ШЭУДЖЭН АЮБ
«Шэуджэн Аюб» за1ок1э, лъэхъэнэ лъэшым, лъэхъэнэ плъыр-стырым и1офыш1э лъэш, сыд фэдэ пэрыохъуи къызэтыригъэуцон ымылъэк1ыщт лъэк1 зыхэлъ 1офыш1э псэемыблэжьым исурэт уанэ1у къеуцо. Нэпцэ 1ужъу нэхаеу, къиныр зэ1ибзызэ пхырык1ыным тегъэпсыхьагъэу, ыпкъ ыпэк1э щэигъэу, к1уач1эу и1эр зыдиш1эжьэу пщэ коренэу зырищыхьажьэу, къызэтеуцуи къызэк1ак1уи зимы1э ц1ыф лъэшэу олъэгъу «Жъыр ыкъутэу, к1эр ыгъэчъэу» (Цэй И.) зыщытыгъэ лъэхьаным бэнак1охэм яапэрэ сатырхэм ахэтыгъэхэм ащыщыгъэ Шэуджэн Аюбэ. 1энат1эу и1агъэхэр къэплъытэ къодыеми нафэ къыпфэхъу ар зыфэдагъэр: 1917 - 1930 рэ илъэс плъыр-стырхэм комсомол зэхэщак1у, ныбжьык1эмэ япащ, бандитхэм ягъэк1одынк1э 1оф хэхыгъэхэр зезыхьэрэ ЧОН-м (части особого назначения) ипэщагъ; Пэнэжьыкъое район ч1ыгу отделым 1оф щиш1эзэ, 1924-рэ илъэсым Коммунистическэ партием хахьэ, нэужым ВКП (б)-м и Пэнэжьыкъое райком иапэрэ секретарэу, Пэнэжьыкъое райисполкомым итхьаматэу, ОГИПУ-м и Адыгэ хэку отделение ипащэу 1офхэр еш1эх.
1офыш1э псыхьагъэу зэрэщытыр, бандитхэм банэу яш1ыл1эгъэн фаехэмк1э опытэу и1эр къыдалъытэхи, 1932-рэ илъэсым Шэуджэн Аюбэ Таджикистан агъэк1уагъ, зэрэщыгугъыхэрэри къыгъэшъыпкъэжьыгъ: басмачхэм язэхэкъутэн пэщэныгъэ дызэрихьагъ, игъусэхэм ежь ышъхьэк1э щысэтехып1э афэхъоу л1ыхъужъыгъэшхо зэрихьэзэ, тек1оныгъэм фищагъэх. Нэужым Шэуджэныр Туркестан агъак1уи, я 4-рэ къушъхьэ шыудзэ дивизием ихэушъхьафык1ыгъэ отдел ипащэу, Ташауз хэкум и НКВД ипащэу къулыкъухэр щихьыгъэх, басмачэу а хэкум «щыхъуш1эщтыгъэхэр» лъэпсэк1одэу ыгъэк1одыгъэх.
Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Шэуджэныр полкым икомиссарэу Кавказ, Дон, Украинэм, Къырым ащык1огъэ заохэм псэемыблэжьэу, л1ыгъэ зэрихьэу ахэлэжьагъ. Орденхэу «Красная Звезда», «Красное Знамя» зыфи1охэрэр, медаль пчъагъэ къыфагъэшъошагъэх.
Зэоужым 1946 - 1958-рэ илъэсхэм Мыекъопэ илъэсит1у к1элэегъэджэ институтым ивоеннэ кафедрэ иначальникэу, Мыекъопэ юридическэ консультацием, Мыекъопэ художественнэ-производственнэ мастерскойхэм язаведующэу 1офхэр ыш1агъэх. Къэралыгъо 1энэт1э зэфэшъхьафхэу ыгъэцак1эхэрэм адак1оу, общественнэ щы1эк1э-псэук1эу хэкум, къэралыгъошхом арылъым чанэу ахэлажьэзэ, щы1ак1эм игъэпсак1охэм иапэрэ сатырхэм ахэтызэ Шэуджэным къыхьыгъ: Адыгеим икомсомол иапэрэ зэфэсэу 1924-рэ илъэсым, Советхэм я 5-рэ Всетуркменскэ зэфэсэу 1935-рэ илъэсым щы1агъэхэм Шэуджэн Аюбэ яделегатыгъ, партием и Адыгэ хэку комитет ибюро ичленыгъ, лэжьак1охэм ядепутатхэм яхэку Совет идепутатыгъ. Джа щы1эныгъэ опытышхоу 1эк1элъыр ныбжьык1эхэу къытк1эхъухьэхэрэм зэраритыжьыным пылъэу Шэуджэным просветительнэ-п1уныгъэ 1офыгъуабэ ыш1агъ: еджак1охэм, ныбжьык1э жъугъэхэм зэ1ук1эгъухэр адыри1эщтыгъэх, патриотическэ п1уныгъэм гъэпсэф имы1эу дэлажьэщтыгъэ. Жэры1ом имызакъоу тхыгъабзэк1и а 1офш1эныр лъигъэк1отэным пэхьэ. Гъэзетхэм, журналхэм публицистическэ статьяхэр, лъэхъэнэ лъшым иц1ыф лъэшхэм, ушэтып1эм илъэхъанэ зишъыпкъагъэ къэзыушыхьатыгъэхэм, зэо илъэсхэм псэемыблэжьэу пыим пэуцужьхи, шъхьэфитныгъэм зыпсэ къурмэн фэзыш1ыхэзэ тек1оныгъэм имафэ къээзыгъэблэгъагъэхэм яхьыл1эгъэ репортажхэр, очеркхэр мымак1эу Шэуджэным хиутыгъэх. Ащ фэдэх, щы1эк1ак1эм игъэпсын зыпсэ фэзытыгъэу Гъук1экъулэ Даутэ ехьыл1агъэу «Делегат съезда Советов» («Сов. Кубань», 4.01.1967), хэкум иапэрэ военкомиссарэу Лъэпшъыкъо Мыхьамэт ехьыл1агъэу «Первый военком» («Адыг. пр.», 21.07.1967), Лъэустэнхьаблэ икъоджэдэс ныбжьык1эхэм япэщагъэу пыйхэм аук1ыгъэ Къок1асэкъо Дзэпщ ехьыл1агъэу «Кочесок» («Адыг. пр.», 16.10.1968), адыгэ бзылъфыгъэ пэрытэу Къоджэ Хьалимэт ехьыл1агъэу «Галимет» («Адыг. пр.», 3.04.1969), шъхьафитныгъэ бэнэ гъогушхо къэзык1угъэхэ Къоджэшъэо Сахьидэрэ Къоджэшъэо Лыурэ яхьыл1агъэу «Къоджэшъэо зэшхэр» («Соц. Ад.», 8.01.1970), адыгэ лъэпкъ культурэм и1офыш1эшхоу Цуамыкъо Хьисэ ехьыл1агъэу «Он был первым» («Адыг. пр.», 17.05.1972) зыфи1орэ ык1и ахэм афэшъхьафэу Шэуджэным къыхиутыгъэхэр. Ахэми язакъоп, журналист лъагъом тетэу к1озэ, литературнэ-творческэ гъогум Шэуджэныр теуцуагъ. Гъэхъэгъэ мак1эп щиш1ыгъэри: идейнэ ык1и художественнэ ш1огъэ ин зыпкъырылъ тхыгъэхэр ытхыгъэх; тарихъ очеркэу «Мос Шовгенов» (1958, гъусэ и1эу), документальнэ повестхэу «Не забудьте!» (1962; мы повестыр Кощбэе Пщымафэ «Зыщышъумыгъэгъупш!» ы1уи адыгабзэк1э зэридзэк1ыгъ), «Над Псекупсом» (1977). Аюбэ лирическэ повестэу «Солдат гъогухэр» зыфи1орэми итхын ыухыгъагъ, ау къыдигъэк1ынэу игъо ифагъэп. Повестым щыщ пычыгъо журналэу «Зэкъошныгъэм» (1981, №2) къыщыхиутыгъ. Аужырэ илъэсхэм Аюбэ 1оф диш1эщтыгъэ «Звезде навстречу» зыфи1орэ тхылъым. Мыр ежь ышъхьэк1э пэк1эк1ыгъэхэу, ыгук1э зэхиш1агъэхэу, щы1эныгъэм ихъугъэ-ш1эгъабэ къызщыри1отык1ырэ, хэгъэгум къык1угъэ гъогур къызщыригъэлъэгъук1ырэ тхылъэу ыш1ынэу ары авторыр зыфэягъэр.
Щы1эк1ак1эм игъэпсынк1э къэгъэзэп1э ямыш1ык1эхэу, е зэуап1эм имэш1ожъокоу, е гъэрып1эм иджыхьнэмэу Шэуджэным итхылъхэм къащитыхэрэм къащэнафэх л1ыхъужъхэм япсэемыблэжьыныгъи, яц1ыфыгъэ дахи, ягук1эгъу фаби, къащэлъагъох къэрэбгъагъэм иц1э1ужьыгъи, жъалымыгъэм ихьак1э-къок1агъи, иц1ыфынчъагъи. Тиц1ыф лъэшхэу сыд фэдэ къини къымыуфэхэу, лъэпкъэу зыщыщхэм емылъытыгъэу, зы бжым к1уач1э заш1ыгъэу зэк1эми зэдыряпый фашистхэм бэнэ пхъашэ языш1ыл1агъэхэм ащыгушхук1ызэ, япсэемыблэжьныгъэ бэнак1э тхак1ом къырегъэлъэгъук1ы. Шэуджэным иповестхэм къагъэлъэгъорэ щы1эныгъэ лъэныкъохэм къэугупшысыгъэ 1оф ахэлъэп, персонаж горэхэр къэугупышсыгъэу къахафэхэми, ц1ыфэу хэтхэри щы1эгъэ шъыпкъэх, хъугъэ-ш1агъэу къыгъэлъагъохэрэри хъугъэ шъыпкъэх. Советскэ ц1ыфхэм апэк1эк1ыгъэ ушэтып1эхэр танэ1у къырегъэтаджэх, хьадэгъур зышти, шъхьафитныгъэм имафэ къэзыгъэблэгъэгъэ л1ыхъужъхэм ац1эхэм псэ къапегъэк1эжьы. Игеройхэм яхьыл1эгъэ документыбэ зэригъэу1угъ, ахэм я1ахьылхэм, ягъусагъэхэм, яныбджэгъухэм ащыщыбэмэ за1уигъэк1 агъ.
«Зыщышъумыгъэгъупш!» зыфи1орэ повестым ц1ыфыбэ дэдэхэм хьадэгъу зыщагъотыгъэ концлагерэу «Гросслазарета - Славута №301» зыфи1орэм Цуамыкъо Айтэчрэ ащ иакъылэгъухэмрэ л1ыгъэшхо къызыщыхагъафи, куп шъэф зэхащи бэнэ лъэш пыим зэрэраш1ыл1агъэр ары къы1уатэрэр. Ят1онэрэ тхылъэу «Над Псекупсом» зыфи1орэм Адыгэ хэку шъолъырыр пыим зеубтым адыги, урыси а1э зэк1эдзагъэу, чылэм дэси партизани зэлъы1эсхэзэ, к1оч1э зэхэлък1э пыим утын зэрэрахыгъэр ары къэгъэлъэгъон-гъэцэк1энэу зэш1уихырэр. Зихэгъэгу ш1у зылъэгъурэ, зишъхьафитныгъэ псэемыблэжьэу фэбэнэрэ хэкупсэхэм (патриотхэм) гуфэбэныгъэшхо афыри1эу тхак1ом къетых. 1офыр к1эк1 ыфэ зызыгъэчанэу, ау гузэжъогъу лъэхъанэ ифэхэмэ мэхагъэ къызыхэфэрэ, зызыхъожьырэ ц1ыфхэп Шэуджэным къытыхэрэр. Мыхэр - къызэтеуцуи, къызэк1ак1уи зимы1э шышъхьэмыгъазэх, апсэ пэтыфэ яхэгъэгу ишъхьафитныгъэ фэбэнэныр зианахь гухэлъ лъап1эу, мурад шъхьа1эу зи1э псэемыблэжь ц1ыфых, ищык1агъэ зыщыхъурэми, апсэ атыным фэхьазырых. Цуамыкъо Айтэч врач 1эпэ1ас, фашистхэми ащ уасэ фамыш1ын алъэк1ырэп. Исэнэхьат ыгъэцак1эу, нэмык1хэм ахэмыхьагъэмэ, ышхыни щыгъыни ащымык1эу щы1эщтгъагъэ. Ау ащ еуцуал1эрэп: лагерым отряд шъэф щызэхещэ, ч1ыч1эгъым ч1ат1ык1ынышъ, лагерым дэк1ыжьынхэшъ партизанхэм ахэхьажьынхэм фегъэхьазыры, къыдэхъу ык1и. Фашистхэр зыпщынэжьыщт мафэр къызысык1 э хьэк1э-къок1агъэу ахэм зэрахьагъэр къэзыушыхьатыщт пкъыгъоу нэбгырэ мин 20-у лагерым дагъэл1ыхьагъэхэм ац1э-лъэкъуац1эхэр зыдэтхэгъэ тхылъи 3 егъэхьазыры.(«Зыщышъумыгъэгъупш!»). Ащ фэд, Ехъул1э Сахьидэ («Над Псекупсом») Хъаныкъом гъусэу гоуцомэ къыгъэнэжьынэу, щы1эк1э тхъагъо къыритынэу тхьэры1о гущы1э къыдеш1ы, ау ащ фэдэ «дунэе джэнэтк1э» иц1ыфыгъэ напэ Сахьидэ ыщэрэп - л1ыхъужъэу, къащтэ имы1эу хьадэгъур къыхехы; ащ фэд, Пыикъо гъусэу и1эхэм пыихэр ащигъэгъуазэмэ, амыук1ынэу къагъэгугъэ, ау ащ фэдэ къэнэжьык1эр л1ыхъужъым щегъэзые, иаужырэ жьыкъэщэгъу нэс фашистхэм бэнэ лъэш ареш1ыл1 э, аужым ук1ып1эм ращэл1агъэу, бэны1ум 1утызэ, джыри зы фашист ыпсэ 1уехыжьы ибэн зэрэрагъэт1ыгъэ къазгъырымк1э. Джащ фэдэу къызэк1ак1о зимы1эу, щтэ зымыш1эу, зихэгъэгу фэшъыпкъэхэу зыпсэ зытыгъэ ц1ыфыш1у-хэкупсэ (патриот) пстэуми янэпэеплъэу Гулащэ, Люся, Хьэсанэ, Нухьэ, Къызбэч яобразхэр повестэу «Над Псекупсом» зыфи1орэм къыщитыгъэх. Сыд щэчалъэк1э пщэчын плъэк1ыщта сабый дышъэхэу, джыри япш1ык1утфэнэрэ гъатхэм инэсыгъо имыфагъэхэу зыпсэ зытыгъэхэ Сэфэр, Володя, Козуб язек1уак1эхэр?! Аминэу ахэм ялэгъоу, ным ибыдзыщэ къызы1учъызэ л1ыгъэш1ап1эм ифагъэу, партизан банэм ыуж «сянэ-сятэмэ адэжь сык1ожьын» ымы1оу, ыныбжь имыкъу нахь мыш1эми, дзэу зыпэк1 э лъык1уатэхэрэм ясатырхэм ахэуцуагъэу, пыим ыпсэ 1уахыфэ банэ езыш1ыл1эн зимурадым иц1ыфыгъэ, ил1ыхъужъыгъэ сыд шапхъэк1э бгъэунэфын плъэк1ыщта?!
