Тэу Нуриетт: ЧылагъомкIэ (обществэмкIэ), культурэмкIэ, хъишъэмкIэ бзэм имэхьан
Культура
Урыс тхэкIо цIэрыIоу Федор Достоевскэм «бзэр – лъэпкъы» ыIощтыгъ. Анахь мымакIэу зыцIэ Iугъэ француз тхакIоу Альбер Камю: «Сихэку – французыбзэр ары», – джары еплъыкIэу иныдэлъфыбзэ фыриIагъэр. Дунаиу тыкъэзыцухьэрэр зэбгъэшIэнымкIэ зэхэпшIэнымкIэ зэкIэм анахь Iэрыфэгъур бзэр ары. Бзэр ары цIыфхэр зэрэзэрэшIэхэрэр. Бзэр ары нэмыкI культурэмэ нэIуасэ зэрафэхъурэр. Лъэпкъ культурэм кIэрыпчын умылъэкIынэу бзэр зэрэщытым къыхэкIэу, тIуми зы гъогу къызэдакIунэу мэхъу. Ащ пае ЛъэхъэнакIэу хъишъэм фэгъэзагъэмэ алъытырэ пIалъэм къыщегъэжьагъэу, дунаир тетыгъокIэ зэрэзэфагощырэм елъытыгъэу, пщылIыпIэ е нэмыкIырэ шъхьэфимытыгъэ ифэгъэ этносхэмрэ лъэпкъхэмрэ бзэу аIулъхэр чIыпIэ зэжъу рагъэуцохэу, кIодыпIэм къыфагъакIохэу аублагъ.
Урыс тхэкIо цIэрыIоу Федор Достоевскэм «бзэр – лъэпкъы» ыIощтыгъ. Анахь мымакIэу зыцIэ Iугъэ француз тхакIоу Альбер Камю: «Сихэку – французыбзэр ары», – джары еплъыкIэу иныдэлъфыбзэ фыриIагъэр.
Дунаиу тыкъэзыцухьэрэр зэбгъэшIэнымкIэ зэхэпшIэнымкIэ зэкIэм анахь Iэрыфэгъур бзэр ары. Бзэр ары цIыфхэр зэрэзэрэшIэхэрэр. Бзэр ары нэмыкI культурэмэ нэIуасэ зэрафэхъурэр.
Лъэпкъ культурэм кIэрыпчын умылъэкIынэу бзэр зэрэщытым къыхэкIэу, тIуми зы гъогу къызэдакIунэу мэхъу. Ащ пае ЛъэхъэнакIэу хъишъэм фэгъэзагъэмэ алъытырэ пIалъэм къыщегъэжьагъэу, дунаир тетыгъокIэ зэрэзэфагощырэм елъытыгъэу, пщылIыпIэ е нэмыкIырэ шъхьэфимытыгъэ ифэгъэ этносхэмрэ лъэпкъхэмрэ бзэу аIулъхэр чIыпIэ зэжъу рагъэуцохэу, кIодыпIэм къыфагъакIохэу аублагъ.
Непэрэ мафэхэр арымэ бзэхэм язытет къэдэигъ. БлэкIыгъэм лъэпкъхэу пщылIыпIэм ифагъэхэмрэ ауж къинэхэрэмрэ абзэхэри зэжъупIэ итыгъэхэмэ, джы ар хэхъошхо зиIэ европэ хэгъэгухэми абзэхэм алъыIэсы фежьагъ. Америкэм иполитическэ ыкIи иэкономическэ фэмэ-бжьымэ нэпэмыкI къэралыгъохэм зэратыригъэхьагъэм къыхэкIэу инджылызыбзэ (американыбзэр) зэкIэм зэдагъэфедэу инджылызмэ абзэ щагъэзыеу хъугъэ. Ары пакIошъ бзэхэр зэхагъэкIухьэхэу, зэхэщыхьэгъэ бзэхэр агъэфедэхэу рагъэжьагъ. ГущыIэм пае, «франглиш» («франджлыз») французыбзэ инджылыбзэ зэхэгъэкIухьэгъэ гъэшIэгъонэу зэхэлъ бзэ.
Мыщ дэжьым къэIогъэн фае, бзэм имызакъоу культурэми чIэнагъэ зэрэфэхъурэр. КъохьэпIэ шIэныгъэлэжьмэ къызэраIорэмкIэ, европэ культурэр «фольклор» къодыеу къэнэ. Ау анахьэу чIыпIэ зэжъу дэдэ иты хъухэрэр зицIыфышъхьэ мэкIэ этносхэмрэ лъэпкъхэмрэ. АхэмкIэ бзитIушIэным имызакъоу, бзабэшIэныр хэкIыпIэ закъоу къэнэ.
Культурэ пэпчъ хъишъэрэ ыкIи чIыопс гъэнэфагъэрэ апсыхьэ, ежь идунае егъэпсы, ежь ицIыф епIу, рызэдэгущыIэнхэу бзэ зэхелъхьэ. Культурэ пэпчъ ежь ибзэ хабзэ иI, а бзэмкIэ а культурэр зыхэлъ цIыфхэр зэдэпсалъэх. Ау а зыр арэп культурэмкIэ бзэм имэхьанэр. Бзэм кIэрычыгъэу культурэр щыIэшъунэу щытэп, сыда пIомэ бзэр ары ащ ылъапсэ, ыкупкI. Бзэр агъэпсэуалъэзэ цIыфхэм тамыгъэхэр, шапхъэхэр, хабзэхэр, гъуазэхэр, шIэныгъэхэр, зекIуакIэхэр, шIошъхъуныгъэхэр, гукъэкIхэр, зэхэшIыкIыныгъэхэр, лъэпIагъэхэр нэмыкIхэр зэлъагъэIэсыжьых. Джаущтэу цIыфыр чылагъом (обществэм) хэщагъэу мэхъу. Арэу щымытмэ цIыфыр псэушъущтэп. Бэм ишIуагъэкIэ чылагъор зэгурэIо, зэдештэ, зыпкъ ит, мэпытэ.
ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэгъэ ЛъэхъэнакIэр ары шIэныгъэ лъапсэ иIэу цIыфхэр зэрэшIэнхэмкIэ бзэм имэхьанэ аушэтэу зырагъажьэрэр. Ар аушэтыгъ Иоганн Готфрид Гердери, Вильгельм фон Гумбольдти нэмыкIхэми, бзэшIэныгъэм лъапсэ фашIэу. Тэ тилъэхъанэ бзэр психолингвистикэми, социолингвистикэми аушэтых. Бзэм иушэтынкIэ гъэхъэшIухэр зашIыгъэр я ХХ-рэ лIэшIэгъум шIэныгъэлэжьмэ бзэмрэ культурэмрэ зэрапхыхэу зырагъажьэр ары.
Бзэмрэ культурэмрэ язэпхыныгъэ къызэхэфыгъэнымкIэ Сепиррэ-Уорфрэ ялингвистикэ къэшIэныгъэ (гипотезэ) кIэкIэу зэлъашIэрэр шIэныгъэм IахьышIоу къыхэуцуагъ. Сепиррэ-Уорфрэ ялингвистикэ къэшIэныгъэ (гипотезэ) кIэкI, шъузэрэщыгъуазэхэу, бзэр – гупшысэр къырипIотыкIынымкIэ амал закъоу ымылъытэу, ежь бзэм гупшысэр къыгъэпсэу, ары пакIошъ типсэлъакIэ елъытыгъэу дунаири тинэрылъэгъоу къыделъытэ. Ащ фэдэ зэфэхьысыжь ашIыным пае шIэныгъэлэжьмэ бзэ зэфэшъхьафхэр зэрэзэхэт шIыкIэм имызакъоу, ягъэпсыкIэхэри зэхафыгъ (европэбзэхэмрэ хопибзэмрэ зэрагъэпшагъэх) (хопи – Темыр Америкэм щыпсэурэ индейцэ лъэпкъ). ГущыIэм пае, хопи бзэм уахътэр блэкIыгъэ, джырэ, къэкIощтыр арэущтэу зэтыриутырэп, арышъ инджылызыбзэкIэ «Ар мэфипшIырэ щыIэнэу къэуцугъ» гущыIэухыгъэр «Ар япшIыкIузэнэрэ мафэм нэс къэуцугъ» джары хопибзэм къызэрэщыIуагъэу хъурэр. Мыщ ихьащыр щысэхэмкIэ Уорф культурэмрэ бзэмрэ язэпхыныгъэ агурегъаIо.
