Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет иунашъоу N 231-р зытетэу «Адыгэ Республикэм икъэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэралыгъо кадастрэ уасэм игъэнэфэнкIэ Адыгэ республикэ гупчэр» зыфиIорэр зэхэщэгъэным ехьылIагъ» зыфиIоу 2018-рэ илъэсым чъэпыогъум и 26-м аштагъэм тегъэпсыхьагъэу къэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэралыгъо кадастрэ уасэм игъэнэфэнкIэ Адыгэ республикэ гупчэр» зэхащагъ. Адыгэ Республикэм амыгъэкощырэ мылъкоу итым икадастрэ уасэ игъэнэфэнкIэ фитыныгъэ гъэнэфагъэхэр мы Гупчэм иIэх. Кадастрэ уасэр зэрящыкIагъэм, ащ шIуагъэу пылъым ыкIи уахътэу тешIагъэм зэшIуахын алъэкIыгъэхэм афэгъэхьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ кадастрэ уасэхэм ягъэнэфэнкIэ Гупчэм ипащэ ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэрэ Джэндар Мурат Мэдинэ ыкъом.
— Мурат, уахътэу тешIагъэм сыда къыжъудэхъугъэр?
— Илъэсым ехъугъ ныIэп Гупчэр зызэхащагъэр. 2020-рэ илъэсым мэкъумэщ мэхьанэ зиIэ, промышленностым къыхиубытэрэ чIыгухэм, анахьэу къагъэгъунэрэ чIыпIэхэм ыкIи псэуалъэхэм якадастрэ уасэ агъэнэфэщт. ХэбзэгъэуцугъакIэу щыIэм диштэу къэралыгъо кадастрэ уасэм игъэнэфэнкIэ къэбарэу къызIэкIэдгъэхьагъэр бэ мэхъу. Гупчэм Iофышхо егъэцакIэ амыгъэкощырэ мылъкум изытет зыфэдэм игъэунэфынкIэ. АщкIэ гъусэныгъэ адыриI чIыпIэ зыгъэIорышIэжьыным икъулыкъухэм ыкIи къэралыгъо хабзэм икъулыкъухэм. Амыгъэкощырэ мылъкум имониторинги зэпыурэп.
КъэсIуагъэм къыхэгъэхъожьыгъэн фае цIыф псэупIэхэм ячIыгухэмрэ капитальнэ псэолъэшIыным къыхиубытэхэрэмрэ игъэкIотыгъэу 2020-рэ илъэсым мы Iофтхьабзэм къызэрэхедгъэубытэщтхэр.
— Амыгъэкощырэ мылъкур зиунаемрэ бэджэндэу ар зыштэрэмрэ сыда ашIэн фаер кадастрэ уасэм фэгъэхьыгъэу?
— Амыгъэкощырэ мылъкум икадастрэ уасэ къикIырэр цIыфхэр жъугъэу хэлажьэхэзэ къэралыгъо кадастрэ уасэр гъэнэфэгъэныр ары. Мыщ лъэныкъуабэ къыхеубытэ: амыгъэкощырэ мылъкур чIыпIэу зыдэщыIэр, район гупчэм зэрэпэIудзыгъэр, коммуникациер щыIэ-щымыIэр, джащ фэдэу нэмыкI лъэныкъохэри. Ахэр зэкIэ къыхеубытэх кадастрэ уасэм игъэнэфэн. Мылъкум тыралъхьэрэ хэбзэIахьми, бэджэндыпкIэр зыфэдизми мэхьанэ яIэу щыт кадастрэ уасэр агъэнафэ зыхъукIэ.
— Амыгъэкощырэ мылъкур зиунаехэр къэралыгъо кадастрэ уасэм игъэнэфэн хэлэжьэн фитхэба?
— Фитых адэ, зиунаехэм анахь дэгъоу ахэм язытет хэта зыгъэунэфын зылъэкIыщтыр!
Ащ епхыгъэу къэралыгъо кадастрэ уасэм игъэнэфэнкIэ хэбзэгъэуцугъэу щыIэм къыщыдэлъытагъ амыгъэкощырэ мылъкур зиунаехэм къафэгъэзагъэ хъугъэ псэуалъэхэм яфэшъошэ уасэ аратыным ифитыныгъэ яIэнэу. Ащ пае псэуалъэр зиунаем е ащ иофициальнэ лIыкIо псэуалъэм фэгъэхьыгъэ декларациер аритын фае. ПэшIорыгъэшъэу амыгъэкощырэ мылъкум уасэу фашIыгъэм ар емызэгъ хъумэ, отчетымкIэ зыдыримыгъэштэрэ лъэныкъом къыпкъырыкIызэ, мэфэ 50-м къыкIоцI тхылъ афигъэхьынэу фитыныгъэ иI.
Декларацием зэрэхэплъэщтхэ шIыкIэр Урысые Федерацием экономикэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ иунашъоу N 318-р зытетэу 2019-рэ илъэсым мэкъуогъум и 4-м къыдэкIыгъэмкIэ ухэсыгъэ хъугъэ.
Адыгэ Республикэм икъэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэралыгъо кадастрэ уасэм игъэнэфэнкIэ Адыгэ республикэ гупчэм» исайтэу https://gko-adyg.ru. декларацием итын фаехэм нэIуасэ защыфэшъушIын шъулъэкIыщт.
— Декларациер сыдэущтэу аIэкIэбгъэхьан плъэкIыщта?
— Декларациер мыщ фэдэу аIэкIэбгъэхьан плъэкIыщт:
1. Къэралыгъо кадастрэ уасэмкIэ Адыгэ республикэ гупчэм пшъхьэкIэ зыфэбгъэзэщт. Ар зыдэщыIэр: 385000, Адыгэ Республик, къ. Мыекъуапэ, ур. Пролетарскэр, 304-р;
2. ПочтэмкIэ бгъэхьын хъумэ, а адрес дэдэр къэнэжьы;
3. Электрон шIыкIэм тетэу: email@example.com.
Амыгъэкощырэ мылъкум фэгъэхьыгъэ къэбарэу декларацием итыр зэкIэ джырэкIэ кIуачIэ зиIэ хэбзэгъэуцугъэм къыпкъырыкIырэ пшъэрылъхэм адиштэн фае. Ахэм ахэхьэх ЕГРН-м къыхэтхыкIыгъэхэр, справкэхэр, письмэхэр, зэфэхьысыжьхэр, къэралыгъо хабзэмрэ чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымрэ якъулыкъухэм, экспертхэм, организациехэм къагъэхьазырыгъэ тхылъхэр ыкIи нэмыкIхэр. Амыгъэкощырэ мылъкум хэхьэрэ пкъыгъом уасэ фашIын зыхъукIэ а пстэури къыдалъытэ.
Гупчэр мэфэ 50-м къыкIоцI декларацием хэплъэн фае. Ащ зыхэплъэрэ нэужым IофшIэгъу мэфи 5-м шIомыкIэу джэуапыр аIэкIигъэхьажьынэу щыт.
Мыщ дэжьым хэгъэунэфыкIыгъэн фае кадастрэ уасэм игъэнэфэн лъэныкъуабэ хэлажьэзэ, шъхьэихыгъэу зэрэкIорэр. Мылъкур зиунаехэр ары анахьэу етIани игъэкIотыгъэу ащ хэлажьэхэрэр. Ащ мэхьэнэ гъэнэфагъэ иI. Амыгъэкощырэ мылъкум къыхиубытэрэр зиунаеу щытым чаныгъэ къызхигъэфэн фае кадастрэ уасэм игъэнэфэн кIэух тэрэз фэхъунымкIэ.
ДэгущыIагъэр
Тхьаркъохъо Сафыет.


Чэтыкъо Алыйрэ ягощэ Раерэ илъэс 20-м къехъугъэу зэдэпсэух: зэрэлъэгъухэмэ, зэфэгубжых, зэрэмылъэгъухэмэ, зэфэзэщых. ЛIыри шъузри ащкIэ зэфэдэх. Тхьэм ишыкуркIэ унэгъо шIагъуи ашIагъ, япшъашъи дэкIуагъ, кIэлитIуми, уялъэIужьын имыщыкIагъэу, къащэн фалI. Ау Рае ахэм заригъэгъапэрэп. «ДэкIуагъэми сиIоф хэлъэп, мыдрэхэми афэIыгъыщтхэмэ къащэхэрэр, зэрэгъэдэIошъущтхэмэ, зыкIи сагъапэрэп», — еIо.
Алый ышъхьац имыжъыгъоу фыжьы зышIыгъэр зышIэхэрэм янахьыбэр Рае- пщэркIэ егуцафэх.
— КIо, ухэтми, усыдми, а щыIэныгъэм узэрэтеф (узэрэхэзэгъэшъу), — еIо лIэу есэжьыгъэм, — илъэс 20-м ишIыкIэ-IуакIэу зэблимыхъугъэр джы зэблихъужьына?
Ежь Рае-пщэр «Чэтыкъом Iаджи еIо, ау синасып псынкIэу кIэжъукIыжьышъ», — еIо, хьа-хьахьэу мэщхы.
ЛIыр гумзагъэшъ, унэм имыс зыхъукIэ, пшIэ шъузым къыфытео. Рае ышIэшхо щымыIэми, шэны фэхъугъэу, тIэкIурэ къытыригъаомэ, ыгукIэ ыгъатхъэщтыгъ. Ау лIым ишэн зэрэрыджэгурэм гу лъитэщтыгъэп. ЛIыри хъурэр ымышIэу хъупшIапшIэщтыгъ: къэкIожьын Iоф имыIэгъахэу, джащ фэдэм ушъхьагъу горэхэр ышIызэ, машинэмкIэ къыIулъэдэжьыщтыгъ.
ЗэкIэ зэзыгъотылIэжьырэ бысымгуащэу Рае гъомылэ Iанэм дэхащэу кIэрысыгъ. «А Чэтыкъомэ яныс, зыпшIоода, зэ шхэным ыуж икIи зыгорэ шIэба», — ыIозэ дэлъэтыжьыщтыгъ. ЛIэу машинэм итIысхьажьырэм зыкIэлъэплъэм, Iэпс- лъэпс гъэшкъыгъэу, зикъэщэгъушIум фэдэ теплъэ тыриштагъ, Рае апэрэу гъунджэм екIуалIи иплъагъ: а лъэкъо зэндэ псыгъобзэ цIыкIущтыгъэр арыми пшIэжьынэп, зэдэб-зэпэхъурай, пшъи шъхьи зэшIот. Рае ыгу къыпиIонтIыкIыгъ: — «Сыкъызащэм, «сыд гущэу щымыIаха» аIуи, хьэблэ шъузи, гощэ-шыпхъуи пхъатэ сызпахьыгъагъэп, джы лы стехъуагъэшъ, «Рае-пщэркIэ» лIыри, нэмыкIхэри къысэджэх. Я вам всем покажу, Рае-пщэр», — ыIуи, ыпсэ, ыгу хэIэжьэу бзылъфыгъэ гомэ-ламэр тепкIагъ.
Ягъунэгъу Сарэ нэшIошI къашIэ о къыздизыгъэр, упкIэ цуакъэ щыгъым фэдэу, макъи лъакъи пымыIукIэу унэм къипкIагъ.
— Алыйчик сыфэягъ, — ыIозэ, зыгорэм ищыкIэгъэшхом фэдэу диван гузэгум къитIысхьагъ.
Губжыгъэм хэтэу Рае бзылъфыгъэм зыфыричыгъ:
— Алыйчик, ара, сыд Iофэу дыуиIэр, хэта къыоджагъэри?
Сарэ нэмыз-Iумыз къэхъугъ, егъашIэм зэгъунэгъух, зэхэхьэх…
— Зыми сыфэежьэп, ау сыкъызэрэкIогъагъэри, зыкъызэрэсфэпшIыгъэри ор-орэу уилI еIотэжь, — ыIуи, икIыжьыгъ.
Рае инепэрэ мафэ укъогъагъэ. «ЛIыри къысэдысы, фэмыхъурэр о къашIэ, Сарэжъ цIыкIури – гъэсагъэба сихъазынэжъыр, къысфыкIэкIуатэ; пхъу закъоми иунагъу шIоIофыр, сикIэлэ пIугъитIуи Алахьым ешI къащэмэ зызэрагъэпсыщтыр» — ыIозэ, ыгу зэхахьи гъэу тIысыгъэ. Пагъэу, пшъыгъэу, хэпази чъыягъэ, къызэущыжьым, ахъшам хьазырэу, кIэлитIури лIыри нэмыз-Iумызхэу, ибашъо атеоу щысыгъэх.
«Шыкур! Iофыр сэ къызэрэсщыхъугъэу дэй дэдэп: кIалэхэми шъхьэгъусэми сэ сырялыеп, ошIа?!» Ауми, гъой-щэяшъо зыригъэшIэу Рае къэтэджыгъ, пчыхьэшъхьашхэ аригъэшIыгъ. Ау мы пчыхьэм къыщыкIэдзагъэу игъэпсыкIэ-шIыкIэ зэблихъун мурад ышIыгъ: зигъэодыщт, зигъэкIэрэкIэщт — зишIыщт, IофышIи Iухьащт.
Ыужырэ пчэдыжьым унэм исхэр зэрэригъэкIхэу пкIэн-лъэныр Рае-пщэр ригъэжьагъ, сыхьатныкъуи темышIагъэу пшъыгъэ, къэмэлэкIагъ, ыгу къыпишъугъ, ау, зэрихабзэу, Iанэ къыштагъэп.
«Сыкъарэгъот джы!» — ыIуи щыгъын бэдзэрым кIуагъэ, ау пщэрыIоти, нахь шъошэ тэрэзхэр фэшIу хъугъэп. Ыгу жъэражъэу, ышIэмэ хъущтыр ымышIэу шIукIаерэ лъэсэу къэкIуагъ, зэкIэутыгъэу къэсыжьи, кIэнкIэ жъапхъэ ышIи, щхыу Iэпэщыпсым хилъхьи, пIэстэ такъыр стырыбзэ кIыгъоу ышхыгъ, ащ гъусэ фимышIыжьэу пэкIыжьыгъ; шхэным изэщ, зэришэнэу, тыримылъхьэу тэджыжьыгъэ. Щагум икIи мэкIэ-макIэу щыIэо-лъэуагъ, унэм илъ телефоныр чылэр къызэпигъэджэжьэу, «Ислъамыер» къыригъэпшIыкIутIукIэу къытеуагъ. Рае иныбжьыкIэгъу ыгу къэкIыжьыгъэу, чэрэзэу, ыIэхэр бзыу тамэу зэкIэщыгъэхэу унэкIоцI пчэгум къытелъэрэзагъ, ыгу ыгъэпсэфэу, тхъэжьэу къэшъуагъ, ыкIуачIэ нахь къеблыжьыгъ, ыгукIи нахь самбырыжьыгъэу, «ох, ох, сытхъэжьыгъи» ыIозэ, диван шъабэм хэтIысхьагъ.
Бзылъфыгъэм ышъхьэ зэлъызыштэгъэ гупшысэхэр, ошъопщэ коренхэу, мэкIэ-макIэу текIошъыжьыгъэх, джы Рае- пщэр бэрэчэт хьарамыгъэ-плIэмыягъэ хэмылъэу зытетым тетыгъ.
Унэм икIын зыщиIорэм джыри телефон мэкъэ пщынэ-жъынчыр къэIугъ; Рае игопэ дэдэу къытелъэрази, пшъхьапэу къыдэшъуагъ. IэпсынкIэ-лъэпсынкIэ хъугъэу икIи, унэ пчъэIум Iут къэгъагъэхэр ыгъэкъэбзагъэх, псы акIикIагъ, чэт-тхьачэтхэм ахахьи, ашхын аритыгъ. МодыкIэ пчъэIум къытыринэгъэ телефоныр, Хьажъунэкъор гум къыгъэкIыжьэу, мэбзэрабзэ. Ящанэрэу верандэшхом иуцуи, дыргу-сыргоу тепкIэзэ, кIыригъэлъэсыкIэу (умышIэмэ джэгум щыIэм фэдэу) IугушIукIызэ тхъэжьэу къэшъуагъ. «Нартхэми зы мэфэ тхъагъо къякIу!» – ыIуи, етIысэхи, бахъсымэ зыжьыгъэ чъагъоу гъэучъыIалъэм дэтыр къышти, тасышхом из ригъахъуи, игопэ дэдэу ришъуи, ыгъэуцужьыгъ. КъызызэплъэкIым, ишъхьэгъусэ Алый пчъэшъхьаIум тет.
«Сыдэу непэ жьэу укъэкIожьыгъа?» — еупчIы лIым.
«Тыгъопчыхьэ угъой-щэягъэти, зытIо- зыщэ зэпызгъэузэ сыкъытеуагъ, къапштэрэп, сыгумэкIи сыкъэкIожьыгъ», — къыриIуагъ.
«Ары гущ, си Алый, угумэкIын адэ лыуз-гууз уиIэмэ, сэри къызхэсымыгъэщыми, орыкIэ боу сызаф, — ыIуагъ, зэшъхьэгъусэхэр зэфэрэзэжьхэу, аIапэхэр зэрэIыгъхэу унэшхом изэрэщэжьыгъэх. «Сэри неущ щегъэжьагъэу сыгукIэ сшIоигъо IофшIэн горэм сыпэуцощт», — ыIуагъ Рае, ау азыфагу чъыIэ гучIэихэу къыдэтэджэгъагъэр дэзыжьыгъэмэ, Алый нэмыкI горэми фэягъэп.
Ыужырэ мафэхэм телефоныр къытеомэ, къытелъэразэу къашъоу Рае шэн къыштагъ, ау ар цIыфыпсэ ышIэщтыгъэп, орэдыр къызыщиухырэм, гуIэзэ телефоныр къыпхъуатэти, къэзыIорэм дэгущыIэщтыгъ. Апэрэ тхьамафэр зытекIым, ышIэрэм есагъ; Рае зыдишIэжьэу ыгукIи ыпкъыкIи псынкIагъэ; ишхэн нахь фэсакъэу, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр, хэтэрыкIхэр нахь иIанэ тыригъэуцохэ хъугъэ. Шъыпкъэ, тхьачэт лэпси, лыщыугъэ жъуагъи щыкIагъэхэп, ау салатхэр зэфэшъхьафхэу зыфишIыжьыщтыгъ; зэрэшIомышIыгъэу, икIэпхын ыбг къыщекIокI хъугъэ, бгыри нахь къыхэщыжьыгъ, ынэгушъхьэ шэплъыгъэкIэ дахэр къечъагъ, къашъор псэ пыгъэкIэжьба?! ЛIыми Рае итеплъэ зэрэзэхъокIырэм тIэкIу гу лъитагъ, ау хъурэр ымышIэу зы гущыIэ цIыкIукIи къызхигъэщыгъэп. КIэпхын зэжъу дахи, кофтакIэу ащ диштэрэри къыщэфыгъэх, тырашIыкIыгъэу фэшIу къабзэх, ышъхьаци мыкIэко дэдэу паригъэупкIи, дахэу IуигъэщыкIэу ыублагъ. Пхъур къызэкIом, янэ нахь ныбжьыкIэ ыкIи зыпылъыжь зэрэхъугъэм гу лъитагъ. «МэзитIу-щым зэ укъэкIо къодый, адэ тызэхъокIынба?» — риIожьыгъ.
«А си Рай, бзылъфыгъэр къызэтезыгъанэрэр ышъхьэ ренэу фэсакъыжьэу, зэрэзыпылъыжьырэр ары», — янэ къызэрэриIощтыгъэр ары Рае хэзыщыжьыгъэр ыкIи къышъхьэпагъэр. Ащ къынэуж, тхьаегъэпсэу хэтми а телефон IэдэкъэчIэлъыр къэзыугупшысыгъэр, непэ анахь макIэмэ пшIэ къытео, ары къэс пытэу ыгу риубытагъэу Рае ансамблэм хэт артисткэм фэдэу, къытенэ щымыIэу, ыгукIэ ыгъатхъэу къэшъо.
МэзитIу-щы хъугъэ аущтэу зишIырэр, зымафэ Курганинскэ щэфакIо кIуагъэти, джыри щэчалъэр зэрелъэгъоу теуцуи заригъэщэчыгъ. ГъэшIэгъонба, лIыжъ цIыкIуми мо бзылъфыгъэ гоIу дахэр къышIэжьыгъ: «Вы просто красавица, и стройнее намного стали! Это и без весов видно», — IугушIукIызэ къыриIуагъ. Тхьэпэ цIыкIоу къыритыгъэм мазэкIэ узэкIэIэбэжьмэ къыщэчыгъагъэри, джыри хэкIыгъэри тетыгъ – килограмм 12.
«Сыдэу шIагъуа? Сыфаеуи схэхъогъагъэп, сымышIахэзэ, агъэпщыгъэм фэдэу зысштэгъагъ. Хэти есIонэп сшIагъи, схэзыгъэкIыгъи», — ыгукIэ ыIозэ, зыфэрэзэжьэу Рае IугушIукIыгъ. Апэмычыжьэу щыс Хьасанэшхор къыIукIи, «укIожьыщтмэ, къитIысхь» ыIуи, къыздищэжьыгъ. Яунэ пчъэIу шъыпкъэм, тхьаегъэпсэу, къыщыригъэкIыжьыгъ.
ЛIыри — Алый къыдэхьажьыгъэщтын, щагум дэтыгъэти, имыхабзэу, «къаштэ, дэхэ дэд!» ыIозэ, ыIыгъхэр Iэпиххи, рихьажьыгъэх. ЗэрэхъурэмкIэ, бзылъфыгъэ къызэрыкIо къодыеу ущымытэу, лъэбэкъу пэпчъ уфэсакъэу, зыхэпIэтыкIэу, ощ фэдэр зэрэмыбэр, пстэуми узэрялъэгэкIырэр зыдэпшIэжьэу зыбгъэпсын фае. «Опсэу, сителефон дышъ! «Си Ислъамый!» ыIуи, нитIур къигушIукIэу, лIым игъусэу унэм изэрэщэжьыгъэх.
— А дах! КъыпщышIыгъэр сшIапэрэп, ау узэхъокIыгъ, — ыIуи лIыр ыпашъхьэ упчIэ нэгоу къиуцуагъ.
– Сэ сызэрэщытыгъэ къабз, Алый, ау о цIэ дахэхэр къысфэпшIы зэрэхъугъэр сигуапэ, армырмэ, «Рае-пщэр» оIокIэ хъуныгъа?! О убзэ иIэшIугъэ сегъэткIу, сикIас, арышъ, сэщ паекIэ ушъхьамыс гущыIэ дахэ, — ыIуи, Iанэ къышIэу ригъэжьагъ.
Ау Алый шхын мэ IашIухэри ыпэкIэ фэдэу ынэ къыIуихьажьырэп, ягуащэ кIочIакIэу къыхэхьагъэр — нахь Iушэу, нахь фабэу, нахь Iугъэ-шIыгъэ зэрэхъугъэр зыфихьын ышIэрэпышъ, Iоф хэфагъ. Хьасанэшхори тыдэ къыщыIукIагъа? Ащ боу бзылъфыгъэхэр икIасэх, ишъуз шIуцIэжъ цIыкIу кIэрысэу щысына адэ; хьау, сабый дахэхэр яIэх, Iуи-шIи ахэлъэп, ау Хьасан унагъом икомандирыр, тэрэз кIай.
«Адэ Рае ишъэф сыдэущтэу зэзгъэшIэхэна?» – икIэрыкIэу къалъфыжьыгъэм фэд Алый, ежь ягуащэ нахь лъэгъупхъи, шэнышIуи, хъупхъи, нэгуихыгъи мы къуаджэм дэмысэу, зылъэгъурэ пэпчъ къехъуапсэ фэдэу къыщыхъугъ…
— Iанэр хьазыр, дорогой мой! — ыIуи, ыIитIу ыпчанэ итэу Рае ыпашъхьэ къиуцуагъ; гъэшIэгъонба, къызещакIэм фэдэу бгыр псыгъо, кIэнтIыIури ащ диштэу, щыгъ джанэри къекIупэ!
Телефоныр къытеуагъ. Рае ар псынкIэу ыпхъуати, залым илъэдагъ «Ислъамыер» унэр зэтыричэу къеIо.
ДэхэкIаеу шхэу щысыгъэ Алый фэмыщыIэу къэтэджи, лъэпэпцIыеу шъузыр зэрыхьэгъэ унэшхом имыхьапэу, ащ къыпыт унэм къыщыуцугъэу еплъакIо: Рае есырэм фэдэу, IитIур Iэтыгъэу зэкIэщыгъэу, лъэпэпцIыеу, чынэм фэдэу къэшъо, ары, къэшъо! Ащ фэдэ аIуи къаIотэжьи цIыф ылъэгъугъэп, Алый бзылъфыгъэ къэшъуакIор апэрэу ылъэгъоу фэплъэкIырэп, нэгур мэшIэты, нитIур гушIопсы! Къыухыгъ орэдыр. Тхъэжьыгъэу Рае зыкъызызэрегъэзэкIым, Алый Iэгушхо тео щыт. Зэшъхьэгъусэхэм ягуапэу IаплIышхокIэ зызэращэкIыгъ, мы мэзэ зытIущым хъугъэр зэкIэ Рае къыIотагъ: «Пщэрыжъэу сыщытынэу сыфаепти, сыкъашъоу сыублагъэ, телефоныр сипщынагъ, сыгу рихьыгъ къэшъоныр, мэфэ зытIущкIэ сызIэпищи, цIыфы сыкъэхъужьыгъ, Алый. Укъытеуагъэми, джары къызыкIэсымыштэщтыгъэр, синыбжьыкIэгъу лъэхъан сыгу къыгъэкIыжьыгъ къашъом, анахь пшъэшъэ къэшъуакIоу джэгухэм сахэтыгъ. Илъэс 20-у унагъо сызисым апэрэу мы мэзищ имыкъум мафэ къэс сыкъэшъуагъ, сшIэу сыгукIэ сыкъэкIэлэжьыгъ, къысфэгъэгъу, тIэкIу а зэкIэ зэрэпшIосыушъэфыгъэр. Арэп, пщыгъупшэжьыгъа къашъоу тызэфэзыщагъэр?
Алый илъэс 15 — 16-кIэ шъузыр ежь нахьи зэрэнахьыкIэр ыгу къэкIыжьыгъ, «Илъэс 39-рэ мары шIэхэу ухъущтышъ, сидах, хэдгъэунэфыкIын ыкIи къашъоу усэзгъэшIагъэр дгъашIоу, типшъашъи, махъулъи, тикIэлитIуи, гъунэгъуи, шъэогъуи къедгъэблэгъэнхэшъ, зылъэгъурэм щымыгъупшэжьэу тыкъызэдешIэн!» — ыIуи, къыгъэгугъагъ.
Бзылъфыгъэ Iушым шIыкIи, IуакIи, гъэпцIакIи ымышIэ хъуна?! Уинасып Iахь сыд хъугъэкIи ыкIэ птIупщы зэрэмыхъущтыри ышъхьэкIэ ыушэтыгъ.
Дзэукъожь Нуриет.