Адыгэ лъэпкъ 1ушыгъэр, ц1ыфыгъэ-1эдэбыгъэр, гулъытэ чаныгъэр, гук1эгъу иныр, л1ыхъужъыгъэ-псэемыблэжьыныгъэр - лъэпкъым ианахь нэшанэш1ухэр Цуамыкъо Айтэч, Къушъхьэ Мухьарбый, Пэрэныкъо Юсыф яобразхэмк1э («Зыщышъумыгъэгъупш!»), Амзанэ, Мышъэук1, Нухьэ, Къызбэч, «нэнэжъэу» Цамэ, Ерстэм яобразхэмк1э («Над Псекупсом») тхак1ом къыригъэлъэгъук1ыгъэх. Хэгъэгум ишъхьафитыныгъэ пае псэемыблэжьэу бэнэгъэ ц1ыфхэу Шэуджэным иповестхэм къащитырэ образхэр ш1улъэгъуныгъэ инрэ гук1эгъу фабэрэк1э ушъагъэх. Пшымыгъупшэжьыхэу гум къенэжьых, ш1эжьым хэуцох, уафэгумэк1эу, якъини ягуш1уагъуи адэбгощыным уфэхьазырэу угук1э апэблагъэ охъу ц1ыфыш1ухэу, ц1ыфш1агъохэу Федор Михайловым, Антон Одуха, Иван Музалевым (мыхэр нэужым Советскэ Союзым и Л1ыхъужъ хъугъэх), Пэрэныкъо Юсыф, Къушъхьэ Мухьарбый, Грицко Стецурэ («Зыщышъумыгъэгъупш!»), Чэсэбый Пыикъо, Бэрзэдж Хьасанэ, Ехъул1э Сахьидэ, Сорокин Михаил, Ересько Александр, Ткач Иван, Верещагина Люся, Мамыекъо Гулащэ, Гусева Галинэ, партизан ныбжьык1э дэдэхэу Аминэ, Сэфэр ык1и ахэм анэмык1хэми (повестэу «Над Псекупсом»). Хэти фэягъ псаоу къэнэнэу, ау зи зышъхьасыжьыгъэп пыим банэу раш1ыл1эщтымк1э. Ащыщыбэхэр псэемыблэжьэу пыим ебэнзэ, ящы1эныгъэ атыгъ, тек1оныгъэм имафэ къагъэблэгъагъ, пыим изэхэкъутэн зэрафэлъэк1эу хэлэжьагъэх, хьадэгъур ашти, егъаш1эм щы1энхэу къэнагъэх.
Пыйхэм, ахэм гъусэ афэхъугъэ къумалхэм яобраз пчъагъи 1упк1эу къытын ылъэк1ыгъ тхак1ом. Ц1ыфыш1ухэм, ихэгъэгу икъэухъумак1охэм гуфэбэныгъэ афыри1эу тхак1ом къызэритыгъэм пыщытэу, мафэм чэщыр зэрехъул1эу фашист техак1охэм, къумал шъхьэлъэш1ойхэм яжъалымагъэ, яхьэк1э-къок1э зек1уак1эхэр къыригъэлъэгъук1ызэ, гур афегъэплъы. Гестаповцэхэу Шульц, Планк, Рунцель, Берг, напэ зимы1э къумалхэу пыим гохьагъэхэу Игнат Цапля, Буйко, Нейман, ахэм анэмык1хэри («Зыщышъумыгъэгъупш!»), генералэу Рейнгольц, генералэу Къылыщджэрый, къумалхэу Мырзэ Хьэнащ, Буланэр, Юныс ефэнд, Унэрый Хьаджрэт ык1и ахэм анэмык1хэри («Над Псекупсом») еу зэрахьэрэм дунаир къыгъэуш1унк1эу, зынэсхэрэм тхьамык1агъор фахьэу, бзэджагъэм инэпэеплъхэу ахэм яобразхэр Шэуджэным къытыгъэх.
«Е пш1эу, ш1у ущымыгугъу» е1о адыгэ гущы1эжъым. Ащ пкъырылъ 1эрымылъ к1уач1эр нафэ къаш1ы фашистхэм, ахэм агохьэгъэ к1эхъу-к1эчъхэм ядунае к1эухэу фэхъухэрэм. Буланэм (ар лъэкъоц1э нэпц1эу зыфиусыжьыгъ повестэу «Над Псекупсом» зыфи1орэм хэт персонажэу фыжьыдзэм идроздовскэ полк иштабс-капитаныщтыгъэу Золотаревым. Партизанхэм къахахьи, пщэрыхьак1оу ахэтзэ, цыхьэ къызыфаригъэш1и, яшъэфхэр зэригъаш1эхи, фашистхэм адэжь к1ожьыгъэ. Ащ ыпкъ къик1ык1э подпольщикхэу Нухьи Пыикъуи аубытыгъэх, аук1ыгъэх), ылъэпкъык1э нэмыцэу, адыгэ къуаджэм нэмыцыбзэк1э к1алэхэр щезыгъаджэщтыгъэ Елена Хаузэ фашистмэ гъусэ афэхъу, «цыхьэш1эгъуджэу» чылэм дэсхэр къурмэныпхъэу зыгохьагъэхэм аретых. Ау ащ ядунэе джэнэт бэ ыкъудыирэп, гъусэу зыгохьагъэхэм янасыпыр ежьхэми янасыпэу мэхъу. Мыхэм ядунай къырык1уагъэмк1э тхак1ом пш1ошъ къегъэхъу шъыпкъагъэ зимы1э ц1ыфыр, хьилагъэ зыгу илъ ц1ыфыр, зыгорэм инасыпынчъагъэк1э ежь ышъхьэ инасып зыгъэпсын зыгу хэлъыр зэрэнасыпынчъэр. Итетыгъо анахь зыщыпытэу аш1ош1ырэми ар насыпынчъ. Сыда п1омэ къыгуры1он фае ц1ыфэу лажьэ зимы1эм лажьэ къыфэпхьыныр, жъалымыгъэк1э удэзек1оныр зэрэхьэк1э-къок1агъэр. Ащи изакъоп, ыш1эгъэ бзэджагъэм пае пщынэжьык1аеуи пщынэжьыщт. Аминэ зэк1оц1 ызыпхэнышъ, фашистхэм афэзыхьын зыгу хэлъыгъэ Хьаджрэт имурад ыгъэцэк1энэу фежьагъэу Мышъэук1 ч1ып1э ренэ, к1элэ ныбжьык1эм аджал къыфэзыхьы зыш1оигъуагъэм ежь къызыфехьыжьы; фашист хьэк1э-къуак1эу Вайнер Мышъэук1 ит1эсхъап1э зытыригъэфэнышъ зыук1ын зыгу хэлъыгъэр Сорокиным хегъэшъахэ; пшъэшъэжъыер щыхьэгъу зыш1ыгъэу, емык1у езыхынэу фежьэгъэ фашистым ыпсэ Ерстэм хегъэзы; партизан ныбжьык1эу Сэфэр ылъ Къызбэч ыш1эжьызэ, ар къэзыубыти фашистхэм язытыгъэ Ахъмэти, к1алэр языгъэук1ыгъэ фельдфебелэу Генрихи, зыук1ыгъэхэ фашист солдатищыми пщынэжьэу хьадэгъур къафегъэсы; гъогу шъэфыр фашистхэм языгъэлъэгъугъэ Хьакъарэр къозэу регъэшъы Мышъэук1ы...
Ш1у зыгу имылъэу, зык1уач1э ем фэзыгъэ1орыш1эрэм сыд фэдиз к1уач1 э и1эк1и тек1оныгъэ къыдихыщтэп, къыдихыгъэу къыхэк1ыми пытагъэ и1эщтэп, схъыпэу, хъыркоу, псэмахэу хъущт, лажьэк1э, тхьамык1агъок1э игъаш1э ыухыщт - джары мы образхэм гупшысэ зэфэхьысыжьэу апкъырылъыр.
Зэпычып1э имы1эу зы гупшысэ 1упк1э повестхэм апхырыщыгъ: партизан банэу пыим итыл щык1ощтыгъэр зэрэхъу имэщэу щымытэу, Гупчэ штаб я1эу, ащ игъозэныгъэк1э банэу пыимэ араш1ыл1эрэр зэраш1ыщтыгъэр художественнэ шъыпкъагъэ хэлъэу повестхэм къащытыгъэ щыхъугъ. Ар къагъэнафэ партизанскэ движением иштаб иунашъок1э ш1эгъэн фаехэр гъэцэк1агъэ зэрэхъухэрэр Цуамэкъомрэ Михайловымрэ яобразхэмк1э («Зыщышъумыгъэгъупш!»). Цуамыкъо Айтэч ипащэу концлагерым дэс гъэрхэм ащыщэу хэкупсэу щытхэр отрядэу зэхащэх, ч1ыч1эгъыр ат1ышъ, партизанхэм ахэхьажьых, партизанхэмрэ лагерым щызэхэщэгъэ подпольемрэ зэпхыгъэхэу агъэпсы, пыим ыубытыгъэ ч1ып1эм къинэгъэ псэемыблэжьхэу Чэсэбый Пыикъо, Ехъул1 э Сахьидэ, 1эшъынэ Ахъирэ яобразхэмк1 э («Над Псекупсом»), хъугъэ-ш1эгъэ инхэу повестхэм къагъэлъагъорэмк1э.
Регулярнэ частхэм якомандованиехэм рахъухьагъэхэм атефэу операцие инхэр партизанскэ отрядхэм зэраш1ыщтыгъэм иш1уагъэк1 э зэуап1эми тек1оныгъэшхохэр къащыдахэу зэрэхъущтыгъэр повестхэм яидейнэ-художественнэ концепцие зыгъэпсыхэрэм зэу ащыщ. Мэхьанэшхо зи1э разведданнэхэр фронтым илиние зэпырахымэ регулярнэ частхэм якомандованиехэм а1эк1агъахьэхэу, ащ иш1уагъэк1э к1оч1э зэхэлък1э пыим утынышхо рахэу, ч1энэгъэшхохэр рагъэш1 хэу зэрэхъущтыгъэм исурэтэу батальнэ эпизодхэр повестэу «Над Псекупсом» къыщытыгъэх.
«Лъык1э зэш нахьи гук1э зэш» е1о адыгэ гущы1эжъым. Зэфыщытык1эм, зэгуры1оныгъэм алъапсэр гушъхьэ зык1ыныгъэр, гук1э зэкъошыныр ары. А идейнэ-нравственнэ принцип шъхьа1эу хэкупсэ п1уныгъэм лъапсэ фэхъурэ гупшысэ зэфэхьысыжьыр 1упк1эу апхырэк1ы Шэуджэным иповестхэм. Гушъхьэ зэкъошныгъэм ык1уач1э щызэхэтэш1э Амзанэ (бжьэхъо л1ыжъэу, партизанхэмрэ подпольщикхэмрэ зэзыпхыщтыгъэу повестэу «Над Псекупсом» зыфи1орэм къытырэм) ипсалъэ. Армейскэ разведчикэу унэм къихьагъэхэм адыгэ к1алэ лейтенантэу зэрахэтыр зеш1эм, лъэшэу гуш1уагъэ ык1и къихьагъэхэм ари1уагъ: «Шъугу къысэшъумыгъабгъ, сик1алэхэр, адыгэ к1алэ зэрэшъухэтымк1э сызэрэгуш1уагъэм пае. Ылъэпкъ щыщым ехъу ц1ыфк1э зымылъытэхэрэм сащыщэу къызышъошъумыгъэш1. Хьау, джы ц1ыф шъыпкъэу щытыр - ар зич1ыгу пае, зихэгъэгу пае пыим ебэнырэр ары. Сэрк1э Султ1ан Къылыщджэрые бэджэшъэжъыр ц1ыфэп. Сэрк1э ц1ыф шъыпкъэхэр шъоры. Ау уилъэпкъэгъухэр л1ыхъужъхэу, псэемыблэжьэу плъэгъунхэр гуш1уагъо». А гупшысэ зэфэхьысыжьыр Нухьэ (гъук1э л1ыжъэу подпольщикхэмрэ партизанхэмрэ зэзыпхыщтыгъэр) игущы1эхэми ащызэхэтэхы фашистхэм агохьэгъэ адыгэ к1элэ легионерым дэгущы1э зыхъук1э: «Ц1ыфэу адыгабзэк1э гущы1эрэ пстэури адыгэп. О умыадыгэу, унапэк1э адыгэм уфэдэми, хьэр тыгъужъым зэрэфэдэм ехьыщыр ны1эп ар». А гупшысэхэр апкъырылъ Мышъэук1ы игущы1эхэми. Гук1э узэкъошыным ц1ыфыгъэ зэфыщытык1э дахэр, гук1эгъур къызэрэк1элъык1орэр щы1эныгъэм илъэныкъо зэфэшъхьафхэмк1э повестхэм къащегъэнафэ тхак1ом. Айтэчрэ Федор Михайловымрэ язэфыщытык1э («Зыщышъумыгъэгъупш!»), партизан радистэу Илья Николаевымрэ подпольщикэу Мамыекъо Гулащэрэ ясюжетнэ линие, Люся Верещагинар фашистхэм заук1ым адыгэ гъэт1ылъык1эк1 э зэрагъэт1ылъыгъэр («Над Псекупсом») ык1и ахэм анэмык1ыбэхэм къаушыхьаты ц1ыфхэр агук1э зэкъошхэ зыхъук1э ц1ыфыгъэ дахэу зэдызэрахьащтхэр.
