The Tower of Babel (Genesis 11: 1-9)
Бабилэн плъэпІэ лъагэр (Adyghe)
- А лъэхъаным чІыгум изэфэдэкІэ зы бзэрэ зы гущыІакІэрэ тетыгъэр.
- КъокІыпІэмкІэ къыщежьэхи, цІыфхэм ЩынІар хэгъэгум чІы зэшъхьэзашъо къыщагъоти, ащ тетІысхьагъэх. 3Ахэмэ зэраІожьыгъэ: «Чырбыщхэр ятІэм хэтэжъугъэшІыкІи, машІокІэ тэжъугъэгъэжъэжь». Мыжъомэ ачІыпІэкІэ ахэмэ чырбыщхэр яІэ хъугъэ, етІэфым ычІыпІэкІэ – чІыгум къыхэкІырэ мыстхъур.
- ЕтІанэ ахэмэ аІуагъ: «Къалэ зыфэтэжъугъэуцужьи, плъэпІэ лъагэ тетэу ошъогум нэсэу; лъэужынчъэу чІыгум итэкъухьагъэ тыщымыхъузэ, тищытхъу ядгъэІон».
- ЕтІанэ цІыфхэм ашІырэ къалэмрэ плъэпІэ лъагэмрэ яплъынэу Зиусхьаныр къехыгъ.
- Зиусхьаным къыІуагъ: «Мары мыр зы цІыф лъэпкъ, зэкІэми зы бзэ яІэри. Мыр етІани яІофмэ япэубл ныІэп! Сыд Іоф фежьэхэми, афэукІочІыщт!
- Адэжь техынышъ, ахэмэ абзэ зэхэдгъэкІухьан, зым къыІорэр адрэм гурымыІонэу».
- Арыти Зиусхьаным ахэр ащ къыщегъэжьагъэу чІыгум зэфэдэкІэ щыритэкъухьагъэх, ащ къыхэкІэу ахэмэ къалэр аухыгъэп.
- Ащ къыхэкІэу ащ Бабилэн цІэу фашІыгъ, сыда пІомэ Зиусхьаным чІыгум цІыфмэ абзэхэу тетхэр зэкІэ зэхигъэкІухьэгъэх, ащ къыщиубли, чІыгум изэфэдэкІэ щыритэкъухьагъэх.
Source: Institute for Bible Translation, Moscow, 2005:
http://ibt.org.ru/ru/text.htm?m=ADG&l=Gen.11&g=0
Contributed by Wolfgang Kuhl
Information about Adyghe |
Numbers in Adyghe |
Tower of Babel in Adyghe
Tower of Babel in North West Caucasian languages
Adyghe,
Kabardian
Other Tower of Babel translations
By language |
By language family
Learn Chinese Characters with the Omniglot Chinese app


Адыгэ быракъым имафэ апэу 2010-рэ илъэсым хагъэунэфыкIыгъ. А лъэхъаным Хьэпэе Арамбый зыщитхьэмэтагъэ Адыгэ Хасэм и совет сэри сызэрэхэтыгъэм непэ сегъэгушIо. Ащ къыкIэлIыкIорэ илъэси 4-м Адыгэ быракъым имафэ адыгэу дунаем тет пстэуми аштагъ.
Сызыхэт купэу Адыгэ Хэкупсэхэр зыфиIорэми лъэпкъ быракъым имафэ Тыркум ыкIи пэмыкI къэралыгъохэм щыхагъэунэфыкIыным ишъыпкъэу дэлэжьагъ.
2014-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм апэрэу официальнэу быракъым имафэ щыхагъаунэфыкIыгъ. Ау ыцIэ официальнэу «Адыгэ Республикэм икъэралыгъо быракъым имафэ» хъугъэ.
Шъыпкъэ ар республикэм иофицальнэ быракъ. Ау ар хабзэу щыIэхэмкIэ официальнэу зымыштэшъущт тилъэпкъэгъухэу Къэбэртае-Бэлъкъэр ыкIи Къэрэщае-Щэрджэс республикэм исхэм сыдыцIа фаусыщтыр? ПэмыкI крайхэми, хэкухэми арысхэм сыда раIощтыр? Хьаури ахэр джы Адыгэ бэракъым имафэ хагъэунэфыкIынэу фимытыжьы хъугъэха? Ар официальнэу зэрэхамгъэунэфыкIышъущтыр гъэнэфагъэ.
Адыгэ Республикэм ар официальнэу зештэм Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм сыд ыIони ар официальнэу ышIыныя?
Адыгэ Бэракъым и мафэ апэу хасэм къызэрэрихьыжьэгъагъэм фэдэу къэнэжьыгъагъэмэ нахь дэгъугъэба? УрысыбзэкIэ къапIоми «День Черкесского Флага». Ащ фэдэ цIэ иIагъэмэ адрэ ткъош республикэхэми нахь штэгъэшIу афэхъуныеба?
Джащ фэд ятIонэрэу зигугъу сшIынэу сызфаери. «Адыгэ шъуашъэм и маф» зигугъу сшIырэр.
Ари хасэм къырихьыжьи гъогу занкIэм тыригъэуцогъагъ. Ау ти республикэ и хабзэихъухьэхэм ари ауцIэпIын алъэкIыгъ. Ари официальнэу хагъаунэфыкIынэу зырагъажьэм Адыгэ шъуашъэм имымэфэжьэу «Лъэпкъ шъуашъэм имафэ» хъужьыгъэ.
Ащ къикIырэр республикэм ис лъэпкъ пстэури а мафэм ежь и лъэпкъ шъуашъэ зыщилъэни къытехьан ылъэкIыщт. Ахэмэ зыщарэмылъ сIорэп. Ау «Адыгэ шъуашъэм и мафэ» тэдэ хъугъэу ара джы?
Къэбэртаехэми Iоныгъом и 20-м «Адыгэмэ я маф» – «День Черкесов» къызэраугупшысыгъэми урегъэугупшысэ. Сыд шIуа мыхэмэ агу къэкIыгъэри. Апэу лъэпкъ аIони етIанэ ашрай яшIыжьыщтми сшIэрэп.
Сыд хъугъэми, хэт ыуIушыгъэми адыгэ лъэпкъыпсэхэм хъурэри шIэрэри алъэгъу ыкIи къагурэIо. Куцэр теуцогъу теуцогъу аIуагъ.
Натпресс


Адыгэ Республикэм и гимн
Адыгем и къэрал уэрэдыр (ур. Гимн Республики Адыгея) — къэрал инэшан зы Адыгейм.
Текст[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Тихэгъэгу кlacэу тигупсэр
Адыгэ чlыгушъ, терэl.
Зы бын-унагъоу лъэпкъыбэр
Щызэгурыloy щэрэl.
Жъыу:
Шlyм факly, лъыкlyaт,
Республикэу тиунэ дах.
Егъэхъу, зыlaт,
Республикэу тигугъэ лъаг —
Уилъэнкън хъишъэр фэlyaт.
Дунаим ичlыпlэ шlaгъор
Нахьыжъмэ тэ къытфыхах,
Ахэмэ ялlыгъэ-шlaгъэ
Лlэшlэгъумэ къызэlэпах.
Хьазабмэ уахэмытыжьэу
Уитыгъэ нэфи ншъхьащыт.
Россием зыкlэ ущыщэу
Ащ гукlи ущышъхьафит.
Тэ тыщыlэфэ — егъашlэмъ —
Тичlыгоу тыгур щlэщт.
Тиуашъуи, тыгъи бэгъашlэ
Тфэхъоу тикlacэу тиlэщт.


Шапсыгъэхэр
Шапсыгъэхэр адыгэ лъэпкъмэ ащыщ. Джыдэдэм Тыркуем, Урысые Федерацием (Адыгэ Республик, Краснодар край) ыкIи нэмыкI къэралхэм (Сириер, Иорданиер, Исраил, нэмыкIхэр) ащэпсэух. Къаукъас Заом и кIэух нэс (1860-рэ илъэсхэр) хэкужъым пстэури щыпсэущтыгъэх. ШIэныгъэлэжьмэ къызэраIорэмкIэ нэбгырэ мин 200-м (200 000) къехъущтыгъэх. Зэо ужым а пчъагъэм и зы 50-нэ(~5%) нэмыIэм къэнагъэп – адрэхэр рагъэкIыгъэх.
Я диалект литературабзэм ымакъэхэмкIэ текIы. Ау итIум язэгурIоным къин хэльэп.


Мылым тетэу къэцIэлъэхьыным игупчэ ашIынэу рахъуахьыгъагъэ Красная полянэ зыфиIорэр чIыопсыр къызщаухъумэн фае чIыпIэхэм зэращыщыр ыкIи дунае культурэм изыIахьэу щыт темыр къохьапIэ Iодышъэм (кавказым) лъэпкъ паркхэм ыпашъхьэ дэдэм щашIырэ олимпиад къуаджэр, зыфэдэ къэмыхъугъэ Шъачэ ичIыопсыр зэрэзэIигъэхьэрэр къаIощтыгъ.
Дмитрий Кокорев ти республикэхэм ыкIи официальнэ хасэ тиIэхэм зы гущыIэ зыщамыIощтыгъэ 2007-рэ илъэсым лIыгъэ зыхэлъ еплъыкIэр къыгъэлъэгъогъагъ. Апэу Америкэм ис ти лъэпкъэгъухэр ары ти кIым-сымыгъэр зыкъутэгъэгъэр. Агъэбыракъыгъэ "No Sochi" лозунгыр адрэ хэхэс черкесхэм псынкIэу анэсыгъ ыкIи тятэжъхэр лъэпсэкIодэу агъэкIоди яхэку къызырафыгъагъэ хъугъэ шIагъэр зэрэдунаеу зэлъядгъэшIэным, черкесиер тэтый тIоным ыкIи черкес лъэпкъ гупшысэр зэрэхэдгъэхъоным иамал шъхьаIэхэм ащыщ хъугъэ.
Ары, ти хэку зыфэдэ къэмыхъугъэ дэхагъэ иIэхэр зэрэягъэкIодырэр штэгъоягъ, ау, Шъачэ тэ тигууз зыщычатIэжьыгъэ ти къэкIоныгъэм игугъапIэхэм шъхъонтэрымэ зыщыпихыщтыгъэ ти къэлэ шъхьэIагъ, ти хэку ыгугъ. Джы Черкес лъэпкъым ыкIи лъэпкъым игукъэкIыжьхэм лъытэныгъэ фамышIэу игугъапIэхэри аухынэу фаещтыгъэх.
ЕтIани Урысые федерацием кIымафэ олимпиадэхэм апай нахь къекIурэ чIыпIабэ иIэзэ Шъачэ зыкIыхахыгъэм политикэ ушъхьагъухэр иIагъ. Аужырэ илъэсхэм Урысые федерациер 2018-рэ дунае футбол зэнэкъокъури дыхэтэу интернационал зэнэкъокъу пстэуми Шъачэ зыгорэущтэу хегъахьэ ыкIи Путин щегъэжьагъэу къэралыгъо Iэшъхьэтетхэр пэмыкI къэралыгъохэм ялIыкIомэ Шъачэ щыIокIэх. Джа гъогумкIэ дунае сообществэм ишъхьакуцI Шъачэ къалэмрэ Урысыер зэготхэу, зэхэтхэу тырарыгъатхэнэу пылъых.
Мыхэр ашIэзэ итIани зыбгъукIэ историер мытэрэзэу къэгъэлъагъо, Шъачэ тихэку ыгоу зэрэщытыр аушъэфэу, къаугупщысыгъэ къэбархэмкIэ ащ и ужхэр тырагъэкIыжьынэу пылъых ыкIи лъэхъан зэфэшъхьафхэм щытхьэкIагъэ лъэпкъхэр ыкIи тятэжъхэр зыукIыгъэхэри дыхэтэу, ахэр Шъачэ зиягъэ шъыпкъэхэр аIоу дунаем макъэ арэгъаIу ау Черкесхэм ягугъуи япшыси къашIырэп.
Мы хъурэ пстэумкIи тиекIолIакIэхэр къэIогъэн фэягъ.
Ау статус-квор ренэу къэзгъэнэжьы шIоигъо ти хасэхэр, хэбзэжъхэм атетэу псэурэ организацие тиIэхэр, Урысые федерацием зышъхьэ Iоф шъэхъу зезымыфэрэхэр, мы IофымкIи цыхьэ зэрафэтымышIырэмкIэ тыхагъэукъуагъэп.
Шъачэ олимпиадэхэм апэуцужьырэ, и историем ыкIи инеущрэ мафэхэм фэгумэкIырэ хэгъэгупсэхэр (патриотхэр) цIыф куп цIыкIухэу къагъэлъэгъоным ыужы итыгъэх. Ау лъэщэу зэрэхэукъуагъэхэр бэтемышIэу къагурыIощт.
Ти хасэ пстэури, политик купэу тиIэ пстэури ыкIи гумызагъэ пстэури, ащ ыпэкIэ зэфыряIагъэ зэгурымыIоныгъэхэр щагъэзыеу, зэфэдэу зэдырэгъащтэу, «Черкесием икъэлэ шъхьэIэгъагъэу Шъачэ олимпиадэхэм тыфаеп» зыцIэ платформэм щызэIукIэнхэу ыкIи 2014 Шъачэ олимпиадэхэм пэуцужьыгъэныр Черкесхэм рашIылIагъэ лъэпсэкIодыр ыкIи Черкесиер зэрэдунаеу зэлъядгъэшIэным игъогоу зэрэщытыр зэхатшIэу «Шъачэ олимпиадэхэм тыфаеп» зыцIэ банэр лъагэу дэхыегъэным пай тышъуаджэ.
Орэпсау Черкесэу(Адыгэ) тыкъэнэжьыным и банэр
Орэпсау Черкесиер
Черкесием ихэгъэгупсэхэр
çérkésyiém yikeleşheğağew şaçe wolyimpyiade şaş'ınew tıfaép!
16 Eylül 2011 Cuma Saat 00:36
"şaçe şaş`ışt wolyimpyiadexem tıfaép" zıs''e k'omyitétew moskva detım yi guşıaqou dmyitriy k'ok'orév kıuağe guşıeu "şaçe kızıhıç'e s''ıfığem şoqodı" lozung'im k'ézereşeleğeğexer zerewğoyiğağex.
mılım tétew kes''el'ehınım yigupçe aş`ınew rah'uahığağe krasnaya polyane zıfyiorer ç'ıwopsır kızşawoh'umen faé ç'ıp'exem zeraşışır ıç'yi dunaé k'ulьturem yizıahew şıt témır kohap'e odışem (kavkazım) l'epk parkxem ıpaşhe dedem şaş`ıre wolyimpyiad kwacer, zıfede kemıh'uğe şaçe yiç'ıwopsır zereze`yiğeherer kaoştığ.
dmyitriy k'ok'orév tyi réspublyikexem ıç'yi wofyis'yialьne xase tyiexem zı guşıe zışamıoştığe 2007-re yil'esım l`ığe zıxel' épl'ıç'er kığel'eğoğağ. apew améryikem yis tyi l'epkeğuxer arı tyi ç'ım-sımığer zıkuteğeğer. ağebırakığe "No Sochi" lozung'ir adre xexes çérkésxem psınç'ew anesığ ıç'yi tyatejxer l'epseqodew ağeqodyi yaxek'u kızırafığağe h'uğe şağer zeredunaéu zel'yadğeşenım, çérkésyiér tetıy t'onım ıç'yi çérkés l'epk gupşıser zerexedğeh'onım yiamal şhaexem aşış h'uğe.
arı, tyi xek'u zıfede kemıh'uğe dexağe yiexer zereyağeqodırer şteğoyağ, awo, şaçe te tyiguuz zışıçat'ejığe tyi keqonığem yiguğap'exem şh'onterıme zışıpyixıştığe tyi kele şheağ, tyi xek'u ıguğ. cı çérkés l'epkım ıç'yi l'epkım yigukeç'ıjxem l'ıtenığe famışeu yiguğap'exeryi awoxınew faéştığex.
ét'anyi wurısıé fédéras'yiém ç'ımafe wolyimpyiadexem apay nah k'équre ç'ıp'abe yieze şaçe zıç'ıxaxığem polyityike wuşhağuxer yiağ. awojıre yil'esxem wurısıé fédéras'yiér 2018-re dunaé futbol zenekokuryi dıxetew yintérnas'yiwonal zenekoku pstewmyi şaçe zıgorewştew xéğahe ıç'yi putyin şéğejağew keralığo eşhetétxer pemıç' keralığoxem yal`ıqome şaçe şıoç'ex. ca ğogumç'e dunaé swowobşéstvem yişhak'us'' şaçe kalemre wurısıér zegotxew, zexetxew tırarığatxenew pıl'ıx.
mıxer aşeze yit'anyi zıbğuç'e yistoryiér mıterezew keğel'ağo, şaçe tyixek'u ıgou zereşıtır awoşefew, kawogupşısığe kebarxemç'e aş yi wujxer tırağeç'ıjınew pıl'ıx ıç'yi l'eh'an zefeşhafxem şıtheç'ağe l'epkxer ıç'yi tyatejxer zıwç'ığexeryi dıxetew, axer şaçe zyiyağe şıpkexer aou dunaém make areğau awo çérkésxem yaguğuyi yapşısyi kaş`ırep.
mı h'ure pstewmç'yi tyiéqolaç'exer keoğen feyağ.
awo status-kvor rénew kezğenejı şoyiğo tyi xasexer, xebzejxem atétew psewre worg'anyizas'yié tyiexer, wurısıé fédéras'yiém zışhe of şeh'u zézımıferexer, mı ofımç'yi s'ıhe zerafetımış`ıremç'e tıxağewkwağep.
şaçe wolyimpyiadexem apewçüjıre, yi yistoryiém ıç'yi yinéuşre mafexem fegumeç'ıre xeğegupsexer (patryiwotxer) s''ıf k'up s''ıquxew kağel'eğonım ıwjı yitığex. awo l'eşew zerexewkwağexer betémışeu kagurıoşt.
tyi xase pstewryi, polyityik k'upew tyie pstewryi ıç'yi gumızağe pstewryi, aş ıpeç'e zefıryaağe zegurımıonığexer şağezıéu, zefedew zedıreğaştew, «çérkésyiém yikele şheeğağew şaçe wolyimpyiadexem tıfaép» zıs''e platformem şızeuç'enxew ıç'yi 2014 şaçe wolyimpyiadexem pewçüjığenır çérkésxem raş`ılağe l'epseqodır ıç'yi çérkésyiér zeredunaéu zel'yadğeşenım yiğogou zereşıtır zexatşeu «şaçe wolyimpyiadexem tıfaép» zıs''e baner l'ag'eu dexıéğenım pay tışüace.
orepsawo çérkésew(adıg'e) tıkenejınım yi baner
orepsawo çérkésyiér
çérkésyiém yixeğegupsexer


|Пэнэшъу М.Г. Адыгэ шэн-хабзэр литературэм иурокхэм колледжым зэрэщызэрагъашIэрэр|
|04.02.2011 г.|

