Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет икIыгъэ илъэсым Iофэу ышIагъэр игъэкIотыгъэу, лъэныкъо зэфэшъхьафыбэкIэ къыщыриIотыкIыгъ АР-м и Къэралыгъо Совет – Хасэм ия XXI-рэ зэхэсыгъо.
КъэралыгъомкIэ лъэхъэнэ мып-сынкIэм тиреспубликэ гъэхъагъэхэу ышIыгъэхэм, тапэкIэ ынаIэ зытырагъэтын фаехэм анахьэу къащыуцузэ, сурэтхэмкIэ къэгъэшъыпкъэжьыгъэу зэфэхьысыжьыр республикэм ипащэ къышIыгъ. Нахь игъэкIотыгъэу лъэныкъо пэпчъкIэ къыIуагъэм нэIуасэ шъуфэтшIын.
Бюджетыр
2022-рэ илъэсым икIэуххэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, мы лъэныкъор дэгъоу гъэцэкIагъэ хъугъэ, федэу къызфэтхьыжьыгъэм хэхъуагъ ыкIи агъэнэфэгъагъэм проценти 6,6-кIэ нахьыбэу шIокIыгъэх. Ащ ыпэрэ илъэсым егъэпшагъэмэ, зынэсыгъэр проценти 117,3-рэ.
Зэхэт ыкIи республикэ бюджетхэм зэкIэмкIи проценти 9 ахэхъуагъ ыкIи апэрэр сомэ миллиард 44-рэ, ятIонэрэр — сомэ миллиард 38-рэ ныкъорэм нэсыгъэх. ИкIыгъэ илъэсым агъэфедагъэри нахьыб, федэм фэдиз хьазырэу —бюджет зэхэтымкIэ сомэ миллиард 44-рэ, республикэ бюджетымкIэ —сомэ миллиард 38-рэ.
Аущтэу щытми, къелыекIэу илъэсыр зэфашIыжьыгъ. Бюджет зэхэтым тегъэхъо IэпыIэгъоу къихьэрэр къаIэтыгъэп, икIыгъэ илъэсымкIэ къэгъэлъэгъоныр – процент 13.
Лъэпкъ проектхэм, федеральнэ ыкIи шъолъыр программэхэм япхырыщын сомэ миллиард 17-рэ ныкъорэм ехъу пэIуагъэхьагъ.
«Типшъэрылъ шъхьаIэхэр – щыIакIэм идэгъугъэ хэгъэхъогъэныр, гъэсэныгъэр, медицинэр, культурэр, спортыр Iэрыфэгъу афэшIыгъэнхэр, социальнэ ухъумэным ылъэныкъо хэгъэхъогъэныр, республикэм щыпсэурэ унагъо пэпчъ фэхъугъэ щыIакIэ егъэгъотыгъэныр арых», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Социальнэ ухъумэныр
ИкIыгъэ илъэсым мы лъэныкъом ихэхъоныгъэ сомэ миллиарди 5,5-м ехъу пэIуагъэхьагъ. Мы пчъагъэр сомэ миллион 700-кIэ ащ ыпэрэ илъэсым нахьыб.
Унагъохэу сабыйхэр зэрысхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным анахьэу анаIэ тырагъэтыгъ. Ахэм сомэ миллиардитIум нахьыбэ апэIуагъэхьагъ.
Ахъщэ тынэу апэрэ, ящэнэрэ ыкIи ахэм ауж къикIырэ сабыйхэр къызфэхъухэрэм, илъэсищым къыщыублагъэу илъэсибл зыныбжьхэм апае аратырэм анэмыкIэу унагъохэу илъэси 8 — 17 зыныбжь кIэлэцIыкIухэр зиIэхэм Пенсионнэ фондымкIэ мазэ къэс ахъщэ тынхэр аIэкIагъэхьагъэх. ЗэкIэмкIи тынэу афатIупщыгъэр сомэ миллиардрэ миллион 900-рэ.
Социальнэ контракт шIыкIэри республикэм чанэу щыпхыращы. Гъот макIэ зиIэхэм ежьхэм яIоф къызэIуахыным пае афатIупщырэр сомэ мин 350-рэ. ИкIыгъэ илъэсым Адыгеим социальнэ контрактыр унэгъо 735-мэ агъэпсыгъ, мылъкоу аратыгъэр сомэ миллиони 110,5-рэ.
Гъэмэфэ лъэхъаным сабый мини 7,5-мэ республикэм илагерьхэм, мафэрэ зыдэщыIэщтыгъэхэри ахэтхэу, защагъэпсэфыгъ. Джащ фэдэу Херсон хэкум и Геническэ районрэ Донецкэ Народнэ Республикэмрэ къарыкIыгъэ сабый 500-мэ тикъушъхьэ лагерьхэм языгъэпсэфыгъо ащагъэкIуагъ.
Зыныбжь имыкъугъэхэу чIыпIэ къин ифагъэхэм, япсауныгъэкIэ щыкIагъэ зиIэхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэныр лъэныкъо хэхыгъэхэу зыдэлажьэхэрэм ащыщ. Социальнэ шъхьэегъэзыпIэу «Джэныкъомрэ» социальнэ-зэтегъэуцожьын гупчэу «Доверие» зыфиIорэмрэ ащ фэдэ сабый 900 фэдизмэ IэпыIэгъу ащагъотыгъ.
Ныбжь хэкIотагъэ ыкIи сэкъатныгъэ зиIэхэми адэIэпыIэх. Адыгеим икIыгъэ илъэсым мы лъэныкъомкIэ нэбгырэ 6300-мэ фэIо-фэшIэ миллионих фэдиз арагъэгъотыгъ, яунэхэм арысхэу афагъэцэкIагъэхэри зэрахэтхэу.
«Зы шъхьаныгъупчъэкIэ» фэIо-фашIэхэр зыгъотыхэрэм япчъагъи хэхъо. 2022-рэ илъэсымкIэ аухэсыгъэм нахьыбэ зэшIуахыгъ, мыр зыфагъэцакIэхэрэр процент 95-м нэсыгъ.
«Федеральнэ пшъэрылъхэм социальнэ IэпыIэгъур ахэт зэпыт ыкIи шъхьаIэхэм ащыщэу къэнэжьы, — къыхигъэщыгъ КъумпIыл Мурат, — джырэ охътэ къинхэм ялъытыгъэу ащ имэхьанэ нахь лъэшэуи зыкъыIэтыгъ».
Федеральнэ ЗэIукIэм Президентым къыщишIыгъэ псалъэм анахьэу ынаIэ зыщытыригъэтыгъэр хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием къулыкъу щызыхьыхэрэм, иветеранхэм ыкIи хэкIодагъэхэм яунагъохэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэныр ары. Къэралыгъом ипащэ хэушъхьафыкIыгъэ къэралыгъо фонд зэхэщэгъэным иIофыгъо ащ къыщиIэтыгъ. Пшъэрылъыр – зигугъу къэтшIыгъэ пэпчъ адэIэпыIэгъэныр ары. Мы илъэсым фондым иIофшIэн шъолъырхэм ащырагъэжьэнэу щыт.
ИкIыгъэ илъэсым къыщыублагъэу хэушъхьафыкIыгъэ операцием хэлажьэхэрэмрэ ахэм яунагъохэмрэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным Адыгеим сомэ миллион 352-рэ щыпэIуагъэхьагъ, мыр республикэ бюджетыр ары къызэрыкIыгъэр. Социальнэ IофышIэхэу дзэ къулыкъушIэхэм яунагъохэмрэ ветеранхэмрэ афэгъэзагъэхэм гумэкIыгъо пстэоу къэтэджыхэрэмкIэ анаIэ атырагъэты. Мы IофшIэныр джыри зэрэлъагъэкIотэщтыр КъумпIыл Мурат къыIуагъ.
Псауныгъэм икъэухъумэн
2022-рэ илъэсым икIэуххэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, республикэм щыпсэухэрэм къагъашIэрэр нахьыбэ хъугъэ – илъэс 73,1-рэ. 2021-м — а пчъагъэр 71,2- рэ зэрэхъущтыгъэр. Ащ нэмыкIэу дунаим ехыжьыхэрэми япчъагъэ гъэрекIо къыщыкIагъ процент 15,3-кIэ.
Псауныгъэм икъэухъумэн ылъэныкъо икIыгъэ илъэсым зэкIэмкIи сомэ миллиарди 8,5-м ехъу пэIуагъэхьагъ – республикэм имедицинэ учреждениехэм ачIэт Iэмэ-псымэхэр зэблахъугъэх, инфраструктурэр нахьышIу ашIыгъ, цIыфхэм зэряIазэхэрэм зэхъокIыныгъэ- шIухэр фашIыгъэх, гу-лъынтфэ узхэм, адэбзым алъэныкъокIи, кIэлэцIыкIухэм япсауныгъэ икъэухъумэни хэхъоныгъэхэр ышIыгъэх.
ЦIыфхэр зэкIэми апэ зэуалIэхэрэ IэзапIэхэр зэтегъэпсыхьэгъэнхэм къыхиубытэу район сымэджэщхэмрэ къэлэ IэзапIэхэмрэ апае машинэ 14, IэпыIэгъу псынкIэм итранспортэу «В» классым хахьэрэм фэдэу 12 ыкIи ящыкIэгъэ медицинэ оборудование ащэфыгъэх.
Амбулаториехэр, фельдшер-мамыку IэзапIэхэр къоджэ псэупIэхэм ащыщхэм кIэу къадэуцуагъэх, джыри IэзэпIи 4 ашIы. Ахэр Инэм, Мыекъуапэ, Джэджэхьаблэ ыкIи поселкэу Дружбэм ащагъэпсых.
Уц Iэзэгъухэм ятыни анаIэ зытырагъэтыхэрэм ащыщ. ФэгъэкIотэн зиIэхэм апае икIыгъэ илъэсым сомэ миллион 600 ауасэ Iэзэгъу уц ащэфыгъ. Мыщ ызыныкъо шъоущыгъу уз зиIэхэм афатIупщыгъ, 2021-рэ илъэсым аIэкIэхьагъэм нахьи ар фэдитIукIэ нахьыб. Сабыйхэу мы узыр зиIэхэм зэкIэми, нэбгыри 132-мэ, шъоущыгъоу лъым хэлъыр зэпымыоу зэрауплъэкIурэ Iэмэ-псымэхэр аIэкIагъэхьагъ. Ащ пае республикэ бюджетым сомэ миллион 19 къыхагъэкIыгъ.
Медицинэм иIофышIэхэр зэримыкъухэрэм иIофыгъуи ЛIышъхьэм къыIэтыгъ. Джырэ уахътэм Адыгеир врач 300 фэдизмэ ыкIи гурыт медицинэ IофышIэ 700-м ехъумэ ащэкIэ. Ахэр игъэкъугъэнхэм пае апшъэрэ еджапIэхэм Iофыгъо зэфэшъхьафхэр адызэрахьэх, республикэм Iоф щашIэнэу къинэщтхэм зэзэгъыныгъэхэр адашIыхэзэ рагъаджэх, бюджет чIыпIэхэр къафыхагъэкIых.
«Земский доктор» зыфиIорэ программэм иIофшIэн лъагъэкIуатэ. Ащ ишIуагъэкIэ къоджэ IэзапIэхэм врач 45-рэ ыкIи фельдшер 16-рэ аIуагъэхьагъ.
Медицинэм иIофышIэхэм ялэжьапкIэ икъэIэтыни, ясоциальнэ ухъумэни Президентым ижъоныгъокIэ унашъохэм къахиубытэу зэрагъэцакIэрэр ЛIышъхьэм къыхигъэщыгъ.
Гъэсэныгъэр
Федеральнэ IэпыIэгъум ишIуагъэкIэ гъэсэныгъэм ылъэныкъокIэ Адыгеим зэхъокIыныгъэшIухэр фэхъугъэх. ИкIыгъэ илъэсым мыщ пэIуагъэхьагъэр сомэ миллиарди 7-м ехъу. КIэлэцIыкIу IыгъыпIищ икIыгъэ илъэсым ашIыгъ, мы илъэсым ыкIэ нэс джыри 3 ашIыщт ыкIи кIэлэцIыкIу пстэури, процентишъэу, IыгъыпIэ щыкIэщтхэп.
Джащ фэдэу, зэрагъэнафэщтыгъэу, Тэхъутэмыкъое районым еджэпIищмэ яшIын щырагъэжьагъ: АдыгеякIэмрэ Яблоновскэмрэ нэбгырэ 1100-рэ шъхьаджи ателъытэгъэ еджэпIитIу, еджэкIо 250-рэ чIэфэнэу — Бжыхьэкъоежъым.
ЕджапIэхэм ащыщыбэ агъэцэкIэжьыгъ, лъэхъаным диштэу ашIыжьыгъэх. Илъэситфым ателъытэгъэ федеральнэ программэм къыдыхэлъытагъэу икIыгъэ илъэсым гъэцэкIэжьын куухэр еджэпIи 9-мэ ащашIыгъэх, мыгъэ агъэцэкIэжьырэр 7. Джырэ уахътэм Урысыем просвещениемкIэ и Министерствэ республикэм илъэIоу еджэпIэ 42-мэ гъэцэкIэжьын куухэр ащышIыгъэнхэм фэгъэхьыгъэр чIэлъ. Ар илъэситIум телъытагъ.
ЕджапIэхэм яспорт псэуалъэхэми язытет нахьышIу шIыгъэныр лъагъэкIуатэ, цифрэ амалхэри щапхыращых, гъэсэныгъэ тедзэми зырагъэушъомбгъу, сэнаущыгъэ зыхэлъ ныбжьыкIэхэм якъызэIухыни чанэу дэлажьэх. Непэрэ мафэм ехъулIэу илъэси 5 – 18 зыныбжь- хэм ащыщэу гъэсэныгъэ тедзэ зыгъотыхэрэр процент 78-рэ.
«ИкIыгъэ илъэсым зыфэдэ къэмыхъугъэ шIыкIэ сэнаущыгъэ зыхэлъ кIэлэцIыкIухэм якъыхэгъэщын ыкIи IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным пае къыхэтхыгъ — еджакIохэм яурысые олимпиадэ икIэух уцугъо къизыхыгъэхэм ахъщэ шIухьафтынэу сомэ мин 200, атекIуагъэхэм – сомэ мин 400 ятэты», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Джащ фэдэу ЛIышъхьэм къыхигъэщыгъ: «Сыд фэдизэу лъэхъаным диштэу еджапIэхэр щытхэми, анахь мэхьанэ зиIэр кIэлэегъаджэхэр арых. 2023-р егъэджакIомрэ гъэсакIомрэ я Илъэсэу Урысыем щагъэнэфагъ. ТкIуачIэ мы лъэныкъомкIэ зытегъэпсыхьагъэр сэнэхьатым уасэу фашIырэр хэгъэхъогъэныр, амалыкIэхэу нахьышIоу егъэджэныр зэрэзэхащэщтымрэ сабыйхэр зэрапIущтхэмрэкIэ къафэфедэщтхэр ягъэгъотыгъэнхэр ары. «Илъэсым икIэлэегъадж» зыфиIорэ зэнэкъокъум ахъщэ шIухьафтынэу илъым гъэрекIо республикэм щыхэдгъэхъогъагъ: сомэ мин 200 раты текIоныгъэр къыдэзыхыгъэм, сомэ мин 75-рэ – къыхагъэщыгъэхэм».
