«Мафэр зыгъэнэфырэр тыгъэ, цIыфыр зыгъэфабэрэр гугъэ» – джащ фэдэу игугъэ нэфэу, фабэу емыджэнджэшэу усакIом игъогу къыхехы.
Анахь гумэкIышхоу, гумэкI хьылъэу цIыфлъэпкъым иIэр, иIагъэр чIышъхьашъом ищыIэныгъэ щырэхьатыныр, огуи чIыгуи мамырыныр, гупшысэм ыкIуачIэ щэбзащэм дэмыкIодыныр ары – къыIощт джащыгъум усакIом иорэд зафэ, ешIушIэзэ цIыфыпсэм, дэхагъэм иIэмыр зыхэлъыр зэкIэ фихьыщт ащ.
Хэтрэ усакIуи мэкъэ шъхьаф хэхыгъэкIэ тхэныр регъажьэ. ТыкъызтегущыIэщт усакIом ымакъэ хэхыгъэ шъыпкъэу, дунэе мэхьанэ образым зэрэкIилъхьэрэр нэрылъэгъоу иапэрэ тхылъ къыдэкIы. Ащ зэреджагъэр «ЧIыгур сыгу къыщекIокIы». Къуекъо Налбый ары зыфатIорэр – я XX-рэ лIэшIэгъум ия 70 – 80-рэ илъэсхэм тиадыгэ литературэ къыхэхьагъ.
Итхылъэу къыдэкIыгъэхэм ацIэ къепIо къодыеми ымакъэ зэратекIырэр къэлъагъо: «Нэпкъ фабэхэр», «Чэрэз чъыгхэр», «Огур зыIэтыгъэр», «Ошъо чапэм нэсы сIапэ», «Псым ыхьырэ Iуашъхь», «Гум истафэхэр», «Къушъхьэ ябг». АдыгабзэкIэ тхылъ тIокI фэдиз, урысыбзэкIэ тхылъ зыхыбл: «Танец надежды», «Светлый круг», «Звезда близка», «Продрогшая вишня», «Домик для детей», повестэу «Черная гора», романэу «Вино мертвых».
Налбый прозэкIи тхагъэ, драматургием пылъыгъ, пьесэхэу «Шъэожъыемрэ ЦэIунэжърэ», «Пщы-оркъ зау», «Псым ыхьырэ Iуашъхьэр», «Тятэжъмэ яорэдхэр», «Саусэрыкъо имашIу», «СышъолъэIу, сыжъугъэтIылъыжь», «Рыу, сибэщ» зыфиIохэрэр Лъэпкъ театрэм ыгъэуцугъэх. Апэрэ художественнэ фильмэу «Гугъэм имэзах» зыцIэу адыгабзэкIэ тырахыгъэм исценарие ытхыгъ.
Налбый адыгабзэм рилъхьагъэх пьесэхэу «Укрощение строптивой», «Хозяйка трактира», «Тартюф», «Ревизор», «Иванов» зыцIэхэу Шекспир, Гольдони, Мольер, Гоголым, Чеховым атхыгъэхэр.
Къуекъо Налбый иусэхэмрэ истатьяхэмрэ гъэзетхэу, журналхэу «Дружба народов», «Студенческий меридиан», «Советская молодежь» зыфиIохэрэм къарыхьагъэх, иусэхэм ащыщхэр орэдышъом ралъхьагъэх, ащыщхэри грузиныбзэкIэ, болгарыбзэкIэ, чехыбзэкIэ, тыркубзэкIэ зэрадзэкIыгъэх.
Къуекъо Налбый Адыгэ Республикэм искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшхуагъ, Адыгэ Республикэм и Къаралыгъо премие илауреатыгъ (2002). 1974-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысые Федерацием итхакIохэм я Союз хэтыгъ.
Адыгэ поэтхэм лъэужыкIэу хахыгъэ философскэ поэзием Къуекъо Налбый пащэ фэхъущтыми ашIэщтыгъэп я 80-рэ илъэсхэм тхэным пыщэгъэ ныбжьыкIэхэр ащ «езэрэгъэкIухэу» заублэм. Ащ лъыпытэу а къэзэрэугъоирэ купым иегъэджакIоу, игъэсакIоу Налбый хъугъэ, хэти ыIорэм емыпхыгъэу, ежь ишIошъ ар зэрыгъуазэщтыгъэр, ежь зэрэзыфимыгъэгъужьырэм фэдэу ар тхэрэ пстэуми афэпхъэшагъ. Поэзием игъэкIотыгъэу щызэлъашIэрэ усакIохэм – псаухэми щымыIэжьхэми – яхьылIагъэу мыгумэкIыхэу мырэущтэу къыIон ылъэкIыщтыгъэ: «Ащ итхылъхэм усэ шъыпкъэу пшIы горэ къахэпхын плъэкIыщт ныIэп». НэшIошIыгъэкIэ, литературнэ екIолIакIэкIэ ар лъытэгъоягъэ, сыда пIомэ джащ фэдэ гущыIэх пIоми хъущт ежь ытхыгъэхэми къариIуалIэщтыгъэхэр. АщкIэ – поэзиер хэгъэушъхьафыкIыгъэ дунай, ар нафэу щытыгъ. Ау сыд фэдэ дуная? Ежьыр шъыпкъэмкIи ар гъэунэфыгъэу щытыгъэп. Къэугупшысыгъэу ара? Ары. Гупшысэ псынкIэу ара? Ары. ЕгъэлыекIыгъэу ара? Ары адэ. ЧIыгум идуная е шъхьашIокIа? Iо хэмылъэу ары. Ау зытет шъыпкъэмкIэ, а зыцIэ къетIогъэ шIэныгъэхэм ащыщ горэми щигъэзыен ымылъэкIынэу щытыгъэп иусэхэр къыхаутыхэу зэрэрагъэжьагъэм лъыпытэу усэ зэхэлъхьаным ичIыпIэ нэкIхэр къешIэкIыгъэ хъугъагъэ. Хэта ащ зэкIэми анахь ыгу рихьырэр, хэта адырэхэм атхыгъэхэм ащыщэу ыгу нахь пэблагъэр? Зыгорэхэр нахь гъэнэфагъэу къыдгурыIоным иамал къеты критикэу Вадим Дементьевым фитхыгъагъэм: «Я XIX-рэ лIэшIэгъумкIэ Лермонтовыр адырэхэм нахь къахэсэхы. ПIопэн хъумэ, сэ гу зылъыстагъэр фэшъхьаф урыс поэтхэм, ары пакIошъ, Пушкинри зэрахэтэу, Лермонтовыр адыгэхэм нахь апэблагъ. Блок «Сыгу екIугъэу» бэрэ сыхэтыгъ, джы ар нахь тэрэзэу къызгурыIоу шIу сэлъэгъу. Маяковскэр зэкIэмэ апшъэ сшIэу сикIэсагъ илъэс пшIыкIутф фэдизэ, сэшIэ сыщэIэфэ ар шIу зэрэслъэгъущтыр. Чэзыу-чэзыоу сыгу рихьыщтыгъэх Есениныр, Ахматовар, Цветаевар. Ахэр зэрэсигъусэхэу къэнэжьых. Поэт гъэшIэгъон Ю. Кузнецовыр…»
Гу лъышъутагъэмэ, бэ ыгу рихьырэр, ау ахэм ащыщ гори егъэшIэрэу псэкIэ ыштагъэп – «агокIыжьыщтыгъ» – Пушкинми, Блоки, Маяковскэми, нэмыкIхэми, ау ащ къахигъэщырэр: «Урыс поэзием, сэ сиеплъыкIэкIэ, итхыгъэ анахьышIухэм ицIыфыпсэ илыуз, зыкIэхъопсыхэрэр, ыгу изытет сыдигъуи зэфагъэ хэлъэу къащигъэлъагъощтыгъ».
УсакIом анахь мэхьанэшхо зэритырэ лъагъор къэдгъотыгъэу къытщэхъу – ар ицIыфы ыпс ары. ШъыпкъэмкIэ, тэ тышэхъугъэу къычIэкIынкIи пшIэщтэп – ар лъэгъо къодыеу щымытэу, гъогу шъуамбгъоу щытынкIи мэхъу; ар пчыкIэу нэгъэупIэпIэгъум уашъом къыхэхъупскIи, икIыхьэкIэ тхыгъэ афишIи, гъашIэу кIосэжьыгъэр арынкIи хъун; ар тыгъэу, чэрэз чъыг хатэу ежьэжьыгъэр арына? Хэтэуи, сыдэуи хъун ылъэкIыщт, ау гъэнэфагъэу ар лъагъоу, гъогоу, уашъом ридзыгъэ лэгъупкъопсым ишъолъырэу, нэмыкI пкъыгъо гъэнэфагъэ горэу щытэп. Ауми, усакIом ицIыф ыпсэ мыкIосэжьын мэшIотхъуабзэу — лэжьакIоу, гъэпсакIоу, орэдыIоу, къэшъуакIоу, нэшхъэеу ары къызэрэзышIуигъэшIырэр. Зэфэхьысыжь пшIымэ, Къуекъом итхыгъэхэм уахэгупшысыхьэзэ къэпIон плъэкIыщт – ипоэзие чIынэлъэ гъэнэфагъ, планетэ шъхьаф, ежь къыхихыгъэ шъохэмкIэ, макъэхэмкIэ, мэхэмкIэ мэпсэу. Налбый гуфаплъэу дунаим хэплъэнэу тыриубытагъ – псэм, чIыгум, дунаим, цIыфым, чъыгым, къэгъагъэм, къэкIырэ пстэум, хьэцIэ-пIацIэхэм е псэушъхьэхэм яадырабгъоу умылъэгъурэр штагъэу. Дунаир ежь цIыфыр арымэ, псэупIэ шъхьаIэу алъытэзэ, зэкIэ дунаим тетхэр цIыфым ыкIоцIы щэпсэухэмэ? ЦIыфым ынэ къыпэшIофэгъэ хьэцIэ-пIэцIэ цIыкIур къыубытмэ шIоигъу, ау хьэцIэ-пIацIэр цIыфэу къычIэкIымэ? ДжэгукIэ гора ар? ДжэгукIэм ар пэчыжь. Философскэ гупшысэ ин зыпкъырылъ мэхьэнэ купкIэу, уахътэмрэ чIыпIэмрэ зынэмысыгъэхэ шIэныгъэу, илъэс мин пчъагъэхэм цIыфым иакъыл зэщызымыгъэкъогъэ гуфаплъ.
Дунаим иухэсыгъэ хабзэхэм бэ ащызэхъокIыгъэ хъугъэр: шIокI имыIэу усакIом зэригъашIэмэ шIоигъу жъуагъом «Iоф зэришIэрэ» шIыкIэр, ипшъэрылъ зыфэдэр, сыда пIомэ ар дахэ нахь мышIэми, чъыIэ, ар нэкIэ олъэгъуми – чыжьэ, зыгорэкIэ ар мышъыпкъэнкIи мэхъуба, сыда пIомэ гурыIогъуай – ынэгуа е ыкIыба къызэрэтэплъырэр? Игъогу дэхымэ хэта ар зэтезыIэжэщтыр? Ащ фэшI, еIо усакIом, бзыухэм пэсэрэ орэдхэр ары къаIон фаер, чIыгум икуупIэкIэ чъыг лъапсэхэр ыгъэшъокIын, къэгъагъэхэм зэлъаштэгъэ чэрэз чъыгым ынэ уцышъохэу мин пчъагъэ хъухэрэр «чIимынэнхэм», чIыгур зэгозэу ымыдырыным пае жьыбгъэм ар къыухъумэн фае.
ЩыIэныгъэм идэхагъэ агъэкIодын зэралъэкIыщтым, джа «Зыгорэу» зыпашъхьэ цIыфыр щыамалынчъэм игурышэ-гупшысэ гумэкIыгъо усакIор зэлъиубытыгъэ. Джащ къыхэкIэу чэрэз чъыгхэм хатэр къабгынэшъ, зыдакIохэрэм хэти щымыгъуазэу дэкIых, сыдэу зафишIыгъэкIи, ялъэIугъэкIи, ахэм къаригъэгъэзэжьын ылъэкIыгъэп:
ЗаутIыIугъэу, зырызэу,
Зы тхьапи къаIэпымызэу,
Къысфамыщэеу аIапэ,
КъамыIэтэу гъогупэ сапэ,
Чэрэз чъыгхэр сиIэгу дэкIыгъэх.
УсакIомкIэ чэрэз чъыгхэр (чъыгыр) къэбзагъэм, хьалэлныгъэм, ныбджэгъуныгъэм, шIулъэгъум, гугъапIэм, щыIэныгъэм, гъашIэм ятамыгъэх; ахэр щагум зэрэдэкIыгъэхэм къыушыхьатырэр – ныбджэгъуныгъэрэ шIулъэгъуныгъэрэ имыIэжьэу къызэрэнэрэр, нэфынэмрэ фабэмрэ зэрэбзэхыхэрэр; «ДэкIых сищагу ахэр, губгъом сыкъыранэрэм фэдэу, дэкIых ыкIи дунаим зи темытыжьым фэдэу къысщэхъу».
Дунаим ыухэсыгъэ хабзэхэр зэрэзэбгырызхэрэм гумэкIыгъорэ упчIэрэ щэхъу къапкъырыкIырэп.
Ухэсыгъэ хабзэхэр зэукъохэм, пэубли кIэухи имыIэжьэу поэтыр къэнагъ, зэкIэми яупчIы, ау хэти джэуап къыритырэп, сыда пIомэ джэуапыр къэзытын фаер ежьыр, сыда ежь ыпшъэ ифэн ылъэкIыщтыр, гъэретынчъ, кIочIадж, гугъэпIэ закъоу къэнэжьырэр ежь-ежьырэу чэрэз чъыгхэм «адэжь» къыгъэзэжьмэ ары ныIэп. Ау сыдэущтэу? Сыд амалкIэ?
ЗэкIэмэ апае пшъэдэкIыжь зыхьырэр ЦIыфыр ары! Къуекъом ишIошIыкIэ, анахь зэщыкъоныгъэшхокIэ лъытэгъэн фаехэр цIыфым ыпсэрэ ыпкъышъолрэ къяхъулIэхэрэр ары. Мы охътэ благъэхэм дунаим зы лъэпкъ горэ текIодыкIымэ, ар апэрэ чэзыоу цIыф лъэпкъыр ары. Сыда усакIом зэкIэ къэзыуцухьэрэм псэ къызкIапигъакIэрэр – чъыгхэми, къушъхьэми, псыхъохэми, жъуагъохэми, уашъоми, псэушъхьэхэми, бзыухэми, нэмыкIхэми? Сыда пIомэ зэкIэ псэ зыпытхэри зыпымытхэри зыпылъхэр цIыфым ишIэжь, иакъыл, щыIэныгъэм ылъапсэ зыгъэпытэрэ гъэретыр рагъэгъотыжьынхэр, ащ ышъхьэ зэщыкъуагъэ зэкIэ лъэпсэкIодэу римыгъэкIодыкIыныр ары. Арэущтэу зэрэхъугъэм къыхэкIэу цIыфыр къэгъэнэжьыгъэным фэгъэхьыгъэ бэнэныгъэр лъэшэу зэпэкъудыигъэу, дунаир ыпэкIэ зэрэлъыкIуатэрэм IэпыIэгъушхоу щыхъугъ.
«СыфэкIо цIыфым» — джары Н. Къуекъор зэреджагъэр ежь итхыгъэхэм ащыщ горэм, ащ поэмэ шъуашэ иI. Сыдэущтэу цIыфыр къэгъотыгъэн фая? Сыда шIэгъэн фаер дунаим къызытехъом зэрэщытыгъэм фэдэу ЦIыфыр хъужьыным пае? «СыфэкIо цIыфым», – еIо усакIом. ЗэрэхъурэмкIэ, ЦIыфыр зы чIыпIэ горэм щыI, ащ ыдэжь кIорэр зыфакIорэр ежьыри цIыфы хъумэ шIоигъошъ ары. Космосыр ахэкIырэп игупшысэхэм. «Тыдэ сыпщэщт?» – «Сыгу уисщэщт», – ретыжьы джэуап «къыдэгущыIэу къызышIуигъэшIырэм». А «Зыгорэр» бзыункIи, чэрэз чъыгынкIи, ары пакIошъ, ежь Мефистофель шъыпкъэр арынкIи хъун. Ау арынкIэ енэгуягъор зэкIэ зэрэпсаоу дунаир – гъощагъэр, IэшIой-лъэшIоир, гъэблалIэр, чъыIалIэр, Iыгъын-къыдекIокI зищыкIагъэр ары.
…Гу мыгъор сшIыгъэ дунэе пылъапIэ,
Ау сэщтэ: пыта шъуIо дунаем ыпшъапIэ?
Ауми, лъэкIышхо зиIэр, акъылышIор, цIыф шъыпкъэр къызэрагъотыщтымкIэ гугъапIэ щыI. Ау ошъуапщэхэм акъогъоп, къушъхьэхэм акIыбэп, мэз цунэп ар къызыщагъотыщтыр – ежь чIышъхьашъоу зыщыпсэурэм цIыфхэм ахэтэу ЦIыф шъыпкъэ хъужьыщт.
ЩэшIэ Щамсэт.
(Джыри къыкIэлъыкIощт).
ЩэшIэ Казбек зэритхырэмкIэ: «ЦIыфыр дунаим ищыкIагъ иакъыл изэхэщэкIо кIочIэ зыкI щыIэныгъэм щыпхыригъэкIыным пае. Ау дунаим къызэрэтехъуагъэм лъыпытэу ЦIыфым ежь тхыпхъэу щырищыгъэм ар дунаим кIэричыгъ…»
Сыдэущтэу бгъэпсыщта дунаим изэдегъэштэн? А «дунэе тарихъ» зэхэфыгъуаем цIыфым бэ щызэшIуихын фаеу ипшъэрылъыр.
«Сэ сыцIыф, – еIо усакIом, – гъогоу о къыокIухэрэм сатетэу уадэжь сыкъэкIо, сыкъакIощтыгъ гъогу сафэхъунэу – зыгорэкIэ о уадэжь сыкъэсын сымылъэкIымэ, о, ЦIыфыр, укъагъотын алъэкIыным пае, о зэкIэ псэ зыпытхэми, зыпымытхэми акъыл къябгъэгъотынышъ, аджалым щыуухъумэнхэм пае». Ау чэщ шхъуахьышIэр цIыфым лъежьагъ:
Чэщым сишIыщт жъогъо нэфы,
Ау жъуагъохэр факIоха цIыфым?
ЦIыфым факIорэм гу алъитагъ Чэщым игухэлъ хъоршэрхэм, ахэр щигъэзыягъэх. Джаущтэу охътэ кIыхьэм къыкIоцI къинышхо тырилъагъозэ, «а Зэгорэу» ЦIыфым факIощтыгъэм къэзыуцухьэрэ дунаим – псэ зыпытым ыкIи зыпымытым цIыф нэшанэхэр ахелъхьэ, аужыпкъэм, зыкъегъотыжьышъ, ЦIыфэу мэхъу.
Къуекъом ытхыгъэ пэпчъ зыщылъыхъурэр цIыфыр, шъыпкъагъэу, зэфагъэу цIыфым ишIэжь куоу щыгъэбылъыгъэхэр ары, ахэм якIурэ гъогоу цIыфыр зытетыр къин, щынагъо, ушэтыпIэ Iаджыми ащыIокIэ.
2
Къуекъо Налбый ипоэзие адыгэ литературэм, зэкIэ адыгэ лъэпкъ художественнэ псалъэм ианахь гъэхъэгъэ инхэм зэу ащыщ. Джырэ лъэхъаным илирикэ инэпкъ шъуамбгъохэм ар алъыIэсыгъ, дунэе ямышIыкIэ ыгъэпсыгъ. Дунаир иплъэгъукIынымкIэ, цIыф лъэпкъым иIофыгъошхохэр зэшIохыгъэнымкIэ Къуекъом къыхихыгъэ гъогупэм зэмыхъокIэу хахъощтыгъэ. Дунаеу тызыщыпсэурэмрэ зэпырыгъэзэгъэ дунаимрэ зэхэхьажьыхэшъ, загъори зэщыщы мэхъужьых, пхъашэу зэнэкъокъухэуи къыхэкIы.
Ащ ыпкъ къикIыкIэ, чIыпIэ имыкощыкIырэ хьап-щыпхэри мыгущыIэрэ пкъыгъохэри иусэхэм къахафэхэрэп, ащ илIыхъужъ зыдэщыIэн ылъэкIыщт чIыпIэр къэпшIэн плъэкIыщтэп – ар шIу зэрэлъэгъурэ нэбгыритIумэ яунэнкIи мэхъу, джащ фэдэуи ошъогум псэупIэ щишIыгъэнкIи пшIэхэнэп. ЦIыфыми чъыгыми, псыми, къушъхьэми, зэкIэ узыфаер алъэгъун, шхэнхэ, гущыIэнхэ, шIу алъэгъун, хьазаб ащэчын алъэкIыщт.
Джары Къуекъо Налбый илъыхъонхэми, изэпыщытыныгъэ-зэмызэгъыныгъэхэу зэшIопхын умылъэкIыщтхэми анахь мэхьанэ зиIэр. «Гум истафэхэр» зыфиIорэ тхылъым зэкIэ ахэр зы чIыпIэ, зы дунай щызэфэхьысыжьыгъэх – цIыфыр ащ щыщыIэгъуай, жьы къыщыщэгъуай, сыда пIомэ а дунаим хэкIэу, ныбжьыкъоу, хьэдэджадэу щызэтырихьагъэр бэ, сыда пIомэ цIыфыр ЦIыфы щыхъугъэп – фэшъхьаф шъыпкъ зэрэхъугъэр – ар тIоу, щэу, пшIэу гощыгъэ хъугъэ, шъхьишъэ шIотэу, зэфэдэкъабзэу нэпипшI пчъагъэ иIэу, нэпэ мин пчъагъэ иIэу, етIани ащ фэдизым акъыл зиIэ горэ ахэмытэу… тхыпхъэхэр, цIыф пкъышъолым щыщ пкъынэ-лынэхэр зэщыкIукIыгъэхэу, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, «зэщыкIукIыгъэр» бэрэ искусствэм щагъэфедэ. Иблыс горэм е мэлаIич хьалэлым тхыгъэхэр къыпкъырыкIыгъэхэмэ къэшIэгъуае. Сыдэу хъугъэми, пкъыгъохэр фэшъхьафы зыщыхъухэрэр сурэтышIым ынэрэ ыIэрэ азыфагу язакъоп – а охътэ дэдэм нэмыкI шъэфыгъуи Iофым къыхэхъухьэ – ар сурэтышIым ыпсэрэ ыпкъышъолрэ сурэт ышIырэ пкъыгъохэм ачIыпIэ иуцонхэм, ахэм ащыщ зишIынышъ, пкъыгъохэу зыми ымыуасэхэм атешIыхьагъэхэу фэшъхьаф щыIакIэм итеплъэ зытыриштэным зэрэпылъыр ары.
ТынэкIэ тлъэгъурэ дунаир арэп дунаир, ар фэшъхьафэу щыI – джары Къуекъор зэрыгъуазэрэр. Ащ илIыхъужъ зыдэщыIэр нахь хьылъэу зэхэлъ, сэмэркъэу шIыкIэкIэ тхьамыкIагъор нахьыбэу къыхэфэ.
(Джыри къыкIэлъыкIощт).
3
Налбый Къуекъор зыпылъыр – цIыф зэхашIэмрэ псэмрэ яшъэфыпIэ куухэм алъынэсынэу ары, тызэсэжьыгъэ пкъыгъохэм ямышIыкIагъэ горэхэр захилъагъокIэ, амал зэриIэкIэ ахэр нахь егъэиных, ащ дакIоу псэ къапегъакIэ, цIыф нэшанэхэр ахелъхьэх, иIофшIэн шъхьаIэ къыхегъэлажьэх, ащ ыпкъы къикIыкIэ ифитыныгъэхэр пкъыгъохэмэ къагоуцох, ежь имэхьэнэ купкIы ышъо шъыпкъэхэмэ гу алъыптэу иолъэгъукIых.
Къуекъом илIыхъужъ «хэкIпэпкIэ» дунаим щыщ, ащ инэшанэхэри ежьыми хэлъых:
ХэкIым сыкъыхэкIы,
ХэкIым хэкIы.
Ащ лъыпытэу дунаир тIоу, щэу гощыгъэ хъугъэ: усакIом ежь зелъэгъужьы, зилъэгъужьырэп ыкIи, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, ащ зыкъеплъыхьажьы, ышIошъ мэхъу ежь зызэрилъэгъужьырэр, ау зыгорэм ынэхэмкIэ ары. ЗэрэхъурэмкIэ зы охътэ дэдэм лIыхъужъыр нэпитIоу дунаитIумэ ащыщыI. Джыри икъоу ащ зэхишIэрэп нитIумэ язэу нахь чанэу, нахь IупкIэу, нахь тэрэзэу зылъэгъурэр: мыщ щыриIэр – ынитIуа, хьауми адырэ нэу – ыгу фэшъхьаф дунай лъагэхэм ащыриIэр ара? Аущтэу тIоу, щэу гощыгъэ хъуныр – сыдигъуи пстэуми къахэфэ. Нэхэм ащыщэу (чIылъэм е ошъогум щыIэхэм язэу) нахь чанэу, цыхьэшIэгъоу зылъэгъурэр джырэкIэ лIыхъужъым ышIэрэп, ау фэшъхьаф къыгурыIуагъ: ащ «ыпсэ – ыпкъышъол» зэкIэ дунаир зэрэпсаоу зэхешIэ, сыда пIомэ ащ такъикъ пэпчъы мы дунаир ежь зыхешIыкIы, ежьыр ары зыхэшIыкIыгъэри; хьау, еIо усакIом, «ар сэ схэшIыкIыгъэ закъоп, ар сэ стешIыкIыгъ». НэмыкIэу къэпIон хъумэ, аужыпкъэм къызэрэчIэкIырэмкIэ, ЦIыфыри Дунаири зы пкъыгъоу щыт: «Ащ сыщыщ Iахь, Iахьынчъэ сишIымэ, сэщ фэдиз къабзэ ежьыри хэзыщт». «Сэщ фэдэу ар ежьыри фэпагъэ, а жьы дэдэр ары зыIуищэрэри, анахь къогъупэ чыжьэу цIэ зыфамышIыгъэми сэ сыщэпсэу, сыда пIомэ а зыщыщ амышIэрэ чIыпIэри ежь фэдэшъ ары зыхэшIыкIыгъэр, пIопэн хъумэ, нэкIэ тызэрэмылъэгъурэми, тпсэхэмкIэ, тихъопсакIэ ибыбыкIэкIэ тызэрэлъэгъу».
Адэ зыгорэкIэ сэрырэ (цIыфыр) арырэ (дунаир) дэгоу, бзакIоу тыхъумэ? Мыщ дэжьым поэтым ыкъо сюжетым къыхещэ. Адэ тэ тыдэгу-бзакомэ, сишъао ищхы мэкъэ жъынч хэта зыфэгъэзэгъэщтыр? Хэта ар зэхэзыхыщтыр? КъэкIощт уахътэм дунаим зэрэтемытыжьыщтым игумэкIыгъо, зэкIэри кIодыжьын зэрилъэкIыщтым игурышэ-гупшысэхэм пхъашэу къахахьэ. Къуекъом ытхыхэрэм къахафэхэрэр зэфагъэ зыхэлъ щыIэкIэ шъэфыр – анахьэу «псэ зыпымыт природэр» ары; чэщым уишъхьаныгъупчъэ къыIухьэхэу къытеохэмэ, уиакъыл зыгорэ къыщышIыгъэу къызышIомыгъэшI; ащкIэ мары тхакIом ыIорэр: «чъыгхэми къакIухьэ, загъэпсэфы хъумэ ары ныIэп тэ ахэр зы чIыпIэ щытыхэу зытлъэгъухэрэр; мары непэ ахэр сищагу дэкIыгъэх». Сыда чъыгхэм – дунаим къыгъэкIыгъэхэу, ащ ыкIуачIэ ишъэф, иухъумакIохэм, яакъыл, язэфэшIуныгъэ агу римыхьыгъэр? Ахэр (чъыгхэр) – акъылышIох, ащыщ горэ ебэджымэ (раупкIымэ) ашъхьэ пызыгъэу ахэр ащ ыпашъхьэ итыщтых лъэпсэдэчъ цIыкIухэр къэлъэгъофэ. КIэшIыкIыжьыгъэ, икIэрыкIэу гъэпсыжьыгъэ дунаир ыкIуачIэ изэу щыт, мэпсэу. УсакIор гурышэ-гупшысэм иIудэнэкIэ бгъузэкIэ рекIокIы – зыфэбанэрэр ежь ышъхьэ дунаим къызэрэщигъэнэжьыщтыр ары; адэ цIыфыр?
Тызыфит закъор –
Тыфитэп тыкIодыпэн.
Гупшысэхэу шъхьацышъор къэзыгъэтэджыхэрэм гугъэкIод мэхьанэ ахэолъагъо: «тыгъуасэ (тыгъуасэ зыфиIорэм илъэса, лIэшIэгъуха къарыкIырэр?) хэкIы зэтетэкъуагъэм сIэхъомбэ шIойхэр къахэпIыикIыхэу слъэгъугъэ». Ащ пыдзагъэу рэхьатэу мэгупшысэ: «СтхьакIыгъагъэх IофшIэгъу ужым, ау хэкIы щалъэм исыдзэгъагъэхэу къэсшIэжьырэп». Ащ къыкIэлъэкIо гур зыфызырэ упчIэр: «Хэта сычIэзыухъумагъэр?» Джэуапым угу къыдищэенэу щытэп: сэрын фае, зэреIожьы лIыхъужъым, хэкIыр зэIишIэжьызэ: къиныри, гугъапIэри, узылъыIэсын умылъэкIыщт жъуагъохэу ошъогум итхэри, улъыижьыгъэ къухьэлъатэхэри, – зэкIэ ахэр цIыфыр, ащ дагъоу хэлъыхэр ары. ЕтIани упчIэ къэуцу: зыдэкIон фэегъэ хьэдагъэу тхьапш блигъэкIыгъэн? НэмыкIэу къэпIон хъумэ, Тхьэм къызегъэхъум къыфишIыгъэ пшъэрылъ тхьапш блигъэкIыгъэн? «ТиIэзэгъур – тигугъу, тигукъау, тигугъэхэр хэкIы мэхъужьых».
«Слъакъохэр дэгъэзыягъэхэу сыкъыхэкIыгъэмэ чIыгум нахьышIугъэкIэ енэгуягъо, – гухэкIы щыхъоу еIо ащ, ежь къэхъу зэхъум янэ къинэу ригъэлъэгъугъэм пае ыгу егъужьызэ, – ошъогури нахь зэхэсшIэныгъи».
Сабыир мэлаIичым фэдэу къабзэу, цIыфышхоу, гъэпсакIоу къэхъу. ХьампIырашъоми, бзыужъыеми апэгушIуатэ, ахэри ежь фэдэхэшъ ары. Ау бэ хэкIы хъужьыгъэхэр – ары пакIошъ Христос зэрэраIулIыгъэ гъучIыIунэхэри. А цIэрыIошхор зыпэшIуекIощтыгъэ цIыф нэшанэхэм ежьыр шъыпкъэр якIодылIэжьыгъ. Ау хьэмпIырашъуи, бзыуи, цIыф лъэши «хэкIы хъущтыхэп». Сыда пIомэ ахэмэ быбынхэ алъэкIыщтыгъэ.
УсакIом цIыфышъхьэ елъэгъу, пкъым пымытэу, шъхьэ закъор ары, пкъыхэр ошъуапщэ хъухи, блэсыкIыгъэх, шъхьэхэр арымэ, ахэр быракъи хъугъэхэу ошъуапщэхэм ягъусэхэу жьым щэбыбатэх. УсакIор ошъуапщэ хъумэ шIоигъу, ау ар блэсыкIыгъ, сыда джы ышIэщтыр? ГущыIэхэм унэ ахерэшIыкIыри, щэрэпсэуа? Ары шъхьакIэм, ащ исэу ымакъэ быухэми, чъыгхэми зэхахыгъэп, ары пакIошъ, ощхыри ыдэжьы къихьанкIэ фэягъэп, «чэт пIыкIагъэу ощх лъакъор чэу нэзым щыIэсагъ». НэмыкIэу уеплъымэ, цIыфым IэпыIэгъу къызыфишIыни, къэкIощт уахъти, зычIэсын уни иIэхэп. Хэта ащыгъум зышIэрэр неущы къэхъущтыр, сыда мы зэкIэмэ ямэхьанэ зыфэдэр?
Дунаим анахь щылъэш къушъхьэ лъагэм ынэхэм зэкIэри, цIыфым фэшъхьафхэр акIэолъагъо. Сыдым пае шъуIуа…? ЗэгорэкIэ ар щымыIэкIэ ара? Е Къушъхьэм инэплъэгъу къыримыдзэнкIэ ара? Къушъхьэм ыпашъхьэ аущтэу зэрэщагъэцIыкIугъэм пае, цIыфым гукъэошхо щэхъу, Дон Кихот изекIуакIэ фэдэу къушъхьэм енэкъокъужьэу регъажьэ:
Унэшъу, о, къушъхьэр, есIуагъ сэ мыжъом,
Унэшъу, унитIу сыкъарымыщрэмэ.
Мы дунэе зэхэфыгъуаем цIыфым игузэхашIэрэ игупшысэрэ къахихыгъэм сыд имэхьаныр? Къушъхьэм фигъэпытагъ ащ зэхикъутэны сапэ зэришIыщтыр. Акъылыгъэ хэлъа ащ фэдэ зекIуакIэм? КIуачIэкIэ ыгъэщынэнэу зытырешIыхьа? Ары, зытырешIыхьэ! Тыдэ къырихыра цIыфым ащ фэдэ кIуачIэ, ышIэрэба къушъхьэр зэхикъутэмэ ежьыри зэрэкIодырэр? ЗэрэхъурэмкIэ, ар, – Акъылэп, ар – ХэкIы, зыгорэм Иныбжьыкъу. Арышъ, цIыфым игъашIэ, иакъыл зи арыхэп. Дунаим, гъашIэм ягъэпшагъэу ар къыгурыIозэ, цIыфым ежь иблэкIыгъэ мыжъокIэ хэо, ау мыжъом ЦIыфыри зыдехьы. Къэнэжьырэр ныбжьыкъу. Ащ ыпкъы къикIыкIэ дунаим чэщ къыщыхъугъ, «ау «нэфынэу гъэмафэм зыдихьыжьыгъэм укIэхьажьыщтэп – чъыгыхэри пкIэнчъэу лъежьагъэх, жьыбгъэри пкIэнчъэу лъэбанэ». Сыд ышIэн ылъэкIыщт?.. Дунаир цIыфым къангъэбылъы дешIэ, ежь цIыфыри къангъэбылъы къыдешIэжьы. ЦIыфыр зыукIыжьыщт ЦIыф – Акъылыр къагъэхъугъ, зэблихъугъэх зэкIэ тызэсэгъэ шапхъэхэр, зэщигъэкIукIыгъэ мэхьанэ купкIхэр, зэщигъэкъуагъэх пкъыгъохэмэ язэпхыкIэ, зэтыригъэзыгъэ къэIокIэ-шIыкIэхэр – зэкIэ аущтэу зыкIишIыгъэр «пкъыгъо-кIэгъэкIыгъэ дэхагъэу» ыкIышъо зэхэлъэу къыпхырыщырэ дэхэгъэ фэшъхьафыр адырабгъукIэ ылъэгъуным пае, ау ар зыщилъэгъун фаер псэкIэ гъэпсыгъэ дунаеу, ХэкIыр арымырэу, Гушхуагъэм илэжьыгъэу – кIочIэ ин дэдэ къэзытырэр ары. Сыда дунаим зэхъокIныгъэу щыхъун ылъэкIыщтыр?
4
«Гум истафэхэр» зыфиIорэ поэмэм анахь шъхьаIэу цIыфыр зыгъэкIодынэу хэлъым ыцIэ къыщыреIо – Ер ары, ащ зэкIэри иIэх, ау ем уфэсакъын зэрэфаем урегъэгупшысэ.
Къуекъо Налбый иусэхэр къыгурыIогъуаехэу, зэхэфыгъуаехэу зэрэщытыр тикритикхэм бэрэ хагъэунэфыкIыгъ. Шъыпкъэ, апэрэ еджэгъум къыбгурымыIоныбэ къыхэкIы, ау я XX-рэ лIэшIэгъум икIэух ианахь усэкIо ямышIыкIэу, хэти хэбгъэкIокIэн умылъэкIынэу тилитературэр къыхэуцуагъ. ЦIыфым саугъэт шъыпкъэ тыришIыкIынышъ, зэрэ ЦIыфыр гуригъэIоным икъэлэмыпэ фегъэIорышIэ, Къуекъом шIур ем зэрэтекIощтыр иусэ пэпчъы къыхэлыдыкIы, ямышIыкIэ къэIуакIэм иусэ сатырхэр фаджэх.
Шъхьэ мин пчъагъэхэр, нэгу мин пчъагъэхэр блэзэрэхых, етIанэ ащ фэдиз акъыл зиIэ, шIу афэзышIэн гори ахэтэп, тхьэхэр акъылынчъэ шIыгъэнхэм иеплъыкIэ текIо: илъэпкъ зыщагъэгъупшэгъэ цIыфхэр, хэкIыитэкъупIэ ашIыгъэ дунаеу атомыр зыхэгъэбылъхьагъэр текIо. Ащ къыкIэлъэкIо зэфэхьысыжьыри: сыда имэхьанэр ЦIыфым гъогоу къыкIугъэм, сыда ащ зэрищыкIагъэхэр акъылымрэ шIэныгъэмрэ ежьыр шъыпкъэм ахэр иIэпыIэгъухэу зэхэкъутэн кIуачIэ зыфишIыгъэмэ? Сыда усакIор дунаим зэрищыкIагъэр? Уиумэхъэу орэд къэзыIощтыгъэ бзыухэу зэгорэм ащ ошъогум ритIупщыхьагъэхэм ачIыпIэкIэ къэзыгъэзэжьи, ежь ышъхьэ набгъо щызышIыгъэр Къолэжъыр арымэ – ашIэба зэкIэми ар зыфэдэ къолэбзыур: пстэуми анахь бэгъашI, пстэуми анахь акъылынчъ, псэхалIэ хъугъэр игъомыл, зэкIэри ыгъэкIодыни, ыгъэшъун, хэкIы ышIын ылъэкIыщт…
ЗэкIэ дунаим тетхэр ЦIыфым ипыйхэу хъугъэх, сыда пIомэ, ЦIыфыр зэкIэми япый хъугъэ; дунаеу блэкIыгъахэри, дунаеу джы щыIэри, дунаеу къэкIощтыри зэпэгъэуцугъэхэу зэпыщытых. Иныбджэгъухэу, усакIом ыгу пэблагъэ чъыгхэм, ошъогум щыхьэрзэрэ бзыухэм апкъы щыщэу къэнагъэхэр ныбжьыкъухэр ары ныIэп. А щыуанышхоу машIор къызэрыустхъукIырэ дунаикIэм, ныбжьыкъухэм ятеатрэ зэпымыожьэу зэкIэри зы пчэгоу къызыщечэрэгъокIырэм зэхищагъэх псэ зыпытыри зыпымытри, акъылыгъэ зыхэлъыри зыхэмылъыри, нэфынэри шIункIыри, ери шIури – зэкIэ а зэхэшIэ лъэшхэр къызыщыбыжъутэрэм текIоныгъэр къыщыдэзыхыгъэр ЦIыфыр арэп, ЦIыфым иIэпыIэгъоу Ер ары нахь.
«ЧIыгум хэткIухьэх, ос хъотым губгъошхор зэлъеупIыцIэ. Чэщныкъо кIасэу чIыгум ыгу чыжьэ нэфынэ Iэзэгъум къыхэнэфыкIы». Адэ ащ фэдэ гъэсэпэтхыдэхэм сыд япIолIэн плъэкIыщт? Ежь зыфигъэпсыжьыгъэ дунаим ыкIоцI зэхэцутхъагъэ. ЗэхэгукIагъэ, ынэгу умышIэжьынэу аукъощыгъ. Къуекъом дунэе зэхэкъутагъэр зыкIищыкIагъэр цIыфым анахьышIоу хэлъыр зэкIэ зэкIодылIэрэ дунаир ригъэлъэгъуным пае. ЧIыгум ишапхъэхэм къащимыубытырэ чIыпIэхэм ар бэрэ ащытэлъэгъу – мары ащ илIыхъужъ Тыгъэм (Тыгъэ шъыпкъэм кIоцIыт), Жъуагъохэм, ошъуапщэхэм, Тхьэм, Жьыбгъэ шъхьафитым агот, ахэмэ зафигъадэзэ, шъхьафитэу адэпсалъэ, джащыгъум къыгурэIо мы дунэе нэпIэхъыр ушъхьагъум, жьыбгъэу къепщэрэм игурым макъэ зыкIи зэратемыкIырэр ыкIи ащ зигъэкIодыжьын зэрилъэкIыщтыр, – сыда пIомэ, ЦIыфым мафэ къэс, такъикъ пэпчъ зэпымыоу зегъэкIодыжьышъ ары – джары Н. Къуекъом ишъыпкъагъэу машIор къызыпихырэр, зэкIэ тезыгъэжъыкIэу яжьэ зышIырэр, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, щыIэныгъэм ишъыпкъапIэу тызажэщтыгъэр къызыщылъагъорэр. Аущтэу Къуекъом дунаир зэпырыгъэзагъэу къымыгъэлъэгъуагъэмэ, ащ къыхэпIыикIырэ гъучIыIунэхэмрэ панэхэмрэ пимылъыкIыгъэпагъэхэмэ, ащ жьыбгъэхэмрэ имэшIобзыйхэмрэ шъхьафит ымышIыгъагъэхэмэ, – тыкъэзыуцухьэрэ, мафэ къэс тызыщыпсэурэ дунаим хэлъыр тлъэгъун тлъэкIыныеп.
«ЗэщыгъэкIукIыныр» я XX-рэ лIэшIэгъум цIыфым ищыIэныгъэ егъэ Iаеу теты хъугъагъэ шъхьае ахэр къыхэгъэщыгъэнхэмкIэ ыкIи тырагъэкIодыкIынхэмкIэ кIочIэ лъэш зыIэкIэлъ амалышIоу къычIэкIыгъ. ЦIыфым ишIэныгъэ, жъалымагъэу чIышъхьашъом щызекIорэр къыбгурыIоным икъэгъэлъэгъон яIахьышIу хашIыхьагъ – ацIэ къепIомэ икъущт сурэтышIэшхоу Пабло Пикассо, архитекторэу ыкIи монументалистэу Давид Сикейрос, усакIохэу Пабло Неруда, Гарсия Лорка, Вл. Маяковскэм, А. Блок, В. Хлебниковым, Расул Гамзатовым, Къайсын Кулиевым, Иосиф Бродскэм, Юрий Кузнецовым. Ахэмэ бэкIэ апэблагъ адыгэ усакIоу Къуекъо Налбый.
5
Къуекъо НалбыйкIэ поэзием анахь мэхьэнэшхо щызиIэр ямышIыкIэу, зэпырыгъэзагъэу гъэпсыгъэ фэдэми, анахь образ шъыпкъэу лъапсэ зимыIэу къыпшIошIырэр ары. Ау ар апэрэ еплъыкIэ-гурыIуакI ныIэп, сыда пIомэ, уфаеу улъыхъомэ, усакIом исатырхэм традиционнэ зэхэлъхьэкIэ нэшанэу бэдэдэ къыхэбгъотэн плъэкIыщтыр:
ШъушIагъэп, цIыфхэр, сикIэхIэны
ЧъыIэ бэрэ сигъэлIагъ.
Зысыушхумэ – сфэкIэкуащэу,
Зысщыхьажьмэ – сфэбгъузагъ.
Таущтэу шъушIэна: сэ сщэIагъэ.
Шъорышъ – хэт къысэупчIыгъ?
Ау сызэлIэм – сэгъэшIагъо –
СфэшIукъабзэу бэн сфэшъутIыгъ.
Традиционнэ шъыпкъэгъэ зэхэлъхьакIэм ихэбзэ ухэсыгъэ пстэумэ атегъэпсыкIыгъэу усэр тхыгъэ: мыщ хэолъагъох – джырэ гумэкIыри, зизэшIохыгъэ Iофыгъори, цIыфым фэмыгумэкIыныр, цIыф зэфыщытыкIэр ухэсыгъэныр, тетыгъом ихэбзэнчъагъэ шъхьэихыгъэ – нэиутэу тегущыIэгъэныр. ТхьамкIэ шыкур, идеологическэ бэщышхор агъэстыжьыгъэм фэд. Агъэстыжьыгъэн шъуIуа? Пхъуантэм далъхьэгъэгонкIи пшIэщтэп зэгорэм къаштэжьын гухэлъ фыряIэу.
Къуекъом бэрэ «пыухьэщтыгъэх», ащ пае къымыгъанэу ежь зэрэшIоигъом, шъыпкъагъэр къызэрэгъэлъэгъогъэн фэе шIыкIэу ежь тэрэзыкIэ ылъытэрэм тетэу тхэщтыгъэ.
Сыда зымыуасэр ащ иповесть-поэмэу «Къушъхьэ шIуцIэм» изакъоми? Ащ хэлъ гурышэ гупшысэр ыгу щыпхыритIупщыгъ, машIор къызыпыустхъукIырэ мыжъом хэфытыкIыгъ.
Къуекъо Налбый, Iо хэмылъэу, псалъэм игъэпсын лъэшэу фэIэпэIас. Ащ гущыIэм Iоф зэрэдишIэрэ шIыкIэр зытегъэпсыкIыгъэр сурэтышIэм къэлэмыр зэригъэфедэрэ шIыкIэм фэд, ямышIыкIэу, къин тыримылъагъо фэдэу сурэтыр къэхъу. ГущыIэм имэхьэнэ купкI къэбгъотынышъ, ар къызыфэбгъэIорышIэныр Iофыгъо псынкIэп.
Арэу зэрэщытызэ Къуекъо Налбый иIофшIакIэ къызэрыкIо шъыпкъэу, гурыIогъошIоу къыпщэхъу. Ыгу ихъыкIырэр сыд фэдизэу лыузэ е къины къыщэхъуми, ар усакIом къызыхигъэщырэп. Ар дэгущыIэ ЦIыфым, ежьыр шъыпкъэм зыдэгущыIэжьы. Тыгъэм, уцхэм, чъыгыхэм, къушъхьэхэм – зэкIэ къэзыуцухьэхэрэм адэгущыIэ. Ари джащ фэдэу псынкIагъоп, сыда пIомэ, ахэмэ ащыщы пэпчъ ижабзэ фэшъхьафэу гъэпсыгъэ, адырэхэм ахэбгъэкIокIэн умылъэкIынэу, ымэкъэ-зэхаблэ ежь иунэе нэшанэхэр иIэхэу щыт. Ренэу зэпсэлъэрэ пкъыгъо е цIыф горэ усакIом игъус. «Зэдэпсэлъэным» зэрэфэIэпэIасэр усакIом шэпхъэ лъагэм лъигъэIэсыгъ. Ащ иIэпэIэсэныгъэ «игъэхьазырыпIэ» икъукIэ щымыгъуазэм къышIошIын ылъэкIыщт усакIом ижабзэ зэфэдэу, зэтефэу, зэшъогъоу. Ащ иусэ зэхэлъхьан – зэгъэпэшыгъэныкIэ анахь мэхьэнэшхо зиIэр – мэкъэ гъэпсыкIэр ары, ащ мэхьэнэ гъэнэфагъэ къытэу, зэхэугуфыкIыгъэу, ежь иунаеу пкъышъол, гурышэ-гупшысэ, макъэ иIэу щыт. Мыщ дэжьым усэм уеджэнэу зебгъажьэкIэ къэпшIэн плъэкIынэу щытэп пэублэ ужым «зэрэзекIощт шIыкIэр», ащ лъыпытэу фэшъхьаф шъыпкъэу зызэрихъокIын, етIанэ тIогъогогъу-щэгъогогъоу зиушъобгъун, етIанэ фэшъхьаф чIыпIэ горэм «къыщычIэун» ылъэкIыщт, – джаущтэу усэм икIэухы нэс зызэблихъункIи пшIэщтэп. Къуекъом ытхыгъэхэмэ усэзэхэлъхьэкIэ шапхъэу щыIэр, зэкI пIоми хъунэу, къахэбгъотэнхэ плъэкIыщт. Загъорэ ахэр зэкIэ зы усэми къыхафэуи мэхъу. ШъорышIыгъэ гори ащ хэлъэп, дунаим имэкъэмэ ухэсыгъэхэр ыушэтыхэ шIоигъошъ ары. Арышъ, ахэр зэрэшъыпкъэм щэч хэлъэп.
Ащ дакIоу адыгэхэмэ яжэрыIо зэхэлъхьакIэ хэлъ шIуагъэр, шэн-унаер, гурышхэ-гупшысэр, усэ мэкъэ шIыкIэр инэплъэгъу ригъэкIыгъэп. Къуекъом ытхыгъэхэм зэкIэмэ лъэпкъ гупшысэр, лъэпкъ насыпыр якупкI. ХыкIэ ашIы, къэлакIэ ашIы, сыхьатмафэ тежьэщт, тикIалэхэр къалэм дэсыщтых, дэгъоу еджэщтых аIоу зэIукIэ жъугъэхэм «ыпэкIэ плъэхэрэр» куохэу, гъэзетхэм нэкубгъо псаухэр хыкIэм фатхыхэу, радиор, телевидениер мафэ къэс хым тегущыIэхэу зыщэтым Къуекъом ытхыгъ пьесэу «Хым ыхьырэ Iуашъхь» зыфиIорэр. Адыгэр кощызэ, кощыным ипхъахь – итэкъу ышIыгъ, зыдэщымыIэ чIыпIэ дунаишхом иIэп, зыдэщымыIэхэр къызыщыхъугъэхэр ары (ащ къинагъэр мэкIэдэд). А гупшысэ шъолъырым илъэу адыгэм идраматическэ насыпы Къуекъор егупшысэ. Iуашъхьэр, чIыгу зэпэIулъ иныкIаер псым фахьына, ар ымышIэу ашIэрэп, тхакIом символическэ образым драмэшхо кIелъхьэ: лъэпкъым къыфэнэжьыгъэ чIыгу такъыр цIыкIур тенджыз гъунэнчъэм хихьагъэу ехьы. Лъэпкъым иаужырэ мафэхэр ары драматургыр зытегущыIэрэр. Ар аужырэу зэрэщытыр зэкIэма ашIа? – ашIэрэп, ашIэнэу чIыпIэ итхэми.
Драмэр зэгъэпсылIэгъэ гупшысэр жъымрэ ныбжькIэхэмрэ къуаджэм игъэкощыжын зэрегупшысэрэ лъэныкъохэр зэрэзэблэкIыхэрэр ары. Джэбагъ унагъом ышъхь, зауи бани къызэлыжьыгъэр, бэ нэмыкIырэ чIыгуби лъэпкъыби ылъэгъугъ. Ау лъэпкъыхэри чIыгухэри ыумысыхэрэп, пхъэтэпэмыхь ышIыхэрэп, ау щытыми ежь къызыхэкIыгъэ лъэпкъымрэ къызыщыхъугъэ чIыгумрэ (къуаджэмрэ) зэригъэпшэнхэ щыIэп. Къэлэ унэм защэжьми Халыгъу гъэжъэ хьакурэ лэжьыгъэр щиIыгъынэу конырэ щишIыгъэх.
Ятэ зэрэпсэурэр къом (Исхьакъы) ыштэрэп, чэщи мафи мыуцоу ар зыпылъыр къэлакIэр зэригъэпсыным, хабзэм фэгъахьыгъэ Iофхэр ышIэныр ары. Бгышъхьэ горэм уц шIагъо зэкIэри ыгъэхъужьэу къытекIэщтыгъэ, ар чIимыгъэбылъхьаным Джэбагъ пылъ, ар чIимыгъэбылъхьэмэ, лъэпкъыр лIэшIэгъубэмэ псаоу ащызыгъэIэгъэ уцыр ымыгъэкIодымэ мыхъунэу Исхьакъы унашъо къыфашIыгъ. А Iофыгъо хьылъэхэр – къуаджэм, цIыфхэм ягъэкощын – бэрэ литературэм къыщаIэтэу къыхэкIыгъ – драмэ шъыпкъэм нэсы. В. Распутиным иповесэу «Прощание с Матерой» зыфиIорэр, ащ ифэмэ-бжьымэхэр С. Пэнэшъум ироманэу «Псы къаргъом ычIэгъ» зыфиIорэми хэолъагъо. Къуекъом а Iофыгъом философскэ гупшысэ ин кIилъхьэзэ тегущыIагъ. Ащ пыт пшIошIыщт «Тятэжъмэ яорэдхэр» зыфиIорэр: адыгэ орэдыжъхэмрэ къэбарыжъхэмрэ ыгъэфеди Къуекъом ар сценэм къыщагъэлъэгъон алъэкIынэу зэкIужьэу зэхигъэуцуагъэ: пьесэм ихэбзэ инхэр къыдимылъытэхэрэми, лъэпкъым пэкIэкIыгъэ тарихъ хьылъэр ащ хэолъагъо. ЖэрыIо къэугъоигъэу щыIэхэм ежь ыусыгъэхэри ахигъахъозэх, Къуекъом а композицие хъарзынэр ытхыгъ. Тиартистхэмэ бэрэ къагъэлъэгъуагъ.
Къуекъом пьесэу ытхыгъэхэм ижабзэкIи игъэпсыкIэкIи къахэщы «СышъолъэIу, сыжъугъэтIылъыжь» зыцIэ пьесэр. Къуекъом нахьыпэкIи сэмэркъэу зыхэлъ сценическэ тхыгъэхэр иIэх – Хьэракъырэ Хьэкъарэрэ якъэбархэр, ШъэоцIыкIу къехъулIагъэхэр – лъэпкъ шэнхэмрэ лъэпкъ гупшысэкIэ хьэламэтрэ ахэмэ ахэлъ. «СышъолъэIу, сыжъугъэтIылъыжь» зыцIэ пьесэми сэмэркъэу (гухэкIым ыкIыIу) ин хэлъ: лIыр лIагъэ, ау зыгъэтIылъыжьын къуаджэм къыдэкIырэп – зыр шакIо щыI, зыр нэмыкI хэгъэгу кIуагъэ, адрэр бзэджашIэ щыI, бэхэр ешъогъэ – утэшъуагъэхэу гъогубгъумэ аIулъых, мэхъуанэх, карт ешIэх. ЛIагъэр къэхъужьыгъэу а зэпстэумэ хьыкум атырешIыхьэ. ТхакIом Iофыгъо инхэр егъэуцух, ахэр художественнэ амалышIур зыдиIыгъын ылъэкIызэ зэшIуехых.
НэмыкI пьесэхэри – тарихъым фэгъэхьыгъэу («Пщы – оркъ зау»), сабыйхэми афэгъахьыгъэу («Шъэожъыемрэ ЦIэIунэжъымрэ») Къуекъом ытхыгъэх.
Гъэхъэгъэ инхэр Къуекъо Налбый прозэм щишIыгъэх – рассказхэр, повестхэр, романхэр ытхыгъэх. Нахьыпэу ытхыгъэмэ ащыщ повестэу «Шымэ ялыеу Бэчкъан» зыфиIорэр. Псэушъхьэмэ яхьылIагъэу макIэп дунэе литературэм щатхыгъэр – аужырэ анахь дэгъухэм ащыщых «Плаха», «Пегий пес, бегущий краем моря», «Буранный полустанок», «Прощай, Гульсары» зыфиIоу Чингиз Айтматовым ытхыгъэхэр.
Ащ фэдэ щысэу къэбгъэлъэгъон плъэкIыщтыр макIэп – урыс литературэми макIэп щатхыгъэр. Ащ фэдэ щысэхэр фэшъхьаф лъэпкъ литературэхэм зэрахэтым паеп Къуекъор ащ зыкIыпыхьагъэр: шыр адыгэм ищыIэныгъэ егъашIэм хэт, – иIофшIэгъу, иныбджэгъу, иупчIэжьэгъу, икъэухъумакIу, шыр адыгэмэ анахь агьэлъапIэрэ псэушъхьэу яI (КIэрэщэ Тембот ытхыгъэхэм ар къаушыхьаты. ЩыIэх адыгэ литературэм ыгъэунэфыгьэ фэшъхьаф щысэхэри – Еутых Аскэр, Кощбэе Пщымаф, Нэхэе Руслъан). Къуекъо Налбыи Бэчкъан (шым ары ыцIэр) лъэпкъым итамыгъэу, итарихъэу, инасыпэу елъытэ. Ащ фэдэ шэу дунаем къытенэжьыгъэр зырыз гор ныIэп, а зызакъор арынкIи хъун, ар кIодымэ лъэпкъыр кIодыгъэм фэдэу елъытэ тхакIом. Бэчкъан къехьулIэрэр, зыхахьэрэр, зыхэкIырэр, ныбджэгъу е джэгъогъу фэхъухэрэр зэкIэ упкIэпкIыгъэу къызэIуехы тхакIом. Н. Къуекъор шым тесэу, е готэу цIыф ылъэгъугьэп, тыдэ къырихырэ мыщ фэдиз шIэныгьэ-гулъытэныгъэу шы щыIэныгъэм къыхихырэр. Ар озгъэIони щыI. Ау щытми, игъашIэ шыбгым исэу къыхьыгъ пшIуигъэшIэу шым ищыIэныгъэ лъапсэ къыкIэрыкIмэ цIыф щыIэныгъэм ишъолъыр игъэкIотыгъэу ар илъэу къегъэлъагьо.
Бэчкъан – лъэпкъым итамыгь. Бэчкъан – лъэпкъ шъуашэхэу цIыфыр зэрыпсэухэрэм яшапхъ, якъэгъэлъэгъуапI. Бэчкъан къыгъэшIагъэр бэп шъхьаем, ылъэгъугъэр, зэхишIагъэр макIэп, гу зылъитагьэр загъорэ цIыфым иакъыл зынэсрэм шIокIы уигъаIоу чаны, игъэкIотыгъ. ИщыIэныгъэкIэ анахь зао къиным тефагъ. Инасыпти лIыжъ хъазынэу Шъалихьэ гъусэгъу къыфэхъугъ. Шъалихьэ шыр ыгъэшIуагъ, къыухъумагь, мэхъаджэхэу Хъызырэрэ Хьаджмосэрэ аIэкIигъэхьагъэп: заом игъом Шъалихьэ Лэкурэ игъусэу Бэчкъан мэзым щаIыгъыгъ, ар мэхъэджэжъхэм ашхын агу хэлъыгъ, Хъызыррэ Хьаджмосэрэ ар къадэхъугъэп, «зызгъэпартизанэу» мэзым къащыIукIaгъэхэми Шъалихьэ Бэчкъан аритыгъэп. Зэ къэбарыжъым иамалхэр ыгъэфедэмэ, зэ ахэр щыIэныгьэ шъыпкъэм рищэчыхэзэ, Къуекъом цIыф шэн куухэр къыгъэлъэгъонхэ ылъэкIыгъ.
Критикэр повестым шъхьашъорыкIокIэ ебгъукIуагъ, къыгурымыIогъэнри хэт, ау анахьэу къызэрыкIоу зэрэщымытым теубытагъэ икъу хэлъэу тыригъэгущыIагъэп. Критикэ игъэкIотыгъэр повестым ифэшъошагъ, «къылэжьыгъэу» щытыгъ – лъэныкъуабэкIэ ар, тилитературэ зэрэпсаоу пштэмэ, прозакIэу, эпосыкIэу щытыгъ.
Ауми Къуекъо Налбый бэшIагъэу лъэпкъ эпосым «енэкъокъуныр» ригъэжьагъ – апэрэ усэхэм, поэмэхэм ащыублагъэу эпосым (лъэпкъ жэрыIо усэныр ары зыфасIорэр мыщ дэжь) инэшанэхэм лъэшэу гуфаплъэу алъыплъэу ыублэгъагъ: усэр усэ къодый пIоми, етIани лъэпкъ гупшысэ иным уфищэу, лъэпкъ тарихъ кIыхьэм инэшанэхэр къыгъэущыжьхэу зыгорэхэр ахэлъыгъэх. ЖэрыIо усэным ахэр техыгъэу пIон плъэкIыщтэп, гупшысэ дэгъу кIэлъэу къэпIон хъумэ, енэкъокъух. Поэмабэхэм ар ащигъэунэфыгъ. Прозэм ыуж ихьаныр ыгу къызэкIым (ошIэ-дэмышIэу ар хъугъэп, поэзием хабзэу щилэжьыгъэхэу, щигъэпытэгъагъэхэм ар къатыгъ. «Черная гора» ытхыгьэ къодыеу, критикэри тхылъеджэхэри икъоу «хэмыплъагъэхэу» (ащ ехьылIагъэу нэужым дэхэкIае къатхыгъ), «Вино мертвых» ыцIэу роман къыхиутыгъ. ТIури «роман» пIонэуи щытэп, повестых пIоми хъурэп, а жанрэ хабзэхэм мыхэр арэкIыхэ фэдэу къытщэхъу.
Ay щытэу тIоми «Черная гора» («Iошъхьэ шIуцI», повестыр урысыбзэкIэ къыхиутыгъ, ары урыс къэIуакIэр нахь зыкIэдгъэфедэрэр) зыцIэ романыр урыс-кавказ заом ехьылIагъ. КIэлакIэу Нэшъуар хым икIыжьынхэу ежьэгъэ адыгэхэм ягъусэ фэдэу ары щыIэныгъэ шъыпкъэм зэрэщытлъэгъурэр; ау ар псыми рэкIо, жьыбгъэми дэбыбы, ымышIэшъурэ щымыIэми, лъэпкъэу зичIыгу къэзыбгынэрэр къыгъэущышъурэп, ылъэгъу пэтзэ, лъэпкъыр мэкIоды.
ШIыкIэ дэгъоу ар тхакIом къыхихыгъ – кIэлакIэу щыIэныгъэ лъапэм теуцорэ къодыем елъэгъу илъэпкъ къехъулIэрэр – а гъогу кIыхьэм адыгэхэр щаукIых, щыпалъэх, щагъэстых, бзылъфыгъэ зэпкъаджэмэ акIоцIылъ сабыйхэр пчыпыджынкIэ «жэкIагъохэм» къырадзы; адыгэмэ ямылъку ашIуаштэ, ячIыгу ашIуаубыты. КIалэм ылъэгъурэр зэкIэ шIуцIэ – мэз шIуцIэхэр, пщэгъо шIуцIэхэр, чэщ шIункIыхэр, къулэджэ шIункIым пшъэшъэжъыеу зэрыджэгухи дадзэжьыгъэр – къиныр къин къодыеу Н. Къуекъом, «Ма, шъуеплъ» ыIоу къыгъэлъагъорэп, къиныр лъэпкъ гупшысэшхом пхырыщыгъ; уигъэщынэн закъоп ащ мэхьанэу иIэр, уигъэщынэзэ, уигъэгупшысэнэу ары.
КIалэу зылъыплъэхэрэр ятэу Нарыч, нахьыжъэу Мэзагъу, нэмыкIхэр, ауми джэуап зимыIэ упчIабэ ыпашъхьэ къэуцу. Джэуапыр авторым игупшысэхэм ахэлъ. Iошъхьэ шIуцIэр ренэу уапашъхьэ ит – чэщырэ нэфын, мафэрэ мэзахэ, мэзекIо, шъотехьэ-текIэу зехъожьы, ау зэрэшIуцIэр къыхэщы сыдэу зишIыгъэми. ЕтIани зы лъэныкъо хэлъ: зылъэгъурэм щыгъупшэжьрэп, зылъэгъурэм Къушъхьэ шIуцIэр щыщы мэхъу. Мыщ гупшысэ ин репхы тхакIом: Еp кIочIэшху, уиумэхъынэу щыт, уфэмыяхэзэ къыпхэхьэ, узIэкIеубытэ, ежь фэдэу угупшысэным, упсэуным уенэцIэу уешIы. Ар къэубытыгъуай, къэгъэуцугъуай, уфэмысакъмэ, узIэкIиубытэщт. ШIур нахь кIочIэ макIэп шъхьаем, шlyp бэмэ апкъырылъы шъхьаем, зэкIэмэ ащыщы хъурэп, ШIум фэмыщагъэр Ем фэщагъэу мэхъу – ар щэч зыхэмылъ гупшыс. Iошъхьэ шIуцIэр Ем итамыгъэ ин, итамыгъэ лъэш, кIочIэшхоу хэлъым узэрещалIэ «жэкIагъохэм» ар янэ къыдилъфыгъэм фэд, алъы щыщ, ягугшысэ пчэгу ит, къин цIыфым къыфахьымэ, матхъэх, адыгэ пшъэшъэжъые цIынэм зэрэкупэу рыджэгухи, укIыкIаеу аукIи, чIадзыжьыгъ.
Мыстыгъэу, ышъхьэ пчэгъум пимылъагъэу, хымэ хэгъэгум (Тыркуем) имыкIыжьыгъэу зи къэнэнба, elo тхакIом, елъэгъу, имыкIыжьыным фэшI кIалэ горэм чъыгым зыраригъэпхыгъ, ау щытми къухьэу хым зэпырыкIхэрэмэ алъэплъэ, афэразэп, зэрикIыжьхэрэм фэшI ыгукIэ афэгуитIу, ауми акIэлъэплъэ: лъэпкъым къыпэкIэкIыгъэ тхьамыкIагъом гъунэ зэримыIэр ащкIэ Къуекъом егъэунэфы. Трагедием дунэе драматургием ылъэпсэ инхэр цыпэ-цыпэу къычIегъэщых, ахэмэ Къуекъор зэращыщым джэнджэш фэпшIыжьрэп.
Къиным уигъэгупшысэн фае, къиныр птамэ телъмэ уицIыцIыпэни ылъэкIыщт. Зыукъэбзыжьын зыфаIорэр къиным къыпкъырэкIы, зыукъэбзыжьыныр мэхьанэу зэпхыгъэр зыуужьыжьыныр ары, къинэу птелъыгъэр пщымыгъупшэрэми, ащ аужырэ кIуачIэу уиIэр ебгъэшхыжьмэ, уаужы къэкIхэрэр сыдэущтэу щыIэщтых? Ар Iоф цIыкIу пIонэу щытэп: Нэшъуар къегъэзэжьы, ащкIэ Мэзагъом ишIогъэшхо къэкIо, къегъэзэжьы ылъэпкъ амал зэриIэкIэ ыпкъ ригъэуцожьынэу, ичIыгу ылэжьынэу, щыIакIэр икIэрыкIэу щыгъэпсыгъэн гухэлъ иIэу. Нэфынэм къегъэзэжьы икIэрыкIэу щыIэныгъэм фэлэжьэнэу.
«Вино мертвых» («Хьадэхэм ясан») къыубытрэ лъэхъанэр гъунапкъэ зиIэ уахътэу щытэп – адыгэмэ ятарихъ зэрэпсаоу: нартмэ апэкIэ къыщыублагъэу, тилъэхъанэ, ащ къынэуж лъэхъанэхэр, дин зыщытимыIагъэр, диным тыпылъы зыхъугъэр, динхэр зэблэтхъухэу зыщытыгъэр, хэгъэгу нэшанэ иIэным зыщыкIэбэнэу заублагьэр (Рэдэд иуахът), ащ къыкIэлъыкIогъэ мамлюкхэм ятетыгъу, Щэрджэс шъолъырыр зы фэдэ хьазырэу зыхъугъэр, зэо-банэу лъэпкъым пыщылъыгъэхэр, кавказ тарихъ заор, ащ къынэуж къытэрыкIуагъэр зэкI, непэ къэсыжьэу, неущрэ мафэми ипхъэджашъо тыридзэу.
Адыгэ жэрыIо эпосыр ыгъэфедэзэ, Н. Къуекъом роман пIоми хъунэу, поэмэми тефэу, ау зытефэрэ шъыпкъэр лъэпкъ эпосыр арэу ытхыгъ. КIо роман аIуагъэшъ, тэри арэущтэу тIон – арэу пIоми, роман нэшанэ бэу иIэу къычIэбгъэщын плъэкIыщт. «Вино мертвых» – песня, прекрасная песня о тех, которые жили красиво, честно, «сильно», благородно, но которые так же
честно, красиво и благородно ушли и уходят по сей день из жизни». ТхакIоу зигугьу къэтшIырэм ыIорэм шъыпкъэ хэлъ – орэд, еIo «Вино мертвых», ау орэд къызэрыкIоп, орэд чэфэп, къэшъо орэдэп, лъэпкъым итарихъ хьылъэ къызэIузыхырэ орэд.
Мифологиер инэу романым щыгъэфедагъ – ар эпосым щыщ героибэ къыхэзыщэрэр, ацIэхэр зэпырыгъэзагъэу авторым къытыхэзэ (Шэбатныкъу – Къунтабэш, нэмыкIхэри). ЛIыгъэрэ зэфагъэмрэ афэзаохэзэ къахьыгъэх романым игеройхэр, ШIур къаухъумэу, щыIэныгъэр къаухъумэу. Ахэр Шэбатныкъу, нартхэр, Рэдэд, Чэтэо зэшхэр, нэмыкIхэр, апэгъэуцугъэх зэон Iоф зымышIэхэу, лъыгъэчъэным хэмыкIрэ Хьаткъоесхэм – заом фэшъхьаф Iоф ямыIэм фэд. Пащэм (Предводитель зыфиIуагъэр ары урысыбзэкIэ) иобраз хъазынэ дэд, ащ гупшысэу ыкIи гурышэу зэрихьэрэр бэ: лъэпкъым ипащ, ежь ыIорэм-ышIэрэм мэхьанэшхо яI.
Романым нэшэнэ шъхьаIэу иIэм фэгъэхьыгъэу гущыIэ заул: ащ фэдэ (Къуекъом ироман) композицие бгъэуцуныр псынкIэу щытэп. Iофыгъо зэфэшъхьаф ар зэпхыгъэр: апэрэр – романым философскэ гупшысэр («гупшысэрэ сюжетыр») ылъапс, цIыфыр, ар зыфэдэр, цIыфыр къэхъугъэмэ, ащыгъупшэжьынэу къэхъурэп, цIыфлъэпкъыр къэхъугъэмэ, кIоды хъущтэп; Емрэ ШIумрэ акIуачIэ ренэу ауплъэкIу зэпытыщт, нэмыкIхэр; ятIонэрэр – охътабэ романым къеубыты, ар зы сюжет пшIыныр псынкIэ пIонэу щытэп (новеллэ 17-эу зэтыриутыгъэми), Къуекъом зы къэIотэн, къэгъэлъэгъон шъолъырым ар рищэн ылъэкIыгъ; ящэнэрэр – прозэ иным зэрепхыгъэу цIыф шэнхэр (мифологие лъэныкъор къахахьэми) къыгъэлъэгъон – IэкIоцI амалышхо фэхъугъ; яплIэнэрэр – зы бзэкIэ тхыгъэми романыр, уеплъыпэмэ, хэолъагъо бзэм, стилым алъэныкъокIэ новеллэ пэпчъ ежь шъуашэ зэриIэр. НэмыкI нэшанэу иIэр макIэп – ау ахэмэ гущыIэ фэшъхьаф ящыкIагъ.
Къуекъо Налбый жанрэ зэфэшъхьафхэмкIэ тхэн амал иIагь – поэзиери, поэзиери, драматургиери ыIэ къихьэщтыгъэх зэфэдэу, зы художественнэ кIочIэ ин ахэлъэу. Ау кIэгъэтхъыгъэн фае зы лъэныкъо: жанрэ пэпчъ хабзэу хэлъхэр икъу фэдизэу зэрэIэкIэлъыгъэм имызакъоу – ар гъэнэфэгъэ шъыпкъэу олъэгъу, – жанрэ зэфэшъхьафхэмкIэ тхыгъэ произведениехэм зэпэблагъэ-зэщыщ лъэныкъоу зыдаIыгъыгъэр бэ. ЗыфасIорэр: усэ ытхыгъэп прозэм ифилософие ин хэмылъэу, цIыф драмэм инэшэнэ шъхьаIэхэр къыхэмыщэу; прозэ ытхыгъэп поэзиеми, драмэми жанрэ нэшэнэ шъхьаIэу зыдаIыгъхэр къыщымылъэгъуагъэу; джащ фэд, идрамэхэм усэн философие иныр ащыушэтыгь, прозэ-эпическэ шъошэ игъэкIотыгъэхэр къыщагъэунэфы. Талант иным, талант хэхыгъэм ахэр ишыхьатых.
Ауми жанрэм ихэбзэ гъэнэфэгъэ-хэхыгъэхэр пштагъэми, ащ илъэгэпIэ инхэм анэмысыгъэ ытхыгъэ фэдэу къысщыхъурэп – усэныр, прозэр, драматургиер зафашъхьафых, нэрымылъэгъу IэкIоцI хабзэхэмкIэ зэгопхынхэ умылъэкIынэу зэщыщых. Сыда Къуекъо Налбый итхакIэр пloy упчIэ бгъэуцумэ, апэрэу джа лъэныкъор хэбгъэунэфыкIын фаеу къысшIошIы.
ЩэшIэ Щамсэт


