«Ятэ фэдэ ыкъо хъугъэ» аIомэ, уегъэгупсэфы, уегъэрэхьаты, дэгъуба «лIышIу къошIу хэкIырэп» адыгэм зыфиIорэм хэмыфэу ятэ пIашъэмэ ягъогу дахэу, япэсыгъэу кIалэр рэкIомэ. Мыр къыдэхъуныр тымкIи, къомкIи насыпыгъ.
ЛIыгъэр зэо къодыеп зыщызэрахьэрэр, уадыгэныри изакъоу лIыгъэшIапI, цIыфыгъэри лIыгъэшIапI, улIымэ, ренэу узэрегъэнэкъокъужьы, ощ фэдэмэ укъыщамынэным пае. Мыщ фэдэхэу слъэгъугъэх ИорданиемкIэ Шъобрыкъо Хъуснирэ ащ ыкъоу Мунирырэ.
Сэ Шъобрыкъомэ апэ сазырехьылIэм 1993-рэ илъэсыгъ, тиадыгэ хэхэсмэ ящыIакIэ нахь зыщызгъэгъозэн, къэбарIотэ шIагъохэу, нэжъ-Iужъ губзыгъэхэу исмэ сакъыкIэлъырысын, къапысхырэр тичар сIуи, мазэм ехъурэ сыкъэтынэу Иорданием сызэкIор ары. Аныбжьымэ ялъытыгъэу Хъуснии, Мунири зэрытыгъэ шъуашэмэ ащиз къабзэхэу, Iушхэу, шъырытхэу, лIыгъэ щымыкIэхэу, яшэни пытэу зэрэщытхэр къахэщыщтыгъ. Джары апэ зэрэслъэгъугъагъэхэр, джары нэужыми къызэрэнэгъагъэхэр.
Шъобрыкъо нахьыжъыр Уадсир адыгэ къуаджэм илъэс тIокIым ехъурэ итхьамэтагъ. Ащ нэс чылэм зиштагъ, къэлэ теплъэ иIэ хъугъэ, къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэу Амман хагъэхьажьыгъ, ау адыгэхэмкIэ джыри зэрэадыгэ гупчэу къэнагъ. Мунири ятэ игъогу рыкIуи, къэралыгъо къулыкъушIэ ин хъугъэ, министрэу лэжьагъэ, Иордан парламентым зэп идепутат зэрэхъугъэр, сенаторэуи пачъыхьэм ыгъэнэфагъэмэ ахэтыгъ.
Иорданием зыцIэ епIонэу ис адыгэ унагъомэ Шъобрыкъохэр ащыщых, яцIыкIуи яини адыгабзэр ашIэ, хабзэм ибзыпхъэ рэкIох. Ар сэри сшъхьэкIэ згъэунэфыгъэ ядэжь Хъусни сызырегъэблагъэм. Мыщ фэдэу адыгэлI чъэпхъыгъэмэ «къеблагъ» заIокIэ апэ рагъэшъырэр яун, яджэныкъо машIо зыщыблэрэр ары, ар адыгэ хабзэм изы Iахь. Шъобрыкъо нахьыжъым ыдэжь тызынэсым, Мунир лIы къопцIэ мытIыр зэIэкIэлъэу, илъэгагъэкIи тегъэпсыхьагъэу къытпэгъокIыгъ. Хабзэм тетэу Iэгум къыщытажэу дэтыгъэти, «къеблэгъэшхокIэ» ятэ ихьакIэщ тырищи, лIыжъыр къызытпэгъокIым зэкIакIуи, пчъэмкIэ уцужьыгъэ. Пчыхьэ кIасэ нэс тызэхэсыгъ, ащ фэдизым Мунир ыныбжьыкIэ сэщ нахь чъэпхъыгъаIоми, тшъхьарытыгъ, къэтIысыгъэп, шхыныр къырихьэщтыгъ, етIанэ къыпыт унэм ыгъэзэжьыщтыгъ.
Нэбгырищэу тыщысыгъ — Хъусни, Рози, сэры аIоу. Бысымыр лIыжъ зэIэкIэлъэу, иинагъэкIэ мылъэгэ-мылъхъанчэу, шъырытэу, къызыоплъыкIэ къыппхырыплъырэм фэдэу, мы дунаим щыгъуазэу, сыд щыхъуми, ащ гу лъетэм фэдагъ. Тэщ фэдэу адыгэхэр зэрихьылIэмэ, ахэр етIани зыр хэкужъым къикIыгъэу, адрэр хэхэс адыгэмэ ащыщэу, зэрыгущыIэщтхэр мэкIэна, бэмэ танэсыгъ. Къэбар гъэшIэгъонхэр, хэшIыкI зыфысиIи, зыфысимыIи а пчыхьэм зэхэсхыгъэ. Псэгъубэ къуаджэм къырыкIуагъэр, «Ламжъые и Псэгъубэ кIуакI» зыфиIорэ къэбарыр къызыхэкIыгъэр, СтамболикIыжьышхом хэмыфэхэу нэужым кощыжьыгъэ бжъэдыгъумэ къарыкIуагъэр, зыфикIыжьынхэу, зэрикIыжьынхэу хъугъэр, нэмыкIхэри.
— Тятэжъ Псэгъубэ чыл зыфаIорэм дэсыгъ, — къыIотагъ Хъусни. — Псэгъубэ чылэр чылэшхоу, къызэраIожьырэмкIэ, анахь чылэшхоу Адыгеим исыгъэ коимэ ащыщ. Псэгъубэм бжъэдыгъуи, абдзахи, шапсыгъи дэсыгъ. Ащ зекIо кIощтыри, кIо, зэкIэ зэрэзэхэсхыщтыгъэм фэдэу къэсIон, бзэджашIэ кIощтыри, зэуакIо кIощтыри — зэкIэхэмкIи зэIукIэпIэ хьазырэу чылэр шытыгъ.
Тэ тиунагъокIэ Гъобэкъуае къыхэхьажьыгъэмэ тащыщэу ары къызэраIожьыгъэр. А Псэгъубэм сятэтхэр зэшиплIы хъоу дэсыгъэх, яти яIагъ, ятэши яIагъ. СятэшитIу нахьыжъитIур Псэгъубэ къыщыхъугъэх, ащ къикIыжьыхи Гъобэкъуае къызэкIожьхэм, нахьыкIитIур, сятэрэ сятэш анахьыкIэмрэ, Гъобэкъуае къыщыхъугъэх…
Псэгъубэ коир зэрэщыIагъэр хэкужъым щашIэжьырэн фаеп. Ар къэсэзгъаIорэр илъэс пшIыкIутф горэм ыпэкIэ, мы тичылэ хьэкIитIу Адыгеим, Бжъэдыгъу къикIыгъэхэу къыдэхьэгъагъэх. Сэщ нахьыжъыгъэх тIури. ТыгущыIэзэ, Псэгъубэр къызыхэсэгъафэм, «ащ фэдэ ыцIэу къуаджэ исыгъэу тшIэрэп» къысаIуагъ.
— Ламжъые и Псэгъубэ кIуакI шъуIорэба, гущыIэ хадзэкIэ? — сяупчIыгъ.
— ТэIо, — аIуагъ.
— Адэ хэт а Ламжъыер, тыда Псэгъубэу Ламжъые зыдэкIогъагъэр? Ар зэрэщыIагъэм ишыхьатыба «Ламжъые и Псэгъубэ кIуакI» зэрэшъуIорэр?
— Олахьэ тэрэз дэдэм, — аIуагъ, — ау мыр зэхэтхыгъэу щытэп. Пылъ къэбарым тыщыбгъэгъозагъэмэ дэгъугъэ.
Тятэмэ къаIощтыгъэр Ламжъый ыцIэу зы кIалэ горэм, зы хьакIэщ горэм тхьэматэхэр щызэхэгущыIэхэу, дунаир осэу, уаеу, анахь бэлахьэу хъурэ чэщ горэм «олахьэ нычэпэ кIалэ горэ дгъотыгъэемэ Псэгъубэ кIон-къэкIожьынэу» аIоу, аIофтэнэу фаехэу пчъэм Iутэу зэхихыгъэ. Мыдрэм ащ фэдиз гу лъимытэу, иакъыли ащ фэшъуашэу щытыгъэти, чылэмэ зашIуигъэбылъи, ахэкIошъи, яунэ кIожьи, иш зэтыригъэпсыхьи, тетIысхьи, Псэгъубэ кIуи, къэкIожьыгъ. «Сэ мары Псэгъубэ сыкIуи, сыкъэкIожьыгъ» ариIуагъ.
ЗыкIэкIуагъэри, зыкIэкIон фэягъэри ымышIэу, кIо, кIонышъ, къэкIожьынэу аIуагъэти, ар ыгъэцэкIагъ. Зыгорэм кIоу, зыкIэкIуагъэр ымышIэу е зыфэкIуагъэр къэзымыгъэцакIэрэм «Ламжъые и Псэгъубэ кIуакI узэрэкIуагъэр» непи тэ етэIо. А Ламжъыер къэзышIэжьырэ цIыфхэри Уадсирым къыдэхьажьыгъэхэу, дэсыгъэхэу ацIэхэри къыраIощтыгъ.
— ЕтIанэ илъэс тIокIырэ зауи, бани, зыгъэгумэкIыни ямыIэжьэу, — лъегъэкIуатэ къэбарыр Хъусни, — рэхьатэу, мэкъу-мэщыми пылъхэу, дахэу лажьэу щысхэзэ, къэзэрэгъэтэджыгъэх. А кощыжьын узыр бжъэдыгъу закъохэр арэп къызхэхьэгъагъэр, адрэ лъэпкъхэми ар анэсыгъагъ. Хэт ышIэрэ къэзыушкоблыгъэхэр, къаIожьэу зэхэтхырэмкIэ, хъуаджэхэри (кIэлэегъаджэхэр) къахахьэщтыгъ, мы джуртхэр, моу пхъуатэхэр аIыгъхэу Iуданэхэр, пхъэтетхэр, унагъомэ ящыкIагъэхэр къырахьакIыхэу, ащэхэу, чыбритым фырикъоу. Ахэр къазыхахьэхэкIэ, «Сыд ишъушIыхьэу мыщ шъуис, удыкIэ шъузщыщ быслъымэнхэу арэпхэр къышъуажэх, ащ щыIэри, ащ щылIэрэри джэнэтым кIонэу щыт» къараIощтыгъ.
Сыдми, къэтэджыхи, къежьэжьынхэу тезыубытагъэхэр ежьагъэх, къинагъэри къинагъ. ЦукукIэ ТIопсэ къалэ нэс ехыгъэх. Зы мэфэ гъогу дэгъу илъэу аIощтыгъэ, тэ тшIэрэп ащ илъыри, кIо, шъо нахь шъушIэн. Ащ къекIуалIэхи, зы тхьамафэ горэм Iусыгъэх, Тыркум къухьэр къикIэу къэкIофэ нэс. Урысым къариIуагъэри къыхэслъхьан. Тятэш анахьыжъым къыIожьыпэу сэ зэхэсхыгъэ, ащ Iусыхэу къухьэм ежэхэзэ, урыс тхьэматэу ТIопсэ къалэ дэсыр «хъулъфыгъэхэмкIэ сыкъышъуфай, гущыIэ заулэ къышъосIонэу сыфай» ыIуи, хъулъфыгъэхэр хищыхи, къытиIуагъ ыIощтыгъ: «Сыд шъушъхьэ зыкIешъухьыжьэжьыгъэр, сыд шъуихэгъэгукIэ шъугу римыхьырэр, сыд гукъанэу шъуиIэр, мары шъурэхьат, тызэхахьэ, тызэхэкIы? Мы шъуздакIорэм шIукIэ шъуащэрэп, шъуздакIорэм сапэм шъуригъэлIыхьан, псэу шъузэшъоны икъун ижъугъотэнэп».
Шъхьаем, къежьагъ мыдрэ купыр, къухьэр къыIохьэфэ нэс Iусыхи, ащ къитIысхьэхи, ащ ыIуагъэми емыдэIухэу, Истамбол къэкIуагъэх. Ащ мэзэ заулэрэ дэсыхи, ащ къыращыхи, Бэйрут зыфаIорэм къащэхи, ащи мэзэ зытIу горэм Iусыгъэх. ЕтIанэ Шам, Дымышкъ зыфаIорэм къащэхи, ащи мэзих-мэзиблэ горэм тиунагъохэр дэсыгъэхэу ары. Джулани (Джолан) къэкIожьхи, ащ илъэситIо дэсыхи, тэ тиунагъохэр зыхэтыгъэхэр мы Джорданым къакIохи, ащ лъапсэ щадзыжьыгъ.
Бысымыр изакъоу гущыIэу щысына, Рози зыгорэхэр къыIотагъэх, сэри къысагъэIотагъ, бэмэ къакIэупчIагъ, зыпкъ итэу, упчIэм ыуж джэуапыр къызэрэкIэлъыкIон фаер ышIэу, къапIорэм къыхэмыоу щысыгъ. Мыщ фэдэмэ Шапсыгъэ Индрысэ «дэIуакIэ ешIэ» афиIощтыгъ. Хасэхэми танэсыгъ, Iоф Iаджи ахэмэ апылъыба, хэкужъым зэрэщыкIуи, Уадсирым зэрэщыхъуи (ащ ихэсашъхьэ Рози исекретарыгъ, Хъуснии нахьыжъмэ якуп ахэтыгъ), бэ джащ фэдэу а пчыхьэм тызынэсыгъэр. Быслъымэн хэгъэгум ис адыгэмэ уакъыфэкIуагъэу быслъымэн динымрэ адыгэ хабзэмрэ язэфыщытыкIи ублэкIына, ахэр зэрэзэдиштэнхэ фаем, зыфызэрэгъэохъун зэрахэмылъым тытегущыIагъ. Ащ пыгъэщагъэу хэкужъым быслъымэныгъэмкIэ непэ изытети, чылэмэ мэщытхэр адагъэуцожьын фаеу Хасэм къекIолIэрэ нахьыжъмэ зэфэсмэ къызэрэщаIорэри есIуагъэх. ЕтIанэ пызгъэхъожьыгъ:
— Тхьамэтэ маф, о уишIушIагъи мы IофымкIэ тэшIэ, Пэнэжьыкъуае мэщыт зэрэдэбгъоуцорэм тыщыгъуаз, сэри сичылэ ащ пэчыжьэп, зэхэсэхы, цIыфмэ ягопэ дэд, кIэгушIух.
— Олахьэ, тихьакIэ, мэщыт къуаджэм дэтымэ мэхьанэ иIа пIомэ, иIэ дэд, Тхьэм и Унэ нэхъой чылэм къыретыба. Ары Пэнэжьыкъуае фэдэм мэщыт дэты зыкIысшIоигъуагъэр. Ащ цIыфхэр кIэгушIунхэкIи хъун, ау зыгъэуцухэрэм тIэкIу Iэпэжъажъэ зашIы сшIошIы нахь, — зы пхъэшагъэ горэ ымакъэ къыхэхьагъ. — Дидыхъукъо Хьумэр сэгъакIошъ, Iофым ылъапсэ зэкIурэр къымыгъотэу къэкIожьы. НэмыкI Iофхэри, кIо, ахэмэ ягугъу къэсшIынэу сыфаеп, ащ къыхахьэхэн фае, ау мэщытым фэгъэхьыгъэ хъумэ, гупшысэ пхэнджи, гуцафэ гори хэлъынэу сыфаеп…
«ТIысыкIэ зышIэрэм тэджыжьыкIи ышIэн фае» аIоба, тэри зыкъэтIэтыжьыным игъо хъугъэ. Ар бысымым зыфыхэтэгъэпсым, хабзэм тетэу, нахьыбаIорэ тыщысымэ зэрэшIоигъор къыIуагъ, «щыухэдзахьэ е мэшIуахьэ шъукъэкIуагъа?» ыIуи сэмэркъэугъ.
— КIо, сыд тшIэн адэ, хьакIэр зыфаер бысымымкIэ хабзэ, — ыIуагъ Хъусни, — зышъуIэтыжьынэу шъоIошъ, тхьашъуегъэпсэу непэ садэжь шъукъызэреблэгъагъэмкIэ. Тыгу щизэу тыщыбгъэсыгъ, хьакIэ, хэкужъым ифэмэ-бжьымэ тэри къыттырихьагъ. Ори, Рози, уихьакIэ къызэрэсфэпщагъэмкIэ сыпфэраз, Уадсирым лIы дэгъубэ Iаджи ыдэжь шъуеблэгъапхъэу дэс, ахэмэ сызэрахэшъулъытагъэмкIэ тхьашъуегъэпсэу. ТIэкIурэ ущыIэнэу зэхэсхыгъэшъ, Тхьэм ыIомэ, джыри тызэрэлъэгъун, тызэIукIэн, мы ныом имыхьамели джыри ухэIэн. КIалэмрэ (Мунирэ) орырэ нахь шъузэхахьэшъ, зыгорэм уигъэгумэкIы хъумэ, мары Рози ешIэ, тэ тфашIэрэмкIэ зыкъыттебгъафэмэ тигуапэ хъун…
«КъыозыIокIырэм къыуеIо, къыозыIорэм къыуеIуапэ» аIо адыгэмэ, арыти, нэужым Мунир ятэ мэщыт Iофым хилъагъорэм нахь ышъхьэ къырезгъэхыгъ.
— Тятэ зыгъэгумэкIырэр, — ыIуагъ, — Пэнэжьыкъое мэщытым икъэбар шъыпкъэ тшIэрэпышъ ары. Аухынэу зыфаIогъэ уахътэри блэкIыгъ, тефэнэу къалъытэгъагъэри фэдэ пчъагъэкIэ нахьыбэ хъугъэ. Доллар минипшI-пшIыкIутфыкIэ рытагъэгъажьи, минишъэм хьазырэу къынэсыгъ. Хьанэшъукъо Дидыхъукъо Хьумэр (Хьабэхъу) ежь ылъапсэкIэ пэнэжьыкъуаети, мыщ мэщытыр даригъэшIыхьэ шIоигъуагъ, ау ари хьазырэу кIагъэгъожьыгъэн фае. Тятэ мэщыт уасэр арэп зыгъэгумэкIырэр, мэщытым игъэуцун кIыхьэ-лыхьэ зэрэхъурэр ары. Адэ ащ нэмыкI горэхэри Iофым хэтын ылъэкIыщт, ау тыщыгъуазэп. Алахьым и Унэ, сыд фэдэ Iофи, мылъкуи, аужырэм, гупшыси ехьылIагъэр зэкIэ къэбзэн фаеу еIо тятэ…
СыкъызэкIожьым, Хъусни зыгъэгумэкIырэм сыкIэупчIагъ, ау сэри джынэс сызхэмытыгъэу, сызхэмылэжьагъэм сыдэу хъумэ зэкIэ щыхъурэр щызэхэсфыни. Ау слъэгъугъэри къызгурагъэIуагъэри хьазырэу Iофхэр ыкIэ зэрэнагъэсыгъэр ары, бэшхо къэнэжьыгъэп. Мунирэ сыфытеожьи а зэкIэ ятэ нигъэсыжьынэу селъэIугъ, Хъусни къакIоу ежь ышъхьэкIэ мазэ горэм ахэтыгъэмэ, зэкIэ зэрэуухын плъэкIыщтыр гурызгъэIуагъ. Мыщ дакIоу ар иушъхьагъоу хэкужъыми къэкIон, ятэ пIашъэмэ ячIыгуи зэригъэлъэгъун, гъобэкъуаешъ, зыщыфаем нэдгъэсын, къэдгъэсыжьын, щыдгъэхьакIэн есIуагъ.