Пэнэшъу М.Г.
Адыгэ Хабзэр джэныкъо пашъхьэм щалэжьыгъэп, ащ ифаби ихьалэлыгъи лъэпкъым ихъишъэ зы lудэнакlэу хэщагъэ хъугъэ. Адыгэ Хабзэр жъонэкlуапlэми къарахыгъ, lашэр зыщышlэтыгъэ шъхьафитыныгъэ банэми къыщагъэхъагъ, тхьамыкlагъохэми хъярыми ащаухэсыгъ, хэгъэгу зэфэсхэми къащалэжьыгъ, тиорэди титхыди ащ иlофшlагъэх.
Къуекъо Налбый
Адыгэхэр дунаем анахь лъэпкъыжъэу, ицlыфышъхьэкlэ макlэу къытенагъэмэ ащыщых. Сэри ахэмэ зэу сащыщ – сыадыг, синыдэлъфыбзэр – адыгабзэ. Сыбзэ сигупсэ, сихабзэ сшlодах. Ау тилъэхъанэ пштэмэ, нахьыжъмэ къинкlэ тфаухъумэгъэ адыгэ шэн-хэбзэ дахэхэм чlэнэгъэшхохэр, зэхъокlыныгъэшхохэр афэхъугъэх. Уахътэм ижь фыртын псынкlэ ныдэлъфыбзэри ыгъэкlодыным ищынагъо къытшъхьарыхьагъ. Бзэм лъэпкъыр щегъаlэ, ныдэлъфыбзэр лъэпкъым ыпс. Цlыфым ыпсэ игъашl, идунай. Бзэм нахьыбэрэ рыгущыlэхэ къэси нахь бэгъашlэ мэхъу, лэжьыгъацэу чlыгу гъэбэжъум халъхьагъэр зэрэбагъоу лlэшlэгъу пчъагъэкlэ лъэпкъым ихъишъэ лъегъэкlуатэ. Тиадыгэ лъэпкъ ихъишъэ зынэсыщтыр непэ зэпхыгъэр тэры. Тыадыгэха? Лъэпкъым щыщэу зытэлъытэжьымэ, къэсыгъ уахътэ уасэ зыфэтшlыжьынэу, тишэн-зэхэтыкlэ дахэхэр, цlыфыгъэ шапхъэхэр, адыгагъэр къэдгъэгъунэнэу.
Адыгагъэр, цlыфыгъэр, намысыр адыгэ хабзэм игъогогъузэ къахьыгъ.
Дунаем къызтехъуагъэм щыублагъэу адыгэм тхыгъэ унашъоу щымыт шэн-хабзэр къыгъэгъунагъ. Нэмыкl цlыф лъэпкъыбэхэм тэ тиадыгэ хабзэ агукlэ апэблагъэу, ифэшъошэ лъытэныгъэ афарагъэшlыгъ. Ялlыхъужъныгъ, яшъуаш, якъэшъо дахэхэр, тым, ным шъхьэкlафэу фашlырэр, ябзылъфыгъэхэр къызэрагъэгъунэрэр, ясабыйхэр зэрапlурэр ашlогъэшlэгъонэу адыгэхэм афэгъэхьыгъэу къатхыжьыгъэр бэ. Тэ непэ пшъэрылъэу тиlэр ин дэд – Шъхьэлахъо Абубэчыр зэриlуагъэу: "Адыгэр адыгэу къэзгъэнагъэ адыгагъэр ары". А гущыlэхэм ямэхьанэ куу къыткlэхъухьэрэ сабыйхэм кушъэм щыублагъэу зэхахын фае, щысэу яlэн фае. Ащкlэ унагъоми, еджапlэ зэфэшъхьафхэми, хэтрэ адыгэ цlыфи зэфэдэу пшъэдэкlыжь ахьы.
Адыгагъэр, намысыр унагъом къыщежьэ. Ныбжьыкlэм ишэн псыхьагъэ зыщыхъурэ унагъом ихабзэ урамым къытырехьэ. Ижърэм сабыйхэм ягъэсэн яшэн-хабзэ зэтегъэуцон пылъыгъэхэр ныжъ-тыжъхэр арых. Ныбжьыкlэхэр лъэпкъым инеущрэ мафэу зэрэщытыр къагурыlозэ, пlуныгъэ амал зэфэшъхьафхэр агъэфедэзэ, ахэмэ lофышхо адашlэщтыгъэ, щыlэныгъэм чlыпlэ тэрэз щырагъэубытыным пылъыщтыгъэх. Джырэ дунае, "гъогур lухыгъ", шlугъэу тхэлъыр тышъхьамысэу зэтэтэкъокlы, зэгорэм тызэкlодылlэгъэ зэнэкъокъу мыухыжьым нэзым тырефылlэ. Хэкlыпlэу щыlэр бэ, ау ар бгъэцэкlэным пае, уздэlэпыlэщтыр ащ фэен фае.
Сэ адыгэ педагогическэ колледжэу Андырхъое Хъусенэ ыцlэкlэ щытым сырикlэлэегъадж. Непэ еджапlэм пшъэрылъ анахь инэу зэшlуихын фаер цlыфым ипlун-егъэджэн. Неущрэ мафэм илlыкlох ныбжьыкlэхэр, ахэм улэоу адэтшlырэм елъытыгъэщт тищыlакlэ рыкlощтыр. Ащ изакъоп, щыlагъэрэ, гуфэбэгъэ хьалэлыгъэрэ хэлъэу, гукlэгъу, акъылыгъэ зыхэлъ зекlуакlэкlэ ныбжьыкlэмэ уадэзекlомэ, цыхьэ зыфябгъэшlымэ, ар зэкlэ текlоныгъэу плъытэмэ хъущт. Цыхьэ къыпфэзышlырэм lоф нахь дэшlэгъошlу.
Лъэхъанэ чыжьэмэ къапкъырыкlызэ, къыднэсыжьыгъэ шэн-хэбзэ дахэхэр ныбжьыкlэхэм зэрахэтлъхьэщтым ипшъэрылъ зыщыдгъэцакlэхэрэм ащыщ адыгэ литературэм иурокхэр. Щыlэп цlыф лъэпкъ илитературэ рымыгушхоу. Тэ тинепэрэ литературэ хахъоу ышlыгъэм къытеты амал адыгэ цlыф лъэпкъым гъогоу къыкlугъэм тылъыплъэнэу. Мыщ дэжьым къыдэплъытэн фаер, произведениеу заджэхэрэм хэт образхэр, ахэр зыгъэгумэкlхэрэр ныбжьыкlэхэм алъыlэсынхэм мэхьанэшхо зэриlэр. Ныбжьыкlэхэм шlэныгъэ ябгъэгъотын плъэкlыщтэп, хъугъэ шlагъэу ахэр нэlуасэ зыфэпшlыхэрэмэ ядэхагъэ гу лъямыгъатэмэ. Жанрэу lоф зыдашlэрэ пэпчъ хэт адыгэ шэн-зекlуакlэхэу, цlыф зэфыщытыкlэ дахэхэу къыхафэхэрэр къыхагъэщынхэр, атегущыlэнхэр, яшlошъхэр къыраlолlэнхэр алъэкlэу есэнхэм пае, лъэпкъ хабзэм хэшlыкl афыряlэн фае. Мы пшъэрылъхэм язэшlохын адыгэхэм бэшlагъэ къызаугупшысыгъэр. А амалхэм ащыщхэу анахьэу зишlуагъэ къакlорэр жэрыlо творчествэр, анахьэу пшысэхэр ары. Адыгэхэм япшысэхэр къызэрыкlоу щытхэп, уахътэм сабыир зэригъэуцорэ ныбжьым елъытыгъэу, лъэпкъым, лlакъом, хэкум, хэгъэгум мэхьанэу яlэр зэхырагъэшlыкlы. Ицlыкlугъом къыщегъэжьагъэу, lофшlэным фапlу, фалэжьы.
Пшысэу ныдэлъфыбзэ дахэкlэ къэIотагъэм, бзэм иlашlугъэ зэхыуегъашlэ, емрэ шlумрэ, дэгъумрэ дэимрэ, шъыпкъэмрэ пцlымрэ, хъущтымрэ дэдзых пшlын фаемрэ къыбгурегъаlо. Пшысэм едэlугъошlу, гъэшlэгъоны. Кlэухым сыдигъуи шlур щытекlо. Пшысэхэм ащыгъэфедэгъэ гущыlэжъхэм уалъыплъэныр гъэшlэгъон дэд. Ахэр губзыгъэу къыбдэгущыlэх, къыоушъыих, къыодэхашlэх, щыlэныгъэм ехьылlэгъэ зэфэхьысыжьхэр уагъэшlы. Пшысэхэм язэгъэшlэгъу уахътэ гущыlэгъур нахьыбэм зыер студентхэр ары. Ахэм яцlыкlугъом щыублагъэу зэсэгъэ пшысэхэм яеджэни, язэхэфыни къин къащыхъурэп, абзэ къегъэбаи ныдэлъфыбзэм иlашlугъэ зэхарегъашlэ, фэкъулаеу янэ-ятэхэр, яжъхэр, яупчlэжьэгъухэу щыlэнхэу, лъытэныгъэ зэфашlыжьынхэу, яlорэ яшlэрэ зэтефэу псэунхэм фегъасэх. Пшысэхэм кlуачlэу яlэм нахь макlэп адыгэ орэдыжъхэм пlуныгъэ мэхьанэу апкъырылъыр. Ау ахэм яеджэн, язэхэфын дэдзых бэшlагъэ зыхъугъэр. Илъэсишъэ пчъагъэкlэ ахэр лъэпкъым зэхилъхьагъэх, ыугъоигъэх, ахэмкlэ игушlуагъуи, игукlаи къыриlотыкlыгъэх, лlыхъужъхэм ящытхъу афиlуагъ, къэрабгъэм ифэшъуашэ бжьыгъэ тырилъхьагъ.
Орэдым икlуачlэ зэхашlэным пае, ахэм ядэlун амал студентхэу едгъаджэхэрэм яlэн фае. Дэгъугъэ ащкlэ музыкальнэ факультетым ишlуагъэ къакlощтыгъэмэ, ижърэ орэдхэр ныбжьыкlэхэм къаlохэу студентхэм зэхахын амал яlагъэмэ. Ащ изакъоп, университетым исурэтышlэхэм явыставкэхэр, тарихълэжь хъущт студентхэм яlофшlагъэ анахь дэгъухэу адыгэ шэн-хабзэм къытегущыlэхэрэм колледжым истудентхэм, кlэлэеджакlохэу адыгэ шъолъырым исхэм нэlуасэ зыфашlынэу амал яlагъэмэ. Непэ техническэ lэпыlэгъоу къежьагъэр бэ, ахэмэ зэу ащыщ компьютерыр. Зымкlэ дэгъу, lофыбэ къегъэпсынкlэ, литературэм иурокхэм нэрылъэгъоу къащыбгъэлъэгъон, зэхябгъэхын плъэкlыщтхэмкlэ Ιэрфэгъу. Блэкlыгъэ илъэс еджэгъум, материал зэхэугъоегъэ гъэшlэгъонхэр зыфэдгъэфедэхэзэ, Шхьаплъэкъо Хьисэ, Жэнэ Къырымызэ ятворчествэ фэгъэхьыгъэ литературнэ хьакlэщхэр адыгэ литературнэ кружокым хэт студентхэм акlуачlэкlэ, педколледжым щызэхэтщагъэх. ХьакΙэщым къекΙолΙэгъэ кΙэлэегъаджэхэми, студентхэми зыкъэшΙынхэр агу рихьыгъэх, пΙуныгъэ кΙуачΙэу апкъырылъыр къыхагъэщыгъ, тегущыΙагъэх.
Зымкlэ компьютерыр дэи, тихабзэ къемыкlурэ шэн-хэбзэ мышъомылхэр къызхахынэу ныбжьыкlэхэм интернетым ралъагъорэр бэ. Уахътэр къэбгъэуцун плъэкlыщтэп, шΙэгъэн фаеу тиΙэр оlо зэпытэу уедэlужькlи зэблэхъун щыlэп, ау амалэу щыlэр зыфэдгъэфедэшъун фае. Сенэгуе ишlуагъэ къэкlонкlэ, хъишъэм инэкlубгъохэм, адыгэ-шэн хабзэ дахэхэм къатегущыlэрэ статьяхэм, архивнэ документ гъэшlэгъонхэм яматериалхэм, адыгэ тхылъыкlэу къыдэкlыгъэхэм, национальнэ проектхэм, хэхэс адыгэхэм яхьылlэгъэ материалхэм, купэу "Жъыу"-м (пащэр Гъукlэ Замудин) къыдигъэкlыгъэ альбомым тетхэгъэ орэдыжъхэм, къэшъо мэкъамэ дахэхэм, ащ тхыгъэ гуадзэу Унэрэкъо Раерэ Пашты Мадинэрэ фашlыгъэхэм, I-9-рэ классхэм апае къыдэкΙыгъэ "Адыгэ хабзэ" зыфиΙорэ тхылъхэм яматериалхэм (авторхэр: Унэрэкъо М., Унэрэкъо Р.), ыкlи нэмыкlыбэу, лъэпкъымкΙэ гъэсэпэтхыдэ хъущт материалхэм интернет сайтхэм нэlуасэ защыфэтшlышъунэу амал тиlагъэмэ. Непэ зэрэреспубликэу тиlэп анимацием икъоу lоф дэзышlэн зылъэкlыщт специалистхэр, а лъэныкъом lоф дэтымышlэмэ дэдзых мэхъу сабыйхэм зы пlуныгъэ амалэу адызетхьан тлъэкlыщтыр, хэткlи шъэфэп ахэр непэ зэплъырэ мультфильмэхэр.
Непэ лъэпкъым къырыкlощтым ыгъэгумэкlхэу, гъогууанэ къызэпызычи къэкΙогъэ хэхэс тилъэпкъэгъухэм абзэ къызэтырагъэнагъ. Тэ тигугъапΙэмэ зыдэгъэзагъэр чылэр ары. Адыгэ гущыΙэжъым еΙо: "Жъы зимыlэм кlэ иlэп". Тигупсэ ныжъ-тыжъ губзыгъэхэу тыбзи тихабзи къэзгъэгъунагъэхэм яΙэпыΙэгъу тищыкΙагъ, чылэм тынэгу фэтэжъугъэгъаз, тыбзэ изэгъэшlэн, шэн-хабзэмэ якъэухъумэн кушъэ лъапэм щытэжъугъэубл, кΙэлэцΙыкΙу ΙыгъыпΙэхэм адыгабэзэр ачΙэлъын фае. Ныдэлъфыбзэм изэгъэшΙэн Республикэу узщыпсэурэм сыхьатитΙу къыретыкΙэ бзэр къызэтебгъэнэн плъэкlыщтэп, тхылъэу адыгабзэкlэ къыдэкlыщтхэм яджэн дгъотыжьыщтэп, бзэр зымышΙэрэм ихабзи ышΙэрэп. "Шыпэр кlуагъэу шышъхьэм улъэбэнэжькlэ пкlэ иlэп". Марджым игъу! Уахътэм диштэу, тисабыйхэр адыгэ-шэн хабзэм тетэу зыщытпlун Адыгэ еджапlэ тищыкlагъ. Тилъэпкъэгъу сабый lушхэм гъогур ятыгъэн фае, амал зиlэ цlыфхэм ар апшъэ ралъхьажьымэ, тинеущ зэпхыгъэщтхэр ахэр арых.
Сигущыlэ кlэух фэсшl сшlоигъу Шэуджэн Мурат иусэкlэ.
Черкесы – один из древних народов на земле с уникальной культурой, сводом неписаных правил "Адыгэ Хабзэ", что подразумевает под собой совокупность лучших нравственных качеств, которые должны быть в человеке, считающим себя черкесом. В современном мире нормы "Хабзэ" претерпевают изменения, происходит унификация образа жизни народа, стирание культурных поведенческих стереотипов. В связи с этим, возникает необходимость возрождения и развития национального самосознания черкесов, регуляции их поведения во всех областях общественной жизни по правилам, установленным "Адыгэ Хабзэ".
Необходимо отметить особую роль черкесской (родной) литературы, на которую возложены задачи по воспитанию молодежи в духе национальных традиций, с учетом сложных правил неписаного морально- этического кодекса, основанных на принципах ""адыгагъэ". Неоценимо изучение устного народного творчества черкесов, в котором отражены национальные явления, являющиеся своеобразной философией народа. Новые возможности достижения положительных результатов в изучении и сохранении черкесского (родного) языка, дает использование компьютерных технологий. Использование интернет сайта в целях ознакомления людей с культурным наследием черкесов, с их нравами и обычаями послужили бы воспитанию уважения к народу, развития чувства понимания и уважения других культур, воспитанию толерантности и гуманного межнационального общения.
|След. »|


Karakter boyutu :
NEHAY RUSLAN (НЭХЭЕ РУСЛЪАН)
24 Haziran 2015 Çarşamba Saat 17:26
NEHAY RUSLAN
25 haziran 1941'de Voçepşiy köyünde doğdu.
Adığe Devlet Öğretmen Enstitüsü Filoloji Fakültesi'ni 1967 yılında bitirdi.Adığey radyo televizyon komitesinde on yıl süreyle redaktör olarak çalıştı.M.Gorki Edebiyat Enstitüsü yüksek edebiyat kurslarını 1979 yılında bitirdi."Sosyalist Adığey" gazetesinde çalıştı.1984-1995 yılları arasında Adığe Yazarlar Birliği'nde edebiyat danışmanı ve sekreter olarak görev yaptı.Son yıllarını A.C.Radyo Televizyon Kurumu'nda çalışarak geçirdi.1997 yılında yaşama veda etti.
Nehay Ruslan'ın eserleri 1960 yılından beri yayımlanıyordu.
Şiir,poema ve öykülerinin yer aldığı kitapları adığece çıkardı. "Gün aydınlıkla başlar"-1969, "Çağrı"-1971, "Deniz kuşları"-1972,"Şelale"-1977,"Sürekli geliyor"-1980, "Ocağın ateşi"-1983, "Güneşli yağmur"-1986, "Kırmızı atkı", "Aydınlık gökyüzü"-1990,"Yaşamın sabahı"-1991.Öykülerinin yer aldığı kitabı "Girdap "-2002.
Ruslan'ın şiir ve poemalarının yer aldığı rusça kitapları da çıktı. "Babamın kuyusu"-1980, "Anneme dair"-1981, "Kaderin rüzgarları"-1995.
Nehay Ruslan'ın şiirleri Ukrayna'da da basıldı."Smena","Moskova","Don", "Rodnik", "Kafkasın mavi dağları","Kafkası seviyorum" adlı dergi ve almaklarda yayımlandı.Birçok şiiri kompozitörlerce şarkı olarak bestelendi.
Nehay Ruslan 1975 yılından beri R.F.Yazarlar Birliği üyesiydi.
НЭХЭЕ РУСЛЪАН
Нэхэе Руслъан Мыхьамодэ ыкъор къуаджэу Очэпщые мэкъуогъум и 25-рэм 1941-рэ илъэсым къыщыхъугъ.
Гурыт еджап1эр къызеухым колхозым щылэжъагъ.Нэужым Мыекъуапэ дэт мэкъумэщхъызмэт
техникумым ч1эхьэгъагъ,ау ар къымыухызэ,Адыгэ къэралыгъо к1элэегъаджэ институтым ифилологическэ факультеты 1962-рэ илъэсым к1ахьи,1967-рэ илъэсым къыухыгъ.Адыгэ хэкум телевидениемрэ радиомрэк1э икомитет иредакторэу Руслъанэ илъэсипш1эу 1оф щиш1агъ.М.Горкэм ыц1э зыхьырэ литературнэ институтым и Апшъэрэ литературнэ курсхэр 1979-рэ илъэсым къыухыгъ.Хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иредакцие и1офыш1агъ.1984-рэ илъэсым къыщегъэжъагъэу Адыгеим итхак1охэм я Союзы литературнэ упч1эжъэгъу 1офыш1эу щыригъажъи,нэужым пщэдэк1ыжъ зи1э исекретарэу 1995-рэ илъэсым нэс лэжъагъэ.Аужырэ илъэсхэм Адыгэ Республикэ телерадиокомпанием и1офыш1агъ.
Нэхэе Руслъан ытхыхэрэр 1960-рэ илъэсым къыщыублагъэу хиутыщтыгъэх.
Усэхэр,поэмэхэр,рассказхэр дэтыхэу тхылъхэр Руслъанэ адыгабзэк1э къыдигъэк1ыгъэх: «Мафэр нэфым къыщежъэ»-1969, «Джэмакъ»-1971, «Хыбзыухэр»-1972, «Псыкъефэх»-1977, «Къэк1озэпыт»-1980, «Джэныкъо маш1у»-1983, «Тыгъэ ошх»-1986, «Косынкэ плъыжъ»-1987, «Ошъогу нэф»-1990, «Гъаш1эм ипчэдыжъ»-1991.Рассказхэмрэ повестхэмрэ зыдэт тхылъэу «Псыархъуан»-2002.
Руслъан иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ зыдэт тхылъхэри урысыбзэк1э къыдэк1ыгъэх. «Колодец отца»-1980, «Слово о матери»-1981, «Ветры судьбы»-1995.
Нэхэе Руслъан ытхыгъэмэ ащыщхэр Украйнэм щыхаутыгъэх,Журналхэу «Смена», «Москва», «Дон»,альманахэу «Родники»,сборникхэу «Синие горы кавказа»-Нальчик,1982, «Люблю я кавказ»-1988 зыфи1охэрэм къадэхьагъэх.Руслъанэ иусабэхэр адыгэ композиторхэм орэдышъомэ аралъхьагъэх.
Нэхэе Руслъан Урысие Федерацием итхак1охэм я Союзы 1975-рэ илъэсым щыублагъэу хэтыгъ.
Bu haber toplam 1548 defa okundu.


