Адыгабзэм икъэухъу-мэн, къыткIэхъухьэхэрэ ныбжьыкIэхэм яныдэлъфыбзэ аIулъыныр, шIу ягъэлъэгъугъэныр, адыгэ шэн-хэбзэ дахэхэр ахэлъхьэгъэныр пшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ.
Сабыир къызыхъугъэм къыщегъэжьагъэу иныдэлъфыбзэ тхьакIумэм итын фае, ар зэлъытыгъэр ны-тыхэр ары. Джащ фэдэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу зыдакIорэми мэхьанэ иI. Гурыт еджапIэм адыгабзэм изэгъэшIэн щылъегъэкIуатэ.
Муниципальнэ гъэпсыкIэ зиIэ «Адыгэкъалэ» епхыгъэ гурыт еджапIэхэм зэкIэми апэрэ классым къыщегъэжьагъэу апшъэрэ классхэм анэс адыгабзэр тхьамафэм щэ зэрагъашIэ, ащ нэмыкIэу ныдэлъфыбзэм икъэухъумэн фэгъэхьыгъэхэ Iофтхьабзэхэри ренэу зэхащэх, муниципальнэ программэу «Лъапсэ зиIэм шъхьапэ ыгъотыщт» зыфиIорэм Iоф ешIэ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Дюймовочка» зыфиIорэр инновационнэ проектым хэфагъ, ащ елъытыгъэу кIэлэцIыкIум иродинэ, итарихъ, икультурэ, ыбзэ, ишэн-хабзэхэр шIокI имыIэу арагъашIэх.
Джащ фэдэу бзэм изэгъэшIэнкIэ ишIуагъэ къэкIо гъэсэныгъэ тедзэ зыщызэрагъэгъотырэ гупчэу «ЮТА» зыфиIорэм къыщызэIуахыгъэ «ХьакIэщым».
Адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ гъэхъэгъэшIухэр зышIыгъэхэм ягугъу къэтшIын. БлэкIыгъэ илъэсым адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэ языгъэхьырэ кIэлэегъаджэхэм апае зэхащэгъэ республикэ зэнэкъокъум Хь. Я. Бэрэтарэм ыцIэ зыхьырэ гурыт еджапIэу N 2-м икIэлэегъаджэу Мамый Саидэ апэрэ чIыпIэр къыщыдихыгъ.
АдыгабзэмкIэ республикэ олимпиадэхэм кIэлэеджакIохэр чанэу ахэлажьэх, шIэныгъэ куухэр къагъэлъагъох. ГущыIэм пае, къуаджэу Хьалъэкъуае
А. И. Хъуадэм ыцIэ зыхьырэ игурыт еджапIэу N 4-м щеджэрэ Кобл Альбинэ апэрэ чIыпIэр къыщихьыгъ (зыгъэхьазырыгъэр кIэлэегъаджэу Шумэн Замир). НэмыкI лъэпкъхэмкIэ Хь. Я. Бэрэтарэм ыцIэ зыхьырэ гурыт еджапIэу N 2-м щеджэрэ Диана Ашуровами текIоныгъэ къыдихыгъ (кIэлэегъаджэр Мамый Саид). Адыгэкъалэ дэт гурыт еджапIэу N 1-м щеджэрэ Анна Зверевам хагъэунэфыкIырэ чIыпIэр къыхьыгъ (кIэлэегъаджэр ЯхъулIэ Рахьмэт).
Адыгэ литературэмкIэ анахь гъэхъэгъэшIухэр зиIэхэм ащыщых А. И. Хъуадэм ыцIэ зыхьырэ гурыт еджапIэу N 4-р къэзыгъэлъэгъогъэ ЛIыхэсэ Зулимэ хагъэунэфыкIырэ чIыпIэр къыхьыгъ (кIэлэегъаджэр Шумэн Замир).
Ежь-ежьырэу усэ зэхэлъхьанымкIэ республикэ зэнэкъокъоу щыIагъэм мыщ фэдэ гъэхъагъэхэр кIэлэеджакIомэ къыщагъэлъэгъуагъэх: Ю. И. Лъэустэным ыцIэ зыхьырэ гурыт еджапIэу N 3-м щеджэрэ ЗекIогъу Динарэ текIоныгъэр къыдихыгъ (кIэлэегъаджэр Хьалилэ Светлан). А. И. Хъуадэм ыцIэ зыхьырэ гурыт еджапIэу N 4-м щеджэхэрэ Шэртэнэ Мариерэ Хьэнахыкъо Тимуррэ анахь дэгъоу зыкъэзыгъэлъэгъуагъэхэм ащыщ хъугъэх (кIэлэегъаджэр Шумэн Замир).
Адыгабзэм и Мафэ фэгъэхьыгъэ республикэ зэнэкъокъум джащ фэдэу ныбжьыкIэхэр хэлэжьагъэх. Сочинение анахь дэгъухэр зытхыгъэхэм ащыщых: Ю. И. Лъэустэным ыцIэ зыхьырэ гурыт еджапIэу N 3-мкIэ Кушъу Амир текIоныгъэ къыдихыгъ, (кIэлэегъаджэр Хьалилэ Светлан). ЦДО «ЮТА» зыфиIорэм щеджэрэ Барцо Руслъан хагъэунэфыкIырэ чIыпIэр къыхьыгъ (зыгъэхьазырыгъэр Чэтыжъ Марин). А. И. Хъуадэм ыцIэ зыхьырэ гурыт еджапIэу N 4-м щеджэрэ Кобл Альбинэ хагъэунэфыкIырэ чIыпIэр къыхьыгъ (кIэлэегъаджэр Шумэн Замир).
Муниципалитетым епхыгъэ гурыт еджапIэм щеджэхэрэ ныбжьыкIэхэм нэмыкI лъэныкъохэмкIи гъэхъэгъэшIухэр яIэх. Адыгэкъалэ дэт гурыт еджапIэу N 1-м щеджэрэ Нэхэе Миленэ экологиемкIэ хагъэунэфыкIырэ чIыпIэр къыхьыгъ (кIэлэегъаджэр Шэуджэн Гощнагъу). Гурыт еджапIэу N 5-м щеджэрэ ХъокIон Бислъан мы предмет дэдэмкIэ анахь дэгъоу зыкъэзыгъэлъэгъуагъэхэм ащыщ хъугъэ (кIэлэегъаджэр Пэрэныкъо Саид).
Ю. И. Лъэустэным ыцIэ зыхьырэ гурыт еджапIэу N 3-м щеджэрэ Диана Кузиловам биологиемкIэ хагъэунэфыкIырэ чIыпIэ къыдихыгъ (кIэлэегъаджэр Хьаджэбыекъо Гощнагъу).
Мы еджэпIэ дэдэм щеджэгъэ Лъэцэр Джульетэ обществэмкIэ хагъэунэфыкIырэ чIыпIэ къыдихыгъ (кIэлэегъаджэр Физулинэ Жанн).
Хь. Я. Бэрэтарэм ыцIэ зыхьырэ гурыт еджапIэу N 2-м Пчыхьалъыкъо Бэллэ урыс литературэмкIэ хагъэунэфыкIырэ чIыпIэр къыхьыгъ (кIэлэегъаджэр НакI Зарем).
ДЕЛЭКЪО Анет.


Урысые Федерацием и Президент и Полномочнэ лIыкIоу Къыблэ федеральнэ шъолъырым щыIэм дэжь щызэхэщэгъэ Советым изэхэсыгъоу тыгъуасэ щыIагъэм Владимир Устиновым тхьамэтагъор щызэрихьагъ. Видеоконференцие шIыкIэм тетэу Iофтхьабзэр зэхащагъ, Адыгеим ыцIэкIэ республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ащ хэлэжьагъ.
Джащ фэдэу республикэм ыцIэкIэ зэхэсыгъом хэлэжьагъэх Урысые Федерацием и Президент и Полномочнэ лIыкIоу Къыблэ федеральнэ шъолъырым щыIэм иаппарат Адыгэ РеспубликэмкIэ ифедеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэу Владимир Свеженец, министерствэхэмрэ хэбзэухъумэкIо къулыкъухэмрэ япащэхэр.
Лъэпкъ, федеральнэ проектхэр Къыблэ федеральнэ шъолъырым зэрэщагъэцакIэхэрэм шIуагъэу къытырэм мыщ щытегущыIагъэх.
«Хэгъэгум социальнэ политикэу Къыблэ федеральнэ шъолъырым щызэрихьэрэм щыщ социальнэ мэхьанэ зиIэ, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъезыгъэIэтыщт лъэпкъ проектхэу «Демографиер», «Гъэсэныгъэр», «Псауныгъэм икъэухъумэн», «Экологиер», «ПсэупIэмрэ къэлэ щыIакIэмрэ» зыфиIохэрэм ягъэцэкIэн. Мы илъэсым а лъэпкъ проектхэм апае Къыблэ федеральнэ шъолъырым сомэ миллиарди 125-рэ фэдиз къыIэкIэхьанэу къырадзэ», — къыIуагъ Владимир Устиновым зэхэсыгъор къызэIуихызэ.
Урысые Федерацием и Президент и Полномочнэ лIыкIоу Къыблэ федеральнэ шъолъырым щыIэм къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, илъэсэу итым иапэрэ мэзибгъу сомэ миллиард 63-м ехъу къызфагъэфедэгъах, пстэумкIи къаIэкIэхьанэу щыт мылъкум ипроцент 51-рэ ар мэхъу. Лъэпкъ проектхэм япхырыщынкIэ анахьэу гъэхъагъэ зышIыгъэхэр Адыгеимрэ (процент 64-рэ) Волгоград хэкумрэ (процент 62-рэ).
Владимир Устиновым зэрилъытэрэмкIэ, лъэпкъ проектхэр Къыблэ федеральнэ шъолъырым щыпхырыщыгъэнхэмкIэ анахьэу пэрыохъу къафэхъухэрэр зэзэгъыныгъэхэм ягъэцэкIэнкIэ пIалъэхэр зэраукъохэрэр, зытемылъытэгъэ IофхэмкIэ мылъкур зэрагъэкIодырэр, товархэр къащэф зыхъукIэ хэбзэгъэуцугъэр зэраукъорэр ары.
Лъэпкъ, федеральнэ проектхэр Къыблэ федеральнэ шъолъырым зыщыпхыращыхэрэ лъэхъаным хэбзэукъоныгъэхэр амышIынхэм тегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэу зэрахьэхэрэм шIуагъэу къатырэм хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм ялIыкIохэр къатегущыIагъэх. Лъэпкъ проектхэр зэрагъэцакIэхэрэм шъолъырхэм япащэхэр къащыуцугъэх.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы лъэпкъ проект 11-мэ адиштэу Адыгеим шъолъыр проект 43-рэ зэрэщыпхыращырэр. Ащ нэмыкIэу лъэпкъ проектэу «ЗекIонымрэ хьакIэхэм дахэу апэгъокIыгъэнымрэ» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу республикэм зекIонымкIэ иинфраструктури зеу-шъомбгъу. Лъэпкъ проектхэм къащыдэлъытэгъэ Iофтхьабзэхэм апае мыгъэ сомэ миллиарди 5,76-рэ къатIупщыгъ, ащ щыщэу сомэ миллиарди 4,58-р къызфагъэфедэгъах.
АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Son dönem Dünya Çerkes Birliği (DÇB) Başkanı ile Kafkas Dernekleri Federasyonu (KAFFED) arasında, çeşitli konularda ortaya çıkan uyum sorunu ve anlaşmazlıklar Anayurtta ve Çerkes diasporasında, DÇB'nin dağıldığına kadar varan farklı yorumlara neden oldu.
Adıgey Televizyonu habercisi Svetlana Tesheva, DÇB Başkanı Hauti ve Maykop'ta toplumun ileri gelenlerinden bazı kişilerle görüştü. Ayrıca KAFFED Başkanı Yaşar Aslankaya'nın göndermiş olduğu açıklamalı metinden yararlanarak aşağıdakİ yazıyı hazırladı.
Адыгэ лъэпкъым и1оф джыри дунэе утыгум къихьагъ. «Дунэе Адыгэ Хасэм КАФФЕД-ыр хэк1ыжьы.», «Хэкурыс ык1и Хэхэс адыгэхэр зэзэгъыжьхэрэп.», «ДАХ-р зэбгырэзы.» – мыщ фэдэ ц1эхэр зи1э тхыгъэхэр интернетым аужрэ уахътэм бэу къырагъэхьагъэх. Кавказ, Черкес 1офыгъохэм ягугъу зыш1ырэ къэбар лъыгъэ1эс амалхэм зэраш1ош1эу мы къэбарыр къатхы. КАФФЕД-ым итхьэматэ Урысые Федерацием 2020-рэ илъэсым нэс къырамгъэхьанэу унашъо заштагъэм ыуж, мыщ фэдэ еплъык1эхэр утыгум къихьагъэх. Ежь КАФФЕД – Тыркуем ит Адыгэ Хасэхэм я Конфедерацие исайт къызэрэритхагъэмк1э, Дунэе Адыгэ Хасэм хэк1ын гухэлъ и1эп, ащ фэдэ унашъуи ыштагъэп. Ыштэнэуи фитыныгъэ и1эп, ащ фэдэ зыштэн зылъэк1ыщтыр Конфедерацием и Зэфэс зэхищэнышъ, мэкъэтын ш1ык1эк1э 1офым хаплъэмэ ары. Джырэк1э КАФФЕД-ым рихъухьагъэр – ДАХ-м и1эшъхьэтет гъэцэк1эк1о куп зэдэлэжьэныгъэу дыри1эр къызэтрегъэуцуаго. Адыгэ лъэпкъым игумэк1ыгъохэр Хэсашъхьэм зэрэзэш1уихыхэрэм КАФФЕД-ыр ымгъэразэу зэрэщытыр ык1и ащ пае цыхьэ зэрэфимыш1ырэмк1э Джэпсалъэ аштагъ. Сыд еплъык1а ДАХ-м и Тхьэматэ ык1и Адыгэ республикэм щыпсэухэрэм ащ фаш1ыгъэр? Упч1эр адыгэм идунай щызэлъаш1эрэ ц1ыфхэм, общественнэ ык1и къэралыгъо 1офыш1эхэм афэдгъэзагъ.