Зихэгъэгу ишъхьафитыныгъэ пае зыпсэ зытыгъэхэм як1одык1э лъэшыгъи, дэхагъи хэлъ. Ахэр зигъонэмыс зэрэхъугъэхэр гум хэк1ыми, гухэк1ым ык1ы1у къэхъоу гушхогъэ лъэк1и ахэлъ, моу укъа1этэу, ежьхэм ащизэу зып1этынэу къыпк1а1эхэу к1уач1 э горэхэр зэхыуагъаш1э. Угук1э узыфэшъыпкъэ 1офыгъош1ум, 1офыгъо иным пае къин плъэгъугъэми, утын хьылъэ хэпхыми, аужыпкъэм хьадэгъур къыпфыхэк1ыми урыраз: джа гупшысэхэм уафащэ хэкупсэ л1ыхъужъ псэемыблэжьхэм яобраз гъэш1эгъонхэу тхак1ом иповестхэм къащитыгъэхэм.
Документальнэ шъыпкъагъэр повестхэм зэралъапсэм епхыгъэуи публицистикэм инэшанэхэри ахэм апкъырылъ: щы1эныгъэм ихабзэу ш1ур ем зэрэтек1орэр, тек1оныгъэр къыдэхыгъэ зэрэхъурэ хъугъэ-ш1агъэу къыгъэлъагъохэрэм адак1оу, зиидейнэ позицие дэох зимы1э авторскэ еплъык1эр, теубытэгъэ пытагъэ зи1э тхак1ом игупшысэхэр повестхэм къащыплъэ1эсы, авторскэ интонациер ащызэхэохы.
Повестхэм яидейнэ-художественнэ к1уач1э къэзыгъэлъэшырэмэ ащыщ лъэпкъыгъэ колоритэу ахэлъыр. Адыгэ лъэпкъым итарихъ опыт, ифилософие зыфэдэхэр къэзыушыхьатырэ зек1уак1эхэр, гупшысэхэр повестхэм мымак1эу ахэтых, штэмылымрэ штэ1ук1эмрэ зызэраутэк1хэк1э мэш1о бзыйхэр къазэрэдилъэсык1хэу, зэнэкъокъу-зэутэк1 сценэхэри къащытыгъэх. Повестхэм ц1ыфыбэ, ц1ыф зэфэшъхьафхэр ахэт, уахътэу къаубытыхэрэр мыбэми, мамыр илъэсипш1 пчъагъэхэм къащымынэфэщтыр нафэ къызыщыхъурэ, хэти ежь зыфэдэм тет шъыпкъэу мызек1он ымылъэк1ынэу ч1ып1э ефэшъ, шъхьаджи зыфэдэр къызыщылъэгъорэ лъэхъэнэ лъэшых уахътэу повестхэм къаубытыхэрэр.
Зыпсэ емыблэжьыгъэ ц1ыф ш1агъохэу повестхэм къатыгъэхэм тинепэрэ мафэ къытфагъэсыгъ. Тинепэрэ мафэ инэфи, ифаби а л1ыхъужъхэм ац1э уахътэм ипщагъо хэмык1осыхьажьынхэу, тауж къик1ырэ л1эужхэми алъы1эсыжьынхэу зыш1ыгъэ тхак1ом рэзэныгъэшхо фэмыш1ын плъэк1ырэп.
Шэуджэн Аюбэ адыгэ литературэм и1ахь гъэнэфагъэ хилъхьагъ, ащ ихэхъоныгъэ гъогу лъэуж 1упк1э къыхинагъ. Тхак1охэм я Союз Шэуджэныр хэмытыгъэми, гупшысэ куухэр зыдэзы1ыгъ, 1эпэ1эсэныгъэ ин зи1э тхак1оу ар зэрэщытыгъэм уехъырэхъышэжьынэу щытэп. Ары адыгэ тхак1охэм я Союз зызэхащагъэр илъэс 70-рэ зыщыхъурэм ипэгъок1эу «Адыгэ Республикэм итхак1охэр» зыфи1орэ тхылъым адрэ тхак1охэм зэу ащыщэу Шэуджэн Аюбэ ищы1эныгъэ ык1и итворческэ гъогу къытегущы1эрэ тхыгъэ къызык1ыдэхьагъэр.
Шъхьэлэхъо Абу. Гъэз. «АМ», 2004, 11.11.


КIэлэцIыкIухэм Iэдэбныгъэ ыкIи сакъыныгъэ ахэлъэу гъогум щызекIонхэмкIэ нахьыжъхэм пIуныгъэ Iофтхьабзэу ахэм адызэрахьэрэм мэхьанэшхо иI.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ащыщхэр машинэхэр бэу зэрыкIорэ гъогухэм апэблагъэу щытых. Ахэм ащыщ Адыгэкъалэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Созвездиер». IыгъыпIэр асфальт гъогум игъунэгъоу зэрэщытым къыхэкIэу лъэсрыкIо кIэлэцIыкIухэмкIэ ыкIи ахэм янэ-ятэхэмкIэ щынагъоу щыт. Арышъ, IыгъыпIэм икIэлэпIухэм мы гумэкIыгъом лъэшэу анаIэ тырагъэты, гъогурыкIоныр щынэгъончъэным епхыгъэ Iофтхьабзэхэр ренэу зэхащэх. КIэлэцIыкIухэм нахь гурыIогъошIу зэрафэхъунэу джэгукIэ шъуашэм илъ зэнэкъокъухэр рагъэкIокIых, сурэтхэр арагъэшIых, усэхэр ыкIи орэдхэр къаIох, узыгъэгъозэрэ стендхэр, тамыгъэхэр агъэуцух.
«Звездочка» зыфиIорэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм ия 2-рэ группэ исхэм гъогурыкIоным пылъ шапхъэхэр къафэсэIуатэх. Ахэм афэгъэхьыгъэ макетышхоу шIыгъэр группэм чIэтэу гъогум щынэгъончъэу щызекIонхэу кIэлэцIыкIухэр сэгъасэх. IыгъыпIэм дэт автодромыр ахэм лъэшэу якIас, нэфрыгъуазэр ыкIи тамыгъэхэр дэгъоу ашIэхэ хъугъэх.
БэмышIэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Созвездием» гъогум щынэгъончъэу ущызекIоным фэгъэхьыгъэ Iофтхьэбзэ гъэшIэгъон щызэхащагъ. ГъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ къэралыгъо автоинспекциеу «Адыгейский» зыфиIорэм иинспекторэу Яна Соколовам пшысэм къыхэхыгъэ геройхэу Микки Маусыр ыкIи Попугаир игъусэхэу гъогурыкIоныр щынэгъончъэным шапхъэу пылъхэр кIэлэцIыкIухэм къафаIотагъэх. Адрэхэри гъогурыкIоным ишапхъэхэм афэгъэхьыгъэ усэхэм къяджагъэх, гъогу тамыгъэхэм япхыгъэ хырыхыхьэхэр къашIагъэх.
Нэужым гъогум узэрэщызекIон фэе шапхъэхэр зытетхэгъэ плакатхэр кIэлэцIыкIухэм аIыгъхэу гъогум ыкIи зэпырыкIыпIэхэм къатеуцохи, машинэхэр къагъэуцухэзэ, водительхэм сыдигъуи сакъыныгъэ къызхагъэфэн зэрэфаер агу къагъэкIыжьыгъ.
КIэухым Iофтхьабзэм хэлэжьэгъэ кIэлэцIыкIухэм зэкIэми къэнэфырэ тегъапкIэхэр аратыгъэх. КIэлэцIыкIухэм а мафэр мэфэкI шъыпкъэ афэхъугъ.
Адыгэкъалэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Созвездием» икIэлэпIоу
Р. ПЧЫХЬАЛIЫКЪУ.


Апшъэрэ еджапIэм иапшъэрэ пшъэрылъхэр

Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Адыгэ къэралыгъо университетым иректорэу Хъунэго Рэщыдэ зыIокIэм апшъэрэ еджапIэм иджырэ Iофыгъохэм атегущыIагъэх.
Непэ Адыгэ къэралыгъо университетыр грант IэпыIэгъум гъэхъагъэ хэлъэу хэлажьэ. Мы илъэсым апшъэрэ еджапIэм Урысые Федерацием гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ, Урысые научнэ фондым ыкIи ушэтын инхэмкIэ Урысые фондым ягрант заулэ къыхьыгъ.
Грантхэм ащыщ къызэрэдилъытэрэмкIэ, Адыгэ къэралыгъо университетым наукэм епхыгъэ кавказ хьисап гупчэ къыщызэIуахыщт, Урысыем и Къыблэ ишъолъыр ыкIи иуниверситет заулэ ащ къыхиубытэщт. Мы лъэхъаным программэм ипроект Урысые Федерацием гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ щыхэплъэх мылъкоу а Iофым пэIухьащтыр зыфэдизыр агъэнэфэн мурад яIэу.
Адыгеим и ЛIышъхьэ зэIукIэгъум хэлажьэхэрэм анаIэ тыраригъэдзагъ непэрэ уахътэм къыгъэуцурэ Iофыгъохэр къыдалъытэхэзэ гъэсэныгъэр нахьышIоу зэхащэн зэрэфаем.
«ТапэкIэ къытшъхьапэн фаеу хъущт сэнэхьатхэм такъыпкъырыкIызэ ныбжьыкIэхэм яегъэджэн нахь зедгъэушъомбгъун фае. Ащ дакIоу еджапIэхэм зэращырагъаджэхэрэм, апшъэрэ еджапIэхэм егъэджэн Iофыр зэращызэхэщагъэм, IэпэIэсэныгъэ ин зиIэ кадрэхэм ягъэхьазырын ренэу тынаIэ атедгъэтын фае», — къыкIигъэтхъыгъ КъумпIыл Мурат.
Адыгэ къэралыгъо университетым иректор къызэриIуагъэмкIэ, грант IэпыIэгъум диштэу университетыр республикэм иеджапIэхэм кружокхэр, секциехэр ыкIи нэмыкI объединениехэу гъэсэныгъэ шъхьаIэмрэ тедзэмрэ зыкъягъэIэтыгъэным фытегъэпсыхьагъэхэр ащызэхэщэгъэнхэм япроектхэм ягъэхьазырын чанэу хэлажьэ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


«КIэлэцIыкIур еджапIэм фэтэгъэхьазыры»

Джа цIэр зиIэ Iофтхьабзэр илъэс къэс хьыкум приставхэм яфедеральнэ къулыкъу и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм регъэкIокIы. ШышъхьэIу мазэр екIыфэ район отделхэми ар ащыкIощт.
ШIэхэу илъэсыкIэ еджэгъур аублэжьыщт. Ащ ипэгъокIэу кIэлэцIыкIур еджапIэм фэбгъэхьазырыным ахъщэшхо текIуадэ, ны-ты пэпчъ исабый ищыкIагъэр ригъэгъотыным дэгуIэ. Ау зэхэкIыжьыгъэхэ унагъохэу, кIэлэпIупкIэр игъом къызыIэкIэмыхьэхэрэм ар къяхьылъэкIы.
Iофтхьабзэу «КIэлэцIыкIур еджапIэм фэтэгъэхьазыры» зыфиIорэр а лъэныкъомкIэ ахъщэ чIыфэ зытелъхэр Iоныгъом и 1-р къэмысызэ «къагъэущынхэм» фэIорышIэ. Мыхэм екIолIэкIэ гъэнэфагъэ къафагъоты. Хьыкум приставым зэдэгущыIэгъу зэфэшъхьафхэр адешIых.
Iофтхьабзэр окIофэ алиментхэр къатынымкIэ ГъэIорышIапIэм иподразделение пстэуми рейдхэр, «пчъэ зэIухыгъэхэм я Мафэ» ащыкIощтых, Общественнэ советыр, динлэжьхэр, IофшIэн ягъэгъотыгъэнымкIэ Гупчэр ахэм къахагъэлэжьэщтых.
Хьыкум приставхэм яфедеральнэ къулыкъу и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ны-тыхэу чIыфэ зытелъхэм закъыфегъазэ егъэзыгъэ Iоф къыхэмыхьэу алиментыр атынэу, ясабыйхэр еджэнхэм фэшI ящыкIагъэр арагъэгъотынэу.


Аскъэлае пл1э кощыгъэ.