Karakter boyutu :
BERETAR HAMİD (БЭРЭТЭРЭ ХЬАМИД)
10 Temmuz 2015 Cuma Saat 16:28
BERETAR HAMİD
Beretar Hamid 9 temmuz 1931'de Kazanakuey köyünde doğdu.1958 yılında Moskova M.V.Lomonosov üniversitesi gazetecilik fakültesini bitirdi.1958-1960 yıllarında A.V.Lunaçarski tiyatro enstitüsünde Adığe gurubunu okuttu.Daha sonraları "Sosyalist Adığey", "Adıgeyskaya Pravda", "Sovetskaya Kuban" gazetelerinde ve Krasnodar Yazarlar Birliği'nde çalıştı.1969 yılında tarih bilimleri kandidatı oldu.Bununla birlikte Kuban tarım enstitüsü yabancı öğrenciler bölümünde toplumsal bilimler dalında öğretmen ve yönetici olarak 1985 yılına kadar görev yaptı.1985 yılından itibaren Adığe Devlet Üniversitesi ülke tarihi bölümünde doçent ve profesör olarak çalıştı.
Beretar Hamid şiir ve poemalarının yeraldığı kitaplar çıkardı. "Şafak"-1957, "Baharın başlangıcındaki söz"-1960, "Güneş ışıncığı"-1964,"Yeni gün"-1969, "Desen"-1972, "Köyün tarihi"-1974, "Beşik şarkısı"-1975, "Yalnız aşk"-1977, "Uzaktaki sınırlar"-1981, "Paylaşılamayan pay"-1983, "Kurumayan çeşme"-1986, "yenigünün sabahı"-1987, "her şey senin için"-1991, "Sonbahar yaprağı"-1993, "Güneşli patika"-1994, "Kanatlarım"-1999.
Tiyatro eserlerinin yer aldığı "Piyesler" adlı kitabını 1964 yılında çıkardı.
Beretar Hamid şiir ve poemalarının yer aldığı Rusça kitaplar da çıkardı. "İslamey"-Krasnodar,1965, "Taş ağlamaz"-Moskova 1968, "Dağlardaki patika"-Krasnodar,1971, "Senin iyi arkadaşın"-Moskova,1974, "Asırlar kıyıları bağlıyor"-Krasnodar,1978, "Dedemin elma ağacı"-Krasnodar,1984, "Senin ismin"-Moskova,1985 bunlardandır.
Rus yazarı Pavel Rezinkov ile birlikte yazdıkları "Köyün kızı" adlı deneme kitabını 1964 yılında Mıyekuape'de yayımladı.
Şiirlerinden bazıları kompozitörlerce şarkı olarak bestelendi.
Anhel Gimer'in piyesi "İnsan ve kurt",A.Ostrovska'nın eserleri "Meteliksizken gelen altın","Kediye hergün bayram değil"i adığeceye çevirdi ve bu eserler adığe tiyatrosunca sahnelendi.
Çeşitli zamanlarda Kosta Hetagurov,Korney Çukovska,Kuliyev Kaysın,Çışeko Alim,Hohlov Sergey'in şiirlerini Adığeceye çevirdi.1989 yılında Şota Rustaveli'nin ünlü poeması "Kaplan kürklü şövalye " yi adığeceye çevirip kitap olarak yayımladı.
Beretar Hamid Adığe Cumhuriyeti halk şairi,Rusya Federasyonu saygın kültür çalışanıdır.1962 yılından beri R.F.Yazarlar Birliği üyesiydi.
1995 yılında yaşama veda etmiştir.
Not: Ş.Abu'nun A.C.yazarları kitabından alınmıştır.
БЭРЭТЭРЭ ХЬАМИД
Бэрэтэрэ Хьамид Яхье ыкъор Къэзэнэкъуае бэдзэогъум и 9-м 1931 илъэсым къыщыхъугъ.Гурыт еджап1эр Хьамидэ тыжъын медалк1э къыухыгъ.Зы илъэсрэ к1элэегъаджэу 1оф ыш1агъэу Москва дэт университетэу М.В.Ломоносовым ыц1э зыхьрэм ч1ахьи,журналистикэмк1э ифакультет 1958-рэ илъэсым къыухыгъ.1958-1960-рэ илъэсхэм театральнэ искусствэмк1э къэралыгъо институтэу А.В.Луначарскэм ыц1эк1э щытым адыгэ студиеу къызэ1уахыгъэм щыригъэджагъэх.Ащ ыужьрэ илъэсхэм хэку гъэзетхэу «Социалистическэ Адыгей», «Адыгейская правда»,краим игъэзетхэу «Советская кубань» зыфи1охэрэм,Краснодар краим иписательхэм яорганизацие 1оф ащиш1агъ.1оф ыш1эзэ,МГУ-м журналистикэмк1э иаспирантурэ къыухыгъ.1969-рэ илъэсым тарихъ ш1эныгъэхэмк1э кандидат хъугъэ.Ащ щегъэжъагъэу Кубанскэ мэкъумэщхъызмэт институтым 1эк1ыб хэгъэгу къик1ыгъэ студентхэр зыщеджэрэ факультетым обшественнэ ш1эныгъэхэмк1э икафедрэ ик1элэегъаджэ шъхьа1эу,идоцентэу,ипащэу лэжъагъэ 1985-рэ илъэсым нэс.1985-рэ илъэсым къыщегъэжъагъэу Адыгэ къэралыгъо университетым хэгъэгу тарихъымк1э икафедрэ идоцентэу,нэужым ипрофессорэу 1оф ыш1агъ.
Хьамидэ иусэхэр ипоэмэхэр зыдэт тхылъхэр къыдигъэк1ыгъэх.Ахэр: «Нэфылъ»-1957, «Гъэтхэпэ псалъ»-1960, «Тыгъэнэбзый»-1964, «Шъыхьэкъотх»-1967, «Мэфак1»-1969, «Хъырахъищ»-1972, «Чылэм итхыд»-1974, «Кушъэ орэд»-1975, «Ш1улъэгъу закъу»-1977, «Гъунэпкъэ чыжъэхэр»-1981, «1ахь мыгощ»-1983, «Псынэк1эчъ мычъэкъожъ»-1986, «Мэфак1эм ипчэдыжъ»-1987, «Зэк1э ощ пай»-1991, «Бжыхьэ пк1ащ»-1993, «Тыгъэпс лъагъу»-1994, «Тамэу къызготыр»-1999.
Хьамидэ идраматургическэ произведениехэр дэтыхэу «Пьесэхэр» ы1оу 1964-рэ илъэсым тхылъ шъхьафэу къыдигъэк1ыгъ.
Хьамидэ иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ зыдэт тхылъхэр урысыбзэк1и къыдэк1ыгъэх: «Исламей»-Краснодар,1965, «Камень не плачет»-Москва,1968, «Тропинка в горы»-Краснодар,1971, «Твой добрый друг»-Москва,1974, «Века соединяют берега»-Краснодар,1978, «Яблоня деда»Краснод ар-1984, «Имя твое»-Москва,1985.
Урыс тхак1оу Резинков Павел игъусэу усэк1э тхыгъэ очеркэу «Дочери аула» ыц1эу 1964-рэ илъэсым Мыекъуапэ къыщыдигъэк1ыгъ.
Бэрэтэрэ Хьамидэ иусэхэм ащыщхэр адыгэ композиторхэм орэдышъомэ аралъхьагъэх.
Хьамидэ Анхел Гимер ипьесэу «Человек и волк», А.Островскэм ытхыгъэхэу «Не было ни гроша да вдруг алтын», «Не все коту маслнница» зыфи1охэрэр адыгабзэк1э зэридзэк1ыгъэх,Адыгэ драматическэ театрэми ыгъэуцугъэх.Охътэ зэфэшъхьафхэм адыгабзэм рилъхьэхи къыхиутыгъэх Коста Хетагуровым,Корней Чуковскэм,Къайсын Къулый,К1ышъэкъо Алим,Хохлов Сергей яусэхэр.1989-рэ илъэсым Шота Руставели ипоэмэ ц1эры1оу «Витязь в тигровой шкуре» зыфи1орэр адыгабзэк1э зэридзэк1ыжьи къыдигъэк1ыгъ.
Бэрэтэрэ Хьамидэ Адыгэ Республикэм инароднэ поэт,Урысие Федерацием культурэмк1э изаслуженнэ 1офыш1,Урысием итхак1охэм я Союзы 1962-рэ илъэсым къыщегъэжъагъэу хэтыгъ,къэралыгъо премиехэр афэгъэшъошэнхэмк1э Адыгэ Республикэм и1э комиссием итхьамэтагъ.
Bu haber toplam 1880 defa okundu.


Илъэс 25-рэ хъугъэ
2017-рэ илъэсым щылэ мазэм и 8-м монополием пэшIуекIорэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ыныбжь илъэс 25-рэ зэрэхъугъэр хигъэунэфыкIыгъ.
Монополием пэшIуекIорэ къулыкъум итарихъ 1990-рэ илъэсым къыщежьэ, ащыгъум апэдэдэ федеральнэ антимонопольнэ къулыкъур — РСФСР-м антимонопольнэ политикэм ыкIи экономикэ структуракIэм IэпыIэгъу афэхъугъэным и Къэралыгъо комитет агъэпсыгъ. 1991-рэ илъэсым апэрэ антимонопольнэ законэу — «РСФСР-м нэкъокъонымкIэ ыкIи бэдзэр щапIэхэм монополием иIофшIэн гъунапкъэхэр фэшIыгъэнхэр» зыфиIорэр зэхащагъ. Монополием пэшIуекIорэ хэбзэгъэуцугъэр тикъэралыгъокIэ ащ къыщежьэ. А илъэс дэдэм тикъэралыгъо исубъектхэм зэкIэми чIыпIэ гъэIорышIапIэхэр ащагъэпсынхэу унашъо ашIыгъ. 1992-рэ илъэсым монополием пэшIуекIорэ Адыгэ чIыпIэ гъэIорышIапIэр агъэпсыгъ.


Адыгеим экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ иминистрэ ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэщтыр агъэнэфагъ
13.03.2017
Адыгеим и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат и УказкIэ Адыгэ Республикэм экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ иминистрэ ипшъэрылъхэр ыгъэцэкIэнэу Олег Топоровыр ыгъэнэфагъ. Ащ ыпэкIэ республикэм иэкономикэ ищынэгъончъагъэ ылъэныкъокIэ ащ Iоф ышIэщтыгъ.
КъумпIыл Мурат IофшIэным епхыгъэ зэIукIэгъоу ащ дыриIагъэм министерствэм ипэщакIэ Iофэу зэшIуихыщтым илъэныкъо шъхьаIэхэр щыфигъэнэфагъэх ыкIи Олег Топоровым IэпэIэсэныгъэу, опытэу иIэ хъугъэр пшъэдэкIыжь ин зыхэлъ IэнэтIакIэу фагъэшъошагъэм зэрэщигъэфедэщтхэм ицыхьэ зэрэтелъыр риIуагъ.
КъумпIыл Мурат къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, Адыгэ Республикэм экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ и Министерствэ къэралыгъо программабэхэм язэшIохын изэхэщакIоу щыт. Республикэм иэкономикэ изытет елъытыгъ социальнэ лъэныкъо пстэуми хэхъоныгъэу ашIыщтыри.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат министерствэм ипэщакIэ игъо филъэгъугъ республикэм ихэхъоныгъэкIэ амалыкIэхэр къэгъотыгъэнхэм ынаIэ тыригъэтынэу.
«Министерствэм ыпашъхьэ ит пшъэрылъ инхэм ягъэцэкIэн кIочIакIэ хэплъхьанэу тыпщэгугъы. Анахь шъхьаIэр — экономикэм ихэхъоныгъэ зыпкъ-итыныгъэ нэшанэ иIэныр ары. НепэкIэ Адыгеим отраслэ гъэнэфагъэхэр иIэх, предприятие инмэ Iоф ашIэ, ахэм IэпыIэгъу ятыгъэным мэхьанэшхо иIэу щыт. Ащ дакIоу непэ гухэлъыкIэхэр пхырыщыгъэнхэ фае, уахътэм къыгъэуцурэ Iофыгъохэм язэшIохын екIолIэкIакIэ ищыкIагъэу щыт, джащ фэдэу республикэм инвестициехэр нахьыбэу къихьанхэм тынаIэ тедгъэтын фае», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, стратегическэ инициативэхэм я Агентствэ нахь чанэу дэлэжьэгъэн фае, Шъачэ щыкIогъэ форумым щызэдаштэгъэ проектхэр тхылъыпIэм къытемынэжьынхэмкIэ, республикэм ифедэ хэлъэу ахэр зэшIохыгъэ хъунхэмкIэ Iофтхьабзэхэр зехьэгъэнхэ, производствакIэхэр къызэIухыгъэнхэ фае.
Джыри анахь мэхьанэшхо зиIэ лъэныкъохэм ащыщэу хэмыгъэунэфыкIыгъэ хъущтэп бизнес цIыкIумрэ гурытымрэ IэпыIэгъу ятыгъэн, административнэ пэрыохъуныгъэхэр щыгъэзыегъэнхэ, зэнэкъокъуныгъэ азыфагу илъынымкIэ амалхэр ягъэгъотыгъэнхэ зэрэфаер.
Адыгэ Республикэм экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ иминистракIэ республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм цыхьэу къыфишIыгъэм пае къызэрэфэразэр къыхигъэщыгъ ыкIи къыгъэгугъагъ Адыгеим ифедэ зыхэлъ Iофэу ыгъэцэкIэщтымкIэ ишIэныгъи, ыкIуачIи икъоу къызыфигъэфедэнхэу.
Топоров Олег Геннадий ыкъор 1974-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 30-м Краснодар краим ит къалэу Хъыдыжъ къыщыхъугъ. Апшъэрэ гъэсэныгъитIу иI. Сэнэхьатхэу «тарихъыр» зыфиIорэмрэ «юриспруденциемрэ» Адыгэ къэралыгъо университетым щызэригъэгъотыгъэх. 1996-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2017-рэ илъэсым нэс экономикэм ищынэгъончъагъэ ылъэныкъокIэ дзэ къулыкъур контрактым тетэу ыхьыгъ, запасым щыIэ полковник.


|Адыгэхэм я фитыныгъэ зэкъот и джэпсалъэ|
|23.02.2011 г.|

Лъытэныгъэрэ ш1уълъэгъугъэшхорэ зыфыти1э тилъэпкъэгъухэр! Туркиер бэш1агъэу зэхъок1ыныгъэшхохэр зыщыщек1орэ уахътэм ихьагъэ. Сосяльнэ класэу хэгъэгум ис зэпстэум зэхъок1ныгъэхэм я фэмэбжымэ атырихьагъ. И 1офы гъунэ лъызыфырэхэм зэхъок1ыныгъэхэм гъэхъагъэхэр щаш1ы. Ар ищхьа езымпэсыжхэрэм а1эк1элъ т1эк1ори аш1ок1оды.
Лъытэныгъэрэ ш1уълъэгъугъэшхорэ зыфыти1э тилъэпкъэгъухэр!
Туркиер бэш1агъэу зэхъок1ыныгъэшхохэр зыщыщек1орэ уахътэм ихьагъэ. Сосяльнэ класэу хэгъэгум ис зэпстэум зэхъок1ныгъэхэм я фэмэбжымэ атырихьагъ. И 1офы гъунэ лъызыфырэхэм зэхъок1ыныгъэхэм гъэхъагъэхэр щаш1ы. Ар ищхьа езымпэсыжхэрэм а1эк1элъ т1эк1ори аш1ок1оды.
2009 гъэм лъэпкъхэм зыфаехэр фитэу къа1оным ык1и я лъэпкъ ахъумэным фэгъахьыгъэ «дэмократик еплъык1э програм» мэм гъэш1эгъонышхо къытщыхъоу тина1 теддзагъ ык1и тыщыгугъугъ. Непэ къызнэсыгъэм къэралъыгъо 1эщхьатетхэм аушъэфыпэтыгъэу щымы1эу алъытэтыгъэ лъэпкъхэр щы1эу лъытэныгъэри зэрафэшъуащэр къызэра1орэр, къэралъыгъомрэ лъэпкъхэмрэ зэдырамы1э зэпыш1эныгъэхэр зэдаш1ын пае купк1 зи1э лъэбэкъоу тэлъытэ.
Култур зэфэщхьафхэр зи1э лъэпкъхэм къэралыгъо л1ык1охэр ахэтыжхэу зэдаш1ыгъэ зэ1ук1эхэм тыгуш1озэ тапэк1эрыплъыгъ... Тэри игъо къыднэсын ты1уи тыгугъуагъ. Сыдыгъо фитыныгъэхэм я гугъу къаш1ым "Курт, Лаз, Адыгэ..." а1озэпытызэ къа1орэ дежьыуым тигъэгугъуагъ. Ау... Аузэ игъо ик1ыгъ... Иджы тыкъызнсыгъэм тигугъохэр хьаулые зэрэхъугъэгъэр нафэу тэлъэгъу. Непэ нэс къэралыгъо л1ык1ом яхаз нэмы1эми ти 1оф фэгъахьыгъэу типчъ1упэ къы1ухьагъэп. Парти л1ык1охэу тихасэхэм къеблэгъагъэхэм гущэ1э дахэхэр къытфапчъи бзэхыжыгъэх. Тикултурэ зыхъумэн ар лъызгъэк1отэн лъэбэкъу закъо адзыгъэу тылъэгъугъэп... Мары джы щэ1эныгъэу къытхэлъэр тыфызэте1эжэжрэп. Игъонэмысы лъэпсэ ичъыгъоу тызхагъэфагъэм сыд фэдиз джыри тызпэк1эрыплъытэр? Джы мы упк1эу къэтэджыгъэм зыщызэш1отхыт к1ып1эр зыдэтэш1эжы. Ти лъэпкъ и 1оф тытезгъэплъэхъук1ырэ, тызгъэхьаулыерэ политикэхэр щыдгъэзыен, лъэпкъ фитыныгъэхэр зы1экэдгъахьан пае, Адыгэу, Азыгъэу, Чъэркэсэу тыкъызэрэнэтым тызэрэк1эхъопсырэр ти мэкъэлъэшъы 1этыгъэджэ зэрэдунаеу ядгъэ1ун пае мары джы урамхэм тадахьа!
Уэ Кафкас лъэпкъхэр! Уэ Адыгэхэр!
Адыгэхэм Я Фитыныгъэ Зэкъот зиц1эу мы 1организэр, ищхьаджэ зигугъу къэтш1ыгъэ упк1эу къэт1этыгъэхэр рызэш1отхын пае зэхэтщагъ. Хэт мыхэр ш1оу шъукъык1эмупк1. Шъуш1эн фае закъор мы организэр Адыгэхэр ары зэхэзыщагъэр. Гугъо къабзэрэ гукъабзэрэ зи1э Адыгэхэр...
Уэ Кафкас лъэпкъхэр! Уэ Адыгэхэр! Адыгэхэм Я Фитыныгъэ Зэкъот, зы куп закъом, зы хэсэ закъом е зы идеа закъом и1эмыкэ илъэп. Ау Адыгэхэм Я фитыныгъэ Зэкъот зыфат1орэр, хэсэ зэпстэуми, орган зэпстэуми, идэа зэпстэуми я л1ыкохэр хэтыжэу, дэмократик органэу ти лъэпкъ 1офхэр зэрифэтых.
Адыгэхэм Я фитыныгъэ Зэкъотым и на1 зытыридзагъэр; Анкарам и къэралыгъо унэхэм зиц1э щамы1орэ Адыгэ лъэпкъхэм я на1 тырядгъэдзэнэр ары.
Адыгэхэм Я фитыныгъэ Зэкъотым и мисюн; ц1ыф жъугъэхэр зыхэлажэрэ дэмократик зэ1ук1эхэмджэ ти лъэпкъ упк1эхэр къи1этынэр ары.
Адыгэхэм Я фитыныгъэ Зэкъотым и визюн; къэралыгъо хэбзэм тибзэджэ гъэсэныгъэ зэдгъэгъотыным ык1и тибзэджэ радюрэ тэлэвизюн къызэ1уихыным и 1ахь хищ1ахьым зэрэфаер ары.
Адыгэхэр!
Тихэкогъухэр!
Адыгэхэм Я фитыныгъэ Зэкъот мы упк1эу къэтэджыгъэхэм я зэш1охын фэгъахьыгъэу и япэрэ митинг Март мазэм и 13 Анкара щызэхищэт. Сахьатэр 14:00-м ехъул1эу Сыхьием тыщежэн Ататурк Булварым тытетэу Кызылайм фэтыузэнк1ыт. Гувэнпаркым тилъэпкъ и щык1агъэхэр щыдгъэ1ут.
Мы зэ1ук1эм упк1э закъоу къэт1этыгъэр Адыгэхэм янэдэлфыбзэджэ гъэсэныгъэ зэрагъэгъотыным ык1и радюрэ тэлэвизюнрэ къафызэ1уахыным, хабзэмрэ хьукмэтымрэ лъэубэкъухэр адзыным зэрэфаер ары!
Тилъэпкъэгъухэр тикъощхэр! Усак1ом зэри1уагъэу:
Тыгъосэрэ мафэхэр пчъыхьап1э щынэгъуагъ.
Неущэрэ мафэхэр къэмык1онджи мэхъу.
Ау джым, игъо дэд!
Арышъ;
Шъуеблагъи; Март мазэм и 13 м Анкарам и урамхэм и мэйданхэм адиз тыжъугъэхъу!
Шъуеблагъи; тызымлъэгъухэрэм зятэжъугъэлъэгъу.
Шъуелагъи; Уэрэпсэу тибзэ! Уэрэпсэу тикултурэ!
Адыгэу, Азыгъэу тыкъэнэн тыфае тэжъугъа1у,тыфэжъугъэбан!
АДЫГЭХЭМ Я ФИТЫНЫГЪЭ ЗЭКЪОТ
|« Пред.||След. »|


Испание, е Королыгъоу Испание – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Мадрид. ЦIыфэу нэбгырэ млн 47-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 504 782 км². БзэшъхьаIэр – испаныбз. Испаниер хэгъэгу къарыукIаеу щыт, экономикэмкIи, политикэмкIи.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Испанием и Королэу Филип я-VI.
Хэгъэгу тхьаматэр – Мариано Рахой.
Еуропэм ыкъохьэпIэ лъэныкъом щыт. Португалиер, Франциер, Андоррэр пэгъунэгъух.
ЛIэшIэгъу пчъагъэрэ Испанием ДунэякIэм ызныкъо ыIыгъыщтыгъэ (еплъ Колониехэр). 1492-рэ илъэсым щегъэжьагъэу (Колумбыр Америкэм зынэсыгъэр) XX-рэ лIэшIэгъум нэс.