«Ыпэ рапш1эу къыхэзгъэщынэу сыфай, КАФФЕД-м итхьэматэу Яшар Асланкая тихэгъэгу къихьанэу зэрэфамыдагъэм тигъэгумэк1эу, къулыкъу пчъагъэхэм тафэтхагъ – Президентым иадминистрацие, хэгъэгу к1оц1 1офхэмк1э министерствэм, щынэгъончъэнымк1э федеральнэ къулыкъум лъэ1ухэр афэдгъэхьыгъэх джыри зэ мы 1офым хэплъэжьынхэу. Къэралыгъо пэпчъ ихабзэ тетэу мэзек1о. Тыркуеми, Иорданиеми, Израили… хэгъэгу 53-рэмэ адыгэхэр ащэпсэух, зэрыс хэгъэгухэм адырагъаштэх. Тэри джащ фэд, тызщыпсэурэ Урысые Федерацием ихабзэ тыукъорэп. Зэрэслъытэрэмк1э, джырэ уахътэм щы1эх купхэр, адыгэхэм афэгумэк1ырэм фэдэу зыкъэзгъэлъагъохэу, КАФФЕД-м епхыгъэ упч1эр зэбладзыжьэу, тызэфагъэгубжын ык1и тазфагу маш1о къырадзэн гухэлъхэр я1эхэу. Бэмыш1эу тикъэралыгъохэм – Урысыемрэ Тыркуемрэ, зэмызэгъыныгъэхэр азфагу къихьэгъагъэх, ау ти1эшъхьэтетхэм акъылыгъэ къахэфагъ, зэрэзэш1ужьыщтхэ гъогур къагъотыгъ. Ахэм тэри щысэ атетхын фае. Яшарырэ сэрырэ телефонымк1э тызэдэгущы1эзэ ДАХ-м (МЧА-м) хэк1ыжьын гухэлъ зэрямы1эр ык1и а къэбархэр зэрэнэпц1ыхэр къыси1уагъ. Илъэс 25-рэ хъугъэ зэдэлэжьэныгъэр ау къодыеу зэпыпчышъущтэп. Дунэе Адыгэ Хасэм ипшъэрылъхэу – адыгабзэм, лъэпкъ культурэм икъэухъумэн, хэку къэгъэзэжь 1офхэм язэш1охын тапэк1и дгъэцэк1эщтых. Къэралыгъор а 1офымк1э 1эпы1эгъу къызэрэтфэхъурэр тыушъэфырэп, ащ къытырэ мылъкумк1э проектыбэ тэгъэцак1э. Зыпари дэй ащ сэ хэслъагъорэп. Хэкум къэзгъэзэжьхэрэм ятхылъхэр тэрэзэу дгъэпсынхэм пае къэралыгъор 1эпы1эгъу пфэмыхъоу зи пфэш1эщтэп. Непэ Адыгэ Республикэми, Къэбэртэе-Бэлкъарми, Къэрэщэе-Щэрджэсми Сирием къик1ыжьыгъэ тилъэпкъэгъухэр ащэпсэух. Ахэр хэкум хэгъозэжьынхэм пае тадэлажьэ зэпыт, Урысыем ихэбзэгъэуцугъэхэри ащк1э тэгъэфедэх. Ежь КАФФЕД ил1ык1охэри мызэу-мыт1оу Урысыем ил1ык1огъэ1орыш1ап1эу Тыркуем итым щы1агъэх. Лъытэныгъэу къафаш1ырэр алъэгъурэба? Сызэреплъырэмк1э зы унагъо щы1эп азфагу зэфэгубж-зэмызэгъыныгъэ къимытэджэу, тэри унагъом тыфэд. Ащ тетэу сицыхьэ телъ, тазфагу зэгурымы1оныгъэу илъыр дэдгъэзыжьыщт. Тэ тыхьазыр зэ1ухыгъэ-зэдэгущы1эгъу зэдэтш1ынэу. Упч1э гумэк1эу къыкъок1ыхэрэр зэш1отхыщт».
«Зэхэсхыгъ тхылъ горэ Дунэе Адыгэ Хасэм къызэрэфагъэхьыгъэр. Тыркуем щы1э Хасэм итхьэматэ Урысые хэгъэгум къимыхьафэ, КАФФЕДым и1офш1эн ДАХ-м къыщигъэуцугонэу. Сэ ащ дезгъаштэрэп. Ащ фэдэ унашъо зыштагъэхэр зэрэхэукъохэрэр яс1омэ сш1оигъу. Илъэс пчъагъэ къызэдэзгъэш1агъэ Хасэхэм ащ фэдэ гузэгъабгъэ къахэфэнэу щыта? Унэшъо теубытагъэ амыш1ызэ, зэхэгущы1эжь – зэхэфын зэ1ук1э зэхарэщ, шъхьадж ыгу илъыр къерэ1у. Амэ уечъэжьэнышъ, сыдэлэжьэщтэп Хэсашъхьэм п1ок1э ащ ш1уагъэ къыхьыщта? Дунэе Адыгэ Хасэр зэбгырагъэзынэу фаехэр щы1эх, ащ илъэужэу мы 1офыр сэ сэлъытэ. Зи ш1у хэлъэп мы къырахьыжьагъэ зэмзэгъыныгъэм. «Шъхьал» ы1оу адыгэ лъэпкъым итарихъ къытегущы1эрэ роман стхыгъэ. Зыгорэм иш1ош1хэм апае адыгэхэр л1эш1эгъурэ ныкъорэк1э узэк1э1эбэжьмэ шъхьалым дахьаджыхьагъэх. Икъущт тызэрагъэделагъэр. Дунэе Адыгэ Хасэр орэпсэу, КАФФЕД-ри, нэмык1 Хасэхэри ащ зэрэхэтыгъэхэу къэрэнэх. Хэкум нэмык1 ч1ып1э ДАХ-р щы1э зэрэмыхъущтыри зыщарэмгъэгъупш. Сэ бэмыш1эу Тыркуем сыщы1агъ, шъуашэу, дахэу тилъэпкъэгъухэр къыспэгъок1ыгъэх. Лъэшэу сыгуш1уагъ Дюздже университетым адыгабзэ курсхэр къызэрщызэ1уахыгъэхэр. Ащ фэдэ 1офыгъошхо зэш1охыгъэ зэрэхъугъэм Урысыеми иш1уагъэ хэлъ, гъэсэныгъэмк1э министерствэм иш1э хэлъэу тик1элэегъаджэхэр к1уагъэхэу ащ щэлажьэх. Сыда къэралыгъом и1эпы1эгъу Дунэе Адыгэ Хасэм къырегъэк1ымэ мытэрэзыныгъэу халъагъорэр? Упч1абэ зэш1охыгъуае мэхъу къэралыгъом иш1э хэмылъмэ. Ар къагуры1он фай скъош-сшыпхъухэу Тыркуем щыпсэухэрэм.
Лъэпкъ 1офыгъохэмк1э, зэлъэпкъэгъухэм язэпхыныгъэхэмк1э ык1и къэбар-лъыгъэ1эс амалхэмк1э Адыгэ Республикэм икомитет итхьэмат
«Мы къэбарыр сэ интернетым щыслъэгъугъ. Зыгорэм сыдэгущы1агъэу, ш1ош1хэр зэзгъэш1агъэу щытэп. К1о сызэреплъырэмк1э, КАФФЕД-м итхьэматэу Яшар Асланкая 2020-рэ илъэсым нэс Урысыем къихьан фимытэу зэраш1ыгъэм, мы унашъор къык1элъык1уагъ. Гузэгъабгъэ ащ къыхэк1ын фаеу щытэп. Къэралыгъо пэпчъ хабзэ горэм тетэу мэзек1о. Яшар джы тикъэралыгъо къихьан зэримлъэк1ыщтым иушъхьагъу сэ сш1эрэп. Лажьэ и1эми имы1эми сэ сизэхэфынэп. Ау хэти зыщыпсэурэ хэгъэгум илъ хабзэм тетэу мэзек1о. Джы хэкум къэзгъэзэжьхэрэм е къак1охэрэм тызщыпсэурэ Урысыем ихэбзэгъэуцугъэ тетэу псэунхэ фае. Ар къагурыдгъэ1оным тыпылъ зэпыт, ау зэрэзек1ощт шапхъэхэр ят1о зыхъук1э пыим фэдэу къытэплъых. Ау ш1у нэмык1 тыгу илъэп, тигуапэу зэк1эми тапэгъок1ы, «мыр шапхъэшъ – гъэцэк1эгъэн фае» ятэ1о. Ежьхэр зыщыпсэурэ хэгъэгухэм яхабзэ тетэу мэзек1охэба? ДАХ-мрэ КАФФЕД-мрэ язэмзэгъыныгъэ к1э к1ыхьэ пыт. Непэп ар къызежьагъэр. Ау гъэнэфагъэр зы – Тыркуем и Адыгэ Хэсашъхьэ, КАФФЕДыр сэ непэ ары зэрэслъытэрэр, Дунэе Адыгэ Хасэм к1эрык1ы хъунэу щытэп. Лъэныкъуит1умк1и ар дэгъоп. Анахь адыгабэ зыщыпсэурэ къэралыгъом ил1ык1о куп ДАХ-м хэмытмэ хъущтэп. Амэ лъэпкъ зэхахьэ шъхьа1эм илъапсэ къэушъэбыщт. Джащ фэд ежь КАФФЕД-ри. ДАХ-м хэмытмэ Тыркуем щыри1э уасэм къык1ичыщт, лъытэныгъэу къыфаш1ырэм къыщык1эщт. Ар джыдэдэм лъэныкъуит1уми къагуры1он фае. Сигущы1э анэсынэу щытмэ, КАФФЕДым хэт тилъэпкъэгъухэм зафэсэгъазэ, сялъэ1у хэукъоныгъэ амыш1ынэу. КАФФЕДым зыпачмэ хэкужъыми пычыгъэхэ хъущтых. Ар зыщарэмгъэгъупш!»
«Илъэс 30 хъугъэшъ хэкурыс ык1и хэхэс адыгэхэм тызэк1элъык1оу, тызэхахьэу зытыублагъэр, ащ фэдизым тизэпхыныгъэ тэгъэпытэ. Сыда ащ фэдиз к1уач1э зык1етхьыл1агъэр ащ, зы гузэгъабгъэк1э тызэхэк1ыжьыщтмэ? Адыгэ республикэ ти1э зыхъугъэм къыщыублагъэу, хэку къэгъэзэжьым мары тыдэлажьэ. Мыр къэралыгъо 1офэу щытэу, хэбзэ мылъку гъэнэфагъи гъэ къэс пэ1утэгъахьэ. Хэкужъым къэк1ожьхэрэм тапэгъок1ыщтми, апэрэ мазэм, хэгъозафэхэ, зыщыпсэущтхэ унэ къафэдгъотыщтми, нэужым гъэсэныгъэ, медицинэ 1эпы1эгъу яттыщтми, тына1э атетэгъэты. ДАХ-р тилъэпкъэгъоу къэк1ожьхэрэм яхэгъэгъозэн и1ахь мак1эп хилъхьагъэр. Зыгорэ фэмгъэтэрэзмэ, зэ1ухыгъэу къырарэ1у. Ау «сыпдэлэжьэгощтэп» п1оу тхыгъэ къыфэбгъэхьык1э, а зек1уак1эр напэп. Сэгугъо зэк1э зэтеуцожьынэу. Зык1ыныгъэ гъогум тыфаблэ т1озэ, аущтэу тазфагу зэмзэгъыныгъэ къитэджэныр сэ къезгъэк1урэп. КАФФЕД-ым гъэпсэфак1оу къыгъак1орэ к1элэц1ык1у купхэми тапэгъок1ы, къетэщэк1ых, тына1э атетэгъэты. Тапэк1и аущтэу тызэдэлэжьэщт. Плъыр-стырыгъэ унашъор зэк1ахьажьмэ сэ нахьыш1оу сеплъы.»
Дунэе Адыгэ Хасэмрэ КАФФЕД-мрэ гумэк1ыгъохэр бэу азфагу дэлъых. Зэзэгъхэрэп, я1охэр зэтефэхэрэп. Сэ зэрэслъытэрэмк1э, зэхэгущы1эжьынхэ фае ык1и зэзгъэш1ужьыщтхэ дипломатхэр ящык1агъэх. Дунэе Адыгэ Хасэр нахь чанэу лэжьэн фаеу сеплъы, ыпшъэ къик1ыщт упч1абэ зэш1уимыхэу къегъанэ. Е гугъу емыл1ыра е фэмыя? Сш1эрэп ащ иушъхьагъу. КАФФЕДым игугъу пш1ын хъумэ, сэ къыхэзгъэщыщтыр зы – Хэкум к1элърычыгъэу ари псэу хъущтэп. Сыд лъэпкъ 1офа 1эк1ыбым ущы1эу зэхэпфын плъэк1ыщтыр? ДАХ-ыр, щэч хэлъэп, хэкум нэмык1 ч1ып1э щы1э хъущтэп. Арышъ, зы зэгуры1оныгъэ гъогу Хасэхэр зэдытеуцожьынхэм сыщэгугъу.
Т1эшъу Светлан – Адыгэ телевидением ижурналист


Компаниеу «Россети Кубань» ипащэу Борис Эбзеевым 2021 – 2022-рэ илъэсхэм ябжыхьэ-кIымэфэ лъэхъан зэрэфэхьазырхэмкIэ тхылъыр Адыгэ электрическэ сетьхэм япащэу Магдей Рустам къыритыжьыгъ. ЭлектроэнергетикэмкIэ псэуалъэхэмрэ компаниеу «Россети Кубань» зыфиIорэмрэ зэрэхьазырхэм фэгъэхьыгъэ унашъор Урысыем энергетикэмкIэ и Министерствэ ыштагъ.
— Къыблэ шъолъырхэм чIыопсымкIэ язытет къыдалъытэзэ, зыгъэпсэфыгъо уахътэр рамыгъажьэзэ кIымэфэ лъэхъаным зыфэгъэхьазырыгъэнымкIэ Iофтхьабзэхэм азыныкъо нахьыбэр Пшызэ шъолъырымрэ Адыгеимрэ ащызэрахьэгъагъ. Гъэфэбэгъу лъэхъаным зэрэфэхьазырыр компанием къыгъэшъыпкъэжьыгъ, гъэцэкIэжьын IофшIэнхэмкIэ, фэIо-фэшIэ зэфэшъхьафхэм язэхэщэнкIэ планым къыщыдэлъытагъэхэм ашъхьэдэкIыгъ. Бригадэхэм ахэтхэр рагъэджагъэх, аварие къызыхъукIэ къызфагъэфедэн алъэкIыщтхэр агъэхьазырыгъэх. КIымафэм сыд фэдэрэ чIыпIэ къин тифагъэми, зэрищыкIагъэм тетэу тыкъикIыжьынэу, электроэнергиер икъоу, зэпыу фэмыхъоу аIэкIэдгъэхьанэу амал тиI, — къыIуагъ компаниеу «Россети Кубань» ипащэу Борис Эбзеевым.
Компаниеу «Россети Кубань» зыфиIорэм 2021-рэ илъэсым гъэцэкIэжьын IофшIэнхэм апае сомэ миллиарди 3-м ехъу къыфыхагъэкIыгъ. Краснодар краимрэ Адыгэ Республикэмрэ ащыпсэухэрэм электроэнергиер нахьышIоу аIэкIэгъэхьэгъэным пае специалистхэм трансформаторхэр, электроэнергиер зэрыкIорэ гъучIыч километрэ мини 10-м ехъу, трансформаторнэ подстанцие мин 1,8-м ехъу агъэцэкIэжьыгъ, пкъэу мини 6-м ехъу зэблахъугъ. Аварие къызыхъукIэ ящыкIэгъэщтхэр агъэхьазырыгъэх. Нэбгырэ 1800-рэ, техникэ 715-рэ зыхэхьэрэ аварийнэ бригадэ 392-рэ зэхащагъ. МВт 12,6-рэ зилъэшыгъэ энергиекъэкIопIи 109-у къыращэкIырэри къызфагъэфедэн алъэкIыщт.
ГущыIэм пае, энергетикхэм компаниеу «Россети Кубань» зыфиIорэм и Адыгэ къутамэ иподстанцие 47-мэ, итрансформатор пункт 93-мэ гъэцэкIэжьын IофшIэнхэр ащызэхащагъэх, жъы хъугъэ оборудованиер ащызэблахъугъ.