Ары тинахьыжъмэ къа1отэжьэу зэрэзэхэсхыгъэр. Ау ащ фэдизрэ кощыгъэми джы зыдэщысым ихэгъошъхьэ 1эгъо-ч1ыгъохэм арык1ырэп. Апэдэдэ чылэр зыщыщысыгъэр тыгъэ-къок1ып1э лъэныкъомк1э, километрипл1ык1э Цутхьэлэ мэз к1ыбк1э заджэхэрэм пэгъунэгъоу ары. Непэ а ч1ып1эм Хэкужък1э еджэх. Ащ къик1ыжьынхэу къызыхэк1ыгъэр уз 1аеу тэлаор ары. Пщыгъор зы1ыгъыгъэ зэшыхэу Аскъалэрэ Гъобэрэ унагъоу къэнэжьыгъэхэр зэфагощыхи, зыр — Аскъалэ — Мэртэ псыхъо пэблагъэу бгышъхьэм щет1ысэхыгъ. Адрэр — Гъобэ - Пщыщэ 1ушъо 1ут1ысхьагъ. Джаущтэу зэшит1умэ ац1эхэр чылэхэу Аскъэлаерэ Гъобэкъуаерэ къатенагъэх. Пц1ыми, шъыпкъэми, ары къэбарым къы1орэр. Ящэнэрэу Аскъэлае зэкощым, къуаджэу Нэшъукъуае пэч1ынат1эу, Мартэ иджабгъу нэпкъ тет1ысхьэгъагъ.
Нэшъукъуае игъунэгъоу чылэр зыдэт1ысыгъэгъэ ч1ып1эм «Аскъэлэякъэк1э» непэ еджэх. Ащ зы т1эк1урэ исыхи, ет1ани, къагъэзэжьи, Сэрэежъ 1уашъхьэм дэжь къэт1ысыжьыгъэх. Ащ зэрисыгъэр къэзыушыхьатырэ щысэ горэ къэсхьын. Аскъэлэепщым апэрэ нысэр къызыфащэм, бгышъхьэ лъагэм къехэу Мартэ нэс псыхьэ зэрэмык1ощтым пае, Мартэ къулэджэ куу къыхаригъэщи, къуаджэр зытес бгышъхьэм къыраригъэщэл1эгъагъ. Ащк1э благъэ фэхъугъэ К1эмыгуепщым илъэк1 ригъаш1эмэ ш1оигъуагъ. Къуладжэр Мартэ зыщеуал1эрэм дэжь «Сэрэежъ 1уашъхьэк1э» еджэхэу хъурэябзэу 1ошъхьэшхуагъ. Ащ ылъапсэ ушыумэ укъыдэмыщынэу къулэджэ куу и1агъ. Аскъэлаемэ а 1уашъхьэр япытап1эу щытыгъ.
Ащ нэмык1эу «Аскъэлэякъэр» а1озэ нэшъукъуаехэр а бгышъхьэу чылэр зытесыгъэм еджэх.
Джыри къэбар цып. Стамбулик1ыжьым фэгъэхьыгъэу аскъэлаемэ гъыбзэ аусыгъагъ. Сыц1ык1угъ ар тичылэ л1ыжъхэу Нат1экъо Пщымафэрэ Л1ыхъук1э Мыхьамодэрэ къа1оу зызэхэсэхым. Сатырит1у сыгу къэк1ыжьырэр:
«Мыстхъэ бынны гущэм ич1ык1эхэр къызажъуи,
Жъогъок1э к1ахьыри къызежьэм,
Тызэрэунэхъуным сенэгуягъи».
«Мыстхъэ бын» зыфи1орэр Аскъэлае икъок1ып1э лъэныкъок1э бгышъхьэ к1ыбым илъ лэжьэп1э ч1ыгушху. Агъэфедэу, ажъоу зыхъугъэщтыр джы чылэр зыдэщысым къызэт1ысыжьыр арыщт.
Аскъэлае непэ зыдэщыс ч1ып1эм къызыт1ысыгъэ уахътэм шыхьат техъухьэу джыри къыхэзгъэхъожьын: 1887-рэ илъэсым Гырунэ (Агъэлым) къик1ыжьыхи унэгъо заулэ шапсыгъэмэ ахэт1ысхьэхи, илъэс пш1ык1ут1о ахэсыгъэх. 1899-рэ илъэсым ахэр Аскъэлае къыдэт1ысхьажьыгъагъэх. Сэ сятэ, Гедыоджэ Пщымафи, ахэм ахэтыгъ. Ахэм а1оу бэрэ зэхэсхыгъэ: «Аскъэлаемэ такъызыхэт1ысхьажьым, емызэкъуаехэмрэ аскъэлаехэмрэ зызэт1ысыл1эжьыгъэхэр джыри илъэс щэк1ым нэсыгъагъэп».
Къэзы1отэжьыгъэр ГЕДЫОДЖЭ Хьис
*******
Аскъэлаехэр джы зыдэщысхэм икъыблэ-къок1ып1э лъэныкъок1э бгым тесхэзэ, Нэшъукъуае дэжь к1онхэу къыхахьи, за1эти кощыгъэх. Нэшъукъуае джы зыдэщысым икъок1ып1э лъэныкъок1э, Мартэ псыхъо иджабгъук1э, бгыч1эм ч1эт1ысхьагъэх. Илъэсищэ фэдизрэ ащ къыщысыгъэх, аскъэлэе къэхалъи щыря1э хъугъагъэ.
А къэхалъэр нэужым нэшъукъуаемэ якъэхалъэ хъужьыгъэ.
Хьэлат1э ипсын а1оу аскъэлэе къэхалъэм дэжь Мартэ нэпкъыч1эм дэтыгъ. Ащ ращызэ, псыр 1офыш1э губгъом щы1эмэ афащэщтыгъэ.
Илъэсищэ ащ къыщысыгъэхэу къыздик1ыгъэгъэ хэп1эжъым къэк1ожьыгъэх, ау бгышъхьэм дэмык1оежьыхэу Мартэ нахь пэблагъэхэу, ащ к1эрыпхъагъэхэу псыхъо ныбэм дэт1ысхьагъэх. Ащ къэкощыжьынхэм ыпэк1э ц1ыф куп къызыхагъэк1и къэк1огъагъ. Ащыгъум а ч1ып1эм чъыг шъэджашъэхэр итыгъэх, пэнэ кондэ цунхэри уахэк1ын умылъэк1ынэу ахэм ак1эпхъэгъагъ, чъыг зэрымыт ч1ып1эмэ мэкъоу арытыр мэкъу к1ыр мэкъушхоу, ащ ыч1эгъэгъ цумпэр ч1изэу алъэгъуи (джы къызынэсыгъэми чылэгу къэхалъэм цумпэ къыдэк1э), агу рихьи, къак1охи, т1ысыгъагъэх. Т1эк1у-т1эк1узэ чылэм зиушъомбгъугъ.
Къэзы1отэжьыгъэр БЭГЪУШЪЭ Нухь Заубэч ыкьу.
Зытхыгъэр ТХЬАРКЪОХЪО Юныс.
Аскъэлае ихьаблэхэр
Ижъык1э къызэра1отэжьырэмк1э, Аскъэлае джыдэдэм зыдэщысым къэмыт1ысыжьызэ бэк1аерэ кощыгъэ. Гущы1эм пае, Блэнао ижэпкъы тесыгъэу, Сэрэежъ 1уашъхьэм тесыгъэу, зы куп гори ахэк1и Нэшъукъуаемэ адэжь к1охи т1ысыгъагъэхэу а1о. Ау джы-дэдэм зыдэщысым лъапсэу и1эр Къоджак1эк1э тызаджэрэм ипчэгу ары. Ащ къынэуж адрэхэр хьэблэ-хьаблэу, чылэ ц1ык1у п1оми хъунэу, е зэрэл1акъоу къак1элъырыт1ысхьажьыхэзэ, чылэм зиушъомбгъугъ. Гущы1эм пае, джыдэдэм чылэр зыдэщысым икъыблэ лъэныкъок1э Псэгъубэ ичылэ щысыгъэу а1о.
Ахэри къяк1ужьыгъагъэх, джыдэдэми псэгъубэкъохэр дэсых. Л1ыхъук1э зэтек1ыр Тыкъэм игъусэу къызят1ысыл1эжьым Тыкъэм ш1оигъуагъэр Л1ыхьук1эхьаблэк1э чылэм еджэнхэу арыти, Аскъалкъопщым къэбар фигъэхьыгъ: «Тэ къытхэт1ысхьэжьыгъэшъ, Аскъэлаек1э ахэри к1ощтых, ащ къемызэгъырэмэ Л1ыхъук1э я Тыкъэ, емызэгъкъуаек1э тяджэщт» ы1уи джащ тек1ыгъэу «емызэ-къуаехэк1э» а чылэ цыпэм (къыблэмк1э) пысхэм зэрэчылэу яджэх.
Станицэу Гривинскэм пэмычыжьэу Агъэлэр а1оу щысыгьэ къуаджэм дэсыгъэхэр шапсыгъэ къыщегъэжьагъэу бжъэдыгъу къэсэу чылэмэ къахэт1ысхьажьыгъагъэх. Тэ тичылэ ахэр къызыдэт1ысхьажьхэм гырунэк1э яджагъэх. Къохьап1эмк1э къызэрик1ыгъэхэр къыхэщэу чылэм икъыблэ-къохьэп1э лъэныкъок1э чылэ гъунэм грунэ хьаблэу 1899 — 1911-рэ илъэсхэм т1ысыгъагъэх.
Грунэк1э яджэхэу Аскъэлае л1акъохэр дэсых. Ахэр Гедыуаджэхэр, Хьэк1акохэр, Натхъохэр (джыдэдэм дэсыжьхэп), Щэхэл1хэр, Чэтыухъухэр, Козынэхэр, Тэмэкъуаехэр, Хьэшъхъуанэкъохэр, Хьэджалдыйхэр, Джарымэхэр, Мэджэсхэр, Мыгукъохэр (джыдэдэм дэсыжьхэп). Ауж дэдэ къэк1ожьыгъагъэр 1908-рэ илъэсым Мыгукъо Къамболэтэу Пщыкъуй ыкъор арыгъэ.
Къэзы1отэжьыгъэр ГЕДЫОДЖЭ Хьис Пщымафэ ыкъу.
Къэзытхыжьыгъэр БЭГЪУШЪЭ Налбый Нухьэ ыкъу.


Адыгеим и Официальнэ лIыкIоу агъэнэфагъ

Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ и Указэу тыгъэгъазэм и 14-м къыдэкIыгъэм тетэу Хьатэгъу Налбый Адыгэ Республикэм и Официальнэ лIыкIоу Краснодар краим иадминистрацие ипащэ дэжь щыIэнэу агъэнэфагъ.
Адыгэ Республикэм и Официальнэ лIыкIоу Урысые Федерацием и Президент дэжь щыIэ хъугъэ Трахъо Тимур ычIыпIэ ар ихьагъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зэIукIэгъум илъэхъан хигъэунэфыкIыгъ Хьатэгъу Налбый пэщэныгъэ зехьэгъэнымкIэ опытышхо зэриIэр, джащ фэдэу Адыгэ Республикэм и Официальнэ лIыкIоу Краснодар краим иадминистрацие ипащэ дэжь щыIэ зыхъукIэ IофшIэнэу къыпыщылъымкIэ зэшIуихын фэе пшъэрылъхэр фигъэнэфагъэх.
КъумпIыл Мурат къыхигъэщыгъ гъэхъагъэу тапэкIэ зэдашIыгъэхэр гъэпытэгъэнхэ, Адыгеимрэ Краснодар краимрэ язэдэлэжьэныгъэ джыри нахь зегъэушъомбгъугъэн зэрэфаер.
«БэшIагъэ тэ блэгъэныгъэ ыкIи IофшIэным епхыгъэ зэфыщытыкIэхэр краим зыдытиIэхэр. Лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ шIуагъэ хэлъэу Iоф зэдэтэшIэ. Ау тызэгъусэу зэдызэшIотхын фэе Iофыгъуабэ джыри къытпыщылъ. Арышъ, бгъуитIумкIи федэ зыхэлъ зэдэлэжьэныгъэр нахь дгъэлъэшын фае. Тызэгъусэу зэдызэшIотхыщт проектхэм шIуагъэ къатыным, кIэухышIу афэхъуным мэхьанэшхо иIэу щыт», — къыхигъэщыгъ КъумпIыл Мурат.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


ЛIэужхэм апай
Къэбэртэе-Бэлъкъар Республикэм щыпсэухэу Нэфышъэ Ахьмэдрэ Дианэрэ къагъэхьыгъэ тхыгъэр мы мафэхэм редакцием къыIукIагъ.
Тихэгъэгу къэзыухъумэзэ фэхыгъэхэм ящыIэныгъэ гъогу зэтегъэуцожьыгъэным ятэрэ ыпхъурэ дэлажьэх. 2015-рэ илъэсым Ахьмэд янэу Розэ ятэу Тлизамэ Хьамидэ зэуапIэм Iутызэ къыгъэхьыгъэгъэ письмэ 50 фэдизрэ зэрэфэхыгъэмкIэ къэбар гомыIур зэрытымрэ къыритыгъагъ ыкIи ТекIоныгъэшхом ия 70-рэ илъэс ащ фэгъэхьыгъэ тхыгъэ къыхиуты шIоигъоу къелъэIугъ. Младшэ сержантэу Тлизамэ Хьамидэ фэгъэхьыгъэ къэбарыр ыугъоинэу зырегъажьэм, Ахьмэд ыгъэунэфыгъ ятэжъ къылэжьыгъэ орденитIу — Жъогъо Плъыжьым иорден ыкIи Щытхъум иорденэу я III-рэ шъуашэ зиIэр — къызэрэрамытыжьыгъэхэр ыкIи ахэм язэгъэгъотыжьын фэгъэхьыгъэ IофшIэныр рагъэкIокIи, мэфэкI шIыкIэм тетэу джа илъэс дэдэм янэ ахэр IэкIагъэхьажьыгъэх. Илъэсэу тызхэтми джыри зы тын ятэжъ къырамытыжьыгъэу агъэунэфыгъ — «Кавказым икъэухъумэн пай» зыфиIорэ медальри къызIэкIагъэхьажьыгъ. Джаущтэу егъэжьагъэ хъугъэ IофшIэныр джыри лъагъэкIуатэ — дзэкIолI нэбгыри 100 фэдизмэ ящыIэныгъэ гъогу зэтырагъэуцожьыгъ, СССР-м икъэралыгъо тын 85-рэ къэзылэжьыгъэхэм яIахьылхэм къарамытыжьыгъэу агъэунэфыгъ. Ахэм язэгъэгъотыжьын джы пылъых. Адыгеим икIи Хэгъэгу зэошхом хэлэжьэгъэ АфэшIэгъо Масхьудэ къытефэщтыгъэ тынхэу къагъотыжьыгъэхэри Iофышхоу ашIагъэм изы Iахьых.