Бырсыр Батырбый. Адыгэхэр абзэкIи яхабзэкIи зы лъэпкъых.
Бырсыр Батырбый
АДЫГЭХЭР АБЗЭК1И ЯХАБЗЭК1И ЗЫ ЛЪЭПКЪЫХ
Адыгабзэмрэ адыгэ лъэпкъымрэ язытет ехьыл1агъэу еплъык1э зэфэшъхьафхэр щы1эх: лъэпкъ 1офхэр зезыхьэхэрэм ащыщхэм, бзэ1офыш1э заулэ зэрахэтэу (Къомахо М., Тхьаркъохъо Ю., Гъыщ Н., нэп.), адыгабзэр бзит1оу, адыгэхэри лъэпкъит1оу гощыгъэхэу алъытэ. Нэмык1 еплъык1эмк1э, адыгэхэм зы бзэ а1улъ, зы лъэпкъых. Мыщ фэдэ ек1ол1ак1эхэр къыушыхьатэу джыри хэгъэунэфык1ыгъэ аргумент зыми къыхьыгъэп. Ащ фэдэ зэпэуцурэ еплъык1эхэм нэфагъэ ахэлъхьэгъэным пае зэк1эмэ апэу бзэш1эныгъэ ек1ол1эк1э гъэнэфагъэ епхьыл1эзэ зэхэфыгъэн фае: зэтемыфэрэ гущы1эк1ит1ур бзэ зэфэшъхьафха, хьауми зы бзэха? Ет1ани къыдэлъытэгъэн фае идиомэ (гущы1эк1э) зэфэшъхьафит1ум азыфагу гъунапкъэу и1эр къэгъэнэфэгъэным пае бзэш1эныгъэм иамалхэм анэмык1эу экстралингвистическэ (бзэш1эныгъэм шъхьащык1рэ) факторхэм мэхьанэшхо зэря1эр.
Тэ къызэрэтш1ош1рэмк1э, адыгэхэм зэк1эми зы ныдэлъфыбз а1улъыр – адыгабзэ. Ар наречиит1оу (гущы1эк1ит1оу) гощыгъэ: шъхьагъ гущы1ак1эр ык1и к1эхэ гущы1ак1эр. Изырызыгъок1э наречие пэпчъ мыщ фэдэ диалектхэр хэхьэх: шъхьагъ гущы1ак1эм хэхьэх баксан, быслъэнэй ык1и пшызэ диалектхэр; к1эхэ наречием хэхьэх абдзэхэ, бжъэдыгъу, к1эмгуе ык1и шапсыгъэ диалектхэр. Джырэ адыгабзэм изытет зэхэтфыным пае къэгъэнэфэгъэн фае зы бзэу зэрэщытыр къэзыушыхьатрэ 1эубытып1эхэр (аргументхэр). Къыдэлъытэгъэн фае зэк1эмэ апэу диалектэу бзэм хахьэхэрэр зэзыпхырэ нэшэнэ шъхьа1эхэу, зэк1эми зэдыряехэр ык1и пэблэгъэ бзэ пстэухэми зэратек1рэ нэшанэхэр. Бзэш1эныгъэм къызэригъэнафэрэмк1э, адыгабзэр ибер-кавказ бзэ унагъом икъутамэу абхаз-адыгэбзэ купым хэхьэ. Тилъэхъан адыгабзэр темыркавказ республикищым (Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Адыгеим), Краснодар краим (шапсыгъэхэр, шъхьащэфыжьхэр), Темыр-Осетие республикэм (мэздэгу адыгэхэр) ык1и 1эк1ыб къэралыгъо 50 фэдизым ащагъэфедэ. Зэк1эмк1и адыгэмэ япчъагъэ миллионищым щегъэжьагъэу миллиониим фэдизэу къалъытэ. Тхьамык1агъоу лъэхъаным адыгэхэм къафихьыгъэм ыпкъ къик1к1э итэкъухьагъэу хъугъэх. Ащ къызыдихьыгъ адыгэ литературабзэу т1у щы1э зэрэхъугъэр. Мыр адыгэбзэ лъапсэр къызэтенэжьынымк1э, л1эш1эгъухэм дэхагъэу къахихыгъэр мыукъонымк1э, лъэпкъ психологиер зэщымыкъонымк1э зизэрар къэк1уагъэмэ ащыщ. Ащ дак1оу гущы1эк1ит1оу адыгэ литературабзэхэр гъэпсыгъэ зэрэхъугъэхэм зэбгъодэк1ын (дивергенцие) процессхэр къагъэлъэшы. Адыгабзэм ылъапсэ гъэпытэгъэным, гущы1эк1ит1оу литературабзэхэм лъапсэ афэхъугъэхэр зэпэблагъэ ш1ыгъэнхэм пае тхэнхабзэ ык1и алфавит системэхэр зэгъэфэгъэным (унифицировать ш1ыгъэным) дык1ыгъоу ямэкъэ, грамматикэ ык1и лексикэ зэхэтык1эхэр ушэтын лъапсэ я1эу зэхэфыгъэнхэ фае, къэбэртае ык1и щэрджэс еджап1эхэм к1эхэ литературабзэр ащызэрагъэш1эн ык1и Адыгэ республикэм иеджап1эхэм шъхьагъ литературабзэр ач1элъхьэгъэн фае. Бзэ1офыш1эхэм яамалхэр зэфахьысзэ, нэмык1ыбзэмэ къахэк1ыгъэ гущы1эхэр литературабзэхэм ягъэк1угъэным ык1и ушэтын терминологиер бзит1уми зэфэдэу ащагъэфедэным пае комиссиехэр зэхэмыщагъэ хъущтэп. Гукъао нахь мыш1эми, Къомахо Мухьадин ипроектэу адыгэ алфавитым зык1ыныгъэ хэлъхьагъэным пае зэхигъэуцуагъэу Къэбэртэе-Бэлъкъар Парламентым ыштагъэр джы къызынэсыгъэми Адыгеим и Къэралыгъо совет – Хасэ ыштагъэп.
Адыгэ республикищыми адыгабзэр къэралыгъуабзэу Законк1э щаштагъ нахь мыш1эми, икъоу ащ къытрэ амалхэр дгъэфедэхэрэп.
Аужыпкъэм фаем адыгабзэр зэригъэш1энэу унашъо зэраш1ыгъэм мы Законым уасэу и1эр инэу къырегъэ1ыхы. Ащ фэдэ ек1ол1ак1эм лъэпкъыбзэр унэгъо к1оц1ым щагъэфедэн къодыеу, пшъэрылъ зэфэшъхьафхэр зэримыхьашъун ч1ып1э регъэуцо.
Адыгабзэр бзэ шъхьафэу, гущы1эк1ит1урэ диалектитфрэу зэрэзэхэтыр къэзыушыхьатрэ ек1ол1ак1эхэр къэдгъэнэфэных.
I Экстралингвистическэ (бзэш1эныгъэм шъхьащык1рэ) ек1ол1ак1эхэр
1.01. Нэбгырэ пэпчъ лъэпкък1э, ыбзэк1э зыщыщэу ылъытэрэр, лъэпкъ ык1и дин зехьэк1э нэшанэхэр.
Мы упч1эр зэхэфыгъэным пае анахь фактор шъхьа1эу алъытэрэр нэбгырэ пэпчъ лъэпкъ (этнос) гъэнэфагъэу зыщыщэу къыхихрэр ары. Ащк1э хэтрэ адыги зэрэзэджэжьрэр – адыгэ, иныдэлъфыбзэ – адыгабзэ // адыгэбзэ. Шъыпкъэ, тилъэхъан паспортым зэритым тетэу зэра1ожьы «кабардинец», «адыгеец», «черкес». Мы аужырэ илъэсхэм ц1ыф пчъагъэу хэгъэгум щыпсэурэр къалъытэ зыхъук1э, къыхэк1ы ащыщхэм зарагъэтхэу: «шапсуг», «убых». Зы лъэпкъэу щыт адыгэхэр итэкъухьагъэ зэрэхъугъэмрэ административнэу республикищыр зэрэзэк1эрычыгъэхэмрэ къызыдахьыгъэ тхьамык1агъохэм ахэр ащыщых. Ау щытми этнологиемрэ антропологиемрэ я Институт и1офыш1эу профессэрэу С.А. Арутюновым къызэригъэнафэрэмк1э, сыд фэдиз тхьамык1агъо къяхъул1агъэми адыгэ лъэпкъ пстэуми ялъэпкъ ш1эжьрэ традиционнэ культурэу я1агъэмрэ аш1ок1одыгъэп ык1и зэк1эри черкесхэу (адыгэхэу) плъытэнхэ фае.
Диным ылъэныкъок1э пштэмэ, адыгэхэр быслъымэн (суннит) диным итых, бэдэдэ мыхъоу мэздэгу адыгэмэ ащыщхэм я XVIII л1эш1эгъум щегъэжьагъэу христиан диныр зэрахьэ.
1.02. Традициехэр, общественнэ ык1и политическэ щы1ак1эр
Лъэпкъым ищы1эныгъэк1э анахь мэхьанэшхо зи1эмэ ащыщ л1эш1эгъухэм азыфагу къыхихыгъэ шэн-хабзэхэу, традициехэу зэрихьэхэрэр. Мыщк1э адыгэхэм зыфэдэ къэмыхъугъэ универсальнэ феноменэу адыгэ хабзэ къыхахыгъ. Мы хабзэм лъэпкъым ищы1ак1э зэрэгъэпсыгъэщтыр унэгъо к1оц1ым зэфыщытык1эу илъыщтыр, нэбгырэ пэпчъ зэрэзек1он фаер упк1эпк1ыгъэу къегъэнафэ. Адыгэ хабзэм ишапхъэхэр уукъоныр хэтк1и щынэгъуагъэ: лъытэныгъэ къыпфамыш1ыжьыным щегъэжьагъэу узыхафыным нэсэу пшъэдэк1ыжь уагъэхьыщтыгъэ. Мытхыгъэ законэу адыгэ хабзэм адыгэ этносыр зэбгырымызэу ыбзи къызэтенэнымк1э мэхьанэшхо дэдэ и1агъ. Лъэхъан чыжьэхэм къащегъэжьагъэу адыгэхэм япсэуп1э ч1ып1эшхо ыубытыщтыгъэ: къушъхьэхэр, псыхъо ык1и хы1ушъор, ч1ыоххэр япсэуп1агъэх. Нэпэмык1 лъэпкъхэу ащ фэдэ иушъокъуагъэ ландшафтым щыпсэухэу зы хабзэ рымыпсэухэрэр лъэпкъ пчъагъэу зэбгырытэкъугъэх.
Адыгэ хабзэм изыуцугъоу адыгагъэр хэтрэ адыги зэрихьан фэягъэ.
Къэралыгъо гъэпсык1э адыгэмэ къахэзылъхьагъэр адыгэ хасэр ары: ар парламент гъэпсык1э зи1эу, лъэпкъыр зэрэпсэущтыр, 1офыгъоу къэтэджхэрэм язэш1охын зипшъэрылъ органэу щытыгъ. Информаторхэм къызэра1отэжьрэмк1э, илъэс щэк1 теш1э хъу къэс (л1ы ыныбжь) адыгэ хэсашъхьэр (зэк1э адыгэ субэтносхэм ял1ык1охэр зыхэтыр) зэрэугъойти, уахътэм къызыдихьыгъэ зэхъок1ныгъэхэм адиштэу адыгэ хабзэм хэ1азыхьажьыщтыгъэ, народнэ дипломатием тетэу адыгэ лъэпкъхэм, ягъунэгъу нэпэмык1 лъэпкъхэм азыфагу зэмызэгъыныгъэу къитаджэрэр щигъэзыещтыгъэ. Адыгэхэр зэдэ1ужь ахэлъэу, къэралыгъо гъэпсык1э я1эу зэрэпсэущтыгъэхэм яшыхьат адыгэ хабзэр, хэсашъхьэр ык1и хэтрэ адыгэл1и илъэпкъ ыпсэ фигъэт1ылъынэу зэрэфэхьазырыгъэр. Арынчъэу илъэсишъэрэ шъэныкъорэм къык1оц1 зынахь к1оч1эшхо а лъэхъаным дунаим темытыгъэ пачъыхьадзэм яшъхьафитыныгъэ къаухъумэзэ адыгэхэр пэуцужьынхэ алъэк1ыщтыгъэп.
Джырэ лъэхъаным адыгэхэр зыщыпсэурэ ч1ып1э зэфэшъхьафхэм адыгэ хасэхэр зэрэзэхащэрэм, Дунэепсэу адыгэ Ассоциациер щы1э зэрэхъугъэм мэхьанэшхо и1 лъэпкъыр зэрэугъоижьынымк1э, хабзэр, бзэр къызэтенэнхэмк1э.
1.03. Субъэтносхэм язэгур1оныгъ.
Зэдэгущы1эхэрэм язэгуры1оныгъэ нахьыбэмк1э зэпхыгъэр бзэмэ е диалектмэ язэпэблэгъэныгъэ закъор арэп: бэрэ зэ1ук1эрэ купхэу диалект е бзэ зэфэшъхьафхэмк1э гущы1эхэрэр нахь зэгурэ1ох, мак1эу зэ1ук1эрэ купхэм ялъытыгъэмэ. Гущы1эм пае, к1эмгуе ык1и абдзахэ чылэхэу къэбэртэе чылэгъуищмэ ак1элъырысхэмрэ ежь къэбэртэе чылэмэ ащыпсэухэрэмрэ зык1и къямыхьылъэк1эу шъхьадж игущы1ак1эк1э зэгурэ1ох. Нахь къяхьылъэк1ы къэбэртэе гущы1ак1эр къагуры1оныр шапсыгъэхэу, бжъэдыгъухэу мак1эрэ къэбэртэе чылагъомэ алъы1эсхэрэм. Мы проблемэр зык1и къиныгъо хэмылъэу охътэ к1эк1хэм азыфагу зэш1охыгъэ мэхъу зэдэгущы1эгъухэм зэпымыоу контакт зэдыря1э зыхъук1э.
II Бзэш1эныгъэ ек1ол1ак1эхэр
2.01. Гущы1алъэм ишапхъэхэр
Бзэхэм язэпэблэгъэныгъэ къэгъэнэфэгъэным пае ягущы1алъэхэр зэрагъэпшэныр игъэк1отыгъэу бзэш1эныгъэм щагъэфедэ. А принципыр глоттохронологэу венгрэ лингвистэу Сводеш зэхигъэуцуагъэм ылъапс: зэрагъэпшэрэ бзит1ум е диалектхэм ек1ол1эк1э гъэнэфагъэк1э къыхэхыгъэ гущы1ишъэм къырегъэнафэ ахэр зы бзэха е бзит1уа, сыд фэдиз лъэхъана ахэр зэрэзэтек1ыгъэм теш1агъэр. Адыгэ гущы1ак1эхэм ягъэпшагъэмэ, гущы1ишъэм щыщ 90% зэтефэ – ар Шъхьагъымрэ К1ахэмрэ абзэ зэу зэрэщытым инэшан. Мыщ дэжьым къыдэлъытэгъэн фае, а зэтемыфэрэ гущы1э заулэхэри якъэ1уак1эк1э бзит1уми зэрахэтыр, ау ямэхьанэхэмк1э т1эк1у зэрэзэтек1ыгъэхэр. Гущы1эм пае, к1эхэ гущы1эу пшъашъэ зыфи1орэм тефэ шъхьагъ гущы1эу хъыджэбз, ау пшъашъэри къэбэртэе гущы1ак1эм щагъэфедэ нэмык1 коннотацие (мэхьанэ тедзэ) и1эу. Ащ фэд къэбэртэе гущы1эу псалъэ (к1эхэ къэ1уак1эу и1эр гущы1) – мыр к1ахэми щагъэфедэ нэпэмык1 стилистическэ гъэпсык1э и1эу.
К1эк1эу къэп1он хъумэ, зэрагъэпшэрэ идиомэхэм язэфыщытык1э къэгъэнэфэгъэным пае ялексикэ (ягущы1алъэ) зэрэзэпэблагъэм мэхьанэшхо и1.
2.02. Мэкъэзэхэтык1эм ишапхъэхэр.
Зэдгъэпшэрэ шъхьагъ ык1и к1эхэ гущы1эк1ит1ум анахь зэхъок1ныгъэхэр зыфэхъугъэхэр ямэкъэзэхэтык1 ары. Къэбэртэе диалектхэм ямэкъэзэрэщэ системэ бэк1э нахь къызэрык1о хъугъэ к1эхэ диалектхэм ялъытыгъэмэ. К1эхэ къэ1уак1эм хэт макъэхэу т1у, п1у, дзу, цу, жъу, шъу, ш1у – мы мэкъэ1ужъухэр къэбэртэе гущы1ак1эм щызэхъок1ыгъэх мэкъэ къызэрык1охэу т1, п1, в, ф, ф1 зыфи1охэрэмк1э. Узэдэгущы1эныр къыомыхьылъэк1ынымк1э мыщ фэдэ мэкъэ зэпыщытхэм язэрар къак1орэп, сыда п1омэ хэз имы1эу регулярнэу (ренэу) ахэр зэтефэх.
2.03. Грамматикэ шапхъэхэр
Зэдгъэпшэрэ системит1ум яграмматикэхэр, мэкъэзэхэтык1эм (фонетикэм) елъытыгъэмэ, зэпэблэгъэ дэдэх. «Бзэ гущы1эхэм, якъыхэгъэщын, ахэм якатегориехэм якъэгъэнэфэн къегъэлъагъо адыгабзэхэр мэк1э дэдэу зэрэзэтек1хэрэр» (Гъыщ Н.). Глалолыр шъхьэхэмк1э зэрэзэхъок1рэр, пкъыгъуац1эмэ яшъуашэхэр, пчъагъэр къэзыгъэлъагъохэрэр, гущы1эгъэпсык1эр къэбэртэе-щэрджэс литературабзэмрэ джырэ адыгэ литературабзэмрэ зэтефэх. Зэрэзэтек1хэрэр уахътэм, наклонением, мыдэныгъэм яаффиксхэр ары – мыхэр периферийнэ (гъунапкъэм щыт) бзэ нэшанэк1э алъытэх.
К1эухым мыщ фэдэ зэфэхьысыжь фэпш1ы хъущт: зэдгъэпшэгъэ идиомэхэм (гущы1ак1эхэм) системнэу, инэу зэтек1рэ нэшанэхэр азыфагу илъэу къэлъагъорэп. Экстралингвистическэ ык1и лингвистическэ факторхэм къаушыхьаты адыгэхэр зы лъэпкъэу зэрэщытхэр ык1и зэдыряеу зы бзэ зэрагъэфедэрэр. Къыхэгъэщыгъэн фае, адыгэхэр итэкъухьагъэ зэрэхъугъэхэм къызыдихьыгъэ тхьамык1агъомэ ащыщэу литературнэ бзит1у ти1э зэрэхъугъэм ыпкъ къик1эу бзэш1эныгъэми ц1ыф купмэ яш1ош1и адыгэхэр лъэпкъит1оу ык1и бзит1ук1э гущы1э хъугъэхэу къаш1озыгъэш1рэ пхэндж ек1ол1ак1эр зэрахэхьагъэр.
Литературэр:
1. Беликов В.И., Крысин Л.П. Социолингвистика. – М., 2001.
2. Гишев Н.Т. Сравнительный анализ адыгских языков. – Майкоп, 2003.
3. Кумахов М.А. Сравнительно-историческая фонетика адыгских (черкесских) языков. – М.: Наука. 1981.
4. Рожанский Ф.И. Ижорский язык: проблема определения границ в условиях языкового континуума. – В.Я. –М., 2010.
Берсиров Б.М.
Этническая и языковая общность адыгов
Ряд специалистов по адыгским языкам и некоторые общественные деятели утверждают, что на современном этапе общеадыгский язык распался на два самостоятельных языка: кабардино-черкесский и адыгейский. При этом для подобного утверждения не выдвигаются сколько-нибудь убедительных аргументов. Вместе с ним привлечение ряда лингвистических критериев и экстралингвистических факторов позволяют утверждать, что общеадыгский язык в его современном состоянии состоит из двух наречий: верхнеадыгского и нижнеадыгского, на основе которых в силу территориальной разобщенности их носителей сформировались два литературных языка – кабардино-черкесский и адыгейский.