Джащ фэдэу специалистхэм электроэнергиер зэрыкIорэ гъучIыч километрэ мин 1,8-рэ агъэцэкIэжьыгъ. Специалистхэм изолятор мин 14-м ехъу, трос километрэ 25-рэ, гъучI километри 110-м ехъу, пкъэу 414-рэ зэблахъугъ, къаухъумэрэ шъолъырхэм къахиубытэрэ гектар 412-м ехъум чъыгхэмрэ куандэхэмрэ араупкIыгъэх.
Компаниеу «Россети Кубань» и Адыгэ къутамэ муниципальнэ образовании 8-мэ — Мыекъопэ, Джэджэ, Шэуджэн, Кощхьэблэ, Шытхьэлэ районхэу нэбгырэ мин 550-рэ фэдиз зэрысхэм электроэнергиер аIэкIегъахьэ.


Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ гъогухэр» зыфиIорэр 2021-рэ илъэсым зэрагъэцэкIагъэмкIэ пэрытныгъэ зыубытыгъэ шъолъырхэм тынхэр афэгъэшъошэгъэнхэм тегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэр Москва щыкIуагъ.
Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ гъогухэр» зыфиIорэм игъэцэкIэнкIэ гъэхъэгъэшIухэр зышIыгъэ шъолъыр 11-мэ тынхэр афэгъэшъошэгъэнэу мыгъэ унашъо аштэгъагъ. Адыгэ Республикэри ахэм къахэфагъ.
Урысые Федерацием и Президент и Администрацие ипащэ иапэрэ гуадзэу Сергей Кириенкэм, Урысые Федерацием и Президент иIэпыIэгъоу, Урысые Федерацием и Къэралыгъо Совет исекретарэу Игорь Левитиным, Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Марат Хуснуллиным Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат дипломыр къыратыжьыгъ.
Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ гъогухэр» зыфиIорэр графикым ыпэ итхэу республикэм зэрэщагъэцакIэрэр шъугу къэтэгъэкIыжьы. 2021-рэ илъэсымкIэ автомобиль гъогухэр ипIалъэм къыпэу агъэцэкIэжьыгъэх, джыдэдэм 2022-рэ илъэсым телъытэгъэ гъогухэр ары агъэцэкIэжьхэрэр. Километрэ 75,6-рэ зикIыхьэгъэ гъогу 54-рэ агъэцэкIэжьынхэу, Инэмрэ БжыхьэкъоякIэмрэ зэзыпхырэ автомобиль гъогум 2021 – 2023-рэ илъэсхэм гъогу зэхэкIыпIэ щашIынэу рахъухьэ. Лъэпкъ проектым къыдыхэлъытэгъэ Iофтхьабзэхэм мыгъэ сомэ миллиарди 2-м ехъу къафыхагъэкIыгъ, ащ щыщэу миллиард 1,6-р федеральнэ бюджетым имылъку.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Социальнэ фэIо-фашIэхэм алъэныкъокIэ республикэ къэралыгъо уплъэкIунхэр зэхащэхэ зыхъукIэ Iофтхьабзэу зэшIуахыщтхэр зэратхэхэрэ тхьапэхэм арытыщт упчIэхэр ухэсыгъэнхэм ехьылIагъ
Федеральнэ законэу N 248-р зытетэу «Урысые Федерацием къэралыгъо ыкIи муниципальнэ уплъэкIуныр зэрэщызэхэщагъэм ехьылIагъ» зыфиIоу 2020-рэ илъэсым бэдзэогъум и 31-м къыдэкIыгъэм ия 53-рэ статья тегъэпсыхьагъэу унашъо сэшIы:
1. Стационар шIыкIэм тетэу социальнэ фэIо-фашIэхэр афэзыгъэцакIэхэрэм якъэралыгъо уплъэкIункIэ Iофтхьабзэу зэшIуахыщтхэр зэратхэхэрэ тхьапэхэм арытыщт упчIэхэр ухэсыгъэнхэу.
2. Къэбар правовой отделым:
— мы унашъор Адыгэ Республикэм IофшIэнымрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэкIэ и Министерствэ исайт, джащ фэдэу Адыгэ Республикэм икъэралыгъо хабзэ игъэцэкIэкIо къулыкъухэм яинтернет-сайт аригъэхьанэу;
— мы унашъор гъэзетхэу «Советскэ Адыгеимрэ» «Адыгэ макъэмрэ», джащ фэдэу мазэм зэ къыдэкIырэ тхылъэу «Адыгэ Республикэм ихэбзэгъэуцугъэхэр» зыфиIорэм къыхаригъэутынэу.
3. Унашъом игъэцэкIэн зэрэкIорэм сэ сшъхьэкIэ сылъыплъэнэу зыфэсэгъазэ.
4. ЗыкIэтхэхэрэ мафэм щыублагъэу мы унашъом кIуачIэ иIэ мэхъу.
Министрэу Мырзэ Джанбэч
къ. Мыекуапэ,
гъэтхапэм и 22-рэ, 2022-рэ илъэс
N 76


Гъэтхапэм и 14-р адыгэ тхыбзэмрэ адыгэ ӏeлфыбэ-мрэ я Мафэу хэтэгъэунэфыкӏы. Сыд мы Мафэр къызхэкӏыгъэр? 1853-рэ илъэсым гъэтхапэм (март) и 14-м апэрэ адыгэ ӏeлфыбэ-р къыдэкӏыгъ. Ар зэхэзгъэуцуагъэр, къыхязгъэутыгъэр ыкӏи ащкӏэ езгъэджэжьыгъэхэр Бэрсэй Умар. Бэрсэу Умар апэрэ шӏэныгъэлэжь гъэсагъэу адыгэмэ яӏагъэмэ ащыщ.
Дунаем ныдэлъфыбзэу тетыр 6700-рэу къалъытэ. Ау ахэр нахь макӏэ мэхъух. Ныдэлъфыбзэхэр мэкӏодых. Зэрэдунаеу ныдэлъфыбзэмэ якъэухъумэн непэ ыгъэгумэкӏыхэ хъугъэ. Ары ЮНЕСКО-м ӏ999-рэ илъэсым мы унашъохэр кӏиштагъэхэр: Чӏыгу хъураем игеографие зэфэдэу зэкӏэ къыубытэу бзэ фитныгъэхэр къэгъэгъунэгъэныр; Зэфэдэ шъхьакӏафэ бзэ пэпчъ рахыныр; Ныдэлъфыбзэ


— Урысые Федерацием ис нэбгырэ миллион пчъагъэмэ псэукIэ амалэу яIэр нахьышIу зэрэхъущтыр гъэстыныпхъэ шхъуантIэм изэбгырыщын фэгъэхьыгъэ программэм лъэшэу епхыгъэ хъугъэ. Ащ фэшI Правительствэри, «Единэ Россиери», общественнэ организациехэри ащ ипхырыщын нахь чанэу дэлэжьэнхэ фае, — къыщиIуагъ УФ-м и Президентэу Владимир Путиным министрэхэм я Кабинет зэхэсыгъоу иIагъэм.
Гъэстыныпхъэ шхъуантIэм икIуапIэ зэпызычырэ псэупIэхэм адэсхэу, ар зыIэкIэмыхьэхэрэм ящагухэм ыпкIэ хэмылъэу афещэлIэгъэным кIэщакIо фэгъугъэр Владимир Путиныр ары. 2030-рэ илъэсым нэс зэкIэми, хэзыгъэ имыIэу, гъэстыныпхъэ шхъуантIэр яунэхэм аращэлIэнэу ащ унашъо къышIыгъ.
ИкIыгъэ 2021-рэ илъэсым нэс пштэмэ, тикъэралыгъо исым ипроцент 72-мэ газыр агъэфедэ. Президентым иунашъо гъэцэкIэгъэным фэшI хэбзэгъэуцугъэхэм зэхъокIыныгъэу афашIыгъэхэм адиштэу унагъом чIыгу Iахьэу ыубытырэм игъунапкъэ нэс газыр ыпкIэ хэмылъэу ращалIэ. Ащ унэр зэрэпашIэщтыри нахь IэшIэх афашIыгъ.
Мы лъэныкъом фэгъэзэгъэнэу «Газпром газификация» зыфиIорэ хъызмэтшIапIэр зэхащагъ. Урысые Федерацием исубъект 13-мэ гъэстыныпхъэ шхъуантIэм изэбгырыщын фэгъэзэгъэщт шъолъыр операторхэр агъэпсыгъэх.
Адыгеир пштэмэ, уни 120-рэ гъэстыныпхъэ шхъуантIэм икIуапIэхэм япхыгъэ хъугъэ. «Газпром газораспределение Майкоп» зыфиIорэ компанием къызэритыгъэмкIэ, газыр фыращэлIэнэу лъэIу тхылъ 1806-рэ къатыгъ, 796-мэ зэзэгъыныгъэм адыкIэтхагъэх. 2021 — 2022-рэ илъэсхэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэм икIуапIэхэм унэ 6649-рэ аращэлIэн гухэлъ яI.


العجـوزٌ الفَطِـن – Лlыжъ lуш
ЛIЫЖЪ IУШ
Адыгэ IорIуат :
Адыгэхэр бэгъашIэу щытых, Илъэс шъитIум хьазырэу нэсхэу щыIэхэрэр къахэкIыщтыгъэхэу къаIотэжьы.
Илъэси 150-рэ бгъэшIэщт, зыгорэм зыраIом, ащ нахь сымы гъэшIэщтмэ, сычIэсыщт cIoy унэ сшIэу сыпылъыжьынэп ыIуи, унэ афишIыгъагъэп аIуагъ.
ЛIыжъхэр жъы дэдэ зыхъужьхэкIэ, кушъэмэ ахапхэжьыщтыгъэх. Ахэр янысэмэ, кIэлэцIыкIур зэраIыгъыщтым фэдэу, аIыгъыщтыгъэх. Нысэ дэгъум кушъэр ыгъэхъые зыхъукIэ :
«Лайлаер сикушъ,
Лай дышъэр сипщы…» – ыIощтыгъ.
Нысэ бзаджэм гъэхъыегъур къызынэсыкIэ, ипщэу кушъэм хэлъыр ыгъэхъыезэ:
«Лайлаер сипщы,
ХэлIыхьаныр сипщы!
Лайлаер сипщы,
Хэунэхъоныр сипщы!» –
арэущтэу орэд къыфиIощтыгъ.
– Ар умыIоба, нысэ, уинысэгъу ыIорэр зэхэпхырэба! – лIыжъым ыIощтыгъ.
ЛIыжъыр цIыкIу дэдэ зыхъужькIэ, къэбым рагъэтIысхьажьти, пкъэужъыем палъэжьыщтыгъ.
– Къэбыпсыр пытаIо шIы, армырмэ тыпсэ мэхэ лъэпкъ, нысэ, – ыIощтыгъ.
ЕтIани бэ ыгъэшIэжь шIоигъуагъ. Нысэмэ ахэр шхэгъу къэс къыпахыхэти агъашхэщтыгъэх, алъыплъэщтыгъэх.
Арэущтэу зы зэман текIыгъ.
– ЛIыжъхэр – Iофкъэгъанэх. Тинысэхэр яхьаулыилIэх. Жъы хъужьыхэрэр нэпкъ лъагэм етыдзыхыжьхэзэ тшIыщт, – аIуи, етIанэ унашъо ашIыгъ.
Жъыхэр нэпкъымэ арадзыхыжьэу хъугъэ. Арэущтэу хэт хэзэ – цIыфхэр агукIэ зэфэдэхэп ныIа! – зы кIалэ горэм ятэ пIашъэр бгым зырадзыхыжь нэужым, етIани Iус ренэу фихьы зэпытыщтыгъ.
Зы мафэ горэм къуаджэм дэсхэр псым Iухьагъэхэу, чъыг чIэгъым чIэсхэу щысхэзэ, псым зыхаплъэхэм дышъэ къошын псым хэлъэу халъэгъуагъ. Арыти, чъыг чIэгъым чIэсхэр псым хэзэрэгъэбани шъхьае, агъотыгъэп.
– Псыр зэушIоркъым тшIокIодыжьыгъ, – аIуи къыхэкIы жьыгъэх. А къэбарыр чылэм дэлъэу, кIалэр ятэ пIашъэ дэжь кIуагъэ.
– Сыд чылэм щыкъэбар? – ыIуи, лIыжъ цIыкIур къеупчIыгъ.
– Тыгъуасэ чъыг чIэгъым чIэсхэзэ, псым зыхаплъэхэм дышъэ къошын халъэгъуагъ. Пстэуми псым зыхатакъуи, ащ лъыхъухи шъхьае, къагъотыгъэп. «Псы ушIоркъыгъэм хэкIодэжьыгъ» аIуи, псыхъом къыхэкIыжьыгъэх, – риIуагъ.
– Ара, сикIал? – ыIуи, къеупчIыжьыгъ.
– Псым халъагъорэр шъыпкъэ, – ыIуагъ. – Мэфэ реным лъы хъухэу тичылэхэр Iутых.
– Ар къэзгъотырэм иен фаешъ, о къэбгъотыщт, – къы риIуагъ. – УзыкIожьыкIэ, а чIыпIэм ори кIо. Псынэпкъым тет чъыгым дышъэ къошыныр хэт. Ащ иныбжьыкъу ныIэп псым халъагъорэр. Чъыгым дэкIуаери, дышъэ къошыныр къытех.
Ятэ пIашъэр дэгъоу къыгъашхи, кIалэр къежьэжьи ядэжь къэкIожьыгъ.
Чылэр дэзэрэхыгъэу псынэпкъым Iутыти, ежьыри кIуи ахэхьагъ. ЯзыбгъукIэ тIыси, зыми гу къызлъыримыгъатэу, чъыгыр ыплъыхьагъ. ЕтIанэ тэджи, зыфыдэкIуаерэри амы шIэу, чъыгым дэкIуаий, дышъэ къошыныр къырихьыхи къежьэжьыгъ.
Чылэмэ дышъэ къошыным икъэгъотыкIэ лъэшэу агъэшIэгъуагъ.
Пчыхьэ зэхъум етIани ятэ пIашъэ Iус фихьи кIуагъэ.
– Къэбгъотыгъа?
– Къэзгъотыгъ.
– Дэгъу, – лIыжъым ыIуагъ.
– Сыд джыри къэбар?
– Хэгъэгу къэбар щыI: апэ тыгъэм ыцыпэ икъыкъокIыгъом зылъэгъурэр пачъыхьэ ашIынэу аIуагъ.
Пачъыхьэу лIагъэм ычIыпIэ ихьащтым цIыфхэр ыуж итых: бэрэ тыгъэм пэплъэнхэу къуаджэм дэкIыгъэх, ау пстэ уми тыгъэм икъыкъокIыгъо зэдалъэгъу.
– Арымэ, ори адыдэкI ахэмэ. АдыдэкIи, псы нэпкъым теуцу. Тыгъэм инурэ апэ рапшIэу псыхъо нэгум къыридзэщт, Ащ о лъыплъ, Тыгъэ нурэр зэрэплъэгъоу «муары къыкъокIы» Iо.
Ыужырэ мафэм пчэдыжь шIункIым тыгъэм пэплъэнхэу чылэм дэкIыгъэхэмэ адыдэкIи, ятэ пIашъэм зэриIуагъэм фэ дэу, тыгъэ нурэм лъыплъагъ:
– Муары, тыгъэр къыкъокIы! – ыIуи, апэу тыгъэр къызэры къокIырэр къыIуагъ.
