъугъу. Дугъуригъун и щыгъу тхъугъу, иджъэ ищъэм къум ирмыфтэнд. Тхъулъугъу дугъуригъун, ду!


Бабилэн плъэпІэ лъагэр 1А лъэхъаным чІыгум изэфэдэкІэ зы бзэрэ зы гущыІакІэрэ тетыгъэр.2КъокІыпІэмкІэ къыщежьэхи, цІыфхэм ЩынІар хэгъэгум чІы зэшъхьэзашъо къыщагъоти, ащ тетІысхьагъэх.
3Ахэмэ зэраІожьыгъэ: «Чырбыщхэр ятІэм хэтэжъугъэшІыкІи, машІокІэ тэжъугъэгъэжъэжь». Мыжъомэ ачІыпІэкІэ ахэмэ чырбыщхэр яІэ хъугъэ, етІэфым ычІыпІэкІэ – чІыгум къыхэкІырэ мыстхъур.4ЕтІанэ ахэмэ аІуагъ: «Къалэ зыфэтэжъугъэуцужьи, плъэпІэ лъагэ тетэу ошъогум нэсэу; лъэужынчъэу чІыгум итэкъухьагъэ тыщымыхъузэ, тищытхъу ядгъэІон».
5ЕтІанэ цІыфхэм ашІырэ къалэмрэ плъэпІэ лъагэмрэ яплъынэу Зиусхьаныр къехыгъ.6Зиусхьаным къыІуагъ: «Мары мыр зы цІыф лъэпкъ, зэкІэми зы бзэ яІэри. Мыр етІани яІофмэ япэубл ныІэп! Сыд Іоф фежьэхэми, афэукІочІыщт!7Адэжь техынышъ, ахэмэ абзэ зэхэдгъэкІухьан, зым къыІорэр адрэм гурымыІонэу».8Арыти Зиусхьаным ахэр ащ къыщегъэжьагъэу чІыгум зэфэдэкІэ щыритэкъухьагъэх, ащ къыхэкІэу ахэмэ къалэр аухыгъэп.9Ащ къыхэкІэу ащ Бабилэн цІэу фашІыгъ, сыда пІомэ Зиусхьаным чІыгум цІыфмэ абзэхэу тетхэр зэкІэ зэхигъэкІухьэгъэх, ащ къыщиубли, чІыгум изэфэдэкІэ щыритэкъухьагъэх.
Щэм къытекІыгъэхэр Ибрам нэс 10Мары Щэмрэ ащ къытекІыгъэхэмрэ якъэбар: Щэм илъэсишъэ ыныбжьэу, псыкъиушхом ыуж илъэситІу тешІагъэу, Арпахщад къыфэхъугъ.11Арпахщад къызэхъум ыуж, Щэм илъэс шъитф къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри къыфэхъугъэх.
12Арпахщад илъэс щэкІырэ тфырэ къыгъэшІагъэу Шэлах къыфэхъугъ.13Шэлах къызэхъум ыуж, Арпахщад илъэс шъиплІырэ щырэ къыгъэшІэжьыгъ, джыри къохэри, пхъухэри къыфэхъугъэх.
14Шэлах илъэс щэкІ къыгъэшІагъэу Іэбэр къыфэхъугъ.15Іэбэр къызэхъум ыуж, Шэлах илъэс шъиплІырэ щырэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
16Іэбэр илъэс щэкІырэ плІырэ къыгъэшІагъэу Пэлэгъ къыфэхъугъ.17Пэлэгъ къызыхъугъэм ыуж, Іэбэр илъэс шъиплІырэ щэкІырэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
18Пэлэгъ илъэс щэкІ къыгъэшІагъэу РэІу къыфэхъугъ.19РэІу къызыхъугъэм ыуж, Пэлэгъ илъэс шъитІурэ бгъурэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
20РэІу илъэс щэкІырэ тІурэ къыгъэшІагъэу Сэрыугъ къыфэхъугъ.21Сэрыугъ къызыхъугъэм ыуж, РэІу илъэс шъитІурэ блырэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.22Сэрыугъ илъэс щэкІ къыгъэшІагъэу Нахъор къыфэхъугъ.23Нахъор къызыхъугъэм ыуж, Сэрыугъ илъэс шъитІу къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
24Нахъор илъэс тІокІырэ бгъурэ къыгъэшІагъэу Тэрахъ къыфэхъугъ.25Тэрахъ къызыхъугъэм ыуж, Нахъор илъэсишъэрэ пшІыкІубгъурэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
26Тэрахъ илъэс тІокІищырэ пшІырэ къыгъэшІагъэу Ибрами, Нахъори, Харани къыфэхъугъэх.
27Мары Тэрахърэ ащ къытекІыгъэхэмрэ якъэбар:
Тэрахъ Ибрам, Нахъор, Харан къыфэхъугъэх. Харан Лот къыфэхъугъ. Пшъашъэхэу Мылкъэрэ Искъэрэ къыфэхъугъэх.28Харан, ятэу Тэрахъ псаоу щыІэу, къызщыхъугъэ чІыгоу Урэ, Къасдый хэгъэгум щыІэм щылІагъ.29Ибрамрэ Нахъоррэ шъузхэр къащагъэх: Ибрам ишъуз ыцІагъэр Сарай, Нахъор ишъуз ыцІагъэр Мылкъэ; ащи, ащ ыпхъоу Искъи ятагъэр Харан.30Сарай сабый хэкІынэу щытыгъэпти, сабыинчъагъ.
31Тэрахъ ежь ыкъоу Ибрам, Харан ыкъо Лотэу ежь ипхъорэлъфыр, инысэ Сараеу ежь ыкъо Ибрам ишъузыр зыдырищажьэхи, ахэр игъусэхэу КъэнаІан хэгъэгум кІонхэу, Къасдый хэгъэгум ит Ур къалэм дэкІыгъэх. Хъаран хэгъэгум нэсхи, ащ къыщыуцугъэх;
32Тэрахъ къыгъэшІагъэр илъэс шъитІурэ тфырэ хъугъэу, Хъаран хэгъэгум щылІагъ.


Бабилэн плъэпІэ лъагэр 1 А лъэхъаным чІыгум изэфэдэкІэ зы бзэрэ зы гущыІакІэрэ тетыгъэр.2 КъокІыпІэмкІэ къыщежьэхи, цІыфхэм ЩынІар хэгъэгум чІы зэшъхьэзашъо къыщагъоти, ащ тетІысхьагъэх.
3 Ахэмэ зэраІожьыгъэ: «Чырбыщхэр ятІэм хэтэжъугъэшІыкІи, машІокІэ тэжъугъэгъэжъэжь». Мыжъомэ ачІыпІэкІэ ахэмэ чырбыщхэр яІэ хъугъэ, етІэфым ычІыпІэкІэ – чІыгум къыхэкІырэ мыстхъур.4 ЕтІанэ ахэмэ аІуагъ: «Къалэ зыфэтэжъугъэуцужьи, плъэпІэ лъагэ тетэу ошъогум нэсэу; лъэужынчъэу чІыгум итэкъухьагъэ тыщымыхъузэ, тищытхъу ядгъэІон».
5 ЕтІанэ цІыфхэм ашІырэ къалэмрэ плъэпІэ лъагэмрэ яплъынэу Зиусхьаныр къехыгъ.6 Зиусхьаным къыІуагъ: «Мары мыр зы цІыф лъэпкъ, зэкІэми зы бзэ яІэри. Мыр етІани яІофмэ япэубл ныІэп! Сыд Іоф фежьэхэми, афэукІочІыщт!7 Адэжь техынышъ, ахэмэ абзэ зэхэдгъэкІухьан, зым къыІорэр адрэм гурымыІонэу».8 Арыти Зиусхьаным ахэр ащ къыщегъэжьагъэу чІыгум зэфэдэкІэ щыритэкъухьагъэх, ащ къыхэкІэу ахэмэ къалэр аухыгъэп.9 Ащ къыхэкІэу ащ Бабилэн цІэу фашІыгъ, сыда пІомэ Зиусхьаным чІыгум цІыфмэ абзэхэу тетхэр зэкІэ зэхигъэкІухьэгъэх, ащ къыщиубли, чІыгум изэфэдэкІэ щыритэкъухьагъэх.
