Pages for logged out editors learn more
Латвие, е Республикэу Латвие – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Рига. ЦIыфэу нэбгырэ млн-2 фэдиз щэпсэу. Хэгъэгум чIыгэу иIэр 64 589 км² (дунаемкIэ я-124). БзэшъхьаIэр – латышыбз.
Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Раймонд Вейонис.
Къэрал тхьаматэр – Лаймдота Страуюма.
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Белоруссиер, Литуаниер, Эстониер, Урысыер игъунэгъух. ХымкIэ Финландымрэ, Швециемрэ апэчыжьэп.
Ахъщэу агъэфедэрэр - еуро.


Nartlar kuraklık görmeden, hayvanları ve bereketli ürünleri ile bolluk içinde yaşamalarını Dexenağu'ya borçlular.
Dexenağu birçok derenin, birçok ormanın, birçok dağın arkasında, yaklaşılması mümkün olmayan, birçok muhafızın koruduğu yüksek bir tepede oturuyordu. Gördüğünüz her şeyden daha güzel ve akıllıydı. Bu akıllı ve yetenekli kıza ulaşmak imkansızdı. İnsanlar büyük kahramanlıklar göstererek o tepeye ulaşsalar da, atının üzerinde, kılıcı ve kalkanıyla onları karşılayıp öldürüyordu. Onun yeteneklerinden yararlanıp zengin olmak için gidip ölen atlıların sayısı, yüz olmasına bir kalmıştı.
Bir akşam, Nartlar'ın at ve koyun çobanları, bir ateşin etrafında toplanmış oturuyordu. Yaşlı bir adam Dexenağu ile ilgili yapılmasını istediği dileğini anlattı.
– İçinizden biri cesaret edip gitse, Nartlar için Dexehağu'yu getirse ne iyi olur.
Orada oturan T'ımıs adında bir Nart genci ile arkadaşları şakalaştılar.
– Hey T'ımıs, boşuna oturma burada, kır atına atla, Dexenağu'nun yanına git.
Nart genci bu sözlere biraz alındı fakat belli etmedi. Yaşlı adama söz verdi, ata binip yola çıktı.
Gide gide bir ormana vardı. Ormandaki bütün hayvanlar ona saldırdı. O da hepsini öldürdü, yıkandı, temizlendi tekrar yola koyuldu.
Yedi nehir geçip Dexenağu'nun yaşadığı dağa yaklaştığında, büyüklüğü ile gökyüzünü karartan bir kartalın saldırısına uğradı. Kartal alçaldı ve bir kanadıyla vurdu. Bir şey olmamış gibi yola devam etmek isteyince kartal bir daha vurdu. Bu şekilde kartaldan kurtulamayacağını anlayan T'ımıs, kartal yeni bir hamle yapınca kılıcıyla onu öldürdü.
Yedi dağ aşıp, tam Dexenağu'nun oturduğu tepeye tırmanırken, ağzından küfür ve beddua dökülen, alnında tek gözü, göğsünde sivri uçlu silahı olan bir dağ adamı önüne çıktı. Saldırdığı anda göğsündeki sivri uçlu silah atı da insanı da doğrardı. Bunu gören T'ımıs, kılıcını sıkıca kavradı, atını mahmuzladı bir hamlede dağ adamını öldürdü.
Gücü tükenmişti ve yorgundu. Atının tırnakları kırılmıştı, yine de moralini bozmadı, yola devam etti. Bir anda doru bir atın üstünde biri karşısında belirdi.
Karşılaştıklarında atları göğüs göğüse çarpışmaya başladı. T'ımıs'ın atı, karşısındakinin atına vurunca, atlının başındaki miğfer düştü, örgülü saçları döküldü. T'ımıs kılıcı ile karşısındakinin kılıcına vurup düşürdü. Kılıcını almak için eğildi fakat Nart genci uzanıp saçından yakaladı, sıkıca tutarak şöyle dedi:
– Dexenağu, kısmetim,
Canımızdan daha kıymetlimiz,
Nart ailesinin elçisiyim,
Kendim için gelmedim.
Niyetini bu şekilde söyleyince, diğeri de şöyle cevap verdi.
– Sen T'ımıs,
Kendisini bilmediğim
Görmeyi özlediğim,
Yıllardır beklediğim,
Buyur Nartlar'ın oğlu.
Kız yalvardı fakat T'ımıs içeri girmedi. Dexenağu'yu atının terkisine bindirdi. Onun atını da kendi atına bağladı geri döndü.
Nartlar sevindiler, at ve nişan alma yarışlarının yapıldığı yedi gün süren düğün yaptılar. Geline sevgi ve saygılarını gösterdiler.
Dexenağu'nun ilginç bir yeteneği vardı. Kuraklık var ise yağmur yağdırıyordu. Çok yağmurlu ise yağmuru durduruyordu. İnsanlar için onun büyük bir şans olduğunu Adıgeler anlatırlar.
Çeviri: Huşt Emel
ДЭХЭНАГЪУ
Нартмэ насып я1эу, блымыр афэбагъоу, лэжьыгъэр гъэбэжъу афэхъоу, огъум щымыщынэжьхэу зыфэхъугъагъэхэр Дэхэнагъо епхыгъэгъ.
Дэхэнагъо псыхъуабэмэ, мэзыбэмэ, къушъхьэтхыбэмэ ак1ыбэу, уек1ол1эн умылъэк1ынэу къэрэгъулабэ и1эу лъэгап1э горэм тесыгъ. Пшъашъэр о къэплъэгъугъэмэ анахь дахэу, ц1ыф 1ушэу щытыгъ. Ау ащ фэдиз ш1уагъэ зыхэлъыр п1э къибгъэхьэн плъэк1ынэу щытыгъэп. Сыд фэдиз л1ыгъэ зэрахьэу а лъэгъап1эм ц1ыфхэр нэсхэми, ежь 1эшэ мэ1оу, шыоу къыпэгъок1ыти къыук1ыщтыгъэх. А насыпыр ежь ышъхьэ пае къыхьы ш1оигъоу, пстэуми ежь ахэбаик1ын игухэлъэу ыдэжь к1озэ ек1одыл1агъэм шыуишъэ хъунк1э зы щык1э хъугъэ.
Пчыхьэ горэм Нартмэ яшэхъо-мэлахъохэр тэкъэжъ маш1ом пэсхэу, л1ыжъ горэм къыригъажьи Дэхэнагъо икъэбар къафи1отагъ.
– Шъуащыщ горэм гу ыш1эу к1оу Нартмэ къафихьыгъагъэу огъэт- ы1уагъ л1ыжъым.
Т1ымыс ыц1эу Нарт шъао горэ щысыти иныбджэгъухэр къесэмэркъэугъэх.
– Ей, Т1ымыс, хьаулыеу ущымыс, уипк1эгъуалэ ешэсыри зегъэхь Дэхэнагъо ыдэжь!
Нарт к1алэм ар тэк1у шъхьак1о щыхъугъ, ау къызхигъэщыгъэп. Л1ыжъым гущы1э къырити, зыкъзэк1игъуаи къэшэси къежьагъ.
Къак1озэ Нарт Т1ымыс мэз горэм къынэсыгъ. Мэзым хьак1э-къуак1эуи, хьац1э-п1ац1эуи хэсыр къыфилъыгъ, ау ахэр зэтриук1эхи, зитхьак1ыжь-зилъэк1ыжьи игъогу техьажьыгъ.
Псыхъуибл арык1ыгъэу, Дэхэнагъо зытес къушъхьэм еблэгъагъэу дунаир иуп1ыц1эу бгъэжъышхо къытеуагъ. Зыкъиут1эрэбгъуи ытамэк1э къеуагъ. Зи зихымыш1э фэдэу мыдырэм зыригъэхьы зэхъум, ет1ани бгъэжъыр къытефарзи къеуагъ. Бгъэжъым блэк1ын зэримылъэк1ыщтыр ыш1ошъ зэхъум, зыфигъэпси, бгъэм икъэк1огъ чатэр пэ1удзи ыук1ыгъ.
Къушъхьиблымэ атхыхэр зэпичи, моу Дэхэнагъо зытес къушъхьэ шыгум зыщыдэк1оеным, бгъыбзэмрэ хъонымрэ къы1утэкъоу, ынэт1эгу нэ закъо итэу, ыбгъэгу маисэ хэлъэу мэзл1эныкъо къыпэгъок1ыгъ. Ащ зыкъебгъэдзы хъунэу щытыгъэп. Ыбгъэ хэлъ маисэмк1э ши, ц1ыфи къызэгуиупк1ынэ щытыгъ. Ар еш1эти Т1ымыс ипк1эгъуалэ елъэдэкъауи ичэтэ апшъэ пытэу ы1ыгъэу мэзл1эныкъом телъади и1оф ыш1агъ.
Пшъыгъэу, пагъэу, къуак1эу къыфэнэжьыгъи щымы1эу, ишы илъабжъэхэри пыутыгъэу щыт нахь мыш1эми, ыгу мык1одэу къеомэ къак1озэ, жьы хьарзэр пылъэу зыгорэ шы пц1эгъоплъ тесэу къыпэгъок1ыгъ.
Къызэрэсырэм тетэу шыбгъэмк1э зэбэныхэу фежьагъэх. Арыти Т1ымысэ ипк1эгъуалэ бгъэк1э къыпэгъок1ыгъэм ишы зэом, тесым итандж па1ор шъхьащызи ышъхьэц1 благъэ къыч1эзыгъ. Т1ымысэ ичатэ 1этыгъахэти адырэм ычатэ еуи 1эк1иутыгъ. И1ашэ къыштэжьынэу псынк1эу зыкъыридзыхи шъхьае, Нарт шъаор лъы1аби ышъхьац гъэщыгъэ къыз1эк1игъахьи, ы1э пытэхэмк1э къыз1эк1иубыти ри1уагъ:
– Дэхэнагъу тинасып,
Псэм нахьи тинахь лъап1,
Нарт ябыны сырил1ык1у,
Сэ сшъхьэ пай сыкъэк1уагъэп!
Арэщтэу игухэлъ зыре1ом, адырэм мыщ фэдэ джэуап къытыжьыгъ:
– О Т1ымыс! –е1о пшъашъэм,
Зышъхьэ сымылъэгъоу,
Зинэплъэгъу сык1эхъопсэу,
Илъэсыбэ сызэджагъ,
Еблагъ Нартмэ яшъау!
Пшъашъэр къелъэ1у шъхьаем феблэгъагъэп. Дэхэнагъо ежь иш1ыплъэ къыдигъэт1ысхьи, ащ ишы пц1эгъоплъ ежь ипк1эгъуалэ къыгуиш1и къеуи къежьэжьыгъ.
Нартхэр гуш1агъэх. Шыгъачъэрэ, псэгъаорэ хэтэу мэфибл джэгу фаш1ыгъ. Нысэр агъэш1уагъ, алъытагъ.
Дэхэнагъо шэн-сэн гъэш1эгъон хэлъыгъ. Огъумэ ошх къыригъэшхыщтыгъ. Оялэмэ ош1у къыш1ыщтыгъ. Ащ фэдэу ц1ыфхэмк1э насыфышхо а бзылъфыгъэм пылъыгъэу Адыгэмэ къа1отэжьы.
(Адыгэ Тхыдэжъхэр-101-102-103)
Sayı : 2013 05


ЧIыфэ шъутелъымэ е Iоф горэ къышъуфызэIуахыгъэмэ зэжъугъэшIэным пае, хьыкум приставхэм яфедеральнэ къулыкъу и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм исайтэу «Банк исполнительных производств» зыфиIорэм шъуихьанышъ ащ иамалхэр къызфэжъугъэфедэнхэ шъулъэкIыщт.
ЦIыфхэмкIэ мыр Iэрыфэгъоу щыт, сыда пIомэ уиунэ уимыкIэу чIыфэр зэрытхэгъэ квитанциер къыдэбгъэкIын, нэужым банкым е почтэм якъутамэхэм ахъщэр ащибгъэхьан плъэкIыщт.
Хьыкум приставхэм яфедеральнэ къулыкъу и ГъэIорышIапIэу Адыгеим щыIэм ипресс-къулыкъу.


2016-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 18-м Дмитрий Лабазовыр Адыгэ къэралыгъо университетым июридическэ факультет щеджэхэрэм аIукIагъ.
Юрист хъу зышIоигъо ныбжьыкIэхэр ащ нэIуасэ афишIыгъэх хьыкум приставхэм япшъэрылъхэм, ахэм фитыныгъэу яIэхэм, нэмыкI лъэныкъохэм. Студентхэм ар ашIогъэшIэгъоныгъ, мы къулыкъум ухэхьанымкIэ шIыкIэу щыIэхэм, джащ фэдэу коллекторскэ агентствэхэм яIофшIэн зэрэзэхащэрэм Д. Лабазовым еплъыкIэу фыриIэм къакIэупчIагъэх.
ГъэIорышIапIэмрэ апшъэрэ еджапIэмрэ зэзэгъыныгъэу зэдашIыгъэм диштэу мыщ фэдэ зэIукIэгъу-зэдэгущыIэгъухэр тапэкIи зэхащэхэзэ ашIыщт.


Чернобыль иатомнэ электростанцие аварие зыщыхъугъэр непэ илъэс 30 мэхъу. Ащ фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэ муниципальнэ образованиеу «Къалэу Мыекъуапэ культурэмкIэ и Унэу «Гигантым» мы мафэхэм щыкIуагъ.
Ащ хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет ипащэу Шъхьэлэхъо Аскэр, АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм икомитет итхьаматэу Евгений Саловыр, Чернобыль къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом сэкъатныгъэ хэзыхыгъэхэм я Урысые общественнэ организацие и Адыгэ республикэ къутамэ ипащэу Любовь Нуриахмедовар, муниципальнэ образованиеу «Къалэу Мыекъуапэ» политическэ партиехэм ыкIи общественнэ организациехэм зэпхыныгъэ адыряIэнымкIэ иотдел ипащэу Владимир Алтуниныр, кIэлэеджакIохэр, нэмыкIхэри.
1986-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 26-м Чернобыль атом электростанцием къыщыхъугъэ авариешхом цIыф миллионхэм ящыIэныгъэ зэрихъокIыгъ, къэралыгъом итарихъ хэмыкIокIэжьын лъэужэу къыхэнагъ. Официальнэу къатырэ пчъагъэхэм къызэрагъэнафэрэмкIэ, ЧАЭС-м къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом нэбгырэ миллиони 9 фэдизмэ зэрар арихыгъ. Украинэм, Белоруссием, Польшэм, нэмыкI къэралыгъуабэм ащыпсэурэ цIыфхэм ащ иягъэ аригъэкIыгъ. Чернобыль къыщыхъугъэ аварием къызыдихьыгъэ тхьамыкIагъохэм ядэгъэзыжьын бэ хэлэжьагъэр. Адыгеим ицIыфхэри ахэм ащыщых.
— Адыгеим щыщэу нэбгырэ 800-м ехъу чэзыу-чэзыоу кIонхэу, Iоф къыщашIэнэу хъугъэ Чернобыль иатом электростанцие, — къыIуагъ Шъхьэлэхъо Аскэр. — А лъэхъаным радиацием пэуцужьыгъэхэм Мыекъуапэ щыпсэурэ нэбгырэ 300 фэдиз ахэтыгъ. Нэбгырэ пэпчъ лIыхъужъэу плъытэнэу щыт, сыда пIомэ ящыIэныгъэ шъхьамысхэу акIыб дэтхэр, цIыф лъэпкъыр зэрэпсаоу радиацием имашIо ахэм щаухъумагъ. Мыгъэ илъэс 30 мэхъу а тхьамыкIагъор зыхъугъагъэр. Ащ хэлэжьагъэхэу, къин щызылъэгъугъэхэм шIухьафтынхэр яттынхэу тызэIукIагъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан ыцIэкIэ рэзэныгъэ тхылъхэр Чернобыль къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом идэгъэзыжьын хэлэжьэгъэ нэбгыри 7-мэ Шъхьэлэхъо Аскэр нэужым аритыжьыгъ. Аварием хэлэжьагъэхэм афэгъэхьыгъэ тхылъэу «Опаленные атомом» зыфиIорэр экземпляр 500 хъоу къыдагъэкIыгъ. Чернобыль къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом сэкъатныгъэ хэзыхыгъэхэм я Урысые общественнэ организацие и Адыгэ республикэ къутамэ ипащэу Любовь Нуриахмедовам тхылъыр Шъхьэлэхъо Аскэр ритыгъ. Ащ икъыдэгъэкIын иIахьышIу зэрэхилъхьагъэмкIэ зэрэфэразэр игущыIэ къыщыхигъэщыгъ.
Чернобыль къыщыхъугъэ аварием къызыдихьыгъэ тхьамыкIагъохэм ядэгъэзыжьын хэлэжьагъэхэм АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм икомитет итхьаматэу Евгений Саловым Парламентым итын лъапIэхэмрэ ищытхъу тхылъхэмрэ аритыжьыгъэх. Мыекъуапэ имэрэу Александр Наролиным ыцIэкIэ къэгущыIагъ муниципальнэ образованиеу «Къалэу Мыекъуапэ» политическэ партиехэм ыкIи общественнэ организациехэм зэпхыныгъэ адыряIэнымкIэ иотдел ипащэу Владимир Алтуниныр ыкIи Чернобыль къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом идэгъэзыжьын зиIахьышIу хэзышIыхьэгъэ Александр Харламовым псэупIэ сертификат ритыжьыгъ. УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ имедальхэр къэзылэжьыгъэхэм Iофтхьабзэм щаратыжьыгъэх. Чернобыль къыщыхъугъэ авариешхом хэлэжьагъэхэм яшъузабэхэри зэхахьэм къыщыхагъэщыгъэх. «Чернобыль иатомнэ электростанцие къыщыхъугъэ авариер илъэс 30 хъугъэ» зыфиIорэ тамыгъэхэри зыфагъэшъошагъэхэм джащ фэдэу аратыжьыгъэх.
Гъонэжьыкъо Сэтэнай.
Сурэтхэр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъэх.


Къихьащт 2023-рэ илъэс бюджетым ыкIи 2024 — 2025-мкIэ агъэнэфагъэхэм афэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэм ипроект щытегущыIагъэх бюджет, финанс, хэбзэIахь ыкIи экономикэ политикэмкIэ, предпринимательствэмкIэ ыкIи IэкIыб зэпхыныгъэхэмкIэ АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм икомитет зэхэсыгъоу иIагъэм.
Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх Къэралыгъо Советым — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, АР-м финансхэмкIэ иминистрэу Виктор Орловыр, шIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ АР-м и ЧIыпIэ фонд ипащэу Хъут Светланэ. Зэхэсыгъор зэрищагъ республикэ Парламентым и Тхьаматэ игуадзэу, бюджет, финанс, хэбзэIахь ыкIи экономикэ политикэмкIэ, предпринимательствэмкIэ ыкIи IэкIыб зэпхыныгъэхэмкIэ Комитетым ипащэу Iэщэ Мухьамэд. Iофтхьабзэр къызэIуихызэ, ятIонэрэ еджэгъум фагъэхьазырырэ законопроектым гъэтэрэзыжьынэу фэхъущтхэм зыщатегущыIэщтхэм апэрэ еджэгъум фашIыгъагъэхэми къафагъэзэжьынэу АР-м и ЛIышъхьэ лъэIу тхылъ къызэрафигъэхьыгъэр
ащ къыIуагъ.
ПстэумкIи ятIонэрэ хэплъэгъум фагъэхьазырырэ проектым гъэтэрэзыжьын 25-рэ комитетым изэхэсыгъо щыфашIыгъ. Апэрэ еджэгъумкIэ зыхэплъагъэхэм къыфагъэзэжьи гъэтэрэзыжьынэу фашIыгъэхэм яшIуагъэкIэ сомэ миллиарди 7-рэ миллион 464-м ехъу 2023-рэ илъэс бюджетым къыхэхъо. Ащ тетэу хахъохэмкIэ сомэ миллиард 37,3-рэ ар хъущт, хъарджхэр сомэ миллиард 38,8-м ехъущтых.
Депутатхэм сомэ миллион 514-м ехъукIэ гъэтэрэзыжьынхэр фэшIыгъэнхэ фаеу алъытагъ. Культурэм, медицинэм, спортым алъэныкъокIэ щыкIагъэу щыIэхэм ядэгъэзыжьын, бюджетым епхыгъэу Iоф зышIэхэрэм ялэжьапкIэ индексацие шIыгъэным ар апэIухьащт. ГущыIэм пае, сомэ миллион 98,5-р АР-м и Къэралыгъо филармоние къыубытырэ чIыпIэм изэтегъэпсыхьан, миллион 20-р кIэлэцIыкIухэм языгъэпсэфыгъо уахътэ зэрагъэкIощтым ыкIи япсауныгъэ изэтегъэуцожьын, сомэ миллиони 118,6-р культурэм икъэралыгъо ыкIи муниципальнэ учреждениехэм ягъэкIэжьын, миллиони 100-р лэжьапкIэхэм яиндексацие, миллиони 170-м ехъур уц Iэзэгъухэм язэгъэгъотын апай.
ЗэкIэри зигъо Iофхэу алъытагъ ыкIи гъэтэрэзыжьынхэр къыдэлъытагъэхэу бюджетым фэгъэхьыгъэ законопроектыр АР-м и Парламент изичэзыу зэхэсыгъоу тыгъэгъазэм щыIэщтым къыхалъхьанэу зэдаштагъ.
ШIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ АР-м и ЧIыпIэ фонд 2023-рэ илъэсымкIэ ибюджет ыкIи 2024 — 2025-мкIэ агъэнэфагъэхэм афэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэм ипроектэу ятIонэрэ еджэгъум фагъэхьазырыгъэм зыпари гъэтэрэзыжьын имыIэщтэу ары зэхэсыгъом къызэрэщаIуагъэр. Ащи Парламентым изэхэсыгъоу къэблагъэрэм депутатхэр щыхэплъэщтых.
ХЪУТ Нэфсэт.