ДзюдомкIэ олимпийскэ резервым испорт еджапIэу Кобл Якъубэ ыцIэ зыхьырэм епхыгъэ спорт комплексэу «Владимир Невзоровым» икъызэIухын фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэ блэкIыгъэ шэмбэтым Мыекъуапэ щыкIуагъ.
Мыщ хэлэжьэнэу республикэм къэкIуагъ ежь Владимир Невзоровыр — Кобл Якъубэ ыгъэсагъэу, СССР-м спортымкIэ изаслуженнэ мастерэу, СССР-м самбэмкIэ ичемпионэу, 1976-рэ илъэсым къалэу Монреаль щыкIогъэ Олимпиадэ джэгунхэм дзюдомкIэ текIоныгъэр къащыдэзыхыгъэ, дунаим ыкIи Европэм ячемпионэу щытыр. Джащ фэдэу хьэкIэ лъапIэхэм ахэтыгъэх дзюдомкIэ Европейскэ союзым и Президентэу, Урысыем дзюдомкIэ и Федерацие ивице-президентэу Сергей Соловейчик, Урысыем дзюдомкIэ и Федерацие игъэцэкIэкIо директорэу Валентин Хабировыр, Олимпиадэ джэгунхэм хагъэунэфыкIырэ чIыпIэр къащыдэзыхыгъэу, дзюдомкIэ Урысыем ихэшыпыкIыгъэ командэ итренер шъхьаIэу Тао Хьасанбый.
Спорт комплексым икъызэIухын фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэр рамыгъажьэзэ, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат республикэм къэкIогъэ хьакIэхэм аIукIагъ. ЗэдэгущыIэгъум хэлэжьагъэх АР-м ивице-премьерэу Сапый Вячеслав, УФ-м и Къэралыгъо Думэ идепутатэу Хьасанэкъо Мурат, АР-м и ЛIышъхьэрэ министрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэ игуадзэу МэщлIэкъо Хьамид, Адыгеим физическэ культурэмкIэ ыкIи спортымкIэ и Комитет итхьаматэу Дэгужъые Мурат, Адыгеим дзюдомкIэ и Федерацие ипащэу Натхъо Инвер.
АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм пэублэ псалъэ къышIызэ, республикэр спорт шъолъырэу зэрэщытыр ыкIи дунаим щызэлъашIэрэ, я 20-рэ лIэшIэгъум итренер анахь дэгъоу къыхахыгъэ Кобл Якъубэ ишIуагъэкIэ самбэмрэ дзюдомрэкIэ институтым щытхъур къызэрилэжьыгъэр, спортсмен цIэрыIо пчъагъэ Адыгеим зэрэщагъэсагъэр къыхигъэщыгъ. Спортым, бэнэным алъэныкъокIэ ныбжьыкIэхэм гъэхъэгъэшIухэр ашIынхэм, спортсмен цIэрыIохэм ялъагъо темыкIынхэм, ахэм щысэ атырахызэ лъэгэпIэ инхэм анэсынхэм афэшI непэ республикэ спортбазэ зэтегъэпсыхьагъэ зэриIэр республикэм ипащэ хигъэунэфыкIыгъ.
— Владимир Невзоровым игъэхъагъэхэм тарэгушхо, ар тиреспубликэ зэрэщапIугъэр сыдигъуи тщыгъупшэрэп. Кобл Якъубэ ишIэжь дгъэлъэпIэныр, ащ къытфыщинэгъэ кIэным хэдгъэхъоныр типшъэрылъ шъхьаIэу сэлъытэ. Мы тренер цIэрыIом фэгъэхьыгъэ спорт зэнэкъокъухэр илъэс къэс тирегион щызэхэтэщэх, тапэкIи арэущтэу щытыщт, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Кобл Якъубэ фэдэ цIыфхэр, тренерхэр лIэшIэгъум зэ къызэрэхъухэрэр къыхигъэщыгъ нэужым гущыIэр зыштэгъэ Владимир Невзоровым. Спортымрэ наукэмрэ зэрэзэпхыгъэхэр, зыр щымыIэу адрэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэ зэримылъэкIыщтыр къыгурыIозэ зипэщэ институтым шIэныгъэм епхыгъэ кафедрэхэр Я. Коблым къыщызэIуихыгъагъэх. Ыгъэсэрэ спортсменхэр шIу ылъэгъущтыгъэх, лъэгэпIэ инхэм зэранэсыщтхэм сыдигъуи пылъыгъ, гъэхъэгъэшхо зышIын, чемпион хъун зылъэкIыщтыр нэбгыришъэ пчъагъэм ахилъэгъукIыщтыгъ. Ежь ныбжьыкIэхэри тренерым фэрэзагъэх, шъхьэкIафэ фашIыщтыгъ.
— Кобл Якъубэ сэркIэ ты, тренер, ныбджэгъу.
Ащ гъогоу къытигъэлъэгъугъэм тытемыкIэу джы къызнэсыгъэми тырэкIо, — къыIуагъ В. Невзоровым.
ЗэIукIэгъум хэлэжьагъэхэр зэкIэ къэгущыIагъэх, дзюдом ылъэныкъокIэ республикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ амалэу щыIэхэр къыраIотыкIыгъэх, анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтхэр къагъэнэфагъэх. АР-м и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэрэм спортым хэхъоныгъэхэр ышIынхэм ынаIэ зэрэтетым фэшI къыфэрэзагъэх. Адыгеим икIэлэ ныбжьыкIэхэм дэгъоу загъасэмэ, дзюдомкIэ къэралыгъом, дунаим ыкIи Олимпиадэм ячемпионхэр къахэкIынхэ зэралъэкIыщтхэр къаIуагъ.
Спорткомплексэу «Владимир Невзоровым» икъызэIухын фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэм цIыфыбэ къекIолIагъ. Зигугъу къэтшIыгъэхэм анэмыкIэу, Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Адыгеим и Премьер-министрэ ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэрэ Наталья Широковар, министрэхэм я Кабинет хэтхэр ыкIи депутатхэр, спортым иветеранхэр, спортсменхэр, Мыекъуапэ щыпсэухэрэр.
— Тиспортсмен цIэрыIо ыцIэ зыхьырэ спорт комплексыкIэу къызэIутхырэм сыд фэдэрэ лъэныкъокIи мэхьанэшхо зэриIэм щэч хэлъэп. ПсэолъакIэу къызэIутхырэм республикэм чIыпIэшхо зэрэщиубытыщтым, — Тиспортсмен цIэрыIо ыцIэ зыхьырэ спорт комплексыкIэу къызэIутхырэм сыд фэдэрэ лъэныкъокIи мэхьанэшхо зэриIэм щэч хэлъэп. ПсэолъакIэу къызэIутхырэм республикэм чIыпIэшхо зэрэщиубытыщтым, мыщ зыщызгъасэхэрэм япчъагъэ зэрэбэщтым ыкIи текIоныгъэшхохэр къызщыдахырэ чIыпIэу зэрэщытыщтым сицыхьэ телъ, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
АР-м и Къэралыгъо советникэу ТхьакIущынэ Аслъан, джащ фэдэу зэгурыIоныгъэ зыхэлъ командэм яшIуагъэкIэ спортым ылъэныкъокIэ социальнэ мэхьанэ зиIэ проект пчъагъэхэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэхэ зэрэхъугъэр республикэм ипащэ хигъэунэфыкIыгъ, ащкIэ пстэуми ар афэрэзагъ. Нэужым В.Невзоровым гущыIэр ритызэ, щытхъур къэзылэжьыгъэ тичIыпIэгъу спортсмен цIэрыIом, я XX-рэ лIэшIэгъум имастер анахь лъэшхэм ащыщым, «Моцарт дзюдо» зыфиIорэ цIэр зыфаусыгъэм
Адыгеир зэрэрыгушхохэр хигъэунэфыкIыгъ.
— Спорт комплексым сэ сцIэ фэшъуусынэу зэришъухъухьагъэмкIэ «тхьашъуегъэпсэу» шъосэIо, — къыIуагъ Владимир Невзоровым. —
Мыщ фэдэ фыщытыкIэм сэркIэ мэхьанэшхо зэриIэм дакIоу, пшъэдэкIыжьышхо зэрэсхьырэри дэгъоу къызгурэIо. Сэ симызакъоу, къэралыгъом испортсмен цIэрыIуабэхэм яспорт гъэхъагъэхэм Мыекъуапэ пэублэ афэхъугъ. СызщапIугъэ къалэр дунаим идзюдоистхэм дэгъоу ашIэ, ащ къыхэкIыкIэ, Адыгеир дзюдомрэ самбэмрэ я «Меккэу» алъытэ. Мыщ къэкIонэу къезгъэблэгъагъ УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр. СикIэлэегъаджэу Кобл Якъубэ ыгъэпсыгъэ дзюдомкIэ мыекъопэ еджапIэм ищытхъу тапэкIи лъызгъэкIотэным амалэу сиIэр зэкIэ есхьылIэщт. Къэралыгъом щыцIэрыIо хъущт спортсменхэр комплексыкIэм щагъэсэнхэу сыщэгугъы. Урысыем дзюдомкIэ и Федерацие ивице-президентэу Сергей Соловейчик шIуфэс гущыIэхэмкIэ къэзэрэугъоигъэхэм закъыфигъэзагъ. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, физическэ культурэм ыкIи спортым хэхъоныгъэхэр ашIынхэм спорт комплексыкIэр фэIорышIэщт. Джащ фэдэу дзюдомкIэ тичемпионхэм ацIэ-алъэкъуацIэхэр зыдэт «дышъэ плакеткэр» еджапIэм шIухьафтынэу къыфишIыгъ.
Нэужым лентэ плъыжьыр зэпаупкIи, мэфэкI шIыкIэм тетэу псэуалъэр къызэIуахыгъ. Республикэм ипащэ, хьакIэхэм ар къаплъыхьагъ, Олимпиадэ джэгунхэм хагъэунэфыкIырэ чIыпIэр къащыдэзыхыгъэ Емыж Арамбый ыгъэсэрэ спортсмен-дзюдоистхэм яIэпэIэсэныгъэ къагъэлъэгъуагъ.
Спорткомплексыр аужырэ шапхъэхэм адиштэу зэтегъэпсыхьагъ, спортзал шъхьаIэм квадратнэ метрэ 512-рэ илъ, нэмыкI лъэныкъохэри къыдыхэлъытагъэх. ДзюдомкIэ еджапIэм ипащэу КIуае Хьазрэт къызэриIуагъэмкIэ, мазэм къыкIоцI нэбгырэ мини 6 фэдизмэ мыщ зыщагъэсэн алъэкIыщт.
ТХЬАРКЪОХЪО Адам.
Сурэтхэр А. Гусевым тырихыгъэх.