Щэм къытекІыгъэхэр Ибрам нэс 10 Мары Щэмрэ ащ къытекІыгъэхэмрэ якъэбар: Щэм илъэсишъэ ыныбжьэу, псыкъиушхом ыуж илъэситІу тешІагъэу, Арпахщад къыфэхъугъ.11 Арпахщад къызэхъум ыуж, Щэм илъэс шъитф къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри къыфэхъугъэх.
12 Арпахщад илъэс щэкІырэ тфырэ къыгъэшІагъэу Шэлах къыфэхъугъ.13 Шэлах къызэхъум ыуж, Арпахщад илъэс шъиплІырэ щырэ къыгъэшІэжьыгъ, джыри къохэри, пхъухэри къыфэхъугъэх.
14 Шэлах илъэс щэкІ къыгъэшІагъэу Іэбэр къыфэхъугъ.15 Іэбэр къызэхъум ыуж, Шэлах илъэс шъиплІырэ щырэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
16 Іэбэр илъэс щэкІырэ плІырэ къыгъэшІагъэу Пэлэгъ къыфэхъугъ.17 Пэлэгъ къызыхъугъэм ыуж, Іэбэр илъэс шъиплІырэ щэкІырэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
18 Пэлэгъ илъэс щэкІ къыгъэшІагъэу РэІу къыфэхъугъ.19 РэІу къызыхъугъэм ыуж, Пэлэгъ илъэс шъитІурэ бгъурэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
20 РэІу илъэс щэкІырэ тІурэ къыгъэшІагъэу Сэрыугъ къыфэхъугъ.21 Сэрыугъ къызыхъугъэм ыуж, РэІу илъэс шъитІурэ блырэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.22 Сэрыугъ илъэс щэкІ къыгъэшІагъэу Нахъор къыфэхъугъ.23 Нахъор къызыхъугъэм ыуж, Сэрыугъ илъэс шъитІу къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
24 Нахъор илъэс тІокІырэ бгъурэ къыгъэшІагъэу Тэрахъ къыфэхъугъ.25 Тэрахъ къызыхъугъэм ыуж, Нахъор илъэсишъэрэ пшІыкІубгъурэ къыгъэшІэжьыгъ, къохэри, пхъухэри джыри къыфэхъугъэх.
26 Тэрахъ илъэс тІокІищырэ пшІырэ къыгъэшІагъэу Ибрами, Нахъори, Харани къыфэхъугъэх.
27 Мары Тэрахърэ ащ къытекІыгъэхэмрэ якъэбар:
Тэрахъ Ибрам, Нахъор, Харан къыфэхъугъэх. Харан Лот къыфэхъугъ. Пшъашъэхэу Мылкъэрэ Искъэрэ къыфэхъугъэх.28 Харан, ятэу Тэрахъ псаоу щыІэу, къызщыхъугъэ чІыгоу Урэ, Къасдый хэгъэгум щыІэм щылІагъ.29 Ибрамрэ Нахъоррэ шъузхэр къащагъэх: Ибрам ишъуз ыцІагъэр Сарай, Нахъор ишъуз ыцІагъэр Мылкъэ; ащи, ащ ыпхъоу Искъи ятагъэр Харан.30 Сарай сабый хэкІынэу щытыгъэпти, сабыинчъагъ.
31 Тэрахъ ежь ыкъоу Ибрам, Харан ыкъо Лотэу ежь ипхъорэлъфыр, инысэ Сараеу ежь ыкъо Ибрам ишъузыр зыдырищажьэхи, ахэр игъусэхэу КъэнаІан хэгъэгум кІонхэу, Къасдый хэгъэгум ит Ур къалэм дэкІыгъэх. Хъаран хэгъэгум нэсхи, ащ къыщыуцугъэх;
32 Тэрахъ къыгъэшІагъэр илъэс шъитІурэ тфырэ хъугъэу, Хъаран хэгъэгум щылІагъ.


Адыгэ Республикэ ыкIи Пшызэ шъолъыр ащыпсэурэ быслъымэн нэбгырэ 20-эу мыгъэ Чабэм щыIагъэхэм Ислъам диным ипкъэухэм ащыщэу хьаджэ кIоным пылъ шапхъэхэр агъэцэкIагъэхэу къагъэзэжьыгъ. Нэбгырэ пшIрыпшIэу Адыгеимрэ Краснодар къуапэмрэ ащыщыхэу ащ мыгъэ кIуи къэкIожьыгъэх.
Мэфэ тIокIым къыкIоц Чабэм ахэр къэтыгъэх, къызэраIотагъэу, мэщытэу Ал-Хьарам тхьамыкIагъо къызщыхъугъэр – ащ нэбгырэ 90-рэ фэдиз хэкIодагъ – хьакIэщэу зычIэсыгъэхэм пэблэгъагъ. Ау щыхъугъэр къанэсыгъэп, хьаджэм иIахь шъхьаIэхэри Iоныгъэом и 22 къыщыублагъэу и 27 нэс зэшIуахыгъэх.
«Быслъэмэн диныр зылэжьырэ цIыф пэпчъ ащ пэIухьан мылъку IэкIэлъы зыхъукIэ, хьаджэ кIонэу тефэ, - къаIотагъ ахэмэ ащыщхэм. - Диным къызэриIорэмкIэ, ащ шапхъэу пылъхэр икъоу зыгъэцакIэрэм, сабый къэхъугъакIэм фэдэу игунахь шIагъэхэр Тхьам фегъэгъух. КъэкIорэгъыми, Тхьам амал къытитымэ, тыкIощт».
Натпресс


МЭРЭТЫКЪО Аслъан: «Дгъэнэфэгъэ пшъэрылъхэр зэрэдгъэцэкIэщтхэм тыпылъыщт»
ЧIыпIэ зыгъэIорышIэжьыпIэм иорганхэм яIофшIэнкIэ пшъэрылъ шъхьаIэу яIэр цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэныр, социальнэ хэхъоныгъэхэр яIэнхэр, экономикэм ылъэныкъокIэ лъэгэпIэ гъэнэфагъэхэм анэсынхэр ары. Ахэр къазэрадэхъухэрэм ыкIи гухэлъышIоу зыдаIыгъхэм защыдгъэгъозэнэу муниципальнэ образованиеу «Шэуджэн район» зыфиIорэм ипащэу Мэрэтыкъо Аслъан джырэблагъэ гущыIэгъу тыфэхъугъ.
Шэуджэн районым псэупIэ 37-рэ къыхеубытэ, нэбгырэ мин 16-рэ 800-рэ щэпсэу.
— Аслъан, апэрапшIэу, тизэдэгущыIэгъу зэредгъажьэмэ сшIоигъор икIыгъэ илъэсым анахьэу шъунаIэ зытежъугъэтыгъэ лъэныкъохэр ары.
— Ыпэрэ илъэсхэм афэдэу джыри муниципальнэ образованием иэкономикэ гъэпытэгъэным тыпылъыгъ, муниципальнэ фэIо-фашIэхэм язытет ыкIи яIэрыфэгъугъэ нахьышIу шIыгъэным тыдэлэжьагъ, бюджетнэ ахъщэм, мылъкум ыкIи чIыгу ресурсхэм шIуагъэ къахьэу зэрэдгъэфедэщтхэм тынаIэ атетыгъ.
Районым иинфраструктурэ исистемэхэм зыпкъ итэу Iоф ашIагъ, гъэсэныгъэм, псауныгъэр къэухъумэгъэным, культурэм алъэныкъокIэ фэIо-фашIэхэр афагъэцэкIагъ, зытефэхэрэм социальнэ IэпыIэгъу ядгъэгъотыгъ.