Культурэр
Мы лъэныкъом хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным пае аужырэ лъэсхэм ахъщэшхо зэрэфатIупщырэр республикэм ипащэ къыIуагъ. ИкIыгъэ илъэсым — сомэ миллиардитIум ехъу. Муниципальнэ псэупIэ пэпчъ культурэм иунэу дэтыр агъэкIэжьыным, Iэмэ-псымакIэхэр чIагъэуцонхэм, цифрэ шIыкIэм тырагъэхьаным пылъых, ятворческэ купхэм Iэпы- Iэгъу арагъэгъоты.
ИкIыгъэ илъэсым джащ фэдэу культурэм иунитIу кIэу ашIыгъ, 9-мэ игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр арашIылIагъэх. Модельнэ тхылъеджэпIитIу ашIыгъ, культурэм иуни 10-у муниципальнэ псэупIи 5-мэ адэтхэм лъэхъаным диштэрэ Iэмэ-псымэхэр ачIагъэуцуагъэх, ящыкIэгъэ псэуалъэхэр къафащэфыгъэх.
Культурэм икъэралыгъо учреждениехэу Мыекъуапэ дэтхэри, Инэмрэ Яблоновскэмрэ культурэм иунэшхохэу Iоф ащызышIэхэрэри куоу агъэкIэжьыгъэх, федеральнэ IэпыIэгъоу къыфэкIуагъэм ишIуагъэкIэ Лъэпкъ музейми зэхъокIыныгъэшхохэр фашIыгъэх.
«ТичIыгогъухэу гъэхъагъэхэр зышIыгъэхэм ацIэхэри гъашIэм къыхэнэнхэм тыпылъ, — къыхигъэщыгъ КъумпIыл Мурат. – Адыгеим икъэралыгъо гъэпсыкIэ илъэсишъэ зыщыхъугъэм апэрэу Мыекъуапэ саугъэт къыщыфызэIутхыгъ Адыгэ автоном хэкум иапэрэ пащэу, тиреспубликэ игъэпсынрэ ылъэ теуцонымрэ зиIахьышIу хэзылъхьэгъэ Хьахъу- рэтэ Шыхьанчэрые».
Гухэлъ благъэхэм ащыщ тиреспубликэ итарихъкIэ апэрэу, шъолъыр каналэу чэщи мафи Iоф зышIэщтыр. Ащ пае ищыкIэгъэщтым джырэ уахътэм дэлажьэх — «Мыекъопэ телевидениеу» муниципальнэ мылъкоу щытыгъэр республикэм къыратыжьыгъ. Джырэ уахътэм мы телевидением исыджхэр «я 21-рэ кнопкэкIэ» заджэхэрэм фетIупщы. ТапэкIэ мыщ щылажьэхэрэм япчъагъэ хагъэхъонэу рахъухьэ, лъэхъаным диштэрэ Iэмэ-псымэхэр чIагъэуцощтых. «Шъолъыр телеканал икъоу «Триколорым» исистемэ хэхьащтым иуцункIэ ищыкIэгъэ пстэури зэшIотхыщт», — къыкIигъэтхъыгъ ЛIышъхьэм. Апэрэ уцугъомкIэ зэшIуахыщтым пэIуагъэхьанэу сомэ миллион 50 республикэ бюджетым къытIупщыгъ. Проектым ишIуагъэкIэ къэралыгъом икъэбарлъыгъэIэс шъолъыр Адыгеир хэхьащт, нахь дэгъоу пстэуми ашIэщт, лъытэныгъэу къыфашIырэм хэхъощт.
Экономикэр
ИкIыгъэ илъэсым илъэхъэнэ къинхэм Адыгеим иэкономикэ къэгъэлъэгъон шъхьаIэхэм ахигъэхъоныр фызэшIокIыгъ. ЗэкIэмкIи шъолъырым къыщахьыжьы- гъэм ихэхъоныгъэ проценти 101,6-рэ (2022-рэ илъ. уасэу фашIыгъэмкIэ). Промышленнэ къыдэгъэкIыжьыным ииндекс проценти 112,5-м нэсыгъ. Процент 11-кIэ хэхъуагъ ыкIи сомэ мин 40-м нэсыгъ гурытымкIэ къафалъытэгъэ лэжьапкIэм. IофшIэн зимыIэхэм япчъагъэ нахьыбэ хъугъэп – IофышIэ кIуачIэу щыIэм ипроцент 0,7-рэ IофшIэпIэ чIыпIэ щыкIэу атхыгъэр.
Уасэхэм ахэмыгъэхъогъэным ыкIи социальнэ мэхьанэ зиIэ товархэр зэращэфышъущт пчъагъэхэм атетынхэм республикэм щалъыплъагъэх. АщкIэ зишIуагъэ къэкIуагъэхэм ащыщых ермэлыкъхэр, къоджэ псэупIэхэм къащагъэкIырэр зыщыIуагъэкIырэ чIыпIэхэм якъызэIухын.
Сатыу цIыкIумрэ гурытымрэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным тегъэпсыхьэгъэ IофшIэнри агъэлъэшыгъ. ЗэкIэмкIи икIыгъэ илъэсым ахъщэ IэпыIэгъоу арагъэгъотыгъэр сомэ миллион 600. Ащ ишIуагъэкIэ IофшIэпIэ чIыпIэхэр къызэтырагъэнагъэх, кIэу 100-м нахьыбэ къызэIуахыгъ.
«Инвестициехэр нахьыбэ шIыгъэнымкIэ шIыкIэу дгъэфедэхэрэм ахэтэгъэхъо зэпыт. ИкIыгъэ илъэсым изэфэхьысыжьхэмкIэ, Адыгеим я 13-рэ чIыпIэр щиIыгъ шъолъырхэм яинвестиционнэ климат изытеткIэ Лъэпкъ рейтингым», — къыкIигъэтхъыгъ КъумпIыл Мурат.
ИкIыгъэ илъэсым мылъку шъхьаIэм инвестициеу къыхалъхьагъэр уасэ зэрэфашIыгъэмкIэ, сомэ миллиард 46,5-рэ, е проценти 114,3-рэ ащ ыпэрэ илъэсым егъэпшагъэу. Адыгеим инвестпроект 40 щагъэцэкIагъ зэкIэмкIи сомэ миллиард 82-рэ атефэу. Ахэм ащыщэу 31-р мы илъэсым телъытагъэх сомэ миллиард 80 зэкIэмкIи ахалъхьанэу.
Аужырэ илъэсхэм аублагъэхэу тишъо- лъыр иэкономикэ хэхъоныгъэшхо ышIынымкIэ зыщыгугъыхэрэм ащыщ Инэм щашIырэ промышленнэ шъолъырыр. Тэхъутэмыкъое районым щыпсэухэрэм яшIоигъоныгъэ къыдыхэлъытагъэу ащ фаусыщтыр «Инэм». Апэрэ уцугъомкIэ чIыпIэу ыубытыщтыр гектар 200. ТапэкIэ ащ фэдищэу зырагъэушъомбгъущт ыкIи Урысыем икъыблэкIэ анахь инэу хъун ылъэкIыщт. 2030-рэ илъэсым нэс IофшIэпIэ чIыпIэ мини 10 къыщызэIуахынэу агъэнафэ.
Проектышхоу республикэм джыри къыщызэIуахырэр интернет-тучанэу OZON-м игъэтIылъыпIэу Теуцожь районым щагъэпсырэр ары. Инвестициехэр зэкIэмкIи сомэ миллиарди 6 мэхъу. Ар мыгъэ атыщт, IофшIэпIэ чIыпIэ мини 2-м ехъу къыщызэIуахыщт.
Инвестпроектхэр гъэцэкIагъэ хъунхэм пае ахэм ящыкIэгъэщт къэкIуапIэхэр — электроэнергиер ыкIи гъэстыныпхъэ шхъуантIэр — аращалIэх.
УФ-м энергетикэмкIэ и Министерствэ мы лъэныкъомкIэ къулыкъухэу шъолъырым итхэр иIэпыIэгъухэу подстанции 9 агъэкIэжьы, сомэ миллиарди 5,5-рэ ащапэIухьащт.
Гъэстыныпхъэ шхъуантIэм иIофыгъуи чанэу дэлажьэх. Непэ ехъулIэу ар процент 94,6-у республикэм щыпсэухэрэм яI.
Физическэ культурэмрэ спортымрэ
Мы лъэныкъом Адыгеим щыпылъхэм япчъагъэ хэхъо зэпыт. ИкIыгъэ илъэсым процент 54,5-м нэсыгъ. Ар — нэбгырэ мин 236-рэ, мин 20,5-кIэ ыпэрэ илъэсым нахьи нахьыб. Спортым ылъэныкъокIэ республикэм щызэшIуахырэм инэпэеплъэу мыр щыт.
2022-рэ илъэсым зэкIэмкIи спортым хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным сомэ миллион 750-м ехъу пэIуагъэхьагъ. Адыгеим щыпсэухэрэр спортивнэ объектхэмкIэ зэрэзэтегъэпсыхьагъэхэм ипчъагъи хэхъуагъ — процент 62,1-рэ. ГурытымкIэ Урысыем икъэгъэлъэгъонхэм анахьи мыр нахьыб.
Физкультурэ ыкIи псауныгъэм игъэпытэн фытегъэпсыхьэгъэ комплексыкIэхэр республикэм бэу къиуцуагъэх, джыри мыгъэ кIэу ашIыщтых. Къоджэ псэупIэхэми жъугъэу ахэр къадэуцох. Спорт псэуалъэхэмкIэ тишъолъыр зэрэзэтегъэпсыхьагъэм шэпхъэ лъагэхэм адиштэрэ зэнэкъокъухэр щашIынхэм къыфещэх, урысые мэхьанэ зиIэу щызэхащэхэрэр илъэс къэс нахьыбэ мэхъух.
Кобл Якъубэ ыцIэкIэ зэхащэхэрэ зэнэкъокъухэу тызэсагъэхэм икIыгъэ илъэсым дунэе статус яIэ хъугъэ. Мыгъэ апэрэу республикэм щыкIощтых атлетикэ хьылъэмкIэ Урысыем изэнэкъокъурэ олимпийскэ тхэквондомкIэ Урысыем ичемпионатрэ.
Адыгеим спортым илъэныкъуакIэхэр къыщызэIуахых – шъхьафит бэнэныр, хоккеир, фигурнэ катаниер, фехтованиер, зэдегъэштэ есыныр, спорт акробатикэр, фитнес-аэробикэр, зэхэгъэкIухьэгъэ зэкъобэнэныр (ММА). Мы зэпстэури цIыфхэр къызкIэлъэIухэу щытых.
Республикэм испортсменхэм гъэхъагъэхэр зэнэкъокъухэм ащашIых. ИкIыгъэ илъэсым дунаимрэ Европэмрэ язэнэкъо- къухэм Адыгеим щыщхэм дышъищырэ зы тыжьынрэ къащахьыгъ, атлетикэ псынкIэмкIэ, онтэгъумкIэ, самбэмкIэ, тхэквондомкIэ, дзюдомкIэ, кушъхьэфэчъэ спортымкIэ, урым-рим бэнэнымкIэ, адаптивнэ спорт лъэпкъхэмкIэ урысые зэнэкъокъухэм тиспортсменхэм дышъэ ыкIи тыжьын медаль 24-рэ, джэрзэу 17 къащыдахыгъ.
«Спортсменхэм ахъщэ IэпыIэгъу яттыным тыпылъ. Гъэхъэгъэ инхэр зышIыгъэхэмрэ ахэр зыгъасэхэрэмрэ кIэгъэгушIун тынхэр афэтэтIупщых. ИкIыгъэ илъэсым мы Iофыгъом сомэ миллион 14-м ехъу пэIудгъэхьагъ, — къыIуагъ КумпIыл Мурат ыкIи пстэуми анаIэ тыраригъэдзагъ зы лъэныкъо, — спорт лъэпкъ зэфэшъхьафхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэным мылъку хэтэлъхьэ, гущыIэм пае, футболым, гандболым, ау джэгокIо купхэм къагъэлъэгъорэ ешIакIэхэм уагъэрэзэпэнэу джыри щытэп. Тиспортсменхэмрэ ахэр зыгъасэхэрэмрэ нахь егугъынхэ фае. Тэ сыд фэдэ IофкIи тадэIэпыIэщт».
Мэкъумэщ къыдэгъэкIыжьыныр
Мы лъэныкъом щылажьэхэрэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным пае федеральнэ ыкIи республикэ бюджетхэм сомэ миллион 800-м нахьыбэ къахагъэкIыгъ. Ар, ыпэрэ илъэсым егъэпшагъэмэ, фэдизырэ ныкъорэкIэ нахьыб.
ИкIыгъэ илъэсым изэфэхьысыжьхэмкIэ, чъыгхэтэ къэгъэкIыным ылъэныкъо зиушъомбгъугъ. ЗэкIэмкIи пхъэшъхьэ-мышъхьэ-мэркIо къэгъэкIыгъэу аугъои- жьыгъэм процент 25-рэ хэхъуагъ ыкIи тонн мин 44-рэ хъугъэ. ХэтэрыкIэу, картофэу ыкIи нэшэ-къэпразэу аугъоижьыгъэр тонн мини 6.
ИкIыгъэ илъэсым республикэм имэкъу-мэщышIэхэм фышъхьэ ыкIи джэнч лъэпкъ тонн мин 616-рэ аугъоижьыгъ, ыпэрэ илъэсым егъэпшагъэу проценти 6-кIэ нахь макI. Ом изытет уигъэрэзэнэу зэрэщымытыгъэм ар ыпкъ къикIыгъ. Джащ фэдэу чIыгулэжьхэм ащыщхэм тыгъэгъазэмрэ соемрэ якъэгъэкIын — эрэфагъэзагъэми ар къыпкъыры- кIыгъ ыкIи мыщ дэжьым дагъэ зыхашIыкIыхэрэм якъэгъэкIынкIэ пчъагъэхэм зыкъаIэтыгъ – процент 16, е тонн мини 156-рэ хахъоу афэхъугъэр.