2030-рэ илъэсым нэс къыдэзылъытэрэ Адыгеим исоциальнэ-экономическэ хэхъоныгъэ Стратегие ипроект кIэухым фэкIо
08.06.2018
Анахь тхылъ шъхьаIэу 2030-рэ илъэсым нэс Адыгеим исоциальнэ-экономическэ хэхъоныгъэ Стратегие ипроект 2016-рэ илъэсым щегъэжьагъэу АР-м Iоф щыдашIэ.
Мы Iофым хэлэжьэнхэу къырагъэблэгъагъэмэ ащыщыгъ Консорциумэу Леонтьевскэ гупчэу - AV Group зыфиIорэм ианахь эксперт пэрытхэр.
Проектым дэлэжьэнэу зыщырагъэжьагъэм щыкIэдзагъэу зыщаушэтырэ пIэлъэ пчъагъэ ыкIугъ, ыкIи шъхьэихыгъэу заулэрэ тегущыIагъэх.
УФ-м и Президент ижъоныкъуакIэ унашъохэу къытхэрэм ианахь чIыпIэ шъхьаIэхэу хэхъоныгъэ езгъэшIыщтхэр проектым хэгъэщагъэ хъугъэх.
Агъэхьазырыгъэ проектыр АР-м экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ и Министерствэ щызэдаштэнэу рахьылIагъ.


