ЯгумэкIхэм къащыкIагъ

Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат цIыфым ифитыныгъэхэмкIэ Уполномоченнэу Адыгэ Республикэм щыIэ Анатолий Осокиныр тыгъуасэ ригъэблэгъагъ. Зигъо Iофыгъохэм, цIыфым ифитыныгъэхэмкIэ Уполномоченнэм 2017-рэ илъэсым Iоф зэришIагъэм атегущыIагъэх.
Анатолий Осокиным къызэриIуагъэмкIэ, тхьаусыхэ тхылъхэр процент 40-кIэ нахь макIэ хъугъэ. Республикэм ихэбзэ къулыкъухэм нахь лъэныкъуабэ къызэдырагъэубытызэ Iоф зэрашIагъэр, цIыфхэм нахьышIоу IэпыIэгъу зэрарагъэгъотыгъэр ащ къеушыхьаты.
БлэкIыгъэ илъэсым Уполномоченнэм иаппарат тхьаусыхэ тхылъ 546-рэ къыIукIагъ, нэбгырэ 387-мэ закъыфагъэзагъ. Iофыгъо пстэури зэшIуахыгъ пIоми хъущт.
НахьыбэрэмкIэ тхьаусыхэ тхылъхэр зэпхыгъэхэр цIыфхэм ясоциальнэ фитыныгъэхэр зэраукъорэр ары. Тхьаусыхэ тхылъхэм азыныкъо нахьыбэр хабзэм ичIыпIэ, ифедеральнэ къулыкъухэу республикэм щыIэхэр ары зылъыIэсыщтыгъэхэр. Хабзэм имуниципальнэ къулыкъухэм яIофшIакIэ зэримыгъэразэхэрэм епхыгъэ тхьаусыхэ тхылъхэри къаIэкIэхьагъэх. Республикэ хабзэм икъулыкъухэм яIофышIэхэм язекIуакIэрэ яIофшIакIэрэ афэгъэхьыгъэ тхьаусыхэ тхылъхэр мэкIэ дэдагъэх.
ЦIыфхэр зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэм, гущыIэм пае, газыр аIэкIэзыгъэхьэрэ организацием иIофшIакIэ епхыгъэхэм язэшIохынкIэ Адыгеим иIэшъхьэтетхэр лъэшэу къазэрадеIэхэрэр Анатолий Осокиным хигъэунэфыкIыгъ. ЦIыфым ифитыныгъэхэмкIэ Уполномоченнэу Адыгэ Республикэм щыIэм къызэриIуагъэмкIэ, социальнэ мэхьанэ ин зиIэ Iофыгъохэм язэшIохынкIэ хабзэм икъулыкъухэм нахь зызэрагъэчанырэр, ятхьаусыхэ тхылъхэм ахэплъэнхэмкIэ нахь шIуагъэ къытэу Iоф ашIэ зэрэхъугъэр цIыфхэм зэхашIагъ.
КъумпIыл Мурат цIыфым ифитыныгъэхэмкIэ Уполномоченнэу республикэм щыIэм иIофшIэн осэшIу къыритыгъ. Республикэм ипащэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, ащ иаппарат цIыфхэм яфитыныгъэхэмрэ яфедэхэмрэ якъэухъумэнкIэ пшъэрылъышхохэр зэригъэцакIэхэрэм имызакъоу, зигъо Iофыгъохэм язэшIохынкIи ишIуагъэ къегъакIо, хабзэм икъулыкъухэу чIыпIэхэм ащыIэхэм Iоф зэрашIэрэми лъэплъэ.
«ЦIыфхэм ятхьаусыхэ тхылъхэм Iоф адэшIэгъэнымкIэ екIолIакIэу тиIэр зэблэтхъугъ, ахэм ягумэкIхэр зэгъэшIэгъэнхэмкIэ амал зэфэшъхьафхэр, социальнэ сетьхэри ахэм зэрахэтэу, тэгъэфедэ. Мы лъэныкъомкIэ гъэхъагъэ горэхэри тиIэх. ТапэкIи республикэ хэбзэ Iэшъхьэтетхэм цIыфхэм яфитыныгъэхэр амыукъонхэмкIэ ищыкIэгъэ амалхэр зэрахьащтых. А лъэныкъор ары тэ анахьэу тынаIэ зытедгъэтыщтыр, сыда пIомэ цIыфхэм ятхьаусыхэ тхылъхэм ягумэкIыгъохэр къащараIотыкIых. Хабзэм икъулыкъухэм япшъэрылъыр щыIэныгъэм чIыпIэ къин ригъэуцуагъэхэм амал зэриIэкIэ IэпыIэгъу афэхъунхэр ары», — хигъэунэфыкIыгъ КъумпIыл Мурат.
ЗэIукIэгъум илъэхъан джащ фэдэу тапэкIи лъэныкъохэр зэрэзэдэлэжьэщтхэ шIыкIэм тегущыIагъэх, цIыфхэм ятхьаусыхэ тхылъхэм муниципалитетхэм нахьышIоу Iоф щадашIэнымкIэ, ахэм яправовой шIэныгъэ зыкъегъэIэтыгъэнымкIэ ашIэн фаехэр къыщыхахыгъэх.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Адыгэ Республикэм фэшъхьаф УФ-м инэмыкI шъолъыр зыми "Адыгэ къуаер" къыщашIын фимытхэу унашъоу ышIыгъагъэм пае апелляциер щылэ мазэм Апшъэрэ хьыкумым къызэкIигъэкIожьыгъ. ЕтIани шъолъыр пэпчъ тамыгъэу (брендэу) иIэхэм ялъыгъэкIотэн УФ-м ФедерациемкIэ исовет итхьэматэу Валентина Матвиенком дэжь щытегущыIагъэх.
Адыгэ къуаер зы шъолъыр закъоп зитамыгъэр, ар лъэпкъ тамыгъ, арышъ, Мыекъопэ Адыгэ Хасэм фэдэ зэхъокIыныгъэхэр игъо шъыпкъэу елъытэх, сыда пIомэ адыгэ лъэпкъыми ыкIи Адыгэ Республикэми ищыкIагъэхэм адештэ. Ащ дыкIыгъоу фэдэ унашъор УФ-м игъунапкъэхэм къащымыуцуным ыкIи адыгэ къуаем ишIыкIэкIэ адэгощэнхэу республикэ пащэхэм унашъоу Сербием дашIыгъэр зэблахъужьыным, тапэкIэ фэдэ шIыкIэхэм чIыпIэ ямыIэжьыным тыщэгугъы.
Ащ нэмыкIэу фэдэ фитыныгъэхэм ауж тищэхэкI хъызмэтшIапIэхэм къашIырэ къуаем идэгъугъэ хагъэхъонымкIэ ыкIи ар унэгъо къуаем фэдэкъабзэу ашIынымкIэ амалышIухэр яIэ мэхъу.
Мыекъопэ къэлэ цIыфыбэ зэхахьэу "Адыгэ Хасэ - Черкесский совет" игъэцэкIэкIо комитет


Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат муниципальнэ образованиеу «Шэуджэн районым» тыгъуасэ щыIагъ. Унэе предпринимателэу Андрей Нарожнэр зипэщэ мэкъумэщ хъызмэтшIапIэм республикэм ипащэ екIолIагъ, бжыхьасэхэм яIухыжьынкIэ мыщ IофшIэныр зэрэзэхищэрэм, гъэхъагъэу ышIыхэрэм защигъэгъозагъ.
Ащ игъусагъэх АР-м и ЛIышъхьэрэ министрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэу ТхьакIущынэ Мурат, Адыгеим мэкъу-мэщымкIэ иминистрэу Юрий Петровыр, ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ муниципалитетым иадминистрацие ипащэу Аулъэ Рэщыдэ.
Шэуджэн районыр пштэмэ, лэжьыгъэм икъэгъэкIын мэкъумэщ предприяти 8-рэ мэкъумэщ-фермер хъызмэтшIэпIи 111-рэ фэгъэзагъэх. Мы илъэсым коц культурэ зэфэшъхьафхэр зыщырапхъыгъэ гектар 16850-рэ ыкIи рапс гектар 335-рэ Iуахыжьынэу щыт. Ащ щыщэу гектар 12100-р — бжыхьэсэ коц, 2110-р — хьэ, гектари 150-р — тритикалий. Мэкъуогъум и 10-м ехъулIэу коц культурэхэр гектар мин 14,4-м ащаIуахыжьыгъ. Коц тонн мин 66,2-рэ къахьыжьыгъ, зы гектарым гурытымкIэ центнер 46,1-рэ къытыгъ. Хьэм иIухыжьын районым щаухыгъ, зэкIэмкIи тонн мини 8,6-рэ аIожьыгъ, зы гектарым центнер 41-рэ къырахыгъ. Гектар 335-м щырапхъыгъэ рапсыри Iуахыжьыгъ, тонн 606-рэ къахьыжьыгъ, зы гектарым центнер 18 къытыгъ. Джырэ уахътэм коц гектар мин 12,1-рэ е процент 83-рэ аIожьыгъ. ЗэкIэмкIи тонн мин 56,9-рэ къахьыжьыгъ, зы гектарым гурытымкIэ центнер 47-рэ къытыгъ.
Андрей Нарожнэр зипэщэ хъызмэтшIапIэм зэкIэмкIи чIыгу гектар 580-рэ фэдиз ыIыгъ, ащ щыщэу гектар 337-р бжыхьасэхэм ателъытагъ. Коцыр — гектар 298-рэ, хьэр — гектар 39-рэ. Республикэм ипащэ зэрэщагъэгъозагъэмкIэ, мэкъуогъум и 10-м ехъулIэу хьэр зэкIэ Iуахыжьыгъ, лэжьыгъэ тонн 211-рэ къахьыжьыгъ, зы гектарым центнер 54,1-рэ къытыгъ. Коцыр зыщырапхъыгъэм игектар 258-рэ е процент 86-р Iуахыжьыгъ, зэкIэмкIи тонн 1574-рэ къахьыжьыгъ, зы гектарым гурытымкIэ центнер 61-рэ къытыгъ. Коц лъэпкъэу «Юка» зыфиIорэмрэ репродукциеу «Элитэмрэ» зыщыра-пхъыгъэхэ гектар 40-р Iуахыжьынэу къапыщылъ. Аужырэ шапхъэхэм адиштэрэ комбайнитIумэ лэжьыгъэр аIожьы.
АР-м и ЛIышъхьэ ылъэгъугъэм осэшIу фишIыгъ, лэжьыгъэм иIухыжьын фэгъэзэгъэ пстэуми афэрэзагъ. Республикэм щырапхъыгъэ бжыхьасэм ипроцент 85-рэ фэдизыр джырэ уахътэм зэраIожьыгъэр ыкIи адрэ къэнагъэр мы тхьамафэм къыкIоцI аухыжьын гухэлъ зэрэщыIэр республикэм ипащэ хигъэунэфыкIыгъ.
— Мы тхьамафэм бжыхьасэхэм яIухыжьын тыухыныр типшъэрылъ шъхьаI. МэзитIум къыкIоцI ощх тэрэз зэрэщымыIагъэм иягъэ къызэрэкIощтыри дэгъоу къыдгурэIо. Ом изытет уигъэрэзэнэу зэрэщымытыгъэм къыхэкIыкIэ тыгъэгъазэм, натрыфым, соем алъэныкъокIэ чIэнагъэхэр тиIэщтых. Арышъ, чIыгулэжьхэм IэпыIэгъу тафэхъун фае. АщкIэ федеральнэ гупчэм тыщэгугъы, джащ фэдэу Урысыем и мэкъумэщ банк амалэу къытыхэрэри къызфэдгъэфедэщтых, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Министрэу Юрий Петровым къызэриIуагъэмкIэ, лэжьыгъэу аIожьыгъэр джырэ уахътэм IубгъэкIыныр федэп, ащ ыуасэ къыдэкIоефэ ежэщтых. Джащ фэдэу мэкъумэщ хъызмэтшIапIэхэм агъэфедэгъэ гъэстыныпхъэм (соляркэм) пэIуагъэхьэгъэ ахъщэм телъытагъэу субсидиехэр афызэкIагъэкIожьыщтых.
Бжыхьасэр зыщырапхъыгъэ гектар мини 102,5-рэ Адыгеим щыIуахыжьынэу щыт. Ащ щыщэу коцыр — гектар мин 87,5-рэ, хьэр — гектар мини 9,9-рэ, тритикалиер — гектар мин 0,59-рэ. Мэкъуогъум и 10-м ехъулIэу гектар мин 79,2-рэ аIожьыгъ. Коц тонн мин 359,6-рэ къахьыжьыгъ, зы гектарым гурытымкIэ центнер 45,4-рэ къытыгъ. Хьэм иIухыжьын аухыгъ, лэжьыгъэ тонн мин 42,1-рэ къырахыгъ. Рапсым иугъоижьыни зэрифэшъуашэу зэшIуахыгъ. ХъызмэтшIэпIэ пэрытхэм зы гектарым гурытымкIэ центнер 60 — 70-рэ къырахыжьы. Бжыхьасэхэм яIухыжьын комбайнэ 507-рэ, хьылъэзещэ автомобиль 635-рэ фэгъэзагъэх. Мы IофшIэныр заухырэм ыуж техникэр губгъохэм арыхьащт, 2019-рэ илъэсым телъытэгъэ лэжьыгъэр рапхъыным чIыгур фагъэхьазырыщт, ар ажъощт.
ТХЬАРКЪОХЪО Адам.


КIэлэцIыкIухэм афэгушIуагъ

Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ и Къэралыгъо Думэ Адыгэ РеспубликэмкIэ идепутатэу Хьасанэкъо Мурат Джэджэ районымкIэ станицэу Келермесскэм дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Аленка» зыфиIорэм щыIагъ.
Муниципальнэ образованиеу «Джэджэ районым» ипащэу Александр Бутусовыр, муниципальнэ образованиеу «Джэджэ районым» гъэсэныгъэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Ирина Панасенкэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу N 6-м ипащэу Ирина Серегинар зигъусэгъэ депутатым кIэлэцIыкIу IыгъыпIэр къыплъыхьагъ, амалэу иIэхэр зэригъэлъэгъугъэх. ХьакIэхэм апае сабыйхэм концерт цIыкIу къызат нэуж парламентарием кIэлэцIыкIухэм илъэсыкIэ шIухьафтынхэр аритыгъэх.
— Сабыйхэм лъэныкъо пстэумкIи хэхъоныгъэ ашIынымкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм амал дэгъухэр иIэх. Ау станицэм кIэлэцIыкIухэр бэу къызэрэдэхъухьэхэрэм епхыгъэу анахь цIыкIухэм апае джыри унакIэ гъэпсыгъэн фае. Партиеу «Единэ Россием» ипащэхэми, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурати гъэсэныгъэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм якъызэIухын лъэшэу анаIэ зэратырагъэтырэм къыхэкIэу мэхьанэшхо зиIэ мы Iофыгъор зэшIохыгъэ зэрэхъущтым сицыхьэ телъ, — къыIуагъ Хьасанэкъо Мурат.
КЪАНДОР Анзор.
Урысые Федерацием и
Федеральнэ ЗэIукIэ и Къэралыгъо Думэ идепутат иIэпыIэгъу.


ЛэжьапкIэр къаIэтыщт

Урысые Федерацием IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ ухъумэнымкIэ иминистрэу Максим Топилиным къызэриIуагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м къыщегъэжьагъэу УФ-м и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэм къахимыубытэгъэ бюджетникхэм ялэжьапкIэ проценти 4-кIэ къаIэтыщт.
— 2019 — 2020-рэ илъэсхэм мы Iофыгъом джыри къыфэдгъэзэжьыщт, лэжьэпкIэ анахь макIэр зыфэдизыщтми бэ елъытыгъэщтыр. 2018-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м къыщыублагъэу лэжьэпкIэ анахь макIэм (МРОТ-м) процент 21,7-рэ хэхъощт ыкIи ар сомэ 9489-м нэсыщт. Ащ къыхэкIыкIэ тхьамафэм телъытагъэу сыхьат 40-рэ Iоф зышIэрэ цIыфым мы ахъщэм нахь макIэ ептын уфитыщтэп. КъыкIэлъыкIощт илъэсми ащ хагъэхъощт. Ар зыфэдизыщтыр къэшIэгъуае, сыда пIомэ 2019-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м къыщегъэжьагъэу лэжьэпкIэ анахь макIэр урыпсэунымкIэ ахъщэ анахь макIэу агъэнафэрэм кIэхьан фае, ар зынэсыщтыр зыми ышIэгорэп. Джырэ уахътэм Урысыем урыпсэунымкIэ ахъщэ анахь макIэу щагъэнэфагъэр сомэ мини 10,3-рэ мэхъу. Илъэсым къыкIоцI ар нахь макIэ хъущтэп, — къыIуагъ министрэм.
Министрэм къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, УФ-м и Президент ижъоныгъокIэ унашъохэм къахиубытэрэ бюджетникхэм алъэныкъокIэ аштэгъэ пшъэрылъхэр зэкIэ зэшIохыгъэхэ хъущт, агъэнэфагъэм диштэу ахэм ялэжьапкIэ къаIэтыщт. Ащ пэIухьащт мылъкур федеральнэ бюджетым къыдыхалъытагъ. Рахъухьагъэр зэшIохыгъэным фэшI шъолъырхэм сомэ миллиард 80 атырагощэщт, мы илъэсым елъытыгъэмэ, ар фэдитIукIэ нахьыб. Къэралыгъом ипащэ иунашъохэм къызэрагъэнафэрэмкIэ, бюджетым епхыгъэу Iоф зышIэхэрэм ащыщхэм ялэжьапкIэ шъолъырым илъ гурыт лэжьапкIэм хэпшIыкIэу нахьыбэ хъун фае. ГущыIэм пае, шъолъырым гурыт лэжьапкIэу илъыр сомэ мин 35-рэ мэхъумэ, врачхэм, апшъэрэ еджапIэхэм аIут кIэлэегъаджэхэм, шIэныгъэлэжьхэм къагъахъэрэр гурытымкIэ сомэ мин 70-м кIэхьан фае.
УФ-м и Президент къыдигъэкIыгъэ жъоныгъокIэ унашъохэр гъэцэкIэгъэнхэр Адыгэ Республикэм ибюджет къыдыхэлъытагъэх. АР-м финансхэмкIэ иминистрэу Долэ Долэтбый къызэриIуагъэмкIэ, къихьащт илъэсым щылэ мазэм и 1-м къыщегъэжьагъэу жъоныгъокIэ унашъохэм къахимыубытэгъэ бюджетникхэм ялэжьапкIэ проценти 4-кIэ къаIэтыщт. 2019 — 2020-рэ илъэсхэм чъэпыогъум и 1-м къыщегъэжьагъэу бюджетникхэм къагъахъэрэм проценти 4 (илъэсым телъытагъэу) хэхъощт. Ащ нэмыкIэу Адыгеим щыпсэурэ цIыф куп заулэмэ социальнэ IэпыIэгъу зэрарагъэгъотыщт шIыкIэм телъытагъэу, 2018-рэ илъэсым мэзаем и 1-м къыщыублагъэу мазэ къэс ахэм аратырэ ахъщэ тынхэр проценти 3,8-кIэ къаIэтынхэу агъэнафэ. Джащ фэдэу илъэсищым къыкIоцI студентхэм ястипендиехэм проценти 4 (илъэс къэс) ахэхъощт.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат мы пшъэрылъхэр гъэцэкIагъэхэ зэрэхъурэм, цIыфхэм щыIэкIэ-псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу шIыгъэным лъэплъэ.
ТХЬАРКЪОХЪО Адам.