Сепиррэ-Уорфрэ ялингвистикэ къэшIэныгъэ (гипотезэ) кIэкI имэхьанэ ебгъэлыекIы хъущтэп: гъэкIэкIыгъэу къэпIопэн зыхъурэм – цIыфым игупшысэ хэлъхэмрэ ащ изэхэшIыкIырэ къэзыгъэнафэхэрэр ар зэгупшысэрэр ары. ЦIыфым псэун зыкIилъэкIырэр, къэзыуцухьэрэ дунаим хэтэу, къыгъэшIагъэм къышIошIырэмрэ игупшысэхэмрэ пхэнджыгъэу къахафэхэрэр, анахьэу ахэр зэдимыштэхэу зыхъурэм, зэригъэтэрэзыжьхэрэм ишIуагъ. Джары культурэм «бзэр инапIэу» зыкIыщыIэр ыкIы зыкIыхахъорэр, «напIэр» арэп культурэр зыфэдэнэу щытыр къэзыухэсырэр. Бзэм, гупшысэм, культурэм язэпхыныгъэ имэхьанэ ишIуагъэ къебгъэIыхы хъунэу щытэп. Бзэр ары, нэмыкIэп, цIыфым идунай ылъапсэр, нэбгырэ пэпчъ ыгъэпсызэ, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим хэтлъагъорэ пкъыгъо ыкIи хъугъэ-шIагъэ бэдэдэхэмрэ гъэпсыкIэ ахелъхьэ. Сыд фэдэрэ пкъыгъуи къэхъугъэ-къэшIагъи цIыфым зылъыIэсырэ къодыер ахэмэ цIэ яIэ зыхъурэм ары. Арэу щымытымэ ахэр тэркIэ щыIэхэп. ЦIэ зафишIкIэ цIыфым ар зы пкъэу хъым хегъэуцо, джа изэхашIэ зэрэзэхэт хъагъэм изы хъагъэ налъэу, нэмыкIэу къэIуагъэмэ, дунаиу цIыфмэ агъэпсыгъэм кIэу изы Iахьэу щыщ мэхъу. Бэр – цIыфхэр зэрэзэдэгущыIэхэрэ е язэхашIэ къезыгъажьэрэ ары къодыеу щытэп. Бзэ пэпчъ дунаим игъунджэу зэрэщытым имызакъоу, цIыфым иакъыл дунай шъхьаф зэпэшыгъэу щегъэпсы, нэфапIэр зэхелъхьэ. Арышъ, бзэмрэ дунэееплъыкIэмрэ зэкIэрыпчынхэ умылъэкIынэу зэпхыгъэх.
Культурологмэ ятхыгъэмэ бзэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щыфыхахы. ЦIыфыр къэзыуцухьэрэ дунаимрэ нэфапIэмрэ къызэрыщыхэрэ гъунджэу бзэр зэрэщытым дакIоу лъэпкъым идунэееплъыкI ыкIи изэхашI, илъэпкъ шэн, ихабз, изекIокIэ дах, ишапхъ, идунай. Бзэр культурэм ипхъонтэ хэхыгъ, сыда пIомэ шIэныгъэ пстэоу, шIыкIэ амалхэу, пкъыгъо лъапIэхэу, гушъхьэ лэжьыгъэхэу лъэпкъым зэIуигъэкIагъэхэр бзэм щыухъумагъэхэу – фольклорым, жабзэм, тхылъхэм ащыугъоигъэх. Бзэр культурэм изехьакIу, сыда пIомэ лIэужмэ алъызгъэIэсырэр бзэр ары. КIэлэ ыкIи пшъэшъэжъые цIыкIухэм ныдэлъфыбзэр зэрагъашIэу зыхъурэм апэ итыгъэ лIэужмэ агъэунэфыгъэмрэ зэIуагъэкIагъэмрэ зыщагъэгъуазэ. Ныдэлъфыбзэр ымышIэу цIыфым илъэпкъ изэхашIэ, ихабзэ, ибзыпхъэ шапхъэхэр, икультурэ идунай икъоу къыгурыIощтыхэп, зэригъэшIэшъущтыхэп, пкъырыхьащтыхэп.
Анахьэу бзэм ишIуагъэ къызщынафэхэрэр.
ЦIыфыр къэзыуцухьэрэ дунаим къыдиштэу, къыдэгъэшIыгъэу псэуныр ары. ГущыIэм пае, къушъхьэм, лъэгуанэм, сыбыр е къыблэм зэпыугъо имыIэу ащыпсэухэрэ лъэпкъхэм зэIуагъэкIэгъэ шIэныгъэмрэ шIыкIэ-зекIуакIэмрэ абзэ умышIэу ущыгъозэщтэп. Пкъыгъохэмрэ, къэхъугъэ-къэшIагъэхэмрэ ыкIи ахэмэ язэфыщытыкIэ, язэхьащырыгъэ, язэфэмыдэныгъэ уушэтынхэмкIэ бзэр амалышIу. ЦIыфым иIофшIагъэхэр зэхэщэгъэнымкIи ыкIи зэдегъэштэгъэнымкIи бзэм ишIуагъэ хэлъ.
Культурэр цIыфым лъызыгъэIэсырэр бзэр ары. Культурэм ишIуагъэу щыт цIыфыр нэмыкIырэ псэ зыпытмэ зэрахэушъхьафыкIыгъэр. Культурэм ехьылIэгъэ шIэныгъэхэр зэгъэуIунхэмрэ зэгъэпэшынхэмрэ ыкIи а шIэныгъэхэр лIэужмэ алъыгъэIэсынхэмрэ ахэмкIи амал къэзытырэр бзэ. Джары цIыфым ренэу ихахъо лIэуж пэпчъ икIэрыкIэу зыкIимыублэжьырэр. Нахьыжъмэ ижъ-ижъыжьым къыщыублагъэу зэфахьысыгъэр, кIаугъоягъэр бзэмкIэ къегъэгъунэхэшъ ары. Ащ фэдэ шIыкIэ амалхэр, сэнаущыгъэхэр хэмылъыгъэхэмэ цIыфыр псэушъхьэхэмэ зэратекIырэ хъатэ щыIэщтыгъэп. Псэушъхьэмэ ныдэлъфэу къадэхъугъэ нэшанэу, зэхэшIыкI зыми фырямыIэу зэрэзекIохэрэм фэдэу цIыфхэри зэхэтыныгъэхи. КъэIогъэн фае, ежь бзэри культурэм къыхьыгъэ, къыгъэшIыгъэ пкъыгъоу, ащ изы анахьышъхьэ Iахьэу, ар щызыгъэIэрэ шапхъэу плъытэнэу зэрэщытыр. Ащ къыушыхьатырэр цIыфыр къэзыуцухьэрэ дунаимрэ бзэмрэ азыфагур ежь цIыфыр ары – бзэр зыIулъэу, культурэр зыхэлъыр. ЦIыфыр ары къызэришIэрэ пкъэу хэлъхэмкIэ дунаир зэхэзышIэрэр ыкIи зэхэзышIыкIырэр, къызыгурыIорэр. Ащ елъытыгъэуи къэзыуцухьэрэ дунаим еплъыкIэу фыриIэхэр егъэпсых. Ахэр пIалъэм игъом нэмыкI цIыфмэ алъыбгъэIэсынхэ плъэкIыщтхэ гурыIогъум, шIошIыныгъэм, гупшысэ зэфэхьысыжьым щызэрегъэкIужьых. Арэущтэу зыхъукIэ дунэе нэфапIэмрэ бзэмрэ гупшысэшъугъэныр азыфагу дэуцо.
