Тэрэзыр пlощтмэ, Урысыем ибзылъфыгъэр зэкlэ кlуачlэх, гу пытэх сlомэ сыхэукъоэнэп сшlошlы. Ащ ушъхьагъу бэхэр иlэх, ау сэ щысэ зытlукlэ кlэкlэу игугъ къэсшlын.
Къэралыгъор гъэсэныгъэ реформым пасэу зэрэфэкlуагъэм, Бзылъфыгъэхэм ашъхьэ аlыгъыжьы-шъун, шъхьафитэу ягупшысэ къыраlотыкlын ылъэкlынэу ышlыгъэх. Мыщ дэжьым Урысыем ибзылъфыгъэхэм лъэшыгъэ, гу пытагъэкlэ щытхъур атефэ. Урысер политичечки бырсырыгъохэм ахэтэу гъэпсыъэ къэралыгьошху.
Урыс пачьыхьагъур, Револуциям илъэхьанэ зэриутхыпкlыгъэр, Хэгъэгу зэошхор… Апкъ къикlэу яцlыфышъхьа пчьагъэ къызэреlыхыгъэм, хьулъфыгъэхэр хиушъхьафыкlыгъэх, еlорышlэ зыгъэшlожьхэу ыгъэнэlуагъэх, Ащ къыхэкlэу зэрэхэгъэгоу, Урысыем ибзылъфыгъэхэм хьылъэм инахьыбэр атегъэкlагъэ зэрэхъугъэ, щэч хэлъэп.
Урысыем и Бзылъфыгъэр щыlэныгъэм илъэныкъо пстэум; медицинэм щыублагъэу културэм, спортым, унэ дэпкъхэр гъэлэным щыкlэжьыжьэу lофшlэным къащылъэгъугъэх, джыри ащ фэд…Сыд фэдэ чlыпlэ итми унагъо ашlэным, ны хьуным ыгъэцыхагъэхэп, Якlалэхэр къаlэтын, рагъэджэн, щыlэныгъэм хагъэуцоным пае зышъхьасыжьыгъэхэп…
Хэъэгушхор зэхэзый Перестрейкам ижьыхьарзэ хэгъощахьый иlэконмикэ зебэджым, кlочlаджэу алъытэхэрэ ибзылъфыгъэм чомоданкlэ къаlэтыжьыгъ зэмылэжьхэу, чlыгум аlэ хэлъэу ябынхэр агъэнэтlупцlагъэп, хым къытенагъэ къуахьым фэдэу зэхэскъыскъахьэу ежьагъэ Къэралыгъор, гъэсэныгъэу зэрагъэгъотыгъэм, яlакъыл рыгъуазэхэу, аlэ зэчlадзи зэшlуагъэуцожьыгъ.
Адыгэ Республикэри Урысыем ичlыгу зэрэщыщым къыхэкlэу, лъэпкъхэр, цlыфхэр зэкlэрэплъых, зэфэдэу зэдыщыlэх. Тэ Адыгэ Хэкум тызэрисым пае, гъэзэтэу Жьынэпс къыгъахьыгъэ упчlищыр Адыгэ бзылъфыгъэхэм афэдгъэзагъ.
Ыпшъэкlэ щысэу къэсхьыгъэхэр, ушъхьагъхэр, шъыпкъэр къыдэплъытэм, Лъэпкъ шэн хабзэхэр ымыукъохэу, Бзылъфыгъэ кlуачlэу щытыныр къызэрэдэхъугъэр джэуапэу къатыгъэхэмкlэ тинэрылъэгъу хъугъэ. Бзылъфыгъэ кlуачlэм зэрепыльыхэрэр ахэм янэплъэгъукlэ тэри тлъэгъугъэ.
Мыхэм кьахэзгъэхьожьым сшlогъу, илъэс 30-хъугъэ хэкум зызщыпсэурэр, тибзылъфыгъэхэм щыlэныгъэм яlахь зэрахэлъым сарыгушхоу сакlэрыплъыгъ. Хэгъэгум ицlыфхэу бзылъфыгъэхэр щыlакlэм кlэгъокъон зэрэфэхъугъэхэр къаlотагъэхэм къахэсхыгъ, сигукъэкыжьхэм саригъозагъ.
Гъэзэтэу Жьынэпсым сызэриlофтагъэм пае Бзылъфыгъэ лъэш, бзылъфыгъэ кlучlэр-гу пытэр сыд? Зыфиlорэ упчьэм сиеплъыкlэ кlэкlэу ышъхьа къисхыгъ.
Зэкlэхэри зэрэрзэфэмыдэм шъори шъущыгъуаз, Хъуни мыхъуни зыхэмыт лъпкъ дунаим тетэп, цlыфыр цlыфыба?
МэфшIукъо Щенгюл, Мейкъуапэ къалэ, АР
-Сятэжъ, бзылъфыгъэ кlуачэlу, гу пытэу, ипшъэрылъэу зэрихьарэр зэхишlыкlэу къыгъэлъэгъуа гъэм сэри десэъаштэ? Бзылъфыгъэм иакъылрэ, игулъытэрэ, идунэе еплъыкlэрэ игу пытагъэ ищхэпэсых?
-Мыщ ехьылlагъэу сиукъэкlыжь горэм игугъу къэсшlы сшlигъу. Сянэ иныбжьыкlэгъум зэхихыгъагъэу тээ ины тызэхъум къытффиlотэжьыгъ.
Сятэжъ (Сянэ ятэ) Хьут Исхьакъ (илъэси 100 ыгъэшlагъ. Тхьам зыдэкlуаъэм щегъэлъапl) ихьакlэщ цlыф зэlукlапlэу, хьакlэкlуапlэу Джэджэхьаблэ дэтыгъ. Хьакlэщым щызэхэсхэм мыщ фэдэ гущыlэ къыщаlэтыгъ: Хэта гукlэ нахь пытэр? Хьулъфыгъэр ара, хьауми Бзылъфыгъэр ара? Арти, хьакlэщым исхэм ащыщ къыlуагъ, Олахьаа а упчьэр къызэитэджагъэри емыкlум, хьулъфыгъэр ары нахь, бзылъфыгъэм хэт сылlы ыlоу ыкlыбы дэуцон? Емыкlу джыри ар! Зы тlэкlу ащ къыгъэбырсырыхи зырэгущыlэхэ уж, Хьут Исхьакь тlэкlу lущхыпцlыкlи къыlуагъ:
«Олахьаагу пытаъэкlэ бзылъфыгъэм утемыкlон! Хэт Янэ-Ятэхэузыпlугъэхэу, игупсэхэу зыщыщхэр, Дунаим къызтехьагъэм зыхэсхэу, ыгукlэ къыхихырэм, егъашlэм сыдэпсэущт, сыдыщыlэщт ыlоу кызэмыплъэкlыжьэу дежьэрэр? Ащ нахь гу пытэ зиlэ щыlа? Бзылъфыгъэр сэ сидунае еплъыкlэкlэ гу пытэ, шlошъхьуныъэ ин хэлъэу дунаим щыпсэун фае!
Мыхэр зэкlэ зэхэхьожьым, Бзылъфыгъэр кlуачlэ, гу пыттэ иl сэlо сэ….»
«Адыгэхэм титарихь зэрэхэтымкlэ тибзылъфыгъэхэр акъылхэу, яупчэжьэъухэу (Нарт Эпосым хэт Сэтэнае-гуащэр, Тхьагъэлыдж яныу. Исп-гуащэр…), ау щырытхэу къызхамъэщхэу, хьулъфыгъэм шъхьакlэфэшхо фыряlэу, ыкlыбы дэтыгъэх! Уахьтэ къякlугъ дзэм пащи фэхъугъэх (Тыргъэтау). Непи тидунае зытетымкlэ бзылъфыгъэм тыкъэзыцуахьырэ къиныгъомэ ащиухъумэхэзэ исаабыйхэр ыпlуным гу пытаггъи лlыгъый хэлъын фаеу мэхъу. А зэкlэм анахь къиныжьыр уиблэнагъэ къызхэмгъэщэу уихьулъфыгъэ уапэ ибгъэтэуо шъабэу ыкlыб удэтыжьыныр, шъхьакlэфэшхо фэпшlэу уилъфыгъэмэ щысэ техыпlэу ябгъэлъэгъужьыныр ары!»
Сэрыкlэ бзылъфыгъэ эшыр, иакъылрэ ишэнрэ зэдезгъэштэн зылъэкlырэ ары. Иlушыгъэрэ ишlэныгъэрэ ыпэ итын фаеп.Бзылъфыгъэ кlуачlэм ащ фэдэу хэлъхэр зыхиушъэфэжьышъун, игъо къызысыкlэ къимыкlотэу къыгъэлъэгъошъун фае.
Сятэжъ зигу къышlыгъэ бзылъфыгъэм сыкlэрэплъы сlоми хъун. Бзылъфыгъэр цlыф лъэшэу къэхъугъ. Ищыlэныгъэ къыхафэрэ гъогу пэцанэхэм губзыгъагъэ, илъэшыгъэ иlэубытыпlэу арыкlоныр фызэшlокlы. Ицlыкlугъом зыщапlугъэ унагъом щигъотыгъэ шэн дахэм емыбгъукlоу иакъыл рэгъуазэ. Гъашlэм щэlэфэкlэ Ны lэнатlэу иlэр щыгъупшэрэп, егъэцакlэ. Сыд фэдэрэ къиныгъо ыпэ къифагъэми ащ ионтэгъугъэ ыъэцыхэрэп, иакъыл, игу пытагъэ къыфеъэпсынкlэ, ащ ежь фэдэ цlыфэу къыхэкlырэр щыlэныгъэм зэрэхигъэуцощтыр ныдэль зэхашlэр хэлъэу къэхъу. Непэ тэ тызщыпсэурэ чlыгум къытэшlэкlыгъэхэм ахэтых, бзылъфыгъэхэр щысэ техыпlэхэу укlытапхэу ау кlуачlэу, гу пыттэхэу, лъэшхэу, lофшlакlохэу. Ау, Адыгэ Бзылъфыгъэм лъэпкъ хабзэхэм тэ тлъэгъунэу тызфае блъылъфыгъэ лъэшхэр иушъэфын фае мэхъу.
Уджыхьу Мариет, AP
-Сятэжъ, бзылъфыгъэ кlуачэlу, гу пытэу, ипшъэрылъэу зэрихьарэр зэхишlыкlэу къыгъэлъэгъуа гъэм сэри десэъаштэ? Бзылъфыгъэм иакъылрэ, игулъытэрэ, идунэе еплъыкlэрэ игу пытагъэ ищхэпэсых?
-Упчьэу сэ къысэшъутыгъэмкlэ «Бзылъфыгъэ лъэш, кlуачlэ» зыфэпlощтхэр тэ Адыэхэм дэгъу е дэйи тlу къызэрэдгурэlорэр. Ау о укъызчlэупчьэрэр дэгъум ылъэныкъоджэ лъэшы кlуачlэ зыфатlорэр ары.
Бзылъфыгъэ кlуачlэр сэрыкlэ, бзылъфыгъэ lушыр ары. Бзылъфыгъэ гу пыттэ кlуачlэм, и акъыылрэ изэхашlэрэ зэищэчын фае. Ежь ышlэрэм тетэу хихырэ гъогум занкlэу рыкlощтэп, цlыфхэр, къешlэкlыгъэ цlыфхэр къызэрэщыгугъурэм елъытыгъэу зиъэпсын фае. Унаъо иlэм, ишъхьагъусэ аригъэлъытэн фэшl иакъыл ыъэlорышlэнэу щыт. Акъылыр бзылъфыгъэ кlуачlэм иlаш, ащ игъусэу гъэсэныгъэ зэриггъэгъотын, унагъом щызекlорэ хабзэ – бзыпхьэм задыригъэш тэн ыкlи ахэм уасэ афишlын, зыхэт цlыф жъугъэхэм яеплъыкlэхэм апхырыплъын. Бзылъфыгъэ лъэшыр къыгъэлъэгъощт. Бзылъфыгъэ лъэшым ыкlуачlэ къыгъэлъэгъощтэп. Зыщищыкlагъэ, игъо къызысыкlэ иlушыгъэ, унагъом щигъотыгъэ шъырытыъэр иlэубытыпlэхэу хьун фае. Зыпlэ зэрытэу изlекlукlэкlэ шъхьафит гуфитынхэм игупшысэхэрэ къыгъэлъэгъошъун фае.
Бзылъфыгъэр сыдэущтэу щытмэ ара кlучlэ зыхъурэр. Непэ тибзылъфыгъэхэм щэч хэмылъэу гъэсэныгъэ зэрагъъэгъотын фае, унагъом къыхалъхьагъэ зекlокlэ lокlэшlыкlэ дахэмрэ гъэсэныгъэу ыгъотыгъэмрэ зыдиlыгъ зыхъукlэ иlакъыл, гуфит шъхьафитэу игупшысэхэр тlубщыгъэу арыгъозэщт. Джащ дэжьым Бзылъфыгъэр кlуачlэ, лъэш.
Сэ ъуазэ сфэхъугъэр сян. Сызкlэрыплъыгъэри Сянэ ары. Сянэ сыфхихыгъэр сигъогу. Ащ ижьау сычlэты зэпыт. Кlэлэегъэджэ дэгъугъ. Аулъэмэ япхъу, Дэхъужъхэм янысагъ. Егъэджэн lэнатlэу зэрихьарэм ыуж ригъэуцуагъэп ишъхьагъусэ, ежь бгъодэтэу зэрищагъ, лъытэныгъэу фишlырэм къыщимгъэкlэу ишъхьагъусэ шъыпкъагъэ фириlагъ, щысэ зытепхын Ны, цlыфэу зыхэсхэм цахь зъыфашlырэ Адыгэ бзылъфыгъагъ. Сянэ илъэсыбэ хъугъэ къызытхэмытыжьыр, ау ащ къыщинагъэ лъэуж нэфынэр хэкlокlагъэп, непи ригъэджагъэхэр ащ рыгъуазэхэзэ ящыlэныгъэ хагъэуцо иушъыйхэр, сянэ аригъэшlагъэмкlэ цlыфышlу зэрэхъугъэхэм игугъу ашlы, ащымыгъупшэу осэ ин фашlэу агу къагъэкlыжьы.
Сэри Бзылъфыгъэ кlучlэ зыфаlроэрэ Сянэ фэсэгъадэ ыкlи Сянэ щысэ техыпlэу сиl.
Дэхъужъ Нуриет, AP
-Цlыхубз къарууфlэр зыхуэдэр сыт уэркlэ? Цlыхубзым къару къезытыр сыт? Сытым щыгъуэ къарууфlэну ар? Уэ щапхъэу къэплъытэ цlыхубзым сыт и щытыкlэ?
-ЦIыхубзыр езыр зыхуейм хуэдэу и щхьэ и унафэр ищIыфмэ, нэгъуэщIхэм къазэрыщыхъунум иримыгузавэу псэуфмэ, къару иIэу жысIэфынущ.
ЦIыхубзым къару кърет и унагъуэм, и бынхэм, и щIэныгъэм, и псэр дэзыхьэх псоми.
Щапхъэ къысхуэхъу цIыхубз зыбжанэ щыIэщ: зым и хуитыныгъэм, адрейм и гъащIэм, нэгъуэщIым и щхьэр зэригъэлъапIэм сыдоплъей.
Къып Юлие, КъБР
-Цlыхубз къарууфlэр зыхуэдэр сыт уэркlэ? Цlыхубзым къару къезытыр сыт? Сытым щыгъуэ къарууфlэну ар? Уэ щапхъэу къэплъытэ цlыхубзым сыт и щытыкlэ?
-Нобэ ди нэгу щlэкlым дыкъипсэлъыкlмэ, зэхэха щымыlэу, цlыхубзри цlыхухъури къарукlэ зэхуэдэн хуейщ. Цlыхубз куэдыр лэжьыгъэ lэнатlэ lутщ, абы къыдэкlуэу унагъуэм и къабзагъэмрэ шхын хуэмыныкъуэнымрэ я пщэ дэлъщ. Лъапсэ яухуэ, быныр ягъасэ, щхьэгъусэм и щlэгъэкъуэнщ, и чэнджэщэгъущ. Унагъуэ кlуэцlыр гъэтэрэзыным фlэкlа пщэрылъ щимыlар лъэхъэнэ блэкlахэм къыхэнэжащ. Къыхэбгъэщ хъунущ цlыхубзхэр езыхэри абы зэрыщlэбэнар, псори зэхуэдэн хуейуэ къалъытэу. Ауэ къыщlидза слъагъумкlэ сэ согупсыс цlыхубзыр унагъуэр зэрихьэу, быным и нэlэ темыкlыу и унэ исыжатэмэ, и щхьэми, лъэпкъми нэхъ яхуэщхьэпэну щытауэ. Щlэблэм я гъэсэныгъэр нэхъыфlынут, анэмрэ бынымрэ нэхъ зэгъунэгъунут, дзыхь яку илъынут, лъагъуныгъэр, хуабагъэр нэхъыбэнут.
Цlыхубзым и пщэ дилъхьэжа псом пэлъэщын папщlэ, дауи, хуейщ гукъыдэжрэ узыншагъэрэ. Абыхэм я къикlыпlэр и унагъуэращ: бын къыхуэжыlэщlэ, фlыуэ къэзылъагъу, къыщысхь щхьэгъусэ. Лэжьапlэм пщlэ щиlэми, цlыхум ягъэлъапlэми фlы дыдэщ, ауэ ахэри къехъулlэнукъым и унагъуэр тэрэзу мыгъэпсамэ. Дэтхэнэ цlыхуми и къарум и къежьапlэ нэхъыщхьэр унагъуэращ, абы илъ зэгурыlуэныгъэр, гумащlагъэр, пэжыгъэрщ.
Цlыхубзым и къарур и lущыгъэр, шыlэныгъэр, гуапагъэращ. Ахэр зыхэлъыращ сэркlи щапхъэр. Унагъуэ зэгурыlуэр нэхъыбэу къыщежьэр унэгуащэращ. Ар жыжьэ плъэуэ, унэм ис дэтхэнэри игъэlущыфу, мыхъуар къагуригъэlуэфу, бынымрэ адэмрэ яку пщlэ илъу игъэсэфу щытыпхъэщ. Абы щхьэкlэ езыр хабзэм тету, щlэныгъэ иlэу, зыхэпсэукl дунейм щызекlуэ зэхущытыкlэхэм, къыщыхъу-къыщыщlэхэм щыгъуазэу, зыгуэрхэр зэригъапщэу, зэпилъытэу лъабжьэфl иlэн хуейщ. Мис апхуэдэ цlыхубзхэм нэ лейкlэ соплъ, щапхъэ пщlы хъунуи къызолъытэ.
Хьэцlыкlу Рае, КъБР
-Цlыхубз къарууфlэр зыхуэдэр сыт уэркlэ? Цlыхубзым къару къезытыр сыт? Сытым щыгъуэ къарууфlэну ар? Уэ щапхъэу къэплъытэ цlыхубзым сыт и щытыкlэ?
-Къару зиIэ цIыхубзыр, акъыл зиIэ цIыхубзыращ. Сэ си еплъыкIэмкIэ, дэтхэнэ цIыхубзыри, анэри къарущ. Унагъуэ жьэгур зепхьэну, уи нэхъыжьхэр, уи бынхэм зыхуей хуэбгъэзэн щхьа къару ин ухуейщ.
Къару къыпхэзылъхьэр гъащIэр аращ. ГъащIэр гуфIэгъуэу, гузэвэгъуэу, гугъуехьу зэхэлъщ. СэркIэ нэхъ гугъу сехьыху, нэхъ къару сохъу. Ауэ сыхуейтэкъым къару сиIэну, сыгъынанэу, зызгъафIэу сыпсэуамэ нэхь къэсщтэнут.
Дэтхэнэ цIыхубзми, гъэсэныгъэ, нэмыс бгъэдэлъын хуейщ. Нэхъыжьым пщIэ хуищIын хуейщ, нэхьыщIэр игъэсэфын хуейщ.
Ягъэн Иннэ, КъБР