Усак1оу Енэмыкъо Мэулид илъэс 70-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ литературнэ зэхахьэр
Гъэтхэпэ мазэм и 26-м адыгэ факультетым щырек1ок1ыгъ усак1оу, тхак1оу, зэдзэк1ак1оу Енэмыкъо Мэулид фэгъэхьыгъэ литературнэ зэхахьэр. Ащ къек1ол1агъэх усак1ом и1ахьылхэр, иныбджэгъухэр, к1элэегъаджэхэр, студентхэр. Мэулид Тыркуем къыщыхъугъ, щеджагъ, 1оф щиш1агъ, илъэс 20 фэдиз хъугъэ ч1ыгужъым къызигъэзэжьыгъэр.
Мэулид хэкум къыщыдигъэк1ыгъэх усэ тхылъэу «Къушъхьэ гупшысэхэр», адыгабзэк1э зэридзэк1ыгъэу Четин Онэр ироманэу «Гугъэ мыухыжьхэр». Енэмыкъо Мэулид Тыркуем къыщыхиутыгъэх рассказ 30-м ехъу, поэмэ, повесть пчъагъэ, тыркубзэк1э зэридзэк1ыгъэхэу «Шыу закъу» К1эрэщэ Тембот, «Бзыикъо зау», «Мыжъошъхьал», «Къок1ып1эм - къохьап1эм» Мэщбэш1э Исхьакъ. Ахэм анэмык1эу тырку тхак1оу Яшар Кемал ироманэу «Хыр гусагъэ» зыфи1орэр адыгабзэм рилъхьагъ, къыдэк1ыным фегъэхьазыры. Мэулид Урысыем итхак1охэм я Союз аштагъ, лъэпкъ факультетым иадыгэ Гупчэ илъэс пчъагъэрэ щылэжьагъ, усэк1о ныбжьык1эмэ тхэн 1эпэ1эсэныгъэмк1э 1оф адиш1агъ.
Зэхахьэр профессорэу Унэрэкъо Рае зэрищагъ, Мэулид ищы1эныгъэ, итворчествэ доцентэу Хъуажъ Нурет къытегущы1агъ. Студентхэу Нэхэе Асыет, Тхьагъэпсэу Изабеллэ, Бэрэкъэе Маринэ, Т1эшъу Фаризэт, Ибрахьим Фатинэ, Шъхьэлэхъо Нафсэт зэ1ук1эгъум Мэулид иусэхэм къыщяджагъэх. Адыгэ Республикэм щызэлъаш1эрэ ц1ыфэу Гъук1э Замудин орэдыжъхэр зэхахьэм къыщи1уагъэх. Ащ къыщыгущы1агъэх усак1ор илъэсыбэ хъугъэу зыш1эхэрэ Т1ыжъ Джэмил, Чэтэо Ибрахьим, Беданэкъо Нихьат, Паштэ Мадинэ, Хьамырзэкъо Нуриет, Емык1 Нурджан.
Енэмыкъо Мэулид гущы1э зыратым, иусэмэ къяджагъ, факультетым зэрэфэразэр къы1уагъ. Зэхахьэр дахэу рек1ок1ыгъ, къек1ол1агъэхэми, къэгущы1агъэхэми рэзэныгъэр къахэщэу зэбгырык1ыжьыгъэх.


Непэ Адыгеим ятӏокӏэнэрэу къэзгъэзэжьыгъэхэм Ямафэ щыхагъэунэфыкӏы. Мы мафэр агъэнэфэгъагъ илъэси 150 ехъоу зичӏыгу рафыгъагъэхэ ятэжъхэм ячӏыгужъ къэзгъэзэжьыгъэхэ адыгэхэм апае. Ау ащ емылъытыгъэу, Адыгеим цӏыфыбэмэ къыщаӏо, мэфэкӏымкӏэ ушъхьагъухэр зэрэщымыӏэхэр, сыда пӏомэ хэкум джырэкӏэ къитӏысхьажьышъущтхэр бэхэпышъ.
Илъэс 19 узэкӏэӏэбэжьмэ Адыгеим щыпсэунэу къэзгъэзэжьыгъэ Иорданием щыщ адыгэу Исхакат Фади джырэ нэсфэ фэбанэ Урысыем зэрицӏыфыр къыушыхьатыным. Ащ елъытэ, ар къызыхъушъущтыр, хэхэс адыгэхэр урысые хэкогъухэу къызалъытэхэкӏэ ары ныӏэп.
«Урысыем ицӏыфхэу хэхэс адыгэхэр лъэпсэ зэфэшъхьафхэмкӏэ къалъытэх: зым урысыбзэр зэрэзэрихьэрэр къэзгъэнафэрэ уплъэкӏуным пхырыкӏыгъ, зым Урысыем ицӏыф шъхьагъусэ фэхъугъ, ау хэкогъу лъэгапӏэр зы нэбгырэми тихэкукӏэ джыри къыфагъэшъошагъэп», — ащ къыриӏотагъ OC Media-м.
Фади ятэжъхэр я XIX лӏэшӏэгъум иятӏонэрэ ӏахь Иорданием кощыжьыгъагъэх Адыгэ хэкоу, Темыр-Къохьапӏэ Кавказым ианахь ӏахьышхоу хъущтыгъэр, урысые пачъыхьагъум заокӏэ зештэ нэуж. Ащ исыгъэ цӏыфхэм янахьыбэр заом хэкӏодагъэх, илыягъэ арагъэкӏыгъ ыкӏи лъэпкъгъэкӏод арашӏылӏагъ. Ащ къыкӏэлъыкӏоу адыгэ чӏыгухэм урысхэр ыкӏи фэшъхьаф лъэпкъ купхэр арагъэтӏысхьагъэх. Непэ Пшызэ шъолъырым, Адыгеим ыкӏи Къэрэщэе-Щэрджэсым ижъыкӏэ щыхэкурыс адыгэхэр щыбэп. Къэбэртэе-Бэлъкъар хэкур ары адыгэхэр зыщынахьыбэхэр.
Фади урысыбзэр зэрэзэрихьэрэр уплъэкӏуным къызэригъэлъэгъуагъэм емылъытыгъэу, Урысыем зэрицӏыфыр къаушыхьатыгъэп, ащ ехъоу ар къаушыхьатыгъэп Адыгеим иунэшъошӏхэм ащ къызытырагъэпытыхьами Иорданием зэрицӏыфыр ыгъэтӏылъынэу.
«Мы ӏофым илъэсрэ ныкъорэм къыщежьэу илъэситӏум нэс уахътэ техьа ыкӏи сэркӏэ лъэпӏэ дэд. Нотариусым дэжь гъэтӏылъынымкӏэ тхьапэр щыстхыгъ, а тхьапэм итехыгъэу Иорданием зызэрицӏыфымкӏэ хьаӏу зэрысӏорэр зэрытыр (доллар 1 000 ыуас) езгъэхьыгъ Иорданием илӏыкӏо унэу Урысыем щыӏэм. Ау Адыгеим щылажьэрэ къэралыгъо зекӏо къулыкъум иӏахьэ ар фикъугъэп», — къыриӏуагъ ащ OC Media-м.
Къэгъэзэжьыныр зилъэпкъкӏэ урыс закъохэм апай
«Хэкогъукӏэ алъытэрэм икъиӏотыкӏын (урысые хэбзэгъэуцугъэм) щыӏ, ыкӏи ӏэкӏыб адыгэхэр ӏо хэмылъэу мы къиӏотыкӏынэу хабзэм хэтым къыхеубытэх», — къыриӏотагъ OC Media-м адыгэ депутатэу ыкӏи адыгэ бэдауш ӏофшӏакӏоу Бэгъушъэ Адам. Ау ащ емылъытыгъэу, урысые унэшъошӏхэм ащ къыраӏуагъ хэхэс адыгэхэр Урысыем ицӏыфхэу зэрамылъытэхэрэр ыкӏи «мыщ икъэушыхьатын къатрэп».
«Урысыем икъэралыгъо политикэу ӏэкӏыбым щыӏэ хэкогъухэм афэгъэхьыгъэу» 1999 илъэсым аштагъэм къыдхэлъытагъэу, хэкогъухэу къалъытэхэрэр, «цӏыфхэу ыкӏи ащ къатекӏыгъэхэу, Урысыем иӏэкӏыб щыпсэухэрэу ыкӏи Урысыем ичӏыгу ижъкӏэ щыпсэухэрэ лъэпкъхэм ащыщхэр ары». Хабзэм хэкогъухэм амал къареты «Урысыем ицӏыфхэу къалъытэнымкӏэ фитыныгъэ гъэпсынкӏэгъэ шъуашэм илъэу» ыкӏи Урысыем къэзгъэзэжьынэу фаехэм ӏэпыӏэгъу афещэи.
Бэгъушъэм игущыӏэхэмкӏэ, гъэунэфыгъэ уахътэ имыӏэу Адыгеим щыпсэунхэу адыгэхэр къызэрыкӏошъухэрэр ӏэкӏыб къэралыгъорысхэр хэкум къызэрихьэхэрэм афэдэу ары ныӏэп. Ар зыфызэшӏокӏышъугъэхэм адэжь гъэнэфагъэ къулыкъухэр къэкӏох, упчӏэхэр къаратых ыкӏи «ӏофшӏэнымкӏэ хьылъагъэхэр къыхалъхьэх».
«Зэкӏэмкӏэ къэлъагъо, адыгэхэр ячӏыгужъ къагъэзэжьыным унэшъошӏхэр зэрэпэмыгъокӏхэрэр», — елъытэ Бэгъушъэм.
2012 илъэсым тыгъэгъазэм адыгэ бэдауш куп заулэмэ мы упчӏэр къыщаӏатыгъагъ Шъолъыр ӏофхэмкӏэ Министерствэм епхыгъэ урысые Департаментэу лъэпкъ зэфыщытыкӏэхэм фэгъэхьыгъэм. Департаментым ипащэу Журавский Александр джэуап къытыжьыгъагъ, «джырэ Сирием щыӏэ адыгэхэм ятэжъхэр ащыпсэущтыгъэхэу чӏыпӏэхэу, ахэр 1864 илъэсым Осмэн пачъыхьагъум мыкощыжьхэрэ Урысые къэралыгъом хэмыхьащтыгъэхэм, ыкӏи ахэр Урысые къэралыгъом щыщыгъэхэу уемыплъышъущтэу».
Къэбэртэе-Бэлъкъарым щыӏэ адыгэ бэдауш купэу «Къэбэртэе зэфэс» зыфиӏорэм ипащэу Бешто Аслъан къыщхигъэщыгъ OC Media-м зэдэгущыӏэгъоу дыриӏагъэм, адыгэхэр зэрыс хэкухэм — Адыгеим, Къэрэщэе-Щэрджэсым ыкӏи Къэбэртэе-Бэлъкъарым — илъэситф къэс щыхагъэунэфыкӏы ахэр Урысыем зэрэхэхьагъэхэр, ыкӏи мыр икъун фэдиз ушъхьагъу, адыгэхэр урысые хэкогъухэу зэрэщытыр къэзыушыхьатрэр, ыкӏи къэгъэкощыжьын зэхэгъэуцуагъэхэр ахэми къателъытагъэ зэрэхъунхэ фаехэр. «Ау ар къэхъурэп», — елъытэ Бешто.
Урысыем ихьыкумэт илӏышъхьэу Медведев Дмитрий бэдзэогъум и 7 ӏо къышӏыгъ, Къэрэщэе-Щэрджэс хэкумрэ Щэщэнымрэ зэрахагъэхьагъэхэрэр хэкогъухэм якъэщэжьын епхыгъэ зэхэгъэуцуагъэм. Ыпэкӏэ Темыр Кавказымкӏэ Ставрополье закъор ары ащ хэтыгъэр. Къэрэщэе-Щэрджэсым 2020 илъэсым нэс нэбгрэ 375 къэкӏожьынхэу къыдхэлъытагъ зэхэгъэуцуагъэм.
Медведевым игущыӏэхэмкӏэ, зэхэгъэуцуагъэм къызэрэдэлъытагъэу, къагъэкощыжьыщтых «специалист тегъэпсыхьагъэхэр ыкӏи лэжьакӏохэр, мыр экономикэм игъэпытэп теуфэгъэщт». Адыгэ бэдаушхэмрэ активистхэмрэ алъытэ, адыгэхэм мы зэхэгъэуцуагъэр агъэфедэшъунымкӏэ яцыхьэ темылъэу.
Сирием къикӏэу Адыгеим
Тыгъужъ Нарт илъэс 24 ыныбжь, ар Мыекъопэ Къэралыгъо Технолог апшъэрэ еджапӏэм ӏэзэн ӏахьым щеджэ. Бэмышӏэу ныбжьыкӏэм къыгъэшъыпкъагъ урысыбзэр зэрэзэрихьэрэр ыкӏи Урысыем ицӏыфэу къалъытагъ. Нарт къалэу Дамаск къыщыхъугъ. Илъэсихкӏэ узэкӏэӏэбэжьмэ, ащ илъэс 17 ыныбжь зэхъум, иунагъо игъусэу ар Адыгеим къэкӏожьыгъ Сирием заоу щыӏэм ыпкъ къикӏэу.
«Тиунагъо бэшӏагъэ Адыгеим къэкӏожьынэу зырихъухьэщтыгъэр, сыда пӏомэ ар тичӏыгужъ. Ыпэкӏэ Адыгеим заулэрэ тыщыӏагъ. (…) Апэрапшӏэу, сэ исхъухьэщтыгъэ гурыт гъэсэныгъэр Сирием щызэзгъотынышъ, ащ ыуж сиеджэн Урысыем апшъэрэ еджапӏэм щыпыздзэжьынэу. Ау заом тигухэлъхэр зэхигъэтэкъуагъэх», — къыреӏуатэ Тыгъужъ Нарт OC Media-м.
Нарт урысыбзэр зэримышӏэщтыгъэм къыхэкӏэу, еджэныр я 10 классым щыригъэжьэнэу хъугъэ.
«Сэ лъэшэу къыздеӏагъэх кӏэлэегъаджэхэри къыздеджэщтыгъэхэри. Егъашӏэм хамэу Адыгеим сшъхьа щыслъытагъэп. Синыдэлъфыбзэу адыгабзэр зэрэсшӏэщтыгъэм ишӏогъэшхо къысэкӏыгъ ыкӏи ӏэпыӏэгъу къысфэхъугъ», — къеӏо ащ.
«Къэблэгъэрэ уахътэм сшыпхъоу Диани джаущтэу урысыбзэр зэришӏэрэр къыщигъэшъыпкъэжьынэу ары Адыгеим иӏэкӏоцӏ ӏофхэмкӏэ Министерствэм епхыгъэ уплъэкӏун купым. Сянэ-сятэхэр джырэкӏэ Швецием щэпсэух, ащ щэлажьэх ыкӏи мылкукӏэ ӏэпыӏэгъу къытфэхъух. Тэ тэгугъэ хьылъагъохэм зэкӏэм тапхырыкӏынэу ыкӏи блэгъэ уахътэм тызэӏукӏэжьынэу», — еӏо Нарт.
Сирием къикӏыжьыгъэ адыгабэмэ Адыгеим щыпсэуныр къафэпсынкӏэп. Сирием щыщ адыгэу Хабак (Шауаж) Джанти, Нарт фэдэу, Адыгеим къэкӏожьыгъ 2012 илъэсым Дамаск пэгъунэгъу адыгэ къуаджэу Мардж-Султӏан къикӏыжьи. Джы дэдэм Джанти щеджэ Адыгэ Къэралыгъо Апшъэрэ еджапӏэм. OC Media-м ащ къыриӏотагъ, Адыгеим охътэ гъэнэфагъэм щыпсэунымкӏэ изын зэриӏэр, янэ-ятэхэм — охътэ мыгъэнэфагъэм. Ащ яунагъо пае Адыгеим ит чылэу Пэнэхэс унэе унэ къащыратыгъ охътэ гъэнэфагъэм чӏэсынхэу.
«Бзэмрэ ӏофшӏапӏэмрэ япхыгъэ социо ӏофыгъохэр щыӏэх. ӏофшӏапӏэ дгъотын тлъэкӏрэп, ау къызыдгъоткӏэ, лэжьапкӏэр цӏыкӏэу къычӏэкӏы. Тхьапэхэм ягъэхьазырын лъапӏэ дэд, гущыӏэм пае, урысыбзэр зэрыпшӏэрэмкӏэ ушэтын тхьапэм сомэ мини 6 ыуас (доллар 95), зэдзэкӏыным — мини 2 (доллар 32), етӏанэ нотариусым ифэӏо-фашӏэхэр ыкӏи нэмыкӏхэр», — Джанти къыриӏотагъ OC Media-м.
Ащ къеӏо, банкым кредит къыӏыпхыным пае, ку псынкӏэ къэпщэфыным пае, урысые паспортыр уиӏэн фае, ар ежьым иӏэп. Тӏэкӏу шӏэмэ Джанти Адыгеим икъэлэ шъхьаӏэу Мыекъуапэ щеджэнэу кӏонэу зегъэхьазыры, мыщ ӏофыгъуакӏэхэр къегъэтэджых.
«Сыдэущтэу зэкӏэ икӏэрыкӏэу езгъэжьэщта, унэр бэджэндэу сомэ мин 11–12 (доллар 175–190) сштэмэ? Гущыӏэм пае, силэжьапкӏэ сомэ мин 30 хъумэ (доллар 476) ащ щыщэу унапкӏэр сомэ мин 12 (доллар 190) хъумэ, унэ ӏыгъын фэӏо-фашӏэхэр — мини 2 (доллар 32), джыри шхыныгъохэм атефэщтыри хэбгъэкӏыжьмэ, зыгори къэнэжьрэп», — еӏо ныбжьыкӏэм.
Экономикэ ушъхьагъухэр
Адыгэ бэдауш лэжьакӏоу ыкӏи Пшызэ шъолъыр «Адыгэ Хасэ»-м ипащэу Сэхъутэ Аскэр OC Media-м къыриӏопщыгъ, Сирием щыщ адыгэхэр ыужрэ илъэсих-блым дэгъоу хэкум зыресэжьыгъэхэр. Ахэм нахьыбэрэмкӏэ, унэ зэтелъхьан ӏофым, фэӏо-фашӏэхэм, гъэсэныгъэм ыкӏи медициным ащэлажьэх.
«Бэмэ апшъэрэ гъэсэныгъэр щызэрагъэгъотыгъ апшъэрэ еджапӏэхэм. Зыхэр ясэнэхьаткӏэ мэлажьэх, зыхэр ӏофшӏапӏэ лъэхъух. Къэралыгъом ицӏыфхэу къалъытагъэхэ кӏалэхэм дзэ къулыкъу ахьынэу къяджэх. Ахэтых, зэкӏэлъхьэныгъэ къызэратыгъэхэр урысыбзэр нахь куоу зэрагъэшӏэным фэшӏкӏэ», — къыӏотагъ Сэхъутэм.
Бэдауш лэжьакӏом къыхегъэщы, Сирием щыщ адыгэ макӏ, апэрэмкӏэ заом къыхэкӏэу Европэм ихьагъэхэм ащыщхэу, Урысыем къихьажьыгъэхэр. Сэхъутэм игущыӏэхэмкӏэ, социо-экономик щытыкӏэм къыхэкӏэу, лэжьэпӏэ пытэ зэрямыӏэр ыкӏи унэхэр зэрэщымыӏэхэр пэрыохъу мэхъух хэку щыӏакӏэм хэхэс адыгэхэр щесэжьынхэм.
«Зэкӏэмкӏэ, къэӏогъэн фае, ахэм къинышхо зэралъэгъурэр. Уахътэ джыри текӏын фае, икъу фэдизэу алъакъо къытеуцонхэмкӏэ. Джы дэдэм адыгэхэр Сирием къикӏхэу хьакӏапӏэ къэкӏох ныӏэп», — кӏэух къешӏыжьы ащ.
Зекӏон квотэхэр
Бэдауш купэу «Мыекъопэ Адыгэ Хасэ» зыцӏэм ипащэу Чундышк Заурбий игущыӏэхэмкӏэ, зекӏо квотэхэр джыри зы пэрыохъух адыгэ хэхэсхэм Адыгеим къагъэзэжьынымкӏэ. Ащ къыхегъэщы, мы илъэсым Адыгеим къитӏысхьан зышӏоигъо ӏэкӏыб къэралыгъохэм яцӏыфхэм ателъытагъэу квотэ 600 мынахьыбэ къызэрэхагъэкӏыгъэр, ыкӏи зэрэмынафэр адыгэ цӏыф тхьапша ахэмкӏэ хэкум къэкӏожьын зылъэкӏыщтыр — ар елъытыгъ а квотэхэмкӏэ шӏоигъоныгъэ къыхэзгъэщхэрэм.
«Адыгеим къэкӏожьынхэмкӏэ анахь «охътэ стырым», гущыӏэм пае, сирие адыгэхэм, квотэхэм зэкӏэм ащыщэу процент 35-40 хъущтыгъэ адыгэхэм ателъытэгъэгъэ чӏыпӏэхэр. Джы дэдэм адыгэхэу квотэхэмкӏэ къэкӏожьхэрэр щыӏэп пӏоми ухэукъощтэп», — къыриӏуагъ Чундышком OC Media-м.
Ащ къычӏегъэтхъы, сирие адыгэу Адыгеим бэмышӏэу къэзгъэзэжьыгъэ зы нэбгыри зэримышӏэрэр — «ащ фэдэ къакӏоу, ыпэкӏэ щыӏагъэм фэдэм, укӏэлъыплъэн плъэкӏрэп». Бэдаушым джащ фэдэу, щыӏэу хъункӏи хъунэу елъытэ ӏэкӏыб ӏофхэмкӏэ Министерствэм иунашъоу Сирием щыщ егъэзыгъэу къикощыкӏыгъэхэр Урысыем къырамыхьэхьанхэу анахьэу.
OC Media-м мы упчӏэмкӏэ иеплъыкӏэ къыраӏолӏэнэу ӏэкӏыб ӏофхэмкӏэ Министерствэм фэгъэзэныгъэ фишӏыгъ.
Илъэс 20-м мини 2
2018 илъэсым шышъхьаӏум и 1 илъэс 20 мэхъу Косовэ щыщ адыгэхэр заом къыхэкӏэу Адыгеим къызэращэжьыгъагъэхэр. Мы унагъохэр апае ахэмэ агъэпсыгъагъэ къуаджэу Мэфэхьаблэ дэтӏысхьагъэх. Джырэ уахътэм чылэм унэгъо 50 ехъу щэпсэу. Ахэр щэлажьэх къэралыгъо ӏофшӏапӏэхэм, полицым, гъэсэныгъэм ыкӏи медицинэм. Къэзгъэзэжьыгъэхэ адыгэхэр джаущтэу Адыгеим ит къуаджэ нэмыкӏхэми ащэпсэух.
Адыгеим щылажьэрэ лъэпкъ ӏофхэмкӏэ, хэкогъухэм зэпхыныгъэ дыряӏэнымкӏэ ыкӏи къэбар жъугъэхэмкӏэ ӏахьым икъэтынхэу OC Media къыратыгъэхэмкӏэ, зэкӏэмкӏи джы дэдэм хэкум щэпсэух Тыркуем, Сирием, Иорданием, Израиль къарыкӏыжьыгъэ адыгэ хэхэсхэм ащыщэу нэбгырэ мини 2 кӏахьэу.
Адыгеим щыпсэурэ цӏыф нэбгырэ мин 452-м ащыщэу адыгэхэр процент 24 ныӏэп зэрэхъухэрэр.