КIуачIэ зиIэ хэбзэгъэуцугъэм зэригъэнафэрэм тегъэпсыкIыгъэу, УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд ичIыпIэ къулыкъухэм шIокI зимыIэ пенсие страхованием исистемэ цIыфхэр хагъэуцох ашъхьэ телъытэгъэ счетхэр къафызэIуахыхэзэ ыкIи атхыгъэ пэпчъ ышъхьэ телъытэгъэ страховой номер фагъэнафэзэ.
Страховой номерыр шIокI зимыIэ пенсие страхованием телъытэгъэ карточкэ уцышъом тетхагъ.
СНИЛС-р ищыкIагъ социальнэ фэIо-фашIэхэр ыкIи фэгъэкIотэныгъэхэр къаIыхыгъэнхэм, ыужыкIэ пенсие ягъэгъэуцугъэным, джащ фэдэу къэралыгъо фэIо-фашIэхэм япортал хэхьагъэр зыщыщыр зэгъэшIэгъэным афэшI.
ЦIыфым ышъхьэ телъытэгъэ счетым рагъахьэх ПенсиехэмкIэ фондым IэкIагъэхьэрэ страховой тынхэу къыфалъытагъэхэм ыкIи атыгъэхэм яхьылIэгъэ къэбархэр. Джащ фэдэу ащ къыщагъэлъагъо цIыфым IофшIэныр зыригъэжьагъэм къыщыублагъэу страховой стажэу зэIуигъэкIагъэр зыфэдизым ехьылIэгъэ къэбархэри.
СНИЛС-р къаIыпхын плъэкIыщт IофшIэным уIухьэ зыхъукIэ — IофшIэным ехьылIэгъэ зэзэгъыныгъэ лэжьапIэм дэпшIы зыхъукIэ, IофшIэн къыозытырэм о къыохьылIэгъэ къэбархэр анкетэм ригъэуцохэзэ, ПенсиехэмкIэ фондым ичIыпIэ къулыкъу лъигъэIэсыхэзэ, джащ фэдэу узыщыпсэурэ чIыпIэм ор-орэу къащыIыпхын плъэкIыщт. ЯтIонэрэм фэдэ зыхъукIэ, паспортыр ыкIи анкетэу зэхэбгъэуцуагъэр зыдэпIыгъхэу ПенсиехэмкIэ фондым ичIыпIэ къулыкъу укIон фае.
Зыныбжь илъэс 14-м нэмысыгъэ кIэлэцIыкIум пае СНИЛС-р къаIыхыгъэным фэшI ны-тыхэм яз ежь ипаспортрэ кIэлэцIыкIур къызыхъугъэр зыгъэнэфэрэ свидетельствэмрэ зыдиIыгъхэу ПенсиехэмкIэ фондым ичIыпIэ къулыкъу зыфигъэзэн фае. Зыныбжь илъэс 14-м шIокIыгъэ кIэлэцIыкIухэм СНИЛС-р ежь-ежьырэу къаIа-
хын алъэкIыщт япаспорт зыдаIыгъэу якIуалIэхэзэ.
ХэгъэунэфыкIыгъэн фае СНИЛС-р къаIыхыгъэным ехьылIэгъэ лъэIу тхылъыр ПенсиехэмкIэ фондым ичIыпIэ къулыкъу укIозэ ептын зэрэплъэкIыщтым имызакъоу, пшъэрылъыбэ зыгъэцэкIэрэ ГупчэмкIэ (МФЦ-мкIэ) зэряптышъущтыр.
Тызыхэт илъэсыр къызихьагъэм къыщыублагъэу шIокI зимыIэ пенсие страхованием телъытэгъэ страховой свидетельствэ 2319-рэ Адыгеим щатыгъ. Непэ ехъулIэу тиреспубликэ щыпсэурэ нэбгырэ мин 443-м ехъурэмэ СНИЛС яI.


Адыгеим ибылымэхъо фермэхэм былымышъхьэ мин 45,8-рэ зэкIэмкIи аIыгъ.
Ащ щыщэу мин 23,8-р чэмых, мин 70,3-м ехъур шкIэ, мэлы е нэмыкIэу былымышъхьэ цIыкIукIэ алъытэхэрэм ащыщых. АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ къызэритыгъэмкIэ, ахэр кIымэфэ уахътэм фэхьазырых.
Былымэхъо хъызмэтшIапIэхэм мэкъоу, уарзэу тонн мини 169-м ехъу, хэтэрыкI зэфэшъхьафэу, силосэу, «сочные» зыфаIорэ Iусхэм афэдэу тонн 84-рэ ыкIи комбикормэу, макухэу, чэбэчэу е ахэм афэдэ утхыдзафэу тонн мин 58-м ехъу агъэхьазырыгъ. Ар ящыкIэгъэщтым процент 12 — 15 фэдизкIэ нахьыб.
— Былымхэм кIымафэр зэрэрахыщтыр былымахъохэм Iофыгъо шъхьаIэу яIэхэм ащыщ. Ащ зызэрэфагъэхьазырырэм былымышъхьэхэм якъызэтегъэнэн имызакъоу, продукциеу къатырэр зыфэдизыщтыри, ащ идэгъугъи епхыгъэх, — къыщыхагъэщыгъ министерствэм.


«Адыгэ Республикэм иреспубликэ бюджет 2015-рэ илъэсым гъэцэкIагъэ зэрэхъугъэм ехьылIагъ» зыфиIорэ едэIунхэр тыгъуасэ зэхащагъэх. Iофтхьабзэр зэращагъ АР-м финансхэмкIэ иминистрэу Долэ Долэтбыйрэ Адыгеим и Къэралыгъо Совет — Хасэм бюджет-финанс ыкIи хэбзэIахь политикэмкIэ икомитет итхьаматэу Мырзэ Джанбэчрэ. Зэхэсыгъом хэлэжьагъэх министрэхэм я Кабинет хэтхэр, республикэм и Парламент идепутатхэр, ведомствэхэм ыкIи къулыкъухэм япащэхэр, студентхэр, нэмыкIхэри.
Мы Iофыгъом епхыгъэу къэгущыIагъ министрэу Долэ Долэтбый. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, УФ-м и Президент къыгъэуцугъэ пшъэрылъхэр, «жъоныгъокIэ унашъохэр» гъэцэкIэгъэнхэм, республикэм социальнэ зыпкъитыныгъэ илъыным афэгъэхьыгъагъ бюджет ыкIи хэбзэIахь политикэу блэкIыгъэ илъэсым зэрахьагъэр. 2015-рэ илъэсым зэхэубытэгъэ бюджетым ихахъохэр сомэ миллиард 17,004-м нэсыгъэх, хъарджхэр сомэ миллиард 18-рэ миллиони 157-м ехъугъэх, ахъщэу зыщыкIагъэхэр сомэ миллиардрэ миллиони 153-рэ. ХахъохэмкIэ гухэлъэу щыIагъэр процент 99,6-кIэ, хъарджхэмкIэ — процент 97-кIэ гъэцэкIагъэхэ хъугъэ. 2014-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, республикэ бюджетым федэу къихьагъэр сомэ миллион 913,1-кIэ, хъарджхэр — сомэ миллиардрэ миллион 248,9-кIэ нахьыбэх.
Зэхэубытэгъэ бюджетым къихьэгъэ ахъщэм щыщэу сомэ миллиарди 9-рэ миллион 891-р хэбзэIахь ыкIи мыхэбзэIахь хахъох. ИкIыгъэ илъэсым елъытыгъэмэ, а къэгъэлъэгъоныр сомэ миллион 634,5-кIэ нахьыбэ хъугъэ ыкIи проценти 106,8-м кIэхьагъ. ЗэкIамыгъэкIожьырэ ахъщэу бюджетым къихьагъэр сомэ миллиарди 7-рэ миллиони 112-м ехъу. 2014-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, федеральнэ гупчэм къикIыгъэ IэпыIэгъур сомэ миллион 29,7-кIэ нахьыб, субсидиехэр сомэ миллион 371-кIэ нахь макI.
2014-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, республикэ бюджетым ихахъохэр сомэ миллион 832-кIэ нахьыбэ хъугъэ. ХэбзэIахьхэм къакIэкIуагъэр сомэ миллиарди 6-рэ миллион 873-рэ, мыхэбзэIахь хахъохэр сомэ миллион 268,5-рэ.
УФ-м и Президент къыдигъэкIыгъэ «жъоныгъокIэ унашъохэр» республикэм зэрэщагъэцакIэхэрэм иIофыгъуи министрэр къытегущыIагъ. Анахь шъхьаIэу зигугъу къышIыгъэр «гъогу картэм» къыдилъытэу, бюджетым епхыгъэу Iоф зышIэхэрэм ялэжьапкIэ къэгъэлъэгъон гъэнэфагъэм нэгъэсыгъэнымкIэ пшъэрылъэу щыIэхэр илъэс зэкIэлъыкIохэм зэшIохыгъэхэ зэрэхъугъэр ары. Бюджет ахъщэр нахьыбэу зыпэIуагъэхьагъэхэр: гъэсэныгъэр — сомэ миллиарди 3,2-м ехъу е процент 20,9-рэ, социальнэ политикэр — сомэ миллиарди 3-рэ миллиони 177,5-рэ е процент 20,6-рэ, псауныгъэр къэухъумэгъэныр — сомэ миллиарди 3-рэ миллион 88-рэ е процент 20,1-рэ, лъэпкъ экономикэр — сомэ миллиарди 2-рэ миллион 777-рэ е процент 18.
2015-рэ илъэсым муниципальнэ образованиехэм сомэ миллиарди 4-рэ миллион 424-м ехъу аратыгъ, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, ар сомэ миллион 383,4-кIэ нахьыб. Ащ ишIуагъэкIэ районхэм ыкIи къалэхэм ябюджетхэр агъэцэкIэнхэ алъэкIыгъ.
Долэ Долэтбый къызэриIуагъэмкIэ, республикэм бюджетыр шIуагъэ къытэу зэрэщагъэцакIэрэм, ахъщэу къихьэрэр зищыкIагъэм ыкIи игъом зэрэпэIуагъахьэрэм федеральнэ гупчэм осэшIу къыфишIыгъ. Мы къэгъэлъэгъонымкIэ Урысыем ишъолъырхэм азыфагу Адыгеим я 7-рэ чIыпIэр щиубытыгъ ыкIи ахъщэ тедзэу сомэ миллион 280-рэ къыфатIупщыгъ. Гъэхъагъэу щыIэхэм къащымыуцухэу Iоф зэрашIэщтыр, непэ гумэкIыгъоу, щыкIагъэу щыIэхэр дэгъэзыжьыгъэнхэм анаIэ зэрэтырагъэтыщтыр министрэм къыIуагъ, ащкIэ пшъэрылъ шъхьаIэхэр къыгъэнэфагъэх.
Непэ, экономикэр зыхэт къиныгъохэм ялъэхъан, республикэ бюджетыр, социальнэ пшъэрылъхэр гъэцэкIагъэхэ зэрэхъухэрэм Мырзэ Джанбэч осэшIу фишIыгъ. АщкIэ Адыгеим игъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэм зэрафэразэхэм кIигъэтхъыгъ. Тишъолъыр щыпсэурэ цIыфхэм щыIэкIэ-псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу шIыгъэнхэм пае структурэ пстэуми яIо зэхэлъэу Iоф ашIэн, ыпэкIэ лъыкIотэнхэ зэрэфаер къыхигъэщыгъ.
ТХЬАРКЪОХЪО Адам.
Сурэтхэр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъэх.


Адыгэ Республикэм и Мафэхэр Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ ФедерациемкIэ и Совет зэрэщыкIохэрэм къыдыхэлъытагъэу ФедерациемкIэ Советым федеративнэ IофхэмкIэ, регион политикэмкIэ,чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ ыкIи Темырым иIофыгъохэмкIэ и Комитет итхьаматэу Дмитрий Азаровымрэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъанрэ ФедерациемкIэ Советым икомитетхэм зэхэсыгъоу яIагъэхэм якIэуххэмкIэ мэлылъфэгъум и 27-м зэдэгущыIэгъу зэдыряIагъ. Адыгеим ихабзэ икъэралыгъо къулыкъухэм ялIыкIохэри ащ хэлэжьагъэх.
Джащ фэдэу Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Адыгеим ыцIэкIэ ФедерациемкIэ Советым хэтхэу Хъопсэрыкъо Муратрэ Вячеслав Шверикасрэ зэIукIэм хэлэжьагъэх.
Дмитрий Азаровым Iофыгъоу зыдэлэжьагъэхэм купкIышхо зэряIэр, ахэм ятегущыIэнкIэ зэхэсыгъохэм ахэлэжьагъэхэм чаныгъэ къызэрэзхагъэфагъэр, пшъэрылъхэм ягъэцэкIэн яшъыпкъэу зэрэпылъхэр хигъэунэфыкIыгъ.
— Адыгеим къыIэтыгъэ Iофыгъохэр зигъо дэдэ Iофыгъоу щытых. Шъуиреспубликэ имызакъоу, Урысые Федерацием зэкIэ ишъолъырхэми ахэр алъэIэсых. Республикэм тфэлъэкIырэмкIэ IэпыIэгъу едгъэгъотыщт ыкIи зэхэсыгъохэм ащаштэгъэ унашъохэр зэрагъэцакIэхэрэм талъыплъэщт. Матвиенко Валентина Иван ыпхъуми ащ тыфегъэчэфы, — къыIуагъ ФедерациемкIэ Советым федеративнэ IофхэмкIэ, регион политикэмкIэ, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ ыкIи Темырым иIофыгъохэмкIэ и Комитет итхьаматэу Дмитрий Азаровым.
Адыгеим и ЛIышъхьэ сенаторым тхьауегъэпсэу риIуагъ республикэм иIофыгъохэм ынаIэ къызэратыридзагъэм, Адыгеим и Мафэхэр ФедерациемкIэ Советым щызэхэщэгъэнхэмкIэ IэпыIэгъу къызэрафэхъугъэм афэшI ыкIи Адыгеим къэкIонэу къыригъэблэгъагъ. Дмитрий Азаровым къызэриIуагъэмкIэ, ФедерациемкIэ Советым икомитетхэм ащыщ горэм изэхэсыгъо чъэпыогъум тиреспубликэ щызэхащэнэу рахъухьэ.
АР—м и ЛIышъхьэ
ипресс—къулыкъу.