- лэгъупкъопс
радуга
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
лэгъупкъопс — (лэгъупкъопсыр) 1. радуга Тыгъэр къепсэу къещхы зыхъукIэ огум къыридзэрэ шъо зэфэшъхьаф къопсышъо дахэр ары Огум лэгъупкъопсыр къыридзагъ 2. ручка медного котла Лэгъупым ыкъопс Лэгъупкъопсыр иутыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
къопс — (къопсыр, къопсхэр) ручка Зыгорэ зэрызэрахьэ, зэрыпалъэрэ IэубытыпIэр ары Щыуанкъопс лэгъупкъопс Матэм икъопс ичыгъ Чэмэдэнэ къопсыр тIэсхъагъэ «ЧIым къопс иIэмэ къэсIэтыщт», зыIорэмэ ар ащыщ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


- кIышъу
- 1. кожа, телоыкIышъо къабзэ кожа чиста у кого-л.2. корачъыгы кIышъу кора дерева3. обложкатхылъым кIышъо дахэ иI книга в красивой обложке4. земляной полунэм кIышъо итакъу сделай земляной пол в доме
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
кIышъу — (кIышъор) 1. кожа ЦIыфым телъышъор ары КIышъо къабзэ иI ЫкIышъо шIои хъугъэ 2. кора КъэкIрэм ыкIыIу телъышъор ары ЫкIышъо тыриупсыкIыгъ Чъыгым кIышъо техъуагъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
шъуампI — (шъуампIэр, шъуампIэхэр) скорлупа, шелуха, корка КIышъу Бжьын шъуампI Дэшхо шъуампI ЫшъуампIэ тырихыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


ГъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ республикэ Комиссием зичэзыу зэхэсыгъоу тыгъуасэ иIагъэм Iофыгъо зэфэшъхьафхэм щатегущыIагъэх. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ипшъэрылъкIэ Iофтхьабзэр зэрищагъ республикэм и Премьер-министрэу Александр Наролиным.
ГъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ, гъогухэм къатехъухьэрэ хъугъэ-шIагъэхэм япчъагъэ нахь макIэ шIыгъэнымкIэ Iофхэм язытет зыфэдэм, аварие къащыхъуным ищынагъо зыдэщыIэ автомобиль гъогухэр гъэунэфыгъэнхэмкIэ ыкIи щыкIагъэхэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ анахьэу анаIэ зытырагъэтын фаехэм афэгъэхьыгъагъ апэрэ Iофыгъоу зэхэсыгъом къыщаIэтыгъэр. Мыщ епхыгъэу къэгущыIагъ ыкIи 2019-рэ илъэсым иапэрэ мэзищ изэфэхьысыжьхэр къышIыгъэх гъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ Къэралыгъо автоинспекцием и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм ипащэу Александр Курпас. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, апэрэ мэзищым республикэм игъогухэм хъугъэ-шIэгъи 106-рэ къатехъухьагъ, ахэм нэбгырэ 23-рэ ахэкIодагъ, нэбгыри 130-мэ шъобж зэфэшъхьафхэр атещагъэхэ хъугъэ. БлэкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, авариехэм япчъагъэ гъогогъуи 9-кIэ нахь макIэ хъугъэ, хэкIодагъэхэм япчъагъэ 2018-рэ илъэсым иапэрэ мэзищ фэдиз. Авариехэм ахэкIодэгъэ ящэнэрэ нэбгырэ пэпчъкIэ лажьэ зиIэу агъэунэфыгъэр ешъуагъэу рулым кIэрытIысхьэгъэ водительхэр арых. ЛъэсрыкIохэр зэрэраутыгъэхэм епхыгъэ хъугъэ-шIагъэхэм япчъагъэ процент 29-кIэ нахь макIэ хъугъэ. МыщкIэ пчъагъэхэм зыщахэхъуагъэр Адыгэкъалэрэ Мыекъопэ районымрэ. Авариехэр нахьыбэ зыщыхъугъэу ыкIи гъогурыкIонымкIэ анахь щынагъоу щыт чIыпIэхэм ащыщ автомобиль гъогоу «Мыекъуапэ — Бжъэдыгъухьабл — Адыгэкъал —Усть-Лабинск» зыфиIорэр.
ГъогурыкIоным ишапхъэхэр гъогогъу мин 49-м ехъурэ аукъуагъэхэу хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм агъэунэфыгъ, ешъуагъэу автотранспортыр зезыфэщтыгъэ водитель 448-рэ къаубытыгъэх. Сомэ миллион 28-м ехъоу административнэ тазыр къарагъэпщыныгъ. Джащ фэдэу автобусхэр зезыфэхэрэм гъогогъу 678-рэ шапхъэхэр аукъуагъэхэу къыхагъэщыгъ.
Мы Iофыгъом епхыгъэу къэгущыIагъ ыкIи зэфэхьысыжьхэр къышIыгъэх Теуцожь районым иадминистрацие ипащэу Хьачмамыкъо Азэмат. Мы ГъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ, гъогухэм къатехъухьэрэ хъугъэ-шIагъэхэм япчъагъэ нахь макIэ шIыгъэнымкIэ Iофхэм язытет зыфэдэм, аварие къащыхъуным ищынагъо зыдэщыIэ автомобиль гъогухэр гъэунэфыгъэнхэмкIэ ыкIи щыкIагъэхэр дэгъэзыжьыгъэнхэмкIэ анахьэу анаIэ зытырагъэтын фаехэм афэгъэхьыгъагъ апэрэ Iофыгъоу зэхэсыгъом къыщаIэтыгъэр. Мыщ епхыгъэу къэгущыIагъ ыкIи 2019-рэ илъэсым иапэрэ мэзищ изэфэхьысыжьхэр къышIыгъэх гъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ Къэралыгъо автоинспекцием и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм ипащэу Александр Курпас. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, апэрэ мэзищым республикэм игъогухэм хъугъэ-шIэгъи 106-рэ къатехъухьагъ, ахэм нэбгырэ 23-рэ ахэкIодагъ, нэбгыри 130-мэ шъобж зэфэшъхьафхэр атещагъэхэ хъугъэ. БлэкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, авариехэм япчъагъэ гъогогъуи 9-кIэ нахь макIэ хъугъэ, хэкIодагъэхэм япчъагъэ 2018-рэ илъэсым иапэрэ мэзищ фэдиз. Авариехэм ахэкIодэгъэ ящэнэрэ нэбгырэ пэпчъкIэ лажьэ зиIэу агъэунэфыгъэр ешъуагъэу рулым кIэрытIысхьэгъэ водительхэр арых. ЛъэсрыкIохэр зэрэраутыгъэхэм епхыгъэ хъугъэ-шIагъэхэм япчъагъэ процент 29-кIэ нахь макIэ хъугъэ. МыщкIэ пчъагъэхэм зыщахэхъуагъэр Адыгэкъалэрэ Мыекъопэ районымрэ. Авариехэр нахьыбэ зыщыхъугъэу ыкIи гъогурыкIонымкIэ анахь щынагъоу щыт чIыпIэхэм ащыщ автомобиль гъогоу «Мыекъуапэ — Бжъэдыгъухьабл — Адыгэкъал —Усть-Лабинск» зыфиIорэр.
ГъогурыкIоным ишапхъэхэр гъогогъу мин 49-м ехъурэ аукъуагъэхэу хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм агъэунэфыгъ, ешъуагъэу автотранспортыр зезыфэщтыгъэ водитель 448-рэ къаубытыгъэх. Сомэ миллион 28-м ехъоу административнэ тазыр къарагъэпщыныгъ. Джащ фэдэу автобусхэр зезыфэхэрэм гъогогъу 678-рэ шапхъэхэр аукъуагъэхэу къыхагъэщыгъ.
Мы Iофыгъом епхыгъэу къэгущыIагъ ыкIи зэфэхьысыжьхэр къышIыгъэх Теуцожь районым иадминистрацие ипащэу Хьачмамыкъо Азэмат.
Мы муниципалитетым пхырыкIырэ гъогум автомобиль бэдэдэ щэзекIо, арышъ, авариехэр къэхъунхэм ищынагъо сыдигъуи щыI. 2018-рэ илъэсым ыкIи мы илъэсым иапэрэ квартал изэфэхьысыжьхэмкIэ, районым игъогухэм аварие 58-рэ къатехъухьагъ, ахэм нэбгырэ 20 ахэкIодагъ, 70-мэ шъобжхэр атещагъэхэ хъугъэ. ПсынкIащэу зэрэзечъэхэрэм, гъогурыкIоным инэмыкI шапхъэхэр зэрамыгъэцакIэхэрэм мыщ фэдэ зэфэхьысыжьхэр къыкIэлъыкIуагъэх. БлэкIыгъэ илъэсхэм ягъэпшагъэмэ, мы къэгъэлъэгъонхэр тIэкIу нахьышIу хъугъэх нахь мышIэми, гумэкIыгъо зыдэщыIэ Iофыгъуабэ джыри зэрэщыIэр муниципалитетым ипащэ хигъэунэфыкIыгъ.
Сабыйхэр хъугъэ-шIагъэхэм ахэмыфэнхэм фытегъэпсыхьэгъэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэм язэхэщэн, гъэсэныгъэм иучреждениехэм апэблэгъэ лъэсрыкIо зэпырыкIыпIэхэр шапхъэхэм адиштэу щытынхэм иIофыгъуи къэзэрэугъоигъэхэм мэхьанэшхо ратыгъ.
Лъэпкъ проектэу «Автомобиль гъогухэр щынэгъончъэнхэр ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэнхэр» зыфиIорэм игъэцэкIэн амалэу къытыхэрэр къызфэгъэфедэгъэнхэм мэхьанэшхо зэриIэр АР-м и Правительствэ и Тхьаматэ къыхигъэщыгъ. 2019-рэ илъэсым проектым изэшIохын пае сомэ миллион 433-рэ хъурэ субсидиер федеральнэ бюджетым республикэм къыфитIупщыщт, ежь шъолъырым иахъщи ащ хилъхьащт, зэкIэмкIи сомэ миллион 461-рэ фэдиз агъэфедэщт.
— Тигъогухэм атет видеокамерэхэм япчъагъэ джыри хэдгъэхъон гухэлъ тиI. Мыщ фэдэ пкъыгъуи 160-рэ фэдизмэ ягъэуцункIэ зэнэкъокъу зэхэтщагъ. А пшъэрылъыр зыдгъэцакIэкIэ, Iофхэм язытет бэкIэ нахьышIу зэрэхъущтым, водительхэм шапхъэхэр амыукъонхэм зэрэлъыплъэщтхэм щэч хэлъэп, — къыIуагъ Александр Наролиным.
Адыгеим и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэм анахьэу ынаIэ зытыридзагъэр водитель хъущтхэр езыгъэджэхэрэ ыкIи зыгъэхьазырхэрэ организациехэм япшъэрылъхэр зэрэзэшIуахырэм пытагъэ хэлъэу лъыплъэгъэныр ары.
ГъогурыкIоныр щынэгъончъэным къыдыхэлъытагъэу хъугъэ-шIагъэхэм, ахэм хэкIуадэхэрэм япчъагъэ нахь макIэ шIыгъэныр пшъэрылъ шъхьаIэу зэрэщытыр, тиныбжьыкIэхэр гъогухэм зэращызекIохэрэм лъыплъэгъэным, рулым ешъуагъэу кIэрытIысхьэхэрэм пытагъэ хэлъэу пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэным мэхьанэшхо зэряIэр Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат мызэу, мытIоу къыхигъэщыгъ.
ЦIыфхэр зезыщэрэ автотранспортыр къызщыуцурэ чIыпIэхэм язэтегъэпсыхьан иIофыгъо зэхэщагъэ зэрэхъурэм, мыщкIэ пшъэрылъэу щытхэм къатегущыIагъ «Адыгеяавтодорым» ипащэ игуадзэу Александр Осокиныр. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, шапхъэхэм адиштэу щытынхэ фэе автобус къэуцупIэ 454-рэ республикэ мэхьанэ зиIэ гъогухэм атет. Зым изэтегъэпсыхьан сомэ мин 400 — 500 фэдиз пэIохьэ. 2017 — 2018-рэ илъэсхэм ахэм афэдэ чIыпIэ 67-рэ зэтырагъэпсыхьагъэх, мыгъэ ащ джыри 29-рэ хагъэхъон гухэлъ щыI, ащ сомэ миллион 14 фэдиз пэIуагъэхьащт.
Язытет елъытыгъэу къэуцупIэхэм ярейтинг зэхагъэуцоныр, ащ къыдыхэлъытагъэу апэу зэтырагъэпсыхьан фэе псэуалъэхэр агъэнэфэнхэр мыщ дэжьым анахь шъхьаIэу зэрэщытыр республикэм и Премьер-министрэ хигъэунэфыкIыгъ.
— Мы Iофыгъом изэшIохын илъэсихрэ темыжэу, нахь охътэ кIэкIым зэрэдгъэцэкIэщтым тыпылъын фае. Ащ епхыгъэ предложениехэр профильнэ ведомствэм къыгъэхьазырынхэу пшъэрылъ фэсэшIы, — къыIуагъ Александр Наролиным.
«ЦIыфхэм ыкIи багажым язещэн зэрифэшъуашэу зэхэщэгъэным, ащ къыдыхэлъытагъэу УФ-м ихэбзэгъэуцу акт зырызхэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэр» зыфиIорэ федеральнэ законыр республикэм щыгъэцэкIагъэ зэрэхъущтым иIофыгъуи комиссием хэтхэр хэплъагъэх, унэшъо гъэнэфагъэхэр ашIыгъэх.
ТХЬАРКЪОХЪО Адам.


- онэпкъ
ленчикпхъэ онэпкъ деревянный ленчик
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
онэпкъ — (онэпкъыр, онэпкъхэр) ленчик Пхъэу онэкъуапэхэр зиIэу онэгушъхьантэр зэрылъыр ары Онэпкъ ышIыгъ Онэпкъ къыщэфи уанэ зэкIилъхьагъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
онашI — (онашIэр, онашIэхэр) седельник Онэпкъ зышIэу, ар зисэнэхьатыр ары ОнашIэм онэпкъхэр ещэх Ар онэшIэ Iаз … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


- къуашъо
лодкакъуашъом исэу есын плыть на лодке (в лодке)
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
къуашъо — (къуашъор, къуашъохэр) 1. лодка Пхъэмбгъум е пхъэм хэшIыкIыгъэу зыпакIэ шъомбгъо бэщкIэ афызэ псым зэрыщыкIохэрэр ары КъуашъокIэ псым зэпырыкIыгъ Пцэжъыяшэхэр къуашъом итIысхьэхи ежьагъэх Ныджым тетыр къошъофыкIэ Iаз гущ. 2. свиная кожа Къом ышъу … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