Iогъэ пытэ щыIэти, кIалэр пачъыхьэ ашIыгъ.
Пачъыхь кIалэм зэIукIэшхо ышIи :
– О цIыфых! Сэ дышъэ къошыныр къэсэзгъэгъотыгъэри, тыгъэр апэу сэзгъэлъэгъугъэри сятэжъ пIашъэр ары. Тижъыхэмэ бэ алъэгъугъэр, бэ акъылыгъэу ахэлъыр, – ахэр шIогъэ шхох, дгъэлъэпIэнхэ фае. Непэ щегъэжьагъэу жъы дэдэ хъу жьыхэрэр бгы лъагэм къетымыдзыхыжьэу олIэжьыфэхэкIэ тIыгъынхэу хабзэ сэгъэуцу – къариIуагъ.
КIуи, ятэ пIашъэри ядэжь къыщэжьыгъ.
Ащ къыщегъэжьагъэу жъыхэр бгым къырамыдзыхыжьы хъугъэу къаIотэжьы.
العجـوزٌ الفَطِـن
الأدب الشركسي
كان الشراكسة يعمرون كثيراً , يذكرون أنه كان يحصل أن يعيش بعضهم ما يقارب المائتي عام .
عندما قالوا لأحدهم : شتعيش 150 عاماً , ردّ عليهم : إذاً لن أشغل بالي وأسعى لإشادة بيتٍ أسكن فيه طالما أنني لن أعيش سوى هذا العمر، فرفض بناء بيت لنفسه .
عندما كان العُجّز يبلغون من العمر عتياً، كانوا يربطونهم في أسِرّة الأطفال، وتقوم الكنائن بهزهم ، تماماً كما يفعلن مع الأطفال عند تربيتهن لهم، فإذا كانت الكنة التي تهز السرير جيدة لطيفة كانت تهدهد للعجوز قائلة :
" لاي – لاي .. سريري ،
لاي الذهبي .. حماي … "
أما إن كانت الكنة عنيفة جبارة فكانت تهدهد قائلة :
" لاي – لاي .. حماي،
ليأخذك الموت حماي،
لاي – لاي .. حماي،
ليصبك البلاء .. حماي .. " .
كنّ ينشدن لهم هكذا .
– فيرد عليها العجوز، لا تقولي هذا أيتها الكنة، ألا تسمعين سلفتكٍ اللطيفة ما تقول .
وعندما يصبح حجم العجوز صغيراً جداً كانوا يضعونه في القرع المفرغ ويعلقونه على دعامة البيت .
– اختاري حبل ربطٍ متين للقرع يا كنتي ، فنحن ننفق بأدنى سبب – كان العجوز يطلب ذلك من كنته .
ومع ذلك كانوا يتشبثون بالحياة، وعند موعد كل وجبة طعام ، كانت الكنائن تنزلن العجوز وتطعمنه ، وتعتنين به .
مرّ زمن على هذه الحال .
– العُجّـز .. معرقلون ومعيقون للأعمال ، يربكون نساءنا بلا جدوى، علينا أن ندحرجهم عن طرف الجرف العالي – أشاروا بين بعضهم بهذا .
صاروا يلقون بالعجز عن حافة الجرف، وبينما هم مستمرون هكذا – طبعاً رحمة قلوب الناس ليست كلها بنفس السوية ! – فقد صار أحد الشباب يجلب الطعام لجده يومياً بعد ما ألقوه عن الحافة .
وفي أحد الأيام عندما دنـا أهالي القرية من الماء , وجلـسوا تحت فيء الشـجر، عندما ألقـوا نظرةً في الماء إذ بهم يرون فيها جرة ذهب ، وعليه فقد تسارع كل الجالسين وتقاذفوا في الماء و مدوا أيديهم وكل واحدٍ منهم يحاول الحصول على الجرة إلا أنهم لم يجدوها .
– عندما تعكرت الماء فقدناها – قالوا ذلك وخرجوا من الماء، وبينما كان هذا الخبر متداولاً في القرية، ذهب الشاب إلى جدّه .
– ما هي الأخبار في القرية ؟ – قال العجوز الضئيل ذلك سائلاً الشاب .
– أمس، وبينما كانوا يجلسون تحت الشجر، ألقوا نظرهم في الماء فرأوا فيها جرة ذهب ، ألقى الجميع بأنفسهم في الماء يبحثون عنها، لكنهم لم يجدوها " لقد تلاشت في الماء العكر " – قالوا ذلك – فخرجوا من النهر .
– أهكذا .. يا ولدي ؟ – قال العجوز سائلاً .
– إن ما رأوه في الماء حقيقة – قال الشاب – بقي أهل قريتنا في البحث عنها طيلة النهار .
– ولأن من سيجدها ستكون الجرة ملكه، فأنت من سيجدها – قال له العجوز – بعد أن ترجع من هنا اقصد ذلك المكان، واجلس إلى جانبٍ منه ولا تلفت انتباه أحدٍ لوجودك ، جرة الذهب موجودة على الشجرة القائمة على حافة الضفة، وإن ما رآه أهل القرية هو مجرد ظلها في الماء، اصعد الشجرة وأنزل جرة الذهب عنها .
أطعم جده جيداً، ثم قفل الشاب عائداً إلى البيت .
كان أهل القرية مجتمعين في المكان، فتبعهم الشاب أيضاً وانضم إليهم، تنحى جانباً وجلس دون أن يلفت انتباه أحد، تفقد الشجرة بنظره ، بعدها نهض .. لم يدرِ الآخرون سبب صعوده الشجرة، تسلقها، وتناول جرة الذهب ونزل .
استغرب أهل القرية الطريقة التي تم بها العثور على جرة الذهب .
عندما حل المساء حمل الشاب معه طعاما وذهب إلى جده .
– هل وجدتها ؟
– نعم وجدتها .
– حسناً – قال العجوز .
– والآن .. ما الجديد من الأخيار ؟ .
– هناك أخبار عن البلاد بشكل عام :
يقولون : إن من يرى أولاً طرف الشمس عند شروقه، سينصّبونه ملكاً على البلاد .
إن الناس يجرون خلف منصب العرش الذي صار شاغراً بوفاة الملك ، لقد خرجوا لمرات عدة حتى يروا طرف الشمس عند شروقه، مشكلتهم أنهم يرونه في نفس التوقيت معاً .
– إذا كان الأمر هكذا، فاخرج أنت أيضاً معهم , اخرج معهم وقف على ضفة النهر، إن نور الشمس سينعكس أولاً على صفحة الماء، راقبه أنت، وما أن ترى نور الشمس فما عليك إلا أن تنادي : " تلك هي الشمس قد أشرقت " .
في اليوم التالي خرج الشاب مع الذين خرجوا يترقبون شروق الشمس ، وتقصى نور الشمس مثلما أخبره جده .
– تلك هي الشمس قد أشرقت ! – قال الشاب ، سبق الجميع ونادى مخبراً عن شروق الشمس .
كان هناك اتفاق صارم على هذا الأمر، واستناداً عليه نصّبوا الشاب ملكاً عليهم .
عقد الملك الشاب اجتماعاً كبيراً :
– أيها الناس ! , إن من جعلني أجد جرة الذهب، ومن دلني على معرفة شروق الشمس قبل الجميع هو جدي الأقدم .
إن كبارنا قد خبروا الكثير في الحياة ، إنهم يملكون الكثير من الحكمة – إن لوجودهم عظيم الفائدة ، منذ اليوم .. فإني أصدر قراراً بعدم إلقاء كبار السن عن حافة الجبل، وأن نرعاهم حتى يحين أجلهم .
ذهب بعدها إلى جده وأعاده .
يروون أنهم منذ ذلك الوقت توقفوا عن إلقاء الكبار عن حافة الجبل .
منهاج الصف الثامن
وزارة التربية والتعليم
جمهورية الأديغي
روايات شركسية .
ترجمة : مروان تشتاو .
تم الحصول على النص من الأستاذة :


ИскусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэхэм яхорхэм яфестиваль-зэнэкъокъу я IХ-рэу Мыекъуапэ щыкIуагъ. Адыгэ Республикэм культурэмкIэ и Министерствэ, республикэм искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м методикэмкIэ игупчэ зэхащэгъэ зэнэкъокъум Адыгеим икIэлэеджэкIо хор 19 хэлэжьагъ.
Илъэси 3-м зэ зэхащэрэ фестиваль-зэнэкъокъум иосэшI куп ипащэу А. Н. Гребень къыIуагъ IэкIыб хэгъэгухэм яшэн-хабзэхэр къаухъумэхэзэ, кIэлэцIыкIу академическэ хорхэм чIыпIэ композиторхэм аусыгъэхэр цIыфхэм алъагъэIэсынхэм зэрэпылъхэр. Хорхэр, кIэлэеджакIохэм япащэхэр кIагъэгушIухэзэ, зэнэкъокъухэм ащыIухэрэ орэдхэр нахьыбэ хъугъэх.
Купхэу «А-м» ыкIи «В-м» ахэтхэу кIэлэеджакIохэр гощыгъагъэх. Илъэси 7 — 10, 11 — 15 зыныбжьхэр зэнэкъокъугъэх. Классикэм хэхьэгъэ произведениехэр, Адыгеим икомпозиторхэм аусыгъэхэм осэшIхэр ядэIугъэх, зэфэхьысыжьхэр ашIыгъэх.
Зэгъэпшэнхэм ауж Iэнэ хъураем кIэлэегъаджэхэр къыщыгущыIагъэх. КIэлэеджакIохэм яшIэныгъэхэм ахагъахъозэ, искусствэм нахь пыщагъэхэ мэхъух. Ащ дакIоу, музыкальнэ искусствэр нахь ашIогъэшIэгъон шIыгъэным фэшI кIэлэеджакIохэм, кIэлэегъаджэхэм, ны-тыхэм язэпхыныгъэхэр агъэпытэщтых. Хорым орэд къыщызыIохэрэм сэнэхьатэу къыхахыщтым, щыIэныгъэм еплъыкIэу фыряIэр нахь куоу гъэпсыгъэ зэрэхъурэр зэхэщакIохэм къыхагъэщыгъ.
ТекIоныгъэр къыдэзыхыгъэхэр
Купэу «А-м» апэрэ чIыпIэхэр къыщыдахыгъэх, лауреат хъугъэх искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 6-м зыщызыгъасэхэрэр, пащэр Л. Кушина. Дондуковскэ псэупIэм искусствэхэмкIэ иеджапIэ икIэлэеджакIохэр, пащэр А. Берестовая.
Яблоновскэм икIэлэеджакIохэм ятIонэрэ чIыпIэр ахьыгъ, М. Березнаям егъасэх. Кощхьаблэ искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу М. Хьагъэуджым ыцIэ зыхьырэм, пащэр С. Алыбэрд, ятIонэрэ чIыпIэр къыдихыгъ.
Республикэм искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу К. Лъэцэрыкъом ыцIэ зыхьырэмрэ Инэм икIэлэеджакIохэмрэ ящэнэрэ хъугъэх.
Купэу «Б-м» хэтхэу хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къыдэзыхыгъэхэр къахэтэгъэщых.
ИскусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу
N 6-р лауреат хъугъэ, апэрэ чIыпIэр фагъэшъошагъ, Л. Кушинам егъасэх. АР-м искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м ихор лауреат щытхъуцIэр къыдихыгъ, апэрэ чIыпIэр къыфагъэшъошагъ, пащэр Е. Попова.
ОрэдыIо купэу «А-м» хэтхэу М. Хьагъэуджым ыцIэ зыхьырэ еджапIэм зыщызыгъасэхэрэм апэрэ чIыпIэр къыдахыгъ, лауреат щытхъуцIэр афаусыгъ, С. Къушъхьэр япащ. ЯтIонэрэ, ящэнэрэ чIыпIэхэр къыдахыгъэх Тульскэм ыкIи Адыгэкъалэ яеджакIохэм. Пащэхэр Г. Мордвинова, М. Жанэ.
АфэгушIуагъэх
Лауреат щытхъуцIэхэр къыдэзыхыгъэхэр зыгъасэхэрэ кIэлэегъаджэхэм афэгушIуагъэх, щытхъу тхылъхэр аратыжьыгъэх. ЗыцIэ къыраIуагъэхэм ащыщых А. Берестоваяр,
Л. Кушинар, С. Алыбэрдыр, Е. Фирсовар, М. Маринец, Е. Поповар, М. Жанэр, С. Къушъхьэр, нэмыкIхэри.
Концертмейстер анахь дэгъухэри къыхагъэщыгъэх. Н. Цуамыкъом, Н. Бочарниковам, А. ЖэнэлIым, Р. ЕмыкIым, Э. Дыхъум, М. Забарэ, В. Сурнаковым, фэшъхьафхэм «тхьашъуегъэпсэу» араIожьыгъ.
Щытхъу тхылъхэр, нэпэеплъ шIухьафтынхэр хорхэм, кIэлэегъаджэхэм аратыжьыгъэх.


Мыекъуапэ
Мыекъуапэ (урысыбзэгьэ: Майкоп) — Адыгэ Республикэм и къэлэ шъхьа— . Къалэу Мыекъуапэр псыхъоу Шъхьэгуащэ иджабгъукӀэ щыс. 2014-рэ илъэсымкӀэ цӀыф нэбгырэ мин 150-м фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр – Наролин Александр Владимир ыкъор (2013-рэ илъэсым тхьаматэу хадзыгъ).
Къалэм ыцӀэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Къалэм ыцӀэр къызтекӀыгъэр "Мыекъуапэ" аӀоу ащ дэжьым мэз цӀыкӀу щытыгъ. Къалэм ыцІэ «мыІэрысэ кІэим ис чыл» пӀоу зэбдзэкӀын плъэкӀыщт.
Тарихъ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Тарихъым къызэришӀэжьырэмкӀэ "Мыекъуапэр" 1825-рэ илъэсым апэу ягугъу ашӀыгъ (тхыгъэу). Ар урыс документхэм къахэкӀыгъ. Къалэр жъоныгъуакІэм итІокІырэ тфырэм 1857 (минрэ шъийрэ шъэныкъорэ блырэ) илъэсым агъэпсыгъ.
Экономикэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Совет зэманым щегъэжьагъэу Мыекъуапэ завод бэлахьхэр дэтых.
НэмыкӀ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
- Мыекъопэ културэ - дунаемкӀэ щызэлъашӀэрэ археолог култур.
Адыгэ Республикэм и къалэхэр
|Шъхьа1эр: Мыекъуапэ|
|Адыгэкъалэ|


Лъэхъан зэблэк lыгъохэм ипэк lэ хъугъэр пш lэнэр, лъэхъаным хъурэм къиущыхьатызэрэ щыгъозэныр, нэужъым игъо къихьат лъэхъаным зыфибгъэпсэу фэхьазырыныгъэр зыфзэш lуэк lырэ лъэпкъым, игъаш lэ зэпимыгъауэу игъэгу рык lошъут.