Илъэс 73-м нахьыбэ зытешIэжьыгъэ уж Щытхъум иорденэу я III-рэ шъуашэ зиIэмрэ медалэу «За оборону Кавказа» зыфиIорэмрэ яудостоверениехэу АфэшIэгъо Масхьуд Къамболэт ыкъом ыцIэ зытетхэр лIыхъужъым ыкъом ыкъо ратыжьыщтых.
АфэшIэгъо Масхьуд Къамболэт ыкъор — красноармейцагъ (1910. — 25.08.1944)
«Урысые гъэзетым» исайт илъыхъон базэу «ТекIоныгъэм и Жъуагъохэр» зыфиIорэм къэбарэу АфэшIэгъо Масхьуд Къамболэт ыкъом Щытхъум иорденэу я III-рэ шъуашэ зиIэр зэрэрамытыжьыгъэр ит. Сайтэу «Лъэпкъым илIыхъужъныгъ» зыфиIорэм ащ инаградной тхьапэ хэлъ, лъэпкъэу зыщыщымкIэ итхагъэр — адыг. Зэо хъугъэ-шIагъэхэм къызэраушыхьатырэмкIэ, 1944-рэ илъэсым Iоныгъом и 13-м тидзэхэм чIэнэгъэшхохэр ашIыгъэх. «Мемориал» зыфиIорэ сайтым къыщыхэдгъэщыгъ красноармейцэу АфэшIэгъо Масхьудэ шышъхьэIум и 25-м, 1944-рэ илъэсым Польшэр шъхьафит ашIыжьызэ зэрэфэхыгъэр.
Лъыхъон-къэгъотыжьынхэр зэшIотхыхэзэ, факт горэми лъэшэу тынаIэ тырыригъэдзагъ — АфэшIагъор я 9-рэ пластунскэ щэрыокIо Краснодар Краснознаменнэ добровольческэ дивизиеу Кутузовым ыкIи
Жъогъо Плъыжьым яорденхэр къызэратыгъэхэу Грузинскэ ССР-м и Апшъэрэ Совет ыцIэ зыхьырэм хэтэу зэрэзэуагъэр ары. (Хэгъэгу зэошхом СССР-м пластунскэ къулыкъу соединениеу зызакъу хэтыгъэр. Ар зэрэщытэу пшызэ къэзэкъхэмкIэ рагъэкъугъагъ).
ТапэкIэ АфэшIэгъо лIакъохэр Къэбэртаем щыпсэущтыгъэх. Мы уахътэми ахэм ащыщхэр Бахъсан районым исых. Хэгъэгу зэошхом илъэхъан АфэшIэгъо лIакъом щыщэу нэбгырэ 45-рэ Къэбэртэе-Бэлъкъарым ращыхи псэемыблэжьэу пыим езэуагъэх, Хэгъэгум апсэ фагъэтIылъыгъ. АфэшIэгъо Масхьуд Къамболэт ыкъом къыгъэнэгъэ-къыкIэныгъэ лIэужхэм ащ зэошхом къыщыфагъэшъошэгъэ тын лъапIэхэр аIэкIэдгъэхьажьхэмэ тшIоигъоу Iофэу тшIагъэм, ар зэкIэ зэпхыгъэм джы ягугъу къэтшIымэ тшIоигъу.
АфэшIэгъо Масхьуд Къамболэт ыкъор динлэжьэу Къамболэт иунэгъо Iужъу къуаджэу Фэдз, Кощхьэблэ районым, 1910-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Адыгэ, унагъо иIагъ, зы кIалэрэ — Сэфэрбый, зы пшъашъэрэ — Цацэ ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ зэдапIущтыгъ.
М. АфэшIагъор Дзэ Плъыжьым ащагъ, Кощхьэблэ РВК-м игъоу зэрилъэгъугъэу, Iоныгъом и 12-м, 1943-рэ илъэсым.
Зэо къэбархэм зэращыгъэунэфыгъэу, я 9-рэ шхончэо дивизиеу N 70838-м чIэнэгъэшхо дэдэхэр зэришIыгъэхэр Iоныгъом и 13-м, 1944-рэ илъэсым къаIотагъ. Ежь АфэшIагъор заом шышъхьэIум и
25-м, 1944-рэ илъэсым щыфэхыгъ. Польшэр шъхьафит зышIыжьыщтыгъэхэм ащыщыгъ. Апэдэдэ ащ ихьадэ 2550-рэ лъэгапIэу, селоу Боров икъыблэ-къохьапIэ, Дембецкэ уездым, Польшэм щагъэтIылъыгъагъ. ЗэрэщымыIэжьымкIэ ягуащэ тхьапэр къыфахьыгъэ-къыфамыхьыгъэм тыщыгъуазэп. Ау тэ тэшIапэ АфэшIэгъо Масхьуд зыщымыIэжь уж Щытхъум иорденэу я III-рэ шъуашэ зиIэр къызэрэфагъэшъошагъэмкIэ макъэ къызэрэрамыгъэIугъэм.
Я 36-рэ пластунскэ полкым икомандирэу, подполковникэу А. К. Орловым красноармейцэу М. Къ. АфэшIагъом Щытхъум иорденэу я III-рэ шъуашэ зиIэр къыратынэу къыгъэлъэгъуагъ. ШышъхьэIум и 27-м, 1944-рэ илъэсым къыратхыкIыгъэ наградной тхьапэм итхагъ: «Красноармеец Афашагов Махмуд Камбулатович — стрелок 8 сотни 23 августа 1944 года первым поднялся в атаку, вел огонь на ходу, первым ворвался в населенный пункт Зассов, уничтожил 4-х эсэсовцев. Своим мужеством и смелостью увлекал остальных казаков на врага, чем способствовал успешному освобождению села Зассова от врага». Я 9-рэ пластунскэ Краснодар дивизиеу орденэу Жъогъо Плъыжьыр зиIэу 1-рэ Украинэ зэуапIэм хахьэрэм икомандир иунашъокIэ шышъхьэIум и 30-м 1944-рэ илъэсым я 36-рэ пластунскэ полкым идзэкIолIэу АфэшIэгъо Масхьуд Къамболэт ыкъом Щытхъум иорденэу я III-рэ шъуашэ зиIэр къыфагъэшъошэгъагъ.
Ау тылъыхъо зэхъум, «Урысые гъэзетым» исайт илъыхъон базэу «ТекIоныгъэм и Жъуагъохэр» зыфиIорэм къитхыгъ АфэшIагъом орденыр зэрэрамытыгъэр.
Кавказыр къэзыухъумэгъэ дзэ зэфэшъхьафхэм ахэт я 9-рэ Краснодар пластунскэ щэрыокIо дивизиеу, адыгэ красноармейцэу М. Къ. АфэшIагъор зыхэтыгъэр, ащи медалэу «Кавказыр къызэриухъумагъэм пае» зыфиIорэр къызыфагъэшъошэн фаеу алъытагъэхэм ащыщыгъ.
Ау, гухэкIми, дзэкIолIыр зыфэхыгъэ ужым ащ икъэралыгъо тынхэу псэкIэ къылэжьыгъэхэр игупсэхэм, иIахьылхэм аIэкIэгъэхьажьыгъэнхэ зэрэфаехэр зытефэхэрэм ащыгъупшагъ.
Адыгеим къыщыдгъотыгъ дзэкIолIым ыкъом ыкъо. Ятэжъ изэо гъогухэм ыкIи изэо тынхэм Сэфэрбый ыкъо АфэшIэгъо Рустем ащыгъозагъэп. Яунэгъо альбом ятэжъ исурэт закъо дэлъыгъ.
Iоныгъом и 21-м, 2017-рэ илъэсым АфэшIэгъо Рустем Сэфэрбый ыкъом ыцIэкIэ тхылъхэр дгъэхьазырхи, лъэIу тхылъ УФ-м ухъумэнымкIэ и Министерствэ кадрэхэмкIэ и ГъэIорышIэпIэ ШъхьаIэ дгъэхьыгъэх, ащ тыщыкIэлъэIугъ Хэгъэгу зэошхом лIыгъэ хэлъэу заозэ хэкIодэгъэ М. Къ. АфэшIагъом къылэжьыгъэ тынхэу (ащ иунагъо нэмысыгъэхэу) Щытхъум иорденэу я III-рэ шъуашэ зиIэмрэ медалэу «За оборону Кавказа» зыфиIоу АфэшIэгъо Масхьуд Къаболэт ыкъом къыратыгъэхэм яудостоверениехэр иунагъо къыфагъэхьыжьынхэу, шIэжьыр агъэлъэпIэнэу.
Чъэпыогъум и 27-м, 2017-рэ илъэсым зигугъу тшIыгъэ къулыкъум къикIи, лIыхъужъым ыкъом ыкъоу Р. С. АфэшIагъом письмэ къыIукIагъ. Ащ къыщеIо тхыгъэм зэрэхэплъагъэхэр ыкIи зыцIэ къыщыриIогъэ къэралыгъо тынхэу ятэжъ къыфагъэшъошагъэхэм яудостоверениехэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ къызэрэфагъэхьыжьыщтхэр.
Тэри, мы Iофым ылъапсэ зыфыгъэхэм, лъэшэу тигуапэ Хэгъэгу зэошхом илъэхъан къалэжьыгъэ тынхэу лIэужхэм къаIумыкIэжьыгъэхэм якъэгъотыжьынкIэ тизичэзыу IофшIагъэ зэрэмыпкIэнчъэр. Илъэс 73-рэ тешIэжьыгъэу УФ-м и Президент зыкIэтхэжьыгъэ нэпэеплъхэу Щытхъум иорденэу я III-рэ шъуашэ зиIэмрэ медалэу «За оборону Кавказа» зыфиIорэмрэ иунэгъо хъарзынэщ АфэшIэгъо Рустем хилъхьажьышъущтых.
НЭФЫШЪЭ Ахьмэд, КъБР-м хьакъулахьхэмкIэ имежрайон инспекциеу N 2-м икъэралыгъо хьакъулахь инспектор шъхьаI.
НЭФЫШЪЭ Диан, КъБР-м икъэралыгъо университет хабзэмкIэ, экономикэмкIэ ыкIи финансхэмкIэ иинститут ия 2-рэ курс щеджэ.


Испание
Испание, е Королыгъоу Испание – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Мадрид. ЦIыфэу нэбгырэ млн 46-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 505 370 км². БзэшъхьаIэр – испаныбз. Испаниер хэгъэгу къарыукIаеу щыт, экономикэмкIи, политикэмкIи.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Испанием и Королэу Филип я-VI.
Хэгъэгу тхьаматэр – Мариано Рахой.
Географие
Тарихъ
ЛIэшIэгъу пчъагъэрэ Испанием ДунэякIэм ызныкъо ыIыгъыщтыгъэ (еплъ Колониехэр). 1492-рэ илъэсым щегъэжьагъэу (Колумбыр Америкэм зынэсыгъэр) XX-рэ лIэшIэгъум нэс.


ŞHAPLI Sevinç Komaç: Manyas Hacıosman köyü doğumlu ve 64 yaşındayım, Hacıosman'da oturuyorum. Adım Sevinç Komaç, Şhaptlı ailesindenim. Eşim Özcan Komaç, 72 yaşında ve köyümüzden, Ç'ıv (Çvıu/Ч1ыу) ailesinden. Benim çocukluğumda Wubıhça'yı iyi bilenler vardı ve yaşlılar arasında konuşuluyordu. Babam ve annem de Wubıhça konuşuyorlardı. Ben de konuşulanları az çok anlıyordum. Eşim ise Wubıhça'yı benden daha iyi bilir.
HAPİ Cevdet Yıldız: Wubıhça niçin unutuldu?Köyünüzün Wubıhça adı var mıydı?Meşe ağacı sizin için bir anlam taşıyor mu?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Wubıhça'yı konuşanlar azdı, sadece 3-5 köyde bilinirdi, ayrıca köyümüze başkaları yerleşti, evlenme ve karışmalar oldu. Sanırım Wubıhça bu gibi nedenlerle söndü. Köyümüzün Wubıhça adı "Lek'uaşe/Köleköy" olarak bilinir. Köyümüzün ortasında, hala, Adigelerin simgesi olduğu söylenen büyük bir meşe ağacımız var. Ayrıca K'ey Psı dediğimiz çay kıyısına 50 metre mesafede, Hıdrellez yerimizde büyük bir meşe ağacı daha var, orası bizim geleneksel dua yerimiz. Burada Abdullah Dede adında bir Çerkes ermişe ait olduğu söylenen bir mezar da var. Dedenin kabrinin üzerine bir ağaç çatı yapılmıştı, ama aynı gece dedenin çatıyı söküp 50 metre ilerideki çaya fırlattığı söylenir. Bu olay olduğunda ben 5-6 yaşındaydım, çatıyı K'ey Psı'ya (ırmağa) atılmış halde gözlerimle gördüm. Kabir daha sonra betonla çevrildi, üstü halen açık.