Тхьэм зэриIонэу гъэмафэ дахэу ЛIыбзыу Хьисэ игъусэу Хъусни къэкIуагъ. Хьисэ икIалэ хэкум щеджэнэу къэкIуагъэу, Черемушкэм унитIу хъоу квартирэ щыриIэти, ащ къыщыуцугъэх. Зы чIэхьапIэ зэбгъэлымэ, адрэм сэ сыщыпсэущтыгъэти, ащ тыщызэрэгъотыжьыгъ. Мэфэл тесымыгъашIэу хабзэм тетэу къезгъэблагъэхи схьэкIагъэх, сыдигъуи ежьхэмкIэ сызэрэбысымыр, сыд фэдэ IофкIи сызэрэхэгъырэир ясIуагъ.
Ау зыкъыстыраIэтыкIы аIозэ, зы тхьамафэ горэм такси аубытымэ, Пэнэжьыкъуае кIохэу, къэкIожьхэу, хъурэ-шIэрэр зэрагъашIэу гъогу тетыгъэх. Сэ пчыхьэ къэс пIоми хъунэу сахэхьэ е садэжь къесэгъэблагъэхэшъ, тыщэсы, ау къэбар сиIагъэп. ЕтIанэ ЛIыбзыу Даутэ сыIукIагъэу хъурэм сыщигъэгъозагъэти, IофшIапIэм мэзэ отпуск къаIысхи, пчэдыжьым зыщыдэкIыхэрэ уахътэм салъыIухьи, джащ къыщыублагъэу онэтемыхэу а мэзэ Iэпэ-цыпэм мафэ къэс Пэнэжьыкъуае сщагъэх, къэсщэжьыгъэх.
Сыда къэбарым кIыхьэ-лыхьэ зебгъэшIын, зэкIэ рагъэкъужьи, чылэри къызхэшхъожьи, IухьэпIэ-IукIыпIэхэр зэкIаукъэбзэжьыхи, «джы шъукъеблагъэм» Iофыр къынэсыгъ. Тэри къагъэнэфэгъэ уахътэм текIолIэн фаети, Гъобэкъуае тыкъыдырыкIуи (мыщ ыпэкIи заулэрэ тыкъэкIуагъэу, лIыхэр щахьэкIагъэхэу щытыгъ), къоджэ ефэнд лIы губзыгъэу СтIашъу Рэщыдэ къыздидгъэтIысхьи, Пэнэжьыкъуае тыкъэкIуагъ. Чылэми, адрэ бжъэдыгъу чылэу къегъэтIысэкIыгъэхэми зи къатенагъэп, цIыфыр Iумыфэжьэу Iут, нэжъ-Iужъи, кIали, бзылъфыгъэхэри мэщыт Iупэм къыблэкIыхи, урамым къынэсыгъэх, мин заулэ къекIолIагъэу къытщыхъугъ. Мэщыт Iупэм дэжь нэбгырэ зыбгъупшI горэ тефэнэу лъэгапIэ мыин горэ агъэIагъэти, ащ тхьаматэхэр дэкIоягъэх, Шъобрыкъо лIыжъыри дащэягъ.
ЕтIанэ къырагъажьи, лIыжъырэ бзылъфыгъэ хэкIотагъэрэ чылэ хамынэу зэкIэмэ къарыкIыгъэмэ гущыIэ аратыгъ, къуаджэмкIэ мэщытым имэхьанэ къаIомэ, зым зыр нахь гум екIоу, гур ыгъэфабэу къэгущыIэхэмэ, а зэкIэмэ Шъобрыкъо Хъусни игупыкI пае Тхьэ фелъэIухэмэ, дахэ раIозэ гущыIэ нэпцI хэмылъэу зэрэфэразэхэр къаIуагъ. Ахэмэ ауж ежь Хъусни гущыIэ ратыгъ. Мы лIыжъ зэхэушъэгъэ, зэкIоцIылъ шэн пытэу, тIэкIуи нэгъуцушъо теплъэу къытщыхъущтыгъэм ыIупшIэ къэхъублэблагъ, благъэу сакIэрытыгъэти, уятэпсымэ нэку-нэпс хъугъэу къысщыхъугъ, игущыIэ фызэкIэмыугъуаеу тIэкIурэ щытыгъ.
— Мы мэщытыр сэ сакIыб ислъхьанышъ, Iурдыным Уадсир схьыжьынэу арэп зыкIязгъэшIыгъэр, — мэкъэ рэхьаткIэ къыIуагъ Хъусни, ау зэрэгумэкIырэр къыхэщыщтыгъэ. – Сэ тятэжъмэ ячIыгу, тичIыгу IэшIу Тхьэр зишIошъ хъурэмэ ягупсэфыпIэнэу Тхьэм и Унэ изгъэуцо сшIоигъуагъ. Сэ сшIагъэмкIэ сырыраз, шъукъысфэразэмэ, сыда нэмыкIыкIэ рэзэныгъэ сылъыхъужьын, Тхьэм щыIэкIэшIу къышъует. Дахэу шъукъыспэгъокIыгъ, мыщ фэдизэу сфэшъуIуагъэр сэ къыстефэрэп, сшIагъэмэ, зыфэсшIагъэр Тхьэр ары, шъоры, унэ мафэ Тхьэм шъуфишIын…
Гъогу тыкъызытехьажьым, лIыжъыр пчъагъэрэ тхьэуягъэ:
— Ярэби, мы цIыфмэ дахэу къаIуагъэм сыгу ыгъэткIопкIи, къэсIонэу щытыгъэр сшIуигъэкIоди, тэрэзэу сыкъэгущыIэнэу хъугъэп. Мыщ фэдэ егъашIэм къысэхъулIагъэп — дахэм сигъэплъэхъугъ. Олахьэ цIыф IэшIухэм мы тихэкужъ исхэр, тидэгъу дэим бэджэ шъхьарэкIышъ, сипаIо сщыфэжьырэп. ЕгъашIэм сщыгъупшэжьынэп непэ сызхэтыгъэр…
Хъуснирэ Хьисэрэ Иорданием якIожьыгъо уахъти къэсыгъ, арыти, зэ мыхэр джыри къушъхьэм дэсщыжьыных сIуи, ХъымыщкIэй сщагъэх. Чылэм узщыдахьэрэм исэмэгукIэ Шъхьэгощэ кIэй ныбэм узекIурэм пэсэрэ адыгэмэ агъэтIысхьэгъагъэу къужъ чъыгышхоу нэпкъышъхьэм тетым дэжь тыкъыщыуцугъ, Iани къэдгъэшыгъ. Ащ тызыпэкIыкIэ тытезекIухьэу, псы нэпкъыр икIыхьапIэкIэ тикIуапIэу мэфэныкъо фэдиз къыщыдгъэкIуагъ. ТыкъыдэкIыжьын зэхъум, Хъусни ыIэхэр ыкIыбкIэ щагъэхэу къырикIукI-рикIукIыжьэу нэпкъышъхьэм теуцуагъ. Зи тIуагъэп, етIанэ ежь къэзэрэшIэжьи, хэщэтыкIи къыIуагъ:
— Ярэби, мы тятэхэр сыд емын къезыхьыжьэгъагъэхэр мыщ фэдэ джэнэт чIыпIэ къагъанэу?! ПчъэмкIэ укъырафымэ, шъхьангъупчъэмкIэ уашIуихьажьыми мыщ фэдэм екощыкIыха?! Сэ сыкъэкIожьын сIорэп, згъэшIэщтыр згъэшIэгъахэ, ар кIалэмэ яIоф, ау, олахьэ, сэ слъакъомэ сахьыфэ сыкъэкIонкIэ. Адыджэ Тхьэм хъущтыр иIоф…
Ау джащ нахьыбэрэ Шъобрыкъо Хъусни хэкужъым къэкIожьынэу хъугъэп, ау ыцIэ дахэкIэ цIыфмэ къахэнагъ. Пэнэжьыкъуае щигъэуцугъэ мэщытым Хъусни нэмаз щимышIыжьыгъэми, Мунир къакIо къэс ащ мыкIоу хъугъэп, якIалэ фэдэу чылэр къыпэгъокIыщтыгъэ. Зыфэныкъохэр зэригъашIэщтыгъэ, адэIэпыIэщтыгъэ, ар етIани къэкIогъэ-къэмыкIуагъэм епхыгъагъэп.
Пачъыхьэу Хъусен идунае зехъожьым, къэрал зэфэшъхьафмэ къарыкIыгъэхэу адыгэ нэбгыришъэ фэдиз тыхъоу тхьаусыхакIо Иорданием тыкIогъагъ. Ащ Сирием ылъэныкъокIэ цIыфхэр игъусэу Мунирэ къыщытпэгъокIыгъ, хэгъэрэй тфэхъугъ, зэ къыттеплъэхъукIыгъэп. Адыгэ къэкIуагъэхэмкIэ нэбгырипшI тыхъоу пачъыхьэ кIалэу къытехьэгъэ Абдэлла дэжь тычIащагъ, тапэ Мунирэ итыгъ. Мыщ фэдиз адыгэ зэрихьылIагъэу адыгэ Iоф тыщытемыгущыIэу тызэхэкIыжьыныя, Амман Хасэми, Уадсир Хасэми зэIукIэхэр игъэкIотыгъэу ащыкIуагъэх, Мунири ренэу тигъусагъ.
Джаущтэу Мунир хьакIэкIэ бэлахьыгъ, хэкужъым икIыгъэу зыгорэ Иорданием кIогъахэмэ «еблагъ» римыIоу, ищыгъу-пIастэ Iумыфагъэу ыгъэкIожьыщтыгъэп. Ятэ сызщихьэкIэгъэ унэм пэмычыжьэу адыгэр зыщыбэ хьэблэ дахэм Мунир хэсыгъ. КIэй ныбэ куоу зэгорэм псыр дизэу къулэджэ хъоо-пщаоу щытыгъэм инэпкъышъхьэ узэпырыплъымэ мэз гъэкIыгъэ дахэр нэм къыкIэуцоу, ежь фэдэу унэ хэIэтыкIыгъэ бэрчэт щигъэуцугъэу щыпсэущтыгъэ.Тэри имыхьамел щытшхыгъ. Ядэжь тызэрихьагъэм тетэу ибын дахэ тапэкIи таужыкIи къачъыхьэу, аIу тырагъэтIысхьаным фэдэу къытпэгъокIыгъэх. Ишъхьэгъусэ Уазиррэ ежьыррэ кIэлитIурэ пшъэшъитIурэ зэдапIугъ, Анзори, Зиуари, Синамиси, Динамиси гъэсагъэхэу, Iэдэб ахэлъэу, адыгагъэм щымыкIэхэу агъэсагъэх, тащыгушIукIыгъ.
Ежь хэкужъым нахьыбэм къызыкIощтыгъэр бжыхьэр ары, чъэпыогъу мэзэ дахэм икъихьагъу тыригъафэщтыгъэ, ыгу щизэу, гупсэфэу, щытхъэу уахътэр щигъакIощтыгъэ. Бэ шъэогъоу щыриIагъэр, инэIуасэу зэрихьылIагъэу щытыгъэр. Зэ джащ фэдэу ежьыррэ Хьатх Расымрэ къэкIуагъэхэу, тызэхэсэу гущыIэкIэ Инджыдж (непэрэ Къэрэщэе-Щэрджэсыр ары, егъэшIэрэ адыгэ тIысыпIэжъ) къыхэхьагъэти, тэшIэ, зэхэтхыгъэ, ау егъашIэм тыщыIагъэп аIуагъэти, зыкъэтпхъуати, къыкIэлъыкIорэ мафэм техыгъ.
КIэлэ лъэрыхьхэу, тиныбджэгъухэу, лъэпкъ Iофыр янэрыгъэу Къонэ Руслъан фэдэмэ макъэ язгъэIуи, Инджыдж хэгъэгум ихэгъуашъхьэ машинэхэр къыщызэпыуцуагъэх, о къэплъэгъугъэмэ анахь дахэу къытпэгъокIыгъэх, тахьэкIагъ, тагъэшIуагъ, тхьамэтэшхохэм тахащагъ (Мунир ИорданиемкIэ сенаторыгъэба). ЕтIанэ Дерэкъо зэшымэ язаводышхоу IэкIыб машинэхэр къызщыдагъэкIырэмкIэ Инджыджым иIоф тыухыгъэ.
— Олахьэ, мы Инджыджым тиадыгэмэ мыр ялъэрыхьыгъэу щыIэхэми тымышIагъэ, — къыIуагъ тыкъэкIожь зэхъум Мунирэ. — ЗэрэхъурэмкIэ, адыгэхэр уахътэм къыщинэхэрэп, аIэ сыдыми екIу, ашъхьэ дэгъоу мэлажьэ. Мыщ фэдэ кIалэхэр зэрэшIэнхэ, зэрэубытынхэ фае. Адыгэм гъот иIэ хъумэ, иIоф нахь пылъын ылъэкIыщт, зимыIэм яни фэхьакIэжьырэп ныIа, арэу зыхъукIэ, сыд фэдэ IофкIи тизэпхыныгъэ нахь тымыгъэпытэ хъущтэп. МыщкIэ адыгэ тхьаматэу, пащэу къытхэкIыхэрэм — орэдепутат, орэсенатор, орэминистр, сэшIа, ар хэгъэгоу зэрысыми елъытыгъэп, «сэ сиIоф зэтетэрэзагъэ» амыIоу хэкужъымкIэ плъэнхэ фае…
Тэрэз лIым зыфиIорэр, ау нахьыбэм адыгэу зэшIокI зиIэр иIэм шъхьапырыплъын ылъэкIырэп е фаеп, зимыIэм зыгорэ ышIэ шIоигъу шъхьае, фырикъурэп. Адыгэ Хасэхэр лъэпкъыр зэрыс хэгъэгумэ ащызэхащэжьыгъэх, Дунэе Хаси тиI, адыгэ академикхэри зэхэхьагъэх, ау яшъхьал хьаджыгъэ тэрэз къыкIэтэкъурэп. А Мунирэ зыфиIорэм тэри бэрэ тегупшысагъэу щытыгъ, тиеплъыкIэхэр зэрэзэтефагъэм елъытыгъэу, мэфэл тетымыгъашIэу тыкъызэкIожьым, нэбгырэ заулэ тызэупчIыжьынэу тызэIукIагъ. Сыд фэдэ хэгъэгоу адыгэ зэрыси якъэралыгъо Парламентмэ ядепутатхэр, сенаторхэр, министрэхэр, мыхэмэ афэдэу ыпэкIэ мы Iофыр зезыхьэщтыгъэхэу джы IэнатIэр зыгъэтIылъыжьыгъэхэри хэтыхэу, мыдыкIэ Адыгеим, Къэбэртаем, Инджыджым я Парламентмэ ахэт адыгэ депутатхэри хэщагъэхэу зы дунэе адыгэ Ассоциацие зэхэщэгъэным игъо хъугъэу къекIолIагъэмэ ащ щаутхьабзыгъ.
А уахътэм тефэу Амман адыгабзэр IэкIыб адыгэмэ аIулъыным пае шIэгъэн фаем щеусэнхэу Дунэе конференцие зэхащэти, тыкIуагъ. КъытпэгъокIыгъэмэ Мунир ахэтыгъэти проектыр естыгъ, ежьи мэфэл тыримыгъашIэу къыситыжьыгъ. «ЕIолIапIэ иIэп, мыщ адыгэмкIэ шIогъэшхо иI, — ыIуагъ, — сыд фэдэ хьылъэ къыстешъулъхьэми, сыхьазыр». Зэфэсым ыуж сыкъани, Ассоциацием иIофмэ апае хэгъэгум итхьаматэмэ тахэхьагъ. Апэ Иорданием и Парламент испикер дэжь тыкIуагъ, культурэмкIэ министрэу адыгэ бзылъфыгъэу Бакир (Нэгор) тыдэгущыIагъ, ащ ыуж Урысыем и ЛIыкIо дэжь тыкIуи, Iофым ари щыдгъэгъозагъ. ЗэкIэми къыддырагъэштагъ. ЕтIанэ Иорданием идепутатыгъэхэми, исенаторыгъэхэми адыгэу ахэтмэ таIукIагъ.
Ащ ыуж шышъхьэр ШамкIэ дгъэзагъэ. Хъурмэ Хьэсан Дамаскэ сищагъ, макъэ аригъэIугъэу щытыгъэти, Адыгэ Хасэм иунэ цIыфхэр чIэмыфэжьхэу къыщызэрэугъоигъ, чэщыгу нэс тызэхэмыкIыжьышъоу тызэхэсыгъ. Сирием и Парламент хэт адыгэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэу Шорэ Невин тыдэгущыIагъ, ари къыдгоуцуагъ.
«Ос мыжъурырэ охътэ къэмысырэ щыIэп» зэраIоу, Адыгэ Республикэм и Мафэ тефэу адыгэ лъэрыхьхэр Мыекъуапэ къыщызэрэугъоигъэх.
Джаущтэу IофышIур шIукIэ гъогу техьагъ, къэнэжьыгъагъэ закъор Ассоциациер Урысыем юстициемкIэ и Министерствэ ыIапэ къыкIидзэжьынэу ары. Ау… тхылъхэр благъэкIыгъэхэп, енэгуягъо IэкIыб Iофхэм алъыплъэрэ къулыкъум ар ыпкъ къикIыгъэкIэ. Ау хъугъэ шъыпкъэр, яушъхьагъу хэты къыуиIон…
— Едгъэжьагъэр къэтэжъугъэгъэуцун фэягъэп, — къысэгыигъ Мунир къэбар зесэгъэIум. — Мыщ фэдиз цIыфэу дгъэгугъагъэмэ, кIэдгъэгушIугъэмэ, дгъэгушхуагъэмэ хъурэп тIонышъ тахэкIыжьыщт ара? Хэт шIотэрэзыми, сэ сшIотэрэзэп. Благъа, чыжьа, мы гупшысэм къыгъэзэжьыщт, тэ тыхэтми, тыхэмытми, дунаири мыщ фэдэу кIо зэпытыщтэп. Арышъ, етщэжьагъэр гъогу къытетэшъумыгъан, шъуегупшыс, сэри сегупшысэщт. Шъуфаемэ мы Iофыр Иорданием щызгъэпсыщт. КIо, бжыхьэм сыкъакIомэ ыкIэ нэдгъэсын…
Ау бжыхьэр къэсыным пае кIымафи, гъатхи, гъэмафи зэпыпчынхэ фае, ежь Мунир кIымафэм къыхэкIыжьыгъэп… Ау игупшысэ къытфыщинагъ. Хэт джы бжьым кIэуцощтыр?
Мыры якъэбар ятэрэ ыкъорэ. ЯIоф дахэ, Тхьэм ыIомэ, ялъфыгъэмэ лъагъэкIотэн, Шъобрыкъо лIакъом иджэныкъо машIо къафиухъумэн…
Къуекъо Асфар.