ПхъэуӀу
ПхъэуӀу — мэзым хэс бзыу лъэпкъ. Чъыгмэ псынкӀэу ащэзекӀо. Ыпэ пытэкӀэ чъыгышъор зэгуеуты ыкӀи хьацӀэ-пӀацӀэхэр хешыпыкӀых. Ащ сыдигъуи изакъу. Инабгъо чъыг гъурбэхэм арешӀыхьэ, нахьыбэмкӀэ къыхихырэр ныхыр (осина) ары. Набгъом фыжьхэу кӀэнкӀитфхы релъхьэ. КӀэнкӀэхэм, бзыу анэм фэдэу, хъури атесы. Мэфэ 12–13 зыхъурэм щырхэр къыращых. Тхьамэфищ зыхъукӀэ щырхэр набгъом къебыбыкӀых, ау чыжьэу ӀукӀхэрэп. ХьацӀэ-пӀацӀэхэр зэришхырэм пае пхъэуӀум ишӀогъэшхо къегъакӀо.


Мэзаем ыкIэхэм адэжь ЗАГС-м мыкIохэу, суперсервискIэ зэджэгъэхэ шIыкIэмкIэ къэхъугъэ сабыир апэрэу атхыгъ.
АР-м и ЗАГС и ГъэIорышIапIэ къызэрэщаIуагъэмкIэ, онлайн къэралыгъо фэIо-фашIэр апэрэу зыгъэфедагъэр Мыекъопэ районым щыщхэр ары. Мы районым ит поселкэу Каменномостскэм и ЗАГС-мкIэ иотделрэ АР-м и ЗАГС и ГъэIорышIапIэрэ апэрэу ащ фэдэ шIыкIэмкIэ атхыгъэм ыцIэр Варвара.
Къэралыгъо къулыкъухэм уахэмыхьэу, тхьапэ зехьаным ухэмытэу джы сабыеу къэхъурэр суперсервискIэ птхын зэрэплъэкIыщтыр IофыгъошIоу зэкIэмэ къыхагъэщы.
— Сабыеу къэхъурэр ащ фэдэ шIыкIэмкIэ арагъэтхыным фэшI ны-тыхэр къэралыгъо фэIо-фашIэхэр зыщагъэцэкIэрэ Гупчэм хэтынхэ ыкIи электроннэ медицинэ свидетельствэ яIэным зэрэпэшIуемыкIохэрэр къаушыхьатын фае. Электроннэ документыр нэужым хьазыр хъущт, узыщыфаем ар бгъэфедэн плъэкIыщт, — къыщаIуагъ АР-м и ЗАГС и ГъэIорышIапIэ.
Ны-тыхэм яшIоигъоныгъэкIэ тхьапэкIэ шIыгъэ документхэри къаратыщтых.
Сурэтыр: зэIухыгъэ къэбарлъыгъэIэс амалхэр.


САИДЭ ГЪОГУМ ТЕХАГЪ
"Гъогурык1ор гъогу тенэрэп" а1уагъэми, сыхьатит1ум ехъугъэу зыдежьагъэм Саидэ нэсын ылъэк1ыщтыгъэп. Автобусхэм язэпыугъон фае, къэлъагъохэрэп. Машинэ псынк1эхэр арых блэлъэтыхэрэр. Ахэмэ ы1э афи1этырэп: уизакъоу зыщыщ умыш1эрэм удит1ысхьэ хъуна. Загъорэ гъуахъохэу машинэшхо- хэр блэчъыщтыгъэх. Жьэу ахэмэ къапык1ырэм иджэнэ 1эпак1э зырихьыжьэк1э, Саидэ гу1эзэ ыгъэ1эсэжьыщтыгъэ.
Пшъашъэр гумэк1эу зэрэщытым гу лъытэгъоягъэп. Ар зэхиш1эу ш1у щэхъу ыгу имылъэу машинэр къыфэзыгъэуцугъи къахэк1ыгъ, ау хъулъфыгъэ шъхьэзакъом дит1ысхьаныр рикугъэп. "Цыхьэш1эгъоу щымытым уизакъоу удимыт1ысхь" - янэ къызыри1огъагъэм щэгъэжьагъэу а унашъоу къыфаш1ыгъэм дэхыщтыгъэп.
/Къуекъо Асфар/
Комментарии пользователей
Добавить комментарий


Шъэумэн Хьазрэт
Шъэумэн Хьазрэт Мэджыдэ ыкъор — Адыгэ Республикэм ият1онэрэ президент (2002–2007 илъэсхэм).
1937-рэ илъэсым къуаджэу Афыпсыпэ (Республикэм и Тэхъутэмыкъое район) къыщыхъугъ.
Иныбжьык1эгъу щегъэжьагъэу бэрэ Чукоткэ, Сыбыр, нэмык1хэми ащылэжьагъ. 1980-рэ илъэсым щегъэжьагъэу дышъэхэх компаниеу "Полюс" зыфа1орэм и тхьаматэу бэрэ лэжьагъэ.
2002-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм и президентэу хадзыгъ (69,74% хэдзык1о 1ахьэу ыштэгъагъ). Джарымэ Аслъаным ыч1ып1э ихьэгъагъ.
2007-рэ илъэсым ыч1ып1э Тхьак1ущынэ Аслъан щызэблихъугъагъ.
Адыгэ Республикэм и президентхэр
|since 1992|
|Джаримэ Аслъан • Шъоумэн Хьазрэт • ТхьакIущынэ Аслъан • КъумпIыл Мурат|