|Мэлылъфэгъум и 25-р адыгэ ныпым и Маф|
|12.04.2011 г.|

Тинамыс, тинэпэеплъ, тихьагурыс
Адыгэ хэгъэгум итамыгъэ шъхьаIэмэ ащыщэу быракъ уцышъоу жъогъо пшIыкIутIурэ щэбзащэ зэблэдзыгъэхэмрэ зытетым гъогу гъэшIэгъон, гъогу кIыхьэ къыкIугъ. Игъогууанэ тетыфэ лIыхъу псэемыблэжь пчъагъэмэ апсэ атыгъ, яхэгъэгу ишъхьафитыныгъэ ашъхьэ фагъэтIылъыгъ. Ары нып лъапIэм (ары адыгэхэр быракъым зэреджэхэрэр - А.Къу.) чIэтыгъэхэм апай нэмыIэми зыкIэбгъэлъэпIэн фаер.
Адыгеим щыпсэухэрэм тинасып къыхьи, Республикэ тызэхъум адыгэ быракъыр официальнэу титамыгъэ хъугъэ. Ащ ыуж илъэс шIукIае тешIэжьыгъэми, зыгорэхэм тибыракъ гужъэу фашIыгъэр жъужьырэп, ыгъэрэхьатыхэрэп, анэ къыкIао. Ащ елъытыгъэу мыхъуныхэр патхыхьэх. ГущыIэм пае, Интернетым зы сайт къихьагъ ятIонэрэ Дунэе зэошхом илъэхъан адыгэ быракъыр къумалымэ аIыгъэу хэгъэгум къезэожьыгъэхэу. Ар зэрэпцIы гъушъэр нафэ.
Тарихъым тэрэзэу щымыгъуазэ горэ хэукъон ылъэкIыщт, е тызимыкIаси фашIэу зыгори ытхын ылъэкIыщт, ар гурыIогъошIу. Ау еджагъэ – епщэжьыгъэмэ атхыхэрэм узеплъыкIэ гум джэнджэш къимыхьан ылъэкIырэп – сыда моущтэу хъурэ? ФэшIэ Iофа, хьаумэ щымыгъуазэха?
Урысыемрэ Черкесиемрэ зызэгоуцуагъэхэр илъэс 450-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэу "Адыгеим икультурэ ихъарзынэщ" ыцIэу Москва альбом гъэкIэрэкIагъэ къыщыдэкIыгъ. Зытхыгъэхэри зэхэзгъэуцуагъэхэри цакохэп, ау чIыпIэ бэкIаемэ ащыхэукъуагъэх. А зэкIэмэ ягугъу тэ непэ къэтшIынэп, адыгэ быракъым фэгъэхьыгъэм тыкъыщыуцун.
Тхылъым иябгъонэрэ нэкIубгъо итхагъ: "… жъогъо пшIыкIутIумэ (быракъым тетымэ – А.Къу.) адыгэ лъэпкъ пшIыкIутIу къарэкIы, щэбзэщищымэ – адыгэ пщы лIэкъуищ. Щэбзащэхэр гъукIэным итхьэу Лъэпшъи рапхых. Ислъам диным ишъоеплъэу шэкIыр уцышъо…" ШъыпкъэмкIэ, нарт Лъэпшъ къелъэIухи афишIыгъагъ щэмыохъуищ: пыир ошъогум ихьагъэми, псым хэхьагъэми, чIым чIэхьагъэми къыгъотыхэу. АщыкIэ щэбзашэхэр нартымэ ягъукIэ зэрэрапхыхэрэр тэрэз, ау тэ тызэрэщыгъуазэмкIэ, быракъым тет щэбзащэмэ пщы лIэкъо Iоф яIэп.
АдыгэлIыр заом Iумыхьэу ежь аущтэу зыгорэм кIо зыхъукIэ щэбзэщищ нахьыбэ исагъындакъэ илъыщтыгъэп. Щабзэмэ ашъхьапэ дэгъэзыягъэ хъумэ, къикIырэр мамыр. Ар къэуушыхьатын хъумэ чыжьэ укIон ищыкIагъэп. Пщы-оркъ заом илъэхъан, пщыхэр зэрыс унэм аужы къикIыжьыгъагъэр бжъэдыгъумэ я Пщы татэу Къунчыкъокъо Пщымаф. Ащ ишхончыпэ дэгъэзыягъэу ытамэ телъыгъ – ащ къикIыщтыгъэр сыкъаорэп, сышъонэкъокъурэп, сышъуипыеп. Ар ашIэти, зи еуагъэп. Ау Тэтэрхьаблэ щыщ СтIашIу Дадыу пщыр ылъэгъу хъурэпти, хабзэр фашIэу ыукъи, ыукIыгъ. Арышъ, щэбзэщэми, шхончыпэми дэгъэзыягъэхэ хъумэ къарыкIырэр мамыр Iоф. Щэбзащэхэр зэпхыгъэхэ хъумэ, ащ къыгъэлъагъорэр языкIыныгъ.
Адыгэ ныпым ышъо зэрэуцышъомкIэ ислъам диным езыпхыхэрэр щыIэх. Ау егъашIэм адыгэмэ "огур шхъуантIэу уцыр къашхъоу" аIуагъ. Уцышъом къикIырэр щыIэныгъ. Ар адыгэмэ ашIэ зэхъум джыри чыристан дини, ислъам дини щыIагъэхэп. Тибыракъ а ислъамышъор ау къодыеу къыращалIэрэп, ар гухэлъ горэм епхыгъ. Непэ тикъэралыгъо ислъамымрэ терроризмэмрэ зыщызэхагъэпIуакIэрэ уахътэм быракъыри ахэмэ ахэбгъэхьажьымэ нэжъ-гужъ цIыфымэ фашIын зэралъэкIыщтыр дэгъу дэдэу зышIэхэрэр ары ар зигукъэкIыхэр. Ахэмэ щынагъо къытфахьын зэралъэкIыщтыр тщыгъупшэ хъущтэп.
Адыгэ ябыныкIэ тилъэпкъ быракъ тэгъэлъапIэ, тэгъашIо, тырэгушхо. Ау пылъ къэбарым щымыгъуазэр джыри бэшъ, зэтырамыIотыкIыным пае нахь игъэкIотыгъэу ащ тыкъытегущыIэн. Я XIX-рэ лIэшIэгъум къэхъугъэгъэ хъугъэ-шIагъэмэ адыгэ быракъыр япхыгъэу алъытэ. Тарихълэжьэу Трахъо Р. 1956-рэ илъэсым "Черкесхэр" зыфиIорэ тхылъ Мюнхен къыщыдигъэкIыгъ. "1834-рэ илъэсым Петербург щаштэгъэ Конвенцием, - итхагъ ащ, - агъэнэфагъэ трактатым истатья къыщаушыхьатыжьыгъ. А лъэхъаным тефэу адыгэхэр "шъхьафит Хасэшхом" иунашъомэ акIэуцох. Хэгъэгур 12-у зэтыраутыгъэ. Правительствэм Зеушъэ Исмахьилэ зипэщэ лIыкIохэр Тыркуем, Францием, Инджылызым егъакIох, ащ дакIоу дзэкIолIыхэм къэзэрэугъоиныхэу, заом фэхьазырынхэу къяджэ. Адыгэмэ языкIыныгъэ итамыгъагъэр 1830-рэ илъэсым аштэгъэ быракъ уцышъоу Черкесие ЗыкIым ис лъэпкъ шъхьаIэхэм япчъагъэ тефэу жъогъо пшIыкIутIурэ щэбзэщищэу зэбладзыхи зэхалъхьагъэхэмрэ зытетыгъэр ары..."
Илъэсыбэрэ мы зигугъу къэсшIырэ быракъым щыгъозэ хъантэ щыIагъэп. Ар сэ апэ институтым сыщеджэзэ слъэгъугъагъэ, ау сурэтым зи кIэтхэгъагъэпти, зыфэдэр сшIагъэп. Я 80-рэ илъэсхэм якIэуххэм адэжь зэ етIани сырихьылIэжьыгъ, ылъапси сфыжьынэу амал згъотыгъэ. А уахътэр адыгэхэм ялъэпкъ зэхашIэ лъэшэу зыкъызщиIэтыжьыгъэ лъэхъаныгъ. ШIэныгъэлIымэ яинститут ащкIэ кIэщакIо хъугъагъэ. Мэкъулэ Джэбраилэ ипащэу, ащ сэ сыригуадзэу (ученэ секретарь – ары сиIэнатIэ ыцIагъэр – А.Къу.)Iоф щытшIэщтыгъэ. ЛIы Iушхэу лъэпкъ гупшысэ зиIэхэр къыддэлажьэщтыгъэх.
ТызэхэгущыIэжьыхи, къалэм дэс интеллигенцием щыщхэу тызыщыгугъыхэрэм тыкъяджагъ, ахэр шапсыгъэ IофыкIэ тыушэтыгъэмэ ащыщыгъэх. Шъачэрэ ТIуапсэрэ илъэсишъэрэ шъэныкъорэ аныбжьы мэхъушъ, дгъэмэфэкIыщт аIуи Краснодар краим ипащэхэм къызырахьыжьэм, нэбгырэ заулэ тыхъоу тапэуцужьыгъагъ. Шапсыгъэ шъолъырыр пачъыхьадзэм ыштэу зыригъэжьэгъэ I838 – рэ илъэсыр ары егъэжьапIэу аубытыгъагъэр. КПСС –м и Генеральнэ Секретарэу Михаил Горбачевым тызыфатхэм нэбгырэ 18 типисьмэ къыкIэтхэжьыгъагъэр. Ахэр арых тызыщыгугъыщтыгъэхэр.
Адыгэ Хасэр зэхэщэжьыгъэным фэгъэхьыгъэ зэIукIэ зэхэтщагъэ. Ащ пылъынэу Комитет агъэнэфагъ, улIа сылIа зыIоу хэкум исыхэр, зилъэпкъ шIу зылъэгъухэрэр хэхьагъэх. Сэ сыкIэлагъэми, цыхьэ къысфашIи, а куп шIагъом пащэ сыфашIыгъ. ЫпэкIэ тызыщымыгъуазэщтыгъэ Iоф къинкIаехэр къыкъокIыгъэх. ЗэкIэмэ апшъэ хъужьыщтыгъэр непэрэ мафэм диштэнэу лъэпкъ зэфэс зэхэщэгъэныр, Адыгэ Хасэр зыпкъ ащ щигъэуцожьыгъэныр ары. ТызкIырыплъынырэ тызгъэгъозэнырэ щыIагъэп, лъэпкъ Хэгъашъомэ яхэбзэ-бзыпхъэхэм тафэнэIосагъэп. КъызэраIотэжьырэмкIэ, аужырэ лъэпкъ Зэфэсэу Черкесссием щызэхащэгъагъэр я XIX-рэ лIэшIэгъум ия 30-40 - рэ илъэсхэр ары зыкIогъагъэр. Ащ ыуж бэба тешIагъэр!
Тарихъым нахь зыщымыгъэгъуазэу Адыгэ Хасэр зэхэпщэжьын плъэкIыщтыгъэп, ащ пае тлъэпкъ къырыкIуагъэм зэ джыри тырыплъэжьын фаеу хъугъэ. Зилъэуж тфырэмэ лъэпкъ быракъыри ахэтыгъ, ау ыцыпэ къытфэгъотыщтыгъэп. Адыгэхэм быракъ зэфэшъхьафыбэ зэряIагъэр тшIэщтыгъэ, лъэпкъ, лIакъо пэпчъ ежь ибыракъ иIагъ. Нысэ къэзыщэрэ шыу купмэ ашъхьагъ шъолъыр плъыжь зыIубзагъэ быракъ фыжь щыбыбатэщтыгъэ, лIэкъо тамыгъэр ащ загъорэ тырашIыхьэуи хъущтыгъэ. Джэгу зиIэ унагъоми быракъ фыжьыр унашъхьэм щигъаIэщтыгъэ. Джэгур зыщызэхащэрэ мафэм унашъхьэм быракъ плъыжьитIу щыпалъэщтыгъэ. Шыгъачъэхэр щыIэнхэ зыхъукIэ, ящэнэрэ быракъэу Iубзэ уцышъо зыIулъыри щагъаIэщтыгъэ. Сабый къызэрэхъугъэр быракъкIэ арагъашIэщтыгъэ: шъэожъые хъумэ – плъыжьы (фыжьи зыIорэ шIэныгъэлэжьхэр щыIэх - А.Къу.). Пшъэшъэжъые къызыхъукIэ, быракъ къолэн агъаIэщтыгъэ – къолэным фэдэу дахэ орэхъу аIоти. ШIыхьаф зиIэ унагъом быракъ пилъэщтыгъэ, нахьыбэрэмкIэ ар фыжьыгъэ. ЗекIолI купым ышъхьагъи быракъ фыжьыр щыбыбатэщтыгъэ.
Адыгэ мамлюкымэ ялIыхъужъ быракъыхэри тарихъым къыхэнагъэх. Ахэмэ афэд "Пегъымбарым и Быракъи". К. Маркс къызэритхыжьырэмкIэ, зы лъэхъан адыгэмэ дзэпащэу яIэгъэ мадьярэу Бандья а быракъым ыпашъхьэ тхьэ щиIогъагъ. Пегъымбарым ибыракъ чIэтэу адыгэхэм яшъхьафитыныгъэ зэрэфэбэнэщтымкIэ дзэпэщакIэм тхьэрыIо зешIым, щытыгъэхэр лъэшэу гушIуагъэх. А быракъыр уцышъоу щытыгъ, чатэ, мэзэныкъо, жъогъо фыжь ащ тешIыхьэгъагъэх. Шапсыгъэхэм ябыракъэу Тбилиси дэт музеим чIэлъыгъэр 1926-рэ илъэсым Адыгеим къызахьыжьым мэфищ джэгу Афыпсыпэ щыфашIыгъагъ.
Ос мыжъужьырэ пIэлъэ къэмысырэ щыIэп аIо, мэзэ зытIо Шъхьэлэхъо Абу фэдэ нахьыжъыхэр тиупчIэжьэгъухэу тызыпылъыгъэ лъэпкъ зэIукIэм имафэ къэсыгъ, тызэрэщыгугъэуи хъугъэ, цIыфыхэми гухахъорэ гушIуагъорэ хагъотагъ. Адыгэ Хасэм изэфэс хэлэжьэнэу къэкIогъагъ Шам къыщыхъугъэу, Тыркуем щеджагъэу Биданэкъо Нихьад. IэкIыб щыIэ адыгэмэ ар дэгъоу ашIэ, лъэпкъым ыпашъхьэ лэжьыгъэшIу щызиIэлI. Зэфэс ужым мэфэ заулэрэ ар садэжь щыIагъ. Тиинститут къэкIуагъэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр щыIукIагъэти, хьакIэмрэ сэрырэ ыдэжь тыригъэблэгъагъ.
ХьадэгъалIэхэм яIэнэ шыгъэ тыпэсэу тызэрэгъэгущыIэзэ, уахътэр псынкIэу кIуагъэ. ГущыIэкIэ бэмэ танэсыгъ, Зэфэсэу щыIагъэми тыблэкIыгъэп, хъугъэ-мыхъугъэр щыбзэ нэдым щыкIэдгъэкIыгъ. Быракъыми игугъу тшIыгъэ. Бысымыр, зэрихабзэу, мыгумэкIэу, шъырыт рэхьатэу адрэ унэм чIэкIи, тхылъ къычIихыгъ, къысфищэигъ. Ар инджылызыбзэкIэ тхыгъагъэ, I839-рэ илъэсым Лондон къыщыдэкIыгъагъ. Эдмонд Спенсерэу "Черкесием сызэрэкIогъагъэр" къэзытхыжьыгъэм игугъу ашIэу ыпэкIи зэхэсхыгъагъэ. Тхылъыжъы, оригинал, мыщ фэдиз зыныбжьыр тыгъуасэ къыдагъэкIыгъэм фэдэу дэхагъэ, ау зэдэчыгъагъэ. Уеплъымэ, хъыбэи хъугъэу зэдэзыгъэу зэрэщымытыр плъэгъущтыгъэ.
- Сыд адэ, Тхьэмэтэ маф мы тхылъ шIагъом къехъулIагъэр? – сеупчIыгъ.
- Абхъазым къикIыжьи музеим директорэу къытфагъэкIожьыгъэ адыгэ лIыр къысэлъэIуи, сIихыгъагъ. УкъыфэмыгумэкI, зэрэщыты къабзэу къыостыжьыщт ыIуагъэти сшIошIы хъугъэ. Ау олъэгъу ришIагъэр – сыщымыгъуазэу копие тесэхы ыIуи, зэдичыгъэ…
Тхылъ хьалэмэтыр къызэдэсхыгъ. Апэрэ нэкIубгъо шъыпкъэм быракъ уцышъо дахэ ислъэгъуагъ. ЫчIэгъ чIэтхагъэм тыкъеджэнэу Нихьадрэ сэрырэ тыфежьагъ, ау тиинджылызыбзэ пхъэкI шIолъыти, гущыIалъэ горэ къэтштагъ, сыд фэдэми тыкъеджагъ. I830-рэ илъэсым зэкъохьэгъагъэ адыгэпщхэм ябыракъэу къычIэкIыгъ! Лъэшэу тызэрэгушIорэр зелъэгъум Аскэр IугушIукIыгъ:
- Ары, ар зэкIэ адыгэмэ ябыракъ. ЫпэкIэ ащ игугъу пшIыныр щынэгъуагъэ. Джары къызигъэзэжьыгъэм щегъэжьагъэу сиунэ гъэбылъыгъэкIэ зыкIыщысIыгъыгъэр... Непи ащ утегущыIэнкIэ щынэгъончъэпщтын, арэу щытми шъукъыкIэупчIэшъ, шъосэгъэлъэгъу. Мыр тэ титхьабзэ...
ХьадэгъэлIэ Аскэр "къызигъэзэжьыгъэм щегъэжьагъэу" зеIом, Америкэм зыкIогъагъэ илъэсым, тилъэпкъэгъумэ аIукIи, титарихъ ехьылIэгъэ тхылъыбэ къызыщыратыгъэгъэ уахътэр арын фае зигугъу къышIыгъэр. ТэгущыIэ, сэ цIыкIу-цIыкIоу тхьапэм Iэ щысэфэ, сыгу фабэу зыгорэ къыщыдэоягъ. Адыгэ нып дахэм лъэтемытэу сурэт тырягъэшIыкIыгъэн фае, зэсэIожьы сыгукIэ, ау мыщ фэдэ тхылъ лъапIэ сыдэущтэу къысэтыгу сIон. ЕтIани тхылъыр заретым ащ рашIагъэм ыгу ыгъэцIыкIугъэба, зэдатхъыгъэр Iофа, къин мыгъуаекIэ къаIихыжьыгъагъ. Щэм ыстырэ псым епщэба, ары зыми тхылъыр римытыжьын ыгу зыкIыхэлъыгъэр. ТIэкIу сызэридзагъ, ау есIуагъ.
Сызэрэгугъагъэу хъугъэ, Iогъу сыригъэфагъэп. Аскэрырэ сэрырэ шIэныгъэлэжьымэ институт а зы отделым бэрэ тыщызэдэлэжьэжьыгъ. Сэ саужы къэкIымэ оры нарт IофыхэмкIэ сызыщыгугъырэр ыIощтыгъэ, цыхьэ къысфишIыщтыгъэ, сятэ ыныбжьыкIэ нахьыжъыгъэми, шъэфэгъу сишIэу игумэкI-гукIаехэри къыздигощэу щытыгъ. Ащ пае сэри гуфэбагъэ хэлъэу сыфыщытыжьыгъ. Сыдэу хъугъэми, а зычэщ мафэм сIыгъынэу тхылъыр къыIысхыгъ.
СурэтышIэу, искусствоведэу Хьабэхъу Марьет къыддэлажьэщтыгъэти, ащ тхылъыр ести, пчэдыжьым быракъым тешIыкIыгъэ линогравюрэ къыгъэхьазырыгъ. Краскэ, тхьапэ зыфэпIощтыхэр а лъэхъаным гъотыгъоягъэхэп, тхылъ тедзапIэм адыгэу щылажьэхэрэм къытатыгъ. СурэтышIэмэ ямастерской апэ чIэдгъотагъэр Тыгъужъ Махьмудэти, ащ дэжь адыгэ быракъым исурэт 70 – рэ фэдиз щытетыдзагъ. Мазэм къыкIоцI быракъым тешIыкIыгъэ сурэтыхэмрэ ащ фэгъэхьыгъэу Э. Спенсер къытхыжьыгъэмрэ адыгэмэ ахэттIупщыхьагъ: Къэбэртаий, Инджыджи, хыIушъо Шапсыгъи, IэкIыб адыгэхэми. Джаущтэу адыгэ ныпым илъагъо ыгъотыжьыгъ.
ЕтIанэ Адыгэкъалэ щыщ ныбжьыкIэ куп а сурэтым рыгъуазэхи, адыгэ быракъ шъыпкъэ ашIыгъ. Хъодэ Адам, Абыдэ Хьис, Къэбэртэе Адам, СтIашъу зэунэкъощ АхьмэдитIур, Дэрбэ Сачнэт, Iэшъынэ Светлан, Чэтэо Адамэ, зыгорэ джыри къыхэсынагъэмэ гукъао къысферэмышI, ар зиIэшIэгъагъэхэр.
"Жъогъо 12-рэ зэблэдзыгъэ щэбзэщищрэ зытет быракъ уцышъор непэ Адыгеим зиужьыжьыным, итарихъ ишъыпкъапIэ ыгъотыжьынымкIэ, адыгэм игуфит шъхьафитныгъэ ятамыгъэу непэ хъугъэ, - 1991 – рэ илъэсым мэлылъфэгъу мазэм Адыгэ Хасэм игъэзетэу "Гъуазэм" ахэмэ къыщатхыжьыгъагъ. - Адыгэхэм ялъэпкъ быракъ зыфэдагъэ шъыпкъэр СтIашъу Ахьмэдрэ Дэрбэ Сачнэтрэ апэрэу зыщалъэгъугъэр шIэныгъэлэжьэу Къуекъо Асфар дэжь зычIахьэхэр ары. Э. Спенсер итхылъ иоригинал ащ къаригъэлъэгъугъ, адыгэ быракъэу дэтым агухэр ыгъэбырсырыгъэх. Ащ фэдэ къабзэу зэрашIын алъэкIыщтым къалэм къэсыжьыфэхэ егупшысагъэх, кIыхьэ-лыхьэ зырамыгъэшIэуи ыужы ихьагъэх. Быракъым цIыфхэм язэхэшIыкI зыкъызэрэригъэIэтыщтым, ятарихъ изэгъэшIэн зэрэкIигъэгушIущтхэм ахэмэ яцыхьэ телъыгъ. Адыгэ Хасэм икъутамэу ярайоныкIэ щызэхащэжьынэу агъэхьазырырэм быракъыр фагъэшъуашэ ашIоигъуагъ. ШэкI пIокIэ уцышъо Краснодар къыщагъотыгъ.
- ЩыIэныгъэм ышъу! - гушIуагъэ Ахьмэд.
Бзэн-дэнымкIэ культурэм и Унэу къалэм дэтым ипащэу Iэшъынэ С. быракъым итрафарет ыгъэхьазырыгъахэу щытыгъ. Ащ тырахи, дышъэ IуданэкIэ шэкIым жъуагъохэмрэ щэбзащэхэмрэ хадыкIыгъэх, кIыцэ плъыжь дахэхэмрэ быракъыкIэм пылъыщт гъучIыпэмрэ агъэхьазырыгъэх. ЕтIанэ зэкIэ зызэрагъэкIужьым быракъым псэ къыпыкIагъэу къытщыхъугъ. Уахътэм, тарихъым яжьыкъащэ ащ кIуачIэ къыхилъхьагъэу, цIыфмэ ашъхьагъ щыбыбатэзэ ыгъэгушхохэ шIоигъом фэдагъ. Аущтэуи хъугъэ.
Адыгэ Хасэм ирайон зэфэс къызэIуахы зэхъум Хэсашъхьэм ипащэхэмкIэ тырагъэблэгъагъ. Культурэм и Унэ зэрэчIафэу цIыфыр чIэсыгъ. Ахэмэ ашIэщтыгъэп адыгэ быракъ зэрэдгъэхьазырыгъэр. Ар залым чIэзыхьанэу щытыгъэхэр Мэлгощ Хъызыррэ Дэрбэ Сачнэтрэ арых. ШIэныгъэлэжьэу Къуекъо Асфар телъэIугъ адыгэ быракъым икъэбар залым чIэсхэм къафиIотэнэу, къызэрэчIэтхьащтым фигъэхьазырыныхэу. ЗэкIэ дахэу зэпыфагъэ. Сценэм иджабгъу лъэныкъо дышъэ жъуагъохэр зыхэдыкIыгъэ быракъ уцышъор къызыщэлъагъом, залым чIэсыгъэхэр зэкIэ гушIом зэлъиштагъэу къызэлъытэджыгъэх. Сыдэу бэрэ адыгэхэр мыщ ежагъэха! Бэмэ анэпс къашIокIуагъ. ТишIэжьырэ тинамысырэ зафигъэзэжьыгъ тибыракъ, фэхыгъэхэмрэ къэнагъэхэмрэ ацIэкIэ ныбджэгъуныгъэм, мамырныгъэм, зыкIыныгъэм тыфещэ, зэфагъэм инэпэеплъ..."