Джащ фэдэу икIыгъэ илъэсым къуаем ыкIи щэм хэшIыкIыгъэ шхыныгъохэу республикэм къыщыдагъэкIыхэрэми процент 20 ахэхъуагъ — тонн мин 26-рэ хъугъэ. Мыщ дэжьым ЛIышъхьэм къыхигъэщыгъ щэр зэримыкъурэр. Щэ къэзытырэ былымхэм ахэгъэхъогъэным иIофыгъокIэ ащ фэгъэзэгъэ къулыкъухэм республикэм ипащэ пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр афишIыгъэх.
Шхыныгъохэм ыкIи шъонхэм якъыдэгъэкIын процент 29-кIэ хэхъуагъ.
ПсэупIэхэм язэтегъэпсыхьан
ПсэолъэшIыным ылъэныкъокIэ икIыгъэ илъэсым сомэ миллиард 35,3-рэ зыосэ IофшIэнхэр зэшIуахыгъэх.
Унэхэм яшIынкIэ къэгъэлъэгъонхэм ахэхъуагъ – квадрат метрэ мин 470-рэ атыгъ, ащ ыпэрэ илъэсым егъэпшагъэмэ, пчъагъэр фэдизырэ ныкъорэкIэ нахьыб. Урысые къэгъэлъэгъонэу зы нэбгырэм квадрат метрэ 0,8-рэ телъытэу 2030-рэ илъэсым нэс шIыгъэн фаем Адыгеир шIокIыгъах – икIыгъэ илъэсым изэфэхьысыжьхэмкIэ, мы къэгъэлъэгъоныр зы квадрат метрэм республикэм щынэсыгъ.
УчIэсынкIэ щынагъоу алъытэгъэ псэупIэхэм цIыфхэр къачIэщыжьыгъэнымкIэ пшъэрылъыр джащ фэдэу тишъолъыр ыгъэцэкIэгъах, фэтэрыбэу зэхэт унэхэм ягъэцэкIэжьын анахьэу ынаIэ зытетхэм ащыщ. ИкIыгъэ илъэсым уни 178-рэ агъэкIэжьыгъ.
Республикэм имуниципальнэ псэупIэхэм язэтегъэпсыхьан чанэу ащызэшIуахы. ИкIыгъэ илъэсым щагу 32-рэ ыкIи общественнэ чIыпIэ 22-рэ зэтырагъэпсыхьагъ.
Адыгеим икъэлэ шъхьаIи лъэшэу — эрехъокIы. Федеральнэ IэпыIэгъум ишIуагъэкIэ общественнэ чIыпIэхэмрэ къэлэ зыгъэпсэфыпIэхэмрэ зэхэтхэу зэтырагъэпсыхьэх. Къэлэ паркым итеплъи нахь дахэ мэхъу: Шъхьэгуащэ инэпкъэу километри 2,5-рэ зикIыхьа- гъэр агъэпытагъ, зыгъэпскIыпIэхэр агъэпсых, цIыфхэм къызщакIухьащтыр, джэгупIэхэр зэтырагъэпсыхьагъэх.
Федеральнэ хабзэм иIэпыIэгъукIэ Мыекъуапэ укъэбзыпIэхэр щагъэкIэжьых.
Пыдзэфэ пытэхэр зыщагъэкIодыжьыщтхэ чIыпIакIэу лъэхъаным диштэрэр ыкIи экологие шапхъэхэм атетыр икIыгъэ илъэсым щыублагъэу агъэпсы. ЗэкIэмкIи инвестициехэр сомэ миллиард фэдиз мэхъух. Мы илъэсым ыкIэ нэс проектыр аухыщт.
Гъогухэр
Гъогу псэолъэшIыным икIыгъэ илъэсым сомэ миллиарди 8,2-рэ пэIуа- гъэхьагъ.
Шапхъэхэм адиштэу шъолъыр ыкIи чIыпIэ мэхьанэ зиIэ гъогу километрэ 95-рэ ашIыжьыгъ, илъэсэу итымкIэ аухэсыгъагъэм къыхиубытэрэ объект 69-рэ агъэцэкIэжьыгъ. ИкIыгъэ илъэсым кIэу зэтырагъэпсыхьагъэр 4, Мыекъуапэ къэзыухьэрэр ахэм ащыщ. Джырэ уахътэм ащ икIыхьагъэ километрэ 28-рэ мэхъу. Ащ джыри километрэ 11,14-рэ хагъэхъонэу щыт. Ар аухымэ, республикэм икъэлэ шъхьаIэ пхырыкIыщтыгъэхэ хьылъэзещэ машинэхэр къыдэ- хьажьыщтхэп, зекIохэу къушъхьэм къакIохэрэри нахь гъогу кIакокIэ зыдежьагъэхэм нэсыщтых.
Мы илъэсым агъэцэкIэжьынэу рахъухьагъ автомобиль гъогоу «Дахъо — Лэгъонэкъэ тешъор» зыфиIоу Кавказ къэралыгъо биосфернэ заповедникым къыпэIулъыр.
Гъогухэр щынэгъончъэнхэм пае видеокамерэхэр атегъэуцогъэнхэм иIофыгъуи Адыгеим чанэу щыпылъых. Республикэм игъогухэм сурэт ыкIи видео ащытезыхыщт камери 132-рэ атырагъэуцуагъ, мыгъэ джыри 18 хагъэхъощт.
«Адыгеим мы аужырэ уахътэм щызэшIотхырэ Iофыгъохэу гъогухэм ядэгъугъэрэ ящынэгъончъагъэрэ атегъэпсыхьагъэхэм яшIуагъэ зэхэтэшIэ, гъогу хъугъэ-шIагъэу республикэм къыщыхъугъэхэм япчъагъэ къыщыкIагъ, ахэкIодагъэхэри нахь макIэ хъугъэ», — къы Iуагъ КъумпIыл Мурат.
ЗекIоныр
Аужырэ илъэсищым Адыгеим къихьэрэ зекIохэм япчъагъэ миллионныкъом нахь макIэп. Мыщ дэжьым зэрэщыIэхэрэм ибагъи, къыздикIыхэрэ чIыпIэхэми ахэхъо. ТичIыопс икъэбзагъэ, идэхагъэ, тилъэпкъ мэфэкIхэм, тишэн-хабзэхэм зекIохэр къыращалIэх.
Тишъолъыр зекIохэм къагъэзэжьыным пае тизыгъэпсэфыпIэхэр нахь зэтегъэпсыхьэгъэнхэ зэрэфаер ЛIышъхьэм къыхигъэщыгъ. Мы Iофыгъом изэшIохын аужырэ илъэсхэм пылъых. Ащ пае федеральнэ IэпыIэгъу пстэури агъэфедэ, ахэм ащыщ мы лъэныкъом тегъэпсыхьэгъэ лъэпкъ проектыр, джащ фэдэу корпорациеу «Туризм.РФ» зыфиIорэм дэлажьэх.
«Лъэпкъ проектым къыхиубытэу экокурортэу Лэгъонакъэ иинфраструктурэ зэтетэгъэпсыхьэ. Инвесторым проект IофшIэнхэр джырэ уахътэм зэшIуехых. ЗыгъэпсэфыпIэм ишIын инвестициеу сомэ миллиард 60-м ехъу пэIухьащт, хьакIэщ номер 2500-рэ ашIыщт ыкIи нэбгырэ 2000 IофышIэ аштэщт», — къыIотагъ КъумпIыл Мурат.
Апэрэ чэзыумкIэ хьакIэщхэмрэ, номер 642-рэ, кIэпсэ гъогу кIэшIагъэхэмрэ, километрэ 25-рэ хъухэу къушъхьэ пцыкъохэм атегъэпсыхьагъэхэмрэ ашIыщтых. Мы проектым къыхиубытэу икIыгъэ илъэсым гъогухэр ыкIи электро- энергием, гъэстыныпхъэ шхъуантIэм ярыкIуапIэхэм яшIын, псыдэчъыпIэхэм ягъэпсын сомэ миллион 206-рэ федеральнэ мылъкоу апэIуагъэхьагъ. Мы- гъэкIэ агъэнафэрэр сомэ миллиарди 3,8-рэ. IофшIэнхэм ячэзыу пэпчъ инвес- торым зэрэдэIэпыIэщтхэр ЛIышъхьэм къыхигъэщыгъ ыкIи экологие щынэгъончъэным ишапхъэхэм атетэу пстэури зэрэзэшIуахыщтым къыкIигъэтхъыгъ.
Лъэныкъо пэпчъкIэ шIэгъэн фаехэм афэгъэхьыгъэу КъумпIыл Мурат къу- лыкъу зэфэшъхьафхэм пшъэрылъхэр афишIыгъэх.
АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу
Сурэтхэр: А.Гусев.


ЦIыфлъэпкъми итарихъ къат-къатэу зэхэлъ, къытыригъэзэжьырэп, лъэпкъ пэпчъи гъогу шъхьаф къыкIурэр.
Лъэпкъхэм, лIэкъо цIэрыIохэм алъапсэ къызыщежьэрэр, ахэм тарихъ гъогоу къакIугъэр гъэунэфыгъэныр анахь Iоф къинхэм, ау гъэшIэгъонхэм ащыщ. Сэ сишIошIыкIэ, блэкIыгъэмрэ къэкIощтымрэ акIэрымычыгъэу щыIэныгъэмрэ цIыфымрэ къыгъэлъэгъоныр тхакIом ипшъэрылъ шъхьаIэхэм зэу ащыщ. БлэкIыгъэ зимыIэ цIыф щыIэп, блэкIыгъэм уемыуцолIапэмэ, уапэкIэ къэтыр гъэпсыгъуае хъущт. БлэкIыгъэмрэ къэкIощтымрэ непэрэ мафэм изы Iахьых. Тарихъыр зыкIытищыкIагъэр блэкIыгъэр зэхэтфын закъом паеп. Ащ тызщыщыр, тыкъызыхэкIыгъэр къытфегъэнафэ, неущырэ мафэм екIурэ гъогур къытфызэIуехы.
Сишъыпкъэу ахэм сягупшысэу зысыублагъэр илъэсыбэкIэ узэкIэIэбэжьмэ советскэ литературэм и Мафэхэу Казахстан щыкIуагъэхэм сахэлажьэ зэ-хъур ары. Творческэ зэIукIабэ задэтэшI нэуж тэ, тхакIохэм, мэфэкIым икIэух Алма-Ата тыщызэрэугъоижьыгъагъ. Пчыхьэ горэм республикэ пшIыкIутфымэ къарыкIыгъэ хьэкIэ лъапIэхэм мэфэкI Iанэм тыпагъэтIысхьагъ, союзнэ къэралыгъоми литературэми чIыпIэу ащытыубытырэм елъытыгъэу тхакIохэр тагъэтIысыгъэх. ХьэкIэ лъапIэхэм сэри сахэтыгъ. IэнакIэр арми къысэнэсыгъэр, ар гухэкI сщыхъугъагъэп. Зэгорэм лъэпкъышхоу щытыгъэ адыгэхэу тарихъ чIыгужъым къинэжьыгъэ тIэкIумэ ялIыкIоу сызэрэщытыр сэ къызгурыIощтыгъ.
Казахстан ипащэу Динмухамед Кунаевым хьакIэ пэпчъ хъохъубжъэ ритыным ыпэкIэ лъэпкъхэм ягушъхьэлэжьыгъэ ащ чIыпIэу щиубытырэр къыIощтыгъ. НэмыкI тхакIохэм хъохъоу къаIорэм сишъыпкъэу седэIущтыгъ. Пчыхьэзэхахьэр ыкIэм факIощтыгъ, Iанэм пэсхэм, зэкI пIоми хъунэу, хъохъухэр къаIогъэхагъ, аужырэ хьакIэми гущыIэр ратыгъ… Сэ сащыгъупшэжьыгъэм фэдагъ, ар сыгу къеоу сэри сегупшысагъ: «Адэ джары умакIэмэ утхьамыкI зыкIаIуагъэр»…
Кунаевым Iанэм пэсхэр зэкIэ нэкIэ къызэпиплъыхьагъ. «Зэрэхабзэу, кIэух гущыIэр ащ къыIожьынщтын», — сегупшысагъ. Ау зэхэсхыгъэм сыгу къыгъэлъэпэрэпагъ.
— Джыри тихьакIэхэм ащыщ горэм гущыIэ есты сшIоигъу, — ащ къыIуи, Iанэм телъ тхыгъэр къыштагъ, IугушIукIызэ Iанэм пэсхэм анэгу кIэплъагъ. — АщкIэ къысэлъэIугъэхэр иныбджэгъу тхакIохэр ары. ГущыIэр зэстырэр тихэгъэгушхо щыпсэурэ лъэпкъ макIэмэ ащыщэу МэщбэшIэ Исхьакъ. Сымыгъуащэмэ, Краснодар краим хэхьэрэ Адыгэ автоном хэкум ар къекIы.
Мыщ дэжьым Армением щыщ тхакIоу Серо Ханзадян мэкъэ лъэшкIэ къыIуагъ: «Кавказым къикIыгъэхэр, шъукъызэлъытэдж!» Ащ лъыпытэу Грузием, Армением, Азербайджан къарыкIыгъэ тхэкIо цIэрыIохэр къэтэджыгъэх.
— СичIыпIэгъухэр къызфэзгъэтэджыгъэхэр къышъосIон, — къыпидзэжьыгъ Серо Ханзадян. — Джыдэдэм зэхэшъухыщтыр Кавказым илIыхъужъ тарихъ ымакъ. Непэ цIыф лъэпкъ макIэмэ ащыщ зыфаIуагъэу шъуапашъхьэ ит МэщбэшIэ Исхьакъ адыг. Адыгэхэр дунаим ианахь ижъырэ цIыф лъэпкъхэм ащыщых. ТэркIэ анахь цIыф гъэшIуагъэх. Яшъхьафит кIэхъопсыкIэкIэ, яцIыфыгъэ-лIыгъэкIэ, яIэшэ-шъуашэкIэ Кавказым ынапэх, инамысых, иегъэшIэрэ рыцарых. Джары сэ сичIыпIэгъухэм къэтэджынэу зыкIясIуагъэр. АщкIэ зигугъу къэсшIырэ лъэпкъым лъытэныгъэу, шъхьэкIафэу фытиIэр къэдгъэлъэгъонэу сыфэягъ.
Сэри, силъэпкъэгъухэми, сичIыпIэгъухэми, сихэку гупсэу Адыгейми ащ фэдэ лъытэныгъэшхо къызэрэтфашIыгъэр зэрэсигопагъэр сыушъэфырэп. Илъэсыбэ зэрэтешIэжьыгъэм къыхэкIэу хъохъоу къэсIуагъэр къэсшIэжьырэп. ШъыпкъэмкIи, джащыгъум сыгумэкIыщтыгъ. Ау дэгъу дэдэу сыгу къэкIыжьырэр мэфэкI Iанэм сызыпэсми, тадэжь сыкъэкIожь зэхъуми блэкIыгъэ зэман чыжьэхэм, тхьамыкIагъоу силъэпкъ къехъулIагъэм сахэмыгупшысыхьажьын зэрэсымылъэкIыгъэр ары.