«Мыекъуапэ шIу сэлъэгъу», ощхыр щещхэу зытеужьыкIэ, гъый зэIу- нэжьыгъэ сабый ибэу янэ лъыхъурэм фэд… зыфиIорэ Мыекъуапэ нэIуасэ тыщфэхъугъ МэфэшIукъо Щенгюл.
Адыгеим тызэрэкIощтыр тиныбджэгъоу Дзыбэ (Махыгъэ) Фуля зызэхехым, «Щенгюл шъуигъусэу музеир зэжъугъэлъэгъу» къытиIогъагъ.
Тэрэзэу тигъэгъозагъ синыбджэгъу, Щенгюл музир гъэшIэгъонэу къызэрэтфиIотагъэм нахь зэпэблагъэ тызэфишIыгъ. Къыхэзгъэщы сшIоигъу, Щенгюл зышIэрэ цIыфыбэхэм, ащ хэкум ыгъэзэжьынэу зэрэхъугъэр къытфаIотагъэу щытыгъ нахь мышIэми, Хъущт Эмел «Лъэпкъым Ипшъашъ» ыIоу филмэу тырихыгъэм ежь къыщиIотагъэ- гъэхэм, иныбджэгъухэм ащ игугъу къызэрашIыгъэм, 2013-рэ илъэсым бзылъфыгъэ режьисёрхэм я 16. Дунэе Фестифалэу «ПхьэнкIыпхьэу быбырэр» зыфиIорэм филмыр къызэрэщагъэлъэ гъуагъэм тыщыгъозагъ.
МэфэшIукъо Щенгюл Мыекъуапэ зэрэщыпсэурэм, Iофэу ышIэрэм тигъэзэт еджэхэм нахь благъэу нэIуасэ афэтшIы тшIоигъэу гущыIэгъу фэхъугъэр тилIыкIоу Мыекъуапэ щыпсэрэ ЛIышэ Синэм.
Гюл Йылмаз
-Музеим Iофэу щыпшIэрэм игъугъ къытфэпшIына?
Адыгэ къэралыгъо лъэпкъ музеим IэкIыбым щыIэ адыгэхэм адэлэжьэрэ къутамэм сирипащэу Iоф сэшIэ.
ЫпэкIэ Краевически-шъолъыр музеу щытыгъ. Абрэдж Алмир тхьаматэу загъэнафэм ыуж лъэубэкъукIэхэр ышIыгъэх… Тыркуем къикIыжьыгъэ ткъошэу Жанэ Хьанджэрые IофышIэ ыштагъ. ЭкIыб хэгъэгу Адыгэхэу къакIохэрэм музеим епэсыгъэ Iэмэпсымэхэр къахьых. Хьанджэрие псэуалъэшIэу апшъэрэ гъэсэныгъэ иIагъэти, иIэнатIэ IофшIапIэ Iуагъ. Абрэджым ащ ычIыпIэ IэкIыб къикIырэ Адыгэхэм садэлэжьэнэу, зэдзэкIакIоу музеим сиштагъ (02-16-1993).-Музеим Iофэу щыпшIэрэм игъугъ къытфэпшIына?
-Адыгэ къэралыгъо лъэпкъ музеим IэкIыбым щыIэ адыгэхэм адэлэжьэрэ къутамэм сирипащэу Iоф сэшIэ.
Музеир бгъэгъакIэу ашIыгъэм 1994-рэ илъэсым тыгъэгъэзэм чIэхьажьыгъ. ШIэныгъэ ин зыIагъэ чыжьэрыплъэу, инджылыбзэ,нэмыцыбзэ, урысыбзэ,адыгабзэ ыкIи абхьазыбзэ зышIэрэщтыгъэ Абрэдж Алмир, музеим, Лъэпкъ МузейцIэр къыфагъэшъошэным кIэдэугъ ыкIи къыдихыгъ. Диаспорэм Iоф дэзышIэрэ къутамэм нахь зиушъомбгъугъ.
Сэ нэмыкIэу арапыбзэкIэ, инджылыбзэкIэ,ибранибзэкIэ хэкум къэкIожьыгъэ ткъошхэр щылэжьагъэх. Зэрэ дунэе Адыгэу пштагъэми, къэралыгъо мэхьанэ зиIэу Лъэпкъ музеим щэлажьэрэ диаспорэм икъутамэ ары. Арын фае, тэдэ къикIыгъэми Адыгэхэм музеир якIуапIэу зыкIэхъугъэр. Ащ ишIуагъэкIэ лъэпкъым хэкум зыдрахыгъэ гушъхьабайны- гъэ пкъыгъохэр, эмэпсымэхэр къыхьыжьыгъэх. Сэри мыдэеу сылэжьагъ. Пкъыгъо гъэш- Iэгъонэу сыугъоигъэхэм ащыщхэр тихьазнэщ щытэгъэгъунэх: сурэтхэр, тхылъхэр, – гъэзэтхэр, журналхэр, чIымэтххэр… Станбул апэрэ хасэу щызахащагъагъэм къыщдэкIы- гъэ тхыбзэхэр, буквархэр,а лъэхьаным лъэпкъым фэлэжьагъэхэм атхыгъэхэр, Мэт Иззэт пашэм итхылъэу «Кавказым Итарихь» зыфиIо 1937-рэ илъэсым Каир къыщдэкIыгъэр.
Сирием, Тыркуем, Иорданем, Еврупэм, Америкэм ащылажьэрэ Адыгэ Хасэхэм бзэ зээфэ- шъхьафкIэ къащдэкIыгъэхэр тиIэх. 1930-рэ илъэсхэм бзиплIыкIэ Шам къыщдэкIыгъэ гъэзэтэу «Мардж» къэсхьыгъагъ. ИлъэситIу нэуж Марджым имыхъур Сирием щэпсэурэ шIэныгъэлэжь префесэрэу Лъащ Абдул Сэлам къыхьыжьыгъ. Ар тхылъыжьхэр зыщащэ рэ щапIэм телъэу зелъэгъум къыщищэфыжьыгъ.
Диаспорэм икъутамэ зыфэгъзагъэ лъэныкъохэм къапкъырыкIэу, ЖъоныгъуакIэм и 21-рэм, ШышъхьаIум и I-м къэгъэлъэгъонхэм ыкIи музем щагъэуцугъэ къэгъэлъэгъонхэм бэрэ ахэльажьэх. Непэ IэкIыб къэрал адыгэхэр къэзыIотэрэ къэгъэлъэгъон дгъэуцум, тыугъоигъэ пкъыгъохэм зал псау аушъэным сыщэгугъу.
«Музеим щылэжьэрэ Адыгэ Диаспорэм икъутамэ шIу алъэгъугъ, ар сэрыыкIэ гушхуагъ»
Музеим пае лъэпкъым идышъэ кIэн сыугъоин фэшI Тыркуем нахь сыкъщэуцу. Сыда пIомэ, ащ сыкIоныр нахь IэшIэх. Адыгэхэм ианахьыбэр Тыркуем щэпсэу. Узуняйла шъольырым, тиунагъо, тикъуаджэ къыщысыугъоигъэхэр хэкум икIыхэ зэхъум зыдрахыгъэ пкъыгъох, Iэмэпсымэх; Щыуан, ар Анцокъохэм къысатыгъ, «хэкум къырахыгъ» аIозэ тикъуаджэ нысащэ зыхъукIэ щызэрахьащтыгъ. Тыжьын чыIухэрхэр, дышъэ идэным, уагъэм шьагъэм, упкIэм, шъошIэным, гъукIэным дызарахьэрэ Iэмэпсымэхэр, щэгъэчьалъ, щэрыуахь, кIэпщ, шъхьархъон, упкIэцуакъэ, Iумбырылъ, льао, шыкIэм хэшIыкIыгъэ ыкIи гъучь лъахьэхэр, шхо зэгъэпэшыгъэ тыжьынхэр телъэу къэсхьыжьыгъэх. Мыхэм ыкIи хэкум къакIохэрэм къахьыгъэхэм афэдэхэр музеим зы чIэлъыр е чIэмылхэри ахэтых.
Иорданем 1986-рэ илъэсым Москва пасолымкIэ Тыжьын къамэ Мыекъуапэ къагъахьыжьыгъ. Я ХIХ-рэ льэшIэгъум ашIыгъэу агъэнэфагъ. 1857-рэ илъэсым Казан къыщдэкIыгъэхэу КъурIатIу, зыр Тыркуем Дюзджэ, ятIонэрэр Косова къырахыжьыгъ. Шыхьабжьэ, Самсун къыщыуцугъэ Убых унагъом хэкум зыдрахыгъагъ, чылэм щашIыгъагъэ мэщытым идэпкъ палъэгъагь. Мэщытыжъыр закъутэм Шыхьаб -жьэр Цупэ Муса иунэ щигъэгъунагъ. Мурэтэ Чэпай Тыркуем зэкIом ащ къыратыжьи музеим къыфра- гъахьыжьыгъ.
Адыгэ Нып уцушъо дахэ, Абрэдж Алмир шIухьафтын къыфашIыгъ, Израил Адыгэхэм. Ныпыр музеим ихьазнэщ хэль. Сирием Уанэу къырахыжьыгъэр хэкум зыдрахыгъ Биданыкъохэм. Апэу Балканым, нэужым Сирием зыдахьыгъ. Косово Адыгэхэр къызэкIожьхэм Цэй Исхьакъ кушъитIу къыздищэжьыгъ. Зыр пшъэшъэжьые къушъ, адырэр кIэлцIыкIу пае ашIыгъагъ. Хэкум зыдрахьыгъэхэм ащыщых.
Аужырэ илъэсхэм кIэу шIыгъэхэу дышъэ идагъэхэр къарахьыгъ музеим. Дыпхъухэу Элмасрэ Айшэрэ дышъэ идагъэ дэпкъ пылъэхэр, Пщэу Атие Кескин исае ащ ыпхъу къытфаригъэщэжьыгъ. Ягъан Захьра ыIэкIэ ыдыгъэ Къэтэбэ плъыжь дышъэ идагъэ Адыгэ Сае, паIо, дэпкъ пылъэхэр тимузей шIухьафтын къыфашIыгъ. Захьра икIалэ ахэр къыхьын пае факIоу Мыекъуапэ къэкIуагъ. Биданэкъо зэшыпхъухэу Мелечхьанрэ Мералрэ Адыгэ тхыпхьэхэмкIэ гъэкIэрэкIагъэу Iэнэ тепхьохэр шIухьафтын музеим къыфашIыгъ. Ыджыри къэсымыIуагъэу къэнагъэр нахьыб.
Диаспорэм дэлэжьэрэ къутамэр шIу зэралъэгъурэр, уасэ къызэрэфашIырэр Абрэдж Алмир ишIушIагъ, ащ IэкIыб щыпсэурэ Адыгэхэм лъытэныгъэу афишIырэм къыкIэкIуагъ. Аущтэу зыкIасIорэр, Музеим къычIэхьагъэу зы нэбгырэ Алмир зэрамгъэлъэгъоу чIэкIыжьыгъэп. Ахэм дахэу апэгъокIыщтыгъ, къаIуатэхэрэм нэку нэпсэу ядэIоу къыхэкIыщтыгъ, цIыф зэхэдз ышIыщтыгъэп. Абрэдж Алмир диаспорэм ыгу фызэIухыгъэу зэрэщытыгъэм музеим иIофышIэхэри нэшIукIэ аригъэплъыгъэх. Непэ сэ адыгабзэрэ тыркубзэрэ сызэрэлажьэрэр. Урысыбзэр нахь макI.
«Зао къэхъум апэрэ огъур музейхэм атефэ»
Адыгэ Къэралыгъо Лъэпкъ Музеим ихьазнэщ бай дэд. Уасэ зыфэшIыгъуае пкъыгъо гъэшIэгъонхэр ихьазнэщ чIэлъых. Ахэр щагъэгъунэнхэу, фэшIу, уцуахьыгъэу бгъэгъакIэ зэгъэпэшыгъэ музеим ищагу щагъэуцу. Ащ лъэпкъым идышъэ кIэн фэгумэкIыхэрэм гушхуагъэ къареты. Адыгэ хьакIэщ музеим ищагу дашIахьыщт… Проектыр Абрэджыр щыIэзэ рагъэжьэгъагъ.
Музейхэм апэрэ огъур закIтефэрэр, Лъэпкъым ихьишъэ, инэущэ ахэм ягъэбылъыпIэщ ары. Лъэшэу гукъау блэкIыгъэ лIэшIэгъум Адыгэ музеищтыгъэм нэмыц фашистхэм машIо зэрэкIадзэгъагъэр. Къанэрэ щымыIэу хэстахьыгъэх ныбжьи къэзымгъэзэжьыщт щыгъын шъуашэхэр, лъэпкь Iэмэпсыэхэр… ахэр апэдэдэ музеим лъпсэ фэзышIыгъэ дышъэ кIэн пъкыгъохэу аугъоигъэхэр арыгъэх. Ащ фэд Грузин Абхьаз зэпэуцужь заом илъэхьан, Абхьазхэм ямузэй чIэлъхэм ащыщхэр Уанэ дэхэдэдэхэр, шы Iэпс лъэпсхэр… тимузей къащэнэу зэрэхъугъагъэр. Ахэр «Кавказыр Зэдитиун» зышъхьа къэгъэлъэгъоным Абрэдж Алмирэ хигъэлэжьэгъагъэх. Заор Iэсэжьыфэ щыIагъэх.
Мыщ фэгъахьыгъэу щысэхэр бэу щыIэх.
***
-Тхамафэм Щыкъэбархэр зыфиIорэ радио придачэр лъэкIуатэха? Адыгэ радиом онлаинкIэ тедэIун лъэкIыщта?
-Ары, къэтыныр лъэкIуатэ. ЭкIыб хэгъэгухэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм апе зэхагъэуцо. АрапыбзэкIэ, ТыркубзэкIэ «ЧIыгужьым Ымакъ» зыфиIоэрэ къэтын. АдыгыбзэкIэ Къэбархэр къытаты.
Синыбджэгъу арапыбзэкIэ, сэ тыркубзэкIэ зэтэдзэкIыжьы, тыкъяджэ. ОнлаинкIэ шъядэIун шъулъэ – кIыщт. Адыгэ телевидинем инэкIубгъо интернетыми ит. ГТРК зыптхыкIэ телевидинеми янэкIубгъо радиор иновишания ибгъотэщт.
«Узуняйла сыфезэщы адэ, сыфемызэщын лъэкIына»
-Хэкум узэкIожьым илъэсищ укIуагъэп, ащ ыуж илъэс къэсми уанэ зэбгъэлъэгъунэу укIуагъ. 1997-рэ илъэсым прф. др. Унэрэкъо Рае зыхэтыгъэ шIэныгъэлэжьхэм урягъусэу Тыркуем укъэкIогъагъ. Узуняйла уфезэща?
-Узуняйла сыфезэщы адэ, сыфэмызэщын лъэкIына, сызыпIугъэр, гъуазэ сыфэхъугъэр Узуняйла арыба. СицIыкIугъор,синыбжьыкIэгъур ащ щызгъэкIуагъ. Тиунагъо ащ щыI. Сянэ Сятэ, Хэкум икIыгъэ тятэжъ пIашъэу МэфэшIукъо Исхьакъ щыублагъэу сыкъызтекIыгъэхэм, сянэкъылъфыгъэхэм якъэхэр ащ щыIэх. Гумэхагъэр мыщ къебэкIыми, цIыфзэхашIэм сэ нахь сыдехьыхы…
Мыекъуапэ сызэрэщыщыр инэу зэхэсэшIэ. СицIыкIугъо щегъэжьагъэу сихъопсэпIагъ. Мыщ дэжьым ащфэгьахьыгъэу сигукъэкIыжь горэм игугъу къэсшIы сшIоигъу. 1963 илъэсым мэкъуогъу мэзагъ, еджапIэхэр зэфашIыгъэу чылэм тыкIожьыгъагъ. Жанэхэм янэнэжъ илъэс 112-рэм итэу идунае ыхъожьыгъ. ТиунагъокIэ къытпэблагъэхэу щытыгъэх. Сянэ хьадагъэм тесхэм апае пщэрахьыщтыгъ. Сэри ыдэжь сыщытыгъ. Сшынахьыжъ (ащ дэжьым я енэрэ классым щеджэщтыгъ) джэхашъом къытелъади, Сян! Нэнэжь бэным зыдалъхьэм лIыхэм сахэпши сыдэплъагъ, бэным Кавказым ымэ къыдихыщтыгъ» зэриIуагъэм сисабыигу зэлъиштэгъагъ. «Жанэ ПIатIу ягуащ хэкум къикIыгъагъ» аIощтыгъ игугъ ашIы зыхъукIэ. Ежьхэр хэкум щымыщыгъэм фэдэу… Хэкум икIыгъэу а зыр ары псаоу къэнэгъагъэр. Пшъэшъэ ныбжьыкIэу ятэжъхэм ячIыгу къызэрэзэринэкIыгъэр ыгу зэримыкIырэр, гукъэкIыжьхэр, орэдьыжьхэр, къэбархэр тянэ дэхэм, игъунэгъухэм къафиIотэжьыщтыгъ. Анахь щымыгъупшэщтыгъэр, гъогум техьагъэхэу кум зэряшIупкIыжьыгъагъэр, ятэ зэкIиуIпаIи кум зэрэригъэIыстэжьыгъагъэр, «къуаджэр къэмылъэгъожьы охьуфэкIэ шъуфэсакъ мыщ!» ятэ зэриIогъагъэр ары. Псэлъыхъоу иIагъэм игугъ къытфишIы зыхъукIэ ынапIэхэр ридзыхыхэти, зи къымыIоу тIэкIурэ щысыщтыгъэу игущыIэгъухэм къаIожьыщтыгъ. ТыжьынашIэхэм япхъугъ Нэнэжь. «Тызэрелъэгъоу Хэкум игугъ къыригъажьэщтыгъ, нэнэжъ тыригъэзэщыгъагъ, тэ Iоф мыухыжь гущэ тиIагъ. Джы тгъотыжьыгъэем къыIуатэрэм зэкIэми тядэIуныгъэба»ыIогъагъ сянэ..
Сэри нэнэжъ къэсэшIэжьы. ЦIыкIужъые хъужьыгъагъ. Ынэгу фыжьыбзэу, упкIэу къэгущыIэщтыгъ, дэеу зэхихыщтыгъ. Бирам мафэхэм ПIатIу адэжь тызихьакIэ тлъэгъущтыгъ. Яунэ чапэм кIэрытыгъ, ар ти, гъэмафэм тыгъэм зыригъэунэу пчьэIупэм къыращыщтыгъ. Сда ащ фэдиз илъэсым Жанэхэм янэнэжъ сищыIэныгъэ зыкIхэтыгъэр. Ащ пае «Хэкум къикIыгъ» зэраIощтыгъэр сэрыкIэ хэушъхьафыкIыгъэу зыкIэхъущтыгъэр… Нэнэжъ ибэн къыдихыгъэ Кавказым ымэ сыд фэдэгъа? Сщыгъупшагъэхэп. Си Мыекъуап! шIу усэлъэгъу..
«ЕджапIэм сызчIахьэм тыркубзэ сшIэщтыгъэп»
-Щангул игущыIакIэ, игупшысэхэм ялъапсэ янэ къыпкъырихыгъ» еIо професэрэу Унэрэкъо Рае. Непэ ныдэлъфыбзэм изытет сыдым фэда, хымэ чIыгур е хэкур пштэмэ?
-Ныдэлъфыбзэр ным къыпIуилъхьарэ бзэр арыба! Сэ ар исабыигъом зынасып къыхьыгъэхэм сащыщ. Къалэу Кайсери тызэкощым тыркубзэ сымышIэу еджапIэм сычIэхьагъ. Мэзих нээуж еджэнымкIэ зэнэкъокъум ти класс сащтекIуагъ. Ащ лъэшэу сырыгушхогъагъ… Тиунагъо сшыхэр, сшыпхъу нахьыжь, тигупсэхэр къалэм зэрэщыпсэухэрэм пае бэрэ сэри къалэм сыщыIэнэу хъущтыгъэ. Илъэс 23-м сыдэсыгъ сIоми хъун. Ау тиунагъо тиныдэлъфыбзэкIэ тыщыгущыIэныр зэ нэмыIэми зэпыугъэп. Сятэрэ Сянэрэ ныбжь яIагъ, ахэр адыгабзэкIэ гущыIагъэх. Тэри тыбзэ тщыгъупшагъэп, нахь кIуачIэу хъугъэ нахь.
«Хэкум сыщыгупсэфынымкIэ Сянэ ишIуагъэ инэу къэкIуагъ»
Ары, Сянэ ары зишIуагъэр. Тиныдэлъфыбзэ, орэдэжьхэр, гъыбзэхэр, IорыIуатэхэр ренэу титхьакIумэ ригъэтыгъэх, шIу тигъэлъэгъугъэх. Адыгэ гущыIэжъхэр бэрэ щысэ къыхьыщтыгъ Джы сегупшысэщ, сыдэу губзыгъагъа сянэ, этнограф шъыпкъагъ. Зэ зэхихырэр щыгъупшэщ тыгъэп. Псыхъохэу Лабэ зыдэщыIэр, Шъхьагуащэ зэрэчьэрэр, ахэм къэбарэу апылъыр тынэгу къычIигъэуцоу къыIуатэщтыгъэх. Хэкум ехьылIагъэ къэбархэр ятэшыпхъоу Хьагожь къыфи Iотагъэр непэ зэхихыгъэм фэдэу къыIожьыщтыгъэх. Хьагожь, «илъэс 15-16-м ситыгъ, Хэкум тыкъызрагъэкIым, пкIышъхьа мэшъхьахэр дгъэгъунхэу чыим тетлъхьагъагъэх, тхьацу Iанлъэр игъэжьэгъу къэсыгъэу къэдгъэнагъ…» зэриIощтыгъэр сянэ нэку нэпсэу къытфиIотэжьыщтыгъ Ащ исае ары сянэ къызащэм нысэ джанэу щыгъыгъэр. Дышъэидэу тедэгъагъэхэм ащыщ зытIу сэри къызнэсыжьыгъ, сэгъагъашIох, сэгъэбылъых…
Ахэр зэкIэ зэхэбгъэхьожьымэ, Хэкум сыщыщныр, сыщыгупсэфыныр сянэ ишIуагъэу сэлъытэ. Ныдэлъфыбзэм иIоф урыгущыIэныр псынкIагъоп. Ау щысэ зытIу къэсхьын. Адыгабзэр гъощэным ежьапIэр хэхэс чIыгур ары. АщкIэ зы щысэ сыгу къэкIыжьы, сыкъэкIожьыгъакIэу Тыркуем къикIыгъэ хьакIэхэр музеим къэкIуагъэх, ныбжьыкIагъэхэп, адыгабзэ ашIэщтыгъэп, е мэкIэдэдэу къызгурыIохэрэр ахэтыгъ. Лъэшэу сыгу хэкIыгъагъ. Узуняйла джыри адыгабзэр щылъэшыгъ, тыркубзэри ащ фэдизэу ахэхьагъагъэп.
Ау 1970-рэ илъэсхэм телевизерхэр уна- гъохэм арыты зэхъум ащи чылэхэм мэкIэ макIэу тыркубзэр щыIоу ыублэгъагъ. Ащ чыжьэу къежьэгъэ политически лъапсэ иIаъ. ЛъыкIуатэ къэсми мулт икхэм, сериялхэм адыгабзэр ацIыцIыгъ. Тыркубзэ зыщамышIэщтыгъэ къуаджэхэм адыгабзэр амышIэжьы хъугъэ. Тэ тиунагъокIи сыдэу зытэшIи тыпэлъэшыгъэп.
Илъэс пчьагъэ хъугъэу Тыркуем адыгабзэр къагъэнэжьыным пае Iофыгъубэ зэрахьэ. Джы аужырэ илъэсхэм Хэкуми ащ фэдэу ныдэлъфыбзэм иIоф къыщыхьыльагъ. Бэ темышIэу Iэ- кIыбым щыIэ адыгэхэм афэдэу ныдэлъфыбзэр тхылъыпIэхэм къатенэным сегъэщынэ… мы Iофым зэрэлъэпкъэу тишъыпкъэу тыпылъын фае. Тилъэпкъ къелыщтэп тыдэмылажьэм технологиякIэу къежьагъэм.
Совет хабзэм лъэпкъхэм я литературэ, якултурэ адиргъаштэщтгъэ. НыдэлъфыбзэмкIэ тхэрэ тхакIохэм, усакIохэм щытхъу тхылъкIэ ятэщтыгъ, ыгъашIощтыгъэх.
Ар зэхэтэкъуи «Шъхьадж ышъхьа херехехыжь» заIом, Адыгэхэм ялъэпкъ Iофхэр махэ хъугъэ АдыгабзэкIэ тхылъэу къыдэкIхэрэр мэкIаймэ атекIырэп. Илъэс пшIы ужым адыгвбзэкIэ тхэрэ еджэрэ къэмынэжьыным ищынагъо къэуцу. Лъэпкъыр сыдым къыкъонэжьыщта.
«Адыгэ бзылъфыгъэр лъэпкъым ибайныгъэ кIочIэгъу зэрэфэхъугъэр нафэ»
-IэкIыб Адыгэхэм ялъэныкъокIи, Хэкум ылъэныкъокIи бзылъфыгъэным еплъыкIэу уиIэм тыщыбгъэгъозэна…
-ШъыпкъэмкIэ гуфаплъэу узяплъырэм къыбгурэIо, тибзылъффыгъэхэм социялнэ щыIакIэм чIыпIэу щыряIэр зэрэзэфэдэр. ЫбгъуитIукIи тибзылъфыгъэхэр къэралыгъо къинхэм якъин (мыщ игъэкIоты гъэу тегущыIэгъэн фае) зехьакIох. БгъуитIуми тибзылъфыгъэхэр културэ, бзэ, дин зэфэшъхьафхэр зылэжьырэ цIыф лъэпкъхэм адагощы ящыIэныгъэ. Ахэм яфэмэбжьымэ къазэрэтирихьарэм щэч хэлъэп. ЗэрэзэтекIхэрэ лъэныкъор пштэмэ, тырку хэгъэгум егъэпшагъэм, мы лъэныкъор еджэным, апшъэрэ гъэсэныгъэм нахь пасэу зэрэнэсыгъэр ары. Бзылъфыгъэм ышъхьа ыIыгъыжьын амал ащ аритыгъ. Шъхьафитэу гупшысэнхэр аригъэшIагъ. Адыгэ бзылъфыгъэхэри ригъэшIокIуагъэх. Къэралыгъом иIофшIапIэхэм ащэлажьэх. Унагъо бысымгуащэу, Адыгэ бзылъфыгъэу зэрэщытым имызакъоу, дунэе културэ щыIакIэм изыIахьых. ГущыIэм пае, илъэс 80 зыныбжь Нанэм, Совет хабзэм иунашъохэр, нэмыкI къэралыгъохэм яполитикэ, ялъэпкъхэм, ящыIакIэ къатегущыIэн елъэкIы. Адыгэ хабзэр игъуазэу зэрэщытым инэу рэгушхо. Зы урысыбзэ гущыIэ ымышIэу чылэм дэкIыгъагъэу апшъэрэ гъэсэныгъэ иIэу хэкум къегъэзэжьы… Бзылъфыгъэ шъхьазакъоу къэнагъэр арыми, ибын унагъо, янэ ятэхэр, зыхагъэ лIакъор къегъэгъунэ; Ны, нысэ, шыпхъу… ипшъэрылъ щыгъупшэрэп. Шъыпкъэ зэкIэ зэфэд пIоныр къин, уахьтэм къыздихьыщтыр къэшIэгъуай, ау сэ нахьыбэрэм слъэгъу гъэр арары. Мы лъэныкъомкIэ Тыркуем иадыгэ бзылъфыгъэхэр нахь гупсэфых сIом сыхэукъонэп къысшIошIы.
Сыдэущтэу пльытагъэми, ти Адыгэ бзылъфыгъэхэм, Адыгэм лъэпкъым илъэпкъ зэхашIэ, ныдэлъфыбзэр непэ къызэрагъэсыгъэр нафэ.
-Уи усэхэм тяджагъ, тядэIугъ, хэкум цIыф гъэсагъэхэми ахэм уасэ афэшIыгъ. Зэхэубытагъэу ахэр къыдэбгъэкIынхэу угу хэльба?
-Мыщ дэжьым апэу къэсIонэу сызфаер, силэжьыгъэ уасэ къыфэзышIыгъэхэм, сезгъэджагъэхэм, къуачIэгъу къысфэхъугъэхэм зэкIэхэми инэу шъхьашъэ афэсэшIы.
Сиусэхэр сыугъоижьхэу тхылъцIыкIу къыдэзгъэкIыным сыкIэхъопсы. Ау сыусакIо чьэпхьыгъэу сыкъызщыхъужьырэп. Ащыщхэр Узуняйла щыстхыгъэх. Кирил тхакIэ сэшIэ сшIошIызэ. Зэримыкъугъэр хэкум сыкъзэкIожьым къызгурыIуагъ. ЩыкIагъэхэр яIэми, сызеджэжьыкIэ сынэпс къэзгъакIохэрэр ахэтых. «УнэцIыкIу щытиIагъ» зыфиIорэр хэкум сыкъфезэщыгъэу стыхыгъагъэ. ТIэшъу Ясин Мыекъуапэ щыIагъэу зэрэкIожьыгъэр журналым итэу седжагъагъ. Ащ къыпкъырыкIэу стхыгъэ усэр. Тиунэ цIыкIоу усэм хэтыр къызэрэдгъэнагъэу щытым фэдэу сынэгу ренэу чIэтыгъ. Мыекъуапэ итыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо IошъхьацIыкIум кIэрытыгъ.
«ЗэкIэ зэлъытыгъэр о зэреплъэгъурэр, угукIэ узэрэфыщытыр ары»
-Хэкум зыгъэзэжьынэу фаехэм сыд япIом пшIоигъор? О къин дэхэкIае ппэкIэкIыгъ, ахэр амыушэтынхэм фэшI сыда зэрагъэпэшын фаер?
-Хэкум къэзгъэзэжьынэу зыгу хэлъхэм «афэзгъэпытэщтхэр» сIоным ычIыпIэ, сигупшысэхэр къасIом нахь игъоу сэлъытэ.
Хэкум Гъэзэжьыныр Тхьа псалъэ унашъоу лъаIпIэ; ар пшIошъ зэрэхъурэмкIэ уицахь зытелъыжьын, Хэкум узэрэщыгугъурэм фэдэу, О хэкум фэпшIэщтыр гукIэ зыдэпштэн, Уныдэлъфыбзэ, е унагъом щыщэу зынэбгырэм адыгабзэр ышIэн, УзкъоIэбэжьым къэпштэнэу зызэбгъэпэшым фае.
Материалнэу узэгъэпэшыгъэныр зэкIэм апшъа? пIом, ари хэку шIулъэгъум ипкъэоп-сIон. Сыда пIомэ, гущыIэм пае, бэу дэгъоу зэгъэпэшыгъэхэр якIэджыб ушъагъэу къэкIожьыгъагъэх, ау зэIо зашIэу къыздикIыгъэм агъэзэжьыгъ. Ахэм, хэкум нэшIукIэ цIыфхэр къырагъэплъыгъэхэп.
Хэкум къэкIожьыныр АдыгэхэмкIэ Iахь мыгощ, пшъэрылъ… ГукIэ, ПсэкIэ «ащ сэ сышыIэн фае, сыд фэдэми арары сихэку» ыIон фае. Ащ фэдэу зымыштэрэр гъогу къытемыхьахэм нахьышIу…
Хэкум къэкIожьыщтхэмкIэ сэ сыщысэ техыпIа? хьау, сыщысэ техыпэп: сэрсэрэу, сэ зыкъэспхъути сыкъэкIожьыгъ. УнагъоукIэ къэкIожьыщтхэм яIоф нэпэмыкI, ар зы, ятIонэрэу, сыкъзэкIожьым, лъэпкъыр къырищэлIэжьыным Хэкур фэхьазырыгъэп. Хэгъэгушхоу зыхэтыр гъогу зэхэкIыпIэм щытыгъ. Анахь макIэм, телефонкIэ узщыщым уадэгущыIэщтым тхьамафэрэ оежэнэу щытыгъ. бэрэ Сэ ащ фэдэ хъопсапIэ сиIагъэп, Тыркуем, сянэ къуаджэм щыIагъ, ащ джыри телефон дэтыгъэп…
Силъэпкъ ичIыгу зэрэщыпсэурэм, зэрэщыгушхорэм кIуачIэ къыситыгъ. Агу зэIухыгъэу зэгупсэхэр, унагъохэр зэрэзэхэтым сигугъэ къыIэтыгъ. Сятэжъ пIашъэхэм ячIыгу, Мыекъуапэ ижь къэсэщэ сэрыкIэ ар осэнчь. Гукъабзэу, сыкъызфэкIожьыгъэр зэхэзышIыкIыгъэхэр къызэрэсфэгу мэкIыхэрэм сазэрщыщым гугъэ къыситыгъ… Мыхъурэ алъэгъумэ, сыгу къыдащэягъ, къысэушъыигъэх…
Тэ «къинэу плъэгъугъэр амылъэгъун фэшI» зыфиIорэ упчьэм иджэуап къептым, непэ ра шIошъ хъугъаенкIи мэхъу.Къэралыгъоми, хэкуми щыыIакIэм бэ зэхъокIыгъэ щыфэхъугъ.
Унэ симыIэу илъэс дэхэкIае сыпсэугъ. СиIахьылхэм, синыбджэгъухэм адэжь сисыгъ. сигъэцыхагъ. Урысыбзэ сшIэщтыгъэп, ыджы фэдэу унэ зэтетхэм цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр, Тыркуем, Сирием къикIыжьыгъэ унагъохэр ачIэсэу щытыгъэп. Бэрэ пэмытэу, илъэсиплIы Адыгэ унагъохэм атырэ унэ фэтэр сэри сыубыти сачIэсыгъ. Илъэсих Косово къыкIыжьыгъэ адыгэхэр зычIэс унэм хэт пэщым сиунаеу сисыгъ. Сыдыгъуи ты гумэкIэу къысшъхьащытыгъ Абрэдж Алмир къыслъыIэсыгъ. Ар къызэрэсшъхьагущыIэ кIырэм Лъэпкъым итхэкIо цIэрыIоу МэщбэшIэ Исхьакъ зэрэхэгущыIагъэм ишIуагъэкIэ, 2006-рэ илъэсым, хабзэм унэ къыситыгъ. Непэ тизэдэгущэIэгъу сгъэфедезэ, Хэкум, Мыекъуапэ сыщыгупсэфынымкIэ, сылъэ сытеуцонымкIэ кIочIэгъу къысфэхъугъэ пстэум шъхьащэ зэрафэсшIырэр къасIо сшIоигъу. КъэкIожьытхэм ясIо сшоигъор, Хэкум о угукIэ узэрэфыщытым фэд, унэкIэ зэрэплъэгъущтыр ары.
-Гъэзэтэу Жьынэпс еджэхэрэм ацIэкIэ бзылъфыгъэ гушхохэу ЛIышэ Синэмрэ МэфэшIукъо Щенгюлрэ тхьашъоегъэпсэу шъосэIо.
МэфэшIукъо Щенгюл
Узуняйла шъолъырым ит къуаджэу Пэдысые къыщыхъугъ. Хэкур шIу ылъэгъуным, ащ ыгъэзэжьыным гу тырезгъэшIахьыгъэр янэ къыфиIотэжьыщтыгъэ хэку къэбархэр ары. Ышнахьыжь игъусэу Хэкум зэдэкIожьынхэу арыгъэ, ау ащ къыдэмыхъугъэп, Щенгюл, Совет къэралыгъощтыгъэр ззэхэтэкъуи пчьэхэр зэIуихыгъэ зэхъум 1991-рэ илъэсым изакъоу Хэкум ыгъэзэжьыгъ. Ыпэрэ мазэхэм иныбджэгъоу Налчык кIожьыгъэу янэрэ ежьырырэ щыпсэущтыгъэ ипшъшъэгъу ыдэж, Мыекъуапэ зэкIожьым илъэситфым иIахьылхэм, иныбджэгъухэм адэжь щыпсэугъ. Илъэсым ехъурэ Адыгэ лъэпкъ Iэпэщысэхэр, тхылъхэр зыщащэрэ щэпIэ цIыкIум Iоф щылэжьагъ. ЦIыфыбэмэ ащ щызэлъашIагъ, шIу алъэгъугъ, ащыщ хъугъэ. Хэкум зыдрахыгъэ ныдэлъфыбзэр зэмыхъокIыгъэм фэдэу зэригъэIорышIэрэм, итхыхэрэм, цIыф гъэсагъэхэм гулъатагъ. Мыекъуапэ дэт музеим IофышIэ аштагъ. Адыгэ Къэралыгъо Университетым лъэпкъ факултетыр къыухыгъ. Адыгэ радиом «Фсыжьапщи» зыфиIорэ радио къэтынхэр Унэрэкъо Рае игъусэу ыгъэхьазырыгъэх. Филм кIэкхэр, декументалнэ фимхэр адыгабзэкIэ-тыркубзэкIэ зэридзэкIыгъ, текстхэм къяджагъ. ИIофшIагъэхэм Адыгеим щагъэшIуагъ, Урысые Къэралыгъо Теле Радио Компание уасэ къафишIыгъ, щытхъу тхыл къыфагъэшъошагъ.
МэфэшIукъо Щенгюл непи, Адыгэ Къэралыгъо Лъэпкъ Музеим IэкIыб къэрал Адыгэхэм адэлэжьэрэ къутамэм ипащэу, Адыгэ радиом IэкIыб къэралхэм апае бзыщкIэ къыдэкIырэ «ЧIыгужьым Ымакъ» зыфIорэ къэтыным тыркубзэм фэгъэзагъэу ащэлажьэ.
***