Адыгеим и ЛIышъхьэ ФедерациемкIэ Советым ителеканалэу «Вместе-РФ» зыфиIорэм итележурналистэу ыкIи мы каналым ипрограммэ зезыщэрэ Татьяна Стародубовам мы мафэхэм зэдэгущыIэгъу дыриIагъ.
— Дотациехэр фэдэ пчъагъэкIэ нахь макIэ пшIынхэм ыкIи хахъоу пфэхъухэрэм джыри нахь зыкъябгъэIэтыным пае IофшIэныр зэхэощэ къодыекIэ икъущтэп. ФинансхэмкIэ дисциплинэ пхъашэ ищыкIагъ, документ шъхьаIэр тэрэзэу, куоу егупшысагъэу зэхэгъэуцогъэн фае, бюджетым икъэкIуапIэхэм ягъэфедэни нахь шIуагъэ къытэу зэхэмыщагъэмэ хъущтэп — ахэр ары кIэухышIухэм такъыфэкIоным пае тиIофшIэн лъэпсэ шъхьаIэу фэхъугъэхэр.
Непэ тиреспубликэ финансхэм алъэныкъокIэ зыпкъитыныгъэ зэрилъыр къэтэIо. ЭкономикэмкIэ Iофхэр зэрэкъинхэм емылъытыгъэу, Адыгеир мылъкум игъэзекIонкIэ апэрэ чIыпIэр зыIыгъ шъолъырхэм ащыщ. Илъэсэу икIыгъэм икIэуххэмкIэ, бюджетым къыдилъытэхэрэм цIыфхэр игъэкIотыгъэу ащыгъуазэ зэрашIыгъэхэм елъытыгъэу, тиреспубликэ я 6-рэ чIыпIэр хэгъэгумкIэ ыубытыгъ, Къыблэ федеральнэ шъолъырым къыхиубытэхэрэм азыфагу — я 2-рэ чIыпIэр.
ПчъагъэхэмкIэ къэзгъэлъэгъон: 2007-рэ илъэсым дотациехэр процент 61,1-рэ хъущтыгъэхэмэ, 2015-рэ илъэсым — процент 38,2-рэ. Дотацием къыкIичынымкIэ лъапсэ хъугъэхэр тибюджет ежь ихахъохэр нахьыбэ тшIын зэрэтлъэкIыгъэр ары. ГущыIэм пае, 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2015-рэ илъэсым нэс фэди 4,3-кIэ хахъохэр нахьыбэ хъугъэх, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, сомэ миллиарди 9,9-м нэсыгъэх. Аужыпкъэм 2015-рэ кризис илъэсым хахъохэр, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, сомэ миллион 634,6-кIэ, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, проценти 6,9-кIэ нахьыбэ хъугъэх (ежь ихахъохэм зэрахэхъуагъэм ипсынкIагъэкIэ). А лъэныкъомкIэ Къыблэ федеральнэ коим ишъолъырхэм азыфагу Адыгеим апэрэ чIыпIэр щиIыгъ.
Ау мыщ дэжьым хэгъэунэфыкIыгъэн фае 2009-рэ илъэсым къыщыублагъэу республикэм къыIэкIэхьэрэ федеральнэ дотациехэр нахь макIэ зэрэхъугъэхэр. Мыщ дэжьым IофыгъуитIу къыдэлъытэгъэн фае: зы лъэныкъомкIэ, финансхэм ялъытыгъэу тиIофхэр нахь зыпкъ еуцох, адрэ лъэныкъомкIэ — дотациехэм къащыкIэзэ, республикэм ежь-ежьырэу зиIыгъыжьыным ущыгугъынэу хъурэп. Ащ къыхэкIэу бюджетым пэIухьэрэр нахь макIэ хъун ылъэкIыщт, анахьэу етIани экономикэм иIофхэр зыфэдэ хъухэрэм уакъыпкъырыкIымэ.
Iофтхьабзэу зэшIотхыхэрэм нахь игъэкIотыгъэу уакъытегущыIэн хъумэ, республикэм ибюджет хэбзэIахь ыкIи мыхэбзэIахь хахъохэу къихьэхэрэр нахьыбэ шIыгъэнхэм епхыгъэ Iофтхьабзэхэм я План тетэу тызэрэзекIорэр къэIогъэн фае.
ХэбзэIахьхэм алъэныкъокIэ фэгъэкIотэныгъэ гъэнэфагъэхэр афэшIыгъэнхэм епхыгъэ Iофыр джыри нахь тэрэзэу зэхэщэгъэным тынаIэ тетэгъэты, мылъкумкIэ хэбзэIахь зытыралъхьэрэр ыкIи къаугъоирэр нахьыбэ шIыгъэнымкIэ Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэр зэшIотэхых, чIыгу Iахьхэмрэ мылъкумрэ тэрэзэу къыдэлъытэгъэнхэмкIи шIуагъэ къэзытыщт программэхэр тэгъэфедэх. ХэбзэIахьхэмрэ угъоинхэмрэ афэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэр гъэцэкIагъэ хъуным иIофыгъохэм атегъэпсыхьагъэу межведомственнэ комиссием Iоф ешIэ. Мы комиссием анахьэу ынаIэ зытыригъэтырэр хабзэм икъулыкъу пстэуми яIофшIэн зэдегъэштэныгъэ хэлъыныр ары.
— Бюджетым игъэнэфэнкIэ Iофыгъохэр къэуцугъагъэха?
— 2016-рэ илъэсымкIэ республикэм ибюджет иихъухьан нахь пхъэшагъэ хэлъэу кIуагъэ, ау социальнэ лъэныкъом къыкIетымыгъэчыным тынаIэ тедгъэтыгъ. ХахъохэмкIэ Iахь гъэнэфагъэм сомэ миллиарди 2,3-кIэ къыкIедгъэчыгъ, хъарджхэр — сомэ миллиарди 2,5-м нэсэу нахь макIэ тшIыгъэх.
Хэгъэгум экономикэм ылъэныкъокIэ иIофхэм язытет елъытыгъэу Адыгеими, Урысые Федерацием инэмыкI шъолъырхэм афэдэу, хэбзэIахь ыкIи мыхэбзэIахь хахъохэм зыкъызэраIэтырэм ипсынкIагъэ нахь къыщикIичыгъ.
Мы аужырэ илъэси 9-м гурытымкIэ илъэсым ежь ихахъохэм процент 18-м нэсэу зыкъаIэтыщтыгъэмэ, 2016-рэ илъэсым (2015-рэ илъэсым елъытыгъэмэ) проценти 2-м нахьыбэу хахъо фэхъун ылъэкIынэу итхъухьэшъугъэп.
Джащ фэдэу мы аужырэ илъэси 3-м федеральнэ бюджетым къыхэкIырэ дотациехэу республикэм бюджет зэпэщэчыныгъэхэр щыгъэтэрэзыгъэнхэм апэIуигъэхьанэу щытхэм къакIечы. Ащ нэмыкIэу Адыгэ Республикэм ибюджет федеральнэ зэзэгъыныгъэхэм атегъэпсыхьэгъэ гъунапкъэу агъэнэфагъэхэр гъэцэкIагъэ хъунхэр къыделъытэ.
Джыри зэ хэсэгъэунэфыкIы: 2016-рэ илъэсымкIэ бюджетым икъэкIуапIэхэр зэкIэ зыфытегъэпсыхьагъэхэр социальнэ хъарджхэр, республикэм щыпсэурэ цIыфхэм апашъхьэ социальнэ пшъэрылъхэу зыфэтшIыжьыгъэхэр зэшIохыгъэнхэр, Урысые Федерацием и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэр гъэцэкIэгъэнхэр ары.
— Республикэм ифинанс документ шъхьаIэ сыдэущтэу гъэцэкIагъэ хъура?
— Адыгеим хахъомкIэ изэхэубытэгъэ бюджет 2015-рэ илъэсым сомэ миллиард 17-кIэ гъэцэкIагъэ хъугъэ, хъарджхэмкIэ — сомэ миллиард 18,2-кIэ. Дефицитыр — сомэ миллиард 1,1-рэ хъугъэ. Илъэсэу икIыгъэм къэнэжьыгъэ ахъщэмкIэ, къытIэкIэхьэгъэ федеральнэ ыкIи коммерческэ кредитхэмкIэ а дефицитыр дэдгъэзыжьын тлъэкIыгъ. 2015-рэ илъэсыр кризис илъэсэу щытыгъ нахь мышIэми, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, хахъохэр проценти 6,9-кIэ нахьыбэ хъугъэх. Федеральнэ указхэмкIэ пшъэрылъхэр зэшIохыгъэ хъугъэх ыкIи цIыфхэм апашъхьэкIэ пшъэрылъэу зыфэтшIыжьыгъэхэри гъэцэкIагъэ хъугъэх.
Ау мы илъэсымкIэ бюджетым игъэцэкIэн кIэухышIухэр фэхъунхэ зэрилъэкIыщтыр нафэ къэхъу. ЫпэкIэ къызэрэщысIогъагъэу, хэбзэIахь ыкIи мыхэбзэIахь хахъохэм зыкъызэраIэтырэр проценти 2 фэдизкIэ нахь псынкIэ хъунэу къитыдзэгъагъэмэ, 2016-рэ илъэсым иа 1-рэ квартал ар проценти 10-м нэсыгъах илъэсэу икIыгъэм иджырэ фэдэ лъэхъан елъытыгъэмэ (нэмыкIэу къэпIон хъумэ, а 1-рэ кварталым хэбзэIахь ыкIи мыхэбзэIахь хахъохэр сомэ миллиарди 2-рэ миллион 216-рэ хъугъэх, ипсынкIагъэ зэрэхэхъуагъэр пчъагъэхэмкIэ зэрэхъурэр сомэ миллион 205,3-рэ). Мыщ дэжьым къэIогъэн фае социальнэ пшъэрылъхэм ягъэцэкIэн пстэуми апэ идгъэшъызэ зэрэдгъэнафэрэр, а 1-рэ кварталым а лъэныкъомкIэ планыр икъоу гъэцэкIагъэ хъугъэ.
Мы илъэсым республикэм ибюджет капитальнэ нэшанэ зиIэ хъарджхэмкIэ мылъкум елъытыгъэу къиныгъохэм яуталIэ. Хахъохэр нахь макIэ зэрэхъурэм къыхэкIэу бюджетым епхыгъэ учреждениехэм мылъкумкIэ ыкIи техникэмкIэ ягъэпытэн пэIудгъахьэрэм къыкIедгъэчын фаеу хъугъэ. Джырэ пшъэрылъэу къэуцухэрэр ары ныIэп ахъщэр зыпэIудгъахьэрэр.
Федеральнэ программэхэм ягъэцэкIэн тыхэлэжьэным ылъэныкъокIи бюджет къэкIуапIэхэм къиныгъо гъэнэфагъэхэр къафыкъокIых.
Адыгэ РеспубликэмкIэ къинэу мэхъу, Урысые Федерацием инэмыкI шъолъырыбэми афэдэу, бюджетым епхыгъэу зыфэдгъэуцужьыгъэ пшъэрылъхэр зэкIэ дгъэцэкIэнхэр. Арышъ, нэмыкI шъолъырхэм афэдэу, республикэми заем къэкIуапIэхэр къызфигъэфедэнхэ фаеу мэхъу, Адыгэ Республикэм ибюджет ищыкIэгъэ зэдегъэштэныгъэ хэлъыным, рахъухьагъэхэм апэIухьащт мылъкур тэрэзэу зэпэщэчыгъэным апае амалэу щыIэ пстэуми такъыпкъырэкIы.
— Адыгеир мэкъумэщ шъолъыр, илъэсэу икIыгъэм лэжьыгъэ бэгъуагъэ къэшъухьыжьыгъ, сыда адэ мы илъэсым шъуиIофхэм язытет зыфэдэ хъущтыр, гугъэпIэ гъэнэфагъэхэр ащкIэ щыIэха?
— 2015-рэ илъэсым мэкъумэщ продукциеу къахьыжьыгъэр сомэ миллиард 19,4-рэ, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, проценти 6,9-кIэ ар нахьыб. 2015-рэ илъэсым икIэуххэм нафэ къызэрашIыгъэмкIэ, мэкъумэщ продукциемкIэ Адыгеим апэрэ чIыпIэр Къыблэ федеральнэ шъолъырым щиубытыгъ.
Зернэ ыкIи зернобобовэ культурэу къахьыжьыгъэр тонн мин 638,9-рэ мэхъу, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, тонн мин 95,5-кIэ ар нахьыб. 2015-рэ илъэсым гурытымкIэ зы гектарым зернэ центнер 44,5-рэ къырахыжьыгъ, 2014-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар центнери 2,9-кIэ нахьыб. Мы илъэсми лэжьыгъэ бэгъуагъэ къэтхьыжьынэу тэгугъэ (2015-рэ илъэсым къэтхьыжьыгъэм нахь мымакIэу), ащкIэ зишIуагъэ къэкIощтхэм ащыщ чIыгоу тылэжьырэм зэрэхэдгъэхъуагъэр.
Республикэм гектар мин 97,5-мэ бжыхьасэхэр щарапхъыгъэх, ар 2015-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, гектар мини 2,5-кIэ нахьыб. Гъэтхасэхэр гектар мин 47,5-мэ арагъэкIугъэх, 2015-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, гектар мин 0,8-кIэ ар нахьыб.
Бжыхьасэхэм пIэлъэ кIэкIым къыкIоцI зэрящыкIагъэм тетэу адэлэжьагъэх, ахэкIодыкIыгъи щыIэп. Джы игъом гъэтхасэхэр халъхьанхэм пае ящыкIэгъэ мылъку-техникэ амалхэр республикэм аригъэгъотыгъэх.
Лэжьыгъэ бэгъуагъэ къэтхьыжьыным лъапсэ фэхъухэрэм зыкIэ ащыщ джырэ уахътэм диштэрэ технологиехэр зэрэдгъэфедэхэрэр. Республикэм ичIыгулэжьхэм мэкъумэщ техникэу агъэфедэрэр агъэкIэжьы. Ащ нэмыкIэу чылэпхъэшIухэм чIыпIэу аубытырэм хагъахъо. ГущыIэм пае, 2015-рэ илъэсым икIэуххэмкIэ ахэм чIыгоу чылапхъэр зэрагъэкIугъэм процент 11,6-рэ ыубытыгъ. Мы илъэсым процент 12-м ар нэсынэу тэгугъэ. Илъэс къэс гухэлъэу тшIыгъэр къыддэхъуным пае субсидиехэр къафыхэтэгъэкIых.
Сыдэу щытми, Iофтхьабзэу зетхьэхэрэм — мыщ къыхеубытэх производствэр уахътэм диштэу зэрэзэхатщэрэр, чIыгоу лэжьыгъэр зыхатлъхьэрэм зызэредгъэушъомбгъурэр, чылэпхъэшIухэр зэдгъэкIурэ чIыгухэр нахьыбэ зэрэтшIыхэрэр — амал къаты 2016-рэ илъэсым зернэ ыкIи зернобобовэ культурэу къэтхьыжьыщтым ибагъэ 2015-рэ илъэсым къыкIимычынэу.
— Отраслэм инвестициеу хашъулъхьэрэр нахьыбэ мэхъуа?
— ДжырэкIэ инвестицие шъхьаIэхэр чъыгхатэхэм апэIутэгъахьэ, 2008-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу ащ нахь чанэу тыдэлажьэ хъугъэ. Илъэси 8-м къыкIоцI Адыгеим ичIыгу гектар мин 1,3-мэ чъыгхэр ащыдгъэтIысхьагъэх, ащ щыщэу гектар 700-р псынкIэу зыхэхъорэ чъыгхатэхэм аубытыгъ. Пхъэшъхьэ-мышъхьэ IыгъыпIэхэр шIыгъэнхэм иIофыгъуи ащ дакIоу къэуцу. МыщкIэ инвестициехэр игъэкIотыгъэу гъэфедэгъэнхэ фае. Илъэси 2-м къыкIоцI, мы илъэсым къыщегъэжьагъэу, а зы уахътэм пхъэшъхьэ-мышъхьэ тонн мин 12 фэдиз зыщыпIыгъын плъэкIыщт псэуалъэ тшIын мурад тиI. АщкIэ инвестициехэр сомэ миллион 600-м къехъущтых.
Ащ нэмыкIэу тонн мин 30-м нэс зыщаIыгъын алъэкIыщт оптовэ гупчэм ишIын республикэм щырагъэжьагъ, ар сомэ миллиард 1,5-кIэ къытфекIущт.
Картофыр, хэтэрыкIхэр зыщаIыгъыщтхэр, гъэфэбапIэхэр шIыгъэнхэм пае инвестициехэр гъэфедэгъэнхэмкIэ амалэу щыIэхэм тахэплъэ.
2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу зэхэубытагъэу республикэм иэкономикэ сомэ миллиарди 140-м ехъу халъхьэгъах. Непэ Адыгеим инвестпроект 60-м ехъумэ щадэлажьэх, пстэумкIи сомэ миллиард 70-м ехъух инвестициехэу агъэнэфагъэхэр.
— Фермер хъызмэтшIапIэхэм сыд фэдэ IэпыIэгъуа яшъутырэр? ЧIыфэштэным ылъэныкъокIэ къуаджэхэм ащылажьэхэрэм гумэкIыгъо горэхэр яIэха?
— ХъызмэтшIэпIэ цIыкIухэм республикэм имэкъу-мэщ яIахьышхо хашIыхьэ. Фермер ыкIи унэе хъызмэтшIапIэхэм яIахьэу зэхэубытэгъэ мэкъумэщ продукцием хэлъыр процент 60-м ехъу.
Ащ фэдэ хъызмэтшIэпIэ цIыкIухэм IэпыIэгъу ятыгъэнымкIэ зишIуагъэ къакIохэрэм ащыщых унэгъо былымэхъо фермэхэм яхэхъоныгъэрэ IофшIэныр езыгъэжьэгъэкIэ фермерхэмрэ IэпыIэгъу зэрафэхъущтхэм ипрограммэ. А программэмкIэ 2013 — 2015-рэ илъэсхэм езыгъэжьэгъэкIэ фермер 65-мэ, джащ фэдэу унэгъо былымэхъо фермэхэм зягъэушъомбгъугъэным фытегъэпсыхьэгъэ хъызмэтшIэпIэ 19-мэ грантхэр аратыгъэх.
Ащ ишIуагъэкIэ бэмэ яхъызмэтшIапIэхэр нахь зэтырагъэпсыхьагъэх: трактор 40-м ехъу, лэжьыгъэIухыжь комбайни 2, техникэ ыкIи оборудование зэфэшъхьафэу 185-рэ къызIэкIагъэхьагъ. Джащ фэдэу былымышъхьэ миным ехъу къащэфыгъ, склади 7, мэлхэр зыщаIыгъыщт фермитIу, чэтэхъо фермэ, былым пIашъэхэм апае зы фермэ ыкIи зы гъэфэбапIэ ашIыгъэх.
ЧIыфэхэм яштэн фэгъэхьыгъэу угущыIэн хъумэ, мыщкIэ нэмыкI шIыкIэ-амалхэр тэгъэфедэх. Пстэуми апэу чIыфэхэм атехъорэ процентхэм къащытэгъакIэ, а процентхэм языIахь афэтэлъэгъужьы. А пстэуми яшIуагъэ къэкIо къоджэдэсхэм чIыфэштэнымкIэ яIоф нахь псынкIэ хъунымкIэ.
2015-рэ илъэсым ОАО-у «Россельхозбанкым» республикэм и АПК хэхъоныгъэ зэришIыщтым тегъэпсыхьагъэу сомэ миллион 892-рэ чIыфэу къыритыгъ. Ащ щыщэу сомэ миллион 46,3-р унэе IэпыIэгъу хъызмэтшIэпIэ пэрытхэр зиIэхэм аратыгъ, сомэ миллион 211,6-р — фермер хъызмэтшIапIэхэм, сомэ миллион 634,1-р — ипIалъэкIэ зы илъэсым шIомыкIыщт чIыфэу аIэкIагъэхьагъ.
2016-рэ илъэсым иа 1-рэ квартал сомэ миллиони 121,5-рэ хъурэ чIыфэ аратыгъ. Ащ щыщэу сомэ миллиони 9,5-р — унэе хъызмэтшIапIэ зиIэхэм, сомэ миллион 25,4-р — фермер хъызмэтшIапIэхэм, сомэ миллион 86,6-р — ипIалъэкIэ зы илъэсым шIомыкIыщт чIыфэу аIэкIагъэхьагъ.
ГурытымкIэ «Россельхозбанкым» чIыфэу аритыгъэм процентэу техъорэр мары: 2014-рэ илъэсым — процент 14,86-рэ, 2015-рэ илъэсым — процент 23,92-рэ, 2016-рэ илъэсым — процент 17,5-рэ. Джащ тетэу процентэу техъорэр мы илъэсым (2015-рэ илъэсым техъощтыгъэм елъытыгъэмэ) гурытымкIэ проценти 6,42-кIэ нахь макIэ хъугъэ.
ЫпэкIэ къызэрэсIогъагъэу, хъызмэтшIэпIэ цIыкIухэу чIыфэхэр зыгъэфедэхэрэм яIоф нахь къафэдгъэпсынкIэным пае процентэу техъорэм изыIахь афэтэлъэгъужьы, нэмыкI амалхэри тэгъэфедэх. 2015-рэ илъэсым чIыфэхэм яштэнкIэ зэзэгъыныгъэ мини 2-м ехъумэ ателъытэгъэ субсидие аIэкIэдгъэхьагъ. Федеральнэ ыкIи республикэ бюджетхэм якъэкIуапIэхэм яшIуагъэкIэ субсидиеу аIэкIэдгъэхьагъэр сомэ миллион 85,5-рэм нэсы.
ТапэкIи ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ Iофтхьабзэхэу къэралыгъо IэпыIэгъум къыдилъытэхэрэр зэшIотхыщтых.
— Социальнэ лъэныкъомкIэ Iофхэм язытет сыд фэд?
— КъэпIон хъумэ, республикэм ибюджет ихъарджхэм янахьыбэ (процент 70-м ехъурэр) социальнэ лъэныкъом епхыгъ. ЭкономикэмкIэ къины-гъо гъэнэфагъэхэр щыIэхэми, игъом ыкIи икъоу цIыфхэм социальнэ IэпыIэгъу ятэты, ахъщэкIи нэмыкI фэгъэкIотэныгъэхэмкIи тишIуагъэ ятэгъэкIы. АщкIэ республикэ бюджетми, федеральнэ бюджетми якъэкIуапIэхэр къызфэтэгъэфедэх.
ГущыIэм пае, мы илъэсыр къызихьагъэм щегъэжьагъэу ахъщэу аIэкIэдгъэхьагъэр зэкIэ индексацие тшIыгъэ: проценти 7-р — федеральнэ бюджетым, проценти 4,5-р республикэ бюджетым икъэкIуапI.
Зэхэубытагъэу къэпIон хъумэ, фэгъэкIотэныгъэ зиIэ цIыфхэм социальнэ IэпыIэгъу ятыгъэнымкIэ Iофтхьабзэу зэшIуахыхэрэм ахъщэу апэIуагъахьэрэр илъэси 5-м къыкIоцI процент 23,5-кIэ нахьыбэ хъугъэ. 2015-рэ илъэсым сомэ миллиардрэ миллион 680-м ар нэсыгъ.
2015-рэ илъэсым «ны мылъкум» щыщэу зэтыгъоу сомэ мин 50 нэбгырэ 1042-мэ аратыгъ, пстэумкIи ахэм аIэкIагъэхьагъэр сомэ миллион 52-м ехъу. КIэлэцIыкIухэу щыIэныгъэм чIыпIэ зэжъу ригъэуцуагъэхэм япсауныгъэ игъэпытэн апшъэрэ мэхьанэ зэттыхэрэм ащыщ. КIэлэцIыкIу сэкъатхэр зиIэ унагъохэм социальнэ IэпыIэгъу ятыгъэными тынаIэ лъэшэу тетэгъэты. ФэгъэкIотэныгъэ зиIэ ыкIи кIэлэцIыкIухэр зэрыс унэгъо мини 123-мэ республикэм социальнэ IэпыIэгъу щараты.
2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2015-рэ илъэсыр къыхиубытэу къуаджэхэм газрыкIопIэ километрэ 330-рэ фэдиз, псырыкIопIэ километрэ 291-рэ, гурыт еджапIэ ыкIи фельдшер-мамыку пункт 28-рэ ащагъэпсыгъ. Унэгъо ныбжьыкIэ ыкIи специалист ныбжьыкIэхэу къуаджэхэм ащыпсэухэрэм ащыщэу 255-мэ япсэукIэ амалхэр нахьышIу афашIыгъэх, квадрат метрэ мин 16,6-рэ ахэм аIэкIагъэхьагъ. НепэкIэ джащ фэдэу къуаджэхэм ащыпсэурэ унэгъо ныбжьыкIэ 14-мэ япсэукIэ амалхэр нахьышIу ашIынхэм пае сертификатхэр аратыгъахэх.
Газыр аIэкIэгъэхьэгъэным ылъэныкъокIэ Урысыем ишъолъырхэм азыфагу Адыгеим апэрэ чIыпIэхэм ащыщ щеубыты. 2016-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м ехъулIэу чIыопс газэу аIэкIагъэхьагъэр процент 85-рэ фэдиз. Мы илъэсым газрыкIопIэ километрэ 22,5-рэ, псырыкIопIэ километрэ 29,8-рэ дгъэпсын ыкIи цIыфхэр зычIэсыщт унэ квадрат метрэ мин 1,2-рэ ттIупщын мурад тиI. Ащ нэмыкIэу къоджэ еджапIэмрэ врачым пае офисымрэ яшIын лъэкIуатэ.
— Хэгъэгум и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэр сыдэущтэу гъэцэкIагъэ хъухэра?
— Хэгъэгум и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэм пшъэрылъ шъхьаIэу къыдалъытэрэр Урысые Федерацием псынкIэу хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр ары. Тэри а унашъохэм ягъэцэкIэн лъэшэу тынаIэ тет. Шъугу къэсэгъэкIыжьы: 2009-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу лэжьапкIэм итынкIэ республикэм чIыфэ телъэп, IофшIэн мыгъотыныгъэм къыкIегъэчыгъэнымкIэ Iофтхьабзэхэр зетэхьэх. 2015-рэ илъэсым IофшIэн зымыгъотыхэрэм япчъагъэ процент 1,3-рэ хъугъэ, 2007-рэ илъэсым ар зынэсыщтыгъэр проценти 4.
Къэралыгъо капитальнэ вложениехэм яшIуагъэкIэ псэолъэ 344-рэ 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу ттIупщыгъэ. Ахэм япроцент 90-р социальнэ лъэныкъом епхыгъ. Илъэси 3-м къыщегъэжьагъэу илъэси 7-м нэс зыныбжь кIэлэцIыкIу пстэуми IыгъыпIэхэм чIыпIэ ащагъотыгъ. Программэу «Доступная среда» зыфиIорэм изэшIохын сомэ миллион 54-рэ фэдиз къыфыхэдгъэкIыгъ.
КIэлэцIыкIу ибэхэм ыкIи нэмыкI цIыфхэу фэгъэкIотэныгъэ зиIэхэм зыщыпсэущтхэ унэхэр яIэ хъунхэм иIофыгъуи зэшIотэхы. 2015-рэ илъэсым цIыфхэр зычIэсыщт унэ квадрат метрэ мин 295,5-рэ ттIупщыгъэ, 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, ар проценти 9-кIэ, 2011-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, фэди 2,4-кIэ нахьыб.
Илъэсэу икIыгъэм хъарджхэмкIэ пшъэрылъэу зыфэтшIыжьыгъэхэр зэкIэ дгъэцэкIагъэх, Урысые Федерацием и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэу IофышIэ куп гъэнэфагъэхэм лэжьапкIэу аратырэм игъунапкъэ фэгъэхьыгъэхэр зэшIотэхых. МФЦ-м ифэIо-фашIэхэм 2016-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м ехъулIэу цIыфхэм япроцент 95,9-рэ къызэлъаубытыгъ. Джы ялъэIу тхылъ атыным пае чэзыум такъикъ 15-м нахьыбэрэ ахэр хэтыхэрэп.
Социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэм ишыхьатэу щыт демографиемкIэ Iофхэм язытет зыфэдэр. Илъэсым къыкIоцI дунаим ехыжьхэрэм якоэффициент проценти 2,3-кIэ къыкIичыгъ. Ар Урысыем гурытымкIэ зынэсырэм нахь макI ыкIи мы аужырэ илъэс 25-мкIэ анахь цIыкIу. 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгеим исхэм япчъагъэ проценти 3-м ехъукIэ нахьыбэ хъугъэ (нэбгырэ мин 451,5-рэм нэсыгъ). ЦIыфхэм гурытымкIэ къагъашIэрэми хэхъуагъ: 2007-рэм илъэс 68,7-рэм гурытымкIэ нэсыщтыгъэхэмэ, 2015-рэ илъэсым гурытымкIэ илъэс 73-м нэсыхэ хъугъэ. Мы аужырэ илъэси 5-м сабыибэ зэрыс унагъохэм япчъагъэ хэхъуагъ, нэбгырэ 3946-м къыщегъэжьагъэу нэбгырэ 5210-м нэсыгъ.
ТиIофшIэн икIэухышIухэр бэкIэ зэлъытыгъэхэм ащыщ инвестициехэр нахьыбэу республикэм къызэрихьэхэрэр. Хабзэм бизнесым цыхьэу фишIырэм зэрэхахъорэр, а бизнесым иIофхэр кIэкIынхэм пае амалышIухэр республикэм зэращарагъэгъотыхэрэр ащ ишыхьатых.
Непэ Iофыгъоу къэтIэтыгъэ пэпчъ пIоми хъунэу жъоныгъокIэ унашъохэм япхыгъэу щыт. Арышъ, къыкIэсIотыкIыжьыщтэп, ау джыри зэ къыхэзгъэщымэ сшIоигъу: экономикэмрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэ зыпкъ итэу хэхъоныгъэ ашIыным фытегъэпсыхьэгъэ Iофышхо зэшIотхыгъ. Гъэхъагъэ пэпчъ республикэм ипащэхэми, ащ щыпсэурэ цIыфхэми Iофышхоу агъэцэкIагъэм къыкIэкIуагъ.
— Мы илъэсым республикэм сыд фэдэ пшъэрылъха ыпашъхьэ итхэр?
— Пшъэрылъ шъхьаIэу тапашъхьэ итыр — республикэм иэкономикэрэ исоциальнэ зыпкъитыныгъэрэ тапэкIи хэхъоныгъэ ядгъэшIыныр ары.
Мы илъэсым ыкIэм нэс кризисым ифэмэ-бжьымэ гомыIоу къыттырихьэрэр дэгъэзыжьыгъэным епхыгъэ IофшIэныр, Iо хэлъэп, лъыдгъэкIотэщт. Газыр аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ, туризмэм зегъэушъомбгъугъэнымкIэ, гъогухэмрэ лъэмыджхэмрэ гъэцэкIэжьыгъэнхэмкIэ проектхэм язэшIохын тыдэлэжьэщт.
МыщкIэ яшIуагъэ къэкIощт кризисым пэшIуекIорэ Iофтхьабзэхэу зэшIотхыщтхэм, предпринимательствэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ амалышIоу IэкIэдгъэхьащтхэм, инвестициехэр нахьыбэу къызэрэзыфэдгъэфедэщтхэм.
Бюджет къэкIуапIэхэр нахь тэрэзэу зэрэдгъэфедэщтхэм, Урысые Федерацием и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэр зэшIохыгъэ зэрэхъущтхэм тызэрадэлэжьэщтым, гъот макIэ зиIэ цIыфхэм IэпыIэгъу тызэрафэхъущт программэхэм яшIуагъэкIэ анахь гухэлъ шъхьаIэу тиIэр — Адыгеим щыпсэурэ нэбгырэ пэпчъ щыIакIэу иIэр нахьышIу шIыгъэныр — зэшIотхыщт.
Мы илъэсыр политикэм ылъэныкъокIэ пшъэдэкIыжь ин зыхэлъ илъэсэу АдыгеимкIэ щытыщт. Iоныгъом республикэм щыпсэухэрэм Урысые Федерацием и Къэралыгъо Думэ идепутатхэм анэмыкIэу, республикэм и Парламент идепутатхэри хадзыщтых. Ащ нэужым, чъэпыогъум и 5-м, Адыгэ Республикэр зызэхащагъэр илъэс 25-рэ зэрэхъурэр хэдгъэунэфыкIыщт. Ар ныбжь дах гъэхъэгъэ гъэнэфагъэхэр зэрэщыIэхэр къыдэплъытэхэмэ, ау джыри лъэгэпIакIэхэм танэсыным пае кIочIабэ тищыкIагъ.
Анахь пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэр — республикэм щыпсэурэ цIыфхэм щыIэкIэ рэхьат яIэным, Iоф ашIэным, загъэпсэфыным пае ящыкIэгъэ амалхэр ядгъэгъотынхэр, игъом лэжьапкIэр, пенсиехэр, социальнэ тынхэр, джащ фэдэу нэмыкI фэIо-фашIэхэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэр ары. Мамырныгъэрэ общественнэ-политикэ зыпкъитыныгъэрэ щыIэхэу, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэхэм ыкIи дин зэмылIэужыгъохэр зылэжьыхэрэм азыфагу зэгурыIоныгъэ-зэзэгъыныгъэ илъыныр ары. Ар тэркIэ гъэхъэгъэшхоу щыт ыкIи ар къэтыухъумэн, дгъэпытэн фае.
АР-м и ЛIышъхьэ
ипресс-къулыкъу.
Сурэтхэр А. Гусевым тырихыгъэх.