Псыкъиуным зэрар зэрихыгъэхэм ахъщэ араты
04.08.2017
ЖъоныгъокIэ псыкъиуным зэрар зэрихыгъэхэм апае сомэ миллиони 123-рэ мини 120-у Урысые Федерацием и Правительствэ иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхагъэкIыгъэр Адыгеим къыIэкIэхьагъ.
Урысые Федерацием и Правительствэ и Тхьаматэ ащ фэдэ унашъом зэрэкIэтхэжьыгъагъэр шъугу къэтэгъэкIыжьы. Ащ фэгъэхьыгъэу Дмитрий Медведевым Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат зыIокIэм риIогъагъ.
ЖъоныгъокIэ псыкъиуным къыздихьыгъэгъэ тхьамыкIагъохэм ядэгъэзыжьын а мылъкур пэIуагъахьэ. ГущыIэм пае, цIыфхэм зэтыгъо IэпыIэгъу, зимылъку зышIокIодыгъэхэм ахъщэ IэпыIэгъу араты.
Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэ ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэрэ Наталья Широковам къызэриIуагъэмкIэ, псыкъиуным зэрар зэрихыгъэ нэбгырэ 4147-мэ ахъщэ IэпыIэгъу аIукIэщт. Нэбгырэ пэпчъ телъытагъэу сомэ мини 10 зырыз, чIэнагъэу ашIыгъэм елъытыгъэу етIани сомэ мин 50 е сомэ мини 100 зырыз аIэкIагъэхьащт.
«Ахъщэр цIыфхэм ясчетхэм къарыхьэу фежьагъ. Тхьамафэр имыкIызэ ахъщэ IэпыIэгъур атырагощэщт. Мы лъэныкъомкIэ Iофхэр зэрэкIорэм Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ КъумпIыл Мурат гъунэ лъефы», — къыIуагъ Наталья Широковам.
Псыкъиуным ыпкъ къикIыкIэ уащыпсэужьын умылъэкIынэу алъытэгъэ унэхэм арысыгъэхэм сертификатхэр ятыгъэнхэм пае документхэр агъэхьазырыгъэх ыкIи Урысые Федерацием и МЧС ахэр рахьылIагъэх. Республикэм идамбэхэу, илъэмыджхэу, игъогухэу зэщыкъуагъэхэр зыпкъ игъэуцожьыгъэнхэм пае сомэ миллиони 117-рэ къыIэкIэхьанэу джыри Адыгеир мэгугъэ.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы: жъоныгъуакIэм и 25-м къыщегъэжьагъэу и 29-м нэс республикэм ощхышхохэр къызыщещхым, псыхъохэу Лабэ, Щэхъураджэ, Фарзэ, Псынэф лъэшэу зыкъаIэтыгъагъ. Адыгэ Республикэм ипсэупIэ 27-мэ, унэ 780-м ехъумэ, хэпIэ 908-мэ псыр къакIэогъагъ. ЧIыопс тхьамыкIагъом унэ-коммунальнэ хъызмэтымрэ энергетикэмрэ япсэолъи 4-мэ, лэжьэкIупIэ гектари 10-м ехъумэ зэрар арахыгъагъ. Республикэ бюджетым къыхагъэкIыгъэ сомэ мини 10 зырыз зэрар зыхьыгъэхэм аратыгъагъ.