Урысые Федерацием и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэм ягъэцэкIэни тщыгъупшагъэп, зэрэтфэлъэкIэу лъэгэпIэ гъэнэфагъэхэм ахэр анэдгъэсынхэм Iоф дэтшIагъ.
— Районым иэкономикэ лъапсэу иIэр промышленностым ипредприятиехэр ары. Сыд хахъуа ахэм ашIыгъэр?
— 2016-рэ илъэсым промышленнэ производствэм сомэ миллион 58-рэ мин 502,8-рэ къыкIэкIуагъ. Ар къэзытыгъэр предприятие нахь инхэу ыкIи гурытхэу районхэм итхэм ащыщхэу ОАО-у «Шовгеновское ДРСУ», ООО-хэу хьалыгъугъэжъэ заводэу «Шовгеновский», щэзаводу «Шовгеновский», МП-у «Жилкомсервис» зыфиIохэрэр, нэмыкIхэри. Пстэуми яIофшIэн проценти 144,5-м нэсэу агъэцэкIагъ, 2015-рэ илъэсым ебгъапшэмэ, проценти 158,9-м кIахьэу хэхъоныгъэ ашIыгъ.
— Непэ тикъэралыгъо анахьэу ынаIэ зытыригъэтыхэрэм бизнес цIыкIур ащыщ. Мы лъэныкъомкIэ шъуирайонкIэ Iофхэм язытет тыщыбгъэгъозагъэмэ дэгъугъэ.
— Шэуджэн районым предприятие цIыкIоу 60 ит, ахэм нэбгырэ 316-рэ ащэлажьэ. Ащ нэмыкIэу, унэе предпринимателэу 616-рэ щытхыгъ. Бизнес цIыкIум хэхъоныгъэу ышIырэмрэ шIуагъэу районым иэкономикэ хилъхьэрэмрэ къызыдэплъытэхэкIэ, тапэкIи муниципальнэ образованием хэхъоныгъэ ышIынымкIэ анахь лъэныкъо шъхьаIэхэм мыр ащыщ.
Программэу «Поддержка малого и среднего предпринимательства муниципального образования «Шовгеновский район» на 2015 — 2017 годы» зыфиIорэр пхырытэщы. Ащ мурад шъхьаIэу иIэр — предпринимательскэ IофшIэным пэрыохъоу фэхъухэрэр щыгъэзыегъэнхэр, нэкъокъонымкIэ бэдзэрым чIыпIэ гъэнэфагъэ щаубытыныр, финанс къэкIуапIэхэм екIолIакIэу афыряIэм зегъэушъомбгъугъэныр. Шэуджэн районым предпринимательствэ цIыкIум ыкIи гурытым IэпыIэгъу афэхъугъэнымкIэ и Фонд а программэм игъэцэкIакIу. ЕзыгъэжьэгъэкIэ предпринимательхэм апае бизнес-планхэр Фондым афызэхегъэуцох, семинархэр афызэхещэх.
ИкIыгъэ илъэсым ахъщэ чIыфэу миллионитIурэ мин 30-рэ Фондым аритыгъ. Ежь Фондым район бюджет ахъщэ 2016-рэ илъэсым IэкIэхьагъэп.
Къэралыгъо IэпыIэгъу къаратынымкIэ зэнэкъокъум предпринимательствэ цIыкIум хэт нэбгырэ 11 хэлэжьагъ ыкIи ахэм зэкIэмкIи сомэ миллион 13-рэ мин 601-рэ аIэкIэхьагъ.
— Районым иэкономикэ лъапсэу иIэр инвестициеу къыхалъхьэрэр ары. Аслъан, мы уахътэм инвестиционнэ проектэу жъугъэ-цакIэхэрэм уакъытегущыIэ сшIоигъуагъ.
— Шъыпкъэ, инвестициехэр нахьыбэхэмэ, экономикэми зеушъомбгъу. Ащ зэпымыоу тыдэлажьэ, мыбэми, ахэм сомэ миллион 48-рэ мин 600-рэ бюджетым къыхалъхьагъ.
Инвестициехэр районым къетщэлIэнхэмкIэ площадкэ 12 дгъэхьазырыгъэ. Ахэр: гъэфэбэпIэ комплексым, былымышъхьэ 1200-м ателъытэгъэ фермэм ягъэпсын, автозаправкэ ыкIи техническэ фэIо-фашIэхэр зыщагъэцэкIэрэ станцие къызэIухыгъэныр, дэжъые зыщагъэтIысыщтыр гъэхьазырыгъэныр, зашъохэрэ псыр зыщырагъэхъощт цехым, мыгъучIыпцIый материалхэр къыдэзыгъэкIырэ заводым яшIын, нэмыкIхэри. Фэтэр 18-у зэхэт унэу Хьакурынэхьаблэ щагъэпсыщтым ипроекти хьазыр. Пстэуми ящыкIэгъэ тхылъхэр дгъэхьазырыгъэх ыкIи Адыгэ Республикэм экономикэ хэхъоныгъэмрэ сатыумрэкIэ и Министерствэ етхьылIагъэх. Илъэс къэс Шъачэ щыкIорэ инвестиционнэ форумым ахьыщтых.
Мы уахътэм зашъохэрэ псыр зыщырагъэхъощт заводэу Пщыжъхьаблэ дагъэуцощтым ипроект гъэцэкIэгъэным ыуж тит. Псыр къызыщычIащырэ чIыпIэр агъэнэфэгъах, псым изытет санитарнэ шапхъэхэм адиштэу Роспотребнадзорым ылъытагъ. Инвесторыр ООО-у «Аквапромыр» ары.
ЖьыкIэ Iоф зышIэрэ энергетическэ пкъыгъохэм яшIын Шэуджэн районым щырагъэжьэщт. ЗэрагъэнэфагъэмкIэ, Адыгеимрэ компаниеу «Атомэнергомаш» зыфиIорэмрэ зэзэгъыныгъэу зэдашIыгъэм диштэу проектым игъэцэкIэн сомэ миллиарди 3 пэIуагъэхьащт. Мегаватти 144-рэ кIуачIэ зиIэ пкъыгъо 24-рэ агъэуцущт, ахэр зытырагъэуцощтхэ чIыгу Iахьэу къыхахыгъэхэр агъэхьазырых.
— Анахь гумэкIыгъохэм ащыщ цIыфхэм IофшIэн зэрамыгъотырэр. МыщкIэ сыда къэпIон плъэкIыщтыр?
— ЦIыфхэм IофшIэн ягъэгъотыгъэнымкIэ район къулыкъум 2016-рэ илъэсым нэбгырэ 1929-мэ зыкъыфагъэзагъ. Учетым хагъэуцогъэ нэбгырэ 420-р къякIущт IофшIэным лъэхъух, 293-м Iоф ашIэрэп. Зэфэхьысыжьхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, икIыгъэ илъэсым хъулъфыгъэхэр нахь чанэу IофшIэн лъыхъугъэх.
Зигугъу къэтшIырэ пIалъэм къыкIоцI нэбгыри 183-мэ IофшIэн къафагъотыгъ, ащ щыщэу нэбгырэ 41-р зэпымыоу Iоф зыщашIэщт чIыпIэхэм аIухьагъэх.
2016-рэ илъэсым Шэуджэн районым нэбгырэ 274-м IофшIэн ямыIэу щалъытагъ.
— Аслъан, мы илъэсми, ащ къыкIэлъыкIощтхэми сыда анахьэу шъузыдэлэжьэщтыр?
— 2017-рэ илъэсми, ащ къыкIэлъыкIощтхэми етхьыжьагъэуи, пэшIорыгъэшъэу дгъэнэфагъэуи пшъэрылъыбэ тиI. Ахэр нахь псынкIэу зэрэзэшIотхыщтхэм ыуж титыщт. Анахь шъхьаIэхэм кIэкIэу ягугъу къэсшIыщт. Къутырэу ХьапэкIае гурыт еджапIэу щыдгъэпсырэм иухыжьын. Артезиан псырыкIуапIэхэр зэрытымыщагъэу къэнэгъэ псэупIэхэу Заревэм, Веселэм, Дукмасовым ар анэгъэсыгъэныр. Районым зэкI пIоми хъунэу газыр яI, къэнагъэр къутырэу Семено-Макаренскэр ары, ащ джы гъэстыныпхъэ шхъуантIэр лъыд-гъэIэсыщт. Клубхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнхэ фае.