Адыгэхэм къахэкIыгъэ горэм мырэущтэу ыIогъагъ: «Адыгэхэр егъэшIэрэ чъыгэу зикъутамэхэмкIэ ошъогум зыфэзыкъудыирэм, зилъапсэхэр чыжьэ дэдэу чIым щекIотэхыгъэм фэдэх. Ташъхьагъ зыщызыушъомбгъурэ ошъогум илъэгагъэрэ икууагъэрэ пшынхэ зэрэмылъэкIыщтым фэдэу адыгэхэм ятарихъ икууагъи пшын плъэкIыщтэп».
Казахстан сыкъикIыжьзэ, Iофыр а дэдэм зэрэтетым сегупшысагъ. Мыщ дэжьым Францием изекIо цIэрыIоу Оммер де Гелль ыIогъагъэр сыгу къэкIыжьыгъ: «Гурыт лIэшIэгъухэм ялъэхъан щыIэгъэ лъэпкъхэм бэрэ агъэшIэгъогъэ цIыфыгъэшхомрэ лIыгъэмрэ къызыхэнэжьыгъэр Кавказым ис черкесыр ары. ЛIыхъужъныгъи, акъыли, дэхагъи, шIуагъэу ахэлъ пстэури чIыопсым ахэм къахилъхьагъэх. ЯшэнкIэ сэ анахьэу згъэшIагъощтыгъэр цIыфыгъэу, шъхьалъытэжьэу ахэлъыр ары. Псэемыблэжьныгъэрэ лъэпкъ шъхьафитныгъэм фыряIэ шIулъэгъу лъэшымрэ ахэм сыдигъуи аголъыгъ, зыкIи щагъэзыягъэп».
Адыгэхэмрэ урысхэмрэ, нахь зегъэушъомбгъугъэу къэпIон хъумэ, черкесхэмрэ славянхэмрэ зэлъыIэсхэу, зэхахьэхэу заублагъэр зэман чыжьэхэр ары. Урысыемрэ адыгэхэмрэ язэфыщытыкIэхэр зыщызэIыхьэщтыгъэ лъэхъан горэхэр къыхэкIыгъэми, лIэшIэгъубэкIэ узэкIэIэбэжьмэ ахэм зэпхыныгъэ зэрэзэдыряIэщтыр къэпшIэнэу щытыгъ. Пщышхохэу Рэдэдрэ Мстиславрэ афэгъэхьыгъэ тарихъ романэу «Рэдэдым» Iоф дасшIэзэ, ащ фэдэ зэфэхьысыжьым сыкъыфэкIогъагъ. Романыр стхы зэхъум а лъэхъаным фэгъэхьыгъэ тарихъ тхылъыбэмэ сяджэн фаеу хъугъагъэ.
Я Х-рэ лIэшIэгъур ары къохьэпIэ адыгэхэм (ижъырэ урыс тхыгъэхэм ахэр «къосэгъукIэ» къахэфэх) Урысыем зэпхыныгъэ дыряIэ зыхъугъэр. Ары пакIопышъ, къосэгъухэр Черниговрэ Тум-Тэкъашъэрэ япщэу Мстислав идзэ хэтыгъэх, я ХI-рэ лIэшIэгъум щыIэгъэ заохэм ахэлэжьагъэх. Адыгэхэмрэ русичхэмрэ якультурэ зэпхыныгъэхэм псынкIэу заушъомбгъущтыгъ. Чыристан диным Темыр-КъохьэпIэ Кавказым зызэрэщиушъомбгъущтыгъэми ар епхыгъагъ. Зэман чыжьэхэм урысхэмрэ адыгэхэмрэ язэфыщытыкIэхэм загъорэ къэгъэзэпIэ дэйхэр зэрафэхъущтыгъэр, яIофхэр загъорэ дэгъоу зэрэзэпымыфэщтыгъэр къыбгурыIонэу щытыгъ.
«Повести временных лет» зыфиIорэм къыщеIо Тум-Тэкъашъэ ипщэу Мстислав 1022-рэ илъэсым къосэгъухэм зэратеогъагъэр. Мстиславрэ Рэдэд къосэгъупщымрэ зэрэзэбэныгъэхэр игъэкIотыгъэу ащ къыщытыгъ. Ситарихъ романэу «Рэдэдыр» а хъугъэ-шIагъэм фэгъэхьыгъ. Романым щыщ пычыгъохэр мыщ дэжьым сымыгъэфедэхэми хъущт, тхылъеджэхэр ахэм дэгъоу ащыгъуазэхэшъ. ТхакIоу сызэрэщытым елъытыгъэу илъэс минкIэ узэкIэIэбэжьмэ щыIэгъэ а заом ыуж тилъэпкъэгъухэм къарыкIуагъэр зэзгъэшIэныр сшIогъэшIэгъоныгъ.
Тарихъ документхэм зэрарытымкIэ, дзэ пащэхэм Рэдэд пщышхом иаужырэ лъэIу фагъэцэкIагъ: пщым ичIыгухэр, имылъку, ишъхьэгъусэ гощэшхор, ыкъуитIу Мстислав ратыгъэх. Рэдэдрэ ичIыгу гупсэрэ лъэшэу зэрафэзэщыщтыгъэм къыхэкIэу гощэ дахэм мэзэ заул ныIэп хымэ лъэныкъом къыщигъэшIэжьыгъэр.
Мстислав итхьарыIо фэшъыпкъэзэ, 1022-рэ илъэсым Тхьэгощэ лъапIэм ыцIэкIэ Тум-Тэкъашъэ чылыс щаригъэшIыгъ.
А чылысым Рэдэд ыкъохэр щаумэхъыгъэх, чыристан диным щырагъэхьагъэх. Чыристан зэхъухэм ахэм цIэу Юрэрэ Романрэ афаусыгъ. Рэдэд ыкъоу Роман Мстислав ыпхъу къыщи, махълъэ фэхъугъ. Ижъырэ урыс лIэкъуабэ ащ къытекIыгъэу ары зэралъытэрэр. Илъэсхэр зэблэкIыщтыгъэх, Рэдэд ылъи тIэкIу-тIэкIузэ Урысыем ипщыхэм, илIэкъолъэшхэм, иоркъхэм ахахьэщтыгъ.
Рэдэд пщышхом къытекIыгъэхэм къарыкIуагъэм фэгъэхьыгъэу илъэс 400-м къыриубытэрэ тхыгъэхэм зы гущыIэ ахэтэп. Николай Карамзиным итхылъэу «Урысые къэралыгъом итарихъ» зыфиIорэм мырэущтэу щетхы: «Москва щыщ ижъырэ лIэкъуиплIымэ Рэдэд пщышхом къытекIыгъэкIэ залъытэжьы. Ахэр — Добрынскэхэр, Белеутовхэр, Сорокоумов-Глебовхэр, Лопухинхэр. Рэдэд илIакъоу ахэр алъытэх». Ахэм чIыгубэ аIэ илъыгъ, баигъэх, цIэрыIуагъэх. Пщыгъо хэушъхьафыкIыгъэхэр зэхэхьажьхи къэралыгъо зыкI зэхъухэм, Урысые хэгъэгум къэралыгъо IэнэтIэшхохэр щаIыгъыгъэх, яIуи яшIи осэшхо яIагъ, пачъыхьэмэ апэблэгъагъэх, дзэ пэщэ цIэрыIоу щытыгъэх. Рэдэд ыкъоу Роман къытекIыгъэхэм ащыщэу Андрей Одинец Дмитрий Донскоим зэригъусагъэр, Андрей ыкъоу Александр Белеут пачъыхьэу Апэрэ Василий зэрэпэблэгъагъэр гъэунэфыгъэ шъыпкъэу щыт. Рэдэд ыкъоу Роман къытекIыгъэхэм ащыщэу Константин Добрынскэр дзэ пащэу, губернием ипащэу щытыгъ.
Урысыем пачъыхьагъур илъэс шъищрэ щызыIыгъыгъэ Романовхэм ащыщэу апэ дэдэ пачъыхьэ тахътэр Романов Михаил Федор ыкъом ыубытынымкIэ Рэдэд къытекIыгъэхэм яшIогъэшхо къагъэкIуагъ.
Уахътэр кIощтыгъэ. Рэдэд пщышхом ыкъохэм къатекIыжьыгъэ унагъохэр багъощтыгъэх, алъкIэ, янамыскIэ урыс лъэпкъым зыхагуащэщтыгъ, кIуачIи, лъапси фэхъущтыгъэх. Ахэм динлэжь инхэри къахэкIыгъэх. Патриархэу Филарет Урысыем иапэрэ пачъыхьэу Михаил Романовым ятагъ.
КIочIитIу зызэхахьэкIэ, мыжъом мыжъо еуутэкIымэ машIо къызэрахихэу, лъэкIышхо зиIэ ящэнэрэ кIуачIэр къэхъу. Джащ фэдэу мэшIо шIагъо хъугъагъэ Рэдэд пщышхом ыкъохэм къатекIыжьыгъэхэм ащыщэу адмиралэу Федор Ушаковыр. ГъэшIэгъоныр Урысые флотым иапэрэ линейнэ къухьэу я ХIХ-рэ лIэшIэгъум ыкIэм ашIыгъагъэм цIэу «Рэдэд — къосэгъупщ» зэрэфаусыгъагъэр ары. Федор Ушаковым мичманэу ригъажьи, флотым иадмирал IэнатIэ нэсыгъ. Урыс флотэу ащ пэщэныгъэ зыдызэрихьагъэм хы заохэм текIоныгъабэ къащыдихыгъ. Заохэу пэщэныгъэ зыщызэрихьагъэхэм, текIоныгъэхэм, щытхъуцIэхэм, тынэу къыфагъэшъошагъэхэм ащ ыцIэ Урысыем имызакъоу, нэмыкI хэгъэгухэми ащызэлъырагъэшIагъ. Адмиралым ыныбжь хэкIотагъэу пачъыхьэу Апэрэ Павел лъэIу тхылъ фигъэхьыгъагъ. Рэдэд пщышхом къытекIыгъэ шъыпкъэу зэрэщытыр къэралыгъо тхылъкIэ къыфиушыхьатыным ар кIэдэущтыгъ.
Владимир Овчинниковым итхылъэу «Ушаков Федор Федор ыкъор» зыфиIорэм зэрэщитхырэмкIэ, пачъыхьэм адмиралым къыфитхыжьыгъэм мырэущтэу къыщиIощтыгъ: «Владимир ыкъоу Мстислав пщышхом Рэдэд пщышхор ыукIыгъ, Рэдэд ыкъохэр чыристан ышIыгъэх, диныр зарегъаштэм апэрэм цIэу Юрий, адрэм — Роман афиусыгъ. Пщышхом ыпхъу Роман ритыгъ шъхьэгъусэу. Роман ыкъор Василий, ащ ятэжъыр Рэдэд. Василий ыкъор Юрий… Григорий икIалэхэр: Ушак, Лапоть, Крапотка, Илья, Алексей, Иванышхор, Лев, Иван цIыкIур…»
А къэбархэр архивхэм къахахыгъэх ыкIи адмиралэу Ушаковым илIакъо Рэдэд пщышхомкIэ къызэрежьэрэр къаушыхьатыщтыгъ.
1804-рэ илъэсым игъатхэ адмиралэу Ушаковыр пачъыхьэм фэтхэ, Урысыем илIэкъо фэшIыгъэхэм ятамыгъэхэр зыдагъэуцорэ тхылъым Ушаковхэм ялIэкъо тамыгъэ дагъэхьанэу елъэIу: «… ТилIакъо къосэгъупщэу Рэдэд къызэрэтекIыгъэр зэхэфыгъэу, Ушаковхэр лIэкъо тамыгъэхэр зыдагъэуцорэ тхылъым дябгъэгъэхьанэу сыолъэIу…»
Хэтрэ цIыфи, адмиралэуи ар орэхъу, ышъхьэ упчIабэ къитаджэу къыхэкIы, лъэпкъэу, лIакъоу къызыхэкIыгъэр, Iахьылэу иIэхэр зэригъашIэ шIоигъоу чIыпIэ еуцо. Арэущтэу зыкIэхъурэр ежь зыщыщыр, къызытекIыгъэхэр, дунаим къызкIытехъуагъэр ышIэным, иблэкIыгъэ рыплъэжьыным, инеущырэ мафэ къылъэгъуным, ыуж къырыкIощт лIэужхэр игущыIэ зафэкIэ ыгъэгъозэнхэм апай. Рэдэд илIакъо къыхэкIыгъэхэм зэу ащыщ юрист цIэрыIоу, профессорэу, Къэралыгъо Думэм идепутатыгъэу Кокошкин Федор Федор ыкъор. Учредительнэ зэIукIэм хэхьащтхэр зэрэхадзыхэрэм ехьылIэгъэ законыр ащ къыгъэхьазырыгъагъ.
Рэдэд ыкъоу Роман къытекIыгъэхэм ащыщэу Михаил Сорокоум бояринэу щытыгъ, Москва ипщышхоу Иван Калита епхыгъагъ. Сорокоумхэм ялIакъу ары Лопухинхэр къызыхэкIыгъэхэр.
Лопухин Федор ыпхъоу Евдокие къосэгъупщэу Рэдэд илIакъу къызыхэкIыгъэр. 1689-рэ илъэсым ар Апэрэ Петр шъхьэгъусэ фэхъуи, Урысыем ипачъыхьэ игощэшхуагъ.
Пачъыхьэм иблагъэ зэхъухэм, Лопухинхэр яIэнатIэкIэ Урысыем нахь щылъыкIотагъэх. Ау къэIогъэн фае армырми ахэр зэрэцIэрыIуагъэхэр, а лъэхъаным ехъулIэу лIакъом щыщ нэбгырэ 30 фэдизмэ пачъыхьэм епхыгъэу Iоф зэрашIэщтыгъэр. БгъэшIэгъонэу щытэп Рэдэд илIакъо къыхэкIыгъэ лIэкъолъэшхэу, пщыхэу Урысыем исыгъэхэм, Лопухинхэм яунагъуи ахэм зэрахэтэу, дзэ къулыкъур дэгъоу зэрахьыщтыгъэр, IэнэтIэшхохэр ащ зэрэщаIыгъыгъэхэр. Лопухинхэм апшъэрэ мэхьанэ зэратыщтыгъэр дзэ къулыкъушIэхэм лIыхъужъныгъэ къызэрэзыхагъафэрэмрэ ахэм уасэу афашIырэмрэ ары. КъэIогъэн фае Георгий Шыихъым иорденэу 1769-рэ илъэсым пачъыхьэу Екатеринэ ыгъэнэфагъэр къызэратыгъэ апэрэ урыс офицерхэм Лопухин Авраам Степан ыкъор зэращыщыр. Ащ фэдэ орденыр зыфагъэшъуашэщтыгъэр нэбгырэ зырызэу заом лIыхъужъныгъэшхо щызезыхьагъэр ары.