ГущыIэм пкъыгъор къыгъэлъагъорэп, ащ къыушыхьатырэр а пкъыгъор тыкъэзыуцухьэрэ дунаим зэрэщыщыр, ар цIыфым зэрилъэгъурэ шIыкIэр, культурэу хэлъым елъытыгъэу цIыфым изэхэшIыкI къызэриубытырэр ары. ЦIыфым пэпчъ изэхэшIыкI ежь игъашIэ щигъэунэфыгъэмрэ культурэу зыхищагъэмрэ къагъэпсы, а шIыкIэм тетэу лIэужэу блэкIыгъэмэ зэIуагъэкIагъэр къыIэкIахьэ. Тыкъэзыуцухьэрэр зэкIэ къызэрыщырэ гъунджэу бзэр плъытэнэу щытэп, ау бзэр бгъубэ зиIэ апч Iужъу Iэубытыгъу пIон плъэкIыщт, ащ пхырыплъыхэзэ цIыфхэр шъхьаджи икультурэ ыгъэпсыгъэ дунаим хэплъэх. Бзэри гупшысэныри культурэри зэкIэрыпчынхэ умылъэкIынхэу зэхэщыхьагъэх, шъхьаф шъхьафэу лэжьэшъунхэу щытыхэпышъ, щыри – зы мэхъух.
Нэфагъэм къыхэщыгъэ лъагъоу зэхэшIыкIымрэ а зэхэшIыкIыр гущыIэкIэ къэIонымрэ къякIурэр лъэпкъ пэпчъ хэушъхьафыкIыгъэу зыдыриI, чIыопсым, ом, чылагъоу зыхэтхэм агъэунэфыгъэу. Ащ къыхэкIэу цIыф лъэпкъ пэпчъ ежь ихъишъэ, ежь икультурэ ыкIи ыбзэ къыгъэпсырэ дунаирэ иIэх. ЫкIыIужькIэ ыкIи культурэм къыгъэпсырэ дунаир бзэм къыгъэпсырэ дунаим нахь фэшIыгъ. Ары ау бзэм къыгъэпсырэ дунаир ары культурэм къыгъэпсырэ дунаир къызщынафэрэр, къэIуагъэу зыщыхъурэр, къызщыухъумагъэу лIэужымэ зэралъыIэсыжьырэр.
Мыщ дэжьым гущыIэхэр пкъыгъохэр къызэрэIотэгъэ хъурэ-шIэрэр къызэрэгъэлъэгъогъэ амал къодыехэу щымытхэу, нэфагъэм изыпычыгъоу мэхъух. ЫпшъэкIэ къызэрэсIуагъэу, бгъубэ зиIэ апч Iужъу Iэубытыгъом пхырыплъызэ лъэпкъым ыгъэпсыгъэ культурэм идунай зэрэпхырыщыгъэм къыхэкIэу лъэпкъым инэшанэхэр къызыхэщырэ нэфагъэу щыт. Арышъ, гущыIэм пае, адыгэм шъо зэфэшъхьафхэу – шхъуантIэ ыкIи къашхъо елъэгъухэмэ, инджылызым зы шъо закъоу blue ылъэгъурэр. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, а зы пкъыгъомэ зэдяплъыхэ пэтми алъэгъурэр зэфэдэхэп, джарэущтэу бзэм цIыфым дунэе гъэнэфагъэ регъэлъэгъу. Нэфагъэм изы пычыгъо, а зы зэхэшIыкIыр бзэ зэфэшъхьафхэм зэфэшъхьафэу къыщытыгъэх. Джары нэмыкI къэралыгъуабзэ зэзгъашIэрэр хымэ дунаим нэIуасэ фэхъун фаеу къэзышIырэр, бзэу зэригъашIэрэм къыгъэпсыгъэ дунаир ежь иныдэлъфыбзэ къыгъэпсыгъэ дунаим ригъэкIунэу зыкIыфежьэрэр. Ары ыкIи нэмыкI къэралыгъуабзэм изэгъэшIэн къэзыгъэхьылъэрэри.
Бзэм къеушыхьаты, культурэм ау сыдми пышIагъэу зэрэщымытыр, арэущтэу щытыгъэмэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр сыдигъокIи зэгурыIоныегъэхэп. Зым ыбзэ адырэм зэригъэшIэшъуныеп. Бзэм изы анахь нэшэнэ шъхьаIэмэ ащыщ ар зэдэпсэлъэныгъэм ылъэныкъо пстэуми, ащ дакIоуи нэмыкIырэ культурэми, къякIоу зэрэщытыр.
Культурэ зэфэшъхьафхэр зыщызэуалIэхэрэм анахьэу къиныгъо къызыпыкIырэр зэдзэкIыжьыныр. Енэгуягъо, бзэ зэфэшъхьафымэ агъэпсыгъэ дунаимэ къахэхыгъэ пычыгъохэр зэрэзэфэмыдэхэр, арышъ зы бзэр адырэ бзэмкIэ зэбдзэкIэу зыхъурэм зэтефэжьынхэу амал щыIэп. Сыда пIомэ зы культурэм хэт пкъыгъохэмрэ зэхашIэхэмрэ къызэрэщыIуагъэхэм фэдэу нэмыкI культурэм хэмытыхэу мэхъу. Мары адыгабзэм хэтхэп «эль» е «виски» зыфаIохэрэ пкъыгъохэр, арышъ ахэр къизыIотыкIырэ гущыIэхэри адыгабзэм хэтхэп. Джащ фэдэу инджылызыбзэми хэтхэп гущыIэхэу пIастэ, щыпс, мамрыс нэмыкIхэри. ИщыкIагъэу зыхъурэм ащ фэдэ гущыIэхэр зыхэт бзэм зэрэщытхэу къыхахыхэшъ, нэмыкIыбзэм хагъэуцох. Сыд фэдэрэ бзи ащ фэдэхэу нэмыкIыбзэм къыхэкIыгъэу хэтхэр бэ хъурэп, зэкIэмкIи процетиблым къехъущтэп.