Джащ фэдэу гумэкIыгъо тыхэзыдзэрэ Iофыгъоу щыт псыхъохэм янэпкъхэр гъэпытэгъэнхэр. Псыхъоу Фарзэ ихэлъэдэжьыпIэу километри 6 фэдиз хъоу Пщыжъхьаблэ щыIэр гъэкъэбзэгъэным ипроект гъэхьазырыгъэныр.
Сыд фэдэ Iофыгъо етхьыжьагъэми, республикэм ипащэхэр IэпыIэгъу къытфэхъух, ахэр къыткъотхэу тапэкIи тызэрэзэдэлэжьэщтым тыпылъыщт.
— Опсэу, гущыIэгъу укъызэрэтфэхъугъэмкIэ.
ГъэрекIо къахьыжьыгъэм къыщыкIэщтэп
Адыгеим мэкъу-мэщым анахь зызыщырагъэушъомбгъурэм Шэуджэн районыр ащыщ. Непэ чIыгу гектар амылэжьэу ибгъотэщтэп. Ары пакIошъ, чIыгур афигъэкъурэп. Хабзэ зэрэхъугъэу, лэжьыгъэ бэгъуагъэ илъэс къэс мыщ къыщахьыжьы ыкIи пэрытныгъэр аIыгъ.
КъыхэкIырэп уахътэ губгъохэм IофшIэн гъэнэфагъэхэр ащымыкIохэу. Бжыхьасэхэм мы уахътэм язытет, гъэтхэ IофшIэнхэр зэрэзэшIуахыхэрэм тащигъэгъозагъ Шэуджэн районым мэкъу-мэщымкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Чэсэбый Анзор.
— ЗэкIэмкIи бжыхьэсэ гектар 17300-рэ районым къыщагъэкIыгъ, — къеIуатэ Чэсэбый Анзор. — Ащ щыщэу гектар 14295-р — коцы, 2160-р — хьэ, тритикалыр — 240-рэ. Рапсым гектар 605-рэ рагъэубытыгъ.
Непэрэ мафэм ехъулIэу районым аммиачнэ селитрэ тонн 3450-рэ фэдиз къыращагъ, ар ящыкIэгъэщт пчъагъэм ипроцент 83-рэ мэхъу. Лэжьыгъэ бэгъуагъэ къэхьыжьыгъэнымкIэ зишIуагъэ къэкIорэ препаратхэр, хьацIэ-пIацIэхэмрэ уцыжъхэмрэ хьасэхэм ахэзыгъэкIодыкIыщт щэнаутхэр къыдэзгъэкIырэ фирмэхэм зэзэгъыныгъэхэр адашIыхи къащэфыгъэх.
Бжыхьасэхэм язытети ГъэIорышIапIэм ипащэ кIэкIэу къытфытегущыIагъ. Ащ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, джыри пэсаIо зэфэхьысыжьхэр пшIынкIэ, гъатхэр оялэ хъоу, къямыгуаомэ, блэкIыгъэ илъэсым къырахыгъэ центнер пчъагъэм къыщыкIэщтэп. Рапхъыгъэ лэжьыгъэр зэкIэ дахэу къэкIыгъ, зэрахахъорэр зытетын фэе шапхъэхэм алъыIэсы.
— ТимэкъумэщышIэхэм алъэкI къамыгъанэу гъэтхэ IофшIэнхэм зафагъэхьазырыгъ, — еIо Чэсэбый Анзор. — Къэрсэбаным ижъон бэшIагъэу аухыгъ. Гъэтхасэхэр къанэрэ щымыIэу апхъыгъэх. ЗэрэдгъэнэфагъэмкIэ, гъэтхасэхэм чIыгу гектар 14504-рэ аубытыщт. Ащ щыщэу гектар 9675-м тыгъэгъазэр тырапхъэщт, натрыфыр — гектар 2560-рэ, зэнтхъыр — 235-рэ, кIэпыр — гектар 35-рэ мэхъух. Адрэ къанэрэр хэтэрыкIхэм ыкIи нэшэ-хъырбыдзхэм аубытыщт.
Джырэ лъэхъан былымхъуным нахь къыщыкIагъ. Ащ зыкъегъэIэты-жьыгъэным къэралыгъоми, тиреспубликэ ипащэхэми анаIэ тырагъэты. Ау цIыфхэм чIыгулэжьыным нахь зыфакъудыи, сыда пIомэ ащ хаплъхьэрэр пасэу къыотэжьы. Былымхъуныр ащ нахь къин ыкIи федэ хэпхыным охътабэ текIуадэ. 2017-рэ илъэсым ищылэ мазэ ехъулIэу Шэуджэн районым ихъызмэтшIэпIэ зэфэшъхьафхэм зэкIэмкIи былымышъхьэ 6414-рэ ащаIыгъыгъ, ащ щыщэу 3122-р чэмых. Мэлышъхьэ пчъагъэр 6617-м нэсы, къохэр — 2721-рэ, щагубзыухэр — 65676-рэ.
ЧIыгулэжьхэм, езыгъэжьэгъэкIэ фермерхэм, нэмыкIхэм IэпыIэгъу афэхъугъэнхэмкIэ къэралыгъо программэу пхыращыхэрэм районыр чанэу ахэлажьэ. Ыпэрэ илъэсхэм афэдэу а программэхэр амыгъэфедагъэхэми, джы зэлъашIагъэу зэрэхэлэжьэщтхэм дэгуIэх. ИкIыгъэ илъэсыр пштэмэ, фермер хъызмэтшIэпIи 9-мэ япащэхэм грантэу сомэ миллион 13,5-рэ, былымэхъо нэбгыри 2-мэ — сомэ миллион 19,1-рэ къаратыгъ. Мыгъэрэ зэнэкъокъум нэбгырэ 14 хэлажьэ. Ятхылъхэри агъэхьазырыгъах.
Программэхэри, ежь ялъэкIи къызфагъэфедэзэ, Шэуджэн районым ичIыгулэжьхэм техникэ дэгъукIэ зызэтырагъэпсыхьагъ. Ахэм IэкIыб къэралыгъохэм къащашIыгъэхэр бэу ахэтых, джырэ шапхъэхэм адештэх. 2012 — 2016-рэ илъэсхэм трактор 14, щэнаутхэр рытыраутхэу — 4, пхъэIашэу — 6, чIыгъэшIухэр рытыратакъоу — 5, сеялкэу — 6, зэрагъэушъэбэу — 3, нэмыкIхэри къащэфыгъэх.
Мы уахътэм чIыгур алэжьынымкIэ пэрыохъу щымыIэжьэу тигущыIэгъу хигъэунэфыкIыгъ. ГумэкIыгъо закъо къызхэкIырэр акIуачIи, яамали халъхьэзэ цIыфым къыгъэкIырэ лэжьыгъэм ыуасэ зэрэпыутыр ары. Сыд фэдэрэ IофшIэни зыкъыгъэшъыпкъэжьыным ущэгугъы. Ау теубытагъэ хэлъэу лэжьыгъэм уасэу иIэщтыр чIыгулэжьхэм ашIэрэп. Арэу щытми, агу мыкIодэу, чанэу, игъом ашIэн фэе IофшIэнхэр зэрахьэхэзэ, гъэхъэгъэшIухэр ашIых.
Къэралыгъо программэхэм яшIуагъэкIэ
Хьакурынэхьаблэ щыщ Блыпэшъэо Рэмэзан езыгъэжьэгъэкIэ фермерхэм ащыщ ыкIи ар программэму «Поддержка начинающих фермеров» зыфиIорэм хэлажьи, сомэ миллионрэ ныкъорэ къыратыгъ. ЧIыгу гектар 21-у ащ ылэжьырэм коцы, натрыф, тыгъэгъазэ, хьэ ащишIэхэрэр.
