Народнэ бюджетым IэпыIэгъу фэхъугъэным ехьылIэгъэ законопроектэу чIыпIэ Iофыгъохэм язэшIохын тегъэпсыхьагъэр партиеу «Единэ Россиемрэ» Урысые Федерацием и Правительствэрэ къызэдыхахыгъ ыкIи цIыфхэм къахалъхьаным фэхьазырых. ФедерациемкIэ Советым ивице-спикерэу, партиеу «Единэ Россием» и Генеральнэ совет исекретарэу Андрей Турчак ащ фэгъэхьыгъэу къыщиIуагъ чIыпIэ зыгъэIорышIэжьыным хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ Советэу Урысые Федерацием и Президент дэжь щызэхэщагъэм иIэгъэ зэхэсыгъом.
«Загъорэ къулыкъушIэхэм анахьи ежь цIыфхэм яунагъохэм, япсэупIэ ящыкIагъэр нахь дэгъоу ашIэ. АщкIэ щысэшIоу щыт шъолъыр заулэхэм, Московскэ хэкури ахэм зэрахэтэу, шъолъыр, муниципальнэ бюджетым щыщ мылъку ежь цIыфхэм игъо алъэгъугъэ проектхэм зэрэщапэIуагъахьэрэр. Народнэ бюджеткIэ ащ уеджэмэ хъущт», — къыIуагъ Андрей Турчак.
Партиеу «Единэ Россием» и Генеральнэ совет исекретарь къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, тыдэрэ чIыпIи ащ фэдэ шIыкIэр щагъэфедэнымкIэ правовой лъэпсэ зыкI ищыкIагъ. Партиеу «Единэ Россиемрэ» Урысые Федерацием и Правительствэрэ народнэ бюджетым IэпыIэгъу фэхъугъэным ехьылIэгъэ законопроектыр къызэдыхахыгъ. А законопроектым къыдебгъэштэнэу тыолъэIу», — риIуагъ Андрей Турчак Урысые Федерацием и Президент зыфигъазэзэ.
Ащ фэдэ лъэIум къызэрезэгъырэр Владимир Путиным къыIуагъ.
Партием и Апшъэрэ Совет хэтэу, шъолъыр къутамэм и Секретарэу, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат народнэ бюджетым ехьылIэгъэ законодательнэ инициативэу партиеу «Единэ Россием» къахилъхьагъэм къытегущыIэ:
«Къэралыгъом ипащэу Путин Владимир Владимир ыкъом партиеу «Единэ Россием» изаконодательнэ инициативэу народнэ бюджетым ехьылIагъэм чIыпIэ зыгъэIорышIэжьыным хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ Советэу Урысые Федерацием и Президент дэжь щызэхэщагъэм изэхэсыгъо къыщыдыригъэштагъ. Уахътэм диштэрэ зигъо унэшъо шъыпкъэу ар сэлъытэ. ЦIыфхэм якъэлэ е якъоджэ гупсэ зэхъокIыныгъэшIухэу фэхъухэрэм ахэлажьэхэ ашIоигъу. Ащ фэдэ амалхэр къызфагъэфедэхэзэ псэупIэхэм псынкIэу хэхъоныгъэ арагъэшIын алъэкIыщт. Адыгеим илъэс заулэ хъугъэу гъэпсын Iофхэм чIыпIэрысхэр къащыхэтэгъэлажьэх. Сэ ведомствэхэмрэ муниципалитетхэмрэ япащэхэм пшъэрылъ афэсшIыгъ цIыфхэм яшIошIхэр къыдалъытэзэ социальнэ мэхьанэ зиIэ проектхэр зэкIэ пхыращынхэу. Ащ фэдэ екIолIакIэмкIэ щысэшIоу къэпхьын плъэкIыщт проектэу «Къэлэ щыIэкIэ зэтегъэпсыхьагъ» зыфиIоу пхыращырэр. Мыщ фэдэ проектым диштэу псэупIэхэм адэсхэм ежь-ежьырэу агъэцэкIэжьыщт псэуалъэхэр къыхахых, скверхэмрэ гупчэхэмрэ нахь зэтегъэпсыхьэгъэнхэмкIэ шIыхьафхэр зэхащэх. Джащ фэдэ шIыкIэм тетэу народнэ бюджетымкIэ опыт гъэнэфагъэ тиIэ хъугъэ. Хэгъэгум и Президент зыдыригъэштэгъэ законыр заштэкIэ, нэбгырэ пэпчъ цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэным иIахьышIу хишIыхьан ылъэкIыщт, обществэм ифэныкъуагъэхэр ащ нахь икъоу къыгъэлъэгъощтых ыкIи анахьэу цIыфхэр зыфэныкъорэ социальнэ проект- хэм япхырыщын акIуачIэ рахьылIэн алъэкIыщт», — къыIуагъ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат къэбар жъугъэм иамалхэм яIофышIэхэм адэгущыIэзэ.


Мыекъопэ баскетбол командэу «Динамо-МГТУ-м» 2018 — 2019-рэ илъэс зэнэкъокъум зыфегъэхьазыры. Мы мафэхэм ешIакIохэу хэкIыжьыгъэхэм, кIэу аштэщтхэм такIэупчIагъ.
— Илъэс заулэ хъугъэу «Динамо-МГТУ-м» щешIэхэрэр къыхэнэжьыгъэх, — къытиIуагъ тренер шъхьаIэу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ трене-
рэу Андрей Синельниковым. — Апшъэрэ купым, непэ ехъулIэу, командэ 13 хэт. Курскэ иешIакIохэр зэнэкъокъум хэкIыжьыгъэх. Тэ илъэс зэнэкъокъум тишъыпкъэу зыфэдгъэхьазырыщт.
Чъэпыогъу мазэм 2018 — 2019-рэ илъэс ешIэгъур аублэщт. «Динамо-МГТУ-м» хэтых Николай Ереминыр, Артем Гапошиныр, Кирилл Майбородар, Максим Абызовыр, Александр Милютиныр. Республикэм щапIугъэ ныбжьыкIэхэм тренер шъхьаIэр алъэплъэ, командэм диштэщтхэр къахихынхэм фэшI зэфэхьысыжьхэр ышIынхэу уахътэ иI.
Урысыем и Кубок икъыдэхын фэгъэхьыгъэ ешIэгъухэр баскет-
бол командэхэм чъэпыогъу мазэм аублэщтых.


Автор материала: Хачемизова Фатима Кимовна
1оныгъом и 12 – м тиеджап1э щымэфэк1ыгъ. Тыркуем къик1ыхи студентхэр къытфэк1огъагъэх. Мурадэу ахэмэ я1агъэр яныдэлъфыбзэк1э зэрэгущы1эхэрэр, урокхэр зэрэк1охэрэ алъэгъунэу ары, адыгэ нэмык1 зыч1эмыс еджап1эм еплъынэу фэягъэх.
Хьак1эмэ ягъусагъэх Адыгэ Хасэм и1офыш1эу Д. Къэплъан, Ламыкъо Эдик … ежь студентмэ як1элэегъаджэхэр… Тигуапэу еджап1эм къедгъэблагъэхи адыгэбзэ урокым ч1этщагъэх. Хьак1эмэ алъэгъунэу фэягъэх урокым к1элэеджак1омэ 1оф зэраш1эрэр, ягущы1ак1э зэхахынэу .
Нэшъулъэщэ Саудэт Нурбиевнэм темэу ыштагъэр – к1эджык1ыжьыныр ары .Гъэмэфэ зыгъэпсэфыгъомэ ауж къины1оми – аш1эрэр ащ къэк1ыжьыным пае 1офш1эн зэмыл1эужыгъохэр урокым щигъэфедэзэ урокыр к1уагъэ: зэхэфынхэр , правилэхэр разделэу грамматикэм и1эхэр ащ къагъэк1ыжьыгъэх, жабзэм яхэгъэхъон 1оф даш1агъ. Урокыр –урок зек1ом фэдэу гъэпсыгъагъэ. Хьак1эми аш1огъэш1эгъонэу къыхэлажьэхэзэ урокыр гъэш1эгъонэу ригъэк1ок1ыгъ.
Ащ ыуж тихьак1эхэр «Хьак1эщым» едгъэблэгъагъэх. Хьак1эщыр зиеу Хьак1эмыз Фатимэ нэгуш1оу къапэгъок1и и1офш1агъэхэр къафи1отагъ, къаригъэлъэгъугъ. Хьак1эщыр дахэу зэ1ухыгъэу, ыжъырэ 1эмэ- псымэхэу ч1этыхэр зыплъэгъук1э , лъэхъэнэ чыжьэ горэм ухэт ош1ош1ы. К1элэеджак1охэм музей ц1ык1у зэхащагъэу щыт. Этнографическэ кружокэу «Хьак1эщ» зыфи1орэм и1офш1ак1э къагъэлъэгъуагъ, бзэмрэ хабзэмрэ зэрэзэрагъаш1эрэр. Сабыйхэм 1уры1упчъэхэр , усэхэр , къэгъэлъэгъон ц1ык1ухэр къаш1ыгъэх. Адыгэбзэ жэбзэ къабзэк1э зэрэгущы1эхэрэм, чанэу, 1упк1эу, сабыйхэм абзэ ек1ол1эк1э зэфэшъхьафхэр агъэфедэхэзэ зэрэгущы1эхэрэм тихьак1эхэм лъэшэу агу рихьыгъэх ык1и ахэмэ яхъопсагъэх.
1энэ хъураем къедгъэблагъэхи, щай ешъогъум Хьаткъо Сусанэ Кимэ ыпхъум тиеджап1э ихъишъэ къафи1отагъ, адыгабзэм ехьыл1эгъэ 1офыгъоу ти1эхэрэм къатегущы1агъ.
Еджап1эм ипащэ игуадзэ Кубэщыч Сусуннэ Кимэ ыпхъум еджап1эм гъэхъагъэу и1эхэр къафи1отагъ.
Ламыкъо Эдик ыгу етыгъэу, амалэу и1эмк1э еджап1эм къызэрэде1эрэри къафи1отагъ.
Тихьак1эхэр разэу, гуш1охэу, къытэхъуапсэхэу дгъэк1отэжьыгъэх. Мыщ дэжьым зэк1эми къагурэ1о хэтрэ ц1ыфи, сыд фэдэ лъэпкъи уиныдэлъфыбзэ зэрэпш1эн фаер , мэхьанэу и1эр. Лъэпкъым ыпсэр бзэмрэ хабзэмрэ.