Адыгеим ыкIи Пшызэ шъолъыр ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ кIэщакIо фэхъуи, мэлылъфэгъум и 2 — 4-м Iимамхэм яшIэныгъэхэм ахагъэхъонымкIэ зичэзыу егъэджэнхэр афызэхащагъэх. Iофтхьабзэм мурадэу иIагъэр Iимамхэм шIэныгъэ дэгъухэр ягъэгъотыгъэнхэр ары, нэбгырэ 20 фэдиз ащ къекIолIагъ.
Егъэджэн Iофтхьабзэр рамыгъажьэзэ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ыцIэкIэ Iимамхэм шIуфэс гущыIэкIэ закъыфигъэзагъ Адыгэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу Шъхьэлэхъо Аскэр.
— Диным ылъэныкъокIэ шIэныгъэ куу зиIэхэу Адыгеим ыкIи Пшызэ шъолъыр ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ Iоф щызышIэхэрэм курсхэр рагъэкIокIыгъэх. Iофыгъо зэфэшъхьафхэу шIошъхъуныгъэм, Ислъам диныр зэрылъ унагъохэм язэфыщытыкIэхэм, нэмыкIхэми курсхэм щатегущыIагъэх. Джащ фэдэу КъурIаным Iимамхэр къызэреджэхэрэр, азан ыкIи нэмыкI тхьэлъэIухэр зэрагъэцакIэхэрэр ауплъэкIугъэх, — къыщаIуагъ Адыгеим ыкIи Пшызэ шъолъыр ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ.
Курсым хахьэу Iэнэ хъурае зэхащагъ, ар я XVIII-рэ лIэшIэгъум къыщегъэжьагъэу ыкIи я XX-м икъихьагъухэм Темыр Кавказым шIэныгъэу ыкIи гъэсэныгъэу илъыгъэм афэгъэхьыгъагъ. Адыгэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэ Адыгеим ихэбзэ къулыкъухэмрэ ДиндэлэжьапIэмрэ зэгъусэхэу Iоф зэрэзэдашIэрэм епхыгъэу къэгущыIагъ.
Джащ фэдэу лекциехэм къяджагъэх тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Саид-Хасан Мусхаджиевыр ыкIи гуманитар ушэтынхэм апылъ Адыгэ республикэ институтым инаучнэ IофышIэу Бузэрэ Азэмат. Нэужым курсыр къызэраухыгъэр къэзыушыхьатырэ тхылъхэр Iимамхэм аратыжьыгъэх.
КIарэ Фатим.


Выдаём удостоверения и дипломы установленного образца
Получите 5% кэшбэк!
Запишитесь на один из 793 курсов и получите 5% кэшбэк стоимости курса на картуВыбрать курс
Хэгъэгу Зэошхом хъишъэу пылъым игугъу пш1ыщтмэ – ар гъунэнчъ. Ау зэошхом инэк1убгъохэм п1ун –гъэсэныгъэм мэхьанэшхо ащыря1эу щыт. А нэк1убгъохэм зэу къахэбгъэщмэ хъущт тхак1охэмрэ усак1охэмрэ тек1оныгъэм икъэгъэблэгъэнк1э 1ахьыш1оу халъхьагъэр. Тхак1охэр лэжьак1охэм рабочхэм аготэу нэмыц техак1охэм, апсэ емыблэжьыхэу, апэуцущтыгъэх якъарыук1и яакъылк1и. Ахэмэ якъэлэмыпэ къыч1эк1ыгъэ тхыгъэхэм ц1ыфхэм агу зыкъыригъэ1этыщтыгъ, бэнэным фищэщтыгъэх, апсэ емыблэжьэу пыим пигъэуцущтыгъэх яхэгъэгу гупсэ паек1э. Тэ тиадыгэ тхак1охэри ахэмэ ясатыр хэтыгъэх. Нэбгырэ 22 рэ тиадыгэ тхак1оу Зэошхом хэлэжьагъэх. Ахэр Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Кэстэнэ Дмитрий, Еутых Аскэр, Андырхъое Хъусен. Мы зыц1э къес1уагъэхэр а лъэхъаным литературэм ч1ып1э гъэнэфагъэ щыря1эу щытыгъэх. Ау к1элак1эхэу зикъэлэмыпэ апэрэ тхылъхэр, усэхэр къызч1эк1ыгъэ тхак1охэри а зэошхом пэ1ууцуагъэх. Ахэр: Андырхъое Хъ, Кобл Б., Жэнэ Къ., Нак1э Шъ,Яхъул1э С., Хьэдэгъэл1э А. Уджыхъу Хъ, Уджыхъу А., Тыгъужъ Д. . Шъхьаплъэкъо Хь., Шэуджэн А., Джэнчэтэ М., Бахъукъо Е.,
Тиадыгэ литературэ ч1энэгъэшхохэр ыш1ыгъэх тиныбжьык1э тхак1охэу Андырхъое Хъусен, Тыгъужъ Дышъэк1, Уджыхъу Алджэрые, Уджыхъу Хъалидэ л1ыхъужъыгъэ зэрахьэхэзэ зэфэхыхэм.Андырхъое Хъусен л1ыгъэу зэрихьагъэр адыгэ лъэпкъым имызакъоу ц1ыф зэфэшъхьафэу тихэгъэгушхо исыгъэхэм ятарихъ дышъэ хьарыфк1э ыц1э хатхагъ. Совет хэгъэгушхом итхак1охэм апэу Советскэ Союзым и Л1ыхъужъ щытхъуц1э лъап1эр къыфаусыгъ адыгэ хэку ик1элэ п1угъэу Андырхъое Хъусенэ. Ыпсэ ихэгъэгу пае зегъэт1ылъым илъэс т1ок1 ны1эп ыныбжьыгъэр Андырхъуаем. Зыфэхыгъэ уж къыхаутыжьыгъэх Хъусенэ ирассказ к1эк1хэу «Девушка Галя», «Смерть партизана», «Связисты» зыфи1охэрэр. Зэо ужым илъэс заулэ теш1агъэу Андырхъое Хъусен иусэхэр зырызэу ыугъоижьызэ Жэнэ Къырымызэ усэхэр зыдэт тхылъ Адыгэ тхылъ тедзап1эм къыдаригъэгъэк1ыгъ. Жэнэ Къырымызэрэ Андырхъое Хъусенэрэ зэныбджэгъуш1оу щытыгъэх. Заор къежьэным ыпэк1э, к1элэегъэджэ институтым щеджэзэ адыгэ литературэм мэкъак1эу къыхэуцо Къырымызи. Итворчествэ зиушъомбгъунэу игъо имыфэзэ заор къежьагъ. Жэнэ Къырымызэ бэрэ емыгупшысэу заом 1ухьагъ. Ащ икъэлэм ыгъэт1ылъыгъэп. 1ашэмрэ къэлэмымрэ зыди1ыгъэу нэмыц техак1ом пэуцущтыгъ тхэк1о ныбжьык1эр. Жэнэ Къырымызэ танкистэу щытыгъ заом хэтыфэ.Заом зэрэ1утэу тхэщтыгъ Жанэр. Зэо маш1ом ц1ыфхэм къафихьырэ къиныгъохэр, тхьамык1агъохэр , советскэ ц1ыфхэм япсэемыблэжьыгъэ къыщигъэлъагъощтыгъэх иусэхэм .«Гвардейцэхэр» зыфи1орэ усэм гвардейцэхэр зэол1 пхъашэу, пыир къэмыхъыежьынэу зэрэхагъафэрэр къыщегъэлъагъо. А усэр зэуап1эм къыфаригъэхыгъагъ ык1и 1943 илъэсым хэку гъэзетэм къыщыхаутыгъагъ. Жанэм иписьмэу фронтым къик1ыгъэр гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим » къыщыхауты 1943 илъэсым« Сэ танкистэу фронтым сы1ут , нэмыцмэ сау1агъ, ау сафэук1ыгъэп: нэмыцмэ сязэонэу джыдэдэм частым сэк1ожьы, Лъэу ск1этыр сыгу фекъуфэ , к1уач1эу си1эм с1э сегъэ1этыфэ , тек1оныгъэм сыфэбэнэщт..» Усэхэу «Фронтым к1орэ тхылъ» (1943), «Танк», «Тиштык папц1» (1944) къыщыхеутых хэку гъэзетым. Ежь къинэу зыпхырык1ыгъэхэр къыщегъэлъагъох зэо усэу ытхыгъэхэм ащыщхэм. Ахэр: « Письмит1у» (1942), «Пэ1ухъо фыжь»(1943), «Ным фак1о» (1943) «Андырхъое Хъусен» (1945). Усэу «Ным фак1о» зыфи1орэм гупшысэ шъхьа1эу пхырыщыгъэр ным илъфыгъэ псэемыблэжь ш1улъэгъоу, фэбагъэу фыри1эр. «Пэ1ухъо фыжь» зыфи1орэ усэм къыщырегъэлъэгъук1ы медсестрахэр яфэбэныгъэк1э ягук1эгъуныгъэк1э зэрэзэтырагъэуцожьыхэрэр зэол1хэу у1агъэхэр зытелъыхэр.
1944 рэ илъэсым у1эгъэ хьылъэ телъэу заом къыхэк1ынэу хъугъэ Жэнэ Къырымызэ. Зэо мэш1уаем хэмытыгъэми къэлэмымрэ игущы1эрэ и1ашэу апэуцущтыгъ Къырымызэ нэмыц техак1омэ. Ащ иусэхэр тиц1ыфхэм, тихэгъэгу итек1оныгъэ фэгъэхьыгъэхэу, игущы1эр мэш1уащэм ипэш1эу тхэщтыгъ тхэк1о к1элак1эр. Жэнэ Къырымызэ итворчествэ нахь зызиушъомбгъугъэр зэоуж илъэсхэр ары. Опсэуфэ Жэнэ Къырымызэ тиц1ыф жъугъэхэми, сабыйхэми итхыгъэхэр афигъэхьыгъ, афигъэшъошагъ.
Заом 1утыгъэ тхак1охэм тарыгущы1э зыхъук1э игугъу къэтмыш1ын тлъэк1ыщтэп Лъэустэн Юсыфи. 1934-рэ илъэсым Лъэустэн Юсыф гъэзетэу «Колхоз быракъ» зыфиIорэм иредакцие Iоф щишIэнэу регъажьэ. Джа лъэхъаным къыщегъэжьагъэу журналист сэнэхьатым ишъэфхэр къызэрэгурыIорэр къэлъагъо. Гъэзет IофшIэным Юсыф псынкIагъэ къыхилъхьагъ, зэхъокIыныгъэ инэу хэкум щыхъурэ пстэумэ ащыгъозэ шъыпкъэ ышIыгъ. Усэхэр, очеркхэр, статьяхэр мымакIэу гъэзет нэкIубгъохэм къарегъахьэх, альманахэу «Тихахъу» зыфиIорэм къыщыхеутых. Лъэустэным иапэрэ художественнэ-публицистическэ очеркхэр зыфэгъэхьыгъагъэхэр хэкум ихъугъэ-шIагъэхэр, гъэсэныгъэ ягъэгъотыгъэныр, нэшэнэжъхэу лъахъэ атезылъхьэщтыгъэхэр ахэгъэзыжьыгъэнхэр, коллективизацием фэбэнэгъэныр арыгъэх («ШIуфэс тхылъ», «ТхылъеджапIэм ихъишъ», «Насыпыр къэкIуагъ»,нэмыкIыхэри).
Хэгъэгу литературэм зэрэпсаоу уеплъымэ адыгэ литературэми зэо илъэсхэм лъэгапIэ ащештэ. ЦIыфхэр пыим пэуцужьынхэу мэкъэ IэтыгъэкIэ уяджэн къодыер икъущтыгъэп, джэмакъэ пэпчъ ежь апкъырык1эу, гушхуагъэрэ пытагъэрэ къахилъхьэу зэхягъэшIэгъэн фэягъэ. Ар къыздэхъугъэхэм ащыщ Лъэустэн Юсыфи. Заом илъэхъан и1аши иакъыли зэфэдэу хэгъэгум икъэухъумэн, тек1оныгъэр къыдэхыгъэным афигъэ1орыш1агъ. ТхэкIоу зэрэщытыгъэм имызакъоу заом ибатальон комиссарэу, красноармейскэ гъэзетым иинструктор-корреспондентэу Iоф зэришIагъэм яшIуагъэкIэ, ыIорэм мэхьанэ купк1эу и1эр цIыфхэм алъигъэIэсынхэ ылъэкIыщтыгъ. АщкIэ щысэх рассказэу, очеркхэу, зарисовкэхэу, репортажэу зэо илъэсхэм ытхыгъэхэр.(«Народым ыкъу» (1942), «Губгъом щылажьэрэри текIоныгъэм фэбанэ» (1942), «Это и есть солдатская слава» (1944), «Дружба» (1943),«По дорогам наступления» (1944), «Сердца двух» , «В освобожденном Севастополе» «Изверги» нэмыкIхэри .
Очерк, рассказ закъоп Лъэустэн Ю. зэошхом итемэ къызщи1этырэр. Лъэпкъ ини лъэпкъ ц1ык1уи зэкъоуцохи а Зэошхом нэмыц техак1ом пэуцужьыгъэх. А илъэс къинхэм яхэгъэгуи шъхьыдж ич1ыгу гупси пыим щаухъумагъ. А Зэошхом ихъишъэ сабыеу къытк1эхъухьэрэмэ алъызгъэ1эсыщтымэ ащыщ Лъэустэн Ю. ироманхэу «Къушъхьэр къэнэфы», «Насып нал» зыфи1охэрэр.Мы романит1ум азыфагу илъэс 40 фэдиз дэфагъ ау уахътэу къагъэлъагъорэр зы. Ц1ыфэу хэтхэмк1и зэпэблагъэу щытых. Заом тхьамык1агъэу къафихьыгъэр джыри ащыгъупшагъэп. Тек1оныгъэр къыдэзыхи къэк1ожьыгъэхэр нахь мак1э мэхъу зэпытых. Арышъ Лъэустэным ироманык1э хэт геройхэм тинэ1уасэу къытщэхъухэми ,тш1огъэш1эгъонэу теджэ. Тищы1ак1э мыхъо-мыш1эу хэхъухьагъэхэм, ц1ыф хыем зэфэнчъагъэу зэрэдэзек1ощтыгъэхэм япхыгъэ нравственнэ . психологическэ 1офыгъэхэр романым къыще1этых. Лъэустэн Юсыф адыгэ литературэм лъэпсэ пытэ, егъэжьэпIэшIу фэзышIыгъэ, псэ хэзылъхьэгъэ тхакIохэм ащыщ. Итхыгъэ пэпчъ зэрылъ жанрэм хахъо зэрэригъэшIыгъэм, игерой шIулъэгъу зэрэфыриIэм, ытхырэм ыгурэ ыпсэрэ ахэлъэу , зэрафэшъыпкъэм уехъырэхъышэрэп. Лъэустэн Юсыф итхыгъэхэр, игущыIэхэр къэIогъэ къодыеу щытхэп, акIоцIилъхьэрэ мэхьанэмрэ зыфэлэжьэрэ идеемрэ ышъхьэкIэ зэрафэшъыпкъэм осэшхо фыуагъэшIы, ямэхьани къемыIыхыгъэу тызэплъэкIыжьмэ щыIэкIэ-псэукIэу зыхэтыгъэхэр непэрэми къетпхынэу гъогупэхэр къыхэтэгъэщы.Ары кIуачIэ зиIэ тхыгъэу лIэшIэгъумэ къапхырыкIырэр зэрэщытын фаер, тхакIом ыцIэ щызыгъэIэщтыр.
Хэтмыгъэунэфык1ын тлъэк1ыщтэп Хьэдэгъэл1э Аскэри. Хьэдэгъал1эм лирическэ усэу мак1эп ытхыгъэр. А усэхэм темэ зэмыл1эужыгъуабэ къа1эты, щы1эныгъэмилъэныкъуабэхэм ямэхьанэ къахэ1ук1ы: мамыр щы1ак1эр, ц1ыфхэм язэкъошныгъ. Отечественнэ Зэошхор ык1и ц1ыфхэм япсэемыблэжьыныгъ. Зэо илъэсхэм уахътэ щымы1агъэми, Хьадэгъал1эм мак1эп усэу ытхыгъэр. А усэхэм тхак1ом къыщегъэлъагъох тиц1ыфхэм л1ыгъэу щызэрахьагъэр, къинэу ахэмэ ак1эхэк1ыгъэр, тек1оныгъэм ахэр зэрэфэбанэщтыгъэхэр. Зэо илъэсхэм Аскэр усэ пчъагъэ ытхыгъ: «Ныбжьырэ щытхъур оуй, Хъусен!»(1942) «Лъэмыдж» (1943) «Зэо гъогу» (1945), поэмэу «Джэнэт лъыхъухэр» нэмык1хэри. Мы тхыгъэхэм зэк1эм тидзэк1ол1хэм къиныбэхэр зэпачызэ тек1оныгъэм зэрэфэбанэщтыгъэхэр, зэрэфак1ощтыгъэхэр къащегъэлъагъо.
Зэо илъэсхэм л1ыхъужъныгъэу тиц1ыфхэм щызэрахьагъэр , псэемыблэжь банэу пыим раш1ыл1агъэр къэзы1отэрэ усэ пчъагъэ ытхыгъэхэх зэоуж илъэсхэм Хьэдэгъэл1э А. «Штыкк1э к1этхэжьыгъэр», «Псэемыблэжь», «Солдат котелок», «Заом тыфаеп». Ык1и нэмык1хэр.
Мы непэ зигугъу тш1ыгъэ тхыгъэхэр еджап1э программэм хэхьагъэхэу ятэгъаш1э тик1элэеджак1омэ. Заом къинэу тиц1ыфмэ алъэгъугъэр, къафа1уатэзэ атхыгъэу щымытэу, ежь тхак1эхэр а къиным зэрэпхырык1ыгъэхэр ятхыгъэхэмк1э ягурыдгъа1озэ тик1элэеджак1омэ алъытэгъэ1эсы заом ихъишъэ.
Вам будут интересны эти курсы:


Adıgey Devlet Üniversitesi; Adığabzemre Thıbzemre Ya Mafe ''Çerkes Dili Yazı Günü '' nedeniyle online Adıge Diktant yarışması düzenliyor.
Katılmak isteyenler 14 Mart saat: 12.00 de, Adıgey Devlet Üniversitesi Youtube kanalından ( https://youtu.be/BiRt7kGS4TE ) katılabilirler.
Katılımcılardan, kalem ve defterlerini hazırlamaları istenilmekte olup, diktant yarışması başlamadan önce metnin yazımı ve nasıl bir denetim yapılacağıyla ilgili bilgi verilecektir. İsteyenler ismini, isteyenler sülale isimlerini yazabilirler.
Diktantı doldurduğunuz sayfanın resmini e-mail firstname.lastname@example.org veya 89604990177 WhatsApp adresine gönderilmesi gerekmektedir.
Dilimizi seven herkesi youtube kanalımıza davet ediyoruz.
АДЫГЭ ДИКТАНТ!