ЗэхэщэкIо комитетым изэхэсыгъо Москва щыкIуагъ

Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын фэгъэзэгъэ зэхэщэкIо комитетым иапэрэ зэхэсыгъоу Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Виталий Мутко тхьамэтагъор зыщызэрихьагъэр тыгъуасэ Урысые Федерацием и Правительствэ зычIэт унэм щыкIуагъ. Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зэхэсыгъом хэлэжьагъ.
Iофтхьабзэм джащ фэдэу хэлэжьагъэх федеральнэ ведомствэхэм, хабзэм ишъолъыр къулыкъухэм ялIыкIохэр.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы ВЦИК-м иунашъокIэ Кубано-Черноморскэ хэкум хахьэу Адыгэ автоном хэкур 1922-рэ илъэсым бэдзэогъум и 27-м зэрэзэхащэгъагъэр. Урысые Федерацием ишъолъыр истатус Адыгеим иIэным а хъугъэ-шIагъэр ары лъапсэ фэхъугъэр. 2022-рэ илъэсым Адыгеим июбилей зэрэхигъэунэфыкIыщтым епхыгъэу Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным мы хъугъэшIэгъэшхор гъэмэфэкIыгъэным ехьылIэгъэ Указыр ыштагъ.
Зэхэсыгъом хэлажьэхэрэм зафигъазэзэ, Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Виталий Мутко юбилей Iофтхьабзэхэм язэхэщэн мэхьанэшхо зэриIэр хигъэунэфыкIыгъ.
«Юбилеим мэхьанэшхо зэриIэр, Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын ехьылIагъэу Адыгеим и ЛIышъхьэ предложениеу къыхьыгъэхэм шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием ишIэныгъэлэжь пэрытхэми къазэрадырагъэштагъэр хэзгъэунэфыкIы сшIоигъу. Адыгэ Республикэр урысые социальнэ-политикэ шъолъырым изы Iахьэу щыт. Лъэпкъыбэхэр, культурэхэр, цивилизациехэр зыщызэгурыIорэ чIыпIэу ар щыт», — къыIуагъ Виталий Мутко.
«Юбилей IофтхьабзэхэмкIэ пшъэрылъ шъхьаIэхэр гъэсэныгъэмкIэ, культурэмкIэ республикэм амалэу иIэхэм зягъэушъомбгъугъэныр, Урысые Федерацием щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яфедеративнэ зэфыщытыкIэхэр нахьышIу шIыгъэнхэр, ныбжьыкIэхэм патриотическэ пIуныгъэ тэрэз ягъэгъотыгъэныр ары», — къыIуагъ Виталий Мутко.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ипсалъэ анахьэу къыщыхигъэщыгъэр Урысые Федерацием ишъолъырэу щыт Адыгеим лIэшIэгъум къыкIоцI хэхъоныгъэ ин зэришIыгъэм мэхьанэшхо зэриIэр ары.
«ЗэкIэми зэрэшъушIэу, Адыгэ Республикэм тарихъ бай, культурэ хэбзэ хьалэмэтхэр, археологическэ саугъэтхэр иIэх. Тэ ядгъэлъэгъуни, тызэрыгушхони икъун тиI. Юбилей Iофтхьабзэхэр зэхатщэхэзэ, республикэм нахь лъэшэу анаIэ къытырядгъэдзэн, туристическэ, инвестиционнэ амалхэм зядгъэушъомбгъун зэрэтлъэкIыщтым мэхьанэшхо иI», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Джащ фэдэу Адыгеим и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, юбилей Iофтхьабзэхэм къэралыгъом ипащи, федеральнэ правительствэм иIэшъхьэтетхэми къадырагъэштагъ. Республикэм ипащэхэм кIуачIэу яIэр зэкIэ рахьылIэщт Урысыем и Президент пшъэрылъэу къафишIыгъэхэр ипIалъэм агъэцэкIэнхэм пае.
Республикэм и ЛIышъхьэ юбилей Iофтхьабзэхэм яплан зэхэсыгъом къащыхилъхьагъ
Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын фэгъэзэгъэ зэхэщэкIо комитетым изэхэсыгъоу Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Виталий Мутко зэрищагъэм республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат юбилей Iофтхьабзэхэм яплан ипроект къащыхилъхьагъ. Урысые Федерацием культурэмкIэ и Министерствэ ягъусэу а проектыр зэхагъэуцуагъ ыкIи пычыгъуиплIэу зэхэт.
Апэрэ пычыгъом хэхьэх цIыфхэр жъугъэу зыхэлэжьэщт культурэ Iофтхьэбзэ 20-м ехъур, къэгъэлъэгъонхэр, зэнэкъокъухэр, театрэхэмрэ концертхэр зэхэзыщэрэ организациехэмрэ ягастрольхэр, дунэе, шъолъыр фестивальхэр.
Проектым къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, культурэ-тарихъ альбомхэр, каталогхэр, краеведческэ литературэр къыдагъэкIыщтых, научнэ-практическэ конференциехэр зэхащэщтых, тарихъ-документальнэ фильмэу «Становление» зыфиIорэмрэ адыгэ пшысэхэм атехыгъэ анимационнэ фильмэу «Тым игъэсэпэтхыдэхэмрэ» тырахыщтых.
Проектым къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, лъэпкъхэм язэкъошныгъэ исаугъэтэу Адыгеир Урысыем зыхэхьагъэр илъэс 400 зыщыхъурэм ехъулIэу Мыекъуапэ щагъэуцугъэр агъэкIэжьыщт.
Ащ нэмыкIэу культурэмкIэ учреждении 6 агъэцэкIэжьыщт. Ахэр: Адыгэ Республикэм сурэтхэмкIэ игалерей, искусствэхэмкIэ Адыгэ республикэ колледжэу У. Тхьабысымэм ыцIэкIэ щытыр, лъэпкъ къашъомкIэ кIэлэцIыкIу хореографическэ студиеу «Майкопчанка» зыфиIорэр, Адыгэ Республикэм и Камернэ музыкальнэ театрэу А. Хьанэхъум ыцIэкIэ щытыр, Адыгэ Республикэм лъэпкъ культурэмкIэ и Гупчэ, искусствэхэмкIэ Адыгэ республикэ еджапIэу К. Лъэцэрыкъом ыцIэкIэ щытыр.
Республикэм и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, мы учреждениехэм республикэм пшъэрылъышхо щагъэцакIэ, Адыгеим щыпсэурэ цIыф лъэпкъыбэмэ якультурэ кIэн къэухъумэгъэнымкIэ ахэм мэхьанэшхо яI.
«Унэхэм къалэу Мыекъуапэ итеплъэ къагъэдахэ. Джырэ шапхъэхэм адиштэу ахэр загъэцэкIэжьхэкIэ, нахьышIоу Iоф ашIэн алъэкIыщт, Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэр зыщыхагъэунэфыкIыщт лъэхъанми ар фэгъэхьыгъ», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Зэхэсыгъом зэрэщыхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, Iофтхьабзэ-хэм сомэ миллиони 136-м ехъу апэIухьащт. Ау федеральнэ лъэгапIэм тетэу юбилеир хэгъэунэфыкIыгъэным пае джыри федеральнэ бюджетым сомэ миллиони 122,4-рэ къыхагъэкIын зэрэфаер Адыгеим и ЛIышъхьэ къыIуагъ. Республикэ бюджетым юбилей Iофтхьабзэхэм апае сомэ миллион 13,6-рэ къыхагъэкIыщт.
Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын тегъэпсыхьэгъэ планым зэхэсыгъом къыщыдырагъэштагъ.
Урысыем и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэ республикэм ипащэ ипредложениехэм зэрахэплъэщтхэр ыкIи ахэмкIэ ведомствэ гъэнэфагъэхэм япащэхэм пшъэрылъхэр зэрэфашIыщтхэр къыIуагъ.
КомплекситIумэ яшIын планым хагъэхьагъ
Адыгеир зызэхащагъэр илъэси 100 зэрэхъурэм игъэмэфэкIын фэгъэзэгъэ зэхэщэкIо комитетым изэхэсыгъо Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат цIыфхэм япсауныгъэ зыщагъэпытэщт физкультурэ комплекситIумэ яшIын планым хэгъэхьэгъэным ехьылIэгъэ предложение къыщихьыгъ.
ЦIыфхэм япсауныгъэ зыщагъэпытэщт физкультурэ комплекситIу Адыгэкъалэрэ Джэджэ районымрэ ащыгъэпсыгъэным ахэр фэгъэхьыгъэх.
КъумпIыл Мурат зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, федеральнэ программэу «Физическэ культурэмрэ спортымрэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэныр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу мы псэолъитIур 2020-рэ илъэсым агъэпсынэу рахъухьэ. ПстэумкIи ахэм яшIын сомэ миллиони 161-рэ пэIухьащт, ащ щыщэу сомэ миллион 92-р федеральнэ бюджетым къыхигъэкIыщт. Адыгеим и ЛIышъхьэ предложение къахилъхьагъ мы спорт псэуалъэхэр Адыгеим июбилей Iофтхьэбзэ шъхьаIэхэм яплан хагъэхьанхэу.
Виталий Мутко Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипредложение къыдыригъэштагъ. Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэ джащ фэдэу пшъэрылъ афи-шIыгъ КъумпIыл Мурат ипредложениехэу нэмыкI псэолъэ заулэхэм яшIынрэ ягъэкIэжьынрэ яхьылIагъэхэмкIэ протоколхэр зэхагъэуцонэу. Юбилей планым ахэр хагъэхьанхэу амал щыIэмэ ыужкIэ зэхафыщт.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Депутатхэм апай

Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм ия 17-рэ зэхэсыгъо 2017-рэ илъэсым чъэпыогъум и 25-м щыIэщт.
Зэхэсыгъом зыщахэплъэщтхэм мыщ къыкIэлъыкIорэ Iофыгъохэр ахагъэхьагъэх: Адыгэ Республикэм изаконхэу «Адыгэ Республикэм икъэралыгъо граждан къулыкъу ехьылIагъ», «Экономическэ классым хэхьэрэ унэ зэзыгъэгъотынэу фитыныгъэ зиIэхэм яспискэ зэрэзэхагъэуцорэ ыкIи зигугъу къэтшIыгъэ цIыфхэр ащ фэдэ спискэхэм зэрахагъахьэрэ шIыкIэм ехьылIагъ» зыфиIохэрэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъэхэм» ятIонэрэу ахэплъэгъэныр; законопроектхэу «Адыгэ Республикэм изаконхэу «2025-рэ илъэсым нэс Адыгэ Республикэм социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ зэришIыщт Стратегием ехьылIагъ», «Административнэ хэбзэукъоныгъэхэм яхьылIагъ», «Адыгэ Республикэм къыщашIыхэрэмрэ щагъэфедэхэрэмрэ япыдзафэхэм яхьылIагъ» зыфиIохэрэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъэхэм» апэрэу ахэплъэгъэныр ыкIи нэмыкI Iофыгъохэр.
Жуковскэм иурам тет унэу N 22-м хэт Залышхоу зэхэсыгъохэр зыщызэхащэрэм сыхьатыр 11.00-м ащ иIофшIэн щыригъэжьэщт.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэ игуадзэу, бюджет-финанс, хэбзэIахь, экономикэ политикэмкIэ, предпринимательствэмкIэ ыкIи IэкIыб экономикэ зэпхыныгъэхэмкIэ икомитет итхьаматэу IЭЩЭ Мухьамэд


Адыгэ къалэрэ Пэнэжъыкъуайрэ ащащ кIалэхэм Краснодар кIорэ гъогур зэфашIыгъ
1
ЖъэныгъуакIэм и 15-м пчъыхьэм Адыгэ къалэ ыкIи Пэнэжъыкъуай щыщ Адыгэ кIалэ 500 фэдиз Адыгэ къалэ къикIэу Краснодар кIорэ гъогур зэфашIыгъ. Мыхэм апэмыкIыжьэу Краснодар дэхьапIэм пэблагъэу полицие бэ Iут. Джащ фэдэу къатхы фасебоокым хэт кIалэхэм.
Адыгэ къалэрэ Пэнэжъыкъуаерэ ащыщ кIалэхэм Краснодар кIорэ гъогур зэфашIыгъ ЖъоныгъуакIэм и 15-м, пчыхьэм, Адыгэ къалэ ыкIи Пэнэжъыкъуае щыщ Адыгэ кIалэ 500 фэдиз, Адыгэ къалэ къикIэу Краснодар кIорэ гъогур зэфашIыгъ. Мыхэм апэмычыжьэу Краснодар дэхьапIэм пэблагъэу полицие бэ Iут. Джащ фэдэу къатхы фасебукым хэт кIалэхэм.
КIалэу къызэрэугъоигъэхэр кIэдаох, жъоныгъуакIэм и I0-м, Урыс фашистэу Адыгэхэм къатебэнагъэхэр полицием ыубытынхэу ыкIи пшъэдэкIыжь арагъэхьынэу. Джынэс (00.45) кIалэхэр зэхэтхэу гъогум тетхэу къатхы.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы, жъоныгъуакIэм и 10-м, чэщым нэбгрэ 40 фэдиз хъурэ Урыс фашистхэр, Адыгэ кIалэхэр зычIэс шхапIэм къычIэлъадэхи къяуагъэх. Нэбгриймэ утынхэр арахыгъ. Ахэм ащыщэу Iэшъынэ Темур иIофхэр дэеу, Краснодар сымэджэщым ащагъгъ, ау сымэджэщыр зигъэзакIохэрэм Темур чIагъэгъолъхьэнэу адагъэп, Адыгеим щыщхэм теIазэрэп аIуагъ. ЫтIанэ Темур Адыгэ къалэ дэт сымэджэщым къащэжьыгъ. Ащ жъоныгъуакIэм и 14-м Темур фашистхэм утынэу рахыгъэм илIыкIыгъ. Ар жъоныгъуакIэм и 15-м Адыгэ къуаджэу Пэнэжъыкъуае щычIалъхьэжьыгъ.
Мы Iофым джыри тылъыплъэщт,къэбаркIэ къэхъумэ къэттхыщт


Жъоныгъуак1эм и 20-м Грузием ипарламент зэхэсыгъоу и1агъэм адыгэ лъэпкъ гъэк1одыр зэрэщы1агъэм фэгъэхьыгъэ резолюцием ипроект щыхэплъагъэх ык1э зэк1э депутатхэм ар зэдаштагъ.
Диаспорэм ык1и Кавказым я1офхэмк1э парламентым икомитет итхьэматэу Нугзар Циклаури проектыр аштэным ыпэк1э журналистхэм къазэрэри1уагъэмк1э, Урыс пэчъыхьэгъум я XVIII-XIX л1эш1эгъухэм адыгэ лъэпкъыр зэригъэк1одыгъэм имызакъоу къэралыгъо зэфэшъхьафхэм арыс адыгэхэр хэхэсхэу лъытэгъэнхэу проектым итхагъ.
Ащ игущы1эхэмк1э, адыгэхэмэ ятарихъ ч1ыгу агъэзыжьынэу фитыныгъэ ятыгъэныр дунаим щыпсэухэрэм зэдаштэнэу зызщафагъазэрэр псалъэ резолюцием ипроект хэт. Джырэк1э адыгэхэм япроцент 90 хымэ хэгъэгухэм ащэпсэух. Джащ фэдэу Н.Циклаури къызэрэхигъэщыгъэмк1э, 1офым хэш1ык1 ин физи1э ш1эныгъэлэжьхэм язэфэхьысыжьхэр резолюцием лъапсэ фэхъугъэх.
-