Партиеу «Единэ Россием» и Зэфэсэу щыIэщтым 2021-рэ илъэсым Къэралыгъо Думэм щыкIощт хэдзынхэм языфэгъэхьазырын зэраублэрэм ыкIи хэдзынхэу щыIагъэхэм якIэуххэм щатегущыIэщтых.Джащ фэдэу партийнэ институтхэр Зэфэсым щагъэкIэжьынхэу рахъухьэ. Ащ фэгъэхьыгъэу партиеу «Единэ Россием» и Генеральнэ совет исекретарэу Андрей Турчак партием и Генеральнэ совет и Президиум изэхэсыгъо къыщиIуагъ.
«2019-рэ илъэсымкIэ гухэлъэу тиIэхэм сакъытегущыIэзэ хэзгъэунэфыкIы сшIоигъу хэдзынхэу щыIагъэхэм якIэуххэм Зэфэсым тызэращытегущыIэщтыр, партийнэ институтхэр зэрэдгъэкIэжьыщтхэр, 2021-рэ илъэсым хэдзын Iофтхьабзэу щыIэщтхэм языфэгъэхьазырын зэрэтыублэщтыр», — къыIуагъ ащ.
Андрей Турчак къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, партиеу «Единэ Россием» мыгъэ фэдэу 2020-рэ илъэсми Iофышхохэр зэрихьащтых.
«Къихьащт илъэсым шъолъыр 48-мэ хэдзын 74-рэ ащыкIощт. Губернатор 14, хэбзэгъэуцу зэIукIэ 11, къэлэ думэ 24-рэ хадзыщтых, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм Iоф ащызышIэщт депутатхэм яхэдзынкIэ Iофтхьэбзэ 24-рэ зэрахьащт. ПсынкIэу тызекIон фае, гъэхъагъэу тиIэхэм такъыщыуцу хъущтэп. Пшъэрылъэу къытфашIыгъэхэр тегугъузэ дгъэцэкIэнхэ фае», — къыIуагъ ащ.
Партиеу «Единэ Россием» хэдзынхэмкIэ и Гупчэ комиссие къызэритыгъэмкIэ, Iоныгъом и 8-м хэдзын Iофтхьэбзэ 6419-рэ аухыгъ. Ащ хэхьэх зы мандат зиIэ хэдзыпIэ койхэмкIэ Къэралыгъо Думэм идепутатхэм яхэдзынкIэ Iофтхьэбзи 4-р; шъолъырхэм япащэхэм яхэдзынкIэ Iофтхьэбзэ 19-р; регион хэбзэгъэуцу зэIукIэхэм ядепутатхэм яхэдзынкIэ Iофтхьэбзэ 13-р къэлэ думэхэм ядепутатхэм яхэдзынкIэ Iофтхьэбзэ 22-р; мэрхэм яхэдзынкIэ Iофтхьэбзи 3-р. Ащ нэмыкIэу Урысые Федерацием ишъолъыр 83-мэ чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм ахагъэхьащтхэмкIэ хэдзын 6275-рэ ащыкIуагъ.