Дунаим тет адыгэ пстэуми шIуфэс ятэхы, адыгабзэм имэфэкI мафэкIэ тафэгушIо! «Адыгабзэмрэ тхыбзэмрэ я Мафэ» ипэгъокIэу, ныдэлъфыбзэр къэухъумэгъэным пае Адыгэ къэралыгъо университетым и Лъэпкъ факультет «АДЫГЭ ДИКТАНТ» онлайн шIыкIэу зэхещэ.
Хэлэжьэнэу фаер гъэтхапэм и 14-м сыхьатыр 12-00-м Адыгэ къэралыгъо университетым иютуб канал мы ссылкэмкIэ https://youtu.be/BiRt7kGS4TE мыгужъоу, тхьапэрэ къэлэмрэ ыIыгъэу къерэхь, шъукъеблагъ. Зэритхыщт ыкIи зэрауплъэкIущт шIыкIэр тхэныр рамыгъажьэзэ къэтIотэщт. Фаем ыцIэ шъхьаихыгъэу къыгъэнэфэн фит, фэмыем цIэтедзэ къытхымэ хъущт. Диктант lэпэрытхым техыгъэ сурэтыр къыздебгъэхьыщтыр: e-mail email@example.com е мы WhatsApp телефон номерым 89604990177.
Диктантыр зэритхыгъэр къэзыушыхьатрэ тхылъ зищыкIагъэм мы ссылкэмкIэ регистрацие ыкIун фае:
Адыгэгу зиIэу, адыгабзэр зикIасэу дунаим тет пстэури гъэтхапэм и 14-м сыхьатыр 12-00-м ютуб каналым къетэгъэблагъэ!
УпчIэ зиIэр мы телефонхэм къатерэу: 8(961)8284063, 8(928)4697373.


Гъогухэм яшIын ыкIи ягъэцэкIэжьын пэIухьащт мылъку тедзэ шъолъырхэм атырагощэнэу УФ-м и Правительствэ мэзаем и 25-м унашъо ышIыгъ. 2021 – 2022-рэ илъэсхэм къакIоцI Федеральнэ бюджетым къыхэхыгъэ сомэ миллиарди 3,47-рэ (тедзэу) Адыгеим къыфатIупщыщт, мэхьанэшхо зиIэ проектхэм ягъэцэкIэн ар пэIуагъэхьащт.
— УФ-м и Правительствэ унашъоу ышIыгъэм ишIуагъэкIэ гъогу инфраструктурэм ипсэуалъэхэм яшIын нахь псынкIэу зэхэтщэн тлъэкIыщт. Федеральнэ гупчэм иIэпыIэгъукIэ тигъогухэм язытет нахьышIу шIыгъэным епхыгъэ IофшIэныр республикэм зэрифэшъуашэу щырекIокIы. Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ автомобиль гъогухэр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу блэкIыгъэ илъэсым зэшIотхын фэягъэр зэкIэ щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэ хъугъэ. 2021-рэ илъэсым телъытэгъэ графикым ыпэ титэу Iоф тшIэзэ автомобиль гъогухэм ячIыпIи 10-мэ гъэцэкIэжьынхэр ащыкIуагъэх, — къыхигъэщыгъ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.
Шъолъыр ыкIи муниципальнэ мэхьанэ зиIэ гъогухэр, урамхэр шапхъэхэм адиштэу гъэкIэжьыгъэнхэм фэшI 2021-рэ илъэсым республикэм сомэ миллиони 165,5-рэ къыфатIупщыгъ. Джащ фэдэу автомобиль гъогоу «Инэм — БжыхьэкъоякIэр» зыфиIорэм дэжь транспорт зэхэкIыпIэ щыгъэпсыгъэным сомэ миллиард 1,1-рэ пэIуагъэхьащт. Мыекъуапэ къэзыухьащт автомобиль гъогум ишIынкIэ (я 2-рэ ыкIи я 3-рэ чэзыухэм) мы илъэсым сомэ миллион 600, 2022-рэ илъэсым сомэ миллиард 1,6-рэ республикэм къыфатIупщыщт.
Мыщ фэдэ унашъо ашIынымкIэ УФ-м и Къэралыгъо Думэ идепутатэу Владислав Резник ишIогъэшхо къыгъэкIуагъ.
— Шъолъырхэм ащыIэ гъогухэми хэхъоныгъэ ашIыныр, непэрэ шапхъэхэм адиштэрэ гъогу инфраструктурэ гъэпсыгъэныр УФ-м и Президент пшъэрылъ шъхьаIэу къыгъэуцугъэхэм ащыщых. «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ автомобиль гъогухэр» зыфиIорэ проектыр Адыгеим зэрифэшъуашэу щагъэцакIэ. Федеральнэ бюджетым къыхэхыгъэ ахъщэ тедзэу республикэм къыIэкIахьэрэм ишIуагъэкIэ гъогухэм яшIынкIэ ыкIи ягъэцэкIэжьынкIэ гухэлъэу щыIэхэр зэшIохыгъэхэ хъущт, — къыхигъэщыгъ Владислав Резник.
ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ лъэпкъ проектым къыдыхэлъытагъэу автомобиль гъогоу «Инэм — БжыхьэкъоякIэр» зыфиIорэм дэжь транспорт зэхэкIыпIэ щышIыгъэным пае 2021-рэ илъэсым — сомэ миллион 200, 2022-рэ илъэсым — сомэ миллион 400, 2023-рэ илъэсым — сомэ миллион 200 республикэм къыфатIупщынэу блэкIыгъэ илъэсым тыгъэгъазэм ыкIэм аштагъ. Мыекъуапэ къэзыухьащт гъогум игъэпсын 2023-рэ илъэсым сомэ миллиард 1,4-рэ пэIуагъэхьащт. Мы псэолъэ инхэм яшIынкIэ джыри ахъщэ тедзэ Адыгеим къыIэкIэхьащт.
Мыекъуапэ къэзыухьащт автомобиль гъогум ишIын, «Адыгэкъал — Бжъэдыгъухьабл» зыфиIорэм игъэцэкIэжьын, Тэхъутэмыкъое районым пхырыкIырэ гъогоу «Краснодар — Верхнебаканскэм» зэхэкIыпIэхэр щыгъэпсыгъэнхэм яIофыгъохэм атегущыIагъэх Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Марат Хуснуллинымрэ зызэIокIэхэм. Гъогу проектэу республикэм къыгъэхьазырыгъэхэм вице-премьерым адыригъэштагъ.


Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм ия 61-рэ зэхэсыгъо 2021-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 29-м щыIэщт.Зэхэсыгъом зыщахэплъэщтхэм мыщ къыкIэлъыкIорэ Iофыгъохэр ахагъэхьагъэх: Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ иотчетэу Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет 2020-рэ илъэсым Iофэу ышIагъэм ехьылIагъэр; законопроектэу «Адыгэ Республикэм и Законэу «Административнэ хэбзэукъоныгъэхэм яхьылIагъ» зыфиIорэм ия 34-рэ статья зэхъокIыныгъэ фэшIыгъэным фэгъэхьыгъэм» ятIонэрэу хэплъэгъэныр; законопроектхэу «Адыгэ Республикэм изаконхэу «Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатхэм яхэдзын ехьылIагъ», «Транспорт хэбзэIахьым ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм имедицинэ IофышIэхэм унэ ипотекэ чIыфэмкIэ социальнэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным ехьылIагъ» зыфиIохэрэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм афэгъэхьыгъэхэм» апэрэу ахэплъэгъэныр ыкIи нэ-мыкI Iофыгъохэр.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм изэхэсыгъо сыхьатыр 11.00-м рагъэжьэщт.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожный


Къэралыгъо программэу «Гъэсэныгъэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу Адыгеим икъэлэ шъхьаIэ икIэлэцIыкIу IыгъыпIи 4-мэ грантхэр къахьыгъэх. 2019-рэ илъэсым федеральнэ бюджетым исубсидиехэр зэратыщтхэр зэнэкъокъу шIыкIэм тетэу къыхэзыхыгъэр Урысые Федерацием просвещениемкIэ и Министерств ары.
Джыри еджапIэм мыкIорэ кIэлэцIыкIухэр зиIэ ны-тыхэм психологэ-педагогическэ, диагностическэ, консультативнэ IэпыIэгъу зэрарагъэгъотырэ программэхэр къызыфэзгъэфедэрэ учреждении 125-рэ зэнэкъокъум хэлэжьагъ.
Мыекъуапэ икIэлэцIыкIу IыгъыпIи 5-мэ ащыщэу 4-мэ грантхэр къахьыгъэх. Джыри еджапIэм мыкIорэ кIэлэцIыкIухэр зиIэ ны-тыхэм IэпыIэгъу защаратырэ гупчэхэм яинфраструктурэ изэтегъэпсыхьан ахэр пэIуагъэхьащтых.
ГущыIэм пае, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэу NN 1-мрэ 10-мрэ унэгъо кIоцI гъэсэныгъэмкIэ щатекIуагъэх. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэу NN 26-мрэ 34-мрэ зипсауныгъэ пыч фэхъугъэ сабыйхэм, сэкъатныгъэ зиIэ кIэлэцIыкIухэм IэпыIэгъоу ащаратырэм къыхэхъощт. Къалэм икIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм пстэумкIи сомэ миллиони 5 фэдиз хъурэ грантхэр къаIукIэщтых.
ГъэсэныгъэмкIэ къэлэ комитетым къызэритыгъэмкIэ, зэнэкъокъум ишIуагъэкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр мылъкукIи, техникэкIи нахь зэтегъэпсыхьагъэ хъущтых, психологэ-педагогическэ IэпыIэгъу зищыкIагъэхэм аIукIэщт. КIэлэцIыкIухэмрэ ахэм янэ-ятэхэмрэ Iоф адэшIэгъэнымкIэ амалхэр нахьыбэу щыIэ хъущтых: кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм психологическэ IэпыIэгъу защаратыщт чIыпIэхэр яIэ хъущтых, спорт джэгупIэхэр агъэпсыщтых. Ахэм анэмыкIэу ящыкIэгъэ нэрылъэгъу IэпыIэгъухэр, джэгуалъэхэр, тхылъхэр къащэфыщтых.


Полицием икъулыкъушIэ нэбгыритIумэ яIэнатIэ къызфагъэфеди, гъэпцIагъэ зыхэлъ бзэджэшIагъэ зэрэзэрахьагъэмкIэ агъэмысэх.
Урысыем и Следственнэ комитет иследственнэ ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм Iоф инхэм язэхэфынкIэ отделым иследователь Урысыем хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ иотделэу Джэджэ районым щыIэм иIофышIэ нэбгыритIу, зым пэщэ IэнатIэ ыгъэцакIэщтыгъэ, ыгъэмысагъэх.
ЩынэгъончъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэмрэ АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ щынэгъончъэнымкIэ иподразделениерэ зэгъусэхэу зэрахьэгъэ оперативнэ-лъыхъун Iофтхьабзэхэм къакIэлъыкIоу мы нэбгыритIумэ алъэныкъокIэ уголовнэ Iоф къызэIуахыгъ.
Следствием зэригъэунэфыгъэмкIэ, лажьэ зиIэу агъэунэфыгъэ полицейскэм язым ышIэзэ ятэ исчет илъ ахъщэу сомэ мин 37-рэ хъурэр бзылъфыгъэ горэм икартэ фыригъэхьагъ. Бзылъфыгъэм сомэ мин 37-р социальнэ тынэу къыфырагъэхьагъэу ылъыти, ахъщэр къырихыгъ ыкIи зыфаем пэIуигъэхьагъ. Нэужым полицием иIофышIэхэу агъэмысэхэрэм бзылъфыгъэр агъэпцIэни ахъщэр нахьыбэу къырагъэтыжьын гухэлъ яIэу ар полицием иотделэу Джэджэ районым щыIэм къырагъэблэгъагъ. Бзылъфыгъэм исчет илъыгъэ сомэ мин 37-р хэбзэнчъэу зэригъэфедагъэм пае уголовнэ Iоф къыфызэIуахынэу раIуи агъэщынагъ.
Нэужым бзылъфыгъэр амыгъэпщынэным пае сомэ мин 37-м ычIыпIэ сомэ мин 87-рэ зыем икартэ фыригъэхьажьын фаеу гурагъэIуагъ.
2021-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 21-м лажьэ зиIэхэр къулыкъушIэ машинэм исхэу бзылъфыгъэм сомэ мин 87-р къыIахыжьынэу ар зыщыпсэурэ Мыекъопэ районым ит къутырэу Советскэм кIуагъэх. ЩынэгъончъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэмрэ АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ щынэгъончъэнымкIэ иподразделениерэ макъэ зэраригъэIугъэм тетэу полицием иIофышIэ нэбгыритIури а чIыпIэм щаубытыгъэх.
Мы уахътэм уголовнэ Iофым изэхэфын лъагъэкIуатэ.


Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо филармоние тыгъуасэ щыкIогъэ зэIукIэр зыфэгъэхьыгъагъэр социальнэ IофышIэм и Маф. Ащ рагъэблэгъагъэх къулыкъум иIофышIэхэр ыкIи иветеранхэр. ПстэумкIи нэбгырэ мини 2,2-мэ республикэмкIэ социальнэ ухъумэныгъэм исистемэ Iоф щашIэ.
Социальнэ IофышIэхэм афэгушIонхэу къэкIуагъэх Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэ игуадзэу Наталья Широковар, Адыгэ Республикэм IофшIэнымрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэкIэ иминистрэу Мырзэ Джанбэч, Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет хэтхэр, депутатхэр, муниципальнэ образованиехэмрэ общественнэ объединениехэмрэ ялIыкIохэр.
ЗэIукIэр рагъэжьэным ыпэкIэ Адыгэ Республикэм IофшIэнымрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэкIэ и Министерствэ къепхыгъэ учреждениехэм яэкспозицие зыщагъэгъозэн амал зэкIэми яIагъ.
Адыгеим и ЛIышъхьэ къызэгущыIэм хигъэунэфыкIыгъ социальнэ IофышIэхэм агъэцэкIэрэ Iофым мэхьанэшхо зэриIэр ыкIи япшъэрылъхэр, анахьэу етIани карантиным илъэхъан, агъэцакIэхэ зэхъум пшъэдэкIыжь зэрахьырэр икъоу зэрэзэхашIагъэм пае зэрафэразэр къыIуагъ. Iоф ашIэнымкIэ къиныгъо гъэнэфагъэхэр щыIагъэх нахь мышIэми, цIыфхэм апашъхьэ социальнэ пшъэрылъхэу яIэхэр
зэкIэ республикэм щагъэцэкIагъэх. Мыщ дэжьым къэIогъэн фае Адыгеим щыпсэурэ ящэнэрэ нэбгырэ пэпчъ социальнэ IэпыIэгъу зэрэратырэр. Илъэсэу икIыгъэм ахъщэ IэпыIэгъу ыкIи тын зэфэшъхьафхэр игъом зэкIэми аIэкIагъэхьагъэх (нэбгырэ 153881-мэ, республикэм щыпсэухэрэм япроцент 33,2-рэ фэдиз ар мэхъу).
«Социальнэ ухъумэныгъэм исистемэ шIуагъэ къытэу ыкIи зэдегъэштэныгъэ хэлъэу ипшъэрылъхэр ыгъэцэкIэнхэм мэхьанэшхо зэриIэр нахь нафэ къызщыхъугъэр пандемием илъэхъан ары. Къэралыгъо программэхэм, лъэпкъ проектхэм, Урысые Федерацием и Президент кIэщакIо зыфэхъугъэ Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэм атегъэпсыхьагъэу IэпыIэгъур араты. Къэралыгъом ипащэу Владимир Путиным непэ анахьэу ынаIэ зытыригъэтырэр къэралыгъом зэрихьэрэ политикэм исоциальнэ лъэныкъо нахь гъэлъэшыгъэныр ары», — къыхигъэщыгъ КъумпIыл Мурат.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ джыри зэ агу къыгъэкIыжьыгъ: Урысые Федерацием и Президент и Джэпсалъэ пшъэрылъ къыщигъэуцугъ Урысыем щыпсэухэрэм арагъэгъотырэ къэралыгъо ыкIи муниципальнэ фэIо-фашIэхэм анахьыбэр пэIудзыгъэ шIыкIэм тетэу чэщи мафи зэпымыоу аIэкIэгъэхьэгъэным иIоф илъэсищкIэ техьанхэу. Ащ нэмыкIэу, илъэсэу къихьащтым социальнэ казначействэм иамалхэр агъэфедэнхэ фае, арэущтэу зыхъукIэ, цIыфхэм федеральнэ ахъщэ IэпыIэгъухэр, пенсиехэр, социальнэ ахъщэ тегъахъохэр ыкIи фэIо-фашIэхэр аIэкIагъэхьанхэ алъэкIыщт. Ащ пае лъэIу тхылъхэр ыкIи яшIоигъоныгъэхэр къэзгъэшъыпкъэжьхэрэ документхэр ищыкIэгъэщтхэп. Джащ фэдэу партиеу «Единэ Россием» иинициативэхэм Владимир Путиным адыригъэштагъ. Ахэр зыфэгъэхьыгъэхэр цIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэныр ыкIи япсауныгъэ къэухъумэгъэныр ары. Конституцием къызэрэдилъытэрэм тегъэпсыхьагъэу цIыфхэр социальнэу зэрэухъумагъэхэр джыри нахьышIу шIыгъэн фае.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ хэушъхьафыкIыгъэу къащыуцугъ пшъэрылъыбэ зэшIозыхырэ гупчэхэм яIофшIэн нахьышIоу зэхэщэгъэным епхыгъэ Iофыгъохэм. МФЦ-хэр къызфагъэфедэхэзэ республикэм щыпсэухэрэм япроцент 95-рэм ехъумэ фэIо-фашIэхэр къызIэкIагъэхьанхэ алъэкIы (планымкIэ процент 90-рэ) хъугъэ.
«ЦIыфхэр социальнэу ухъумэгъэнхэм иIоф зэрэзэхэщагъэр нахьышIу шIыгъэнымкIэ Iофтхьабзэхэр лъыдгъэкIотэщтых. Мы IофшIэным гухэлъ шъхьаIэу иIэр цIыфхэм икъоу афэгумэкIыгъэныр ары. Къэралыгъом, социальнэ IофышIэхэм яIэпыIэгъу ренэу щыгугъынхэ зэралъэкIыщтыр республикэм исхэм къагурыIоным мэхьэнэ гъэнэфагъэ иIэу щыт», — къыхигъэщыгъ КъумпIыл Мурат.
Республикэм и ЛIышъхьэ мэфэкIым пае джыри зэ къафэгушIуагъ ыкIи а отраслэм иIофышIэ анахь дэгъухэм шIухьафтынхэр афигъэшъошагъэх. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ирэзэныгъэ тхылъхэр аратыжьыгъэх къыкIэлъыкIохэрэм: республикэ унэ-интернатэу зыныбжь хэкIотагъэхэмрэ сэкъатныгъэ зиIэхэмрэ зыщаIыгъхэрэм ипащэ медицинэ IофхэмкIэ игуадзэу Галина Гуршинам, Мыекъопэ районымкIэ цIыфхэм ясоциальнэ фэIо-фашIэхэр зэшIозыхырэ гупчэм хэхьэрэ Абадзехскэ псэупIэм икъутамэу N 1-м ипащэу Светлана Ивлевам, цIыфхэм ясоциальнэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэнкIэ Кощхьэблэ гупчэм икъутамэу зыныбжь хэкIотагъэхэмрэ сэкъатныгъэ зиIэхэмрэ зыщаIыгъхэ Натырбые унэ-интернатым ипащэу Мэрэтыкъо Асыет, цIыфхэм ясоциальнэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэн фэгъэзэгъэ гупчэм Шэуджэн районымкIэ исоциальнэ IофышIэу ЛIэхъусэжъ Наталье, Мыекъопэ психоневрологическэ унэ-интернатым ипащэу ХъокIон Байзэт.