Илъэси 8 — 17 зыныбжь кIэлэцIыкIоу е зихэхъогъоу Адыгеим ис нэбгырэ мин 20-м ехъумэ ахъщэ тын мазэ къэс къафэкIонэу афагъэпсыгъ. ПстэумкIи ащ сомэ миллион 965-м ехъу пэIухьагъ.
Унагъом гъотэу иIэр ащ исхэм зэкIэми атегощагъэмэ, зы нэбгырэм тефэрэр цIыфыр зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэу шъолъырым щагъэнэфагъэм, АдыгеимкIэ ар сомэ 11970-рэ, кIимыгъахьэрэмэ мы ахъщэ тыным къыхеубытэ. Шапхъэу пылъхэм ащыщ ныри, тыри IофшIапIэ Iутынхэр. ЗыгорэкIэ Iоф амышIэрэмэ, ушъхьагъоу иIэр къагъэлъэгъон фае.
Ны-тыхэм ялэжьапкIэ зыфэдизым елъытыгъ мазэм къафэкIощт ахъщэр. Ар кIэлэцIыкIур зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэу шъолъырым щагъэнэфагъэм, АдыгеимкIэ сомэ 12018-рэ, ипроцент 50-м, 75-м е 100-м фэдизыщт.
Мы ахъщэ тыным пай лъэIу тхылъыр 2022-рэ илъэсым ичъэпыогъу мазэ и 1-м нэс зытыхэрэм мэлылъфэгъум къыщыублагъэу къафалъытэжьынышъ зэхэубытагъэу къафэкIожьыщт.
Ащ нахь кIасэу зытыхэрэм джа зыщатыгъэ мазэм щегъэжьагъэу къафалъытэщт.
ЛъэIу тхылъыр къэралыгъо фэIо-фашIэхэм япортал, ПенсиехэмкIэ фондым икъулыкъоу цIыфхэм Iоф адэзышIэрэм е МФЦ-м ащатын алъэкIыщт.
Мыщ фэгъэхьыгъэ къэбарыр нахь игъэкIотыгъэу зищыкIагъэхэм фондым иинтернет нэкIубгъо рагъотэщт.
УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу.


Журналистикэм ылъэныкъокIэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ишIухьафтын афэгъэшъошэгъэнымкIэ Комиссием изэхэсыгъо бэмышIэу щыIагъ.
Адыгэ Республикэм и Президент 2008-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 30-м ышIыгъэ Указэу N 41-р зытетэу «Журналистикэм ылъэныкъокIэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ишIухьафтын ехьылIагъ» зыфиIорэм диштэу 2023-рэ илъэсымкIэ журналистикэм ылъэныкъокIэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ишIухьафтын афэгъэшъошэгъэным фэгъэхьыгъэ зэнэкъокъу шъхьэихыгъэ зэрэзэхащэрэмкIэ унашъо мыщ щаштагъ.
ЛъэныкъуитIукIэ: гъэзетхэмрэ журналхэмрэ къыхаутыгъэхэмкIэ ыкIи теле-, радиокъэтынхэмкIэ шIухьафтыныр афагъэшъошэщт. Журналистикэм ылъэныкъокIэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ишIухьафтын афэгъэшъошэгъэнымкIэ Комиссием 2023-рэ илъэсым чъэпыогъум и 1-м къыщегъэжьагъэу шэкIогъум и 1-м нэс журналист IофшIагъэхэмрэ документхэмрэ ыштэщтых, 2023-рэ илъэсым шэкIогъум и 1-м къыщегъэжьагъэу шэкIогъум и 30-м нэс ахэм ахэплъэщт.
ШIухьафтын зыфэгъэшъошагъэмэ хъунэу къагъэлъэгъорэ IофшIагъэхэр зэраштэрэмкIэ шапхъэхэр Адыгэ Республикэм икъэралыгъо хабзэ игъэцэкIэкIо къулыкъухэм яофициальнэ сайтэу «http://adygheya.ru» зыфиIорэм ижъугъотэн шъулъэкIыщт. Адыгэ Республикэм и Президент 2008-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 30-м ышIыгъэ Указэу N 41-р зытетэу «Журналистикэм ылъэныкъокIэ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ишIухьафтын ехьылIагъ» зыфиIорэр ащ къыщыхаутыгъ.
Документхэр Комиссием итхьаматэ игуадзэу, Адыгэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу А. А. Шъхьэлэхъом мыщ фэдэ чIыпIэм рахьылIэнхэ фае: къ. Мыекъуапэ, ур. Крестьянскэр, 236, я 49-рэ каб., тел.: (8772) 52-36-01, факс: (8772) 52-10-16, электрон адресыр: email@example.com.


Къалэу Эскищехир Темыр Кавказ Културэ ыкlи Зэдеlэжь Хасэм илъэс къэс зэхищэрэ Азхавала Мэфэкlыр мыгъэ, Шышъхьаlум и 13-м Мусаёзю зыфиlорэ къуаджэм щигъэмэкlыгъ. Орэдыlоу Щынахьо Бетюл Билгин ымэкъэ дахэкlэ, Лъэпкъ Къашъохэмкlэ Къэшъокlо Купэу Шыблэ зыфиlорэмрэ ар къагъэбаигъ Мэфэкlым хэлэжьагъ, КАФФЕД-м итхьаматэ гуадзэу, Доктор Ясемин Орал.
Bu haber sitesi, Gazeteciler Cemiyeti'nin uygulamakta olduğu Demokrasi için Medya/Medya için Demokrasi Projesi'nin desteği ile oluşturulmuştur ve sürdürülmektedir.
İçerik tamamıyla Jineps Gazetesi sorumluluğu altındadır ve Gazeteciler Cemiyeti'nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir


Къыблэ федеральнэ шъолъырым урым-рим бэнакIэмкIэ изэнэкъокъу Шъачэ щыкIуагъ. Илъэс 18-м нэс зыныбжь кIалэхэр ащ хэлэжьагъэх.
Адыгэ Республикэм и Тэхъутэмыкъое район къэзыгъэлъэгъогъэ бэнакIохэм хагъэунэфыкIырэ чIыпIи 7 къыдахыгъ.
Зэнэкъокъухэм язэфэхьысыжьхэм адиштэу текIоныгъэр къыдэзыхыгъэхэм зэнэкъокъум и Урысые едзыгъо Адыгеир къыщагъэлъэгъощт. Ахэр: Хьатит Мурат, Шъоумыз Амир ыкIи Нэхэе
Рэмэзан, джащ фэдэу ятIонэрэ чIыпIэр къэзыхыгъэ Ильхам Самедовыр, Абдэкъо Зубер, ЦIэгъош Дамир, Дыхъу Расул.
Зэнэкъокъум ифинал едзыгъо гъэтхапэм и 13 — 17-м къалэу Самарэ щыкIощт.


ФутболымкIэ Урысыем ипервенствэ иятIонэрэ лигэ хэлэжьэрэ Мыекъопэ «Зэкъошныгъэм» зэнэкъокъум ифинал едзыгъо ящэнэрэ ешIэгъоу щыриIэщтым зыфегъэхьазыры.
Республикэм икомандэ шъхьаIэ IукIэщт купым апэрэ чIыпIэр щызыIыгъ «СКА» (Ростов-на-Дону). Финал едзыгъом щыриIэгъэ апэрэ ешIэгъуитIур «Зэкъошныгъэм» шIуахьыгъ. «Алания-2-м» Мыекъуапэ щыдыриIэгъэ зэIукIэгъур хьакIэхэм ахьыгъ, пчъагъэр 1:2. Ащ ыуж Налщык ичIыпIэ командэу «Спартак» дешIагъ, а ешIэгъури шIуахьыгъ, пчъагъэр – 5:1.
Арэу щыт нахь мышIэми, Мыекъуапэ икомандэ купым ящэнэрэ чIыпIэр щиIыгъ ыкIи первенствэм зэфэхьысыжь я 7-рэ чIыпIэр къыщыдихын ылъэкIыщт. Ащ пае «Зэкъошныгъэм» «СКА» къышIуихьын ыкIи мэхьанэшхо зиIэ очкоуи 3 къыхьын фае. ЗэIукIэгъур жъоныгъуакIэм и 23-м кIощт, сыхьатыр 4-м рагъэжьэщт.


Зэнэкъокъухэм ахэлэжьагъэх хэбзэухъумакIохэр, хьыкум приставхэр, УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIапIэу Адыгеим щыIэмрэ бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум республикэмкIэ и ГъэIорышIапIэрэ ялIыкIохэр, нэмыкIхэри.
КъулыкъушIэхэм лъэныкъуи 6-кIэ заушэтыгъ. Анахь гъэшIэгъонэу рекIокIыгъэр къызэдэчъэнымкIэ эстафетэр ары. Ащ текIоныгъэр къыщыдихыгъ Росгвардием вневедомственнэ ухъумэнымкIэ иотдел икомандэ. Мыщ хэтхэр анахь лъэшыгъэх кIапсэр зэпэкъудыигъэнымкIэ, автоматэу Калашниковым изэхэхынкIэ ыкIи изэхэлъхьажьынкIэ, мы пшъэрылъыр псынкIэ дэдэу ыгъэцэкIагъ Iэшъхьэмэфэ Азэмат. УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIапIэу Адыгеим щыIэм илIыкIо такъыкъи 5-м къыкIоцI килограмм 24-рэ къэзыщэчырэ гирыр гъогогъу 97-рэ къыIэтыгъ, мы лъэныкъомкIэ ащ текIоныгъэр къыдихыгъ. МэфэкI Iофтхьабзэр футбол цIыкIум ифинал ешIэгъукIэ аухыгъ.
БЗЭШIУ Асхьад.


Урысыем IофшIэнымкIэ и ЛIыхъужъэу, Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым янароднэ тхакIоу МэщбэшIэ Исхьакъ неущ имэфэкI маф. Ащ фэшI АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат тхакIом къыфэгушIо.