«НАФСЭТ ТЫФЭГУШ1О, ТЕГЪЭГУШХО»
«НАФСЭТ ТЫФЭГУШ1О, ТЕГЪЭГУШХО»
Чъэпыогъум и 4-м зэнэкъокъоу «Черкешенка» зыфи1орэр къ. Мыекъуапэ щы1агъ. Адыгэ пшъэшъэ дахэм изэнэкъокъу нэбгырэ 12-рэ хэлэжьагъ. Ахэмэ зэфэшъхьаф конкурсихым закъыщагъэлъэгъуагъ.
1) «Поздравление с Днем Республики» (Адыгэ Республикэм имэк1 мафэк1э хьак1эхэм афэгуш1онхэр)
2) «Я и моя родословная» (унагъоу, лъэпкъэу къызхэк1ыгъэм итарихъ къы1отэныр)
3) «Институт гостеприимства» (театрализованнэ къэгъэлъэгъон)
4) «Танец — душа народа» (адыгэ къашъом икъэш1ын)
5) «Руки черкешенки, чудо творящие» (дышъэ идэным и1эпэ1эсэныгъ)
6) «Современный наряд черкешенки» (джырэ лъэхъаным черкешенкэм иобраз, дефиле)
Зэнэкъокъоу блэк1ыгъэм жюрим ипащэу Унэрэкъо Мирэ зэнэкъокъум мэхьанэу и1эр игущы1э къыщыхигъэщыгъ: адыгэ пшъашъэм иэстетическэ ык1и инравственнэ п1ун. Ащ къыгъэнэфагъэх шэпхъэ шъхьа1эу жюрим фэхъугъэхэр: адыгэ пшъашъэм итеплъ, лъэпкъ тарихъым, культурэм хэш1ык1эу афыри1эр.
Ш1ухьафтыныр — Еутых Ася ыгъэхьазырыгъэ диадемэр.
Апэрэ ч1ып1эр зыхьыгъэр Джарымэ Диан! «Пшъэшъэ тхьэмат» щытхъуц1эр ащ къыфагъэшъошагъ. Я 2-рэ ч1ып1эр — Барцо Нафсэт «Пшъэшъэ дах» ра1уагъ. Я 3-рэ ч1ып1эр — Бек Бэлла «Пшъэшъэ къэшъуак1у» рапэсыгъ.
Хьакунэ Каринэ «Пшъэшъэ 1ушъабэу» хахыгъ. Цышэ Зар «Пшъэшъэ гуахь» зыфи1орэ щытхъуц1эр къылэжьыгъ. Шъхьалэхъо Нафсэт «Пшъэшъэ 1эдэб» хъугъэ. Мэрэтыкъо Нафсэт «Пшъэшъэ пэрыт» ра1ол1агъ. Сихъу Дана «Пшъэшъэ губзыгъ» фагъэшъошагъ. Хъунэго Асидэ «Пшъэшъэ хэбзэзехь» ц1э лъап1э фаш1ыгъ. Имамаева Юлия (зэнэкъокъум хэмытэу) «Пшъэшъэ гъэсагъэу» хахыгъ.
Гущы1эгъу къытфэхъугъ Адыгэ филологиемрэ культурэмрэ яфакультет и я 2-рэ курсым щеджэу Шъхьалэхъо Нафсэт.
– Нафсэт, анахь къыпфэкъиныгъэ зэнэкъокъоу сыд фэдэр ара хэтыгъэр?
– Сценэм а пчыхьэм апэрэу сыкъытехьагъ. Анахь къины къысфэхъугъэр апэрэ зэнэкъокъуит1ур ары, сыда п1омэ гумэк1ыгъо си1агъ - жюрим уасэ къыпфиш1ын фай, ц1ыфэу къыоплъхэрэр бгъэрэзэн фаех. Ащ ыуж гумэк1ыгъор 1ук1ыжьи гупсэфэу къык1элъык1орэ зэнэкъокъухэм сахэлэжьагъ.
– Адэ зэнэкъокъоу «Адыгэ хабзэ» зыфи1орэм ехьыл1агъэу сыд фэдэ хабза къэбгъэлъэгъонэу къыхэпхыгъэр? Сыда 1эубытып1эу пш1ыгъэр?
– Нахь куоу къап1омэ, хьак1эм къеш1эк1ыгъэ хабзэм фэгъэхьыгъ сэ къэзгъэлъэгъуагъэр. Адыгэхэм егъаш1эм хьак1эр як1эсагъ, агъэлъап1эщтыгъ. Ащ ыпкъ къик1эу хьак1эм ипэгъок1ын, игъэк1отэжьын хэбзэ гъэнэфагъэхэр пылъыгъэх. Сэ 1э тхьак1ын обрядыр къыхэсхыгъ, къэзгъэлъэгъонымк1э 1эубытып1эу сш1ыгъэхэр тхылъхэу «Адыгэ Хабз», художественнэ литературэр, журналхэр ары.
– Мы зэнэкъокъоу «Черкешенка» зыфи1орэм уасэу фэпш1ырэр, о пшъхьэк1э ш1уагъэу хэпхыгъэр?
– Мыщ фэдэ зэнэкъокъум сызэрэхэлэжьагъэмк1э сык1эгъожьрэп. Лъэшэу сигуап мыщ фэдэ зэнэкъокъухэр зэраш1хэрэр, сыда п1омэ адыгэ лъэпкъым нахь зыкъы1этыжьыщт, ныбжьык1эхэм бзэр, хабзэр, культурэу адыгэхэм ти1эр ащыгъупшэжьыщтэп. Мы зэнэкъокъум унашъоу и1эр — ныбжьык1эхэр культурэм нахь пылъынхэр, адыгэ бзылъфыгъэм идэхагъэрэ ишэн зехьак1эрэ джырэ адыгэ пшъашъэм химынэныр ары, ык1и ар сэ дэгъоу зэхэсш1ык1ыгъэу ары сызэрэгугъэрэр.
Нафсэт щытхъуц1э лъап1эу «Пшъэшъэ 1эдэб» къызэрэфагъэшъошагъэмк1э тыфэгуш1о. Международнэ турэу щы1эщтым хэлэжьэнышъ пэрытныгъэр къыщихьынэу фэтэ1о!
Т1эшъу Фаризэт,
адыгэ филологиемрэ культурэмрэ
яфакультет апэрэ курсым щеджэ.


Бразилие
Бразилие — Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьа1эр - Бразилиа. Ц1ыфэу нэбгырэ млн 200-м къехъу щэпсэу (а нумерымк1э дунаемк1э я-5-нэу щыт). Хэгэгум ч1ырэу и1эр 8 514 877 км² (дунаемк1э я-5-н). Бзэшъхьа1эр - португалыбз. Дунаемк1э Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) зылэжьрэр ц1ыфхэмк1э Бразилиер анахь къэралыгъошхоу щыт. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу шъузышъхьэр – Дилма Русеф.
Къэралыгъо тхьаматэр – Мишел Темер.
Географие
Бразил хэкум Амазонкэр пхырэкIы, зэрэчIыгумкIэ мэхьанэшхо зиIэ псыхъор.


Н.Куек Гум ишъэф, бзэм ык1уач1
Гум ишъэф, бзэм ык1уач1
(Къуекъо Налбый къызыхъугъэр илъэс 80 зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъ)
Адыгэ тхак1оу, усак1оу, драматургэу, Адыгэ Республикэм искусствэхэмк1э и Заслуженнэ 1офыш1эу, Дунэе черкес премиеу Къандур ыц1эк1э щытым, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие ялауреатэу Къуекъо Налбый непэ къытхэтыгъэмэ ыныбжь илъэс 80 хъущтыгъэ. Ащ епхыгъэу 1оныгъом и 13-м Адыгэ лъэпкъ тхъылъеджап1эм «Гум ишъэф, бзэм ык1уач1» зыфи1орэ зэхащэр щык1уагъ, тхак1ом ихэшыпык1ыгъэ тхыгъэхэр зыдэт тхылъми лъэтегъэуцэ фаш1ыгъ.
Зэхэсыгъор къызэ1узыхыгъэр тхылъеджап1эм и1офыш1эу Кучмэз Аминэт. Къуекъо Налбый ищы1эныгъэ ык1и итворческэ гъогу фэгъэхьыгъэ экспозицие гъэш1эгъоным къек1ол1агъэхэр ащ нэ1уасэ фиш1ыгъэх.
Зэ1ук1эр Адыгэ Республикэм искусствэхэмк1э и Заслуженнэ 1офыш1эу Шъхьэлэхъо Светланэ гъэш1эгъонэу зэрищагъ. Къуекъо Налбый сэнаущыгъэ ин зэрэхэлъыгъэр ащ къыхигъэщыгъ: Налбый усак1о, тхак1о, фольклорист, сценарист, критик, литературовед, зэдзэк1ак1у, философ.
Къуекъо Налбый иш1эжь мы зэхахьэм ц1ыфыбэ щызэрищэл1агъ: ежь иуанагъо, и1ахьылхэр, Адыгэ Республикэм иш1эныгъэлэжьхэр, культурэм, телевидением, театрэм и1офыш1эхэр, сурэтыш1эхэр; Республикэм иапшъэрэ ык1и гурыт еджап1эхэм як1элэегъаджэхэмрэ ык1и як1элэеджак1охэмрэ – зэк1эри Къуекъом итворчествэ ш1у зылъэгъурэ ц1ыфых. Театрэм иартистхэр, телевидением и1офыш1эхэр, студентхэр усэ зэфэшъхьафхэм къяджагъэх, Налбый Къуекъом итхыгъэхэр джыри зэ тыгу къагъэк1ыжьыгъэх.
Адыгэ филологиемрэ культурэмрэ яфакультет ик1элэегъаджэхэмрэ ык1и ик1элэеджак1охэмрэ чанэу мы зэхащэм хэлэжьагъэх. Факультетым идеканэу Хьамырзэкъо Нурыет апшъэрэ еджап1эм студентхэм Къуекъо Нальбый итворчествэ зэрэщызэрагъаш1эрэр, ныбжьык1эхэмрэ тхак1омрэ яапэрэ творческэ нэ1осэныгъэр къызэрык1оу зэрэщымытыр, гуры1огъуае студентхэм афэхъоуи къызэрэхэк1ырэр, ау тхыгъэм ыкупк1 зынэсхэк1э, философие куоу хэлъыр зэраш1огъэш1эгъоныр къыхигъэщыгъ. Ныбжьык1э фестивалым къыщагъэлъэгъонэу студентхэм сэмэркъэу к1энэк1элъэ къэш1ынэу Налбый къафитхыгъагъэм къек1ол1агъэхэм къафеджагъ. Мы пьесэ ц1ык1ур уникальнэ къэзыш1ыгъэр парыми къыхимыутыгъэу зэрэщытыр ары. 2005-рэ илъэсым университетым исценэ студентхэм зэ закъо къыщагъэлъэгъогъагъ. Джы факультетым къыщыдэк1рэ ш1эныгъэ журналэу «Псалъэм» къыхаутынэу агъэхьазэрыгъ.
Къуекъо Налбый итворчествэ, анахьэу ипрозэ, адыгэ кафедрэм идоцентэу Хъуажъ Нурьят къытегущы1агъ. Куоу тхак1ом ипроизведениехэр иушэтыгъэу, философие лъапсэу я1эр къихигъэщызэ, осэ ин зэрэритрэр къапш1эу, Н. Къуекъор ежьырк1э зыфэдагъэр къы1отагъ. Ятфэнэрэ курсым щеджэрэ студенткэу Тхьаркъохъо Нафсэт усэу «Ч1ыгур сыгу къыщек1ок1ы» зыфи1орэм къеджагъ.
Къек1ол1агъэхэм зэк1эми Къуекъо Налбый италант лъэныкъуабэу и1агъэр къыхагъэщыгъэх, гукъэкъэк1ыжьхэмк1э къадэгощагъэх.
Адыгэ лъэпкъым иогу хъуау къыхэнэфык1рэ жъуагъоу ти1агъ ык1и ти1 Къуекъо Налбый. Зыми фэдагъэп – ар зэк1эмэ аш1э, ытхыгъэмэ уяджэ зыхъук1э огъэш1агъо, огуш1о, «сыдэу гъэш1эгъона?» уегъа1о. Ащ фэдэ тхэк1о лъэш тилъэпкъ зэри1эмк1э тэгушхо. Къуекъор зэжъоу гупшысэщтыгъэп – Дунэе гупшысак1э 1ак1элъыгъ, куоу, чыжьэу 1абэщтыгъэ. Джырэ нэс къамытхыгъабэрэ къамы1огъабэрэ иусэхэм ахэлъ. Тырэгушхо ащ фэдэ ц1ыф хьалэмэт, тхэк1о, усэк1о лъэш зэрэти1эмк1э.
Тхьаркъохъо Нафсэт, я 5-рэ курсым щеджэ
Студентхэм я Мэфэк1
1оныгъом и 15-м Мыекъуапэ ныбжьык1э проектэу «Парад российского студенчества» зыфи1орэр ящэнэрэеу щык1уа гъ. Республикэм изэхэзыщак1оу хъугъэр Адыгэ къэралыгъо университетыр ары. Хабзэ зэрэхъугъэу, парадыр Мыекъуапэ и Мэфэк1 мафэ дыхагъэунэфык1ы. Парадыр Урысыем ис студентхэм зэк1эми ямэфэк1. Урысые шъолъырым и 46-рэ субъектыр хэлэжьагъ, ныбжьык1э студентхэр телемостк1э зэрэлъэгъугъэх, зэдэгущы1агъэх.
Апшъэрэ ык1и гурыт къэралыгъо еджап1эхэм ащеджэрэ студентхэр быракъхэмрэ ык1и еджап1эхэм ятамыгъэхэмрэ зыда1ыгъхэу Мыекъуапэ иурам шъхьа1эхэу Спортым и Ордэунэу «Кобл Якъуб» къыщегъэжьагъэу Лениным иплощадь нэс къарык1уагъэх.
АКъУ-м иректорэу Хъунэго Рэщыдэ ныбжьык1эхэм зыкъафигъази ш1уфэс сэлам къарихыгъ, гущы1э дахэхэр къари1уагъ. Гурыт еджап1эхэм япащэхэри парадым къыщыгущы1агъэх.
Адыгэ къэралыгъо университетым Адыгэ филологиемрэ культурэмрэ яфакультет истудентхэр чанэу хэлэжьагъэх. Мы мэфэк1ыр анахьэу зыфэгъэшъошагъэу щытыр апэрэ курсым щеджэрэ студентхэр ары. Адыгэ факультетым къыч1эхьэгъэ ныбжьык1эхэр лъэпкъ 1офым ыгъэгумэк1хэу, бзэм изэгъэш1эн фэщагъэхэу щытых. Ныбжьык1эхэм япарад зэрэхэлажьэхэрэр лъэшэу ягуапэу агъэмэфэк1ы, сыда п1омэ Мыекъуапэ иеджап1эхэм яапэрэ курсхэм ащеджэрэ студентхэр зэк1э зэхищагъэх. Ахэр аш1огъэш1эгъонэу къек1ол1агъэх, джы апшъэрэ еджап1эм зэрэч1эсхэр, студент зэрэхъугъэхэр мафэк1ым нахь куоу щызэхаш1агъ. Нахь лъэшэу тистудентхэр зыгъэгуш1уагъэхэр факультетым ишъошэ гъэнэфагъэхэмрэ тамыгъэ хэушъхьафык1ыгъэхэмрэ зэря1агъэр ары. «Бзэр – лъэпкъым ыпс» зыфи1орэ гущы1эхэр ящыгъэнхэм ык1и а1ыгъыгъэ транспорантхэм атетхэгъагъ. Факультетэу зыщеджэхэрэм пшъэрылъ шъхьа1эу и1эр, бзэмрэ лъэпкъ культурэмрэ якъэухъумэм зэрэфэлажьэхэрэр къагъэнэфагъ.
Студент пчъагъэ 1эк1ыб хэгъэгумэ къарык1ыгъэхэу тиеджап1эмэ ащеджэх. Мы мэфэк1ым ахэри къеблэгъагъэх. Студентхэм къагъэхьазэрыгъэ къэгъэлъэгъон гъэш1эгъоным мэфэк1ым къек1ол1агъэхэр ягупэу еплъыгъэх. Непэ фэдэ мэфэк1 гуш1уагъом тапэк1э джыри илъэс пчъагъэрэ студент ныбжьык1эхэр зэхищэнхэу тыфай.
Тхьаркъохъо Нафсэт, я 5-рэ курсым щеджэ


Хэгъэгу зэфэшъхьафхэм яспортсменхэм Шъачэ къыщахьрэ медалхэмкIэ доллар мин пшIы пчъагъэ аратын алъэкIыщт. ГъэшIэгъоныр, эксперт зырызхэм зэралъытэрэмкIэ, КIымэфэ олимпиадэм текIоныгъэ къыщахьынымкIэ макIэу щыгугъурэ хэгъэгухэм Iэтыгъэу ащ фэдэ шIухьафтынхэр агъэнафэ. / Лаккхара мах лур бу Сочера мидалш яхьаш цIабаьхкинчу шайн атлеташна массех махко. Беламе ду олимпиадехь толам баккха герга а йоцчу пачхьалкхаша совгIатна кхайкхина ахчанаш вуно даккхий хилар.


Зигъо Iофыгъохэм атегущыIагъэх
17.05.2018
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ Урысые Федерацием и Лъэпкъ гвардие Къыблэ шъолъырыдзэхэмкIэ ипащэу, Урысыем и ЛIыхъужъэу Олег Козловымрэ зэдыряIэгъэ зэIукIэгъум Росгвардием Адыгэ РеспубликэмкIэ икъутамэ Iофэу ышIагъэм, гъэцэкIэкIо хабзэм икъулыкъухэмрэ Росгвардиемрэ зэрэзэдэлажьэхэрэм япхыгъэ Iофыгъохэм щатегущыIагъэх.
ЗэIукIэгъум джащ фэдэу хэлэжьагъэх Урысые Федерацием и Лъэпкъ гвардие Къыблэ шъолъырыдзэхэмкIэ ипащэ игуадзэу Александр Александровыр, Росгвардием Адыгэ РеспубликэмкIэ икъутамэ ипащэу Алексей Порва, Адыгэ Республикэм иветеранхэм я Совет итхьаматэу Къоджэ Аслъан.
IофшIэнхэр Росгвардием дэгъоу республикэм зэрэщызэхищэхэрэр Адыгеим и ЛIышъхьэ хигъэунэфыкIыгъ. Илъэсыр къызихьагъэм къыщегъэжьагъэу Iофтхьэбзэ ин пчъагъэ зэрахьэгъах, общественнэ рэхьатныгъэм икъэухъумэнкIэ ахэм хэукъоныгъэхэр ашIыгъэхэп. Республикэм непэ лъэпкъ, дин зэгурыIоныгъэ, социальнэ, экономикэ зыпкъитыныгъэ илъ.
«Урысыем и Президент къыгъэуцугъэхэ пшъэрылъхэр икъоу Росгвардием Адыгеим щегъэцакIэх. Iофыгъоу къэуцухэрэр зэкIэ псынкIэу зэшIуахых. IофшIэнхэр республикэм зэрэщызэхащэрэм тегъэразэ. Республикэм исхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъегъэIэтыгъэным кIуачIэу тиIэр джыри етхьылIэщт. Неущрэ мафэм цIыфхэм яцыхьэ телъын, рэхьатэу Iоф ашIэнэу, кIэлэцIыкIухэр апIунхэу амал яIэн фае», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Адыгеир ичIыпIэ гупсэу Олег Козловым елъытэ: Мыекъуапэ ия 131-рэ мотошхончэо бригадэ шъхьаф икомандир илъэс заулэ ар игодзагъ. Республикэм исхэм ащ къулыкъу адихьыгъ, ныбджэгъуныгъи адыриI. Ахэм зэу ащыщ Адыгэ Республикэм иветеранхэм и Совет итхьаматэу Къоджэ Аслъан.
«Урысыем и Лъэпкъ гвардие идзэхэм я Федеральнэ къулыкъу идиректорэу, дзэм игенералэу Виктор Золотовым гъэцэкIэкIо, законодательнэ хабзэм тыгурыIон зэрэфаем ренэу тынаIэ тырытегъадзэ. Адыгеим ащ фэдэ зэгурыIоныгъэ щызэдыряI. Республикэм зэрэхахъорэм, цIыфхэр зэрэухъумагъэхэм гу алъытэтэ. Тэ сыдигъуи тыжъудэгущыIэным ыкIи пшъэрылъэу тапашъхьэ къырагъэуцохэрэр дгъэцэкIэнхэм тыфэхьазыр. Пшъэрылъ шъхьаIэу тиIэр цIыфхэм ящыIэныгъэрэ япсауныгъэрэ къэтыухъумэнхэр ары», — къыIуагъ Урысые Федерацием и Лъэпкъ гвардие Къыблэ шъолъырыдзэхэмкIэ ипащэ.
ЗэIукIэгъум джащ фэдэу Росгвардием иIофшIэн епхыгъэ зигъо Iофыгъохэм, Росгвардием Адыгэ РеспубликэмкIэ икъутамэ мылъкукIи, техникэкIи нахь зэтегъэпсыхьэгъэнымкIэ гухэлъэу яIэхэм щатегущыIагъэх.