Енэгуягъо, культуритIумэ ащыщхэр зэгурыIонхэр къэзыгъэкъинхэрэм зэу ащыщ а зы зэхэшIыкIыр – егъэлыягъэу е имыкъупэу – бзэ зэфэшъхьафхэм къыщиIотыкIыгъэу зэрэщытыр ары (шъугу къэзгъэкIыжьын адыгэхэмрэ инджылызыхэмрэ шъохэр къызэраIорэм ехьылIэгъэ щысэр). Зэхэфыгъэн фэе Iофэу къэуцурэр гущыIэм имэхьанэ лексикэ зэхэшIыкIым (гущыIэм иденотацие: денотацие латин гущыIэу denotare – хэгъэунэфыкIын, къэгъэлъэгъон зимэхьанэм къытекIы) щыухыгъэу хъурэп, нахьыбэрэмкIэ зэлъытыгъэу хъурэр лексикэ-фразеологие зэпхыныгъэмрэ конотациемрэ (конотацие – латин гущыIэу connotare къэгъэнэфэн, къикIын зимэхьанэм къытекIы. БзэшIэныгъэмкIэ мэхьэнэ куу зиIэ е гум хэхьэрэ гущыIэм илIэужыгъоу, къежьэпIэ, гущыIэлъэ мэхьанэхэм ялъытыгъэмэ зэдэпсэлъэным (текстым) щыгъэфедагъэу хъурэр) – нэфагъэм ипкъыгъохэмрэ изэхашIэхэмрэ яхьылIагъэу лъэпкъым икультурэкIэ къызэрэщыхъухэрэр. ГущыIэм илIэужыгъоу зигугъу къэтшIыгъэхэр зэкIэри зэфэдэхэу хъун алъэкIыщтэп, ащ къыхэкIэу гущыIалъэхэм анэмыкI зыпари умыгъэфедэу зэдзэкIын Iофыр умыгъэцакIэмэ нахьышIу. НэмыкIыбзэр зэбгъашIэу ащ урыгущыIэу зыхъурэм, гущыIэ зырызэу нэмыкIыбзэр зэбгъашIэу урыгущыIэу уфежьэнэу щытэп, бзэм инэшэнэ зыпкъ ит гущыIэзэгъусэхэр дызэбгъашIэхэмэ анахь тэрэз.
ГущыIэм пае, уишIуагъэ ебгъэкIын плъэкIыщт, IэпыIэгъу уфэхъун, IэпыIэгъу ептын плъэкIыщт. АдыгабзэкIэ «оешхо» затIорэм урысыбзэкIэ «ое лъэш, кIуачI» (сильный дождь) раIуалIэ. Мы лексикэ-фразеологие зэпхыгъэ гущыIэхэу щысэу къэтхьыхэрэр, ныдэлъфыбзэм тызэрэщесагъэу, арэу щытын фаеу къытщыхъухэрэр, нэмыкI къэралыгъо щыщэу къытхэхьагъэмкIэ гурыIогъуае хъущт (гущыIалъэр ыгъэфедэзэ зэридзэкIы хъумэ).
Ащ нэмыкIэу пкъыгъохэмрэ хъурэ-шIэрэхэмрэ зэфэдэх нахь мышIэми лъэпкъ зэфэшъхьафхэм якультурэ елъытыгъэу абзэхэмкIэ къызэрэIуагъэр гущыIэ шъхьафхэшъ, анахьэу гущыIэзэгъусэхэр, зэгурыIоныгъэр къегъэхьылъэ. ГущыIэм пае, урысыбзэкIэ «жгучий брюнет с голубыми глазами» пIомэ дахэу къызэкIоу алъытэ. А гущыIэ зэгъусэ дэдэхэр адыгабзэкIэ къэIуагъэу зыхъурэм – «къопцIэ (нашхъо) нэ шхъуантI», удым фэдэр гум къехьэ. Сыда пIомэ, адыгэмэ къопцIэ нашхъор уды, – аIо.
ГущыIэр бзэм изанэу щытышъ нэфагъэм ипкъыгъоу е щыхъурэ-шIэрэу къыриIотыкIырэм фэгъэхьыгъ. Ау ар культурэ пэпчъ зэфэшъхьафэу мэхъу, сыда пIомэ зэфэшъхьаф дэхэу хъунхэ алъэкIыщт а пкъыгъохэр е хъурэ-шIэрэхэр, ыкIи а культурэм ахэр зэрэщыгъэнэфагъэхэр. ГущыIэм пае, инджылыз гущыIэу «house» адыгэ гущыIэу «унэ» тIомэ имэхьанэ текIы. АдыгэмкIэ унэ – ар зыщыпсэурэ, зыщылэжьэрэ чIыпэу е сыд фэдэрэ бгъагъэу, къулыкъушIапIэуи хъун ылъэкIыщт. Инджылызым «house» ыIомэ унэ е бгъагъэ къырегъэкIы, ау бынунэ джэгупашъхьэм паекIэ гущыIэ шъхьафэу «home» егъэфедэ. Арэу зыхъурэм адыгабзэм гущыIэу «унэ» мэхьэнабэ къыщызэлъеубыты, инджылызыбзэм «house» гущыIэм нахьри.
Непэрэ мафэхэм шIэныгъэлэжьмэ зэдырагъаштэу алъытэ, лъэпкъ пэпчъ ыбзэрэ икультурэрэ зэдыхэтых цIыф пстэумэ язэфэдэ ыкIи лъэпкъ Iахьэхэр. Дунаим тет цIыф пстэумэ е культурэ шъхьафмэ ялIыкIохэмэ зэфэдэу къагурыIохэрэ, зэхашIыкIыхэрэ мэхьанэхэр, культурэзэфагу зэпхыныгъэм лъапсэ фэхъух. Ахэр ары мыхъугъэмэ культурэ зэфэшъхьафмэ зэгурыIоныгъэ азыфагу дэлъыхэныеп. Ащ дакIоу сыд фэдэрэ культури хэушъхьафыкIыгъэу, бзэм, зекIокIэ-шIыкIэ шапхъэхэм, шIошъхъуныгъэхэм, хабзэхэм, нэмыкIхэм ащыгъэпытагъэхэу культурэ мэхьанэхэр иIэх. ЫпшъэкIэ къэтIуагъэхэм зэкIэм къаушыхьаты я ХХ-рэ лIэшIэгъум къыхахыгъэ еплъыкIэу культурэр ар тамыгъэ ыкIи текст зэфэхьысыгъэу зэралъытэрэм изыIахьэу тэри бзэр, гупшысэр, культурэр щыри зэпхыгъэу тызэрэхаплъэрэр.
Бзэр ары дунаеу тыкъэзыцухьэрэр зэрэзэдгъашIэрэр. Бзэр ары цIыфхэр зэгурызгъаIохэрэр. Бзэр ары чылагъори культурэри. ЧылагъомкIэ, культурэмкIэ, хъишъэмкIэ бзэм имэхьанэ зы статья цIыкIукIэ къэптынэу уамалэп, ау уигущыIэ бгъэкIэкIмэ, бзэр щымыIэмэ – чылагъуи, культури, хъишъи – щыIэп.
Литературэр:
1. БЭС. Новейший энциклопедический словарь. – М.: Изд-во Рипол Классик, 2010. – 2144 с.
2. Гердер И. Г. Идеи к философии истории человечества. – М.: Наука, 1977. – 703 с.
3. Гумбольдт В. фон. Избранные труды по языкознанию: Пер. с нем. / Общ. ред. Г.В. Рамишвили; Послесл. А.В. Гулыги и В.А. Звегинцева. — М.: ОАО ИГ «Прогресс», 2000. – 400 с.
4. Комлев Н.Г. Словарь иностранных слов. – М.: Эксмо, 2006. – 669 с.
5. Кристева Ю. Семиотика. Исследования по семанализу. – Изд-во Академический Проект, 2013. – 288 с.
6. Культурология. XX век: Энциклопедия. В 2-х тт. – СПб: Алетейя / Университетская книга. – 1998. – 894 с.
7. Шпенглер О. Закат Европы. – М: «Наука», 1993. – 592 с.