АДЫГЭМЭ ЯШ1УФЭС ЗЭХЫК1ЭХЭР
Жъонак1ом е лэжьак1оу лэжьыгъэ 1узыхыжьырэм урихьыл1эмэ ео1о:
- Гъэбэжъу огъот!
Мэлахъом е 1ахъом у1ук1эмэ ео1о:
- Бахъу апщы!
Гъогу техьагъэм уфэзымэ ео1о:
- Гъогумафэ утэхь!
Гъогурык1ом уфэзымэ ео1о:
- Гъогумаф!
Сымаджэм уфэзымэ ео1о:
- Псынк1э тхьэм пфеш1!
Сымэджэ тэджыжьыгъак1эм уфэзымэ ео1о:
- Ш1уфежьэжь!
Щыфыр, хьак1эр ежьэжьымэ, ек1ыжьымэ ео1о е къыуе1о:
- Хъярк1э!
Чэщым унагъом укъек1ыжьымэ п1ощтыр:
- Чэщ рэхьат къышъок1у!
Ц1ыфым ш1у къыдэхъунэу уфаемэ еп1ощтыр:
- Гъэтхэпэ мафэ техьащтымэ ащыщ охъу!
Зыпхъудэк1уагъэмэ афэгуш1охэ зыхъук1э ара1о:
- Лъэпэ мафэ изыдзыгъэмэ ащыщы тхьэ еш1!
Щыгъынык1э къэзыщэфыгъэм ра1орэр:
- Мафэ пфэхъу1
Былым къызыхэхъуагъэм ра1о:
- Огъурылы тхьэ еш1!
- Бэгъонэу къесэ1уал1э!
/Гъыщ Нухь/
Комментарии пользователей
Добавить комментарий


«Сыбзэ-сибаиныгъ.»
Зезыщэрэр.1 Шъуимафэш1ух,ныбджэгъу лъап1эхэр!
Гъэтхапэм и 14-р адыгабзэм ык1и тхыбзэм я мафэу адыгэ Республикэм 2000-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу щыхагъэунэфык1ы. Апэрэ тхылъэу «Букварь черкесского языка» зыфи1оу Бэрсэй Умарэ 1853 илъэсым Тифлис къыщыдигъэк1ыгъэм ыц1эк1э адыгабзэм ык1и тхыбзэм я мафэм хэхыгъэу хъугъэ.Мы мафэм фэгъэхьыгъэу 1офыгъо зэфэшъхьафхэр тиреспубликэ щыхагъэунэфык1ых. Тэри шэндахэ тфэхъунэу тыфай илъэс къэс зэхахьэхэу редгъэк1ок1ыхэрэмэ зэу ащыщ хъунэу тинепэрэ зэхахьи.
Бэджэкъо Рамзин
Усэу «Сиадыгабз»
Зезыщэрэр.2
Сыдрэ лъэпкъи ежь иунаеу, ежь игунэсэу, ежь игуш1уагъэу, и1 бзэ. Дунае нэфым укъызэрэтехъоу апэрэ жьы къэщэгъум, апэрэ быдзыщэ гъуатк1ом къыхэк1уашъэ а бзэр. Ным фэд лъэпкъыбзэр; Арыба ныдэлъфыбзэк1э зык1еджэхэрэр.
Зэфэс Самир
«Бзэр псэм фэд»
Зезыщэрэр.1
Бзэр ары лъэпкъым ылъапсэр,инасыпыр,игупшысэр,ибыракъыр.
Бзэр лъэпкъым къыдэхъу,бзэр щымы1эжьмэ лъэпкъыр мэк1одыжьы.Хэтрэ ц1ыф лъэпкъи ыбзэ, икультурэ къызэриухъумэщтым дэлажьэ. Адыгабзэ бзэш1эныгъэмрэ адыгэ литературэмрэ лъапсэ афэзыш1ыгъэхэм зэу ащыщых Жэнэ Къырымыз, Мэщбэш1э Исхьакъ, 1эшъхьэмэфэ Даут ик1и нэмык1хэри.
Бгъошэ Астемир
«Адыг»
Зезыщэрэр.2 Ау мы лъэхъаным адыгабзэм ц1ыфыбэ дэлажьэу щыт. Къыдк1эхъухьэрэ сабыймэ итхыбзэ хахыным, к1оч1абэ тырагъэк1уадэ. Ахэмэ зэу ащыщ Хьагъундэкъо Щамсэт.
Мэрэтыкъо Азид
«Хэта….»
Зезыщэрэр.1. Непэ хъохъу къызфэт1онэу тыш1оигъор адыгэ бзылъфыгъэу, чылэгъуит1ур къызэхъохъоу Уай Уай язгъа1оу Дзыбэмэ япхъоу, Хьагъундэкъомэ янысэу Щамсэт.
Хьагъундэкъо Саид
«Синэнэжъ»
Былмыхьа Карин
«Синэнэжъ»
Зезыщэрэр2. Хьагъундэкъо Щамсэт Хьатыгъужъыкъуаек1э Дзыбэ мыхьамодэ иунагъо къихъухьагъ. Зэшипл1ым зы шыпхъу закъоу ар я1агъ.
Усэ « Си Хьатыгъужъыкъуай»
Зезыщэрэр.1. Хьагъундэкъо Щамсэт иакъыл къызык1уагъэм щегъэжьагъэу, пэсэ дэдэу, усэн-тхэным зыфикъундыеу щытыгъэми, мы 1офым псынк1эу къек1ол1агъэп. Ау ащ ушъхьагъу мак1эп фэхъугъэри, ща1ак1эм гур зыгъэушкъоирэ хъугъэ-ш1эгъаби щызэблэк1ыгъ.
Усэ
Стр. 7 Шнахова Самира
Зезыщэрэр.2. Илъэс пчъагъэм ежь тхьапэм ригъэк1угъэ тхыгъэхэм, усэ ц1ык1ухэр, къэбар к1эк1хэр Щамсэт зыгорэм ригъэлъэгъунэу теук1ытыхьащтыгъэ. Ау ыгук1и, ышъхьак1и тхэн 1офэу къыдэмыхъугъэр гум мастэу къыхаощтыгъ.
Усэ «Сыфэк1о усэм» стр.59
Зезыщэрэр.1 Щамсэт илъэпкъ шэн-хэбзэ инхэр, иц1ыф лъэпкъ гъэпсык1э-ш1ык1эхэр фэлъэк1ыфэ хэти фыри1отык1ынэу хьазыр.
Усэ «Адыгэр мэпсэу» стр.12
Зезыщэрэр.1. Щамсэт ытхырэ усэхэм, къэбар к1эк1хэм къыраIотыкIы адыгэ лъэпкъым къырыкIуагъэр, итарихъ, илIыгъэ, ицIыфыгъэ, ишэн – хабзэ дахэхэр,идунэететыкI.
Иусэхэр гурыIогъошIух, адыгэбзэ бзэ къабзэкIэ тхыгъэх. Иусэхэм уяджэ зыхъукIэ, лъэшэу зэхэошIэ.
Усэ « Уадыгэмэ» стр.14
Зезыщэрэр.2 Илъэпкъ идахэ къыри1отык1ыным ащ щытхъоу и1эм т1эк1у нахь мыхъуми хигъэхъоным Щамсэт ренэу фэгу1э. дэхагъэк1э ц1ыфым уапэгъок1ымэ, зэгорэм ори къыфагъэзэжьыщт, яфэбагъэ къыплъы1эсыжьыщт, ащк1э ш1ош1 пытэ и1.
Усэ « Ти Налмэс» стр.35
Зезыщэрэр.1 Насып! Мы гущы1эр, гущы1э фаб, дах, жъынч. Хэти инасып зэфэшъхьаф. Пшъэшъэ дахэр бэра щагъэсыгъэп. Мамхыгъэ щыщ Хьагъундэкъо Хьазэртал ар псэогъу фэхъугъ. Унагъо ихьагъ, насып 1ахьи игъотыгъ. Сабыит1у зыкъаригъэ1этыгъ. Ипшъэшъэжъыеу Фатим , ишъэожъыеу Азамат. Ахэр ц1ыф дахэ, ц1ыф 1эш1оу ып1угъэх.
Усэ «Сабый» стр.116
Зезыщэрэр.1 Щамсэт ц1ыф гъэш1эгъон. Сыдми ечъэжьэгъэ-ефыжьагъэк1э зыпари ыш1эрэп, 1эдэбышхо зыхэлъ бзылъфыгъэ шъхьэлъытэжьыр, ш1ошъхъуныгъэ фыри1оу ныбжьык1эхэр нахьыш1ум фэщэгъэнхэм зэрэпылъым к1уач1э къыреты.
Усэ «Бзылъфыгъ» стр. 31
Зезыщэрэр.2 Тиадыгабзэ лъэпкъым ылъапс,икъежьап1,лъэпкъым ыпс,тятэ-тянэмэ къыт1уалъхьагъ.Ар хэтрэ адыгэ лъэпкъи щыгъупшэ хъущтэп. Изэгъэш1эн хэхъоныгъэу ыш1ырэм лъэшэу егъэгумэк1ы.
Усэ про адыгабзэ
Инсценировка
Зезыщэрэр.1 Джы гущы1э зэттынэу тызыфаер тихьак1э лъап1эу,
Зезыщэрэр.1 Щамсэт апэрэ бзылъфыгъэу къоджэ хасэм хэхьагъагъэмэ зэу ащыщ. Унагъо пылъми, ипсауныгъэ хъабэйми, къоджэ 1офым ар чанэу ахэлажьэ.
Усэ «Сичыл» стр.19
© ООО «Знанио»
С вами с 2009 года.


Бзэхэм Якъэухъумэн Лыплъэрэ Декументхэм Язгъэкlурэ ыкlи Зэлъызгъэlэсырэ Хьытыум (ДХИБРА) Мэзаим и 21-рэ Дунае Бзэхэм Ямафэу зэрэщытым къыпкъырыкlэу, Мэзаим и 6-м 2023-рэ илъэсым къалэу Кахраманмаращ зигупчэ чlыгу сысынхэм ауж тигъыбзэхэм абзэ зэфэшъхьафхэми тигухэкlхэм абзэ «зы бзэ». Бзэхэм Якъэухъумэн Лыплъэрэ Декументхэм Язгъэкlурэ ыкlи Зэлъызгъэlэсырэ Хьытыум (ДХИБРА) Мэзаим и 21-рэ Дунае Бзэхэм Ямафэ ти бзэхэмкlэ мы лэжьэшхор зэдэтэгощы; чlыгу сысыным хэкlодагъэхэм апсэ шъхьашъэ афэтэшlы… ыlоу джэпсалъэ къыгъахьыгъ.
ДХИБРА ащ нэмыкlэу, «Чlыгу сысыным хэкlодагъэхэм апсэ шъхьашъэ афэтэшlы» зыфиlорэ гущыlэхэр Курдыбзэ, Зазахэм абзэ, Арапыбзэ, Къохьапlэ, Ермэлыбзэ, Боснияхэм абзэ, Къохьапlэ/Къокlыпlэ, Адыгабзэ, Грузиныбзэ, Осэтыныбзэ, Щэщэныбзэ, Лазыбзэ ыкlи Абхьазыбзэкlэ зэдзэкlыгъэу къыхаутыгъэх.


Хьапсым щаlыгъ тхакlоу Сами Ёзбил, ытхыгъэ романэу «Kъолэжъ Шlуlцlэр» тхылъ тедзапlэу Джейлан къыщдэкlыгъ, ар Лlышэ Нартан Кылыч ыкlи янэу Ферданэ Кылычрэ афигъахьыгъ. Бэдзэогъум и 20-м 2015-рэ илъэсым къалэу Суруч зыкъщызгъэожьыгъэ мэхьаджэм Янэрэ икlалэрэ апсэ щыхихыгъагъ.
«1864 илъэсым и гъатхэ. Черкесхэр ятэжъ пlашъэхэм ячlыгухэм жьалымагъэ ин арахызэ егъэзыгъэкlэ къырагъэкlыгъэх. Ичlыгу фэбанэхэрэмрэ къумалхэмрэ зэбгъутых. Нэужым лъэхьаным и Станбыл макlох, Зищан, Акьса ыкlи Честав я лэжьэ мыухэжь тэ тыхэтэу зыкъэтэшlэжьы…»


Адыгэ Республикэм ихъулъфыгъэ командэу «Фишт-АГУ» зыфиIорэр теннис цIыкIумкIэ Урысыем икоманднэ чемпионат и Премьер-лигэ хэлэжьэн амал иIэным фэшI зэIукIэгъуитIу иIэщт.
Рубрика: СПОРТЫР
Тиспортсмен финалым ихьагъ
Къыблэ федеральнэ шъолъырым ичемпионат хэлэжьэрэ Адыгеим ибоксерэу Игорь Ионовыр финалым ихьагъ. Мы мафэхэм зэнэкъокъур къалэу Астрахань щэкIо.
МедалитIу къахьыгъ
Мы спорт лъэпкъымкIэ Урысые зэнэкъокъухэу Самарэ щыкIуагъэхэм Адыгеим испортсменкэхэм медалитIу къащахьыгъ.
Командэу «Нартым» текIоныгъэр къыдихыгъ
Урысыем и Мафэ ихэгъэунэфыкIын ипэгъокIэу футболымкIэ зэнэкъокъу Тэхъутэмыкъое районым щызэхащагъ.
Республикэм икъэлэ шъхьаIэ хэлэжьагъ
Я VII-рэ Урысые Iофтхьабзэу «Забег.РФ» зыфиIорэм Мыекъуапэ хэлэжьагъ.
Анахь дэгъухэм ащыщых
Къыблэ федеральнэ шъолъырым зэдегъэштэн есынымкIэ изэнэкъокъухэу къалэу Таганрог щыкIуагъэхэм Адыгеим испортсменхэм дэгъоу зыкъыщагъэлъэгъуагъ ыкIи хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къыщыдахыгъэх.
Даур Къадырбэч ящэнэрэ чIыпIэр къыдихыгъ
Мыекъуапэ щыщ Даур Къадырбэч тхэквондомкIэ дунаим ичемпионат хэлэжьагъ ыкIи ящэнэрэ чIыпIэр къыщыдихыгъ. ТхэквондомкIэ Дунэе федерациер зызэхащагъэр илъэс 50 зыщыхъурэм ехъулIэу … More
«Зэкъошныгъэм» шIуахьыгъ
Тикомандэ Мыекъуапэ щыIукIагъ Махачкала къэзыгъэлъэгъорэ «Легионым». ХьакIэхэм мы аужырэ уахътэм ешIэкIэ дахэ къагъэлъагъо ыкIи аужырэ зэIукIэгъуитфыр ахьыгъ.
Нэбгыри 150-рэ хэлэжьагъ
Мы мафэхэм Мыекъуапэ спортым ифестиваль щыкIуагъ, физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэм ишапхъэхэм ятын ащ къыдыхэлъытагъэу щытыгъ.
Нэбгырэ 50-мэ заушэтыгъ
Физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэм итхьамафэ Мыекъуапэ щэкIо. Ащ къыдыхэлъытагъэу апэрэ мэфитфым Адыгеим щыпсэурэ нэбгырэ 50-мэ шапхъэхэм ятынкIэ … More
Тэхъутэмыкъое районым икомандэ имедальхэр
Къалэу Краснодар фехтованиемкIэ изэIухыгъэ зэнэкъокъу мы мафэхэм зэхащагъ. Тэхъутэмыкъое районым испорт еджапIэу N 2-м икомандэ ащ дэгъоу зыкъыщигъэлъэгъуагъ ыкIи медальхэр … More
Сэнаущыгъэ зыхэлъ кIэлэцIыкIухэр щызэрэугъоигъэх
Адыгэ къэралыгъо университетым иеджапIэу «Горная легенда» зыфиIорэм 2023-рэ илъэсым телъытэгъэ Гъэмэфэ спорт еджапIэр къыщызэIуахыгъ.
Спортым ифестиваль
Мэкъуогъум и 3-м Мыекъуапэ спортым ифестиваль щыкIощт, физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэм ишапхъэхэм ятын ащ къыдыхэлъытэгъэщт.
ЕшIэгъум зыфегъэхьазыры
ФутболымкIэ Урысыем ипервенствэ иятIонэрэ лигэ щешIэрэ Мыекъопэ «Зэкъошныгъэр» тикъалэ щыIукIэщт Махачкала икомандэу «Легионым».
Урысыем ибаиныгъэх
КIэлэцIыкIухэм якъэухъумэн и Дунэе мафэ ипэгъокIэу зэхащэгъэ гала-концертэу «Сокровища России» зыфиIорэм Мыекъуапэ испорт еджапIэу В. С. Максимовым ыцIэ зыхьырэм зыщызыгъасэрэ … More
НэбгыриплI финалым ихьагъ
ДзюдомкIэ Урысыем ичемпионат ифинал Адыгэ къэралыгъо университетым истуденткиплI ихьагъ.
ГъэхъэгъэшIухэр ашIыгъэх
ДзюдомкIэ Урысыем ичемпионат жъоныгъуакIэм и 24-м щегъэжьагъэу и 27-м нэс къалэу Уфа щыкIуагъ. Зэхэзымыхырэ спортсменхэм ащ зыщаушэтыгъ.
ЗэлъашIэрэ спортсменкэр Адыгеим щыIагъ
КикбоксингымкIэ дунаим ыкIи Европэм ячемпионкэу, джырэ уахътэм профессиональнэ боксымкIэ чемпионкэу Светлана Кулаковар Адыгеим ихьэкIагъ.
Гъобэкъуае зыщаушэтыгъ
СамбэмкIэ Адыгэ Республикэм ипервенствэ къуаджэу Гъобэкъуае щыкIуагъ.
Анахь лъэшхэр къэнэфагъэх
ВолейболымкIэ Мыекъуапэ изэIухыгъэ чемпионат аухыгъ. Зэнэкъокъур гъэтхапэм и 18-м рагъэжьэгъагъ ыкIи ащ хъулъфыгъэ ыкIи бзылъфыгъэ командэхэр хэлэжьагъэх.
Мыекъуапэ ихьакI
КикбоксингымкIэ дунаим ыкIи Европэм ячемпионкэу, джырэ уахътэм профессиональнэ боксымкIэ чемпионкэу, спортымкIэ заслуженнэ мастерэу Светлана Кулаковар Адыгеим къэкIуагъ.
Анахь лъэшыр къэнэфэщт
ВолейболымкIэ Мыекъуапэ ичемпионат хэлэжьэрэ командэхэм мы зыгъэпсэфыгъо мафэхэм аужырэ зэIукIэгъухэр яIэщтых.
Зэфэхьысыжьхэр ашIыгъэх
Мыекъуапэ икIэлэеджакIохэм азыфагу зэхащэгъэ Спартакиадэм изэфэхьысыжьхэр культурэм и Унэу «Гигантым» щашIыгъэх.
Юлия Башмаковам ящэнэрэ чIыпIэр къыдихыгъ
Зэхэзымыххэрэм азыфагу щэрыонымкIэ Урысыем ичемпионат мы мафэхэм рагъэкIокIыгъ. Мыекъуапэ щыщ Юлия Башмаковам зэнэкъокъум дэгъоу зыкъыщигъэлъэгъуагъ ыкIи ящэнэрэ чIыпIэр къыщыдихыгъ.
ТекIоныгъэр къыдихыгъ
ФутболымкIэ Урысыем ипервенствэ иятIонэрэ лигэ щешIэрэ Мыекъопэ «Зэкъошныгъэр» купым апэрэ чIыпIэр щызыIыгъ «СКА» (Ростов-на-Дону) IукIагъ ыкIи тикомандэ текIоныгъэр къыдихыгъ.
Адыгэ къэралыгъо университетым истудентхэм аIукIагъ
Хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу АдыгеимкIэ и ГъэIорышIапIэрэ Адыгэ къэралыгъо университетымрэ зэзэгъыныгъэу зэдашIыгъэм къыдыхэлъытагъэу республикэм ихьыкум пристав шъхьаIэу Александр Ихно … More
ТикIэлэеджакIохэр атекIуагъэх
ЖъоныгъуакIэм и 19-м къыщегъэжьагъэу и 21-м нэс спортымкIэ фестиваль Казань щыкIуагъ.
Тиспортсменхэм ягъэхъагъэхэр
СамбэмкIэ Къыблэ федеральнэ шъолъырым ипервенствэ жъоныгъуакIэм и 17 – 19-м Ермэлхьаблэ щыкIуагъ. Илъэс 12 – 14 зыныбжь пшъашъэхэр ыкIи кIалэхэр … More
МедалитIу къахьыгъ
Теннис цIыкIумкIэ зэнэкъокъухэр къалэу Лэбапэ мы мафэхэм щыкIуагъэх. 2010-рэ илъэсым къэхъугъэхэр ыкIи ахэм анахьыкIэхэр зыхэлэжьэгъэхэ Iофтхьабзэм нэбгыри 100 фэдиз зэрищэлIагъ.
Iофтхьабзэм зыфегъэхьазыры
Я VII-рэ Урысые Iофтхьабзэу «Забег.РФ» зыфиIорэм хэлэжьэнэу Мыекъуапэ зегъэхьазыры. Ар мэкъуогъум и 4-м рагъэкIокIыщт.
КъыкIэлъыкIощт ешIэгъум зыфегъэхьазыры
ФутболымкIэ Урысыем ипервенствэ иятIонэрэ лигэ хэлэжьэрэ Мыекъопэ «Зэкъошныгъэм» зэнэкъокъум ифинал едзыгъо ящэнэрэ ешIэгъоу щыриIэщтым зыфегъэхьазыры.
Нэбгырэ 50 къыхагъэщыгъ
Урысые физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэ бгъэхалъхьэхэр защаратыжьыгъэхэ мэфэкI зэхахьэ культурэм и Унэу «Гигантым» щыкIуагъ.
Шъолъыр 24-мэ къарыкIыгъэх
СамбэмкIэ Урысыем ичемпионат къалэу Зеленоград щыкIуагъ. Дэеу зэхэзыхыхэрэ спортсменхэм ащ зыщаушэтыгъ.
Медалибгъу къахьыгъ
БоксымкIэ Къыблэ федеральнэ шъолъырым ипервенствэ Адыгеим илIыкIохэм медали 9 къыщахьыгъ. Илъэс 13 — 14 ыкIи 19 — 22-рэ зыныбжьхэм заушэтыгъ. … More
ПсэупIэу Красногвардейскэм щызэхащагъ
Унагъом и Мафэ ехъулIэу псэупIэу Красногвардейскэм спорт мэфэкI щырагъэкIокIыгъ. Адыгеим ирайонхэм зэкIэм къарыкIыгъэ унэгъо командэхэр Iофтхьабзэу «Всей семьей на выходной!» … More
Нэбгыри 150-рэ хэлэжьагъ
Художественнэ гимнастикэмкIэ Мыекъуапэ ипервенствэ нэбгыри 150-рэ зэрищэлIагъ. Анахь бзылъфыгъэ спорт лъэпкъэу алъытэрэм Адыгеим зыщеушъомбгъу. Спорт клуб заулэмэ ыкIи спорт еджапIэу … More
Апэрэ финалистыр къэнэфагъ
Европэм икомандэ анахь лъэшхэр зыхэлэжьэхэрэ чемпионхэм ялигэ иапэрэ финалист къэнэфагъ. Ар Италием икомандэу «Интер» зыфиIорэр ары.
Нэбгыри 146-рэ хэлэжьагъ
Лъэс зекIонымкIэ марафон республикэм икъэлэ шъхьаIэ щыкIуагъ. Хабзэ зэрэхъугъэу, ащ кIэщакIо фэхъугъ Мыекъуапэ физическэ культурэмкIэ ыкIи спортымкIэ и Комитет. Iофтхьабзэм … More
ЛIыхъужъым ишIэжь агъэлъэпIагъ
Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен ишIэжь фэгъэхьыгъэ турнир мы мафэхэм рагъэкIокIыгъ. Ащ кIэщакIо фэхъугъэх Мыекъуапэ физическэ культурэмкIэ ыкIи спортымкIэ … More
Апэрэ чIыпIэр къыдахыгъ
Зэдегъэштэн есынымкIэ дунэе зэнэкъокъоу къалэу Брест щыкIуагъэм Мыекъуапэ икомандэ апэрэ чIыпIэр къыщыдихыгъ. Адыгеир турнирым къыщызгъэлъэгъуагъэхэр олимпийскэ резервымкIэ спорт еджапIэу В.С. … More
Мыекъуапэ илIыкIохэм гъэхъэгъэшIухэр ашIыгъэх
Теннис цIыкIумкIэ зэнэкъокъоу Апшеронскэ районым ипсэупIэу Николаенкэм щыкIуагъэм Мыекъуапэ илIыкIохэм дэгъоу зыкъыщагъэлъэгъуагъ, хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къафагъэшъошагъэх.
МэфэкI Iофтхьабзэхэр зэхащагъэх
Зэнэкъокъухэм ахэлэжьагъэх хэбзэухъумакIохэр, хьыкум приставхэр, УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIапIэу Адыгеим щыIэмрэ бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум республикэмкIэ … More
ХагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къыдахыгъэх
ДзюдомкIэ зэIухыгъэ шъолъыр турнир къалэу Черкесскэ щыкIуагъ.
ЦIыфым ишIушIэ кIодырэп
Спортым пылъхэу, дзюдор зикIасэу тихэгъэгу исмэ Мэлыщэ Азмэт зымышIэрэ ахэтын фаеп, анахьэу тэ тиуахътэ къыхиубытагъэмэ.
Мыекъуапэ щызэхащагъэх
ТекIоныгъэшхом ия 78-рэ илъэс ихэгъэунэфыкIын къыдыхэлъытагъэу зэдегъэштэн есынымкIэ Адыгеим ипервенствэрэ зэIухыгъэ къэлэ зэнэкъокъоу «Зэкъошныгъ» зыфиIорэмрэ Мыекъуапэ щыкIуагъэх.


Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ Адыгеим и Правительствэ хэтхэмрэ мы мафэхэм Геническэ районым щыIагъэх.
Тэ, Афганистан щыкIогъэ заохэм ахэлэжьагъэхэм, лъэшэу дгъэшIэгъуагъ район администрацием къытфырашIыкIи, Адыгеим къикIыгъэ министрэхэм ащыщ горэм тыIукIэнэу къызэрэтаIуагъэр.
КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, Адыгэ Республикэм IофшIэнымрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэкIэ иминистрэу Мырзэ Джанбэчи Афганистан щыкIогъэ заохэм ахэлэжьагъ. Илъэс зэфэшъхьафхэр арыми къулыкъу зытхьыгъэр, тызэрэзэIукIагъэр лъэшэу тигуапэ хъугъэ. Бэ тыгу къэкIыжьыгъэр, зигугъу тшIыгъэр. Афганистан щыкIогъэ заохэм ахэлэжьагъэхэр непэ зэутэлIэрэ Iофыгъохэм татегущыIагъ, Адыгеим ащ фэдэ Iофыгъохэр зэрэщагъэцакIэрэр зэдгъэшIагъ, тишъолъырхэм язэпхыныгъэхэм ягъэпытэнкIэ лъэбэкъоу тшIын фаехэми танэсыгъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ Адыгеим IофшIэнымрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэкIэ иминистрэу Мырзэ Джанбэчрэ «тхьашъуегъэпсэу» ятэIо къалэу Геническ иветеранхэу Афганистан щызэуагъэхэм я Союз IэпыIэгъу къызэрэфэхъугъэхэм фэшI.
В. Басов, В. Косенко. къ. Геническ.