Гамлет
АдыгабзэкIэ зэзыдзэкIыгъэр Емыжэ МулиIэт
(пычыгъуэ)
СэукIа, сэмыукIа? – джары упчIэр.
Жъалымэу къыбдэпсэурэм сыд епшIэщт?
КъыуишIэрэм уезэгъэу ущысыщта?
Упэуцуны зафэу утекIощта?
Е улIэмэ нахьышIуа? – УигухэкIи,
Уиузи, бзаджи зэкIэ пщыгъупшэщтых.
Ар тхъагъоба, узгъэгумэкIрэр зэкIэ
ЛIэныгъэ чъыем пщигъэгъупшэжьыщтых!
Опсэуфэ угу ихъыкIыгъэр зэкIэ
УзылIэкIэ зэужэу мэкIодыжьа?
Е ащи гумэкIыгъо горэ щыIа?
Хьадрыхэ чъыем хэта шIуа пкIыхьапIэ?
Ащ щыIэр тшIэрэп, ары мы дунаим
Къин щытэлъэгъуми, къинэу тызфытетыр.
Арары мыхъумэ, хэта зыщыIэщтыр,
Уагъэпыутэу, къыожъалымэкIхэу,
Къыптыралъхьэу пцIыхэр, гупсэхэр аукIхэу!
А пстэуми яIэташъхьэр – ощ нахь делэм
Уигъэпыутэу къыбдэхьащхмэ ары.
А зэкIэ пщыIэу ущыIэны нахьи
Зы къэмэ огъукIэ пстэури зэшIопхыщт.
Хьадрыхэ щыIэм тыщэрэмыщыни!
Хэт зыщыIэщтыр мыщ фэдизы къиныр.
Ащ кIуагъэу зи къэзгъэзэжьыгъэ щыIэп,
ТымышIэрэм тыпэгъокIыны нахьи,
Мыщ щыIэ къиным тыкъерэуцуалI,-
Джар тэIошъ, гоу тетшIыхьэрэр тIэпэзы,
Хъулъфыгъэ плъышъо ттетми, тыкъэрабгъ.
Джар икIодыкI гукъэкIэу пкIэшхо зиIэм
Ар тетлъхьэу-тетхызэ тэпшъышъ тIэпэзэжьы.
Икъун къэсIуагъэр – ащ щысыухын!
Офелия! Сыгу игушIуагъор оры!
Тхьэ узщелъэIурэм, сэри къысфелъэIу.


Адыгэ алфавитым тарихъ гъогу к1ыхьэ, гъогу къин къык1угъ. Революцией ыпэк1э ащ икъыхэхын нэбгырэ пчъагъэхэм 1оф даш1агь. 1814-рэ илъэсым апэрэу Нэт1аукъо Шэрэл1ыкъо Хьаджэм арапыбзэм техыгъэу: адыгэ алфавит зэхигьэуцогъагъ. Ащ къык1эльык1уагьэх 1829-рэ илъэсым Грацилевскэм, Л. Я. Люлье 1840-рэ илъэсым урысыбзэм къыпкъырык1ыхэзэ адыгэ алфавитхэу зэхагъэуцогъагъэхэр. Латиныбзэр зылъэпсэ алфавити Блэнэо Бат1экъо 1918-рэ илъэсым Константинополь къыщыдигъэк1ыгъагъ. Бэрсэй Умари, Бэгугъэ Ахьмэди, докторэу Пчыхьал1ыкъуи, нэмык1хэми адыгэ алфавитым изэхэгъэуцон 1офышхо даш1агъ. Ау мы зигугъу къэтш1ыгъэ алфавит пстэури егъэджэн-п1уныгъэмк1э агъэфедэн алъэк1ынэу хъугъэп, адыгэхэр гъэсэныгъэм къыфэ1этыгъэнхэмк1э, щы1эныгъэм ар щыпхырыщыгъэнымк1э зэхэгъэуцуак1охэм амал а1эк1элъыгъэп, 1эпы1эгъу къафэхъун гори агъотыгъэп.
Шъыпкъэ, Бэрсэй Умарэ алфавитри зэхигъэуцуи «Адыгабзэм играмматик» зыфи1орэ тхылъыри 1853-рэ илъэсым Тифлис къыщыхиутыгъагъ. Ащк1э илъэс заулэрэ ежь ышъхьэк1э Ставрополь гимназием адыгэ льэрыхьэхэм як1алэхэр щыригъэджэгъагъ. Ау бэ темыш1эу а ш1эныгъэ къэк1оп1э закъоу ш1унк1ым къыхэнэфык1ыгъэри к1осэжьыгъагъэ.
Арэу зытехъухьэщтыгъэр, апэрэмк1э, урыс пачъыхьэр къушъхьэч1эс ц1ыфхэр гъэсэныгьъэм фищэнхэм зэрэфэмыягъэр, ят1онэрэмк1э, динлэжьхэр къур1аным фэшъхьафэу нэмык1 гъэсэныгъэ къыхахынэу зэрэпымылъыгъэхэр ары. Ахэмэ апкъ къик1ык1э, сыд фэдэ алфавит хахыгъэми гъогу ратыщтыгъэп, хэк1ып1э пстэоу щы1эхэр зэк1э пытэу зэфаш1ыщтыгъэх.
Ащ фэдэ лъэхъан хьылъэм, лъэхъан жъалымым къыхиубытагъ Анцокъо Хьаджыбэч.
Хьаджыбэч ылъэпкъык1э абдзах, 1846-рэ илъэсым къэхъугъ. Къызыщыхъугъэр Мыекъуапэ пэмычыжьэу щысыгъэ абдзэхэ къуадж. Иц1ык1угъом шахъоуи 1ахъоуи бэрэ къыхьыгъ, лэжьэк1ошхоу щытыгъ, мыпшъыжьэу янэ-ятэхэм адэ1эпы1эщтыгъэ. Ш1эныгьэлэжь хъущтым къуит1урэ пхъуит1урэ и1агъэх. Ахэр Лалыхъу, Нухь, Къадырхъан ык1и Гощэфыжь. Нухьэ 1902-рэ илъэсым къэхъугъ, ар щыпэк1алэу щытыгъ. А Нухъэр ары 1954-рэ илъасым Хьаджэбэч къык1эныгъэ тхыгъэхэр зэк1э тиинститут къезытыжьыгъагъэр. Илъэсий нахь ымыныбжьэу Хьаджыбэч ятэ л1агъэ. Ащ ыуж къулайцыз хъугъэ быныр игъусэу 1870-рэ илъэсым къуаджэу Аскъэлае дэсыгъэ ятэшым дэжь къэк1ожьыгъагъэх.
Хьаджыбэч ц1ыф гъэсэгъэшхощтыгъэ. Арапыбзэр дэгъу дэдэу ыш1эщтыгъэ. Къур1аным къыпкъырык1ырэ ш1эныгъэхэм осэшхо аритыщтыгъэ, ау ш1эныгъэ куухэр зэбгъэгъотынымк1э, гъэсэныгъэм илъэгап1эхэм уанэсынымк1э лъэпкъым еджэк1э-тхак1э егъэш1эгъэн зэрэфаер Хьаджыбэч хьакъэу къыгуры1ощтыгъэ.
Алфавитыр къыхихыным ыпэк1э Анцокъо бзабэхэм язэхэтык1э-гъэпсык1э нэ1уасэ зафиш1ыгъагъ, алфавит зэфэшъхьафыбэу щы1эхэр зэригъэш1агъагъ. Ахэмэ ащыщэу адыгабзэмк1э анахь 1эрыфэгъу хъущт алфавитым хэтыщт макъэхэм ягъэнэфэн ек1ол1ак1эу фиш1ыщт амалхэм бэрэ яусагъ. Ащ къыгъэлъагъорэр Хьаджыбэч ш1эныгъэлэжь къызэрык1оу зэрэщымытыгъэр ары, телъадэу ау сыдми тешъорык1о-теурык1уагъэ къызыхимыгъафэу зыпыхьагъэр 1оф хьылъэу, 1оф къызэрык1оу зэрэщытыр къыгуры1оу алфавитэу рихъухьагъэм гупшысабэ рихьыл1эзэ дэлажьэщтыгъэ. Зэфэхьысыжь инхэр зеш1ым ыуж, макъэу хэтхэмк1э адыгабзэр анахь зыпэблагъэу къыхихыгъэр арапыбзэр ары. Ащ техыгъэу иалфавити 1878-рэ илъэсым зэхигъэуцуагъ.
Алфавитым изэхэгъэуцон а илъэсым ыухыгъагъ нахь мыш1эми, ащ изэхэтык1э-гъэпсык1э ымыгъэразэу, нахь къызэрык1э, нахь гуры1огъош1у зэрэхьуным Хьаджыбэч ильэс 40-м къехъу ет1ани 1оф диш1эжьыгъ. Джарэущтэу мыпшъыжьэу а ш1эныгъэлэжьышхор илъэпкъ фэлэжьагъ.
Алфавитым изэхэтык1э-гъэпсык1э къызэрык1оу щытыгъ. Арапыбзэр дэгъу дэдэу зыш1эщтыгъэ Хьат1энэ Абдул къызэритхыжьырмк1э, ащ хьарыф 68-рэ хэтыгъ. Нэмык1хэми (С. Овчинников) зэрагъэунэфыгъэмк1э, алфавитым хьарыф 71-рэ къыубытыщтыгъэу ары. Нахь тэрэзэу къытш1ош1ырэр А. Хьат1анэм зыфи1орэ пчъагъэр ары. Джы непэ дгъэфедэрэ адыгэ алфавитри а пчъагъэм зэрэш1ок1ырэр хьарыфит1у ны1эп. Ежь Хьаджыбэч адыгабзэм хэт макъэхэр къыритынхэу хьарыф 63-рэ къыхигъэщыгъагъ, ау а пчъагъэм зэк1э макъэхэр къызэримыубытырэр къыгуры1уи, арапыбзэм хьарыфитф къыхихыжьыгъагъ. Джарэущтэу адыгабзэм хэт макъэхэр зэк1э къызэлъызыубытырэ алфавитыр Анцокъом ээхигъэуцогъагъ.
Хымабзэ горэм иалфавитк1э илъэпкъ ригъэджэныр Хьаджыбэч иджэгъуагъ. Ары ык1и къинышхо тырилъагъозэ ежь ыбзэ къигущы1ык1ырэ алфавитыр къызык1ыхихыгъагъэр.
Ау ет1ани диным мыштэ ыш1ырэ 1офэу алфавит зэрэзэхигъэуцуагъэмк1э илъэпкъэгъухэм ащыщыбэхэр лъэшэу къыпэуцужьыщтыгъэх, къенэкъокъущтыгъэх. Ахэм яхьыл1агъэу зэхэгъэуцуак1эм мырэущтэу ытхыгъагъ: «Мы хэгъэгум щызэрагъэфэгъэ адыгэбзэ 1елфыбэм нахьи Стамбол къырахыгъэ 1елфыбэ имыкъу къобэ-бжьэбэ пырэцэ хьарыф шхужьыщэ зэблэщы гъуаехэр нахьыш1у зы1оу пыльхэр къытхэтых».
Джарэущтэу 1ушэу, акъылыгъэ хэлъэу хымэ алфавитым фыщытык1у фыри1эр нафэу къыри1этык1ыщтыгъэ, хигъажьэу къенэкъокъухэрэми ар апэуцужьын ылъэк1ыщтыгъэ.
Адыгэмэ къак1эхъухьэрэ к1алэхэр Хьаджыбэч а алфавитымкЬ ригъэджэнхэу бэрэ гу1агъэ. Унагъо пэпчъ п1оми хъунэу къык1ухьэзэ ны-тыхэм ялъэ1ущтыгъэ, гъэсэныгъэм имэхьан, уасэу ащ и1эр къафи1уатэщтыгъэ, мыгъэсагъэхэу як1алэхэр къанэхэмэ зэрарышхоу ахэм къафахьырэр агуригъа1ощтыгьэ. «Шъуик1алэхэр сэжъугъэгъасэ шъуц1ыфымэ, ы1оу лъа1оу шъуауж итым сыд зыфешъумытыхэрэр?» — джарэущтэу ыгу е1эжьыгъэу итхылъ 1эпэрытх хитхагъ Хьаджыбэч. Ары шъхьае медрысэм къыч1ащынышъ, як1алэхэр урыс гьэсэныгъэм пагъощыным ты-ныхэр фэягъэхэп, гу тыраш1ыхьэщтыгъэп.
Гукъао нахь мыш1эми, адырэ алфавитхэу ыпшъэк1э зигугьу къэтш1ыгъэхэм афэдэу, Хьаджыбэч иалфавити щы1эныгъэм ч1ып1эшхо щиубытынэу хъугъэп. Ау гъэш1эгъоныр зэхэгъэуцуак1охэм къадэмыхъугъэр Хьаджыбэч къызэрэдэхъугъэр ары. Ежь зэхигъэуцогъэ алфавитымк1э бэдэдэ хъухэу таурыхъхэр, пшысэхэр, гущы1эжъыхэр, 1уры1упчъэхэр, адыгэмэ ятарихъ къыхэхъухьэгъэ хъугъэ-ш1эгъэ гьэш1эгъонхэр къытхыжьыгъэх. Мыхэм осэшхо дэдэ я1, сыда п1омэ илъэсишъэм къехъук1э узэк1ы1эбэжьымэ а лъэхъаным ц1ыфхэм къызэра1отагъэм тетэу апэрэу адыгэбзэ къабзэк1э ахэр къытхыжьыгъэх, наукэ зэфэшъхьафхэм адэлажьэхэрэмк1э а тхыгъэхэр ш1эныгъэ къэк1оп1эшхохэу щытых. Ыпшъэк1э къызэрэс1уагъэу, ыкъоу Нухьэ мыхэр зэк1э тиинститут къыритыжьыгьэх. Непэрэ адыгэбзэ тхык1эм тетэу Нухьэ зэридзэк1ыгъэхэри ахэм ахэлъых.
Алфавитым щы1эныгъэм гъогушхо щимыгъотыгъэми, адыгэмэ тхэн-еджэнымк1э ар агъэфедагъ. Пстэуми зэльаш1э урыс-япон заом илъэхъан ащ к1онхэу Аскъэлае щыщхэу агъэхьазырыгъэ адыгэ дзэк1ол1 нэбгырипш1ым Хьаджыбэч иалфавитк1э тхэк1э-еджак1э зэрэригъэш1агъагъэр. С. Овчинниковым къызэритхыжьырэмк1э, а к1алэхэм ащыщхэр зэошхоу к1орэм къитхык1ыхэти, ежь абзэк1э къатхэщтыгьэх. Ахэм ащыщыгъэх Бэрэтэрэ Айдэмыркъан, Нат1экъо Пэзад, Хьэк1эко Пэзад, Еутых Къадыр ык1и Бэрзэдж Лыулыу.
Урыс лэжьэк1о къызэрык1охэм сыдигьок1и Хьаджыбэч ныбджэгъуныгъэшхо адыри1агь. Урыс-Кавказ заом адыгэмэ къафихьыгъэ тхьамык1эгъошхом ахэр рыбгъэмысэнхэу зэрэщымытыр ащ дэгъу дэдэу къыгуры1ощтыгъэ. Ежьыри бэрэ иныбджэгъу урысхэм ахахьэщтыгъэ, адырэхэри ягуапэу ыдэжь къак1ощтыгъэх, бэрэ л1ы 1ушыр джэнджэшэгъу аш1ыщтыгъэ, зыгъэгумэк1ырэ 1офыгъуабэхэмк1э 1эпы1эгъу афэхъущтыгъэ.
Ет1ани Хьаджыбэч зы сэнэхьат дэгъу и1агъэр 1эзэшхуагъэ. Унэ ц1ык1уит1оу и1эм язырэр 1эзэп1э-сымэджэщ унэ ыш1ыгъагъ. Ащ сымаджэхэм щя1азэщтыгъэ, ыгъэхъужьыщтыгъэх. Къэк1ырэуц зэфэшъхьафхэм хэш1ык1ышхо афыри1агъ, 1эзэгъу уцхэр ахиш1ык1ыщтыгъэ, ахэм фэкъулаеу ары1азэщтыгъэ. Ежьыр къулайцызэу псэущтыгъэми, ц1ыфхэм иш1уагъэ зэраригъэк1ыным сыдигъок1и пылъыгъ, фызэш1ок1ыщтымэ гугъэ1энэк1эу хэти ыдэжь 1уигъэк1ыжьыщтыгъэп.
Хьаджыбэч бзэш1эныгъэлэжь къодыягъэп, тхак1оуи щытыгъ п1оми ухэукъощтэп. Ар къэзыушыхьатырэр итхылъ-1эпэрытхэу къыдэмык1ыгъэр ары. Мыщ гупшысэ куу зыхэлъ тхыгъабэхэр дэтых, тарихъым, фольклорым яхьыл1эгъэ угъоигъэхэм нэк1убгъуабэхэр аубыты.
Фольклорым изы нэк1убгъо горэхэм мыщ фэдэ гущы1эжъхэр, гущы1э щэрыохэр 122-рэ хъухэу ахэтых. Ахэм ащыщых:
П1э дагъэмэ пшъхьэ щыфэжь.
Яфедэ ябгъэлъэгъу хъумэ къыошъугъух.
Уиягъэ як1ышъущтмэ къыпщэщынэх.
Акъыл амал гъэк1ыжьыр къэлэм.
Ашъхьапэ хъун яп1о хъумэ уряпый.
А1э уихьан аш1ош1ымэ тыгъужъых.
Акъылыр нэпэгъэлыд.
Зянэк1э гук1эгъу зимы1эхэр хьайуан акъылых.
Ошъуапщэу блэк1ырэм уеджэк1э къыпфэгъэуцуна?
Аубырэр бысым аш1ы,
нэмык1хэри. Мыхэм гупшысэ куухэр ахэлъых, акъыл зыхэпхын гущы1эх. Хьаджыбэч щы1эныгъэ гъогу хьылъэгъогу к1ыхьэ къык1угъ. Ежьыр лъэшэу гумызагъэти бэмэ агъэгумэк1ыщтыгъэ, къыдэмыхъухэрэм ыгуч1э нэсэу агъалэщтыгъэ. А зэк1эми Хьаджыбэч ипсауныгъэ зэщагъэкъуагъ, алэжьагъ. Мэлылъфэгъум и 5-м 1921-рэ илъэсым Хьаджыбэч идунай ыхъожьыгъ, зыдэсыгъэ къуаджэу Аскъэлае щагъэт1ылъыжьыгъ.
Щэ1эфэк1э ренэу зилъэпкъ фэгумэк1ыгъэ ц1ыф гъэсэгъэшхом джырэк1э фатхыгъэу щы1эр мак1э, ау фатхынэу тапэк1э къэтыр нахьыб. Адыгэ просветительхэу зигугъу аш1ыхэу щы1эхэм а ц1ыфышхом ыц1э ахэгъэхьэгъэн фае. Т1эпызыгъэу щытми ащ и1эпэрытхыхэм якъыдэгъэк1ыни ыуж ихьэгъэн, нэк1убгъуишъэрэ шъэныкъорэм къехъоу зэдзэк1ыгъэ тхылъэу и1эри хэутыным фэгъэхьазырыгъэн фае. Ц1ыфмэ ш1у афэзыш1эрэм ш1у фыщылъ alo. Хьаджыбэч иш1уш1агъэхэр зэк1эхэмк1и нэрылъэгъу. Ащ къыпкъырык1ыгъэу игупсэгъэ къуаджэу Аскъэлае изы урам горэм Анцокъом ыц1эк1э еджагъэхэми дэгъугъэ.
Тэрэз шъыпкъ ц1ыф гъэсэгъэшхор къызыхъугъэр ильэси 155-рэ зыщыхъурэ мафэр игъэк1отыгъэу зэрэхагъэунэфык1ырэр. Ащ къеушыхьаты Хьаджыбэч иш1уш1агъэхэр ц1ыфхэм зэращымыгъупшагъэхэр, дахэк1э агу зэрилъыр, дахэк1э агу къызэрэк1ыжьырэр. Ар пстэуми анахь саугъэт лъап1.
Мэрэтыкъо Къасым
Гуманитарнэ ш1эныгъэмэ апылъ Адыгэ республикэ институтым бзэмк1э иотдел ипащ, филологие ш1эныгъэхэмк1э доктор, профессор.
Адыгэ макъ. Тыгъэгъазэм (декабрэм) и 4, 2001.


Портал:Спорт
Jump to navigation Jump to search
Спорт – Пкъышъолым хэхъоным ыкIи нахь пытэ хъуным пае ашIырэ физическэ упражнениехэр ары.
Адыгэ спортсмен цӀэрыӀохэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
- Яшар Догу - Тыркуем щыпсэущтыгъэ адыгэ (убых) бэнэкӀошху.
- Кобл Якъуб - дунаим лъэшэу зэлъашӀэу бэнэнымкӀэ гъэсакӀу, тренер.
- Хъущт Аслъэнбэч - Къэбэртае щыщэу адыгэ бэнакӀу, Олимп джэгукӀэмэ и чемпион.
- Къардэнэ Мурат - Къэбэртае щыщэу адыгэ бэнакӀу, Олимп джэгукӀэмэ и чемпион.