Вестник науки АРИГИ №15 (39) с. 20-24
Ctrl
Enter
Заметили ошЫбкуВыделите текст и нажмите Ctrl+Enter
Обсудить (0)
Ссылки по теме:
Глава Адыгеи обратился в правительство РФ с просьбой расширить перечень направлений экономики, которым положена поддержка из-за коронавируса
В Адыгее вводят экспериментальный налог на профессиональный доход
Центр поддержки экспорта Адыгеи принимает заявки лесопромышленников на размещение продукции на международной электронной торговой площадке
Кто был Давид Карапетян для Высоцкого
Секреты народного врачевания у чеченцев
Читайте также:
Къуекъо Асфар: Къэзэотэ Iуашъхьэм ишыукIэ къалэхэр - Последние всадники-«крепости», прикрывающие передних
Нэхэе Саид: Сабыий кушъэ оэдхэмрэ, лъэтегъэуцо орэдхэмрэ - Детские колыбельные и песни, побуждающие ребенка начать ходить
Зы чылэ итхыд
Урыс-Кавказ заом несы Адыгэмэ я тхыдэм итеплъ
Шапсыгъэ тхьаматэу апэрэу мэщытым зэрэк1уагъэр


Адыгеим жьым хэт линиехэу электричествэр зэрыкIохэрэм ыкIи трансформатор подстанциехэм яшIынрэ язэтегъэпсыхьажьынрэ апэIуагъэхьанэу мы илъэсым сомэ миллион 51-рэ къатIупщыгъ.
Непэ лъэхъаным диштэрэ техническэ кIочIэшхо зиIэ подстанцие 16 энергетикхэм ашIыгъ, жьым хэт рыкIопIэ километрэ 25-р зэтырагъэпсыхьагъ.
— ПодстанциякIэхэр Джэджэ, Мыекъопэ, Кощхьэблэ, Красногвардейскэ районхэм, Мыекъуапэ къыпыщылъ къоджэ псэупIэхэм ащыдгъэуцугъэх, — къыIуагъ къутамэм ипащэ ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэрэ Хъурэе Адам.


Гъэтхэ дзэ дэщыгъор зэрэрагъэжьагъэм къыхэкIэу ащ епхыгъэ хэбзэгъэуцугъэм къыдилъытэрэ лъэныкъохэр цIыфхэм агурыгъэIогъэныр, хэбзэукъоныгъэхэр игъом къыхэгъэщыгъэнхэм ыкIи щыгъэзыегъэнхэм афэшI Мыекъопэ гарнизоным идзэ прокуратурэ упчIэжьэгъу гупчэ къызэIуихыгъ.
Ащ мафэ къэс пчэдыжьым сыхьатыр 9-м щегъэжьагъэу пчыхьэм сыхьатыр 6-м нэс зыфэжъугъэзэн шъулъэкIыщт.
Джащ фэдэу къолъхьэ тын-Iыхын нэшанэ зиIэ зекIуакIэхэр зэрахьагъэу шъущыгъуазэмэ, Мыекъопэ гарнизоным идзэ прокуратурэ макъэ къежъугъэIу.
Мы лъэныкъомкIэ бзэджэшIагъэм изэхэфын къыхэлэжьэрэ пстэуми уголовнэ пшъэдэкIыжь арамыгъэхьынэу хэбзэгъэуцугъэм къыделъытэ.
Мыекъопэ гарнизоным идзэ прокуратурэ зыдэщытыр: къ. Мыекъуапэ, урамэу Шоссейнэм иунэу 10, я 2-рэ къат. Линие плъырым ителефоныр — 8(8772)56- 21-35.
Мыекъопэ гарнизоным идзэ прокурорэу, юстициемкIэ подполковникэу Ю. И. Басик.


Адыгеим ичIыгулэжьхэм мы мафэхэм етIупщыгъэу бжыхьэсэ лэжьыгъэр Iуахыжьы. ПстэумкIи гектар 106825-рэ ар мэхъу.
Бжыхьэсэ хьэ гектар 14213-у апхъыгъагъэм иIожьын тхьамафэм ехъугъ зырагъэжьагъэр, нахьыбэрэхэм аухыгъ. АР-м мэкъу — мэщымкIэ и Министерствэ мэкъуогъум и 29-м тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, гурытымкIэ лъытагъэу, зы гектарым центнер 46,4-рэ къырахы, тонн 55444-рэ аугъоижьыгъах. Анахьыбэу мыщ къизыхыгъэр, ар центнер 55-рэ, Красногвардейскэ районым ичIыгулэжьхэр ары.
Джащ фэдэу Тэхъутэмыкъое районымрэ Адыгэкъалэрэ анэмыкIырэмэ коцым иIожьын ащырагъэжьагъ. ПстэумкIи гектар 92154-рэ мэхъу. БлэкIыгъэ илъэсым аIожьынэу халъхьэгъагъэм нахьи ар гектар мин фэдизкIэ нахьыб. ГурытымкIэ лъытагъэу, коц гектарым центнер 48,6-рэ къырахы.
Мы уахътэм Джэджэ районым ичIыгулэжьхэр къырахыжьырэмкIэ апэ итых. Ахэм пстэумкIи коц гектар 23721-рэ яI, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 53,5-рэ къеты. МакIэу ахэм ауж итых Шэуджэн районым ичIыгулэжьхэр. Гектар 14150-рэ мы лэжьыгъэм рагъэубытыгъ, центнер 52-рэ къырахы.
Рапсыр зыпхъыгъагъэхэм ащыщхэри ащ иIожьын ыуж ихьагъэх. ЗэкIэмкIи гектар 10178-рэ мэхъу. Мыекъопэ ыкIи Теуцожь районхэм ячIыгулэжьхэр ары мы мафэхэм Iузыхыжьырэр. ГурытымкIэ лъытагъэу, зы гектарым центнер 23,5-рэ къырахы.
Синоптикхэм къызэратырэмкIэ, мэфэ благъэхэм ощххэр мэкIэщтых, нахьыбэрэм фэбэщт. Ар къызфагъэфедэзэ, тичIыгулэжьхэм бжыхьэсэ лэжьыгъэр игъом зэрэIуахыжьыщтыр нафэ. Къадэхъунэу тэри тафэлъаIо.
(Тикорр.).


Зэхэсыгъом зыщахэплъэщтхэм мыщ къыкIэлъыкIорэ Iофыгъохэр ахагъэхьагъэх: законопроектэу «Адыгэ Республикэм и Законэу «Ветеринарием ылъэныкъокIэ Iофыгъо заулэ Адыгэ Республикэм щызэшIохыгъэным ехьылIагъ» зыфиIорэм ятIонэрэу хэплъэгъэныр; законопроектхэу «2020-рэ илъэсымкIэ ыкIи 2021-рэ, 2022-рэ илъэсхэм ячэзыу пIалъэкIэ Адыгэ Республикэм иреспубликэ бюджет ехьылIагъ», «2020-рэ илъэсымкIэ ыкIи 2021-рэ, 2022-рэ илъэсхэм ячэзыу пIалъэкIэ Адыгэ Республикэм шIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ и ЧIыпIэ фонд ибюджет ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм ибюджет зыфыщыкIэрэ мылъкум щыщ игъэкъужьыгъэным пае федеральнэ бюджетым ичIыфэхэр Адыгэ Республикэм ибюджет къыфэтIупщыгъэнхэмкIэ зэзэгъыныгъэ тедзэхэр ухэсыгъэнхэм ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм и Законэу «Организациехэм ямылъку хэбзэIахьэу тыралъхьэрэм ехьылIагъ» зыфиIорэм зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъ» зыфиIохэрэм апэрэу ахэплъэгъэныр ыкIи нэмыкI Iофыгъохэр.
Жуковскэм иурам тет унэу N 22-м хэт Залышхоу зэхэсыгъохэр зыщызэхащэрэм сыхьатыр 10.00-м иIофшIэн щыригъэжьэщт.


Къалэм гъэсэныгъэмкIэ ипрофсоюзхэм япащэу А. ШъэоцIыкIумрэ республикэм шахматхэмкIэ и Федерациерэ зэнэкъокъум хэлэжьагъэх.