Хэкум гъэзэжьыгъэным игъогу зэIузыхыгъэхэм ащыщ Дугъ Мтрадж.
Мэлыльфэгъум и 4-м 1991-рэ илъэсым щыублагъэу Мыекъуапэ щэпсэу. Дугъ Мтрадж Хэкум ыгъэзэжьынэу зэрэхъугъэм ыкIи ащ ыужырэ илъэсхэм, ищыIэныгъэ фэгъахьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ.
-Хэкум бгъэзыжьыным игупшысэ сыдэущтэу пшъхьа къихьагъа ыкIи теубытагъэу пIалъэр сыдэущтэу къыхэпхыгъа?
-Тыркуем къалэу Самсун лицеим сыщеджэщтыгъ, сянэш гурытэу Дугъ Алатин я 70-рэ илъэсхэм Кавказ културэ ыкIи Ямчы-кIакIо зыфиIорэ журналхэм акIэтхагъэу къыфакIощ тыгъэх. Бэрэскэжьые пчыхьарэ Мыекъуапэ Адыгэ Радиом едэIущтыгъ. Сэри сянэшым къыфэкIорэ журналхэм сяджэщтыгъ, Ьыеъкьуапэ радиом сыгу етыгъэу седеIущтыгъ. 1977-рэ илъэсым ыкIэм IофышIэ Анкара сыкIофэкIэ сигупшысэхэр чьэпхьыгъэх. 1992-рэ илъэсым унагъокIэхэкум къэкIожьыгъэу ищыIэныгъэ ичIыгу щизыхыгъэ сигупсэу сянэшыр ары хэкум сыкъэкIожьыным сигупшысэ къыфэзгъэущыгъэр. Тхьам хьадрыхэ гупсэф регъэгъот.
***
Дугъ Мирач
«Иунагъо иIыгъын ыгъэгупсэфын фэшI, къалэхэу Самсун, Синоп, Амася, Токат ыкIи Чорум якIурэ гъогухэм яшIын лэжьакIоу ащылажьагъ. Тхьамафэм мэфищ плIы унэм къэкIожьыщтыгъэ Тымрэ, икIалэхэм яфэIо фашIэ изгъэкъурэ.ахэр зыми щимгъакIэхэу, щыIэм езэгъым зэригъафэу, иунагъо зыгъэдэхагъэ Нымрэ ятIонэрэ кIалэу мэзаим и4, 1959 -рэ илъэсым сакъфэхъугъ.
(Сянэ нахь пасэу еджапIэ сигъэкIон фэшI синыбжь аригъэиныгъагъ. Ащ фэшI 1959-, тэрэзыр 1958-рэилъэс).
Сшынахьыжъ Анталем щэпсэу, сшыпхъу нахьыкIэ Анкара иунагъокIэ дэс. Сянэ Самсун щыI, иунэ ис, тадэжь Мыекъуапэ къакIо щэIэ. Тятэ 1982-рэ илъэсым идунае ыхъуожьыгъ.
СятэкIэ сятэжь Тыркуем ишъхьафит зао. Сарыкамыщ зыфаIоэр заом зэкIом къыгъэзэжьыгъэп. Сянэ ятэ а заом хэлэжьагъ, псаоу къыхэкIыжьыгъагъ, ау сэ къэсшIэжьырэп, илъэсытIум ситыгъ зэлIэм. Синэнэжъи а илъэсхэм ищыIэныгъэ ыухыгъ. 1970-рэ илъэсым нэсэ, Сянэ янэ ары тиунагъо анахьыжьэу щысиIагъэр. Тянэшхэм адэжь щыIэщтыгъ. Ащ къыхэкIэу мафэ къэсми тлъэгъущтыгъэп. Сяти сяни адыгабзэр дэгъудэдэу ашIэщтыгъ, унэм щыгущыIэщтыгъэх. Тэ зэхытамгъэхын горэм тегущыIэнхэ зыхъукIэ адыгабзэм зыратыщтыгъ.
Асимилациер зыгъэлъэшыгъапэр къуаджэхэр къызанэкIэу къалэхэм кощыхэ зыхъугъэм, я 60-рэ илъэсхэр ары. ЩыIакIэр хьылъагъэ. Ащ фэдэ уахьтэм кIэли 3- ригъэджэн къаIэтынэу щыIэныгъэм фэбэнэрэ сянэрэ сятэрэ адыгабзэ сагъэшIагъэп сIоу сыгу ябгъэныр къезгъэкIурэп.
Ильэс пчьагъэ тешIагъэу, сянэ Мыекъуапэ къэкIуагъэу татэжь щыIэу тIэкIу сыгу зэрэхэкIыэрэ адыыгабзэ зэрэсимгъэшIа гъэр есIокIыгъ. А сикIал! Мыщ фэдизэу ущикIэгъэщт Iоу сшIагъэми, сыдэу хъугъэми озгъэшIэныгъи- зэриIуагъэр сщыгъупшэрэп.»
***
Анкара щылажьэрэ Кавказ Културэ Хасэм сыхэтызэ Хэкум гъэзэжьыгъэным фэбанэрэ ныбджэгъухэм ащыщ сыхъугъ. Зэгупшысэгъухэм щэч хэмылъэу хэкум гъэзэжьыгъэн, тинеущэ ащ щыгъэпсыгъэн фаеу, ассимилацием пэуцуным ыкIи хэкIодэжьыным ебэныгъэным хэкIыпIэ закъоу иIэр хэкум кIожьыныр арэу зэдедгъаштэщтыгъ.
Журналэу Ямчы и я 7-16-рэ номерхэм хэкум гъэзэжьыгъэным фэгъахьыгъэу тигупшысэхэм тиупчIэхэм джэуап къыритыжьытыгъ. ШышъхьаIум 1979-1980э илъэсхэм къулыкъу схьынэу сыздэ кIыгъэ Анкара къызысэгъэзэжьым Iоныгъэом 12 револуция щыхъугъэу сыкърихьылIэжьыгъ. Хасэхэм яIофшIэн зэтеуцуа гъэх. Ащ дэжьым унагъо зыпымылъ тиныбджэгъухэм яунэхэм, зигъонэмысэу зидунае зыхъожьыгъэ ткъощышIоу Бэрзэдж Фэрид ыIоу зэIуихыгъэ Кубан Кафе тизэIукIапIэщтыгъ, лъэпкъ Iофыгъохэр лъыдгъэкIотэнхэ фэшI.
1984-рэ илъэсым Хасэм иIофшIэн зыпедзэжьым, 1990-рэ тлъэсым нэсэ Хьаткъо Аслан титхьаматэу хасэм изещэкIо куп сыщылэжьагъ. Iоныгъом и 12 къыздихьыгъэ хасэм яхьылIагъэ унэшъо пкъыехэм оIфхэр къыгъэхьыльагъ, уплъэкIунхэр агъэ льэшыгъ. Кьиным къымгъэцыхэу хасэм ипшъэрылъхэр ыгъэ цакIагъ, пчыхьа зэхахьэхэр зэхищагъ, ылъэ къытеуцожьыгъ. Мэзих хьылъэу къызэринэкIыгъэм хасэм зэхищагъэхэм анахь кIуачэ иIагъэр, 1989-рэ илъэсым чьэпыогъум Хэку ИкIыным и я 125-рэ Илъэс ШIэжь зыфиIорэрэ зэфэсышхор ары. Мыщ рагъэблагъагъэх Хэкум, Иорданем, Сирием, Германем ащып сэурэ Адыгэхэм ялIыкIохэр. Тхьамэфэрэ кIуагъэ зэфэсыр, гъунэ зиIэ унашъо пкъыехэм апхырыкIыгъ, лъагъо хихыгъ, културнэ програмэхэр къыкIэльыкIогъэ зэIукIэхэм яонджэкъ машIо кIэпщагъэ хъугъэ. (ащ ыпкъ къикIыгъ Тыркуем щыщ еджэкIо нэбгырищыр Налчык университетым аштэныр, Тыркуем щылэжьэрэ хасэхэм зыпч зыпчьэгъу зашIыным игупшысэ, Дунэе Черкес Ассацацием (ДАХ) икъэхъун. "125. Yıl 1990-рэ илъэсым тыкъзэсым хэкум къэзгъэзэжьыным сыгукIи сшхьакIи сыфэхьазырыгъ. Бэрзэдж Нихьат итхылъ Изгнания Черкесов зыфиIорэм иапэрэ нэкIубгъо итхагъэ Бреет игущыIэхэм тэ зихэку зэрагъэбгынагъэхэр къеIотэх;
«Къытапэсыгъэ «кощакIохэр» зыфиIорэ цIэр ныбжьи сштагъэп.
зичIыгу зыбгынагъэхэр ащ къикIырэр
ары шьае тэ тичIыгу тыбгынагъэп
тшоигъоу нэпэмыкI хэгъэгу къыхэтхэу,
хымэ хэгъэгу пIэлъэ хэхыгъэкIэ тыкъщыуцугъэп.
ТыкърагъэкIыгъ егъэзыгъэкIэ, ты хые бзэджашI.
Зипчьэ къытфыIузыхыгъэр тихэкоп, ар тихэхэсыпIэн фае.
тлъэкIыщтымкIэ гъунапкъэм пэблагъэу.
Гумзагъэу тежэн фае. Хэкум зыщыдгъэзэжьэщыт мафэм».
ыIоу лъыкIотэрэ усэм къыIуатэхэрэр сэрыкIэ Адыгэхэр арых.
Джыри ССР щыIагъ, хэкум укъэкIожьы хъунэу нэдэплъыпIэ къэызэльагъом, Атэжъ чIыгум тыкъекIужьыным ипаIлэ къэсыгъ тIуи гъогум тыкътехьажьхэу тыублагъ.
Я 80-рэ илъэсхэм Мыекъуапэ ыкIи налчык тиныбджэгъухэм ащыщхэр къэкIожьыгъагъэх. Сэри СССР-м илIыкIоу Анкара щыIэм ситхылъхэр ястыгъагъэх хэкум къэзгъэзэжьын фэшI. ЫпэкIэ къэкIожьыгъэ синыбджэгъухэр къызэрыкIогъэ гъогум фэшъхьаф шIыкIэ сыушэтынэу сыфэягъ.
Ар, Анкара Гражданство къыщсатын, сихэку ар сиIэу сыкъэо- жьыныр арыгъэ. Ау илъэсрэ джэуап къатыжьыгъэп, Мыекъуапэ къэкIожьыгъэу щыпсэухэрэ синыбджэгъухэм 1991-рэ илъэсым егъэблэгъэ тхылъ къысфашIыгъ.
Iофэу сшIэрэр
– Тыркуем ущыIэзэ тэда узщыпсэущтыгъэр, Сыд IофшIап Iа узIутыгъэр?
-Къалэу Самсун ублапIэ, гурыт еджапIэхэм ауж, къалэу Чорум дэт илъэситIу еджапIэу Машынэ Стройтельный Технткумым зыхязгъэтхагъ. Мы еджапIэр къызкIыхэсхыгъэр лейтенантэу къулыкъур щысхьын,икIэлищ Iэшъхьа закъокIэ езгъаджэрэ сятэ ыщэфыгъэ унам икIыфэ ытыжьынымкIэ IэпэIэгъу сыфэхъун, ихьылъэ тIэкIу тесIэтыкIыныр арыгъэ.
Iоныгъу, 1977-рэ илъэс, армэм джыри сыкIуагъэп, еджапIэм гъэсэныгъэу щызэзгъэогъотыгъэмкIэ Анкара Къэралыгъо Офис Материялнэ База (ГМБ) IофышIэныр щысыублагъ. СиIоф елъытыгъэу къалэхэу Измир, Станбул, Бурса сащыIэнэу бэрэ хъущтыгъэ, тхьамафэ ыжхэр Анкара Темыр Кавказ Хасэм щызгъакIощтыгъэ.
1980-рэ илъэсым армэм сыкъикIыжьыгъ. Iофэу сызIутыгъэм икIэрыкIэу лъэIу тхылъ ястыгъэр Iоныгъом и 11-м аштагъ. ИтIэнэрэ мафэм пчьэдыжьым IофышIэ сыкIонэу сежьагъэу Тыркуем инациональный орэдхэр орэдыIом къеIох, ащ льыпытэу дзэ пашэу Кенан Эврен иджмакъэкIэ револуция хъугъэ къеIо. Хьишъэм зэрэхэхьагъэуIоныгъом и 12-м мафэр етэгъажьэ.
Iофым сыщылэжьэным ар пэрыохъу фэхъугъэп, зы мафэкIэ ыпэ сишыгъэу хъугъэ. ГМБ сиIофшIапIэ къэралыгъом къыщэ фырэ мотор зыхэт машынэ пстэум автобус, скоро помош зыфэ пIон фэдэхэм язэгъэпэшын, язэгъэкIун, хэушъхьафыкIыгъэ унашъохэм адиштэрэ проектхэм я отдел сыщылэжьагъ.
1987-эр илъэсым Анкара Сёгютёзю хьаблэм дэт Отокоч зыфиIорэ Iахь зэхэлъ лэжьапIэм сыIухьагъ. Илъэсищ начальник сервисэу сыщылэжьагъ.
Мыекъуапэ сыкъзэкIожьым мэзиплIы урысыбзэм изэгъэшIэн сыпылъыгъ. Апэрэ илъэсыр унэ ныкIошIэу къэтщэфыгъэр идгъэкъужьыным ыхьыгъ. Мэзи 4- урысыбзэ курсым сыкIуагъ.
А илэсхэм сисэнэхьат сырылэжьэнэу амал щыIагъэп. ТыкъзэкIожьым ятIонэрэ илъэсым тымылажьэу зэрэмыхъущтыр къэнэфагъэ. А лъэхьаным тэщ фэдэу унэе IофшIапIэ зыгъэпсы зышIоигъо ныбджэгъухэм щапIэхэр зэIуахыгъэх, тэри тахэуцуагъ. Мыщ дэжьым тучан цIыкIоу зэIутхыгъагъэмкIэ инэу ишIуагъэ къытигъэкIыгъ Нэгъой Хьасанбый, ащ ишIушIэ тщыгъупщэрэп. Илъэсищым мы щэпIэ цIыкIум тигъэпсэугъ. Сыд фэдэ хьап щыпи щытщэщтыгъ, ау шIухьафтын пкъыгъохэр едгъэбэкIыщтыгъ.
А илъэсхэм унагъокIэ Мыекъуапэ къэкIожьыгъэ Чэтэо Ибрахьим ишъхьагъусэу дэн бзэным фэIазэу сшыпхъу нахьыжьэу згъашIорэ Шукран, шъхьангъупчьэ пэIупхьэхэм ядын едгъэжьэным ишIуагъэ инэу къытэкIыгъ. Мыр джыри бэмэ ашIэщтыгъэп. Илэс 10-м ехъу тызэдэлэжьагъ.
1997-2002-рэ илъэсхэм мебель шIыным Iоф дэтшIагъ. 1997- 2005 илъэсхэм шъьангъупчьэ пэIухъо шэкIхэр зыщытщэрэ шапIэм игъусэу шьхапIэ зэIутхыгъ. ШэкIы щапIэм джыри Iоф ешIэ, шъхапIэр фэтэрэу ттыгъэ. Пандемием ыпэкIэ къежьагъэ экономически кризисым Iофхэр къыгъэхьылъагъэх. Мэфэ щынагъо къинхэр щыгъэзыягъэу хъужьыным тычIэхъоп сы. Джы зыгъэпсэфыгъом сыщыс. Сипсауныгъэ гумэкIыгъохэр къыхэхьагъэх нахь мышIэми, тихэтэцIыкIу фэIо фашIэхэм ащызгъакIэрэп. Тикъушъхьахэм сыкIонэу уахьтэ сэгъоты.
-Уишъхьагъусэ уигъусагъа хэкум узэжьым? А лъэхьаныр ара нэIуасэ шъузэфэзышIыгъэр ыкIи сыд фэдэ Iофыгъоха шъузэрихьылIагъэхэр?
-Хэкум къэдгъэзэжьынэу гухэлъ зытэшIым джыри унагъо тыхъугъагъэп. Сэ къалэу Анкара, сянэ инысэ хъунэу щытыгъэ сишъхьагъусэ Станбул щыпсэущтыгъ. ЧIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэоу,«Хэкум Гъэзэжьын» гупшысэм знзгъаштэхэу ащ фэшI Iоф ышIэзэ зызхьазырырэ ты цIыф зырызыгъ.
1990-рэ илъэсым и бэдзэогъу мазэ СССР-м КултурэмкIэ илIыкIоу Тыркуем щылажьэрэр телефонымкIэ къысфытеуагъ Налчык Родинэм зыфиIорэм Эрсин Калкан ыцIэкIэ егъэблэ гъэ тхылъ къызэригъахьыгъэр ыкIи ар синэIуасэмэ къысэуп- чIыгъ. СигущыIэ елъытыгъэу визэ ритыщтэу ыуIагъ. Эрсин Калкан телефонкIэ и паспорт къысфигъахьынэу есIуагъ.
Трабзон нэсэ сыгъэкIотагъэ.ТынэсыфэкIэ Хэкум Гъэзэжьыным тытегущыIагъ, тигупшысэхэр зэдэдгощыгъэх, тиеплъыкIэхэр зэтефагъэхэу къычIэкIыгъ, нахь благъэу нэIуасэ тызэфэхъугъ.
1970-1980- рэ илъэсхэм язэблэкIыгъохэм асимилациям пэуцун тымыкIодэжьын фэшI хэкIыпIэ закъоу щыIэр Хэкум гъэзэ жьыгъэным игупсшысэхэм сагъэгупсэфыщтыгъэп. 1990-рэ илъэсым Налчык ыкIи Мыекъуапэ синыбджэгъухэм ащыщхэр къэкIожьыгъагъэх.
Отокоч Форд Сервис IофшIапIэм сыIутзэ СССР-м илIыкIоу Анкара дэтым иIофышIэхэм Форд машынэ зиIэ нэбгыри 3-4 тисервис къакIощтыгъ. Ахэм яхаз щэн щэфэным фэгъэзагъэ Атаще, адырэр Посолыр арыгъэ.
НэIуасэ тызэфэхъугъагъ. Ащ ишIуагъэкIэ, 1991-рэ илъэс гъэт- хапэм IофшIапэм сыкъIукIыжьыфэ, Кавказым икIэу Тыркуем кIохэрэм, Тыркуем къикIэу Кавказым къакIохэрэм явизэхэм ягъэпсын IэшIэхы сфэхъущтыгъэ. 1989-рэ илъэсым еджэкIо нэбгырищым Налчык къэралыгъо университетым ягъэштэн, Тыркуем ит къалэу Адыпазары ыкIи къэлэу Сухъум зэныбджэгъу хъунхэм игъэкIотыгъэу сыдэлэ- жьагъ.
1991-рэ илъэс мэзаем икIэм, Посолствэм бэрэ уокIо аIуи сащагъ, мэфи 3-м саIыгъыгъ. Щынэгъочьэным иIоф дэгъугъэп. Зызгъэхьазырыным сежэнэу уахьтэ сиIэжьыгъэп. Гъэтхапэм 1991-рэ илъэсым IофшIапIэм сыкъIукIыжьыгъ. ПсынкIэу зызэзгъэпэши Хэкум сыкъэкIожьынэу гъогу сыкътехьажьыгъ.
Мэлыльфэгъум иI-м 1991-рэ илъэсым Станбул-Кадыкёй къуахь IукIыпIэу иIэм IукIыгъэ катамараныр, хыуаем къыхэкIэу Станбул ыгъэзэжьыгъ, мэфитIум щытыгъ.
Сыхьат 17-кIэ зиутхыпкIым уалъэзэ хым тетыгъэ катамараныр. Мэлылъфэгъум и 4-м сигъогогъоу МэфэшIукъо Щенгюлрэ сэрырэ ПцIэмэз-Новоросиски тыкъщикIыгъ. Илъэс пчьагъэхэм сынэгу кIэмыкIыгъэ сихэку ичIыгу сыкътеуцожьыгъ. Мыекъуапэ сыздэсыр тхьамафэ хъугъэу, мэфэ къинэу спэкIэ кIыгъэхэр къызэкIэрыожьыгъэх, сымадж сыхъугъ, тхьамафэрэ къысэIэзахи сыхъужьыгъ.
Ащ дэжьым Тыркуемрэ Мыекъуапэрэ азфагу узэлъыIэсыныр къиныгъ. ТелефонкIэ уигупсэхэм уадэгущыIэн хъум почтэм зябгъэтхын, мэфитIу щы уежэн фэягъэ ыкIи чэзыур бэщтыгъэ. Къэралыгъом ихьыбыйыгъом тыкърихьылIэгъагъ, узфаер бгъотыщтыгъэп.
Я 70-рэ илъэсхэм ащ фэдэ зэхъокIыныгъэ Тыркуеми щыхъугъагъ, ар зэрэтекIыгъэм фэдэу мыри зэрэтекIыщтытыр тышIэщтыгъ. КъакIо-кIожьхэрэм типисмохэр къахьыщтыгъ, ядгъахьыжьыщтыгъ.
"Тызызагуатхэм сыхьати 2- тешIагъэу СССР-р зэхэтэкъугъ»
Зигугъ къэсшIыгъэхэм сахэтэу, бэдзэогъум и 27-рэм 1991- илъэсым тиджэгу Мыекъуапэ щытшIынэу тызэзэгъыгъ. Ау нысэм янэ ятэхэр апэрапшIэу «хэкум къызэрэкIожьыщтым» егъэуцолIэгъэнхэ фаеу тапэ илъыгъ. Мыщ дэжьым инэу зишIуагъэ къытэкIэыгъэ МэщфэшIу Нэдждэт шьакIафэ фэтэшIы. Бэдзэогъум и 19-20-м Станбул Багларбашы Хасэм ыкIи Самсун щашIыгъ тиджэгу, ащ ыуж, а мазэм и 21-рэм тызэгуатхэн пае сянэ инысэрэ сэрырэ Батум тыщзэIукIагъ. Титхылъхэм щыкIагъэхэр яIэу къычIэкIыгъ. ШышъхьаIум и 12-м тызэгуатхэщтэу къагъэнэфагъ.
Адыгим, Адыгэ Хасэм тиджэгу зэрищагъ бэдзэогъум и 27-рэм. ШышъхьаIум и 12-м икIэрыкIэу Батум Посолсвэм тыкIугъ. Тызыгуатхагъэм сыхьати 2- тешIагъэу СССР-р зэхэтэкъугъ. Тыркуем щыщэу апэу Батум щызагуатхагъэр тэрыгъэ. Тыркуем ит адыгэ къуаджэу машукие къыщыхъугъэ Адыгэу Батум пасолэу щыIагъэ Окан Атакан тызэгуитхагъ.Ар тыркуем Измит къалэ апэрэ бзылъфыгъэ къэлэ тхьаматэу мерэу Лейла Атакан ышнахьыжьыгъ. Тхьам хьадрыхэ гупсэу тIуми къарет.
-СССР-р зэрэзэхэкIыжьыгъэр шъуинэрылъэгъугъ. Ащ дэжьым къиныгъоу -псынкIагъоу, шъумыкIожь ыпэу сыда шъузэжьагъэу ыкIи шъузэмы жьагъэхэр шъузэрихьылIа гъэхэр, зэпэщэкыхэр шъугу къихьахэу къыхэкIыгъа?
-1991-рэ илъэсым, Мэлылъфэгъум и 4-м Мыекъуапэ сыкъзэкIо- жьым СССР-р щыIагъ. Ау Престройка-зэхъокIыныгъэм ижьот хэтыгъ ащ дакIоу гумэкIыгъо ин хэтыгъ къэралыгъор, зи бгъотыжьыщ тыгъэп, гъомылапхьэхэм ащэгъэжьагъэу цIыфмэ ящыкIагъэр талонкIэ ащэфэщтыгъ, тэри ащ тыкъхиубытагъ. Тыркуем я 70-рэ илъэсхэм ащ фэдэу къинхэр тыушэтыгъагъэх. Мыщи ахэр шъхьащыкIыщт тIощтыгъ.
ТыкъэкIожьыгъакIэу Адыгэ Овтоном Хэкур Краснодар Крайм къыхэкIыжьыгъ, Республикэ статус иIэ хъугъэ.
Репатриантхэм яхьылIагъэ унашъор Югославиещтыгъэ хэкум хахьэщтыгъэ Косово, Урысыем икъэралыгъо унашъокIэ тилъэпкъэгъухэр къыращыжьхи, Адыгеим къызащэжьхэр ары. Ащ лъыпытэу къуаджэу Мэфэхьаблэ зэрагъэпсыгъэр,чылэм къэкIожыгъэхэм зэкIэхэми чIыгу Iахьхэр заращыратрэм, унэ зэрашIашIырэм урыгушхонэу щыт, ыкIи ар къызэрыкIоп.
ЩымыIэхэр, талонхэр,чэзыухэр зыфэпIон фэдэхэр шIэхэу текIыгъэх. 1993- рэ илъэс ужым зыпкъ иуцожьыгъ щыIакIэр.
ИлъэситIукIэ тэри тиунэ ныкъошIы тыухыгъэ.
1992-рэ илъэсым тучан цIыкIоу зэIутхыгъэм тищыIэныгъэ къегъэпсынкIэ. 1993-рэ илъэсым Абхьазым заор къыщежьэ. Мыекъуапэ къэкIуагъэ Абхьаз унагъор тиунэ изыIахь чIэтэ гъэIыстэ. Мэзих къытхэсыгъэх. Зэгупсэхэ тыхъугъ. Унагъом япшъэцIыкIоу Алиса сипшъэшъэ Псынэф илъэгъугъ ыкIи пыдз зэдешъуагъэх. Унагъо гуахьымрэ тэрырэ зэблагъэм тыфэд. ТызэкIэлъэкIо.
Хэкум сыкъэмыкIожь ыпэкIэ Москва радиом седеIущтыгъэ. Ащ икъэтынхэм, къэралыгъом ицIыф пстэуми IофшIапIэ зэряIэр, унэ зимыIэм унэ зэрэритрэр, мэзапкIэу къалэжьы рэм гупсэфэу зэрэрыпсэухэрэр, псауныгъэр, гъэсэныгъэр пкIэ хэмылъэу къэралыгъом зэригъэпсырэр къыIощтыгъ. Гукъау нахь мышIэм тыкъзэкIожьым бэ темышIэу а пстэур блэкIы- гъэм зэрэхэкIощэжьыгъэр тынэгу чIэкIыгъ. Капитализм зыфаIорэ жьалымым жьыбгъэм фэдэу зиушъомгъугъ. НэжъIужьхэм Совет хабзэм гупсэфэу зэрэщигъаIэщтыгъэхэр ащыгъупшэрэп. Ахэр арых системыкIэм нахь иягъэ зэригъэ кIыгъэхэр, къин хидзагъэхэр.
Я 1980-рэ ильэсхэм Анкара иныбжьыкIэхэу Хэкум Гьэзэжьыным фаджэщтыгьэхэу Ёзен Осман, Таймаз Юсуф, Ёндер Илхьан, Баджэ Джэуат. Ильэс пьчьагьэ нэуж Мыекьуапэ тыщзэIукIагь.
Я 90-рэ илъэсхэм урамхэм нэжъIужь щакIохэр бэу ащып лъэгъущтыгъэх. Шъхьазэкъо рыпсэухэм, зыгорэхэр ащэхэзэ яхьалыгъу къалэжьыжьыщтыгъ. Ахэр итIани тхылъ еджэхэу плъэгъущтыгъэх ащэхэрэм апэсхэу.
Ихэку ыгъотыжьын щэхъу зышъхь имылъхэу тэ Хэкум Гъэзэ- жьыгъэным кIэдэухэрэм, сыд фэдэ къини тщэIэным тыфэхьа- зырэу тыкъэкIожьыгъагъ; хэт сыд ыуIуагъэкIи, сыд фэдэ чIыпIэ тиуцуагъэкIи тызэкIэмыкIонэу, тилъапсэхэр тихэку щыддзыжьын тыбзэ, тикултурэ зыухъумэн, лъызгъэкIотэнхэр лIэужхэр щыдгъэ-бэгъонхэр арыгъэ типлъапIэр.
-Гражданство къыуатыным бэрэ оежагъа? Ащ егъэпшагъэм непэ гражданство къыдэпхыныр нахь хьыльа?
-Сэ джыри анкара сыщыIэу 1990-рэ илъэсым СССР-м ипосолство гражданство пае тхылъхэр ястыгъагъэх. Мыекъуапэ прописка сфэзышIынэу сызгъэгугъагъэм Iэпэдэлэл ышIэу гужъо зэхъум, сэ сапэ къишыгъэу Мыекъуапэ къэкIожьыгъэ синыбджэгъухэм мэзищ пIалъэкIэ къысфарагъахьыгъэ визэмкIэ сыкъэкIожьыгъ.
Сисын фитыныгъэ сиIэнэу тхылъхэр ястыгъагъ, ау Тыркуем ущыIэзэ гражданство пае Посолсвом тхылъхэр яптыгъагъэщ, хъущтэп аIуагъ.
ЦIыф лъэрыхьхэр хэлажьэхи сивизэ илъэскIэ лъэагъэкIотагъ, илъэс нэуж сисын фитныгъэ зэрытхагъэ тхыльыр къысатыгъ. 1993-рэ илъэсым Гражданство сиIэ хъугъэ. А пIалъэм щыIагъэ унашъомкIэ, сыкъызщыхъугъэ Самсун къэлэ заксыр кIэтхагъэу бзэджэшIагъэ, пшъэдэкIыжь зэрэстемыльымкIэ тхыль ыкIи Тятэжъ пIашъэ Кавказым зэрэщыщыгъэр къэзыушыхьатрэ архивнэ материял къэтхьын иыщыкIэгъагъ. Б. Елтциным илъэхьан аштэгъэ унашъор илъэсищ фэдиз лэжьагъэ. Мыр зыгъэфедагъэр мэкIэдэд ыкIи IэкIыбым щыIэхэр икъоу гугъ елIыгъэхэп. Джы зэхъокIыныгъэхэм апкъ къикIэу лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ Гражданство араты. Ау мыхэм анахь шъхьаIэр урысыбзэр пшIэныр ары зэрэсшIэмэрэмкIэ. Ащ илъэс зытIущ ищыкIагъ. Апшъэрэ еджапIэр мыщ щызыухыгъэхэм нахь псынкIэу араты.
«Хэкум сыкъзэкIожьым илъэс 32-рэ сыныбжьыгъ»
-Иугупшысэ ииугъуазэу пшIоигъор бгъэцэкIагъэ, Уатэжъхэм ячIыгу бгъэзэжьыгъэ. УзфыкIэгъожьыгъэ е сыдэу дэгъоу къызэдэхъугъ зыфэпIуагъэхэр сIом, е хымашъо зытепщтэжьэу къыхэкIыгъа, хэкурысхэм яеплъыкIэ сыд фэдагъа?
-Хэкум сыкъзэкIожьым илъэс 32-рэ сыныбжьыгъ. СикIалэхэм афэдэу сэри мыщ сыкъщыхъунэу, университет щысыухынэу сыфэягъ. Хьау, зэ нэмыIэми, зымый сыркIэгъожьэу къыхэкIы гъэп ыкIи къыхэкIыщтэп…цIыфыр ихэку зэрэщыпсэурэм фыкIэгъожьын лъэкIына?
Тыркуем тыкIоу къыхэкIы.Тхьамафэ е мэфипшIы зытешIэкIэ Мыекъуапэ тыкъфезэщы. ТхьамэфитIу нэуж пчыхьапIэ лъэгъу сфэхъу, сыгъэгупсэфыжьрэп.
Апэрэ мазэхэм къытфэхымэу, гурыIогъуаехэу, къиныгъохэм тарихьылIагъ ау, уахьтэ тешIэ къэсми икIыпIэ къафэдгъотыгъ, цIфыр сыдыми ясэжьыба. ЦIыфышIу цIыф Iуш гъэсагъэхэу лъэпкъшIэжь яIэу бэ тызIукIагъэр. Ахэм ащыщхэр джыри тищыIэныгъэхэ къыддыхэтых, тиныбджэгъушIух.
ЗишIуагъэ къытэзгъэкIыгъэр, къыддеIагъэр,тигумэкIыгъохэр къытфагъэпсынкIагъэр макIэп.
Лъэпкъыр итэкъуахьыгъэ зэхъум тызэпэIапчьэу тыпсэугъ, къинэу алъэгъугъэм, чIыпIэ хьылъэхэу зэрыуцуагъэхэм пхырыкIыгъэх ткъошхэр, тихэку, тилъэпкъыцIэ аухъумагъэщ, ахэм шхьакIафэрэ, шIушIэрэ япэсыгъ.
Сипшъашъэ Псынэф 1993-рэ илъэсым, сикIэлэ Осэпс 1997-рэ илъэсым къэхъугъэх. ТIуми яныдэлъфыбзэ дэгъоу ашIэ, рэтхэх, рэгущыIэх. Мыекъуапэ къызэрэщыхъугъэхэм зэрэщып сэухэрэм щэгушIукIых, рэгушхэх. Сипшъашъэ ипшъэшъэ цIыкIу Гуис илъэс 4, икIэлэцIыкIу ГъучIыпс илъэси 2-ум итых. Ахэри янэрэ янэшымрэ афэдэу адыгабзэ урысыбзэ, тIэкIу тешIэмэ тыркубзэр, инджылыбзэр зэрагъэшIэныщ, бзэ пчьагъэ ашIэу хъущтых. Илъэс 30-кIэ узызэплъэкIжькIэ, Хэкум тыкъзэрэщыхъугъэм тырэгушхо, зыIорэ кIалэхэр уиIэным нахь гушхуагъэ хэбгъотэнэу сыд щыIэн.
СыкъзэрэкIожьыгъэр сэдэу синасыпэу зыфэсэлъэгъужьы.
Тыжь Илкай ЫцIэкIэ ХьакIэщыр
-Тыжь Илкай ЫцIэ Зыхьырэ ХьакIэщым, Хэку Къэзэжьыным Игъогухэр зыфиIорэ проетктым шъузэрэдэлажьыгъэм пае тхьашъоегъэпсэу шIуасIо сшIоигъу. ХьакIэщым укътегыщыIэм…
-ХьакIэщым ыцIэ кIэкIэу сыкътегыщыIэн апэу: Илкай хэкум тIо щэ фэдиз къэкIуагъ, кIожьыгъэ. 2009-рэ илъэсым иныбджэгъу нэбгыри 8- игъусэу къэкIагъ. Щежь щыпсэун фитныгъэ къезытыщт тхылъыр дихынэу арыгъэ. Ащ дэжьым нэIуасэ тызэфэхъугъ.
ТшынахьыкIэ дышъэ прописька ищыкIагъэ зэхъум тиунэ дэттхагъ. Гъэтхапэм и 13-м машынэ зэутэкIым хэкIуадэфэкIэ тэры ирибысымыгъэр.
Хэкум щыпсэушъун фэшI Тыркуем щылажьэщтыгъ, щыугъуа- ещтыгъ. Аужырэу къызэкIом иныбджэгъухэмрэ ежьырырэ зыпсэунэу унэ ыщэфынэу арыгъэ. Машынэ къызеутэкIыщт чэщыми. мэфэ псэум Мыекъуапэ унэу щащэхэрэм яплъыгъ.
Идунае зехъуожь мафэм ятэрэ янэрэ тызэхэгущыIэжьи, Илкай Мыекъуапэ щыдгъэтIылъыжьынэу зэдэтштагъэ. ИтIэнэрэ мафэм Илкай иажырэ гъогу агъэкIотэжьынэу Абхьазым, Тыркуем.Налчык, Краснодар цIыф бэдэдэ иныбджэгъоу шIу зылъгъущтыгъэхэр къэкIуагъэх. Пчьыхьашъхьэм Тыжь Илкай ыцIэкIэ хьакIэщ гъэпсыгъэным тегущыIагъэх.
ХьакIэщым ишIын илъэситф тыпылъыгъ. Кьиныбэ къыпыкIыгъ, пэрыохъубэмэ такъагъэуцугъ, ау тыухыгъ. ХьакIэщым унэ 14, пшъэрахьапIэ, зэхахьэхэр зIукIэхэр щашIынэу зал хэт. Библиотэк бай щыдгъэпсыгъ.
Тыжь Илкай ыцIэкIэ ХьакIэщыр Хэкум гъэзэжьыгъэным игупшысэ ыгъэцэкIагъ.
Зыгу къэкIыгъэхэм,къхэлэжьа гъэхэм,тыгу къыдэзыщэягъэхэр зэкIэхэри тхьаегъэпсэух. ХьакIэщыр ишIыгъом къуахьльатэ кризисым, ащ ыуж пандемием къыздахьыгъэ зэгъокIыгъом къымыуфэхэу, мыпшъыжьэу, емызэщхэу зигупшысэ рыгъо зэрэ купым яIэпэIэгъукIэ къэуцугъ. Хэт къакIоми Хэкум ифабэ щызахашIэщт, ыIапэ афищэищт, иIэпэIэгъу афэхъущт Тыжь Илкай ЫцIэ Зыхьырэ ХьакIэщыр. Ар зыгъэIорышIэрэ Лъэмыдж Хасэр къышъуажэ.
Уасэхэр, щыхьаIэхэрэм ягухэлъхэм, къызфэкIуагъэхэм, зэрисыщтхэм елъытыгъэу зэхьокIы. Апэрэ пшъэрылъэу иIэр Атэжъ чIыгум къэзэгъэзэжьыхэрэм яфэIо фашIэхэр ыгъэцэкIэныр ары.
Адыгэ чIыгужъым къэзгъэзэжьынэу къакIохэрэм: Хэкум хэгъозэн,гупсэфыгъо щагъотын, -ятхылъхэм ягъэпсын, урысыбзэ зэригъэшIэнэу курс щикIуныр ХьакIэщым изещакIоу Лъэмыдж Хасэм зэригъэфэщт. анахь осэ макIэмкIэ шьуихьакIэщт. ЕджакIохэм апае уасэхэм къащагъэкIэщт.
Хэкум зитхылъхэр щыIэхэу къакIоу кIожьхэрэм апае уасэхэр: гурытымкIэ афэльытэщт.
ЗекIоу къакIохэрэ хьакIэхэм: хабзэу агъэуцугъэм тетыщт.
ЗэкIэхэми пкIэ хэмылъэу щыдгъэхьакIэнхэм тыфай тыгукIэ ау. пкIэ хэмылъэу хьакIэщыр тIыгъынэу зэрэмыхъурэм тигупшысэхэр зэтыреIажэх. ЗекIо къакIохэрэм ящыIапкIэ тыкIемыIэрэр, ЕджакIо къакIохэрэм, къэзгъэзэжьыхэрэм фэгъэкIотэныгъэу афэтшIырэр, ятхыльыпIэхэм язегъэкIон апэIухьахэрэм апай… ХьакIэщым щыхьакIэщтхэм ашIэ ашIоигъохэр Тыжь Илкай Хэку Къэзэжьыным Игъогухэр зыфиIорэ фэсбук нэкIубгъом рагъотэщт.
Гуисрэ ГьучIыпсрэ
«Бзэ зимыIэ лъэпкъыр щымыIэ палъ»
-Урысые Федерацием, ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэн, фаем къыхихынэу статюс зэрэритыгъэм фэгъахьыгъэу иугупшысэхэм сакъчIэупчIэм…
-Диаспэрэм тэ асимилация политикэ къыддызэрахьагъ. Мыщ Октябырски Револуция-Совет хабзэм тилъэпкъэгъухэм ябзэ тхэн еджэнхэмкIэ амал аритыгъ. ТиныдэльфыбзэкIэ гъэзэт, тхылъ, журналхэр къыдагъэкIыгъэх, жэрыIо творчествор хьазынэщхэм тхыгъэу арагъэкIун къагъэнэжьын афзэшIокIыгъ Фаем хьазнэщхэм ахэр ащагъоты. НыдэльфыбзэкIэ еджапIэм ащеджэнхэр хабзэм къыделъытагъ, тиатрэм пае сценариехэр зэхагъэуцуагъэх, орэдхэр атхыгъэх, аусыгъэх, професянэлнэ сценехэм къащаIуагъэх. Мыхэр зэкIэхэри къазфагъэкIуатэм, «Адыгэ Овтоном» статюс тихэку яIагъэр.
Республикэ зэхъум ахэм нахь лъагэу заIэтыным тыщыгугъугъ. Ау, Совет хабзэм къытитыгъэ фитныгъэхэм инахьыбэр мэкIэ макIэзэ зэкIэкIуагъ. Лъэпкъым ипкъэухэу зыкIуачIэ къеIы- хыгъэхэм икIэрыкIэу къагъэзэжьын, зыпкъ иуцожьыным тыщэгугъу, тыгу дгъэкIодырэп.
Адыгабзэр зэрагъэшIэн фаеу еджапIэхэм ачIэлъыгъ, аужырэ уахьтэм фаем къыхихын ыджынэу зэрашIыгъэ шIыкIэм, унагъохэр, егъэджакIохэр ныдэлфыбзэм фэбанэхэу ышIыгъэх.
Фаем къыхихын еджэнэу зэхъум ар къыхэзыхырэ еджакIохэм япчьагъэ зэхапшIэу зыкъыIэтыгъ. Ащ фэдэу, тихэку ипащэ Адыгабзэр кIэлэцIыкIухэм ашIэн фаеу зэригъэуцугъэм инэу ишIуагъэ къакIо. Ащ IэпэIэгъу зэрэритырэм нахь игъэкIотыгъэу зэрагъэшэIэу, еджапIэм кIэлэцIыкIухэр нахьыбэрэ адыгабзэм рыгыщыIэхэу, унагъом адыгабзэкIэ ны тыхэм кIэлэцIыкIухэр зэряупчIыхэрэр бэрэ зэхэтэхы.
"Бзэ зимыIэ лъэпкъы щымыIэ паль» мы гущыIэхэр зыщыдгъэгъупшэ хъущтэп ыкIи тиныдэльфыбзэ илъэпIагъэ апарапшIэу зэхэзышIыкIын фаер тэры. ТикIалэхэм тиныдэльфыбзэ ядгъэшIэн пае зэкIэхэми тапхырыкIн фае.
Тиныдэльфыбзэ зышIэщтыгъэу нахьыжъ, нахьыкIэу зидунае зыхъожьыгъэхэу къытхэмытыжьхэр лъэшэу сыгу къеох.
Технологием,цIыфым игуIэшIуаIэ адырэ цIыфым зэрэхигъэу цорэм фэдэу, ныдэльфыбзэри зымышIэхэрэм ахагъэуцон алъэкIыщтыгъэми сыдэу дэгъугъа сэIо.
– Хэкум зыгъэзэжьынэу фаем сыд япIо пшIоигъуа?
-Джы къэбар лъыгъэIэс амалхэр щыIэх. Ятэжъхэм ячIыгу къэзгъэзэжьынэу фаехэм ашIэ ашIоигъохэр тхыгъэу агъотыщт. ЫпэкIэ къэкIожьыгъэми закъфагъазэм ашIэ шIоигъэор зэкIэ зэхахыщт.
Гукъау нахь мышIэми, къэкIожьыгъагъэхэм ащыщэу Тыркуем зыгъэзэжьыгъэхэр щыIэх. Къиным упэуцунэу кIуачIэ зыхэбгъотэжьын, шIощьхъуныгъэ уиIэн фае.
Хэкум къэзгъэзэжьырэ цIыфым, къызфэкIожьыгъэр ышъхьа нахьи нахь шIоIофын, къычIэхъуахьыщтхэр асимилациям ишIункIы химыгъощахьыным еусэныр, игупшысакIэкIэ ащ фэкIоныр ипшъэрылъ.
Мыщ лъэубэкъукIэ щыбдзыныр тыгъэнэфыпсэу къагъоу зыми къетэщтэп. Зэмыжагъэ кинхэр къыфкъокIыщтых. IэпэIэсэныгъэ зыхэльхэм нахь пхырыкIыгъошIу афэхъущт.
IофшIэным къымгъэщынэу, зэригъэшIэным дэмышъхьахэу теубытагъэ зыхэлъхэр шIэхэу алъэ туцощтых. Диаспорэм инэущэ пхырыплъыхэрэм, ялъфыгъэхэр хэмыкIодэжьынхэ фэшI зымафэ ыпэу япшъэрыль агъэцэкIэн фае.
Иуахьтэм, зыщыпсэущтхэр къыхахым нахышIу.
Ыпэ игъэшыгъэн фаехэр къэтлъытэхэм:
КIэлэцIыкIур ихэку къыщыплъэныр, къэхугъэхэр щеджэнхэр апэрэ чIыпIэм итых. Мыщ къыкIэлъэкIо, зыныбжь икъугъэхэр хэкум хэгъозэныр къызэряхьылъэкIырэр.
Гьомылапхьэ, мэкъу мэщ, былымхъун, щэн щэфэн ыкIи унэгъо хьызмэтхэм, бизнэс цIыкIум Iахьщэ бэдэдэ имыщыкIагъэу зэхэтхэу лэжьапIэ зэдагъэпсын алъэкIыщт.
Къэзгъэзэжьынэу зыгу хэлъхэр апэу къэкIон, зыщаплъахьын, нахь къякIущтыр къыхахын фае.
Уахьтэ къыхахэу курсхэм кIохэм Адыгабзэ- урысыбз зэрагъэшIэм инэу ишIуагъэ якIыщт.
-Жьынэпсым еджэхэрм зафэбгъазэм сыд япIощт…
-Тэ зы мафэ ыпэу. ТипIо дгъэIыстыныщ теупчIыжьынэу щыт. ХэкIыпIэхэм тяусэным игъо къэсыгъ. Уахьтэу тешIэрэм тшIуз дихьырэр гъунэнчь, тыхэкIодэжьыным ыуж тиуцуагъэу тылъыкIоныр хэгъэкIи, тылъэчьэ. Ар къэдгъэуцун фэшI хэкIыпIэхэм тяусэн, ахэр зэрэдгъэцIэкIэщтым тыпылъын фае. Нэбгэ пэпчьы тызэупчIыжьын фае; диаспорэм тыщыкIоды- жьыныр ара хьауми тятэжъхэм ячIыгу зыщытыужьыжьыныр ара. КъыткIэхъуахьхэрэм апашъхьэ пшъэдэкIыжьэу щытиIэр дгъэцэкIэн фае.
Шъори шъошIэ, шышъхьаIум и 1-р «ЗичIыгужъ Зыгъотыжьы гъэхэм Ямаф» хагъэунэфыкIы. Тыркуем къикIыжьыгъэм япчьа гъэ джырэ нэсэ мин икъурэп.
АпэрапшIэу ахэм япчьагъэ хэхьоным тыдэлэжьэн фае. Гухьэльэу, пшъэрылъэу зыфэдгъэу цужьыщтыр зэкIэ тилъэпкъэгъухэм хэкум къещэлIэжьыныр ары. Мыщ щэч хэмылъэу игъэкIотыгъэу тыпылъын, тыдэлэ жьэнэу зэрэщытыр тыщыгъупшэнэу щытэп.
Тэдэ тыщыIэми, диаспорар е хэкур арыми, тикIалэхэм ялъэкъуацIэхэр, зыщыщ лъэпкъыр, яныдэльфыбзэ,якултурэ зыщзэрагъэшIэщтхэ чIыпIэхэр амалхэр зытедгъэпсахьыныр типшъэрылъ.
Асимилацием икIуачIэ сэмэркъэоп.Тилъэпкъ лъэкъуацIэхэр щагъэзиехи тыркубзэкIэ ежьхэр зыфаер атхыгъ. Ахэр джы зэблэтхъунхэу тыфае зыхъукIэ суд Iофыр къыхахьэ.
КIэлэцIыкIоу къхъухэрэм адыгацIэ афэтыусынхэ фае. ТиныбжьыкIэхэм ялъэпкъэгъухэм унагъо адэшIэныр агурыгъэIон, шъхьагъусэ къыхахын хъумэ зыщыщ лъэпкъым къыхихынэу афэгъэпытэгъэн фае.
Нэбгырэ пэпчь Хэкум къакIон ижь зыIуищэн, илъапсэхэр зыдэщыIэ Атэжъ чIыгум гу щифэн, икъошхэм нэIуасэ зафишIын фае. Мыщ пае Мирач Дугъ ыIоу Фесбукым ит синэкIубгъо сыкъщагъотыщт. ВатсапымкIэ (+7 918-421-15-50) къэгущыIэнхэ алъэкIыщт.
Гъэзэтэу Жьынэпс иIофышIэхэм, тилъэпкъэгъухэм, Хэкум икIэу сэлам ясэхыжьы.
Адыгабзэм езгъэкIугъэр: МэфшIукъо Щенгюл