Лопухинхэр щынэ зымышIэрэ зэолIэу щытыгъэх, лIыгъэ ахэлъыгъ, лIыхъужъныгъэ къызхагъафэзэ заом щыфэхыщтыгъэх. Имперскэ дзэм иофицерыгъэу Лопухин Александр Иван ыкъор полярнэ флотым иштурманэу щытыгъ. Хэгъэгу зэошхом илъэхъан лIыхъужъныгъэшхо къызэрэзхигъэфагъэм фэшI Щытхъум иорденитIу ащ къыфагъэшъошагъ.
Зэман чыжьэхэм къафэдгъэзэжьзэ къэIогъэн фае Лопухинхэр Михаил Лермонтовым иныбджэгъухэм зэращыщыгъэхэр. «Пушкиным ныбджэгъубэ иIагъ, Лермонтовым иIэгъахэп пIоми хъущт, — ытхыщтыгъ Петр Вяземскэм, — Iахьыл зытIущэу иIагъэмрэ ицIыкIугъо къыщегъэжьагъэу инэIосэгъэ Лопухинхэмрэ ары ащ ыгъэныбджэгъущтыгъэхэр». Бэмэ ашIэрэпщтын Михаил Лермонтовым янэжъэу Арсеньева Елизаветэ Алексей ыпхъумрэ Лопухинхэмрэ зэпэчыжьэ Iахьылэу зэрэщытыгъэхэр. Лопухин зэшыпхъухэм ащыщэу ащ ныбджэгъуныгъэ нахь зыдыриIагъэр Мария ары. Урыс усэкIо цIэрыIом анахьыкIэу Варварэ шIу ылъэгъущтыгъ. УсакIом итворчествэ изэгъэшIэн пылъхэм зэралъытэрэмкIэ, Михаил Лермонтовым урыс классическэ поэзием хэхьэгъэ усабэ ащ фитхыгъ. Ипоэмэхэм къахэфэрэ героибэмэ якъэтынкIэ Михаил Лермонтовым Варенькэ иобраз къызфигъэфедагъ. УсакIом ащ исурэтхэри ышIыгъагъэх. Пшъэшъэ дахэм исурэтищрэ Лермонтовым итхыгъэхэу Лопухинхэу Варварэрэ Мариерэ афигъэхьыгъагъэхэр тэри къыднэсыжьыгъэх.
Рэдэд пщышхом къытекIыгъэхэм афэгъэхьыгъэу къэсIуагъэр зэкIэ тарихъым хэхьэгъэ пычыгъо кIэкIых. Илъэс минкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Мстиславрэ Рэдэдрэ зыщызэбэныгъэхэ чIыпIэм — Пепау къушъхьэ лъапсэм кIэрылъ гъэхъунэм къыщежьэгъэ лъагъох. Къосэгъупщэу Рэдэд илIэкъо къутамэ хы ШIуцIэмрэ хы Фыжьымрэ азыфагу илъ шъолъырым щыбэгъогъэ къутэмэ кIочIэшху.
Тилъэхъан — яминитIурэ илъэсхэм — къэIугъэр джэрпэджэжьэп, блэкIыгъэ лIэшIэгъу пчъагъэхэм амакъ. Телевидением икъэтынхэм ащыщ горэм ошIэ-дэмышIэу щызэхэсхыгъэм стхьакIумэ зыкъыригъэпхъотагъ: «Пщы гуащэу Лопухина Наталье Владимир ыпхъум гущыIэр етэты». Бзылъфыгъэм ипсалъэ мырэущтэу къыригъэжьагъ: «Сэ къосэгъу пщышхоу Рэдэд илIакъо сыщыщ». Уахътэр къызэтеуцуагъэу къысщыхъугъ. ЛIэшIэгъу пчъагъэ зэрэтешIэжьыгъэзи, Рэдэд пщышхом къытекIыгъэхэм алъапсэ къызыщежьэрэр къашIэжьы, ялIакъо рэгушхох.
Ащ лъыпытэу редакцием сытеуи, Лопухина Наталье Владимир ыпхъум ителефон номер къаIысхыгъ. Арырэ сэрырэ тызызэдэгущыIэм, тхылъэу «Лопухины в истории Отечества» зыфиIорэр бэмышIэу къызэрэдагъэкIыгъэр, Борис Краевскэм ащ Iоф дишIэ зэхъум, Лопухин Вадим Олег ыкъом къыIэкIигъэхьэгъэ материалхэр зэригъэфедагъэхэр къысиIуагъ.
2001-рэ илъэсым имэлылъфэгъу а тхылъэу Москва къысфырагъэхыгъэм Москва илIэкъолъэш обществэ ипащэ игуадзэу Вадим Лопухиным ыIэкIэ мыхэр къысфытыритхагъэх: «Лъытэныгъэшхо зыфэсшIырэ МэщбэшIэ Исхьакъ Шумаф ыкъом шъыпкъэныгъэр ылъапсэу зэрэтхэрэм фэшI сыфэразэу есэты, псауныгъэ пытэ, щыIэкIэ-псэукIэ дэгъу иIэнэу, игъашIэ кIыхьэ хъунэу сыфэлъаIо».
Тхылъэу «Лопухины в истории Отечества» зыфиIорэр сызыщытхэрэ Iэнашъхьэм джы телъ…
Романэу «Рэдэдым» Iоф дасшIэ зэхъум, къосэгъупщэу Рэдэд илIакъо къыхэкIыгъэхэм саIукIэщтмэ сыдым фысигъэшIэныя?..
Илъэсхэр, лIэшIэгъухэр къызэкIэлъыкIуагъэх. Пщышхохэу Мстиславрэ Рэдэдрэ зызэбэныгъэхэ уж илъэс мин тешIэжьыгъ. Ау Рэдэдыпщым илIакъо къыхэкIыгъэхэр джыри псаоу щыIэх, Кавказым исхэм яшIэжь джыри адыгэ пщышхор хэлъ. Пщышхоу Рэдэд къытекIыжьыгъэхэу зиакъылкIэ, зилIыгъэкIэ, зикъарыукIэ, зинамыскIэ, зимылъкукIэ Урысые къэралыгъом кIэгъэкIон фэхъугъэхэр урыс тарихъым щыщ хъужьхи хэткIухьажьыгъэх.
Урысые къэралыгъор зыгъэпсыгъэхэм адыгэхэр зэрахэтыгъэхэм тырыгушхон тлъэкIыщт. Иван Грознэм адыгэхэр къызэрэкъотхэм зэрэрыгушхорэр пчъагъэрэ ипыйхэм ариIоу хъугъэ. Иапэрэ шъхьэгъусэу Анастасие идунай зехъожьым Темрыкъо ыпхъоу Гощэунае къызэрищагъэр ошIэ-дэмышIэ Iофэу щытыгъэп. Адэ адыгэхэм мэхьанэшхо зиIэ Iоф тхьапша Урысыем фызэшIуахыгъэр? Ахэм анахьэу зиIахьышIу ахэзышIыхьагъэр Черкасскэ Алексей Михаил ыкъор ары. Агъэпсырэ Санкт-Петербург иканцелярие ипащэу ар Апэрэ Петр ыгъэнэфэгъагъ. Алексей Черкасскэр ары Петропавловскэ пытапIэр, гардемаринхэм яучилищэ, къухьэуцупIэхэр, заводхэр зыгъэпсыгъагъэхэр. Сыбыр игубернаторэу, пачъыхьэу Апэрэ Екатеринэ иупчIэжьэгъоу ар щытыгъ, Иоанн ыпхъоу Аннэ дэжь щызэхэщэгъэ Советым хэтыгъ.
ЩыIэныгъэм цIыф гъэшIэгъоныбэмэ уащырехьылIэ. Лъэпкъхэм языкIыныгъэ и Мафэ фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэр Кремлэм щызэхащэзэ, Черкасскэ Алексей ыкъом ыкъом ыкъожьэу Михаил Черкасскэм, Францием къикIыгъэ музыкантым зы Iанэ сыдыпэсынэу хъугъагъэ. «Плъапсэ къызыщежьэрэр, Рэдэд лIакъом укъызэрэхэкIыгъэр ошIа?» сIуи ащ сызеупчIым, ылъапсэ къызыщежьэрэр зэришIэрэр, ащ зэрэрыгушхорэр къысиIожьыгъагъ.
Останкинэр Шереметьевхэм яхапIэу зэрэщытыгъэр бэмэ ашIэрэпщтын. Черкасскэ Алексей ыпхъоу Варварэ генералэу Петр Шереметьевым зыдэкIом, Черкасскэхэм ямылъку зэрэщытэу Шереметьевхэм яхапIэу паркхэр, унэ дахэхэр, опернэ театрэр, дворецыр къызыдэтэджагъэм изэтегъэпсыхьан пэIуагъэхьагъ. Урысыер зэрыгушхорэ Останкинэр урысхэмрэ адыгэхэмрэ язэблэгъэныгъэ исаугъэтэу щыт. Урысыем къэралыгъо гъэпсыкIэу иIэм игъэпытэн, ар пыим щыухъумэгъэным адыгэхэм яIахьышхо зэрахашIыхьагъэмкIэ джыри щысабэ къэпхьын плъэкIыщт.
Силъэпкъ тарихъ гъогоу къыкIугъэр ситхыгъэхэм къащисэIотыкIы. СитворчествэкIэ сызыфэбанэрэр тарихъ шIэжьыр къызэтегъэнэжьыгъэныр ары. Ситхыгъэхэр зыфэгъэхьыгъэхэр заохэмрэ лъышIэжьымрэ арэп. Ахэр Урысыем пытэу зэрепхыгъэр къэзыушыхьатрэ тарихъ байрэ гъэхъэгъэшхорэ зиIэ силъэпкъ дахэ къытегущыIэх. Адыгэхэмрэ Урысыемрэ зызэгъусэхэр бэшIагъэ. Адыгеир Урысыем зыгохьагъэр илъэс 465-рэ хъугъэ. Ау ащ ыпэкIэ, Мстиславрэ Рэдэдрэ зыщызэбэныгъэгъэхэ лъэхъаныр ары ар къызыщежьэрэр.
Адыгэхэр 1557-рэ илъэсым Урысыем зэрэгохьэгъагъэхэр тэрэзэу зэрэщытыгъэр щыIэныгъэм къыгъэшъыпкъэжьыгъ. Геополитикэ лъэныкъомкIи, зэблэгъэныгъэ зэфыщытыкIэ-
хэм зягъэушъомбгъугъэнымкIи, лъэпкъхэм якультурэхэр зэрэгъэбаижьынхэмкIи ар лъэбэкъу тэрэзэу щытыгъ. Лъэпкъыбэ зэрыс Урысые Федерацием сызэрэщыпсэурэм, щыIакIэу иIэр Урысыешхом зэрэдэзгощрэм сарэгушхо.
Урысыер тэркIэ зынахь лъапIэ щымыIэ хэгъэгу.
МэщбэшIэ Исхьакъ.
Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым янароднэ тхакIу, Урысые Федерацием IофшIэнымкIэ и ЛIыхъужъ.


Адыгэ Республикэм искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэхэм Iоф ащызышIэрэ кIэлэегъаджэхэм яметодическэ IофшIэнхэмкIэ я XIII-рэ республикэ зэнэкъокъум изэфэхьысыжьхэр къэнэфагъэх.
Къэралыгъо программэу «Культурэм ихэхъоныгъ» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м иметодическэ гупчэ АР-м культурэмкIэ и Министерствэ иIэпыIэгъоу Iофтхьабзэр зэхащагъ.
Мы лъэныкъомкIэ Iоф зышIэрэ кIэлэегъаджэхэм яшIэныгъэхэм ахагъэхъоныр, яIэпэIэсэныгъэкIэ зэхъожьынхэр, егъэджэн ыкIи методическэ материалэу щыIэхэм ахэгъэхъогъэныр ары пшъэрылъ шъхьаIэу зэхэщакIохэм зыфагъэуцужьыгъэр.
ИскусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджэпIи 10-мэ Iоф ащызышIэхэрэм яIофшIэгъэ 17 зэнэкъокъум къырахьылIагъ. Ахэм ащыщэу 14-р пхырыкIыгъ. Егъэджэн ыкIи методическэ IэпыIэгъухэр, тематическэ, авторскэ сборник зэфэшъхьафхэр ыкIи лъэныкъо зэмылIэужыгъохэм афэгъэхьыгъэ IофшIэнхэр къырахьылIагъэх.
Жюрим хэтхэм IофшIэнхэм осэшхо афашIыгъ. ТекIоныгъэ къыдэзыхыгъэхэр ящысэтехыпIэхэу нэмыкI кIэлэегъаджэхэм яIофшIэн зэхащэщт.
А 1-рэ шъуашэ зиIэ дипломыр афагъэшъошагъ искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 3-м икIэлэегъаджэу Бэлла Берсековамрэ АР-м искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэ зыхьырэм иIофышIэу Эдуард Фирсовымрэ. ЯтIонэрэ чIыпIэр къыдахыгъ Адыгэкъалэ дэт еджапIэм иIофышIэу ЛIыIэпIэ Аллэ, псэупIэу Натырбые дэт еджапIэм икIэлэегъаджэу Елена Кушнаренкэм, АР-м искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэ зыхьырэм иIофышIэу ГъукIэ Замудин. Ящэнэрэ чIыпIэр фагъэшъошагъ Натырбые еджапIэм иIофышIэу Татьяна Гудковам.
— Ящэнэрэу мы зэнэкъокъум сыхэлажьэ. ТишIэныгъэхэм ахэдгъэхъонымкIэ, нэмыкIхэм яIофшIэн зэдгъэлъэгъунымкIэ мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэм мэхьэнэ ин яI. КIэлэцIыкIухэм Iоф адэсшIэныр сикIас, сэнаущыгъэ ин зыхэлъхэр къахэкIых, ахэр къыхэдгъэщынхэр, яIэпэIэсэныгъэ нахь зедгъэушъомбгъуныр ары тэ типшъэрылъыр. Анахь цIыкIухэм Iоф адэпшIэныр нахь гъэшIэгъонэу сэлъытэ. АщкIэ IэпыIэгъухэр зэхэсэгъэуцох. Пьесэ цIыкIухэм япхыгъэу кIэлэцIыкIухэм Iоф зэрадасшIэрэр къизыIотыкIырэ методическэ IофшIэнэу згъэхьазырыгъэм уасэ къызэрэфашIыгъэр сигуапэ хъугъэ. Джыри тиIофшIэн лъыдгъэкIотэщт, ащкIэ амалышIухэр тиIэх, — къытиIуагъ текIоныгъэ къыдэзыхыгъэхэм ащыщэу Елена Кушнаренкэм.