Къалэм гъэсэныгъэмкIэ ипрофсоюзхэм япащэу А. ШъэоцIыкIумрэ республикэм шахматхэмкIэ и Федерациерэ зэнэкъокъум изэхэщэн кIэщакIо фэхъугъэх. Зэнэкъокъум исудья шъхьаIэу Д. Литвиновам зэрилъытэрэмкIэ, ешIакIохэм яIэпэIэсэныгъэ зэрэхагъахъорэр зэхахьэм къыщагъэлъэгъуагъ.
Команди 9 зэнэкъокъугъ. КIэлэцIыкIухэмрэ зыныбжь икъугъэхэмрэ яухьазырныгъэ зыщыхагъэхъорэ гупчэм апэрэ чIыпIэр къыдихыгъ. В. Никитинымрэ Т. Стефаненкэмрэ ешIагъэх. ЯтIонэрэ чIыпIэр гурыт еджапIэу N 18-м фагъэшъошагъ. ЕшIакIохэр: М. Каплунский ыкIи А. Ожъубанэкъу. Ящэнэрэ чIыпIэр О. Филяевымрэ С. Тараровамрэ къыдахыгъ.
Командэ пэпчъ нэбгырэ тIурытIу щешIагъ. ХагъэунэфыкIхэрэ чIыпIэхэр зыфагъэшъошагъэхэм профсоюзхэм ящытхъу тхылъхэр, шIухьафтынхэр аратыжьыгъэх.


Федеральнэ проектэу псэупIэ цIыкIухэм якинозалхэр зэтегъэпсыхьэгъэнхэм фэгъэхьыгъэм ишIуагъэкIэ станицэу Ханскэм кIэу кинозал къыщызэIуахыгъ. Ащ нэбгырэ 300 фэдиз чIэфэщт. ГъэцэкIэжьын-гъэкIэжьын IофшIэнхэм апэIуагъэхьанэу Урысыем киномкIэ и Фонд сомэ миллионитф къафитIупщыгъагъ. АхъщэмкIэ непэрэ уахътэм диштэрэ техникэр къащэфыгъ. Цифровой кинопроекторыр, фильмэхэм зыщяплъыщтхэ экраныр, ахэр форматэу 3Д-мкIэ къызэрагъэлъэгъощт системэр къызIэкIагъэхьагъэх.
Тыгъэгъэзэ мазэм кинозалыкIэм фильми 100 фэдиз цIыфхэм къащыфагъэлъэгъон агу хэлъ. Культурэм и Унэу станицэм дэтым идиректорэу Светлана Лезжовам къеIуатэ:
— ТицIыфхэр бэшIагъэ кинозалым зежэхэрэр. IэпыIэгъу къытфэхъухэрэ программэхэр зэрэтиIэхэм тегъэгушIо. Джы станицэм тыдэмыкIэу кинофильмэхэм техникэ зэтегъэпсыхьагъэкIэ тяплъын тлъэкIыщт.
(Тикорр.).


Адыгэ къэралыгъо университетым пэщакIэу иIэщтым икъыхэхын рагъэжьагъ.
Апшъэрэ еджапIэм ипащэ хъунымкIэ зыхэдэщтхэм апэ къагъэлъэгъуагъэхэм ащыщ хьисапымкIэ ыкIи компьютернэ шIэныгъэхэмкIэ факультетым идеканэу, республикэ естественнэ-хьисап еджапIэу АКъУ-м хэтым ипащэу, физикэ-хьисап шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу, доцентэу Мамый Даутэ. АКъУ-м хьисапымкIэ ыкIи компьютернэ шIэныгъэхэмкIэ ифакультет щылажьэхэрэм язэхэсыгъоу ректорэу Хъунэго Рэщыдэ зыхэлэжьагъэм ащ амакъэ зыкIыныгъэ ахэлъэу щыфатыгъ, Мамый Даутэ къэзыгъэлъэгъуагъэр Хъунэго Рэщыд.
Адыгэ къэралыгъо университетым ипащэ ихэдзынхэр гъэтхэпэ мазэм рагъэкIокIынхэу агъэнафэ.


Мы лъэхъаным унэ псэолъэшIыным пылъ подряд организацие 20-мэ Адыгеим Iоф щашIэ. ЦIыфхэм яахъщэ Iахьхэр харагъалъхьэхэзэ, ахэм фэтэрыбэу зэхэт унэхэу зэкIэмкIи квадратнэ метрэ мин 200-м ехъу ашIы.
Адыгэ Республикэм псэолъэшIынымкIэ, транспортымкIэ, унэ-коммунальнэ ыкIи гъогу хъызмэтхэмкIэ и Министерствэ фэтэрыбэу зэхэт унэхэр шIыгъэнхэм ахъщэ Iахь хэзылъхьэгъэ цIыфхэм ыкIи зифитыныгъэхэр аукъуагъэхэм яреестрэ егъэхьазыры. Ащ нэбгырэ 32-рэ хагъэуцуагъ.
Адыгэ Республикэм ипрокуратурэ къызэрэщытаIуагъэмкIэ, цIыфхэр зыгъэпцIэгъэ организациехэм яхьылIэгъэ унашъоу хьыкумым ышIыгъэм кIуачIэ иIэ хъугъэ. Ахэм ащыщэу зы организацием нэбгырэ 46-мэ яахъщэ Iахьхэу сомэ миллион 74-рэ зыкъуиупкIагъ.
Адыгэ Республикэм псэолъэшIынымкIэ, транспортымкIэ, унэ-коммунальнэ ыкIи гъогу хъызмэтхэмкIэ и Министерствэ зэрэщыхагъэунэфыкIыгъэмкIэ, фэтэрыбэу зэхэт унэхэм яшIын ахъщэ Iахь хэзылъхьэгъэ ыкIи зифитыныгъэхэр аукъогъэ цIыфхэмрэ нэмыкI организациякIэхэмрэ къыхэгъэщыгъэнхэм ехьылIэгъэ IофшIэныр министерствэм лъегъэкIуатэ.
Ащ нэмыкIэу, Iахьзэхэлъхьэ унэ псэолъэшIыным хэлэжьэрэ цIыфхэм яфитыныгъэхэр ямыгъэукъогъэнхэ, къиныгъоу къыкъокIыхэрэм алъыплъэгъэн, ахэр псынкIэу дэгъэзыжьыгъэнхэ, унэ фитыныгъэхэу цIыфхэм яIэхэмрэ къэлэгъэпсын ыкIи чIыгу хэбзэгъэуцугъэхэм агъэнэфэрэ шапхъэхэмрэ ямыгъэукъогъэнхэ гухэлъым фэшI ведомствэ зэфэшъхьафхэм ялIыкIохэр зыхэтыгъэ IофышIэ куп зэхащагъ. Ащ хагъэхьагъэх республикэ, муниципальнэ хэбзэ къулыкъухэм ыкIи правэухъумэкIо къулыкъухэм яIофышIэхэр.
КъэIуагъэмэ хъущт 2016-рэ илъэсым иапэрэ квартал зычIэсыхэрэ унэ квадратнэ метрэ мин 31-рэ республикэм зэрэщатыгъэр. Ар 2015-рэ илъэсым Адыгеим щатыгъэм фэдизрэ ныкъорэкIэ нахьыб.
(Тикорр.).


Адыгеим искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджэпIи 4-мэ Iоныгъо мазэм ехъулIэу гъэцэкIэжьынхэр ащаухыщтых. Урысые Федерацием икъэралыгъо программэу «Гъэсэныгъэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэх искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэхэу Мыекъуапэ, Красногвардейскэм, Каменномостскэм адэтхэм ыкIи Мыекъопэ художественнэ еджапIэм ягъэкIэжьын.