И пэк lэ хъугъэ, зып lок lэ таурыхъым ухахьэ. Зы лъэпкъым и тхыдэжъ, и хъышъэжъ, и пшысэжъ, и псэлъэжъ, и зэожъ, и гопъэгъу, и гуш lогъ, и хьадэгъу, и джэгогъу, и lанэ, и чъылэ, и къалэ, и хэку, и лъэпкъ, и хабзэ, и бзэ… ары таурыхъэ. Арышъы тэра мыхэм ящыщэу зы лъэпкъым имыщык lагъэу лые фэхъурэ? непъэрэ Адыгэхэм, мыхэм зый яхимгъэзэу яхигъахъозэ ш lоу зэригъэш lэнэр, ик lый и к lаблэхэм яригъэш lэжынэр и пшъэилъ. Узыубэтагъэм и нэпц lыгъэ игъэ lылъэу къыфэусэжьытэп. Пыим и нэш lуэш lугъэ зыдебгъахьыхэу и шхыпц lы зэрэпц lэр пшыгъупшэу удапц lэмэ, пшъхьэ къыфэм lэтыжьы уиш lын, таурыхъым ухикожьын, нэпц lыгъэк lый хьадагъэшхуй къыптыриш lахьыжьыт.
Инджылызым ягущэ lэжъэу зы гуща lэ горэ къыра lотык lы: "Егъэш lэрэ зэгупсый, егъэш lэрэ зэпыйий щы lэн, егъэш lэрэ лъэпкъ ш lуагъэ зыхэлъэ ары шы lэр." Арышъы лъэмкъым тыгъусэ пыеу и lагъэ непъэ пыи, пыеу и lагъэрый нэпъэ иш lу фэхъужьыгъэк lый хъун. Ицэл къыфдэзгъэщырэ игухэлъ пш lэн фае; къыбдэхьашха, къыбдэшхыпц lа, къыоцэкъэта? Быгъаш lэрэ лъэхъаным лъэшъ уфэсакъын фай. Чатэ ихыгъэу уи lэм фэдэ мин тхилъ зэгохыгъэ, къэшъуак lоу уи lэм фэдэ мин лъагэ еджагъэ нэбгэ уимы lэу Дунаем ущэпсэушъумэ Тхьам ш lу уилъэгъоу щытынкый хъун!
Лъэхъаным хъурэ ш lэрээмк lэ хъэбар зимы lэрэ лъэпкъым и нит lуй нэшъу, ежьый lулэ. Ащ Тхьа емыуагъэмый ежь зэожьыгъ. Лъэпкъ гъаш lэм и ужъырэгъо дакъикъэхэ егъэш lэжьы. А лъэпкъым къэзгъэнэхъэжьыт зы хъуш lэ и шъхьэ къырымык lомэ е зы пэрыт губзыгъэ къыхэк lэу лъэпкъэр гъэгу занк lэ тыримыщэмэ е лъэпкъым ежь зимыукъэбзыжьымэ а лъэпкъым ихьадэгъу къэсыгъ, зый бэгъаш lэ и lэжьытэп.
Зы лъэпкъым ек lый-ш lук lый зжь зызэримыхъок lымэ а лъэпкъэр Тхьам зэрихъок lыщтэп. Сосюложьиемк lый ары зэрэщытэр. Ащ фэ lоагъэ, ем lупхыт, ш lуэ быгъэфэдэт. lУшъы, чъаны ухъут; шъэны пхэлъыт; к lуак lэ уи lэт, нэмык l ш lугъэхэрый. Ау къызэрэк lоу игъок lэ лъэпкъ псэук lэм зиуыбгъурэп. Адыгэр непъэ нэсы къэзыхьыгъэь зыр хабзэу яхэлъымк lэ, нэмык lырэ лъэпкъым япащэу зэрэщытыгъэ ары. Ау пыеу и lэр къебэк lэу, ик lуак lый lэк lэзы зэхъумэ иш lэтым фимыфэжьэу къэнагъ. Чэзыу зырыз зимы lэ щы lэп. Адыгэм хъурэе лэнтхъыр зэ къик lухьыгъэшъ нэмык lымэ яужъы къинагъэ фэдэу къытщэхъу. Арэп зэрэщытэ. Яужъык lэ такък lэхьажьыт, иджырый такъхэщэу пащэ хъыжыт, Тхьам и lомэ.
Мы къэс lуагъэр блэк lыгъо лъэхъанэу щыт ао джырэхъорый къыдеубыты. "Сыда?" п lомэ, иджырэгъоу быгъаш lэрэм щыпш lэн фаешъ ары.
Тыгъуак lом итыгъугъэм щыщ, кхъое бзыгъэ бысымым ритыжьымэ ц lыф хьалэлэу слъытэн фая, хьаумый иджырый и гу ш lу зэримылъэ пш lэн фая? Хъунк lак lо к lорэхэм ежьым я орэд ары ны lэп къызэда lожьырэ. Ипээрэ тъыгъуак lохэм былымэ, ахъшъэ, лэжьыгъэ, сабие ятыгъутыгъэ. Модэрн тыгъук lохэм афэдэу яш lырэп. Къыбдэгуща lэхэм, къыбдашхэхэм, къыбдашъохэм, къыбдэджэхухэзэ лъэпкъ гумрэ лъэпкъ акъылымрэ атыгъу. Иужъым к lаблэм шъхьаблэ рагъэук lы, шъаблэм ип lэ ежьыхэм афэдэ горэ ргъэуцо; мадалюнхэ ш lуахалъэ. Ащый лэпкъ пащэ хъугъэу зыш lош lыжы ау пшыл l мадалюн зэрэш lохэлъымк lэ хъэбар и lэп. Зы лъэпкъэ мы пэдэхэ шъапхъэ фэмыхъун пае зигъэ къихьагъэ сыдмый ар ш lоу иш lэн фай. Апэ дэдый ик lаблэхэ къиухъумэжьыныр игъэ lылъын амал имы lэн фай.
Ти к lаблэхэм ти щытхъоу къыта lол lэжьырэ, ялъэгъугъэ ары. Ахэм тэрэп яхэ lэзахьышъурэ, унашъо язш lыл lэрэ, зыгъасэхэрэ прогърам яфэзыш lырэ. Мыр зыш lэрэхэм ягу lэягъэ имылъ нэны lэмый, лъэпкъым фэлажьэрэм илэжь зытетытэр имыш lэнэрый фэ lагъу. Ар ащтэузыш lрэ лъэпкъ пащэмрэ лъэпкъымрэ яманталитэхэ зэрзэтек lырэ ары.
Адыгэм, кушэ орэдым хэт "лау… лау" орэдэ лъэшъы ш lу илъэгъугъ. Къэуыщыт зы мафэ горэм ау кушэ гъэхъыеным есагъэхэ гупшысэн зищык lагъэ нахьыжъхэм лъэпкъэр ичэзыу рагъафэмэ.
Гъоу рэк lок lырэм лъэшъ уфэсакъын фай. Псалъэм фае, Адыгэм и к lаблэ хэт и бза къы lуалъхьэрэ, хэт а къы lузылъхьэрэ, хэт и хабза къыхалъхьэрэ, хэт и гупшыса и шъхьэ къыралъхьэрэ? Гъом и гъо имык lызэрэ лъэпкъэр игъонэмысы мыхъузэ, к lаблэр и гъо ибгъэфэн фай.
Ары, зигъо ик lыгъэ ик lыгъ, зигъо къыхьтэр тыш lэрэп; и гъоу узлъысыгъэ ары бгъэ lорыш lэн фае.
Шъыпкъэ "тыгъусэ блэк lыгъ къигъэзэжьытэп, ау тыш lэн фай. Неущ хъутэ тыш lэрэп, бэрэ урыук lымэ непъэрэ пш lоехьы. Ау къэк lот гъор зыгъэпсын зыгорэхэрый щы lэн фай. Тфы бгъэпсым, пл lэр хъуун, щэр хъун, т lор хъун, зэр хъун. Зырый мыхъумэ зэрэмыхъутэр пш lэн зэрэхъутым уеплъын. Арышъы планэр зыфэгъэпсыгъэ къэк lот гъо ары. А зигъо къихарэ къызэрихьагъэмный нахьыш lужьэу изгъэк lрэ лъэпкъым зе lэты, эеубгъу. Амырымэ зыдэщытым мэлъэбао е зэк lак lоу фежьэ.
Ары зы лъэпкъэр игъонэмыс мыхъун пае, зи гъо ик lыгъэ ш lоу пш lэн фай; зи гъо къихьатэр ш lоу быгъэпсын фай; и гъоу къихьагъэрый ш lу дэдэу блэжьын фай. Зышымгъэгъупш: Уи гъо зикырэм къыпк lэнытэр, уи гъо итызэ блэхьыгъэ ары.


(Хъугъэ-шlагъ)
Илъэсишъэм ехъурэ кlогъэ Кавказ заом Кавказым итемыр лъэныкъо щыпсэущтыгъэ цlыф лъэпкъмэ ныбжьи ащымыгъупшэжьын хьазаб къафихьыгъ. Заор зыуцужьыгъэм ыуж илъэси 156-рэ тешIагъ нахь мышlэми, джыри ащ иджэрпэджэжь гугъэузэу къытлъэlэсы.
Сянэшыпхъоу Тыркоо Долэтхъан ыныбжь емылъытыгъэу (илъэс 90-рэм кlигъэхьагъэу щытыгъ), гупкlэу, щыгъупшэ имыlэу ылъэгъугъи, зэхихыгъи зи химыгъэзэу къыlотэжьын ылъэкlыщтыгъ. Тызэрэгъэгущыlэу тыщысызэ, къэбар горэ къыригъэжьагъ, ар сэ лъэшэу гъэшlэгъон сщыхъугъ (ар зыхъугъэр 2008-рэ илъэсым икlымаф). Сыlуупчlыхьэзэ, къыlорэр тхьапэм тестхагъ. Тхыгъэр ситхылъмэ ахэслъхьагъэу щылъыгъ, ау игъорыгъоу сыгу къэкlыщтыгъэ, рэхьат къыситыщтыгъэп. Къэстхыжьэу, цIыфмэ аlузгъакlэмэ сшlоигъоу къэсштагъ, ащ кlэухэу мыры фэхъугъэр.
Хъугъэ-шlагъэр зэхьылlагъэр Кавказ заом иягъэкlэ бэ зыщэчыгъэ адыгэ бзылъфыгъэу, Кавказ къушъхьэхэм ащыпсэущтыгъэ шапсыгъэ чылагъом щыщэу Кlуашъэ Сас. Ар къэбарыр къысфэзыIотэжьыгъэ Долэтхъан янэжъыгъ.
«А лъэхъаным илъэс 12 — 13 фэдиз ыныбжьыгъ Сасэ, — къыригъэжьагъ Долэтхъан икъэlотэн. — Яунэгъо цlыкlу зэдэlужьэу фэлажьэхэу, ялъфыгъэхэр апlухэу Кlуашъэ зэшъхьэгъусэхэр къушъхьэ лъапэм бэрэчэтэу щыпсэущтыгъэх. Ау а зы сыхьатым ошlэ-дэмышlэу ящыlэныгъэ пыим къызэпыригъэзагъ. Ягупсэ чlыгу гузэжъогъукlэ къабгынэнышъ, гупсэфыпlэ чlыпlэ лъыхъунхэ фаеу хъугъэ. Апэ хы Шlуцlэм зэпырыкlынхэшъ, Стамбул лъэныкъом загъэзэнэу агу къыридзагъ, ау къадэхъугъэп. Къушъхьэтхым гъэбылъыгъэкlэ къехыхи, мэзыпlэ, псыуцупlэ чlыпlэхэм алъэныкъо фаузэнкlыгъ.
Укъызщыхъугъэ, узщапlугъэ чlыгоу узщыщ лъэпкъыр зыщыпсэущтыгъэр къызэунэкlынышъ, хымэ чlыпlэ гузэжъогъу lофкlэ шъхьэхьыжьэу уежьэжьыным нахь гукъауи, нахь насыпынчъагъи къыокlужьына?! Чыжьэкlэ агу зыфэузырэ япсэупlэ Кlуашъэмэ къыщанагъ ыкlи Афыпс псыхъо инэпкъ lушъо къэсыгъэх. Мыщ зыщагъэпсэфынэу къыщыуцугъэх. Мычыжьэу чылагъо горэ къэлъагъощтыгъэ. Ар (ыужкlэ Сасэ къызэришlэжьыгъэу) къуаджэу Бжыхьэкъоякlэр арэу къычlэкlыгъ.
Зэшъхьэгъусэмэ сабыих апlущтыгъ. Ахэр пшъэшъэжъыиплlырэ шъэожъыитlурэ хъущтыгъэх. Чэщым янэрэ ятэрэ ягумэкl зэдэгущыlэ макъэ Сасэ зэхихыгъ: чlыпlэ зэжъу ифэгъэ нымрэ тымрэ яамалынчъагъэ къыхэкlэу, ялъфыгъэмэ ащыщ горэ ащэнэу агу къыридзагъ. Теубытагъэ ашlын амылъэкlэу бэрэ ащ рыгущыlагъэх, ау хэкlыпlэ зи къагъотыгъэп. Сасэ сымэджалэу щытыгъэти, ар къыхахыгъ.
Мафэм зыщыщыр ымышlэрэ цlыфхэр зелъэгъухэм, пшъэшъэжъыем ахэр зыуж итхэр къыгурыlуагъ ыкlи гузэжъогъум зэлъиштагъ. Ятэ lэутlэ къыфишlи зэрищэлlагъ. Янэ пэlухъо плъыжь пэlулъэу, тыгъукlэ нэпсыр рилъэкlыхзэ, лъэхъочым кlэшlэгъэ щыуаным къыщыжъорэ гъомылапхъэр зэlишlэщтыгъэ. Ащ пэмычыжьэу щэтыр пашъхьэм цы ыджэу ышыпхъунахьыжъ щысыгъ. Имынэlосэ хъулъфыгъэм Сасэ ыlапэ къыубыти, рищэжьагъ. Кlонэу зэрэфэмыем къыхэкlэу, зыригъанэщтыгъэ, ау ыlапэ зыlыгъым ыкъудыищтыгъэ. Ышыпхъу пэчlынатlэ зэхъум, лъыбэнагъ, хъэцыком ышъхьэ къыlэкlафи, къышlуихыгъ. Етlанэ езыщэжьагъэм ыlэ къыlэкlихыгъ ыкlи гуlэм хэтэу янэ зыридзыгъ. Ау сабыир ным кlэрачи, япсэупlэ зыдащагъ. Пшъэшъэжъыем ыlэмычlэ пытэу щиlыгъыгъ янэ ипэlухъо ымышlахэу къыхичыгъэ шэкl плъыжь такъырыр.
Хъэцыкушъхьэр Сасэ ипхъорэлъфэу мы къэбарыр къытлъызыгъэlэсыжьыгъэм къыlукlэжьыгъагъ. Охътэ чыжьэм имэкъэгъэlоу ар бэрэ ыгъэшlуагъ, ау lэкlэкlынэу хъугъэ: ятlокlэнэрэ лlэшlэгъум изэоуж илъэсхэм ягъом цыдж хьафышlэмэ хъэцыкуашъхьэр зыlахым, ахэкlодагъ. Адрэ янэ ищыгъын щыщ шэкl lэбгъур бэрэ Сасэ ыгъэшlуагъ, ыужым иошэкур тебзэ хидэжьыгъагъ.