КIэугъоекIо апшъэрэ еджапIэхэм я Ассоциацие изэхэсыгъо тыгъуасэ Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым щыкIуагъ.
Ащ хэлэжьагъ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ министрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэу ТхьакIущынэ Мурат, АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистрэу КIэрэщэ Анзаур, АР-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иминистрэу Мэрэтыкъо Рустем, нэмыкIхэри.
Iофтхьабзэм къекIолIагъэх апшъэрэ еджапIэхэу Ассоциацием хэтхэм ялIыкIохэр. Субъект 15-мэ къарыкIыгъэ купхэр Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым щызэIукIагъэх. Пятигорскэ, Нижегородскэ, нэмыкI къалэхэм ялIыкIохэр зэхэсыгъом къыщызэрэугъоигъэх, кIэугъоекIо технологиехэм атегущыIагъэх, уахътэм къыздихьыгъэ зэхъокIыныгъэхэм яджэуапхэр зэрагъэфагъэх.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ыцIэкIэ ТхьакIущынэ Мурат зэхахьэм къекIолIагъэхэм шIуфэс къарихыгъ. Непэ зытегущыIэщтхэ упчIэм республикэмкIэ мэхьанэшхо зэриIэр ащ игущыIэ къыщыхигъэщыгъ.
— «КIэугъоекIо правительств» зыфиIорэ проектыр республикэм щыгъэцэкIагъэ хъуным мэхьанэшхо етэты. Проектыр апэу зыщагъэцэкIэнэу зыщырагъэжьэгъэ шъолъырхэм Адыгеир ащыщ. Ащ пшъэрылъ шъхьаIэу иIэр къэралыгъо гъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэм яIофшIэн шIуагъэ къытэу зэхэщэгъэныр, ащ пэIухьэрэ уахътэр нахь макIэ шIыгъэныр арых, — къыIуагъ ащ. — Егъэджэн гупчэу «IофшIэнхэм яфабрик» зыфиIорэр Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым щагъэпсыгъ. Ащ специалистхэр щырагъаджэх. КIэугъоекIо апшъэрэ еджапIэхэм я Ассоциацие Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым пэщэныгъэ зэрэщиIыгъыр тигуапэ. ТапэкIэ мы лъэныкъомкIэ гъэхъэгъэшIухэр тшIынхэр пшъэрылъ шъхьаIэу зыфэдгъэуцужьырэмэ ащыщ.
«КIэугъоекIо правительств» зыфиIорэ проектым икураторэу Владимир Арженцовыр кIэугъоекIо производствэм шъолъырым нахь зыщегъэушъомбгъугъэным къытегущыIагъ. Адыгеим зэхэсыгъор зэрэщырекIокIырэр игъоу елъытэ, сыда пIомэ тишъолъыр «КIэугъоекIо кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ», «КIэугъоекIо гурыт еджапIэ», «КIэугъоекIо апшъэрэ еджапIэ» щагъэпсыгъэх. «IофшIэнхэм яфабрикэу» Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым къыщызэIуахыгъэм «кIэугъоекIо правительств» зыфиIорэ проектым хэлэжьэщт специалистхэр щырагъэджагъэх.
Тэрэзэу зымылъэгъурэ ыкIи зэхэзымыхырэ кIэлэцIыкIухэр зыщеджэхэрэ республикэ интернатым ыпэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ апшъэрэ еджапIэм Iоф дишIэнэу ригъэжьагъ. Ащ мэхьанэшхо зэриIэр зэхэсыгъом къыщыхагъэщыгъ. Зыныбжь икъугъэ цIыфхэм ашIэрэ IофшIэныр ыпэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ кIэлэцIыкIухэм зэрифэшъуашэу агъэцэкIэным фэбгъэсэнхэм шIогъэшхо къыкIэкIощт. Сабыйхэм щыIэныгъэм чIыпIэ гъэнэфагъэ зэрэщаубытыщтыр, тапэкIэ сэнэхьат къызIэкIагъэхьан, ащ рылэжьэнхэ амал яIэ зэрэхъущтыр Iофтхьабзэм къыщаIуагъ.
КIэугъоекIо гупшысэныр Адыгеим щыгъэпсыгъэным къытегущыIагъ «КIэугъоекIо правительств» зыфиIорэ проектым ипащэу Хъоткъо Саниет. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм къыщегъэжьагъэу яIофшIэн зэхащэнэу рагъэжьагъ. Сабыйхэм яцIыкIугъом къыщыублагъэу, джэгун шъуашэм тетэу, кIэугъоекIо гупшысэныр ахалъхьэ. Ащ щарагъэшIагъэр гурыт еджапIэм щагъэпытэ, кIэугъоекIо технологиехэр еджапIэм хагъахьэх. IофшIэныр апшъэрэ еджапIэм щылъагъэкIуатэ.
Гъонэжьыкъо Сэтэнай.
Сурэтхэр Артур Лаутеншлегер тырихыгъэх.


2020-рэ илъэс бюджетыр ыкIи 2021 — 2022-рэ илъэсхэмкIэ агъэнэфагъэхэр ары зыфэгъэхьыгъагъэр АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм бюджет-финанс, хэбзэIахь ыкIи экономикэ политикэмкIэ, предпринимательствэмкIэ, IэкIыб зэпхыныгъэхэмкIэ икомитет зэхэсыгъоу иIагъэр. Ащ фэгъэхьыгъэ хэбзэгъэуцугъэм ипроект тегущыIэнхэу къыхэзылъхьагъэр АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.
Комитетым ипащэу Iэщэ Мухьамэд зэхэсыгъор зэрищагъ. Республикэм ифинанс тхылъ шъхьаIэ фэгъэхьыгъэ законопроектым «публичнэ едэIунхэм» зэращытегущыIагъэхэр, ведомствэ зэфэшъхьафхэу хэплъэнхэ фаехэри къызэрэзэпичыгъэхэр ащ ипэублэ псалъэ къыщыхигъэщыгъ.
АР-м финансхэмкIэ иминистрэу Долэ Долэтбый къызэриIуагъэмкIэ, 2020-рэ илъэс бюджетыр хахъохэмкIэ сомэ миллиард 22-рэ миллион 505-м ехъущт. Ащ щыщэу хэбзэIахьхэмрэ мыхэбзэIахьхэмрэ сомэ миллиард 11-рэ миллион 230-м ехъущтых, зымыгъэзэжьын ахъщэу къыхэлъхьагъэ хъущтыр сомэ миллиард 11-рэ миллион 271-м ехъущт. Хъарджхэр сомэ миллиард 23-рэ миллион 612-рэ зэрэхъущтхэр. АР-м иминистрэхэм я Кабинет иIэпэчIэгъэнэ фонд сомэ миллиони 100-у агъэнэфагъ.
Бюджетым фэгъэхьыгъэ законопроектым гъэтэрэзыжьынитф фашIынэу мы зэхэсыгъом щытегущыIагъэх. Сомэ миллион 322-рэ мин 946-кIэ 2020-рэ илъэс бюджетыр нахьыбэ шIыгъэным зыр фэгъэхьыгъ. ФинансхэмкIэ министрэм къызэриIуагъэмкIэ, спиртым, санэм, санэ зыхэт шъонхэм, чIыдагъэм апае акцизхэм къакIакIорэр, организациехэм мылъкум пае къатырэ хэбзэIахьхэр ары ар къызыхэкIыщтыр.
Дотациеу республикэм къыфэкIощтыр сомэ миллион 347-рэ мин 84-м ехъукIэ нахьыбэ хъущт. Ащ къыхэхыгъэ мылъку физкультурэмрэ спортымрэ язегъэушъомбгъун фэгъэхьыгъэ къэралыгъо программэм къыдыхэлъытагъэу къихьащт илъэсым псэуалъэхэу ашIыщтхэм апэIуагъэхьащт. Гъэтэрэзыжьыным къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, Адыгэкъалэ ащ пае сомэ миллион 40-м ехъу фатIупщыщт, Кощхьэблэ районым — миллион 17-рэ мини 174-рэ ыкIи Шэуджэн районым — миллион 20-м ехъу афагъэкIощт.
Гъэтэрэзыжьынхэм комитетым хэтхэр затегущыIэхэм ыуж адырагъэштагъ.
Джащ фэдэу мы зэхэсыгъом шIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ АР-м и ЧIыпIэ фонд 2020-мкIэ ибюджет ыкIи 2021 — 2022-рэ илъэсхэмкIэ агъэнэфагъэхэм афэгъэхьыгъэ законопроектми щытегущыIагъэх. Ащ къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, къихьащт илъэсым сомэ миллиарди 5-рэ миллион 660-м ехъу фондым ибюджет зэрэхъущтыр.
ХЪУТ Нэфсэт.


Ушэтынхэр атых

БзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипчыхьэ еджапIэ щеджэхэрэм ушэтынхэр атых.
Мыгъэ зэкIэмкIи учреждением епхыгъэ пчыхьэ еджапIэм, ащ икъутамэ ыкIи консультационнэ чIыпIэм хьапсым чIэс нэбгыри 146-рэ ащеджагъ. Хьапсым чIэсхэм ушэтынхэр зэратыщт шIыкIэр ежьхэм къыхахын алъэкIынэу еджапIэм ащ фэдэ амал ареты. ЗэкIэми зэдырагъаштэу къэралыгъо ушэтын шIыкIэр къыхахыгъ.
ЗэикI къэралыгъо ушэтыным пэблагъэу щыт тхыгъэ шIыкIэр къызыфагъэфедэ. Ушэтын IофшIэнхэр анахь оценкэ инэу къызэралъытэрэр балли 5. Я 12-рэ классыр къэзыухыгъэхэм, мыгъэ ахэр нэбгыри 3 мэхъух, хьисапымкIэ ыкIи урысыбзэмкIэ шIокI зимыIэ ушэтынхэр атых.
Я 9-рэ классымкIэ программэм феджагъэу ушэтынхэр ытын фитыныгъэ зэратыгъэр зы нэбгырэ ныIэп. Ащ мыгъэ предметиплIымкIэ ушэтынхэр ытыщтых.
КъэIогъэн фае, егъэджэн IофшIэныр агъэцэкIэнымкIэ лицензие иIэу бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь зыщарагъэхьыгъэ республикэ учреждением епхыгъэу гъэсэныгъэ зыщызэрагъэгъотырэ пчыхьэ еджапIэм, ащ икъутамэ ыкIи зы консультационнэ чIыпIэм Iоф ашIэ.
Урысые хэбзэгъэуцугъэм къызэригъэнафэрэмкIэ, зыныбжь илъэс 30-м нэмысыгъэхэм бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь зыщарагъэхьырэ учреждениехэм шIокI имыIэу гъэсэныгъэ щызэрагъэгъотын фае. Зыныбжь илъэс 30-м ехъугъэхэм, ащ нэмыкIэу апэрэ ыкIи ятIонэрэ купым хэхьэрэ сэкъатныгъэ зиIэхэм уголовнэ-гъэцэкIэкIо кодексым къызэрэдилъытэу яшIоигъоныгъэкIэ гъэсэныгъэ зэрагъэгъотын алъэкIыщт.
БзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипресс-къулыкъу


Вьтм сдш лдт ол. Мьтьаолучоташграг. МОртргорогирвлоутиволтуц.
Вьтм сдш лдт ол. Мьтьаолучоташграг. МОртргорогирвлоутиволтуц.
ТИКЪАЛ
Ти Мыекъуапэ къэлэ дах. Ар урам зэнк1абзэхэмк1э зэтеутыгъэ. Ахэмэ чъыг сатыр дахэхэр атетых. Тыдэ уплъагъэми урамхэр къабзэх. Мыекъуапэ икъыблэ лъэныкъок1э псыхъоу Шъхьэгуащэ речъэк1ы. Псыхъом ык1ыбк1э мэз 1ужъу зытет къушъхьэ лъагэхэр къалэм къышъхьарэплъэх. Зы бгъумк1э бгы лъагэр къалэм рек1ок1ы, адрэбгъумк1э ч1ыгур зэныбжь. А ч1ыгу зэныбжьым унак1эхэр бэу зэтетхэу щаш1ых.
Заводхэр, фабрикхэр, еджап1э зэфэшъхьафхэр тикъалэ дэтых.
Мыекъуапэ пчэгу дахэхэр и1эх. Ахэр чъыг бырэбэ дахэхэм къагъэк1эрак1эх. Ахэмэ ц1ыфыбэмэ защагъэпсэфы, к1элэц1ык1ухэм къащачъахьыныр як1ас. Мыекъуапэ дэсхэм якъалэ аш1одах, ш1у алъэгъу, рэгушхох, агъэдэхэным ренэу пылъых.
Адыгэ Республикэу тызэрысыр къэралыгъо рэхьат. Ар республикэ ныбжьык1эу щыт. Ау щытми ибыракъи, игерби, игимни, иконституции и1э хъугъэх. Тиреспубликэ къэралыгъуабзэхэу т1у щагъэфеэдхэрэр - урысыбзэмрэ адыгабзэмрэ. Ахэмэ фитныгъэу я1эхэр зэфэдэх. Адыгеир бай, к1оч1эшху. Анахьэу къэзыгъэбаирэр ч1ыгоу, мэзэу, лэжьыгъэу, былымэу и1эхэмэ анэмык1эу ц1ыф лъэпкъ зэфэшъхьафэу исхэмэ зэкъошныгъэу, зэзэгъыныгъэу азыфагу илъыр, а1э зэк1эдзагъэу, зэдэ1ужьхэу зэрэпсэухэрэр ары. Мыщ адыгэхэри, урысхэри, украинцэхэри, белорусхэри, армянхэри, нэгъойхэри, грекхэри, болгархэри, грузинхэри, узбекхэри, корейцэхэри, азербайджанхэри, ащ анэмык1хэри щэпсэух. Ахэр бзэ зэфэшъхьафыхэмк1э мэгущы1эхэми, шэнзек1ок1э зэфэшъхьафхэр я1эхэми, якультурэхэмк1э зэтек1ыхэми, зэрэлъытэх, зэдэ1ужьых, зэдаштэу 1оф зэдаш1э. Ащ уегъэгушхо ык1и уегъэгуш1о.
Тиреспубликэ ис ц1ыфхэр зэк1э зыфаехэр псаунхэу, лэжьэнхэу еджэнхэу, мамыр уашъом къыгъэгъунэхэу, ясабыйхэр ап1унэу, гъогу тэрэз тырагъэхьанэу амал я1э зэпытынэу ары. Ащк1э к1эщак1оу афэхъурэр зэкъошныгъэр, зэдэ1ужьыныр арыхэшъ, ахэр зэрагъэпытэным алъэк1 къэмынэу фэбанэх. Мамырныгъэр, зэкъошныгъэр агъэпытэнымк1э Адыгеим ис народхэми, ащ апэ итхэу республикэр зэзыщэхэрэми къадэхъурэри мак1эп. Дэеп ащ фэдэ хэгъэгум уисыныр, ущыпсэуныр.
Тикъуаджэ чылэшхоп, ау лэжьак1оу дэсхэр зэдэ1ужьхэу, 1офш1эныр ш1у алъэгъоу щыт. Ар псыхъоу Мартэ исэмэгубгъу лъэныкъо 1утэкъуагъэу щыс. Игубгъэмэ уарыхьэмэ, ядэхагъэ, лэжьыгъэу къащык1ырэмэ укъагъэгуш1о. Мартэ адырабгъук1э мэз гъэк1ыгъэ дахэу 1улъэшъуагъэм жьы къабзэу шъхьарытым зэхапш1эу укъегъатхъэ, нахьыбэрэ ухэты пш1оигъу.
Тикъуаджэ лэжьак1оудахэк1э ыц1э аригъа1оудэсыр мак1эп. Ахэр трактористых, былымахъох, шоферых, комбайнерых, чэмыщых, тутыныш1эх. Ащ ягъусэх гъэсэныгъэ, сэнэхьат зэфэшъхьафхэр я1эхэу къуаджэм идахэ языгъа1охэу ч1ып1э зэфэшъхьафхэм ащылажьэхэрэри. Ахэри шэмбэтым, ухьаумафэм къэк1уагъэхэу чылэм иурамымэ защыплъэгъук1э, уагъэгушхо, уагъэгуш1о. Хэта икъуаджэу къыздэк1ыгъэр ш1у зымылъэгъурэр, иц1ык1угъо - иныбжьык1эгъу зыщык1уагъэр ш1ук1э зыгу къэмык1ырэр, ар зынэгу к1эмыт зэпытыр, игуш1уагъуи инэшхъэигъи дэзымыгощырэр.
Адыгэхэр анахь лъэпкъыжъхэу Кавказым исмэ ащыщых. Дунаим ахэр зэрэщаш1эхэрэр черкес. Ежьхэр адыгэк1э зэджэжьыгъэх. Кавказым ич1ып1э дахэхэм ащэпсэух.
Сыд фэда яч1ыгухэр? Ахэр Кавказ къужъхьэтхым итемыр лъэныкъок1э къыщырагъажьэшъ, псыхъоу Пшызэ пэ1улъэшъогъэ гъэбэжъулъэ ч1ып1эмэ анэсы. Непэ Адыгеем ич1ыгу инахьыбэр псыхъохэу Пшызэрэ Лабэрэ азыфагу илъ. Республикэм икъушъхьэхэр къыблэмк1э къик1ыхэу къок1ыпэм загъазэ, шыгуфхэу къэлъагъох къушъхьэхэу Шъэс, Ошъутен, Фыщт, Шыгугъушъ, Псышхъо. Ахэр зэготхэу дахэу рек1ок1ых. А къушъхьэхэмэ ялъэгагъэ метрэ минит1у-минищым ехъу.
Мэзэу, чъыг дахэхэу Кавказ къушъхьэхэм къатек1эхэрэм мэ1эш1ур къапехы, чъыгэу ащ хэтхэм узыфае псэуалъэхэр ахэпш1ык1ын плъэк1ыщт. Ч1ыох шъолъырымэ къащэк1ых къумбылхэр, к1аехэр, тфэйхэр, ланчъэхэр, псэйхэр.
Кавказым ипсыхъо анахь инмэ ащыщ Пшызэ. Ащ къухьэхэр щэзек1ох. Псыхъохэу Шъхьэгуащэ, Лабэ, Пщыщэ, Псэкъупсэ, Фэдз, Фарзэ япсы лъакъохэр Кавказ къушъхьэхэм яанахь лъэгап1эхэм ателъ мылыжъхэм къащежьэх, Адыгеим игъэбэжъулъэ ч1ыгумэ къарэчъэх.
Ущыпсэунк1э ч1ып1э дахэу, гъэбэжъулъэу зэрэщытыр арэу къыч1эк1ын, Адыгэ Республикэр псэуп1эк1э къыхэзыхырэм ыгу пымык1ыжьэу егъэш1эрэу къызк1инэрэр.
Тэ Кавказ тыщэпсэу. Тимэзхэр иных, шхъуант1эх, къушъхьэхэр лъагэх, ашыгу осыр тизыбз. Къушъхьэхэм къячъэхы псыхъохэр. Мэз гъэхъунэхэм уцыр арыз.
Ау анахьэу тэ тызэрыгушхорэр тизаповедник ары. Тизаповедник ч1ып1эшхо еубыты. Заповедникым инахьыбэр мэзы. Мэзым хэтых чъыг ин дэдэхэр. Елкэ чъыг лъэпкъэу пихтак1э заджэхэрэм метрэ шъэныкъо федиз ялъэгагъ. Ахэмэ илъэс шъитфым ехъу зыныбжьыхэри ахэтых. Ч1ып1э пэпчъ итеплъэ зэфэдэп. Мэзым хэтых чъыгаехэр, шхъомчхэр, мые ык1и къужъ чъыг зэфэшъхьафхэр.
Заповедникым игубгъохэм уц зэфэшъхьафхэр арытых. Гъэмафэрэ уцым къэгъагъэ зэфэшъхьафхэр къапэк1эх. Губгъор дэхэ дэдэ мэхъу. Заповедникым имэз хэсых къохэр, мышъэхэр, шъыхьэхэр, пчэнхэр, баджэхэр, тхьак1умк1ыхьэхэр, нэмык1 псэушъхьэхэри. Мэзэу ти1эхэм бзыу зэфэшъхьафыбэхэри ахэсых.
Ащ фэдэ заповедникэу тикъэралыгъо пш1ык1ут1у ит.
Дунаеу тыкъэзыуцухьэрэм икъэухъумэн зы 1ахьэу хахьэх заповедникхэри. Джары ахэр къызык1агъэгъунэхэрэр.
Заповедникым икъэухъумэн пылъых географхэр, ботаникхэр, зоологхэр, шак1охэр ык1и нэмык1ыбэхэр.
Дунаеу тыкъэзыуцухьэрэр ш1эх дэдэу зэщыбгъэкъон плъэк1ыщт. Уфэмысакъэу ар зэщыбгъакъомэ, зэк1э джы дахэ т1оу тлъэгъурэ мэзхэр, къушъхьэхэр, псыхъохэр, уцхэр к1одыщтых, сыда п1омэ ахэр зэк1э зэпхыгъэх.
А бжыхьэр бжыхьэ ш1эгъуагъ... Мыекъопэ лъэныкъо ащ фэдэ бжыхьэхэр щымак1эп, ау мыр джы нэсы сщыгъупшэжьырэп... Чэщырэ чъы1этэгъэ хьазырыгъ, пиджак п1онэк1ыр мэк1а1оу, ау тыгъэр къызэрэкъок1эу фабэри къытеощтыгъэ. Тхьэмэфит1ум къазфагу зэ къещхыгъэп, загъорэ къыхидзыщтыгъэ ны1эп.
Паркым ук1оу узеплъык1э, тыгъамэр къиоу к1эишхом уеплъэ... Псыри псыжьэп, ари угу къео, ау узыплъа1ок1э, пщагъом хэт къушъхьэхэр, ащ атет мэзхэр олъэгъу, загъорэ, пчэдыжьыпэрэ чыжьэу-чыжьэу щы1э къушъхьэхэри къэблагъэх - джарэу бжыхьэжьыр къабзэ къэхъу, гъэ сапэр зытетык1э.
Джащ фэдэ бжыхьэ фабэм хэпхыжьырэр ары узыгъэфабэу къэк1орэ гъатхэ нэс угу ибгъэлъыщтыр. Ащ фэдэ гухэлъ си1эу, Мыекъуапэ сыдэк1и мэзым сык1уагъ, псыхъо ц1ык1оу к1эим рычъэрэм сыкъеплъыгъ.
АНДЫРХЪОЕ ХЪУСЕН
Андырхъое Хъусен иц1ык1угъом шегъэжьагъэу шъхьэк1эфэшхо хэлъэу зек1ощтыгъэ. Хъупхъэу, чанэу, нэутхэу 1офхэм ахэлажьэщтыгъэ.
Хъусен литературэр ш1у ылъэгъущтыгъэ, тхылъыбэмэ яджэщтыгъэ. Пшысэхэм, орэдыжъхэм ядэ1уныр, зэхихыгъэхэр 1упк1эу иныбджэгъухэм къафи1отэжьыныр ик1эсагъ. Къы1отэжьы зыхъук1э ежь къыугупшысыгъэу хэгъэхъо гъэш1эгъонхэр пшысэхэм афиш1ыщтыгъэ. Псыхъом, чъыгым, жъуагъохэм, бзыухэм, нэмык1ырэ пкъыгъохэм афэгъахьыгъэу хъугъэ-ш1эгъэ зэфэшъхьафхэм яхьыл1агъэу стиххэр ыусыщтыгъэх. Школ ублап1эм щеджэзэ стих тхыныр ригъажьи, зэпымыоу 1оф зыдиш1эжьызэ усэным икъолайхэр къызы1эк1игъэхьагъэх, поэт гъэнэфагъэ хъугъэ.
Тихэгъэгу ш1улъэгъу инэу фыри1эр, ар къыухъумэным сыдигъок1и зэрэфэхьазырыр истиххэм Хъусен къащи1ощтыгъэ. Заор къызежьэм ар пыим ебэнынэу к1уагъэ. Фашистмэ ар гъэрэу аубытынэ укъызаухъурэим, гранатхэр къыгъаохи ежьыри хэк1одагъ, фашистхэри зыдихьыжьыгъэх.
Л1ыгъэу зэрихьагъэм пае Андрыхъое Хъусен Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ щытхъуц1эр къыфагъэшъошагъ.
Автор: Татлок Марзет Абубочировна
Дата: 01.12.2018
Номер свидетельства: 488435
* Свидетельство о публикации выдается БЕСПЛАТНО, СРАЗУ же после добавления Вами Вашей работы на сайт