Зигугъу къэтшIыгъэ еджэпIи 4-мэ ягъэцэкIэжьын пэIухьащт сомэ миллиони 167,8-рэ федеральнэ бюджетым къыхагъэкIыгъ.
Мыекъуапэ дэт искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынэу рашIылIэщтым сомэ миллион 90-рэ текIодэщт. 2021-рэ илъэсым ащ иактовэ зал икIэрыкIэу зэтырагъэпсыхьажьыщт.
Селоу Красногвардейскэм дэт искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэр агъэцэкIэжьыным фэшI сомэ миллион 20 фэдиз фатIупщыгъ, Каменномостскэм — сомэ миллион 36-рэ, Мыекъопэ художественнэ еджапIэм — сомэ миллион 25-рэ.
Объекти 4-мэ гъэцэкIэжьын IофшIэнхэр ащырагъэжьагъэх. 2020 — 2021-рэ илъэс еджэгъум ехъулIэу IофшIэнхэр аухынхэу рахъухьэ.
2020-рэ илъэсым щылэ мазэм и 15-м Урысые Федерацием и Президент Федеральнэ ЗэIукIэм фигъэхьыгъэ Джэпсалъэм искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэхэм ягъэцэкIэжьын къыдыхэлъытагъ.
Мыхэм япхыгъэ IофшIэнхэр зэрэлъыкIуатэхэрэм Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат лъыплъэщт.
Iэшъынэ Сусан.


Санитар-эпидемиологие лъэныкъомкIэ Адыгэ Республикэм иIофхэм язытет фэгъэхьыгъэ къэбарым зедэIу ыкIи зытегущыIэ нэуж, щэфакIохэм яфитыныгъэхэм якъэухъумэнкIэ Федеральнэ къулыкъум Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ игъо ылъэгъухэу оперативнэ штабым изэхэсыгъо къащыхилъхьагъэхэр IэубытыпIэ къызыфишIыхэзэ, оперативнэ штабым унашъо ышIыгъ:
1. Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэ игуадзэу Н.С. Широковам:
1) хьадэгъур Адыгэ Республикэм къазэращылъыIэсырэм, коронавирусыкIэм ыпкъ къикIыкIэ зидунай зыхъожьхэрэри ахэм зэрахэтэу, яхьылIэгъэ къэбархэр ренэу аIэкIигъэхьанэу;
2) къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ коронавирусыкIэм епхыгъэ Iофыгъохэр цIыфхэм къазэрафызэхафыхэрэм гъунэ лъифынэу.
2. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ уплъэкIунхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу И.А. Бузарэм, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэу В.П. Свеженец, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэ игуадзэу С.Хь. Хъоткъом Адыгэ Республикэм икъэралыгъо хабзэ игъэцэкIэкIо къулыкъухэмрэ чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэмрэ Iоф зэрашIэрэр зэхафынэу:
1) санитар-эпидемиологие шапхъэхэр, коронавирусыкIэм къафэIорышIэрэ организациехэм защимыушъомбгъунымкIэ шапхъэхэр къызэрэдалъытэхэрэм гъунэ лъыфыгъэнымкIэ;
2) гъэлъэшыгъэ шIыкIэм тетэу Iоф зашIэн фэе режимым зытехьэхэкIэ, зэрэзекIонхэ фэе шапхъэхэр зыукъохэрэм административнэ пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ.
3. Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ:
1) Iэзэгъу уцхэу, зыкъызэраухъумэжьырэ пкъыгъохэу къэнагъэр ыуплъэкIунэу;
2) Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иучреждениехэм Iэзэгъу уцхэмрэ зыкъызэраухъумэжьырэ пкъыгъохэмрэ зэраIэкIахьэхэрэм гъунэ лъифынэу.
4. КIэлэцIыкIухэр гъэсэныгъэ языгъэгъотырэ федеральнэ къэралыгъо бюджет учреждениеу «Дунэе кIэлэцIыкIу гупчэу «Артекрэ» гъэсэныгъэ языгъэгъотырэ федеральнэ къэралыгъо бюджет учреждениеу «Урысые кIэлэцIыкIу гупчэу «Орленкэмрэ» агъакIохэ зыхъукIэ, санитар-эпидемиологие шапхъэхэр къыдалъытэнхэм Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ и Министерствэ ынаIэ тыригъэтынэу.
5. Адыгэ Республикэм туризмэмрэ курортхэмрэкIэ и Комитет итхьаматэу И.Я. Къэлэшъаомрэ муниципальнэ образованиеу «Мыекъопэ районым» ипащэу О.Г. Топоровымрэ щэфакIохэм яфитыныгъэхэр къызэраухъумэрэм гъунэ лъызыфырэ Федеральнэ къулыкъум туризмэмкIэ ишапхъэхэр Адыгэ Республикэм щыгъэфедэгъэнхэмкIэ амалэу щыIэхэр зэрагъэшIэнэу.
6. Адыгэ Республикэм лъэпкъ IофхэмкIэ, IэкIыб къэралхэм ащыпсэурэ тилъэпкъэгъухэм адыряIэ зэпхыныгъэхэмкIэ ыкIи къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ и Комитет итхьаматэу А.А. Шъхьэлахъом коронавирусыкIэм зимыушъомбгъуным, пэшIорыгъэшъ амалэу ащкIэ зэрахьащтхэм афэгъэхьыгъэу цIыфхэм Iофэу адашIэрэр ыгъэлъэшынэу.
7. Адыгэ Республикэм икъэралыгъо хабзэ игъэцэкIэкIо къулыкъухэмрэ муниципальнэ образованиехэм япащэхэмрэ яIофшIэн агъэлъэшынэу:
1) шапхъэхэр зэраукъуагъэхэр, гъэлъэшыгъэ шIыкIэм тетэу Iоф зашIэрэ лъэхъаным санитар шапхъэхэр зыукъуагъэхэм административнэ пшъэдэкIыжь зэрарагъэхьыгъэр къэбар жъугъэм иамалхэм къащыгъэлъэгъогъэнхэмкIэ;
2) шапхъэхэр зыукъуагъэхэр къыхэгъэщыгъэнхэмкIэ ыкIи гъэлъэшыгъэ шIыкIэм тетэу Iоф зашIэрэ лъэхъаным санитар шапхъэхэр зыукъуагъэхэм административнэ пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ.
8. Муниципальнэ образованиехэм япащэхэм:
1) Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ, Адыгэ Республикэмрэ Пшызэ шъолъыррэ арыс быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ, Мыекъуапэрэ Адыгеимрэ яепархие ягъусэу дин хабзэхэр зэрахьэхэ зыхъукIэ коронавирусыкIэм зимыушъомбгъунымкIэ цIыфхэм зэрадэгущыIэхэрэр лъагъэкIотэнэу;
2) джэгухэм ялъэхъан санитар-эпидемиологие шапхъэхэр къыдэлъытэгъэнхэмкIэ Адыгэ Республикэм ЗАГС-мкIэ и ГъэIорышIапIэрэ Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэрэ гъусэныгъэу адыряIэр лъагъэкIотэнэу;
3) санитар-эпидемиологие лъэныкъомкIэ муниципальнэ образованием иIофхэм язытет мафэ къэс ауплъэкIунэу.
Муниципальнэ образованиеу «Кощхьэблэ районым» ипащэу З.А. Хьамырзэм:
1) коронавирусыкIэр къызэуталIэхэрэм япчъагъэ зэрэхахъорэм, санитар-эпидемиологие шапхъэхэр къызэрэдалъытэхэрэм гъунэ зэралъифырэр ыгъэлъэшынэу;
2) коронавирусыкIэм зыкъызыщиштэгъэ чIыпIэхэм IофшIэнхэр ащигъэлъэшынэу.