Авункулат
латин гущыӀ, avunculus - анэш. ЦӀыф лъэпкъыбэмэ къахэнэжьыгъэ хэбзэ гъэнэфагъ. А хабзэмкӀэ тымкӀэ Ӏахьылхэм ялъытыгъэмэ, нымкӀэ Ӏахьылхэм нахь лъытэныгъэшхо яӀагъ. Лъытэныгъэ ин дэдэ зиӀагъэр анэшыр ары. Анэшхэирэ пхъорэлъфхэмрэ зэфыщытыкӀэ зэфэшъхьафыбэ къагъэгъунэн фэягъэ. Адыгэхэми а ижърэ хабзэр бэрэ ахэлъыгъ. Ащ къытекӀыгъэх мыщ фэдэ гущыӀэхэр: «анэш Ӏахь», «анэш шъуаш», «пхъорэлъфрэ хъанрэ» ыкӀи нэмыкӀхэр. ШӀэныгъэлэжьмэ янахьыбэмэ зэраӀорэмкӀэ, ар матриархатым къыкӀэныжьыгъэ къутаф.


БЖЫХЬЭ
А бжыхьэр бжыхьэ ш1эгъуагъ... Мыекъопэ лъэныкъо ащ фэдэ бжыхьэхэр щымак1эп, ау мыр джы нэсы сщыгъупшэжьырэп... Чэщырэ чъы1этэгъэ хьазырыгъ, пиджак п1онэк1ыр мэк1а1оу, ау тыгъэр къызэрэкъок1эу фабэри къытеощтыгъэ. Тхьэмэфит1ум къазфагу зэ къещхыгъэп, загъорэ къыхидзыщтыгъэ ны1эп.
Паркым ук1оу узеплъык1э, тыгъамэр къиоу к1эишхом уеплъэ... Псыри псыжьэп, ари угу къео, ау узыплъа1ок1э, пщагъом хэт къушъхьэхэр, ащ атет мэзхэр олъэгъу, загъорэ, пчэдыжьыпэрэ чыжьэу-чыжьэу щы1э къушъхьэхэри къэблагъэх - джарэу бжыхьэжьыр къабзэ къэхъу, гъэ сапэр зытетык1э.
Джащ фэдэ бжыхьэ фабэм хэпхыжьырэр ары узыгъэфабэу къэк1орэ гъатхэ нэс угу ибгъэлъыщтыр. Ащ фэдэ гухэлъ си1эу, Мыекъуапэ сыдэк1и мэзым сык1уагъ, псыхъо ц1ык1оу к1эим рычъэрэм сыкъеплъыгъ.
/Еутых Аскэр/
Комментарии пользователей
Добавить комментарий


ЯТЭРЭ ЫКЪОРЭ ШАК1О ЗЭК1ОХЭМ...
Шак1охэр зэк1э п1оми хъунэу апэрэ осым аш1уабэ даш1эу ежэх. Аш1э ос телъы зыхъук1э лэучэц1ымэ ауж пфынк1э, ахэр зыдэщы1эр къэбгъотынымк1э лъэшэу нахь псынк1э зэрэхъурэр. Ары Пщымафэ ятэу Исмахьилэ пчэдыжьым жьэу унэм къызек1ым осым ч1ыгур зэфэдэу зэлъибгъагъэу зелъэгъум зык1эгуш1уагъэр.
Псынк1эу шак1о зэрэк1ощтым зыфигъэхьазырыныр ригъэжьагъ: хьэр ыгъэшхагъ, шкончыр ык1и щэпхъыхэр зы ч1ып1э ыш1ыгъэх, Пщымафи елбэтэу къыгъэущыгъ, шак1о зэрэк1ощтыхэр ри1уагъ.
Гуш1ом хэтэу к1алэм гу1эзэ зитхьак1ыгъ, ихьап-щыпыхэу ищык1агъэхэр ыгъэхьазырыгъэх, шхончыри патронхэри къы- штагъэх.
Ятэрэ ежьырырэ зэгъусэхэу хьэр ауж итэу 1эгум къыдэк1ыхи губгъэ лъэныкъом фаузэнк1ыгъ.
Дунаир дэхагъэ: тыдэ уплъагъэми фыжьыгъэ, чъыгыхэм сэхъым сурэт зэфэшъхьаф дахэу апиш1ахьыгъэмэ уяплъы зэпыты пш1оигъуагъ. Ау шак1охэмэ ахэр аш1о1офыгъэп, нахьыбэу ана1э зытетэу зылъыплъэщтыгъэхэр лэучыц1 ужхэр ары. Ары шъхьае шъофым осы къесыгъак1э зыхъук1э мэзым лэучэц1ыхэр нахь щэхъыех. Шак1омэ ар дэгъоу аш1эти, мэзым псынк1эу ек1угъэх.
Къызесырэ ужым апэу къежьэрэмэ ащыщ бэджэжъыер. Ащ ыуж гъэхъунэ ц1ык1ухэр зэпичыгъэу алъэгъугъ. Ужым игъэпсык1эк1э ар цыгъомэ зэряшэрэр пш1энэу щытыгъ ык1и зэрэужыжъэри гъуащэщтыгъэп: хьэми ары зык1имыштагъэри.
Бэджэжъыем ыуж зэрафэзэ, ош1э-дэмыш1эу тхьак1умк1ыхьэ ц1ык1ур пхъэчыпэ зэхэлъхэм къахэлъэтыгъ. Хьэм гу1эзэ ащ ыуж зыридзагъ. Бэрэ пэмытэу къыригъэгъэзагъ. Тхьак1умк1ыхьэр ыуж къырэк1ожьы. Юалэм ыпэ ар къифи еуагъ, ау 1эк1эк1ыгъ, тыригъэфагъэп. "А сикъощэ тхьамык1, а къаорэр к1алэр арэп, л1ыжъыр ары нахь" ы1озэ щэр лъэбыщэм лъит1упщыгъ. Цыхэр къыхыригъэхыгъ, ежьыри л1ыжъым ыпашъхьэ ук1орэеу къифагъ. Джащ фэдэу апэрэ осым шак1охэр ыгъэгуш1уагъэх.
Комментарии пользователей
Добавить комментарий


Гъэрек1о ят1онэрэу «Адыгэ ныбжьык1э лагерь» зэхэтщэгъагъ, джы ар хабзэу тэш1ы.
Бэдзэогъум и 29-м щегъэжьагъэу шышъхьэ1ум и 5-м нэс Анталием — Адрасан щызэхэтщэщт лагерыр, ащ къыдилъытэрэ зэнэ1осэныгъэр ык1и зыгъэпсэфыгъор зыфэгъэхьыгъэщтыр ныбджэгъуныгъэр ык1и мамырныгъэр ары.
Тызэ1ук1энэу, тизэпхыныгъэ дгъэпытэнышъ, тиныбджэгъуныгъэ нахь лъэш тш1ыным пае ори ащ ущытлъэгъунэу тыфай.
Мыгъэ нэбгыри 150-рэ фэдиз лагерым къек1ол1энэу тэгъэнафэ. Ащ ипрограммэ зыфэдэщтыр нахь игъэк1отыгъэу мы къэблэгъэрэ мафэхэм къыхэтыутыщт.
Хэкум ык1и диаспорэм ащыщ ныбжьык1эхэр зыщызэ1ук1эхэрэ лагерым укъэк1онэу уфаемэ укъытфэтхэн плъэк1ыщт.
Джащ фэдэу тигуапэ хъущт, лагерым изэхэщэн мылъку 1офк1э тинахьыжъхэр къыхэлажьэхэмэ, ахъщэк1э 1эпы1эгъу къытфэхъухэмэ. Ащи изакъоп, ягупшысыхэр къыра1отык1ыхэу, яш1ош1хэр къыта1оми тигопэщт.


Иордание
Иордание, Хашимит Пачъыхьыгъоу Иордание – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Амман. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 89 342 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз. Иорданиер арап къэралыгъомэ ащыщмэ анахь хэгъэгу игъэкIотыкIыгъэмэ ащыщ, экономикэр къапштэмэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Абдулла я-2-рэр.
ЦIыфхэрEdit
Нахьыбэу арапых щыпсэурэр. Адыгэ ыкIи ермэл бэкIае щэпсэу, шъэнэ (процент) зырыз фэдиз къэралыгъо пстэумкIэ. НэмыкIэу къапIомэ мин 50-100 фэдиз.
ГеографиеEdit
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Исраилыр, Палестинэр, Сауд Арабиер, Иракыр, Сириер игъунэгъух.
ТарихъEdit
Иорданием ис адыгэхэрEdit
Адыгэ шIушIэ хаси щызэхэщагъ, адыгэ еджапIи дэт. Адыгэ мин тIокIищ фэдиз ахэс.


Испание
Испание, е Королыгъоу Испание – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр – Мадрид. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 46-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 505 370 км². БзэшъхьаӀэр – испаныбз. Испаниер хэгъэгу къарыукӀаеу щыт, экономикэмкӀи, политикэмкӀи.
ДЛО-м ыкӀи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лӀышъхьэр – Испанием и Королэу Филип я-VI.
ГеографиеEdit
Еуропэм ыкъохьэпӀэ лъэныкъом щыт. Португалиер, Франциер, Андоррэр пэгъунэгъух.
ТарихъEdit
ЛӀэшӀэгъу пчъагъэрэ Испанием ДунэякӀэм ызныкъо ыӀыгъыщтыгъэ (еплъ Колониехэр). 1492-рэ илъэсым щегъэжьагъэу (Колумбыр Америкэм зынэсыгъэр) XX-рэ лӀэшӀэгъум нэс.


СамбэмкIэ дунэе зэнэкъокъоу «ТекIоныгъ» зыфиIорэр мэлылъфэгъум и 30-м щегъэжьагъэу жъоныгъуакIэм и 3-м нэс къалэу Санкт-Петербург щыкIуагъ. Я 21-у зэхащэгъэ Iофтхьабзэм ныбжьыкIэхэм зыщаушэтыгъ.
Къыблэ федеральнэ шъолъырым ихэшыпыкIыгъэ командэ хэтыгъэх ыкIи зэнэкъокъум текIоныгъэр къыщыдахыгъ Адыгэ Республикэм испортсменхэм. Ахэр: Хьакъуй Эльдар (тренерыр А.А. Гъомлэшк), Шъхьэфыжь Муса (С.М. Мэрэтыкъу), Бэгъ Салым (Б.Г. Шъэумэн).
Тисамбистхэм ыкIи ахэм ятренерхэм тафэгушIо, тапэкIи гъэхъэгъэшIухэр ашIынхэу афэтэIо.
БЗЭШIУ Асхьад.