Къуаджэу Бжыхьэкъоякlэм щыпсэущтыгъэ Нэгъой Джомалыкъом иунагъо шъхьэегъэзыпlэ Сасэ фэхъугъ ыкlи ыныбжьыкlэ кlэлэгъум имыкlыгъэм узщыщмэ уакlэрычыгъэ ухъуным икъин ыщэчыгъ. Унэгъуакlэм къызифагъэм тешlэгъагъ мэфэ заулэ. Ау къыщышlыгъэ тхьамыкlагъом рэхьат къыритыщтыгъэп. Чъыещтыгъэп, зэпымыоу гъыным хэтыгъ. Загъорэ къамышlэу былымхэр зыщахъурэ щагу лъэныкъом зыщигъэбылъыщтыгъэ, былым lусым зыхиушъафэти, игупшысэхэмрэ ежьыррэ язакъоу къагъотыжьыфэкlэ хэсыщтыгъэ. Арыти, агъэгупсэфмэ ашlоигъоу, янэ-ятэхэр къызыщыуцугъэгъэ чlыпlэм ащагъ. Унагъом исмэ ягущыlэ цыпэу зэхихыгъэмэ къахэкlэу, ар къоджэ ефэндым агу къыгъэкlыгъэу егуцэфагъ. Псыlушъом къызэкlохэм, унагъор lусыжьыгъэп, пхъэ ныкъост зырызхэу къыlуанагъэхэм анэмыкl зи ялъэуж щыlэжьыгъэп. Щэlэфэ къызэрыхъухьэгъэ унагъоу зыкlэрычыгъэ хъугъэм къырыкlуагъэм икъэбар зыкlи къыlукlагъэп.
Щыlэныгъэр ыпэкlэ лъэкlуатэ, Саси иlахьылхэр кlымыгъужьхэу щыlакlэр зэригъэшlэн фае хъугъэ. Ау тыркъоу ыгу фэхъугъэхэр щэlэфэкlэ кlыжьыгъэхэп, шlокlодыгъэ янэ-ятэхэр ыкlи ыш-ышыпхъухэр щыгъупшэхэу зыкlи къыхэкlыгъэп, ахэр игугъэ-гупшысэхэм ахэтыгъэх, пкlыхьэлъэгу фэхъужьыгъагъэх.
Нэгъоймэ яунэ илъэс зытlо-зыщэ щыпсэугъэу, Сасэ унагъо рагъэхьагъ. Зыпlугъэ унагъори пшъэшъэ уасэу ыгъотыгъэм рыразэ хъугъэ.
Къэзэрэщагъэмэ сабыйхэр къакlэхъуагъэх: зы шъэожъыерэ (ащ Юныс фаусыгъ) ыкlи пшъэшъэжъыитlурэ.
Чlыпlэу зэрыфагъэр рэхьатыпlэ фэхъугъэба зыщиlоным, Сасэ чэщ горэм мыщ фэдэ пкlыхьапlэ елъэгъу. Ежь лэжьыгъэр гурхъумкlэ егушъ щыт, ыпашъхьэ къелъадэ пшъэшъэжъые цlыкlоу «азымыщ» зыфаlощтыгъэм фэдэ. Гурхъум ышъхьэ къырилъхьэрэм фэдэу, лъэшэу къеуфэ, бзылъфыгъэм къыдэгущыlэ ыкlи ищыlэныгъэ ыпэкlэ къырыкlощтыр къыфеlуатэ: «Уизыпшъэшъэжъые псыжъом хэфэщт, ятlонэрэри бэрэ щыlэщтэп, уилlи ащ бэкlэ ыуж къимынэу нэмыкl дунай хъужьыщт, ори ятlонэрэу лlы удэкlожьыщт…» Сасэ пкlэнтlэпс стырыр къытырикlагъэу къэущыгъ, ыгу изыгъэу зэтхъожьыгъ. Ау хъущтыр къэбгъэуцун плъэкlыщтэп, бзылъфыгъэ ныбжьыкlэм ипкlыхьапlэ нэрылъэгъу фэхъужьыгъ.
Унагъом былымхэр ыхъущтыгъэх, бысымгуащэм мафэ къэс адыгэ къуае ышlыщтыгъэ. Джащ фэдэ мафэ горэм тхьамыкlэгъошхо къяхъулlагъ: пшъэшъэжъые нахьыкlэр къоепс щыуанэу янэ къызэригъэуцокlыгъэм амышlахэу хэфагъ ыкlи ар хьадэгъу фэхъугъ. Зыкъэшlэжьыгъо имыфагъэхэу, ятlонэрэ пшъэшъэжъыеми инасыпынчъэгъу мафэ къэсыгъ. Ар зэрэхъугъэр мары. Станицэу Гривенскэр
(сэ къызэрэсфаlотэжьыгъэмкlэ) псыхъоу дэчъырэм зэфэдитlоу ыгощыщтыгъэ. Ащ ыцlагъэр Агъылы (непэрэ картмэ Агъылы псыхъор арызгъотагъэп, Протокэкlэ зэблахъужьыгъэнкlи мэхъу). А мафэу ятlонэрэ гумэкlыгъор къызафыкъокlыщтым унагъор нэмыкl нэпкъым щыкlорэ адыгэ джэгум щыlагъ.
Агъылыр, апэрэу узэреплъыщтымкlэ, псыхъо рэхьатэу къыпшlошlыщтыгъэ, гъогурыкlохэр къин хамылъагъоу зэпырыкlхэу щытыгъ. Ау чэщ-зымафэм къыкlоцl зэ псыр къиущтыгъэ, быжъуатэу зыкъызиlэткlэ, ыпэ къифэрэр зэкlэ зыдихьыщтыгъэ. Псыхъом а «шэнэу» хэлъыр станицэм щыпсэурэмэ дашlэщтыгъэ ыкlи сакъыщтыгъэх.
Джэгум щыlэзэ Сасэ ыгу къэкlыжьыгъ къыщыгъэ щэр гъэмэфэ фабэм шlоlун зэрилъэкlыщтыр. Пшъэшъэжъыер гъусэ къышlи, яунэ къэкlожьыгъ, къуаер рихынэу машlо щэм кlишlыхьагъ. Янэ иlоф ыуж етыфэкlэ ылъэгу кlэмыкlэу сабыир ыпашъхьэ щыджэгоу lутыгъ: пшахъор лъакъокlэ хъураеу зэрифэзэ, «бэлахь, бэлахь…» ыlощтыгъэ. Сасэ ипшъэшъэжъые къыlорэр ыгу рихьыгъэп, фэгубжыгъ, тlэкlу лъыкlотэнышъ, джэгунэу фигъэпытагъ. Ным гу лъитагъэп адрэр зэрэlучъыгъэм, Агъылы ылъэныкъо зэригъэзагъэм. Ятэрэ ышнахьыжърэ зыдэщыlэхэ джэгум кlожьынэу ыгу къыридзагъэщтын, псыхъом екlугъ. Ныбжь зимыlэ сабыим игулъытэ къыубытына псым къыхахъоу зэриублагъэр? Тlэкlу нахь лъымыкlотагъэу псыор губжыгъэм ыпхъотагъ ыкlи ыхьыгъ, ныбжьи ащымыгъупшэжьын гуих-гукъэошхо унагъом къыфигъэнагъ.
А хъугъэ-шlэгъэ гухэкlым ыуж охътабэ темышlагъэу Сасэ ишъхьэгъуси дунаир ыхъожьыгъ. Мэзэ заулэкlэ лlакъоу зыхэсым бзылъфыгъэр нэмыкlылl ратыжьынэу рихъухьагъ: шъузабэу къезыхьылlэн зимыlэжьыр ящыкlэгъагъэп.
А лъэхъан дэдэм а станицэм щыпсэущтыгъэ Джарым Шыупащи ишъхьэгъусэ лlагъэ — янэ ямыlэжьэу Хьазизэрэ Абдулрэ къэнагъэх. Арыти, Шыупащэ Сасэ шъхьэгъусэкlэ ыштагъ. А лъэхъаным Сасэ сыбыеу къыфэнэжьыгъагъэр шъэожъые lэтахъоу Юныс арыгъэ, ау ари бэгъашlэ хъугъэп, кlэлэгъум имыкlыгъэу идунае ыхъожьыгъ.
Сасэ джыри кlэлэцlыкlуищ къыфэхъугъ: Рахьымэ (ар Нащэмэ ащыщ кlалэ горэм ыщэгъагъ), Мерэм ыкlи Исмахьил. Мерэм Хьакlэко Шъалихьэ Шэрэлlыкъо ыкъом ишъхьэгъусэ хъугъэ, ахэм сабыиплl яlагъ: Рахьмэт (Хъаныекlи еджэщтыгъэх), Долэтхъан (мы хъугъэ-шlагъэр къэзыlотэжьыгъэр), Хъарыет ыкlи Чэмал. Исмахьилэ ыкъу джы Пэнэхэс щыпсэухэрэм якъоджэ ефэндэу Джарым Шахьмэт ыкlи ыкъом ыкъожь Адыгэ Республикэми, Краснодар крайми зигугъу дахэкlэ щашlырэ лэжьэкlо хъупхъэу, муниципальнэ образованиеу «Северскэ район» зыфиIорэм ипащэу Джарым Адамэ.
Сасэ ищыlэныгъэ гъогу къиныбэ щилъэгъугъ, гузэжъогъупlи бэрэ ифагъ, ау адыгэ бзылъфыгъэр зыми къыуфагъэп, зэкlэ зэпичыгъ. Арын фае «умыщэчышъун къинрэ пфэмыукlочlын хьылъэрэ Алахьэм къыптырилъхьащтэп» зыкlаlуагъэр. Уахътэр зы чlыпlэ щитырэп, ащ гуlэм хэтэу ыпэ регъэхъу, илъэсхэр ыкlи лlэшlэгъухэр зыдехьых. Зигугъу къэсшlыгъэ зэман чыжьэм ыуж псыби псыхъомэ адэчъыгъ, дунаими бэ къырыкlуагъэр. Ау Кавказ заом сиадыгэ лъэпкъ гухэкlэу къыфихьыгъэм итхьамыкlэгъо хышхо изы ткlопс цlыкlу ныlэп мы къэбарэу къэстхыжьыгъэр. Цlыф зэхэтыкlэ дахэхэр зыщащыгъупшэгъэгъэ лъэхъэнэ чыжьэу зигугъу къэсшlыгъэм сиадыгэ лъэпкъ мыухыжьын гукъаоу къыфигъэнагъэр зыпкъ къикlыгъэр ыкlи зезыхьагъэр сэ зэхэсфынэу пшъэрылъ зыфэзгъэуцужьыгъэп. Ау дэгъоу сэшlэ: пщыгъупшэ хъущтэп ар, къыткIэхъухьэхэрэр блэкlыгъэ зэманым ихэукъоныгъэхэм ащыухъумэгъэнхэ, цlыфыгъэм, шlугъэм, гукlэгъуныгъэм афэщэгъэнхэ фае.
АХЫДЖЭГО Бармэт.
Псэйтыку.
(АДЫГЭ МАКЪ)


Пыл
Пылым нахь псэушъхьэ ин чІыгугъушъэм тетэп. Пылбзым и лъэрмыхьыгъэ мазэ 22-рэ пэты. Лъэс 4000 мэхъуы чІыгугъушъэм пылым нахь ин зытемтыжьыр, ащ ипэ Мамут нахь иныгъ[1], ау мамутлъэпкъыр зэрэщытэу куэдыжьыгъ.
Пылым пэ кІыхь пыт, ащ пылып раІо, пылыпэм пылыбжъитІу гуэт, пылыбжъэр зэрэ мак1эмрэ зэрэ пытэмрэ къахэк1эу лъэп1эдэдэ мэхъу.
Анахь пыл джадэу къагъуэтыгъэр Іэнголэм 1956-рэ илъэсым щаукІыгъ, ащ и онтэгъугъэ 12,000 кг хъущтыгъ, ау илъэгагъэ 4.2-рэм нэсыщтыгъ. [2].
Пыл-псауым мэзым пый шыриІэп, ау цІыф лъэпкъра ипый дэдыр.
Непэ чІыгу пылшъхьэ 500,000 фэдиз къытенэжьыгъ.


ЦIыфхэр зэрэнэе-псыехэм, шъхьасрэ акъылрэ зэрямыIэм къыхэкIэу чIыдагъэу, газэу, шIомыкIэу, гъучI зэфэшъхьафхэу чIычIэгъым чIэлъхэр нахь макIэ мэхъу зэпытых. Мэзхэр раупкIых, жьыр, чIыгур, псыр, космосыр аушIои. Къэлэгъунэхэр хэкIитэкъупIэ ашIых, хыхэми псыхъохэми хэкIхэр ахатакъох. Ау чIыопсым зызэрэзэрихъокIырэм, тыдэкIи дунаим нахь къызэрэщыфэбагъэм тхьамыкIагъохэр къыздахьын зэралъэкIыщтым тигъэгумэкIырэп.
ЛIэшIэгъу пчъагъэхэм къакIоцI мылылъэу щытыгъэхэр, къушъхьэхэм ателъ осхэр ткIоу фежьагъэх. ХыIушъохэм аIус хэгъэгухэмрэ хыгъэхъунэхэмрэ хычIэгъ хъунхэм ищынагъо къашъхьарыхьагъ. Адэ псыхъохэр зэригъукIыхэрэр, псэушъхьэ, бзыу, пцэжъые, къэкIырэ лъэпкъыбэхэр дунаим зэрэтекIодыкIыхэрэр, зи зэрымыс пшэхъолъэ чIыпIэхэм зызэраушъомбгъурэр хэта зилажьэр?
ТхьамыкIагъохэр зыпкъ къикIырэр тэры, цIыфхэр, ары. ГукIэгъу, шъхьас, акъыл зэрэтимыIэмкIэ, жъалымэу тызэрэдэзекIорэмкIэ ежь чIыгуми жьыхьарзэшхохэмкIэ, чIыгусысхэмкIэ, вулканхэр къызэрэзэIэутхэрэмкIэ, псыхъохэр къызэриухэрэмкIэ тегъэпщынэжьы.
УзэрэдэзекIорэм фэдэу дунаир къызэрэбдэзекIожьыщтыр апэу къызыгурыIуагъэхэм ащыщых шведхэр.
ЖурналистикэмкIэ шведскэ институтэу Fojo зыфиIорэмрэ Урысыем ижурналистхэм я Союзрэ кIэщакIо зэрэфэхъугъэхэм тетэу экологием иIофыгъохэм япхыгъэ тхыгъэ анахь дэгъухэм якъыхэхынкIэ 2007-рэ илъэсым тихэгъэгу зэнэкъокъу щызэхащэгъагъ. Ащ щатекIуагъэхэр Шъачэрэ Европэм ихэгъэгу анахь къабзэу алъытэрэ Швециемрэ ащыкIогъэ экосеминарым хэлэжьагъэх.
КъэIогъэн фае шведхэр чIыопсым икъэухъумэн, ясабыйхэм, зэрэчIыналъэу къарыкIощтым лъэшэу зэрагъэгумэкIырэр. Ар къаушыхьаты экосеминарэу сызыхэлэжьагъэм, Китаим, Африкэм ихэгъэгу заулэмэ яэкологхэм, яжурналистхэм зэIукIэгъоу адытиIагъэхэм.