Урысыем щынэгъончъэнымкIэ и Федеральнэ къулыкъу Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ къызэритыгъэмкIэ, ащ фэдэу зекIохэрэм Урысыем и Уголовнэ кодекс ия 275-рэ, ия 246-рэ статьяхэм къызэрэдалъытэрэм тетэу уголовнэ пшъэдэкIыжь арагъэхьы.
Сыд фэдэ лъэныкъоха а бзэджэшIагъэм къыхиубытэхэрэр? АпэрэмкIэ, IэкIыб къэралым е IэкIыб къэрал организацие горэм къэралыгъо шъэфкIэ алъытэрэ къэбарыр кIэгъэхьэгъэныр. ЯтIонэрэмкIэ, Урысые Федерацием пэшIуекIоу зэрахьэрэ IофымкIэ IэкIыб къэрал горэм мылъку, техникэ, упчIэжьэгъу IэпыIэгъу егъэгъотыгъэныр.
ЯщэнэрэмкIэ, хэгъэгум ипыйхэу Урысые Федерацием кIуачIэкIэ къыпэуцужьыхэрэм (дзэхэм), уIэшыгъэ зэIуупIэныгъэхэм ахэхьаныр.
Урысыем ищынэгъончъагъэкIэ зэрар хъун зылъэкIыщт Iофтхьабзэхэм ашIэзэ ахэлажьэхэрэм илъэсий хьапс атыралъхьан алъэкIыщт.
Къэралыгъо шъэфым халъытэх къэралыгъом къыгъэгъунэрэ къэбархэу дзэ, IэкIыб къэрал, экономикэ, разведкэ Iофхэм, лъыхъон IофшIэным япхыгъэхэр. Урысые Федерацием ищынэгъончъагъэ зэрарышхо рахыгъэу алъытэ а къэтпчъыгъэхэм афэгъэхьыгъэ къэбарыр нэмыкI къэралыгъохэм е IэкIыб къэрал организацие горэм зыIэкIагъахьэкIэ (Урысые Федерацием и Уголовнэ кодекс ия 283.2-рэ статья ия 2-рэ Iахь).
Къэралыгъо шъэфым хахьэхэрэр Урысые Федерацием и Президент еухэсых. А спискэм хэхьэх дзэм, экономикэм, наукэм, техникэм, IэкIыб къэрал политикэм япхыгъэ къагъэгъунэрэ шъэфхэр.
Урысыем ищынэгъончъагъэ пэшIуекIоу IэкIыб къэралым е IэкIыб къэрал организацием мылъку, техникэ, упчIэжьэгъу IэпыIэгъу шIыкIэ зэфэшъхьафхэмкIэ аратын алъэкIыщт.
БзэджэшIагъэр ухыгъэкIэ залъытэрэр ащ фэдэ IэпыIэгъур зигугъу къэтшIыгъэхэм аIэкIагъэхьэгъахэ зыхъукIэ ары.
Урысыем и Уголовнэ кодекс ия 275-рэ ыкIи ия 276-рэ статьяхэм зигугъу къашIырэ бзэджэшIагъэхэр зезыхьагъэм хэбзэ къулыкъухэм ащкIэ макъэ заригъэIукIэ ыкIи Урысые Федерацием пэшIуекIорэ Iофтхьабзэхэр къызэтеIэжагъэхэ зыхъукIэ, уголовнэ пшъэдэкIыжь рагъэхьырэп.
Урысыем щынэгъончъэнымкIэ и Федеральнэ къулыкъу Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипресс-къулыкъу


МэфэкI мафэу кIуагъэхэм Адыгеим и Къэралыгъо автоинспекцие иIофышIэхэм республикэм игъогухэм водитель 33-рэ ешъуагъэхэу къащаубытыгъ.
2023-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м къыщегъэжьагъэу и 8-м нэс республикэм игъогухэм хъугъэ-шIэгъи 6 атехъухьагъ, ахэм нэбгыри 7-мэ шъобж зэфэшъхьафхэр ахахыгъ.
ПIалъэу зигугъу къэтшIыгъэм тишъолъыр игъогухэм гъогурыкIоным ишапхъэхэр гъогогъу 1919-рэ ащаукъуагъэу АР-м и Къэралыгъо инспекцие къыхигъэщыгъ.
Ешъуагъэу машинэр зезыфэщтыгъэ нэбгырэ 33-мэ административнэ пшъэдэкIыжь атыралъхьагъ.
ЛъэсрыкIуи 117-мэ гъогурыкIоным ишапхъэхэр зэраукъуагъэхэм фэшI административнэ протоколхэр къафыратхыкIыгъэх.
Адыгеим и Къэралыгъо автоинспекцие республикэм щыпсэухэрэм ыкIи хьакIэу къэкIуагъэхэм джыри зэ закъыфегъазэ гъогум сакъыныгъэ къызщыхагъэфэнэу ыкIи шIокI имыIэу гъогурыкIоным ишапхъэхэр агъэцэкIэнхэу.


Джырандыкъо Бэрзэдж Хьаджэм икъэу агъэкlэжьыгъэм зэхахьэ щыlагъ. Мэкъуогъум и 11-м щыlагъэ зэхахьэм, Джырандыкъо Бэрзэдж Хьаджэм иищыlэныгъэ гъогу зытетхагъэ мыжьо къэнэтlэхэс къызэlуахыгъ. Къалэм иунэшъошlэу Корай Челик, къэм игъэкlэжьын пае депутатхэмрэ Адыгэ Хасэхэмрэ зэрадэлэжьагъэр, Балыккесир къэлэ администрациемрэ Маняс дэт Орханлы Черкес Засэмрэ инэу яшlуагъэ къызэрагъэкlуагъэр игыщыlэхэм къащхигъэщыгъ.
Икъорэлъфхэм ащыщэу Асым Бэрзег, Хэкум рахыгъэ етlэ lэбжым Джырандыкъо Бэрзэдж Хьаджэм икъэ тыритэкъуагъ. Джащ фэдэу, Хьаджэр зыщагъэтlылъыжьыгъэ Тепеджик хьаблэм иятlэ щыщ етlэ lэбжыби Хэкум къахьыщт.


Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу, журналистэу, усакIоу Андырхъое Хъусен Борэжъ ыкъом исаугъэт тыгъуасэ Москва къыщызэIуахыгъ.
Урысыем итхакIохэм я Союз зычIэт унэм ар щагъэуцугъ. Андырхъое Хъусен исаугъэт гъэпсыгъэным кIэщакIо фэхъугъэхэр Урысыем итхакIохэм я Союзрэ адыгэ общественнэ организациехэмрэ ары. Республикэм ихэбзэ къулыкъухэми ахэм къадырагъэштагъ. Саугъэтыр зышIыгъэр сурэтышI, скульптор цIэрыIоу Зураб Церетели.
Адыгэ советскэ журналистэу, усакIоу, Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен Борэжъ ыкъор 1920-рэ илъэсым гъэтхапэм и 2-м къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ. Къыблэ фронтым идзэ ия 18-рэ шхончэо дивизие ия 136-рэ шхончэо полк ия 733-рэ ротэ ар имладшэ политрукыгъ. 1941-рэ илъэсым шэкIогъум и 8-м Антрацитовскэ районымкIэ къуаджэу Дьяковэ дэжь зэо пхъашэхэр щыкIуагъэх. Я 733-рэ шхончэо ротэм пыир къызэтыриIэжэнэу пшъэрылъ къыфашIыгъагъ. Ротэм икомандир зэфэх нэуж младшэ политрукэу Андырхъое Хъусенэ зэкIэми апэ итэу пыим жэхахьэу фежьагъ. Зыкъитынэу нэмыцхэр ащ къекуохэ зэхъум, «Урысхэм затырэп!» ыIуи, гранатэхэр ахидзагъэх. Пыйхэр зыдыригъэхьхэзэ, ежь ыпси щитыгъ.
СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум 1942-рэ илъэсым гъэтхапэм и 27-м ышIыгъэ УказымкIэ младшэ политрукэу Андырхъое Хъусен Борэжъ ыкъом Советскэ Союзым и ЛIыхъужъыцIэ къыфагъэшъошагъ. Луганскэ хэкумкIэ селоу Дьяковэ икъош къэхалъэ ар щагъэтIылъыгъ.
Андырхъое Хъусенэ лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэр республикэм исхэм ащыгъупшэрэп. Илъэс 35-рэ фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, къуаджэу Хьакурынэхьаблэ щагъэпсыгъэ музеим гъэрекIо гъэцэкIэжьын IофшIэнхэр рашIылIагъэх, Андырхъое Хъусенэ лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэр къызыщыгъэлъэгъогъэ диорамэр агъэкIэжьыгъ. Адыгеим и ЛIышъхьэ пшъэрылъ зэрафишIыгъэм тетэу гъэцэкIэжьын Iофхэм апэIухьэгъэ мылъкур къыхагъэкIыгъ.


Республикэм искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэхэм якъэшъокIо купхэм яя VIII-рэ зэнэкъокъоу Мыекъуапэ щыкIуагъэм нахь IэпэIасэхэр къыщыхагъэщыгъэх.
— Лъэпкъ къашъохэр, классикэм хэхьагъэхэр кIэлэеджакIохэм къашIых, — къытиIуагъ искусствэхэмкIэ Мыекъуапэ иеджапIэу N 6-м ипащэу Дмитрий Гордиенкэм. – Илъэс къэс тиеджакIохэм хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр республикэм къыщыдахых.
Урысыем искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэхэм яфестивалэу Санкт-Петербург щыкIощтым хэлэжьэнхэу я 6-рэ кIэлэцIыкIу еджапIэм зыщызыгъасэхэрэр тыгъуасэ гъогу техьагъэх.


Адыгеим ичIыгулэжьхэм бжыхьэсэ лэжьыгъэ гектар 106825-у апхъыгъагъэм щыщэу 96665-р аIожьыгъах.
АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ бэдзэогъум и 20-м тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, дагъэ къэзытырэ культурэхэм ащыщэу рапсыр хэзылъхьэгъагъэхэм ащ иIухыжьын аухыгъ пIоми хэукъоныгъэ хъущтэп. Гектар 10178-м щыщэу тыгъуасэ пчэдыжьым къафэнэгъагъэр 1800-рэ ныIэп. ГурытымкIэ лъытагъэу, зы гектарым центнер 25,3-рэ къеты, тонн 21177-рэ къаугъоижьыгъ.
Джэджэ районым ичIыгулэжьхэм анахьыбэу рапс алэжьыгъ ыкIи къырахырэмкIэ апэ итых. ПстэумкIи гектар 3817-рэ яIагъ, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 32,9-рэ къеты.
НахьыпэкIэ къызэрэхэтыутыгъагъэу, коцыр гектар 92154-рэ хъущтыгъ. Ащ щыщэу 82408-р Iуахыжьыгъах. ГурытымкIэ лъытагъэу, зы гектарым центнер 52-рэ къырахы, пстэумкIи тонн 428467-рэ къаугъоижьыгъ.
Адыгэкъалэ ичIыгулэжьхэм коцэу макIэ апхъыгъагъэр, гектари 170-рэ ныIэп зэрэхъущтыгъэр. Ащ фэшI апэ ащ иIожьыни аухыгъ. Зы гектарым центнер 43,1-рэ къытыгъ.
Нахьыбэу хэзылъхьэгъагъэхэми къафэнагъэр мэкIэдэд. КъырахыжьырэмкIэ, Шэуджэн районым ичIыгулэжьхэр джыри апэ итых. Коц гектар 14150-м щыщэу 12850-р аIожьыгъах. Зым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 56,7-рэ къырахы, тонн 72860-рэ аугъоижьыгъ.
Джэджэ районыр кIэкIэу ыуж ит. Ащ ичIыгулэжьхэм пстэумкIи коц гектар 23721-рэ халъхьэгъагъ, 18939-р аIожьыгъах. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 56,5-рэ къеты, коцэу аугъоижьыгъэр тонн 106924-рэ мэхъу.
МакIэу къафэнагъ ыкIи анахьыбэу къизыхыхэрэм ащыщых Кощхьэблэ ыкIи Красногвардейскэ районхэм ячIыгулэжьхэр. Кощхьэблэ районым гектар 14710-рэ щыхалъхьэгъагъ, тыгъуасэ пчэдыжьым къафэнэгъагъэр 720-рэ ныIэп. ГурытымкIэ лъытагъэу, зы гектарым центнер 52,1-рэ къырахы. Красногвардейскэ районым ичIыгулэжьхэм коц гектар 14070-рэ яIагъ. Ащ щыщэу 13480-р аIожьыгъах. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 51-рэ къеты.
МакIэу щапхъыгъагъэми, къыщырахыжьырэмкIэ пэрытхэм ащыщ Мыекъопэ районыр. Коц гектар 5588-рэ ныIэп ащ щыхалъхьэгъагъэр, ау лэжьыгъэ бэгъуагъэ къареты. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 53,6-рэ къырахы.
ХЪУТ Нэфсэт.


АР-м хэдзынхэмкIэ и Гупчэ комиссие ия 101-рэ зэхэсыгъоу иIагъэм Iофыгъуи 10-мэ щатегущыIагъэх, унашъохэр щашIыгъэх. Зэхэсыгъор зэрищагъ АР-м хэдзынхэмкIэ и Гупчэ комиссие и Тхьаматэу Сэмэгу Нурбый.
АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатхэм яхэдзын изэхэщэн пэIухьэрэ мылъкоу фондхэм къарыхьагъэр зыфэдизым ыкIи ахъщэр зэрагъэфедэщт шIыкIэм афэгъэхьыгъэу къэгущыIагъ АР-м хэдзынхэмкIэ и Гупчэ комиссие и Тхьаматэ игуадзэу Елена Майор. Мыщ епхыгъэ постановлениеу 2016-рэ илъэсым аштэгъагъэм лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ зэхъокIыныгъэхэр фэхъугъэх, ащ къыхэкIыкIэ кIэу ар агъэпсыжьынэу унашъо ашIыгъ, комиссием хэтхэм ащ дырагъэштагъ. Джащ фэдэу къэбарым епхыгъэ зэмызэгъыныгъэхэм ыкIи нэмыкI Iофыгъохэм язэхэфын фэгъэзэгъэ IофшIэкIо куп зэхащэн гухэлъ зэряIэр ащ къыIуагъ. Ащ хэхьащтхэми ацIэ къыриIуагъ.
Iоныгъом и 19-м зэхащэщтхэ хэдзынхэм афэгъэхьыгъэ Iофыгъо зэфэшъхьафхэм АР-м хэдзынхэмкIэ и Гупчэ комиссие исекретарэу ХьацIэцIэ Фатимэ, АР-м хэдзынхэмкIэ и Гупчэ комиссие иаппарат ипащэу Сихъу Азэмат ыкIи нэмыкIхэр къатегущыIагъэх. Шапхъэхэм адиштэу, шъыпкъагъэ хэлъэу хэдзынхэр зэрэкIощтхэм ыуж итыщтых, ащкIэ ищыкIагъэр зэкIэ агъэцэкIэщт.