— Ахъщэу къысатыгъэм сэ симылъкоу сомэ мин 643-рэ хэзгъахъуи, — къеIуатэ Блыпэшъэо Рэмэзан, — тракторэу «Беларусь» зыфиIорэр, пхъэIашэ, культиватор, дискатор къэсщэфыгъэх. ИщыкIэгъэ техникэр уимыIэу чIыгум удэлэжьэшъущтэп, епшIылIэн фаер игъом умышIэмэ, къыотэжьыщтэп. Программэм ишIуагъэ лъэшэу къысэкIыгъ, ары мыхъугъэемэ, ащ фэдиз техникэр сфэщэфыщтыгъэп.
***
Унэе хъызмэтшIапIэ зиIэхэм Дзыбэ Рустем ащыщ. Колхозхэр зызэхэкIыжьхэм, янэ-ятэхэм, ежьми къатефэжьыгъэ чIыгу Iахьхэр къаIихыжьыгъэхэу егъэлажьэх. Гектари 10-м ехъу нахь имыIэми, Рустем ащ федэ къызэрэригъэхьыщтым егупшысагъ.
— Коцы, тыгъэгъазэ, натрыф зыфэпIощтхэр сыпхъынхэмкIэ гектари 10-р мэкIаIо, федэ хъурэп, — къеIуатэ сигущыIэгъу. — Зы нэбгырэ сигъусэу хэтэрыкIхэм якъэгъэкIын тыдэлэжьэнэу итхъухьагъ ыкIи мыгъэ чIыплъым, натрыф лъэпкъэу «Бондюэль» зыфаIорэм, хъырбыдзым зафэдгъэзагъ. Анахьэу дгъэшIэгъуагъэр чIыплъыр къызэрэхихыгъэр ары. Ащ иIугъэкIын къин пылъэу къысщыхъугъ. ЗэрэщытымкIэ, цIыфым къыгъэкIырэр зыдищэщтым, ыосэщтым ыпэкIэ егупшысэ. Ащ фэдэу мызекIуагъэу щытэп сигущыIэгъуи.
— ЧIыплъым ицIынэгъум, иинагъэкIэ редискэм фэдиз зыхъурэм, зыщэфыщтхэр лъэшэу къыкIэупчIэх, — еIо Дзыбэ Рустем. — Къалэхэу Москва, Тула тщэщт, ахэм ялIыкIохэм тадэгущыIэгъахэу щыт. Мы лъэпкъым илэжьын къинышхоп, ау иIухыжьын — тхьапэхэр пытэу IэкIэ къызэрипчыщтым нахь къегъэхьылъэ.
«Бондюэль» натрыф лъэпкъыр щагу псэушъхьэхэмкIэ хъурэп, ар гъэжъуагъэу цIыфхэм ашхыныр якIас. Мыри дэгъоу IукIырэ лъэпкъхэм ащыщ. Рустем къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, джыдэдэми (рапхъыгъэ къодыем пае) нахь пасэу ахъщэ къязытыщт щэфакIохэр къафэкIох.
Хъырбыдзри мыфедэу пфэIощтэп, ау ар пасэу къэбгъэкIын фае. Илъэси 3-м къехъугъ Рустем ащ зыдэлажьэрэр. Джыри тапэкIэ хэтэрыкIхэм ахигъэхъон гухэлъ иIэу, шъофым псыр къызыщычIащыщт чIыпIэр аригъэубырыугъ. Нэшэбэгу, кабачки, картоф, цумпэ ышIэнхэу ыуж ит. Джащ фэдэу хэтэрыкIхэр зыщаIыгъыщтхэ псэуалъэ ышIынэу сигущыIэгъу егъэнафэ.
ГухэлъышIоу зыдиIыгъхэр Рустем къыдэхъунхэмкIэ, хэтэрыкIхэр къэгъэкIыгъэнхэмкIэ къэралыгъо программэу щыIэр къэкIощт илъэсым къызфигъэфедэ, ахъщэ чIыфэ банкым къыIихы шIоигъу.
«Iоф мыублэм блэ хэс» еIо адыгэ гущыIэжъым. Сыд фэдэрэ Iофи ебгъэжьэгъахэ зыхъукIэ, лъыбгъэкIотэщыт, нахьышIу зэрэпшIыщтыр къыхэпхыщт. Джа лъагъом тичIыгулэжьхэр чанэу рэкIох, хэкIыпIэхэм яусэх, лъэпкъышIухэр къызэрэхахыщтхэм, зэрагъэбэгъощтхэм дэлажьэх.
Лъэшэу ягуап
Гухэлъ гъэнэфагъэ зиIэ федеральнэ про-граммэу «ПсэупIэ» зыфиIорэр тиреспуб-ликэкIэ анахь шIуагъэ къыхьэу зыщагъэцэ-кIагъэхэм Шэуджэн районыр ащыщ.
Шэуджэн район администрацием ипащэу Мэрэтыкъо Аслъан къызэрэтиIуагъэмкIэ, 2016-рэ илъэсым сомэ миллиони 2-рэ мин 784-рэ зытефэгъэ унэ сертификатхэр унэгъо ныбжьыкIи 5-мэ аратыгъэх. Мыхэм апэIухьэгъэ мылъкур федеральнэ, республикэ ыкIи район бюджетхэм къатIупщыгъэх. Районым ибюджет щыщ ахъщэу къызфагъэфедагъэр сомэ мин 600 мэхъу.
Ащ нэмыкIэу мэкъу-мэщымкIэ Министерствэм ипрограммэу «Устойчивое развитие сельских территорий» зыфиIорэм хэлажьэх. ГъэрекIо мы лъэныкъомкIэ унэгъо ныбжьыкIи 4-мэ сертификатхэр аратыгъэх.
Пащэм къызэриIуагъэмкIэ, псэупIэр хэти къыщыпщэфын уфит, ау ар тиреспубликэ итын фае. Муниципальнэ образование пэпчъ псэупIэр зыфэдизыщтыр къэзыгъэнэфэрэ шапхъэ яI. Шэуджэн районымкIэ а шапхъэр зы нэбгырэм телъытагъэу квадратнэ метри 10 мэхъу. Унагъом нэбгыри 5 исмэ, квадратнэ метрэ 50-м нахь мымакIэу къащэфын фитых. Ау унагъом ахъщэ иIэмэ, хигъэхъон, псэупIэ нахь ин ыщэфын ылъэкIыщт.
ПсэупIэхэр ащэфы хъумэ, ар «аварийнэу» щымытыным, шапхъэу щыIэхэм адиштэхэмэ лъэплъэх. Джащ фэдэу щэфын-щэжьыным пылъ тхьапэхэр тэрэзхэмэ ауплъэкIу, нэужым ахъщэр афатIупщы.
Мэрэтыкъо Аслъан къызэриIуагъэмкIэ, непэрэ мафэм ехъулIэу унэгъо 50 фэдиз джыри чэзыум хэт. 2017-рэ илъэсым псэупIэхэр къаратынэу, нэбгырэ 12-мэ (мэкъу-мэщымкIэ Министерствэм ипрограммэмкIэ — 4, псэолъэшIынымкIэ Министерствэм ипрограммэкIэ — 8) ятхылъхэр хьазырэу щылъых. Ахъщэу район бюджетым къыфатIупщырэм елъытыгъ сертификатыр къызэратыщт пчъагъэри. Программэм 2020-рэ илъэсым нэс Iоф ышIэщт.
— Ащ тэркIэ мэхьанэшхо иI. Шъыпкъэу пIощтмэ, мы аужырэ илъэсхэм псэупIэ сертификатхэр зэттыгъэ унэгъо ныбжьыкIэхэм япчъагъэ хэхъуагъ, тапэкIи а IофтхьэбзэшIур лъыдгъэкIотэщт. Программэу щыIэхэм ныбжьыкIэхэр къахэлэжьэнхэмкIэ зыпари пэрыохъу къафэхъурэп. Республикэ ыкIи федеральнэ бюджетхэм, псэолъэшIынымкIэ ыкIи мэкъу-мэщымкIэ министерствэхэм лъэшэу яшIогъэшхо къытэкIы, ащкIэ лъэшэу тафэраз, — къыIуагъ Шэуджэн район администрацием ипащэ.