Лъытэныгъэ зыфэсшIырэ Исхьакъ Шумафэ ыкъор!
Укъызыхъугъэ мафэм фэшI сыгу къыздеIэу сыпфэгушIо!
ИлъэсипшI пчъагъэ хъугъэу Адыгеимрэ Урысыемрэ ащыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм узышъхьамысыжьэу уафэлажьэ. ТхэкIо IэпэIэсэ дэдэу, общественнэ IофышIэшхоу, тхакIохэм яреспубликэ Союз иправление ипэщэ чанэу узэрэщытым къакIэкIуагъ лъытэныгъэ инэу, осэшхоу къыпфашIырэр.
Уилъэпкъ итарихъ гъогу шъыпкъагъэ хэлъэу къызэрэбгъэлъагъорэм лIэужхэм язэпхыныгъэ егъэпытэ, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр лъэпкъ культурэмрэ шэн-хабзэхэмрэ къаухъумэнхэм игъогу тырещэх.
Лъытэныгъэ зыфэсшIырэ Исхьакъ Шумафэ ыкъор, псауныгъэ пытэ уиIэнэу, угушхо зэпытынэу, творчествэмкIэ гъэхъэгъакIэхэр пшIынэу, Адыгеимрэ Урысыемрэ апае гухэлъышIоу уиIэр зэкIэ къыбдэхъунэу сыгу къыздеIэу сыпфэлъаIо!
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат
МэщбэшIэ Исхьакъ зыIуигъэкIагъ ыкIи дэгущыIагъ журналистэу ТIэшъу Светланэ.
ЛЪЭПКЪ ГУПШЫСЭМ ИКЪЕЖЬАПI
— Лъэпкъым ынап пIомэ, апэу зыцIэ къыраIощтхэм уащыщ. УкъэзымышIэрэ адыгэм идунай хэтэп. Анахь цIыкIум къыщыублагъэу анахьыжъхэм анэсэу МэщбэшIэ Исхьакъ зэкIэмэ ашIэ. ТхэкIо цIэрыIом исэнэхьат сыд фэдэ пшъэрылъа къытрилъхьэхэрэр?
— СыцIэрыIоу, зэкIэмэ сызэлъашIэу, шъыпкъэр пIощтмэ, зыслъытэжьырэп. Ащ фэдэу уцIэрыIоу зызыплъытэкIэ уиIоф къегоощт. Бащэрэ пцIэ къыраIо зыхъукIэ, узыгорэ дэдэу пшIошъ хъунышъ, зыпшIошIыжьыщт, утхэжьышъущтэп. СицIыкIугъом фэгъэхьыгъэу къэсIощтыр — илъэсищ сыныбжьэу сятэ чIэсынагъ, нэбгырибл сянэрэ сятэрэ къахэкIыгъагъ, кIэлиплIырэ пшъэшъищрэ. Пшъашъэхэр цIыкIухэзэ дунаим ехыжьыгъэх. Адрэ кIэлиплIым тянэ тыригъусэу сятэжъэу Дэунэжъ Бакъ иунэ тищэжьи, типIугъ. Сятэжъ ихьакIэщ щызэIукIэщтыгъэ къоджэдэс нахьыжъхэм сыряIофтабгэу, псы къафэсхьэу ситыгъ. Джащ щызэхэсхыщтыгъэ къэбархэр, тхыдэхэр лъэшэу сшIогъэшIэгъонэу сядэIоу, сятэжъ пэблагъоу сыкIэрытыгъ. Ащыгъум илъэсибл гор сыныбжьыгъэр. Джары сэ сыкъызэрэтэджыгъэр.
— О уачIыпIэкIэ уитхылъхэр къэгущыIагъэх, о егъашIэм уамылъэгъугъэми, ахэмкIэ цIыфхэм узэлъашIагъ. ПшIошIы хъуния зэлъашIэрэ тхакIо ухъуныр?
— Тичылэу Шъхьащэфыжь апэрэу къэкIогъагъэх Лъэустэн Юсыфрэ Еутых Аскэррэ. ТхакIохэр къэкIуагъэх заIом, сшIогъэшIэгъонэу, «таущтэу тхылъ атхыра?» упчIэр сыгу къитэджагъ. Ащыгъум еджапIэм сычIэхьэгъэ къодыягъ. ХьакIэхэм къаIуатэрэр, адыгэхэм ятарихъ фэгъэхьыгъэ тхылъхэр зэратхырэр згъэшIэгъуагъэ. Сэ ащ ыпэкIэ адыгэ таурыхъхэр Iор-Iотэжьэу зэхэсхыгъагъэх ныIэп. ЕтIанэ мафэ горэм сшынахьыжъэу Мыхьамодэ тхакIоу Хьаткъо Ахьмэд иусэ къеджэу зэхэсхыгъ, езбырэу зэригъашIэу. Ар адыгэ усэ зэхэлъхьаным илъэгъохэщ. Хьаткъом иусэ макъэ сыкъыгъэущыгъ, тхэным сыфищагъэуи плъытэ хъущт.
— Укъызщыхъугъэу Шъхьащэфыжь игугъу уитхылъхэм бэрэ къащыошIы. Уитэтэжъ ихьакIэщ укъытегущыIэ. Хэта ащ къихьэщтыгъэхэр?
— Сятэжъэу Бакъ илэгъухэу, гъунэгъу лIыжъхэр ары. Ямэфэ Iофхэр аухыгъэу, пчыхьапэрэ къызэфэсхэти, къэбархэр къаIуатэу щысыщтыгъэх. А лъэхъаным телевидение, радио щыIагъэп, джа хьакIэщ таурыхъхэр ары тызэдэIущтыгъэр. Тэ зэшиплIым, анахьыжъыгъэр Мыхьамэт, ащ къыкIэлъыкIорэр Мыхьамод, ащ ыуж Мухътар, етIанэ сэры, тятэжъ тырихэгърэеу, зыфиIорэр лъэтемытэу дгъэцакIэу, тыготыгъ. Тэри, ныбжьыкIэхэм, пчыхьэ зэфэсхэр тиIэщтыгъэх. ТипчъэIупэ уц къашхъом тыхэсэу, нахьыжъхэм къаIотагъэу, тыгу итыубытагъэмкIэ тызэхъожьэу тыщысыщтыгъ. Гъунэгъу кIалэхэу, сшынахьыжъхэм яныбджэгъухэу Хьатыу Шыхьам, Бэгъос ТIатI, нэмыкIхэр къакIощтыгъэх, адыгэ пшысэхэр, нарт таурыхъхэр къэтIуатэщтыгъ. Ситхэн гупшысэ къызщыущыгъэр сятэжъ ихьакIэщ, тиунэ пчъэIупэ иуц къашхъу.
— Уитхылъхэм уяджэмэ, адыгэ лъэпкъым къырыкIуагъэр унэгу къыкIэуцощт. Ащ фэдэу тарихъ романэу птхыгъэхэм къащыбгъэлъэгъогъэ образхэр хъугъэ-шIэгъэ шъыпкъэм сыд фэдизэу пэблагъэха?
— Прозэ шъуашэм илъэу, роман зыфаIорэ жанрэмкIэ 20-м нахьыбэ стхыгъэ. Ахэр стхы зэхъум, хъарзынэщ пчъагъэхэм Мыекъуапи, Краснодари, Москва, Санкт- Петербурги, Тбилиси, Истамбыли сащылэжьагъ. Тхылъыр стхыным ыпэкIэ зысэгъэхьазыры. ГущыIэм пае, хьатхэм афэгъэхьыгъэу тхылъ стхыгъэ. «Хьатх» зыпIокIэ лъэкъоцIэ закъоу къытшIошIыщтыгъэ. Ау ахэр лъэпкъэу щыIагъэх, джыдэдэм Тыркуем ыубытырэ чIыналъэм изы IахьышIу аIыгъыгъ. «Зэман чыжьэм иджэрпэджэжь е хьатхыхэм япчыхьэ тIокI» зыфиIорэ романыр стхыным сыфемыжьэзэ Тыркуем сыкIогъагъ. Анкара ыкIи ащ пэгъунэгъу Чорум районым хьат чIыналъэр итыгъ, адыгэхэр къызхэкIыгъэу алъытэрэ лъэпкъым ипсэупIагъэхэр зыдэщытыгъэхэр слъэгъун фэягъэ. Стхырэм зэкIэмэ лъапсэ яI, ахэм ащызгъэфедэгъэ хъарзынэщ документхэр тхылъхэм къадэсэгъахьэх, къызхэсхыгъэхэр къащысэгъэунэфых. Лъэпкъым итарихъ птхын зыхъукIэ, ащ идунэететыкIэ зэбгъэшIэн фае.
— Кавказ заом фэгъэхьыгъэ романих птхыгъэ. Ахэр зэхэубытагъэу томиплI хъоу къыдэбгъэкIыгъ. Апэрэ нэкIубгъом щегъэжьагъэу хъугъэ-шIагъэм ишъыпкъапIэ къиоIотыкIы.Тарихъ тхыгъэхэм сыдэущтэу Iоф адэпшIагъа?
— Кавказ заом сятэжъ ихьакIэщ щытегущыIэхэ зыхъукIэ, «о зи зэхэпхыгъэп» аIоти, къысфадзыщтыгъ. Сятэжъэу Бакъ ышыпхъу Тыркуем икIыжьыгъэмэ ащыщ, сянэ бэрэ къыIуатэщтыгъ, ау «къасIорэр цIыф епIо хъущтэп» къыпигъэхъожьыщтыгъ, джащ фэдизэу щынэщтыгъэх. Утхэ зыхъукIэ, лъэпкъым игууз къэптхын фае, тхакIо пэпчъ иIэн фае амыдэрэ темэхэр зыдэт тхылъ, псаузэ къыхамыутми, уахътэр блэкIымэ, зэгорэм къыхаутыжьыщт. Ащ фэдэу Кавказ заом фэгъэхьыгъэу апэрэ тарихъ романэу «Мыжъошъхьалыр» шъэфэу стхыгъагъэ.
Ау къэсIонэу сызфаер, сэ сыд фэдиз стхыгъэми сикъамэ, сисэшхо лъыр къыпычъэу язгъэлъэгъурэп. Аущтэу тиныбжьыкIэхэр бгъэбырсыры хъущтэп. Сэ сытхакIошъ, тарихъыр къэсэтхыжьы, ежь тхылъеджэм гурыIощт, ау зыгорэм Iапэ фэпшIэу, Iэбжымыр фызэкIаплъхьэу ухэтыныр къезгъэкIурэп.
— Кавказ заом илъэхъан тилъэпкъ пащэхэм зэдрагъэштэгъагъэмэ хэгъэгур къаухъумэн алъэкIыныгъэу уеплъа?
— Тэ, адыгэ лъэпкъым, Урыс пачъыхьэхэр тIо къытфэкIуагъэх. Зыр Николай I, адрэр Александр II. Апэрэр 1837-рэ илъэсым Геленджик къэкIогъагъ, ащ икъэбар сироманхэм ахэт. Адыгэхэм язэгъынэу фэягъ, ау зи къикIыгъэп. ЕтIанэ ятIонэрэ Александр 1861-рэ илъэсым къэкIуагъ. Ащи зи къикIыгъэп. Джа лъэхъаным тызэзэгъыгъагъэмэ, тимыкIыжьэу, тырамыфэу тыкъэнэныгъэнкIи мэхъу. Хы ШIуцIэ Iушъом рэхьатэу Iухьанхэу, къухьэ гъогур щызэIуихынэу пачъыхьэр фэягъ. «ШъуипсэукIи, шъуищыIакIи, шъуидини, хабзи къышъуфэнэщт» ыIуагъ. Зы нэбгырэ закъо — Хьаджэмыкъопщым пачъыхьэм къыIуагъэм дыригъэштагъ. Ащ ыIуагъэр изыутыжьыгъэр ШIуцIэжъыкъо Цэикъор ары. Ар абдзахэмэ ащыщыгъ, Тубэ лъэны-къом щыпсэущтыгъ, ар пщыгъэп ау лъэшыгъ, ари бгъэмысэ хъущтэп. «Мыщ къыIуагъэр шъыпкъэп, тэ мыхэм тахэкIодэщт, щыгъур псым зэрэхэткIухьэу тыткIущт» ыIуагъ. Ащ пае Цэикъор зыгъэмысэхэри щыIэх, ау, къэIогъэн фаер, амышIэу, ятIонэрэ Александр джыри къэмыкIозэ, мэзищ ыпэу унашъо къыдигъэкIыгъагъ, Баратинскэм, Филипсон, Евдокимовым Владикавказ ащыIукIи адыгэхэм яIоф адызэхифыгъагъ. Сыдми а зэIукIэм пачъыхьэм къыщиIуагъэр шъыпкъагъэп, тигъэпцIагъ. Хъущтыр хъугъэ, кIэухыр зыфэдэр зэкIэми тэшIэ. Тыкъинагъэп тихэгъэгу, адыгэхэр икIыжьхи, къэнэгъагъэр процентитф ныIэп. Мыщ дэжьым тиакъылкIэ тызекIуагъэп, тызгъэдэIон пащэ къытхэкIыгъэп.
ЛIЭКЪО ЛЪАПСЭМ ИТАРИХЪ
— МэщбашIэ — сыд мы лъэкъуацIэм къикIырэр? Сыдэущтэу ар къэхъугъа?
— Сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, адыгэхэм алъэкъуацIэхэр зэкIэ е лIыцIагъэх, е шъхьадж зыфэкъулаим къыхэкIыгъэх. МэщбашI — мэщыр бэ зышIэрэр ары, МэщфэшIу — мэщым фэшIур ары. Тэ Шъхьащэфыжь тыкъыщыхъугъ, сянэрэ сятэрэ ащ къыщыхъугъэх шъхьае, тикъуаджэ бжъэдыгъуи, кIэмгуи, шапсыгъи дэмыс щыIэп, жъогъо 12-р щызэIукIагъэшъ, ашъхьэ къащэфыжьыгъ. Тэ МэщбашIэхэм унэгъуитIоу тыдэсыгъ. Джы лъапсэм къыдэчъыгъэ къутамэхэр нахь бэгъуагъэх, сшынахьыжъхэм къакIэныгъэхэу унэгъуитф щэпсэу, зы хьаблэм зэкIэри зэдытесых.
— Шъуунэгъо Iужъугъ, зэрэсшIэрэмкIэ, уятэ жьэу чIэунагъ. Репрессием хэфагъа?
— Сятэ къызэрэсшIэжьырэр исурэтхэр ары, ащ ятэ ыцIагъэр Амзан. Ащ нахьыжъэу сиIагъэхэр сшIэрэп. СятэкIэ къэбар макIэу къызнэсыжьыгъэр, колхозхэр зызэхащэм тхьамэтэ IэнатIэ горэ къыратыгъэу, бригадирэу Iоф ышIэщтыгъ. Ахэр зэкIэ ситхылъэу «ЧIыгу-огу зэнэсым сыда щыIэр?» зыфиIорэм къыщысэтхы. Сятэ гъэблэ лъэхъаным сымаджэ хъугъэу, Прочный Окопым шыхэр афыгъэхэу къэбар къынэсыгъ. Ахэр къыфыжьынэу макIо, ау джащ дэи щэхъу. Сятэжъэу Бакъ сшынахьыжъэу Мыхьамэт илъэс 13 ыныбжьэу игъусэу кIохи, сятэ кукIэ къащэжьи, мазэрэ унэм илъыгъэу дунаим ехыжьыгъ.
— Дэунэжъхэм шъузэращэлIэжьыгъэми, хьаблэм шъукъытенагъа?
— Хьау, тэ чылэ пакIэм, бгычIэмкIэ тыщыIагъ, етIанэ чылэ гузэгум Дэунэжъхэм ящагу 1936-рэ илъэсхэм адэжь тыкъэкIожьи, джащ зэшиплIыми тыщапIугъ. Къэзыщэрэм унэ ышIымэ тIысызэ, МэщбэшIэ хьаблэ хъугъэ. Джы сшыхэм къатекIыгъэхэр ащ щэпсэух. Унэгъуитфэу Шъхьащэфыжь тыдэс.
— ЗэкIэми уятэжъэу МэщбэшIэ Амзан шъутекIыгъа?
— Ары, зэкIэми тызэунэкъощ. Ау Дэунэжъи къытхэкIыгъ. Сшынахьыжъэу Мыхьамэт сянэ ылъэкъуацIэкIэ атхыгъагъ. Сянэу Муминат япшъэшъэ зэкъуагъэти, лъэкъуацIэр мыкIодыным пае сятэжъэу Бакъ, ащ ыши зи къыпымыфэу дунаир ыхъожьыгъэти, сшынахьыжъ ежь ылъэкъуацIэкIэ аригъэтхыгъагъ. ЕтIанэ уахътэр лъыкIуати, сшынахьыжъэу Дэунэжъ Мыхьамэт бын къызыпэмыфэм, сэ сапэ итыгъэ Мухътарым апэрэ кIалэу къыфэхъугъэ Нурбый ДэунэжъкIэ атхыгъагъ ыкIи ар Мыхьамэт ыпIугъ. Нэужым ар врач Iазэ хъугъэ, илъэс пчъагъэрэ Адыгэкъалэ исымэджэщ иврач шъхьаIэу Iоф ышIагъ.
— Шъхьащэфыжь окIуа? Уисаугъэт уIохьа?
— Амал сиIэ къэс чылэм сэкIо. Мафэ къэс сшынахьыкIэмэ телефонкIэ садэгущыIэ. Сэры анахьыжъэу джыдэдэм яIэр. СызыкIокIэ къэзэрэугъоих, шъхьэкIафи къысфашIы, сэри афэсэшIы, сIорэми къедэIух, загъорэ сафэгубжэуи мэхъу, ау сыгу хагъэкIырэп. «Лъэпкъым, лIакъом зэфашIэ хэлъын фае», — ыIощтыгъ тянэ. Тэ тимызакъоу, тинысэхэр зэкIэ ыпIугъэх, ыгъэсагъэх. Джы къызнэсыгъэми игугъу ашIы. ЗэкIэ къыгъэгъунэныр сянэ игугъугъ, зэкIэ зэхиугъоягъэх, ары зы хьаблэ МэщбашIэхэр зэкIэ зэдытесы зыкIэхъугъэри. Зигугъу къэпшIыгъэ саугъэтыр, шъыпкъэр пIощтмэ, къызызэIуахым зэрэслъэгъугъ. СыблэкIы хъумэ тIэкIу сэлъэгъу, ау сытеукIытыхьэ ыкIи. ШъхьэкIэфэныгъэу къысфашIыгъэм сырыраз, сыушъэфынэп, ау упсаоу саугъэт пфагъэуцуным уигъэукIытэн ылъэкIыщт.
ТХАКIОМ ИГЪОГУ
— УныбжьыкIэу чылэм укъыдэкIи, Мыекъуапэ укъэкIуагъ. КIэлэегъэджэ училищыр апэ къэуухыгъ. Нэужым Москва дэт Литературнэ институтэу Горькэм ыцIэкIэ щытым учIэхьагъ. Хэт уиIэпыIэгъугъэр?
— АдыгабзэкIэ тхылъ 26-рэ къыдэзгъэкIыгъ. Апэрэ тхылъиплIыр усэкIэ тхыгъэх, адрэхэр романых. 1945-рэ илъэсым къыщыублагъэу сэтхэ. СикIэлэегъаджэу ПщыунэлI Юсыф тхэныр шIу сигъэлъэгъугъ. Охътэ Абдулахь ишIуагъэ къысигъэкIыгъ. Мыекъуапэ сыкъызэкIом сызIукIэгъэ тхакIохэу Еутых Аскэр, Лъэустэн Юсыф, КIэрэщэ Тембот сакIырыплъыгъ, тхэн IофымкIэ ахэри къыздэIэпыIагъэх. Ау мылъкукIэ сезгъэджагъэхэр сшынахьыжъхэр, сян ары. А уахътэр къин дэдагъ, зэоуж илъэсхэм гъаблэр щыIагъ, ежьхэр мышхэщтхэми, сэ сыщагъэкIагъэп. ЕтIанэ сэ слъакъо сызытеуцом, IофшIэныр зысэублэм, сшыхэм якIалэхэу нэбгырэ 11 езгъэджэжьыгъ, институтхэр къязгъэухыгъэх. ТилIакIо ызыныкъо кIэлэегъадж, ызыныкъо врач.
— Урыс тхакIохэм, усакIохэм апэрэ мафи уахэхьагъ. Сергей Михалковыр иаужырэ мафэ нэс уиныбджэгъугъ, Роберт Рождественскэм угосэу уеджагъ. О уицIыф гъэпсыкIэ, унэутхэу, учанэу узэрэщытыр ара аущтэу уахэзэгъэнымкIэ зишIуагъэ къэкIуагъэр?
— Литературнэ институтым сызэкIом урыс тхылъэу сыджыгъагъэр Пушкиным иеу «Капитанская дочка» зыфиIорэр ары. Ари адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэу седжэгъагъ. ЗэкIэмкIи институтым ащыгъум нэбгыри 125-рэ щеджэщтыгъэр, ахэм ахэтыгъэх Гамзатовыр, Друнинар, Старшиновыр. Тэ тызэрысыгъэ курсыр нэбгырэ 25-рэ хъущтыгъ. Къыздеджагъэх Роберт Рождественскэр, Евгений Евтушенкэр, Бэлла Ахмадулинар, Севак Паруй. Василий Захарченкэм тыригъаджэщтыгъ, ар журналэу «Техника молодежи» иредактор шъхьэIагъ. Сикурс исыгъэхэр еджагъэхэу, яшIэныгъэкIэ бэкIэ сапэ итыгъэх, урыс ыкIи IэкIыб классикхэр зэкIэ акIугъэу къычIэхьагъэх. Ахэр сэ зэкIэ зэзгъэшIэжьын фэягъ, ауж зыкъизгъэнагъэп, дэгъоу седжагъ. Паустовскэм, Ромашовым ясеминархэм сыкIощтыгъ, сшIогъэшIэгъоныгъ. ЗэкIэри дэгъоу къысфыщытыгъэх.
— Сыд фэдагъа ащыгъум Москва? Уиеджэгъу уахътэу 1950-рэ илэсхэм атефагъэр сыдэущтэу кIуагъа?
— Москва ащыгъум нэмыкI шъыпкъагъ, джы зэрэщытым фэдагъэп. Къэлэ шъхьаIэм гъогогъуитIо еджакIо сыкIогъагъ. Обкомым Iоф щысшIагъэу, Бэрзэджыр апэрэ секретарь хъугъэу, КПСС-м иапшъэрэ еджапIэ журналистикэмкIэ ифакультет сагъэкIуагъ. ИлъэситIо ащ сыкъыщеджи, гъэзетым иредакторэу сагъэкIонэу фэягъэх, ау сафэкIуагъэп, сытхэн фэягъ. Мафэ горэм, ящэнэрэ курсым сисэу, тиректор къысаджи, Сергей Михалковым сыфытеонэу къызэрэкIэлъэIугъэр къысиIуагъ. ТелефонкIэ тызэдэгущыIагъ ыкIи иунэ сыригъэблэгъагъ. Нахь цIыфышIу егъашIэми сырихьылIагъэп, зэкIэ лъэпкъ тхакIохэм Михалковыр дэгъоу афыщытыгъ. Джащ къыщегъэжьагъэу Михалковымрэ сэррэ тызэнэIосагъ. Ащыгъум ащ илъэс 50 ыныбжьыгъ. ЩэIэфэкIэ ишIуагъэ къысигъэкIыгъ, IэпыIэгъу къысфэхъугъ, Мыекъуапи къэкIуагъ, схьэкIагъэ. ЗиIэшъхьэтетыгъэ тхакIохэм я Союз ылъэныкъокIэ унэ къысфаригъэщэфыгъ, тхьамэтэ гуадзэу сыриIагъ. Москва сищэжьы шIоигъоу бэрэ сауж итыгъ, ау сыфэкIуагъэп. Сэ адыгабзэкIэ сэтхэ, ащ сыкIомэ, сыдэкIодэщт, ситхылъхэр сэ зыщыстхын фэягъэр сичIыгу, сихэку.
— УкIэгъожьыгъэба Москва укъызэрэдэмынагъэмкIэ?
— Хьау, сыкIэгъожьырэп. Ащ сыкIогъагъэмэ, илъэс заулэ горэм сахэзагъэныгъэкIи мэхъу, етIанэ укъызхадзыжьыщтыгъ. НэмыкI дунай ар. Тэрэзэу сшIагъэ сызэрэмыкIуагъэр. Москва сыкъыдэнагъэмэ, мы стхыгъэ заулэр стхыщтыгъэп.
— Тинасып укъызэрэдэмынагъэр ыкIи къызэрэбгъэзэжьыгъэр.
АДЫГЭМ ИНАСЫП ЛЪАГЪУ
— Адыгэ автоном хэкур илъэси 100 зэрэхъугъэр гъэрекIо хэдгъэунэфыкIыгъ. Сыд фэдэ лъэхъаныр ара анахь мэхьанэ зиIагъэр, сыдигъуа адыгэ лъэпкъым анахь зыкъызиIэтыгъэр, гъэхъагъэхэр зишIыгъэхэр?
— Адыгэ лъэпкъым зыкъызиIэтыгъэр къэралыгъо гъэпсыкIэ тиIэ хъуи, Адыгэ хэку къытфашIи, «шъупсэу, шъуихабзэ шъутет, адыгабзэ зэжъугъашIэ, шъуедж» заIор ары. Къэзэкъэу къыддисхэми къыддырагъэштагъ. Апэу зэупчIыгъагъэхэр Большой Сидоровым дэс урысхэр ары. Адыгэхэм зэрахэзэгъагъэхэр, зэрадэпсэухэрэр къыхагъэщыгъ. Джа Кавказ заом къыхэкIыжьхи, процентитфэу мыщ къинагъэхэм джащыгъум зыкъэтшIэжьыгъагъ. Тафэраз тиIэшъхьэтетыгъэхэу Шэуджэн Мосрэ Хьахъурэтэ Шыхьанчэрыйрэ. Ахэм зэрахьэгъэ Iофышхом ишIуагъэкIэ адыгэхэм заужьыжьыгъ, ахэм ауж щыIэгъэ пащэхэми яшIуагъэ къагъэкIуагъ. Сэ къызэкIэлъыкIоу Iэшъхьэтет нэбгырэ 11-мэ Iоф адэсшIагъ. Ау анахьэу зыкъызытIэтыгъэр Адыгэ Республикэ тиIэ зэхъур ары. Ащ икъыдэхыни бэ хэлэжьагъэр, фэягъи фэмыягъи щыI, ау нэужым зэкIэри кIэгушIужьыгъэх.
— Совет зэманым изы шIуагъэхэм ащыщ Адыгэ литературэ тиIэ зэрэхъугъэр. Сыд фэдэ чIыпIа тилитературэ джы урыс, дунэе литературэм ащиубытрэр?
— Тызэрыс хэгъэгум тцIи, тызщыщ лъэпкъыри ыгъэкIодыгъэп. КIэрэщэ Тембот лъэпкъ цIыкIум къыхэкIыгъэу апэу къэралыгъо тын къыфагъэшъошагъ. Нахь шъолъыр инхэм ащыщ тхакIохэми ащ фэдэ джыри къаратыгъагъэп ащ къызыфагъэшъуашэм. Урысыем инароднэ артист хъугъэ Зыхьэ Заур. Джы нэбгырих ащ фэдэу тиI. Адыгэ литературэм чIыпIэу ыубытырэмкIэ сэ теубытагъэу къэсIон слъэкIыщт — илъэпкъ фатхэрэ тхакIом иIофшIагъэ кIодыщтэп, дунэе литературэм ар къыхэнэщт. Ежь ыбзэкIэ тхэрэ тхакIом сыдигъокIи мэхьанэ раты, ары дунэе литературэм ишапхъэхэр. Тэ таужкIэ къэкIощтхэр джыри нахь бэлахьхэу, нахь дэгъоу тхэнхэкIи мэхъух.
— Джырэ лъэхъан тилъэпкъ къыхэкIын оIуа КIэращэхэр, МэщбашIэхэр, ШэуджэнцIыкIухэр?
— КъыхэкIыщт, ау бэп. Литературэр мэзым, къушъхьэм фэд. Мэзым апэ плъэгъурэр анахь чъыг лъагэр, етIанэ нахь цIыкIуIор ары. Анахь цIыкIу дэдэр етIанэ иным еплъышъ, едао «уижьау сыкъыгъэхъурэп» еIошъ. Къушъхьэри джащ фэд — зыр нахь лъаг, зыр нахь цIыкIу. Литературэр ахэм ябгъэпшэн плъэкIыщт. Ау мэзыр мэзы зышIырэр зэкIэ чъыгэу хэтхэр ары. Тэ тилитературэ зы нэбгырэп зышIырэр. Сипублицистикэ къыщыстхыгъ «классиккIэ шъукъысэмыдж» сIуи. Тыклассикэп тэ джыри. Тэ адыгэ литературэм ылъапсэ езыгъэжьагъэхэм, Хьаткъомрэ КIэращэмрэ, адрэхэм зэкIэми таригъусагъ. Ау тауж къэкIощтхэм джыри тэщ нахь дэгъухэри къахэкIышъущт. Iэм пыт Iэхъуамбэхэр зэфэдэхэп, ау анахь ини цIыкIуи мэхьанэ яI, шъхьадж иIоф Iахь егъэцакIэ.
Джащ фэд литературэр, тхэкIошхуи нахь мэкIаIоу тхэрэми мэхьанэ яI. Ау зым ыцIэ нахь ины мэхъу. Ащ фэдэм илъэсишъэм, шъэныкъом зэ зыкъыIэтын ылъэкIыщт.
ГУШЪХЬЭЛЭЖЬЫГЪЭР ЛЪЭПКЪЫМ ИЙ
— О утхакIу, къэлэмыр умытIупщыныр ары уипшъэрылъ шъхьаIэр. Ау ащ дакIоу, политикэм, общественнэ Iофыгъохэм сыд фэдэрэ зэмани уапэчыжьагъэп. Пэрыохъу къыпфэхъугъэба?
— «Сыда тхакIор политикэм зыкIыхахьэрэр?» зыIохэрэр щыIэх, сэ ар къезгъэкIурэп. ТхакIор лъэпкъым ымакъ. ЦIыфхэр зэтефыгъэхэу къэхъух: бзылъфыгъэх, хъулъфыгъэх; ялъэпкъкIэ, ясоциальнэ зытеткIэ зэфэшъхьафых. Ахэр зэрэзэкIущтхэр къыхэпхыныр ары политикэр, лIымрэ шъузымрэ азыфагу, унэгъо кIоцIым политикэ илъын ылъэкIыщт. Лъэпкъым игумэкI, ар зыфэдэр, ар зэрэпсэущтыр тэщ фэдэхэр ары къэзыIошъущтыр, лIышъхьэхэм, политикхэм зэрытхэ чIыпIэм, IэнатIэу аIыгъым елъытыгъэу къаIон амылъэкIырэр тэры къэзыIонэу зипшъэрылъыр.
— Уитхэн сыдигъуи къыщыкIагъэп. Тхылъ 90-рэ къыдэбгъэкIыгъ. СшIэрэп узытхагъэри, чэща мафа, ау о птхыгъэм фэдиз зыфэукIочIыгъэ джырэ тхакIохэм ахэт Iоу сшIэрэп. Ащ фэдизэу птхыгъэхэм анахь ппэблагъэу зы тхылъ горэ ахэта?
— Ным илъфыгъэхэр зэхедзыха? ЗэкIэри зэфэдэу икIасэх, шIу елъэгъух. ЩыIэх адэ нахь къыбдэхъугъэхэри, зыхэр дэгъух, адрэхэр нахь дэих. Ау уилъфыгъэхэба? Сэ стхыгъэхэр зэкIэ сэ слъы къызхэкIыгъэхэр. Мыр нахь дэишъ шIу слъэгъурэп сфэIощтэп. Ар зыIошъущтыр тхылъеджэр ары.
— СыдигъокIи сэIо: МэщбэшIэ Исхьакъ «Щэпсэу дунаим адыгэ лъэпкъхэр» зыфиIорэ усэм нэмыкI ымытхыгъагъэми, ежьыри адыгэ лъэпкъыри цIэрыIо ышIыщтыгъ. Сыдэущтэу къэхъугъа мы усэр?
— Дунаим сыкъытехъуи, адыгабзэр сIулъэу, сятэжъ ихьакIэщ сигупшысэ къыщыущыгъ. Сиадыгагъэ сигъэтхыгъ, сыдигъокIи силъэпкъ сырыгушхуагъ, тхыдэу зэхэсхыгъэхэм «синасып сызэрэадыгэр» сагъэIуагъ. Хэтрэ лъэпкъи зышIодэгъу, зэкIэри зэфэдэх, зэхэдз сшIырэп, ау о узщыщыр зэкIэм анахь пшIодэхэщт, утхакIо зыхъукIи орэд фызэхэплъхьащт, уфэусэщт.
— Илъэс 93-рэ уныбжьэу, уиакъыл псыхьагъэ дэд, тарихъ пчъагъэу, цIэу, хъугъэ-шIагъэу уигъашIэ къыхэфагъэхэр пщыгъупшэхэрэп. УпкъыкIи мэшэлахьэу укъызэтенагъ. Мыщ фэдиз кIуачIэ къыозытырэр узэрытхэрэр ара?
— Ары, сызэрытхэрэр ары. ШъхьэкуцIым Iоф ешIэ. Романым нэбгыришъэ фэдиз хэтын ылъэкIыщт, нэбгырэ пэпчъ пшIэн фае, ахэмэ къаIуагъэр, ашIагъэр, яшэнхэр — зэкIэ пшIэн фае. Ащи ишIуагъэ къэкIо, ущегъаIэ. Дунаим дэгъури дэири зэготэу къэкIо. Тинасыпышъ, дэгъур нахьыб. Неущ тыгъэр къыкъокIыщт, ар зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп. Гугъэм цIыфыр щегъаIэ.
— Непэ отха?
— Пчэдыжь сытхагъ. Сэ компьютер згъэфедэрэп, зэкIэ романэу, усэу къыдэкIыгъэхэр IэкIэ стхыгъэх. Загъорэ, зи сфэмытхы хъумэ, сэтIысышъ, тхьапэхэм сахаплъэу сыхьатныкъорэ Iанэм сыпэсы. Сытхэным ыпэкIэ дыухьэ къэсэхьы, сигухэлъхэр къыздэхъунэу Тхьэм семылъэIоу, зыфэсымыгъазэу зыкIи къыхэкIырэп. Зыгорэм сIэ, сикъэлэмыпэ ыщэрэм фэдэу загъорэ къысшIошIы. Тхьэм уелъэIун фае, непэ къыбдэмыхъугъэр неущ къыбдэхъущт, джыри мафэ къэкIощт, джыри илъэс къэкIощт. Угу бгъэкIоды хъущтэп. Пчэдыжьым сыхьатыр 10-м нэс унэм сыщэлажьэ. ЕтIанэ IофшIапIэм сыкъэкIошъ, журналиплIэу къыдэдгъэкIырэм къарыхьащт тхыгъэхэм сяплъы. ЗэкIэ игъэкIотыгъэу сэджы сIорэп, ау нэкIэ сарэчъэ. ЦIыфмэ саIокIэ. Джары сигъашIэ зыфэдэр.
— Илъэс 90-рэ узэхъум зэдэгущыIэгъу зэдэтшIыгъагъ. Ащыгъум хьатхэм афэгъэхьыгъэ тхылъыр къыдэбгъэкIыгъэу ыкIи джащ уитхэн щыуухынэу къэпIогъагъ. Ау чIыгу-огу зэнэсым зыгорэ къызщыплъэгъукIэ тхэныр пыбдзэжьынкIи хъунэу къыхэбгъэщыгъагъ. Лагъорэ Накъэрэ афэгъэхьыгъэ тхылъыр ащ ыуж къыдэбгъэкIыгъ, ащи укъыщыуцугъэп. Сыд джы къэплъэгъугъэр?
— АдыгабзэкIэ журналэу «Зэкъошныгъэм» къыщыхауты Чэчаныкъо Чэчан фэгъэхьыгъэр. ШIэхэу урысыбзэкIи къыдэкIыщт. Джыри сыцIыкIузэ зэхэсхыщтыгъэх ащ икъэбархэр. Нарт эпосым хэт, пшысэхэм къахэфэ. Чэчаныкъо Чэчан къэмыхъузэ ятэ кIодыгъагъэ, ежь ины зэхъум ятэ лъыхъунэу ригъажьи, бэ къехъулIагъэр. Нартхэм язэман къыхэсэщышъ, непэрэ дунаим къыхэсэщэ. УпчIэу къыIэтхэрэр гъэшIэгъоных. А романыкIэр тхылъеджэхэм шIэхэу апашъхьэ къислъхьащт, сэгугъэ агу рихьынэу. Джы джащ щысыухыгъ зыфэпIощтым фэдэу сегупшысэ, ау мары сыкъыбдэгущыIэзэ джыри сшъхьэ зыгорэхэр къехьэх, тхылъ птхынэу икъуни ылъэкIыщт.
— Опсэу, гущыIэгъу укъызэрэтфэхъугъэмкIэ. Тхьэм селъэIу илъэси 100 ухъугъэу джыри мыщ фэдэ зэдэгущыIэгъу зэдэтшIынышъ, романэу уздэлажьэрэм тытегущыIэнэу.
— Ар зэкIэ Тхьэр ары зэлъытыгъэр. Джащ тынатIэ къыритхагъэм тыблэкIыщтэп. Ау етIани цIыфым зэкIэ Тхьэм фимыгъазэу, ежьыми ицIыфыныгъэ чIимынэмэ нахьыби къыгъэшIэнкIи мэхъу. КъэдгъашIэми дэгъу, джыри зэ тызэIукIэн. Загъорэ къысаIо сшIэщтыр сшIэгъахэ фэдэу. Ары шъхьаем мары сыкъэгущыIэ пэтзэ, гухэлъхэр шъхьэм къехьэх, джыри зыгорэм сегупшысэ. СфэлъэкIымэ, ари сшIэн.
— Тхьэм къыбдегъэхъу уигухэлъхэр. Опсэу.
ДэгущыIагъэр ТIэшъу Светлан.