Гум кIиубытэу, ыгъэбырсырэу къатхыжьыгъэба! Залым чIэсхэр быракъым зэрэпэгъокIыгъэхэм сыгу къыгъэкIыжьыгъ 1830-рэ илъэсым адыгэмэ ар къазыфахьым зэригъэгушIогъагъэхэу Эдмонд Спенсер къытхыжьырэр.
"... Пащэр къызэрэсыжьыгъэм фэгъэхьыгъэу шхончыхэр къызагъаохэм ыуж, - етхы авторым, - шыу зэолI мин пчъагъэ теплъашIохэу, гуахьыхэу, бжьышIохэу къытпэгъочъыгъэх. НэгъэупIэпIэгъум Черкесием ипатриот шIагъомэ тыкъаухъурэигъ. Зыхэм щыгъын къызэрыкIохэр ащыгъыгъэх, адрэхэр зэпэжъыужьыхэу гъэкIэрэкIэгъагъэх. ЕтIанэ пэщэ лIыхъужъэу Херсис Султун-оглу Тырку империем тетыгъошхо щызиIэ адыгэ пщы гуащэм ышIыгъэ лъэпкъ быракъ гъэкIэрэкIагъэу Стамбул къыфырахыгъэр къызэкIоцIихыгъ (мыщ къегъэнафэ баракъыр инджылызэу Давид Уркарт адыгэмэ къафишIыгъэ фэдэу зэраIорэр шIошIхъугъуае зэрэхъурэр - А. Къу.).
Бэрэ зэжэгъэхэ лъэпкъ быракъыр залъэгъум чэтэ минымэ ошъогум зыдадзыягъ, зы макъэу цIыф жъугъэм игушIо – жъот къыдэоягъ. Джы нэс ащ фэдэ гухахъо лъэпкъым иIагъэп, яхэгъэгу къаухъумэнымкIэ теубытагъэ пытэ ахэлъыгъэп. Щынагъоу къафыкъокIыгъэм апэрэу агу къыщигъэущыгъ зэкъомытыхэмэ зэрэмыхъущтыр, текIоныгъэм икъыдэхынкIэ анахь ищыкIагъэу ар зэрэщытыр зэхашIагъэ.
Ихэгъэгу ыпашъхьэ хъулъфыгъэ пэпчъ тхьэ щиIуагъ урысхэм афэмыIорышIэнэу, сатыу Iоф адыримыIэнэу, сыд хъугъэкIи зэпхыныгъэ гори адимышIынэу. Пащэхэмрэ лъэпкъхэмрэ язэфыщытыкIэхэр зэхъокIыгъэ хъугъэ. Адыгэхэу чIыгур, былым зэтезыхыщтыгъэхэр джы зэкъоуцуагъэх, къошныгъэмрэ ныбджэгъуныгъэмрэ азыфагоу аIэхэр зэкIэдзагъэхэу олъэгъух...
Ахэмэ сыдигъуи лъэпкъ быракъыр купым ыпэ итэу ахьы, лъэпкъ зэфэс пэпчъ ар нахь лъэгъупхъэ чIыпIэм щагъэуцу. Зэкъоуцогъэ пщыхэм тIэкIу-тIэкIоу къысфаIотагъэхэр зызэхэсэугъоежьым нафэ къэхъугъ лъэпкъ 12-мэ е 13-мэ Урысыем пэуцужьынхэу, яшъхьафитыныгъэ къызэдагъэгъунэнэу тхьэрыIо зэрэзэдашIыгъэр. Ахэмэ Санджак Шерифыр (адыгэ ныпыр ары зыфиIорэр – А.Къу.) ялъэпкъ быракъэу зэдаштагъэ. Ахэр шапсыгъэхэр, абдзахэхэр, нэтыхъуаехэр, хьатикъуаехэр, кIэмгуехэр, чэчэнаехэр, бжъэдыгъухэр, херкпетхэр, лезгхэр, мицудзеххэр, оссетхэр, чипакауайхэр, нэмыкIхэри, тэтархэм, тыркухэм, къалмыкъхэм якуп инхэр хэмытхэу (ежь къызэритхыжьыгъэм фэдэу къэтэтыжьы – А.Къу.). Ахэмэ зэраIорэмкIэ, Iэшэ-шъуашэкIэ дэгъоу зэтегъэпсыхьагъэхэу, зэоным сыдигъуи фэхьазырхэу нэбгырэ мин 200 ахэт..."
Адыгэхэм ялъэпкъ быракъ Кавказым ис нэмыкI лъэпкъхэу шъхьафитэу псэу зышIоигъохэми ятамыгъэу зэрэхъугъэр мыщ дэжьым къыщыIогъэн фае. "Черкесием ичIыпIэрыс лъэпкъхэм анэмыкIэу, - етхы Э. Спенсер, - Къурджым, Мингрелием, Имерети, Каспийскэ хым къапэгъунэгъу чIыпIэхэм къарыкIыгъэ нэбгырэ мин пчъагъэрэ поляк шъэ заулэрэ зэкъоуцогъэ пщыхэм ябыракъ мы илъэсым къычIэуцуагъэх... Адыгэхэм нэмыкI кавказ лъэпкъхэм конфедерацие задашIым, Санджак Шерифыр лъэпкъ быракъэу заштагъэм къыщегъэжьагъэу цIыфхэм язекIокIэ-гъэпсыкIэхэр нэмыкI шъыпкъэ хъугъэх, ащ лъэпкъым кIочIэшхо къыхилъхьагъ.
Джы нахьыжъхэм я Генеральнэ Ассамблей ишIэ хэмылъэу пщы, пащэ, лъэпкъ горэми заор нэмыкI чIыпIэ къыщиIэтын фитыжьэп. Лъэпкъым ыкIуачIэ хъыбэй зышIыщтыгъэ егъэшIэрэ зэпыиныгъэ-джэгъогъуныгъэр ащ дигъэзыжьыгъ, лъэпкъхэм язэпэуцужь нахь зэтеIэжагъэ хъугъэ. ЦIыф жъугъэмэ акIуачIэ закъуаугъуаи, къяпыирэ Урысыем зэдебэнынхэу адыгэхэр, лезгхэр, тыркухэр, тыркуменхэр, къалмыкъхэр, тэтархэр, нэмыкI лъэпкъыхэри зэкIэ зы быракъ чIэтхэу, "Е тIылIэн, е тышъхьафитын!" аIозэ, заом макIох…"
Адыгэкъэлэ кIалэмэ быракъыр зашIыжьыгъэм ыуж бэ темышIэу Тыркуем Анкара сыщыIэу, хьатитыхэм ямузей хьатыпщхэм яштандарт зытешIыхьэгъэ плакеткэ цIыкIу къысхи, къыздэсхьыжьыгъ. Археологэу, тарихълэжь цIэрыIоу, лъэпкъым чанэу фэлэжьэрэ ЛэупэкIэ Нурбый ар езгъэлъэгъугъ. Ар илъэс пчъагъэ хъугъэшъ хьатыхэмрэ хеттыхэмрэ якъэбар зэрегъашIэ. Илъэс миних-блы IэпэцыпэкIэ узэкIэIэбэжьымэ, тыгъэкъокIыпIэ - къыблэ лъэныкъом щыпсэущтыгъэ хьатитымэ адыгэмэ ащыщхэр къахэкIыгъэхэу зэраIорэм дырегъаштэ. АщкIэ академикэу Ивановым фэдэмэ ятхыгъэхэр, ялэжьыгъэхэр иIэубытыпIэх.
Ятхыгъэхэр зытет мыжъо иныхэр хьатымэ къакIэныгъэх, ащ укъыреджэнэу адыгэ-абхъаз лъэпкъыхэр къызытекIыгъэ лъэпкъыжъым ыбзэ нэмыкI шIэныгъэлэжьымэ мы дунаим зи къытырагъотагъэп. Непэ къызынэсыгъэм адыгабзэм щыщэу гущыIишъэрэ шъэныкъорэм къехъу хьатымэ абзэ тефэу къагъотыжьыгъ. Къэсхьыгъэ сурэтыр адыгэмэ ялъэпкъ быракъ фэдагъ. Зызэтэгъапшэхэм ыуж Нурбыирэ сэрырэ "Адыгэхэм ябыракъ. Тыдэ ар къикIыгъ?" зыфиIорэ статьяр илъэс пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьымэ ттхыгъагъэ. зы инджылызы горэм ар къызэрэтфимыугупшысыгъэр ары тэ къэдгъэлъэгъуагъэр. Непэ адыгэ быракъым зыгорэхэр къызщыпэуцужьырэм, ащ икъэбар защыщыгъупшэжьырэ лъэхъаным а титхыгъэ щыщыхэр гъэзетеджэхэм агу къэдгъэкIыжьымэ ишIуагъэ къэкIонэу тэлъытэ.
"... Адыгэхэм ялъэпкъ быракъ тет тамыгъэхэм къарыкIырэмкIэ еплъыкIэхэр зэтефэхэрэп, - ттхыгъагъэ. - Зыхэм ахэр ислъам диным рапхы (быракъыр зэрэуцышъомрэ жъуагъохэмрэ – Авт.), нэмыкIхэр я XIX-рэ лIэшIэгъум иапэрэ кIэлъэныкъо адыгэ лъэпкъхэм политикэ гъэпсыкIэу яIагъэм (адыгэ лъэпкъ 12- рэ ахэмэ языкIыныгъэ къэзыгъэлъэгъорэ щэбзащэхэмрэ – Авт.) къапкъырэкIых. НэмыкI гупшысэхэри щыIэх, ау тэ лъэпкъ быракъым нахь мэхьэнэ куу иIэу тэлъытэ, ылъапси нахь чыжьэу къитэщы.
Мифолог цIэрыIоу А. Голан зэрэхигъэунэфыкIырэмкIэ, "... розеткэр тыгъэм итамыгъэу ижъырэ Мысыр, Мессопотамием, Европэм, тыгъэкъокIыпIэ – къыблэ лъэныкъом ащалъытэщтыгъэ. Джэрзым илъэхъан лэдэх зиIэ розеткэм тыгъэр къырагъэлъагъощтыгъэмэ, упчIэ къэуцу - тыгъэм ибзыйхэр сыда упэпцIыгъэу къызкIагъэлъагъощтыгъэхэр? Ащи джэуап къыфагъотыгъ: тыгъэ бзый упэпцIыгъэхэмрэ тыгъатхьэм ищэбзащэхэмрэ зэфагъадэщтыгъэхэшъ ары. Пчым е щэбзащэм ащ фэдэ мэхьанэ етIани зыкIыратыщтыгъэр, ыпаIокIи, чIыгулэжь лъэхъаным иуахъти, хъулъфыгъатхьэм итамыгъэу ахэр зэрэщытыгъэхэр ары..."
Эдмонд Спенсери щэбзащэхэм ягугъу къешIы. "Черкесием иныбжьыкIэхэм пIуныгъэ зэрарагъэгъотырэ шIыкIэм тарихъым хэмыкIокIэжьыщт Урымым (Грецием – Авт.) илIыхъужъ уахътэ угу къегъэкIыжьы, - етхы ащ. - Сыда пIомэ, загъорэ, зэгъорэ дэд ныIэп къызыщыхъугъэ унагъом кIэлэцIыкIур адыгэмэ зэрэщапIущтыгъэр. Ар дунаим къызытехъокIэ ыпэкIэ къыпыщылъым итамыгъэу щабзэрэ щэбзащэхэр зэрылъ сагъындакъырэ шIухьафтынэу фашIы, амыушхъухьаным, нэ бзаджэ темыфэным апае дыуахь шIохалъэ..."
Щэбзащэхэр шэкIоными рапхэу мэхъу. КъушъхьэчIэсхэм яшэн-хабзэхэм дэгъоу ащыгъозэ урыс тхэкIо цIэрыIоу Гарий Немченкэм лIэшIэгъубэхэм къакIоцI чIыопсым Кавказ зэрэщыфэсакъыщтыгъэхэм, чъыгхэми, къэкIыхэрэми, мыжъохэми псэ апытэу зэралъытэщтыгъэм ягугъу къышIызэ, етхы: "...Адыгэ быракъхэм атетыгъэ зэблэдзыгъэ щэбзащэхэм ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу къарыкIырэр шэкIонымкIэ узыблэкIы мыхъущт шапхъэхэр ары. Мэзым шакIо кIорэм щэбзэщищ ныIэп ыIыгъын фитыгъэр, ащ къехъу хъущтыгъэп. Зы щэбзащэр чъэрэ хьэкIэ-къуакIэм, ятIонэрэр быбырэ бзыум, ящэнэрэр псым хэсым апай. "Гурыт дунаим", "ышъхьагърэ дунаим", "ычIэгъырэ дунаим" щыщэу зырыз ныIэп къащиушэкIун зыфитыгъэр, ащ зыкIи ехъу хъунэу щытыгъэп..."
Тэ адыгэ быракъым ылъапсэ нахь куоу ехэу тэлъытэ. Джэрзым иуахът, илъэс минитф – хыкIэ узэкIэIэбэжьымэ, Хьатымэ якъэралыгъо зыщыIагъэр. Ахэмэ ятетыгъо уахътэ епхыгъэу археологымэ къычIахыгъэ пкъыгъомэ узяплъыкIэ адыгэ быракъэу я ХIХ – рэ лIэшIэгъум ашIыгъэм итеплъэкIи ыкупкIыкIи адыгэ-хьат символикэр ылъапсэу къэлъагъо. Мы къэттхырэмэ яджэрэр къыкIэупчIэн ылъэкIыщт сыдым адыгэхэмрэ хьатыхэмрэ зэрищэлIагъэха ыIонышъ. Я ХХ – рэ лIэгъэгъум Тыркуем Кархемиш дэжь зы мыжъо къыщагъотыгъ. Ащ адыгэхэмрэ хьатыхэмрэ Темыр Кавказ икIыхи ТыгъэкъокIыпIэм зэрэкощыгъэхэр тетхагъ. Хьат пэчъыхьэмэ яштандартхэу джэрзымрэ дышъэмрэ ахэшIыкIыгъэхэр археологымэ дунаим щыцIэрыIо хъугъэ Мыекъопэ культурэм рапхы.
Тятэжъ мыотIымэ къакIэныжьыгъэ къошыныхэм, е аущтэу агъэфедэщтыгъэ ятIэм хэшIыкIыгъэ пкъыгъо пIуакIэхэм А. Голан зыфиIощтыгъэ розеткэр атеолъагъо. Шъолъырищ гъэтхъыгъэхэр ышъхьагъыкIэ къахэхьэрэ шъолъырищымэ зэфэдэкъабзэу зэтырауты ( ). Джащ фэдэх касогымэ яуахъти – я VIII – ХIII – рэ лIэшIэгъухэм, къагъотыгъэ хьат хъагъэхэр ( ). Тамыгъэхэу адыгэ лIакъомэ я ХVIII-ХIХ – рэ лIэшIэгъухэм яIагъэми хьат хъагъэхэр нафэу ахэолъагъох. ГущыIэм пае, Натхъохэр ( ), е Коблыхэр ( ).
Хьатымэ яштандарт зэрыт плакеткэу Анкара къикIыгъэм тешIыхьэгъэ сурэтым пчыпыджыныхэр зыцыпэ къуашъом исэу тыгъэр щыолъэгъу. Мыфэдэ сурэт тыгъэр Тхьэу зылъытэщтыгъэ лъэпкъ пчъагъэмэ яI. Хъураем ыкIоцI зэтегъэлъэтхъыгъэ прямоугольник ыкIоцI ит ( ). Сурэтым уеплъымэ япшIэнэрэ пчыпыджыныр зэрэпыутыгъэр олъэгъу, зэкIэмкIи 12 хъун фэягъэ, тыгъэ календарым имэзэ пшIыкIутIу ар тефэ.
Гузэгум ит пчыпыджынымэ ачIыпIэ цIыфышъо ятеплъэу пкъыгъуищ атет. Ахэр хьатитымэ яшыблэу Телепин (адыгэм и Шыбл – Авт.), хьат тхьэшхоу Васхаб (адыгэм и Тхьэшху – Авт.), Каск е Мазуль – Мэзатхьэр (машIом шъхьащэ фэзышIырэмэ якъащ – Авт.) арэу къыбгурыIонхэ плъэкIыщт. Илъэс минихыкIэ узэкIэIэбэжьымэ щыIагъэ Мыекъопэ лъэпкъыжъыхэу былымхъуным пылъыхэу Тыгъэр зитхьагъэхэм ятамыгъэхэр мы штандартым хэхьагъэх. Бзэм пылъ шIэныгъэлэжьымэ ащыщхэм "адыгэ" ыIомэ "ар Тыгъэ" къырагъэкIыба.
Хъагъэу хъураим итыр хьат лъэпкъэу тыгъэкъокIыпIэ – къыблэ лъэныкъом къикIигъэхэм ятамыгъ. Тыгъэр къуашъоу зэрытыгъэр чIыгулэжьыным исимволэу алъытэрэ къушъхьэцум ыбжъакъомэ атырахыгъэу плъытэ хъущт. Пчыпыджын пшIыкIутIур илъэс минихыкIэ узэкIэIэбэжьымэ зэокIо бэлахьыхэу ТыгъэкъохьапIэм къикIыхи Темыр къэкIогъагъэ арийцэмэ ятэпIашъэхэм япхыгъ. Штандартым ыгузэгу ит хъурэищыр чIыгулэжьымэ анахь агъэлъапIэрэ тхьищымэ янэпэеплъ. Щэу зэтедзагъэ щэбзащэхэм къагъэлъагъорэр мамыр щыIакIэу чIыгулэжьыным пылъыгъэ лъэпкъымэ яIагъэр зэо зэпымычыжьым зэрэзэблихъугъэр ары...". Джары кIэкIэу ЛэупэкIэ Нурбыирэ сэрырэ зэдэттхыгъагъэр.
Адыгэ-хьат зэфыщытыкIэмэ уакъытегущыIэ зыхъукIэ къэIогъэн фае тыгъэкъокIыпIэ – къыблэ лъэныкъом анахьэу Тыркуем, Шам, Мысыр зыфэпIощтыхэм адыгэмэ лъэуж дахэ къызэрэщанагъэр, непэ къызнэсыгъэми ащымыгъэпшэжьырэ шIушIагъэхэр, гъэхъагъэхэр зэрэщашIыгъэхэр.
Израиль сыщыIэу Тхьэм джэнэт къызэритын ЛIыпый Ахьэмэд Къудысым (Иерусалим – А.Къу.) къыщысигъэлъэгъугъагъ Пегъымбар Мыхьамэт зызыщиIэтыжьыгъэ чIыпIэм тет мэщт лъапIэу "Аль Аксэм" дэжь щыт медрысэр. Ар Мысыр исултIанэу адыгэу Къаитбэй аригъэгъэуцугъагъ, пчъаблэм адыгэ тхыпхъэхэр непи тетых.
Иорданым щыщ лIы губзыгъэу Мамый Митхьат Уадсирым иунэ тыщызэдэгущыIэзэ, зы тхылъ къышти, Мысыр пэчъыхьэу Къэншъау-гъур (ари адыгагъэ – А.Къу.) фэгъэхьыгъэу къеджагъ. Зы чэщ мэзагъо цышхъэ горэм султIаныр щэтырым къычIэкIыгъэу жъогъо нэфыхэмрэ тыжьыным фэдэу къэжъыурэ мэзэныкъомрэ гуфаплъэу яплъыгъ. Ежь зэрэпэчъыхьэм епхыгъэу бэщ ыIыгъыщтыгъэ бгъэжъ шъхьитIу фэдэу тешIыхьагъэу. "Мыщ ычIыпIэ мэзэныкъор тежъугъэуцон шъулъэкIыщтыба" ыIуи иIумэтымэ зяупчIым, ащ къыIорэр умышIэн уфита, псынкIэу къыфагъэпси, къыратыжьыгъ. Джащ къыщегъэжьагъэу мэзэныкъо тамыгъэр быслъымэн хэгъэгумэ ятамыгъэ хъугъэ.
Адыгэмэ яныпэу 1830 – рэ илъэсым аштэгъагъэм къызыфэдгъэзэжьыкIэ, ащ нахь лъапIэ адыгэмэ быракъ зэрямыIагъэр нафэ. ЗэкIэ адыгэ лъэпкъыхэр ащ зэрипхыщтыгъэх. Непэ ар ти Адыгэ хэгъэгу официальнэу зэритамыгъэм тырэгушхо. Ау бэмэ агу къэкIыжьырэп ар аштэным пае къинэу къыпыкIыгъэр. Урысымэ ащыщыбэмэ быракъыр зыфэдэр къагурымыIоу, тиIае зыIорэмэ агъэщынэхэу, Къэралыгъо Советым щарамыгъаштэ ашIигъоу къытпэуцужьыгъэх. Мы чIыпIэм къыщысIо сшIоигъу адыгэ гущыIэр егъашIи зэрэмыохъурэр – адыгэр сыд фэдэми адыгэу къэнэжьы, адыгэгу зиIэмэ Iофыр пхырагъэкIыгъ, мыщ дэжь хэкум ипащэхэм, тидепутатымэ зи къызтырагъэнагъэп.
Адыгэ лъэпкъ быракъыр Республикэм итамыгъэу зэрэхъугъэм фэдэу, тарихъым къыхиубытэрэ быракъыхэр къэралыгъо символ бэрэ хъужьыхэу къыхэкIы. I989 – рэ илъэсым мэзаем итфым "Комсомольская правда" зыфиIорэ гъэзетым "Урыс Америкэр" ыIоу зы интервью къихьэгъагъ. Ар зыдашIыгъагъэр США – м иреспубликанскэ партие славянхэмрэ Америкэм исыхэмрэ язэпхыныгъэ пылъ организацием ипащэу Вера фон Вирен Гарчинскэр ары.
- СыдыкIэ Урысыем уфэлъаIо пшIоигъу? – аIуи еупчIыгъэх.
- Урысыем щыщэу РСФСР зыфаIорэм ибыракъыжъэу фыжь-шхъуантIэ-плъыжьэу зэхэтыр ыштэжьынэу ары. Литвам, Латвием, Эстонием ябыракъыжъыхэм къазэрэрагъэзэжьыгъэм фэдэу. Ныпыр – тарихъ. Лъэпкъыр рэгушхо. СССР - м зэкIэ республикэмэ апай быракъ иI… Ау урысымэ ежь ябыракъэу ялъэпкъ илIыхъужъныгъэшIухэр зыгу къэкIыжьырэр аштэжьын алъэкIыщт...
Вера Гарчински зыфэлъэIуагъэр урысымэ ашIагъ – ялъэпкъ быракъ аштэжьыгъ. Урысыем бэба цIыф лъэпъ зэфэшъхьафэу исыр, ау зыми еупчIыгъэхэп шъуфая мы быракъым е шъуфэмыя. Щызгъэзыерэр нахьыбагъ, ау Урысыем и Правительствэ быракъыр зэриштэжьыгъэмкIэ зи едэуагъэп. Едэуагъэп урысымэ агу илъыр зэхашIагъэти, аштэжьырэр ялъэпкъ быракъыба!
Тэри адыгэ ябынкIэ тштэжьыгъэр тилъэпкъ быракъ, фэдэ щымыIэу тшIодах, тыщэгушхукIы, ташъхьагъ щыбыбатэ хъумэ тегъэгушхо. ГъэрекIо мэлылъфэгъум и 25 –ялъэпкъ нып ыныбжь илъэси I80 – рэ зэрэхъугъэр зэрэдунаеу адыгэмэ хагъэунэфыгъ. Шъхьафитныгъэм ибыракъ непи уихэгъэгу уфыщыIэным нахь лъапIэ зэрэщымыIэр зэхытегъашIэ. Илъэсыхэр чъагъэхэми, тилъэпкъ изыкIыныгъэ нахь гъэпытэн зэрэфаер къыдгурегъаIо.
Непэ ти Кавказ щырэхьатэп, хэо-хапкIэу лъэпкъ зэпэуцухэр къетаджэх, мэшIо бзыйхэр къыщыдэуаех. Ау зэкIэ исымэ Кавказ зэдыряеба, сыдэу хъумэ зыгорэм икI епIон, хэгъэгу щыIэп ар зыгъэпсыгъэ лъэпкъым нэпэмыкI имысэу. Узэхэзэгъэныр, узэдыщыIэныр, узэгурыIоныр ары зэкIэми алъапсэр. Ары непи тибыракъ лъапIэ къызыфаджэрэр. Адыгеими, Къэбэртаеми, Инджыджи, хыIушъо Шапсыгъэм, IэкIыб хэгъэгухэу адыгэхэр зыщыпсэухэрэми тинып ащагъэлъапIэ. Ар тинамыс, щымыIэжь лIыхъужъымэ янэпэеплъ, тилъэпкъ ихьагурыс.
Къуекъо Асфар
|« Пред.||След. »|