Зинасып къыхьи псэупIэ сертификатыр зэратыгъэхэм ащыщ Хьакурынэхьаблэ щыщ зэшъхьэгъусэ ныбжьыкIэхэу Бэджэкъо Адамрэ Тамилэрэ. Мэшэлахьэу мыхэм сабыищ зэдапIу, Алинэ я 4-рэ классым щеджэ, шъэожъые зэтIуазэхэу Дамиррэ Мэдинрэ илъэси 8 аныбжь, я 2-рэ классым исых.
Тамилэ къызэрэтиIуагъэмкIэ, унэгъо ныбжьыкIэхэм афэIорышIэрэ программэм хэуцохи, 2016-рэ илъэсым сертификат къаратыгъ ыкIи бэ тырамыгъашIэу унэ ащэфыгъ. Зэшъхьэгъусэхэр псэупIэ чэзыум илъэсым нахьыбэ хэтыгъэхэп, сыда пIомэ унэгъо Iужъу хъугъэх.
— Къэралыгъом иIэпыIэгъу тызэрэщыгугъыгъэр пкIэнчъэ хъугъэп, ащкIэ къэралыгъоми, Шэуджэн район администрацием ипащэу Мэрэтыкъо Аслъани тиунагъокIэ тафэраз. Сыда пIомэ ахъщэ зэIубгъэкIэнышъ, унэ пщэфыныр непэ хэткIи къины, анахьэу унэгъо ныбжьыкIэхэмкIэ. Арышъ, мы программэр ныбжьыкIэхэмкIэ IэпыIэгъушхоу щыт, — еIо Тамилэ.
Тамилэ илIакъокIэ Хьакъурынэхьаблэ щыщ, Iэзэщыкъхэм япхъу, Шэуджэн район телевидением илъэси 10 хъугъэу Iоф щешIэ. Ишъхьэгъусэу Адам «Адыгмежрегионгазым» икъутамэу Шэуджэн районым щыIэм щэлажьэ. Сабыищ зиIэ унэгъо ныбжьыкIэм квадратнэ метрэ 55-рэ зэрылъ унитIу хъурэр ыщэ-фыгъ. Программэм къыдилъытэрэ шапхъэхэмкIэ унэгъо ныб-жьыкIэм сомэ мин 720-рэ ратыгъ. Ежьхэми ны мылъкур ха-гъэхъожьи, чIыфэ хэмыхьэхэу унэ дэгъу зэрагъэгъотын алъэкIыгъ.
Адамрэ Тамилэрэ лъэшэу тигуапэу тэри тафэгушIо, ягухэлъышIухэр къадэхъунхэу, хахъо яIэ зэпытэу, ясабыйхэм яхъяр алъэгъоу, унэгъо кIыхьэ хъунхэу тафэлъаIо.
ЦIыфхэр къафэразэх, ар зымыуасэ щыIэп
Хьалыгъур — тищыIэныгъэ хэпхын умылъэкIын гъомылапхъ, ар зэкIэми ашъхь, ары тибаиныгъэр. Анахь хэгъэгушхом къыщегъэжьагъэу, чылэгъо цIыкIум щиухыжьэу ящыIэкIэ-псэукIэ зэлъытыгъэр хьалыгъур икъоу яIэныр ары.
Хьалыгъу ымышхэу щыIэн ымылъэкIыщтэу бэмэ аIо. ХэткIи шъэфэп, хьалыгъум идэгъугъэ зэлъытыгъэр ар зыхашIыкIырэр ары. Анахь федэкъэкIуапIэхэм ащыщэу алъытэзэ, непэ бэмэ хьалыгъугъэжъапIэхэр къызэIуахыгъэхэу мэлажьэх. Ащ къыхэкIэуи нэкъокъоныр азыфагу къетаджэ.
ПшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу хьалыгъугъэжъэ заводэу «Шовгеновский» зыфиIоу Къудайнэт Юрэ зипащэм хьалыгъоу къыгъажъэрэм идэгъугъэкIэ Шэуджэн районым имызакъоу, Адыгеим щызэлъашIагъ. Мамхыгъэ дэт заводым 1979-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Iоф ешIэ, хьалыгъу ыкIи тхьацухэкI зэмылIэужыгъохэр мыщ щагъажъэх. Ахэм ядэгъугъэкIэ республикэм ит хьалыгъугъэжъэпIэ анахь пэрытхэм ащыщ хъугъэх.
Заводым ипащэ къызэриIуагъэмкIэ, тхьацухэкI зэмылIэужыгъоу 8 фэдиз мыщ къыщашIы: хьалыгъу хъураер, плIэмыер, утхындзафэр зыхэлъыр, «купеческэ» зыцIэр, хьалыгъужъыехэр, батон зэмылIэужыгъохэр, нэмыкIхэри.
— Тэтыем нэмыкIэу хьалыгъугъэжъэпIэ унэе предприятие цIыкIухэр тирайон мымакIэу итых, — еIо Юрэ. — ФедэхэкIыпIэу ар бэмэ къыхахыгъэу хьалыгъу агъажъэ. Шъыпкъэу пIощтмэ, ахэм нэкъокъоныгъэшхо адытиI, сыда пIомэ хьалы-гъугъэжъапIэ къызэIуахы къэс тэ федэу къэтхьырэр нахь макIэ мэхъу. Ащ къыхэкIэу нахь дэгъоу Iоф зэрэтшIэщтым ыуж тит. АпэрапшIэ тынаIэ зытедгъэтырэр хьалыгъум идэгъугъ ары. Техническэ амалэу джыдэдэм нахьыбэмэ агъэфедэрэмкIэ тэри Iоф тшIэн тыфит. Ау тэ тызпылъыр Советскэ Союзым илъэхъан зэрэщытыгъэм фэдэу ГОСТ-м ишапхъэхэм татетэу Iоф тшIэныр ары ыкIи ар тэгъэцакIэ. Нахьыбэхэм хьалыгъур псынкIэу къызэрашIырэм фэдэу тэ тшIырэп. Ар IэшIу хъуным пае ищыкIагъэхэр зэкIэ етэхьылIэ, идэгъугъэ имызакъоу, пчъагъэм зэрэхэдгъэхъощтми тыпылъ.
Шэуджэн районым имызакъоу, хьалыгъоу «Шовгеновский» зыфиIорэр Мыекъуапэ, Кощхьэблэ, Джэджэ, Красногвардейскэ районхэм ащащэ. Машини 8 фэдиз яIэу, водитель-экспедиторхэм мафэ къэс хьалыгъур зэбгыращы. Ежь заводым хьалыгъур зыщищэрэ тучанитIу иI, зыр — Мыекъопэ гупчэ бэдзэрым, адрэр чылэ кIоцIым адэтых. Мы мафэм ехъулIэу заводым зэкIэмкIи нэбгырэ 35-рэ щэлажьэ. Чэщ-зымафэм зэпыу ямыIэу, смени 4-у Iоф ашIэ. ГурытымкIэ цIыфхэм ялэжьапкIэ сомэ мин 15 мэхъу.
— Хьалыгъур дэгъу, IэшIу хъуным пае ар зыхэтшIыкIырэ хьаджыгъэм бэ елъытыгъэр, — еIо Юрэ. — Ащ тедгъэфэным пае бэ хьаджыгъэ лъэпкъэу тызэплъыгъэр. Ставрополь краим къышIырэ хьаджыгъэр зэкIэмэ анахь дэгъоу дгъэунэфыгъэ ыкIи ащ тыкъыщыуцугъ.