ТыздэщыIэгъэ къалэу Гетеборг сыгу хэпкIагъ. Ащ къыщыслъэгъугъэхэр сыгу къыдихьыежьхэу джыри бэрэ къыхэкIы. ЕвропэмкIэ анахь къухьэуцупIэшхор мыщ дэт, иинагъэкIэ ятIонэрэ чIыпIэр Швецием щеубыты. Апэрэ чIыпIэр зыIыгъыр къэлэ шъхьаIэу Стокгольм ары. Гетеборг Швецием ипромышленнэ, инаучнэ, икультурнэ гупчэшхоу щыт.
Гетеборг дэт унэхэр нахьыбэрэмкIэ щэу, тфэу, блэу зэтетых, унэ лъэгэшхохэр зырыз дэд. Я XVIII – XIX-рэ лIэшIэгъухэм ашIыгъэ унэхэр ащ бэу дэтых. Ау ахэри дэгъоу зэтегъэпсыхьагъэх, лифтхэр ахэтых, электричествэр, газыр, псыр къякIуалIэ.
Урамхэм хьэ, чэтыу гъорыкIохэр атетлъэгъуагъэхэп. ЗыкIодхэкIэ пшъэрылъхэм атетхагъэхэм арыгъуазэхэзэ, ахэр псынкIэу бысымхэм къафащэжьых. Къанджхэм анэмыкI, тхьаркъуи, къолэжъи къалэм щыбыбэу тлъэгъугъэп.
Швецием исхэм хабзэ е шапхъэ горэ аукъуагъэу тырихьылIагъэп. Нэфрыгъуазэр плъыжьэу къаблэу зыми гъогур зэпичыщтэп, кIозэ тутын ешъощтэп, тутын шъуафэр урамым щычIидзыщтэп. ЧIыпIэ гъэнэфагъэхэр ары ахэр тутын зыщешъохэрэр.
Тигъусэгъэ бзылъфыгъэхэм ащыщ хьакIэщым тутын зыщешъом, евро 1000 тазырэу зэритын фаер зэрыт тхылъыр дежурнэ администраторым къырихьылIэгъагъ. Семинарым пэщэныгъэ дызезыхьэщтыгъэ Бите Люден хэукъоныгъэ зышIыгъэр чIыпIэ хабзэхэм зэращымыгъуазэр, къыфагъэгъунэу зэрэкIэлъэIурэр ерагъэу ащ гуригъэIуагъ. Тутын ешъоу бэп тлъэгъугъэр: ар псауныгъэм къызэрегуаорэр къыдалъытэщтын.
Гетеборг дэсхэм нэмыцыбзэ тIэкIоу сшIэрэмкIэ загурызгъэIуагъ. Москварэ Петербургрэ адэт апшъэрэ еджапIэхэр къэзыухыгъэ журналистхэр инджылызыбзэкIэ ахэм адэгущыIэщтыгъэх. Шведхэм яныдэлъфыбзэ нэмыкIэу, инджылызыбзи, нэмыцыбзи аIулъ. Ау урысыбзэмрэ славяныбзэмрэ зышIэрэр зырыз дэд.
Гетеборгскэ университетым ифилфак славистикэмкIэ отделение иI. Нэбгырэ миллиони 10 нахь зыщымыпсэурэ Швецием специалистыбэ щагъэхьазырырэп. Апшъэрэ еджапIэм истудентхэм ащыщэу нэбгырэ заул ныIэп урысыбзэр, литературэр, культурэр зэзыгъашIэрэр.
Нефтеперерабатывающэ заводымрэ автомобилышI заводэу «Volvo» зыфиIорэмрэ тазыщэIэм ахэм ящагу зэрэкъабзэр, къэгъагъыбэ зэрадэтыр, чIыдагъэм хашIыкIыхэрэм амэ къызэрэтэмыугъэр дгъэшIэгъуагъэ.
Инженер-технологэу къытпэгъокIыгъэм цех горэм тырищалIи, ипчъэ къызэIуихыгъ, ау ыкIоцI тыригъэхьагъэп. Джабгъумрэ сэмэгумрэкIэ станокхэр сатыритIоу зэрэщытхэм, нэбгыри 5 нахьыбэ ащ зэрэчIэмытым гу лъыттагъ.
Журналистхэм ащыщ горэ ащ еупчIыгъ «Унэе заказкIэ автомобильхэр афэшъушIэу зэхэсхыгъ, щэфакIохэр ахэм бэрэ яжэнхэ фаеу мэхъуа?» ыIуи. Инженер- технологым ащ къызэрэфиIотагъэмкIэ, заводэу «Volvo» иконструкторхэм ыпэрапшIэу автомобилым имодель компьютеркIэ агъэпсы, ар зэраушэтыщт программэм икъыхэхыни джыдэдэм ыуж итых.
Сигъусэгъэ журналистхэми сэри нэрылъэгъу къытфэхъугъ шведхэр чIыопсым икъэухъумэн лъэшэу зэрэпылъхэр.
Хэгъэгу зэошхом ыуж Европэм ихэгъэгухэу техникэ, оборудование, технологиехэр, гъомылапхъэхэр бэу зищыкIэгъагъэхэм Швецием зыкъызэрэфагъэзагъэм епхыгъэу ащ ипромышленности, имэкъу-мэщи псынкIэу хэхъоныгъэ ашIэу, предприятиякIэхэр къызэIуахыхэу аублагъ.
ЕвропэмкIэ анахь автозаводышхоу «Volvo» зыфиIорэр, нефтеперерабатывающэ, химическэ завод заулэ Гетеборг щагъэпсыгъэх. Ау уахътэ зытешIэм а производствэхэм, ахэм япыдзафэхэм цIыфхэми, экологиеми зэрар къафахьы хъугъэ.
ЦIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъызэриIэтырэм дакIоу промышленнэ товархэмрэ гъомылапхъэхэмрэ нахьыбэу къыдагъэкI хъугъэ. Пыдзафэхэми ахахъоу фежьагъ. Жьыр, чIыр, псыр псынкIэу нахь шIой зэрэхъурэм, хэтэрыкIхэмрэ пхъэшъхьэ-мышъхьэхэмрэ шIуагъэу ахэлъым къызэрэщыкIэрэм, Iофтхьабзэ горэхэр зэрэзехьэгъэн фаем цIыфхэм гу лъатагъ. ЯгумэкI правительствэм зылъагъэIэсым, амал горэхэм яусэу ащ ыублагъ.
Жьыр амыушIоиным пае кушъхьэфачъэхэм атесхэу шведхэр IофшIапIэ макIох. Гетеборги, Швецием инэмыкI къалэхэми кушъхьэфэчъэ уцупIэхэр яIэх. Шведхэм кушъхьэфачъэхэр пшъэхъукIэ рапхыхэрэп. Къэлэдэсхэр тхьаумэфэ, мэфэкI мафэхэм зэрэзекIохэрэр кушъхьэфачъэкIэ е общественнэ транспорткIэ ары.
Шведхэм ашъхьэ пае нахьыбэрэмкIэ къащэфырэр «Volvo» къыщыдагъэкIыгъэ автомашинэхэр ары. Японием, Германием, Америкэм е нэмыкI хэгъэгухэм къащашIыгъэ автомобилэу плъэгъурэр зырыз дэд. Швецием исхэр яунэе автомобильхэм лъэшэу афэсакъых, километрэ мини 100 – 200 къызакIукIэ ахэр зэблахъух. Жъыхэр заводым зэрэратыжьыхэрэм пае уасэм къафыщагъакIэ.
ТалъэныкъокIэ жьыр нахь лъэшэу зыушIоирэр автотранспортыр ары. Швецием ар къепIолIэн плъэкIыщтэп. Биогъэстыныпхъэхэр ары мыщ нахьыбэу щагъэфедэхэрэр. Ар промышленнэ пыдзафэхэм, рапсым, коцым, натрыфым ахашIыкIы.
Электротранспортымрэ биогъэстыныпхъэмрэ нахь федэу зылъытэрэ шведхэм 2030-рэ илъэсым ехъулIэу углеводороднэ гъэстыныпхъэ амыгъэфедэжьынэу рахъухьэ. Электромобильхэмрэ электродвигательхэр зэрыт лайнерхэмрэ якъыхэхын конструкторхэм яшъыпкъэу джыдэдэм Iоф дашIэ.
ЧIыопс къэкIуапIэхэр акъылыгъэ хэлъэу агъэфедэмэ зэрэнахьышIур мыщ щыпсэухэрэм бэшIагъэу къагурыIуагъ. Швецием ит организациехэу экологием икъэухъумэн фэгъэзагъэхэм ащыщым иIофышIэу Хелена Нильссон къызэрэтфиIотагъэмкIэ, гъомылапхъэу, товарэу къащэфырэм къыкIырагъэчын, экологием нахь макIэу зэрар зэрэрахырэр къэзыушыхьатырэ тамыгъэхэр зытетхэр къыхахын фае.
Самолетым нахьи мэшIокур тыкъэзыуцухьэрэ дунаим нахь макIэу зэрегуаорэр, унэе автомобилым нахьи общественнэ транспортым – трамвайхэм, троллейбусхэм, автобусхэм ащ зэрарэу рахырэр фэди 10-кIэ зэрэнахь макIэр ащ къытфиIотагъ. Электричествэр, псыр, фабэр нахь макIэу бгъэкIодынхэ, общественнэ транспортыр къызфэбгъэфедэн, пыдзафэхэм акъылыгъэ хэлъэу уадэзекIон, яцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу экологием фэсакъхэу сабыйхэр пIугъэнхэ зэрэфаем ащ тыщигъэгъозагъ.
Швецием тыщэIэфэ нэмыкI дунай тытет фэдэу къытщыхъугъ. Ащ щытлъэгъугъэхэмрэ тадэжькIэ зэрэщызекIохэрэмрэ лъэш дэдэу зэрэзэтекIхэрэр нэрылъэгъу къытфэхъугъ.
Гетеборг дэт унашъхьэ пэпчъ пIоми хъунэу тыгъэкIэ Iоф зышIэрэ батарейхэр тетых. Ащ мылъкоу пыкIуадэрэр зэфэдизэу къэралыгъомрэ унэм чIэсхэмрэ аты. Фэтэрыбэу зэхэт унэхэм арысхэм мылъку Iахьэу къыхилъхьагъэм фэдиз къэралыгъом зыфатIупщыжькIэ, рашIэщтым фитхэу батарейхэр ежьхэм къафэнэх. Ащ фэдэ унэм чIэсхэм къызэрэтфаIотагъэмкIэ, бжыхьэми, кIымафэми, гъатхэми яэлектроэнергие ежьхэм афекъу, гъэмафэрэ электроэнергиеу къялыекIырэр нэмыкIхэм, къэралыгъори ахэм зэрахэтэу, аращэ. ТыгъэкIэ Iоф зышIэрэ батарейхэм фабэмрэ электроэнергиемрэ пкIэу алъатын фаем ызыныкъо фэдиз цIыфхэм къафагъэнэжьы.
Швецием ипарламент дунаир амыушIоиным тегъэпсыхьагъэу закон заулэ ыштагъ. Ахэм атетэу атомнэ электростанцие зиIэхэм электроэнергиеу къахьыжьырэм ипроцент 33-рэ хъурэ хьакъулахь атын фае. ЧIычIэгъ байныгъэхэм ахэхьэрэ гъэстыныпхъэ зыгъэфедэрэ, углекислэ газкIэ жьыр зыушIойрэ предприятиехэм хьакъулахь гъэнэфагъэхэр арагъэтых. ЦIыф къызэрыкIохэми углекислэ газым пае хьакъулахь аты. Дизельнэ гъэстыныпхъэм, бензиным, газым ауасэ ар хэхьэ. Ау биогъэстыныпхъэ зыгъэфедэхэрэм ар арагъэтырэп. ЖьыкIэ, тыгъэкIэ Iоф зышIэрэ электростанциехэр зиIэхэм хэбзэIахьхэр атыралъхьахэрэп пIоми хъущт.
Продукцие къыдэзыгъэкIырэм чIыопсым зэрар зэрэрихырэм, ар зэрэзэращэрэм, ипыдзафэхэр зэрэзэхадзырэм апае ыпкIэ еты. Ахэм нахьыбэу алъиты къэс чIэнагъэу ышIырэри нахьыб. КъэIогъэн фае экологическэ къабзэу щыт продукцие къыдэбгъэкIыныр зэрэфедэр: ар нахь лъапIэу IокIы.
Пыдзафэхэр зэхадзхэу аублагъ. ЦIыфхэм апчыр зы къэмланэм, тхылъыпIэр – ятIонэрэм, шхын пыдзафэхэр – ящэнэрэм, бжъэм хэшIыкIыгъэ пкъыгъохэр – яплIэнэрэм, гъучIхэр – ятфэнэрэмрэ яхэнэрэмрэ, унэгъо кIоцIым щафэхъурэ хэкIхэр – яблэнэрэм арагъэкIу. Унэгъо кIоцIым щагъэфедэрэ техникэр, телерадиоаппаратурэр, компьютерхэр, сотовэ телефонхэр, батарейхэр шъхьафэу аугъоих. ХэкIхэр переработкэ зышIырэ заводэу «Renova» ахэр рагъащэх. Илъэсым къыкIоцI ащ пыдзэфэ тонн мин 900-м нэс переработкэ ешIы.
Квадрат метрэ 2400-рэ зэлъызыубытырэ заводым тыщыIагъ. Ащ игъэпсын доллар миллиарди 3 пэIухьагъ. Заводым щылажьэрэр нэбгыри 100-м тIэкIу къехъу.
Гетеборг нэбгырэ мин 800 дэс, мэриеми, район гъэIорышIэпIищми ащылажьэрэр нэбгыри 157-рэ. Мэрием игараж автомобили 3 чIэт, зы механик-водителым ахэм яфэIо-фашIэхэр егъэцакIэх.
Къалэм иадминистрацие иIофышIэхэм ямызакъоу, кIэлэегъаджэхэри, врачхэри, музейхэм, библиотекэхэм, почтэхэм яIофышIэхэри муниципальнэ къулыкъушIэхэм ахалъытэх. Якъулыкъу пшъэрылъхэм ягъэцэкIэнкIэ яIофшIапIэхэм къяпхыгъэ кушъхьэфачъэхэр ахэм къызфагъэфедэх.
ЧIыопс-тарихъ заповедник горэм тыкIо зэхъум, гъогум иджабгъу лъэныкъо пэIулъэшъогъэ къуаджэр тынэгу къыкIидзагъ. Чырбыщым хэшIыкIыгъэ унэхэм тIоу зэтетэу ахэтыгъэр мэкIагъэ. Унэ кIыбхэм чъыгхэтэлэжьыпIэ цIыкIухэр адэлъыгъэх. Экскурсоводым къызэрэтфиIотагъэмкIэ, ахэм къаголъ чIыгу Iахь цIыкIухэм къэгъагъэхэмрэ хэтэрыкIхэмрэ къащагъэкIых. Ящагухэри яхапIэхэри къызэрэмышIыхьагъэхэр бэмэ дгъэшIэгъуагъэ.