ЩытхъуцIэу «Адыгэ Республикэм цIыфхэр социальнэу ухъумэгъэнхэмкIэ изаслуженнэ IофышI» зыфиIорэр къыкIэлъыкIохэрэм афагъэшъошагъ: социальнэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэнкIэ Красногвардейскэ гупчэм исоциальнэ IофышIэу Людмила Кондратьевам, Адыгэ Республикэм IофшIэнымрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэкIэ и Министерствэ испециалист-эксперт шъхьаIэу Шъхьэлэхъо Заремэ, IофшIэнымкIэ ыкIи цIыфхэр социальнэу ухъумэгъэнхэмкIэ гупчэм иуплъэкIу-аналитическэ отдел ипащэу КIыкI Зарэ, Мыекъопэ психоневрологическэ унэ-интернатым иврачневрологэу Татьяна Черняковам, зыныбжь хэкIотагъэхэмрэ сэкъатныгъэ зиIэхэмрэ зыщаIыгъхэ республикэ унэ-интернатым имедицинскэ сестрау Хьабэхъу Марьянэ. Мы Iофтхьабзэм илъэхъан Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм, джащ фэдэу Адыгэ Республикэм IофшIэнымрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэкIэ и Министерствэ янаградэхэр зыфагъэшъошагъэхэм аратыжьыгъэх.
МэфэкI концерткIэ зэIукIэр аухыгъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным игукъэкIкIэ къэралыгъо IэпыIэгъур зыIэкIагъэхьэрэ купхэм ахагъэхъуагъ. Мыщ дэжьым анахь шъхьаIэу щытыр сабый зэрыс унагъохэр арых. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат АР-м IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ пшъэрылъ фишIыгъ шъолъырым щыпсэухэрэм федеральнэ тынхэр зэраIэкIагъэхьащт шIыкIэхэр псынкIэу ыгъэнэфэнхэу.
Тынхэр ведомствищмэ агъэнэфэщтых: АР-м IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ, УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу Адыгеим щыIэм ыкIи цIыфхэм IофшIапIэ языгъэгъотырэ къэралыгъо къулыкъум и ГъэIорышIапIэ.
Шъугу къэдгъэкIыжьын, илъэси 3-м щегъэжьагъэу 15-м нэс зыныбжь кIэлэцIыкIу пэпчъ зэтыгъоу сомэ мини 10 къаратыщт. Мыщ дэжьым унагъом ихахъуи, ны-тыхэм IофшIэпIэ чIыпIэ яIэми мэхьанэ иIэп. Унашъоу щыIэмкIэ мы купым къыхиубытэхэрэм зэкIэми ахъщэр аратыщт.
Къыхэгъэщыгъэн фае мы IэпыIэгъум нэмыкI тынхэу афагъэнэфэгъагъэхэр зэрэтыримыхыжьхэрэр, ар нахь зэригъэлъэшырэр.
— Илъэси 3-м нэс зыныбжь сабыйхэм сомэ мини 5 зырыз афэкIощт (мэлылъфэгъум щегъэжьагъэу мэкъуогъум нэс). Мы тыным хэфэщтых ны мылъкур къызтемыфэхэрэ, ау 2017-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 1-м щегъэжьагъэу 2020-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м нэс апэрэ сабый къызфэхъугъэхэ е зыпIунэу зыштэгъэхэ унагъохэр.
— УрыпсэунымкIэ ахъщэ анахь макIэр (АдыгеимкIэ ар сомэ 9474-рэ мэхъу)къызэрымыхьэрэ гъот макIэ зиIэ унагъохэм арыс сабыйхэу илъэси 3 — 7 зыныбжьыхэми ахъщэ тыныр аIэкIэхьащт. УрыпсэунымкIэ ахъщэ анахь макIэм ызыныкъо фэдиз ар хъущт. Мэкъуогъум щегъэжьагъэу къаратыщт. 2020-рэ илъэсым ищылэ мазэ щыублагъэу ахъщэ IэпыIэгъур сабыйхэм къафалъытэжьыщт.
2020-рэ илъэсым гъэтхапэм и 1-м щегъэжьагъэу ны-тыхэм е ахэм ащыщ зы нэбгырэм IофшIэпIэ чIыпIэр чIинагъэ зыхъукIэ зыныбжь имыкъугъэ сабый пэпчъ сомэ мини 3 зырыз аратыщт.
Непэрэ мафэм ехъулIэу ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ тынхэр цIыфхэм зэраIукIэщт шIыкIэхэр агъэнэфагъэх АР-м IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ, УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу Адыгеим щыIэм ыкIи цIыфхэм IофшапIэ языгъэгъотырэ къэралыгъо къулыкъум и ГъэIорышIапIэ. Джащ фэдэу линие плъырым ителефонхэр къызэIуахыгъэх.


Зэпахырэ узхэм зызэраушъомбгъурэм епхыгъэу цIыф куп заулэ прививкэ шIыгъэным ехьылIагъ
Сэ, Адыгэ Республикэм икъэралыгъо санитар врач шъхьаIэу С. А. Завгороднем, коронавирусымкIэ Адыгэ Республикэм иIофхэм язытет зызэхэсэфым, мыхэр нафэ къысфэхъугъэх.
Чъэпыогъум и 7-м ехъулIэу COVID-19-р нэбгырэ 19997-мэ къяутэлIагъэу атхыгъагъ. Нэбгырэ мини 100 зыпштэкIэ, нэбгырэ 4318,2-мэ ар къяутэлIагъ. Узым зызэриушъомбгъурэ коэффициентыр 0,99-рэ хъугъэ. Мы аужырэ мэзищым коронавирусыр къызэузхэрэм фэди 4,9-кIэ республикэм щахэхъуагъ (2021-рэ илъэсым имэлылъфэгъу къыщегъэжьагъэу имэкъуогъу нэс сымэджагъэр нэбгырэ 956-мэ, 2021-рэ илъэсым ибэдзэогъу къыщегъэжьагъэу иIоныгъо нэс нэбгырэ 4672-мэ а узыр къяутэлIагъ).
2021-рэ илъэсым имэкъуогъу къыщегъэжьагъэу чэщ-зымафэм къыкIоцI COVID-19-р къызэутэлIагъэу атхыхэрэм япчъагъэ хэхъуагъ. Мы аужырэ тхьамэфи 4-м къыкIоцI анахьэу сымэджагъэхэр илъэс 30 — 49-рэ зыныбжьхэр (процент 32,1-рэ), илъэс 50 — 64-рэ зыныбжьхэр (процент 23,3-рэ) ары. Зыныбжь илъэс 65-м шъхьадэкIыгъэхэм япроцент 21,7-мэ ащ фэдэ узыр къяутэлIагъэу агъэунэфыгъ. Общественнэ чIыпIэхэм (сатыу гупчэхэм, общественнэ шхапIэхэм, паркхэм) ащыIэхэу, общественнэ транспорткIэ зекIохэу коронавирусыр къызэуталIэхэрэм япчъагъэ хэхъо.
Мы аужырэ мэзитIум къыкIоцI вирусэу SARS-CoV-2-м къыпкъырыкIыгъэ пневмониер къызэутэлIагъэхэм япчъагъэ хэхъуагъ.
Анахьэу сымаджэхэрэр илъэс 18-м къыщегъэжьагъэу илъэс 49-м нэс зыныбжьхэу общественнэ чIыпIэхэм ащыIэхэ, общественнэ транспортыр къызфэзгъэфедэхэрэр ары (процент 44,2-рэ). Нахьыбэрэ сымаджэхэрэр илъэс 18-м къыщегъэжьагъэу илъэс 64-м нэс зыныбжьхэр ары (процент 67,5-рэ).
Илъэс 50 — 64-рэ зыныбжьхэми, зыныбжь илъэс 65-м шъхьадэкIыгъэхэми яIофхэм язытет зэрэщытыгъэу къэнэжьы. Нэбгырэ мини 100-м телъытагъэу апшъэрэ чIыпIэхэр зыIыгъыгъэхэм ахэр къахэнэжьых.
Сымаджэхэм япроцент 32,1-мэ илъэс 30 — 49-рэ аныбжь. Джащ фэдэу илъэс 18 — 29-рэ зыныбжьхэу зэпахырэ узыр къызэуталIэхэрэм япчъагъэ къеIыхырэп. Унэгъо кIоцIыр арымырэу, нэмыкI чIыпIэхэм узыр къащызыубытхэрэм япчъагъэ хэхъо.
2021-рэ илъэсым чъэпыогъум и 7-м ехъулIэу вакциниплIымкIэ планыр процент 40,72-у агъэцэкIэгъагъ. Мыщ дэжьым къэIогъэн фае цIыфхэм ясоциальнэ фэIо-фашIэхэр, коммунальнэ фэIо-фашIэхэр зыгъэцакIэхэрэр, сатыу зышIыхэрэр ыкIи нэмыкIхэр икъоу прививкэм джыри къызэрэхырамыгъэубытагъэхэр. ЦIыфхэм япроцент 80-р прививкэ зашIыкIэ ары ахэр ухъумагъэ зыхъущтхэр.
Коронавирусым зиушъомбгъуным ищынагъо зэрэщыIэм епхыгъэу, 1999-рэ илъэсым гъэтхапэм и 30-м аштэгъэ Федеральнэ законэу N 52-р зытетэу «Санитар-эпидемиологие лъэныкъомкIэ Iофхэр гъэтэрэзыгъэнхэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 51-рэ статья иа 1-рэ Iахь ия 6-рэ пункт, 1998-рэ илъэсым Iоныгъом и 17-м аштэгъэ Федеральнэ законэу N 157-р зытетэу «Зэпахырэ узхэм защыухъумэгъэным ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 10-рэ статья, Урысыем псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ 2014-рэ илъэсым гъэтхапэм и 21-м ышIыгъэ унашъоу N 125-р зытетэу «ПэшIорыгъэшъ прививкэхэмкIэ Лъэпкъ мэфэпчъыр ухэсыгъэным ехьылIагъ» зыфиIорэр IэубытыпIэ къызыфэсшIыхэзэ унашъо сэшIы:
1. зипсауныгъэ къегоон ылъэкIыщтхэр хэмытхэу, COVID-19-м пэшIуекIорэ прививкэр шIокI имыIэу арагъэшIынэу:
1.1 организациехэм, предприятиехэм яIофышIэхэм, унэе предпринимательхэм афэлажьэхэу мыщ фэдэ лъэныкъохэм афэгъэзагъэхэм:
— сатыум;
— общественнэ гъэшхэным;
— зэкIэми зэдагъэфедэрэ транспортым, таксим;
— шъхьацыр зыщыпаупкIырэ, зызщагъалэрэ, косметическэ салонхэм, СПА-салонхэм, массаж зыщашIырэ чIыпIэхэм, соляриехэм, хьамамхэм, саунэхэм, псауныгъэр зыщагъэпытэрэ физкультурэ комплексхэм, фитнес-клубхэм, бассейнхэм ыкIи нэмыкI организациехэм;
— хьакIэщ-туристическэ фэIо-фашIэхэр зыгъэцакIэхэрэм;
— унэгъо кIоцIым щырящыкIэгъэ фэIо-фашIэхэр зыгъэцакIэхэрэм;
— финанс организациехэм, почтэ фэIо-фашIэхэр зыгъэцэкIэрэ организациехэм яподразделениехэм;
— къэралыгъо, муниципальнэ фэIо-фашIэхэр зыгъэцэкIэрэ гупчэхэм аIутхэм;
— гъэсэныгъэм, псауныгъэм икъэухъумэн, социальнэ ухъумэным афэгъэзагъэхэм, социальнэ фэIо-фашIэхэр зыгъэцакIэхэрэм;
— культурэ, къэгъэлъэгъон, просветительскэ Iофтхьабзэхэм ахэлажьэхэрэм (музейхэм, къэгъэлъэгъуапIэхэм, тхылъеджапIэхэм ачIэтхэр, лекцие къеджэхэрэр, тренинг зэхэзыщэхэрэр ахэм зэрахэтхэу);
— цIыфхэм языгъэпсэфыгъо уахътэ зыщагъэкIорэ чIыпIэхэм (джэгун Iофтхьабзэхэр, мастер-классхэр зыщызэхащэхэрэм) ащылажьэхэрэм;
— кIэлэцIыкIу джэгупIэхэм, кIэлэцIыкIухэм языгъэпсэфыгъо уахътэ зыщагъэкIорэ гупчэхэм, кIэлэцIыкIухэм мафэрэ яуахътэ зыщагъэкIорэ лагерьхэм, зыныбжь имыкъугъэхэм апае ахэм афэдэ Iофтхьабзэхэр зыщызэхащэрэ чIыпIэхэм, культурэмкIэ паркхэм, сатыу гупчэхэм аIутхэм;
— театрэхэм, кинотеатрэхэм, концерт залхэм яIофышIэхэм;
— псэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым иIофышIэхэм.
1.2 Адыгэ Республикэм икъэралыгъо граждан къулыкъушIэхэм, имуниципальнэ къулыкъушIэхэм, Адыгэ Республикэм ихэбзэ къулыкъухэмрэ чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ икъулыкъухэмрэ яIофышIэхэм, республикэ парламентымрэ муниципальнэ къулыкъухэмрэ ядепутатхэм;
1.3 сэнэхьат гъэсэныгъэ, апшъэрэ гъэсэныгъэ языгъэгъотырэ организациехэм ащеджэхэу зыныбжь илъэс 18-м шъхьадэкIыгъэхэм.
2. Мылъку лъэпкъэу къызфагъэфедэрэм емылъытыгъэу организациехэмрэ учреждениехэмрэ япащэхэм, унэе предпринимательхэу мы унашъом иа 1-рэ пункт зигугъу къышIыхэу Адыгэ Республикэм Iофхэр щызезыхьэхэрэм;
2.1 2021-рэ илъэсым чъэпыогъум и 18-м нахь мыгужъоу IофышIэхэм яспискэ къапэблэгъэ медицинэ организацием IэкIагъэхьанэу;
2.2 2021-рэ илъэсым шэкIогъум и 1-м нэс IофышIэхэмрэ еджакIохэмрэ япроцент 80-м нахь мымакIэмэ коронавирусым пэшIуекIорэ прививкэр ахалъхьаным анаIэ тырагъэтынэу;
2.3 Урысыем псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ 2014-рэ илъэсым гъэтхапэм и 21-м ышIыгъэ унашъоу № 125-р зытетэу «ПэшIорыгъэшъ прививкэхэмкIэ Лъэпкъ мэфэпчъыр ухэсыгъэным ехьылIагъ» зыфиIорэм диштэу а 1-рэ, я 2-рэ, я 3-рэ лъэгапIэм хахьэхэу мы унашъом иа 1.1-рэ пункт зигугъу къымышIыхэрэр коронавирусым пэшIуекIорэ прививкэ зэрашIыхэрэм гъунэ лъафынэу;
2.4 СОVID-19-р къямыгъэутэлIэгъэным епхыгъэ IофыгъохэмкIэ лэжьакIохэм Iофэу адашIэрэр нахь агъэлъэшынэу, прививкэ зарагъэшIын зэрэфаер анахьэу агурагъэIонэу.
3. Адыгэ Республикэм имуниципальнэ образованиехэм япащэхэр IэнатIэхэр зыIыгъхэу мы унашъом ия 2-рэ пункт зигугъу къышIыхэрэм коронавирусым пэшIуекIорэ вакцинэр IофышIэхэм ахэлъхьэгъэнымкIэ IэпыIэгъу афэхъунхэу.
4. Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иминистрэу Р. Б. Мэрэтыкъомрэ Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ икъэралыгъо бюджет учреждениехэм яврач шъхьаIэхэмрэ:
4.1 вакцинэу, гъэучъыIалъэу, прививочнэ бригадэхэу, чIыпIэу ящыкIагъэхэр, мы унашъом иа 1-рэ пункт зигугъу къышIыхэрэр гъэцэкIэгъэнхэм пае медицинэ IофышIэу джыри къырагъэблэгъэщтыр зыфэдизыр агъэнэфэнэу;
4.2 мы унашъом иа 1-рэ пункт зигугъу къышIыхэрэм хэбзэгъэуцугъэм диштэу вакцинэ зэрахалъхьэрэм гъунэ лъафынэу;
4.3 вакцинэхэр зэращэхэ, аIыгъхэ зыхъукIэ температурэмкIэ шапхъэхэр къыдэлъытэгъэнхэм анаIэ тырагъэтынэу;
4.4 гриппымрэ СОVID-19-мрэ апэшIуекIорэ вакцинэхэр цIыфхэм ахалъхьэхэ зыхъукIэ, азыфагу мазэм нахь мымакIэу уахътэ къыдэфэн зэрэфаер къыдалъытэнэу.
5. Адыгэ Республикэм и Правительствэ:
5.1 вакцинэхэр зэрахалъхьэхэрэм фэгъэхьыгъэу Роспотребнадзорым Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ тхьамафэ къэс макъэ ригъэIунэу.
6. Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иминистрэу Р. Б. Мэрэтыкъомрэ псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ федеральнэ бюджет учреждениеу «Гигиенэмрэ эпидемиологиемрэкIэ Адыгэ Республикэм и Гупчэ» иврач шъхьаIэу М.Н. Айтэчыкъомрэ коронавирусым зыщыухъумэгъэнымкIэ вакцинэхэм анахьэу яшIуагъэ къызэрэкIорэр цIыфхэм агурыгъэIогъэным тегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэр жъугъэу зэрахьанхэу.
7. Роспотребнадзорым Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ иотделэу зэпахырэ узхэм замыушъомбгъуным лъыплъэрэм ипащэ ипшъэрылъхэр зыгъэцакIэу Г.А. Авакянрэ Роспотребнадзорым Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ичIыпIэ отделхэм япащэхэмрэ коронавирусым пэшIуекIорэ вакцинэр цIыфхэм зэрахалъхьэрэм гъунэ лъафынэу.
8. Мы унашъор зэрагъэцакIэрэм гъунэ лъысфынэу сшъхьэ исэлъхьажьы.
9. Официальнэу къызыхаутырэ мафэм щегъэжьагъэу унашъом кIуачIэ иIэ мэхъу.
Адыгэ Республикэм
икъэралыгъо санитар врач шъхьаIэу
С. Завгородний
чъэпыогъум и 7, 2021-рэ илъэс
№ 2


Ищыlэныгъэ илъэпкъ, лъэпкъшlэжь фэзгъэlорышlагъэ Хьаткъо Аслан идунае ыхъожьыгъ. Аслан зэрэщымыlэжьым пае ибын унагъо, игупсэхэм тафэтхьаусых, щэчыгъошlу афэхьунэу тафэльаlо.