Адыгэ хабзэм изэгъэшIэнрэ дунэе гъэсэныгъэм щагъэфедэрэ амал пэрытхэмрэ
Культура
Адыгэ хабзэм изэгъэшIэнрэ Дунэе гъэсэныгъэм щагъэфедэрэ амал пэрытхэмрэ Лъэпкъым ыпсэр – бзэмрэ Хабзэмрэ Адыгэ гущыIэжъ ХэткIи нафэ ныбжьыкIэмэ япIун, анахь Iоф инмэ ащыщэу зэралъытэрэр. АщкIэ апэрэ пшъэрылъэу щытыр сыд фэдэрэ лъэхъани ныбжьыкIэу къэтэджхэрэр цIыфэу зыхэтхэм шIуагъэ къафахьэу тэрэзэу пIугъэнхэр ары. Ащ хэти иIахьышIу хишIыхьаныр апэрэ пшъэрылъэу еджапIэмрэ унагъомрэ апашъхьэ къеуцо. Зы нэбгырэкIэ мы Iофыр зэшIопхынэу щытэп. Унагъор, еджапIэр, обществэр – зэкIэми пIэ зэкIэдзагъэу бгъэцэкIэн фэе Iофэу щыт. ТиныбжьыкIэмэ адыгэ хабзэ ахэлъэу, ятарихъ, якультурэ куоу щыгъуазэ хъунхэмкIэ лъэшэу яшIогъэшхо къэкIо еджапIэмэ ачIэлъ предметэу "Адыгэ Хабзэ" зыфиIорэм. Предметым гъэсэныгъэ ыкIи пIуныгъэ амал ин IэкIэлъ. Сэ мыщкIэ я 5-рэ классым щегъэжьагъэу я 9-рэ классым нэсэ есэгъаджэх. Мы Iофым сызыпылъыр илъэс
Адыгэ хабзэм изэгъэшIэнрэ Дунэе гъэсэныгъэм щагъэфедэрэ амал пэрытхэмрэ
Лъэпкъым ыпсэр – бзэмрэ Хабзэмрэ
Адыгэ гущыIэжъ
ХэткIи нафэ ныбжьыкIэмэ япIун, анахь Iоф инмэ ащыщэу зэралъытэрэр. АщкIэ апэрэ пшъэрылъэу щытыр сыд фэдэрэ лъэхъани ныбжьыкIэу къэтэджхэрэр цIыфэу зыхэтхэм шIуагъэ къафахьэу тэрэзэу пIугъэнхэр ары. Ащ хэти иIахьышIу хишIыхьаныр апэрэ пшъэрылъэу еджапIэмрэ унагъомрэ апашъхьэ къеуцо. Зы нэбгырэкIэ мы Iофыр зэшIопхынэу щытэп. Унагъор, еджапIэр, обществэр – зэкIэми пIэ зэкIэдзагъэу бгъэцэкIэн фэе Iофэу щыт. ТиныбжьыкIэмэ адыгэ хабзэ ахэлъэу, ятарихъ, якультурэ куоу щыгъуазэ хъунхэмкIэ лъэшэу яшIогъэшхо къэкIо еджапIэмэ ачIэлъ предметэу "Адыгэ Хабзэ" зыфиIорэм. Предметым гъэсэныгъэ ыкIи пIуныгъэ амал ин IэкIэлъ.
Сэ мыщкIэ я 5-рэ классым щегъэжьагъэу я 9-рэ классым нэсэ есэгъаджэх. Мы Iофым сызыпылъыр илъэс пшIыкIутIу хъугъэ. Апэрэ илъэсхэм къин тлъэгъугъэ зэреджэщтхэ тхылъ зэрэщымыIэм къыхэкIэу. Программэр сIыгъэу чылэм нахь нэжъ-Iужъ губзыгъэу дэсхэм адэжь сыкIозэ къязгъэIуатэщтыгъэ. Джащ дэжьым сэри мы Iофыр сшIогъэшIэгъонэу, сыфэщагъэу хъугъэ. Нахьыбэ пшIэ хъумэ нахь куоу зэбгъашIэ пшIоигъоу охъу.
"Адыгэ Хабзэ" зыфиIорэ тхылъэу къыдэкIыгъэм лъэшэу тигъэгушIуагъ. АщкIэ Унэрэкъо Мирэрэ, Унэрэкъо Раерэ тхьауегъэпсэушхо ятэIо. Мы тхылъым ишIуагъэкIэ кIэлэцIыкIухэм адыгэ хабзэр нахь дэгъоу къагурыIо хъугъэ. Тхылъым итеплъэ закъуи гур къыдещае: тхыпхъэу, сурэтхэу тешIыхьагъэмэ адыгэмэ ятарихъ ухещэ. Апэрэ нэкIубгъор къызызэгопхыкIэ тхылъыр зыгъэхьазырыгъэхэм ныбжьыкIэ цIыкIумэ афэгъэхьыгъэ пэублэ гущыIэми мэхьанэшхо иI. Тхылъым Iоф зэрэдэпшIэщтым ущигъэгъуазэу тамыгъэхэр, IэпыIэгъухэр дэгъоу апэрэ нэкIубгъом тетых. Тхылъхэр Iэхьэ – Iахьэу зэтеутыгъэу зэрэщытыр нахь гупсэф. ГущыIэ къинэу дэтхэр къагурыIоным пае гущыIалъэр IэпыIэгъушIу мэхъу. Анахьэу тхылъыр къэзгъэбаеу, тызгъэгушIуагъэр сурэт къэгъэлъэгъуапIэу, фотовернисажэу дэтхэр ары. Текстым ыуж ит упчIэхэмкIэ кIэлэеджакIохэм яшIэныгъэ дэгъоу ууплъэкIужьын олъэкIы. Темэ пэпчъ гущыIэжъэу епхьылIэн плъэкIыщтхэр ягъусэх. Ахэр зэкIэ тиIофшIэн къэзгъэпсынкIэрэ амалышIух.
Шэн зэхэтыкIэ хабзэхэр ныбжьыкIэ пэпчъ ищыIэныгъэ шэпхъэ гъэнэфагъэу хэгъэуцогъэнымкIэ ишIогъэшхо къэкIо фэзгъэсэрэ IофшIэн зэфэшъхьафхэр урокым щызэхэщэгъэным. Ащ фэдэ IофшIэнхэу зэхэтщэн тлъэкIыщтхэм ащыщых дидактическэ-раздаточнэ материалхэу дгъэфедэхэрэр: перфокартэхэр, карточкэхэр, ситуациехэм язэшIохынхэр, текст зэфэшъхьафхэм Iофэу адэшIэгъэн фаехэр, уплъэкIун е тхэн IофшIэнхэу урокым щашIэн фаехэр, зэнэкъокъу джэгукIэхэу зэхэтщэщтхэр ыкIи нэмыкI Iофыгъохэр зыдэт методическэ IэпыIэгъу тхылъэу "Адыгэ лъэпкъ шIэныгъэм фэзгъэсэрэ IофшIэнхэр" зыфиIоу Щыгъущэ Хьаджэбий зэхигъэуцуагъэр. Ащ лъэшэу ишIуагъэ къытэкIы. Тэ тиурокмэ ялъытыгъэу Iофыгъохэу дэтхэм щысэ атетхызэ тызэрэфаеу тэгъэпсыжьых.
Уинми уцIыкIуми узэрэзекIощтыр пшIэнэу ищыкIагъ. Ау ошIэ закъокIи пкIэнчъэ, умыгъэцакIэмэ. БлэкIыгъэ уахътэм итэу шэн дэгъухэр тхэлъыгъэх тымыIоу, непэ дахэу тызекIоныр ары нахь Iофыр. Гукъау нахь мышIэми тиныбжьыкIэхэм ащыщхэм мыхъун зекIуакIэхэр къахэфэ. Ешъоныр, наркоманиер, нэмыкI шIэпхъаджэу хъурэр гъунэнчъ. Жъалымыгъэ зекIуакIэхэр тищыIэныгъэ къыхэфэх. Тэ, кIэлэегъаджэхэм, пшъэрылъэу тиIэр адыгагъэкIэ тызаджэрэ лъэпкъ шэн дахэхэу лIэшIэгъу пчъагъэхэм аугъоигъэхэр къэIэтыжьыгъэныр, шэн дэеу зетхьэхэрэр нахь макIэ шIыгъэнхэр ары. Едгъаджэхэрэр хэзгъэгупшысыхьэн фэдэ Iофыгъохэр, урокым нэмыкIэу зэIукIэ зэмылIэужыгъохэр афызэхэтэщэх.
Адыгэ лъэпкъым лIэшIэгъу пчъагъэм ыгъэуцугъэ зэхэтыкIэ хабзэхэр зыфэдэм, ахэм лъэпкъым ищыIэныгъэкIэ мэхьанэу яIагъэм, яIэм, шэн – хэбзэ дахэхэр зыпкъ игъэуцожьыгъэнхэмкIэ тхьамафэм зы сыхьаткIэ программэм къытырэр ябгъэшIэныр къин. Джащ къыхэкIэу адыгэ кружок зэхэсщагъ. Илъэс 12 хъугъэ ащ Iоф зыдасшIэрэр. Кружокым ыцIэр "ХьакIэщ". Апэрэ классым щегъэжьагъэу я 11-рэ щиухыжьэу кIэлэеджакIохэм ашIогъэшIэгъонэу, чанэу хэлажьэх. Адыгэ зэхэтыкIэ хабзэхэр зэрашIэрэр къызщылъагъорэ зэныкъокъухэр, пчыхьэзэхахьэхэр, семинархэр зэхэтэщэх. Егъэджэн-пIуныгъэ Iофыр нахь гъэлъэшыгъэнымкIэ зишIуагъэ къэкIон ылъэкIыщт пчыхьэзэхахьэхэу чылэм ихъишъэ къизIотыкIхэрэр, лIыхъужъхэм, цIыф пэрытмэ ящытхъу къызщыдгъэлъагъохэрэр ретэгъэкIокIых. Урокым тызаджэу, къэтIуатэрэм нэмыкIэу адыгэ хабзэм фэгъэхьыгъэ къэгъэлъэгъон – къэшIын кIэкIхэр ренэу тэгъэхьазэрых. Ахэр кушъэхапхэр, лъэтегъэуцор, кIапщэр, нысэщэ джэгумэ хабзэу апылъыр, чэщдэсыр, хьакIэщхэр дгъэхьазэрынхэмкIэ яшIуагъэ къытэкIы шIэныгъэлэжьмэ атхыгъэхэу гъэзетэу "Адыгэ макъэм" къыхиутыхэрэм, журналхэу "Псалъэм", "Зэкъошыныгъэм", "Жъогъобыным" къарыхьэхэрэм. Адыгэ джэгум изэхэщэн, хьакIэ къакIомэ узэрэпэгъокIыщтыр, ахэмэ анэмыкIхэу къатхыжьрэ къэбархэр, щысэхэр игъэкIотыгъэу тэгъэфедэх. Лъэпкъым итарихъ, ыбзэ, цIыфым изекIокIэ – шIыкIэхэм афэгъэхьыгъэ диспутхэр, семинархэр, конференциехэр зэхэтэщэх. Едгъаджэхэрэм ямызакъоу, ны-тыхэр къетэгъэблагъэх, ахэмэ апашъэхьэ упчIэ гъэшIэгъонхэр къыщытэIэтых, татегущыIэ. ЕджапIэм имызакъоу, ащ фэдэ къэгъэлъэгъонхэр район гупчэми тэщэх. Илъэс къэс Шэуджэн районым зэхещэ "Фестиваль национальной культуры" зыфиIорэр. Сабыйхэм ашIогъэшIэгъонэу, агу етыгъэу ащ зыфагъэхьазыры, хэлажьэх. Нахь дэгъоу зыкъэзгъэлъэгъуагъэхэр, нахь IупкIэу усэ къеджагъэхэр, нахь дахэу къэшъуагъэхэр, зишъуашэ нахь дахэр еджакIохэм къыхагъэщых. Ащ пIуныгъэ-гъэсэныгъэмкIэ лъэшэу ишIуагъэ къэкIо "Жъымрэ кIэмрэ" зыфиIорэ зэхахьэу тиIагъэри гъэшIэгъоныгъэ. УпчIэхэр доскэм тетхагъэх:
Непэрэ адыгэ пшъашъэхэр сыдым фэдэн фаеу къыпщыхъура?
Непэрэ адыгэ кIалэхэм шъугу римыхьэу ахэлъ шэнхэр, зекIуакIэхэр сыд фэдэха?
УцIыфыным пае сыда ищыкIагъэр?
Ны-тыхэм ясабыймэ джэуапэу къатыжьхэрэр лъэшэу ашIогъэшIэгъоныгъэх. КIэлэаджакIохэр зызэнэкъокъухэм ыуж чIыпIэхэмкIэ зэдгъэхъожьхи, а упчIэ дэдэхэм ны-тыхэм зятэтыжьым, хэдгъэгупшысыхьагъэх. Ащ фэдэ зэдэгущыIакIэхэм еджакIомэ агу къабзэ ешIы, яжабзэ хегъахъо, дэхагъэм фещэх.
Дэхагъэр нахь зэхашIэным пае адыгэмэ ямузыкальнэ культурэ, адыгэ джэгум нэIуасэ фэтэшIых. Я 9-рэ классым урок-концертхэр щыретэгъэкIокIых. Методическэ IэпыIэгъоу Щыгъущэ Хьаджэбый итхылъ дэт планым тетэхых. АпэрапшIэу къашъо пэпчъ ихъишъэ нэIуасэ фэтэшIых. Ащ ыуж ижъырэ пластинкэу тиIэхэр къытетэлъхьэшъы, къашъохэр къэтэгъэлъагъох: зэфакIу, удж, гощэудж, зыгъэлъат, ислъамый, къэрэкъамыл. Мыщ дэжьым IэпыIэгъу къытфэхъу кIэлэцIыкIухэу илъэс пчъагъэ хъугъэу адыгэ къашъом пылъхэр. Ахэмэ къытагъэлъэгъу къашъо пэпчъ къызэрэпшIын фаер. Кружокым щызэхэтэщэ "Адыгэ джэгу" зыфиIорэ къэгъэлъэгъони. ХьатиякIоу джэгур зезыщэщтыри, нысэу къыращыщтри, ащ готын фаехэри гъэнэфагъэхэу, жюрим хегъэунэфыкIы къашъохэр нахь тэрэзэу къыздэхъугъэ кIалэхэр, пшъашъэхэр. Джэгум зэкIэлъыкIуакIэу иIэщтыр, сценариер зэхэтэгъэуцо. Мыщ дэжьым къасIомэ сшIоигъу, школ пэпчъ ащ фээдэ зэхэщэнхэр ашIы хъумэ, видиокIэ атехыгъэмэ ишIуагъэ къызэрэкIощтыр. Дискым школыр тетхагъэу зэIэпытхэу, лъэныкъо пстэури къэзыубытыгъэу нахь дэгъоу къыздэхъугъэм щысэ тетхэу, мытэрэзыр щыдгъэзыеу Iоф дэтшIэн тлъэкIыщтыгъэ. Чылэм нысэщэ джэгоу тыздэщыIагъэ пэпчъ зэфэхьысыжьхэр тэшIых. Тэрэзымрэ, мытэрэзымрэ зэхэтэфыжьых. ГущыIэм пае, лъэгукIэтыныр дэнэ шэкIэу нысэр зытрагъэуцорэм ычIыпIэкIэ нэIэплъэкI тырагъэуцуагъэу кIалэхэм къаIожьы. Ащ фэдэ мытэрэзхэр бэу къыхагъэкIы. Я 9-рэ классым ис еджакIоу БрантI Амаль моущтэу еIо- "сэ къасщэ хъумэ, машинэхэм тарысми "Нысэщэ орэдыр" урамым тетхэми, зэкIэми зэхахэу къезгъэIощт "Орида, дахэр къэтэщэ" зыфиIорэр.
Я 5-рэ классым щегъэжьагъэу нахь игъэкIотыгъэу адыгэ орэдыжъхэмрэ хабзэмрэ зэтэгъашIэ. "Лъэпкъым ихъишъэ умышIэми, орэдыжъхэмкIэ къэпшIэжьын плъэкIыщт", - ыIогъагъ Нэгумэ Шорэ. "Орэдхэр адыгэхэмкIэ щыIэныгъ, псэ, япэсэрэ дунэететыкIэ исаугъэт, ячIыгу щыхъурэ пстэури къэзыIотэрэ тхыгъэ папкI. Унэм исми адыгэр, зэфэсым щыIэми, цIыфхэм ахэтми, икъиныгъуи, игушIуагъуи орэдхэм зэращэ. Къэхъурэ сабыйхэм орэдкIэ апэгъокIых. Дунаим тетыфэхэ ахэр ягъашIэ хэтых, лIэужмэ якъэбархэр къыкIэлъыкIорэмэ орэдкIэ анагъэсыжьы". (Хъан-Джэрый)
Сурэт шIыгъэм фэдэу, тхылъ тхыгъэм фэдэу орэдыжъмэ адыгэ щыIэкIэ-псэукIэр тынэгу къыкIагъэуцо. Тхылъэу "Адыгэ хабзэм" къытырэ орэдхэу "Остэгъэе къалэ иорэди" нэмыкIхэри тядэIунэу аудио дискхэр джыри къыднэсыгъэхэп. Ижъырэ пластинкэхэм атетхагъэу "Си Къэсэй", "Адыиф", "Цырац" ыкIи нэмыкI орэдхэм ятэгъэдэIух, зэхэтэфыжьых. Сыд фэдэрэ зэхахьэ тиIэми "Жъыум" къамылым, шыкIэпщынэм, къыригъэIорэ мэкъамэхэр тэгъэфедэх. Адыгэ хабзэм итхьамафэ редгъэкIокIы хъумэ, орэдыжъхэм ямафэ къафэмгъэсыжьэу сабыйхэр ежэх, нахьыбэр хэлэжьэнэу якIас. Орэдыжъхэм япхыгъэ урокхэм ягъэхьазырын Iофыгъо макIэп къапыкIырэр. Орэдэу зэдэIунхэ фаехэр куп-купэу зэтеутыжьыгъэхэу дискхэр лъэпкъ орэдыжъхэр къытфагъэхьазэрыжьынхэу тыфай.
ГъэцэкIэн Iофэу кIэлэеджакIомэ яIэхэм ащыщ зыдэс чылэм орэдусэу дэсхэм якъэбар зэрагъэшIэнэу урокым къыщаIотэжьынэу. Ащ фэдэ Iофым пIуныгъэ мэхьанэшхо иI: чылэдэсхэм ягъэхъагъэхэм арэгушхох, агукIэ зэхашIэ, къызщыхъугъэ чылэр шIу алъэгъоу къэтэджых.
ЦIыфым зэгъэфагъэу, щэрыоу, мэхьан куу зыкIоцIылъ псэлъэ гъэкIэкIыгъэ псыхьагъэмкIэ къэгущыIэн ылъэкIыным адыгэхэм мэхьанэшо ратыщтыгъ. Ащ илъыгъэкIотэн Iоф дэтэшIэ. апэрэ классым щегъэжьагъэу тхылъым дэт текстхэр, ежьхэм яшIошIхэр жэбзэ чан зэгъэфагъэкIэ къызэраIотэжьыщтым тыпылъ. Жабзэм ихэгъэхъонкIэ зишIуагъэ къакIохэрэм Iоф адэтэшIэ. мэкъэ Iужъухэр тэрэзэу къаIонхэу егъэсэгъэнхэмкIэ IурыIупчъэхэм яшIугъэ къэкIо. Урокым щэтэгъэфедэх IупкIэу, псынкIэу тэрэзэу къэпIоныр. НыбжьыкIэхэм япIун-гъэсэн Iоф имызакъоу, лъэпкъым епхыгъэ шIэныгъэ куухэр зэгъэгъотыгъэнхэмкIэ IорыIуатэр апэрэ къэкIуапIэмэ ащыщ.
Адыгэмэ зэхэтыкIэ-хабзэу ахэлъхэр гъунджэу къарэщых гущыIэжъмэ. Ахэмэ кIуачIэу яIэр зыпэпшIын щымыIэу къысшIошIы. IупкIэу, кIэкIхэу, мэхьанэ куу акIоцIылъэу зэрэгъэпсыгъэхэм къыхэкIэу лъэшэу Iэрыфэгъу къысфэхъух згъэфедэнхэмкIэ. Темэу зэдгъашIэрэм елъытыгъэу тхылъым дэт текстхэм гущыIэжъхэр ахэтэгъэхъожьых, зэхэтэфых, езбырэу зэтэгъэшIэжьых. ГущыIэжъэу тхылъым дэмытхэри нэжъ-Iужъмэ къарагъаIозэ кIэлэеджакIохэм къатхых. Кабинетым тыдэ уплъагъэми гущыIэжъхэр дахэу тхыгъэхэу пылъагъэх. Адыгэ хабзэм итхьамафэ редгъэкIокIы зыхъукIэ, гущыIэжъмэ апае "Анахьыбэ гущыIэжъ зышIэрэр" зыфиIорэ зэныкъокъу мафэ хэтэхы. Сабыйхэр чанэу ащ хэлажьэх. Анахьэу къахэщхэрэр ныжъ-тыжъмэ акIэрыс сабыйхэр ары. Ащ фэдэ зэныкъокъухэр кIалэхэм агу рехьы. Ахэмэ ягулъытэ нахь чаны ашIы, егъэгупшысэх, пIуныгъэ тэрэз агъотынымкIэ амалышIу мэхъух. Джащ фэдэ къабзэу хырыхыхьэмэ якъэшIэн сабыймэ якIас.
Шэуджэн районым щызэхащэрэ олимпиадэхэм кружокым хэтхэр хэсэгъэлажьэх. Темэ гъэнэфагъэ ясэты, илъэс реным Iоф дашIэ, аугъои сурэтхэр, цIыф губзыгъэхэм заIуагъакIэ, къарагъэIуатэх. Темэу тиIагъэхэмкIэ текIоныгъэ чIыпIэ къыдэзыхыгъэхэр тиIэх. Ахэр Лъэпшъыкъо Зарем, Цуамыкъо Джэнэт, ХьакIэцIыкIу Рит.
КIэлэегъаджэ пэпчъ ипшъэрылъ икъоу ыгъэцакIэмэ, итворчествэ ыгурэ ыпсэрэ хилъхьэмэ ар урок къодыеп зэрэхъущтыр, мэфэкI шъыпкъ, шэн-шапхъэхэу кIалэхэм ахэлъхэм яеплъыкIэ язэфэхьыс урок гум къинэжьыщтмэ зэу ащыщ хъущт. Ащ пае адыгэ хабзэм изэгъэшIэнкIэ мыщ фэдэ методическэ IэпыIэгъухэр тищыкIагъэх:
КIэлэегъаджэхэм апае методическэ IэпыIэгъу шъхьаихыгъэ урокхэр дэтэу, шIыкIэ-амалхэу бгъэфедэн плъэкIыщтхэр игъусэу.
Жабзэм ихэгъэхъонкIэ фонохрестоматиер, аудио дискхэу пшысэхэр, орэдыжъхэр, къэбар гъэшIэгъонхэр зытетхэр.
Республикэм ит гурыт еджапIэхэм ащашIырэ пчыхьэзэхахьэхэу: "Чэщдэсыр", "Лъэтегъэуцор", "Кушъэхапхэр", "КIапщэр" ыкIи нэмыкIхэри видиокIэ техыгъэхэу зэIэпытхыжьынхэу.
ХэткIи нафэ, нэм ылъэгъурэмрэ, тхьакIумэм зэхихрэмрэ сыдигъокIи гум къенэжьы. ПшIэ къафэпIон нахьи, зэ алъэгъумэ нахь ашIогъэшIэгъон мэхъу ыкIи къагурэIо. ГущыIэм пае: адыгэмэ ямузыкальнэ культурэ, Iэмэ-псымэхэм язэгъэшIэн сыхьат пчъагъэ къеты. КъызафэпIуатэкIэ дискым тетэу ябгъэлъэгъумэ нахь ашIогъэшIэгъоныщт. ГъукIэ Замудинэ а Iофым зэрэпылъыр тэшIэ. Ащ имузей кIалэхэм ябгъэлъэгъумэ сыдым ымыуаса? Ыдэжь сабыйхэр тщэмэ дэгъу, ау ащ фэдэ амалэу тиIэр макIэ. Пщынэхэр, щыкIэпщынэхэр, къамылыр ыкIи нэмыкIхэм яшIыкIэ сабыйхэм алъэгъун фаеу тэлъытэ.
Радиом, телевидением, театрэм мэхьанэу иIэр хэтыкIи нафэ. Адыгэ хабзэм ехьылIэгъэ къэтынхэр адыгабзэкIэ нахьыбэу къыдэкIыныр лъэшэу ищыкIагъ. Тыфай лъэпкъым, адыгэ шэн-хабзэхэм яхьылIагъэу къэтын шIагъохэр пчэдыжьрэ къамыгъэлъагъоу, сабыйхэр школым зыщыIэ уахътэм, пчыхьашъхьэрэ къагъэлъэгъонэу. Дискым ахэр тыратхэжьэу ащэщтыгъэмэ, тыгушIозэ къэтщэфыжьыщтыгъэх.
Театрэр-дунай хьалэмэт.
Лъэшэу дэгъугъэ Адыгэ лъэпкъ театрэм адыгабзэкIэ ыгъэуцугъэ спектаклэхэр дискхэм атетэу тызыщыфаем къызIэкIэдгъэхьан, теплъын тлъэкIынэу хъугъэмэ. Ащ инэу ишIуагъэ къытэкIыщт, сыда пIомэ адыгэ пьесэхэу тилъэпкъ ихъишъэ ыкIи инепэрэ щыIакIэ фэгъэхьыгъэхэм шэн-зэхэтыкIэ дахэу ахэлъыгъэхэр къагъэлъагъох, шэн мытэрэзхэр лакъырд ашIых. Тыщэгугъу адыгэ театрэм а Iофыр зэшIуихынэу.
Адыгэ унагъо пэпчъ "Адыгэ макъ"-эр, "Псалъ"-эр, "Зэкъошыныгъ"-эр къыратхыкIын фае. Ахэм къыхаутхэрэм тиныбжьыкIэхэр нахь алъыплъэнэу, заджэхэрэр нахь ашIогъэшIэгъоны шIыгъэн фае.
ГущыIэ щэрыохэу, гущыIэм пае: Къо бзаджэр унэгъо гъэкIод. Гъунэгъур пый ашIырэп. Акъыл зиIэр цIыфмэ якIас. ЛъэIоным нэр решъу. Шъхьахынэм чъыеныр икIас. Бэшхыр насыпынчъ.
Мэхьанэ куу зыкIоцIылъхэр еджапIэм ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм атетхагъэу, мафэ къэс еджакIомэ алъэгъоу, ригъэгупшысэхэмэ, ишIуагъэ къэкIонэу тэлъытэ.
Интернетым лъэпкъ хабзэр илъхьагъэмэ бэ зэшIокIэу къытитыщтыр. Ащ иамалхэр гъунэнчъ. Хэти иIофшIагъэрэ, игъэхъагъэхэмрэ интернетым иты хъумэ, зэкIэми ишIуагъэ къытэкIыщт.
НыбжьыкIэмэ апае чылэхэм хьакIэщхэр къащызэIухыгъэмэ нахь цIыфхэр зэпэблагъэ ышIыных тшIошIы. Чэщдэсхэр, орэдыжъхэр къыщаIоу, кIапщэхэр щашIынхэу, адыгэ джэгухэр рагъэкIокIынхэу.
Тинепэрэ щыIакIэ зэхъокIыныгъэу хэхъухьэхэрэм, нэмыкIырэ цIыф лъэпкъхэм афэдэу, адыгэхэми ядунэегурыIуакIэ хэпшIыкIэу зызэблихъугъ. Лъэпкъым ихъишъэ, икультурэ куоу зэгъэшIэгъэным, духовнэ кIэн баеу лIэшIэгъу пчъагъэмэ къакIоцI адыгэмэ зэIуагъэкIагъэр угъоижьыгъэным, адыгабзэмрэ, адыгэ литературэмрэ, адыгэ хабзэмрэ язэгъэшIэн ифэшъошэ чIыпIэ тищыIэкIэ-псэукIэ щегъэубытыгъэным, цIыфмэ язэкъошныгъэ гъэпытэгъэным чанэу афэлэжьэныр ары цIыфы пэпчъ пшъэрылъ шъхьаIэу джы зыфигъэуцужьын фаер. Адыгэ хабзэм шIуагъэу къыхьырэр зэкIэми къагурыIорэп, ау ащ тетхэу ящыIэныгъэ агъэпсымэ сыдигъокIи зэгурыIожьыныгъэ цIыфхэм ахэлъыщт.
ХьакIэмыз Фатим.
Ctrl
Enter
Заметили ошЫбкуВыделите текст и нажмите Ctrl+Enter
Обсудить (0)
Ссылки по теме:
Читайте также:
Адыгэ Хабзэр къэралыгъо еджапIэм щызэрахьэрэ пIуныгъэм изыIахь.
Пермь щыбэнагъэхэм тагъэгугъэ Пермь щыбэнагъэхэм тагъэгугъэ
ПроектыкIэхэр агъэцэкIэщтых ПроектыкIэхэр агъэцэкIэщтых
Экономикэм зыкъезыгъэIэтырэ амалхэм ащыщ Экономикэм зыкъезыгъэIэтырэ амалхэм ащыщ
Апшъэрэ еджапIэм щеджэнхэ амал яIэщт Апшъэрэ еджапIэм щеджэнхэ амал яIэщт


Непал, Республикэу Непал – Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Катманду. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 140 800 км² . БзэшъхьаIэр – непали.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Бидхья Деви Бхандари.
Къэрал тхьэматэр – Кхадга Прасад Шарма Оли.
Kathmandu
Budhanilkantha
Bhaktapur
Patan
Himalaya
Mustang
Rice
Transport
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Китаимрэ, Индиемрэ азфагу ит.