Адыгеим иэкономикэ ихэхъоныгъэ иIофыгъохэм атегущыIагъэх Адыгеим иэкономикэ ихэхъоныгъэ иIофыгъохэм атегущыIагъэх
Патрушевым зэIукIэгъу дыриIагъ.
Лъэныкъохэр зытегущыIагъэхэр республикэм иэкономикэ ихэхъоныгъэ епхыгъэ Iофыгъохэр, мэкъумэщ-къыдэгъэкIыжьын лъэныкъомкIэ инвестиционнэ проектыкIэхэр гъэцэкIагъэ зэрэщыхъущтхэр, предпринимательствэ цIыкIум IэпыIэгъоу ратыщтыр ыкIи цIыфхэм банк фэIо-фашIэхэр нахь псынкIэу афызэшIохыгъэнхэр арых.
ЗэIукIэгъум зэрэщыхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, Россельхозбанкыр мэкъумэщ-къыдэгъэкIыжьын комплексым ыкIи республикэм иэкономикэ инэмыкI лъэныкъо пэрытхэм ячIыфэт шъхьаIэу щыт. Банкым иIэпыIэгъу хэлъэу Адыгеим имэкъумэщ хъызмэтшIэпIэ инхэм хэхъоныгъэ ашIы, джащ фэдэу фермер хъызмэтшIапIэхэми нахь заушъомбгъу — илъэсэу икIыгъэм республикэм иагробизнес чIыфэу сомэ миллиарди 4 фэдиз IэкIигъэхьагъ. Россельхозбанкым республикэм щызэшIуахырэ IофшIэнхэм апэIуагъэхьэрэ мылъкум ипроценти 100 фэдиз еубыты.
Россельхозбанкым икъутамэ республикэм Iоф зыщишIэрэ уахътэм къыкIоцI Адыгеим иэкономикэ сомэ миллиард 37,4-рэ IэпыIэгъоу ритыгъ, ащ щыщэу сомэ миллиард 34-р Адыгеим имэкъумэщ-къыдэгъэкIыжьын лъэныкъо ихэхъоныгъэ хилъхьагъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу
Источник: Газета Адыгэ Макъ


Машинэ 25-рэ фэдиз зыхэфэгъэ гъогу хъугъэ-шIэгъэ ин тыгъуасэ республикэм къыщыхъугъ. Гъогушхоу М4 «Дон» зыфиIорэм, Адыгэкъалэ пэмычыжьэу, пчэдыжьым сыхьатыр 7 — 8-м ыныкъокIэ хэхьагъэу ар къытехъухьагъ ыкIи нэбгыритIумэ ящыIэныгъэ зыдихьыгъ, шъобжхэр зытещагъэ хъугъэхэр нэбгыри 10.
ПэшIорыгъэшъэу зэрагъэунэфыгъэмкIэ, ащ фэдиз машинэр зыхэфэгъэ зэутэкIыр къызхэкIыгъэр пщагъоу ыкIи гъогур Iумылэу зэрэщытыгъэр ары, ау гъогурыкIоныр щынэгъончъэным пылъ шапхъэхэри икъоу амыгъэцэкIагъэхэуи енэгуех.
ОшIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ АР-м икъулыкъу къызэритырэмкIэ, шъобж зытещэгъэ нэбгыри 4-р Адыгэкъалэ ыкIи Краснодар адэт сымэджэщхэм анагъэсыгъэх. 6-мэ япсауныгъэ изытет зауплъэкIухэ нэуж ядэжь атIупщыжьыгъэх. ЗищыIэныгъэ зэпыугъитIумэ языр (1966-рэ илъэсым къэхъугъэр) хъугъэ-шIагъэм щыхэкIодагъ, зым (1996-рэ илъэсым къэхъугъэ кIалэм) Адыгэкъалэ исымэджэщ ыпсэ щитыгъ. Зы бзылъфыгъэр санавиациемкIэ Краснодар нагъэсыгъ.
ОшIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ УФ-м и Министерствэ Адыгэ РеспубликэмкIэ игъэIорышIэпIэ ШъхьаIэ «ОшIэ-дэмышIэ Iоф» зыфиIорэ къулыкъу хьыкIэм техьагъ, Оперативнэ штабым иIофшIэн лъэтемытэу ригъэжьагъ, психологхэри чIыпIэм къыращэлIэгъагъэх. Адыгэкъалэ иадминистрацие тхьамыкIагъо хэфэгъэ цIыфхэм зызщагъэфэбэн алъэкIыщт чIыпIэ афыхихыгъ, ахэм шхын стыр аIэкIагъэхьагъ.
Гъогум щынэгъончъэу щызекIонхэм пае гъогу-патруль къулыкъум икупхэм гъэлъэшыгъэу Iоф ашIэ. Гъогур зэпагъэIыгъэп, ау ушъагъэу бэрэ къыхэкIы.
Ом изытет зыщыдэим анахьэу сакъыныгъэ къызхагъэфэнымкIэ цIыфхэм ахэр къяджэх.
Сурэтхэр ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ УФ-м и Министерствэ Адыгэ РеспубликэмкIэ игъэIорышIэпIэ ШъхьаIэ ыкIи хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ АР-м и Министерствэ япресс-къулыкъухэм тырахыгъэх.


Дзэ къулыкъур
Дзэ къулыкъур, IофшIэн зэфэшъхьафхэр — бэ пэкIэкIыгъэр Нэгумэ Шорэм. Ау сыд зешIи, школ къызэIуихынышъ еджэныгъэ-гъэсэныгъэм игъогу илъэпкъ зэрэтыригъэуцоным игугъэ ин ышъхьэ икIэу къыхэкIыгъэп.
Ар алъапс адыгэ алфавитэу зэхигъэуцуа-гъэм, «Начальные правила адыгейской грамматики», «Черкесские предания», «История адыгейского народа» зыфиIорэ тхыгъэшхохэу Нэгумэм ышIыгъэхэм. Ау иморадхэр къыдэхъуныр Нэгумэм инасыпы къыхьыгъэп. Итхыгъэхэр ыIыгъэу Петербургы Академием кIуагъэу зыми джыри IукIэгъу имыфагъэу сымэджэ хьылъэ хъугъэ, июным и 10-м (22-м) 1844-рэ илъэсым Нэгумэр лIагъэ.


Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум щыIэгъэ Кавказ заом хэкIодагъэхэм афэгъэхьыгъэ шъыгъо-шIэжь Мафэр 2017-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 21-м Адыгеим щыхагъэунэфыкIыщт.
Мыекъуапэ культурэмкIэ икъэлэ парк дэжь сыхьатыр 17.00-м къыщырагъэжьэнышъ, цIыфхэр жъугъэу зэхэтхэу ЗыкIыныгъэмрэ ЗэгурыIоныгъэмрэ ясаугъэт дэжь къынэсыщтых.
Я ХIХ-рэ лIэшIэгъум щыIэгъэ Кавказ заом хэкIодагъэхэр агу къызыщагъэкIыжьырэ шъыгъо-шIэжь Мафэм фэгъэхьыгъэ митинг-реквиемыр Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо филармоние сыхьатыр 18.00-м щырагъэжьэщт.
Iофтхьабзэм шъухэлэжьэнэу шъукъе-тэгъэблагъэ.
ЗэхэщэкIо комитет


ГЪАНИШАШВИЛИ МИХАИЛ
ЗАОМРЭ ИГЪЭКОЩЫК1ЫМРЭ
Урысым Кавказыр ыштэн зырехъухьэм,
Адыгэм лъэубэкъур апэу тефагъ.
Бгыпэ бгъэжъ набгъор къызэрапхъыхьэ,
Зэо зэрапхъор къушъхьэм к1адзагъ.
Къарыу зэпэпшэп. Зэфэнчъэ онхэр.
Зэхэлъэдагъэх лъыпс псыхъо чъэрхэр,
Адыгэм ищэ къе1уатэ тхыдэр,
К1ыжьрэп адыгэ сэшхом пиупк1рэр.
Л1ыхъужъхэр маш1ом ижьыбгъэ хэфэх,
Мэш1уаем къуаджэхэр зэк1егъэстыхьэх,
Илъэсхэм илъэсхэр ыпэк1э афых,
Зэоныр зэонк1э зэтезэрэхьэ.
Л1ыхъужък1э пыижъым пэгъок1ми
Джыгытхэр мэфэхых, хэк1уадэх.
Зэпыу ямы1ахэу хьадэхэр уахътэм
Ик1ак1о псэхал1эу ч1еухъумэх.
Ык1эм мэш1уаем ш1ок1ыгъэхэр
Урысмэ рафыгъэх Ч1ыгужъым,
Псэоу къэнагъэ адыгэхэр
Рафых хык1э Осмэным.
Мы гъогури ахэм хьадэгъу афэхъугъ.
Хы Ш1уц1эр псэхэхэу къафыч1эк1ыгъ.
Пыим къык1эзрэ адыгэр тыдык1и
Л1эныгъэм ыфыгъ бгъу пстэук1и.
Къэнагъ ау адыгэр щэбзэщэ пхыгъэу.
Теубытагъ ошъогум яплъэгъу
Хымэхэс гупсэхэм. Лъагэ ягугъэхэр.
Ч1ыгужъым къэк1ожьы рафыгъэр.
Сэш1э, а уахътэр псынк1эу къэсыщт,
Тарихъым итхьапэхэр къыгъэнэфыщт,
Аслъаным ищырхэр къызэтехъощт,
Адыгэр ихэку щык1эжьыщт!
(Адыгабзэк1э зэзыдзэк1ыгъэр Л1ыпц1экъо Ларис)


Урысые Федерацием псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ унашъо зэришIыгъэмкIэ, инсульт, инфаркт хъугъэхэм, «острый коронарный синдром» зыфаIорэ узыр зиIэхэм, зыгу операцие ашIыгъэхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэр ыпкIэ хэмылъэу илъэсым къыкIоцI аратыщтых.
Ахэр, Iэзэгъу уцхэр, зыфэдэхэр министерствэм къыхихыгъэх. УФ-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иминистрэ игуадзэу Олег Салагай къызэриIорэмкIэ, а фэIо-фашIэр зэрагъэцэкIэщт шIыкIэр зэхафыгъах, ащ пэIухьащт мылъкури агъэнэфагъ.
ТызэрэщыгъуазэмкIэ, зигугъу къэтшIыгъэ узхэр къызэузыгъэхэм ящыкIэгъэщт Iэзэгъу уцхэр ыпкIэ хэмылъэу джынэс зэратыщтыгъэхэр сымэджэщхэм ачIэлъхэр арыгъэ. Джы амбулаториехэми ахэр аратыхэзэ ашIыщт.
Инфарктыр, инсультыр къызэузыгъэхэу, зыгу операцие ашIыгъэхэу ренэу врачхэр зылъыплъэнхэу щытхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэр аIэкIэгъэхьэгъэным иамалхэр министерствэм зызэрихьэхэрэр тIэкIу шIагъэ. Джы ар зэрашIыщт шIыкIэр къыхахыгъ.
ФедерациемкIэ Советым социальнэ политикэмкIэ и Комитет ипащэ иапэрэ гуадзэу Валерий Рязанскэм къызэрэхигъэщырэмкIэ, тапэкIэ «лекарственное страхование» зыфаIорэ шIыкIэм техьагъэмэ хъущт.
Мы Iофым епхыгъэу Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ непэ ышIэрэр, ащ зызэрэфигъэхьазырырэр къыIотэнэу гущыIэгъу тшIыгъэ Iэзэгъу уцхэр цIыфхэм ягъэгъотыгъэнымкIэ отделым ипащэу Т. Г. Полянскаям. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, федеральнэ гупчэм документхэр зэкIэ ыштагъэх, мылъкоу а Iофтхьабзэм игъэцэкIэн пэIухьащтыр федеральнэ бюджетым къыхагъэкIыщт. ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ узхэр зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу илъэсым къыкIоцI аратынэу щыт Iэзэгъу уцхэм я Перечень аухэсыгъ, ащ Iэзэгъу уц зэфэшъхьаф 23-рэ хэхьэ. Мы мафэхэм тиминистерствэ къелъытэ ащ фэдэ сымаджэу республикэм щыпсэухэрэм Iэзэгъу уцэу ящыкIагъэр зыфэдизыр, ахэр ягъэгъотыгъэнхэм пэIухьащт мылъкур.
— Мы программэм фэгъэхьыгъэ унашъор щылэ мазэм и 24-м УФ-м юстициемкIэ и Министерствэ щатхыгъ, мэзаем и 2-м къыщыублагъэу Iэзэгъу уцхэм я Перечень ухэсыгъэ хъугъэ, кIуачIэ иI, — еIо тигущыIэгъу. — Хэбзэгъэуцугъэм къызэрэдилъытэу, мы мазэм тиминистерствэ аукцион зэхищэщт, а Iэзэгъу уцхэр республикэм къэзыщэщтыр ащ къыщынэфэщт. ТиреспубликэкIэ а узхэр зиIэхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэр ыпкIэ хэмылъэу поликлиникэхэми къащаратэу заублэщтыр мэлылъфэгъур ары.
Мыщ дэжьым къыхэдгъэщы тшIоигъу: цIыфэу а узхэр къызэузыгъэхэм, зыгу операцие ашIыгъэхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэр ыпкIэ хэмылъэу илъэсырэ аратыщтых. БлэкIыгъэ илъэсхэм ахэм афэдэ сымаджэхэм ащыщэу инфаркт зиIагъэхэр арых ныIэп ыпкIэ хэмылъэу Iэзэгъу уцхэр илъэсныкъом къыкIоцI зэратыщтыгъэхэр. Инсульт зыпэкIэкIыгъэхэм ащ фэдэ фэгъэкIотэныгъэ яIагъэп. Джы зигугъу къэтшIыгъэ узхэр зыпэкIэкIыгъэхэр зэпхыгъэ IэзапIэхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэу врачхэм къагъэнэфагъэхэр ыпкIэ хэмылъэу илъэсырэ къащаратыщтых.
ЖакIэмыкъо Аминэт.