Жираф
Жирафыр щэрыпIу гъошх мэз псэушъхьэхэмэ ащыщ. Африкэм щэпсэух. Жирафым нахь лъагэ чІыгугъушъэм псэушъхьэ тетэп, жирафхъуыр кг 1,191 мэхъуы, ау бзыр кг 828 нэсы. Пстэумки м 4,5 – 5,2 и лъэгагъэ мэхъу. Анахь жираф лъагэу къагъотыгъэм и м 6 хъущтыгъэ.
Жирафбзым и лъэрмыхьыгъэ мафэ 400–460рэ мэхъу.
ГущыIэм пае Кением жираф бэу щэпсэу.


Къэплъан
Къэплъан — хьэкӀэ-къуэкӀэ псэушъхьэмэ ащыщ. Шъо гъожь-шъуцӀэ кусэ телъэу чэтыу шъэджашъ. ПстэумкӀи ионтэгъугъэр кг 270 мэхъу, зырызхэр кг 300-м нэсых, икӀыхьагъэр м 4-м нэсы. НахьыбэрэмкӀэ къэплъаным чӀыпӀэшъхо горэ къегъотышъ изакъоу ащ шэпсэу. Непэ къэплъан лъэпкъыр зэрэщытэу кӀодыжьынкӀэ щынагъуэ хъугъэ.
Пасэм Кэфказым щегъэджагъэу Ӏэндунесям нэс къэплъанхэр къэбгъотынэу щытыгъ, ау непэ мэкӀэ-макӀэу зэбгырызыгъэу къэнагъэх.
Къэплъаныр псэушъхьэшх, мэзпчэнхэр, мэзщыдхэр, мэзпсэцухэр, тхьакӀумкӀыхьэхэр ешхых.


Хы ШIуцIэ лъэныкъом къикIыгъэ жьыбгъэшхоу зы нэгъэупIэпIэгъум метрэ 20 — 25-рэ зилъэшыгъэр мэлылъфэгъум и 19-м Адыгеим къыщилъыгъ. Ащ ыпкъ къикIыкIэ тиреспубликэ ит псэуалъэхэм ащыщхэр ыгъэфыкъуагъэх.
УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм иоперативнэ дежурнэу Анатолий Полозюк къызэриIуагъэмкIэ, жьыбгъэшхоу къилъыгъэм ыпкъ къикIыкIэ къутырэу Северо-Восточные Сады дэт гурыт еджапIэу N 19-м испортзал иунашъхьэу квадратнэ метри 140 — 150-рэ хъурэр жьыбгъэм къытыридзи, зэхикъутагъ. Ащ нэмыкIэу селоу Красногвардейскэм дэт ДОСААФ-м иунашъхьэу квадратнэ метри 120-рэ хъурэр жьыбгъэм ыгъэфыкъуагъ. Мы хъугъэ-шIагъэм ыпкъ къикIэу зыпари хэкIодагъэп ыкIи шъобжхэр атещагъэхэ хъугъэп.
Мы мафэхэм муниципальнэ комиссиехэм районхэм Iоф ащашIэ, жьыбгъэм изэрар къызэкIыгъэ псэуалъэхэр агъэунэфых, чIэнагъэу аригъэшIыгъэхэр къалъытэх ыкIи псэуалъэу зэхэкъутагъэхэр зыпкъ игъэуцожьыгъэнхэм фэшI гъэцэкIэжьын IофшIэнхэу ищыкIагъэхэр зэрагъашIэх.
УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу ипащэу Сергей Сергеевым къызэриIуагъэмкIэ, республикэм имуниципалитетитIур ары анахьэу жьыбгъэм иягъэ зэкIыгъэр. ЭлектрорыкIуапIэхэр зэпитхъыгъэхэу зыпари къэбар къаIэкIэхьагъэп. Ау чъыгхэр рикIыкIыгъэхэу цIыфхэм макъэ къарагъэIугъ.
АР-м и Гидрометеогупчэ къызэритыгъэмкIэ, джыри мэлылъфэгъум и 22-м илъэшыгъэкIэ зы нэгъэупIэпIэгъум метрэ 15,1-м кIахьэу жьыбгъэр къепщэщт. Ащ нэмыкIэу пчыкIэ хэтэу ощх мэкIэ-макIэу къещхыщт. Мафэм фабэу градуси 9 — 14, чэщым градуси 2 — 7 щыIэщт. Къушъхьэм ыкIи къушъхьэтх районхэм ос цIынэ къащесыщт, чъыIэр градуси 5-м кIэхьащт.
КIАРЭ Фатим.