ДЕЛЭКЪО Анет.


Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэу Михаил Мурашко тхьамафэм ыкIэм Адыгеим къызэкIом республикэм икъэлэ шъхьаIэ IэзапIэу дэтхэм, медицинэм зыщыфагъасэхэрэм ащыIагъ.
Медицинэ колледжым щыIагъэх
Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат игъусэу федеральнэ министрэм медицинэ колледжым итеплъэ зыпкъ игъэуцожьыгъэным ыкIи спортзалыр гъэцэкIэжьыгъэным япхыгъэ Iофыгъохэр зэшIохыгъэ зэрэхъухэрэм зыщигъэгъозагъ.
Республикэ бюджетым икъэкIуапIэхэр агъэфедэхэзэ, IофшIэнхэм апэIуагъэхьанэу мы илъэсым сомэ миллион 30 къафыхагъэкIыгъ. ПстэумкIи сомэ миллиони 107-рэ фэдиз псэуалъэм епхыгъэ Iофтхьабзэхэм апэIухьанэу къырадзагъ. 2022-рэ илъэсым унэхэр агъэцэкIэжьыгъэх, Iэмэ-псымэу, мебелэу, оргтехникэу ящыкIагъэр къащэфыгъ, компьютерхэр ачIагъэуцуагъэх.
ЗэрэхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, мы колледжыр республикэм иеджэпIэ анахьыжъхэм ащыщ. Гурыт медицинэ IофышIэхэм ягъэхьазырынкIэ ыкIи яшIэныгъэхэм ахэгъэхъогъэнымкIэ программэ гъэнэфагъэхэм атетэу Iоф зышIэщтхэр егъэхьазырых.
2022 — 2023-рэ илъэсым колледжым бюджет чIыпIэу иIэр процент 30-кIэ нахьыбэ ашIыгъ (зэрэхъущтыгъэр 160-мэ, 240-м нагъэсыгъ).
Республикэм и ЛIышъхьэ къызэриIуагъэмкIэ, врачхэмрэ медицинэ сестрахэмрэ зэримыкъухэрэр дэгъэзыжьыгъэным пае республикэм щызэшIуахырэ Iофтхьабзэхэм язы Iахьэу щыт мы колледжыр гъэкIэжьыгъэныр. А пстэуми анэмыкIэу унэм тарихъ мэхьанэ иI ыкIи архитектурэм исаугъэтэу ар алъытэ. 1910-рэ илъэсым агъэпсыгъэгъэ унэр ублэпIэ училищэу щытыгъ. Джы непэ Мыекъуапэ итарихъ нэIуасэ зекIохэр фашIыхэ зыхъукIэ колледжым рагъэблагъэх.
Михаил Мурашко мыщ Iоф щызышIэхэрэм ыкIи студентхэм гущыIэгъу афэхъугъ. Еджэныр къаухымэ Iоф зыщашIэщтхэм федеральнэ министрэм защигъэгъозагъ, къуаджэхэм ащылэжьэщтхэр зэримыкъухэрэм къыхэкIэу игъо къафилъэгъугъ а лъэныкъоми нахь егупшысэнхэу.
Михаил Мурашко къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, республикэм ифельдшер-мамыку IэзапIэхэмрэ иврач амбулаториехэмрэ шэпхъэ лъагэхэм адештэх, къэралыгъо IэпыIэгъум ипрограммэу кIуачIэ зиIэр специалист ныбжьыкIэхэмкIэ IэпыIэгъу мэхъу.
Ащ нэужым Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэ хигъэунэфыкIыгъ гурыт медицинэ IофышIэхэм цIыфхэм IэпыIэгъу ятыгъэнымкIэ мэхьанэшхо зэряIэр, ахэм шIуагъэу къахьырэм джыри нахь зыкъегъэIэтыгъэным пае федеральнэ лъэгапIэм диштэу зэшIуахырэ Iофтхьабзэхэм ащигъэгъозагъэх.
«Медицинэм иIофышIэхэм агъэцакIэщтыгъэ пшъэрылъхэм ащыщхэр медицинэм имыIофышIэхэми афэдгъазэхэ хъугъэ. ГущыIэм пае, кол-гупчэхэр зэхэтщагъэх. Мы илъэсым къэбарлъыгъэIэс амалыкIэхэри тэгъэфедэх», — къыIуагъ министрэм.
Медицинэм иучреждениехэр къэзыухыхэрэм къэралыгъо IэпыIэгъу ятыгъэным хэушъхьафыкIыгъэу Михаил Мурашко къыщыуцугъ. Ащ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, мы лъэныкъомкIэ Iоф зышIэхэрэм зэпыу имыIэу яIэпэIэсэныгъэ хагъэхъон, научнэ IофшIэным яIахь хашIыхьан фае.
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат къыхигъэщыгъ врачхэм, мамыкухэм ыкIи медицинэ сестрахэм яIэпэIэсэныгъэ зыкъегъэIэтыгъэным республикэм анаIэ зэрэщытырагъэтырэр.
«Джырэ уахътэм диштэрэ инфраструктурэр дгъэпсыгъ: сымэджэщхэр ыкIи поликлиникэхэр, фельдшер-мамыку IэзапIэхэр, врач амбулаториехэр тшIыгъэх. Ау ахэм цIыф-
хэр ары Iоф ащызышIэщтхэр. Арышъ, тфэлъэкIыщтыр зэкIэ дгъэцэкIэщт тимедикхэм цIыфхэм IэпыIэгъу аратыным пае джырэ уахътэм диштэрэ Iэмэ-псымэхэр икъоу ыкIи игъом аIэкIэгъэхьэгъэнхэмкIэ», — къыIуагъ АР-м и ЛIышъхьэ.
ТерапиемкIэ ыкIи профилактическэ медицинэмкIэ Лъэпкъ медицинэ ушэтэкIо гупчэм ипащэу Оксана Драпкинам, В. А. Алмазовым ыцIэкIэ щыт Лъэпкъ медицинэ ушэтэкIо гупчэм игенеральнэ пащэу Евгений Шляхто, Федеральнэ къэралыгъо бюджет учреждениеу «ЭндокринологиемкIэ ушэтэкIо Лъэпкъ гупчэр» зыфиIорэм ипащэу Наталья Мокрышевам, Урысые Федерацием псауныгъэм икъэухъумэнкIэ и Министерствэ инеонатолог шъхьаIэу Дмитрий Ивановым ныбжьыкIэхэм гущыIэ фабэхэр къафаIуагъэх.
Пэрыт шIыкIэ-амалхэр гъэфедэгъэнхэр
Адыгэ республикэ клиническэ онкодиспансерэу Н. Хь. Iэшъхьэмафэм ыцIэкIэ щытым иIофшIэн зэрэзэхэщагъэм нэIуасэ зыфашIынэу зэкIохэм, Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат федеральнэ министрэм къыфиIотагъ республикэ онкологическэ къулыкъум иIофшIэн нахьышIоу зэхэщэгъэнымкIэ хэбзэ къулыкъухэм Iофэу ашIэрэм фэгъэхьыгъэу.
ЗэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, 2019 — 2023-рэ илъэсхэм сомэ миллион 742,2-рэ зытефэгъэ медицинэ Iэмэ-псыми 150-рэ фэдиз программэ зэфэшъхьафхэм адиштэу диспансерым къыфащэфыгъ. 2021-рэ илъэсым къыщыублагъэу МРТ-м (сомэ миллион 94-кIэ) мыщ Iоф щешIэ, джащ фэдэу рентгенотерапевтическэ аппаратэу «Терад 200» (сомэ миллион 18,6-кIэ) къызфагъэфедэ. Илъэсэу икIыгъэм джырэ уахътэм диштэрэ компьютернэ томографыр къащэфыгъ. НэмыкI медицинэ Iэмэ-псымэхэр игъусэхэу къэплъытэн хъумэ, сомэ миллион 94-м ехъу ащ пэIухьагъ.
Онкодиспансерым иврач шъхьаIэу АкIэгъу Заур къызэриIуагъэмкIэ, нэбгырэ 338-рэ мыщ щэлажьэ. Ахэм ащыщэу нэбгырэ 66-р врачых, 131-р гурыт ыкIи 58-р младшэ медицинэ IофышIэкIэ заджэхэрэр ары. Врач-онкологэу сымэджэщым ищыкIагъэм ипроцент 76-рэ мыщ щылажьэрэр. Сымэджэ мин 17-м ехъумэ поликлиникэхэм консультативнэ IэпыIэгъу къащараты. Зы илъэсым операцие мин 1,7-рэ фэдиз учреждением щызэшIуахы.
Медицинэ учреждением ипащэхэм къызэраIуагъэмкIэ, 2022-рэ илъэсым Медицинскэ гематологическэ гупчэ мыщ щызэхащагъ, джащ фэдэу амбулаторнэ онкологическэ къулыкъумкIэ гупчитIу къызэIуахыгъ.
Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэ отделение заулэ къыкIухьагъ ыкIи сымаджэхэм яIэзэнхэмкIэ Iэмэ-псымэу агъэфедэхэм защигъэгъозагъ. Анахьэу ынаIэ зытыридзагъэр IофшIэнымкIэ гъэхъагъэу яIэхэм къащымыуцухэу, онкологие уз зиIэхэм икъоу ыкIи тэрэзэу яIэзэнхэмкIэ анахь амал дэгъоу щыIэхэр ыкIи джырэ уахътэм диштэрэ Iэмэ-псымэхэр икъоу гъэфедагъэ хъунхэр ары.
ӀэпыӀэгъур игъом алъыгъэӀэсыгъэныр
Республикэм исоциальнэ-экономикэ хэхъоныгъэкӀэ программэр пхырыщыгъэным къыдилъытэрэ медицинэ гупчэу 2020-рэ илъэсым къызэӀуахыгъэм щыӀагъэх Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкӀэ иминистрэу Михаил Мурашкорэ Адыгеим и ЛӀышъхьэу КъумпӀыл Муратрэ.
Квадрат метрэ мини 5,5-м ехъу хъурэ унакIэм чIэтых медицинэ реабилитациемкIэ Адыгэ республикэ поликлиникэмрэ цэхэм зыщяIэзэхэрэ Адыгэ республикэ клиническэ поликлиникэмрэ. Медицинэ учреждением ишIынрэ ащ чIэтыщт Iэмэ— псымэхэмрэ сомэ миллион 227,5-м ехъу апэIуагъэхьагъ. ПоликлиникитIуми амалэу яIэхэм Михаил Мурашко защигъэгъозагъ, пащэхэми IофышIэхэми зэIукIэгъу адыриIагъ.
Нафэ къызэрэхъугъэмкIэ, мы гупчэм ныбжь зэфэшъхьаф зиIэ нэбгырэ 200 фэдизмэ зы сменэм яфэIо-фашIэхэр ащафагъэцакIэх. Узэу яIэм елъытыгъэу физкультурэр щарагъэшIы, галокамерэр яI, кинезотерапиер ыкIи нэмыкIхэр агъэфедэх, мафэрэ зыщяIэзэхэрэ уни хэт. Мыщ иврач шъхьаIэу ХьакIэгъогъу Ларисэ къызэриIотагъэмкIэ, неврологие, травматологие ыкIи нэмыкI нэшанэ зиIэ узхэм агъэгумэкIхэрэм мыщ щяIазэх. 2023-рэ илъэсым поликлиникэм нэбгырэ мини 9,5-м ехъумэ яфэIо-фашIэхэр щагъэцэкIагъэх, ахэм ащыщэу нэбгырэ мин 1,1-м мэфэ стационарым щяIэзагъэх. Цэхэм зыщя|эзэхэрэ поликлиникэм зыщэIэхэм учреждением иIофшIэн зэрэзэхэщагъэм, муниципальнэ образованиехэм ащыIэ къутамэхэм зэрадэлажьэхэрэм ыкIи нэмыкIхэм япхыгъэу къыIотагъ поликлиникэм иврач шъхьаIэу Шэуджэн Вячеслав. Ащ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, поликлиникэр зыфытегъэпсыхьагъэр кIэлэцIыкIу ыкIи зыныбжь хэкIотэгъэ нэбгырэ минмэ яфэIо-фашIэхэр зэшIохыгъэнхэр ары. МКъТУ-м медицинэмкIэ и Институт чIэсхэм апае классхэм практическэ сыхьатхэм ателъытагъэу къызфагъэфедэн алъэкIыщт Iэмэ-псымэхэр ачIэтых.
Михаил Мурашко поликлиникитIумэ яамалхэм япхыгъэу къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, цIыфхэм яфэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэнкIэ шэпхъэ лъагэхэм атетэу IофшIэныр лъыгъэкIотэгъэн фае. Ащ нэмыкIэу лъэпкъ проектэу «Псауныгъ» зыфиIорэмрэ нэмыкI къэралыгъо программэхэмрэ адиштэу республикэм щыпсэурэ цIыфхэм медицинэ IэпыIэгъу икъу игъом ятыгъэным пае врачхэм яIэпэIэсэныгъэ ренэу хагъэхъон фае.
ЗэшIуахырэ фэIо-фашIэхэм ахэхъо
Мыекъопэ къэлэ кIэлэцIыкIу поликлиникэмрэ микрорайонэу «Восходым» икъэлэ поликлиникэу зыныбжь икъугъэхэм ателъытагъэм иподразделениякIэрэ защэIэхэм республикэм ипащэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэм ипрограммэ телъытагъэу 2021-рэ илъэсым гъэтхапэм кIэлэцIыкIу учреждением иунакIэ атыгъагъ. Ащ сомэ милиони 180-рэ пэIуагъэхьагъ.
Врач шъхьаIэу Нурия Швецовам къызэриIуагъэмкIэ, мы поликлиникэм кIэлэцIыкIу мин 35-мэ яфэIо-фашIэхэр егъэцакIэх. Псауныгъэм икъэухъумэнкIэ нэмыкI учреждениехэм ащагъэцакIэщтыгъэ медицинэ фэIо-фашIэхэм ащыщхэри джы амалыкIэхэр зиIэ хъугъэ поликлиникэм щызэшIуахых. Квадрат метрэ мини 3,5-м ехъу поликлиникэм еубыты. ЗэкIэ къутамэхэу мыщ хэтхэр кIэлэцIыкIухэм медицинэ IэпыIэгъу нахьышIоу зэраратыщтым тегъэпсыхьагъэу атегощагъэх. УЗИ-р зыщашIырэ, нэм зыщеIазэхэрэ кабинетхэр, апкъышъол зыщаIотырэ, рентген зыщашIырэ, псауныгъэм игъэпытэн фытегъэпсыхьэгъэ физкультурэр ыкIи нэмыкIхэр поликлиникэм къеуалIэхэрэм щафагъэцакIэх. Врач 68-рэ, гурыт медицинэ IофышIэу нэбгыри 142-рэ мыщ Iут. ПоликлиникакIэр затIупщым ыуж медицинэ фэIо-фашIэхэр нахьышIоу гъэцэкIэгъэнхэмкIэ амалыкIэхэр иIэ хъугъэх. КIэлэцIыкIухэм япсауныгъэ икъэухъумэн телъытэгъэ программэм диштэу фэIо-фашIэхэр зэшIуахых.