Таращым якузэкlэт гущэр Хьанахъом къашlурефыжьэри,
Лъэпсэкlодэу агъэкlодыгъэ гущэр Таращмэ якузэкlэтба.
Арэдэ Пщычэу чъыгу гущэм кузэпачъэр дахэу къышlашlи,
Кузэпачъэм ахэкlодагъэ гущэр Кобащычым я Хьанэхъожъба.
Уятэжъэу Тыкыцэ цlыкlу гущэм къашыкъри къегъэкlэракlи,
Хьэнахъом зигъэкlэракlи пшъэшъэ дахэр къашlудихыгъэба.
Зэшыпхъуитlур къызэдэтlыс гущэу Къурlаныр дахэу къагъази,
Ку зэкlэтым къызигъэзэжькIэ мэлэудышхор ти наузырба.
Хьанахъо икузэкlэт гущэр Хьатыжъкъуаем агъэкlодыгъи,
Герман заом ахэкlодагъэ гущэр Кобащычым я Хьанэхъожъба.
О пшыпхъоу Хьакоцэ цlыкlу гущэм зэгоутэу Къурlан егъази,
Хьанахъо къызигъэзэжькIэ мэулэдышхор ти наузырба.


КӀах Адыгабзэ
Адыгабзэ — КӀахыбзэ йэ КӀах псалъэ (инджылызыбзэгьэ: West Circassian, урысыбзэгьэ: Адыгейский язык) — шапсыгъхэм, абдзэххэм, натхъуэджхэм, бжъэдыгъухэм, кӀэмыгуейхэм я тхыбзэр зэрзэфӀэтыр. Адыгеймрэ Хы ШӀуцӀэ Ӏуфэмрэ щыпсэу адыгэхэм я бзэ.
Дэлъхэр
Адыгэ тхэпкъылъи[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
|А а||Б б||В в||Г г||Гу гу||Гъ гъ||Гъу гъу|
|Д д||Дж дж||Джъ джъ||Дз дз||Дзу дзу||Е е||Ё ё|
|Ж ж||Жъ жъ||Жъу жъу||Жь жь||З з||И и||Й й|
|К к||Ку ку||Къ къ||Къу къу||КI кI||КIу кIу|
|Л л||Лъ лъ||ЛI лI||М м||Н н||О о|
|П п||ПI пI||ПIу пIу||Р р||С с|
|Т т||ТI тI||ТIу тIу||У у||Ф ф|
|Х х||Ху ху||Хъ хъ||Хъу хъу||Хь хь|
|Ц ц||Цу цу||ЦI цI||Ч ч||Чъ чъ||ЧI чI|
|Ш ш||Шъ шъ||Шъу шъу||ШI шI||ШIу шIу||Щ щ|
|Ъ ъ||Ы ы||Ь ь||Э э||Ю ю||Я я|
|I||Iу|
- а [a] макъ кIыхьыр къегъэлъагъуэ. Ипэм щитым деж адрей бзэхэм къызэрыщеджэм хуэдэкъым. Псалъэм папщIэ, урысыбзэкIэ арбуз жаIэу ятхыр адыгэбзэкIэ Iэрбуз жыпIэу тхын хуейщ.
- э [ă] макъ кIэщIыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэм хэт "а"-мрэ "о"-мрэ щытемыгъэщIапхъэм деж, абы ещхьу къеджэн хуейщ. Ипэм зэикI ирагъувэркъым. Ар псалъэм ипэм щигъэувапхъэм деи "а" ягъэув.
- б [b] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар урысыбзэм хэт "б"-ми, инджылызыбзэм хэт "b"-ми ещхьщ.
- в [v] макъыр къегъэлъагъуэ. Зыхэтыр къэбэрдеймрэ иджырей шэрджэсымрэ беслъэнеймрэ ябзэращ. Адрейхэм ябзэм хамэбзэм къыхэкIыу къыхэхьа псалъэхэм фIэкI хэткъым. Абы ипIэкIэ е [ż°], [ċ°] е [dż°] къокIIуэ, ауэ абыхэм иджыри дытепсэлъыхьынущ.
- г [ğ] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар "г" "х"-м ещхьу къыщыппсэлъкIэщ щыхъур. Хамэбзэ псалъэхэм [g] макъыр къыщегъэлъагъуэ.
- гу [g°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр къэпсэлъын щхьа [g] макъым игъусэу [w] жыIэн хуейщ.
- гъ [γ] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар шхын ехыпIэ Iупхъуэр щыкIэзызкIэ къикI макъщ. Нэмыцэбзэмрэ францыбзэмрэ я R пхъашэм ещхьщ.
- гъу [γ°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [γ]-рэ [w]-рэ, а [g°] къызэрапсэлъыу жыхуэсIам хуэдэу, зэщIыгъуыу къэппсэлъымэ мэхъу.
- д [d] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар урысыбзэми, инджылызыбзэми хэтым ещхьщ.
- дж [dž´] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [č´] макъым и къэхъукIэу, ауэ жьгъыжьгъыу щыту аращ. Нэхъ захуэу тхын хъумэ, мыр "джь"-уэ тхын хуейт, сыту жыпIэмэ, абазэбзэм хэт "дж"-р тIэкIу нэгъуэщIщи (дыдейм ещхьыр абазэбзэ "джь"-ращ). Инджылызыбзэм хэт "j"-м къызэреджэри аращ.
- дз [dz] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр нэхъ ипэкIэ стхам ещхьщ, ауэ [d]-рэ [z]-рэ щызэгухьэкIэ къыхъуу аращ.
- дзу [dż°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр къэбэрдеибзэм хэткъым. Зыхэтыр кIахэбзэращ. Ар зыхэт псалъэ закъуэ-тIакъуэхэм абы ипIэ къэбэрдейм [v] жаIэ. Мыр [d]-рэ [ż°]-рэ щызыгуэхьэкIэ къэхъу макъщ. [ż°]-м и къэпсэлъыкIэм иджыри сытепсэлъыхьынущ.
- ж [ž] макъыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэм хэтым ещхьщ.
- е псалъэм ипэм е макъ зешэм къыкIэлъыкIуэ къыщыкIуэкIэ [ja] къегъэлъагъуэ. Адрейхэм [e] макъыр къегъэлъагъуэ.
- ё адыгэбзэм хэткъым, ауэ урысыбзэм къыхэкIа псалъэхэм хэтынкIэ мэхъу.
- жъ [ż] макъыр кIахэбзэм къыщегъэлъагъуэ. Мыр [ž] макъыр [z] хуэдэу къэппсэлъымэ аращ щыхъур.
- жъу [ż°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыри зыхэтыр кIахэбзэращ. ЗэрыжысIащи мыбы ипIэкIэ къэбэрдеибзэм [v] къокIуэ. Мы макъыр [w] бгъэзууэ къыщыппсэлъкIэ мэхъу.
- жь кIахэбзэм [ž´] макъыр къыщегъэлъагъуэ, къэбэрдеибзэм [ż] макъыр къыщегъэлъагъуэ. [ž´]-р [š´]-м ещхьщ, ауэ макъ жьгъыжьгъщ.
- з [z] макъыр къегъэлъагъуэ. Урысыбзэми инджылызыбзэми хэт [z]-м хуэдэщ.
- и псалъэм ипэм е макъ зешэм къыкIэлъыкIуэ къыщыкIуэкIэ [jı] къегъэлъагъуэ (псалъэм папщIэ, ибэ [j́ıba], щIэин [ś'ajın]). Адрейхэм [i] макъыр къегъэлъагъуэ (псалъэм папщIэ, зыри [zıri]).
- й [j] макъыр къегъэлъагъуэ.
- к [k] макъыр къегъэлъагъуэ. [kh]-уэ жыпIи хъунущ, сыту жыпIмэ, [k]-р [h]-м хэхьэж хуэдэу къапсэлъыри. Псалъэ закъуэтIакъуэмрэ хамэбзэ псалъэхэмрэ фIэкIа хэткъым.
- ку [k°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [k]-рэ [w]-рэ щызэгухьэкIэ хъу макъщ; нэхъ ищхьэкIэ [g°] къызэрапсэлъыу жыхуэтIам хуэдэу мыри къапсэлъ.
- кхъ [q] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [q']-р [x]-м хэхьэжу къэпсэлъын хуейщ. Зыхэтыр къэбэрдеибзэмрэ беслъэнеибзэращ, ауэ шапсыгъыбзэмрэ бжьэдыгъубзэмрэ мыбы нэхъ ещхьу макъ къапсэлъ. Арщхьа абыхэм къ хьэрф фIэкIа къагъэсэбэпкъым.
- къ и нэхъыбэм [q'] макъыр къегъэлъагъуэ, ауэ [q] макъым нэхъ ещхьыу къапсэлъынкIи мэхъу (п.п., шапсыгъхэмрэ бжьэдыгъухэмрэ). Мыр [g] макъым тIэкIу ещхьщ, ауэ джийм къокI, жьыр быударэ зэуэ къыщибгъэкIкIэ.
- къу и нэхъыбэм [q°'] макъыр къегъэлъагъуэ. Ар [q']-мрэ [w]-мрэ зэгъусэу къыщыппсэлъкIэ къокI; [q']-р джийм къикIыу, [w]-р IупэкIэ щIыбгъужыу.
- кI е [č´'], е [k´'], иныкъуэхэм деи [k'] къегъэлъагъуэ. [č´'] макъыр [č´] хэкъузауэ къыщыппсэлъкIэ мэхъу. Япэм абы ипIэ къапсэлъыу щытар [k´'] макъыращ; ар [k´] макъыр хэкъузауэ къыщыппсэлъкIэ мэхъу. Нобэ ар къэзыпсэлъхэр джылахъстэнейхэмрэ, хыIуфэ шапсыгъхэмрэ, IэщIыбым щыIэ адыгэхэмрэщ. Мы хьэрфыр псалъэ закъуэтIакъуэм [k']-уэ къыщапсэлъ (п.п., шкIэ, ткIий, IэшкIэ).
- кIу [k°'] макъыр къегъэлъагъуэ. Мы макъыр [k']-мрэ [w]-мрэ зэгъусэу къыщыппсэлъым мэхъу.
- л [ĺ] макъыр е [l´] макъыр къегъэлъагъуэ. [ĺ] макъыр адыгэбзэ фIэкIа нэмыщIыбзэхэм хэту къыщIэкъынукъым. Ар къыщыппсэлъкIэ бзэгупэр ищхьэ дзапэфIанэхэм я лъащIэм нэмысу Iущхьэм кIэрыпкъузэу жьыр лъэщу бгъэвуун хуейщ. Адыгэм языныкъуэхэм [l´]-уэ къапсэлъ. Ар урысыбзэм "ль"-м къызэреджэм ещхьщ.
- лъ [ł] макъыр къегъэлъагъуэ. Мы макъыри къыщыппсэлъкIэ бзэгупэр ищхьэ дзапэфIанэхэм я лъащIэм нэмысыпэу кIэрыкъузэн хуейщ, ауэ жьы къипгъэкIыр бгъэвуунукъым.
- лI [ł'] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [ł]-м ещхьщ, ауэ къыщыппсэлъкIэ джийми макъ къигъэIукIын хуейщ. КъэпсэлъыкIэу 2 иIэщ.
- м [m]
- н [n]
- о Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм [o] къыщегъэлъагъуэ, Адыгэ Республикэм [wă] къыщегъэлъагъуэ (хамэбзэ псалъэхэм нэмыщI). Къэбэрдеибзэм хэт [o]-р е [ă]-м къыхокI (п.п., сощIэ / сэшIэ), е [aw]-м къыхокI (п.п., дотэ / даутэ).
- п [p].
- р [r]
- с [s]
- т
- у [w]
- ф [f]
- х
- I [?] макъыр къегъэлъагъуэ (едэIуэн). Мы макъыр [q'] макъым ещхьу къапсэлъ, икIи а макъым къыхокI, е, нэгъуэщIыу жыпIэмэ, мы макъым ипIэкIэ япэм [q'] къапсэлъыу щытауэ жыпIэ хъунущ. Нобэ къыздэсым адыгэм [?] макъым ипIэ [q'] къэзыпсэлъ яхэтщ, псалъэм папщIэ, убыххэм, хьэкIувхэм. Мы макъыр зыхэт адыгэ псалъэхэм хуэзэ адзыгъэ псалъэхэм мыбы ипIэ къакIуэр [q'] макъыращ (п.п., ад. Iэзэ - адз. aq'aza). Адыгэми адзыгъэми я сабийхэм псалъэкIэ зыщырагъащIэм деж [q'] къапсэлъыу щIадзэн ипэ [?] къапсэлъ. ИкIи, нэхъ ищхьэкIэ зэрыстхащи, [q'] макъыр [?] макъым хуокIуэ (п.п., къэбэрдей адыгэхэм "-къым" суффиксым ипIэ "-Iым" къапсэлъ). Мы макъым и къэпсэлъыкIэр гурыгъэIуэгъуейщ, ауэ урысыбзэ, тыркубзэ е нэмыщIыбзэхэм макъ зешэхэм ипэ и нэхъыбэм итщ мыр. НыгъуэщIыу жыпIэмэ, мы макъыр къэпсэлъын щхьэкIэ макъ зешэ гуэр жьыр къыумыгъэкIыу быубыдарэ зэуэ къигъэIукIын хуейщ.
- Iу [?°] макъыр къегъэлъагъуэ. Мыр [?] макъымрэ [w] макъымрэ зэгъусэу къыщыппсэлъкIэ къокI. НыгъуэщIу жыпIэмэ, джиймкIэ [?] къыбогъэкI, ар къыщикI дыдэми IупэкIэ [w] къыбопсэлъ.
Дифтонгхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Адыгей адыгабзэм идифтонгмэ къатегуыщыIэу, тызыхэплъагъэ тхылъхэм мы къыкIэлъыкIуэрэ тхэпкъэхэр (буквэхэр), пычыгъуэхэр ары дифтонг-эу алъытэрэр: е (эй=йэ), я (йа), и (ый=йы), ю (йу), ау, эу, ыу, иу, о(эу=уэ), уа, уы, уи, уе. Ау тэ къызэрэтшIуэшIрэмкIэ адыгабзэм хэт дифтонгхэр мы къэтпчъыгъэ тхэпкъхэм-пычыгъуэхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэр арэп. КъатIуэрэм нахь лъапсэ иIэным фэшI, апэу гуыщыIалъэхэм, дифтонгым къыраIуалIэрэм игуыгъу къэтшIын.
Мы гуыщыIэлъитIуым фэдэу тызыхэплъэгъэ гуыщыIэлъэ пчъагъэми къызэратхырэр дифтонгыр мэкъэзещэ мэкъитIуыр зы пычыгъуэм зы макъэ фэдэу къызэдыхэфэныр ары. Арэу зыхъуырэм ыпшъэкIэ къэттыгъэ тхэпкъхэр-пычыгъуэхэр дифтонг хъуыным фэшI ахэлэжьэрэ макъэхэр мэкъэзещэ хъуын фае. Мы тхэпкъ-зэхэлъхэм (е, я, и), ахэлэжьэрэ э, а, ы, тхэпкъхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэмрэ, ю, тхэпкъ зэхэлъым хэлэжьэрэ у-м ымакъэрэ зэрэмэкъэзещэмкIэ зыми гурышхъуэ ышIырэп. Ау Адыгей тхыбзэхабзэм дифтонгэу къыщалъытэрэ тхэпкъ зэхэлъхэм ахэлэжэрэ й тхэпкъым ымакъэрэ, пычыгъуэхэм ахэлажьэрэ у тхэпкъым ымакъэрэ, мэкъэзещэу къалъытэжьхэрэп. Мэкъэзэращэх. Уырысыбзэ грамматикэми й-эр мэкъэзэращэу къелъытэ. Къэбэртэе адыгабзэм итхыбзэхабзи ары къызэрэщалъытэрэр. Яковлевымрэ lэшъхьамафэмрэ къызэдыдагъэкIыгъэ «Адыгей литературабзэм и тхыбзэхабз» зыфиIуэрэ тхылъми мы мэкъитIуыр мэкъэзэращэмэ ахэтэу къытыгъ. ЕтIани а зы макъэр зы бзэм щымэкъэзэращэу нэмыкIыбзэм къызыхафэкIэ мэкъэзещэ хъуын зэримылъэкIыщтыри гурыIуэгъуаепщтын.
Адыгабзэм ышапхъэхэр (орфографие)[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Адыгабзэм гъогушхо къыкIугъ. Илъэс мин пчъагъэхэм чIышъхьашъом щыпсэурэ адыгэ лъэпкъхэр зэкIэ хэлэжьагъэх адыгабзэм игъэпсын, ипсыхьан. Ащ фэдиз лIэшIэгъу пчъагъэхэм лъэпкъым мэкъабэ, гущыIабэ, гущыIэухыгъабэ къытыгъ. Лъэпкъым щыщэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэухэрэм чIыпIабзэхэр, зылъэныкъо горэкIэ адыгэ лъэпкъыбзэм текIэу, яIэ хъугъэх. Ащ фэдэу адыгэбзэ зэикIым нахь къыхэщхэу тиIэр чIыпIэбзэ заулэ мэхъу: абдзэхабзэр, бжъэдыгъубзэр, кIэмыгуябзэр, шапсыгъабзэр. Мыхэмэ зэу ахэбгъахьэми хъущт къэбэртэябзэр. Джы тилъэхъан къэбэртэябзэр бзэ шъхьафэу алъытэ, ау ар адыгабзэм, лIэшIэгъу пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, щыщ шъыпкъэу щытыгъ, ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ адыгэ чIыпIабзэхэм афэдэу. Адыгэ лъэпкъым ихъишъэ зэзгъашIэрэмэ къыхагъэщэу тырехьылIэ, тхыдэхэми, усэхэми къахэфэ, къэралыгъо, лъэпкъ Iофхэр зэшIохыгъэным пае зэкIэ адыгэхэм ялIыкIохэр хэгъэгу хасэм щызэIукIэхэу, Iофэу згъэгумэкIхэрэм тегущыIэхэу. А хасэхэм лIыкIоу агъакIощтгъэхэр акъыл зэбгъотылIэнэу, жэбзэ къабзэ зыIулъэу, цIыфхэр згъэдэIон зылъэкIыщтыр арыгъэ. Джы загъорэ къызэрэхэкIэу, ащ фэдэ лIыкIор IэнатIэу иIэм елъытыгъэу е IэнэтIэ лъыхъоу, е зэрэкIуагъэм рыкъэин ихьисапэу щытыгъэп. ЛIыкIор цIыфхэм зэлъашIэу, шъхьакIафэ фашIэу, акъылыгъи, цIыфыгъи, адыгагъи, лIыгъи бгъодэлъэу щытыщтгъэ. Ежь хьаблэм, къуаджэм, чIыпIэм, хэкум агъэнэфагъэу, хадзыгъэу агъакIощтгъэ. Ащ фэдэ лIыкIоу къэралыгъо, лъэпкъ хасэм къекIолIагъэхэр зэкIэ зы адыгэ лъэпкъыбзэкIэ нахьыбэмкIэ гущыIэщтгъэх. Ащ фэдэ лIыкIоу, губзыгъэу къэгущыIэрэм игугъу хэкум дахэкIэ щыIущтгъэ, адыгэбзэ къабзэкIэ мэгущыIэ, жэбзэ къабзэ Iулъ аIощтгъэ. Мы зигугъу къэтшIырэм къикIырэр -адыгэхэр сыдигъуи абзэ зэрэлъыплъэщтгъэхэр, адыгэбзэ жэбзэ къабзэр зэрагъэлъапIэщтгъэр ары. А лъэхъан чыжьэхэм жабзэм лъыплъэщтгъэхэ нахь, адыгэхэм тхылъыбзи, бзэр зэрызэхэтым ехьылIэгъэ грамматики, хэбзэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэри яIагъэхэп. ЗэкIэ адыгэу адыгабзэм рыгущыIэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэн фаеу шэпхъэ гъэнэфагъэхэр бзэм ехьылIагъэу щыIагъэхэп. Ащ фэдэ амалхэр зиIэнхэу хъурэр тхэн амал зиIэ лъэпкъыр ары. Тэ, адыгэхэм, тхэн амал тиIэ хъугъэу залъытэрэр 1918- рэ илъэсым щегъэжьагъэу ары. А илъэсым ыуж ныIэп адыгабзэкIэ тхылъхэр къыдэкIхэ зыхъугъэхэр. ЦIыкIу-цIыкI Iзэ адыгэ тхылъыбзэ тиIэ мэхъу. Тхылъыбзэм къытекIэу тхэкIэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэр адыгабзэм иIэхэу Н.Ф.Яковлевымрэ Iэшхьэмэфэ Даутрэ хагъэунэфыкIых. Ыужым, 1936-рэ илъэсым, Iэшхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэ «Адыгэ орфографиер» унашъоу аштэ, етIанэ, 1938-рэ илъэсым, Мыекъуапэ ятIонэрэу къыщыдэкIыжьы. Адыгэ орфографиер унашъокIэ зэраштагъэм къикIырэр, а шэпхъэ гъэнэфагъэхэу адыгэ тхылъыбзэм ехьылIагъэу къыдагъэкIыгъэхэр зэкIэ адыгэ тхылъыбзэм рылажьэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэнэу ары. Адыгэ народэу зитхылъыбзэ уцоу, тхэн амалыр къызIэкIэзгъахьэщтгъэмкIэ а апэрэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу Iэшъхьэмафэ Даутэ зэхигъэуцогъагъэмэ яшIогъэшхо къакIощтгъэ, ар иIэпэIэгъоу шIэныгъэм ипчъэхэр къызэIуихыщтгъэ, егъашIэм зыкIэхъопсыщтгъэ шIэныгъэ нэфыр къызIэкIигъахьэщтгъэ.