Шышъхьаlум и 3-, Ятэжъхэм ячlыгу щыпсэунхэу Хьаткъо зэшъхьагъусэхэр Асланрэ Сюзанрэ Адыгэ Хэкум Мыекъукапэ агъэзэжьыгъагъ. Тэри гъогумаф ятlонэу яунэ тыщзэlукlагъ ыкlи ащ гущыlэгъу тащфэхъугъагъ.
Хьаткъо Аслан шlукlэ тыгу илъыщт…
ЖЬЫНЭПС
-Уитхылъэу «Илъэс Къинхэр» зыфиlоу Метин Тогузата Бозкурт зэхигъэуцуагъэмкlэ Тизэдэгущыlэгъу едъажьэ сшlоигъу. Илъэситlу хъугъэ тхылъыр къыздэкlыгъэр. Тхылъым изэгъэпэшыъом лъэпкъ 1офыъохэу уздэлэжьагъэхэм ыкlи уигукъэкlыжь-хэм ащыщэу тигъэзэт еджэхэр зыщыбгъэгъуазэ пшlоигъохэр сыд фэдэха?
-Бэ сыгу къэкlыжьырэр. Сицlыкlугъом сызэрэгущыlэщтыгъэр синыдэлъфыбзэ-Адыгабзэр ары. Еджапlэм сызчlахьэм Тыркубзэ сшlэщтыгъэп. А лъэхьаным ренэу зигугъ ашlыщтыгъэр Кавказ, Кавказ ехьылlагъэ къэбарых. Нартхэр, Саусырыкьо… Ащ фэдэ дунай сызщапlугъэр.
Ублэпlэ еджапlэм сычlагъэхьанэу Караман сащагъ, сятэшыпхьум ыдэжь. Сятэшыпхъу нахьыжьэу (Чамилэ) ишъхьагъусэ Татарыгъ. Илъэсиплlы ащ сисыгъ. Сэр сэрэу еджапlэм сыкlошъунэу щытыгъэп, бзэри сшlэщтыгъэп, арти ягъунэгъу шъэожъыехэр нэlуасэ къысфишlыгъагъэх, ахэмэ сырягъусэу еджапlэм садакlон фэшl.
Зымафэ горэм сятэшыпхъу Чамилэ зыгорэм кlонэу хъугъэ, сятэшыпхъу нахьыкlэу Чатибэ Караман дэсыгъэти ащ сыкъфигъэнагъ. Сэджэгу сшlошlызэ унэм сикlыгъ, къэлэ гупчэм итыгъ унэр, ау сэ згъэгъощагъэ. Нэпси lупси зэхэхьагъэу сэгъы; «Сятэшыпхъум иунэ тыдэ щыl, сятэшыпхъум иунэ тэдэ щыl?» Лlы горэ къысфэзыгъ,«Ухэт, хэт ущыщ, сыд пlорэр?»; ащ ыlорэрэ сэ зэхэсшlыкlырэп, сэ сlорэр ащ къыгурыlорэп, си апэрэ мафэх! Нэужым, Черкес Рамазан аlоу зыгорэ къалэм щашlэщтыгъ, ащ ыдэжь сащагъ. Рамазан дэгущыlагъэх, сэри сиlоф ащ фэсlотагъ. Черкес Рамазан къэлэ гупчэм щапlэ щыриlагъ, ар язэlукlэпlагъ тикъуаджэ ыкlи адырэ Адыгэ къуаджэхэм къарыкlыхэрэм. Сицlыкlуъом сигукъэкlыжьхэм ар ащыщ.
Къызэрэсlуагъэу сикlэлэгъо гукъэкlыжьхэр зэкlэхэри Кавказ фэъахьыгъ. Хьаджэт Нэнэъ сlапэ ыlыгъэу сыкърищэкlы зыхъукlэ, лlыжъ горэ къакlомэ къэуцути ар блигъэкlыщтыгъ. Ари шым къепсыхти лъэсэу блэкlыщтыгъ, нахьыжьыр зыlукlотыкlэ итlанэ тэ тигъогу пытыдзэжьыщтыгъ. Лlыжьыри шэсыжьыщтыгъ.
Къэпlон хъумэ Адыгэ хабзэр зыщзэрахьэрэм сыщапlугъ. Тичылэ дэсхэр зэкlэ адыгабзэкэ гущыlэщтыгъэх. Бэ сыгу къинагъэхэр…
«Сэ сэгугъэ, зыпчь зэпчьэгъоу тыхъужьыщт, тызэрэугъоижьыжьыщт, зитыужыжьыщтыщт»
-Лъэпкъ шlэжьым уфэбэнэныр гъогу кlахь. Ушэтыгъэу уиlэхэм уакъыпкъырыкlым, ныбжьыкlэхэм сыд къяпlощтыр?
-Тиныбжьыкlэхэм къясlом сшlоигъор, ябзэ зэрарэгъашl, Хабзэм зыщарэгъэгъуаз, ахэр анахь шъхьаlэ. Сэ сицlыкlугъом тичылэ кlэлэцlыкlухэм зыми Тыркубзэ ышlэщтыгъэп, Адыгабзэкlэ гущыlэщтыгъэх, ау джы ныдэлъфыбзэ ашlэжьырэп. Къуаджхэм хымэхэр къаздахьэхэм, тимылъэпкъэгъухэр къащэ зэхъум Адыгабзэр ныбжьыкlэхэм ащагъэгъупшагъ. Мыщ лъэ темытэу хэкlыпlэ къыфэгъотыгъэн фае. Мыр анахь гумэкlыгъо ин.
Къуаджэхэм хымэхэр адэсых, Тыркубзэкlэ мэгущыlэх, ахэм къагурагъэlон пае Адыгабзэр щагъэзыежьыгъап. Силэгъухэм Адыгабзэ дэгъоу ашlэ, нахьыкlаlохэми ары. Бзэр гукъау нахь мышlэми щыlэжьэп. Бзэр пlэкlэзым, Хабзэр щыбгъэзыем зи къэнахэрэп.
Тыркуем тисым тыхэщыпсахьыжьыщт щэч хэлъэп. Кавказ щыпсэухэрэм яlоф нэпэмыкl, хымэ хэгъэгу исхэм фэшъхьаф шъыпкъ.
Ау джыри гугъапlэ щыl, тапэкlэ гукlодыгъоп, зытыужыжьыщт; телевидиниер lупхым Адыгабзэкlэ къэгущыlэ, Адыгэ къашъохэр олъэгъух, тхылъхэр, журналхэр, гъэзэтхэр къыдэкlых, ахэм тяджэ. Адыгабзэх ау бзэр зэхэтэшlыкlыба. Нахь гушlуагъор, Лъэпкъым илъэпкъшlэжь егъотыжьы, ар ныбжьыкlэхэм япшъэрылъ. Яшьыпкъэ рамыхьылlэмэ Тыркуем хэщыпсахьыжьыщтых.
-О Хэкум мызэу мытlоу ущыlагъ, джы огъэзэжьы ущыпсэунэу, Хэкум гъэзэжьыъэным сыда уиеплъыкlэ? Хымэ хэгъэгум лъэпкъым зыкъщиухъумэжьын ылъэкlыщта; хьауми непэ щыlэ амалхэм къапкъырыкlынхэщ Хэкум агъэзэжьын, ащ щыпсэунхэ фая?
-Хэкум дгъэзэжьыным нэпэмыкl хэкlыпlэ щыlэп, фэшъхьафэу зыкъэтыухъумэжьын тлъэкlыщтэп. Сэ Мыекъуапэ сыщыlэу Дышъэпс кафэм тыlусэу Адыгэ лlыжь горэм сыlукlагъ. «Багдат сыкъекlы сэ, сыд тшlэщт, дэу тыхъущт» еlо, ышlэщтыр ышlэрэп. Адыгэхэр Багдат щэпсэух.
Израил къикlыъэхэми сарихьылlагъ. Ыпэкlи Израил къикlыгъэхэм бэрэ сафэзыгъагъ. Анталием тыщыlэзэ ащ къакlощтыгъэх, хым хахьэщтыгъэх. Тиуни едгъэблэгъагъэх. Израил илъэпкъ итэкъуахьыгъагъ, джы зэрэугъоижьыгъэх, къэралыгъо хъугъэх. Ахэм сяупчlыгъ: «Тэ тилъэпкъ изэрэугъоижьын сыдэущтэу хъущта? Ар апэ идгъэшын фае». Израил Адыэхэм мыщ анаlэ тыраътынэу зафэзгъэзагъ.
Тэ Хэкур зэратэгъэбгынагъэм и я 125-рэ илъэс зыхэтэгъэунэфыкlым Анкара къэкlуагъэ хэп Израил Адыгэхэр. Ау письмэхэр къытфарахьыгъ тыраъэблагъэу. Сабый цlыкlу къызфэхъуъэхэм ясурэтхэр къытфарагъахьыщтыгъ, ащ дэжьым къыдэдгъэкlыщтыгъэ журналхэмкlэ тикъэбар анэсыщтыгъ
Непэ ти Адыгэхэм зыщыщыр амгъэъощэным инэу пыльых. Ыпэкlэ тащыщы горэхэр тырку националыистхэм ахэтэу Кавказ заокlэ аубытынэу къашlощтыгъ. Сэмэгу гупшысакlэ зиlэ купхэу тэри зыгорэхэр тlшэм тшlоигъощтыгъ, а гупшысакlэм нахьышьхьаlэр Хэкум дгъэзэжьыным фэlорышlэныр арыгъэ.
Хэкlыпlэ закъоу къанэрэр Хэку гъэзэжьыгъэныр, тлъэкlытымкlэ ащ тыпылъыныр арыгъ. Анкара а лъэхьаным къыщдэдгъэкlыгъэ тхыгъэр Хэкум кlожьыным иlотакlоу дъэпсыщтыгъэ. Мыщ фэгьахьыгъэу ситхыгъэхэр журнал пэпчь къыхиутыщтыгъ.
-Кафдав тхылъ къыщтедзэгъэным илъэсыбэрэ удэлэжьагъ, ащ нэмыкlэу Хасэм уритхьаматэу lоф пшlагъэ, КАФДЕР зэхэзыщагъэхэм уряпащ. Бзэр, Хабзэр зэрагъэшlэнымкlэ lофыгъоу зешъухьагъэхэр сыд фэдэха?
-Анахьэу активите зызтезгъэкlагъэр; къошъокlо купхэр зэхэтщагъэх, зэlукlэхэр тшlыгъэх, цlыфхэм агу къэтlэтын, яшlэжь къэдгъэущыныр ары. Джы тилъэпкъ нэпэмыкl, уфаем Налчык уфаем Мыекъуапэ укlон уфит, зэхэдз яlэп; Адыгэхэр къэлэгупчэхэм къащэшъо, пщынэ еох. Мыекъуапэ тиунэ филармониер щыолъэгъу. Адыгэ гупчэри ащ ыпашъхьэ ит, къыщэшъох, щэуджых, орэд къыщаlо… Лъэпкъыр къэуцурэп, ишlэжь зыкъыlэтыгъ. Мэуджэ щыlэхэри (Тыркуер ары зыфиlорэр) ащ къырахырэ видеохэм, филмхэм яплъых. Тхылъхэр… Кирил тхыпхьэкlэ къыдэкlых… Тэ жъы тыхъугъ тыфзэгъашlэрэп, зэдзэкlыгъэу щыlэхэм тяджэ.
Сэ силъэпкъ сыщэгугъу, зиужыжьыщт, зэрэугъоижьыщт, нэкlо ыlом, Урысыешхом езэон, зэрэтемыкlошъущтыр сэшlэ, ащ фэдэ гупшыси сиlэп. Ащ щыпсэурэ ткъошхэр шlу тлъэгъухэу… Ткъошхэм ящыlэкlэ псэукlэ сыщыгъуаз, ахэр лъэпкъым фэлэжьэнхэмкlэ щыкlагъэ яlэп, къэпlон хъум Адыгагъэр щыlэныгъэм щыщэу ащ щылъыкlуатэ.
«Тыркуем сиригражданин, ау сы Черкес зэрэсlуагъэм пае тlо гъогогъо саубытыгъ»
-Ащ щыпсэурэ ткъошхэм политикэм ылъэныкъокlэ атеlункlэхэу щыта?
-Непэрэ мафэм политикэм ылъэныкъокlэ атеlункlэхэрэп. Ау урыс пачьыхьагъум илъэхьан щыlагъэу ары, джы фитныгъэ яl.
Филармони яl, къашъо, джэгу ашlы, орэдхэр къаlо, пэрыохъу ямыlэу ныдэлъфыбзэкlэ къэгущыlэх, гумэкlыгъо щыlэп.
Мэуджэ сэ синыбжьыкlэгъум «зэкlэхэри Тырку хъущтых» аlощтыгъ националитхэм. «Сы Черкес» зытlокlэ, «хьау шъо шъутырку» аlощтыгъ. «Тыркуем сырицlыф ау сы Черкес». Мыр зэрэсlорэм пае тlо гъогъо саубытыгъ. Зэмкlэ сагъэlысти, къысэупчlыхэу мэфэ 18 саlыгъыгъ джэхашъо тедзэм сытелъэу. Мэфэ 25-рэ нэуж ятlонэрэу саубытыгъ, мэфи 105-рэ сычlэсыгъ, ау ащ дэжьым тlэкlу нахьышlугъ. Апэрэ убытыъом нэбгырэ 400 зы зал тычlэсэу мэкъу шъхьантэхэм тателъыгъ, псыунэ щыlагъэп. Ятlонэрэу сызаубытым тикъалэ Коня хьапсым тычlэсыгъ, нэбгырэ тlурытlу щырыщ тыхьоу унэ тисыгъ, пlэкlорхэр тиlагъэх ау, а яупчlэхэр зэпыущтыгъэп…
Саубыты къэсми «Учеркеса, утыркуа?» аlощтыгъ. Сэри ар къэсми, «Сэ сы Черкес, сянэ Черкес, сятэ Черкес, Тыркуем сырицlыф». Хэгъэгум заоу щыкlогъэ пстэуми сятэжъхэр хэлэжьагъэх. Сятэжъ Балканым, ащ ышнахьыкlэ Хьусен Чавуш Чанаккале заом хэтыгъэх. Анахьыкlэу Хьасан, Емен заом ыуж Егепет илъэс 18 къэтыгъ.Тэ тиунагъокlэ тятэжъхэр, Черкесхэр зэкlэ мы хэгъэгум ишъхьафитыныгъэ фэбэнагъэх. Дэй къехъулlэнэу фаехэп. Черкесхэр апсэ зыхалъхьагъэу зыщыпсэурэ къэралыгъом епыйхэу яхабзэп. Ежь яхэку фэдэу ыгъэгъунэщт.
1974-рэ илъэсым Кипр заор къызщежьэм, Тыркуем икlырэ дэкlолlыхэр блащыхэу зелъэгъум Сятэ, ахэм дахэкlэ къагъэзэжьынэу къурмэн афишlыгъагъ. Тэ мы къэралыъор шlу тэлъэгъу, мы къэралыгъом шlу къыдэхъуным тычlэхьопсы. Ащ (Хэкум) дгъэзэжьынэу тыфаеми, мыщи (Тыркуер) тыфэшъыпкъ, ау ари атэжъ Хэку, зэкlэхэри кlожьынэу фаех.
Сызкlаубытыщтыгъэм иушъхьагъур Тырку ныбжьыкlэ националистхэм зэпымыоу «У Черкеса, утыркуа?» аlозэ къызэрэсэупчlыщтыгъэхэр ары. Сэ сызаубытым тиунэ къэкlуагъэх Адыгэм ехьылlаъэу зыгорэхэр чlэлъмэ аlуи унэр зэпырагъэзэжьыгъ. Адыгэ къамэр аштагъ. «Мы Къамэр тыдэ къэкlыгъа?» аlуагъ. Сэри «Тыдэ къэкlыщт, Кавказым къитхыгъ» ясlуагъ. Бэ ащ фэдэу чьымыгъупшэжьэу къысэхъулlагъэр…
Ятlонэрэу сызаубытыми ащ фэдэ упчlэхэр къысатыгъэх. Ситхылъ ахэр къыщыттхыгъэх. Черкесхэр мэуджэ щытиlэх ау, ощ фэдэу зэхэдз зышlырэ ахэтэп» аlощтыгъ. Сэ цlыф, лъэпкъ зэхэдз сшlырэп, къэралыгъом сиягъэ езгъэкlырэп ау, сихэку сыфезэщы, ащ згъэзэжьыныр сихьопсапl, нэпэмыкl зыми сыфаеп. Тятэжъхэм ячlыгу тыкlожьынэу пэрыохъу шъукъытфэмыхъу.
Ныдэльфыбзэм изэгъэшlэн пае Тыркуем амалхэр къызэрэтимытыщтыр нафэ. Кавказым лъэпкъхэр ежь яныдэлъфыбзэкlэ щэгущыlэх. Ублэпlэ еджапlэм чlахьэхэрэм яныдэльфыбзэ ашlэ. Мыщ ащ фэдэ амал щыlэп, фитныгъи аратыщтэп.
-А лъэхьаным еджапlэхэм ныдэльфыбзэкlэ еджэнхэу изин къатыщтыгъэп, шьо хасэм ар щыжъугъэцэкlэн шьлъэкlыщтыгъа?
-Хасэм ары, щедгъэджэн лъэкlыщтыгъ ау, цlыфхэр аубытынхэм тещынахьыщтыгъх. Сэ сызгъэсымэджагъэхэм ари ащыщ. Саубытыгъэ пэтми лъэпкъым игумэк1ыгъохэм сыкъыутlупщыгъэп… Итlани хасэм итхьаматэ сыхъугъ, ренэу сауж икlыгъэхэп. Къыплъыплъэ зэпытхэ хъуми уипсауныгъэ хэолъхьаба.
-Тхылъым емыджагъэхэр щыlэнкlи мэхъу, ащ укътегущыlагъэми дэгъугъэ.
-Сызэцlыкlум лlыжънэожъхэм къаlуатэхэрэр стхыщтгъэх, ахэр зэхэубытагъэу тхыльым къыдэхьагъэх. Ахэм алъыlэсыгъэр Метин Бозкурт ары, яджагъ, зэхиъэуцуагъэх… Журналхэми къыхаутыгъэх ситхыъэхэр, ахэри зыугъоижьыгъ Метин тхьаегъэпсэу.
-Адэ хэкумрэ орырэ шъуизэфыщытыкlэ тэдэ къыщежьэрэ тlомэ…
-1989-рэ илъэсым Советский Союзым и Пасольства тхылъ федгъахьыгъагъ, Алберт Чернишев тхьаегъэпсэу, ащ ыужкlи тызэныбджэгъугъ. Тизэlукlэгъухэм «тихэку дгъэзэжьыщт. Ар тэ Тятжъ пlашъхэм ахэгъэгу. Къэралыгьуитlуми япаспортхэр тиlэнэу тыфай», тlощтыгъ, ащ пае Урысыем емыпэсыгъэ гущыlэ ныбжьи къэтlуагъэп.
Урысыем егъэблэгъэ тхылъкlэ тыкlуагъ. Пасольствэм зэlукlэу щыхъухэрэм ренэу тырагъэблэгъагъ, тигъогогъухэри ащ зыдатщэу къыхэкlыгъ. Тиныбджэгъушlугъ Алберт Чернишев. Москва тыригъэблэгъагъ. Кавказыми тыкlонэу арыгъэ.