Jene Kırımıze'nin adını duymayan, onu tanımayan Adige Cumhuriyeti'nde kimse yoktur. Farklı ülkelerdeki Çerkesler de Kırımıze'nin ününü biliyorlar. Ünlü şair, yazar, çocuklar için de yazıyordu.
Şiirleri bestelere döküldü ve şarkı oldu. Çoğu insan bu şarkıları, anonim halk şarkısı zannediyor.
Jene Kırımıze, Afıpsıpe Köyünde 7 Mart 1919 yılında dünyaya geldi. 2. Dünya Savaşın'da da bulundu. Çerkes Öğretmenlik Okulu Enstitüsünü bitirdi, Vatan gazetesinde çalıştı.
1935 yılından itibaren yazdıkları yayımlanmaya başlandı.
Jene Kırmıze halkı için yazdı. Çerkes çocukları için, Adıge Xabze ve kültürünü öğrenebilmeleri için ürettiği eserler: Tetej yipaç'exer, Lejığats', Tetej yilul, Tığe, Psıhojıy.
'Si nan', 'Xabze daxeuw te ti'er caş fed', 'Vo vuinit'u', ' Pşaşe Vuıc Vored', ' Se sıneç'e zeç'e kıvoplhığeyeme ' gibi çok sevilen ve bugün de çok popüler olan şarkıların söz yazarı Jene Kırmıze'dir. 100 civarında ki şiiri sevdiğimiz şarkılara söz oldu.
Sovyetler Birliği Kahramanı Andrıhoye Huseyin ile Jene Kırımıze teknik öğretmenlik okulunda arkadaşlık etmişlerdi.
Jene Kırımıze, Andrıhoye Huseyin savaşta hayatını kaybettikten sonra Hüseyin için yazdığı şiirlerin de bulunduğu 'Vored Kas'oşt' (Şarkı Söyleyeceğim) kitabını yayımlamıştır.
Jene Kırımıze 1983 yılında hayatını kaybetti.
****
Жэнэ Къырымызэ ыцIэ зымышIэрэ цIыф Адыгеим исэп, IэкIыб хэгъэгухэм ащыIэ адыгэхэми зэлъашIэ. УсэкIо цIэрыIу, тхакIо, кIэлэцIыкIухэм апаи тхэщтыгъэ.
Иусэхэр мэкъамэм ралъхьагъэхэу орэдэу къакIох. Бэми ахэр лъэпкъ орэдых ашIошIэуи мэхъу.
Жэнэ Къырымызэ къуаджэу Афыпсыпэ гъэтхапэм и 7-м, I9I9 илъэсым къыщыхъугъ. Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъ, Адыгэ кIэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ, хэку гъэзетым щылэжьагъ.
I935 илъэсым щегъэжьагъэу итхыгъэхэр къыхаутых. "Урысыем культурэмкIэ иIофышIэ гъэшIуагъ" зыфиIорэ щытхъуцIэр къылэжьыгъ.
Илъэпкъ Жэнэ Къырымызэ фэтхагъ. Сабыйхэм апае усэхэр адыгэ шэн-хабзэхэр ашIэнхэм фэгъэхьыгъэх – "Тэтэжъ ыпакIэхэр", "Лэжьыгъац", "Тэтэжъ илул", "Тыгъэ", "Псыхъожъый".
"Синан", "Хэбзэ дахэу тэ тиIэр джащ фэд, "О унитIу", "Пшъэшъэ удж орэд", "Сэ сынэкIэ зэкIэ къыоплъыгъэемэ" – мы орэдхэм ягущыIэхэр Къырымызэ ытхыгъэх. Иусэу I00 фэдиз орэдышъом ралъхьагъэх.
СССР-м илIыхъужъэу Андрыхъое Хъусенрэ Жэнэ Къырымызэрэ джыри ныбжьыкIэ дэдэхэзэ кIэлэегъэджэ техникумым щызэIукIэгъагъэх.
Андрыхъое Хъусен заом зыхэкIуадэм ыуж, ащ иусэхэр зыдэт тхылъэу «Орэд къэсIощт» Жэнэ Къырымызэ къыдигъэкIыжьыгъ.
Андрыхъое Хъусен заом зыхэкIуадэм ыуж, ащ иусэхэр зыдэт тхылъэу «Орэд къэсIощт» Жэнэ Къырымызэ къыдигъэкIыжьыгъ.
1983 илъэсым Жэнэ Къырымызэ дунаим ехыжьыгъ.
Kaynak: adyg-afisha. ru
Çeviri: Çerkesya Hareketi Haber Merkezi


КIымафэмрэ сэрырэ тызэнэкъокъу
КIымафэмрэ сэрырэ тызэнэкъокъу,
Нэкъокъон хэты хэмылъ?
Загъорэ сэ къысфырекъу,
СытекIонэу сэри сыпылъ.
Зэтетхырэр сурэты шIын:
ЧъыIэм ипчэдыжь сэхъ,
Фэдэ сэри сфэшIын
СэIо, ау сыд сымыхъыми,
Итхыпхъэ хъурэп пэсшIын.
— Адэ о шъохэр уихъой,
Сэ ащ фэдэ тыдэ къисхын?
ПIапэ зынэсрэр нэхъой,
Сищытхъу сыд хъумэ блэсхын.
Хьау, зыкъэстыгъэп сэ джыри,
СкIуачIи из, слъи сытет,
Хъырахъишъэу сурэт Iаджи
ЧIым щысшIыным сыгу тет…
Зысэплъыхьэ: тыгъэу зызIэтыгъэр
Мэфэ гъогум къытехьажьы.
Сэхъ сурэтэу кIым ышIыгъэр
Псы ткIопсыцэу чIым хэхьажьы…
АI-анасын, тхыпхъэ шIагъор
Сыдэу хъумэ сIэкIэкIыгъ,
КъызгурIуагъэп: мы IэшIагъэр
БлэзгъэкIыгъ, сыгу хэкIыгъ.
КIым итхыпхъэ гъунэ иIэп,
Мафэ къэсы сурэтышI.
Ащ пэпшIынэу фэдэ щыIэп,
Сэ нэмыкIэу къысшIомышI…
Гъэтхэ мафи, щылэ мази,
Бжыхьэ дышъи тизэфэд.
СурэтышIых, зэкIэ Iазэх,
ЯIэшIагъэ дэхэ дэд.
Ау кIымафэм исэхъ тхыпхъэ
Сыдым джы сэ езгъэпшэн?
Бжыхьэ бэджэу бэджы хъупхъэм,
Ибэджыхъы фэзгъэдэн.
КIыр егугъу исурэт,
Сэри ары, зэрэслъэкI.
Нахь дэгъухэр тапэ къэт,
Джары непэ сигукъэкI…
Джаущтэу тэ тызэнэкъокъу,
Нэкъокъон хэты хэмылъ?
Непэ ар сэ къысфырекъуми,
СытекIонэу сэ сыпылъ.
Чэщы шыухэр
Зэхэоха, сикIал, умычъый,
Джы чъыегъоп.
Чэщ мэзагъом огум о дэплъый,
Хъурэм ухэнынэу сыфэмый.
О къэсIощтым зэ къедэIу,
ГукIэ къызэхашI силъэIу.
Шыухэр огум щесых,
ШъхьэкIэ пщэсым нэсых.
Чэщым бзыухэр быбыхэу зыслъэгъукIэ,
Джаущтэу сэ къысщэхъух ахэр шыухэу.
Зыми ищэбзащэ изы огъукIэ,
Къыдэхъугъэп ахэр къыриутэхэу.
Шыухэр огум щызэблэкIых,
Цыпи яIэп, гъуни умылъэгъу.
КIэдэIукI зэ — лъэрыгъыпсхэр къэIух,
Шыумэ атемых о уинэплъэгъу.
Чэщым плъэгъурэ нэфапIэр
КъыпщыхъункIи мэхъу о пкIыхьапIэу.
Ау къэбыбых шыухэр чэщы кIасэм,
Тихэгъэгоу ежьхэми якIасэм.
Зэхэоха, сикIал, умычъый,
Джы чъыегъоп.
Огум мазэр, еплъ, щыкъэбыжъый,
Ащи шыур, еплъ, иIубыжъый.
Чэщыр сыдэу адэ кIэко дэд,
Амыухыгъэ орэдым фэд.
Шыухэр къыщэхъушIэх къушъхьэ лъапэм,
Ау щысысрэп гъогум сапэр.
Щыгъыжъыеу огум жъуагъор из,
Мазэми ытамэ жъуагъор щиз.
ЗызаIэтрэм шыухэм нэфышъагъом,
Къытыранэ огум шыу лъагъор.
Джаущтэу зыкъщаIэты хымэ чIыгум,
Чэщы гъогур къызэпачы лIыгумэ.
ЧIыгу бэрчэтэу ти Адыгэ хэку
КъафзэIуехы ахэмэ ыIэгу.
Ау нэфылъым къызидзыхьэкIэ огур,
ЗаIэтыжьых шыухэм ренэу бзыухэу.
Къыщэушынэх нэхэр чэщы нэгум
Агъэзэжьышъ ямычIыгоу Тыркум.
Зэхэоха, сикIал, умычъый,
Джы чъыегъоп.
Шыухэр чэщ гъогууанэм
Абгынэжьы джыри чIыгоу янэр.
Ау къэсыщт ащ фэдэ уахътэ —
Хымэ чIыгур шыум къыбгынэщт.
Тезыжьынышъ нэпIэхъ нахътэр,
Жьыр ыгу щизэу къыщищэщт.
Аущтэу зыхъукIэ чэщы шIункIым,
Чэщ рэхьат къыщыокIу, кIэлэхъу.
Ти Адыгэ хэкоу чIыгу зэикIым
ГупшысэшIур хэти къыщдэрэхъу.
Ау джыдэдэм умычъый, сикIал,
Еплъ ошъогум шыур из.
Хэти жъуагъор ыбгъэ щиз,
Чэщы бзыухэр сыбгъэгу диз.
Зэхэоха, сикIал, умычъый,
Джы чъыегъоп.
Шыум игъогууанэ
Джыри пэIудзыгъ ичIыгоу янэм…
1975.
Бжыхьэр джаущтэу къэкIуагъ
Бжыхьапэр дыджы-псыдж,
ШхъонтIэрымэр ом тырехы.
Тыдэ къота тыгъэм илъэмыдж?
Зэпымыоу ощхыр къехы.
ЧъыIамэр тырихэу мэфэ гомыIу –
Бжыхьэм ыкIуачIэ къихьагъ.
Мэфэ нэхаем щыхъугъэу бзэмыIу,
Сигугъэ-гумэкI къыхэнагъ.
Псы лъэбанэр хыор фэхъугъэу,
ПкIэшъэ бгъушыр жьым зэрехьэ.
Сыд ышIэн, ау зэ къэхъугъэм
ИкIожьыгъо джаущтэу къехьэ…
Псэ зыпыти, зыпымыти зэ ежьэжьы —
Мы дунаир ежь игъогу ренэу тет.
ШIу зышIагъэр чIыпIэ регъэфэжьы
КъышIыжьынэу дахэу осыет…
ПкIэшъэ бгъушыр жьыбгъэм ыхьзэ,
Джаущтэу чъыгыр къыушъукIыгъ.
Уаем осыр къызылъихьзэ,
Бжыхьэр ытх шъхьарыкIыгъ…
Хъот-хъошъай
Хъот-хъошъай…
ТичIыгуи тиогуи зэхэфыгъуай.
Жьыбгъэ Iэлым дунаир къепхъэнкIы,
Сыдэу лъэшэу зыкърихра мыкIы?
КIымафэм зи имылажьэу,
Хьакъынчъэу сыгу ебгъэнкIи хъун.
Хъугъэр сэрэу зилажьэр,
Сыдэущтэу шIу къыздэхъун.
Хъот-хъошъай…
Джэныкъо машIом пэлъыр чъыгай.
Итэп нэф, хьакум щышIункI,
Шъхьангъупчъэ кIыбым жьыбгъэр щэхъушIэ.
Телефоным иодыджын макъэ
Гупшысэхэр щэпкIэтэ-лъатэх.
СекIуалIэ, къэсэштэ сакъэу —
Пшъэшъэ макъэм сыгу дэрэхьаты.
Хъот-хъошъай…
ТичIыгуи тиогуи зэхэфыгъуай.
Жьыбгъэ Iэлым дунаир къепхъэкIы,
Ау сщыхъужьрэп нахьыбэ гухэкIы.
Огу нэшхъэим
Огу нэшхъэим, огу шъорыогум,
Зызэхаухъытэзэ пщэсыхэр щесых.
Нэплъэгъур сшIудахьэ Iэгум,
Чъыг пцIанэм щэтIысы осыр.
КIымэфэ чъыIэм, мэфэ щтыргъукIым,
Гум игукIаемэ бгъэгур зэлъабгъэ.
Усимыгъусэу къэсэхьы мыкIы,
Гур гъощагъэшъ, зеплъыхьэ набгъэу.
Щагум орэдхэр къыщэхъух чэфхэу,
ГушIо акIэлъэу нэплъэгъухэр маджэх.
Сэлъэгъух непи унэ нэфынэхэр,
О ущымыIэми, къысаIо Iаджи.
«Уфита шIулъэгъум уебэныжьын,
УикIасэм джэуап къетыжьмэ?
Зэгорэм утхъагъэу о пIотэжьын,
Игъом угу зиIэтыжьмэ…
Сэщ фэдэу гумэкIрэр рыбгъэIэсэнэу,
Сыд пшIагъэр гум къэкIыжьынэу?
Уинэплъэгъу зэхэмыфхэр ренэу,
Щычъыгъэх сыгу мыжъо сынхэу…»
Бгъэбылъхэу нэпсыцэ нэфхэр,
Угу игукIае къэушкъои.
ПщэIагъэх гупшысэ шъэфхэр,
Илъэс пчъагъэрэ уагъэнэшхъэеу.
УIокIотыжьы…
Сигупшысэ уауж зыкъыредзэ,
Ары нэмыIэу тыдэ ухъугъ?
Сыгу гъощагъэу гумэкIым зэредзэ.
СшIагъэп гупшысэр мыщ нэсэу чъыIэми,
Мэфэ гомыIум узэриукIри.
О узыIукIрэм дунаир щыIэми,
Сигъэнэгъуаджэу спкъы зэрэхэкIри.
ГугъэпIэ мафэхэр сыгу игъогух,
Сыкъыплъыхъущта усщыхъоу огу?
Умэкъэ дахэ ижъынч орэд,
Адыиф ыIапшъэу сфишIыщта гъогу?
Огу нэшхъэим, огу шъорыогум
Зызэхаухъытэзэ пщэсыхэр щесых.
Ау хэсэлъагъо кIымэфэ нэгум
Гъатхэм иIуплъэу сыгу игунэсхэр.
Сэхъы
Сэхъыр губгъом иухъытагъ,
Хъытыу шъуамбгъоу иубгъуагъ.
Гъогу утехьагъа, кIымаф?
Зафа, кIымаф, уимафэ?
Зэ кIэупчI е зыплъыхь,
Зипхъэ IаплI имыкъуи щыI.
Зимэкъу Iатэ зышIоцIыкIуи,
ЦIыкIуи, ини уичъыIэ анэсы…
Къэсы кIымафэм иуахътэ,
Уахътэр итахътэ щэгупсэфы.
Мэгупсэфы гупшысэр, мэгупсэфы,
ЧъыIэ лIэрэп, джау зегъэгупсэфы,
Игъэмафи ибжыхьапи зэрадзагъэу,
Къэдзы-нэдзым тIэкIуи ыутхыпкIы- гъэу,
ЫутхыпкIи пкIэшъэ бгъушэу къыгъэшъуагъэу.
Сэри чъыгы къашъом сыхэтыгъ,
Сыхэтыгъ мэзыр гъатхэм сикIопIагъэшъ…
Джы кIымафэм дунаир зэлъебгъэ,
Угу ебгъэкIэ сыд ащ илажь?
Илажьа яуахътэ къынэси,
Осыцэхэр къызэкIэшасэмэ.
Яонэш джэфхэр чынэ-чэрэгъу зэдешIэх,
КъыщешIэх кIымафэр ямафэшъ.
Мафэр зимафэм игоузишъ,
Гоузишъэр зимафэр лIы,
ЛIы фэдэр бэдэд, лIы дэдэр зырыз,
А зырызмэ ясатыр тыхэфэщта?
Тыхэфэщта Тхьэ зэтагъэ купым,
Купэу куп зэкIужьым?
Джаущтэу гупшысэр мэшэсы,
Къесыми, къещхыми гъогу тет,
Итетыгъу гупшысэм, мэплъызае,
КIымафэм имэзае зыщеушху,
Гушхо сегъэшIы сигъэлIэу.
«УлIымэ, — еIо, — уахътэри гъогу,
Гъогу техьэрэр зэгорэм нэсы».
Къесыми, къещхыми дахэ,
Дахэ щыIакIэ уиIэмэ,
УиIэм угу пыкIэу хэпхымэ,
Зыхэпхырэм къыхэхъожьыщт,
Зыхэмхъожьыщтыр чъэпым исэхъ…
Сэхъыр тэ хъугъэ адэ?
Ары, сикъош, ары,
Джары дунаим икIуакIэ,
МэфакIэри мары лъэкIуатэ,
ДэкIуатэ уахътэм кIымафэр —
СэхъыкIэ къыригъэжьагъ,
Сыдежьагъ сэри гупшысэкIэ.
Джэныкъо машIом сегупсэфылIэ,
ЗегъэлIышъ гупшысэм къерэкIухь,
КъерэкIухь огуи, чIыгуи изэфэдэу,
Сэщ фэдэу хэкIуатэмэ къыгъэзэжьыщт,
Къыгъэзэжьыщт сэхъ пишIыхьагъэу.
Ары, сикъош, ары,
Гупшысэри жъы мэхъу, сыд пшIэн,
КъэпшIэн, сикъош, къэпшIэн
УмышIэрэм укъыщыуцумэ…
Укъызэтеуцомэ, сэхъым лъыхъужь,
КъыкIугъэ гъогур къэбзагъэшъ.
ИгъашIэ кIакоу тыгъэм ыстыгъ,
Ыстыгъ, ау чIым гъэбэжъу къыритыгъ…
Къуекъо Асфар