Урысые физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэ бгъэхалъхьэхэр защаратыжьыгъэхэ мэфэкI зэхахьэ культурэм и Унэу «Гигантым» щыкIуагъ.
2022-рэ илъэсым шапхъэхэр дэгъоу зытыгъэ нэбгырэ 50 къыхагъэщыгъ, ахэм къатефэрэ бгъэхалъхьэхэр аритыжьыгъэх Мыекъуапэ физическэ культурэмкIэ ыкIи спортымкIэ и Комитет ипащэу Дмитрий Щербаневым. Бгъэхалъхьхэр ыкIи ахэр къазаратыгъэр къэзыушыхьатырэ унэе удостоверениехэр зыфагъэшъошагъэхэм зэкIэми шапхъэхэр зэрифэшъуашэу атыгъэх.
Урысые физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэм ифедеральнэ гупчэ зыдэщыIэ къалэу Казань къикIыгъэ мыщ фэдэ бгъэхэлъхьэ 3757-рэ Адыгэ Республикэм къыIэкIэхьагъ. Мы мэфэ благъэхэм ахэр муниципалитетхэм аIэкIагъэхьащтых, зытефэхэрэм атырагощэщтых.
Апшъэрэ ыкIи гурыт сэнэхьат зыщарагъэгъотырэ еджапIэхэм ачIэхьащт кIэлэеджакIохэм мы бгъэхалъхьэр къашъхьэпэщт, сыда пIомэ ащ балл тедзэхэр къетых.
БЗЭШIУ Асхьад.


Илъэс 18-м къыщегъэжьагъэу илъэс 20-м нэс зыныбжьхэмкIэ Урысыем ипервенствэ хэлэжьэщтхэм якъыхэхын ахэр фытегъэпсыхьэгъагъэх. Адыгеим испортсмен 19 зэнэкъокъум хэлэжьагъ.
Хэгъэгум ишъолъыр 25-мэ спортсмен 315-рэ къарыкIыгъагъ. ГухэкI нахь мышIэми, ащ фэдизэу гъэхъагъэхэр тикIалэхэм ашIын алъэкIыгъэп. КIэлэ 14-мэ ащыщэу анахь IэпэIасэу зыкъэзыгъэлъэгъуагъэр Нэгъуцу Амир ары. НахьыбэкIэ щыгугъыгъэхэми, ятфэнэрэ чIыпIэр ары ащ къыхьыгъэр. ЯгъэхъагъэхэмкIэ типшъашъэхэм тагъэгушIуагъ.
Адыгеим щыщ пшъэшъи 5-мэ медали 5 къахьыгъ. Килограмм 70-м нэс къэзыщэчыхэрэмкIэ Мария Лодневам апэрэ чIыпIэр къыфагъэшъошагъ. Килограмм 78-м нэс къэзыщэчыхэрэмкIэ Виктория Пылевам ятIонэрэ чIыпIэр къыдихыгъ. Килограмм 48-м, 57-м нэс ыкIи килограмм 78-м ехъу къэзыщэчыхэрэмкIэ джэрз медальхэр афагъэшъошагъэх Дзэгъэл Камиллэ, Татьяна Шаталовам, Едыдж Разиет. (Адыгэ макъ)
БзэшIу Асхьад


Музыкыр Зэпыгъэугъошlоп зыфиlорэ Коллективым иджэмакъэкlэ зэфэсыгъэхэу фитныгъэ зэрамытхэрэр, цензюрхэм апэуцухэрэр зэкъоуцуагъэх музыкэм пылъхэр, япчьагъэ 70-рэм нэсэу, «Усэрэжъхэм Ягущыlэ Псэущт» зыфиlорэ програм рагъэкlокlыгъ, зэфэшьхьафэу бзипшlыкlэ (10-) орэдхэр къаlуагъэх. Ахэм ахэтыгъэхэу, илъэс псаум ежь яшlоигъныгъэкlэ lоф зыдашlагъэу зэхагъэуцуагъэ музыкэм иапэрэ пычыгъо къызэдаlуагъ. Жьоныгъуакlэм и 1-м ар къыдэкlыгъ. Орэдым хэтых, Тыркубзэ, Курдыбзэ, Адыгабзэ, Кырманчи, Арапыбзэ, Заза, Персыбзэ, Ермэлыбзэ, Лодино ыкlи Хышlуцlэ lушъо Лъэпкъхэм аlулъ Урымыбзэр зэрахэтэу бзэ зэфэшъхьафхэмкlэ гущыlэхэр. БаБа Зула зыфиlорэ орэдыlо купым хэтэу Мурат Эртел, орэдышъор хихыгъ ыкlи гущыlэхэр зэригъэфагъэх.
Орэдыр къэзыlуагъэхэм ащыщых Джейлан Эртем, Хайко Чепкин, Озби, Доган Дуру, Ферял Ёней, Бурхан Щэщэн, Джахит Беркай, Айщенур Коливар, Ясемин Гёксу ыкlи Метин Кахраман.
Адыгабзэ гущыlэхэм адэлэжьагъэр Мурат Топчу. Орэдыр къыlуагъ Тунджер Думан.


Мы мафэхэм Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым лъэтемыт кIэлэцIыкIу хирургиемкIэ ыкIи травматологиемкIэ джырэ Iэзэн амалэу щыIэхэм зыщатегущыIэгъэхэ шIэныгъэ-гъэсэныгъэ еджапIэр зэрифэшъуашэу кIуагъэ. Дунэе общественнэ организациеу «Врачхэм я Хасэ» иIофшIэн къыдыхэлъытагъэу ар зэхащагъ.
Лъэтемыт кIэлэцIыкIу хирургиемкIэ ыкIи травматологиемкIэ шIэныгъэ-ушэтыпIэ институтыр, АР-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ, Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетыр, медицинэ сообществэм и Союзэу «Лъэпкъ медицинэ палатэр» зыфиIорэр, заохэм ыкIи ошIэ-дэмышIэ Iофхэм ахэфэгъэ кIэлэцIыкIухэм IэпыIэгъу языгъэгъотырэ Дунэе шIушIэ Фондыр Iофтхьабзэм кIэщакIо фэхъугъэх.
Онлайн шIыкIэм тетэу Iофтхьабзэр къызэIуихыгъ лъэтемыт кIэлэцIыкIу хирургиемкIэ ыкIи травматологиемкIэ шIэныгъэ- ушэтыпIэ институтым ыкIи Лъэпкъ медицинэ палатэм япрезидентэу Леонид Рошаль.
Iофтхьабзэм къекIолIагъэхэм АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ыцIэкIэ шIуфэс къарихыгъ АР-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иминистрэу Мэрэтыкъо Рустем ыкIи мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэм мэхьэнэшхо зэряIэр, врачхэм яIофшIэнкIэ шIогъэ ин зэрэхэлъыр къыIуагъ.
— Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетыр къызызэIуахыгъэр илъэс 30 зыщыхъурэм мыщ фэдэ Iофтхьабзэ зэрэщыIэм осэ ин фэпшIынэу щыт. Непэ онлайн шIыкIэм тетэу джыри нэбгырэ 300-м ехъу Iофтхьабзэм къыхэлажьэ. Джырэ технологиехэр къызфэбгъэфедэхэзэ кIэлэцIыкIухэм хирургическэ IэпыIэгъу ябгъэгъотыныр, шъобжэу яIэхэр бгъэхъужьынхэм мэхьэнэ ин иI. Лъэтемыт IэпыIэгъу кIэлэцIыкIухэм ягъэгъотыгъэнымкIэ мы Iофтхьабзэм шIуагъэ къыхьыщт. ЫпэкIэ нахьыжъхэм афэгъэхьыгъэ гумэкIыгъохэр ары анахьэу тызытегущыIэщтыгъэр, мы еджапIэр IэубытыпIэ тшIынышъ, гумэкIыгъохэм нахь тадэлэжьэн фаеу сэлъытэ. Непэ къекIолIагъэхэм янахьыбэр апшъэрэ курсхэм ачIэс студентых, непэ тихьакIэхэм афэдэу врач цIэрыIо хъунхэу тащэгугъы, — къыIуагъ министрэм.
Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым иректорэу Къуижъ Саидэ хьакIэу къэкIуагъэхэм, шIэныгъэ-ушэтыпIэ институтым илIыкIохэм зэрафэразэр, джащ фэдэу илъэс хъугъэу Iоф зышIэрэ «Врачхэм я Хасэ» хэтхэм яIофшIэн уасэ зэрэфишIырэр къыIуагъ. АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат иIэпыIэгъукIэ апшъэрэ еджапIэм ар зэрэщызэхащагъэр къыхигъэщыгъ.
— Зисэнэхьат хэшIыкI ин фызиIэ специалистэу къэкIуагъэхэм яIэпэIэсэныгъэ мэфитIум къагъэлъэгъощт. Гъэсэныгъэм, медицинэм хэхъоныгъэхэр ашIынхэмкIэ ар IэпыIэгъу хъущт. Врач ныбжьыкIэхэм яапэрэ еджапIэ мы илъэсым мэлылъфэгъу мазэм тиапшъэрэ еджапIэ къыщызэIутхыгъ. А IофшIэныр ыпэкIэ лъытэгъэкIуатэ. ШIэныгъэ-ушэтыпIэ институтым иIофышIэ анахь дэгъухэр тихьакIэх. Медицинэ институтым щеджэрэ студентхэм шIэныгъакIэхэр агъотыщтых. Республикэм имедицинэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ ащ шIогъэ ин хэлъ, — къыIуагъ ректорым.
Адыгеим къызэрэкIуагъэм осэ ин зэрэфишIырэр, яунэ къэкIожьхэрэм фэдэу къызэрэшIошIырэр къыIуагъ кIэлэцIыкIу нейрохирургиемкIэ Урысые обществэм ипрезидентэу, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Жанна Семеновам. КIэлэцIыкIухэм япсауныгъэ къызэтегъэнэжьыгъэнымкIэ лъэныкъо зэфэшъхьафхэм зэратегущыIэщтхэр, сыд фэдэрэ узи игъом къыхэгъэщыгъэн зэрэфаер ыкIи лъэтемыт IэпыIэгъум щыIэныгъэр къызэригъэнэжьырэр къыхигъэщыгъ. Медицинэ сэнэхьат зэзыгъэгъотырэ студентхэми, Iоф зышIэрэ врачхэми гъэшIэгъоныбэ зэрэзэхахыщтыр, яIофшIэнкIэ ахэр агъэфедэнхэ амал зэряIэщтыр къыкIигъэтхъыгъ.
Лъэтемыт кIэлэцIыкIу хирургиемкIэ ыкIи травматологиемкIэ шIэныгъэ-ушэтыпIэ институтым ипащэ иапэрэ гуадзэу Светлана Альбертовам къызэриIуагъэмкIэ, мыщ фэдэ еджапIэхэр нэмыкI шъолъырхэми ащызэхащэх.
— Медицинэр зы чIыпIэ итэп, ыпэкIэ лъэкIуатэ, технологиякIэхэр къежьэх. Ахэр зэрифэшъуашэу бгъэфедэнхэ, кIэлэцIыкIухэм игъом ыкIи ифэшъошэ медицинэ IэпыIэгъу ябгъэгъотын фае. Непэ лъэтемыт кIэлэцIыкIу хирургиемкIэ ыкIи травматологиемкIэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэныр зигъо къэсыгъэ Iофэу щыт. МэфитIум зэхэшъухырэр, шъулъэгъурэр ыпэкIэ шъуиIофшIэнкIэ жъугъэфедэжьынэу, гъэхъэгъэшIухэр шъушIынхэу шъуфэсэIо, — къыIуагъ ащ.
Нэужым еджапIэм иIофшIэн ыублагъ. Мы илъэсым шъолъыр зэфэшъхьафхэм ащыкIорэ еджапIэр зызэхащагъэр илъэситф хъугъэ.
Адыгэ Республикэ кIэлэцIыкIу клиническэ сымэджэщым хирургиемкIэ иотделение ипащэу, кIэлэцIыкIу онкологэу, штатым хэмыт кIэлэцIыкIу хирургэу Гумэ Ахьмэд апэрэ докладыр къышIыгъ. ХирургиемкIэ отделениер Адыгеим 1967-рэ илъэсым къызэрэщызэIуахыгъэр, ащ гъогоу къыкIугъэр, пащэу иIагъэхэр пэублэм къыIуагъэх, нэужым кIэлэцIыкIухэм хирургическэ IэпыIэгъоу арагъэкIыхэрэм къатегущыIагъ.
КIэлэцIыкIухэм къэорэ пкъыгъохэм шъобж зыхахыкIэ пшIэн фаехэм онлайн шIыкIэм тетэу къатегущыIагъ лъэтемыт кIэлэцIыкIу хирургиемкIэ ыкIи травматологиемкIэ шIэныгъэ-ушэтыпIэ институтым ипащэу Валерий Митишевыр. Джащ фэдэу Москва къикIыгъэ лIыкIохэр хирургическэ амал анахь дэгъоу щыIэхэм, шъобжхэр къыхэгъэщыгъэнхэмкIэ шIыкIэхэм, лучевой диагностикэм къатегущыIагъэх. КIэлэцIыкIум икъупшъхьэ къутагъэмэ, ащ узэреIэзэщтым, шIыкIакIэу щыIэхэм арыгущыIагъэх. Шъобж хьылъэ зиIэ сабыйхэм узэрадэзекIон фаеми нэсыгъэх.
Лъэтемыт кIэлэцIыкIу нейрохирургиеми нэсыгъэх, кIэлэцIыкIум ышъхьэкуцI шъобж иIэмэ IэпыIэгъоу ебгъэкIын фаем тегущыIагъэх.
Iоныгъом и 15-м еджапIэм иIофшIэн пидзэжьыгъ. УIагъэ, цэкъэпIэ чIыпIэ зиIэхэм узэряIэзэн фаем, бэрэ щылъырэ сабыйхэм акIышъо узэрэлъыплъэщтым, деструктивнэ пневмонием ыкIи нэмыкI лъэныкъохэм атегущыIагъэх.
Адыгэ республикэ кIэлэцIыкIу клиническэ сымэджэщым травматологиемкIэ пунктым ипащэу, УФ-м ыкIи АР-м изаслуженнэ врачэу Шъхьэлэхъо Байзэт Iофтхьабзэм хэлэжьагъ.
— Аужырэ илъэсхэм шъобжхэр зытещагъэ хъурэ сабыйхэм зэрахэхъуагъэм къыхэкIэу мы еджапIэм иIофшIэн шIуагъэ къызэрихьыщтыр гъэнэфагъэ. ТехнологиякIэу щыIэхэм нэIуасэ тафашIыгъ. Москва, Краснодар анахь шIэныгъэ дэгъу зиIэ кIэлэцIыкIу хирургхэу, травматологхэу, нейрохирургхэу къарыкIыгъэхэм Iэмэ-псымакIэхэм Iоф зэрадэпшIэщтыр къаIотагъ, — къыIуагъ Шъхьэлэхъо Байзэт.
ДЕЛЭКЪО Анет.
Сурэтхэр: Iэшъынэ Аслъан.