Ти куп хэтыгъэх, Лlышэ Сулиманрэ (тхьам ахьрэт нэф къырет) ишъхьагъусэрэ, Хъуажъ Фахьрирэ ишъхьагъусэрэ, сишъхьагъусэрэ сэрырэ. Кавказ тыщыlэзэ сишъхьагъусэрэ сэрырэ зэlукlэм тырагъэблэгъагъ. Гъэшlэгъонэу къытпэгъокlыгъэх, тэри ащ инэу гухахьо хэдгъуатэщтыгъ… Хьадэгъалlэ Аскэр… къуаджэхэм тищагъ, лlыжъ тхьаматэ горэм орэдхэр къытфиlуагъэх, унагъохэм тырагъэблагъэ ашlоигъоу мэгуlэх, хьохъухэр къаlох, lанэм хъохъоу къыщаlощтыгъэхэр стхьакlум икlхэрэп. Адыгабзэ нахь ар итlанэ…
Ащ щыпсэурэ ткъошхэм ябзэ зэрагъашlэ, пэрыохъу яlэп. Културэр арымэ гъунэ иlэп зепхьащтмэ.
Бэрэ сыкlуагъ Хэкум. Москва сынэсыгъ. Тыдэ сыкlуагъэми зэ нэмыlэми упчlэ гомыlу къытатыгъэп, гумэкlыгъо тлъэгъугъэп.
Тыркуер арыми, Хэкур арыми яхаз яхази мыдэныгъэ псалъэ тэри ятхьылlагъэп, ежьхэми упчlэ дыс къатыгъэп, демократичнэх.
-Хэкум шъущыlэзэ «Тыкъэжъугъани шьикlыгъ» зыlуагъэ шьырихьылlагъа?
-Хьау. Ащ фэдэу зыми ыlоу зэхэсхыгъэп. Сыдэщтэу, сыдым къыхэкlэу тикlыгъэми къагурэlо, ахэр цlыф зафэх. Атэжъ чlыгур зэрэтагъэбгынагъэр, дунаим тызэрэщитэкъуахьыгъэр тэщ нахьи нахь дэгъоу ашlэ. «Къэралыгъо 40-м шъуащэпсэу» аlо. «Къэжъугъэзэжь» зыфиlорэ орэдыр къэзыlорэ орэдыlор тэри едгъэблэгъэгъагъ. Я 80-рэ илъэсхэм къэкlогъагъ. А орэдым седеlу къэсми сыгъыщтыгъ. «Къэжъуъэзэжь», шъукъэкlожь фэlуагъэр. lофыгъо дэгъухэр щызэрахьэх.
-Плъэъугъэхэм, уушэтыгъэхэм уакъыпкъырыкlым, ныбжьыкlэхэм, мыныбжьыкlэхэм, зэкэlхэми Атэжь чlыум, Хабзэм, бзэм ехьылlагъэу къяпlо пшlоигъо щыlа?
-Ихэкум зымъэзэжьырэр зэрыс хэгъэгум хэщыпсахьыжьыщт, ихэкуи ибзи щыгъупшэжьыщт. Егепет lэнатlэ пае кlогъэ ныбджэъухэр тиlэх, ахэмэ «Ауджэ сыд фэдэ?» сlоу сяупчlэу къыхэlыгъ. Черкес лъэкъуацэхэр зиlэхэр щыlэх ау зэрэ Черкесыр зышlэжьырэр щымыlэжьэу ары. Ащ Черкес пщыгъошхо щаlыгъыгъ зэ горэм. Тетыгъор тэтиехэм аlыгъыгъ, дзэшхоу яlагъэри тэтие зэкlагъ. къэнагъэхэп. Ялъэпкъ хабзэ афэухъумагъэп.
-Иджырэкlэ Хэкум зымгъэзэжьышъухэрэм мэуджэ сыд щашlэмэ хъунэу плъытэрэ?
-Мэуджэ Хасэхэм яхьатыркlэ тикултурэ дъэгъунэн тэлъэкlы. Хасэхэр лъэшэу пхьашэу лэжьэнхэ фае, лажьэхэрэм тыпшьыгъ аlо хъущтэп. Непэ дунаир нэпэмыкl, тэ тикlэлэгъум фэдэу чыжьэу кlохэрэп, лъэпкъыр къэущыгъ ау, хэта кlожьыщтыр?
Нахьыбэм агъэзэжьынэп ау, зымыхъуми кlожьынхэр щыlэх. Зыгъэзэжьыгъэхэри макlэп. Адыгеим нэбгырэ 1500 фэдиз кlожьыгъэ.
Хэкум зыгъэзэжьыгъэхэм апэу тызэкlоми лъэшэу тагъэшlуагъ. 1989-рэ илъэсым Урысыем и егъэблэгъэ тхылъкlэ Москва тызэкlом Иорданием ипасоль ыкlи ишъхьагъусэ тырагъэблэгъагъ. Лъэшэу хабзэ къытахыгъ. Бэрэскэшхо нэмазым тызэдэкlуагъ, нэмаз зэдэтшlыгъ, зы цlыф тигъэгумэкlэу къытэплъыгъэп. Тыгу къинагъэх а мафэхэр. Сыгу лъэпэрапэщтыгъ, сыныбжьыкlагъэба иджыри.
Москва зытхьамафэ тыдэси итlанэ Щэщэным тыкlуагъ. Сыд пэгъокlыкlэу ахэр къытпэгъокlыгъэх, къэсlуатэкlэ сыфэухынэп, шъулъэгъун фэягъэ! Хьусен Менге (Тхьам джэнэт къырет) тыкъезыщэкlыгъэр. Ишъхьаъусэ щыlэн фае, зэдзэкlакlоу сигъусагъ.
Тиатрэр зэхэкlыжьыгъагъэу щытыгъ ау, тэщ пае тиатрэм зыкъщигъэлъэгъугъ. Щэщэн къуаджэхэр къэткlуахьыгъэх. Тхьамафэрэ ащ тыщыlагъ, итlанэ Къэбэртае тыкlуагъ. Къэбэртэе Балкар Республикэм иъунапкъэ къэралыгъо эмблемыр пыльагъагъ, сэ ащ тызнэсым машынэм сикlи чlыгум себэугъ. Тятэжъхэм ячlыгу тызэрихьагъэм лъэшэу сыгу ыгъэтхытхыгъ. Мэфэ гъэшlэгъоныгъэх ахэр. Къэбартаии игъэкlотыгъэу дахэу къыщытпэгъокlыгъэх.
«Силъэпкъ къызэрэущырэрэ зэхэсэшlэ; хымэ чlыгу исхэри, хэкурысхэрэ ары»
-Къэбэртае е Мыекъуапэ узыкlокlэ тэда апэу плъэгъу пшlоигъохэр?
-Къэбэртае узукlокlэ апэу Саусыкыкьо итеплъэ зытетым уащэ.
Тэ зэкlэхэми тыкlуагъ, нэхьыжъхэм къытфаlотагъэхэм тядэlугъ; орэдыlохэм орэдхэр къытфlуагъэх…
Сишъхьугъуси сэри илъэс 83-рэм тит. Ащ емылъытыгъэу тихэку тэкlожьы, ныбжьыкlэхэр чьэхэзэ агъэзэжьын фае. Ащ зынэсыжьыкlэ дахэу къапэгъокlыщтых, сицахь ателъ. Апэрапшlэу ти бизнесмэнхэр, анахьэу псэолъэшlыхэр кlожьынхэ, lоф щырагъэжьэн фае. lэкlыбым щыlэ ныбжьыкlэу Хэкум кlожьыхэрэм lофшlапlэ агъотынымкlэ, яхьалыгъу къалъжьын, зыщыпсэунхэ зычlэсынхэ унэ яlэн фэшl ишlуагъэ къагъэкlон фае, ар анахь пшъэрыль шъхъаl.
Черкесхэр къэущыгъэх. Ащ кlожьыхэрэм зи мыхъуми, зычlэсынхэ унэ къафагъоты, отелхэр лъэпlащэх. Мыекъуапэ щагъэпсыгъэ Хьакlэщыр апэрэ мафэхэм бысым афэхъу, ядекументхэр афагъэпсых.
Силъэпкъ зызэриужыжьырэр синэрылъэгъу; силъэпкъэгъэу lэкlыбым щыlэхэри къэущыгъэх, Хэкум щыlэхэри нахь дэгъужь. Сихэку шlу сэлъэгъу. Адыгэ лъэпкъым ихэку ыгъэзэжьыным шlуагъэ ин хэлъ; сыда пlомэ ежь ичlыгу, ылъапсэр ары, зэрэфаеу ыбзэ ыгъэlорышlэщт. Адыгабзэ зымышlэхэрэм апае бзэ зыщарагъашlэрэ гупчьэхэр щыlэх. Лъэпкъым шlуагъэ къыфэзыхьын лъэкlыщт lофыгъо пстэуми адэлажьэх.
-Тхьамэтэ маф! Тхьаоегъэпсэу гущыlэгъу укъзэрэтфэхъугъэм пае. Уигугъэхэм зыкъагъэшыпкъэжьынэу тыкъыпфэльаlо. Тхьам ыlомэ тэри бэ темышlэу тихэку дгъотыжьын.
-Тхьам шъори шьуигухэлхэр къыжъудегъэхъух сикlал. Тэ неущэ ныбжьырэ тихэку тыкlожьынэу гъогу тытехьажьыщт. Мыекъуапэ тыщыпсэущт.
Адыгабзэм езгъэкIугъэр:
МэфшIукъо Щенгюл
Хьаткъо Аслан
Тыркуем къалэу Караман епхыгъэ къуаджэу Гёкче къыщыхъугъ. Къалэу Коня ираионхэм ахэр ахахьэх. Аслан, Ублапlэ ыкlи гурыт еджапlэхэм Караман ащеджагъ. 1961-рэ илъэсым Станбул Университетыр Псэолъэшlы Инженерэу къыухыгъ.
Кавказ Хасэхэм ягупчэу зэхищагъэ КАФДЕР итхьаматэу, КАФФЕД-ым итхьамэтэ гъэшlуагъэу lоф ышlагъ. Кафдав изещакlо куп хэтыгъ. Илъэсыбэрэ Анкара Черкес Хасэм итхьаматэу лэжьагъэ, нэужым Хасэм иупчьэжьэгъу Гъэшlуагъэу агъэнэфагъ.
Ищыlэныгъэ зэрэпсаоу, иlамал къыхьыгъэмкlэ илъэпкъ икултурэ, иныдэлъфыбзэ, лъэпкъым ишlэжь икъэухъумэн фигъэlорышlагъ. Тэдэ щыlэми Атэжъ чlыгум гъэзэжьыгъэным игупшысэ кlэдэугъ.
Хьаткъо Аслан щыпсэунэу ныбжьырэ хъопсапlэу иlагъэ ихэку, шышъхьаlум и 19-м 2021-рэ илъэсым Мыекъуапэ идунае щихьожьыгъ, ихэку гупсэ ичlыгу lахь щигъотыжьыгъ.
Тхылъыр: Хьаткъо Аслан – «Илъэс Хьылъэхэр» Кавказ, Атэжь чlыгум гъэшlэным чlэхьопсызэ псэугъэм игукъэкlыжьхэр зыугъоижьыгъэр, дэлэжьагъэр Тогузата Метин Бозкурт-КАФДАВ тхылъ тедзапlэр, Анкара. 2020-рэ илъэс.


Мыекъуапэ
Мы аужырэ илъэсхэм республикэм икъэлэ шъхьаIэ нахь кIэракIэ, ущыпсэункIэ Iэрыфэгъу хъугъэ.
Лъэпкъ проектхэм, къэралыгъо ыкIи шъолъыр программэхэм яшIуагъэкIэ Мыекъуапэ псэолъакIэхэр къыдэуцуагъэх, бэхэм гъэцэкIэжьынхэр ащыкIуагъэх, медицинэм, гъэсэныгъэм, культурэм иучреждениехэм ящыкIэгъэ пстэур арагъэгъотыгъ.
Iэрыфэгъу къэлэ щыIакIэр гъэпсыгъэным ипрограммэ Iоф зишIэрэм къыщыублагъэу Мыекъуапэ ищагуи 129-рэ ыкIи зыгъэпсэфыпIэ чIыпIэ 13 зэтырагъэпсыхьагъэх.
Лъэпкъ проектхэу «Гъэсэныгъэм», «Демографием» яшIуагъэкIэ гъэсэныгъэм иучреждениякIэхэр мыщ щагъэпсых, мылъкушхо апэIуагъахьэ.
Джащ фэдэу еджапIэхэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм яматериальнэ-техническэ зытет гъэкIэжьыгъэным мэхьанэшхо раты. Урысыем и Президентэу Владимир Путиным УФ-м и Правительствэ, шъолъырхэм пшъэрылъ къафишIыгъ еджапIэхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнхэм исоциальнэ программэ къагъэхьазырынэу.
Псауныгъэр къэухъумэгъэным исистемэ пштэмэ, мы аужырэ уахътэм республикэм икъэлэ шъхьаIэ хэхъоныгъэшIухэр зэришIыгъэхэр нафэ. УчреждениякIэхэр зэрашIыхэрэм дакIоу, ахэр зэтырагъэпсыхьэх, агъэцэкIэжьых, ящыкIэгъэ оборудованиер аIэкIагъахьэ.
Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ автомобиль гъогухэр» зыфиIорэр анахь дэгъоу зыгъэцэкIэрэ шъолъырхэм Адыгеир ащыщ. Урысыем и Правительствэ иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ ахъщэ тедзэ (сомэ миллион 225-рэ) республикэм къыфатIупщыгъ.
2006-рэ илъэсым къыщыублагъэу унэгъо ныбжьыкIэхэм псэупIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм фытегъэпсыхьэгъэ программэм Мыекъуапэ Iоф щешIэ. А уахътэм къыкIоцI къэралыгъо IэпыIэгъур унэгъо 1020-мэ аIукIагъ. БлэкIыгъэ илъэс закъом мы лъэныкъом сомэ миллион 80 фэдиз пэIуагъэхьагъ. Анахьэу анаIэ атырагъэты сабыибэ зэрысхэм. 2021-рэ илъэсым унэгъо ныбжьыкIэ 30-м ехъумэ псэупIэ амалэу яIэр нахьышIу ашIын алъэкIыщт.
Мыекъуапэ тапэкIи хэхъоныгъэхэр ышIынхэм, цIыфхэм щыIэкIэшIу яIэным республикэм ипащэхэм, къэлэ администрацием анаIэ тырагъэтыщт.
Тэхъутэмыкъое районыр
Мы муниципалитетым инвестициехэмкIэ, экономикэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ, нэмыкI лъэныкъохэмкIи амалышIухэр IэкIэлъых.
БлэкIыгъэ илъэсыр пштэмэ, чIыпIэ бюджетым ихахъохэр фэди 1,4-кIэ нахьыбэ хъугъэ ыкIи сомэ миллион 747-м кIэхьагъ. Районым изэхэубытэгъэ бюджет сомэ миллиарди 2,1-м ехъугъ.
Муниципалитетыр программэ зэфэшъхьафхэм чанэу зэрахэлажьэрэм, инвестициехэр нахьыбэ зэрэхъурэм яшIуагъэкIэ социальнэ Iофыгъуабэ зэшIохыгъэ мэхъу.
2018-рэ илъэсым район гупчэ сымэджэщым ипсэолъакIэрэ ащ хэт поликлиникэмрэ къуаджэу Тэхъутэмыкъуае къыщызэIуахыгъ. Проектым игъэцэкIэн сомэ миллиони 143-рэ фэдиз пэIуагъэхьагъ. Джащ фэдэу шэпхъэшIухэм адиштэрэ фельдшер-мамыку IэзэпIи 3 агъэпсыгъ. Ащ нэмыкIэу еджапIэхэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм чIыпIэ пчъагъэу яIэм хэгъэхъогъэным республикэм ипащэхэм мэхьанэшхо раты. Ащ къыдыхэлъытагъэу гъэсэныгъэм иучреждениякIэхэр ашIыгъэх, щыIэхэм псэолъакIэхэр къапашIыхьагъэх, ахэр зэрифэшъуашэу зэтырагъэпсыхьагъэх, бэхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр ащыкIуагъэх.
Федеральнэ программэу «Физическэ культурэм ыкIи спортым хэхъоныгъэ ашIыныр» зыфиIорэм ишIуагъэкIэ мы аужырэ илъэсхэм муниципалитетым спорт псэолъакIэхэр щашIыгъэх. ГущыIэм пае, шэпхъэшIухэм адиштэрэ ФОК-хэр Тэхъутэмыкъуаерэ Инэмрэ къадэуцуагъэх.
2019-рэ илъэсым Урысыем и Президентэу Владимир Путиныр Адыгеим къызэкIом, районым ит предприятиеу «Зеленый дом» зыфиIорэм щыIагъ, ащ иIофшIэн зэрэзэхищэрэм осэшIу фишIыгъ.
Мыекъопэ районыр
Къэралыгъо программэхэм къадыхэлъытагъэу Мыекъопэ районым проект 50-м ехъу щагъэцэкIагъ, ахэр социальнэ ыкIи инженернэ инфраструктурэм хэхъоныгъэ ашIыным фытегъэпсыхьагъэх.
УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэгъэкIыгъэ мылъкумкIэ къутырэу Северо-Восточные Сады дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэр икIэрыкIэу зэтырагъэпсыхьажьыгъ. Поселкэу Удобнэм чIыпIэ 240-рэ зиIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIакIэ щашIыгъ. Джащ фэдэу псэупIэхэм адэт культурэм иунэхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр ащыкIуагъэх, мы илъэсми а IофшIэныр лъагъэкIуатэ. Щагухэр ыкIи общественнэ чIыпIэхэр зэтырагъэпсыхьагъэх. Лъэпкъ проектэу «Демографием» къыдыхэлъытагъэу районым ипсэупIищмэ ФОК-хэр ащашIых.
Мы аужырэ илъэсхэм километрэ 60-м ехъу зикIыхьэгъэ газрыкIуапIэхэр районым щашIыгъэх. Джащ фэдэу псыр, электричествэр псэупIэхэм, псэуалъэхэм аращалIэх.
ЗекIоным хэхъоныгъэ ышIыным, инвестициехэм ахэгъэхъогъэным афэшI мы аужырэ илъэсхэм республикэм ипащэхэм зэшIуахыгъэр бэ. Программэ зэфэшъхьафхэм яшIуагъэкIэ зекIоным ипсэуалъэхэм якIурэ гъогухэр агъэцэкIэжьых, зэтырагъэпсыхьэх. Ащ дакIоу Мыекъопэ районым икъушъхьэхэм защызыгъэпсэфынэу къэкIорэ хьакIэхэм япчъагъэ хэпшIыкIэу нахьыбэ хъугъэ.
Муниципалитетыр зыдэщыс чIыпIэр дахэ, инвестициехэр хэплъхьанкIэ хъопсагъо. Ар къыдалъытэзэ Адыгеим ипащэхэм IофшIэныр зэхащэ, районым хэхъоныгъэ ышIыным, амалэу IэкIэлъхэр ыгъэфедэнхэм анаIэ тырагъэты.