Къуекъо Асфар: Къэзэотэ Iуашъхьэм ишыукIэ къалэхэр - Последние всадники-«крепости», прикрывающие передних
Культура
«Дунаим дэй иIэп, уаерэ ошIурэ зэблэкIы нахь», – аIо адыгэмэ. А дунаир зыпкъ итэу макIомэ дэгъу, джащыгъум ичэщи имафи, ичъыIи ифаби, иуаий иошIуи зэблэкIыщтых, ау дунаир игъогу фэшIэу зыщыдащэхырэм идэй къэлъагъо. Мифологием къызэриIорэмкIэ дунаим цIыфмэ ящыIэкIэ-псэукIи, ятетыкIи зэблехъу, ау адыгэмэ ягурышэ-гупшысэ къыIорэр ащ тIэкIу текIы: дунаир Iае мэхъушъ цIыфмэ ящыIакIэ дэи хъурэп, цIыфымэ ягупшысэ дэимэ, яшIыкIэ-зекIокIэ мытэрэзымэ дунаир зэщагъакъо. Ем е къехьы, шIур шIум фэкIо, гупшысэми кIуачIэ иI, зекIуакIэри кIочIаджэп.
«Дунаим дэй иIэп, уаерэ ошIурэ зэблэкIы нахь», – аIо адыгэмэ. А дунаир зыпкъ итэу макIомэ дэгъу, джащыгъум ичэщи имафи, ичъыIи ифаби, иуаий иошIуи зэблэкIыщтых, ау дунаир игъогу фэшIэу зыщыдащэхырэм идэй къэлъагъо. Мифологием къызэриIорэмкIэ дунаим цIыфмэ ящыIэкIэ-псэукIи, ятетыкIи зэблехъу, ау адыгэмэ ягурышэ-гупшысэ къыIорэр ащ тIэкIу текIы: дунаир Iае мэхъушъ цIыфмэ ящыIакIэ дэи хъурэп, цIыфымэ ягупшысэ дэимэ, яшIыкIэ-зекIокIэ мытэрэзымэ дунаир зэщагъакъо. Ем е къехьы, шIур шIум фэкIо, гупшысэми кIуачIэ иI, зекIуакIэри кIочIаджэп.
Мыщ фэдэ гупшысхэр шъхьэм къыригъахэу Iофыгъуищ мы илъэсым игъатхэ зэрихьылIагъэх, ахэр зэзыпхыхэрэми зэкIэрызыщэхэрэми япхыгъэх а цIыфым игупшысэрэ изекIуакIэрэ, шIурэ ерэ ащ щызэнэкъокъух.
Мэлылъфэгъум и 25-м адыгэ ныпым (быракъым) и Мафэ зэрэдунаеу тет адыгэмэ зэдыхагъэунэфыкIыгъ. Ныпым къырыкIуагъэмрэ, зыфагъэIагъэмрэ, зыкIагъэIагъэмрэ, а мафэм мэфэкIыр зыкIытедгъэфагъэмрэ афэгъэхьыгъэу шIукIае къыхэутыгъэу щыIэ хъугъэ, сэри ащ сыхэщагъэу, ылъапсэ езыгъэдзыжьыгъэмэ сащыщыти, мы Iофыгъом игугъу мызэу-мытIоу гъэзет-тхылъымэ къащытесыдзагъ, телевидение-радио зыфэпIощтымэ ягугъу къащысшIыгъ.
1829-рэ илъэсым Адрианопольскэ зэзэгъыныгъэу Урысыемрэ Тыркуемрэ зэдащIыгъэм елъытыгъэу Черкесиер Урысым фэгъэзагъэу къырагъэкIыгъ, ащ адыгэр ешIугъэп, лъэпкъхэр зэгоуцонхэшъ яшъхьафитыныгъэ фэбэнэнхэу рахъухьагъ. ЯзэгурыIоныгъэ ишыхьатэу 1830-рэ илъэсым зэдаштагъэ быракъым чIэтыхэу онэ темыхыхэу илъэс пчъагъэрэ зэуагъэх, лIыгъэ ахэлъэу ашъхьэ къаухъумагъ. Дэгъыстан шеихъ Щамили илъэс тIокIырэ тфырэ имамат зэхищи кавказ лъэпкъыхэр игъусэу зэуагъэ, ау 1859-м зыкъырагъэти аубытыгъ. Ащ ыуж Урысыем заор нахь шIэхэу ыухыным пае зэкIэ кIуачIэу, амалэу иIэр Черкесием къыритэкъулIагъ. А уахътэм адыгэмэ нэбгырэ мин 400 фэдиз дзэкIолIэу къагъэуцун алъэкIыщтыгъэмэ, Урысыем зы миллион фэдиз, къэзэкъ минишъэрэ тIокIиплIырэ игъусэу къаритэкъулIагъ.
КIэух заор римыгъажьэзэ императорэу ЯтIонэрэ Александр 1861-м адыгэмэ къахэхьагъ. Мамрыкъо кIэим адыгэмэ пачъыхьэм дыряIагъэ зэIукIэгъум икъэбар шъэфэп, ащ фэгъэхьыгъэ къэбар шIукIае къыхаутыгъ. Сихъу Сэфэрбый къаригъэIотэжьыгъэ къэбархэр ащкIэ щысэх. Сэри а уахътэм хъугъэм гъунэ лъысфыгъ, а зэIукIэм хэлэжьагъэмэ ялIэужхэмрэ ялъэуж рыкIуагъэхэмрэ салъыплъэжьыгъ, шIукIае згъэнэфэжьыгъэ. Пачъыхьэм адыгэмэ закъыфигъази: «Илъэс пчъагъэрэ тызэуагъ, ау тызэжъугъэшIу, Хы ШIуцIэм екIоу гъогуищ къысэшъути, зи шъосIощтэп, шъузэрэфаеу шъупсэу, шъуихабзи шъуихабзэ, шъуибзыпхъи шъуибзыпхъ, шъуидини – шъуидин, шъузгъэохъущтэп», – къызареIом, ащ Хьаджэмыкъом дыригъэштагъ. А Хьаджэмыкъор тыкъызтегущыIэрэ уахътэм хэгъэщагъэшъ, тикъэбар къыхэхьэ.
Хэтыгъа а Хьаджэмыкъор, абдзахэмэ ащыщыгъа, бжъэдыгъупщыщтыгъа? ЗышIэрэр мэкIагъэ. Ащ къыхэкIэу, а Хьаджэмыкъор бжъэдыгъу пщы татэу, ихэгъэгу къикIи, мы зэIукIэм къэкIуагъэу тарихъ романхэм ахэт. Тэ зэрэдгъэунэфыгъэмкIэ, Хьаджэмыкъо Пщымафэу (ащ ыцIэ зыми къышIэжьыщтыгъэп) пачъыхьэм ыпашъхьэ къыщыгущыIэгъагъэр абдзэхэ Анцокъо лIэкъолIэшмэ ащыщыгъ. Ащ ипхъорэлъфэу Хьаджэмыкъо Хъаный къэбарым ишъыпкъапIэ къызыпкъырытхыгъэр. Бжъэдыгъу Хьаджэмыкъохэр шъхьафых, ахэр пщы лъэпкъых, Анцокъохэр абдзэхэ лIэкъолъэшых, хьаджэшI бэрэ макIохэти, Хьаджэмыкъо цIэр къатрагъэнэгъагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, ахэр ары къызыхэкIыгъагъэр Хьаджэмыкъо Пщымафэу пачъыхьэм ыпашъхьэ къихьэгъагъэр. «Икъун тызэрэзэуагъэр, пачъыхьэм тыгожъугъэуцу, цыхьэ фэтэжъугъэшI», – ащ ыIогъагъ.
Ащ ыуж къэгущыIэгъагъ ШIуцIэжъыкъо Цэикъо. «Тызэощт, тятэжъыхымэ анапэ тетхыщтэп, тыгъэм ычIэгъ чъыгыр къыщэкIы, зыкъеIэты, нэужым иуахътэ къынэсышъ, ебэджыжьы, лъэпкъыми ары къарыкIорэр, тикIодыгъо къынэсыгъэмэ, тызаозэ тыфэхыныр нахь къэтэштэ», – ащ ыIогъагъ. Тарихъ романым Цэикъор заозэ зэрикIыжьыгъэр щигъэзыий, пачъыхьэр игъогу зытехьажьым «слъэпкъ згъэплъэхъугъэ, тыгожъугъэуцу пачъыхьэм сIон фэягъэ, ащ ыуж сыщыIэжьын слъэкIыщтэп», – ыIуи, къамэкIэ зыхэпыджэжьи псым зыригъэхьыжьыгъэу хэт. Ау ар шъыпкъэп, сыда лIыхъужъым имыфэшъуашэр епIолIэн, дунаир ежь зэрилъэгъурэм фэдэу ари къэгущыIагъ.
Хьаджэмыкъом ыIуагъэр ара, хьаумэ ШIуцIэжъыкъо Цэикъом ыIуагъэр ара нахь тэрэзыр пIоу упчIэ зэптыжьыныр имыщыкIагъэу сэ сэлъытэ. «Критерие горэ къыхэпхын хъумэ, – ытхыщтыгъэ Аристотель, – апэ дэдэ ищыкIагъэр узтегущыIэрэм, зылъапсэ пфырэм историем ылъэныкъокIэ укъекIолIэныр ары». Сэ сызэреплъырэмкIэ адыгэм иIоф гъэнэфэгъахэу щытыгъ пачъыхьэр къызэкIом, адыгэмэ дэгъу аIуагъэми, дэи аIуагъэми къушъхьэтхым ахэр къызэрэтырамыгъэнэщтыгъэр гъэнэфэгъагъэ. «ТыошIущт тичIыгу тыкъытегъани, тихэбзэ-бзыпхъэ зетхьанэу амал къытэт», – аIуи зелъэIухэм пэчъыхьэм къыпиупкIыгъ: «ШъукъекIотэхи, лъэгум шъуитIыс, е Тыркум шъуикIыжь».
ЗэкIэ зэрэмыкощыжьыщтыр гъэнэфэгъагъэ, тыкъэнэн зыIорэм щыщыби къызэримыгъэнэщтыр гурыIогъоягъэп, цIыфышъхьэ фэныкъуагъэп ар, чIыгур ары ищыкIэгъагъэр. Арышъ, «заор лъыдгъэкIотэщт» зыIуагъэми, «хьау, тешIун» зыIуагъэми шIу къапыщылъыгъэп, адыгэр лъэпсэкIод пачъыхьэм зэришIыщтым уехъырэхъышэнэу щытэп, «шъузэрэфаеу шъущызгъэIэщт» зыфиIуагъэр зэрэпцIы гъушъэр уахътэм къыгъэлъэгъожьыгъ, Фэдз Iэшэ Iых заоми ары лъапсэ фэхъужьыгъэр…
Пачъыхьэр кIожьыгъэ, адыгэхэр ащ щыгощыгъэ хъугъэх: гъэзэуат заор зыухи, адыгэ быракъыр зыгъэтIылъыжьи, пачъыхьэм ешIугъэмэ (Хьаджэмыкъо Пщымафэ дезгъэштагъэмэ) чIыпIэ къафагъэнафи, ахэр къушъхьэм къекIотэхыгъэх, пачъыхьэм игущыIэ щыгугъыхи, лъэгум чылэкIэ щыIыстыгъэх, ау гугъэ IэнэкIэу, икIыжьыгъэмэ яхъуапсэхэу къэнэжьыгъагъэх...
Зэуагъэхэу пачъыхьэм емышIугъэхэр, ыкIэм нэс быракъыр зиIэдэжьыгъэхэр зэтраукIагъэх, къэнагъэхэр хы ШIуцIэ Iушъом Iуагъэзыхьэхи, гъаблэмрэ гъаемрэ, чъыIэмрэ къинымрэ IуагъэлIыхьагъэх. 1923-рэ илъэсым курдж (грузин) шIэныгъэлэжьэу Симон Джанашиа адыгэ шъолъырым къакIуи, адыгэу къэнэжьыгъэмэ ахэсыгъ: абдзахи, бжъэдыгъуи, бэслъэнэий, кIэмгуи, къэбэртаий, шапсыгъи заIуигъэкIагъ. Агуе щыIэу, илъэс 91-рэ зыныбжь лIыжъым ар нэIуасэ фашIыгъ. Нэпсэу Хьанэшъу ыкъо Джэбэрэжъ Тыркуем ращыжьынэу къухьэм рагъэтIысхьагъэу къахэкIыжьыгъэр арыгъэ. ЕгъэзыгъэкIэ икIыжьыгъэр ба, макIа, зэхэфыгъуае, шапсыгъэрэ абдзахэрэ зэгъусэу миллионитIурэ ныкъорэ хъущтыгъэу лIыжъым еIо. Ар зышIобаIо щыIэнкIи мэхъу, ау икIыжьыгъэр мэкIагъэмэ милионибл-бгъу фэдизэу непэ Тыркуем къыщалъытэрэ адыгэр тыдэ къэкIыни? «1862-м Жьыубгъу (Джубгэ – А.Къ.) къынэсыгъ мухьаджыр Iофым икъэбар, – ыIуагъ лIыжъым. – Илъэсиблырэ цIыф къупшъхьэхэр хы Iушъом Iутэкъуагъэхэу Iулъыгъэх. Хъулъфыгъэ жакIэхэмрэ бзылъфыгъэ шъхьацхэмрэ къолэжъмэ набгъо ащашIэу, шъхьэкъупшъхьэхэр къэрапызым фэдэу хым къызхидзыжьэу. Сипыи сэ слъэгъугъэр ылъэгъунэу сыфаеп» [1: 131].
Хъыбые Iухъухьагъэхэу, узым, техьэгъум ыулъэгугъэхэу IэкIыб ращыгъэми къяхъулIагъэр хьэзаб. Илъэсишъэрэ кIуагъэ Урыс-Кавказ заом тилъэпкъ ыкъути, пхъахь итэкъу зешIым, ицIыфышъхьэ зыдэгъэзагъэ хъугъэр Тыркуер ары. Ахэр зэрэрафыгъэ шIыкIэр, хьэзабэу хыIушъом Iуалъэгъуагъэмрэ Тырку нэпкъым зыIуатакъохэм къарыкIуагъэмрэ гугъэуз закIэу зэхэлъ…
Хы ШIуцIэ нэпкъэу Самсунрэ тэ тадэжьырэ анахь зэпэблагъэх, километрэ 400 фэдиз, зы чэщ-зымафэкIэ къухьэкIэ окIу. Ары ращэу рагъэжьагъэ адыгэхэр Самсунэ нэпкъым апэ зыкIынэсыщтыгъэхэр. КIочIаджэ хъугъэ цIыфхэу Черкесием къыращыщтыгъэхэр техьэгъум ыгъалIэщтыгъэх (Самсун нэпкъым псыишъугъэ, псыкIэ-псылэ бэу иIагъ, аргъоир багъэ, техьэгъу узыр къахахьэщытыгъэ). Бэ дэд мыщ IукIодагъэр, мин пчъагъэу Iуатакъощтыгъэмэ къахэнэжьыщтыгъэр макIэ. Самсун иIэгъо-блэгъуми ыпэкIи къыкIэрыс чIыпIэмэ – Амасьем, Эрбаам, Токъат, Чорум ыпэкIи сащыIагъ, мыхэмэ адыгэр ащыб (Самсун вилайетым – район зыфэпIоным – миллионырэ шъитIурэ ис, ахэмэ ащыщэу мин шъитIур адыгэ). Мыхэр тырку хэгъэгум къызэрэкIогъэ шIыкIэмрэ, къинэу алъэгъугъэмрэ нахьыпэм къаIуатэу зэхэсхыгъэ, ау мы лъэхъанэм ащ тызыщэIэм якъэбархэр нахьи нахь гугъэуз тщыхъугъэх...
«Сакъызлыкъэ коим сыщыщ, – къыIотагъ тибысымымэ ащыщэу АкIэгъу Фаикъ. – Тэ тыкъызтекIыжьыгъэ адыгэхэр къухьэмкIэ Самсун къызехыхэм, зы гъэрэ мыщ дэсыгъэх, къякIугъэп. Ай къынэужым Чарщамбэм кIуагъэх, ау сымаджэхэу, лIэхэу зэхъум, Асарджыккоим (тырку къуадж) ыпшъэкIэ кIуагъэх, нэмыкIхэмэ ахагъэтIысхьагъэх. Мыхэмэ (адыгэмэ) аIуагъ: «Тыбзэ, тихабзэ мыщ щыдгъэкIодыжьыщт, тэ кой шъхьаф тшIыщт». Джаущтэу джы Сакъызкоим иерынэ (ичIыпIэ) агъэнэфагъ, унэ тIокI фэдиз ащ мэфэ пшIыкIутф фэдизкIэ щагъэуцугъ, бзылъфыгъэмэ аижьыгъэх. «Унэхэр хьазыр, шъукъэкIожь», – заIом, яIэ тIэкIур зыдахьыжьи, ащ екIолIэжьыгъэх. Зым шы къыщагъ, адрэм чэмы, нэмыкIым мэлы, хэты чэт-атакъ. А чIыпIэм къурмэн щашIи, чэщыпэ щырахыгъ.
Пчэдыжьым жьэу атакъэр къызэIом коим дэсыр зэкIэ яунэмэ къарыкIи, гъыхэзэ тхьэ елъэIугъэх: «Тэри, шыкурол осын, къытэхъулIагъэмэ ауж къуаджэ тиIэ хъужьыгъэмэ!» Титхьэматэмэ, тятэ пIашъэмэ моущтэу хъугъэу къытаIощтыгъ. АкIэгъу Гюль Ахьмэд Темырджан, АкIэгъу Ибрахьим Темырджан мыр къытфэзыIотэжьыгъэр, мыхэмэ ятэжъы мэхъу къикIыжьыгъагъэр…» [2] «Мыр къаIуатэ хъумэ лIыжъыхэр нэку-нэпс хъущтыгъэх», – еIо Фаикъ. Мыщ фэдэ хьазыр адрэ хэхэс хъугъэ адыгэмэ ашъхьэ къырыкIуагъэри.
Мыдрэ адыгэ купэу быракъыр агъэIылъыжьи, пачъыхьэм игущыIэ щыгугъхи, къушъхьэм къехыгъэхэм джы закъыфэдгъэзэн. Фэдз кIэйкIэ, къуладжэкIэ зэджагъэхэм, Мыекъуапэ уикIэу Ярославскэм, Чэтыунэ (Лабинскэ) лъэныкъом укIо зыхъукIэ Унароковская зыфиIорэм дэжь, джы Фэдз зытесыри, ащ тIэкIу шIокIэуи къыубытыщтыгъэ. Урыс-Кавказ заор заухым ыуж ащ урысым ешIугъэхэу адыгэ шIукIае къосыгъ.
Сыда ащ фэдизэу къэхъугъагъэр Стамбол икIыжьышхом хэмыфэхэу чIыохым къэкIуагъэмэ замыIэтыжьы мыхъунэу? «Шъузэрэфаеу шъудгъэпсэущт, шъуихабзи, шъуидини шъулэжь, джы мамырэу дахэу тызэдыщыIэщт», – пачъыхьэм къариIуи, игущыIэ зэрепцIыжьыгъэр ары ащ лъапсэ фэхъугъэр. Ар амыдэу пачъыхьэм иполитикэ пэуцужьыгъэ адыгэмэ къарыкIуагъэм итхьамыкIагъо гъатхэм мэлылъфэгъу мазэм и 26-м екIолIэжьы (къэлъытэк1э стилыжъымк1э жъоныгъуак1эм и 8-м тефэ). Аужырэ заоу адыгэмэ пачъыхьэм дашIыгъэр а мафэм аухыгъ, ащ ыуж илъэсишъэрэ шъэныкъорэ мары джы тешIэжьыгъ, ау шIэжьыр цIыфмэ ащыгъупшагъэп…
Ау ар зыщыгъупшагъэхэр, е зыщагъэгъупшагъэхэр шIэныгъэлэжь тарихъIуатэхэм ащыщхэр арых, сыда пIомэ 1868-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 26-м фэдзымэ къяхъулIагъэ тхьамыкIагъом тарихълэжьхэр непэ къызынэсыгъэм игъэкIотыгъэу тегущыIэхэрэп. ЫпэкIи мыщ зыфэзгъэзагъэр макIэ. 1947-рэ илъэсым А.В. Мамонтовэ закъор ары ащ тетхыхьэгъагъэр, ау хъугъэм ащ екIолIэкIэ шъхьаф фишIыгъ, классовэ зэпыщытыр лъапсэу ыштагъ, пщы-оркъхэмэ япщылIхэр зэратIупщыжьын фаем къыхэкIэу ахэмэ цIыфхэр къагъэблыхи, диныр къызфагъэфедэзэ ежьхэр зыфаер пхыращын агу хэлъыгъэу еIо [3].
Фэдз щыщ IэфэшIыгъо Аслъан Фэдз заор зыщыIагъэр илъэси 125-рэ зэрэхъурэм ипэгъокIэу «ШIэжьыр щыI» ыIоу Кощхьэблэ гъэзетым 1993-рэ илъэсым икIэухырэ 1994-рэ илъэсым ищылэ мазэрэ зэкIэлъыкIоу материалхэр къыхиутыгъэх [4].
«Кавказ заом ипроблемэхэмрэ Осмэн империем черкесхэр зыкIырагъэкIыгъэхэмрэ» зыфиIорэ тхылъэу, архивым идокументхэр, нэмыкI тхыгъэхэр зыдэтыр Нальщыч 2001-рэ илъэсым къыщыдэкIыгъ, мыщ фэдзмэ зыкъызэраIэтыгъэмрэ зыкъызкIаIэтыгъэмрэ игугъу къешIы [5].
2005-рэ илъэсым Нальщыч гуманитар ушэтынмэ апылъ шIэныгъэлэжь институтым къыдигъэкIыгъэ тхылъэу Кавказ заом иуахътэ аусыгъэ орэдмэ ахэтэу «Фэдз псыхъо фэгъэхьыгъэ орэдыри» къыдэхьагъ [6].
«Фэдз IэшэIыхым икъэбар» зыфиIорэр шIэныгъэлэжьэу Бузэрэ Азэмат Адыгэ къэралыгъо университетым ижурналэу «Псалъэм» (2008-рэ илъэсым я 5 (8) – къытедзэгъум) къыщыхиутыгъ [7]. ШIэныгъэлэжьэу Къандурэ Руслъани мы Iофым фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр иIэх.
КъызэрэтIуагъэу, Фэдз IэшэIых заор къызыхэкIыгъэр, нэужым икIыжьыныхэу адыгэхэр къыфэзыIэтыгъэхэр пачъыхьэгъум къинэжьыгъэ адыгэхэмкIэ жъалымагъэу зэрихьэщтыгъэхэр, чIыпIэ зэжъу зэрэригъэуцощтыгъэхэр ары. Апэ ар зэхэзышIагъэмэ ащыщыгъ «пачъыхьэм тежъугъэшIу, тыгожъугъэуцу» зыIуагъэ Хьаджэмыкъо Пщымафэрэ ащ игъусагъэхэмрэ. Къушъхьэм ахэр къызехыхэм пэчъыхьэм ыцIэкIэ Хьаджэмыкъом чIыгу къыратыгъ, чылэ-къутыр зытIуи тыригъэтIысхьагъ. Хьаджэмыкъохьаблэ (джы Дондуковскэр) ары зыгъэуцугъэр. Ау мыщ фэдизэу пачъыхьэм щыгугъыгъэри игугъэ хэшхыкIыжьыгъэп, а Фэдз кIэй дэсыхэр зытекIодэгъэ «IэшэIыхым» хьаджэмыкъохьаблэхэмэ ащиухьагъэп, адыгэ тIэкIоу хэкужъым къинагъэм щыIакIэ къырамытыжьэу, пачъыхьэм ихьилагъэ афэмыщэчыжьы зэхъум, Хьаджэмыкъо лIакъори зэтечыгъэ хъугъэ, янахьыбэр икIыжьыгъ, мыдрэ къэнагъэхэр дэдзыхыгъэ хъугъэ. Джащыгъум Хьаджэмыкъохьабли ыцIэ зэблахъугъэ. Хьаджэмыкъор «пачъыхьэм ешIужьэу» ыIуи, иуанэ дэпкъым зэрэпилъэжьыгъэзи, уасэ къыфашIыжьыгъэп. Адыгэмэ лые къязыхыгъэ пачъыхьэм игенералэу А.М. Дондуковым ыцIэ джы псэупIэм ехьы.
Хьаджэмыкъом изэкъуагъэп ащ фэдэ къызщышIыгъэр. Урыс-Кавказ заор джыри амыухызэ быракъыр зыгъэтIылъыжьыхи, тызэожьыщтэп аIуи урысым ешIугъэхэ абдзахэхэр, бэслъэнэйхэр, лэбэдэс къэбэртайхэр (джы мы Фэдзыри зэрахэтэу) Фэдз псыхъомрэ ащ къыхэлъэдэжьырэ Пэнэкъо псыхъомрэ якIэйхэр псэупIэкIэ хахыгъ, чылэ шIукIае джаущтэу зэхэтIысхьагъэх. Анахь иныгъэр Фэдз, нэбгырэ минибл фэдиз а лъэхъанэм дэсыгъ, Пшызэ шъолъырым ащ нахь зэIэкIэлъ къуаджэ исыжьыгъэп [4]. Мыр рахъухьэ зэхъум «сыд типсэукIэщт, таущтэу тыщыIэщт?» аIоу адыгэхэр егупшысагъэх, ащкIэ IэубытыпIэ ашIыгъэр пачъыхьэм адыгэмэ яхэбзэ зэхэтыкIэ рыгъозэнхэу амал къаритыщтэу зыфиIуагъэр ары. «Гугъэр тышы», – аIуагъ. «Ахьыри зыхьыри мэгугъэх», – зыIуагъэри а адыгэр ары. Угугъэныр Iофэп, Iофыр гугъэIэнэкIыныр ары…
Апэрэ илъэс шъыпкъэхэу ыхэ къехыхи Фэдз кIэим адыгэхэр къыздэтIысхьэхэм Темыр-КъохьэпIэ Кавказым щыпсэухэрэр Iэшэнчъэхэу, граждан шъуашэм игъэуцоныр пачъыхьэгъум инэрыгъыгъэ лъэхъанэ къыхиубытагъэх [5]. Пшызэ шъолъыр къыриубытэрэ къушъхьэчIэсмэ япсэупIэхэр «военнэ-народнэ округ» зырызыхэу агощыхи, чылэмэ ежь ащыщ тхьэмэтэгъур рамыпэсэу пачъыхьэдзэм щыщыхэр, къэзэкъ офицерхэр а округмэ пащэ афашIыгъэх, къушъхьэчIэсхэр джаущтэу агъэIорышIэнхэу рахъухьагъ. А зэкIэмэ алъыплъэнэу агъэнэфагъэр полковникэу Дукмасовыр ары (нэужым инэрал хъугъэ). Ар жъалымэу адыгэу зыкъэзыIэтыгъэмэ къадэпсэугъ, ау ащ ыцIэ джы ехьы Хьэкурынэхьэблэ районым ит къутырмэ ащыщ.
Заом къыкIэрызыжьыгъэ къодыехэу, джыри зыкъэзымышIэжьыгъэ адыгэмэ зызэтырагъэпсыхьажьынэу, зыпкъ иуцожьынхэу игъо имыфэхэзэ хэбзакIэм идэкъацэ дэфагъэх. Лэжьыгъэ тIэкIоу къагъэкIырэр зэраIахырэм имызакъоу хэбзэ хьакъулахьхэр афэмыIэтхэу ахэмэ зэкIаIулIэщтыгъэх. Мыхэмэ ашъхьадэкIыжьыти адыгэр зэмыуцолIахэщтыгъэр иIашэ ытын, Iэшэнчъэу къызэрэнэн фэягъэр ары. IэшэIыхыным къыздихьырэ тхьамыкIагъор ахэмэ янэрылъэгъугъ. 1868-м икъихьэгъухэм адэжь Псэкъупсэ округым Инэмрэ Тэхъутэмыкъуаерэ къащырагъажьи адыгэмэ Iашэр къаIахэу рагъэжьагъ. А Iофым адыгэу хэкIодагъэр бэ.
ЕгъашIэм Iашэр зиIэдэжьэу, шхэхэми, чъыехэми Iабэхэмэ анэсынхэу ренэу зишэныгъэ адыгэхэм сыдэу хъумэ ар пфашIэни? Iашэр ты пIашъэмэ янэпэеплъ, ялъэуж рэкIо, сакральнэ кIуачIэ иI, лIакъор, лъэпкъыр къеухъумэх. ЕтIани адыгэм ымыштахэщтыгъэр а уахътэм къэзэкъмэ Iашэ аIыгъын зэрэфитыгъэхэр ары. Адыгэрэ къэзэкърэ зызэрихьылIэхэу зызэIуупIэхэкIэ (ащ фэди макIа зэрэхъущтыгъэр), зыр Iэшэнчъэу, адрэр IашэкIэ узэндыгъэ хъущтыгъэ, ау ащ емыплъыхэу зызэшIуанэхэкIэ, къэзэкъмэ яIашэ къатырахыти, адыгэхэр яожьыщтыгъэх. Ащ фэдэхэр агъэмысэхэти, хьапс ашIыщтыгъэх, Сыбыр ращыщтыгъэх.