Урысые шъхьэихыгъэ проектэу «Цех драматургов» зыфиIорэм диштэу очнэ ыкIи заочнэ шIыкIэм тетэу рагъэкIокIыщт драматургическэ семинархэм ахэлажьэ зышIоигъохэм апае зэнэкъокъу зэхащэ.
Зэнэкъокъум хэлажьэ зышIоигъохэм ялъэIу тхылъхэр тыгъэгъазэм и 1-м къыщыублагъэу мэзаем и 1-м нэс аштэщтых. Ащ хэлэжьэн зылъэкIыщтхэр Урысыем щыщ тхэкIо ныбжьыкIэхэу илъэс 40-м зыныбжь нэмысыгъэхэр ары. УрысыбзэкIэ тхыгъэ пьесэхэу (инсценировкэхэр хэмытхэу) ыпэкIэ зыми щамыгъэуцугъэхэр ары зэнэкъокъум къырахьылIэнхэу щытхэр.
Жюрим Москварэ Московскэ хэкумрэ ащыщ авторхэм яIофшIэгъи 10, нэмыкI регионхэм ащыпсэухэрэм яеу IофшIэгъи 5 къахихыщт. ЗиIофшIагъэ къыхахыхэрэр очнэ ыкIи заочнэ шIыкIэм тетэу кIощт семинархэм ыпкIэ хэмылъэу ащеджэнхэ алъэкIыщт. Драматургхэу О. Михайловамрэ Е. Исаевамрэ семинархэр зэхащэхэзэ ашIыщт.
2020-рэ илъэсым гъэтхапэм и 1-м къыщегъэжьагъэу бжыхьэм нэс еджэнхэу кIощтых.
Анахь пьесэ дэгъоу къыхахыхэрэр М. Горькэм ыцIэкIэ щыт МХАТ-м щыкIощт фестивалым къыщагъэлъэгъощтых. Анахь пьесэ дэгъуи 3-мэ яавторхэм сомэ мин 800 грантэу аратыщт. Москва е нэмыкI шъолъырхэм ятеатрэхэм спектаклэр ащагъэуцунымкIэ ар къашъхьапэщт.
Проектым къыдилъытэрэ лъэныкъохэм ягъэцэкIэн фэгъэзагъэр Фондэу «Преображениер» ары, ащ деIэщтых президент грантхэмкIэ Фондыр, М. Горькэм ыцIэкIэ щыт МХАТ-р, ГИТИС-р, Ф. Волковым ыцIэкIэ щыт Урысые къэралыгъо академическэ театрэр.
Зэнэкъокъум фэгъэхьыгъэр зэкIэ сайтэу httр://сivitаs – drаmа.ru ижъугъотэщт.


Мы уахътэм кIэлэцIыкIу ибэ ыкIи зянэ-зятэхэр зышъхьарымытыжьхэ сабый 1501-рэ Адыгэ Республикэм щэпсэу, ахэм ащыщэу 1451-р (процент 97-р) апIунхэу унагъохэм аштагъэх.
74-р щыIэныгъэм чIыпIэ къин ригъэуцуагъэхэм ыкIи унэгъо зэгурымыIохэм къарыкIыгъэх.
АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ кIэлэцIыкIухэм ясоциальнэ-хэ-бзэ фитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ отделым ипащэу Уджыхъу Беллэ къызэриIуагъэмкIэ, зыныбжь имыкъугъэхэр къэзыгъэгъунэхэрэ ыкIи алъыплъэрэ къулыкъум иIофшIэн шъхьаIэхэм ащыщ къычIадзыжьыгъэхэ кIэлэцIыкIухэр зые-
хэм арагъэштэжьынхэр. Зэфэхьысыжьхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, 2019-рэ илъэсым иапэрэ илъэс плIанэ къычIадзыжьыгъэ сабый 23-рэ янэ-ятэхэм арагъэштэжьыгъ.
Джащ фэдэу мы уахътэм къыхиубытэу зянэ-зятэхэр зышъхьарымытыжь сабый 90-рэ Адыгэ Республикэм къыщыхагъэщыгъ, апIунэу кIэлэцIыкIуи 110-р унагъохэм аштагъ. 2018-рэ илъэсым нэмыкI шъолъырхэм къарыкIыхи, кIэлэцIыкIу 54-рэ Адыгэ Республикэм къэкIуагъ, ахэм ащыщэу кIэлэцIыкIу 30-р яунагъохэм ягъусэх.
— АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ ипшъэрылъхэм ахэхьэ кIэлэцIыкIу ибэхэр ыкIи зянэ-зятэхэр зышъхьащымытыжь кIэлэцIыкIухэм афэгъэхьыгъэ къэбархэр къэугъоигъэнхэр, — еIо Беллэ. — Къыхэгъэщыгъэн фае мы лъэныкъомкIэ министерствэм ыкIи чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын къулыкъухэм Iофышхо зэрашIагъэр. 2019-рэ илъэсым Iоныгъом и 1-м ехъулIэу муниципальнэ образованиехэу Красногвардейскэ, Теуцожь, Джэджэ районхэр ыкIи Адыгэкъалэ зыныбжь имыкъугъэхэр къэзыгъэгъунэрэ къулыкъум ибанк епхыгъэх. Мыхэм Iоф ащызышIэщтхэ специалистхэр зычIэсыщтхэр къызэIуахыгъэх, ящыкIэгъэщт техникэр ачIагъэуцуагъ. ЗэкIэ республикэм ирайонхэр мы шIыкIэм тырагъэхьащтых.
Гъэсэныгъэм, медицинэ фэIо-фашIэхэм, псэупIэм изэгъэгъотынкIэ, IофшIэным алъэныкъокIэ кIэлэцIыкIухэм ясоциальнэ фитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ къэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм афэдэу чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын къулыкъуми гарантие тедзэхэр арегъэгъотых.
Къэралыгъо программэу «Обеспечение доступным и комфортным жильем и коммунальными услугами» зыфиIоу 2014 — 2021-рэ илъэсхэм ателъытагъэр АР-м щагъэцакIэ. Ащ къыдыхэлъытагъ кIэлэцIыкIу ибэхэм ыкIи зянэ-зятэхэр зышъхьарымытыжьхэ кIэлэцIыкIухэм псэупIэ ягъэгъотыгъэныр. Мыщ фэдэ кIэлэцIыкIухэу псэупIэ къызтефэхэрэм яспискэ министерствэм зэхегъэуцо. 2019-рэ илъэсым бэдзэогъум 1-м ехъулIэу сабый ибэхэм ыкIи зянэ-зятэхэр зышъхьарымытыжьхэ кIэлэцIыкIухэм япчъагъэ нэбгырэ 1498-рэ мэхъу. Мы уахътэм къыхиубытэу псэупIэ зищыкIагъэу спискэм хэтыр нэбгырэ 612-рэ.
КIэлэцIыкIу ибэхэм псэупIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм пае 2018-рэ илъэсым фэдэу мыгъи хэушъхьафыкIыгъэ псэупIэ фондым щыщ мылъкоу сомэ миллиони 113-рэ фэдиз къафатIупщыгъ. Мы ахъщэмкIэ псэупIэ 85-рэ къащэфын гухэлъ яI. КIэлэцIыкIу ибэхэм япсэупIэ фитыныгъэхэр аукъуагъэхэу министерствэм къэбар къыIэкIэхьагъэп.
Ащ нэмыкIэу мы купым хахьэхэрэ кIэлэцIыкIухэу еджапIэр къэзыухыгъэхэм IофшIапIэ къафэгъотыгъэным фэшI хэушъхьафыкIыгъэ къулыкъу зэхащагъэу Iоф адашIэ. IофшIэн языгъэгъотхэрэм зэзэгъыныгъэхэр адашIых, IофшIэныр зэрэзэхэщагъэм, яIофшIэн фитыныгъэхэр амыукъонхэм алъэплъэх.
АР-м цIыфхэм IофшIэн ягъэгъотыгъэнымкIэ икъэралыгъо къулыкъу къызэритырэмкIэ, 2018-рэ илъэсым кIэлэцIыкIу ибэхэм ахахьэу нэбгырэ 92-мэ закъыфагъэзагъ, ахэм ащыщэу 36-мэ IофшIэпIэ чIыпIэхэр арагъэгъотыгъэх. 2019-рэ илъэсым бэдзэогъум и 1-м ехъулIэу нэбгырэ 27-мэ а къулыкъум зыфагъэзагъ, ахэм ащыщэу нэбгырэ 12-м IофшIапIэ къафагъотыгъ.
КIэлэцIыкIу ибэхэм гурыт ыкIи апшъэрэ еджапIэхэм ащеджэнхэмкIэ IэпыIэгъу афэхъугъэным иIофыгъохэм алъэныкъокIэ министерствэм учет ышIырэп, сыда пIомэ мы лъэныкъом къыхиубытэхэрэм сэнэхьат зэрагъэгъотынымкIэ фэгъэкIотэныгъэ яIэп.
АР-м сабый ибэхэр ыкIи зянэ-зятэхэр зышъхьарымытыжьхэ кIэлэцIыкIухэр зыщаIыгъхэ учреждениеу 3 ит. Ахэр: АР-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Къэралыгъо казеннэ учреждениеу «Адыгэ республикэ кIэлэцIыкIу унэр», «Зипсауныгъэ зэщыкъуагъэ кIэлэцIыкIухэм, сабый ибэхэм ыкIи зянэ-зятэхэр зышъхьарымытыжьхэ кIэлэцIыкIухэм апае еджэпIэ-интернатыр» ыкIи «АР-м и Къэралыгъо бюджет учреждениеу «Адэмые психоневрологическэ унэ-интернатыр». КIэлэцIыкIухэм ягушъхьэбаиныгъэ, яшIэныгъэхэм, яшIыкIэ-зекIуакIэхэм, яфизическэ ухьазырыныгъэхэм ахэгъэхъогъэнхэм афэшI учреждение пэпчъ Iоф макIэп щызэшIуахырэр. Унагъом нахь пэблагъэу кIэлэцIыкIухэр куп-купэу агощых, пIуныгъэ Iофтхьабзэхэр адызэрахьэх.
Уджыхъу Беллэ къызэриIуагъэмкIэ, 2019-рэ илъэсым, шышъхьэIум и 1-м ехъулIэу АР-м ит еджэпIэ-интернатым илъэси 9-м къыщегъэжьагъэу илъэс 18-м нэс зыныбжь кIэлэцIыкIу 20 фэдиз щеджэ. Сэнэхьатхэр зыщарагъэгъотырэ учреждениехэм еджэпIэ-интернатыр къэзыухыгъэ нэбгырэ 20, апшъэрэ гъэсэныгъэ зыщарагъэгъотхэрэ еджапIэхэм нэбгыри 8 ащеджэх. Интернатыр къэзыухыгъэхэ кIэлэцIыкIухэр янэплъэгъу рагъэкIыхэрэп. Зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэм макIох, ящыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэм защагъэгъуазэ, мылъкукIэ IэпыIэгъу афэхъух.
Ащ нэмыкIэу ахъщэ тыныр, IэпыIэгъур ыкIи фэгъэкIотэныр къаратынхэмкIэ, ашIокIодыгъэхэ документхэр афагъэпсыжьынхэмкIэ, IофшIапIэ къафагъотынымкIэ яшIогъэшхо арагъэкIы.
Зыныбжь имыкъугъэхэр къэзыгъэгъунэхэрэ ыкIи алъыплъэрэ къулыкъум иIофышIэхэм шIуагъэ къытэу яIофшIэн зэхащэным фэшI яшIэныгъэхэм ренэу ахагъахъо. 2018-рэ илъэсым министерствэмрэ шIэныгъэхэм защыхагъэхъорэ Адыгэ республикэ институтымрэ зэгъусэхэу курсхэр зэхащагъэх, нэбгырэ 41-рэ рагъэджагъ.
Къулыкъум иIофышIэхэм пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэу зэрахьэхэрэм яшIуагъэкIэ сабый къычIэзыдзыжьыгъэхэ унагъохэр нахь псынкIэу къычIагъэщых ыкIи сабыйхэр яунагъохэм къинэжьынхэм, джащ фэдэу зянэ-зятэхэр зышъхьарымытыжьхэ кIэлэцIыкIухэр унагъохэм ащапIунхэм мэхьанэшхо раты.
Унагъохэм апIунхэу аштэгъэ кIэлэцIыкIухэм яфитыныгъэхэр ыкIи яшIоигъоныгъэхэр къэухъумэгъэнхэм фэшI зыныбжь имыкъугъэхэр къэзыгъэгъунэхэрэ ыкIи алъыплъэрэ къулыкъум иIофышIэхэр унагъохэм кIохэзэ уплъэкIунхэр ашIых, ящыIэкIэ-псэукIэ зыфэдэм, япсауныгъэ изытет, зэреджэхэрэм защагъэгъуазэ. Ащ нэмыкIэу зэгурыIоныгъэ зэрымылъхэ унагъохэми макIох, пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр адызэрахьэх.
Джащ фэдэу зянэ-зятэхэр зышъхьарымытыжьхэ Iэтахъохэм кIэлэпIупкIэр къаратыныр анахь Iофыгъо шъхьаIэу зэшIуахырэмэ ащыщ. Министерствэмрэ хьыкум приставхэм якъулыкъурэ зэзэгъыныгъэ зэдашIыгъэу кIэлэпIупкIэр игъом ыкIи икъоу кIэлэцIыкIухэм къаратынымкIэ Iофышхо ашIэ.
2019-рэ илъэсым шышъхьэIум и 1-м ехъулIэу зянэ-зятэхэр зышъхьарымытыжьхэу, кIэлэпIупкIэр зэратынэу агъэнэфэгъэ кIэлэцIыкIухэм япчъагъэ нэбгырэ 957-рэ мэхъу.
Министерствэм иунашъокIэ зыныбжь имыкъугъэхэр къызэрагъэгъунэхэрэм ыкIи зэралъыплъэхэрэм алъэныкъокIэ чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын къулыкъухэм къэралыгъо полномочиеу яIэр зэрагъэцакIэрэм епхыгъэ уплъэкIунхэр илъэс къэс зэхащэх. Мы лъэныкъомкIэ хэукъоныгъэхэу къыхагъэщыхэрэм ащыщых къагъэгъунэхэрэ кIэлэцIыкIухэм щыIэкIэ амалэу яIэм икъоу зызэрэщамыгъэгъуазэрэр, ямылъку къэгъэгъунэгъэным зэрэлъымыплъэхэрэр, джащ фэдэу кIэлэцIыкIур зыпIунэу зыштагъэхэ унагъохэм зэзэгъыныгъэхэр тэрэзэу зэрадамышIыхэрэр, нэмыкIхэри.
КIэлэцIыкIур зыпIунэу зыштэгъэ унагъомэ алъыплъэгъэным фэшI 2017-рэ илъэсым министерствэм игукъэкIыкIэ межведомственнэ IофшIэкIо куп зэхищагъ. Ащ хэхьагъэх АР-м IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэхэмкIэ и Министерствэ, АР-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ, кIэлэцIыкIухэм ыкIи цIыфхэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ Уполномоченнэхэу АР-м щыIэхэр, АР-м и Общественнэ палатэ, кIэлэцIыкIу психологыр. 2018-рэ илъэсым IофшIэкIо купым хэтхэр унэгъо 29-мэ ащыIагъэх, кIэлэцIыкIухэм жъалымагъэ адызэрахьагъэу хъугъэ-шIагъэ зыпари къыхагъэщыгъэп.
КIарэ Фатим.


— Чаныгъэм ирейтинг шъолъырхэм япащэхэм яофициальнэ нэкIубгъохэр ары къыщагъэнафэхэрэр. Тхьамафэм къыкIоцI къэбарэу къыригъэхьагъэхэр, эфир занкIэу ышIыгъэхэр, «истории» зыфиIорэ рубрикэм итыгъэхэр ащ щызэфахьысыжьых. ШэкIогъум и 4-м къыщегъэжьагъэу и 10-м нэс ащ фэдэ рейтингым нахь щычаныгъэхэм иапэрищымэ КъумпIыл Мурат ахэт, — къеты политикэ ыкIи экономикэ коммуникациехэмкIэ Агентствэм.
Тхьамафэм къыкIоцI Адыгеим ипащэ къэбар 16-рэ историе 51-рэ къыригъэхьагъ, ащ ииндекс 41,5-рэ хъугъэ. Рейтингым иапэрэ чIыпIэ Ханты-Мансийскэ автоном хэкум — Югра игубернаторэу Наталья Комаровам ыIыгъ. Ащ пости 10-рэ историе 57-рэ иIагъ. Джащ фэдэу эфир занкIэу тIу ащ ышIыгъ (индексыр — 42,5). ЯтIонэрэр Хабаровскэ хэкум игубернаторэу Сергей Фургал. Ащ пости 4-рэ историе 76-рэ иIагъ (индексыр — 42).
Адыгеим ипащэ Instagram нэкIубгъоу иIэм нэбгырэ мин 52,3-рэ кIэтхагъ.
(Тикорр.).


Къуанэ Анзаур Адыгэ Республикэм мэкъу-мэщымкIэ иминистрэу агъэнэфагъ
05.03.2020
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат 2020-рэ илъэсым гъэтхапэм и 5-м ышIыгъэ Указым диштэу Къуанэ Анзаур Адыгэ Республикэм мэкъу-мэщымкIэ иминистрэ IэнатIэ Iухьагъ. Зы мафэкIэ нахь пасэу Адыгэ Республикэм экономикэ хэхъоныгъэмрэ сатыумрэкIэ иминистрэ IэнатIэ ащ къыгъэтIылъыжьыгъ.
Адыгеим и ЛIышъхьэ республикэм иэкономикэ апшъэрэ мэхьанэ щызиIэ агропромышленнэ комплексым изегъэушъомбгъункIэ пшъэрылъыкIэхэр Адыгэ Республикэм мэкъу-мэщымкIэ ипэщакIэ къыфигъэнэфагъэх.
Пэщэ IэнатIэхэм илъэсыбэрэ зэраIутыгъэм, IэпэIэсэныгъэшхо зэрэхэлъым, зыфагъэзэрэ Iофым хэшIыкIышхо зэрэфыриIэм, лъэпкъ проектхэмрэ къэралыгъо программэхэмрэ япхырыщын зэрэфэкъулаим яшIуагъэкIэ мэкъу-мэщымкIэ Министерствэм ыпашъхьэ ит пшъэрылъыкIэхэр шIуагъэ къытэу Къуанэ Анзаур зэшIуихынхэу зэрэгугъэрэр КъумпIыл Мурат къыIуагъ. Министерствэр апэрэ чэзыоу зыдэлэжьэн фаер АПК-м лъэныкъо пстэумкIи хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр, отраслэм IэкIыб къэралыгъохэм нахьыбэу гъомылапхъэ аIэкIигъэхьаныр ары.
Къуанэ Анзаур апшъэрэ гъэсэныгъи 2 иI, илъэси 10-м ехъурэ транспорт лъэныкъом Iоф щишIагъ. 2012-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ Республикэм экономикэ хэхъоныгъэмрэ сатыумрэкIэ и Министерствэ щылэжьагъ. ПромышленностымкIэ, гъэстыныпхъээнергетическэ комплексымкIэ ыкIи сатыумкIэ ГъэIорышIапIэм пэщэныгъэ дызэрихьагъ. 2018-рэ илъэсым гъэтхапэм къыщегъэжьагъэу Адыгэ Республикэм экономикэ хэхъоныгъэмрэ сатыумрэкIэ иминистрэ иапэрэ гуадзэу щытыгъ. 2018-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ Адыгэ Республикэм экономикэ хэхъоныгъэмрэ сатыумрэкIэ иминистрэу агъэнэфагъ.