Форелыр бэу зыхэс хыкъумэу заповедникым итым текIолIагъ. Мыжъо лIэшIэгъухэм къащегъэжьагъэу цIыфхэр мыщ щэпсэух. Заповедникым Iуашъхьэхэмрэ испунэхэмрэ бэу щытлъэгъугъэх. Аужырэ лIэшIэгъуитIум археологхэм Iошъхьэ инитIурэ цIыкIуитIурэ нахь зэрамытIыгъэр дгъэшIэгъуагъэ. Ахэм къачIахыгъэхэр научнэ-ушэтэкIо учреждениехэмрэ музейхэмрэ аратыгъэх. Нэбгырэ заул ныIэп заповедникым щылажьэрэр. Къэрэгъулхэр, Iуашъхьэхэр хэбзэнчъэу зытIыхэрэр яIэхэп. Гетеборг мэфиплIэ тызыщэIэм, зэ ныIэп полицейскэ шъуашэ зыщыгъ кIалэ зэрэслъэгъугъэр. Сатыу гупчэм иикIыпIэ дэжь ащ сыщыIукIагъ. Полицейскэ машинэ гори сынэ къыпэIуидзагъэп.
Илъэс псаум Гетеборг иурамхэм машинэхэр зэращызэутэкIыхэрэр, цIыфхэр тхьамыкIагъохэм зэрахэкIуадэрэр зэгъорэ дэд. Ар зэпхыгъэр рулым Iусхэми, лъэсрыкIохэми гъогурыкIонымкIэ шапхъэхэр зэрамыукъорэр, сакъыныгъэ къызэрэзхагъафэрэр, алкотестерхэр автомобильхэм зэрарагъэуцорэр, хэбзэукъоныгъэ зышIхэрэр тазыркIэ зэрагъэпщынэхэрэр ары.
IофшIапIэхэм агъэфедэрэ машинэхэм шIокI имыIэу алкотестерхэр арагъэуцох. Унэе транспорт зиIэхэм ахэр агъэфедэщт-амыгъэфедэщтыр ежьхэм яIоф. КъэIогъэн фае шъон пытэ зыIуфагъэр автомобилым зитIысхьэкIэ, алкотестерым двигателыр къызэригъэуцурэр ыкIи водителым ар зэрэзэхыримыгъэгъэнэжьрэр. Швецием иводительхэм автомобилышъхьэм ос зытырамыхкIэ, регистрационнэ номерыр, остыгъэхэр замыгъэкъабзэхэкIэ, машинэхэм азыфагу дэлъын фэе метрэ пчъагъэр заукъокIэ, еври 120 – 420-рэ тазырэу арагъэты. Промиль 0,2-рэ хъурэ алкоголь лъым къызыхагъуатэкIэ, тазырышхо зэрэрагъэтыщтым нэмыкIэу, водителым мэзих хьапси тыралъхьэ. Нахь лъэшэу ешъуагъэ зыхъукIэ илъэси 2 хьапсым чIагъэсын алъэкIыщт. Скоростым езыгъэхъурэм тазырэу евро 420-рэ тыралъхьэ е илъэсныкъокIэ автомобилыр ыгъэфедэн ымылъэкIынэу итхылъ Iахы.
ГъогурыкIонымкIэ шапхъэхэр къызэрэдалъытэрэм лъыплъэхэрэр гъогу полицием хэтхэмрэ псэупIэхэм яурамхэм бэу атет видеокамерэхэмрэ ары. Камерэхэм атырахыхэрэр аналитическэ гупчэм IокIэх. Ащ тазырыр «къыретхыкIы» ыкIи ащ лъыпытэу водителым ар IэкIегъахьэ. Полицейскэм зыгорэущтэу гурыIонэу водителым ышъхьэ къихьахэрэп. Сыда пIомэ ащ джыри пщыныжь къыкIэлъыкIон зэрилъэкIыщтыр дэгъоу ешIэ.
Экосеминарым хэлэжьэгъэ журналистхэм нэрылъэгъу къытфэхъугъ Швецием исхэм сыд фэдэрэ лъэныкъокIи Iэдэб зэрахэлъыр, хэбзэ унашъохэр, шапхъэхэр зыукъорэм пщыныжь зэрэрагъэхьыщтыр дэгъоу къазэрагурыIорэр.
Мы хэгъэгум хьакъулахьэу щатырэр зэфэдизэп. Нахьыбэу федэ къызыIэкIахьэрэм хьакъулахьэу ытырэр нахьыб, ар процент 40-м нэсын ылъэкIыщт. Предпринимательхэм ямылъку IэкIыб къэралыгъом ащэрэп, яэкономикэ зыкъырагъэIэты, ащкIэ чIыопсыр нахь къабзэ ашIы.
ЧIыгури, чIычIэгъ байныгъэхэри, мэзхэри зыIэ илъыр къэралыгъор ары. Предпринимательхэм ахэр къызфагъэфедэ. ЧIыгум, чIычIэгъ байныгъэхэмрэ мэзхэмрэ ягъэфедэн афэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэхэр ахэм зэрагъэцакIэрэм къэралыгъом пхъашэу гъунэ лъефы.
БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 80-рэ илъэсхэм Швецием унэхэр щафикъущтыгъэхэп. Джащыгъум социалистхэм яправительствэ фэтэр миллион зэрагъэпсыщт программэр къыгъэхьазырыгъагъ. Илъэси 10-кIэ а программэр зэшIуахыгъ. КъэIогъэн фае Швецием щаштэрэ хэбзэ унашъохэр дэх имыIэу зэрагъэцакIэхэрэр.
ГъучI-бетоным хэшIыкIыгъэ унэхэр къэлэ гъунэхэм ащагъэпсыгъэх. Ау уахътэ зытешIэм шведхэми, IэкIыб къэралыгъохэм къарыкIыжьыгъэхэми ахэм ащыпсэунхэу ашIомыигъожь хъугъэ. Чырбыщым зэрэхэмышIыкIыгъэхэм, гупчэм зэрэпэчыжьэхэм къахэкIэу унэхэм ащыщхэр нэкIэу щытыгъэх.
Ау къалэхэм заушъомбгъузэ, псэолъакIэхэр зыщагъэпсыщт чIыпIэхэм афыщыкIэхэ хъугъэ. Ащ фэдэ унэхэр зэхагъэожьынхэм къызэрэдырагъаштэрэмкIэ правительствэм тхылъхэр къыIэкIахьэхэу ыублагъ. Ау Гетеборгскэ университетым ипрофессорхэм ащыщ горэм ахэр зэхамыкъутэжьхэу, джырэ шапхъэхэм адиштэу зэтырагъэпсыхьэхэмэ нахьышIоу ылъытагъ. ШIэныгъэлэжьхэм яеплъыкIэхэм Швецием зэращыкIэдэIукIхэрэр къыушыхьатэу муниципалитетыбэмэ профессорым къащыдырагъэштагъ.
Гетеборг имикрорайонэу ащ фэдэ унэхэр зэрытым тыщыIагъ. ГъучI-бетоным хэшIыкIыгъэ унэхэр къатитфэу зэтетых. Ахэм лифтхэр ахэтых, тыгъэкIэ Iоф зышIэрэ батарейхэр унашъхьэхэм атетых, фэбапIэхэм чIыунэхэр зэлъаубыты.
Тызэрыхьэгъэ фэтэрэу квадрат метри 100 зэрылъым зы бзылъфыгъ щыпсэурэр. ЛифткIэ я 4-рэ къатым тыдэкIоягъ. Унэхэм зи лые арытэп, шъхьаныгъупчъашъхьэхэм къэгъагъэхэр атет. Унэхэр хъоо- пщаух, Iэрыфэгъух, нэфынэх, жьыр арыз.
Бысымгуащэм тыригъусэу чIыунэм техыгъ. Ар зэрэщытэу фэбапIэм зэлъеубыты. Квадрат метрэ 1,5-у унагъо пэпчъ къытефэрэм къэгъагъэхэр къыщагъэкIы. Зыныбжь хэкIотэгъэ бзылъфыгъэрэ илъэси 7 – 8 зыныбжь шъэожъыерэ ащ чIэтыгъэх. Шъэожъыем къазгъыр цIыкIукIэ помидорхэм алъапсэ ыгъэшъабэщтыгъ. Ахэм сякIуалIи, мырэущтэу ясIуагъ:
— Къэгъагъэ нэмыкI зыщамышIэрэ фэбапIэм помидорхэр сыда къызкIыщыжъугъэкIыхэрэр? Сатыу гупчэми, тучанхэми ахэр атизых ыкIи ащыпыутых.
— Сипхъорэлъф помидорхэр къыгъэкIыныр, ахэм зэрахахъорэм алъыплъэныр икIас. Сэ къуаджэм сыкъыщыхъугъ, сиIахьылхэр джыдэдэми къуаджэм дэсых. Зыгъэпсэфыгъо лъэхъаныр къызыскIэ сипхъорэлъф ахэм адэжь макIо, къуаджэр ыгу рехьы. Ины зыхъукIэ фермер хъунэу еIо, — къытыжьыгъ ащ джэуап.
Къэралыгъо кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм, къэралыгъо еджапIэхэу гурыт гъэсэныгъэ имыкъу (классибгъу) зыщарагъэгъотхэрэм, гимназиехэм, апшъэрэ еджапIэхэм зэращеджэхэрэм пае пкIэ атырэп. Джащ фэдэу къэралыгъо поликлиникэхэми, санаториехэми, сымэджэщхэми пкIэ амытэу къащяIазэх.
Швециер социальнэ къэралыгъоу щыт. IофшIэгъу уахътэр зэрэхъурэр сыхьати 8, тхьэмафэм мэфи 5 Iоф ашIэ. Мэфи 4 лэжьэрэ организациехэри щыIэх, бэрэскэшхом зы сыхьаткIэ нахь пасэу IофшIэныр къаухы. Швецием ис бзылъфыгъэхэри хъулъфыгъэхэри пенсием зыкIохэрэр аныбжь илъэс 65-м зынэскIэ ары. Пенсиеу къаратыщтыр лэжьапкIэу яIэм елъытыгъ. КъэIогъэн фае къэралыгъом пенсие анахь макIэу ахэм афигъэуцурэмкIэ мыдэеу щыIэнхэ ыкIи зекIо кIонхэ зэралъэкIыщтыр.
НэмыкI лъэпкъ къыхэкIыгъэр ежь нахьи нахь дэгъуми, нахь дэйми шведым зыкIи къызхигъэщыщтэп. Лъэпкъэу къызыхэкIыгъэхэм, динэу алэжьырэм емылъытыгъэу Тхьэм ыпашъхьэ зэкIэри щызэфэдэхэу ащ елъытэ.
Нэбгырэ мин 800 зыдэс Гетеборг имэрие щылажьэрэр нэбгыри 157-рэ. Мэрием IофшIэн къыщыуатыныр зэрэкъиныр къытфаIотагъ. IэпэIэсэныгъэшхорэ цIыфыгъэрэ зыхэлъ къулыкъушIэхэр ары ащ аштэхэрэр. Зы чIыпIэм пае нэбгыри 10 фэдиз зэнэкъокъу.
Сэри, нэмыкI журналистхэми пачъыхьэмрэ Швецием ипремьер-министрэу социалистэу Йон Фредерик Райнфельдрэ ясурэтхэр тлъэгъухэмэ тшIоигъоу тызыкIэупчIэм, Швецием имонархие Европэм хэхьэрэ хэгъэгухэм янэмыкI монархиехэм зэратекIырэр, ащ политикэ фитыныгъэхэр зэримыIэхэр къытфаIотагъ. Правительствэм илъэIукIэ пачъыхьэм нэмыкI къэралыгъохэм япащэхэр регъэблагъэх, ежьыри нэмыкI хэгъэгухэм макIо. Шведхэм япроцент 70-мэ монархие щыIэным дырагъаштэ, хэгъэгур ащ зэкъуигъэуцоу алъытэ.
Шъхьафитэу псэухэрэ, лэжьэкIо Iэпшъэ пытэ зиIэ шведхэм социальнэ къэралыгъо лъэш зэтырагъэпсыхьагъ. Ахэм Iофыр зыщырагъэжьэгъагъэр чIыопсым икъэухъумэн ары. Урысыем щыпсэухэрэми ахэм такIырыплъын фаеу сэлъытэ.
Шведхэр зыфыщыкIэхэ щымыIэу, рэхьатэу мэпсэух, янеущырэ мафэ зэрэнахьышIущтым яцыхьэ телъ. ЧIыопсыр къэбзэным, гъомылэпхъэ къабзэ нэмыкI къамыхьыжьыным, жьыр амыушIоиным ахэр бэшIагъэу зэрэфэбанэхэрэм кIэух дэгъу къымытыгъэу пфэIощтэп. Псауныгъэм икъэухъумэнкIэ Дунэе организацием къызэритыгъэмкIэ, 2019-рэ илъэсым Швецием ис хъулъфыгъэхэм ягъашIэ илъэс 80-м, бзылъфыгъэхэм — илъэс 84-м нэсыщтыгъ.
Анатолий Пренко.
Адыгэ Республикэм инахьыжъхэм я Совет хэт.


АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ къызэритырэмкIэ, гъомылэпхъэшI хъызмэтшIапIэу Адыгеим итхэм илъэсэу тызхэтым иапэрэ мэзитIу къыдагъэкIыгъэр, блэкIыгъэ 2019-м джащ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, хэпшIыкIэу нахьыб.
ГущыIэм пае, къуаеу е ар зыхэлъэу къашIыгъэр тонни 2,97-рэ мэхъу. Ар блэкIыгъэ илъэсым ищылэ ыкIи мэзэе мазэхэм къашIыгъэм нахьи процент 13-кIэ нахьыб. Джащ фэдэу сливочнэ тхъоу къыдагъэкIыгъэр процент 48-кIэ, хэтэрыкI ыкIи пхъэшъхьэ-мышъхьэ гъэщтыгъэхэр процент 40-кIэ нахьыб. Лы тонн мини 4,4-рэ (проценти 8-кIэ нахьыб) хъызмэтшIапIэхэм къатIупщыгъ, щэм хэшIыкIыгъэ гъомылапхъэхэр тонн мини 3,6-рэ мэхъу (процент 30,4-кIэ нахьыб), IэшIу-IушIоу къашIыгъэр тонни 4,57-рэ (процент 47,4-кIэ нахьыб), тыгъэгъазэм хашIыкIырэ дагъэу тонн мини 4,63-рэ къыдагъэкIыгъ (фэди 2,4-кIэ нахьыб).
2019-рэ илъэсым иапэрэ мэзитIу къатIупщыгъэм егъэпшагъэмэ, фэдитIукIэ нахьыбэу минеральнэ псыр къыдагъэкIыгъ, ар литрэ ныкъо зэрыт бэшэрэб мин 994-м ехъу, псы къабзэу къатIупщыгъэр тонн мин 614,2-рэ мэхъу. 2020-рэ илъэсым пындж крупэм икъыдэгъэкIыни Адыгеим щырагъэжьэжьыгъ. Щылэ ыкIи мэзэе мазэхэм пстэумкIи тонн мини 4,6-рэ къатIупщыгъ.
А мэзитIум хъызмэтшIапIэхэм проценти 4,8-кIэ нахьыбэу продукцие IуагъэкIыгъ. Ар сомэ миллиарди 3-рэ миллион 630-м ехъу ауас.
Мы уахътэм, коронавирусым къиныгъохэр къыхьыгъэхэ нахь мышIэми, Адыгеим игъомылэпхъэшI предприятиехэр къызэтемыуцуагъэхэу Iоф ашIэ.
ХЪУТ Нэфсэт.