IэшэIыхыным игъусэу зы Iоф Фэдз кIэим дэсымэ къафаIэтыгъагъэр – Пшызэ, Лабэ, Шъхьэгуащэ янэпкъ тешъомэ ахэр агъэкощынэу пачъыхьэм иадминистрацие унашъо зэришIыгъагъэр ары. ЧIыгу гъэбэжъулъэм икIыныхэшъ чIы тешъом хэт пфэкIон? 1867-рэ илъэсым нэс Анзорей къоджэ закъор ары урысмэ афэгъэкощыгъэр, адрэхэр афеуцуалIэщтыгъэхэп. КъыкIэлъыкIорэ илъэсым игъатхэ зэхэтым Фэдз кIэим щыIэ къауджэхэр къэбырсырыгъэх, зыкъаIэтыгъ, сыд хъугъэкIи Iашэри амытынэу, ячIыпIи имыкощыкIынхэу зэдаштагъэ. Мыщ хэщагъэ хъугъэ нэбгырэ 500 фэдизымэ тхьэлъанэ ащкIэ зэдашIыгъэ [3]. Аущтэу къарашIэрэр зымыштэрэ адыгэмэ къахахъоу зэдыпэбгъоу зыкъаIэтэу рагъэжьагъ, Адыгеим ишъолъыр къодыеп, Къэбэртэешхоми, Инджыджи ары ащыхъущтыгъэр. Пачъыхьэм адыгэхэр а лъэхъаным фэтхагъэх: е тэ зэрэтIоу мыщ тыщыжъугъэпсэу, е Тыркуем тижъугъэкIыжь. ЗэрэIыгъыхэу, зэкъотыхэу пачъыхьэм зыфагъазэмэ, ащ къызэхихынхэшъ, шIэпхъэджагъэу Пшызэ шъолъыр ипащэмэ щашIэрэм кIэух фэхъуным щыгугъыщтыгъэх.
Ау а лъэхъаным Тыркум икIыжьыныр пачъыхьэм зэтригъэуцогъагъ, 1866-м щегъэжьагъэу ащ фаблэхэрэр Сыбыр ращыщтыгъэх, е агъэтIысыщтыгъэх. А уахътэхэм адэжь абдзахэхэу фэдз къэбэртаемэ къякIолIэжьыгъагъэхэми икIыжьын гупшысэр нахь къахэхьагъ, а зыдэщысхэми зэрэщамыгъэсыщтхэр, къэдзэ-надзэм зэрэхэмыкIыщтхэр къагурыIуи, хэкIыпIэ закъоу хахыгъэр Тыркуем икIыжьынхэр ары.
Мыдрэ фэдздэсымэ къафэдгъэзэжьымэ, зэпэуцугъэхэмэ бгъуитIумкIи зэкIакIо яIагъэп. Аущтэзэ Iофыр нахь къызэIахьэмэ, нахь зэжэхэкIуатэхэ зэхъум, Лэбэ военнэ округым ипащэу Пентюховыр (ащ ыцIи зыхьырэ къутыр Хьакурынэхьэблэ районым ит) Екатеринодар тхагъэ. ЗымкIэ Тыркуем икIыжьынхэу фэдздэсхэр зэрэкIэлъэIухэрэр афиIопщыгъ, ащ дакIоу а гупшысэр ащигъэгъупшэнэу, зыфызэшIонэгъэхэ Iофым кIэух фэшIыгъэным пае экспедицие къагъэкIонышъ агъэIэсэныхэу кIэлъэIугъ [6].
Мэлылъфэгъум и 23-м пачъыхьадзэм щыщхэмрэ къэзэкъхэмрэ фэдздэсхэр къаухъурэихэу рагъэжьагъ, дагъэкощыкIынхэу унашъо яIагъ. Ау сыд хъугъэкIи къызэкIэмыкIонхэу, зэонхэу тхьэ къурIанкIэ зыIуагъэхэр нэбгыришъэ фэдиз хъущтыгъэх, ахэмэ бзылъфыгъэхэри ахэтыгъэх. Ахэр ячIыпIэ къинэгъагъэх, адрэ къоджэдэсмэ хэкIыпIэ зэрэщымыIэм агухэр агъэкIоди, къэзыдзахьыгъэ къэзэкъхэмрэ дзэкIолIхэмрэ адэжь къежьагъэх, нэужым къафагъэнэфэгъэ чIыпIэмэ загъэзагъ. Ахэмэ къадэпщэхыжьыгъэхэр арых Андзорей хьаблэ (Кощхьаблэ), Лэчъэпсынэ, Улапэ зыIэтыжьыгъэхэр.
Мэлылъфэгъум и 26-р къызыщихьащтым, чэщым Дэхъущыкъое Думэнышъымэ яхапIэ пытапIэ адыгэмэ щагъэпсыгъ, чэщ ренэм тхьэ елъэIугъэх. Пшызэ шъолъырым ипащэу Сумароков-Эльстон иунашъо тетэу къатеуагъэх. Пчэдыжьым бзылъфыгъэхэмрэ сабыйхэмрэ къыгот хапIэм дагъэтIысхьэхи, дзэм фэдзхэр пэуцужьыгъэх, лIыгъэ ахэлъэу зэуагъэх. Ау а тIэкIумкIэ дзэм утекIоныя, къуаджэр агъэстыгъ, зэкIэ зэтраукIагъ, нэмыкIымэ гущтэ хахынэу жъалымэ дэдэу адезэкIуагъэх. Сумароков-Эльстон итхьэматэмэ зэрафитхыгъэмкIэ «зэкIэ фанатхэр аукIыгъэх зы бзылъфыгъэрэ зы пшъэшъэжъыерэ щэхъу къэмынэу, пытэпIитIоу ашIыгъэри агъэстыгъ». Хъугъэр зинэрылъэгъу офицерым къытхыжьыщтыгъ лыгъэм паекIэ щагум удэплъэныр зэрэщынэгъуагъэр, хьэдэ 54-рэ зэпэIулъэу, бзылъфыгъэхэмрэ сабыйхэмрэ пкъырыпкъэу, хьал-хьалэу упкIэтагъэхэу щагум зэрэдэлъыгъэхэр. ЗэкIэмкIи нэбгыришъэ фэдиз щагуитIумэ адаукIыхьагъэх.
«ИшъыпкъапIэкIэ уеплъымэ, фэдздэсымэ зыкъызэраIэтыгъэр урыс администрацием ижъалымэ зекIуакI, – етхы А. Бузарэм. – Адыгэ тIэкIоу ичIыгужъ къинагъэхэр зэсэгъэ щыIэкIэ-псэукIэр, яхэбзэ зэхэтыкIэхэр зэраукъорэм езэгъынхэ алъэкIыгъэп. Урыс пэчъыхьэм ибжь чIэуцуагъэхэм яунэе хэгъэгурэ чIыгурэ ямыIэжьэу къэнагъэхэми, агукIэ шъхьафитыхэу къызэращыхъурэм ылъапсэ кIахын яхьисапэу зыкъызэратыращаерэр адыгэмэ ащыIэшъугъэп. ЗэрэхъурэмкIэ, адыгэмэ ящыIакIэрэр пачъыхьэгъум дыряIэ зэфыщытыкIэхэмрэ лъэныкъо пстэухэмкIи зэрэзэхэтакъорэр ары зыкъязгъэIэтыгъэр ыкIи зэратемыкIощтыхэр ашIэзэ закIыпэуцужьыгъэхэр» [7: 190].
Дзэми къэзэкъхэми фэдзхэу зыкъэзыIэтыгъэмэ зыгорэ къарашIэшъун зэрэщымыIэр ашIэщтыгъэ: къамэкIэ, сэшхокIэ дзэм сыд епшIэн? Мыщ фэдэу жъалымэ дэдэу бзылъфыгъи, сабыйи къамыгъанэу зыкIаукIыгъэхэм адрэмэ акъыл, щтэ хахын къодыягъэп, дзэми, къэзэкъхэми япшъэрылъ IэшIэхэу, икъу фэдизэу зэрэзэшIуахыгъэр къагъэлъэгъоныри мыщ хэтыгъ.
Мы Iофым джыри зы хэлъ – зыкъэзыIэтыгъэхэр лIэкъолIэшхэу, ежьмэ атефэу дахэу фэпагъэхэу, дышъэ идэхэр, тыжьын хьап-щыпхэр, нэмыкIэу мылъкукIэ узэхъопсэнхэу, – а зэкIэми къякIугъэхэр ямынэцIыгъэхэу пIон плъэкIыщтэп. Ахэр къонтхъ ашIыгъагъэх.
Адыги, быслъымэни, ежь чыристанхэми амышIэрэр дзэмрэ къэзэкъхэмрэ Фэдз щашIагъ – хьадэхэр яIахьылмэ къарамытыжьэу, арамыгъэтIылъыжьхэу мэфэ заулэрэ щагъэлъыгъэх. ЕтIанэ чылэм ахэр щыбгъэтIылъыжьыхэмэ якъашъхьэ теплъэрэм хъугъэр ыгу къэмыкIыжьыным, цIыфмэ ар нахь шIэхэу ащагъэгъупшэным пае километрипшI фэдизыкIэ Фэдз пэIудзыгъэу къэзэкъ станицэу Костромскаям ащэхи, ащ щычIалъхьажьыгъэх. Зымэ урысыкъэм далъхьагъэхэу аIо, ау тэ Костромскоим факIоу тызэкIом зэкIэ аукIыгъэхэр зы машэ ратакъохи, а чIыпIэр ажъожьи, умыгъотыжьынэу ашIыгъэу къытаIуагъ. Ау фэдзхэр зыфэзэуагъэхэр, зытекIодагъэхэр станицэм дэсымэ ашIэ.
Къэхъугъэм ыужы Фэдз къоджэдэсымэ ащыщыбэ аубытыгъ, хьапсы ашIыгъэх, Сыбыры ращыгъэх, къоджэ зэфэшъхьафымэ ахатэкъуагъэх, унэгъо пшIыкIуй хьэтикъуаемэ ахагъэткIухьагъ.
Мыгъэ Фэдз заор зыщыIагъэр илъэси 150-рэ мэлылъфэгъум и 26-м хъугъэ, ащ ыпэкIэ заулэрэ мы Iофым пае Фэдз сыкIуагъ, къоджэдэсымэ заIузгъэкIагъ, Костромская станицэм, зэрэсIуагъэу, фэдзэу аукIыгъэмэ ялъэуж сфэу сыщыIагъ, ащ ыуж «Нэфшъэгъо атакъэм къуаджэр зигъэгъыкIэ» зыфиIорэ статьяу мыщ фэгъэхьыгъэр «Адыгэ макъэм» къыхэсыутыгъ [8].
Гукъао мэхъу Фэдз IэшэIых заом фэгъэхьыгъэу мыгъэ Мыекъуапи, Кощхьэблэ райоными, аужыпкъэрэм ежь зэкIэ зыщыхъугъэ Фэдзи зи зэрэщызэхамыщагъэр, гъэзет, телевидение, радио зыфэпIощтыхэр илъэси 150-рэ хъугъэ шъхьафит заом зэребгъукIуагъэхэр. Къэбэртэешхом къикIыгъэ кIалэхэр купышIу хъухэу факIоу къакIохи, заор зыщыкIогъэ чIыпIэм екIугъэх (непэ Фэдз зыдэщысым ыпшъэкIэ километрэ зыщыплI иIэу ар щыт), аферэмэу шIэжь мафэ щырагъэкIокIыгъ. «БлэкIыгъэм кIэрахъокIэ узылъыокIэ, уапэ къэхъущтыр топыкIэ къыоожьыщт», – ыIуагъ Расул Гамзатовым. Ащ шIоу тегупшысэн фае лъэпкъэу тыкъэнэжьынэу тыфаемэ. Джащ фэдэмэ Фэдз IэшэIых заом уарегъэгупшысэ.
«Зимыхьэдагъэм инысащ», – аIо адыгэмэ, къатеуагъэмэ хъугъэр джэгоуи къащымыхъугъэмэ, тэ гъыбзэкIэ, лъы нэпсыкIэ тижъымэ агу щыпхырыкIыгъ. Мы тхьамыкIагъом фэгъэхьыгъэу «Фэдз IэшэIых орэд» ыIоу 1971-м Iэпэзэо Сахьидэ зэхилъхьагъэу гъыбзэ къэнэжьыгъ [9]. Мыщ къэIокIэ зэфэшъхьафыхэр иIэх. 1971 – рэ илъэсым Алъэскыр Жанэ илъэс илъэс 82 зыныбжь Iэпэзэо Сахьидэ мыр къы1озэ Фэдз щытыритхэжьыгъ, къэбарэу пылъыри къыригъэ1отагъ. Мы орэдым «Фэдз IэшэIыхым иорэдкIи» еджэхэу е1о Iэпэзэо Сахьидэ. Ащ къызэри1орэмк1э 1868-рэ илъэсхэм Къэзэотэ 1уашъхьэм дэжь щык1огъэ заом Iэгъо-блэгъум щысыгъэ къуаджэхэри хэщагъэ хъугъагъэх. Хъулъфыгъэмэ ягъусэхэу бзылъфыгъэхэри пыим зэрэпэуцужьыгъэхэм ихьатыр Аркъуятэ дахэм ищысэ. Ар Фэдз щыщыгъ, яти, ышхэри Iашэ ашти, заом зыIохьэхэм, пшъашъэри адыIухьагъ. ЗыкъэзыIэтыгъэхэр къэнагъэ щымыIэу къаукIыгъэх. Къэзэотэ Iуашъхьэу машIом рагъэхьыгъэу, лъыр зыщагъэчъагъэм пачъыхьадзэм ипащэхэр къытехьагъэхэу къакIухьэзэ, ку къогъум уIагъэу къолъыгъэ Аркъуятэ къылъэгъугъэх, аужырэ щэу шхончым къинэжьыгъэмкIэ къяуи, зы нэбгырэ хигъэфагъ, ежьыри ащ щаукIыжьыгъ.
Фэдз IэшэIых заом фэгъэхьыгъэу Инджыджым (Къэрэщэе-Шэрджэс чIыгоу адыгэм ижъыкIэ ипсэупIагъэр ары) «Большой хож» ыIоуи гъыбзэ щаусыгъагъ. Кощхьэблэ районым бэрэ щытхьэмэтагъэу, лIыжъ тIысыжьыгъэу Дыбэгъо Кимэ мы Фэдз заом фэгъэхьыгъэу тызэдэгущыIэзэ, ыгъэшъэогъухэрэ къэрэщаемэ Фэдз заом итхьамыкIагъо агу нэси, гъыбзэ къазэрэфаусыгъагъэр къыIотагъ, ащ щыщ сатыр заули зыфэдагъэр къырыпшIэнэу къыIожьыгъ. Заом къелыжьыгъэ сабый заулэ къэрэщаемэ ядэжь ащэхи, зы тIэкIурэ ахэсыгъэхэу еIо.
Фэдз къыщыхъугъэ тхьамыкIагъом угу къегъэкIы шеихъ Щамиль Гуниб къушъхьэм 1859-рэ илъэсым аужырэ заоу Урысым щыдишIыжьыгъэр. Гуниб дэсмэ «къуаджэм пытапIэ щысэжъугъэшI, мыр тиаужырэ зау» зареIом, къыгоуцохи къыдэзэуагъэх. Фэдз заом фэдэу мыщи бзылъфыгъэхэр ялIымэ адэзэуагъэх, пыим зырамытэу, шыихъы хъунхэр нахь тырагъакIоу яшъхьафитныгъэ пае къызэкIэмыкIохэу зарагъэукIыгъ. ЗыIэмкIэ пчыпыджынэу аныбачIэ къычIэгъэуцорэр аIыгъэу, лъыпсыр а Iэм къыпычъэу, адрэ IэмкIэ къамэр пыим щагъабзэу бзылъфыгъэхэр къапэуцужьыгъэх, къуаджэр заубытым замытэу къушъхьэ тауташэм зыдадзэжьыгъэх. Ахэмэ афэдагъэх Фэдз бзылъфыгъэхэри. Гуниби, Фэдзи зэзыщалIэхэрэр лIыгъэмрэ шъхьафитныгъэм иIэшIугъэрэ, мыхэр тщыгъупшэхэ хъущтэп.
Тыркуем Анталие къалэм пэмычыжьэу зы абдзэхэ къуаджэ щыI, Елемэ раIо. Къуаджэм дэс нахьыжъымэ къызэрэтфаIотагъэмкIэ, мыхэр 1864-м икIыжьыгъэмэ ащыщыхэп, пэчъыхьэм ипцI нэужым утын хэзыхыжьыгъэмэ ащыщых, илъэс пшIыкIутф фэдиз горэ Фэдз тIуакIэм щыпсэухи, пачъыхьэм иполитикэ агу ыгъэкIоди, икIыжьыгъэх. Мыхэр къухьэкIэ Анталием къызыIуащэхэм зэрэщыжъоркъым пае щыIакIэ ямыIэу лIэхэ хъуи, хабзэм елъэIухи, къушъхьэм нахь хэхьагъэх, мыдыкIэ хэкум исыхэ зэхъум зэрэщытыгъэм фэмыдэ дэдэми, оси къафесэу, ячъыIи кIуачIэу, ахэми лъапсэ къыдагъэчъэхыжьын алъэкIыгъ.
Зыгъэ Елемэ къикIыжьыгъэ тиныбджэгъу лIы куп яунагъохэр ягъусэу «Унэрэкъохьаблэ тикощыкIыжьыгъагъэу тижъымэ къаIотэжьыщтыгъ» аIуагъэти, сщэгъагъэх. Едыдж Нихьай, Едыдж Батырай, Енэмыкъо Моулюд, Едыдж Мамэт зыцIэ Iугъэхэу, лъэпкъым егъашIэм фэлэжьагъэмэ ащыщых, хъугъэри ашIэ, тарихъыми щыгъуазэх, ятэ пIашъэми къапахыгъэр макIэп.
Унэрэкъохьаблэ тызэупчIын горэ гъэнэфагъэу щытиIагъэп, нэршэ-гурышэкIэ тыдэхьагъ. Тхьэм зэриIонэу урамыбгъум тетIысхьапIэм ныо горэ тесыти, ар упчIэжьэгъу тшIыгъэ. Ныбжьышхо иIагъ, ау джыри игулъытэ чанэу, иакъыли къэбзагъэ. ЛIэу сигъусэхэр мы чIыпIэм икощыкIыжьыгъэ адыгэмэ зэрэщыщыхэр, Тыркуем джы къуаджэу зэрэщыпсэухэрэр, алъапсэ афынэу къызэрэкIуагъэхэр фэсIотагъэх.
– Мыщ адыгэхэр зэрэтесыгъэхэр нафэ, – ыIуагъ ныом. – Тятэ пIашъэмэ къызэраIотэжьыщтыгъэмкIэ, ахэр Урысыем къикIыхи мыщ къызэкIохэм ущыпсэун – ущыщыIэщтымэ зэкIэ хьазырэу адыгэмэ къакIэныгъэхэу къырихьылIэгъагъэх. Яунэхэри, якъакъырыхэри, ябгъагъэхэри, аужыпкъэм ябылымхэри, яхьэ-чэтыухэри къэнэгъагъэх. Шъхьэхьыжьэу, Iэпс-лъэпсэу, зэрикIыжьыщтыхэм щэхъурэ гугъу адыгэмэ ямыIэу ашъхьэ рахьыжьэжьыгъэу зэхэтхыжьыгъэ…
«Къоджэ еджапIэм имузей урысыхэр мыщ къызэрэкIуагъэхэм фэгъэхьыгъэу чIэжъугъотэщт, адыгэ Iэпэщысэ, Iэмэ-псымэхэри чIэлъых», – къытиIуи, еджапIэм тыкIуагъ. ЗэриIуагъэу бэ къыщытлъэгъугъэр, лIымэ ячэф пыутыгъэ хьазырэу тыкъыдэкIыжьыгъ. Мыщи къыщынэфагъ, адыгэм чIыпIэ тынч заом ыуж Урысыем зэрэщимыгъотыщтыгъэр, бгырысыхэр зэкIэ урысым хэткIухьажьын фэягъэ – джары стратегием ылъэныкъокIэ Урысые империер зыпылъыгъэр. Фэдз заор аужырэ зэошхоу адыгэмэ урыс пачъахьым дашIыгъэмэ ащыщыгъ, ащ ыуж хьакуцухэри. Апэрэ Дунэе заом илъэхъан къушъхьэчIэсымэ зэхащагъэ «Дзэ Iэлым» (Дикэ дивизиер) илIэблэнагъэ зы тIэкIукIэ къыкъонагъэх, революциер жьаупIэ афэхъугъ, къызэтенагъэх ымыгъэтхъэгъапэхэми.
Адыгэмэ къэхъущт-къэшIэщтыр къашIэу цIыфхэр ахэтыгъэх. Нэгъуцу Юсыф-Сахьидэ Шапсыгъэ щитхыгъэ къэбарыжъымэ зэрахэтымкIэ, Дефанэм щыщ ХыдзэлI Гузаекъо Джаймызэ ащ фэдагъ. Адыгэр Урыс-Кавказ заом къыщымыкъутэзэ къыпыщылъэу мыщ ыIогъагъэмэ ащыщэу щысэ къэтхьын. «Пыир хэкум къихьащт, пыим хэкур ыубытыщт. Емынэкоу кушъхьэфачъэрэ (мэшIокур – А. Къ.) тэиль елбэтырэ къихьащтых. Емынэкур Пшызэ Iушъо IукIыри, чэмзэкъо лъагъоджэ кIори, ЦIэмэзы Iухьэу хъущт... Пшызэ нэпкъ щызэпэIус бзылъфыгъэхэу гыкIэхэрэмэ сэлам зэфагъэхьэу хъужьыщт» [10].
Пшызэ шъолъырэу ХыдзэлIым зигугъу къышIырэм непэ зыщыпплъыхьэмэ олъэгъу – тыди пачъыхьэм игенералыгъэмэ (Лазаревым фэдэу), иадмиралымэ, лъыпсыкIэ мэшIо лыгъэкIэ адыгэ чIыгур зыштагъэхэм, лъэпкъыр шъхьадж-псаджэу изыфыгъэхэм, ахэмэ яIумэтхэм, анахьэу къэзэкъымэ ацIэ псэупIэмэ джыри ахьы тыгу къыхаохэу. Пэщэ жъалымэмэ саугъэтэу яIэхэр икъурэпышъ, кIэу афагъэуцух, ядахэ аIо, ашIагъэр агъэбыракъы. Фэдз сабыихэмрэ бзылъфыгъэхэмрэ пкъырыпкъэу зыупкIэтагъэхэри а агъашIохэрэмэ ахэтых. Ежьхэр зыщыщ лъэпкъымкIэ дэгъухэмэ, тэ тидэгъухэр сыда дэдзых тшIыхэра, уасэ икъу афэтшIырэба, хьаумэ тэ зыфэтшIыжьырэба? Тэри тилIыхъужъыхэу яшъхьафитыныгъэ, ячIыгу, яхэбзэ-бзыпхъэ фэбэнагъэхэр тщыгъупшэхэ хъущтэп тыадыгэу тыкъэнэнэу тыфаемэ. «IитIур зэIумыкIэу зэрэтхьакIырэп» аIо адыгэмэ, ХыдзэлI Гузаекъо Джаймызэ «Пшызэ нэпкъ щызэпэIус бзылъфыгъэхэу гыкIэхэрэмэ сэлам зэфагъэхьэу хъужьыщт», – ыIуагъэмэ, шIуфэс IэшIу непэ зэпэIусхэмэ зэфагъэхьыным пае, бгъуитIури зэгурыIоу, мамырэу зэдэпсэуныхэ фае. Фэдз заом фэдэмэ ащ урегъэгупшысэ.
Зы адыгэ купыр нэфшъэгъо атакъэм егъэгъы, адырэ купым ятэ пIашъэмэ янэпэеплъ къаухъумэзэ мэфэхых, ахэмэ афэгъэхьыгъэ гукъэкIыжьхэр мафэрэ мэщэIух, чэщырэ мэхьапщэх, тэри тщымыгъупшэнхэу тишIэжь къыхэнэжьых…
Гъэзэуатым игъыбзэ
Ходзыжьы мыгъуу тхьэр зыдэбгам
Лъы бахъэр къызэрыдох,
Iащэжьыр щыдах махом
Фыз-щIалэр дызэхагъагъэ.
Ерэжыбу унэм ирамыхым
Гыныпс мыгъор дыдогъэжэх.
КIэрэфурэ шыгъуэбжэ кIэхур
Топыжь мыгъуэм зэбгыребгъэдзщ.
Дыжьыныр зибгъэгурыдзэр,
Мэхуаем къытхухэзыщыр,
Щэуэ къакIуэми щымыщынэжыр
Дэхъщокъуэхэ фи
Тугъуэн цIыкIу.
МелэIичхэр зыкIэлъыхъуахъуу
Хъур хьыджэбзхэр зыкIэлъыхъуапсу
Хуэдз псыхъуэм щепсыхыжар
КъандорыкьуэкIэ фи Исмахьил.
Хьажмэстафу унэ ирамыхыр
Хуэдзыщхьэм къыщыбгъэхьакъущ
Аркъуету щыуIэгъэ дахэр
А махуэм къытхухэзыщыр
ДэхъщокъуэкIэ фи
Къэрэмырзэщхуэ.
Дилэ-IилкIэ уазыр къытхуещI,
ЩIэлэ-гъуалэр зэдегьэчэф.
БабыгукIэ фэ фи ефэнд,
Ходзым дзэуэ зэхуащэсахэр
ЩэщIэ-плIыщIу дыкъаувыхь.
Черноморэм играфыжьым
Ходзыщхьэм топыр къыщытхуегъэпс,
ЩIэлэ-гьуалу зипсэ хэкIыгъуэхэр
А махуэм къызэдокIуалIэ.
Шы къарэр вагъуэм ехьакъуу,
Къуэлэбзути яхуэбыбэ.
ЗибынкIэ псэемыблэжыр
КъандорыкъуэкIэ Исмахьил цIыкIу.
Уэфабжьэ мыгъуэм зыкъызэкъуех,
Быслъымэнурэ дызэхэзыхым,
А махуэ мыгъуэм къытхуэгъажыр.
Мэхуэ мыгъуэм мы джаурыжьым
ДилIыхъужьхэм лIыкIуэ къахуещI.
ЗигъащIэм къыхуэмеижар
БухъэрэнкIэ фи Умар цIыкIу [9].
Литературэр:
1. Джанашия С. Черкесские дневники. – Тбилиси, 2007. – 265 с.
2. ПМА (полевой материал автора). АкIэгъу Фаикъ Темырджан. 1960-рэ илъэсым Сакъызлыкъо коим къыщыхъугъ. Зыттетхагъэр 2018. 04, 04.
3. Мамонтова А.В. Восстание закубанских кабардинцев в 1868 году. Учен. зап. Кабард. научн.-исслед. Ин-т при Совете Министров Кабард. АССР. – Нальчик, 1947. – Т.2. – С. 49-88.
4. Афашагов А.Х. Память жива: к 125-летию восстания в а. Ходзь. Газ. «Кошехабльские вести». – 30.12. 1993 г. // 6. 01. 1994 г.
5. Проблемы Кавказской войны и выселение черкесов в пределы Османской империи (20-70-е гг ХIХ в.): сб. арх. док. / выявление материалов, археогр. Обраб., вступит. ст., ред. и коммент. Т.Х. Кумыкова. – Нальчик: Эльбрус, 2001. – С. 488 // Указ. имен, геогр. и этн. назв.: с. 482-490. На с.417-420: документы о Ходзинском восстании адыгов.
6. Песня о реке Ходзь: (пер. с адыг. А. Додуева // Адыгские песни времен Кавказской войны / Ин-т гуманит. исслед. Правительства КБР и КБНЦ РАН, Фонд «Адыг. Наследие» – Нальчик, 2005. – С. 379 – 382.
7. Бузэрэ Азэмат. Фэдз IэшэIыхым икъэбар. // «Псалъ» (АКъУ), 2008, я 5 (8)-рэ къыдэкIыгъу. – Н. 187-194.
8. Къуекъо Асфар. Нэфшъэгъо атакъэм къуаджэр зигъэгъыкIэ… Гъэз. «Адыгэ макъ», 2018. 04. 26.
9. АРИГИ-м иархив. Ф. 1. П. 129. Д. 212.
10. Нэгъуцу Ю. С. IэсэтIир. «Псалъ», 2008. Я 5(8)-рэ къыдэкIыгъу. – Н. 255.
Вестник науки АРИГИ №15 (39) с. 36-45.
Ctrl
Enter
Заметили ошЫбкуВыделите текст и нажмите Ctrl+Enter
Обсудить (0)
Ссылки по теме:


Уджыхъу Мариет тиреспубликэ имызакъоу адыгэхэр зыщыпсэурэ хэгъэгубэмэ ащашIэ. Ар тилъэпкъ фэгумэкIырэ, ащ фэлэжьэным кIочIэшхо хэзылъхьэрэ цIыф.IэкIыбым щыIэ тилъэпкъэгъубэ ешIэ, ахэр инэIосэхэ къодыеп, мыщ къэкIожьыгъэу щыпсэухэрэми, къэзымыгъэзэжьыгъэхэми яIофыгъохэм ащыгъуаз, ахэм язэшIохынкIэ ишIогъэшхо къегъакIо.
Мариет Iоф имыIэу зыкIи уIукIэщтэп. «Моу телевидением Iоф сиIэу сыкIогъагъ, джы сикIэлэцIыкIухэр къэзэрэугъоищтхэшъ, псынкIаIоу Хасэм и Унэ сынэсыжьын фае» еIо зэпыт. Ащ фэд имафэхэр зэрэкIохэрэр. ЫныбжьыкIэ зигъэпсэфыми хъущт, ау ежь ренэу Iоф иI. ГущыIэу урамым тетынэу уахътэ къекIурэп. СэгъэшIагъо кIуачIэ къезытырэр. ЕтIанэ сэр-сэрэу джэуап зэсэтыжьы — зыпылъ лъэпкъ Iофыр арэу тесэубытэ, ащ сехъырэхъышэрэп.
Мариет илъэсыбэ хъугъэ зысшIэрэр, ащ ехьылIагъэу тигъэзет къыхиутыгъэри макIэп. Ау уIукIэ къэс гъэшIэгъонэу хэплъагъорэм нэмыкIэу кIуачIи хэогъуатэ, дэим нахьи дэгъур дунаим зэрэщынахьыбэр гум къегъэкIыжьы.
Лъэпкъым фэгъэхьыгъэмэ, ащ сыд сиIоф хэлъ Мариет ыIощтэп. «Абу ащкIэ уеупчIыгъэмэ, мыщ тетэу къыуиIощтгъагъэ» е «Къуекъо Налбый тефэ дэдэу мыр ыIогъагъ» ыIозэ, ежь иакъыл къыхьырэр ымыгъэбыракъэу бзылъфыгъэр лъэпкъ Iофым къытегущыIэ.
Лъэпкъ Iофым чанэу фэлажьэхэрэм язэнэкъокъоу Канадэ щыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм илъэс къэс зэхащэрэм икIэуххэр джырэблагъэ зэфахьысыжьыгъэх. Ащ щытекIуагъ ыкIи «Сэтэнай-2020-рэ» зыфиIорэ цIэ лъапIэр къыфагъэшъошагъ ныбжьыкIэ-театральнэ студиеу «Щыгъыжъыем» ипащэу, АР-м инароднэ артисткэу, УФ-м изаслуженнэ артисткэу, АР-м и Къэралыгъо премие къызэратыгъэу, «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэ цIэ лъапIэр къызыфагъэшъошагъэу, республикэ ны хасэм ипащэу Уджыхъу (Биданэкъо) Мариет. Ары гущыIэгъу тшIынэу зыкIэхъугъэри. Лъэпкъ Iофым пылъхэм анахь дэгъухэм афагъэшъошэрэ тыныр къызэрэратыгъэмкIэ тыфэгушIуагъ, Iофыбэу зыпылъыр ыгъэцэкIэнымкIэ кIуачIэ къезытырэм сыкIэупчIагъ.
— Ар дэгъоу къыосIон, сицIыкIугъом къытаIуагъэр, зэхэсхыгъэр ары. Сигъунэгъу нэнэжъхэм нарт къэбар кIыхьэу къаIуатэщтыгъэхэр непи сыгу къэкIыжьых. УицIыкIугъом плъэгъурэм, зэхэпхырэм мэхьанэшхо иI, ары зэкIэри къызыщежьэрэр. Непэ нарт къэбархэм бэрэ зафэсэгъазэ, сшIогъэшIэгъонэу кIэсэджыкIыжьых, «Щыгъыжъыем» хэт кIэлэцIыкIухэри ащ героеу хэтхэм ащысэгъэгъуазэх, — еIо сигущыIэгъу.
Мариет Нарт эпосым итомибл щыщэу зы тхылъ ыпашъхьэ илъ, нэкIубгъуабэхэр тхылъыпIэ дэлъхьэ цIыкIухэмкIэ къыхэгъэщыгъэх, нэкIубгъохэм къэлэмкIэ зытетхэгъэ чIыпIэхэри яIэх. ЗгъэшIагъуи сыкIэупчIагъэти, телевидением щытыритхэу къычIэкIыгъ. Зэрэтомиблэуи зэрэтыратхэщтыр, ежь къытефэгъэ Iахьым Iоф зэрэдишIэрэр къыIуагъ.
— Нарт эпосыр ныбжьыкIэхэм агурыгъэIогъуай. Ар къыбгурыIоным пае адыгабзэр дэгъоу пшIэн фае. Хъугъэ-шIагъэу къыщыIотагъэр зэхэпшIэным пае ныбжьыкIэм бзэм ылъэныкъокIэ лъэпсэ дэгъу иIэн фае. КIэлэцIыкIухэм апэ пшысэм сакъыфеджэ. Ащ фэдэу Пэтэрэз ятэ ылъ зэришIэжьырэм щыщ сценэхэр етIани къэсэIуатэ. Пшысэм фэдэ зекIуакIэхэр, бгъэцэкIэн умылъэкIыщт чIыпIэхэр къыхэтэгъэщых. ГущыIэм пае, сыдэущтэу ошъогум нэсырэ лъэой къэбгъотыщт? Аргъоилъ щалъэ тыдэ къипхыщт? Ежь кIэлэцIыкIухэм къызэраIоу текстым щыIэныгъэм щыхъун зымылъэкIыщт зекIуакIэхэр къыхэтэгъэщых.
Адыгэм анахь пэблэгъэ псэушъхьэхэм татегущыIэ хъумэ, шым етIанэ хьэм ягугъу тэшIы. Тигерб сеплъы зэпытыгъэкIи сезэщырэп. Ащ шэу тешIыхьагъэм ехьылIагъэу кIэлэцIыкIухэм къафэсэIуатэ. Илъэсыбэм къыкIоцI сэ дэгъоу зы къызгурыIуагъ – угу машIо имылъэу, ар мыблэу лъэпкъ Iофыр пшIэн плъэкIыщтэп.
– Мариет, цIыф зэIукIэгъухэм узыгъэгумэкIын е угу къеон горэхэр ащызэхэохыба?
— Бэ ащ унаIэ теудзэнэу ащызэхэпхыщтыр. ГущыIэм пае, зымафэ хьэдагъэм ныбжь зиIэ бзылъфыгъэ хэкIотагъэ горэм «Сивнучкэ так нельзя зесэIом…» ыIозэ къэгущыIэти, адрэм «арэп уипхъорлъф урысыбзэкIэ удэгущыIа?» ыIуи къеупчIыгъ…
Сабыим узэрэдэгущыIэрэ, унагъом щызэхихырэ бзэр ары къызэрэгущыIэщтыр. Джыри зы лъэныкъу. Непэ адыгэ къуаджэхэм урыс унагъохэр къадэхьажьых. Адыгэхэм яунэхэу зычIэмысыжьхэр ащэфыжьхэшъ, ащэпсэух. Тэ тизакъоп, Тыркуеми, Сириеми, нэмыкI чIыпIэхэм ащыпсэурэ адыгэ чылэхэми ащымыщхэр благъэу къахэтIысхьэх. Адыгабзэр IэкIыб шIыгъэнымкIэ ащ «ишIуагъэ» къэкIо. Урыс унагъохэу адыгэ чылэхэм къадахьэхэрэм якIалэхэр адыгабзэкIэ гущыIэщтыгъэх. Джы адыгабзэр зэрагъэшIэнэу Iоф яIэп, тигуапэу урысыбзэкIэ тадэгущыIэ. Гукъау нахь мышIэми, чыжьэу плъэрэ щыIэжьэп.
— Лъэпкъ Iофым пылъыр ежь ифедэ егупшысэу мэхъуа?
— Сыкъалъэгъумэ, гу къыслъатэмэ сшIоигъоу егъашIэми лъэпкъ Iофым сыпылъыгъэп. ЫпшъэкIэ къызэрэщысIуагъэу, гу кIуачIэм имашIо укъырихьакIын фае. «ШIу шIи, псым хадз» зыфиIорэ гущыIэжъыр мы чIыпIэм къыщыпIон плъэкIыщт. ЦIыфым шIоу ышIэрэр зэкIэри Тхьэм къелъэгъу. ШIоу пшIэрэ пэпчъ ащ лъыпытэу зыгорэ къыкIэкIонэу щытэп.
— «Сэтэнай-2020-рэ» зыфиIорэр къызыкIыпфагъэшъошагъэр 2008-рэ илъэсым зэхэпщэгъэ кIэлэцIыкIу студиеу «Щыгъыжъый» зыфиIорэм Iофэу дапшIэрэм пай. Ащ ехьылIагъэу къэпIуагъэмэ дэгъугъэ.
— «Щыгъыжъыер» Адыгеим имызакъоу адыгэхэр зыщыпсэухэрэ хэгъэгухэми ащашIэ хъугъэ. Илъэс 12-кIэ узэкIэIэбэжьмэ IэкIыбым къикIыжьыгъэхэм ащыщхэм бзэм сызэрэпылъыр ашIэти, якIэлэцIыкIухэм адыгабзэ язгъашIэмэ ашIоигъоу къысаIуагъ. Апэ нэбгырэ зытфыхкIэ едгъажьи, 20-м нэсыгъ. Сабыйхэм илъэси 5 — 6 аныбжьыгъ. Силъэпкъ шIулъэгъоу фысиIэм кIуачIэ къыситыгъ. Пшъэрылъэу сиIагъэр адыгабзэр аIуслъхьаныр ары. АщкIэ згъэфедагъэ театрэм, сценэм иамалхэр. Ар сабыйхэм агу рихьыгъ. ЕтIанэ лъэпкъ мэфэкIхэм тахэлажьэу едгъэжьагъ. IэкIыб хэгъэгухэми ткъош республикэхэми тащыIагъ. 2018-рэ илъэсым Адыгеим ирайонхэр къэткIухьагъэх, къуаджэхэм закъыщыдгъэлъэгъуагъ. Цэлдаор, кушъэхапхэр, нысащэр къащыдгъэлъэгъуагъ, усэхэм къяджагъэх. ЦIыфхэр къазэрэпэгъокIыгъэхэм кIэлэцIыкIухэм лъэшэу агу къыIэтыгъ. Нахь фаблэхэу студием къакIохэзэ зэпахырэ уз бзаджэм тиIофшIэн къызэпигъэугъ. Лъэшэу сыгу къео илъэсэу икIыгъэм тэрэзэу Iоф адэсшIэнэу зэрэмыхъугъэр. Ренэу Тхьэм селъэIу псынкIаIоу узыр текIэу тиIофшIэн едгъэжьэжьынэу.
— Тхьауегъэпсэу, Мариет. КIуачIэ уиIэу, джыри илъэсыбэрэ лъэпкъым уфэлэжьэнэу пфэтэIо.
Сихъу Гощнагъу.
Уджыхъу Мариет тиреспубликэ имызакъоу адыгэхэр зыщыпсэурэ хэгъэгубэмэ ащашIэ. Ар тилъэпкъ фэгумэкIырэ, ащ фэлэжьэным кIочIэшхо хэзылъхьэрэ цIыф.IэкIыбым щыIэ тилъэпкъэгъубэ ешIэ, ахэр инэIосэхэ къодыеп, мыщ къэкIожьыгъэу щыпсэухэрэми, къэзымыгъэзэжьыгъэхэми яIофыгъохэм ащыгъуаз, ахэм язэшIохынкIэ ишIогъэшхо къегъакIо.