Културэмкlэ ыкlи Туризмэмкlэ Министерствэм Ушэтынхэмкlэ Гъэсэныгъэмкlэ Икъутамэ (Отдел) хахьэрэ Лъэпкъ Гушъхьалэжьыгъэмрэ Шlэныгъэхэмрэ я Зэфэхьасыжьын и Гупчэ Мыунае (не конкретно) Културэ Кlэнхэм Язехьакlохэм Алъыплъэрэ Купым 2022-рэ Илъэсым и Апэрэ Зэфэхьасыжьхэр ыкlэм фэкlуагъ. Ащ къыщхахыгъ Мелечхьан Аталай лъэпкъ lэшlагъэмхэмкlэ lэпэlас зыфиlорэр фитыныгъэ тхылъ фегъэшъошэнэу. Кавказ Хасэхэм я Федерацие (КАФФЕД-м) lэшlагъэхэм Адэлажьэхэрэм ащыщэу Бэданэкъо Мелечхьан, «Адыгэ-Черкес Дышъэ Идагъэмкlэ Художник» цlэр иlэ хъугъэ.
Bu haber sitesi, Gazeteciler Cemiyeti'nin uygulamakta olduğu Demokrasi için Medya/Medya için Demokrasi Projesi'nin desteği ile oluşturulmuştur ve sürdürülmektedir.
İçerik tamamıyla Jineps Gazetesi sorumluluğu altındadır ve Gazeteciler Cemiyeti'nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir


Физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэм изичэзыу тхьамафэ Мыекъуапэ щыкIуагъ.
Чъэпыогъум и 23-м къыщегъэжьагъэу и 29-м нэс рагъэкIокIыгъэ Iофтхьабзэр япшIэнэрэ хъугъэ. Республикэм икъэлэ шъхьаIэ щыпсэурэ нэбгырэ 21-рэ ащ хэлэжьагъ, ахэм янахьыбэр кIэлэеджакIох.
Республикэм икъэлэ шъхьаIэ щыпсэухэрэм физическэ ухьазырыныгъэу яIэмкIэ зызэраушэтырэм дакIоу япсауныгъэ агъэпытэ, мэхьанэшхо зиIэ спорт Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм ахэлажьэх. Мы тхьамафэм къыкIоцI физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэм ишапхъэхэр атыгъэх. Хабзэ зэрэхъугъэу, анахь дэгъоу зыкъэзыгъэлъэгъуагъэхэм дышъэ, тыжьын, джэрз бгъэхалъхьэхэр афагъэшъошагъэх.
Мызыгъэгум дышъэ бгъэхалъхьэр нэбгырэ 11-мэ къалэжьыгъ, адрэхэм, зэкI пIоми хъунэу, зэрифэшъуашэу шапхъэхэр атыгъэх.


Лъэпкъым ынапэ зыфэдэр къэзыгъэлъагъорэр тишэн-зекIуакI, тишъуаш, тихабз, тикультур.
Ахэр зэрэдахэхэр, зэрэбайхэр дунаим щызэлъашIэным фэIорышIэх цIыф хэхыгъэхэр. ЛIэшIэгъум ахэр зэ къэхъух ыкIи ацIэ дышъэ хьарыфкIэ тарихъым хэтхагъэ мэхъу. Угушхонэу ахэм амал къыуаты, пшъхьэ пIэтынэу уашIы.
Ащ фэдэхэм ясатырэ хэт зэлъашIэрэ композиторэу, Урысыем инароднэ артистэу, Адыгэ Къэралыгъо орэдыIо-къэшъокIо купэу «Ислъамыем» ихудожественнэ пащэу Нэхэе Аслъан. Непэ, шэкIогъум и 18-р, ар къызыхъугъэ маф, ыныбжь илъэс 80 хъугъэ.
Мэкъэмэус цIэрыIом фэгушIуагъ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат:
«Лъытэныгъэ зыфэсшIырэ Аслъан Къасымэ ыкъор!
УимэфэкIыкIэ, уныбжь илъэс 80 зэрэхъурэмкIэ сыгу къыздеIэу сыпфэгушIо!
Уитворчествэ зебгъэушъомбгъузэ гъогушхо къэпкIуи, IэпэIэсэныгъэм илъэгэпIэ анахь инхэм уанэсыгъ. УиIофшIэгъухэм ямызакъоу, Адыгеими, Урысыеми, IэкIыб къэралыгъохэми арысхэу уитворчествэ зикIасэхэм къэблэжьыгъэ шъыпкъэу лъытэныгъэшхо къыпфашIы. Зыгуи, зышъхьи искусствэм етыгъэ композитор цIэрыIоу ары о узэрашIэрэр. ШIуагъэ къэзытырэ творчествэм узэрэпылъыр, просветительскэ, общественнэ IофшIэнхэр чанэу зэрэзэшIопхыхэрэр, Урысыем икомпозиторхэм я Союз узэрипащэр щысэшIу мэхъух лъэпкъэу укъызыхэкIыгъэм, уилъэныкъо гупсэ, хэгъэгум якультурэ уишъыпкъэу узэрафэлэжьэн фаемкIэ.
УиIэпэIэсэныгъэ хэбгъахъозэ, адыгэ фольклорыр лъапсэ зыфэхъугъэ музыкальнэ IофшIэгъабэ уусыгъ. Зэхэщэн, пэщэныгъэ зехьан Iофхэм узэрафэкъулаир къэнэфагъ Адыгеир зэрыгушхорэ орэдыIо-къэшъокIо ансамблэу «Ислъамыер» зызэхэощэм.
Лъытэныгъэ зыфэсшIырэ Аслъан Къасымэ ыкъор, адыгэ музыкальнэ культурэм изегъэушъомбгъун уиIахьышхо зэрэхэпшIыхьагъэм, илъэсыбэ хъугъэу шIуагъэ къытэу Адыгеим ифедэхэм узэрафэлажьэрэм афэшI тхьауегъэпсэу осэIо. Псауныгъэ пытэ уиIэнэу, уигъашIэ кIыхьэ хъунэу, уитворческэ гухахъо зиушъомбгъунэу, шIоу щыIэр зэкIэ къыбдэхъунэу сыпфэлъаIо!» — къыщеIо республикэм ипащэ Нэхэе Аслъан зыщыфэгушIорэ тхылъым.
Мэкъэмэус цIэрыIом игъэшIо зэхахьэ Къэралыгъо филармонием непэ щыкIощт, цIыфыбэ ащ хэлэжьэщт. Нэхэе Аслъан фэгушIонхэу ткъош Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Пшызэ шъолъыр, Урысыем икъэлэ шъхьаIэу Москва хьакIэхэр къарыкIыгъэх. МэфэкIым ипэгъокIэу Нэхэе Аслъан IукIагъ журналистэу ТIэшIу Светланэ.
— АпэрэмкIэ, сигопэ дэдэу сыпфэгушIо, Аслъан, уимэфэкI мафэкIэ, Тхьэм илъэсыбэрэ джыри уегъэпсэу, мэкъэмэ дахэхэр уегъэус.
— Тхьауегъэпсэу, Светлан.
— Илъэс 80-р, мэшэлахь, гъэшIэ кIыхь, нахьыпэм, къэошIэжьа, а ныбжьым итхэр лIыжъышхохэу, къагъэшIэщтыр къагъэшIэгъахэу тяплъыщтыгъ. Джы щыIэныгъэр зэблэхъугъэ хъугъэ. ЦIыфхэр нахь къызэтенэх, ятеплъэкIи, яакъылкIи, акIуачIэкIи. Уныбжь елъытыгъэу непэ уизэрэщыткIэ сыд фэдэу узэплъыжьыра?
— ПсынкIэу блэкIыгъ гъашIэр. Дунаир зэблэхъугъ оIоба, тэрэз, зэблэхъугъ. Мачъэ уахътэр, ар къызхэкIырэр — зэпыдгъафэрэр, тшIэрэр нахьыб. Сытхьаусыхэу къасIорэп ар, нахь дэгъу аущтэу Iофыбэмэ уапылъыныр, шъхьэр мэлажьэ, ащ акъылыр жъы ышIырэп. Уиакъыл нахь псыхьагъэ къэс нахь шIэныгъабэ еушэты. ШIэныгъэр — кIуачIэ, псауныгъ. СэркIэ ары зэрэщытыр. СиIофшIэн, шIу слъэгъурэ Iофым сигъашIэм сызэрэпылъым къыситыгъ къарыу.
— «Шыкур» оIуа? УнасыпышIуа?
— СэIо адэ, сэ къэзгъэшIагъэм нэзымыгъэсыгъэ композитор пчъагъ дунаим ехыжьыгъэр. Насып дахэ къыситыгъ Тхьэм.
— Бэрэ сегупшысагъ, «тизэдэгущыIэгъу тыдэ мы филармонием щыщытестхэщт?» сIозэ. Саусырыкъо дэжь къыхэсхыгъ. Мы нарт лIыхъужъым ыцIэ мыкIодынэу къызэрэнагъэм фэдэу, сэ сшIошъ мэхъу, Нэхэе Аслъан ыцIэ егъэшIэрэ шIэжьым хэтыщт. Ащ фэдэу цIэрыIо ухъунэу, «Нэхэе Аслъан» къэпIогъэ закъоми, зэкIэми укъашIэу узэрэхъугъэм шIуагъэу хэлъыр сыд? Дэй горэ хэолъагъоми, сыд ар?
— Ащ фэдизэу сыкъашIэ сIонэп, къыхэкIы бэдзэрым сытехьагъэу зыми сыкъымышIэуи. ЦIэр зэхахыгъэнкIи хъун, ау зэкIэмэ ситеплъэкIэ сыкъашIэрэп. Сэрэп пчэгум итыгъэр, сиIофшIагъэхэр ары. УзэлъашIэным шIуагъэу хэлъыр — узфежьэрэ Iофыр нахь псынкIэу зэшIохыгъэ мэхъу. ЦIэ пшIыгъэ зыхъукIэ къикIырэр зыгорэ зэрэбгъэхъагъэр ары. Зыгорэ бгъэхъагъэмэ, цыхьэ къыпфашIы, уасэ къыпфашIы, зичэзыу Iофэу узфежьэрэмкIэ IэпыIэгъу къыпфэхъух, уигущыIэ къыдырагъаштэ. Ау цIэрыIо узэрэхъугъэр зыгу римыхьынхэри щыIэщтых, бащэ къыбдэхъоу къызыоплъыхэкIэ, пэрыохъу лъахъэхэр къыптырадзэни алъэкIыщт.
— Адэ, джа ныдэлъф мэкъамэхэр зыщызэхэпхыгъэ Джэджэхьаблэ ушъэожъые цIыкIоу къыщыпчъыхьэ зэхъум, ащ фэдэу лъэгэпIэ инхэм уанэсынэу уегупшысэщтыгъа?
— Сэ сыдигъокIи сыфэягъ къэлэ ин сыдэсынэу, хъугъэ-шIэгъэ инхэм ахэщагъэ сыхъунэу. Краснодар тыпэгъунэгъоу тыщысыгъэба, къалэм тызыкIокIэ, ащ дэлъ щыIэныгъэм зы IэшIугъакIэ хэлъэу слъытэщтыгъ, сичылэ гупсэ симыкIасэкIэ арэп, ау къэлэдэсым иIэ амалхэр тэ зэрэтымыгъотырэр къыгурыIощтыгъ. СыцIэрыIоным сегупшысэщтыгъэп, ау зы гъэхъагъэ горэ къызбгъодэкIынэу сыфэягъ.
— «Музыкэр — мэкъамэр уцыр сысми, псыр мачъэми, мэшIокур быуми зэхэсхыщтыгъ» оIо. Укъызэхъум къыбдэхъугъа музыкэр? Лъым хэлъэу къэкIуагъа? Уянэ пщынэ еощтыгъэу пIуагъэ.
— Ары, сянэ орэдыр икIэсагъ, пщыни иIагъ, ар непэ Джэджэхьэблэ музеим чIэлъ. Культурэм и Унэу дэтым непэ Нэхэе Аслъан ыцIэ ехьы, сигъэшIэ ыкIи творческэ гъогу фэгъэхьыгъэ музей ащ къыщызэIуахыгъ. ЗэкIэ ащ чIэлъ пкъыгъохэр, сурэтхэр сэ ястыгъэх, сиунэе хъарзынэщ къыхэсхыгъэх. Зэрэхъугъэр сшIэрэп, ау бзыу макъэри орэдэу зэхэсхыщтыгъ, жьыбгъэ шъуими мэкъамэ къыхэIукIэу къысшIошIыщтыгъ. Сыфэщагъэу музыкэм сыкъэтэджыгъ.
— Нэхаехэр бэу Джэджэхьаблэ щэпсэуха? Ахэр очэпщыехэу сэ къысшIошIыщтыгъ…
— Ащ тыкъикIыгъ тэри, тлъапсэ ащ щыщ. Непэ зэкIэмкIи унэгъо 11 Джэджэхьаблэ дэс Нэхаеу.
— Нэхаер, зы еплъыкIэмкIэ, урыс гущыIэу «нехай» зыфэпIощтым текIыгъ, ятIонэрэ еплъыкIэмкIэ – «губжыгъэу, зынэ зэхэгъэхьэгъэ цIыфым аущтэу еджэгъагъэх» аIо.
— Джа нэ зэхэгъэхьагъэр ары имэхьанэ. Нэр зэхэгъэхьагъэмэ, губжыгъэ закъоп къикIырэр. ЦIыфыр зэшIэгъуаеу, гупшысэ куухэм ахэтмэ, ыни ар къыкIэщы, нэхае мэхъу.
— Угубжыгъэуи услъэгъугъ, ау шIэхэуи укIэжъукIыжьы.
— Сынэхае хьаулыя? Сыгубжыгъэу зыгорэм гущыIэ дыскIэ зыфэзгъэзагъэмэ, къылэжьыгъэшъ ары. УIэшъхьэтет зыхъукIэ, уипшъэдэкIыжь ины, цIыф купышхо зепщэныр IэшIэхэп, упхъэшэн фае. Адэ, къыхэкIы сатепхъэшыхьэу сиIофышIэмэ, ар хэмытмэ хъущтэп. Нахь сыкъэушъэбыжьэу сыплъэгъугъэмэ, ар къызхэкIырэр зысэухыижьыкIэ арэп, сымакъэ инэу зыфилъыгъэ цIыфым зигъэтэрэзыжьыгъэшъ ары. Хэти хэукъо, сэри сыхэукъо. Хэукъоныгъэр бгъэтэрэзыжьышъущт. ЕтIанэ, творчествэм плъыр-стырыгъи хэлъын фае, ар занкIэу, мысысэу гъогум рыкIошъурэп, хыорым фэдэу зэридзэзэ игъашIэ ехьы.
— Илъэс 13-м пшынахьыжъ гитарэ къыпфищэфыгъ. Сыда зыкIэгитарэр? Е пщынэп, е шыкIэпщынэп?
— Бзэпс Iэмэ-псымэхэм къязыгъэIорэ оркестрэ сыкIощтыгъэшъ ары. Къызхихыгъэри сшIэрэп, ау гитарэ зэтегъэпсыхьагъэ къысфищэфыгъагъ, ар сшIохэлъагъэу къэскIухьэщтыгъ мэфэ реным. Краснодар изы гитарист анахь дэгъу сыхъунэу сыфэягъ.
— Краснодар зэрэпIощтыгъэр…
— Арыба тэ тикъалэщтыгъэр. Бжъэдыгъу къалэу тиIагъ тэ ар.
— Адэ ащ фэдизэу музыкэр уикIасэу, уфэщагъэу щытыгъэмэ, сыда лэжьэкIо сэнэхьатэу слесарь ухъунэу укIогъагъа? ЕджапIэми дэгъоу ущеджагъэу.
— Тыда узщагъашхэщтыгъэр, унэ общежитием къызщыуатыщтыгъэр, щыгъынхэр къызщыпфащэфыщтыгъэр? Джа рабочэ сэнэхьатхэм узщафагъэсэрэ еджапIэхэр ары. Слесарь сыхъугъэ къодыеп сэ, сырылэжьагъ, Сединым изавод илъэситIо Iоф щысшIагъ, ау музыкэм сыдихьыхыгъ. МэзитIо IофышIэ сымыкIоу зэрэхэсынагъэм пае сыкъыIуагъэкIыгъ. Ау блэкIыгъэ юбилеим, илъэс 75-рэ сызэхъум, сащи, заводым сыщагъэшIуагъ, щытхъу тхылъхэр къысатыгъ, медаль сыбгъэ къыхалъхьагъ.
— «Музыкант къысаIоным сытеукIытыхьэщтыгъэ», аущтэу уигукъэкIыжьхэм къащыпIоу седжэгъагъ. Сыда? А лъэхъаным уасэ иIагъэба а сэнэхьатым?
— Уадыгэ кIалэу гитарэ уеоу, ресторанхэм Iоф ащыпшIэу ухэтыныр къырагъэкIущтыгъэп. Музыкантхэм къагъахъэрэр макIэуи алъытэщтыгъ. Арышъ, нахь хъулъфыгъэ сэнэхьатэу алъытэхэрэм музыкэм упылъыныр ахэтыгъэп.
— Джы зэблэхъугъа адэ а еплъыкIэр?
— Джыри зэкIэ юрист, экономист хъунэу фаех нахь, хэт музыкэм зисабый пылъынэу фаер? Тэ тисэнэхьат цIэрыIо ущымыхъущтмэ, фэещтхэп ны-тыхэр. ЦIыкIуфэхэ ясабыйхэр ащэх ансамблэхэм, сэнэхьат къыхэхыныр къызыскIэ, сэнаущ хэлъыми, чIагъэхьащтэп культурэм феджэнэу. Джарыба орэдыIо, пщынао, дирижер, композитор зыфэпIощтхэм тащыкIэу къызкIэтхьырэр. А еплъыкIэр зэблэхъугъэ хъуным пае культурэм иIофышIэхэм аратырэ ахъщэр къэралыгъом нахьыбэ ышIын фае.
— Гитарэр зыщыпIыгъыгъэ уахътэм ресторанхэм 1оф зэращыпшIэщтыгъэр бэрэ угу къэкIыжьы, узэрыгушхорэ IофшIэныгъэу сеплъы. Ау джы непэ ресторанхэм Iоф ащызышIэхэрэм укомпозитор цIэрыIоу нэшIукIэ уяплъынэп. Сымытэрэзмэ, сыкъэгъэтэрэзыжь.
— Ресторан уахътэр анахь охътэ гъэшIэгъонэу, сисэнэхьаткIэ амалыбэ къысэзытыгъэ уахътэу щытыгъ. Рок, джаз орэдхэр сшIагъэ, ахэр гитарэм, пианинэм къязгъэIуагъэх, еджапIэм фэдагъ ресторан Iофыр. Ащыгъум сыныбжьыкIагъ, джыри цIэ сиIэу щытыгъэп. Зи фэIогъагъэп рестораным сычIэтыгъэми. Джы непэ уартист цIэрыIоу, сценэм утетэу, ансамблэ цIэрыIом ухэтэу е оркестрэм уридирижерэу, укIонышъ, рестораным ущылэжьэныр къекIурэп. Ар сыдэщтэп.
— Адэ, къыгъахъэрэр фимыкъумэ…
— ЗэкIэ къызгурэIо, ау напэр нахь лъапI.
— Уиеджэгъу илъэсхэм къафэдгъэзэжьыным ыпэкIэ къулыкъу зэрэпхьыгъэми сыкъыкIэупчIэнэу сыфай. Дзэм ущыIэ зэхъум апэрэ мэкъамэхэр уусыгъагъ, ара? А уахътэри угу къэкIыжьы зэпыт, музучилищым, культурэмкIэ институтым узэращеджагъэм уатегущыIэрэп дзэм игугъу зэрэпшIырэм фэдизрэ.
— Илъэсищэ сыкъэтыгъ къулыкъушIапIэм. Сытхъэжьыгъ, шъыпкъэу къэсэIо, сигъашIэкIэ анахь илъэс тхъагъоу къыхэфагъэхэм ащыщ дзэ къулыкъур. Гъогу тытехьагъэу, Сыбыр тыздащэщтыгъэр, мэшIокум тырагъэтIысхьаным ыпэкIэ, къэупчIагъэх «Хэт шъуащыщэу музыкальнэ Iэмэ-псымэ горэм къезгъэIошъурэр?» аIуи. Сэ сигитари спылъэгъагъ, орэдыр сыдигъокIи сигъус, ащ елъытыгъэу дзэ оркестрэм илъэсищым сыхэтыгъ, сиапэрэ мэкъамэхэри ащ щыстхыгъэх. Армиер сизыеджапIэу сэлъытэ. Музучилищым, культурэмкIэ институтым къачIэсхыгъэ шIэныгъэм нахь макIэп ащыгъум сызхэтыгъэ музыкант купым къыситыгъэр.
— 1978-рэ илъэсым, институт къэуухыгъахэу, илъэс 35-рэ уныбжьэу, къэпщагъэу, кIалэ уиIэу зыоугъоишъ, джыри еджапIэ уежьэ, Тбилиси окIо. IофшIэни уиIагъ, уигъашIи зэтеуцогъахэу щытыгъ, пшIэрэр пшIомэкIагъа?
— ПсынкIагъэп а лъэбэкъур сшIыныр, ау уасэ къыпфашIыным пае къызгурыIощтыгъ уасэ зиIэ консерваторие зэрэсищыкIагъэр. Ащ сыкIоным ыпэкIэ IофшIэпIэ пчъагъэ Мыекъуапэ щызэблэсхъугъ. Культурэм иунэхэм ятворческэ купхэм, заводхэм яоркестрэхэм, ресторанхэм яорэдыIохэм — хэт сыдэмылэжьагъ сэ?! КIэлэцIыкIу орэдыIо купэу «Звоночек» зыцIэри зэхэсщэгъагъ.
— Ары, сэшIэ, ащыгъум ащ дытептхэгъэгъэ орэдхэр Адыгэ радиом ихъарзынэщ хэлъых.
— Ау зэкIэ сшIомэкIагъ, сишIэныгъэхэм зэращыкIэрэр зыдэсшIэжьыщтыгъ. Консерваторием сызэкIоми ар нахь къызгурыIожьыгъ. Дунаим щыцIэрыIо композиторхэу Берлиоз, Малер, Прокофьев, Шостакович зыфэпIощтхэм аусыгъэ классическэ мэкъамэхэр зэзгъэшIэнхэм пае чэщи мафи седжэщтыгъ. Аущтэу щымытыгъэмэ, апэрэ ушэтынхэм нахь чыжьэ сымыкIоу сыкъыпагъэзыщтыгъ.
— Консерваторием къыуитыгъэмкIэ узэрэразэр сыдигъокIи къэоIо. УикIэлэегъаджэхэми, ежь къалэу Тбилиси, ащ щыпсэухэрэми гущыIэ фабэу афапIорэр бэ. «Тбилиси мыхъугъагъэмэ, мыщ фэдиз къэзгъашIэщтыгъэп» зэ къысэпIогъагъ. Сыд ащ къибгъэкIыгъэр? УщызгъаIэрэр уипсауныгъ, сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ.
— А псауныгъэр хэт къысэзытырэр? Къысэзытырэр сиIофшIэн, сыфаеу, сшIогъэшIэгъонэу сызпылъ мэкъамэхэр ары, сигъашIи зыгъэкIыхьэрэр, сипсауныгъи зыгъэпытэрэр. Ахэр сфэтхыщтыгъа Тбилиси консерваториер мыхъугъагъэмэ?! Кавказ шъолъырым ущылэжьэщтэу, лъэпкъ мэкъамэм уикомпозитор сэнэхьат еппхыщтмэ, сэ сызщеджэгъэ еджапIэм нахь лъэш щыIэп. Ар насыпыгъэу къыздэхъугъэхэм ащыщ. Сиунагъо зэрэсигъусагъэми мэхьанэ ин иIагъ. Сшхыщтыр, сиунэ зэрэкъэбзэщтыр, сищыгъын зэрэхьазырыщтыр — ахэм сягупшысэщтыгъэп. АщкIэ сызгъэрэхьатын шъхьэгъусэ къыздэтыгъ Тбилиси.
— Узфеджэгъагъэр классическэ мэкъамэхэм яусын, купэу зэхэпщагъэр лъэпкъ орэд къэIуакIэм фэгъэзагъ. Сыдэущтэу хъугъа ар?
— Консерваторием тыщезгъэджагъэхэм ренэу къытаIощтыгъ: «Композиторым ежьым ынапэ къыгъотын фае, ежьым имэкъэмэ гъэпсыкIэ къыхихын фае». Сэ сыадыгэу, сихэку къэзгъэзэжьыгъэу, силъэпкъ ынапэ сымыгъэлъэгъощтмэ, ащ икультурэ сымыгъэбаищтмэ, сыда ащ фэдизэу сыхэгъэнагъэу, жьыкъэщэгъу симыIэу сызфеджагъэр?! Ар пшъэрылъэу сиIагъ. Хъот Заур филармонием итхьаматэу «Налмэсыр» шъхьафы хъугъэ, иунэ кощыгъэ. Адыгэ ансамблэ имыIэжьэу филармониер къэнагъ. Ащ елъытыгъэу сэ зыкъысфигъэзагъ орэдыIо-къэшъокIо куп зэхэсщэнэу. Ижъырэ лъэпкъ мэкъамэхэм псэ къапызыгъэкIэжьыщт куп тищыкIагъэу тлъытагъэ, районхэм ащыIэ орэдыIохэм тахэплъагъ ыкIи амакъэхэр зэфэшъхьафэу, дэщэягъэуи, ещэхыгъэуи мэкъамэр къэзыIошъущтхэр тыугъоигъэх. «Ислъамыем» ихьатыркIэ хьакIэщ орэдхэр сценэм щыдгъэIугъэх, а орэдхэм яшIуагъэкIэ титарихъи цIыфхэм ашIэжьыгъ. Нахьыпэм лъэпкъыр тхэщтыгъэп, ау орэд ыусыщтыгъ, сыд къыщышIыгъэми, ар орэдымкIэ къыIуатэщтыгъ. «Ислъамыер» зыми фэдэп, орэди, пщыналъи, къашъуи зэдыхэт. «СыдкIэ ищыкIагъ къашъор хэтынэу «Ислъамыем», «Налмэсыр» тиIэба?» зыIуагъэхэри тапэ къикIыгъэх. Сэ зэкIэ лъэпкъ культурэм ижанрэхэр, иIахьхэр къэзгъэлъэгъонэу сыфэягъ. Ащ фэдэ шIыкIэр лъэпкъ искусствэм илъэгапI.
— Произведение инэу птхыгъэхэр — «Хьагъэуджым ирапсодие», «Ныдэлъф мэкъамэхэр», «Чэщ гупшысэхэр», «Нартмэ ясимфоние» — мыхэр «Ислъамыем» хэт артистхэм амакъэхэм атефэу уусыгъэу загъорэ къысшIошIы. ХъокIо Сусаннэ къыIощтыри, Тыгъужъ Асе, Шымырзэ Къызбэч фэукIочIыщтыри къыдэплъытэзэ, артистым фэптхырэм фэд мэкъамэр…
— «Ислъамыем» хэт артистхэм сафэраз. Бэрэ сащытхъурэп, ау къатефэ ящытхъу пIоныр. Тэрэзэу гу лъыптагъ, орэдыIом пае сытхагъ, мэкъамэу птхырэр къэзыIошъун орэдыIо уимыIэмэ, сыд ащ пкIэу иIэр? Сусаннэ пшъэшъэжъые ныбжьыкIэу къыхахьи, ансамблэм и Гуащэ щыхъугъ. Ащ фэдэ орэдыIо Урысыеми исэп, сыд фэпшIагъэми, тефэ. Джащ фэдэх Саниети, Щамсудини, Къызбэчи, Лъэцэр Светлани, Мышъэ Анзаури… Мыхэр ары «Ислъамыем» ипкъэухэр. Джы ныбжьыкIэхэри къэкIуагъэх, ансамблэм инеущрэ мафэ игугъапIэхэр тиIэх. Артистхэр цIыфхэм шIу алъэгъух, тилъэпкъэгъоу IэкIыбым щыпсэухэрэм зэкIэмэ ашIэх, щысэ атырахы.
— «Ислъамыер» лъэпкъ орэдыIо купми, классикэри къебгъэIуагъ, апэрэ адыгэ оперэу «Бзыикъо заор» орэдыIохэм къаIуагъ, джы рок, джаз къябгъэIощт, ара? Птхыгъэ симфониеу «Сыдэу даха сидунай» зыфиIорэм а жанрэхэр зэкIэ хэтых.
— Музыкальнэ жанрэу щыIэ пстэури сиджагъоп. Фольк, рок, классика, джаз зэхэсщыхьанхэр, зэхэсыдэнхэр, адыгэ пщынэм джаз къисщыныр, скрипкэмкIэ адыгэ мэкъамэр къезгъэIоныр сикIас. Зыгорэм ар гурымыIонкIи хъун, ау зи едгъэзырэп къытэдэIунэу. Мары о бэрэ укъыдекIокIыгъ «Ислъамыем». Ансамблэр Москва кIуагъэми, Якутскэ зыкъыщигъэлъэгъуагъэми, Германием концерт къыщитыгъэми плъэгъугъэ къызэрэпэгъокIыгъэхэр. Агу римыхьымэ, аущтэу, такъикъипшIэ зэпымыурэ Iэгу теокIэ къыпэгъокIынха? Мыгъэ IофшIэнышхо дгъэцIэкIагъэ. Симфониеу «Сыдэу даха сидунай» зыфиIорэр Iахьищэу гощыгъэ. Лъэпкъ мэкъамэхэри зы Iахь, классикэр ятIонэрэ Iахь, ар композиторэу Густав Малер фэзгъэхьыгъ, ящэнэрэ Iахьым джырэ дунаим имэкъамэхэр хэтых. Сыхьатрэ зэпымыоу «Ислъамыем» иорэдыIо куп, иоркестрэ симфониер къеIо. Апэрэу ар Мыекъуапэ къыщыдгъэлъэгъощт шэкIогъум и 18-м.
— «Ислъамыем» нэмыкI ар зыми къыфэIонэп, симфониер хэгъэкIи, хэт къэзыIошъущтыр «Хьагъэуджым изэфакIо» е «Ныдэлъф мэкъамэхэр?»
— Орэпсэу «Ислъамыер», гъэшIэ кIыхьэ ерэI, фэрэсакъых джы ар къызфэнэщтхэр.
— Сыд ащ къикIырэр? Хэт къызфэбгъэнэщтыр ансамблэр?
— Къыфэзгъэнэгъах. Нэхэе Азэмат «Ислъамыем» ихудожественнэ пащэу джы Iоф ышIэщт.
— Ар къэбарыкI. Тхьэм къыдегъэхъу зэкIэ. Сэгугъэ бгъэхьазырыгъэу. О сыд пшIэщтыр?
— Шъыпкъэу пIощтмэ, ащ джыри сегупшысагъэп, сызэрэхъущтыри сшIэрэп, Iоф сымышIэу сэ джыри сыщыIагъэп. Ныбджэгъу дэгъухэр, пхъорэлъфхэр сиIэх, ахэм адэзгъэкIорэ уахътэр тхъагъо, нахьыбэрэ джы сахэсыщт. СикIалэ ипшъашъэу Бэллэ музыкэм пылъ, ащ сыщэгушIукIы, скрипкэм къырегъаIо, мары сиконцерт хэлэжьэнэу зегъэхьазыры. Ащ сыдэлэжьэщт, сыфэсакъыщт, сигуап сиIоф сибын зэрэлъигъэкIуатэрэр. Гукъыдэчъ сиIэ хъумэ, джыри зыгорэ стхын, къэзгъотын сшIэн.
— ПшIагъэри гъунэнчъ, къэблэжьыгъ зыбгъэпсэфыныр. Урысыем, Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм, Ингушетием янароднэ артистыцIэр охьы, Урысыем, Адыгеим якъэралыгъо тынхэр, медалэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр, Зэкъошныгъэм иорден къыуатыгъэх. Тара нахь лъапIэр?
— Анахь лъапIэр джа стхыгъэ мэкъамэхэр, лъэпкъым ынапэу щыт «Ислъамыер» ары. Илъэс щэкIым ехъугъэу Адыгэ Республикэм ыцIэ дахэкIэ раригъаIоу, зэкIэри рыгушхохэу, зэкIэми шIу алъэгъоу щыт куп цIэрыIом нахь тын лъапIэу сыд композиторым иIэщтыр?!
— Тхьауегъэпсэу. ГушIуагъор, тхъагъор, гупсэфыр зыхэт охътэ гъэшIэгъон ебгъэжьэнэу сыпфэлъаIо.
Фондэу «Гухэлъ» изы проектхэм ащыщэу «Напэ» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу зэдэгущыIэгъур кIуагъэ.
ТIэшъу Светлан.
Адыгеим изаслуженнэ журналист.
Сурэтхэр: «Адыгэ макъэм» ихъарзынэщ.