HAPİ Cevdet Yıldız: Hıdrellez yerine hangi amaçlarla gidiyordunuz? Adigece ile Wubıhça çok farklı mıydı?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Daha çok yağmur duası için giderdik. Ailelerin ilk çocukları yağmur yağması dileğiyle suya sokulup ıslatılırdı. Sonra dua edilir, metaz yenirdi. Ayrıca bebek 40 günlük olduğunda K'ey Psı kıyısına götürülür, bereket, sağlık ve uzun ömür dileğiyle çaya buğday serpilirdi. Buna "Qelege ohej" denirdi. Ayrıca K'ey Psı boyunda kızlı erkekli eğlenceler (gegu) düzenlenirdi. Wubıhça Adigece'den çok farklıydı, aynı sözcüklerin anlamları bile farklı olabiliyordu. Örneğin, Türkçe "su" karşılığı Adigece'de "psı", Wubıhça'da ise "bzı" dır. Oysa Adigece'de "bzı", su değil, "dişi" anlamını verir: "ha bzı"- "dişi köpek" gibi.
HAPİ Cevdet Yıldız: Manavlarla ilişkileriniz nasıldı? Köyde köle olanlar da var mıydı?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Eskiden Manavları ve köleleri içimize sokmaz, onları uzak tutardık. Daha sonra, önce köle kızlar, ondan sonra da köle gençler yavaş yavaş toplantılarımıza (zekhes, haç'eş) alınır oldu. Bunları da yaşadım. Köyümüzde köleler çoğunluktaydı, Tevfik Esenç de köle kökenlidir.
HAPİ Cevdet Yıldız: Eskiden kölelerin efendilerinin çiftliklerinden kaçmaya başladıkları, bunun üzerine köle sahiplerinden bir heyetin İstanbul'a gidip kaçak kölelerinin yakalanıp kendilerine geri getirilmeleri için Padişah'tan yardım istediği ama Padişah'ın köleliğin kaldırıldığını, herkesin özgür olduğunu ve bu konuda bir şey yapamayacağını söylediği ve bunun üzerine efendilerin kölelerini azat ettikleri söyleniyor. Bunu duydunuz mu?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Evet, duydum. Bunu birçok kez anlatırlarken duydum. Bu olay üzerine, kölelere ev yeri ve biraz da toprak verildi, hane sahibi olmaları sağlandı. Bu olay benden çok önceleri olmuş, büyüklerimiz anlatırlardı.
HAPİ Cevdet Yıldız: Kölelere toprağı kim verdi, devlet mi? Köyünüzde Saraylılar var mıydı? Wubıhça şarkı söylendiğini hiç duydunuz mu?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Kölelere toprağı, sahipleri her kimler idiyseler onlar verdiler, topraklarından birazını ayırıp verdiler; devlet bu işe karışmadı.
Küçük yaşta Saray'a götürülüp orada özel olarak eğitilen akıllı ve çok güzel, seçme kızlara Saraylı diyorduk, köyümüzde de birkaç Saraylı vardı. 20 yıl önce 92 yaşında ölen Fehime Teyze (Dzıbe) de bir Saraylıydı, iyi Wubıhça bilirdi, birçok kez Wubıhça şarkı söylediğine tanık oldum. Kız kaçtığında, düğün öncesi bir evde, bir süre emanet olarak konuk edilir, düğün günü oğlan evine götürülürdü, biz buna "teçe" deriz, kız "teçe" edildiği evin "nenguaş"ı (hanım kızı) olur. Kaçan kız, "teçe" edileceği eve alınırken, düğün günü oğlan evine alınırken ve tarla çalışmaları sırasında erkekler Adigece toplu şarkılar söylerlerdi.
HAPİ Cevdet Yıldız: Hastalara soylu kızların dua ve tükürüklerinin şifa getirdiğini, soylu kız tükürüklerinin (1упсы) şifa niyetine hastalara sürüldüğünü duydunuz mu hiç? Nazara inanır mısınız? Hastalar için ne yapılırdı?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Bizde soylular bulunmadığı için bir şey söyleyemem, böyle şeyler de duymadım. Nazara inanırım, başımdan geçti. Hastaları eğlendirmek ve oyalamak için tavana iple kuru ekmek asıldığını, el kullanılmadan ekmeği yeme yarışmaları düzenlenerek hastanın oyalanmaya ve rahatlatılmaya çalışıldığını çok gördüm. Buna "Upave" (Upaue/1упао;dudak vurması) denirdi.
HAPİ Cevdet Yıldız: Köyünüzde Wubıhça bilen kimse kaldı mı?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Niyazi dayım Wubıhça'yı bilir sanırım. Eşim de Wubıhça'yı benden iyi bilir ama hiçbirimiz artık eskisi gibi düzgün ve seri konuşamayız sanıyorum. 19. 08. 2007
УБЫХМЭ ЯХЬЫЛАГЪЭУ ГУШЭ1ЭГЪУИЩ
ХьДЖ Й-Тян, о хэтмэ уашыш?
ХьКС-1920 илъэсым Манияс епхыгъэ Дарыджа къуаджэм сыкъышыхъугъ, илъэс 87 (Гьы 89) сит. Гунэным и Пшэкъэкой (Дэрэкой) къуаджэм сышап1угъ. Сиц1э Къыймэт. Сайтэ сэ сыкъэмыхъоу, сяйнэ иныбэ силъэу яук1ыгъ, Хьакурнэ/абдзахэу шытыгъ, убыхыбзэрэ адыгабзэрэ иш1эштыгъэу къя1отэжы. Сяйнэ К1эмч1ы/убыхэу шытыгъ, шъхьак1рэ убыхыбзэ иш1эштыгъэп. Сяйнэ ныбжыч1э дэдэу шъузабэу къызэнэм Гунэн Пшэкъэкой/Дэрэкоим ятэ иунэ къек1ужыгъ. Гунэным и Гогьэнкой (Караларчифтлиги) къуаджэм шышэу, Гогьэн /убыхэу зыл1 къызлъэхишэжыгъ. Зыр пшъашъэу ч1элит1у а л1ымгьэ къыфэхъугъ. 1947 илъэсым Мнияс Дарыджа къуаджэм пэблагъэу Сулэйманлы къуаджэм Зэш1у/убых унагъом нысэу сыфэк1уагъ. Сишъхьэгъусэ 1988 илъэсым л1эжыгъ, убыхыбзэ иш1эштыгъэп, адгабзэ закъор иш1эштыгъ. Бандырмэм сыдэс.
XьДжЙ-Манияс лъэныкъомгьэ убыхыбзэ гуша1эхэу шытыгъэ къуаджэхэр тэхэр арыгъэ?
ХьКС-Убыхыбзэр Манясымгьэ, Псышъхьэ зет1орэ, къыблэкъохьап1о лъэныкъом, къушъхьэм дэк1уаерэ т1уач1эм дэс къоджитфым шяш1эштыгъ. Мы къоджитфым шышэу т1ур адыгэ къуадж, шыри адыгэ-лъэпэко зэхапхъэу шыт, ау тыркухэр шъхьафэу шысыгъэх. Псышъхьэм дэмыс убыхмэ убыхыбзэ яш1эштыгъэп, адыгабзэгьэ гуша1эштыгъэх.
Адыгэхэм Псышъхьэ зыра1орэ т1уач1эм лъэпэко/манаухэм "Богъаз" ра1о, Псышъхьэм шычэрэ псыхъом лъэпакомэ "Чай" (Коджачай), адыгъэмэ "К1эй псы" ра1о. Псышъхьэр къыблэкъохьап1о лъэныкъом, ипшъэ дэк1уаерэ лъэныкъом иц1, Псык1эри псыхъор здачэрэ темыркъок1ып1о шы1э шъофым, Манияс губгъэм иц1.
Убыхыбзэр К1эй псым дэсэу, губгъэр здэшыухырэм шегъэжагъэу ипшъэ дэк1уаеу шызэк1элъык1орэ къуаджэхэу Хьаджэякъуб (зэпсэури убых), Дарыджа ,1ышыклар (Işıklar; унэгъуитф, унэгъуипш1 фэдизыр убых, къыдафэрэр лъэпако), Дегирменбогъазы (ипэм уибых зэпытыгъ, хьигь ибэр убых) къуаджэхэм яжъыхэмэ яш1эштыгъ, ау гушэ1эжхэштыгъэхэп. Туач1эм дэс яужырэ къуаджэу Лэк1уашэм (Хьаджэ1османым) сиц1ык1угъом ныбж зи1эхэр, л1ыжъ нэжъ1ужъхэр убыхыбзэ гуша1эштыгъэх.
ХьДжЙ-Яш1эепэтэ зы куп нэжъ1ужъхэр шъыдэ убыхыбзэ рэгуша1эштыгъэхэп?
ХьКС-Сч1ъэрэп, а лъэхъанэм аш фэдэхэр тигу къэк1эштыгъэп, бзэ зя1орэм тыркубзэ тыгушэ1эн фэш1гэ тызэрагъэзэу тызэрэшытыгъэр сигу къэк1ыжы. Гъэ къэс зы мазэ фэдиз сайнэп1ашъэ идэж Лэк1уашэ/Хьаджэ1осман сышы1эштыгъ, аш нэмыч1эу убыхыбзэ гуша1эхэу, Дарыджэрэ Дегирменбогъазы къуаджэхэм шыдэк1уагъэхэу дэсыгъэхэ сайтэчыпхъумэ адэжи сыкъанэштыгъ, шъхьак1рэ убыхыбзэ зэзгъэш1энэу сегупшысэшъугъэп. Убыхыбзэр сыздэс Пшэкъэкойми (Дэрэкоими), Гунэни шяш1эу зыбзагъэп. Лэк1уашэм (Хьаджэ1осман) сык1оу, сыкъэтызэпытэу зэрэхъугъэм фэш1гьэ убыхыбзэ къа1орэхэр зэхэсш1ык1эу сыхъугъагъ, ау ет1уанэ ахэри счыгъупчэжыгъ. Убыхыбзэр зэрэзэсымгъэш1агъэм фэш1гьэ гьы сыч1эгъожы. А мафэхэм игукъэк1ыжэу къыся1оштыгъэ "Апхъэдык1у анэшъу" (Пшъэшъэ ц1ык1у дах) фэдэу гучэ1э заулэ ситхьак1умэ къинэжыгъ.
ХьДжЙ-Убыхыбзэр тоштэу зыбзагъ?
ХьКС-Убыхыбзэр адыгабзэм фэмыдэу, зэхэпш1ык1ын умылъэк1ынэу, къинэу зыбзагъ. Адыгабзэм фэдэкъабзэу шыт гуша1эхэм нэмыч1 мэхьанэхэр къатэштыгъ.
ХьДЖЙ-Убыхыбзэ орэд къя1оу зэхэпхыгъа?
ХьКС-Зэхэсхыгъ, Лэк1уашэ шышэу тфэшыт сэрайлы Дзыбэ Фэхьимэм убыхыбзэ орэдхэр къи1оштыгъ. Мэкъу еохэу, натыф ягьахьэу зыхъухэрэм хьаф зэхэтхэу е нысэ къяшэу зыхъурэм къулъфыгъэхэм орэдхэр къызэдя1оштыгъ. Ау мыхэр шъыдыбзэгьэ къя1оштыгъ тэрэзэу сфэш1эжрэп.
ХьДЖЙ-Псык1э зешъу1орэ Манияс Губгъэмрэ Гунэными убых къуаджэхэр шы1эх, ахэмэ зи убыхыбзэ яш1эштыгъэба?
ХьКС-Яш1эштыгъэу зэхэсхыгъэп, убыхыбзэ гуша1эхэуи сытэфагъэп, дэгъу дэдэу сч1ъэштыгъэ Гунэн иубыхмэ убыхыбзэ яш1эштыгъэп, адыгэбзэ закъор яш1эштыгъ. Убыхыбзэр зиш1эштыгъэхэр бо мэч1агъэх, хэти иш1эрэ бзэр адыгабзэр арэу шытыгъ.
ХьДжЙ-Хьач1эхэр тоштэу къежъугъэблагъэштыгъэх?Мыадыгэхэр къуаджэм къак1оштыгъэха?Лъэ1уак1охэр къуаджэм къыдахьэштыгъэха?
ХьКС-Благъэ, фэшыт фэдэхэр унэм, адрэхэр къуаджэм дэт хьач1эшым шырахьач1эштыгъ. Пшэкъэкоим ихьач1эш закъори тэти шау дэтыгъ. Хьач1эр шым къепсыхри шыр и1эгъэу, лъэсэу къуаджэм къыдахьэри хьач1эшым къек1уштыгъ, шы зимы1эхэри къак1оштыгъэх. Сипшъэшъэгъу лъэхъанэм ц1элъэк1уалъэ зет1орэ ц1ыф бо шы1агъ. Мыхэр мэфи 10-15 тхьач1эхэу, яшыгъынхэр яфэтгыч1ыхэу бо къыхэк1ыштыгъ.
Манаумэ (тырку лъэпкъ) шы зи1э яхэтыгъэп п1онэу шытыгъ, шы зи1агъэхэр манау пшыхэр арыгъэх, адрэхэр хьылъэуанэ зытэлъ былыммэ, шыдыхэмэ ятэсыштыгъэх. Ахэри хьач1эшым шытхьач1эштыгъэх. Лъэ1уак1охэр къуаджэм къыдырагъэхьаштыгъэхэп. Дарыджэм жэндэрмэ дэсыгъ, лъэ1уак1охэр къуаджэм къыдыригъэхьаштыгъэп.
ХьДжЙ-Манаухэмрэ тоштэу зэфэшытык1э шъуи1агъ?