Мэкъуогъум и 1-р — кIэлэцIыкIухэм якъэухъумэн и Дунэе маф
Сабыигъор орэнасыпышIу!
Урысыем ыкIи ащ исубъектхэм зэфэдэу сабыигъор тхъэгъоным ыкIи насыпышIоным тегъэпсыхьэгъэ къэралыгъо программэ зэфэшъхьафыбэ ащэлажьэ.
ХэпшIыкIэу мы аужырэ илъэси 10-м унагъом ищыIакIэ нахьышIу шIыгъэным лъэшэу хабзэм ынаIэ тет, «сабыим дэрмэныр къыдэкIо» зэраIорэр гум къыгъэкIэу, апэрэ ыкIи ятIонэрэ, ящэнэрэ сабыир къызыфэхъухэрэм ахъщэ тынхэр аратых. УнэгъуакIэхэм унэ IофымкIи нахь афэсакъхэ, мылъкукIэ IэпыIэгъу арагъэгъоты хъугъэ. Ежь унагъоми ипшъэрылъ ин зыдишIэжьэу, сабыим ипIун ишъыпкъэ рехьылIэ; ныжъ-тыжъхэри, ныбжьыкIэхэм янэ-ятэхэри, амал-лъэкIэу яIэм елъытыгъэу, ялъфыгъэхэм адэIэпыIэх. Сабыим, щэч хэлъэп, унагъом гушIогъуабэ къырелъхьэ.
Мазэ, мэзитIу, мэзищ мэхъу, «ыгъы-сагъхэр» къыIутэкъоу, щхырыIу цIыкIум зэкIэ лъэшэу фэщагъэ мэхъух; нэрэ-Iэрэм тIысэу ыкIи макIэу зыкъиIэтэу регъажьэ, мэпшы, мэуцу, хэкIукIы…
Апэрэ лъэбэкъур сабыим едзы, ар ны-тыхэмкIи, зэкIэ зиехэмкIи мэфэкI шъыпкъ, арыба адыгэхэм кIоныр езыгъэжьэгъэ цIыкIум, лъэпытэ-лъэмафэ хъунэу аIозэ, лъэтегъэуцор зыкIыфашIыщтыгъэр. ЗэкIэ унагъом исхэр сабыим ягуапэу, ыгъатхъэу къыдекIокIых, джарэу сабыир хэткIи — жъыхэмкIи кIэхэмкIи гудэчъыгъо шъыпкъ. КIуагъэ аIозэ, «мам», «пап», «нанэ», «татэ» гущыIэхэм ямызакъоу, дунаир къыIушIыкIэу, Iоные-шIэные мэхъу, анахьэу зы илъэсым къыщегъэжьагъэу 3-м нэс кIэлэцIыкIухэр зыгъэшIэгъон дэдэхэр.
Сабыигъор насыпышIоным пае бэ къэралыгъом Iофыгъоу зэшIуихырэр: кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ дахэхэр фэныкъуагъэ горэ ямыIэу, зэкIэупкIэгъэ-кIэракIэхэу къэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэ имызакъоу, район гупчэхэми, станицэхэми, къуаджэхэми бэу къадэтэджагъэх. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм кIорэ сабыйхэм шIыкIэ-IокIэ дахэхэм, IупкIэ къеджэным, лъытакIэм, сурэтшIыным, нэмыкI лъэныкъохэм зафагъасэ, еджапIэм кIонхэм тырагъэпсыхьэх. Непэ Мыекъуапэ унэ зэтетхэм апашъхьэ кIэлэцIыкIу джэгупIэ зэтегъэпсыхьагъэхэр ащашIыгъэх. Ахэм хъэренхэр, нэмыкI джэгупIабэр адэт, сабыйхэри, ны-тыхэри, нанэ-татэхэри лъэшэу мы зэхъокIыныгъэхэм агъэразэх.
КIэлэцIыкIухэм якъэухъумэн и Дунэе мафэ тиреспублики, хабзэ зэрэхъугъэу, дахэу щагъэмэфэкIы: В. И. Лениным и Гупчэ, Мыекъопэ къэлэ паркым мы мафэм сабый щхы мэкъэ чэфыр, орэдыр ащэжъынчы, кIэлэцIыкIухэм ясэнаущыгъи мы мэфэкIым къызэIуехы. Анахь уасэ зиIэр тичIыопс къэбзэ дахэ, хэгъэгушхом, ти Адыгей орэд-пщынэ макъэр, джэгу жъотыр, щхы-гушIо макъэр зэращыIущтыр ары. Тидунэе дахэ мамырынэу, нэфынэнэу, сабыигъор насыпышIонэу тэлъаIо!
Тызэгъусэу тыжъугъэджэгу
Мэхъош Руслъан
Лъабытый
Лъабытый, лъабытый,
Шъэо цIыкIур, зыгъэхъый.
Лъабы, лъабы, лъабытый,
Лъэкъо цIыкIухэр умгъэпIый.
Уемыплъых чIым, ыпэ плъэ.
Плъэгу зынэсрэр зэкIэ уий,
Iэбы-лъэбкIэ къызщыцохъу,
Аферэм, гъырэп. Укъэхъу!
О укъэхъумэ лIы ухъун,
Хэгъэгубэр къэпкIухьан.
Iэхэр тамэу зэгощэй,
Лъэкъо цIыкIухэр кIэмыщэй.
КъэIэт лъакъор, къызэкIэщ,
КIуатэ, кIуатэ, уемызэщ!
ЧIыгум пытэу о теуцу,
Сыпшъыгъ пIокIэ умыуцу.
ЧIыр къэмыщтэу укъэмыщт —
УиIэтыщт чIым, ущымыщт.
Ощ нахь дэгъуи ыIэтыгъ,
Нахь онтэгъуи ыщэчыгъ.
Пшъэрылъыбэ чIым щыуиI:
Игъо уифэн фай, дэгуI.
Тый, тый, лъабытый,
Дахэу кIорэр хэты ий?
— Къытфэхъунэу тисабый,
Нарты шъаоу Батырбый.
Тигъэмаф
АдыгеимкIэ тигъэмафэ гохь дэд: тыгъэр лъагэу къыдэкIуае, къэплъы; дунаир къэфабэ, псыхъор узыфикъудыеу къаргъо, фабэ, тхъагъо.
Гъэмафэр пхъэшъхьэ-мышъхьэхэмкIэ бай: пстэуми апэу цумпэр, черешнер, абрикос пасэр, пхъэгулъышхо плъыжьэу псыр зыкIизыр къызэлъэхъух. Ахэр кIэлэцIыкIухэм яшхыныгъо шъыпкъэх, якIас. Мэкъуогъум ыкIэм губгъо ыкIи хэтэ лэжьыгъэ шIагъэхэри дахэу къызэлъэхъух.
Тиреспубликэ гъэмафэр щыфаб, щыстыр, гурытымкIэ мэфи 140-рэ фэдиз екъудыи. Ощххэр бэрэ щыIэхэрэп. Мэкъуогъум тыгъэпс мафэхэр къебэкIых, фабэ.
Анахь мэзэ фабэр бэдзэогъур ары. Ар гъэмафэм ишIугъуапI. Фабэр градус 30-м шъхьадэкIышъ, 40-м нэсын елъэкIы. Губгъохэм лэжьыгъэр, анахьэу коцыр, ащыIуахыжьы. Чъыгхатэхэм яшIугъу: абрикосыр, къыцэр, мыIэрысэр, чэрэзыр, къыпцIэр, малинэр къызэлъэхъух. Къэгъагъэхэри мы мазэм мэбагъох, бзыухэми яшъыпкъ, ящырхэм лъэшэу анаIэ атет, мэIэчъэ-лъачъэх; пчэдыжьыпэ, пчыхьэшъхьапэхэм бзыу орэдыр ахэм кIырагъэщы.
ШышъхьэIур — зэкIэ гум шIоигъор зыщыI, Iанэхэм гъомылапхъэхэр атиз: хъырбыдзыр, нашэр, семчыкыр, натрыфыр; хэтэрыкIхэр — помидор-нэшэбэгухэр, къэбыжъыер, бжьыныр, къужъхэр къызэлъэхъух. Гъэмафэм ибаигъэ, дэрмэныр зэригъусэр гущыIэжъхэм ащыкIэгъэтхъыгъ. «Гъэмэфэ мафэм илъэсыр егъашхэ», «ЦIыфхэр гъэмафэм егъэгушIох, бжьэхэр — къэгъагъэхэм», «Гъэмафэм кIымафэр егъашхэ», «Гъэмэфэ тыгъэм узыгъуибл егъэхъужьы», нэмыкIхэри. Тигуапэу, «къеблагъ, гъэмафэр!» тэIо.
Бэрэтэрэ Хьамид
Зы лъытакI
КIэлэцIыкIухэр, зы лъытакIэ
ШъозгъэшIэныр сыгу къихьагъ:
МышкIу, мышкIу, мышкIу закIэу
IэхъомбипшIым телъытагъ.
МышкIу, мышкIу — къэсэлъытэ,
Зы хэсэхышъ, цызэм пай.
Мыдрэ мышкIур кIышъо пытэшъ,
ЗгъэтIысхьани — зы чъыгай!
МышкIу, мышкIу, мышкIур хъоеу
Мэзы чIэгъым щысэшып.
МышкIу, мышкIу — къэсэлъытэ,
МышкIу закIэу дышъэ бжыб.
МышкIу пчъагъэ згъэтIысхьагъи,
КъысфэкIыгъэр мэзыжъый,
МышкIу, мышкIу, мышкIур хъоеу
Мэзы чIэгъым щысэшып.
МышкIу, мышкIу, мышкIу закIэу
IэхъомбипшIым телъытагъ.
НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр
Мамырыкъо Нуриет.