Мыекъуапэ
Мыекъуапэ (урысыбзэгьэ: Майкоп) — Адыгэ Республикэм и къэлэ шъхьа— . Къалэу Мыекъуапэр псыхъоу Шъхьэгуащэ иджабгъукӀэ щыс. 2014-рэ илъэсымкӀэ цӀыф нэбгырэ мин 150-м фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр – Наролин Александр Владимир ыкъор (2013-рэ илъэсым тхьаматэу хадзыгъ).
Къалэм ыцӀэрхэӀэзыхь
Къалэм ыцӀэр къызтекӀыгъэр "Мыекъуапэ" аӀоу ащ дэжьым мэз цӀыкӀу щытыгъ. Къалэм ыцІэ «мыІэрысэ кІэим ис чыл» пӀоу зэбдзэкӀын плъэкӀыщт.
ТарихъхэӀэзыхь
Тарихъым къызэришӀэжьырэмкӀэ "Мыекъуапэр" 1825-рэ илъэсым апэу ягугъу ашӀыгъ (тхыгъэу). Ар урыс документхэм къахэкӀыгъ. Къалэр жъоныгъуакІэм итІокІырэ тфырэм 1857 (минрэ шъийрэ шъэныкъорэ блырэ) илъэсым агъэпсыгъ.
ЭкономикэрхэӀэзыхь
Совет зэманым щегъэжьагъэу Мыекъуапэ завод бэлахьхэр дэтых.
НэмыкӀхэӀэзыхь
- Мыекъопэ културэ - дунаемкӀэ щызэлъашӀэрэ археолог култур.


МашIо къэмыхъуным лъыплъэрэ къэралыгъо къулыкъум шъугу къегъэкIыжьы машIом зыкъымыштэнымкIэ Урысые Федерацием щагъэфедэрэ шапхъэхэм зэхъокIыныгъэу афашIыгъэхэм мы илъэсым игъэтхапэ и 1-м къыщегъэжьагъэу кIуачIэ яIэ зэрэхъугъэр. А зэхъокIыныгъэхэр зыфэгъэхьыгъэхэр дачэхэм машIо зэращыпшIыщт шIыкIэр ары.
2023-рэ илъэсым мэзаем и 28-м нэс шапхъэу агъэфедэщтыгъэмкIэ уц гъугъэхэр, пкIашъэхэр, къутамэхэр зыщагъэстын алъэкIыщт чIыпIэр унэм е псэуалъэм метрэ 50-м къыщымыкIэу пэIудзыгъэн фаеу щытыгъ. 2023-рэ илъэсым гъэтхапэм и 1-м къыщегъэжьагъэу псэупIэхэм яунэе чIыгу Iахьхэм, чъыгхэтэлэжьыпIэхэм уц гъугъэхэр, пкIашъэхэр, къутамэхэр ащыгъэстыгъэнхэм пае машIор зыщашIын алъэкIыщт чIыпIэхэр метрэ 15-м къыщымыкIэу унэхэмрэ псэуалъэхэмрэ апэIудзыгъэу щытын фае. МангалкIэ шхынхэр агъэхьазыры зыхъукIэ, машIор зыщашIырэ чIыпIэр метри 5-кIэ унэхэмрэ псэуалъэхэмрэ апэIудзыгъэнэу щыт.
Урысые Федерацием административнэ хэбзэукъоныгъэхэмкIэ и Кодекс ия 20.4-рэ статья иа 1-рэ Iахь зэритымкIэ, машIом зыкъымыштэнымкIэ шапхъэхэр зыукъохэу IэнатIэ зыIыгъхэм тазырэу сомэ мин 20-м къыщегъэжьагъэу мин 30-м нэс, юридическэ лицэу щымыт предпринимательхэм — сомэ мин 40-м къыщегъэжьагъэу мин 60-м нэс, юридическэ лицэхэм – сомэ мин 300-м къыщегъэжьагъэу мин 400-м нэс атыралъхьан алъэкIыщт.
Урысые Федерацием административнэ хэбзэукъоныгъэхэмкIэ и Кодекс ия 20.4-рэ статья ия 6-рэ Iахь зэритымкIэ, зыгорэм имылъку машIом зыхэкIуадэкIэ е цIыфым ипсауныгъэ зэрар зырахыкIэ, ар зыпкъ къикIыгъэм сомэ мин 40-м къыщегъэжьагъэу мин 50-м нэс тазырэу рагъэтыщт.
Бэрзэдж Ренат.
МашIом зыкъымыштэнымкIэ Мыекъуапэрэ Мыекъопэ районымрэ якъэралыгъо инспектор.


Ыныбжь илъэс 60-м итэу зидунай зыхъожьыгъэ тиIофшIэгъоу, цIыф шIагъоу ЖэнэлI Аслъан зыщымыIэжьыр илъэс хъугъэ.
1992-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу монополием пэшIуекIогъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм Iоф щишIагъ, ащ изэтегъэпсыхьан иIахьышIу хишIыхьагъ.
ЦIыф къызэрыкIуагъ, IэпэIэсэныгъэшхо хэлъыгъ, гукIэгъуныгъэр ыкIи лIыблэнагъэр къебэкIыщтыгъ. ШIу ыгу афилъэу зыкъыфэзыгъазэхэрэм адэIэпыIэным ренэу фэхьазырыгъ. Ащ пае щытхъур ыкIи шъхьэкIэфэныгъэр къылэжьыгъ.
ИшIэжь дгъэлъапIэзэ Аслъан ренэу тыгу илъыщт.
Монополием пэшIуекIогъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм иIофышIэхэр.


Кlодыжьыным ищынагъо зышъхьащыт бзэхэм защтегущыlагъэхэ Ныбжьыкlэ Зэфэс, Чьэпыогъум и 7-8-р ыкlи Чьэпыогъум и 22-рэм щыlагъэ Пшысэхэм я Фестивал, Кlодыжьыным Ищынагъо Зышъхьащыт Бзэхэхэм я Хьытыу (ТАДНЕТ) зэхищагъэх.
Станбул ихьаблэу Бейкоз щыlэгъэ Ныбжьыкlэ Зэlукlэм гухэлъэу пхырыщыгъэр, ежьыр е иунагъо кlоцl арыми, кlодыжьыным ищынагъо зышъхьащыт бзэхэм ягугъ зышlыхэрэм, мы гумэкlыгъом иlоф зезыфэхэрэм яныбжьыкlэхэр зэфащэсыныр арыгъэ. Мэфитlо кlогъэ зэlукlэм, шlэныгъэлэжьитlу ягъусэу, Бзэхэм я социялнэ псэlахь (яхьакъ) икъэгъэгъунэн фэгъахьыгъэу лэжьапlэхэр (ателие) зэрагъэчэпыгъэх. «Кlодыжьыным Ищынагъо Зышъхьащыт Бзэхэм я Пшысэ Фестивал II-рэр.» зэхэзыщагъэр, Лаз Иниститутымрэ Станбул Кавказ Културэ Хасэмрэ ары. Чьэпыогъум и 22-рэм зэlуахыгъэ Фестивалыр зэрищагъ, Исмаил Авджы Буджаклищи, фестивалыр эхигъэуцуагъ Сюмее Аныл.