Орфографием ишапхъэхэм гущыIэр зэрэптхыщтыр, а гущыIэм иIахьыгъухэм ямэхьан, зэпытэу е зэпымытэу ахэр птхыщтхэмэ, дефис дэтэу е дэмытэу гущыIэр гъэпсыгъэщтмэ, инэу е цIыкIоу къебгъэжьэщтмэ, гущыIэм ишъошэ-хабзэхэр къагъэунэфых. ТхэкIэ амалэу бзэм иIэхэм къатекIызэ, орфографием зэкIэ тхылъыбзэм пылъхэм зэдагъэцэкIэн фэе тхэкIэ амалхэм яшапхъэхэр къегъэуцух, адыгэ грамматическэ шъуашэхэу зэдаштагъэхэр зыми ымыукъонхэм пае. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, орфографиер научнэ лъапсэ иIэу ежь обществэм зэдиштэгъэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу щыт, ыкIи а шэпхъэ зэдаштагъэхэр зыукъорэм хэукъоныгъэхэр ышIэу, икъоу шIэныгъэ зымыгъотыгъэ тхакIоу, цIыфэу алъытэ. Сыд фэдэрэбзи анахь мэхьанэ шъхьаIэу иIэр, а бзэр зыIулъ цIыфхэр зэдэгущыIэнхэр, зэгурыIонхэр ары. Орфографием, а лъэныкъомкIэ укъызекIуалIэкIэ, цIыфхэр тхыгъэкIэ зэдэгущыIэнхэ алъэкIын амал къеты. ЖабзэкIэ узэдэгущыIэным фэдэп тхыгъэкIэ узэдэгущыIэныр: жабзэм чIыпIабзэхэр щыбгъэфедэхэми мэхъI , къыбгурымыIоу укIэупчIэжьмэ, уздэгущыIэрэм къыбгуригъэIожьыщт, ау тхылъкIэ узэдэгущыIэмэ зэкIэми зэдаштэгъэ шапхъэхэр бгъэфедэнхэ фае, къагурымыIорэ къэIокIэ-тхакIэхэр хэмыгъахьэхэу. Ар аущтэу мыгъэпсыгъэмэ, уитхыгъэ зыфэгъэхьыгъэ цIыфхэм узыфаер агуIымыIонкIэ щынагъо.
Iэшъхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр адыгэ народым ыгъэфедэхэзэ илъэс пчъагъэм гъэсэныгъэм гъэхъэгъэ дэхэкIаехэр ышIыгъэх. А тхэкIэ шэпхъэ зэдаштагъэхэр агъэфедэзэ, адыгэхэм художественнэ литературэ шIагъо яIэ хъугъэ, научнэ IофшIагъэхэр къатыгъэх, публицистикэм зырагъэушъомбгъугъ, театри, радиуи, телевидениеми къащэгущыIэх, ублэпIэ, гурыт, апшъэрэ еджапIэхэм ащэлажьэх. А пстэумэ къагъэлъагъорэр, адыгэ тхылъыбзэр уцунымкIэ а тхэкIэ унашъоу аштэгъагъэм ииIуогъэшхо къызэрэкIуагъэр ары. Ау обществэм ищыIэныгъэ лъыкIуатэ къэс бзэми зэхъокIыныгъэхэр иIэхэу мэхъух, анахьэу лексикэм. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэр адыгабзэми фэхъугъэх. Ащ епхыгъ джы тилъэхъан адыгэ тхэкIэ шапхъэхэм ахэплъэжьынхэу, хэхъоныгъэу бзэм фэхъугъэм ифэшъошэ зэхъокIныгъэхэр фанIынэу тинаучнэ IофышIэхэр зыкIыпыхьагъэхэр. ЗэрэхъурэмкIэ, ар щыIэныгъэм къыгъэуцугъэ Iофышхоу щыт. Ащ изэшIохын пылъ IофышIэхэр шэпхъэ уцугъахэу щыIэхэм арыгъуазэхэзэ, тхылъыбзэм къыхэхъуагъэхэр къагъэунэфэны, а шэпхъэ зэлъашIэрэм пэшIуемыкIохэу, хахъо фашIын фае. Мы Iофыр зэшIозыхрэ IофышIэхэр ежь агу рихь-римыхьрэ закъомкIэ къекIуалIэхэ хъущтхэп, зыщыпсэурэ, зыщыщ чIыпIабзэхэр, ежь зэрэзэхагъэуцорэр агъэфедэу, шапхъэу къатынхэр тэрэзэп, емыкIу, адыгэ лъэпкъымкIэ зэрар. Ащ фэдэ гъэпсыкIэм адыгэ цIыф лъэпкъхэр зэриутэкIынхэ ылъэкIыщт, шэпхъэ уцугъахэм шIэныгъэ рызгъотыгъэхэм яшIэныгъэ ашIузэщикъощт, еджапIэхэм аIут кIэлэегъаджэхэри, ащеджэхэрэри Iоф хидзэщтых. ТикIэлэегъаджэмэ язакъоп орфографием ишапхъэмэ агъапэхэрэр, ахэр нахьыбэу гъэзетым къэтхэхэ нахь мышIэми. Адыгэ тхэкIэ шапхъэм егъэгумэкIых тиусакIохэри, тижурналистхэри, тиартистхэри, тинаучнэ IофышIэхэри, тимэкъу-мэщышIэ IофышIэхэри - зэкIэ адыгэ тхылъыбзэр шIу зылъэгъоу, гъунэ лъызыфхэрэр. Ащ фэдэу зэрэщытым ишыхьат тхэкIэ шэпхъэ проектхэу «Социалистическэ Адыгей»-м къыкиутыгъэхэм яхьылIагъэхэу цIыфыбэ къызэратхэри. Илъэс тIокIым къехъужьыгъэу адыгэ орфографием ипроектэу Бырысырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцуагъэм зэп-тIоп зэрэтегущыIагъэхэр, мыхъун ашIошIэу къыхэфагъэхэри авторхэм араIожьыгъэх, хэмытэу, ахэм гу зылъамытагъэ горэхэри къыхэкIыгъэхэми анаIэ тырарагъэдзэжьыгъ. Аужыпкъэрэм,Адыгэ хэку исполкомым зэхищэгъэгъэ орфографическэ комиссием хэтхэр /ащ сэри сыхэт/ аужыпкъэрэ едзыгъоу авторхэм къытыралъхьагъэм еджэжьхи, а едзыгъор августым и 15-м 1989-рэ илъэсым «Социалистическэ Адыгей»-м къыхиутынэу, цIыфхэр зэкIэ рагъэджэнхэу, комиссием рихъухьэгъагъ. Ащ ыпэкIэ, комиссием и тхьаматэу МэщбэшIэ Исхьакъ зэкIэми, къариIогъагъ: нэпэмыкIэу орфографическэ шапхъэхэр зэхэзгъэуцуагъэ е илъэсым къыкIоцI зэхэзгъэуцон щыIэмэ тежэнышъ, къырахьылIэрэмэ анахь дэгъур къахэтхыщт ыIуи. Ари хъункIэ зэдашти, ежагъэх, ау зыми тхыгъахэу къытыгъагъэп ыкIи илъэсым къыкIоцIи къыгъэхьазэрыгъагъэп.
Проектым иаужыпкъэрэ едзыгъор гъэзетым къыхиутынэу комиссием зештэм ыуж, ЗекIогъу Уцужьыкъо нэIосэгъэ-Iахьылыгъэ амалэу иIэхэр ыгъэфедэхи, къезытыгъэри тымышIэу, джыри илъэс пIалъэ зыгорэм къыритыгъэу зэхэтхыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, Iофыр зыми къымыIэтэу илъэсым ехъоу тежагъ. Зыми проект шъхьаф къытынэпщтын, уахътэу агъэнэфэгъагъэхэр бэ шIагъэу блэкIыгъэх зыфаIоным тегъэпсыхьагъэу,авторхэм комиссием рихъухьагъэр агъэцакIэу аIуи, япроект гъэзетым къыхрагъэутыгъ. А охътэ шъыпкъэм тефэу ЗекIогъум ипроекти «Адыгэ орфографиер нахьыпIу зэрэхъущтымкIэ шIэгьэн фаехэр» ышъхьэу брошюрэ шъхьафэу экземпляри 150-рэ хъурэр къыдэкIы.
Мы проектым нэIуасэ зыфэзыиIынхэу, тегущыIэщтхэмкIэ а пчъагъэри икъунгъэ, ау ащ ЗекIогъур ымыгъэразэу, гъэзетым къыхаIигъэутынэI редакторым реты. Зэрэадыгэ лъэпкъэу яхьылIэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр редакторым ыштэнхэшъ къыхиутынхэр къыригъэкIугъэп, тегущыIагъэ щымыIэу, комиссиери хэмыплъагъэу. Ар аущтэу зэхъум, ЗекIогъум джыри «къыдэIэпэIагъэх»: орфографическэ комиссием хэтхэр аугъойхи «къыхэтыутын фае» къараIуагъ. Ау къэгущыIагъэхэм анахьыбэ дэдэм ЗекIогъум ипроект къыхэуутыным игъо мыхъугъэу ыкIи мэхьанэ хъатэ, адрэ проектэу къыхаутыгъэм шIокIэу, имыIэу аIуи зэбгырыкIыжьыгъэх. Ащ къымыубытхэу ЗекIогъум «къыдэIэпэIэхэрэм» ялIыгъэ, язэшIокI къагъэлъагъоу аIуи, проектыр гъэзетэу «Социалистическэ Адыгей»-м июным и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъ. Проектыр брошюрэу къызыдэкIыгъэр мэзэ зыщыплъ нахьэ мыхъоу ары шъыпкъэр гъэзетым къыхырагъэутыгъ. Ар зэрар лыягъэу тэлъытэ, ау ащ изакъоп -ЗекIогъум къытырэ проектыр тхэкIэ шэпхъэ зэгъэзэфагъэу щытэп, ар илъэшъухьэгъэу гъэпсыгъэ, кIэлэегъаджэхэмкIи кIэлэеджакIохэмкIи гурыIогъуаеу бзэ хьылъэкIэ тхыгъэ. Параграфи 119-рэу ЗекIогъум къытырэм ащыщэу 80-м къехъурэр Бырысырым, Даурым, Шъаокъом япроектэу къыхаутыгъэм тефэх, орфографием хэмыхьэхэу орфэпием хэтын фаеу параграф зыщыплI хэт, тхэкIэ шапхъэ мыхъухэу, шапхъэ пшIынэу атемыфэуи параграф зытIущ хигъэхьагъ, адрэ проектым комиссиер тегущыIэ зэхъум хагъэкIыжьхэмэ нахьышIу зыфаIуи хагъэкIыжьыгъэхэу параграф зытIущ ежьым хигъэхьажьыгъ, адрэ параграфэу къэнэжьхэрэр скобкэмэ адэтэу апэрэ проектэу къыхаутыгъэм чIыпIэбзэ къэIуакIэх aIoy щыхагъэунэфыкIыгъэхэр ЗекIогъум скобкэмэ къадиххи, тхылъыбзэ шапхъэ фэдэу параграф шъхьафхэу къытыгъэх. Ахэри бжъэдыгъу чIыпIэбзэ закIэх. Ащ къикIырэр, ежь ЗекIогъум тхэкIэ унашъоу адыгэ народыр илъэс пчъагъэхэм зэрылажьэу, цIыфхэм зэдаштагъэу, яшIэныгъэ ылъапсэу щытыр зэриукъорэр ары, ежь ыгу рихь-римыхьмэ къатекIырэ екIолIакIэм тетэу е ежь зыщыщ чIыпIэмкIэ ыукъудыи пIоигьоу зэритхыгъэр ары.
Научнэ лъапсэу проектитIуми яIэр къызыщежьэрэр Iэшъхьзмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ шапхъэхэу унашъокIэ аштэгъагъэхэу ыпшъэкIэ зигугъу къэтиIыгъэр ары, ау проектмэ яавторхэм ар зэрагъэфедагъэр зэтекIы. Апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэхэм шэпхъэ шъхьаIэу цIыфхэм зэлъаштагъэхэр амыукъохэу, тхылъыбзэм кIэу къыхэхьагъэхэр шэпхъэ гъэнэфагьэ ашIызэ дэлэжьагъэх, ыужрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэм шэпхъэ уцугъахэхэу щытхэр ыукъозэ ешIы, ежь ичIыпIабзэ зэрэлъэпкъэу шапхъэкIэ аригъэштэн ыгу хэлъэI фэбанэ. Ащ фэдэ екIолIакIэр народым зэрэщытэу ыштэщтэп, IэпэIэгьу кIочIэшхохэр «къыгъотэу» мыхъущтыр кIоцIырафыгъэми. Ащ ишыхьатых а проектхэм яхьылIагъэхэу гъэзетым къыхиутыгъэ статьяхэри.
Мы статьям проектитIум язи, ящыкIэгъэ-ямыщыкIагъэхэм, сакъыщытегущыIэрэп, сыда пIомэ ахэр авторхэми мызэу-мытIоу ясIуагъэх, комиссиеми щытегущыIэхэ зэхъум шъхьаихыгъэу къыщысIогъагъэх. КъэсIуагъэмэ ащыщыбэхэр апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэмэ къыдалъытагъэх ыкIи зэрагъэтэрэзыжьыгъэм сезэгъыгъ. Джы тиадыгэ тхылъыбзэ изытеткIэ, Бырсырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцогъэ адыгэ орфографием ипроектэу къыхаутыгъэу цIыфхэр хъунэу зытегущыIэхэрэр унашъокIэ штэгъэным игъо хъугъэу сэлъытэ.
СигущыIэ икIэухым, къыхаутыгъэ статья зытIу горэм къащатхырэм сакъыщыуцу сшIоигъу. АпэрэмкIэ, Хъут Казбек истатьяу «Iофгъошхомэ ащыщ» зыфиIоу «Социалистическэ Адыгей»-м маим и 18-м 1990 илъэсым къихьагъэр къызтегущыIэрэ «Iофыгъошхом» имыфэшъуашэу дысэу, гуаоу мыхъунхэр риIуалIэу къыхэкIы. Ащ мырэущтэу етхы: «Буквэхэм ацIэ зыщызэхагъэкIокIэгъэ орфографием ребгъэджэнхэ плъэкIыщтэп, рыбгъэсэхъуджэнхэ плъэкIыщт нахь...». Мыщ фэдэ гущыIэ мыщыухэр пIонри птхынри къекIурэп, авторхэм ямылажьэр ялэжьэ шъыпкъэу щытми. Бырсырми, Даурми, Шъаокъоми зы букви, зы макъи зэхагъэкIуакIэрэп, зытетым тетэу къатхы нахь.
Авторхэм буквэу д-р, буквэу дз-м хагъэкIуакIэу еIошъ Хъутым ахэр егъэмысэх, ау ащ фэдэ зэхэгъэкIокIэгъэ Iоф хэтлъагъорэп проектэу тыкъызтегущыIэрэм. Мары ащ щатхырэр: «#7. Буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы: 1. Д-кIэ къегъэжьэгъэ гущыIэпкъым бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр зыгуахьэкIэ. Щысэхэр: къыд-дэкIон, къыд-дэIэпэIэн, къыд-дихьан. 2. Буквэхэу дз, дж зыфиIохэрэм апэкIэ бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр щыт хъумэ. Щысэхэр: д-дзын, хэд-дзэн, д-джын /егъапш диал.: ты-дзын, хэты-дзэн, ты-джын/». ХэткIи нэфэн фае, авторхэм дз-ри, дж-ри, д-ри буквэ шъхьафхэу зэралъытэхэрэр, ау бгъэмысэхэ пшIоигъомэ, мы къэтхьыгъэ параграфым икъежьапIэкIэ/» буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы»/ бгъэмысэнхэ плъэкIыщтых, Хъут Казбек зэрипIырэм фэдэу. Ау ащ фэдэ нIыкIэри, къыгурыIуакIэри емыкIу.
Проектым иавторхэм апэрэ едзыгъоу къатыгъагъэм щыхагъэунэфыкIыгъагъ у-м пычыгъо къызщитрэм ащ ыуж ы-р щытэу птхын фаеу, ау ащ еджагъэхэри, комиссием щыщхэри езэгъыгъэхэп, арти джырэ проектым хэмытыжьэу къатыгъ.
Хъут Казбек джы ар щыкIагъэу проектым фелъэгъу. Тэ тишIошIыкIэ, у-м ыуж, пычыгъо къыгъэпсы хъумэ, ы-р птхынэу ищыкIагъэп. Ар къэIуакIэу иIэм епхыгъ, арышъ, ар орфоэпием иIоф. Орфографием ипшъэрылъэхэм къахахьэрэп. Джащ фэд пIоми хъущт I-р гущыIэхэу Ахьмэд, Абу, Асет зыфиIохэрэм апэ ибгъэуцонри, Юныс, Юсыф-мэ ачIыпIэ Иуныс, Иусыф птхынри. Проектым къызэрыщатырэр тхылъыбзэм зэрыхэхьагъэу, цIыфхэм зэлъаштагъэу, шэпхъэ уцугъэхэр ары. Ахэр джы зэпырыбгъэзэжьынхэр ищыкIагъэхэп. Инджылыбзэми, урысыбзэми, нэпэмыкIыбзэми зэратхырэмрэ къэIуакIэу яIэрэмкIэ зэтекIыхэу боу гущыIэхэр, макъэхэр къыхэфэх, ау ащ пае а бзэхэр къэралыгъо Iофхэр зэшIуахыным пае агъэфедэнхэм изэрар къакIорэп. Шъыпкъэ, щыIэх бзэ зырызхэр, гущыIэр къызэраIорэмрэ зэратхырэмрэ зэтефэхэу, гущыIэм пае грузинабзэр. Гъэзетым инэкIубгъохэм научнэ Iофыгъохэр ащызэшIопхыныр къинэу щыт нахь, тыкъызтегущыIэмэ тшIоигъор бэ.
ЯтIонэрэу сыкъызыщыуцумэ сшIоигъор ХъокIо Аслъан истатьяу «Титхабзэ орэкъабзэ» зыфиIоу гъэзетым июлым и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъэр ары. Авторыр техническэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат нахь мышIэми, дэхэкIаеу адыгэ тхылъыбзэ шапхъэхэм алъэплъэ, ахэр нахьышIу шIыгъэным ыгукIэ егъапэ. Ар Аслъан щытхъоу ыкIи гуапэу фэлъэгъугъэн фае. ХъокIо Аслъан анахь згъэгумэкIэу хигъэунэфыкIырэр нэпэмыкIыбзэмэ къахэкIхи адыгабзэм къыхэхьагъэ гущыIэхэм ятхыкI. Ар Iофыгъошхоу щыт, ау проектмэ яавторхэм а лъэныкъор къыдамылъытагъэу зэритхырэр тэрэзэп. Ахэм ар къыдамылъытагъэмэ, а парагрэфэу зигугъу къышIхэрэм къащатхыныеп. Зэрэщытыр, урысыбзэм ифэмэ-бжьымэхэр къытехьэхэзэ адыгэ тхылъыбзэр охътэ кIэкIыкIэ уцугъэ. Ащ къыхэкIэу интеIнациональнэ гущыIэхэри, урысыбзэ гущыIэ зырызхэри, гущыIэ зэпхыгъэ хьэзэрхэри адыгабзэм къыхэхьагъэх, ахэм цIыфхэр ясагъэх. Ащ фэдэу адыгэ тхылъыбзэм хэтхэм бзэр агъэкIодынкIэ щынагъо щыIэп. Бзэ пстэуми ащ фэдэ амалхэр агъэфедэх, ау грамматикэм ахэр бзэм щыщым фэдэу егъэпсых. Титхылъыбзэ уцу зэхъум тхакIохэм къахэкIыщтгъэх, гущыIэ пстэури адыгабзэкIэ къэIогъэн фае зыIощтгъэхэр, ау ар бзэми цIыфми аштагъэп. Сыд фэдэрэбзи ежь ибзэ хабзэхэм атетэу хэхъоныгъэ лексикэмкIэ ешIы нахь, зыгорэм ишIоигъоныгъэкIэ, искусственэ зыфаIорэм фэдэу, бгъэпсын плъэкIыщтэп. Арышъ, адыгэ орфографием ишапхъэхэр зэблэтхъуным тыпышъумыгъэлъэу,щыIэм тэрэзэу тырыжъугъэлажь.
Адыгэ бзэхабзэ (грамматикэ)[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Адыгэ литературэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
- Андрыхъое Хъусен
- Бэгъ Нурбый
- Бэрэтэрэ Хьамид
- ГутIэ Санят
- Жэнэ Къырымыз
- Кощбэе Пщымаф
- Къоджэ Руслъанид
- Къуекъо Налбый
- КъумпIыл Къадырбэч
- Кlэрэщэ Тембот
- КIэсэбэжъ Къэплъан
- КIубэ Щэбан
- Лъэустэн Юсыф
- Мамый Ерэджыб
- Мэрэтыкъо Фехми
- МэщбэшIэ Исхьакъ
- Нэхэе Руслъан
- Пэнэшъу Сэфэр
- Пэрэныкъо Мурат
- Теуцожь Цыгъу
- Хъунэго Саид
- Хъурым Хъусен
- ХьадэгъэлIэ Аскэр
- Хьакурынэ Ларис
- Хьаткъо Ахьмэд
- Цэй Ибрахьим
- Цуекъо Джахьфар
- Цуекъо Юныс
- Шъхьаплъэкъо Хьис
- ШэуджэнцIыкIу Алый
- Iэшъынэ Хьазрэт
Яплъ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Епхыгъэ зэпыщэхэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
- Adyghe alphabet
- Adyghe Sample at Language Museum
- Ethnologue: Adyghe
- Learning Adyghe resource
- ~АДЫГЭБЗЭ~ADIGEBZE
- Адыгэбзэ
Northwest Caucasian бзэхэр