Адыгэкъал
Адыгэкъалэ иэкономикэ хэхъоныгъэшIухэр ешIых, предпринимательхэм IэпыIэгъу агъотыным, социальнэ ыкIи коммунальнэ инфраструктурэм зиушъомбгъуным, IофшIэпIэ чIыпIэхэр нахьыбэ хъунхэм алъэныкъокIэ пшъэрылъ инхэр зыфегъэуцужьых.
Республикэм ыкIи къалэм япащэхэм Iофэу зэдашIэрэм ишIуагъэкIэ Адыгэкъалэ итеплъэ аужырэ илъэситфым хэпшIыкIэу зэхъокIыгъэ хъугъэ.
Проектэу «КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр — сабыйхэм апай» зыфиIорэмрэ лъэпкъ проектэу «Гъэсэныгъэмрэ» къадыхэлъытагъэу 2020-рэ илъэсым кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Нэбзый» зыфиIоу атIупщыгъэр нэбгырэ 240-мэ ателъытагъ, федеральнэ бюджетым къыхэхыгъэу сомэ миллиони 168-рэ мин 216,2-рэ ащ пэIухьагъ.
Физкультурэм зыщыпылъхэу ыкIи псауныгъэр зыщызэтырагъэуцожьырэ комплексэу Лъэцэр Хьазрэт ыцIэ зыхьырэр ашIыгъ. Ащ федеральнэ ахъщэу сомэ миллион 46-рэ мин 404,9-рэ, шъолъыр ыкIи чIыпIэ бюджетхэм къахэхыгъэу сомэ миллион 41-рэ мин 950,1-рэ пэIухьагъ. Комплексым къалэм игупчэ къегъэдахэ.
Фэтэрыбэу зэхэт унэхэм ящагухэм язэтегъэпсыхьан 2018 — 2020-рэ илъэсхэм сомэ миллиони 115,1-рэ ехъу пстэумкIи Адыгэкъалэ пэIуигъэхьагъ.
Лъэпкъ культурэм и Гупчэ дэжь агъэкIэжьыгъэ площадыр анахьыбэу къэлэдэсхэр къызэкIуалIэхэрэм ащыщ.
Къэлэ цIыкIухэм Iэрыфэгъу щыIакIэр ащыгъэпсыгъэнымкIэ проектхэм язэнэкъокъоу Урысыем щызэхащагъэм 2019-рэ ыкIи 2021-рэ илъэсхэм Адыгэкъалэ текIоныгъэр къащыдихыгъ.
Общественнэ чIыпIэр загъэкIэжьым, кIэлэцIыкIу джэгупIэхэр, спорт площадкэ зэфэшъхьафхэр зиIэ парк дахэ къалэм иIэ хъугъэ.
Квадратнэ метрэ мин 90-рэ фэдиз къызэлъызыубытырэ саугъэт зэхэтэу «ТекIоныгъ» зыфиIорэри умышIэжьынэу зэтегъэпсыхьагъэ хъугъэ.
«Лучшие муниципальные практики» зыфиIорэ Урысые зэнэкъокъум ишъолъыр едзыгъоу «Градостроительная политика» зыфиIорэ лъэныкъомкIэ Адыгэкъалэ текIоныгъэр къыдихыгъ.
Къэлэ псэупIэ коим хэхьэрэ къутырэу Псэкъупсэ физкультурнэ комплексэу щашIырэм пэмычыжьэу общественнэ чIыпIэ щагъэпсы. Ащ федеральнэ бюджетым къыхэхыгъэу сомэ миллиони 5, республикэ ыкIи къэлэ ахъщэу сомэ мин 806,4-рэ пэIухьащт.
Джащ фэдэу къэлэдэсхэр къыхэлажьэхэзэ фэтэрыбэу зэхэт унэхэм ящагуи кIэлэцIыкIу джэгупIэхэр ащагъэпсыгъэх.
2020-рэ илъэсым Адыгэкъалэ лъэпкъ проектэу «Экологием», партием ипроектэу «Чистая страна» зыфиIорэм ыкIи псэу цIыфхэр зашъохэрэр шапхъэхэм адиштэным фытегъэпсыхьэгъэ шъолъыр программэу «Чистая вода» зыфиIорэм ахэхьагъ. Ащ ишIуагъэкIэ псыкъычIэщыпIи 9 гъэкIэжьыгъэ хъущт.
БлэкIыгъэ илъэсым ыкIэм Адыгэкъалэ итхылъеджапIэхэр зэнэкъокъум хэлажьэхи, лъэпкъ проектэу «Культурэм» хэхьагъэх. Грантэу къырахыгъэ сомэ миллионыр лъэхъаным диштэу гъэпсыгъэ модельнэ тхылъеджапIэм ишIын пэIухьагъ.
«Муниципальнэ образованиеу «Адыгэкъалэ хэхъоныгъэ ышIыныр» зыфиIорэ чIыпIэ программэм къыдыхэлъытагъэхэм ягъэцэкIэн пае федеральнэ бюджетым къыхэхыгъэу сомэ миллион 76,6-м ехъу 2020-рэ илъэсым къыфатIупщыгъ.
Аужырэ илъэситфым муниципальнэ программэхэм япхырыщын пстэумкIи сомэ миллион 599,6-м ехъу Адыгэкъалэ пэIуигъэхьагъ. Къалэм зэхъокIыныгъэу фэхъугъэхэм зэкIэмкIи апэIухьагъэр сомэ миллион 730-рэ мин 668,2-рэ мэхъу.
Теуцожь районыр
2000-рэ илъэсым шэкIогъум и 29-м гъунэпкъакIэхэр иIэу агъэпсыжьыгъэ Теуцожь район ныбжьыкIэр нахь кIэракIэ мэхъу.
Лъэпкъ проектэу «Демографием» епхыгъэу чIыпIэ 240-рэ зиIэ ыкIи ясельнэ купхэр къыздыхэлъытэгъэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ къуаджэу Пэнэжьыкъуае щагъэпсыгъ. Мылъкоу агъэфедагъэр сомэ миллиони 169-рэ мин 915-рэ. Къуаджэу Пэнэжьыкъуае имызакъоу, гъунэгъу псэупIэхэми къарыкIырэ сабыйхэр кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм къэкIох.
Илъэситфым къыкIоцI районым иеджапIэхэм автобуси 7 къаIукIагъ. Программэу «Земскэ кIэлэегъадж» зыфиIорэм игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу, 2020-рэ илъэсым сомэ миллион къызэратыгъэ специалист ныбжьыкIи 3 еджапIэм Iоф щашIэнэу къэкIуагъэх, 2024-рэ илъэсым еджапIэм ищыкIэгъэ кIэлэегъэджи 4 програмэм хэлэжьэщтых.
Районым иеджапIэхэм ачIэс кIэлэеджэкIо 1483-мэ шхыныгъо стыр аIэкIагъахьэ, а 1 — 4-рэ классхэм арыс нэбгырэ 800 фэдиз ыкIи я 5 — 11-рэ классхэм ащеджэрэ кIэлэеджэкIо 460-рэ ыпкIэ хэмылъэу агъашхэх.
Лъэпкъ проектхэр, федеральнэ ыкIи шъолъыр программэхэр зэрифэшъуашэу гъэцэкIэгъэнхэм, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэным, предпринимательствэ цIыкIум ыкIи гурытым хэхъоныгъэ ашIыным районым ипащэхэм анаIэ атет, пшъэрылъ шъхьаIэу ахэр зыфагъэуцужьы.
Красногвардейскэ районыр
«Народнэ» бюджетированием ишIуагъэкIэ чIыпIэ бюджетхэм яахъщэ апэрапшIэ зыпэIубгъэхьан фаер цIыфхэм къыхахынэу амал щыIэ хъугъэ.
Къоджэ псэупIэхэм язэтегъэпсыхьан зэрэлъыкIуатэрэм обществэр лъэплъэ, проектыбэхэм ягъэцэкIэн ежь цIыфхэр къыхэлэжьагъэх.
Шъолъыр программэу «Псы къабзэм» къыдыхэлъытагъэу псыугъоипIэм ишIын 2020-рэ илъэсым аухыгъ, проектым сомэ миллион 11-м ехъу тефагъ. Ащ ишIуагъэкIэ район гупчэм щыпсэурэ нэбгырэ миным ехъумэ шэпхъэшIухэм адиштэрэ псыр аIэкIахьэ хъугъэ.
Красногвардейскэ гупчэ район сымэджэщым иматериальнэ базэ нахьышIу шIыгъэнымкIэ мы аужырэ уахътэм зэшIуахыгъэр макIэп. ГущыIэм пае, программэу «Къоджэ чIыпIэхэм хэхъоныгъэ ашIыныр» зыфиIорэм игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу сомэ миллиони 5,7-рэ зыосэ автомобили 5 къащэфыгъ.
Псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ къулыкъум иапэрэ медицинэ IэпыIэгъу исистемэ игъэкIэжьын фытегъэпсыхьэгъэ шъолъыр программэм къыдыхэлъытагъэу мы илъэсым Красногвардейскэ гупчэ район сымэджэщым хирургиемкIэ иотделение игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр щэкIох. Селоу Еленовскэм фельдшер-мамыку IэзапIэ щашIы.
Муниципальнэ программэу «Унэгъо ныбжьыкIэхэм псэупIэхэр ягъэгъотыгъэнхэр» зыфиIоу 2016 — 2020-рэ илъэсхэм ателъытагъэм къыдыхэлъытагъэу унэгъо 33-мэ сомэ миллион 17-м ехъу афатIупщыгъ. Сабыибэ зэрыс унэгъо 35-мэ яунэе чIыгу Iахьхэр аратыгъэх, мы уахътэм ехъулIэу а лъэныкъомкIэ чэзыу щыIэп.
Зянэ-зятэ зимыIэжьхэм ыкIи ахэр зышъхьащымытхэм псэупIэхэр зэрагъэгъотынхэм фэшI сомэ миллион 22-рэ фэдиз афатIупщыгъ, IэпыIэгъур нэбгырэ 23-мэ алъыIэсыгъ.
Лъэпкъ проектэу «Демографием» къыдыхэлъытагъэу чIыпIи 120-рэ зырыз зиIэщт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм яшIын щылъагъэкIуатэ къуаджэу Хьатикъуае, селохэу Белэмрэ Садовэмрэ. 2021-рэ илъэсым ыкIэм IофшIэнхэр аухынхэу агъэнафэ.
Къэралыгъо программэу «Къоджэ чIыпIэхэм хэхъоныгъэ ашIыныр» зыфиIорэм игъэцэкIэн епхыгъэу Белосельскэм ыкIи Улапэ культурэм иучреждениехэр ащышIыгъэнхэм пае сомэ миллион 92-м ехъу афатIупщыгъ. Ахэм язэтегъэпсыхьан епхыгъэ IофшIэнхэр непэ лъагъэкIуатэх.
Кощхьэблэ районыр
Районым спорт объекти 110-рэ ит, квадратнэ метрэ мин 80-м ехъу зэрылъ нэмыкI спорт псэолъэ 81-мэ Iоф ашIэ.
Лъэпкъ проектэу «Демографием» къыдыхэлъытагъэу къуаджэу Кощхьаблэ ФОК щашIыгъ, ар нэбгырэ 200-мэ ателъытагъ. Ащ нэмыкIэу муниципалитетым Iоф щашIэ самбэмрэ дзюдомрэкIэ спорткомплексым, футбол ешIэпIэ 25-мэ, баскетбол ыкIи волейбол площадкэхэм, спортзал 22-мэ.
ЦIыфхэм ягъашIэ хэгъэхъогъэным ыкIи зидунай зыхъожьыхэрэм япчъагъэ нахь макIэ шIыгъэным афэшI районым щагъэцакIэ программэу «ЦIыфхэм социальнэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэныр» зыфиIорэр. Программэу «Зыпкъ итэу къоджэ чIыпIэхэм хэхъоныгъэ ашIыныр» зыфиIорэм игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу блэкIыгъэ илъэсым унэгъуи 6-мэ сомэ миллиони 4,5-рэ хъурэ социальнэ тынхэр атырагощагъэх. ПсэупIэхэр зэрагъэгъотынхэм фэшI унэгъо ныбжьыкIи 9-мэ сомэ миллионибгъу афатIупщыгъ.
УФ-м и Президент и Указэу сабыибэ зэрыс унагъохэм чIыгу Iахьхэр ятыгъэнхэм епхыгъэр районым щагъэцакIэ. Мы программэр зыщыIэм къыщыублагъэу унэгъуи 145-мэ яшIуагъэ арагъэкIыгъ.
Сабыищ е нахьыбэ зиIэ унагъохэм ячIыгу Iахьхэм инженернэ инфраструктурэ ящэлIэгъэным къыдыхэлъытагъэу гъогукIэхэр ашIыгъэх, ащ сомэ миллиони 2,8-рэ пэIуагъэхьагъ.
Лъэпкъ проектэу «Гъэсэныгъэм» епхыгъэ федеральнэ проектэу «Цифровая образовательная среда» зыфиIорэм ишIуагъэкIэ 2020-рэ илъэсым гурыт гъэсэныгъэ защарагъэгъотырэ учреждениихмэ сомэ миллиони 9,6-рэ зыосэ оборудование арагъэгъотыгъ.
Мы илъэсым зэтырагъэпсыхьэх къуаджэу ХьакIэмзые ыкIи поселкэу Майскэм адэт еджапIэхэр. ПсэупIэхэу Дружбэм ыкIи Натырбыем адэт еджапIэхэм яспортзалхэр агъэцэкIэжьыгъэх, ащ сомэ миллиони 3,5-м ехъу пэIуагъэхьагъ.
Къуаджэу Кощхьаблэ щыпсэухэрэм шэпхъэшIухэм адиштэрэ зашъохэрэ псыр аIэкIэгъэхьэгъэным фытегъэпсыхьэгъэ псэуалъэм ишIын блэкIыгъэ илъэсым аухыгъ. Ар агъэцэкIэфэ псырыкIопIэ километрэ 42,5-рэ агъэпсыгъ, псыр къызычIащыщт чIыпIи 2 атхъугъ.
Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ автомобиль гъогухэр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу 2021-рэ илъэсым Кощхьэблэ районым игъогу IахьиплIымэ гъэцэкIэжьынхэр ащыкIощтых.
Джэджэ районыр
Мы муниципалитетыр анахьэу мэкъумэщ хъызмэтым фэгъэзагъ нахь мышIэми, нэмыкI лъэныкъохэмкIи хэхъоныгъэ ышIыным, псэупIэхэр зэтегъэпсыхьэгъэнхэм, инвестициехэр нахьыбэ шIыгъэным пылъ.
«Къоджэ чIыпIэхэм хэхъоныгъэ ашIыныр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу мы уахътэм Джэджэ районым культурэм иуниплI щагъэцэкIэжьы. Ахэр селоу Сергиевскэм, къутырэу Днепровскэм, станицэхэу Джаджэм ыкIи Дондуковскэм адэтых. Лъэпкъ проектэу «Культурэм» ишIуагъэкIэ искусствэхэмкIэ еджапIэу Джаджэм дэтыр агъэкIэжьы.
Джащ фэдэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIитIу районым щашIы. Станицэу Джаджэм щагъэуцурэр нэбгырэ 240-мэ, Келермесскэм щашIырэр – 120-мэ ателъытагъэх. Ащ нэмыкIэу мы учреждениехэм IофшIэпIэ чIыпIакIэхэр къатыщтых.
2022-рэ илъэсым станицэу Дондуковскэм ФОК щашIыщт, псырыкIуапIэхэр щагъэпсыщтых, Келермесскэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэм ирыкIуапIэхэр щашIыщтых, къутырэу Прогрессым щыпсэухэрэм фельдшер-мамыку IэзэпIакIэ яIэ хъущт, культурэм и Унэу дэтыр агъэцэкIэжьыщт.
Къихьащт илъэсымкIэ гухэлъхэм ащыщых къутырэу Тамбовскэм дэт гурыт еджапIэм игъэцэкIэжьын, Дондуковскэм игъогухэм ягъэкIэжьын.
Джэджэ районым зыпкъ итэу непэ хэхъоныгъэхэр ешIых, нахьышIум фэкIо, тапэкIи зэшIуихынэу ыгъэнафэрэр бэ.
Шэуджэн районыр
Социальнэ Iофыгъохэм язэшIохын, кIэлэцIыкIухэр зэрыс унагъохэм IэпыIэгъу афэхъугъэным, псэупIэхэм язэтегъэпсыхьан, мэкъумэщ хъызмэтым хэхъоныгъэ ышIыным, нэмыкI лъэныкъохэм ягъэцэкIэн Шэуджэн районым мэхьанэшхо щыраты.
КIэлэцIыкIухэр зэрыс унагъохэм IэпыIэгъу афэхъугъэнымкIэ анахьэу шIуагъэ къэзыхьырэр ыкIи къашъхьапэрэр ны мылъкум епхыгъэ программэр ары. 2020-рэ илъэсым ащ фэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэм зэхъокIыныгъэхэр фэхъугъэх. Ахэм яшIуагъэкIэ ахъщэу ны мылъкум къыщыдэлъытагъэм хэхъуагъ, ар къыратынэу фитыныгъэ зиIэхэр нахьыбэ хъугъэ.
Программэр зыщыIэм къыщегъэжьагъэу УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и ГъэIорышIапIэу Шэуджэн районым щыIэм сертификат 1207-рэ ытыгъ. Унэгъо 1050-мэ агъэфедэгъах. Ны мылъкум ишIуагъэкIэ унэгъо шъитфым ехъумэ псэупIэ зэрагъэгъотыным пае банкым чIыфэу къыIахыгъэр апщыныжьыгъ.
Лъэпкъ проектэу «Псауныгъ» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу аужырэ илъэситфым Шэуджэн районым фельдшер-мамыку IэзэпIи 4 щашIыгъ.
Районыр инвесторхэмкIэ хъопсагъоу щытмэ, цIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу хъуным фэIорышIэщт. Жьыбгъэм ыкIуачIэкIэ Iоф ышIэу мегаватт 60 къэзытырэ энергетическэ псэолъэ 24-рэ районым щагъэуцугъ. БлэкIыгъэ илъэсым ахэр атIупщыгъэх. Ащ ишIуагъэкIэ 2020-рэ илъэс закъом сомэ миллион 28-м ехъу район бюджетым хэбзэIахьэу ихьагъ. Джащ фэдэу тыгъэм ыкIуачIэкIэ Iоф зышIэрэ станцие муниципалитетым щагъэпсыгъ, инвестициехэр сомэ миллион шъитфым кIэхьагъ.
Программэу «ЕзыгъэжьэгъэкIэ фермер» зыфиIорэр зыщыIэм къыщыублагъэу Шэуджэн районым имэкъумэщ хъызмэтшIэпIэ 50-мэ грантхэр къаратыгъэх. ЗэкIэмкIи ар сомэ миллион 70-м ехъу. Былымхъуным фэгъэзэгъэ унэгъуиблымэ сомэ миллион 53-м ехъу къаIэкIэхьагъ.
Гъэсэныгъэм, псауныгъэр къэухъумэгъэным, культурэм, нэмыкI лъэныкъохэм япхыгъэ псэуалъэхэр Шэуджэн районым щагъэцэкIэжьыгъэх, щызэтырагъэпсыхьагъэх. Непи а IофшIэныр лъагъэкIуатэ.