Юрэ нафэ къызэрэтфишIыгъэмкIэ, мы уахътэм заводым гъэцэкIэжьын IофшIэн тIэкIу-шъокIухэр щэкIох. Оборудованиер зэблахъу, ар Волгоград къыращынэу мы уахътэм ежэх. Хьалыгъур зыщагъэжъэрэ хьакури, нэмыкI Iэмэ-псымэу чIэтхэри агъэцэкIэжьых. Ахэм яшIуагъэкIэ хьалыгъум идэгъугъэ джыри зэрэхэхъощтым щэч хэлъэп.
IЭШЪХЬЭМЭФЭ Гощхъан, илъэс 38-рэ хъугъэу технологэу Iоф ешIэ:
— Хьалыгъугъэжъэ заводыр къызызэIуахыгъэ 1979-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу мыщ Iоф щысэшIэ. Хьалыгъур дэгъу, IэшIу хъуным пае ащ узэрэдэлажьэрэм мэхьанэшхо иI. Технологиеу тэ Iоф зэрэтшIэрэм фэдэм тетэу республикэм хьалыгъугъэжъэ завод итыжьэп пIоми ухэукъощтэп. ИжъыкIэ адыгэ унагъохэм зэрашIыщтыгъэм фэдэу хмелым хэшIыкIыгъэ тхьацу гъэтэджыгъэ цIынэмкIэ хьалыгъур зэхэтэлъхьэ. Ащ ишIуагъэкIэ хьалыгъум иIэшIугъэ адрэхэм бэкIэ атекIы, чэщым ар щылъыгъэми зэхэтакъорэп, шIоIурэп. ЦIыфхэм лъэшэу агу рихьэу ащэфы. Ар тэркIэ зымыуасэ щыIэп.
ГЪЫЩ Дэхэос:
— Илъэс 36-м ехъугъэу хьалыгъугъажъэу заводым сыщэлажьэ. Хьалыгъум имызакъоу, хьалыгъужъыехэр, зэтечъхэр тэшIых. Тхьацу гъэтэджыгъэ цIынэ зэрэдгъэфедэрэм къыхэкIэу тихьалыгъу IэшIу мэхъу, бэмэ агу рихьэу ащэфы. Ащ лъэшэу тегъэгушхо. СиIофшIэн сыгу рехьы, зы мафи къин къысщыхъугъэп, лэжьапкIэри дэеп. АщкIэ типащэ тыфэраз.
Илъэс 20 хъугъэу мэлажьэ
ПшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Адыгеяпаркет» зыфиIорэм икъутамэу Шэуджэн районым итым 1997-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Iоф ешIэ. Цехым ипащэу Зэфэс Рэмэзан къызэрэтиIуагъэмкIэ, мыщ иофис шъхьаIэр Мыекъуапэ щыI, ащ ипащэр Зэфэс Аслъанчэрый.
Илъэс 20-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, унэе предприятие агъэпси, IофшIэныр рагъэжьэгъагъ. Джы цехыр зытет чIыгур ыпэкIэ фэIо-фашIэхэр зыщагъэцэкIэрэ Унэу щытыгъ. 1990-рэ илъэсхэм ар зызэхэзыжьым, Зэфэс зэшхэм мы чIыпIэр къызIэкIагъахьи, якъарыукIэ цехыр зэтырагъэпсыхьагъ. Мыщ нэбгырэ 60-м ехъу щылажьэщтыгъ, къыдигъэкIырэ продукциери нахьыбагъ. Ау непэ, адрэ IофшIапIэхэм афэдэу, цехым федэшхо къыхьэу пфэIощтэп, сыда пIомэ пхъэм ыуасэ лъапIэ, ахъщэу халъхьэрэм икъоу зыкъигъэшъыпкъэжьырэп.
— Паркетым икъыдэгъэкIын ары нахьыбэу тызпылъыгъэр, — къеIуатэ Рэмэзан. — Ау щыIэныгъэр лъэкIуатэ, ренэу кIэ горэхэр къызыдехьых. Паркетыр лъапIэ зэрэхъугъэм къыхэкIэу, ламинатыр ашIопыутэу цIыфхэм нахьыбэу ащэфы хъугъэ. Тэри паркетым икъыдэгъэкIын нахь макIэ тшIын фаеу хъугъэ. Заказэу тиIэм елъытыгъэу ар афэтэшIы. Джыдэдэм нахьыбэу тыздэлажьэрэр пчъэхэм, шъхьаныгъупчъэхэм, дэкIояпIэхэм яшIын ары. Ахэр фабрикат ныкъошIэу тэгъэхьазырхэшъ, тиофис шъхьаIэу Мыекъуапэ щыIэм ятэгъащэх, нэужым ахэм Iофыр ыкIэм нагъэсыжьы.
Рэмэзан къызэриIуагъэмкIэ, Шэуджэн районымкIэ пхъэ Iофым пылъэу мы зы цехыр ары итыр. Пхъэр ащэфы, ау ар лъапIэ зэрашIыгъэм къыхэкIэу федэшхо къафыхэкIырэп. Мы лъэныкъом тIэкIу егъэгумэкIых, яIофшIэн къызэтырегъэуцо.
Непэрэ мафэм ехъулIэу цехым нэбгыри 10 щэлажьэ, дэсыгъо хэхыгъэ ямыIэу IофшIэнэу щыIэм елъытыгъэу цIыф-хэр къыдэкIых. Iэ-мэ-псымэу Iоф зэ-рашIэхэрэр Германием, Китаим къаращыгъэх.
— ТапэкIэ гухэлъэу тиIэхэм ащыщ IофшIэныр зыпкъ идгъэуцожьынэу ыкIи зедгъэушъомбгъунэу. Арэущтэу зыхъукIэ, IофшIэпIэ чIыпIэхэр нахьыбэу цIыфхэм ядгъэгъотыщт, къыдэдгъэкIырэми ипчъагъэ хэдгъэхъощт, — къыIуагъ Рэмэзан.
Цехыр зылажьэрэм къыщыублагъэу, илъэс 20-м ехъугъэу мастерэу мыщ Iоф щешIэ Шъаукъо Ритэ. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, цехым иIофшIэн зырегъэжьакIэм Iэмэ-псымэхэм, техникэм язэгъэуIункIэ къин алъэгъугъ. Нэужым мэкIэ-макIэзэ предприятиер ылъэ теуцуагъ.
— Лъэшэу тафэраз Зэфэс зэшхэу Аслъанчэрыерэ Рэмэзанрэ, — еIо Ритэ. — ЦIыфхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэр арагъэгъотых, игъом лэжьапкIэ къытаты, тиунагъохэр тIыгъыжьын тагъэлъэкIы. Зы мафи тыгу хагъэкIыгъэп, тызэдеIэжьзэ тызэдэлажьэ. Апэдэдэ паркетым икъыдэгъэкIын къыщедгъэжьэгъагъ, джы пчъэ-шъхьаныгъупчъэхэм танэсыгъ, мебельхэри тэшIых. Сэ бэ Iофэу згъэцакIэрэр (мэщхы Ритэ): пхъэр къызащэкIэ къэсэлъытэ, лъэныкъоу зыдэзгъэкIощтхэр сэгъэнафэ, пкъыгъоу ашIыхэрэм салъэплъэ, сафэсакъы. Нэужым ахэр къэзылъытэжьхэрэри сэры. IофышIэхэм сахэтэу ашIэрэр адэсшIэуи сыплъэгъущт. СиIофшIэн шIу сэлъэгъу.
Ритэ къызэриIуагъэмкIэ, ежь исэнэхьаткIэ экономист, Осетием техникумыр къыщиухыгъ. ИкIали, ипшъашъи унагъохэр яIэхэу мэпсэух. Ежьым IофшIапIэр ятIонэрэ унэ фэхъугъ.