ШIогъэшхо къэзытырэ зэIукIэгъух ШIогъэшхо къэзытырэ зэIукIэгъух
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зипэщэгъэ лIыкIо купэу Адыгеим икIыгъэр Урысые инвестиционнэ форумэу Шъачэ щыкIорэм хэлэжьагъ. Iофыгъо шъхьаIэу ар зыфэгъэхьыгъэм зэреджагъэхэр – «Национальные проекты: от стратегии к действию». Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэу Дмитрий Медведевым зэрищэгъэ пленарнэ зэхэсыгъом ары анахьэу зыщытегущыIагъэхэр.
«Непэ мэхьэнэ гъэнэфагъэ зиIэ чэзыукIэм тынэсыгъ. Зигугъу тшIырэр уахътэм къыгъэуцурэ зэхъокIыныгъэхэм язакъоп, зэхэубытэгъэ унэшъо игъэкIотыгъэхэу щыIэныгъэм илъэныкъо пстэуми зэхъокIыныгъэшIухэр афэшIыгъэнхэр къыдэзылъытэхэрэр ары. Лъэпкъ проектхэр хэгъэгум зэрэпсаоу ищыIэныгъэ зыфэдэр къызщынэфэрэ лъэныкъоу щытых. ЗанкIэу къэсIон, джырэ Урысыем итарихъ ащ фэдэу игъэкIотыгъэу, лъэныкъуабэ къызщыдэлъытэгъэ Iофыгъошхо щырекIокIыгъэп пIоми хъущт», — къыIуагъ Дмитрий Медведевым.
Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, мы илъэсих благъэм хэгъэгум хэхъоныгъэ ышIынымкIэ гухэлъэу агъэнэфагъэхэр зэкIэ лъэпкъ проектхэм япхыгъэх. Анахьэу Дмитрий Медведевым къыхигъэщыгъэр мэхьанэшхо зиIэ социальнэ проектхэр чIыпIэхэм ащыпхыращыхэ зыхъукIэ шъолъырхэм пшъэдэкIыжь ин зэрахьырэр ары. Шъолъырхэм япшъэрылъ гъэнэфагъэхэм язэшIохын фытегъэпсыхьэгъэнэу лъэпкъ проектхэр зэрэщытхэр къыхигъэщыгъ Урысые Федерацием и Премьер-министрэ.
Адыгэ Республикэм лъэпкъ проектхэм ялъэныкъохэр амал зэриIэкIэ нахьыбэу къыдилъытагъэх. Ахэм ахэлэжьэнхэм пае регион проект 47-рэ зэхагъэуцуагъ ыкIи аухэсыгъ.
«Мы илъэсыр бэ къэзыгъэнэфэщтэу хъущт. Тиреспубликэ, Урысыем инэмыкI шъолъырхэм афэдэу, мэхьанэшхо зиIэ проектхэм япхырыщын дэлажьэ. Илъэсихым къыкIоцI тикъэралыгъо ихэхъоныгъэкIэ чыжьэу лъыкIотэн фае. ЦIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэныр ары зэкIэми ткIуачIэ зэтхьылIэн фаер. ТхылъыпIэкIэ къэтэгъэлъагъокIэ хъущтэп, республикэм щыпсэурэ цIыфхэм ежь-ежьырэу анэкIэ алъэгъун фае нахьышIум ылъэныкъокIэ зэхъокIыныгъэхэу ахэм ящыIакIэ фэхъухэрэр. Ахэр ары анахь осэ шъхьаIэ тиIофшIэн къыфэзышIыщтхэр», — къыIуагъ Адыгеим и ЛIышъхьэ.
КъумпIыл Мурат джащ фэдэу къыхигъэщыгъ Урысые инвестиционнэ форумым зэрэхэлажьэхэрэми ащкIэ ишIогъэшхо къызэрэкIорэр. Илъэс къэс форумым нахь зеушъомбгъу, IофыгъуакIэхэр къыщаIэтых. Хэгъэгум IофшIэнымкIэ анахь щысэ шIагъоу иIэхэр зэгъэшIэгъэнхэмкIэ, инвестициехэр нахьыбэу гъэфедэгъэнхэмкIэ форумым мэхьанэшхо иIэу щыт.
«ТилIыкIо куп форумым Iофышхо щигъэцэкIагъ. Лъэпкъ проектхэм япхырыщынкIэ Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэм татегущыIагъ, ахэм зэшIохыкIэу афэхъущтымкIэ хэкIыпIэхэм тызэдяусагъ. НэмыкI шъолъырхэм яIофшIэкIэшIу зыщыдгъэгъозагъ, джащ фэдэу инвестиционнэ зэзэгъыныгъэхэу зэдэтшIыгъэхэми шIуагъэ къатыным тыщэгугъы», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Адыгеим и ЛIышъхьэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, инвестициехэр нахьыбэу гъэфедэгъэнхэмкIэ зишIуагъэ къэкIощтхэм ащыщ индустриальнэ паркхэм язэхэщэн. Бизнесым епхыгъэ гухэлъ зэфэшъхьафхэр пхырыщыгъэнхэмкIэ ахэр амалышIоу щытых. Проектхэм язэшIохын экономикэм хэхъоныгъэу ышIыщтыр, IофышIэ чIыпIакIэхэр ыкIи нэмыкIхэр къызэрэдэкIощтхэм КъумпIыл Мурат ицыхьэ телъ.
IофшIэгъу зэIукIэгъухэр
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу Къум- пIыл Мурат зэIукIэгъу адыриIагъ Итальянскэ Республикэм и Генеральнэ консулэу Къыблэ федеральнэ шъолъырым щыIэ Пьерпаоло Лодиджианирэ Италием и Посольствэ исатыу-экономикэ къутамэу Москва щыIэм ипащэу Франческ Санторорэ. Ащ рагъэблэгъагъэх Урысые Федерацием и Президент иполномочнэ лIыкIоу Къыблэ федеральнэ шъолъырым щыIэм игуадзэу Владимир Гурба, Астрахань хэкум игубернатор ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэрэ Сергей Морозовыр, Къэбэртэе-Бэлъкъар Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КIокIо Казбек.
ТапэкIи Италиемрэ Адыгеимрэ азыфагу илъ сатыу-экономикэ ыкIи блэгъэныгъэ зэфыщытыкIэхэр гъэпытэгъэнхэм лъэныкъуитIуми яфедэ зэрэхэлъыр къаIуагъ.
«Адыгеимрэ Италиемрэ бэшIагъэ зэдэлэжьэныгъэ азыфагу зилъыр. Мэкъу-мэщым ылъэныкъокIэ шIуагъэ хэлъэу проектхэр зэдэтэгъэцакIэх. СатыушIынымкIэ Италиер республикэм игъусэшIу шъхьаIэхэм ащыщ. Илъэсэу икIыгъэм мэлылъфэгъум Италием къикIыгъэгъэ предприниматель куп Адыгеим щедгъэблэгъэгъагъ. Ахэм япэщагъэр Итальянскэ Республикэм и Посолэу Урысыем щыIэр ары. Анахь гугъапIэ къэзытырэ лъэныкъохэр ащыгъум дгъэнэфэгъагъэх. Непэрэ зэIукIэгъур экономикэ ыкIи социальнэ-культурнэ зэфыщытыкIэхэм яхэхъоныгъэкIэ амалышIухэм ащыщэу плъытэн плъэкIыщт», — къыкIигъэтхъыгъ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ.
ХэгъэгуитIумэ япащэхэм зэшIуахырэ Iофтхьабзэхэу Урысыемрэ Италиемрэ язэфыщытыкIэхэр нахь гъэпытэгъэнхэм фытегъэпсыхьагъэу щытхэм къапкъырыкIызэ Пьерпаоло Лодиджиани къыгъэшъыпкъэжьыгъ язэдэлэжьэныгъэ гугъэпIэшIухэр къызэритыхэрэр.
«Проектэу тызыфежьагъэхэр нахьышIу зэрэхъущтхэм, нахь дэгъоу зэрэпхырытщыщтхэм тынаIэ атедгъэтыщт. Бжьыныфым икъэгъэкIынкIэ проектыр гъэхъагъэ хэлъэу гъэцэкIагъэ мэхъу, сатыу тамыгъэу ащ иIэщтыр «Адыгэ бжьыныф». Илъэсэу икIыгъэм Теуцожь районым салат лъэпкъэу «радиккьо» къыщыгъэкIыгъэнымкIэ зы проект джыри ублагъэ хъугъэ. Урысыем ибэдзэршIыпIэхэм, нэмыкI сатыушIыпIэхэм «Адыгейский радиккьо» тетхагъэу ар къатехьащт. ЦIыфхэр ащ къыкIэупчIэх, ящыкIагъ, арышъ, къыдэдгъэкIырэр нахьыбэ зэрэтшIыщтым ыуж титыщт», — къыIуагъ Пьерпаоло Лодиджиани.
ЛъэныкъуитIури икIэухым зытегущыIагъэхэр непэкIэ анахь зигъо Iофыгъоу къэуцугъэхэм ащыщхэу мэкъумэщ продукциер къыдэгъэкIыжьыгъэныр, медицинэ оборудованиер аIэкIэгъэхьэгъэныр, архитектурнэ проект гъэнэфагъэхэр зэхэгъэуцогъэнхэр арых.
***
Джащ фэдэу Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат IофшIэгъу зэIукIэгъу адыриIагъ компаниеу «Хевел» зыфиIорэм илIыкIохэм: генеральнэ пащэу Игорь Шахрай, ащ игуадзэхэу Евгения Боресковам, Антон Усачевым, ООО-у «Возобновляемые источники энергии» зыфиIорэм игенеральнэ пащэу Кубэщыч Анзор. ТыгъэкIэ Iоф зышIэщт электростанциехэр Адыгеим щыгъэпсыгъэнхэм ахэр тегущыIагъэх. Мыщ фэгъэхьыгъэ зэзэгъыныгъэм АР-м иминистрэхэм я Кабинетрэ мы хъызмэтшIапIэмрэ форумэу 2018-рэ илъэсым Шъачэ щыкIуагъэм щызэдыкIэтхэгъагъэх.
«Мы проектым игъэцэкIэн энергетикэ «уцышъом» хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ зэшIотхырэм къыхеубытэ. А мурад дэдэм епхыгъэу Адыгеим щагъэпсы къэралыгъомкIэ анахь инэу щыт жьыбгъэпаркыр. Мы IофшIэнхэм яшIуагъэкIэ электроэнергием ылъэныкъокIэ шъолъырым ыкIуачIэ хэхъоным, проектыкIэхэу республикэм шIуагъэ къыфэзыхьыщтхэр гъэцэкIэгъэнхэм иамалышIу щыIэщтэу тэгугъэ», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
ЗэрэрахъухьагъэмкIэ, тыгъэкIэ Iоф зышIэщт электростанциехэу МВт 8,9-рэ кIуачIэу зиIэщтхэр Мыекъуапэрэ Шэуджэн районымрэ ащагъэпсыщтых. Инвесторым къызэриIуагъэмкIэ, ащ фэдэ электростанциеу «Адыгейская» зыфаIорэм ишIын епхыгъэ пэшIорыгъэшъ IофшIэнхэр макIох. АщкIэ инженер IофшIэнхэмкIэ къэралыгъо экспертизэм изэфэхьысыжьхэр къаIукIагъэх. Ащ дакIоу ащ фэдэ электростанциеу «Шовгеновская» зыцIэр зыдэщытыщт чIыпIэри агъэхьазыры. Объектхэм яшIын 2019-рэ илъэсым ижъоныгъокIэ-мэкъуогъу мазэхэм рагъэжьэнэу рахъухьэ.
***
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат къэралыгъо корпорациеу «Росатомым» къепхыгъэ компаниеу «НоваВинд» игенеральнэ пащэу Александр Корчагиным IофшIэгъу зэIукIэгъу дыриIагъ. ЖьыкIэ Iоф зышIэщт паркым ишIын тегъэпсыхьэгъэ инвестиционнэ проектыр республикэм зэрэщыпхыращыщтым ахэр тегущыIагъэх.
«Мы проектыр тэркIэ федэу щыт, республикэр энергиеу зыщыкIэрэр ащ нахь къыригъэкъужьыщт. Адыгеим энергиеу фимыкъурэр ащ процент 20-кIэ нахьыбэ ышIынэу тэгугъэ. Проектым шIуагъэу къытыщтхэм ащыщ IофшIэпIэ чIыпIакIэхэр зэхэщагъэ зэрэхъущтхэр, республикэм ибюджет нахьыбэу хэбзэIахьхэр къызэрихьащтхэр», — къыIуагъ Адыгеим и ЛIышъхьэ.
Проектым ипхырыщын тегъэпсыхьагъэу зэхэсыгъо, зэIукIэгъуи 10-м ехъу зэхащагъ, гъэцэкIэкIо хабзэ ыкIи чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын къулыкъухэр ахэм къахагъэлэжьагъэх. ЧIыгум епхыгъэ Iофыгъохэм язэшIохынкIэ план-график зэхагъэуцуагъ, чIыпIэ ихъухьанымкIэ документхэм зэхъокIыныгъэхэр афашIынхэу пшъэрылъ зыфагъэуцужьыгъ. Зигугъу къэтшIыгъэ проектыр Адыгэ Республикэм иэлектроэнергетикэ хэхъоныгъэ зэришIыщт схемэмрэ программэмрэ ахагъэхьагъ.
АО-у «НоваВинд» ипащэхэм къызэраIуагъэмкIэ, пIалъэу агъэнэфагъэхэм атемыкIхэу IофшIэнхэр зэхащэщтых. Мыгъэ гъэмафэм проектым иапэрэ чэзыу Iоф ышIэу ригъэжьэщт. ЖьыкIэ Iоф зышIэщт электростанцием МВт 2,5-рэ зилъэшыгъэщт псэолъэ 60 иIэщт.
***
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат аIукIагъ урысые компаниеу «Алев» зыфиIоу Адыгэкъэлэ сымэджэщым лъынтфэ узхэмкIэ отделениер щызыгъэпсырэм илIыкIохэм.
«Къэралыгъо-унэе зэдэлэжьэныгъэм къыхиубытэу лъэхъаным диштэрэ медицинэ гупчэхэм яшIын инвесторхэр къыхэтэгъэлажьэх. Ахэм ащыщ Адыгэкъалэ, К.М. Батмэным ыцIэ зыхьырэ сымэджэщэу рентгенохирургическэ амалхэмкIэ узыр гъэунэфыгъэнымкIэ ыкIи яIэзэгъэнымкIэ отделение зыщызэхэщагъэм, щашIыщтыр», — къыхигъэщыгъ Адыгеим и ЛIышъхьэ.
Профессорэу Кирилл Козловым къызэриIуагъэмкIэ, мы лъэхъаным проектым ишIын ыкIэм фэкIо. Ащ игъэхьазырын сомэ миллиони 100-м ехъу хэхьагъ. «Гъогу картэм» къызэрэдилъытэу отделениякIэм пае кабинетхэр агъэхьазырыгъэх, медицинэ оборудованием, ахэм ащыщ ангиографэу гу-лъынтфэ узхэм яIэзэгъэным анахь ищыкIагъэм, игъэуцун аухы. Урысыем иклиникэхэм специалистхэр ащагъэхьазырыгъэх.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, мы проектыр гъэцэкIагъэ зыхъукIэ, гу-лъынтфэ уз зиIэу Адыгэкъалэ, Теуцожь ыкIи Тэхъутэмыкъое районхэм ащыпсэухэрэм IэпыIэгъу афэхъугъэным епхыгъэ Iофыгъор зэшIохыгъэ хъущт. Мы лъэхъаным ащ фэдэ IэпыIэгъу республикэмкIэ къызыщаратын алъэкIырэр шъолъыр гупчэр ары. Ау районхэм ащыщхэр ащ зэрэпэчыжьэхэм къыхэкIыкIэ, гу-лъынтфэ узхэм япхыгъэу сыхьатым къыкIоцI сымэджэщым нэгъэсыгъэн фаехэр «терепевтическэ шъхьаныгъупчъ» зыфаIорэм къыхиубытэнхэу хъурэп. Лъым икъекIокIын епхыгъэ узхэм къахэкIэу дунаим ехыжьыхэрэм япчъагъэ къыщыгъэкIэгъэнымкIэ ащ мэхьанэшхо иI.
***
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат «Ростелекомым» ипрезидентэу Михаил Осеевскэм, ивице-президентэу, «Ростелекомым» икъутамэу «Юг» зыфиIорэм ипащэу Денис Лысовым, мы къутамэм ипащэ иупчIэжьэгъоу Олег Хабаровым зэдэгущыIэгъу щадыриIагъ.
КъумпIыл Мурат къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, фэIо-фашIэхэр информатизацие шIыгъэнхэм, шIыкIэхэр гъэфедэгъэнхэм, пэрыт технологиехэр зыщагъэпсэолъэрэ лъэныкъохэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным непэ мэхьанэшхо араты. МыщкIэ шIэгъэн фаехэм ащыщ цифрэ шIыкIэм тет къэтынхэр тыдэкIи ащылъыгъэIэсыгъэнхэр, зэпхыныгъэм ифэIо-фашIэхэр цIыфхэм нахьышIоу афэгъэцэкIэгъэнхэр, гурыт еджапIэхэмрэ медицинэ учреждениехэмрэ Интернет псынкIэм иамалхэр къызфагъэфедэнхэр, электрон шIыкIэкIэ къэралыгъо фэIо-фашIэхэр цIыфхэм афэгъэцэкIэгъэнхэр.
«Тэ тызыпылъыр Адыгеим къызэлъиубытырэ чIыпIэ пстэуми Интернет зэпхыныгъэ цыхьэшIэгъу ащыряIэныр ары. ШIуагъэ къытэу тызэдэлэжьэным пае екIолIэкIэ гъэнэфагъэхэр тызэгъусэу къыхэтхын фае», — хигъэунэфыкIыгъ КъумпIыл Мурат.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы Адыгеим икъоджэ 37-мэ цифрэ шIыкIэм тетэу къэтынхэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэм тегъэпсыхьэгъэ проектыр зэрэпхыращырэр. «Ростелекомым» къызэритыгъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым республикэм ипсэупIэ Iудзыгъэ 25-мэ оптоволоконнэ сетьхэр апхырыщыгъэнхэм япхыгъэ IофшIэнхэр компанием ыухыгъэх. 2019-рэ илъэсым псэупIэ 12-мэ Интернет псынкIэр алъагъэIэсынэу рахъухьэ.
Ащ нэмыкIэу IэзэпIэ-профилактическэ учреждениехэм ащ фэдэ Интернетыр къызфагъэфедэнымкIэ IофшIэнхэр лъагъэкIотэщтых. Ащ телемедицинэм хэхъоныгъэ ригъэшIыщт.
Лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ проектхэм япхырыщын, гурыт еджапIэхэм якъэбарлъыгъэIэс-тхылъеджэпIэ гупчэхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным, «Къэлэ щынэгъончъ» зыфиIорэ системэм хэхьэрэ комплексым, энергием икIэугъоен тегъэпсыхьэгъэ проектхэм язегъэушъомбгъун джащ фэдэу атегущыIагъэх.
Мэзым ибайныгъэхэр къызфагъэфедэщт
Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ Урысыем икластерхэмрэ итехнопаркхэмрэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэнымкIэ Ассоциациемрэ зэрэзэдэлэжьэщтхэм фэгъэхьыгъэ зэзэгъыныгъэ зэдашIыгъ. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ Урысыем икластерхэмрэ итехнопаркхэмрэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным фэгъэзэгъэ Ассоциацием ипащэу Андрей Шпиленкэмрэ ащ кIэтхэжьыгъэх. Экономикэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ кластерхэм ягъэпсын мэхьанэшхо зэриIэр зэдэгущыIэгъум щыхагъэунэфыкIыгъ.
Мэз промышленнэ кластерым – мебелыр, паркетыр, пхъэ лъапIэхэм ахашIыкIырэ шпоныр къыдэзыгъэкIыщт мэз промышленнэ комплексым, псэолъэшI индустрием икластер ягъэпсын ащ къыщыдэлъытагъ.
«Кластерхэм ягъэпсынкIэ гухэлъэу тиIэр мэзым ибаиныгъэхэм республикэм пкъыгъо гъэнэфагъэхэр щахашIыкIынхэр, Адыгеим иэкономикэ хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным пае пхъэ хъураехэр ащ ращыжьынхэ фимытэу гъэпсыгъэныр ары. А пшъэрылъхэм ягъэцэкIэнкIэ специалист гъэнэфагъэхэм яопыт мэхьанэшхо иI», — хигъэунэфыкIыгъ Адыгеим и ЛIышъхьэ.
Андрей Шпиленкэм къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, зэзэгъыныгъэу зэдашIыгъэхэм атетэу методическэ, зэхэщэн IэпыIэгъу къытатыщт, мэз промышленнэ кластерым хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ эксперт-аналитическэ Iофтхьабзэхэр зэрахьащтых.
Республикэм имэз промышленнэ комплекс ихъызмэтшIапIэхэр шъолъыр кластерым зыхагъахьэхэкIэ, промышленнэ продукцием икъыдэгъэкIын ахъщэу пэIуагъэхьагъэм щыщ къафырагъэгъэзэжьыным щыгугъынхэ алъэкIыщт.
Адыгеим и ЛIышъхьэ джащ фэдэу къызэриIуагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым шышъхьэIум и 21-м Адыгэ Республикэм мэз промышленностымкIэ иIофышIэхэм я Союз Урысыем икластерхэмрэ итехнопаркхэмрэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным фэгъэзэгъэ Ассоциацием аштагъ. Урысыем ишъолъыритфэу ащ фэдэ кластер зыщагъэпсыщтхэм Адыгейри ахэхьащт.
ЗаводыкIэ агъэпсыщт
Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ ООО-у «ОРАС- Алюминиевый профиль» зыфиIорэмрэ алюмин профилыр къыдэзыгъэкIыщт заводым ишIын ехьылIэгъэ зэзэгъыныгъэ зэдашIыгъ. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ ООО-у «ОРАС-Алюминиевый профиль» зыфиIорэм игенеральнэ пащэу Денис Бражниченкэмрэ ащ кIэтхэжьыгъэх.
Инвестиционнэ проектым тетэу алюмин профиль къыдэзыгъэкIыщт завод Теуцожь индустриальнэ паркым щагъэпсынэу, ащ линиих иIэнэу рахъухьэ.
Предприятием алюмин шъхьаныгъупчъэхэр, пчъэ ыкIи фасад профильхэр къыщыдагъэкIыщтых. Проектым ипхырыщын инвесторым сомэ миллиарди 3 пэIуигъэхьащт, джащ фэдэу IофшIэпIэ чIыпIэ 300 зэхищэщт. Проектым тетэу заводым ичэзыуищ тIэкIу-тIэкIузэ атIупщыщт. Чэщ-зымафэм продукцие тонни 180-рэ ащ къыдигъэкIын ылъэкIыщт.
Денис Бражниченкэм къызэриIуагъэмкIэ, дунэе шапхъэхэм адиштэрэ алюмин профилым икъыдэгъэкIын фэгъэзагъэу мы предприятие закъор ары хэгъэгум и Къыблэ итыщтыр.
Адыгеим и ЛIышъхьэ гъэхъагъэ хэлъэу заводыр агъэпсынэу зэрэгугъэрэр къыхигъэщыгъ. Джырэ шапхъэхэм адиштэрэ шIыкIэхэр зэрагъэфедэщтхэм, индустриальнэ паркым заводыр зэрэщагъэпсыщтым, проектыр дэгъоу зэрэпхыращыщтым игугъапIэ къаты. НэмыкIэу къэтIон хъумэ, бизнес-проектхэм япхырыщынкIэ ищыкIэгъэ инфраструктурэр ащ щагъэпсыгъах.
Чылапхъэхэр агъэхьазырыщтых
Адыгеим и Премьер-министрэу Александр Наролинымрэ унэе предпринимателэу Алексей Волковымрэ Шъачэ зэзэгъыныгъэм щызэдыкIэтхагъэх. Ар зыфэгъэхьыгъэр Джэджэ районым ит псэупIэу Новэм чылапхъэхэр къызщагъэхьазырыщт завод щышIыгъэныр ары. Тыгъэгъэзэ, коц, сое ыкIи джэнчжъые чылапхъэхэм якъыдэгъэкIынкIэ инфраструктурэри агъэпсыщт. Инвесторым сомэ миллион 520-м ехъу ащ ишIын пэIуигъэхьащт.
КъызэрэрадзэрэмкIэ, илъэс къэс чылэпхъэ тонн мини 10,2-рэ фэдиз заводым къыдигъэкIын ылъэкIыщт. 2020-рэ илъэсым Iоныгъом ехъулIэу технологическэ оборудованиер атIупщынэу агъэнафэ.
«Джэджэ районыр республикэм и АПК ихэхъоныгъэкIэ анахь пэрытхэм ахалъытэ. Сицыхьэ телъ чылэпхъэ дэгъухэр предприятиякIэм республикэм IэкIигъэхьанхэ зэрилъэкIыщтым, чIыгулэжьыным пэрыт технологиер щыгъэфедэгъэнымкIэ джыри зы амалышIоу ар зэрэхъущтым. Ащ нэмыкIэу IофшIэпIэ чIыпIакIэхэри къытыщтых, бюджетым ахъщэу къихьэрэри нахьыбэ хъунымкIэ ишIуагъэ къэкIощт», — къыIуагъ Александр Наролиным.
Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, проектым ипхырыщынкIэ къэралыгъо IэпыIэгъу афэхъунхэм пае республикэм ихэбзэ къулыкъухэм афэлъэкIыщтыр зэкIэ агъэцэкIэщт.
ЯIэпэIэсэныгъэ хагъэхъощт
Мысатыу автоном организациеу «ПроектыкIэхэр пхырыщыгъэнхэмкIэ стратегическэ инициативэхэм я Агентствэ», Союзэу «Сэнэхьат сообществэхэм ыкIи рабочэ кадрэхэм яхэхъоныгъэкIэ Агентствэр» зыфиIохэрэмрэ Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ азыфагу зэдэлэжьэныгъэу илъыщтым фэгъэхьыгъэ зэзэгъыныгъэм зэдыкIэтхагъэх.
Социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэхэмкIэ Адыгэ Республикэм и Стратегие къыдилъытэрэ пшъэрылъхэм ягъэцэкIэн ары зэдэлэжьэныгъэр зыфэIорышIэщтыр, промышленностым хэхъоныгъэу ышIырэм дакIоу IофышIэхэм ягъэхьазырын иIофыгъуи нахь лъэшэу анаIэ тырадзэн фаеу мэхъу. Специалистхэм ягъэхьазырынкIэ хэбзэ къулыкъухэмрэ бизнесымрэ язэдэлэжьэныгъэ нахь лъэшэу анаIэ тырагъэтыщт.
Зэзэгъыныгъэу зэдашIыгъэм тегъэпсыхьагъэу республикэм «гъогу картэкIэ» заджэхэрэр щаухэсыгъ, Адыгеир IофышIэхэм алъэныкъокIэ зыфэныкъохэр ащ къыщылъэгъощтых.
2024-рэ илъэсым нэс гупчэ гъэнэфагъэхэр аккредитацие ашIыщтых, сэнэхьат ухьазырыныгъэм тегъэпсыхьэгъэ гупчэхэр, ушэтынхэр зыщыкIощтхэр зэхащэщтых, производствэм епхыгъэ IофышIэхэм яшIэныгъэхэм ахагъэхъощт (Ворлдскиллс ипрограммэхэм атегъэпсыхьагъэу).
«Тэ Ворлдскиллс системэм тыхэхьэгъах. Щылэ мазэм ыкIэхэм адэжь республикэм щыкIуагъ «Молодые профессионалы» зыфиIорэ я IV-рэ шъолъыр чемпионатыр. Мы программэм шIуагъэу къытырэр нафэ: тиеджапIэхэм къачIэттIупщыхэрэм яшIэныгъэ, яIэпэIэсэныгъэ япхыгъэ шапхъэхэр нахь ин мэхъух. Республикэм гурыт сэнэхьат гъэсэныгъэ зэрэщядгъэгъотырэм, непэ ащ изытет нахьышIу зэрэтшIыщтым тыдэлажьэ. Гъэсэныгъэ зэрарагъэгъотырэ программэхэм, бюджет чIыпIэхэр къафыхэгъэкIыгъэнхэм тынаIэ лъэшэу атетэгъэты. Апшъэрэ еджапIэхэм, гурыт сэнэхьат организациехэм республикэм иэкономикэ къыгъэуцурэ пшъэрылъхэм афытегъэпсыхьэгъэ IофышIэхэм ягъэхьазырынкIэ яIофшIэн тэрэзэу зэхэтщэным мэхьанэшхо иI», — икIэухым къыхигъэщыгъ КъумпIыл Мурат.
КинопроектыкIэхэр щыпхыращыщтых
Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет, автоном мыкоммерческэ организациеу «ПроектыкIэхэм япхырыщынкIэ стратегическэ инициативэхэм я Агентствэ», киномрэ телевидениемрэ япродюсерхэм я Ассоциацие зэрэзэдэлэжьэщтхэмкIэ зэзэгъыныгъэ зэдашIыгъ.
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, автоном мыкоммерческэ организациеу «ПроектыкIэхэм япхырыщынкIэ стратегическэ инициативэхэм я Агентствэ» игенеральнэ пащэу Светлана Чупшевар, киномрэ телевидениемрэ япродюсерхэм я Ассоциацие иправление итхьаматэу Сергей Сельяновыр зэзэгъыныгъэм кIэтхэжьыгъэх.
Киноиндустриемрэ телекъэтынхэмрэ Адыгэ Республикэм зыщягъэушъомбгъугъэнымкIэ ашIэн фаехэм лъэныкъохэр атегущыIагъэх. КинопроектыкIэхэр зыщыпхыращыщт чIыпIэхэм тиреспубликэ ахэхьащт.
Адыгеим и ЛIышъхьэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, чIыпIэ дэгъу зэриIыгъым, рэхьатныгъэ зэрилъым, цIыфхэр нэгуихыгъэу хьакIэхэм зэрапэгъокIхэрэм яшIуагъэкIэ тиреспубликэ пчъагъэрэ кинофильмхэр ыпэкIи щытырахыгъагъэх.
«Киноиндустрием тэ зедгъэушъомбгъу тшIоигъу, кинокомпаниехэм зэдэлэжьэныгъэ адытиIэным тыфэхьазыр. Ахэр Адыгеим къегъэблэгъэгъэнхэр продюсер гупчэхэмкIи, тэркIи федэ. Сыда пIомэ, хэбзэIахьэу бюджетхэм къарыхьэрэр нахьыбэ хъущт, IофшIэпIэ чIыпIакIэхэри щыIэщтых, Урысыеми, IэкIыб къэралыгъохэми республикэм анаIэ нахь къащытырадзэщт», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Джащ фэдэу зэзэгъыныгъэм къыдыхэлъытагъэу киноиндустрием, телепроизводственнэ базэм хэхъоныгъэ арагъэшIыщт. Ащ ишIуагъэ къэкIощт зекIоным зегъэушъомбгъугъэнымкIэ, экономикэм итворческэ кластер хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ, киномрэ телевидениемрэ алъэныкъо проектхэр щыпхырыщыгъэнхэмкIэ.
Зэзэгъыныгъэм тетэу 2020-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу республикэм щыпхыращыщт проектхэм мылъкоу апэIуагъахьэрэм щыщ республикэм кинокомпаниехэм афилъэгъужьын имурад. Проектым игъэцэкIэнкIэ ищыкIэгъэ шэпхъэ-хэбзэ лъапсэхэм республикэм щадэлажьэх. Кинокомиссием ехьылIэгъэ законым икъыхэхын Iоф дашIэ.
АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу икъэбархэр дгъэфедагъэх.
Сурэтхэр А. Гусевым тырихыгъэх.
Источник: Газета Адыгэ Макъ