ХьКС-Нахь ипэм дэгъугъэхэу къя1уатэ. Джымхьуриетым (1923/республикэм) къэнэуж, зы куп манаум "Джымхьуриетыр манаумэ яй, ахэм аташ1ахьыгъ" я1ори загъэинэу, Дарыджэмгьэ шъэфэу "Адыгабзэ мэгуша1эх" яра1ори жэндэрмэр адыгэмэ къырагъаоу яублагъ. Маджирхэми сайтэ хьапсым рырагъэдзагъ.
ХьДжЙ-Тоштэу хъугъ а 1офыр, къытфэп1отэна?
ХьКС-Ихъуп1ор бо я1уи ти къуаджэ 1930 илъэсэр арэу хъун фай, Былгъарие Осман Пазар шышэу унэгъо 25 маджир (былгъар мухьаджир) къыдагъэт1ысхьагъ. Унэгъо пэпч долым 25 (гектар 2, 5) шъуц1эу ч1ыгу 1эш1у иратыгъ. Аш фэдиз зимы1э адыгэ унагъо агьи тхэтыгъ. Тикъулъфыгъэхэр бэзэр фэш1гьэ шэхьарым, Гунэным к1уагъэхэу тихъуп1о маджирхэм яжъоу яублагъ, хъуп1ор шъэфэу зэфяугошыгъэу къыч1эк1ыгъ. Ти зыбзылъфыгъэ горэм мыр илъэгъуи макъэ къытигъэ1угъ, тибзылъфыгъэхэм къазгъыр хьанцэ фэдэхэр яшти яохи ахэр хъуп1ом рафыгъэх. Хъулъфыгъэу нэбгит1у яхэтыгъ, зыри сайтэ нэп1осыр арыгъ. "Шъузхэр къытэуагъэх" я1оныр зызэрамыпэсыгъэм къыхэк1эу, зыгорэм акъыл къарыти, сайтэрэ игъусэрэ фэш1гьэ "Джымхьуриетым ехъоныгъэх" я1уи пц1ыупс шахьитхэр къагъэлъэгъуагъэх. Сайтэрэ игъусэрэ мэзэ шырыш хьапсым ч1эсыгъэх. А лъэхъанэм сэ сыч1элагъ, ау хъугъэр сэш1эжы.
Цахь зэрэфэтымыш1ырэм фэш1гьэ манаухэмрэ маджирхэр къызхэтгъахьэштыгъэхэп.
Шыкур, гьы аш фэдэхэр къэнэжыгъэхэп.
ХьДжЙ-Уич1элэгъум Къафкъасием/Кавказым къик1ыжыгъэ ц1ыф бо шы1эгъэн фай, Къафкъасиер къя1уатэштыгъэба?
ХьКС-Л1ыжъ1ужъэу Къафкъасием къик1ыжыгъэу бо ц1ыф шы1агъ, Къафкъасиер яжэ дэзыштыгъэп.
ХЬАПЫЙ Джэудэт, Чъэпыогъу 2007
УБЫХМЭ ЯХЬЫЛ1АГЪЭУ ГУШЭ1ЭГЪУИШ
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Тэдэ ушыш, хэтмэ уяшыш?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Манияс икъуаджэу Лэк1уaшэ (Хьаджэ1осман) сыкъышыхъугъ, илъэс 64 ныбжым сит, Лэк1уашэ сыдэс. Сиц1э Севинч Комач, сы Шъхьаплъы. Сишъхьэгъусэ 1озджан Комачри илэс 72 ныбжым ит, тыкъуаджэ шыш, Ч1ыу унагъом шыш. Сиц1ык1угъэм убыхыбзэр дэгъоу зиш1эрэхэр шы1агъэх, ныбж зи1эхэр убыхыбзэгьэ рэгуча1эштыгъэх. Сайтэрэ сайнэри убыхыбзэ зэдэгуча1эштыгъэх. Сэри я1орэхэм мач1эми, мымач1эми хэсч1ъык1ыштыгъ. Сишъхьэгъусэ сэш нахь дэгъоу убыхыбзэм хеш1ык1ы.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Убыхыбзэр шъыдэ яшыгъупшэжыгъ?Шъуикъуаджэ убыхыбзэу ц1э и1агъа?Чыгэе чыгым шъош пае мэхьанэ и1а?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Убыхыбзэр зиш1эрэр мэч1агъ, убыхыбзэр къоджиш, къоджитфым шяш1эштыгъ, тикъуаджэхэм к1омэ къэс мыубыххэри къадэт1ысхьагъэх, зэхахьэхэр, къэзэрэгъашэхэр хъугъэх. Сенэгуе убыхыбзэр мыш къыхэк1эу к1осэжыгъ. Тикъуаджэ убыхыбзэгьэ иц1э "Лэк1уашэ", адыгабзэу зэпыбгъазэмэ "Пшыл1ы къуадж" мэхьанэ къеты. Тикъуаджэ игузфэгу ит шъофым, гьыри, адыгэмэ ятамыгъ, ясимгьэ (симбол) ря1оу зы чыгэе чыгыфо итыгъ. Аш нэмыч1эу К1эй псы зет1орэ псыхъо гъунэм мэтрэу 50 фэдиз пэблагъоу, Къэдэлэз ч1ап1о зет1орэ ч1ып1ом зы чыгэе чыгыфо шы1, адэк1ур тэ тидыуахь къэхьып1оу шытыгъ. Мыдэк1ум Абдуллахь Деде (Аптулахь Тэтэжъ) иц1эу зы чэркэс ермиш/евлия (тхьэш1э зи1 ц1ыф лъап1о) горэм икъэ шы1. Тэтэжъым икъэ ич1ы1у пхъэгьэ зы къэ унашъхьэ тяш1ахьыгъагъ, ау а чэш дэдэм тэтэжъым къэ унашъхьэр тыритхъи мэтрэу 50 ипэ шы1э псыхъом хыридзагъэу къя1отэжы. Мыр зэхъум сэ илъэс 5-6 фэдизым ситыгъ, ау пхъэм хэш1ык1ыгъэ къэ унашъхьэр К1эй псым хэдзагъэу синэхэмгьэ слъэгъугъ. Нахь ужым къэр бетонгьэ къягъэчахьыгъ, къэм ич1ы1у гьыри 1ухыгъ, къэ унашъхьэ тэтэп.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Къэдэлэз ч1ап1ом шъыд фэш1гьэ шъук1оштыгъ?Адыгабзэмрэ убыхыбзэр зэтэфыгъэхэу шытыгъэха?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Нахьыбэмгьэ ожъубэнэ дыуахь къэтхьын фэш1гьэ Къэдэлэз ч1ап1ом тык1оштыгъ. Унагъомэ япэрэ ч1алэхэр ошх къешхын фэш1гьэ псым хагъэури ягъэуц1ыныштыгъ. Аш нэжым дыуахь къахьри мэтаз яшхыштыгъ. Аш нэмыч1эу ч1элэ ц1ык1ур къызыхъугъэр мэфэ 40 зыхъурэм К1эй псы гъунэм яхьыри, гъэбэжъумрэ псэоныгъэмрэ хэтэу, ныбжы к1ахьэу шы1эн фэш1гьэ фэлъа1охэу псыхъом коц1 ц1э занэхэр хыратакъоу хэбзагъ. Мыш "Къэлэгьэ 1охьэж" ра1оштыгъ.
Мыхэмэ анэмыч1эу К1эй псы шъофым пшъашъэхэмрэ ч1алэхэр зэхэтхэу гьэгухэр шяш1ытыгъ.
Убыхыбзэмрэ адыгабзэр бо зэтэфыгъэх, зэфэдэкъабзэу зы гучэ1э закъом зэтэфыгъэ мэхьанэхэр къитыштыгъ. Гуча1эм фэш1гьэ адыгабзэу "псы"м иблэк1 убыхыбзэмгьэ "бзы" мэхъу. Адыгабзэмгьэ "бзы"м "псы" мэхьанэ къитырэп, "бзы"м, "хъоу шымытыр" мэхьанэ къеты, "хьа бзы" фэдэу.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Манаухэмрэ шъуязфэгу то шытыгъ?Шъуикъуаджэ пшыл1ыхэри дэсыгъэха?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Ипэм манаухэмрэ (зы лъэпэко лъэпкъ) пшыл1ыхэр къызхэдгъахьэштыгъэхэп, тпэчыжэу тыубытыштыгъэх. Нахь нэужым, япэу пшыл1 пшъашъэхэр, аш къык1элъык1оуи пшыл1 ч1алэхэр мэч1э мач1эу къызхэдгъахьэхэу, зэхэсхэм, хьач1эшхэм къырагъэхьэхэу яублагъ. Мыхэми ся1уч1эжыгъ, мыхэри слъэгъужыгъэх. Тикъуаджэгьэ пшыл1ыхэр бэгьэ нахьыбагъэх, Тейфик Есенчри пшыл1ыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Ипэм пшыл1ыхэр хэхьажхэу, зиехэм афэмы1орыш1эжхэу, мыда1охэу къырагъэжагъэу, мыш къыхэк1эу пшыл1 зи1е зы убых бай куп Истамбул к1уагъэу, Патшахьым 1уч1агъэу, япшыл1ыхэр къяубытыжын фэш1гьэ Патшахьэр дэ1эпы1эгъу къафэхъунгьэ елъэ1угъэхэу, ау Патшахьым пшыл1ыгъэр тэгьыжыгъ, пшыл1ыхэр шъхьэфитэу хъужыгъэх, сфэш1эжшъун къэнэжыгъэп къари1уагъэу, мыш къыхэк1эу убых баехэми япшыл1ыхэр ят1ыпшыжыгъэхэу къя1отэжы. Мыр зэхэпхыгъа?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Зэхэсхыгъ. Мы къэбарыр бэрэ къя1отэжэу зэхэсхыгъ. Мыр зэхъу къэнэужым пшыл1ымэ унэ ч1ап1орэ ч1ыгу т1эк1урэхэр ярати ахэри унагъо яш1ыжыгъэхэу къя1отэжыштыгъ. Мыр зэхъум сэ сыкъэхъугъагъэп, сэ сяпэ, бо ипэ хъугъэу ти жъымэ къя1отэжэу бэрэ зэхэсхыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Пшыл1ымэ ч1ыгур тоштэу яратыгъ, Патшахьым, дэулэтым/къэралыгъом яритыгъэу ара?Шъуикъуаджэ Патшахь Сэраим яшагъэ бзылъфыгъэхэри дэсыгъэха?Убыхыбзэ орэд къя1оу зи зэхэпхыгъа?
Шъхьаплъы Севинч Комач- Хэти еж ич1ыгу къыпики ч1ыгу т1эк1у ипшыл1ы ритыгъ.
Ц1ык1у дэдэу Истамбул Сэраим яшэри аш шягъасэрэ бо дахэу, хэшыпык1ыгъэхэу, 1ушэу шытыгъэ пшъашъэмэ/бзылъфыгъэмэ Сэрайлы ят1оштыгъ, тикъуаджэ Сэраим къыдэк1ыжыгъэу сэрайлы заулэ дэсыгъ. Илъэс 20 фэдиз ипэ илъэс 92 иныбжэу лэжыгъэ Дзыбэ Фэхьимэри сэрайлэу шытыгъ, убыхыбзэр дэгъоу иш1эштыгъ, бэрэ убыхыбзэ орэд къи1оу зэхэсхыгъ.
Пшъашъэр зыч1эк1эк1ырэм, нысэшэ мафэм нэс зыунагъогорэм идэж яшэри шяхьач1эштыгъ, нысэшэ мафэм пшъашъэр ч1алэм иунэ яшэжыштыгъ, мыш тэ "течэ" ет1оштыгъ, пшъашъэри "течэ" зыфэхъугъэ унагъом и"нэнгуашэу" хъуштыгъ. Дэк1он фэш1гьэ ч1эк1эк1ыгъэ пшъашъэр "течэ" зыфаш1ышт унэм ряшэ зыхъурэм, нысэр ч1алэм иунэ къырашэжы зыхъурэм, мэшхэм 1оф шыраш1эу, рэгьахьхэу зыхъухэрэм зэгъусэхэу, зэхэтхэу къулъфыгъэмэ адыгабзэу орэдхэр къызэда1оштыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Оркъ пшъашъэмэ ядыуахьхэр 1эзэгъоу шытыгъэхэу, оркъ пшъашъэмэ я1упсхэри 1эзэгъоу хъун фэш1гьэ сымагьэмэ яшырафэштыгъэу къэз1отэжрэхэр шы1эх, мыр зэхэпхыгъа?Нэ тэфэнымгьэ/нэзарымгьэ ш1ош1хъуныгъэ уи1а?Сымагьэмэ яфэш1гьэ шъыд гьэгухэр шъуш1ыштыгъ?
Шъхьаплъы Севинч Комач- Тэ оркъхэр, л1экъолъэшхэр тхэтыгъэп, аш фэш1гьэ зи с1он сч1ъэрэп, аш фэдэхэр къя1уатэуи зэхэсхыгъэп.
Нэ кэыптэфэныр сш1ош1 мэхъу, къысэол1агъ. Сымагьэмэ ягуж яшъхьэдагъэк1ын, ягуапэ яш1ын фэш1гьэ, ч1апшэ зяш1ырэми к1ашъом к1апсэгьэ хьалыгъу пыраш1эштыгъ, 1эгьэ нэмысыхэу хьалыгъур яшхын фэш1гьэ зэнэкъокъуштыгъэх, моштэу сымагьэм имыш1ахэу иуахътэ ягъэк1уатэштыгъ, мыр бэрэ слъэгъугъэ. Мыш "1упао" ря1оштыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Шъуикъуаджэ убыхыбзэ зиш1эжрэ къыдэнэжыгъа?