— Пхъэм къелыжьыхэрэр ыпкIэ хэмылъэу фаехэм ятэты, къыкIэлъэIухэмэ, тракторымкIэ афэтэщэ. Джащ фэд, къуае зышIырэ хъызмэтшIапIэхэм опилкэр ятэты, тлъэкIырэмкIэ тадэIэпыIэ. Ащ нэмыкIэу еджапIэр е гуIэу сымаджэ горэ ахъщэ IофкIэ къытэолIагъэхэмэ, титхьаматэ зыпари IэпыIэгъунчъэу IуигъэкIыжьырэп, амалэу иIэм елъытыгъэу зэкIэми ишIуагъэ арегъэкIы, — къыIуагъ Ритэ.
Ыгу фэщагъ
Зэшъхьэгъусэхэу БлэнэгъэпцIэ Аслъанрэ Дариетрэ предпринимательствэ цIыкIум пылъхэу Хьатыгъужъыкъуае зыщылажьэхэрэр тIэкIу шIагъэ. Ахэм ящагу ежьхэм яунэе цех къыщызэIуахыгъэу, 2013-рэ илъэсым къыщыублагъэу торт зэмылIэужыгъохэр, тхьацум хэшIыкIыгъэ нэмыкI шхыныгъо IэшIухэр къыщашIых. Ащ нэмыкIэу ежьхэм яунэе щэпIэ чIыпIэхэм япродукцие ащыIуагъэкIы.
БлэнэгъапцIэхэм ящагу дэт IэшIу-IушIушI цехэу «Дольче» зыфиIорэр зэтегъэпсыхьагъ, тыдэкIи къэбзэ-лъабз, санитарнэ шапхъэхэм адештэ. Цехым тызыкIогъэ уахътэм тефэу мыщ гъэцэкIэжьын IофшIэнхэр щыкIохэу тырихьылIагъ. Бысымхэм къызэрэтаIуагъэмкIэ, цехым зырагъэушъомбгъун гухэлъ яIэу джыри псэуалъэ къыпашIыхьэ.
Дариет къызэриIуагъэмкIэ, мыщ ыпэкIэ яунэе тучан агъэлажьэщтыгъ, ау ащ федэ къымыхьыжьы зэхъум зэфашIыжьыгъ. Ежь исэнэхьаткIэ кондитер-технолог, арыти, ишъхьэгъусэ къыдыригъашти, IэшIу-IушIушI цехыр зэтырагъэпсыхьагъ. ИщыкIэгъэ тхылъхэр агъэпсыхи, унэе предприятие къызэIуахыгъ. Ащ лъыпытэу езыгъэжьэгъэкIэ предпринимательхэм IэпыIэгъу афэхъугъэнымкIэ АР-м экономикэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ ипрограммэ хэлажьэхи, сомэ мин 300 хъурэ грантыр къаратыгъ. АщкIэ цехыр зычIэтыщт псэуалъэр агъэуцугъ. Нэужым торт зышIыщт кондитерхэр рагъэджагъэх. Дариети зэрахэтэу ахэр нэбгыри 4 мэхъух. ЗэкIэмкIи торт зэмылIэужыгъоу 36-рэ фэдиз къашIы. Ащ нэмыкIэу хьаку хьалыжъор, тхьацу зэтечъхэр, кексхэр, печенье зэфэшъхьафхэр ашIых. Дариет иIофшIакIохэм афэраз, зэгурыIохэу зэдэлажьэх. КъашIырэм елъытыгъэу гурытымкIэ лэжьапкIэу сомэ мини 10 — 15 ареты.
— Шэуджэн районымкIэ тэры тортхэр къэзышIхэу щыIэр, нахьыбэм хьалыгъу агъажъэ. — еIо Дарыет. — Джыдэдэм тиIофшIэн джыри мылъку хэтэлъхьэми, тызпылъым зыкъе-гъэшъыпкъэжьы, зыми тыщымыкIэу тырыпсэун тэлъэкIы. Тортымрэ тхьацум хэшIыкIыгъэ гъэжъагъэхэмрэ зы цехым щытшIыщтыгъэ, чIыпIэр тфикъущтыгъэп. Джащ пае фэшъхьаф цех тэгъэпсы. Арэущтэу зыхъукIэ, джыри цIыф къэсштэнэу хъущт.
БлэнэгъэпцIэ зэшъхьэгъусэхэм яIуи-яшIи зэхэлъэу зэрэзэдэлажьэхэрэм ишIуагъэкIэ гъэхъагъэхэр ашIынхэ алъэкIы. Джырэ уахътэ ахэм щэпIэ чIыпIэхэр Кощхьаблэ ыкIи Хьакурынэхьаблэ ащыряIэхэу, хэ-гъэхъуагъэ имыIэу, къызэрашIыгъэ уасэмкIэ япродукцие ащащэ.
— ЦIыфхэр титортэу «Дольчэм» бэрэ къыкIэупчIэх, дэгъоу ащэфы, — еIо Дарыет. — Джэгу е мэфэкI зэхахьэ зиIэхэм ялъэIукIэ тортхэр афэтэшIых. Ащ нэмыкIэу къытфытеохэзэ хьаку хьалыжъохэр, тхьацу зэтечъхэр тагъэшIых. Тортыр зыхэтшIыкIырэ продукциер Краснодар ыкIи Ермэлхьаблэ къитэщы. Ащ хэлъыщтхэр анахь дэгъухэу, анахь лъапIэхэу къясэгъащэх. Ахэр нахь пыутэу сщэфынхэшъ, ащ сэ ахъщэ рысшIынэу зы мафи сыгу къэкIыгъэп. СэркIэ анахь шъхьаIэр ащ идэгъугъэ зыкъигъэшъыпкъэжьыныр, цIыфхэм агу рихьыныр ары. Ар тэркIэ зымыуасэ щыIэп.
Дариет зэрилъытэрэмкIэ, рихьыжьэгъэ Iофыр къыдэхъуным ишъхьэгъусэу Аслъан иIахьышхо хэлъ. Сыд фэдэрэ лъэныкъокIи ащ къыдыригъаштэзэ, кIуачIэ къыритызэ ыпэкIэ лъигъэкIотэн ылъэкIыгъ. Зэшъхьэгъусэхэм пшъэшъищ зэдапIу. Анахьыжъыр унагъо ихьагъ, гурытыр — колледжым, нахьыкIэр гурыт еджапIэм ащеджэх.
— ЦIыфыр фаемэ, ымышIэшъун Iоф щымыIэу сэлъытэ, — еIо Дарыет. — Кондитерэу къэхъухэрэп, ащ зыфагъасэ нахь. Iофэу пшIэрэм угу фэщэгъэн фае. Iоф зышIэщтхэр сфимыгъэкъу хъумэ, сыкIэрэуцошъ, адэсэшIы. Непэ щэн-щэфэным нэкъокъон Iофри къыхэмыхьэу щытэп. Ащ сэ сыкъыгъащтэрэп. Нэкъокъоныр пхэмылъэу уимурадхэр къыбдэхъущтхэп. Сиунагъо, сисабыйхэр згъэтынчынхэу, сиIахьылхэм садеIэн слъэкIынэу Тхьэм амал къыситыгъэшъ, тапэкIи ар зэрэзгъэфедэщтым сыпылъыщт.
«ЦIыфым иIэм нахьи игугъэ нахьыб» аIо адыгэхэм. ТапэкIэ гухэлъэу яIэхэми Дариет тащигъэгъозагъ. Яцех зырагъэушъомбгъунэу ыкIи торт зэмылIэужыгъоу къашIыхэрэм япчъагъэ хагъэхъонэу, хьакукIи къащэфынэу фаех, япродукцие зыщыIуагъэкIыщт яунэе тучанхэри нахьыбэу къызэIуахынхэ ягухэлъ. Арэущтэу зыхъукIэ, IофшIапIэ зыгъотыщтхэри нахьыбэщт.
Предприниматель зэшъхьэгъусэхэм тапэкIи ящытхъу арагъаIозэ гъэхъэгъэшIухэр ашIынхэу, щысэтехыпIэхэу гъогу дахэ рыкIонхэу афэтэIо.
Я 3 — 6-рэ нэкIубгъохэр зыгъэхьазырыгъэхэр IЭШЪЫНЭ Сусанэрэ КIАРЭ Фатимэрэ.