Бэдзэогъум и 20-м къыщегъэжьагъэу Мыекъуапэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм яIофшIэн рагъэжьэжьыгъ.
Ахэм шIокI имыIэу санитарнэ-эпидемиологическэ шапхъэхэр ащагъэцэкIэщтых. Коронавирусыр сабыйхэм къямыутэкIыным мыщ фэдэ шIыкIэр фэIорышIэщт.
Сабыйхэр зыщаIыгъыщтхэ купхэр къызэIуахынхэм ыпэкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр игъэкIотыгъэу аукъэбзыгъэх, Iоф щызышIэхэрэм медицинэ уплъэкIунхэр, коронавирусыр зэ-рапымылъымкIэ тестирование акIугъэх.
КIэлэцIыкIухэм уз зэрапымылъыр къэзыушыхьатырэ тхылъ аIыгъэу учреждением къэкIонхэ фае. IыгъыпIэм къычIахьэрэ пэпчъ итемпературэ ауплъэкIущт. Сабыим пэтхъу-Iутхъу иIэ фэдэу къащыхъумэ, ны-тыхэм унэм ащэжьынышъ, врачым къеджэнхэу араIощт. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм иIофышIэхэми сымаджэхэу Iоф арагъэшIэщтэп.
— Мыекъуапэ дэт организациехэм ыкIи предприятиехэм яIофшIэн рагъэжьэжьы. Къэлэ оперативнэ штабым унашъоу ышIыгъэм диштэу бэдзэогъум
и 20-м къыщегъэжьагъэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэри къызэIуахыжьых. Ахэм яIофшIэн зэрэзэхащэрэм Роспотребнадзорыр лъыплъэщт, — къыIуагъ Мыекъуапэ имэрэу Андрей Гетмановым.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм чIэс купхэр зэхэмыхьэхэу, зэпэчыжьэхэу мафэхэр агъэкIощтых. Джащ фэдэу къыхэзгъэщы сшIоигъу Iофтхьабзэхэр, мэфэкI зэхахьэхэр ащ зэрэщызэхамыщэщтхэр.


Адыгэ Хабзэм иегъэджэнкIэ учебнэ – методическэ IэпыIэгъоу згъэфедэхэрэр
Культура
Адыгэ Хабзэм иегъэджэнкIэ учебнэ – методическэ IэпыIэгъоу згъэфедэхэрэр СыцIыф. Сыадыг. Сышъхьафит; Сыбзэ, сихабзэ сафит. Къуекъо Налбый СыцIыф, сыадыг, сышъхьафит тэIо. Ушъхьафитыным нахь лъэпIагъэ щыIэп. Ушъхьафитыным пае,уиныдэлъфыбзэ пшIэн, уилъэпкъ хабзэмэ атетэу упсэун фае. Тэ, адыгэхэм, цIыф-зэхэтыкIэ псэукIэ дэхэ дэдэ ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу тхэлъ. Ащ Адыгэ Хабзэ етэIо. Охътабэ зэблэкIыгъ, щыIакIэм бэрэ зызэблихъугъ, Адыгэ Хабзэм ишапхъэхэми зэхъокIыныгъэхэр афэхъугъэх. Ау сыдрэ уахъти, хэти зэблихъуни, зэрихъокIыни ымылъэкIыгъэр – тилъэпкъ ишэн-хабзэхэр, тыбзэ, тиадыгэ Хабзэ. Лъэпкъым ишэн-хабзэхэм, ищыIэкIэ-псэукIэ, игупшысэ-гулъытэхэм, ихъишъэ, икультурэ ныбжьыкIэхэр акIэрымычыгъэу пIугъэнхэр непэ типшъэрылъ шъхьаI. Ащ укъезыщэлIэрэ гупшысэхэр макIэп. Iэдэбныгъэр, укIытэр, шъхьэкIэфагъэр, гукIэгъуныгъэр
Адыгэ Хабзэм иегъэджэнкIэ учебнэ – методическэ IэпыIэгъоу згъэфедэхэрэр
СыцIыф. Сыадыг. Сышъхьафит;
Сыбзэ, сихабзэ сафит.
Къуекъо Налбый
СыцIыф, сыадыг, сышъхьафит тэIо. Ушъхьафитыным нахь лъэпIагъэ щыIэп. Ушъхьафитыным пае,уиныдэлъфыбзэ пшIэн, уилъэпкъ хабзэмэ атетэу упсэун фае. Тэ, адыгэхэм, цIыф-зэхэтыкIэ псэукIэ дэхэ дэдэ ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу тхэлъ. Ащ Адыгэ Хабзэ етэIо. Охътабэ зэблэкIыгъ, щыIакIэм бэрэ зызэблихъугъ, Адыгэ Хабзэм ишапхъэхэми зэхъокIыныгъэхэр афэхъугъэх. Ау сыдрэ уахъти, хэти зэблихъуни, зэрихъокIыни ымылъэкIыгъэр – тилъэпкъ ишэн-хабзэхэр, тыбзэ, тиадыгэ Хабзэ.
Лъэпкъым ишэн-хабзэхэм, ищыIэкIэ-псэукIэ, игупшысэ-гулъытэхэм, ихъишъэ, икультурэ ныбжьыкIэхэр акIэрымычыгъэу пIугъэнхэр непэ типшъэрылъ шъхьаI. Ащ укъезыщэлIэрэ гупшысэхэр макIэп. Iэдэбныгъэр, укIытэр, шъхьэкIэфагъэр, гукIэгъуныгъэр тиныбжьыкIэхэм ащыщхэм къямэкIэкIы.
ПIуныгъэм адыгэ шэн зэхэтыкIэхэр ыкупкIын фае. КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр пIуныгъэ-гъэсэныгъэм игъогу рыпщэнхэмкIэ Адыгэ Хабзэр IэпыIэгъушхоу щыт.
Егъэджэн Iофымрэ пIуныгъэмрэ зэгопчын умылъэкIынэу зэрэщытыр хэткIи нафэ. КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэр лъэпкъым игугъапIэх, инеущрэ щыIакIэ зыгъэпсыщтхэр ахэр арых, адыгэм икультурэ ипкъэущтых.
Сэ IофшIэныр зезгъэжьагъэм щегъэжьагъэу лъэшэу сыпылъ ныбжьыкIэмэ адыгагъэ, цIыфыгъэ ин ахэлъэу пIугъэнхэм. Я 2-рэ классым щегъэжьагъэу я 9-рэ классымкIэ кIэкIыжьэу Адыгэ Хабзэр ясэгъашIэ.
КIэлэегъаджэм иIофшIэн анахь лъапсэу иIэр – урокыр ары. Ащ изэхэщэн, методическэу тэрэзэу гъэпсыгъэным мэхьанэшхо иI.
ШIыкIэ-амалэу урокхэм ащызгъэфедэхэрэр: урок-зэнэкъокъухэр, урок-концертхэр, урок-семинархэр, Iэнэ хъураехэр, урок-КВН-хэр.
ЖэрыIо народнэ творчесвэм иматериалхэу, нэжъ-Iужъхэм къарагъэIотагъэхэр кабинетым щызэзгъэуIугъэу сиIэхэр зыщызгъэфедэрэ сыхьатхэри згъэнэфагъэх.
Дидактическэ материалхэр зыщызгъэфедэхэрэр анахьэу зэфэхьысыжь, кIэджыкIыжьын сыхьатхэр ары. Ащ дэгъоу къыщэлъагъо кIэлэеджакIомэ къагурыIуагъэмрэ, къагурымыIуагъэмрэ.
Егъэджэн-методическэ IэпыIэгъоу згъэфедэщтыгъэхэр мэкIэ дэдагъэх.
ШIэныгъэлэжьхэу Тхьэркъохъо Юныс "Адыгэ зэдэгущыIакIэм ихабзэхэр", Жэнэ Сулэ къыдигъэкIыгъэ тхылъэу "Адыгэ зэхэтыкIэ хабзэхэр" (I-IV, V-VII-рэ классхэм апае). Шорэ Ибрахьимэ я Х-ХI-рэ классхэм апае къыдигъэкIыгъэ тхылъэу "Этнопедагогикэр", альманахэу "Зэкъошыныгъэм", "Жъогъобыным", гъэзетэу "Адыгэ макъэм" яматериалхэр. Адыгэ тхакIохэм, усакIохэм япроизведениехэм ащыщ пычыгъохэр – щысэтехыпIэ пшIын плъэкIыщтых.
Джы "Адыгэ хабз" зыфиIорэмкIэ тиIофшIэн нахь IэшIэхы, гъэшIэгъоны, узIэпищэ хъугъэ. Сыда пIомэ? Унэрэкъо Мирэ, Унэрэкъо Рае, Къуекъо Налбый, КIыкI Вячеслав яIофшIагъэхэр къытIэкIэхьагъэх. КIалэхэм аныбжьырэ яшIэныгъэрэ ялъытыгъэу класс пэпчъ тхылъхэр дэгъоу зэхэгъэуцуагъэх.
"Адыгэ хабзэм" иучебникхэм шIуагъэу апылъхэр зэфэхьысыжьыгъэхэу згъэунэфхэмэ сшIоигъу:
унэгъо кIоцIым зэфыщытыкIэу илъын фаер, сэлам хыкIэр,Iэнэ зехьакIэр, гъогурыкIо шэн-хабзэхэр;
ныдэлъф чIыналъэмрэ, IэкIыб хэгъэгухэмрэ ащыпсэурэ адыгэхэм зэрахьэрэ адыгэ хабзэр зы чIыпIэу къызэрэтыгъэр;
адыгэ бзылъфыгъэмрэ хабзэмрэ, муслъымэн дин фэIо-фашIэхэр, хъохъухэр, лIэкъо тамыгъэхэр.
адыгэ джэгум, унагъом хабзэу къяшIэкIыгъэхэр;
адыгэхэр нахьыпэм зэрэIазэщтыгъэхэр;
адыгэ шыумрэ, шыгъачъэмрэ япхыгъэ хабзэхэр;
ныбжьыкIэхэмрэ хабзэмрэ язэфыщытыкI;
адыгэ хабзэр литературэм ыкIи культурэм къызэрэщылъагъорэр;
тилъэпкъ хабзэ ифэмэбжьымэ нэмыкI лъэпкъхэм зэратырихьагъэр;
адыгэ хабзэр зэкъошыныгъэм, мамырныгъэм зэрэфэлажьэрэр, ащ лъэпкъыр къызэрэкъонэжьыщтыр – мы упчIэхэр учебникхэм игъэкIотыгъэу къызэхафых.
Сыхьат закъокIэ кIэлэеджакIомэ шэн-зэхэтыкIэ хабзэхэр алъыбгъэIэсынкIэ, агурыбгъэIонкIэ, ащ тетэу бгъэпсэунхэкIэ псынкIагъоп. Ащ къыхэкIэу урокуж IофшIэнхэр зэхасщэхэу бэрэ къыхэкIы. Ахэр темэ ыкIи класс гъэнэфагъэхэм афэгъэхьыгъэхэу гъэпсыгъэх. ГущыIэм пае: "Цыдж, цыпх шIыхьаф", "КIапщ", "Лъэтегъэуцу", "ХьакIэщ" – зыфиIохэрэр зэхэсэщэх. Ахэр зэIукIэ къодыеу щымытэу, мэфэкI шъыпкъэ мэхъух. Ащ нэмыкIэу адыгэ хабзэм итхьэмафэхэр тиеджапIэ щызэхэсэщэх. ИгъэкIотыгъэу сиурокхэм ащысэгъэфедэх адыгэ гущыIэжъхэр. Ахэмэ кIуачIэу яIэр зыпэпшIын щымыIэу къысшIошIы. IупкIэхэу, кIэкIхэу, мэхьанэ куу акIоцIылъэу зэрэгъэпсыгъэхэм къыхэкIэу, згъэфедэнхэмкIэ лъэшэу Iэрыфэгъу къысфэхъух.
ТхакIэрэ еджакIэрэ зымышIэрэм пIуныгъэ тэрэз хэплъхьан умылъэкIынэу къызышIошIыхэри щыIэнкIи мэхъу, ау ахэр адыгэмэ зямыIэми якIалэхэр дэгъоу агъасэщтыгъэх. ЦIыфыгъэ, адыгагъэ, Iушыгъэ ахэлъэу пIугъэнхэмкIэ, щыIакIэм ахэр фаухьазырынхэмкIэ, фауIэшынхэмкIэ жэрыIо творчествэм ишIогъэшхо къакIощтыгъэ. Адыгэ IорыIуатэм кIапIукIхэзэ, лIэшIэгъу пчъагъэхэм къакIоцI шIум, дэхагъэм, лIыгъэм, чаныгъэм, шIулъэгъу дахэм ныбжьыкIэхэр къыфагъэущыгъэх. IофшIэным тегъэпсыхьагъэхэу, яхэгъэгу шIу алъэгъоу, ар къаухъумэнэу, шIу нэмыкI амышIэнэу кIалэхэр сыдигъокIи апIущтыгъэх.
Адыгэ Хабзэр тиIэубытыпIэу кIэлэегъаджэхэми, ны-тыхэми тызэгъусэу Iоф зэдэтэшIэ. Ащ тисыхьатхэри, урокуж IофшIэнхэри тегъэпсыхьагъэх.
Типшъэрылъ къиныIоми, едгъэджэнхэм, сэнэхьат ядгъэгъотыным имызакъоу, дэхагъэм, нахьышIум афэтщэнхэм, тэ тшIэрэм елъытыгъэу тыпылъ, щысэ тафэхъуным, тагурыIоным ыуж тит. Адэ янэ-ятэхэми, ныжъ-тыжъхэми арамыIоу, тэри ятымыIомэ ныбжьыкIэмэ сыдэущтэу адыгагъэр ашIэщта? НыбжьыкIэхэм тапэкIэ шIукIэ тызэращыгугъырэр агурыдгъэIоным, зэхядгъэшIыкIыным зэрэтиIэмалэу тыдэлажьэ. СиIофшIэгъухэми, ны-тыхэми сяджэ мы Iоф мыпсынкIэм нахь икъоу дэлэжьэнхэу, чыжьэу апэкIэ плъэхэзэ Iоф дашIэнэу. НыбжьыкIэхэр зикIалэхэр тэры, ахэр мытэрэзыхэмэ, тэры лажьэр зытефэрэр, тэры пшъэдэкIыжь зыхьын фаер, тэ тшхьэ къыщедгъэжьэн фае, тэры, нахьыжъхэр ары, ахэмэ щысэ афэхъун фаер.
Мамый Зульфия.
Ctrl
Enter
Заметили ошЫбкуВыделите текст и нажмите Ctrl+Enter
Обсудить (0)
Ссылки по теме:
Кадыров похвалил планомерное развитие Кабардино-Балкарии
Безымянные улицы Нальчика могут назвать именами героев ВОВ
Эпидситуация в КБР привела к возобновлению работы госпиталя особо опасных инфекций
В ДТП с пассажирской «ГАЗелью» в КБР пострадали 13 человек
Нужны ли памятники с грамматическими ошибками?
Читайте также:
Адыгэ Хабзэр къэралыгъо еджапIэм щызэрахьэрэ пIуныгъэм изыIахь.
Адыгэ шэн-хабзэр литературэм иурокхэм колледжым зэрэщызэрагъашIэрэр
Зэтыгъо ахъщэ IэпыIэгъум къыхэхъуагъ Зэтыгъо ахъщэ IэпыIэгъум къыхэхъуагъ
ЛIэкъо лъапсэр ЛIэкъо лъапсэр
Адыгеим иэкономикэ ихэхъоныгъэ иIофыгъохэм атегущыIагъэх Адыгеим иэкономикэ ихэхъоныгъэ иIофыгъохэм атегущыIагъэх