|Хелиг Моника. Абдзахэхэмрэ хьакІэ зещэн хабзэхэмрэ|
|29.01.2011 г.|

Хёлиг Моника
Абдзахэхэмрэ хьакІэ зещэн хабзэхэмрэ
Абдзэхэ чылэхэу Тыркуем итхэм 1979-рэ илъэсым, Адыгэ РеспубликэмкІэ къуаджэу Хьакурынэхьаблэ 1990-рэ илъэсым сызащэІэм сшъхьакІэ къащысэхъулІагъэхэр.
Адыгэмэ яхьакІэ зещакІэ гъэшІэгъонэу зэрэщытыр зекІохэу я XIX-рэ лІэшІэгъум Кавказым щыІагъэхэми литературэми къаушыхьаты. ХьакІэр унагъоу къыздэкІуагъэм изакъоу ихьакІагъэп, ар зэрэчылэуи зэрэлІакъоуи яхьакІагъ. Адыгэмэ хьакІэр лъэшэу агъэлъапІэщтыгъэ, ащ икъэухъумэн, ищыІэныгъэ апае бысымым ыпсэ ытыщтыгъэ. ХьакІэзещэн хабзэр пыимкІи мыукъожьын хабзэу щытыгъ. Пыир унэм къызщихьэрэм, лъытэныгъэ рахыщтыгъэ, къыдекІокІыщтыгъэх.
Адыгэ Хабзэм епхыгъэу зекІокІэ-шІыкІэ гъэнэфагъэхэр хьакІэм паи, бысымым паи щыІагъэх. ХьакІэр бысымым Іизын къыримытэу, нэмыкІ унагъом хьакІэу кІон фитыгъэп. ХьакІэр щырагъэблагъэу, щахьакІэу унэ хэушъхьафыкІыгъэ хьакІэщ ыцІэу, адыгэмэ зэряІагъэм игугъу къэшІыгъэн фае. Джырэ уахътэм а хабзэр укъуагъэ хъугъэ.
Ижъырэ хабзэ горэхэр укъуагъэ хъугъэхэми, хьакІэпэгъокІыкІэу адыгэмэ ахэлъыгъэр къахэнагъ. Анахьэу къыхэбгъэщырэр хьакІэм гуфэбэныгъэ инрэ гу-лъытэныгъэрэ фыряІэу зэрэпэгъокІыхэрэр ары. Я ХХ-рэ лІэшІэгъум ыкІэм апэ-рэу Тыркуемрэ Адыгеимрэ сызащэІэм адыгэ чылэмэ хьакІэзещакІэу ащыслъэ-гъуагъэхэр къэсІуатэхэмэ сшІоигъу.
Тыркуем ит абдзэхэ чылэмэ сызэращыІагъэр
Апэрэу адыгэмэ ащыщ абдзэхэ лъэпкъыр зысшІагъэр 1977-рэ илъэсым абдзэхэ унагъоу Тыркуем къикІи, сызщыщ къалэу Берлин къэкІуагъэм нэІуасэ сызыфэхъур ары. Я XX-рэ лІэшІэгъум ия 60-рэ илъэсхэм Германием къызэрэригъэблэгъагъэхэм тетэу Тыркуем къикІыгъэхэу цІыфыбэ лэжьакІо ащ къэкІогъагъэх. Ахэмэ черкесхэр (джары адыгэхэр Германием зэрэщашІэхэрэ цІэр) зэрахэтхэр зэхэсхыгъагъ. А уахътэм адыгабзэр зэзгъэшІэнэу зэрезгъэжьэгъагъэм къыхэкІэу а лъэпкъым щыщ цІыфхэм саІукІэмэ сшІоигъуагъ.
Сызэрэлъыхъуагъэр хьаулыягъэп: Тыркуем итыгъэкъохьапІэкІэ щыІэ Балыке-сир къалэм пэгъунэгъу адыгэ къуаджэхэм, Тыркуем итыгъэкъокьыпІэкІэ щыІэ Кахьраман Мараш хэкум ит адыгэ чылэхэм ащыщ унагъо горэхэм нэІуасэ сафэхъугъ. Ахэр адыгэ лъэпкъым иабдзэхэ лІакъо щыщхэу къычІэкІыгъ. Ябзэ зэзгъэшІэнэу сызэрэфаер зэрясІуагъэм тетэу, ядэжь сырагъэблэгъагъ.
Хьаткъомэ ащыщэу Мелихьа иунагъо апэрэу сызэрэкІогъагъэр сыгу къэкІыжьы. Ащ ятэшыпхъум ыкъо имашинэкІэ Мелихьа иунэу ишъхьагъусэрэ икІэлищрэ зыщыпсэухэрэм сищэгъагъ. Ахэмэ яІахьылхэу джыри унэгъуитІу сезыгъэблэгъагъэхэм адэжь къыщызэрэугъоигъагъэх. Гуфэбэныгъэшхо ахэлъэу ахэр къыспэгъокІыгъэх. Абзэ зэзгъэшІэнэу сыгу зэрэхэлъыр ахэмэ лъэшэу ягопагъ, яунапчъэ сэщ пае ренэу зэрэзэІухыгъэри къысаІуагъ. Сызщыфэе уахътэм мыхэм адэжь сыкъэкІон сызэрэфитыр мыхэм къысэІуагъ.
Арти Іоф зымышІэрэ бзылъфыгъэ ныбжьыкІэу яІэхэмрэ сэрырэ тызэІукІэзэ тшІынэу сязэгъыгъ. Мелихьа иунагъу ары нахьыбэрэ сыздакІощтыгъэр. Адыгабзэм изэгъэшІэнкІэ сэ къызфэзгъэфедэрэ шІыкІэм тетэу ІэпыІэгъушхо ар къысфэхъугъ. Мелихьа ятэшыпхъум ипшъашъэу Сурия, ишъхьагъусэрэ ежьырырэ сибысым зычІэс унэ зэтетым щыпсэущтыгъэхэти, Хьаткъомэ адэжь сызыкІокІэ, къакІощтыгъэ. А чІыпІэм пэмычыжьэу щыпсэущтыгъэ яІахьыл бзылъфыгъэу Пакизэ дэжьи сыкІощтыгъэ. Ахэр зэкІэри къысэмызэщыжьыхэу, агу зэІухыгъэу сырагъэблагъэщтыгъэ.
Бзэр сыхьат зы-тІу горэм зэзгъэшІэнэу ядэжь сыкъызэрыкІорэм имызакъоу, пчыхьэшъхьашхэ зэдэтшІэуи нахьыбэрэ сыкъыщысэуи хъущтыгъэ. Ау сыкъяхьылъэкІэу ахэмэ сягуцэфагъэп. СыхьатиплІи-тфи зэпымыоу ядэжь сыкъыщыІэу бэрэ къыхэкІыщтыгъэ. Пчыхьэ хъугъэу сыкІожьын фаеу зясІокІэ, «Сыдэу жьэу укІожьыра адэ?» аІоти, къысэупчІыщтыгъэх.
Тыркуем щыІэ ячылэхэм якъэбархэр ахэмэ къысфаІуатэщтыгъэх, ядэжь, а хэгъэгум, сыкІонэу сырагъэблагъагъ. НэІуасэ сызыфэхъугъэ абдзахэмэ ягъэмэфэ зыгъэпсэфыгъо илъэс къэс Тыркуем щыІэ ячылэмэ ащагъакІощтыгъэ.
1979-рэ илъэсым апэрэу Тыркуем сыкІогъагъ, синэІуасэхэр зыщыщ къуаджэхэу Тахьирбэй (Шъэожьхьабл), Мэхьмэтбэй (Хъуажъхьабл), Махьмудбэй (Тыгъужъхьабл), Кахьраман Мараш хэкум ит къалэу Гёксун пэгъунэгъоу сащыІагъ.
Рейхьанлы (Рейхьаниа) чылэу Сирие гъунапкъэмкІэ щыІэми сыкІогъагъ. Къалэу Балыкесир пэблагъэу синэІуасэхэр зыщыщхэ адыгэ чылэхэу Демиркапырэ Дерелирэ сащыІагъ.
СинэІуасэ пшъашъэу Германием щыщыр нахьыбэмкІэ сигъусагъ. ЗэкІэ а чылэхэм лъэшэу къытфэчэфхэу тащырагъэблэгъагъ. Берлин дэс синэІосэ абдзэхэмэ яунагъомэ ащыщ горэм дэжь хьакІапІэкІэ тыкъыщыуцугъ. БерлинымкІэ сэ сиабдзэхэ нэІуасэхэр мыщ щымыІэхэми, яунагъомэ ащыщхэр гуфэбэныгъошхо къытфыряІэу къытпэгъокІыщтыгъэх. Ахэр Хьаткъо, Шъэожь, Апыщ, ХьапакІэ, Гъонэжьыкъо, Кобл, Цэй, Хъунэ, Аулъэ, ЛІыІужъу лІакъомэ ащыщых.
ТыкъызэрэкІуагъэм икъэбар зызэхахым, яІахьылхэри янэІуасэхэри шІуфэс къытахынэу къэкІогъагъэх. Унагъомэ яныбжьыкІэхэр къэзэрэугъоихэти мэфэ ренэм къыддакІухьащтыгъэ. НэмыкІ цІыфэу чылэм дэсхэри тибысым дэжь тызэрагъэлъэгъунэу къакІощтыгъэх. Нахьыбэр пчыхьэм къакІощтыгъэ. Сигъусэрэ сэрырэ тызэрэдэмыкІуагъэм къыхэкІэу кІалэу джыри къэзымыщагъэхэмрэ пшъашъэхэмрэ пчыхьа къэс тибысым дэжьэ къыщызэІукІэщтыгъэх. Тызэхэсэу тыгущыІащтыгъэ, тыджэгущтыгъэ, пщынэм е кассетэм такъыдашъощтыгъэ. Бзылъ-фыгъэхэмрэ кІалэхэмрэ пщынэм къызэреощтыгъэхэр дэгъоу къэсэшІэжьы.
А лъэхъаным чылэхэм электросвет зэрямыІагъэм лъэшэу ишІуагъэ къэкІуагъ – уахътэр телевизор еплъыным тшІуихьыщтыгъэп. Керосин, шэф остыгъэмэ такІэрысэу гупсэфэу тыщысыщтыгъ.
КІэлэгъуалэхэр зэрикІыжьыгъэхэм тетэу унагъом ис бзылъфыгъэхэри хьакІапІэ къакІощтыгъэх. Къэзымыщэгъэ хъулъфыгъэмэ адыщысынхэр къемыкІоу ары а бзылъфыгъэмэ зэралъытэщтыгъэр. Хъулъфыгъэу къэзыщагъэхэр щысакІо къакІощтыгъэхэп. Мэхьмэтбей чылэм къэзыщагъэхэри къакІощтыгъэх, ау ахэр куп шъхьафэу щысыщтыгъэх.
Абдзахэмэ зэкІэ адрэ адыгэмэ афэдэу сэмэркъэур якІас. Къэбар щхэн гъэшІэгъонэу къаІотэгъагъэхэр дэгъоу къэсэшІэжьых. Пшъэшъэ хьакІэр мэфищ зытешІэкІэ адрэ бзылъфыгъэу унагъом исымэ афэдэу унэми щагуми зэращылэжьэн фаер къызгурагъаІощтыгъ. Ау ащ нахьыбэрэ ядэжь сыкъэнагъэми, сэщ пае а хабзэр аукъощтыгъэ.
Сэ сибысым къысфэгупсагъ, унагъом сыщыщ шъыпкъэм фэдэу къысфыщтыгъ.
Шъыпкъэ, ябзэкІэ сызэрадэгущыІэщтыгъэми, ябзэ лъытэныгъэу фэсшІырэр къызэрэзгъэлъэгъуагъэми, ар нахь дэгъоу зэзгъэшІэнэу сызэрэфаеми яшІуагъэ къэкІуагъ.
Адыгэ шхынхэу щыпсыр, пІастэр, къуаер, унэгъо хьалыгъур зэрэпшІыщтхэр зэрэсагъэшІэным сибысымхэр пылъыгъэх: ахэмкІэ сахьакІэщтыгъ. Ащыгъум чылэмэ адыгэ хьакухэр адэтыгъэх, унагъом тхьамэфэ ренэм ышхыщт хьалыгъур бзылъфыгъэмэ зэрагъажъэщтыгъэр слъэгъугъэ .
Хабзэм тетэу сызщеблэгъэгъэ унагъом ис хъулъфыгъэхэмрэ бзылъфыгъэхэмрэ сахэсэу садашхэщтыгъэ. Іанэм тыпэс зэхъукІэ бысым хъулъфыгъэм бэрэ ынаІэ къыстыригъэтыщтыгъэ.
Сизакъоми гъусэ сиІэми яунэ кІоцІ хэтэу унэ шъхьафым тыщычъыещтыгъэ. Ащ пае унагъом щыщхэр зэхэлъынхэ фаеу хъущтыгъэ. Сибысым щыщхэмрэ сэрырэ тызэгъусэхэу нэмыкІ унагъоу чылэм дэсхэм адэжь тыкІощтыгъэ. Ахэмэ чайми кофеми такъыщырагъашъощтыгъэ.
Бысым сшІыгъэ унагъом сыкъикІыжь зыхъукІэ, ежьхэми яІахьылхэми шІухьафтынхэр къысатыщтыгъэх. Сщыгъупщэжьын слъэкІырэп зы чылэ горэм щыщ лІы горэм итыжын Іалъын ыІапэ къыпыхи адыгабзэр зэрэсшІэрэм пае къызэрэситыгъагъэр.
Абдзахэмэ яхьакІэпэгъокІыкІэ сыгу имыкІыжьынэу анахь лъэшэу зыщызгъэунэфыгъэр Сирие хэгъэгум игъунапкъэкІэ щыІэ чылэу Рейханлы ары.
Мыщ тыкІонэу итымыхъухьэгъагъэми, Тахьирбэй чылэм щыщ синыбджэгъухэм яІахьылмэ ащыщ горэм идунай зэрихъожьыгъэм къыхэкІэу, икъукІэ анаІэ къызэрэттырамыгъэтышъущтыр гухэкІ ащыхъоу, сигъусэ нэмыц бзылъфыгъэмрэ сэрырэ а къуаджэм тыкІомэ хъунэу къытаІуагъ. Сибысым иІахьылмэ ащыщ кІалэ горэ Искендерун къалэм нэс къыддэкІуагъ. ЯтІонэрэ мафэм тэщ пае такси къаригъэфи, машинэмкІэ сыхьат горэкІэ укІомэ узнэсынэу щыт адыгэ къуаджэу Рейхьанлым дэс адыгэ унагъом тырищэлІэнэу унашъо къыфишІыгъ. Ау а унагъор зыщыщыр гъэнэфагъэу ылъэкъуацІэкІэ къыриІуагъэп.
СэркІэ ар шІагъо хъугъэ, сыда пІомэ ыпэкІэ зыгорэущтэуи сызІумыкІагъэу, синэІуасэу щымыт унагъом хьакІэу тызэрафэкІощтым икъэбар лъамыгъэІэ-сыгъэу ыдэжь укІоныр къысфемыгъэкІоу гумэкІыгъошхом сызэлъиштагъ.
Таксим исым Рейхьанлым тыкъыгъэси, машинэр унэ горэм дэжь къыщигъэу-цуи, къытиІуагъ: «Мыщ адыгэ унагъо зэрэщыпсэурэр сэшІэ, шъуихь». Сэ мэкІэ-макІэу зыкъэсІати, сыгу бырсырым зэлъиштагъэу машинэм сыкъикІыгъ. Мыщ фэдэу пшІыныр зэрэемыкІур сэ синэмыц лъэпкъ зэхэшІыкІыкІэ къызгурыІощтыгъэ, ау сэркІэ нэмыкІ хэкІыпІэ щыІагъэпти, къэлапчъэр Іусхи, цІыф гори зыдэмыт щагум сыдэхьагъ. СылъыкІуати унэм сызехьэм, ныбжь гурытым ит хъулъфыгъэр къэслъэгъугъ. АбдзэхабзэкІэ сыкъэгущыІи, сэри Германием щыщ синыбджэгъу пшъашъэу сигъусэми адыгэхэм таІукІэмэ зэрэтшІоигъор есІуагъ. Лъэшэу згъэшІагъоу а цІыфыр гуфэбэныгъэшхо хэлъэу къыспэгъокІи, гур къыдищаеу мэкъэ ІатыгъэкІэ къыІуагъ: «Садэжь шъукъызэрэкІуагъэр сэркІэ гушІогъошху! Шъукъеблагъэх!» Сэ синыбджэгъу пшъашъэм сыкъеджэнэуи тичемоданхэри таксим къитхыжьынхэуи унэм сыкъикІыгъ. ЛІыр сауж итэу, ядэжь тызэрэкІуагъэр гопэшхо зэрэщыхъугъэр джыри къыІощтыгъ. ТыздэкІуагъэр абдзэхэ унагъоу щытыгъ, Гъонэжьыкъохэм ащыщыгъ. Унагъом щыщхэр тызыІохьэм исыгъэхэпти, ахэр къызэрэкІожьхэу бысымым зырызэу нэІуасэ тафишІыгъ. ХьакІэу тызэрэкІуагъэм зэригъэгушІохэрэр ахэми къытаІуагъ. Мэфищэ ядэжь тыкъытыгъэти, хьакІэр зэрякІасэм ишыхьатэу икъукІэ тыкъагъэшІуагъ.
Адыгэ хэкум ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ 1990-рэ илъэсым апэрэу сызэрэщыІагъэр.
Адыгэмэ яхэкужъэу Адыгэ Республикэм 1990-рэ илъэсым апэрэу сыкъэкІуагъ. Урысыемрэ Германиемрэ академическэ зэхъожьыныгъэхэм яхьылІэгъэ программэу зэдаштагъэм тегъэпсыкІыгъэу адыгабзэм ехьылІэгъэ диссертациеу стхырэм пае Іоф сшІэнэу мыщ сыкъэкІуагъ. Тыркуем ис абдзахэмэ абзэрэ Адыгэ Республикэм щыпсэурэ абдзахэхэмрэ абзэрэ зэзгъэпшэнхэм анахьэу сыфэягъэти, абдзэхэ чылэ закъоу мыщ итым сагъэкІонэу Адыгэ къэралыгъо университетым сызыщялъэІум, Хьакурынэхьаблэ щыщ Мэрэтыкъо Шумафэ иунагъо сыщырагъэблэгъагъ. Мэрэтыкъохэм адэжь апэрэу сыкъызэкІом мазэрэ ядэжь сыщыІагъ.
Унагъом щыщ нэбгырищэу чылэм дэсхэр, янэу Саудэт, ятІонэрэ кІэлэу Пщымаф, япшъашъэу Зарем гуфэбэныгъэ хэлъэу къыспэгъокІыгъэх. Заремрэ янэрэ сызэрэгупсэфыным зэригъэгумэкІыщтыгъэхэм имызакъоу, яхабзэ-бзыпхъэхэри къысфаІуатэщтыгъэх. Зарэ сихэгъырэеуи ренэу сигъусэуи уна-гъохэр къэткІухьэщтыгъэх. ЦІыф зэфэшъхьафхэм бзэм ехьылІагъэу сыхьат заулэрэ садэгущыІэу бэрэ къыхэкІыщтыгъэ. Зыныбжь хэкІотэгъэ лІыхэм ащыщ-эу сызІукІагъэхэм къэбарыжъхэр къысфаІотагъэх.
Заремэтхэм ядэжь сыщэІэфэ тызэгъусэу джэгуищмэ тащыІагъэти, абдзахэмэ яджэгушІыкІэ нэІуасэ сыфэхъугъ. Зарем ынаІэ ренэу къыстетыгъ. Апэрэу Хьакурынэхьаблэ сыкъэкІуагъэу ядэжь сызыщэІэм, гъэмэфэ каникулхэм яуахътэ тефагъэти, япхъу нахьыжъ ипшъэшъэжъыеу илъэсипшІ зыныбжьыр сэ къыс-фагъэзагъэу къыздекІокІыщтыгъэ. Зарэ япхъорэлъф сэщ пае риІощтыгъэ: «Моникэ изакъоу къэбгъэнэкъон!» Адыгэ ХабзэмкІэ ар зытырашІыхьэщтыгъэр хьакІэр гупсэфыным пае ащ ыпашъхьэ цІыф горэ ренэу зэритын фаер, изакъоу ар къэбгъанэ зэрэмыхъущтыр ары. Сибысым иІахьылхэр сызэрагъэлъэгъунэу садэжь къэкІозэпытыгъэх. Ары къэс Зарем е янэ къытфэпщэрыхьэщтыгъэх.
НэмыкІ унагъохэми мы чылэм сащырагъэблагъэщтыгъэ, ары къэс Іанэр къашыщтыгъэ, унагъоу тезгъэблэгъагъэм щыщхэр зэкІэ къызэхахьэщтыгъэх. МэфэкІ Іанэм пэсхэ зыхъукІэ хъохъухэр къаІонхэр Адыгэ хэкум зэрэщяхабзэр сшІагъэ. Ар сэ сыгу рехьы. Ау Тыркуем ис унагъоу сэ сызыдэщыІагъэм ащ фэдэ хабзэ иІэп.
Тыркуем щыхабзэм фэмыдэу мыщ щыщ адыгэ унагъом укъыщымыІэнэу хьакІэу узыкІокІэ Іанэ къашІэу яхабз. Хьакурынэхьаблэ сызыщэІэм Мэрэтыкъомэ анэмыкІэу Бэчмыкъохэми Сапыйхэми адэжь бэрэ сыкІуагъ.
Сибысым ренэу къысфэсакъыгъ. ЫнаІэ къызэрэстет зэпытыр къэпшІэнэу нэшэнабэ еслъэгъулІагъ. Гъунэгъу къуаджэ горэм сыщырагъэблэгъагъэу, пчыхьэ хъугъэу зыгорэкІэ сыкъэгужъощтыгъэмэ, сикъэтыкІэ шІомытэрэзэу, сибысым гуащэ икІалэ телефонымкІэ сыздэщыІэм адэжь къытыригъаощтыгъэ.
Зэфэхьысыжьыгъэу къэсІонэу сызыфэягъэр абдзэхэ хьакІэпэгъокІыкІэм имызакъоу, абдзахэмэ уащыщыными осэ ин зэрэфэсшІырэр ары. Ежь абдзахэмэ сащыщэу къызысаІокІэ, ар сэркІэ зэримыкъу щыІэп. Зарэ янэ Саудэт сэ сянэу чылэм дэсым фэдэу слъытэнэу къысиІуагъ. Ныбджэгъу къысфэхъугъэ унэгъо пстэуми тхьашъуегъэпсэу къясІо сшІоигъуагъ.
Мы къэсІотагъэхэр адыгэ литературабзэмкІэ зэдзэжьыгъэнымкІэ ІэпыІэгъу къысфэхъугъэхэ Къатмэс ФатІимэтрэ Емызэщ Сафыетрэ сызэрафэразэр къэсэІо.
Литературэр:
|« Пред.||След. »|


Сауд Арабиер картым тетэу
Сауд Арабие, Пачъыхьыгъоу Сауд Арабиер, Саудие – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Рияд. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 2 149 690 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз. Сауд Арабиер арап къэралыгъомэ ащыщмэ анахь хэгъэгу игъэкIотыкIыгъэмэ ащыщ, экономикэри, политикэри къапштэхэмэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Салман бин Абдулазиз.
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Игъунэгъухэр: Исраил, Иордание, Ирак, Сирие, Йемен, Оман, Араб Эмират Зэхэтхэр, Катар, Бахрейн, Кувейт. Перс Псыдахьэмрэ, Хыплъыжьымрэ аIушъомэ атет.
Гъэ къэс быслъымэн пчъагъэ макIо, сыда пIомэ Меккэрэ, Мединэрэ ащ щыIэхэшъ.