Шъхьаплъы Севинч Комач- Сянэшэу Ниязиим убыхыбзэр иш1эн фай. Сишъхьэгъуси убыхыбзэр сэшнахь дэгъоу еш1э. Ау ипэрэм фэдэу, гьы зэк1элъык1оу, къабзэу тыгучэ1эжышъунгьэ цахь дэдэ сфэсш1ыжырэп, цахь дэдэ си1эжэп. 19. 08. 2007
DİPNOTLAR:
1) II. Abdülhamid'in analığı Perestu Valide Sultan ile ünlü Psikiyatrist Prof. Dr. Ayhan Songar da Gogen ailesinden idiler (Патшахь Абдулхьамид т1ур зип1ужыгъэ Патшахьым янэу ялъытагъэу Пэрэстумрэ гьы л1эжьыгъэ психиатрист Айхьан Сонгарри Гогьеныгъэх).
2) 19. yüzyılda, "kuaşkha" denen etkili bir zengin köylü sınıfı, Wubıh nüfusunun dörtte biri dolayındaki geniş bir köle nüfusunu kullanıyordu, ayrıca insan (köle ve esir) ticareti de yapılıyordu (Daha geniş bilgi için bk. L. İ. Lavrov, "Vubıkh'lar Hakkında Etnografik Bir Araştırma", Kafkasya Gerçeği Dergisi, Samsun, 1992, sayı 8, s. 46-59). 1864'te, sınıfsal varlık ve zenginlikleri köle sahipliğine ve ticaretine dayanan, ama o günün koşullarında, kendi toplumları içinde politik açıdan çok güçlü bir konumda olan kuaşkhaların, 1861'de köleliği kaldırmış olan bir Rusya'da, kendileri için çalışacak ve hizmet edecek köleleri olmadan, Eylül 1861'de Rusların gösterdiği Kuban Irmağı boylarına yerleşmeyi benimsemeleri olanaksızdı. Çünkü hiç çalışmazlar ve çalışmasını da bilmezlerdi. Rusların da, Türklerle çok yanlı sıkı bağları bulunan Wubıhların, köle sahipliğine ve ticaretine dayanan düzenlerini sürdürerek Karadeniz kıyısında, stratejik açıdan çok önemli olan bir yerde, Ş'açe'de (Soçi'de) köle sahipliği düzenini sürdüren bir toplum olarak kalmalarını kabul etmeleri düşünülemezdi. Nitekim, Mart 1864'te, Rus Generali Heyman, Wubıhlara gönderdiği mektubunda, Wubıhları yumuşak karnından vuruyor, özetle de şöyle yazıyordu: Eşyalarınızı alıp ya da bir kısmını bize satıp serbestçe Türkiye'ye gidebilirsiniz, isteyenlere Kuban Irmağı boylarında toprak vereceğiz;direnmeye kalkışırsanız, üstünüze yürür, hepinizi kölesiz ve hizmetçisiz olarak Azak Denizi kıyılarına sürerim (Убыхмэ япшыл1ыхэр убых баемэ яягъ. Урысием ц1ыф/гъэр шэн-шэфын 1оф илъыжгъэп, ау пшыл1ыгъэ илъыгъ. Убыхмэ, анахьыбэу пшыл1ы/гъэр пшъэшъэ дахэхэр тыкухэмэ ярашэштыгъ, пшыл1ы/гъэрхэр абдзахэхэм, джигетхэм, абхъаз/азгъэхэм я1эрашэфри тыкухэм ярашэштыгъ. 1861 илъэсым Урысием ц1ыф бгъэпшыл1ыныри и1этыжыгъ. Мыр, цыфхэр зигъэпшыл1ырэ убых баемэ я1оф къек1угъэп. Урысием Пшызэ 1ушъом 1улъэу къигъэлъэгъуагъэ ч1ыгухэри я1оф къек1угъэп. Убых баехэм зэо маш1ор ч1ырагъэстагъ. Убыххэр япэ итыхэу адыгэхэр, 1861 илъэсым урыс патшахьым езэгъыгъэхэп. Зэ уцугъэ заом ич1эрыч1эу къиублэжыгъ. Абдзахэхэр 1863 илъэсым ишышъхьэ1у мазэ, шапсыгъхэри 1863 илъэсым ичъэпыогъу мазэ нэсыфэ урысмэ язэуагъэх, аш шиублагъэу ашэр ягъэт1ылъыгъ. Убыххэр, урысмэ ямызэгъыхэу хъуштым пэплъагъэх. 1864 илъэсым игъэтхэпэ мазэм урысы дзэм итхьаматэу Генрал Гейманым убыхмэ моштэу зы тхылъ къафыригъэхьыгъ:Шъукъысэдэ1умэ шъуи1э псэури шъу1э ч1элъэу Тыркуем шъук1онгьэ шъуфит, шъошъушышэу Пшызэ 1ушъом 1ут1ысхьан зыфэештхэми ч1ыгу яттышт. Мыда1охэрэм япшыл1ыхэр ятэсхыни шъхьафитэу сш1ышт, шъори пшыл1ырэ унэ1утырэ шъуми1эжэу Хы Мыут1э (Азов Хы) гъунэм шъусфыни шъу1узгъэт1ысхьашт. Генералым итхылъ фэш1гьэ шъуэплъ:General Geyman'ın sözkonusu mektubu için bk. T. V. Polovinkina, "Çerkesya, Gönül Yaram", Ankara, 2007, s. 252-253). Kuaşkhaların ve onlar tarafından yönetilen Wubıhların, Rusya'da, gelecek diye bir şansları kalmamıştı. Ama bu şans, aynı sıralarda, Osmanlı Devleti tarafından kendilerine tanındı:1855'te yasaklamış olan Çerkes köle ticareti, 1857'de yeniden serbest bırakıldı, 1860 sonrasında da Trabzon ve Samsun'da Çerkes esir pazarları kuruldu, Çerkes köleler çok ucuza satılmaya başlandı (Prof. Dr. İsmail Parlatır, Tanzimat Edebiyatında Kölelik, Ankara, 1992, s. 18-19). Böylece Wubıh kuaşkhalar, kendileri için bir yaşam olanağı bulunmayan Rusya yerine, Türkiye yolunu seçtiler. Sonuç olarak, 1880'lerde Polovinkina'ya göre, Kafkasya'daki Wubıh nüfusu 80 (Seksen) kişiye düşmüştü (Age, s. 317). (Убых ц1ыфышъхьэ пчагъэм шышэу пл1анэр пшыл1ыгъ. Мыхэр убых баемэ яягъэх. 1861 илъэсым Урысием пшыл1ыгъэр и1этыжыгъ. Убых баемэ пшыл1ыхэр ямы1эжэу Къафкъасием къинэжыныр я1оф къек1унэу шытыгъэп. А уахътэм илъэсих ипэ, 1855 илъэсым Тыркуем (Османлы Патшахьыгъэм) адыгэ пшыл1/гъэр шэн шэфыныр хэбзэмыдэу иштэгъагъ, ау илъэсит1у къынэуж, 1857 илъэсым адыгэ пшыл1 шэн шэфэныр фитэу иш1ыжыгъ, 1860 илъэсым шегъэжагъэу Трапзанрэ (Trabzon) Самсунрэмгьэ (Samsun) адыгэ пшыл1/гъэр бэдзэрхэр шызэ1уахыгъэх. Убых баехэри япшыл1ыхэри яч1ыгъeхэу, адрэ убых фэкъол1хэри ягъусэхэу Тыркуем къек1ужыгъэх-ХьДжЙ)
Bu arada, ek bir bilgi olarak, 19. yüzyıldan kalma eski geleneksel Wubıh (kuaşkha) evi örneklerinin, özellikle Gönen Dereköy'de ve daha başka köylerde hala ayakta olduğunu ilgilenenlere duyururuz (Убых бай унэхэр Гунэн Пшэкъэкойрэ нэмыч1 къуаджэхми къадэнэжгъэу адэтых).
19. yüzyıl sonlarında, Manyas'ta bir "Wubıh Köle Ayaklanması" yaşandığı anlatılmaktadır. Kölelerin, giderek efendilerinin çiftliklerinden kaçmaya başladıkları, kölelerle baş edemeyen köle sahiplerinin de, "Kaçan kölelerinin yakalanıp kendilerine teslim edilmelerinin sağlanmaları" için Padişah'a başvurdukları, ama "Osmanlı ülkesinde köleliğin kaldırılmış olduğu" yanıtını aldıkları;bunun üzerine Manyas Wubıh ekonomisinin çöktüğü, Wubıh toplumunun da dağılmaya yüz tuttuğu söylenmektedir (Bu ayaklanma haberini, ilkin rahmetli Orhan Alpaslan Sımha'dan aktarma olarak, rahmetli İzzet Aydemir'in oğlu Beçhan Aydemir'den duymuştum). İlgilenenlerin bilgisine -HCY
3) Psışha (Psıcha)- Subaşı, ırmağın yukarı bölümü.
4) Psık'e (Psıkve)- Irmağın aşağı bölümü.
5) K'ey Psı (Kvey Psı-Vadideki Su)- Boğaz (Psışha) içinde akan ırmağa (Kocaçay'a) Adıgeler'in verdiği ad.
6) Halüj (хьалыжъу)-içine peynir, kuru üzüm, vb konulup yağda pişirilmiş ince yayvan börek;metaz-içine peynir, kıyma, vb konulup suda pişirilmiş yumurta büyüklüğünde buğday hamuru, Şapsığlar buna "psıhalıjö" (псыхьалыжъу), mısır unundan yapılan ve portakal büyüklüğünde olanına da "metaz" derler;halığuj (хьалыгъжъ)-içine kuru üzüm, vb konulan ve fırında pişirilen buğday ekmeğidir. Halüj ve halığuj, dayanıklı olduğundan akrabalarca düğün evine götürülürdü.
7) Verkıbze (Оркъыбзэ) üzerine bir örnek:1979 sonu ya da 1980 yılı başında, kış aylarından birinde, İstanbul'da lise müdürlüğü yaptığım bir sırada, Harbiye Ordu Evi'ne, akrabadan bir Abaza (Abhaz) nişanına gitmiştim, "kravatlı ve oldukça şık giyimliydim". Tanıdık bir Abaza yaşlısının masasına, saygı gereği uğradım, yanında daha gençten üç dört kişi vardı. Hepsi büyük bir saygıyla ayağa kalktılar. Yaşlı kişi, Düzceli idi, rahmetli bir Abaza akrabamızın ilk kocasıydı, karısı ölünce, yine uzaktan akraba iki kız çocuklu dul bir K'emguy kadını ile evlenmişti (kadının ilk kocası Besleney idi);"Ooo hoşgeldin" diyerek beni kucakladı, gözlerimden öptü, sonra diğerlerine dönüp "Yabancı biri değil, bizim çok sevdiğimiz bir çocuğumuz, yeğenimiz, telaşlanmayınız, oturunuz!" dedi, beni tanıştırma gereği bile duymadı, sonra da bana dönüp öndeki bir sandalyeyi değil de, daha geriden bir sandalyeyi gösterdi. Ben de "Arkadaşlarım bekliyor" diyerek ayrıldım.
Yaşlının söz ve davranışı şöyle yorumlanabilir:Bu gelen kişi, her ne kadar düzgün giyimli de olsa, sizin gibi soylu olan biri değil, zengin ya da önemli bir makam sahibi de değil, ama yeğen -yani bir tarafı da Abaza-, telaşlanmaya gerek yok, size oturunuz diyen ve ona da gerilerden bir yer gösteren ben olduğuma göre, gerisini söylemeye gerek yok. . .
Yaşlı kişi, bir Abaza soylusu değildi, ama herhalde masada, İstanbul ya da Adapazarı'ndan bir Abaza soylusu ya da soyluları (marşan) bulunuyor olmalıydı (Оркъыбзэм фэш1гьэ зы шапхъэ:1979 илъэсым иухыжыгъо е 1980 илъэсым икъихьагъу, Истамбул лицей директорэу 1оф шысш1эу сызшыт лъэхъанэм, Хьарбые Дзэ Унэм, тфэшыт зы азгъэ (абхъаз) пшъэшъэ гъэунэф зэхахьэ сык1огъагъ, сызэтэгъэпсэхьaгъэу сышытыгъ. Сш1эжрэ зы азгъэ л1ыжъгорэм идэж, хьэйнапэу орэмыхъу с1уи, и1апэ сыубытынэу сы1ухьагъ. Шысхэр псынч1эу къызшъхьылъэтыгъэх. Л1ыжъыр Дузджэм шышагъ…"О-о-оу, къеблагъ" и1уи апл1э къысишэк1ыгъ, синэхэмгьэ къысэбэугъ, ет1уанэ задэ шытымэ зафыригъази, "Мыр хымэп, тянэшыпхъу ч1ал, зышъумыгъап, шъуыт1ысых! яри1уагъ…ет1уанэ зыкъысфигъази масэм/столым к1элъыт т1ысып1о/стулхэр шытые пэтэ, ч1ыбымгьэ 1удзыгъэ шы1э т1ысып1о/стулгорэ къысигъэлъэгъугъ. Сэри "Сигъусэхэр къыспаплъэх" с1уи сыкъы1ук1ыжыгъ.
Азгъэ л1ыжъым изэк1уак1э къик1ырэ мэхьанэр моштэу хъун фай:Мы къы1ухьагъэр шыгъын зэгъэфагъэ шыгъ нэмы1эми, ар шъошфэдэу л1экъолъэшэу, баеу е ипшъэ тэсмэ яшышэу зыгорэп, ау азгъэ фэшытэу шыт, зышъумыгъап, шъут1ыс зи1уагъэр сэрэу зэрэшытымрэ аш иужыпкъэм ч1ыбымгьэ 1удзыгъэу зы ч1ап1о зэрезгъэлъэгъугъэм шъуеплъымэ 1офыр зытэтыр нахьыбэ къэсымы1оми зэхэшъуш1ык1ыгъэу хъун фай…
Азгъэ л1ыжъри оркъыгъэп (мэршаныгъэп), ау Истамбул е Адэпэзар (Adapazarı) шышэу мэршанхэр аш идэж шысыгъэхэу хъунхэ фай-ХьДжЙ) -HCY
Alıntı