- тхьакIумнэIус
барабанная перепонка◊ тхьакIумнэIусыр Iуиутэу громко, оглушительноытхьакIумнэIус къыIугъэон оглушить кого-л.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
тхьакIумнэIус — (тхьакIумнэIусыр, тхьакIумнэIусхэр) барабанная перепонка ТхьакIумэм ыкIоцI ит пленкэр ары Мэкъэшхом тхьакIумнэIусыр Iуеуты Топомакъэм кIалэм ытхьакIумнэIус Iуиутыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
нэIус — (нэIусыр, нэIусхэр) изакъоу къаIорэп перепонка ТхьакIумнэIус тхьакIумэ кIоцIым ит шъо пIуакIэр ары ЫтхьакIум нэIус топ омакъэм Iуиутыгъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


УФ-м зыкъэухъумэжьынымкIэ и Министерствэ зэхищэгъэ телелъэмыдж Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым щыкIуагъ. Ащ ишIуагъэкIэ апшъэрэ еджапIэм истудентхэу академическэ зыгъэпсэфыгъо зыштэхи, хэушъхьафыкIыгъэ … More
Пынджым икъыдэгъэкIыжьын фытегъэпсыхьэгъэ заводыкIэ Адыгеим шIэхэу иIэ хъущт.
Тыгъэгъазэм и 4-м къыщыублагъэу «Адыгэ макъэр» 2024-рэ илъэсым иапэрэ мэзих телъытагъэу нахь пыутэу къишъутхыкIын зыщышъулъэкIыщт уахътэр тыублагъ. МэфипшIым къыкIоцI — … More
Мэзих хъугъэ къэралыгъо фондэу «Хэгъэгум иухъумакIохэр» зыфиIорэр зызэхащагъэр.
Адыгеим гидрометеорологиемкIэ и Гупчэ къызэрэщаIуагъэмкIэ, хабзэ зэрэхъугъэу, тыгъэгъазэм зыпкъитыныгъэ иIэщтэп, пщагъор къебэкIыщт ыкIи ощх-ос цIынэ зэхэлъыр щыIэщт.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм иящэкIэнэрэ зэхэсыгъо 2023-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 6-м щыIэщт.
Адыгеим гъэсэныгъэмкIэ иIофышIэ гъэшIуагъэу Хьазэщыкъо Юныс ыныбжь илъэс 80 зэрэхъурэр тыгъэгъазэм хегъэунэфыкIы.
Урысые Федерацием ит гурыт еджапIэхэр сэнэхьатыр къыхэхыгъэным епхыгъэ IофшIэным изыкI шапхъэ Iоныгъом и 1-м къыщегъэжьагъэу техьагъэх.
ПсэупIэ-коммунальнэ фэIо-фашIэхэм ауасэ зытырэ пэпчъ ешIэ ащ ипроцент горэм фэдиз комиссиеу зэрэтехъорэр.
Дунаим гъогогъу 11-рэ ичемпионэу, Урысыем спортымкIэ изаслуженнэ мастерэу Хьасанэкъо Мурат ишIухьафтынхэр зэрылъ зэнэкъокъу Мыекъуапэ щыкIуагъ.
Художественнэ гимнастикэмкIэ зэнэкъокъухэр Адыгэ къэралыгъо университетым щыкIуагъэх.
Адыгеим икIыгъэ кIэлэегъэджэ нэбгырищ зэнэкъокъоу «Флагманы образования» зыфиIорэм ифинал ихьагъэх. Лъэпкъ проектэу «Гъэсэныгъэм» ифедеральнэ проектэу «Социальные лифты для каждого» зыфиIорэм … More
Адыгеим щыщ тхэкIо ныбжьыкIэу Славяна Бушневам мысатыу автоном организациеу «Черкес Медиаплатформа» зыфиIорэр игъусэу ащ итхылъхэм атехыгъэ мультфильм къыдагъэкIыщт. Пшъэшъэжъыер ныбжьыкI … More
Лъэпкъ проектэу «Культурэм» ишIуагъэкIэ Адыгэ Республикэм итхылъеджапIэхэу уахътэм диштэу зэтырагъэпсыхьагъэхэм ащыщ Фэдз дэт модельнэ тхылъеджапIэр.
Лъэпкъ пщынэхэм къязыгъаIохэрэм я Урысые фестиваль-зэнэкъокъоу «Звучит гармонь над Приэльбрусьем» зыфиIорэр Налщык щыкIуагъ. Лъэпкъ мэкъамэм идэхагъэ къагъэлъэгъонэу Урысыем ишъолъыр 14-мэ … More
Тэхъутэмыкъое районым культурэмкIэ игъэIорышIапIэ епхыгъэу Iоф зышIэрэ ныбжьыкIэ драматическэ театрэр къызызэIуахыгъэр бэшIагъэп, ау игъэхъагъэхэмкIэ къахэщы, икъэгъэлъэгъонхэр гум къенэжьых. Мы илъэсым … More
Адыгэ Республикэм щыпсэухэу лъытэныгъэ зыфэтшIыхэрэр! ТичIыпIэгъу лъапIэхэр!
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зипсауныгъэкIэ щыкIагъэ зиIэхэм атегъэпсыхьэгъэ зэнэкъокъум щатекIуагъэхэм, чемпионатэу «Абилимпикс» ипризерхэр зыгъэхьазырыгъэ экспертхэм къафагъэшъошэгъэ шIухьафтынхэмрэ дипломхэмрэ АР-м … More
Тыгъэгъазэм и 4-м, къихьащт блыпэм, къыщыублагъэу «Адыгэ макъэр» 2024-рэ илъэсым иапэрэ мэзих телъытагъэу нахь пыутэу къишъутхыкIын зыщышъулъэкIыщт уахътэр тэублэ.
Адыгеим и ЛIышъхьэу, Урысые политическэ партиеу «Единэ Россием» и Адыгэ шъолъыр къутамэ и Секретарэу КъумпIыл Мурат партием и Тхьаматэу Д. … More
Урысые политическэ партиеу «Единэ Россием» и Адыгэ шъолъыр къутамэ илъэситIум Iофэу ышIагъэр зэфихьысыжьыгъ. Партием и Апшъэрэ совет хэтэу, ащ ишъолъыр … More
Тикъэралыгъо ыкIи ащ игъунапкъэхэм ашIокIэу ащыкIогъэ зэо зэпэуцужьхэм ащыфэхыгъэ дзэкIолIхэм яшIэжь гъэлъэпIэгъэным мы мафэр епхыгъ. Сыд фэдэрэ лъэхъани, джы хэушъхьафыкIыгъэ … More
АР-м инахьыжъхэм я Совет зичэзыу зэхэсыгъо шэкIогъум и 30-м иIагъ.
Программэу «Урысыем инеущырэ маф» зыфиIорэм игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу теннис цIыкIумкIэ зэнэкъокъуитIу Мыекъуапэ щырагъэкIокIыгъ.
Урысые зэнэкъокъум хэлэжьэрэ «АГУ-Адыиф-2-м» непэрэ неущрэ ешIэгъуитIу иIэщт. Мыекъуапэ къеблэгъагъ Московскэ хэкум икомандэу «УОР-2 Звенигород» зыфиIорэр.
ЦIыфыр сэкъатныгъэ иIэу къызыхъукIэ, а гукъаом унагъор зэреуцуалIэрэм мэхьанэ иI.
АР-м и Къэралыгъо академическэ ансамблэу «Налмэсым» республикэм щыпсэухэрэм апае IофшIэгъакIэ егъэхьазыры.
ПсэукIэ амалэу иIэр нахьышIу ышIымэ зышIоигъоу, ау мылъку зэIуигъэкIэнышъ, унэ къыщэфын амал зимыIэхэмкIэ ипотекэр хэкIыпIэу щыт.
ПсэупIэ-коммунальнэ фэIо-фашIэхэм ауасэ зытырэ пэпчъ ешIэ ащ ипроцент горэм фэдиз комиссиеу зэрэтехъорэр.
«КIалэм ылъэгъурэр ищыс» аIо адыгэхэм. Ащ елъытыгъэу, пIуныгъэ-гъэсэныгъэ тэрэз ныбжьыкIэхэм агъотынымкIэ, щыIэныгъэм чIыпIэ щыряIэ хъунымкIэ гъэсэпэ-ушъый шъабэм мэхьанэшхо иI.
Джары «Бэщ фыжьым» и Дунэе мафэ мэхьэнэ шъхьаIэу иIэр, ар зэрыгъуазэрэр. 1987-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу мы мафэр Урысыем щыхагъэунэфыкIы.
Гурыт еджапIэр къэзыухырэ кIэлэеджакIохэр зыкI къэралыгъо ушэтынхэм якIолIэнхэм ифитыныгъэ къязытырэ сочинениер тыгъэгъазэм и 6-м атхыщт.
Предмет зэфэшъхьафхэмкIэ ушэтынхэм зафагъэхьазырынымкIэ анахь анаIэ зытырагъэтын фэе лъэныкъохэу Рособрнадзорым иэкспертхэм ыкIи материалхэр зэхэзыгъэуцохэрэм къаIохэрэр «Урысые гъэзетым» итых.
Апэрэ илъэсхэм ялъытыгъэмэ къэIогъэн фае, кIэлэеджакIохэр нахь есагъэхэу ушэтынхэм къызэрякIуалIэхэрэр, гъэхъэгъэшIухэр зышIыхэрэр нахьыбэ зэрэхъурэр. ГъэрекIо предмет зэфэшъхьафхэмкIэ нэбгырэ 12-мэ балли … More
Физикэ-хьисап ыкIи химикэ-биологическэ гъэсэныгъэм хэхъоныгъэхэр егъэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъэу зэхэсыгъо Москва къэралыгъо университетым бэмышIэу зэрэщыIагъэр «Урысые гъэзетым» къыхиутыгъ.
Килограмм 65-рэ илъ, мэзиплIырэ къагъэкIыгъ. КIэхэр IэкIыбым къырахыжьыгъэх. Къэб хьалэмэтыр Красногвардейскэ районым щалэжьыгъ.
Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным журналистхэм яупчIэхэм джэуапхэр къазщыритыжьыщтхэ уахътэмкIэ макъэ къагъэIугъ – тыгъэгъазэм и 14-р ары.
АР-м и Къэралыгъо Совет – Хасэм бюджет, финанс, хэбзэIахь ыкIи экономикэ политикэмкIэ, предпринимательствэмкIэ ыкIи IэкIыб зэпхыныгъэхэмкIэ и Комитет къихьащт 2024-рэ … More
Тыгъэгъазэм и 1-м СПИД-м пэуцужьыгъэным и Дунэе мафэ хагъэунэфыкIы. 1988-рэ илъэсым псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ Дунэе организацием мы мафэр ыгъэнэфагъ.
Адыгэ лъэпкъым имузыкальнэ искусствэ Темыр Кавказым бэдэдэ шIагъэу щызэлъашIэ. Къэшъо мэкъамэхэр, адыгэ орэдхэр пIомэ, ахэр зые лъэпкъым ыгу, ышъо атешIыкIыгъэх. … More
Темыр-Кавказ мэшIоку гъогум къыхиубытэрэ шъолъырхэм зэкIэми Iофтхьабзэу «Внимание, переезд!» зыфиIорэр мазэрэ ащыкIощт. Ар шэкIогъум и 20-м аублагъ.
ИгъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэм ауж республикэм дэгъоу щызэлъашIэрэ боксым изал къызэIуахыжьыгъ. Ар Мыекъуапэ игурыт еджапIэу N 7-м ищагу дэт.
Дунаим гъогогъу 11-рэ ичемпионэу, Урысыем спортымкIэ изаслуженнэ мастерэу Хьасанэкъо Мурат ишIухьафтынхэр зэрылъ зэнэкъокъу непэ Мыекъуапэ щырагъажьэ.
Ижъырэ IэпэIэсэныгъэу тилъэпкъ хэлъыгъэ пIоблэшIыным зыщыфагъэсэхэрэ десэхэр Адыгеим щызэхащагъэх. IутIэным икъиупкIын, игъэгъушъын, ипхын, иблэжьын – зэкIэ пкъыгъом ишIын зышIэрэ IэпэIасэхэр … More
АР-м иминистрэхэм я Кабинет изэхэсыгъоу Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зэрищагъэм мы илъэсым имэзибгъу бюджет IофышIэхэм ялэжьапкIэ зынэсын фаеу щытыгъэм … More


- лъыгъэ
отточенный, наточенный, острыйчан лъыгъ наточенный ножик, острый ножик
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
лъыгъэ — I (лъыгъэр) бл. уахъ. иприч. наточенный, ая, ое Шъэжъые лъыгъэр ыгъэтIылъыгъ Обзэгъу лъыгъэ чанкIэ ыупкIэтагъ II зыпIэ гл. наточен, а , о Гъэчаныгъэ Шъэжъыер лъыгъэ Обзэгъур лъыгъэ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
лъао — (лъаор, лъаохэр) 1. инструмент, которым пускают кровь людям и животным ГъучI пэкIэ лъыгъэ чанэу лъы зэреохэрэр ары ЦIыфым зэреохэрэр нахь цIыкIу, шым зэреохэрэр нахь ин Лъаор лъынтфэм тыриубыти, чан тыкумкIэ макIэу теуи, лъыр къыригъэтIупщыгъ… … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


- еджэгъэшху
ученый
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
еджэгъэшху — (еджэгъэшхор, еджэгъэшхохэр) ученый, ая Инэу еджагъ Ар еджэгъэшхо хъугъэ Ащ кIэлэ еджэгъэшхо иI … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
ар — I местоимение 3 лица Ящэнэрэшъхьэр къэзгъэлъэгъорэ местоимение Ар боу еджэгъэшху Ар студент кIал II (арыр, архэр) ар ЧIыгу площадыр зэрашырэ шапхъ Арыр кв метри 100 Зы ар картоф ышIагъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ


- къарышъу
крюк
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
Адыгэ-урыс гущыIалъ. 2014.
къарышъу — (къарышъур) крюк 1. Пхъэ хьажтIаркъоу е гъучI хьажтIаркъоу щыуан е нэмыкIхэр зыпалъэрэр ары Щыуаныр къарышъум пылъагъ 2. Мэкъу е гъэсэ кухьэр рапхыхьэ зыхъукIэ кIэпсэшхом къарышъу пышIагъэу, ащ кIапсэр къыдащызэ апхы хабзэ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ
лыкъу — (лыкъур) крюк Къарышъу Щыуаныр лыкъум пылъагъ … Адыгабзэм изэхэф гущыIалъ