Мы илъэсым микрорайонэу «Восходым» къыщызэIуахыгъэ Мыекъопэ къэлэ поликлиникэм зыщэIэхэм медицинэ IэпыIэгъур зэрэщызэхэщагъэм УФ-м псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэ зыщигъэгъозагъ.
Сомэ миллион 240-рэ зытефэгъэ поликлиникакIэм медицинэ Iэмэ-псымэу сомэ миллион 54-кIэ къащэфыгъэр чIагъэуцуагъ.
Врач шъхьаIэу ЕмтIылъ Оксанэ къызэриIуагъэмкIэ, медицинэ IофышIэу ищыкIагъэм ипроцент 91-рэ мыщ Iут, ахэм ащыщэу врачхэр 213-рэ зэрэхъухэрэр, гурыт медицинэ IофышIэхэр — нэбгырэ 285-рэ. ПстэумкIи къэлэдэс мин 36-мэ яфэIо-фашIэхэр поликлиникэм щагъэцакIэх, мэфэ стационари ащ хэт.
Михаил Мурашко поликлиникэм икабинетхэр къыплъыхьагъэх, къулыкъу зэфэшъхьафхэм яIофшIакIэ зыщигъэгъозагъ. Шъоущыгъу узыр зиIэхэм ящыкIэгъэ Iэзэгъу уцхэр игъом аIэкIэгъэхьэгъэнхэм пае чIыпIэ уц щапIэхэм адыряIэ зэдэлэжьэныгъэм нахь зырагъэушъомбгъун зэрэфаер министрэм къыхигъэщыгъ.
ЯIофшIэн зэрэзэхащэрэм зыщигъэгъозагъ
Михаил Мурашко Адыгэ республикэ клиникэ сымэджэщым зэкIом, Диагностическэ гупчэм, реанимациемкIэ ыкIи кардиологиемкIэ отделениехэм Iоф зэрашIэрэм зыщигъэгъозагъ.
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, псауныгъэм икъэухъумэн фэгъэзэгъэ республикэ организациехэм яамалхэм зягъэушъомбгъугъэнымкIэ хэбзэ къулыкъухэм афэлъэкIыщтыр зэкIэ ашIэ. Лъэпкъ проектэу «Псауныгъэм икъэухъумэн» зыфиIорэми, къэралыгъо программэ пстэуми Адыгеир чанэу ахэлажьэ.
АРКБ-м иврач шъхьаIэу Чэужъ Нателлэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, илъэс къэс нэбгырэ мин 17 фэдизмэ мыщ щяIазэх. Илъэсым къыкIоцI нэбгырэ мини 150-м ехъумэ Диагностическэ гупчэм амбулаторнэ IэпыIэгъу щарагъэгъоты. Сымэджэ мини 2-м ехъумэ пэрыт технологиехэр зыщыгъэфедэгъэ IэпыIэгъур аIокIэ. Организациехэм ящыкIэгъэ медицинэ IофышIэхэм япроцент 80-р яI. Врач 227-мэ, гурыт звенэм хэхьэрэ IофышIэ 400-м ехъумэ, младшэ медицинэ IофышIи 175-мэ сымэджэщым Iоф щашIэ.
Программэу «Гу-лъынтфэ узхэм ябэныгъэныр» зыфиIорэм диштэу 2019-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2023-рэ илъэсым нэс сомэ миллион 250-рэ фэдиз зытефэгъэ медицинэ оборудовании 133-рэ къащэфыгъ.
УФ-м псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэ реанимационнэ отделением Iоф зэришIэрэм, республикэ сосудистэ гупчэм гъэпсыкIэу иIэм, коронарнэ синдромым ыгъэгумэкIырэ сымаджэхэм зэряIазэхэрэм нэIуасэ зафишIыгъ. Сымаджэхэр нахьышIоу операцие шIыгъэнхэм, поликлиникэхэм зэдэлэжьэныгъэу адыряIэр нахь гъэпытэгъэным мэхьанэшхо зэряIэр Михаил Мурашко къыхигъэщыгъ.
Диспансеризациер къуаджэхэм нахьышIоу ащызэхэщэгъэн зэрэфаем федеральнэ министрэм ынаIэ тыригъэтыгъ. Мы лъэныкъомкIэ IэпэIэсэныгъэшхо зыхэлъ врачхэр ягъусэхэу мобильнэ бригадэхэм яIофшIэн нахьышIоу зэрэзэхащэн фаер ащ къыхигъэщыгъ.
Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Михаил Мурашко зэрэфэразэр къыIуагъ республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иIофыгъохэм ренэу ынаIэ зэратыригъэтырэм, мы аужырэ илъэси 5-м федеральнэ IэпыIэгъоу къыIукIагъэм ишIуагъэкIэ Адыгеим зэхъокIыныгъэшIухэр зэрэфэхъугъэхэм афэшI. Республикэм ипащэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, медицинэ псэолъэ 46-рэ Адыгеим щагъэпсыгъ, псауныгъэм икъэухъумэнкIэ инфраструктурэр агъэкIэжьыгъ, диагностическэ, медицинэ оборудование лъапIэхэр къащэфыгъэх, медицинэ IофышIэхэм япчъагъэ нахьыбэ хъугъэ, врачхэм яIэпэIэсэныгъэ зыкъегъэIэтыгъэнымкIэ ыкIи цIыфхэм нахь макIэу хьадэгъур къалъыIэсынымкIэ амалхэр зэрахьагъэх.
Тынхэр афагъэшъошагъэх
Адыгэ Республикэм имедицинэ IофышIэ пэрытхэм къалэжьыгъэ тынхэр АР-м и Правительствэ зычIэт унэм щаратыжьыгъэх Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэу Михаил Мурашкорэ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ. Iофтхьабзэм хэлэжьагъ УФ-м IофшIэнымкIэ и ЛIыхъужъэу, профессорэу Очаповскэм ыцIэ зыхьырэ научнэ-ушэтэкIо институтым иврач шъхьаIэу Владимир Порхановыр.
«ЗиIофшIэн хэшIыкIышхо фызиIэхэу врач ныбжьыкIэхэр зыгъэхьазырхэрэм шъузэращыщыр тигуапэу хэтэгъэунэфыкIы. ШIэныгъэу, опытэу шъуиIэр тапэкIи къытшъхьапэжьынэу сэгугъэ псауныгъэм икъэухъумэнкIэ кадракIэхэр гъэхьазырыгъэнхэмкIэ, ныбжьыкIэхэм медицинэм Iоф щашIэнымкIэ», — къыIуагъ министрэм.
УФ-м псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэ пандемием илъэхъан республикэм имедицинэ IофышIэхэм дэгъоу Iоф зэрашIагъэм пае зэрафэразэр къыIуагъ.
АР-м и ЛIышъхьэ Михаил Мурашко «тхьауегъэпсэу» риIуагъ псауныгъэм икъэухъумэн республикэм зэрэщызэхэщагъэм осэшхо къызэрэфишIыгъэм ыкIи хэгъэгум имедицинэ гупчэ пэрытхэм япащэхэр Адыгеим къызэрэригъэблэгъагъэхэм афэшI.
«Республикэм иврачхэм амалышIу яIэ хъугъэ федеральнэ IофышIэхэм яопыт къызфагъэфедэнэу, язэдэлэжьэныгъэ нахь агъэлъэшынэу. Тэ ар икъоу къызфэдгъэфедэщт. Непэ тынхэр зыфагъэшъошэщт медицинэ IофышIэхэр тапэкIи яIофшIэн нахьышIоу зэхащэным кIэгушIущтых, цыхьэу афэпшIыгъэр къызэрагъэшъыпкъэжьыщтым пылъыщтых», — къыIуагъ республикэм ипащэ.
Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ и Министерствэ иунашъокIэ псауныгъэм икъэухъумэнкIэ илъэсыбэ хъугъэу шIуагъэ къытэу Iоф зэрашIэрэм, гъэхъэгъэшхохэр зэряIэхэм афэшI бгъэхалъхьэу «Псауныгъэм икъэухъумэн иотличник» зыфиIорэр афагъэшъошагъ Адыгэ республикэ клиникэ сымэджэщым иврачэу Абыдэ Жаннэ, АРКБ-м иаптекэ ипащэ игуадзэу Тамара Волковам, АРКБ-м иотделение ипащэу ЛэупэкIэ ФатIимэт, Мыекъопэ къэлэ клиникэ сымэджэщым иврач-хирургэу Андрей Поповым, лъыр ахэщыгъэнымкIэ Адыгэ республикэ станцием иврач-лаборантэу Тхьайшъэо Галинэ, АРКБ-м иврач-травматолог-ортопедэу Вадим Шульман.
Гуетыныгъэ фыряIэу Iоф зэрашIэрэм фэшI Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэ и Рэзэныгъэ тхылъ аратыгъ АРКБ-м имедсестрау Инна Алехинам, Адыгэкъалэ исымэджэщэу К. М. Батмэным ыцIэ зыхьырэм иврач-терапевтэу Гъонэжьыкъо Сусаннэ, аптекэу N 1-м иотдел ипащэу Ерэджыбэкъо Фатимэ, АРКБ-м иврач-анестезиолог-реаниматологэу ЛIыхъурэе Иринэ, АРКБ-м иврач-урологэу Евгений Шаввэ, АРКБ-м иотделение ипащэу Шыко Руслъан.
КIэух зэхэсыгъу
Михаил Мурашкорэ КъумпIыл Муратрэ хэгъэгум имедицинэ гупчэ пэрытхэм, УФ-м псауныгъэм икъэухъумэнкIэ и Министерствэ иподразделениехэм япащэхэр, республикэм псауныгъэм икъэухъумэнкIэ и Министерствэ илIыкIохэр, республикэм имедицинэ учреждениехэм яврач шъхьаIэхэр зыхэлэжьэгъэхэ зэхэсыгъор зэращагъ.
Зэхэсыгъор къызэIуихызэ, Михаил Мурашко зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, Урысые Федерацием испециалист-медик пэрытхэм, научнэ-теоретическэ ушэтэкIо гупчэхэм япащэхэм
Адыгеим псауныгъэм икъэухъумэн зэрэщызэхэщагъэр зэхэфыгъэнымкIэ ыкIи ащ хэхъоныгъэ зэришIыщт лъэныкъохэр гъэнэфэгъэнымкIэ Iофышхо ашIагъ.
«Урысыем и Президентэу Владимир Путиным пшъэрылъ зэрафишIыгъэм тетэу непэ информатизацием лъэшэу зеушъомбгъу. Республикэр къэбар системэ зыкIым техьэ. Ащ ишIуагъэкIэ врачхэм амал яI сымаджэхэм стационархэм къызэращяIэзагъэхэм нэIуасэ зыфашIынэу. Джащ фэдэу стационархэм яврачхэм сымаджэм иамбулаторнэ картэ итхэми зыщагъэгъозэн алъэкIыщт. ЦIыфхэм адэжь кIорэ врачхэм планшетхэр къызфагъэфедэх. Мыгъэ компьютер программэхэр республикэм илъэныкъуищмэ ащагъэфедэщтых. А лъэныкъом гъэхъагъэ хэлъэу зызэриушъомбгъурэр тинэрылъэгъу», — къыIуагъ Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэ.
Шъхьадж зыфэгъэзэгъэ лъэныкъомкIэ эксперт уасэхэр къаратыгъ Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ и Министерствэ эндокринологиемкIэ имедицинэ ушэтэкIо гупчэ ипащэу Наталья Мокрышевам, Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ икардиолог шъхьаIэу, медицинэ ушэтэкIо гупчэу В.А. Алмазовым ыцIэ зыхьырэм игенеральнэ пащэу Евгений Шляхто ыкIи медицинэ гупчэхэм янэмыкI пэщэ заулэмэ.
Псауныгъэм икъэухъумэн кадрэ ныбжьыкIэхэр нахьыбэу къыхэгъэлэжьэгъэнхэ, медицинэ IофышIэхэм яIэпэIэсэныгъэ зыкъегъэIэтыгъэн зэрэфаем епхыгъэ Iофыгъохэм зэхэсыгъом щахэплъагъэх.
«Проектнэ офисым дэгъу дэдэу Адыгэ Республикэм Iоф щешIэ. Лъэныкъо шъхьаIэхэр чэзыу-чэзыоу зэтыраутыгъэх. Медицинэ организациехэм регистратурэхэр тэрэзэу зэращызэхэщагъэхэр, охътэ лые амыгъэкIодыным тегъэпсыхьагъэу кабинетхэр зэрэгъэпсыгъэхэр нэрылъэгъу къытфэхъугъ», — къыIуагъ Михаил Мурашко.
Гу-лъынтфэ узхэм ябэныгъэным тегъэпсыхьэгъэ федеральнэ проектым ипхырыщынкIэ республикэм опытышхо зэриIэр зэхэсыгъом къыщаIуагъ. Медицинэ реабилитацием изытет нахьышIу зэрашIыщтми мыщ щытегущыIагъэх. УФ-м псауныгъэм икъэухъумэнкIэ иминистрэу Михаил Мурашко къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, хэгъэгум и Президент пшъэрылъ къызэрафишIыгъэм тетэу мы лъэныкъомкIэ проект шъхьаф щагъэцакIэу аублагъ.
Псауныгъэм икъэухъумэнкIэ республикэ организациехэм щыкIагъэу афэхъухэрэми зэхэсыгъом щатегущыIагъэх. Гу-лъынтфэ уз зиIэхэм диспансернэу алъыплъэгъэнымкIэ Iофыр икъоу зэхамыщэу, диспансеризацием макIэу къыхырагъэубытэу, сэнэхьат заулэхэмкIэ кадрэхэр имыкъухэу алъытагъ.
«Михаил Альберт ыкъоми, Адыгеим къэкIогъэ врач, шIэныгъэлэжь пэрытхэми «тхьашъуегъэпсэу» ясэIо. Непэрэ зэIукIэгъум амал къытитыщт псауныгъэм икъэухъумэнкIэ Iофхэм язытет нэмыкI еплъыкIэ фэтшIынэу, медицинэ фэIо-фашIэхэр нахьышIоу зэхэщэгъэнхэмкIэ амалыкIэхэр къэдгъотынхэу. Урысыем псауныгъэм икъэухъумэнкIэ и Министерствэ ипащэ сэгъэгугъэ тифедеральнэ IофшIэгъухэм непэ игъоу къытфалъэгъугъэ лъэныкъохэм ткIуачIэ нахь зэрятхьылIэщтымкIэ», — къыIуагъ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.
АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу
Сурэтхэр: А. Гусев.