ТИКЪУАДЖ
Тикъуаджэ чылэшхоп, ау лэжьак1оу дэсхэр зэдэ1ужьхэу, 1офш1эныр ш1у алъэгъоу щыт. Ар псыхъоу Мартэ исэмэгубгъу лъэныкъо 1утэкъуагъэу щыс. Игубгъэмэ уарыхьэмэ, ядэхагъэ, лэжьыгъэу къащык1ырэмэ укъагъэгуш1о. Мартэ адырабгъук1э мэз гъэк1ыгъэ дахэу 1улъэшъуагъэм жьы къабзэу шъхьарытым зэхапш1эу укъегъатхъэ, нахьыбэрэ ухэты пш1оигъу.
Тикъуаджэ лэжьак1оудахэк1э ыц1э аригъа1оудэсыр мак1эп. Ахэр трактористых, былымахъох, шоферых, комбайнерых, чэмыщых, тутыныш1эх. Ащ ягъусэх гъэсэныгъэ, сэнэхьат зэфэшъхьафхэр я1эхэу къуаджэм идахэ языгъа1охэу ч1ып1э зэфэшъхьафхэм ащылажьэхэрэри. Ахэри шэмбэтым, ухьаумафэм къэк1уагъэхэу чылэм иурамымэ защыплъэгъук1э, уагъэгушхо, уагъэгуш1о. Хэта икъуаджэу къыздэк1ыгъэр ш1у зымылъэгъурэр, иц1ык1угъо - иныбжьык1эгъу зыщык1уагъэр ш1ук1э зыгу къэмык1ырэр, ар зынэгу к1эмыт зэпытыр, игуш1уагъуи инэшхъэигъи дэзымыгощырэр.
Комментарии пользователей
Добавить комментарий


Aramızdaki Deniz
Denef Huvaj
Schneidertempel Sanat Merkezi
5-29 Mayıs 2022
Küratör: Eda Yiğit
İç yakan sadece yer değiştirmek değildir, yer değiştirmenin nedeni iç yakar daha çok. Eğer bir gaddarlık mevzubahisse o gaddarlığı savaşın meydanında bizzat tanık olan anlatıcıdan dinleriz. Lakin felaketlere dair edilmiş tüm sözleri, yakılmış tüm ağıtları, yazılmış tüm mektupları ve şiirleri bir araya getirsek "felaketin" tarihini yazmaya gücümüz ve zamanımız yetmez.
Geçmişi tarihin, iktidarından ve tahakkümünden kurtarmaya, onu özgürleştirmeye hem mecbur hem mahkumuz. Kafkasya'da yaşananları "kendi dilinde" dinlemeye, aktarmaya ve yazmaya muhtacız. Bazen bir şiirle, saklanan bir eşyayla, tek bir kare fotoğrafla… Seni doğduğun topraklardan men eden savaşın acımasız varlığı hem kişisel hem de kolektif imgelerle zuhur ediyor. Tanıklık edenler ve tanıklığı devralanlar yaşanan felaketin, cezalandırılmamış ya da adalet ile cezalandırılamayacak bir suç olduğunu içten içe biliyor ve felaketin her zaman hakikati aştığını hissediyor.
Felaketin fay hattının üzerinden sıçrayabilenler ve sıçrayamayanlar var. Hayatta kalanlar ve hayatı elinden alınanlar. Denizi "aşarak" sürüldüğü başka bir coğrafyada kendi varoluşunun, halkın kayıp yarısına işaret etmesi ve bu kaybı kendisi evreni terk edene dek kucağında taşıması ve kaybın kundağını bir sonraki nesle emanet etmesi… Geçmişte yaşanan felaket, hakikati de aşar zamanı da aşar. Ve bu ayrılığın kederi dindirilemez olandır.
Felaketleri anlatılaştırmanın, temsilin imkansızlığını ve nafile oluşunu akılda tutarak unutma kültürüne karşı anımsamaya hakkımız var. Büyük ve eril olanın altında ezildiğimiz tarih anlatıları değil, büyük ayrılık acılarıyla baş etme gücünden umutlanarak ve üreterek hayatta kalanların zamana karşı dirençli anlatılarını kurmak mümkün. Düşünün ki bir köyler ülkesinin tüm sakinleri, zamana yayılan bir trajedinin özneleri olarak tüm dünyaya yayılmak zorunda olsun. Yaşamla bağını kendine özgü, bir yuvada inşa etmiş onca insanı tek bir cins kumaştan sayıp tek bir sürgün mintanı dikilebilir mi? Bize yüzbinlerce anlatıdan oluşan bir tarih simülasyonu yaratmaktan başka türlüsü gerek. Kendi sesimizden duyabileceğimiz sorular gerek. Denef Huvaj, bu soruları ağır bir geçmişin yükünü hem sırtına alarak hem de insanı yerinden kıpırdatmayan ağırlığından silkinerek yapıyor. Sürgünün gölgesi bir halkın üzerindeyken nasıl yaşar, o yaşamdan yeni hayatı ve geleceği nasıl kurar ya da kurabilir mi? İpuçlarını nasıl birleştirir ve hamuru dayanışma olan hayali bir halat örebilir? Sanatçı, denizi karşısına alarak hem "bu tarafta" (Karaçalılık, Balıklıdere, Muratlar) hem "o tarafta" (Maykop, Panahes, Afıpsıp) bir yolculuğa çıkar. Denizin bir yanında bir halkın neşesini, dansını, gülleri öpüşünü ve insan sıcağını diğer yanında doğayı, dağları, kuşları, iklimi, çocukluk hatıralarını ve kayıplarını düşünerek hayali bir ipe fotoğraflarını mandallar. Kıyısı denizin iki öte ucu olanların gelecek ile geçmişi birbirine bulanır. Berrak olan ise yası tutulmayanlar için kara denize sorulandır: kuşaklarla kayıpların ayrılık acısı bir gün dinecek mi?
Denef Huvaj, bizzat tanık olmadığı bir kıyametin, bir buçuk asır sonrasında, fotoğrafları aracılığıyla şimdideki izlerini kendi bakışından makinesinden dökerek görsel bir anlatı sunuyor. Bu görsel hikaye, yolculuğun olasılıklarından doğan, izleyicinin tahayyülü ışığında zihninde uyanan sahnelere kapısını açık bırakıyor. Ve bugünün hakikatinin salına binip suda bıraktığı izin sahibi, geri dönüşü olmayan bir yolculuğu yeniden düşünmeye davet ediyor. Bir nevi görüntünün şiirini ya da gözün romanını yazıyor. Sahici duyguların yuvası portreler, yetişemediği bir vedanın koparılmış gülü, Kafkasya ve Anadolu'nun ruhunun birbirine karıştığı peyzajlar ve zamanda yolculuk yapan bir tren. Karadenizin zıt karalarında aynı bitkiler yetişiyor halbuki… Bu fotoğraflar doğadan uzak kentin plastik tadından uzak, yoksunluklarıyla taşranın ruhunu el çabukluğuyla önümüze birer fal gibi açıyor ama artık kötücül bir kehanet olmayacak…
Bu coğrafyada en çok da "olacakla öleceğe çare bulunmaz" derler. Bu söz adeta kaderi ve kederi kabullenebilmenin bir sloganı gibidir. Fakat geçmişte yaşanan bir felaketin kefareti ya da zaman aşımı da yoktur. İnsanlığa karşı işlenen bir suçun, bir halkın geleceğini yok etme teşebbüsünün zaman aşımı olamaz. Bu yüzden Huvaj, bu sergi de geçmeyen geçmişin, bu zamanda anlamına yeniden bakmak ve sürgünü bireysel kerterizlerden yola çıkarak düşünmek için naif ve içten bir dokunuş sergiliyor. Aynı zamanda melankolik ya da nostaljik bir anımsayış yerine hayatın içinden, şimdiden ve olduğu yerin gerçekliğinden söz söyleyen bir konumdan, megafona konuşmadan herkesin kendi payına düşen tanıklığına eşlik edecek fotoğraflarla bir yol arkadaşlığını öneriyor. Büyük bir fotoğraf havuzundan kendi bakışıyla süzülmüş ama kendi içinde yeterli ve küçük bir seçkiyle bizi buluşturuyor. Nefessiz bırakmadan, fotoğraflara boğmadan kendi ritmimizi bulmamıza müsaade ediyor. Bu sergi, bir sanatçının fotoğraf makinesiyle çıktığı dört yıla yayılan yolculuklarından hareketle Çerkes sürgününü konu alıyor. Merhemi olmayan bir yuva özleminin dilini ve coğrafyasını arıyor.
-----
Гур зыгъэстырэр ч1ып1э зэблэпхьуным изакъоп, ч1ып1эр убгынэным иушъхьагъу ары. Жьалымагъэр, зэуап1эм 1утэу ар зинэрылъэгъугъэм къы1отэжьэу зэхэтэхы. Ау мэхьэджагъэм фэгъахьыгъэу гущы1э мыухыжьэу, гъыбзэу, усэу, тхыгъэу щы1эр зэк1э зэфэтхьасыгъэк1и «жьалымагъэм ык1уач1э» ттхыжьынэу к1оч1эгъу тыфэхъунэп, уахьтэ икъунэп.
Тихьишъэу къызэтынэк1ыгъэр, ащ итетыгъо ык1и иунашъохэм ак1эрытщын, шъхьафитэу ар хьужьыным тыдэлээжьэныр типшъэрылъ.
Кавказым пэк1эк1ыгъэхэм «ежь ыбзэк1э» тядэ1ун, алъыдгъэ 1эсын, ттхыжьынэу къытпыщылъ. Ар зэм зы усэк1э,зэм зы пкъыгъо гъэш1уагъэк1э, е зы сурэт техыгъэк1э...
Тятежъхэм яч1ыгухэр тэзгъэбгынагъэ заом ишьобжьхэр ц1ыф пэпчь ежь ышъхьак1э зехэш1эх ык1и зэгупшысэгъухэми ар зэдагощы. Зэо мэхьаджэр зынэгу ч1эк1ыгъэхэм, ахэм къак1эхъуахьыгъэхэм ар зэрамгъмысырэр, зэрамгъэпщынэрэр у1агъэу гук1э псэк1э къыздырахьак1ы, мысагъэр хыем зэретек1оэрэр къагурэ1о, мэгумэк1ых. Жьалымагъэм ц1фыр ч1ыгоу зтетыр ыльэгу к1ехы. Псэоу къэнагъэхэр Хым «зэпыращыхэщ» зыщыхэхэс ч1ыгум ыпсэ фэбэнэжьын фаеу ч1ып1э щырегъэуцо, лъэпкъым инахьыбэр хегъэк1одэжьы, ищы1эныгъэ гугъэ мыухыжьым хэтэу рехы, гъыбзэр кушъэ орэдэу къыч1эхъуахьырэ л1эужхэм къафегъанэ... Блэк1ыгъэм ихьазаб мыт1эк1ыжьэу тынэгу ч1эк1ыгъэм зэфагъэри, уахьтэри пхэнджэу зэпырегъазэ. Ык1и а пхэнджым зэпэ1апчьэу тызэриш1ыгъэр зыгъэтэрэзыжьын к1уач1э щы1эп.
Жьалымагъэр к1э1отык1ыжьым, тынэгу къык1эдгъэуцожьы зэпыт зыхъук1э ахэм яш1уагъэ къызэрэмык1ожьыщтыр тшымыгъупшэу, тигушъхьалэжьыгъэ бай зытедгъэк1эн фае. Иныгъэр, лъэшыгъэр тихьишъэ илъэуж хьылъэхэм зядгъэц1ыц1ыныр арэп, ащ к1ач1эу и1эр ти1эубытып1эу гугъэ лъагэк1э уахьтэм тыпхырык1ызэ неущэрэ мафэм тыфэбэнэныр ары. Чылэ-къуаджэ пчьагъэхэмк1э гъэпсыгъэ хэкушхом иц1ыфхэр уахьтэм ижьыхьарзэ зэрилъасэхи, дунаим зэрэтырипхьагъэхэр. Зищы1эныгъэ къызтек1ыгъэ ч1ыгум ыпсахьыгъэ ц1ыф къабзэ къызэрык1о мин пчьагъэхэм, а зы шъом хэш1ык1ыгъэ джанэ зыщалъэн фае зэрхъугъэхэр гуры1огъуаеба? Хьишъэ,1отэжь зэхэщахьыгъэм дахагъэдэ1оным ыпэу, тэ тимакъэк1э зэхэгъэуцуагъэ упч1эхэр тищык1агъэх.
Хъуажъ Дэнэф, блэк1ыгъэм ихьылъэ ык1ыб илъэу, ц1ыфыр хэзгъэщэн зылъэк1ыщт хьылъэхэр зэритэкъок1ыхэзэ, а упч1эхэр къегъэуцух. Хэхэс щы1ак1эр ихьылъэу лъэпкъым тельэу сыд фэдэ псэук1э и1эн лъэк1ыщта, щы1эк1ак1э ыгъэпсыныр фэук1ок1ына?
Хэк1ып1эхэр зэпигъащэхэм,зыпч зыпчэгъур ищхэпсэу игугъэ къыхьын ылъэк1ына? Сурэт техыр Хым к1эрысэу «мы лъэныкъом»(Карачалык, Балыклыдере, Муратлар) адырабгъу (Мыекъуапэ, Пэнэхэс, Афыпсып) гук1э къащек1уахьы. Зым щы1эу адырэм щелъэгъух илъэпкъэгъухэр, ягуш1уагъо, ягумэк1, якъашъохэр, къэгъагъэхэм ямэ1эш1оу зы1уащэрэр ык1и ц1ыфхэм яфабэ зэхиш1эзэ, зым щы1эу адырэм дэбыбэ ич1ыопс, икъушъхьахэр,бзыухэр, ор, жьыр, исабыигъор игукъэк1ыжьхэр, ш1ок1одыгъэхэр ынэгу ч1эк1ыжьых. Къок1ып1эм плъэмэ инеущэ, къохьап1эм плъэм иблэк1ыгъэ ынъэгу къыч1эуцо. Зы лъэныкъом зыплъэк1э ш1уш1эм емыпц1ыжь ш1оигъоу, адырабгъум плъэмэ амгъэежьыгъэ хьадэхэм ялажьэ къегъэшэнычьэ. Ит1ани зык1эрыс Хы Ш1уц1эм еупч1ы: Л1эуж пчьагъэу бгъэк1одыгъэм ялэжьэ имаш1о чьэкъожьыщта?
Хьуажъ Дэнэф, ынэк1э ымылъэгъугъэ лъэхьэнэ жьалымыр псэк1э зэхеш1э, л1эш1эгъурэ ныкъорэ зытеш1эгъэ жьы корэныр исурэт техык1э тапашъхьэ къырегъэуцо, къытфе1уатэ. Хьадрыхэ гъогум зэхищахьыгъэу, цыпэ зимы1э хьишъэр непэ тинэплъэгъу къырегъэуцо, тигупшысэхэм пчьэ къафзе1охы. Ык1и непэ пэш1орыгъэш1ым шьыпкъагъэ къыхелъхьа, хэкум гъэзэжьыныр зигу имылъым ыгу, ихэку к1о(жьы) нэу къызэк1егъаблэ. Сурэттехым исурэтхэмк1э усэ е нэм и роман ытхыгъэу плъытэ хъущт. Гузэхаш1эр зинабгъо нэрылъэгъухэр (сурэтхэр) аужырэ 1апл1эу зэрамыщэк1ыжьы гъэм пачыгъэ къэгъагъэх, Кавказымрэ Анатолиерэ псэк1э зэзыпхырэ сурэт к1эрак1эх ык1и уахьтэр зезыщэрэ мэш1окух. Ащ фэдэ къэгъагъэхэр Хы Ш1уц1э ушъохэми къа1ок1эх...
Мы сурэт ттехыгъэхэр ч1ыоп къабзэм пэчыжьэ къалэм хьашъо стрымэу дихырэм хэмыхьау, къоджэ псэук1э къызэрык1ор джэнчыдзы папк1эу ош1эдэмыш1эу тапашъхьэ къырегъэуцо, ау ахэр джы гъэщыналъэхэп...
Мы хэгъэгум «къэхъущтымрэ хьадэгъумрэ хэк1ып1э» щыря1эп а1о нахьыжьхэм. Мы гущы1эхэр насыпымрэ насыпынчьагъэмрэ къэзы1отэрэ гущы1эх. Арэу щытми блэк1ыгъэм хьазабэу щызек1уагъэр зыпщыныжьыни уахьтэу теш1агъэри зэфэдэх, зыгъэтэрэзыжьышъун щы1эп. Ц1ыф ц1ык1ум ыпашъхьэ ч1эпхьэджагъэрэ, жьалымагъэрэ щызехьаныр, лъэпкъы гъэк1одыныр уахьтэм ылъэсышъущтэп. Хъуажъ Дэнэф гу лъэсыгъэ къабзэк1э, мыхэр къыдилъытэзэ, къэгъэлъэгъонымк1э мыхьок1ыгъэ уахьтэу блэк1ыгъэм, непэрэ нэплъэгъумк1э тыфзерегъэплъэ к1ыжьы ык1и ныбжьырэ атэжъ ч1ыгур егъэзыгъэк1э зэрагъэбгынагъэхэм тырягъогогъоу тадегъэушы. Ит1анэ гупшысэгъуаем тыхэмыхьау, къызэтынэк1ыгъэ л1эш1эгъум тыхэтэу, непэ зэрэщытым фэдэу щы1эныгъэм тырыгъуазэу, джэрпэджэжь нэпц1ым тык1эмыдэ1ук1эу, нэбгырэ пэпчь тефэрэр ыш1энэу сурэтхэмк1э гъуазэ къытфэхъу, гъогу къытегъэлъэгъу. Исурэт ттехыгъэхэр хыорэым фэдэх, ау ежь инэплъэгъу къыридзагъэу ыгъэуцугъэ дунэец1ык1ум тэри тыщзэ1ук1энхэу амал къытеты.
Жьы къабзэм тыхэтым фэдэу, тыкъамыкъузэу, сурэт техыгъэхэм гухахъо ахэдгъотэнэу фиты тыкъеш1ы.
Къэгъэлъэгъоным илъэсипл1ы 1оф диш1агъ ык1и Черкесхэр яхэку къызэрэрафыгъэхэр къе1уатэ Хъуажъ Дэнэф.
Зиу1агъэ мык1ыжьыгъэ ич1ыгу, ибзэ илажьэ, 1эзэгъу ыгъотыжьыным щэгугъу.


СамбэмкIэ Урысыем ичемпионат къалэу Зеленоград щыкIуагъ. Дэеу зэхэзыхыхэрэ спортсменхэм ащ зыщаушэтыгъ.
Урысыем ишъолъыр 24-мэ къарыкIыгъэ лIыкIохэр зэнэкъокъум хэлэжьагъэх. Адыгеир Iофтхьабзэм къыщызыгъэлъэгъуагъэр нэбгыритIу, олимпийскэ резервымкIэ спорт еджапIэу Кобл Якъубэ ыцIэ зыхьырэм ахэм зыщагъасэ.
Тренерэу Беданэкъо Байзэт ыгъэхьазырыгъэ тиспортсменитIуми медальхэр къахьыгъэхэу Мыекъуапэ къагъэзэжьыгъ. Къэралыгъом ичемпион хъугъэ Беданэкъо Заур, ятIонэрэ чIыпIэр къыдихыгъ Анна Кибиткинам. Ащ фэдэ зэфэхьысыжьхэм яшIуагъэкIэ мы илъэсым ибэдзэогъу мазэ къалэу Уфа щыкIощт дунэе зэнэкъокъухэм нэбгыритIури ахэлэжьэнхэ алъэкIыщт.
БЗЭШIУ Асхьад.


Абазэхэхэр[1] Адыгэмэ анахь лъэпкъ инэу ахэтыгъэмэ ащыщ. Мин 200 фэдиз хъущтыгъэхэу alo. Абдзахэмэ чӀыгубэ аӀыгъыгъ. Ащ гъунапкъэу иӀагъэхэр: къыблэмкӀэ Кавказ къушъхьэхэр, тыгъэкъокӀыпӀэмкӀэ - псыхъоу Шъхьагуащэ, тыгъэкъохьапӀэмкӀэ - псыхъоу Афыпс Нахь цӀыф жъугъэхэр зыщыпсэущтыгъэхэр Курджыпс, Пщыщ, Шъхьагуащэ, Псэкъупсэ янэпкъхэр ары. ЗэкӀэмкӀи I830-рэ илъэсым чӀыгоу аӀыгъыгъэр кв верст 7I50-рэ хъущтыгъэ, ар джы тиреспубликэ чӀыгоу ыубытрэм иӀэгъо-благъу. Абдзахэхэр бгырысщтыгъэх. Ар тхылъхэм ямызакъоу ӀорыӀуатэхэми къаушыхьаты. Ащ фэдэ ӀорыӀуатэм къызэриӀорэмкӀэ, абдзахэхэр Тубэ хьасэ зыгощыгъэхэм къатекӀыгъэх. Тубэ хьасэр зыгощыгъэ лӀакъохэр абдзэхэ шъыпкъэкӀэ алъытэх. Ары джы къызнэсыгъэм зыкӀаӀорэр: "Тубэ хьасэ загощым уахэмытыгъэмэ, тэ укъикӀэу уабдзах о?" Ау а хьасэр зыгощыгъэхэр зэтыраӀотыкӀых. Мыщ фэдэ лӀакъомэ ацӀэ къыраӀо: Цэйхэр, КӀубэхэр, Ашнэджхэр, Даурхэр, Едыджхэр, Бэщыкъохэр, Гъунчъэкъохэр, ЛӀышэхэр, Ебрэмхэр ыкӀи нэмыкӀхэр. Абдзахэмэ пщы яӀагъэп, е ыужкӀэ пщыгъор агъэкӀодыжьыгъагъ. Зэфэдэныгъэмрэ зэфэныгъэмрэ кӀэдэущтыгъэх. Ау яӀагъэх лӀэкъолӀэшхэри, оркъхэри, фэкъолӀхэри. Абдзахэм инахьыбэр Урыс-Кавказ заом хэкӀодагъ. Заор заухым, Тыркуем лӀыгъэкӀэ рафыгъэри макӀэп. Ти Адыгэ Республикэ абдзахэу къинэжьыгъэр мэкӀэ дэд. Ахэри Хьакурынэхьаблэ дэс абдзахэхэр хэбгъэкӀыжьмэ, унэгъо зыхы-зыблэу адыгэ чылэмэ ахэпхъагъэхэу ахэсых. Ар къызхэкӀыгъэри тарихъым нэфэ дэдэ къытфешӀы. Нахьыбэрэ урыс пачъыхьэм езэогъэ абдзахэхэу къушъхьэм ауж дэдэ къычӀафыжьыгъэхэр чылэ-чылэу амыгъэтӀысхэу, унэгъо заулэхэу чылэхэм ахагъэтӀысхьэгъагъэх. Джащ фэдэу I863-64-рэ илъэсхэм ХъымыщкӀэй къыдафи Мыекъуапэ къырафылӀэгъэгъэ абдзэхэ мин 38-рэм къехъущтыгъэр генерал жъалымэу Евдокимовым иунашъокӀэ бжъэдыгъу, кӀэмгуе, къэбэртэе чылэхэм ахагъэтӀысхьэгъагъэх. Ары непэ Теуцожь, Тэхъутэмыкъое, Шэуджэн ыкӀи Кощхьэблэ районхэм арыт чылэхэм абдзэхэ лъэкъуацӀэхэу ЕхъулӀэхэм, Гъыщхэм, Тыгъужъхэм, Цэйхэм, БрантӀхэм, Хьаткъохэм ыкӀи нэмыкӀхэм бэрэ узкӀарихьылӀэрэр. Ары къызхэкӀыгъэр джы непи бэрэ зэхэтхырэ гущыӀэу "абдзахэр хэхэс" зыфиӀори.
Ежьхэр абазэкӀэ зэджэжьых. Кавказым итемыр тыгъэкъохьэпӀэ чӀыналъэхэм ащыпсэурэ автохтон цӀыф лъэпкъ. Ахэр нахьыбэу зыщыпсэухэрэр Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэр ары. ПчъагъэмкӀэ мин 44-рэм къехъух. Ахэм ащыщэу мини I0-р ӀэкӀыб къэралыгъохэу Тыркуем, Сирием, Иорданием, Ливаным щэпсэух. Абадзэхэр абхъаз лъэпкъэу алъытэх. ЗэраӀорэмкӀэ, я I4-I7-рэ лӀэшӀэгъухэм апэкӀэ псыхъоу Бзыбэм Ӏулъэшъогъэ чӀыналъэхэм ащыпсэущтыгъэх, ащ ыужым джы зыщыпсэухэрэ чӀыпӀэхэм къарытӀысхьагъэх. Абзэ абхъазыбзэмрэ адыгабзэмрэ яхьыщыр, иберэ-кавказ бзэ унагъом хэхьэ. Ежь абэдзабзэр тӀоу гощыжьыгъэ: зыр тапантыбз, адрэр - ашхарыбз, лъэпкъыри а цӀэ дэдэхэр яӀэу субэтноситӀоу зэтырауты. Я I7-рэ лӀэшӀэгъум щегъэжьагъэу ислъам суннит диныр къахэхьанэу регъажьэ, ау мэджсус ыкӀи чырыстан дин фэӀо-фашӀэхэр я I9-рэ лӀэшӀэгъум ыгузэгухэм анэс абадзэхэм, нахьыбэмкӀэ ашхархэм, ахэлъыгъэх. Джыдэдэм динэу къябэкӀрэр ислъамыр ары. ИжъкӀэ абадзэмэ янахьыбэр адыгабзэкӀэ гущыӀэщтыгъэх. Непэ адыгабзэр къэзгъэфедэхэрэр нахь нэжъ-Ӏужъхэр ары. Шъыпкъэ, джыри абэдзэ унагъомэ адыгабзэр зыгъэфедэхэрэр мымакӀэу ахэтых.
Гулъытыгъуэ[зэгъэзэхуэжын | кодыр зэгъэзэхуэжын]
- Адыгэбзэ псалъалъэ (Словарь кабардино-черкесского языка) // Институт гуманитар. исслед. Кабард.-Балк. науч. центра Рос. акад. наук; [М. Л. Абитов и др.], Москва, 1999, ст. 19