Тхьэм дунаир къызэригъэшӏыгъэр 1 Ублапӏэм Тхьэм уашъомрэ чӏыгумрэ къыгъэшӏыгъэх.2 Чӏыгум гъэпсыкӏэ иӏагъэп ыкӏи нэкӏыгъэ, шӏункӏыр чӏэ зимыӏэм шъхьэщытыгъ; Тхьэм Ыпсэ псымэ акӏыӏу щыхьарзэщтыгъэ.3 Тхьэм ыӏуагъ: «Нэфынэр къэрэхъу». Нэфынэр къэхъугъ.4 Нэфынэр зэрэдэгъур Тхьэм ылъэгъугъ; Тхьэм нэфынэр шӏункӏым къыгуигъэкӏыгъ.5 Нэфынэм «мафэкӏэ» Тхьэр еджагъ, шӏункӏым «чэщкӏэ» еджагъ. Пчыхьэ къэхъугъ, пчэдыжь къэхъугъ – апэрэ маф.6 Тхьэм ыӏуагъ: «Псым ыгузэгу, псыр тӏоу ыгощэу, ошъо гъэӏагъэ щэрэӏ».7 Тхьэм ошъо гъэӏагъэ ыгъэпси, псэу ошъо гъэӏагъэм ычӏэгъ чӏэтыр псэу ошъо гъэӏагъэм ыкӏыӏу щыӏэм гуищыгъ. Аущтэуи хъугъэ.8 Тхьэр ошъо гъэӏагъэм «уашъокӏэ» еджагъ. Пчыхьэ къэхъугъ, пчэдыжь къэхъугъ – ятӏонэрэ маф.9 Тхьэм ыӏуагъ: «Уашъом ычӏэгъ псэу чӏэтыр зэкӏэ зы чӏыпӏэ орэхъуи, гъушъапӏэр къэрэлъагъу». Аущтэуи хъугъэ.10 Гъушъапӏэм Тхьэр «чӏыгукӏэ» еджагъ, псэу зэхэлъэдагъэмэ «хыкӏэ» яджагъ. Ар зэрэдэгъур Тхьэм ылъэгъугъ.11 Тхьэм ыӏуагъ: «Къэкӏыхэрэр чӏыгум къерэгъэкӏых: кӏэ зиӏэ уцхэри чъыг лъэпкъ зэфэшъхьафхэу кӏэ зиӏэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ къызпыкӏэхэри». Аущтэуи хъугъэ.12 Чӏым къэкӏыхэрэр къыгъэкӏыгъэх: кӏэ зиӏэ уц лъэпкъ зэфэшъхьафхэри кӏэ зиӏэу, пхъэшъхьэ-мышъхьэ къызпыкӏэрэ чъыг лъэпкъ зэфэшъхьафхэри. Ар зэрэдэгъур Тхьэм ылъэгъугъ.13 Пчыхьэ къэхъугъ, пчэдыжь къэхъугъ – ящэнэрэ маф.14 Тхьэм ыӏуагъ: «Мафэмрэ чэщымрэ зэфэшъхьаф ашӏынхэу, ошъо гъэӏагъэм нэфынэхэр къыщэрэхъух, пӏалъэхэр къагъэлъэгъонхэу, мафэхэр, илъэсхэр къагъэнэфэнхэу тамыгъэ орэхъух.15 Чӏыгур къагъэнэфыным пае ошъо гъэӏагъэм а нэфынэхэр къыщэрэнэфых». Аущтэуи хъугъэ.16 Тхьэм нэфынэ инитӏу къыгъэшӏыгъ: нахь иныр – мафэр зэригъэзекӏонэу, нахь цӏыкӏур – чэщыр зэригъэзекӏонэу; жъуагъохэри къыгъэшӏыгъэх.17 Ахэр Тхьэм ошъо гъэӏагъэм зыкӏытыригъэуцуагъэхэр чӏыгур къагъэнэфынэу,18 мафэмрэ чэщымрэ зэрагъэзекӏонхэу ыкӏи нэфынэр шӏункӏым гуащызэ ашӏынэу ары. Ар зэрэдэгъур Тхьэм ылъэгъугъ.19 Пчыхьэ къэхъугъ, пчэдыжь къэхъугъ – яплӏэнэрэ маф.20 Тхьэм ыӏуагъ: «Псэ зыпытхэр псым хиз орэхъу. Чӏым ышъхьагъ ошъо гъэӏагъэм бзыухэр щэрэбыбых».21 Тхьэм къыгъэшӏыгъэх хым хэс шъэджашъэхэр, нэмыкӏ псэушъхьэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэу псым бэдэдэ хъухэу щызекӏохэри тамэ зиӏэ бзыу лъэпкъ зэфэшъхьафхэри. Ар зэрэдэгъур Тхьэм ылъэгъугъ.22 Тхьэм ынэшӏу ахэмэ ащифи, ыӏуагъ: «Зыжъугъэбагъу, зыхэжъугъахъу, хыпсыхэм ахизы шъухъу. Бзыухэри чӏым щэрэбагъох».23 Пчыхьэ къэхъугъ, пчэдыжь къэхъугъ – ятфэнэрэ маф.24 Тхьэм ыӏуагъ: «Псэ зыпыт лъэпкъ зэфэшъхьафхэр чӏым къерэгъэхъух: былымхэр, цохъорэ-пшырэ псэушъхьэхэр, хьакӏэ-къокӏэ зэфэшъхьафхэр». Аущтэуи хъугъэ.25 Тхьэм къыгъэхъугъэх хьакӏэ-къуакӏэхэр, былым зэфэшъхьафхэр, чӏыгум щыцохъорэ-щыпшырэ псэушъхьэ зэмылӏэужыгъохэр. Тхьэм ылъэгъугъ ар зэрэдэгъур.26 Тхьэм ыӏуагъ: «Къэдгъэшӏын цӏыфыр, Тэ титеплъэу, Тэ тяхьщырыр, хыхэм ахэс пцэжъыехэм, ошъогу бзыухэм, былымхэм, зэкӏэ чӏыгуми чӏыгум зэкӏэ щыцохъорэ-щыпшырэ псэушъхьэхэми тетыгъо афыриӏэнэу».
27 Джаущтэу Ежь итеплъэу цӏыфыр
Тхьэм ар къыгъэшӏыгъ,
Ежь итеплъэу къыгъэшӏыгъ ар,
къыгъэшӏыгъ хъулъфыгъи Ащ,
бзылъфыгъи къыгъэшӏыгъ. 28 Тхьэм ынэшӏу ахэмэ ащифи, ариӏуагъ: «Зыжъугъэбагъу, зыхэжъугъахъу, чӏыгум тиз зышъушӏи, ар шъуӏэ къижъугъахь, тетыгъо афышъуиӏ хым хэс пцэжъыехэм, ошъогу бзыухэм, сыд фэдэрэ псэушъхьэу чӏыгум тет пстэуми».29 Тхьэм ыӏуагъ: «Мары къышъостыгъ шъушхынэу кӏэ зиӏэ уцэу зэкӏэ чӏыгум тетыр, сыд фэдэрэ чъыги кӏэ хэлъэу къызпыкӏэрэр.30 Хьакӏэ-къуакӏи, бзыуи, чӏыгум щыцохъорэ-щыпшырэ сыд фэдэрэ псэушъхьи – псэ зыпытэу чӏыгум тет пстэуми – Сэ ашхынэу уц шхъуантӏэр ястыгъ». Аущтэуи хъугъэ.31 Тхьэм зэкӏэ къыгъэхъугъэхэр къыплъыхьагъэх – зэкӏэри дэгъу дэдагъ. Пчыхьэ къэхъугъ, пчэдыжь къэхъугъ – яхэнэрэ маф.


Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм ия 59-рэ зэхэсыгъо 2016-рэ илъэсым мэкъуогъум и 9-м щыIэщт.
Зэхэсыгъом зыщахэплъэщтхэм мыщ къыкIэлъыкIорэ Iофыгъохэр ахагъэхьагъэх: законопроектэу «Адыгэ Республикэм и Законэу «Муниципальнэ къулыкъумкIэ стажыр къызэрэрадзэрэ, нэмыкI лъэхъанхэу Iоф зашIагъэхэр ащ зэрэхалъытэрэ шIыкIэм ехьылIагъ» зыфиIорэм зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъэм» ятIонэрэу хэплъэгъэныр; законопроектхэу «2015-рэ илъэсымкIэ Адыгэ Республикэм иреспубликэ бюджет зэрагъэцэкIагъэм ехьылIагъ», «2015-рэ илъэсымкIэ Адыгэ Республикэм шIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ и ЧIыпIэ фонд ибюджет зэрагъэцэкIагъэм ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм IофшIэнымкIэ ирынкэ нэшэнэ гъэнэфагъэу иIэхэр къызыхэщырэ коэффициентыр 2017-рэ илъэсымкIэ гъэнэфэгъэным ехьылIагъ», «Кадастрэ уасэхэм къапкъырыкIыхэзэ, цIыфхэм яунэе мылъку хэбзэIахьхэр Адыгэ Республикэм щателъхьэгъэнымкIэ шэпхъэ зыкIхэр агъэфедэу заублэщт мафэр гъэнэфэгъэным ехьылIагъ» зыфиIохэрэм, «Адыгэ Республикэм изаконхэу «Адыгэ Республикэм имуниципальнэ къулыкъу ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм и УплъэкIу-лъытэкIо палатэ ехьылIагъ», «2016-рэ илъэсымкIэ Адыгэ Республикэм шIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ и ЧIыпIэ фонд ибюджет ехьылIагъ», «Организациехэм ямылъку хэбзэIахь зэрэтыралъхьэрэм ехьылIагъ» зыфиIохэрэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм афэгъэхьыгъэм» апэрэу ахэплъэгъэныр ыкIи нэмыкI Iофыгъохэр.
Жуковскэм иурам тет унэу N 22-м хэт Залышхоу зэхэсыгъохэр зыщызэхащэрэм сыхьатыр 11.00-м ащ иIофшIэн щыригъэжьэщт.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм
и Тхьаматэу Владимир Нарожный


Ижърэ Рим ихэбзэгъэуцугъэхэмрэ "Адыгэ Хабзэмрэ"
Культура
Ижърэ Рим ихэбзэгъэуцугъэхэмрэ "Адыгэ Хабзэмрэ". Тумэ Рахьми 1941 илъэсым Мараш къалэ Гоксун районым ит къуаджэу Темырага къыщыхъугъ. Пэублэ еджапIэр ежь икъуаджэ, гурыт еджапIэр къалэу Мараш къащиухыгъ. 1967-рэ илъэсым Истамбул университетым июридическэ факультет къыухыгъ. 1971-м къыщегъэжьагъэу Истамбул адвокатэу щэлажьэ. Тумэ Рахьми 1961-м Истамбул Багъларбаш Кавказ Культурэ Хасэм зыхарегъатхэ. 1979-1984, 2005-2007 IофшIэгъу илъэсхэм хасэм итхьаматэу хахы. Кавказым, Кавказ культурэм фэгъэхьыгъэ конференциехэм ахэлажьэ. Ахэмэ ащыщых: "Адыгэхэм алъапс", "Ассимиляцие", "Хэхэсхэм къапэтаджэрэ Iофыгъохэр", "Адыгэхэм якощыкI", "Абхъазыр къэралыгъуа?", "Абхъазымрэ Къыблэ Осетиемрэ къэралыгъохэр зыкIэтхэжьыгъэ юридическэ зэзэгъыныгъэхэм адиштэу къэралыгъо шъхьэфитэу лъытэгъэн зыкIыфаер", "Адыгэ хабз", Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо
Ижърэ Рим ихэбзэгъэуцугъэхэмрэ "Адыгэ Хабзэмрэ". Тумэ Рахьми 1941 илъэсым Мараш къалэ Гоксун районым ит къуаджэу Темырага къыщыхъугъ. Пэублэ еджапIэр ежь икъуаджэ, гурыт еджапIэр къалэу Мараш къащиухыгъ. 1967-рэ илъэсым Истамбул университетым июридическэ факультет къыухыгъ. 1971-м къыщегъэжьагъэу Истамбул адвокатэу щэлажьэ.
Тумэ Рахьми 1961-м Истамбул Багъларбаш Кавказ Культурэ Хасэм зыхарегъатхэ. 1979-1984, 2005-2007 IофшIэгъу илъэсхэм хасэм итхьаматэу хахы.
Кавказым, Кавказ культурэм фэгъэхьыгъэ конференциехэм ахэлажьэ. Ахэмэ ащыщых: "Адыгэхэм алъапс", "Ассимиляцие", "Хэхэсхэм къапэтаджэрэ Iофыгъохэр", "Адыгэхэм якощыкI", "Абхъазыр къэралыгъуа?", "Абхъазымрэ Къыблэ Осетиемрэ къэралыгъохэр зыкIэтхэжьыгъэ юридическэ зэзэгъыныгъэхэм адиштэу къэралыгъо шъхьэфитэу лъытэгъэн зыкIыфаер", "Адыгэ хабз", Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетым ипедагогическэ факультет "АдыгабзэкIэ гъэсэныгъэ зэгъэгъотыным фэгъэхьыгъ" зыфиIорэ псалъэу къыщишIыгъэр.
"Адыгэхэм якощыкI" зыфиIорэр "Кавказым фэгъэхьыгъэ конферанситф" зыцIэ тхылъым къыдэхьагъ. Тырку шъхьафитныгъэ заом хэлэжьэгъэ адыгэхэм афэгъэхьыгъэ пьесэу осмэныбзэкIэ тхыгъэр непэрэ тыркубзэмкIэ ытхыжьыгъ.
Кавказ Хасэхэм яфедерацие, Абхъазым IэпыIэгъу фэхъурэ комитетым, Дунэе Адыгэ Хасэм непэ къызнэсыгъэм адэлажьэ…
Адыгэ хабзэм фэгъэхьыгъэ конференцием Рахьми къэбэртэябзэкIэ къыщиIуагъэхэмрэ Адыгэ хабзэмрэ хыешI къэралыгъо хабзэмрэ язэфыщытыкIэ ехьылIэгъэ тхылъэу Adige xabze "Adige Etiği ve Etikeni" (2009) Тыркуем къыщыдэкIыгъэмрэ къахэхыгъэ пычыгъохэр кIэхабзэкIэ ттхыжьыгъэ.
МэщфэшIу Нэдждэт
- Лъэшэу сигуапэу мы шIэнΙуатэм сыхэлажьэ… Хымэ хэгъэгу укъыщыхъугъэу, къэбгъэшIагъэм хэхэсэу упсэугъэу хэкужъым Адыгэ хабзэм фэгъэхьыгъэ шIэнΙуатэм уишIошΙхэр къыщипIотыкΙыныр зэрэмыIэшΙэхыр сымышIэу щытэп. Арэу щыт нахь мышIэми лъэпкъ итэкъухьагъэм икультури итэкъухьагъэ мэхъуба?... Ари цэрыцэу уугъоижьын фаеба?... Хэхэсым лъэпкъым фэгъэхьыгъэу къыфэнагъэр, къыухъумэн ылъэкIыгъэр, игукъэкIыжьхэр хэтымыпшэмэ, хэкурысым къыухъумэн илъэкIыгъэм хахъо зыфишIыгъэм чIэнагъэ ышIынба?
Джа екIолΙакΙэр сигъуазэу Адыгэ хабзэм фэгъэхьыгъэ гущыIэ заулэ къэсшIы сшIоигъу…
СицIыкΙугъом къыщегъэжьагъэу анахь бэдэдэрэ зэхэсхыгъэ гущыIэхэм язырэр "хабзэр" ары. Тыджэгу хъуми, тыгъ хъуми, тышхэ хъуми тызэуталIэ зэпытыгъэр "емыкIу", "хьайнапэ", хабзэп" зыфэпIощт гущыIэхэр арыгъэ.
Седжэ зыщыхъугъэм дезгъэжьагъ "Адыгэ хабзэ" гущыIэм къикIырэм нахь куоу сытегупшысыхьэным. Зытет шъыпкъэр къэсIонышъ, непи "хабзэм" къызэлъиубытырэ лъэныкъо пстэури къызгурыIуагъэу зыслъытэжьырэп. "Адэ къыбгурымыIогъэ пкъыгъом итхылъ сыд фэдэу птхын плъэкIыгъа?" зыIонхэр къыкъокIын зэрилъэкIыщтыри сымышIэу щытэп. Арэу щытми нахьыжъхэм къаIотэжьэу зэхэсхыгъэхэм, тыркубзэкIэ тхыгъэ тхылъэу сызэджагъэхэм "хабзэм" къыраIуалΙэрэр зэрэсфимыкъугъэр ары тхылъыри сэзгъэтхыгъэр.
1972 илъэсым апэрэу Нальчик сыкъэкIон слъэкIыгъ. Къэбэртэябзэри сшIэщтыгъ, ау хабзэм фэгъэхьыгъэ ушэтынхэр сшIыным игъо сифагъэп. Ащ къыщегъэжьагъэу нэIуасэ сызыфэхъугъэ тхакIохэм, шIэныгъэлэжьхэм сиупчIэмэ яджэуапхэр сигъэразэу язгъотылIагъэп. Сыджыгъэ тхылъхэм, тхыгъэхэм "хабзэм" сыкътегущыIэным сытырагъэгушхуагъ. КъэIогъэн фае, зэфэсхьысыжьын слъэкIыгъэм илъэс шъэныкъом къыриубытэу нахьыжъхэм адысиIэгъэ зэдэгущыIэгъухэм яIахьэу хэлъыр зэрэмымакIэр.
Адыгэ хабзэм фэгъэхьыгъэ ушэтынхэр ныбджэгъу заулэ тыхъоу 1968 илъэсым джыри хэкум сыкъэмыкIозэ едгъэжьэгъагъ. УпчIэ 920 фэдиз зэхэдгъэуцуи Тыркум, Иорданием, Сирием, Хэкум щыпсэурэ нэIуасэхэм афэзгъэхьыгъ. Бэп пэгъокI къытэзытыжьыгъэр. Ау игъэкIотыгъэ пэгъокI къэзытхыжьыгъэхэри къахэкIыгъ. Гукъау нахь мышIэми 1980-м иябгъонэрэ мазэ Тыркудзэм хэгъэгум тетыгъор зыщеубтым, бзэгоу афахьыгъэм къыхэкIкIэ сиунэ къалъыхъугъ. Ситхылъэхэри, зэхэзгъэуцогъэ упчIэхэри, япэгъокIхэри сагъэгъотыжьыгъэп.
Сызэрэюристыр "Адыгэ хабзэр" къэстхыхьанымкIэ, сыкъытегущыIэнымкIэ кIочIэгъу сфэхъугъэу сшIошIы. КъэмыIуагъэмэ мыхъущтыр аужрэ илъэсхэм, къэбэртэябзэу шIы, урысыбзэу шIы "хабзэм" фэгъэхьыгъэ тхылъ мымакIэ къызэрэсIэкIэхьагъэр ары. ЗэрязгъэдзэкIыхи урысыбзэкIэ тхыгъэхэм щыгъуазэ зафэсшIыгъ. АдыгабзэкIэ тхыгъэхэм сэ сяджагъ.
А пстэуми зэфэхьысыжьэу сагъэшIыгъэр:
"Хабзэр" Iанэр зэрэзепщэщт, хьадагъэм узэрэдэзекIощт, джэгур зэрэзэхэпщэщт къодыер арэп. Нэбгырэ зырызхэм къызэрашIошIыри хабзэу къапштэ зэрэмыхъущтыри нафэ. ШъхьакIэ сыд илъэныкъокIи къэтхыхьагъэу, тхыгъэу зэрэщымытым къыхэкIкIэ нэбгырэ зырыз еплъыкIэхэри хабзэу къашIомыгъэшIын плъэкIырэп. Ащи "Хабзэм" ыуасэ къырегъэIыхы. ЩыIэкIэ-псэукIэр сыд ылъэныкъокIи зэзгъафэрэ "Хабзэм" ыуасэ къызеIыхырэм ар зиIэхьэ тикультури, культурэр зые тилъэпкъи чIэнагъэ ешIыба?...
Арэу зыщыткIэ "Хабзэр" дыгъэри бзыгъэу къэтхыхьаныр, тиныбжыкIэхэм алъыдгъэIэсыныр типшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщэу ыкIи ассимиляцием пэуцунымкIэ ишIуагъэ къэкIонэу сэлъытэ.
Хабзэри, хабзэм тыдэрэ ибзыпхъи тэ тишIошIкIэ къохьапIэ бзэхэр "нормэ"-кIэ зэджагъэхэ гурыIор ары. Арышъ "нормэм" игугъу къэтшIымэ, хабзэм къикIырэри нахь гурыIогъошIу хъунэу тэлъытэ.
Псэ зыпытхэм яIэпкъ-лъэпкъ ежь Iэпкъ-лъэпкъым ишIуагъэ зыхэлъ пкъыгъохэр къышIын, Iэпкъ-лъэпкъым иягъэ зэкIыщт шIоир пкъым хэзыщыщт гъэпсыкIэ зэриIэм фэд пIоми ухэмыукъонэу, цIыф купхэми купэу зыгъэпсэущтхэ социальнэ, юридическэ нормэхэр къыхамыхэу хъурэп. ШIэныгъэр биологическэ теориекIэ зэджэгъэ мы еплъыкIэм елъытыгъэу тыдэрэ зы цIыф купи, зыщыпсэурэ чIыналъэм зынэсыгъэ социальнэ лъэгапIэм, яэкономикэ зэфэщытыкIэ диштэу социальнэ, юридическэ нормэхэр зэхелъхьэх. Мы нормэхэр, цIыф купхэр купэу щыIэным фэIорышIэх. Нормэхэм язэхэлъыкIэ лъапсэ фэхъух ижърэ лъэхъанхэм къащегъэжьагъэу къакIугъэ производствэ шIыкIэхэр, хэгъэгур зэрэуцугъэ шIыкIэр, хэгъэгум къыхихыгъэ системэр… ЗэлъыIэсырэ лъэпкъхэм якультурэхэр нормэ зэхалъхьэм хэлажьэх. Нормэхэр язэхэлъыкIэ лъапсэ афэхъурэ пкъыгъохэм ялъытыгъэу лъэныкъо зэфэшъхьафыбэкIэ зэтеуыутын, къэптхыхьан плъэкIыщт. Ахэм зэу ащыщ цIыф купхэр теократическэ купрэ демократическэрэ аIоу зэрагощырэри. Теократическэ цIыф купым нормэхэр Тхьэ ашIыгъэу къалъытэ. Демократическэ цIыф купхэм нормэхэр цIыфхэм зэрэзэхалъхьэрэр ашIэ... Адыгэ лъэпкъыр демократическэ цIыф купхэр ары зыхалъытэрэр.
Хабзэм илъэныкъо пстэуми зы нэбгырэр къатегущыIэн зэримылъэкIыщтыр нафэ. Арышъ сэ непэ макIэу зигугъу ашIыгъэ лъэныкъо горэм шъунаIэ тешъозгъадзэмэ сшIоигъу. Ар Хэгъэгу- къэралыгъор ары…
Непэрэ къэралыгъо гъэпсыкIэм фэдэ адыгэмэ зэрямыIагъэм фэшI "Адыгэмэ къэралыгъо яIагъэп" зэраIорэр сэ мытэрэзэу сэлъытэ. Тхыдэм къыдакIоу Хэгъэгухэм якъэхъукIэ зэблэхъузэ къырэкIо, зэтемыфахэуи къатхыхьэу къыхэкIы. Тэ тегъэкIапIэ тшIыщтыр 1933 илъэсым зыкIэтхэжьыгъэхэ "Монтевидео" (Montevideo) зэзэгъыныгъэм къызэритхыхьагъэр ары:
ЧIынэлъэ гъэнэфагъэм щыпсэурэ цIыф куп гъэнэфагъэм кIуачIэу къылъытэрэ, чIынэлъэ гъэнэфагъэм щыпсэурэ цIыфхэм ацIэкIэ нэмыкI хэгъэгухэм адэгущыIэн, унашъо къадиштэн, зэзэгъыныгъэ адишIын фитыныгъэ зиIэ социальнэ зэхэщагъ. Адыгэхэм зэхэтыкIэу яIагъэр, адыгэ хабзэм икIуакIэ, лIыкIохэр, дзэ пащэхэр зэрагъэнафэщтыгъэр, хабзэм текIырэм зэрэдэзекIощтыгъэхэр, япщыхэм нэмыкI къэралыгъомэ зэзэгъыныгъэ зэрадашIыгъагъэр къэралыгъо нэшанэхэмэ атефэу, адиштэу тэлъытэ.
ЦIыф купымрэ къэралыгъо кIуачIэмрэ лъэшэу зэпхыгъ. А зэпхыныгъэм лъапсэ фэхъурэри цIыф купхэм ягъэпсыкI, яшэн зэхэлъыкI, япсихологие арэу тшIошIы. А лъэныкъомкIэ цIыф купхэр "индивидуалистрэ", "коллективистрэ" аIоу тIо агощы. ЦIыф купыр индивидуалистмэ, нормэхэм, нэбгырэ зырызхэм ягъэпсыкIэ нахь къыдалъытэ. Коллективист цIыф купхэм ежь купым ишIоигъоныгъэ нэбгырэ зырызхэм нахь зыхащэн фае мэхъу. ЦIыф купым инормэхэм ялъытыгъэу цIыф зырызхэм яфитыныгъэ игъунапкъэхэри нахь зэжъу мэхъу. Арэу мыхъоу, цIыфхэр ащ къемыуцуалIэхэу къэралыгъор къэхъурэп.
Джыри зы еплъыкI. ЦIыф купхэм, ящыIакIэ нахьышIу ашIыныр, язэфыщытыкIэ агъэдэхэныр, цIыфхэр фитэу, яфитыныгъэ кIимычэу, мамыр ахэлъэу ыгъэпсэуныр арымэ гугъапIэу рапхырэр ащ фэдэ зэфэхьысыжь къэзытырэ тыдэрэ зы зэхэщагъи, фашIыгъэ цIэм емылъытыгъэу, хэгъэгоу – къэралыгъоу лъытэгъэн фае. Арышъ къэралыгъохэм уасэ афэтшIы зыхъукIэ, зэреджэхэрэм е гъэпсыкIэу иIэм нахьэу ицIыфхэм язытет еплъыгъэмэ нахь тэрэз хъунэу тщэхъу.
Тэ тиеплъыкIэкIэ Кавказ къэралыгъохэр Федерациеу щытыгъ.
Тыдэрэ зы лIакъом (племя) фитыныгъи, тхьэмэтэ гъэнэфагъи иIагъ.
Лъэпкъ зэфэсым лIакъохэм ятхьэматэхэмрэ, ялIыкIохэмрэ хэлажьэщтыгъ. Лъэпкъ зэфэсым чIыпIэ гъэнэфагъэ иIагъэп. Игъо зыщилъэгъурэ чIыпIэм щызэфэсыщтыгъ.
Мы зэфэсым непэрэ къэралыгъом ипкъыгъохэу законодательный органым, исполнительнэ органым, юрисдикцием яфитыныгъэхэр иIагъэх, япшъэрылъхэри ыгъэцакIэщтыгъэх. Зэхэсыгъохэр ом изытет елъытыгъэу губгъоми, псэуалъэхэми ащашIэу хъущтыгъэ. ЦIыфхэми зытегущыIэхэрэм яшIошI къыраIолIэн фитыныгъэ яIагъ. Зэфэсым хэлажьэхэрэри, хэлажьэхэрэм япчъагъи гъэнэфэгъахэу, пыупкIыгъэу щытыгъэп.
Зэрагъэпщынэщтыр зэфэсым къыхихырэ купыр ары зипшъэрылъыгъэр.
Непэрэ милицием ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэрэ пкъыгъо яIагъэп. Зыдэхынхэ зыфимытыгъэхэр хабзэр арыгъэ, ащ дэхрэм ифэшъуашъэ езгъэгъотрэри Хасэр, Зэфэсыр арыгъэ.
СигущыIэ Мр. Лонгорс адыгэмэ афэгъэхьыгъэу къытхыгъэмкIэ къэсыухы сшIоигъу:
"Кавказым, шъхьафит лIакъохэм (племя) азэфагу къэзэрэухъумэжьыр зылъапсэ зэпхыныгъэ, зыкIыныгъэ илъ. Джыри нэгъэсыгъэу зэхэмыфыгъэ мы цIыф зэфэщытыкIэм лъэпкъыр, непэкIэ цивилизацием къахилъхьан ылъэкIыщтым нахь зэфагъэ-гулъытэмрэ, нахь губзыгъагъэмрэ фепIух, фелэжьых.Мы чIыналъым хэти ежь зыфитыжь, бэшIэ Iазагъэм игулъытэ хегъахъо, губзыгъэу егъасэх. Еджэхэзэ къызIакIагъэхьагъэ шIэныгъэ щыIахэп пIоми ухэукъощтэп. Ау Бекон (Bacon) "Iушыгъэмрэ, гурыIомрэ уемыджэуи, еджэным къыдэкIон ылъэкIыщтым нахь ушъагъэу къызIэкIэбгъхьэн плъэкIыщт. Ар къыздэхъугъэхэм Адыгэ хэгъэгум бэу уащырихьылIэщт. КIэкIэу губзыгъагъэр зылъапсэ мы культурэ лъагэм къыхэкIкIэ адыгэхэр зыщыпсэугъэ хэгъэгухэм кIуачIэм ылъэныкъокIи, лъытэныгъэм ылъэныкъокIи анахь лъэгапIэхэм нигъэсыгъэх…".
Тумэ Рахьми
Ctrl
Enter
Заметили ошЫбкуВыделите текст и нажмите Ctrl+Enter
Обсудить (0)
Ссылки по теме:


IофшIэгъу зэIукIэгъум хэлэжьагъ Адыгэ Республикэм икультурнэ кIэн къэухъумэгъэнымкIэ ыкIи гъэфедэгъэнымкIэ ГъэIорышIапIэм ипащэу ЦIыпIынэ Рустем.
Асташкинам къызэриIуагъэмкIэ, УФ-м культурэмкIэ и Министерствэ унашъоу ышIыгъэм диштэу «Культурнэ кIэным иобъектхэр къэухъумэгъэнхэм ылъэныкъокIэ УФ-м изаконодательствэ бгъэфедэн зэрэплъэкIыщтыр» зыфиIорэ семинар-зэхэсыгъо Мыекъуапэ щызэхащэщт.
Ащ иIофшIэн хэлэжьэщтых Урысые Федерацием культурэмкIэ и Министерствэ, Къыблэ, Приволжскэ ыкIи Темыр-Кавказ федеральнэ шъолъырхэм ялIыкIохэр. Iофтхьабзэм изэхэщэнкIэ пшъэдэкIыжь зыхьыщтхэр УФ-м культурэмкIэ и Министерствэ игъэIорышIапIэу Пшызэ шъолъыр щыIэмрэ АР-м культурнэ кIэныр къэухъумэгъэнхэмкIэ ыкIи гъэфедэгъэнымкIэ игъэIорышIапIэрэ.
«Мэхьанэшхо зиIэ Iофтхьабзэу Адыгеим щыредгъэкIокIырэр бэдэд, ау культурнэ кIэным, саугъэтхэм якъэухъумэн фэгъэхьыгъэу апэрэ зэрэщыкIощтыр», - къыIуагъ ТхьакIущынэ Аслъан.
Къэралыгъо ыкIи республикэ мэхьанэ зиIэ саугъэтхэр Адыгеим бэу зэритхэр къыдэтлъытэзэ, ахэм ягъэцэкIэжьын, яIыгъын пэIухьащт ахъщэр афэтэтIупщы. Мыщ фэгъэзэгъэ гъэIорышIапIэм амалэу щыIэмкIэ IэпыIэгъу тыфэхъу.


Истамбыл
Истамбыл — Тыркуем и къалэмэ анахь иныр. 1923-рэ илъэсым нэс Осмэн Пачъыхьыгъом и къэлэшъхьаIэу щытыгъ. Дунаем тет къалэмэ анахь жъы дэдэмэ, ыкIи анахь дэхэ дэдэмэ ащыщ. ЦIыф млн 13-м нахьыбэ дэс и Iэгъо-благъохэри дэплъытэмэ. ПсыдэкIыпIэу Босфор ынэпкъмэ атет.
ЫцIэрЕӀаз
Истамбылыр дунаим и къэлэшхуэмэ анахь жъы дэдэмэ ащыщ.
Ижъырэ лъэхъанхэм ВизантийкӀэ еджэщтыгъэх. ЕтӀанэ - Константинопол.
1923-рэ гъэм щегъэжьагъэу иджырэ цӀэкӀэ еджэх.
ТарихъЕӀаз
Я XV-рэ лъэшӀэгъум тыркухэр аллыджхэм къалэр къатрахыгъ зауэкӀэ.


Адыгэ Республикэр загъэпсыгъэр илъэс 26-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ мэфэкІ зэхахьэхэр чъэпыогъум иапэрэ тхьамафэ бэу къызэкІэлъыкІуагъэх. ХьэкІэ лъапІэу республикэм къеблэгъагъэхэм хэхэс адыгэхэр бэу ахэтыгъэх. Куп ин хъухэу тилъэпкъэгъухэр Иорданием, Тыркуем, Израиль къикІыгъэх. Къэралыгъо филармонием щыкІогъэ зэІукІэ иным ахэр хэлэжьагъэх, къэлэ шъхьаІэу Мы
Адыгэ Республикэр загъэпсыгъэр илъэс 26-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ мэфэкІ зэхахьэхэр чъэпыогъум иапэрэ тхьамафэ бэу къызэкІэлъыкІуагъэх. ХьэкІэ лъапІэу республикэм къеблэгъагъэхэм хэхэс адыгэхэр бэу ахэтыгъэх. Куп ин хъухэу тилъэпкъэгъухэр Иорданием, Тыркуем, Израиль къикІыгъэх. Къэралыгъо филармонием щыкІогъэ зэІукІэ иным ахэр хэлэжьагъэх, къэлэ шъхьаІэу Мыекъуапэ игупчэ щызэхащэгъэ къэгъэлъэгъонхэм, концертхэм яплъыгъэх, хэкум къэзгъэзэжьыгъэ адыгэхэм агъэпсыгъэ Мэфэхьаблэ, джащ фэдэу Сирием къикІыжьыгъэхэр жъугъэу зыщыпсэухэрэ Пэнэхэс кІогъагъэх. Анахь мэхьанэ зиІэ зэІукІэу хъугъэр Адыгэ Республикэм и ЛІышъхьэу КъумпІыл Мурат зэІукІэгъоу дыряІагъэр ары. ЛІыкІо купыр пстэуми апэу ЛІышъхьэр иІэнатІэ зэрэІухьагъэмкІэ фэгушІуагъэх. Адыгэ республикэм ихэхъоныгъэ фэІорышІэнэу, адыгэхэм якультурэ, яшэн-хабзэхэр, абзэ къэухъумэгъэным, лъэпкъым изегъэужьыжьын фэІорышІэнэу зэрэщыгугъухэрэр КъумпІыл Мурат раІуагъ. Ежь хьакІэхэми лъэшэу зэрафэразэр ыкІи игуапэу зэраІукІэрэр КьумпІыл Мурат къыхигъэщыгъ.
КьумпІыл Мурат – Адыгэ Республикэм и ЛІышъхь:
Тикъэралыгъо щыпсэурэ лъэпкъхэм абзэ, якультурэ ухъумэгъэным Урысыем и Президенти, и Премьер-министри мэхьанэ раты. Мыдэныгъэхэр е пэрыохъухэр ащкІэ тиІэхэп. Къэралыгъо программэ пчъагъэхэр адыгабзэм, шэн-хабзэхэм язэгъэшІэнкІэ, якъэухъумэнкІэ мэлажьэх. Тилъэпкъ тыухъумэзэ, тиэкономики тешІушІэзэ, тыпсэущт. АщкІэ шъори сэнаущыгъэу шъухэлъыр дгъэфедэщт. Мары, мы къихьащт мазэм, шэкІогъум и 8-І0-м апэрэ дунэе инвестиционнэ форум ин зэхэтщэщт. Ащ шъухэлэжьэнэу шъукъеблагъэмэ тигопэщт.
Сатыум тегъэпсыхьагъэу проект гъэшІэгъэнхэр Адыгеим зырэщагъэцэкІэшъущтхэр, ІэкІыбым щыпсэурэ сатыушІхэм адэлэжьэнхэм зэрэфэхьазырхэр, ащкІэ Республикэм иамалхэр зэрэиныр, чІыпІэу зыдэщытыр зэрэгупэсэфыр КьумпІыл Мурат хьакІэхэм ариІуагъ. Инвестиционнэ проект зэфэшъхьафхэр зэрэщыІэхэр, ахэр ашІогъэшІэгъон хъумэ нахь игъэкІотыгъэу адэлэжьэнхэу зэрэфэхьазырхэр Адыгеим и ЛІышъхьэ къыхигъэщыгъ. Мы упчІэхэм алъыпыдзагъэу гьэсэныгъэмкІэ, культурэмкІэ, социальнэ мэхьанэ зиІэ ыкІи экономикэ ІофхэмкІэ Адыгеим зэпхыныгъэу дыряІэн ылъэкІыщтхэм хьакІэхэр къатегущыІагъэх. Кавказ лъэпкъыхэм къахэкІыгъэ сатыушІыхэм я федерациеу Тыркуем щызэхащагъэм итхьэматэу Юсыф Таймаз зэІукІэгъум гугъэпІэ инхэр репхых. КъызэриІуагъэмкІэ, федэ афэхъоу Урысые къэралыгъом бизнес щагъэпсы зышІоигъо сатыушІыхэр бэу я Кавказ федерацие хэтых.
Юсыф Таймаз – Кавказ сатыушІыхэм я Федерацие итхьэмат
Адыгэ Республикэр экономикэ гупчэу тиІэу, шъолъырым ихэхъоныгъэ тиІахь къыхатлъхьэ тшІоигъу. ЛІышъхьэм дэтшІыгъэ зэдэгущыІэгъум а гухэлъхэр къыддэхъунымкІэ гугъапІэхэр къытеты. Адыгэхэм афэгъэхьыгъэ упчІэхэр бэрэ дунаим къыщаІэтых. Тыбзэ, тикультурэ зэрэтІэкІэкІырэм ыгъэгумэкІыхэ фэдэу тимылъэпкъэгъухэми зыкъагъэлъагъо. Сэ сызэреплъырэмкІэ, тэр-тэрэу тызфэгумэкІыжьын фае. Тиэкономикэ дгъэпытэмэ, адыгабзэри, шэн-хабзэхэри нахь къэтыухъумэн тлъэкІыщт. Тыркуемрэ Урысыемрэ зэдэлэжьэныгъэу зэдыряІэм тыдыхэтэу, тэ адыгэхэми а зэфыщытыкІэхэр шъхьапэ къытфэхъухэу, тызэдэлэжьэн фае. Хэкум тыдэлэжьэным тэ тыфэхьазыр.
ІэкІыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ адыгэхэм экономикэ зэпхыныгъэ адэгъэпсыгъэным пае адэлэжьэщт лІыкуи агъэнэфагъ. Ар Зэфэс Рэщыд. Апэрэ Дунэе инвестфорумэу Мыекъуапэ щыкІощтым хэлэжьэщт бизнес купхэм якъегъэблэгъэн ар фагъэзагъ. КъызэриІуагъэмкІэ, форумым щагъэлъэгъощт проектхэр хьазырых. ІэкІыб сатыушІыхэм ахэр ашІогъэшІэгъоныщтых.
ХьэкІэ купым Тыркуем и Кавказ Хасэхэм я Федерацие илІыкІохэри ахэтыгъэх. Ахэм ащыщэу Илдыз Шекерджи зэдэгущыІэгъоу дэтшІыгъэм къызэрэщыхигъэщыгъэмкІэ, ІэкІыбым щыпсэурэ адыгэхэр сидыгъокІи хэкужъым ылъэныкъокІэ къаплъэх. Адыгэ Республикэм ихэхъоныгъэхэр ежьхэм яхэхъоныгъэу къащэхъух.
Илдыз Шекерджи – Кавказ Хасэхэм я Федерацие хэт, «Нерис» игенеральнэ секретарь
Адыгэ Республикэм и ЛІышъхьэу КъумпІыл Мурат зэдэгущыІэгъоу дэтшІыгъэм лъэшэу тигъэрэзагъ. КъытэдэІугъ, тызэхихыгъ. Тэ тызфаер тиадыгэ лъэпкъ псэуныр, щыІэкІэ дэгъу иІэныр ары. ІэкІыбым тыщэпсэуми, тихэку щыхъурэм тегъэгумэкІы. Политикэ Іоф къыхэмыфэу, тикультурэ тыухъумэным тыфэІорышІэнэу тыфай, ащкІэ тиягъэ хэти едгъэкІыщтэп. Урысые ыкІи Тыркуе къэралыгъохэм арылъ шъапхъэхэм атетэу, экономикэ зэдэлэжьэныгъэ тшІыным Адыгеем и ЛІышъхьэ фэхьазырэу къыІуагъэшъ, тэри ар дгъэфедэщт.
Гуфэбэныгъэ зыхэлъ лъэпкъ зэІукІэгъухэр яІагъэхэу, мэфэкІ программэ баим хэлэжьагъэхэу ыкІи анахь шъхьаІэу шъхьапэ афэхъугъэ зэдэгущыІэгъухэр Адыгэ Республикэм и Правительствэ илІыкІохэм адыряІагъэхэу хьакІэхэм агъэзэжьыгъ. ШэкІогъум щыІэщт Дунэе зэфэсым иным хэлэжьэнхэу теубытэгъэ пытэ ашІыгъ. Арышъ, охъэтабэ темышІэу хэкужъым къагъэзэжьыщт, лъэпкъ лъэмыджыр къызэпачыщт.
ТІэшъу Светлан
Адыгэ Республикэм изаслуженнэ журналист
Sayı : 2017 11
Yayınlanma Tarihi: 2017-11-01 00:00:00


ТИГУ КЪЭК1ЫЖЬ ЗЭПЫТЫЩТ 21 / 5 / 1864
мырары , джыри щыгъупшагъэ имы1эу игъэрэ п1алъэм къытригъази къэк1ожьыгъ шъыгъо мафэр , гъэ къэс зэрэтихабзэу тинып шъхъуант1эхэр тэ1этых , зигъэнап1э уцугъохэр зэхэтэщэх , урысхэмрэ туркхэмрэ губгъэн яфэтэлъгъу , джаущтэу тызэбгырэк1ыжьы къэкорэгъым тежэу ….
ет1уанэ , ащ иужък1 ?!?! .
лъэшъэу гугъ елъ1ыпхъ " адыгэхэмк1э тигу1эгъухэр тигу къэдгъэк1ыжьыныр , ау сыд хэдгъэхъуагъэ хъурэ зышъыгъо ш1эгъум тик1эу адрэм тынэсыфэк1э ?! зи арэп !!!! ти шъыгъо мафэ тигу къэдгъэк1ыжьн фай , тилъэпкъы икуп гъэк1од мафэхэр , тятэжъхэр егъэзыгъэк1э яхэку зэрэягъэбгынагъэр .
ау а мафэр тигу къызэрэдгъэк1ыжьн фаер лъэшыгъэрэ гъэблыгъэрэ къытхилъхьэу , типшъэдэлъ 1офыгъохэмэ яфэгъэхьгъэ ш1апхъэхэмэ язэшъ1огъэк1ыны тыфригъэжьэнэу къытгуригъа1оу , тик1одып1эу тызэрытым изэхъок1ыны тыкърищыным тыфигъэбанэу , гъашъ1эрэ псэук1эрэ щы1эныгъэрэ тишъыгъо лъэшъыгъэ къыхэтыпшъык1эу , тикъэк1ощт мафэхэр къызэрэтфэшъуашъэхэу къыхэтш1ык1эу . тхьаусыхэм тыхэжъугъэк1и 1оф ш1эным тыфежъугъажь , ои тэжъугъа1уи тищы1эныгъэ тызэретхьэуцыхэк1рэм тыхэжъугъэк1и тэр – тэрэу тищы1ак1э тэжъугъэгъэпс .
тятэжъхэмэ къэфкъасым яхэкужъы лъэныгъэм п1алъэ щыдря1агъ , ау тэ ащ щы1эныгъэм п1алъэ щдэтэжъугъэш1 .
Хэкум гъэзэжьынымкIэ Адыгэ Хасэ


Майкоп, 27 ноября – АиФ-Адыгея.Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ ФедерациемкIэ и Совет хэт Кондратенко Николай Игнат ыкъом идунай зэрихъожьыгъэм епхыгъэу Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан Краснодар краим игубернаторэу Александр Ткачевым тхьаусыхэ тхылъ фигъэхьыгъ.
Ащ мырэущтэу къыщеIо: «Лъытэныгъэ зыфэсшIырэ Александр Николай ыкъор! Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ ФедерациемкIэ и Совет хэтэу, Краснодар краим игубернаторыщтыгъэу, политикэ, къэралыгъо IофышIэ цIэрыIоу, краим ихэхъоныгъэ, Пшызэ шъолъырымрэ Адыгеимрэ азыфагу илъ зэгъунэгъу зэфыщытыкIэшIухэм ягъэпытэн зиIахьышхо ахэзышIыхьэгъэ Кондратенко Николай Игнат ыкъом идунай зэрихъожьыгъэр лъэшэу гухэкI сщыхъугъ. А чIэнэгъэшхом фэшI Адыгэ Республикэм щыпсэухэрэм ацIэкIэ ыкIи сэ сшъхьэкIэ Ори, Краснодар краим зэкIэ щыпсэухэрэми тышъуфэтхьаусыхэ».
Ащ нэмыкIэу Адыгеим и ЛIышъхьэ Пшызэ шъолъыр игубернаторыщтыгъэм ищъхьэгъусэу Валентинэ Кондратенкэми тхьаусыхэ тхылъ фигъэхьыгъ.
Ащ мырэущтэу къыщеIо: «Лъытэныгъэ зыфэсшIырэ Валентинэ Павел ыпхъур! Къинышхо къызэрэпфыкъокIыгъэм - уишъхьэгъусэу Кондратенко Николай Игнат ыкъом идунай зэрихъожьыгъэм фэшI сыпфэтхьаусыхэ. Николай Игнат ыкъор сыдигъуи Iофым фэшъыпкъагъ, IэпэIэсэныгъэшхо хэлъыгъ, щыIэныгъэм игупчэ ит зэпытыгъ, патриот шъыпкъэу щытыгъ. Адыгэ Республикэм щыпсэухэрэми, ар зышIэщтыгъэ пстэуми чIэнэгъэшхо ашIыгъ. Къинышхоу къыпфыкъокIыгъэр къыбдэсэгощы, сыкъыпфэшъыгъо. Кондратенко Николай Игнат ыкъор сыдигъуи шIукIэ тыгу илъыщт».
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Майкоп, 10 февраля,- АиФ-Адыгея. Адыгеим и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Адыгэ Республикэм иобщественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» итхьаматэу Бэгъушъэ Адам мэзаем и 5-м зэIукIэгъу дыриIагъ.
Джащ фэдэу Адыгэ Хасэм игъэцэкIэкIо комитет хэтэу Хэкужъ Адами а зэIукIэгъум хэлэжьагъ. Лъэныкъохэр зигъо Iофыгъо заулэмэ атегущыIагъэх.
ГущыIэм пае, ныбжьыкIэхэм патриотическэ пIуныгъэ тэрэз ягъэгъотыгъэным, адыгэ культурэр, бзэр, лъэпкъ шэн-хабзэхэр къызэтегъэнэжьыгъэнхэм атегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэм общественнэ организациер зэрахэлажьэрэм атегущыIагъэх.
- Республикэм игъэцэкIэкIо хабзэ иIэшъхьэтетхэр общественнэ организациехэм зэдэлэжьэныгъэ дэгъу адыряIэным ыкIи Адыгеим щыпсэухэрэр зэкъозыгъэуцощтхэ IофтхьэбзэшIу пстэоу къырахьыжьэхэрэмкIэ адеIэнхэм афэхьазырых. РеспубликэмкIэ социальнэ мэхьанэшхо зиIэ Iофыгъохэм язэшIохынкIэ общественнэ организацием хэтхэм сыдигъуи IэпыIэгъу ядгъэгъотыщт, - хигъэунэфыкIыгъ республикэм и ЛIышъхьэ.
ЗэIукIэгъум Шъачэ щыкIощт Олимпиадэм епхыгъэ Iофыгъори къыщаIэтыгъагъ. Общественнэ организацием хэтхэр къыкIэупчIагъэх тиреспубликэ кIымэфэ Джэгунхэм якультурнэ программэ иIахьэу хишIыхьащтымкIэ.
Адыгеим и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, республикэм ишъыпкъэу мыщ фэдэ хъугъэ-шIагъэм зыфигъэхьазырыгъ, тихэгъэгу щыпсэухэрэмрэ ихьакIэхэмрэ апашъхьэ Адыгэ Республикэм итворческэ коллектив анахь дэгъухэм концертхэр къащатыщтых.
Адыгэ Хасэм итхьаматэ Адыгеим и ЛIышъхьэ щигъэгъозагъ пэщэныгъэ зыдызэрихьэрэ организацием игъэцэкIэкIо комитет хэтхэм зэхъокIыныгъэ зэрафэхъугъэм ыкIи мы илъэсымкIэ гухэлъу иIэхэр ащ къыфиIотагъэх.
АР-м и ЛIышъхьэ и пресс-къулыкъу.