КЪЭХУТАПХЪЭ ЛЭЖЬЫГЪЭ
Зыфlэгъувауэ Адыгэбзэ зэгъэщlэн -- егъэщlэн
PROJE ÇALIŞMASI
YAPILANDIRICI ADIGE DİLİ ÖĞRENİMİ - ÖĞRETİMİ
Зэгъэщlэн егъэщlэныр зэрырикlунур
1-- Зытелэжьыхьыпхъэм хьэзыр ехъулlэн.
2 -- Зытелэжьыхьыпхъэр гурыlуэгъуэ ещlэкlын.
3 -- Тхыгъэм еджэурэ зэгъэщlэн.
4 -- Уи гурылъхэр къэlуэтэн.
5 -- Къыхэдгурlукlахэм хэплъэжын.
6 -- Гурыlуэгъуэ хъуарэ мыхъуарэ гъэунэхун.
Öğrenim öğretim süreci
1-- Üzerinde çalışılacak konuya hazırlanmak
2 -- Üzerinde çalışılacak konuyu anlaşılır kılmak
3 -- Metni okuyarak öğrenmek
4 -- Düşüncelerini açıklamak
5 -- Kazanımları gözden geçirmek
6 -- Amaca ulaşılıp ulaşılmadığının değerlendirilmesi.
Мы зигугъу тщlахэм лъэlэсын щхьэк!э
1 -- Тхыгъэм еджэн.
2 -- Тхыгъэр тхын.
3 -- Еджэм щlэдэlукlын.
4 -- Узэджар къэупсэлъыжын.
5 -- Зэджапхъэм хуэунэтlауэ нэрылъагъу гуэрхэр утуку къилъхьэн.
Süreci gerçekleştirmek için
1- Metni okumak
3- Okuyanı dinlemek
4- Okuduğunu anlatmak
5- Metne uygun görseller ortaya koymak.
Ди Унагъуэр, Ди Уэрамыр, Ди Хьэблэр
Ди унагъуэр дывгъэцlыху. Унагъуэм исхэм япэ лъандэрэ трагъэха
сурэтхэр зэвгъэзахуэурэ гурыфlыгъуэ хэплъэгъуэхэр зыхэфлъхьэ.
Фи унэ куомпитур ( щlэныгъэ гъэлъагъуэ ) щlэту щытмэ aбыи фи
унагъуэм щlэсхэм я сурэтхэр дахэурэ щызхэфлъхьэ.
Фи унагъуэм исхэм я цlэхэр къифтхыкl. Фи унэгъуэцlэр а
кифтхыкlахэм пывгъэувэ.
Фы сабийгъуэм фтраха сурэтхэм феплъыж. Фи анэ фи адэр
къызэрфхущытахэр фигу къэвгъэкlыжи къэфlуэтэж.
Си Нанэ Дахэ
Ди псыхъуэ сыщlэдэlукlмэ
Уи макъыр къызэхызохыр.
Щlыгу бэрабэм и пщlащэр
Уэр щхьэкlэ къызоlущащэ.
Си нанау си нанэ дахэ
Дунейри схубогъэдахэ
Насыпыр уэ къызэптащ
Дунейри уэ схухэпхащ.
Гущlэгъуыныгъэ уэ пхэлъым
Цlыхуыгъэм сыхуеузэнщlыр
Дэхагъэу уэ уигум илъым
Дунейри къегъэщlэращlэ
Вагъуэхэм ухызолъагъуэ
Ди губгъуэм сэ узолъагъуэ
Уи жьауэ сыщlэт зэпыту
Уи наlэ къыстыбогъэтыр.
Дэжьу
Хьойра хьойра хьорира
Хьойра хьойра хьорира си нанэ дахэ
Си нанэ си нанэ си нанэ си нанэ
Си нанэ дахэ.
Мы усэр гукlэ зэгъэщlапхъэщ. Уэрэду и жыlэкlэри зэвгъащlэ.
Зырыз зырызу, гуп гупууи къыжыфlэ.
Фыщыцlыкlум фи анэм сытхэр къывжиlэурэ фигъэудыlуами фигу къэвгъэкlыж
Сэ си нанэ сигъэгуфlэн щхьэкlэ къызжи!эу щытар нывжесlэжынщ.
Пхъащхьэ мыщхьэр мэщащэ.
Щауэ цlыкlухэр мэщыпэ.
lэкlэпыlэр къыщанэ.
Дадэ макlуэри мэшынэ
Си щlалэр макlуэри къехьыжыр.
Сэ си нанэ мыр къызжиlэти сигъэгуфlэт. Фэри къывжаlахэр
фигу къэвгъэкlыж.
Мы усэ дахэми фыкъеджэ.
Ухъу Цlыху Щхьэпэ
Лэу пщlыркъэ, си щlалэ нагъуэ,
Данагъуэр уэ къошэкlащ.
Уи гущэр щабэщ, тыншыгъуэщ,
Мазэгъуэ жэщри мамырщ.
Мазэщlэу ухызолъагъуэр
Къэдабэ щхьэнтэу пщlэдзам.
Пщыхьэщхьэ мазэм и нурым
Ди lуащхьэмахуэ полыд.
Лэу пщlыркъэ, си щlалэ нагъуэ,
Уэ насып вагъуэу уолыд.
Жэманшэрыкъыр пхузопlыр,
Уэ цlыху щхьэхуиту укъохъу.
Лэу пщlыркъэ си щlалэ нагъуэ,
Андемыркъану къытхуэхъу.
Ди инжыдж цlыкlум и макъым
Мамыру къуажэр дожей.
Лэу щlыи си щlалэ нагъуэ,
Пщlыхь lэфlхэр плъагъуурэ жей.
Ухъу гъащlэ мамырым хуэщхьэпэ,
Лъэпкъ хабзэ- нэмысым хуэпэж.
Лlыгъэр цlыхугъэр зи плъапlэ
Зи лъэкlыныгъэр зыщlэт.
Хьэкъун Исуф
Цlыхухэр я закъуэу псэукъым. Цlыхухэр я закъуэу щlэмыпсэум
фыщlэгупсысыкl.
Цlыхумрэ Цlуху зыхэтхэмрэ
Тхыгъэм и щхьэфlэщыгъэцlэр -- Цlыхухэр Зэрызыхэт Хабзэхэр
Тхыгъэм и лlэужьыгъуэр -- Щlэныгъэ тхыгъэ.
Зытепсэлъыхъыр -- Хабзэу убзыхуахэр
Зэрытелэжьыпхъэ гъуэгуанэхэр -- Гупсысэхэр утыку илъхьэн
Упщlэхэр къэгъувын джеуап зэгъэпэщыжын.
Цlыхухэм я к!элъыплъын, Дэплъагъухэр къэ!уэтэжын.
Жьэрыlуатэу къэупсэлъын.
lэмэпсымэ лlэужьыгъуэхэр -- Хэзгъэгъуазэ гъуэгу гъэлъагъуэхэр
lэщlагъэ тхуэхъупхъэхэр -- Адыгэбзэр гурыlуэгъуэу къэупсэлъын
-- Цlыхухэр зэпсалъэурэ зэрзыгурыlуэр нахуэ къэщlын.
İnsan ve toplum
Metnin başlığı-Toplum kuralları
Metin türü ------ Bilgilendirici metin
İçerik ------------ Görgü kuralları
Çalışma yöntemleri: Düşünceleri ortaya koymak, Soru ve cevaplar oluşturmak, Gözlemlemek ve gözlem sonuçlarını anlatma
Anlatım
Araç ve gereçler : Uyarı levhaları
Kazanımımız olacak beceriler : Adıgeceyi doğru ve etkili konuşmak
İnsanların konuşarak iletişim kurduklarının farkına varmak.
Цlыхухэр Зэрызыхэт Хабзэхэр
Сэ сыщlалэ цlыкlущ, нэмыщl цlыхухэм я гъусэу сащыдэпсэукlэ зы хабзэм
сытетын зэрыхуейри сощlэ.
Ди унэм си анэм си адэм си къуэшым зыхэтлъхьапхъэу хабзэхэр дызэри!эр
сощlэ.Сэ пщэдджыжьым жьыlуэу сыкъотэджри еджапlэм сокlуэ.
Нэмыщl цlыхухэм пщlэ яхузощl. Щlэхуу нэмыщl цlыхухэм сащlэдэlукlкъым.
Сэ къызэпсалъэхэм я псалъэр зыпызупщlкъым, я псэлъэн яуха иужь сопсалъэ.
Нэхъыжьхэм къызжаlэхэм сакъу содаlуэ. Абыхэм сэр нэхърэ нэхъ куэд я нэгу
щlэкlащ. Нэмыщlхэм я тхылъ я тхылъылъэхэм ямыщlэу сахэплъэкъым.
я lэмэпсымэхэр зесхьэкъым.
Си пэщыр къэбзэ лъабзэу, узэдауэ зытызоlыгъэ. Си адэм си анэм унэр
щыгъэкъабзэкlэ садоlэпыкъу. Си анэм имыщlэу телефонымкlэ сыпсалъэкъым.
Щхьэусыгъуэ имыlэу ауэлъауэ сщlыкъым. Унэм топ сыщыджэгукъым.
Радйо телевизйоным я макъхэр ину lусхыу ди гъунэгъу жэрэгъухэм
ящхьэр сыудэгукъым.
Синемам тиятром сыкlуэм сагъэлъэгъуа щlыпlэм сотlыс. Гъэлъагъуэр
щекlуэкlым сышхэу сыпсалъэу сызбгъэдэсхэм ягу згъэбампlэкъым.
Гъуэгухэм къыщыщыскlухькlэ сlыгъ зыгуэрхэр уэрамхэм дэздзэу
згъэуфlейкъым. Къэкlыгъэхэм емкlун зыгуэрхэр есщlылlэкъым. Абыхэми псэ
зраlутыр сощlэ.
Ди уэрамыр псоми я уэраму зэрыщытыр сощlэ. Псоми сэр хуэдэу
уэрамхэр ди щlыгур къэбзэлъабзэу зытыраlыгъэным хуэсакъыну согугъэ.
Toplum Kuralları
Ben küçük bir çocuğum, diğer insanlarla bir arada yaşarken bazı kurallara uymam gerektiğini biliyorum. Diğer insanlara saygı gösteriyorum.Gizlice başkaların konuşmalarını dinlemem.Benimle konuşanların sözlerini kesmiyorum, konuşmaları bitince konuşuyorum. Büyüklerimi dikkatli dinliyorum. Onlar benden daha deneyimli. Başkaların kitap ve çantalarına izinsiz bakmıyorum, eşyalarını kullanmıyorum. Odamı temiz ve düzenli tutuyorum. Annem babam evi temizlerlerken onlara yardım ediyorum. Annemden habersiz telefoda konuşmuyorum Lüzumsuz yere gürültü yapmıyorum. Evde top oynamıyorum. Radyo televizyonun sesini fazla açıp komşuları rahatsız etmiyorum Sinemaya tiyatroya gidersem gösterilen yere oturuyorum. Gösteri süresince birşeyler yiyerek, konuşarak çevremdekileri rahatsız etmiyorum. Sokaklarda dolaşırken elimdeki şeyleri sokağa atıp kirletmiyorum Sokağımızın herkesin olduğunu biliyorum. Herkesin benim gibi sokakları çevreyi temiz tutmaya özen göstereceklerine inanıyorum.
---------------------------------------------------------------------
Сэ Мазэ Дэслъэгъуахэр.
Maze ile ilgili gözlemlerim.
И пэщыбжэм инышхуэу тхылъымпlэм тхыгъэ инышхуэкlэ тритхауэ къыпилъащ.
Odasının kapısına büyükçe bir kağıda büyükçe yazı ile yazıp astığı.
БЖЭМ ФЫКЪЫТЕМЫУlЭУ ФЫКЪЫЩlЭМЫХЬЭ.
KAPIYI ÇALMADAN GİRMEYİN
И пэщыми мыр пилъауэ пылъу слъэгъущ.
Odasına bunu astığını asılı olarak gördüm.
СЭ ХУИТ СЫМЫЩlАР СИ lМЭПСЫМЭХЭМ ИРЕМlУСЭ
BENDEN İZİNSİZ KİMSE EŞYALARIMA ELLEMESİN
ЩЭХУУ УЗЭРЫПСАЛЪЭМ ЩХЬЭКlЭ ФlЫЩlЭ ПХУЗОЩl
SESSİZ KONUŞTUĞUNUZ İÇİN SİZİ DEĞERLİ ADDEDİYORUM
-----------------------------------------------------------------------
-- Фэри фи унэм фыритетыну щывубзыхуа хабзэхэр къэфlуатэ.
-- Хабзэ , щlыхъ псалъэхэм сыт къигъэлъагъуэми зэвгъащlэ.
-- Мы тхыгъэм фымыщlэу хэт псалъэхэр къыхэфтхыкl.
-- Зыгуэр къыщеджэкlэ фыщlэдэlукl. Гурыхуэу фыкъеджэ.
-- Зытетыпхъэ хабзэ къигъэлъагъуэу гъуэгу гъэлъагъуэу фщlэхэр къэфlуатэ.
Къэвгъэлъагъуэ.
-- Мы тхыгъэм хэт щlалэ цlыкlур дахуэдэу къыфщыхъуами къэфlуатэ?
--- Siz de evinizde uymak için belirlediğiniz kuralları anlatın
--- Kural ve saygı sözcüklerinin anlamını öğrenin
--- Bu metinde anlamını bilmediğiniz sözcükleri çıkarıp yazın
--- Birisi okurken dikkatli dinleyin. Anlaşılır şekilde okuyun
--- Uyulması gereken kuralları belirten bildiğiniz uyarı levhalarını söyleyin gösterin
--- Bu metindeki çocuk sizce nasıl bir çocuktur?


Хьэм иIухыжьын аухы

ПстэумкIи бжыхьэсэ гектар 98114,7-рэ Адыгеим ичIыгулэжьхэм халъхьагъэу мыгъэ Iуахыжьынэу щыт. Нахьыбэр коцы, ар гектар 87529-м ехъу, хьэр 9996-рэ мэхъу, тритикале гектар 589-рэ яI ыкIи рапсэу 4447-рэ апхъыгъ.
АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ мэкъуогъум и 21-м тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, бжыхьэсэ хьэм иIожьын тичIыгулэжьхэм гъунэм рафылIагъ, процент 90-р Iуахыжьыгъ, пстэумкIи гектар 8993-рэ ар мэхъу. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 42,7-рэ къырахы, тонн 38432-рэ аугъоижьыгъах.
Хьэм иIожьынкIэ Шэуджэн районыр апэ ит. ПстэумкIи гектар 2110-у ащ щыхалъхьэгъагъэр Iуахыжьыгъах. ГурытымкIэ зы гектарым центнер 41-рэ къырахыгъ, пстэумкIи тонн 8651-рэ аугъоижьыгъ. Мы районым рапсыри щыIуахыжьы. Гектар 335-у апхъыгъагъэм щыщэу 50-р аIожьыгъ. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 20 къырахыжьы. Коц гектар 14590-у халъхьагъэри къэхъугъ, иIухыжьын рагъэжьэщт.
Кощхьэблэ районыр ащ ыуж къекIы. Хьэ гектар 1700-у ащ щапхъыгъагъэм щыщэу 1600-р аIожьыгъах. Ащ ихъызмэтшIапIэхэм зы гектарым гурытымкIэ центнер 46,2-рэ къырахыжьы, тонн 7392-рэ аугъоижьыгъах. Джащ фэдэу рапсыр гектар 586-мэ атырапхъэгъагъ, 193-рэ аIожьыгъах. Зы гектарым гурытымкIэ центнер 16,5-рэ къырахыжьызэ тонн 318-рэ аугъоижьыгъ.
Хьэр анахьыбэу мы уахътэм къэзыхыжьырэр Красногвардейскэ районым ичIыгулэжьхэр ары. Ахэм пстэумкIи гектар 2034-рэ апхъыгъагъ, 1894-р аIожьыгъах. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 48,1-рэ къырахы, тонн 9106-рэ аугъоижьыгъ. Джэджэ районым ичIыгулэжьхэри адрэхэм бэкIэ ауж къинэхэрэп. Ахэм бжыхьэсэ хьэу гектар 1632-рэ апхъыгъагъ, 1477-р аIожьыгъах. Зы гектарым гурытымкIэ центнер 45,1-рэ къырахыжьызэ, тон 6663-рэ аугъожьыгъ.
Джащ фэдэу бжыхьэсэ коцым иIожьын Красногвардейскэ ыкIи Теуцожь районхэм ащырагъэжьагъ. Красногвардейскэ райо-ным ихъызмэтшIапIэхэм пстэумкIи гектар 14316-рэ мэхъу халъхьагъэр. Ащ щыщэу 402-р аIожьыгъ. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 52-рэ къырахы, тонн 2090-рэ аугъоижьыгъ. Теуцожь районым ичIыгулэжьхэм коцэу апхъыгъэр нахь макI, гектар 8642-рэ мэхъу. Ащ щыщэу 130-р ары аIожьыгъэр. ГурытымкIэ зы гектарым къырахырэр центнер 40,8-рэ.
ХЪУТ Нэфсэт.