Ø «Хъот-борэн» зыфи1орэ рассказыр уплъэк1ужьыгъэныр;
Ø Художественнэ къэгъэлъэгъок1э амалэу авторым ыгъэфедагъэхэм атегущы1эгъэныр;
Ø Кэстэнэ Д. иповестэу «Ц1ыфым иш1уш1э к1одырэп» зыфи1орэр повестым щыщэу а 1-рэ пычыгъом нэ1уасэ фэш1ыгъэнхэр.
Ø
Урокым ик1уак1 .
I.Урокым изэхэщэн
II.Темэмрэ мурадымрэ я1огъэныр.
Непэ урокым рассказэу «Хъот-борэн» зыфи1орэмк1э ш1эныгъэу ти1эхэр зэфэтхьысыжьын, а 1-рэ пычыгъом нэ1уасэ зыфэтш1ын мурад ти1эу тыкъек1ол1агъ.
III.Унэмк1э гъэцэк1эным иуплъэк1ужьын. Текстыр къа1отэжьы.
IV.Темак1эм икъэ1отэн .
Ø Гущы1элъэ 1офш1эн.
Гъуир, хьашхъурэ1у, къызэригъэжъыущтыгъэхэр.
Ø Текстым нэ1уасэ фэш1ыгъэнхэр.
А)текстыр къызтегущы1эрэр къафэсэ1уатэ
Б) текстым сакъыфеджэ
V.Темэм изэфэхьысыжьын .
Ø Текстымк1э уп1эхэр
Ø Къыхэх еджэн
Сыд фэдэ ч1ып1эхэр ара л1ыгъэр, ц1ыфыгъэр пычыгъом къызщыхафэхэрэр?
Джэхьфарэрэ Муратрэ яобраз къызщыхафэхэрэр къыхэжъугъэщи шъукъедж


АДЫГЭ ОРЭДХЭМ ХУДОЖЕСТВЕННЭ-КЪЭ1ОК1Э АМАЛХЭУ АЩАГЪЭФЕДАГЪЭХЭМ ЯЗЭГЪЭПШЭН-ЗЭПЭГЪЭУЦУН ЗЭХЭФХЭР (Сравнительно-сопоставительный анализ художественно-выразительных средств в песнях адыгов)
Подвергаются анализу художественно-выразительные средства в устном народном творчестве адыгов через призму лирических песен, выясняется их эстетическое своеобразие.
Ключевые слова: лирические песни, поэтика, пантумные параллели, металогия, метафора, гипербола, эпитет, открытость композиции.
The article analyzes artistic means of expression in oral folklore of Circassians through the prism of lyrical songs, and reveals their aesthetic originality.
Keywords: Lyrical songs, poetics, pantumnye parallels, metalogy, metaphor, hyperbole, epithet, openness of composite.
Адыгэ лирическэ орэдхэм шъхьадж ежь ие шъыпкъэ нэшанэхэр я1эх. Гущы1эм пае, лэжьэным фэгъэхьыгъэ орэдхэр ухыгъэхэу, композицие зэфэш1ыгъэхэу щыт-хэп, узфаем фэдиз ахэбгъэхъон плъэк1ынэу гъэпсыгъэх. Орэдус пэпчъ ежь усэнымк1э амалэу 1эк1элъхэм ялъытыгъэу ахэр ыгъэк1эрак1эщтыгъ, ахэмэ ахигъахъощтыгъ. Арэу зык1аш1ыщтыгъэри гъэнэфагъэ: 1офш1эн хьылъэу, зэщыгъоу зыфэгъэхьыгъэ-хэр а орэдхэмк1э къагъэк1эрэк1энхэ, къагъэпсынк1энхэ фэягъэ. Ащк1э я1офш1эн нахь 1эрыфэгъу аш1ыщтыгъэ. Ары шъхьаем, ягъэпсык1эк1э зэфэш1ыгъэу зэрэщымытхэм къыхэк1эу сюжет гъэнэфагъэ я1эу щытыгъэп.
Джащ фэд, гущы1эм пае, цэпэ орэдк1э заджэхэрэр. Мэкъумэщыш1эу, кум исэу, пхъащэ е мэкъущэ к1орэм охътабэ и1эщтыгъ, сыда п1омэ цухэр жъажъэу к1ощтыгъэх. Зэщыр зытыригъэуным фэш1 ащ орэд мак1э к1и1ук1эу ригъажьэщтыгъ. Ахэмэ ащы-щэу орэд усыным е орэд къэ1оным фэщагъэхэм орэдхэр зэхалъхьэщтыгъэх, е цоу кум к1эш1агъэм сэмэркъэук1э дэгущы1эщтыгъэх. Мыщ дэжьым шъхьадж усэн амалэу 1эк1элъхэр, сэмэркъэу ш1ыным къулайныгъэу фыри1эхэр къэнафэх:
Уетэмэ, уетэмэ, си Къолэныжъ!
Къолэныжъыр дахэу мэк1уашъэ!
Гъасэ щэжьынри уиджагъу,
Мэкъу къэщэжьынри уикЫс!1
Мыщ фэдэ орэдхэм «купл1ашъхьэ» орэдк1э яджэщтыгъэх.
Лэжьэным фэгъэхьыгъэ адыгэ орэдхэм адыгабзэм икъэгъэлъэгъок1э амалхэр игъэк1отыгъэ хьазырэу ащагъэфедэх. Гущы1эм пае, ахэмэ бэк1аерэ уащырехьыл1э ме-тафорэм, фэгъэдэным, егъэпшэным ык1и нэмык1рэ къэгъэлъэгъок1э амалхэм. Ахэмэ эстетическэ гъэк1эрэк1эгъэни, ч1ыопсымрэ ащ ык1оч1э лъэшхэмрэ умэхъыгъэнхи, ц1ыфым ичарэк1э агъэфедэнхэ мэхьани я1агъ. Анахьэу ахэмэ къябэк1ырэр егъэпшэ-ныр ары. Джащ фэдэх, гущы1эм пае, пкъыгъом идэгъугъэ зэрагъэунэфырэ гущы1эхэу «данэ», «дышъэ» зыфэп1ощтхэр ык1и нэмык1хэр. Мы къызфэт1огъэ фэгъэдэныр ана-хьыбэу зыщагъэфедэрэр «Натрыф упк1эпк1» орэдхэр ары:
Дэнауэ, дэнауэ!
Жъыу. (Уорой) дана, дэнэунэр, (ро)!
Дэнауэ, дэусэ!
Жъыу. (Уорой), дана, дэнэунэр, (ро)!
Ахэсыгъэм къерэ1уа!
Жъыу. (Уорой), дана, дэнэунэр, (ро)!2
Бэрэ агъэфедэх гущы1эхэу пкъыгъомэ ашъохэр къызэрык1хэрэр: «к1эпэ фыжь», «цые фыжь», «лъэе фыжьыбз», «лъэкъо фыжь», «шъэо къуапц1», нэмык1ыбэхэр. Бэк1аерэ уарехьыл1э къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэу: «си Къолэныжъ», «жъонэк1о к1алэхэр», «цу ялыер», «ц1ыф бзэджэ-надж» ык1и нэмык1хэр. Джащ фэдэу ц1ыфхэмрэ псэушъхьэ-хэмрэ ятеплъэ къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэр зигугъу тш1ырэ орэдхэм бэрэ ащагъэфедэх: «цу шхъуант1эу бжъэкъо зэгок1ыр», «цу шъэджэшъэжъ», «гощэжъым ыпэ дэкъы-ягъ», нэмык1ыбэхэр. Бэрэ агъэфедэрэмэ ащыщых гущы1эхэу: «губгъошхо», «хышхо», «архъынэк1ыхь», «псышхо» ык1и нэмык1хэр. Мыхэмк1э пкъыгъо зэфэшъхьафхэм яинагъэ агъэунэфы. Умэхъын мэхьанэ араты къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэу: «мэкъоо маф», «тхьэмэтэ маф», «ялэгъэр зыщ1элъри щ1егъэк1и» зыфи1охэрэм ык1и нэмык1хэм.
Фэгъэдэнэу ык1и метафорэу лэжьэк1о орэдмэ ащагъэфедэрэр бэп. Гущы1эм пае, хьамэм ща1ыгърэ хьанцэм ыцэ тхылъып1э п1уак1эм фагъадэ, ащк1э а 1эмэ-псымэр псынк1эу, зехьэгъош1оу зэрэщытыр хагъэунэфык1ы: «ди хьанцэри тхылъымп1эщ». Хъулъфыгъэм ыбгъэгу иш1уц1агъэ цундыжъым иш1уц1агъэ фагъадэ: «ибгъэщ хъунщ1афи», «зыкъысхуеупц1энри, вындыжь». Метафорэк1э егъэунэфых пкъыгъо зырызхэм язытетрэ ягъэпсык1эрэ: «гуахъуэ бжьэпэплъ», «унэ пц1анэ», «мыигъэт».
Орэдхэм къахафэх фэгъэдэн зэфэшъхьафхэри: бзылъфыгъэхэм ядэхагъэ тыгъэм-рэ мазэмрэ афагъадэ:
Тыгъэм фэдэр зынашъа...
Мазэм фэдэр зыпшъэбгъуа...3
Умэхъын орэдхэм метафорэр ащагъэфедэным имызакъоу ежьхэри нахьыбэрэмк1э метафорэу щытых. Гущы1эм пае, шъорэк1 орэдхэм узым ыц1э занк1эу къамы1оу, метафорк1э къаща1о. Къызфэт1огъэ ык1и нэмык1рэ къэгъэлъэгъок1э амалхэр игъэ-к1отыгъэу гъэфедэгъэнхэм умэхъын мэхьанэ и1эу щыт. Орэдхэр зыусыгъэхэм дэгъу шъыпкъэу аш1эщтыгъ орэд хъыбыйхэм яш1уагъэ икъоу къызэрэмык1ощтыр.
Зигугъу къэтш1ыгъэ орэдмэ анэмык1эу я1эх адыгэмэ ухыгъэ, зэфэш1ыгъэ ли-рическэ орэдхэри. Ахэмэ зыфэгъэхьыгъэхэр зэк1эупк1агъэу къыщыра1отык1ых, ахэбгъэхъонк1э хьылъэу щытых. Ащ фэдэх, гущы1эм пае, тхьаусыхэ орэдхэр. Мыхэмэ ахэбгъэхъон умылъэк1ынэу щытхэп, ау ар 1эш1эхэп. Сыда п1омэ, къыща1он фаер ащ къыща1огъахэ фэдэу къыпщэхъу, 1эпэ1эсэныгъэ ин хэлъэу усыгъэхэшъ, лъыбгъэк1отэнхэм къулайныгъэ ин ищык1агъ. Арын фае, ахэмэ таурыхъ зегъэу-шъомбгъугъэхэр зык1ягъусэри.
Ягъэпсык1эк1э мыхэмэ яхьщырых хэгъашъомэ япхыгъэ нысэщэ орэдхэр, ау ш1уфа1оу е хъохъоу ахэр зэрэзэхэтхэм гъунэ имы1эу хэбгъэхъо зэпытын плъэк1ыщт. Ащ ищык1агъэр жэбзэ дахэ п1улъыныр ык1и хъяр зи1эхэм дэгъоу уафэхъохъу пш1оигъоныр ары ны1эп. Мыщ дэжьым хэти ш1уфэ1онымк1э амалэу 1эк1элъыр къы-щигъэлъэгъон ылъэк1ыщт, зыфэлъа1охэрэм ягуапэ ыш1эщт. Арышъ, хэгъашъомэ мэхьанэ ин зи1э хъохъу зэгъэфагъэхэр бэрэ къызэрэща1охэрэр бгъэш1эгъонэу щытэп.
Къызфэт1уагъэхэм афэшъхьафэу адыгэ лирическэ орэдхэм ахэтых ухыгъэ шъыпкъэхэу, зэфэш1ыгъэу щыт 1оры1уатэхэри. Ахэмэ 1офыгъоу зыфэгъэхьыгъэхэм ехьыл1агъэу къыща1он фаер зэк1 п1оми хъунэу нахьыбэрэмк1э къаща1о. Ащ фэдэх, гущы1эм пае, 1эзэным фэгъэхьыгъэ орэдхэр. Шъорэк1 орэдхэр гъэпсык1э гъэнэфагъэ я1эу, зэк1эупк1агъэхэу щытых, япэубли, як1эухи зэпхыгъэх, къыща1о аш1оигъори гъэнэфагъэ. Джащ фэдэу зэк1эупк1агъэу щытых псэушъхьэмэ афэгъэхьыгъэ орэдхэри («Хъэжъымрэ Къожъымрэ», нэмык1хэри). Мыхэмэ ясюжет гъэнэфагъэ пэублэ ык1и к1эух теубытагъэхэр я1эх.
Адыге лъэпкъ лирикэм хэтых мы къызфэт1уагъэхэм афэдэ орэдхэу къэбарыр игъэк1отыгъэ хьазырэу къызщыра1отык1хэрэр. Нэшанэу я1эхэмк1э ахэр лиро-эпическэ 1оры1отэ лъэпкъым хэхьэх. Сыда зып1ок1э, хъугъэ-ш1агъэр къыра1отык1ыным на-хьи ахэмэ ащ епхыгъэ к1эхэк1хэм ана1э нахь ащытет, гум ихъык1рэ-иш1ык1хэрэм мэхьанэ ин ащыраты. Къэ1огъэн фаер, лиро-эпическэ гъэпсык1э зи1э орэдэу адыгэ-мэ къахэнэжьыгъэр мэк1э дэд. Хьанджэрыерэ К1эшъ Адылджэрыерэ атхыгъэхэмэ къызэрагъэлъагъорэмк1э, лирическэ орэд лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ адыгэмэ нахьыпэм я1агъ, ау Урыс-Кавказ зэошхом иягъэк1э ахэмэ ащыщэу а1эк1эк1одагъэр бэдэд.
Адыгабзэм иамал зэфэшъхьафхэр жъугъэу зэрэщагъэфедэхэрэм иш1уагъэк1э, тызтегущы1эрэ орэдхэр к1эрак1эх, бзэм икъэгъэлъэгъок1э ш1ык1эхэр бэрэ къыз-щыфагъэшъхьапэх. Ыпшъэк1э къызэрэт1уагъэу, ахэр бзэм ылъэныкъок1э нахь зэгъэк1угъэхэу ык1и нахь уз1эпащэу хъунхэм фэш1, орэдусхэм зи алъэк1 къамыгъа-нэу лъэпкъыбзэм псэолъапхъэу 1эк1элъхэр щызэрагъэпэшыгъэх. Сыдигъок1и ахэмэ зыщагъэгъупшагъэп орэдым къедэ1ухэрэм ар икъоу зэхаш1эным, ыкупк1 гушъхьэ лэжьыгъэ афэхъуным фэш1, ар гущы1э зэк1ужь дахэхэмк1э усыгъэн зэрэфаер. Мыщ дэжьым умэхъын мэхьанэ гущы1эм и1эу зэралъытэщтыгъэми иш1огъэшхо къэк1уагъ. Нэмык1рэ 1оры1отэ лъэпкъхэм афэдэу адыге лирическэ орэдхэм игъэк1отыгъэу ащагъэфедэх фэгъэдэн-егъэпшэныр, къэгъэнэфэныр ык1и егъэлыеныр. Шъыпкъэ, тызтегущы1эрэ орэдхэм мыхэр зэфэдэу къащыхафэх п1он плъэк1ыщтэп.
Фэгъэдэн къэ1уак1эхэр ары тызтегущы1эрэ орэдхэм анахьыбэрэ узщарихьы-л1эхэрэр. Сыда п1омэ, ащ иш1уагъэк1э орэдыр зыусыгъэхэм агу ихъык1рэ-иш1ык1рэр шъхьэихыгъэу къа1он алъэк1ышъ ары. Янэ къылъфыгъэм ихьадэ зыш1одэхэ бзылъ-фыгъэм чылэшхор къыгъэнэфыным нэсэу фыжьэу, дахэу къыщэхъу ык1и арэущтэу гъыбзэу ыусыгъэм къыще1о. Ащ дырагъаштэ гъыбзэр къэзы1орэ пстэуми. Мыщ дэжьым анахь мэхьанэ зи1эр зытет шъыпкъэр арэп, гъыбзэр зыусыгъэм ыгу ихъык1рэ-иш1ык1хэрэр ары нахь.
Шъорэк1 орэдхэм шыр зэрэчъэрэр бланэ чъэрэм ащыфагъадэ: «Пк1эгъуалэр бланэу чъэрэм дачъэ», «Дэнэгъу бзыери делъэшъуа», «Яунашъхьэри дышъабгъа», нэмык1хэри. Щэрджэсым къыща1огъэ шъорэк1 орэдым узыр шы чэмыдэм фегъадэ: «Зи джэмыдэ тхьэрыкъуэ»; шапсыгъэ орэдым шъорэк1ыр шэу зытесыр чэмыдэу е1о, тхьаркъом фагъадэ: «Зычэмыдэр-тхьаркъу».
Нэмык1 орэд лъэпкъымэ афэдэу шъорэк1 орэдхэм «гуащэ» зыфи1орэ гушы1эр бэк1аерэ къахафэ. Къэ1огъэн фаер, мыщ дэжьым мэхьанэу ащ и1эр гъэш1уабзэу зэрэщытыр ары. Тетыгъо е лъэрыхьыгъэ мэхьанэ шъорэк1 орэдхэм ащыри1эп. Тэ тиш1ош1ык1э, ащ къеушыхьаты шъорэк1 уз хьылъэм зэрэтек1ощтхэм адыгэмэ яцы-хьэ инэу зэрэтелъыгъэр, ау щытми, ар агъэш1оныр орэдусхэм ренэу зыда1ыгъыгъ: «Хъаные я гуащэти тигощэ мафэя!», — а1о ахэмэ.
Къэзгъэнэфэрэ гущы1эмэ ащыщэу «фыжьы» зыфэп1ощтым лирическэ орэдхэм бэдэ-дэрэ уащырехьыл1э. Гущы1эм пае, цыпхынэ орэдхэм цы фыжьыр ащызэрахьэ, пкъыгъо зэфэшъхьафхэр ащыхаш1ык1ых, ныо фыжь ц1ык1ум, л1ыжъ жэк1эфым, нысэ дахэм, пщыпхъу фыжь зэк1ужьым ащалъэнхэу. Пый хьадэхэм «яфыжьыгъэк1э» къахэлыдык1ых зич1ыгу пае псэемыблэжьэу зэогъэ адыгэмэ яхьэдэ «фыжьхэр». Джащ фэд шъорэк1 къы-зэузхэрэм ак1ышъомэ щыгъыжъые «фыжьхэр» къатырепхъэх.
Тызтегущы1эрэ 1оры1уатэхэм бэдэдэрэ узщарихьыл1эрэмэ ащыщ «дахэ» зыфэп1ощт къэгъэнэфэныр. Адрэ 1оры1отэ лъэпкъхэм зэращыхъурэм фэдэкъабзэу адыге лирическэ орэдхэм ахэт бзылъфыгъэхэр зэк1э «дахэх», е «дэхэ дэдэх», «сым исурэтых», «нэрэ напцэрэ зи1эмэ анахь дахэх».
Мыщ дэжьым къэ1огъэн фае, бзылъфыгъэмэ ядэхагъэ къагъэнэфэным фэш1, ахэр псэушъхьэхэм е къолэбзыухэм арагъапшэхэу къызэрэхэк1рэр. К1ышъо ямыш1ык1э дахэрэ нэпцэ зэгъэзэфагъэрэ бзылъфыгъэхэу къызтегущы1эхэрэм зэри1эхэр хагъэунэфык1ынхэм фэш1, «къанджым фыжьэу хэлъым фэдэр ык1ышъу, ш1уц1эу хэлъым фэдэр ынапц», — а1о. Цэу ащ 1утхэр мэлыцэ жъгъэйхэм афагъадэх.
Нарт пщыналъэхэм къащегъэжьагъэу адыгэ жэры1о усэхэм нэшанэ афэхъу-жьыгъэ къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэу «дэнэ гъопак1эхэр», «дэнэ къамыщ», «жэк1эф» зыфэп1ощтхэм ык1и нэмык1хэм лирическэ орэдхэм уащы1ок1э. Къэзгъэнэфэ-рэ гущы1эхэу лирическэ орэдхэм ащагъэфедэхэрэр нахьыбэрэмк1э зэтефэх нахь мыш1эми, зэфэшъхьаф къэ1уак1эхэри мымак1эу ахэмэ къахафэ. А зы орэд лъэпкъхэм къэ1уак1эхэр нахь ащызэфэдэхэми, е нахь ащызэпэблагъэхэми, лъэпкъ зэфэшъхьаф-хэм ахэр ащызэтефэхэрэп, е, аужыпкъэм, ащызэпэчыжьэх.
Егъэлыек1ыныр бэк1аерэ орэдыжъмэ ащагъэфедэ. Тызтегущы1эрэ орэдхэм сыд л1эужыгъори п1оми хъунэу гъэиныгъэу къаща1о: л1ыхъужъмэ янэшанэхэр, ягъэхъ-агъэхэр, пкъыгъоу ахэмэ агъэфедэхэрэр ык1и нэмык1хэр. Ежьхэм къызэращыхъурэм, еплъык1эу фыря1эм елъытыгъэу пкъыгъохэм янэшанэхэр егъэлыегъэ дэдэу орэдхэм бэк1аерэ къаща1о. Гущы1эм пае, «Мерэм игъыбз» зыфи1орэм Пэнэжьыкъуае дэт сы-мэджэщым зыпсэ щыхэк1ыгъэ бзылъфыгъэ ныбжьык1эм ихьадэ къуаджэр къызэлъ-егъэнэфы а1озэ халъхьагъ:
Пэнэжьыкъуае къызэлъызгъэнэфрэр
Мерэм ихьэдэ фыжъ.4
Мыщ дэжьым анахь мэхьанэ зэратрэр 1офыр зытет шъыпкъэр армырэу, гъыб-зэр зыусыгъэм ыгу ихъык1ырэ-иш1ык1хэрэр, еплъык1эу и1эр ары. Гъыбзэр зыусы-гъэм ышыпхъу ихьадэ ежь зэреплъырэм фэдэу нэмык1хэри ригъэплъыхэ ш1оигъоу ащ фэдизэу егъэлыягъэу къытегущы1э. Ц1ыфмэ ар икъоу зэхаш1ык1ы ык1и арэущтэу зы1уагъэм емык1оу фалъэгъурэп. Нэмык1эу къэп1он хъумэ, игъонэмысэу аук1ыгъэ бзылъфыгъэм идахэ а1оныр гъыбзэр зезыхьэхэрэм игъоу алъэгъу, къырагъэк1у.
Адыгэ лирическэ орэдхэм (анахьэу узхэм ык1и 1эзэным афэгъэхьыгъэхэм) эсте-тикэ пшъэрылъым мэхьанэшхо щыря1. «А орэдхэм, — етхы Нало З. М., — яметало-гие (эстетикэ пшъэрылъэу агъэцак1эрэм) дунаим исурэт хьэламэтхэр къыгъэлъэгъо къодыеу щымытэу, пэсэрэ ц1ыфым зэрэш1ош1ыщтыгъэмк1э, зына1э къатет к1оч1э лъэшхэр агъэш1оным имызакъоу, ш1у аш1эным фигъэблыщтыгъэх».5 Джары метафор ык1и перифраз зыфэп1ощт къэ1уак1эхэр жъугъэу шъорэк1 орэдхэм, гущы1эм пае, зык1ащагъэфедэхэрэр. Шъорэк1хэр къызщыхиутрэ ч1ып1эхэм «жъуагъохэр атес хъугъэ» а1о нахь, ежь узым ыц1э занк1эу къызк1ырамы1орэр. Джащ фэд, узым е1азэхэ зыхъук1э, шъоу къыращэк1ырэм «к1ако» ра1о нахь, ыц1э знак1эу къа1орэп. Мыхэмэ яхьщырэу агъэфедэх перифразэк1э заджэхэрэ къэ1уак1эхэр.
Мыщ дэжьым тэ зигугъу къэтш1ыгъэхэр адыгабзэм къэ1ок1э амалэу и1эхэм ащыщхэу лирическэ орэдхэм нахьыбэрэ къахафэхэрэр ары ны1эп, ау ащ нафэ къеш1ы, къэ1ок1э хьазырхэр орэдхэм бэш1агъэу ащагъэфедэхэу зэрэщытыр. Тэ къэт1уагъэмк1э тыкъызтегущы1эрэ 1оры1уатэхэм япоэтическэ шъуашэ зэхэфыгъэ хъугъэу тлъытэ-рэп. Пшъэрылъэу тэ зыфэдгъэуцужьыгъагъэр адыгэ лирическэ орэдхэр художествен-нагъэм ылъэныкъок1и байхэу, к1эрак1эхэу зэрэщытхэм щыдгъэгъозэнхэр ары ны1эп. Гухэлъэу ти1агъэр къыддэхъугъэу тэлъытэ.
Зэфэхьысыжьыгъэу къэп1он хъумэ, художественнэ образэу тызтегущы1эрэ орэдхэм ахэтхэм нафэ къаш1ы щы1эныгъэм къыхэхыгъэ 1офыгъохэу орэдхэр зыфэгъэхьыгъэхэр ык1и эстетическэ уасэ зэрафиш1ырэм имызакъоу мэхьанэу я1эри къыгъэнафэу зэрэщытыр. Сыда п1омэ, «сыд фэдэрэ поэзиери шъыпкъэу зыхъурэр народнэу щыт зыхъук1э ары, нэмык1эу къэп1он хъумэ, илъэпкъ зыфэдэр къыгъэлъагъо зыхъук1э ары».6 Народ-нэ лирикэм зэригъэзафэщтыгъэх этическэ ык1и эстетическэ еплъык1эхэу лъэпкъым зыди1ыгъхэр. Ащ къыхэк1эу художественнэ ш1уагъэу лирическэ орэдхэм а1эк1элъхэр ахэмэ гупшысэ шъхьа1эу апхырыщыгъэхэм япхыгъэ шъыпкъэу щытых.
Фэгъэдэнхэр лирическэ орэдхэм ащагъэфедэх хъугъэ-ш1эгъэ инхэм ана1э ты-рагъэдзэным, ащк1э анахь мэхьанэ зи1эм гу лъарагъэтэным афэш1. Ахэмэ орэдыжъ-ым гупшысэ шъхьа1эу хэлъыр къыбгуры1онымк1э яш1огъэшхо къэк1о ык1и ахэр орэдым шъхьаф-шъхьафэу итэкъухьагъэу къыхэмыфэхэу, зэпхыгъэ художественнэ зэгъэу1угъэу гъэнэфагъэу щагъэфедэх. Фэгъэдэнхэр образнэ къэгъэлъэгъонымк1э амалыш1оу щытых ык1и ахэмэ яш1уагъэ нахь зызи1этрэр къагъэлъагъорэм нахь ехьыл1агъэхэ, нахь пэблагъ-эхэ, ахэр орэдыр зыфэгъэхьыгъэм епхыгъэхэ шъыпкъэ зыхъухэк1э ары.
Къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэр (эпитетхэр) лирическэ орэдхэм бэк1аерэ ащагъэ-федэрэ къэ1ок1э щэрыохэм ащыщых. Загъорэ итефэрабгъоу къыхахыгъэ гущы1э щэрыомк1э ц1ыфым ишэн зек1уак1э анахь къыхэщырэ нэшанэр хагъэунэфык1ы, орэдым едэ1урэм ына1э тырырагъадзэ. А гущы1эр анахь тефэу, анахь щэрыоу обра-зым икъэгъэлъэгъонк1э къыч1эк1ы.
Ащ фэдэ гущы1эхэм ш1эныгъэлэжьхэр къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэк1э (эпитетк1э) яджэх. Ыпшъэк1э зэрэдгъэунэфыгъэу, ахэр бэрэ идейнагъэм ылъэныкъок1э лъэшэу ушъагъэхэу ык1и ящэрыуагъэк1э псыхьажьыгъэхэу къыч1эк1ых. Орэдмэ ахэт образ-хэм ягъэпсынк1э ахэмэ мэхьанэшхо я1 ык1и зэк1э лирическэ орэдхэм яхудожественнэ шъуашэ къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэм мэхьанэ ин щыря1. Эпитетым пкъыгъом изы лъэ-ныкъо ык1и изытет горэ къегъэнафэ. Пкъыгъоу къыгъэнафэрэм епхыгъэ шъыпкъэу ар агъэфедэ. Къыгъэнэфэрэ гущы1эм игъусэу а зы эпитетхэр орэд зэфэшъхьафхэм ащагъэфедэхэу бэрэ къыхэк1ы. 1оры1отэш1эныгъэр ащ фэдэмэ «къэ1ок1э хьазырхэр, къэзгъэнэфрэ хьазырхэр» (постоянные эпитеты) ы1озэ яджэ.
Адыгэ лирическэ орэдыжъхэр ч1ыопсым хэхъухьэрэ-хэш1ыхьэхэрэм, ащ щыщ 1офыгъохэм лъэшэу япхыгъэх. Ахэмэ янэшэнэ шъхьа1эмэ ащыщых ч1ыопсым пкъыгъо-хэм ык1и хэхъухьэхэрэм афэгъэдэнхэр, ягъэпшэнхэр ык1и ахэмк1э къэгъэнэфэнхэр. Ахэмэ къызэ1уахы орэдмэ къатырэ гу ихъык1-иш1ык1хэр зыфэдэр, ялъэшыгъэ ык1и мэхьа-нэу я1эр. Къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэм яш1уагъэк1э ц1ыфым ыгу ихъык1хэрэр, изэхаш1эхэр, игуузхэр ык1и зыгъапэхэрэр нахь икъоу къы1онхэ елъэк1ы. Ащк1э амалыш1умэ ащыщых, щэч хэмылъэу, эпитетхэри. Ахэмэ къащэлъагъо орэдыр къэзы1орэм идунэе зэхаш1э ык1и идунэе гуры1уак1э. Мыщ ишыхьатэу щысэхэр ыпшъэк1э къэтхьыгъэх.
Нафэу зэрэщытымк1э, къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэр игъорыгъоу л1эш1эгъу пчъагъэхэм къак1оц1 хашыпык1ыщтыгъэх. Нахьыбэрэмк1э, къыхахыщтыгъэхэр орэдхэм нахь къяк1унхэу, ящык1агъэхэу щы1эныгъэм икъэгъэлъэгъонк1э зиш1уагъэ къэк1ощтхэр, орэдхэр зыфэгъэ-хьыгъэхэр нахь гуры1огъош1у къэзыш1ыхэрэр арых. Загъорэ тызтегущы1эрэ орэдхэм зы-щаусыгъэ ч1ып1эм щагъэфедэрэ диалектым къыхэхыгъэ эпитетхэм уащырехьыл1э. Мыхэр ч1ып1э нэшанэхэу орэдыжъмэ ягъэпсык1э хэлъых. Эпитетхэм ямызакъоу нэмык1 къэ1ок1э шапхъэхэу орэдмэ къахафэхэрэм вариантхэр къагъэпсых. Ч1ып1э нэшанэхэр зэк1эми къагурымы1охэу къыхэк1ышъ, ямэхьанэ гущы1алъэм къыщы1огъэн фаеу мэхъу. Орэдыжъхэр зыдэт тхылъхэр зэхэзгъэуцохэрэм мыщ лъэшэу ана1э тетын фае.
Гъэнэфагъэу зэрэщытымк1э, къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэр 1оры1отэ лъэпкъы пстэ-уми агъэфедэх, ау орэдыжъхэм ахэр нахьыбэрэ къащыхафэх п1оми ухэукъощтэп. «Поэзием, — е1о А. Н. Веселовскэм, — эпитетыр «нахь къыщыхафэ, нахь къыщыхэщы п1алъэм игъэпсык1э нахь дыригъаштэзэ».7 Арышъ, орэдыжъхэм ахэт художественнэ образхэр къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэм ямыш1ык1эу къэлъагъоу, тефэрабгъоу ык1и нафэу къаш1ых. Лирическэ орэдхэр зыусыгъэхэм агъэфедагъэх къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэу образхэр 1упк1э къэзыш1ыхэрэр, нэм къык1эзгъэуцохэрэр. Пыйхэм яобразхэр агъэп-сыхэ зыхъук1э, нэшэнэ дэеу ахэмэ ахэлъхэр къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэр шъхьасынчъэу агъэфедагъэх.
Зэфэхьысыжьыгъэу къэп1он хъумэ, къэзгъэнэфэрэ гущы1эхэр адыгабзэм къэгъэлъэгъок1э амалэу и1эмэ ащыщэу щы1эныгъэр образнэ-художественнэ шъуа-шэм илъэу къэгъэлъэгъогъэнымк1э амалыш1у хъурэмэ ащыщ. Мыщ дэжьым хэгъэунэфык1ыгъэн фае, лирическэ орэдхэм яэстетическэ шъуашэрэ мэхьанэ купк1эу ак1оц1ылъымрэ зэтефэхэу, зэдрагъаштэу зэрэщытыр. Эпитетым иш1огъэшхо къак1о образмэ ягъэпсынк1э ык1и орэдыжъхэм эстетическэ гухахъо къатынымк1э. Эпитетыр хэпхыжьын умылъэк1ынэу орэдмэ яжабзэ щыщ шъыпкъ.
Къызэрэт1уагъэмк1э метафорэхэр бзэм икъэгъэлъэгъок1э амалэу адыгэ лирическэ орэдхэм ащагъэфедэхэрэмэ ащыщых. Адрэ 1оры1отэ лъэпкъмэ анахьыбэрэ тызтегущы1эрэ орэдыжъхэм мыхэмэ уащырехьыл1э, ау зигугъу къэтш1ыгъэ орэдыжъ лъэпкъы пстэуми ахэр зэфэдэу къахафэхэрэп. Зэрэдгъэунэфыгъэмк1э, метафорэхэр анахьыбэрэ зыщагъэфедэхэрэр 1эзэным ехьыл1эгъэ орэдыжъхэр арых.
Литературэм итеории I оры1отэш1эныгъэми метафорэр псалъэм икъэгъэлъэгъок1э амалхэр лъэш дэдэ къэзыш1ыхэрэм ахалъытэ. Тызтегущы1эрэ орэдыжъхэм ар агъэ-федэзэ мэхьанэ зэфэшъхьафхэр къыщатых. Ыпшъэк1э зэрэхэдгъэунэфык1ыгъэу, шъорэк1 орэдмэ ахэтых метафорэ зак1эк1э къэ1уагъэхэр. Нафэ къызэрэтфэхъугъэу, метафорэм щысэ гъэнэфагъэхэмк1э орэдыжъмэ гупшысэ шъхьа1эу ахэлъхэр къыре1отык1ых, къытегъаш1эх. Ащ гупшысэ шъхьа1эу орэдым хэлъым к1егъэтхъы ык1и арэущтэу едэ1ухэрэм нахь зэхаш1эу еш1ы.
Адыгэ лирическэ орэдхэм агъэфедэрэ къэгъэлъэгъок1э амалхэм ащыщ егъэлы-егъэнри. Мыщи ыпшъэк1э игугъу къэтш1ыгъ. Ар образнэ къэ1уак1эу зы пкъыгъо горэм, дэхагъэм е нэмык1рэ нэшанэу л1ыхъужъхэм ахэлъхэм афэгъэхьыгъэ егъэлыегъэ еплъык1эхэр къэзытхэрэр ары. Зэрэдгъэунэфыгъэу, ащ художественнэ къэ1уак1эр нахь 1упк1эу ык1и нахь нэрылъэгъоу къеш1ы. Егъэлыегъэным иш1уагъэк1э орэдусмэ щык1эгъэнчъэ образхэу ищы1ак1э зык1эхъопсыхэрэр зэк1э къызщыдэхъугъэ псэук1э къащигъэлъагъощтыгъ, хъопсап1эу и1эр зэк1э къащыри1отык1ыщтыгъ.
Арышъ, къэгъэлъэгъок1э амалэу адыгэ народнэ лирикэм щагъэфедэрэр бэ ык1и зэфэшъхьафых. Ахэмэ орэдым ипычыгъохэр лъыгъэк1отэгъэнхэмк1э яш1уагъэ къэк1о, нахь мэхьанэ зи1эр къыхагъэщы, едэ1ухэрэм ана1э тырырагъа-дзэ. Ащ имызакъоу къэгъэлъэгъок1э амалхэм образхэм ягъэпсынк1э мэхьанэшхо я1, къагъэк1эрак1эх, нэрылъэгъоу ык1и гуры1огъош1оу къаш1ых, образнэ шъуашэ и1эу орэдыр къызтегущы1эрэр къедэ1ухэрэм алъынагъэсы.
Гущы1эр псэолъапхъэу орэдыр зыхэш1ык1ыгъэр ары, ащ ылъапс. Орэдыжъмэ ащыщэу анахь дэгъоу усыгъэхэм 1эпэ1эсэныгъэшхо фыря1эу а псэолъапхъэр ащагъэ-федагъ, «орэдым гущы1э хэудзын плъэк1ыщтэп» зэра1орэр къыгъэшъыпкъэжьэу зы гущы1э лые ахэмытэу тызтегущы1эрэ адыгэ лирическэ орэдыжъхэр усыгъэх. Орэдым хэт гущы1э пэпчъ мэхьанэ гъэнэфагъэ зэрехьэ, ич1ып1э щыт, зэк1э орэдым мэхьанэу и1эм дырегъаштэ. Поэтическэ шъуашэу ащ и1эм ылъапс.
Мэхьэнэ зэфэшъхьафыбэ къызэрык1ырэ гущы1абэу зэхэтых адыгэ лирическэ орэдхэр. Ахэмэ ягущы1алъэ бай дэдэу щыт. Орэдыжъым игущы1алъэк1э къэпш1эн плъэк1ыщт ар зыусыгъэ ц1ыф лъэпкъым ищы1эк1э-псэук1э зыфэдэр, ихабзэхэр, дин ш1ошъхъуныгъэу и1эр, зыгъэгумэк1хэрэр, зык1эхъопсырэр, нэмык1 лъэпкъымэ зэп-хыныгъэу адыри1эхэр, къэзыуцухьэрэ ч1ыопсымрэ ащ ибаиныгъэрэ: мэзэу, псыхъоу и1эхэр, ащ ахэсхэр.
Литературэр
1. АРИГИ-м иархив. Ф.1. П.21. Д.85. Купл1ашъхьэ орэд. Къэзы1уагъэр 1эк1эгъу Ибрахьим Къасполъэты ыкъу, зытхыгъэр Хэшхы Индар. Къ. Тэхъутэмыкъуай, 1960-рэ илъэс.
2.АРИГИ-м ифонотек. Натрыф упк1эпк1э орэд. К. №390(10). Къэзы1уагъэр Борс Хъаний Умарэ ыпхъу. Къ. Нэшъукъуай, 2003-рэ илъэсым сигъэтхыжьыгъагъ.
3.АРИГИ-м ифонотек. Нысащэ орэд. К. №324 (10). Къэзы1уагъэр Нэхэу Дах Зек1ошыу ыпхъу. Къ. Джэджэхьабл, 2001-рэ илъэсым сигъэтхыжьыгъ.
4.АРИГИ-м ифонотек. Мерэм игъыбз. К. №512(31). Къэзы1уагъэр Бузэрэ Аминэт Нухьэ ыпхъу. Къ. Хьатикъуай, 2005-рэ илъэсым сигъэтхыжьыгъ.
5.Налоев З.М. У истоков песенного искусства адыгов / З. М. Налоев. // НПИНА. — Т. 1. — М.: Сов. композитор, 1986. — С. 26.
6. Белинский В.Г. Собр. соч.: В 3 т. Т. 3. / В.Г. Белинский. — М.: Гослитиздат, 1948. — С. 790.
7.ВеселовскийА.Н. Историческая поэтика / А.Н. Веселовский. — Л.: ГИХЛ, 1940. — С. 73.
Автор: Нэхэе С.М.
Читайте также:
24 январь 2019, ЧетвергОСОБЕННОСТИ БЫТОВАНИЯ АДЫГЕЙСКИХ СОВЕТСКИХ НАРОДНЫХ ПЕСЕН И ИХ ИСПОЛНИТЕЛИ
24 январь 2019, ЧетвергАДЫГЭМЭ АЦ1ЭХЭМ ЯЗЭХЭТЫК1Э-ГЪЭПСЫК1Э ШЪХЬА1ЭМЭ АЩЫЩХЭР: Основные особенности образования адыгских имен
05 март 2018, ПонедельникАДЫГЭ ОРЭДХЭМ ХУДОЖЕСТВЕННЭ-КЪЭIОКIЭ АМАЛХЭУ АЩАГЪЭФЕДАГЪЭХЭМ ЯЗЭГЪЭПШЭН-ЗЭПЭГЪЭУЦУН ЗЭХЭФХЭР
03 декабрь 2017, ВоскресеньеШЭКIО АБРЕКРЭ АДЫГЭ КIЭЛЭЦIЫКIУ ЛИТЕРАТУРЭМРЭ
30 ноябрь 2017, ЧетвергАДЫГЭ ОРЭДХЭМ ХУДОЖЕСТВЕННЭ-КЪЭ1ОК1Э АМАЛХЭУ АЩАГЪЭФЕДАГЪЭХЭМ ЯЗЭГЪЭПШЭН-ЗЭПЭГЪЭУЦУН ЗЭХЭФХЭР