Мы унашъор зэрагъэцакIэрэм ехьылIэгъэ къэбархэр оперативнэ штабым исекретаркIэ (Адыгэ Республикэм граждан оборонэмкIэ ыкIи ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Комитет итхьаматэкIэ) Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ Урысыем и МЧС Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэ иинформационнэ гупчэрэ аIэкIагъэхьанхэу.
Оперативнэ штабым итхьаматэу, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу М.Къ. КъумпIыл
Оперативнэ штабым исекретарэу, Адыгэ Республикэм граждан
оборонэмкIэ ыкIи ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Комитет итхьаматэу В.В. Лотак
къ. Мыекъуапэ
N 24, бэдзэогъум и 15,
2020-рэ илъэс


Лъэпкъ проектэу «Демография» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу унагъохэу сабый зэрысхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным, псэукIэ амал тэрэзхэр яIэнхэм, кIэлэцIыкIу къызэрахэхъуагъэм фэшI ягъот къыщымыкIэным афытегъэпсыхьагъэу АР-м IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр зэшIуехых.
ШъунаIэ тешъодгъадзэмэ тшIоигъу, унагъохэм афашIэхэрэм зэу ащыщ ящэнэрэ ыкIи ащ къыкIэлъыкIорэ сабый къызэрыхъухьагъэм зэтыгъо ахъщэ тынэу сомэ 50000 зэраратырэр. Ар кIэлэцIыкIум ыныбжь мэзищым зехъурэм ыуж, ау мэзихым шIомыкIызэ, бгъэпсын плъэкIыщт.
Джащ фэдэу 2020-рэ илъэсэу тызыхэтым щылэ мазэм и 1-м ыуж къэхъугъэ ящэнэрэ ыкIи ащ къыкIэлъыкIорэ сабыим мазэ къэс ахъщэ тын къыфэкIонэу амал щыIэ хъугъэ. Унагъом гъотэу иIэр ащ исым пэпчъ телъытагъэу, зым тефэрэр узэрэпсэун плъэкIыщт ахъщэ анахь макIэм фэдитIум нэмысырэмэ, ар ыгъэпсын фит. Республикэм къыщатырэр сомэ 9599-рэ мэхъу. КIэлэцIыкIум ыныбжь илъэсищым нэсыфэкIэ ар къыфэкIощт.
2020-рэ илъэсыр къызихьагъэм къыщыублагъэу ящэнэрэ ыкIи ащ къыкIэлъыкIорэ сабыеу республикэм щыпсэурэ унагъохэм къарыхъухьагъэр 665-рэ мэхъу. Ау унагъохэм япроцент 34,5-р ары ныIэп мы ахъщэ IэпыIэгъухэм апае лъэIу тхылъ къэзытыгъэр.
АР-м IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ шъукъытеомэ шъуиупчIэхэм яджэуап жъугъотыщт. Телефонхэр: 8(8772)52-18-86, 57-05-28.
Ахъщэ тынэу зигугъу къэтшIыгъэхэр зыгъэпсымэ зышIоигъохэр IофшIэнымкIэ ыкIи цIыфхэр социальнэу къэухъумэгъэнхэмкIэ Гупчэм ыкIи ащ икъутамэу муниципальнэ образованиехэм ащыIэхэм якIолIэнхэ алъэкIыщт, МФЦ-м тхылъхэр щатынхэуи амал яI.
ШЪХЬЭЛЭХЪО Зарем.
АР-м IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ иинформационнэ-правовой отдел испециалист.


Дунэе къэгъэлъэгъонэу АГРОС-м къыдыхэлъытагъэу 2020-рэ илъэсым щылэ мазэм и 30-м Урысые агрономическэ, агроинженернэ зэIукIэгъоу щыIагъэм мэкъу-мэщымкIэ министрэм иапэрэ гуадзэу Хьатыу Джамболэт Хъызыр ыкъом тхьамэтагъор щызэрихьагъ. 2019-рэ илъэсым лэжьыгъэхэм якъэгъэкIынкIэ гъэхъагъэу яIэхэр мыщ щызэфахьысыжьыгъ. Адыгэ Республикэм мэкъу-мэщымкIэ иминистрэ игуадзэу Хъут Дамирэт Iофтхьабзэм хэлэжьагъ.
Хьатыу Джамболэт зэIукIэм хэлажьэхэрэм шIуфэс къарихи, 2019-рэ илъэсым лъэныкъо шъхьаIэхэмкIэ хэгъэгум лэжьыгъэшхо къызэрэщахьыжьыгъэр къыхигъэщыгъ. ГущыIэм пае, фышъхьэ лэжьыгъэ тонн миллиони 121-рэ, тыгъэгъэзэ тонн миллион 15,1-рэ, рапс тонн миллиони 2,1-рэ, сое тонн миллиони 4,3-рэ, пхъэшъхьэ-мышъхьэ, цумпэ тонн миллиони 3,4-рэ Урысыем къыщахьыжьыгъ. Гектар мин 18-м ехъумэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэр ащагъэтIысхьагъэх.
2019-рэ илъэсым фышъхьэ лэжьыгъэу ыкIи джэнч лъэпкъ зэфэшъхьафхэу тонн мин 631,2-рэ Адыгеим къыщахьыжьыгъ. 2018-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, процент 14-кIэ ар нахьыб. Пындж тонн мин 44,1-рэ республикэм игубгъохэм къарахыжьыгъ. 2018-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар процент 34-кIэ нахьыб. ГъэрекIо пынджым гектар мини 9,1-рэ зэлъиубытыщтыгъ (2018-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, гектар мини 2,4-кIэ ар нахьыбагъ). Гектарым центнер 54,5-рэ къырахыгъ, 2018-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, центнери 5,2-кIэ ар нахьыб.
Дагъэ зыхашIыкIырэ лэжьыгъэ тонн мини 119,2-рэ къахьыжьыгъ. 2018-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар процент 27-кIэ нахьыб. ГъэрекIо тыгъэгъазэу тонн мин 90,1-рэ, рапсэу тонн мин 15,1-рэ, соеу тонн мин 14 къахьыжьыгъ.
Хъызмэт пстэуми хэтэрыкI тонн мин 54,6-рэ къахьыжьыгъ. Ащ щыщэу картофыр тонн мин 20,3-рэ. 2019-рэ илъэсым пхъэшъхьэ-мышъхьэ, цумпэ тонн мин 25,4-рэ пстэумкIи къаугъоижьыгъ. 2018-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар проценти 7-кIэ нахьыб.
2019-рэ илъэсым гектар 212-мэ пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхэр ащагъэтIысхьэгъагъэх. Ащ щыщэу гектар мини 179,7-р интенсивнэ шIыкIэм тетэу зыдэлэжьэщтхэ чъыгхэтэлэжьыпIэх.
Адыгэ Республикэм мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ къызэритыгъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, гъэрекIо лэжьыгъэу къахьыжьыгъэр проценти 10,5-кIэ нахьыб.


2020-рэ илъэсым Адыгеим ЭКО-р нэбгыри 120-мэ афашIынэу агъэнафэ. Мыщ пэIуагъэхьанэу республикэ программэмкIэ шIокI зимыIэ медицинэ страхованием сомэ миллион 15-м ехъу къытIупщыщт.
2020-рэ илъэсым имэзипшIым ыпэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ ЭКО афашIынэу нэбгырэ 72-рэ агъэкIуагъ, 68-рэ ашIыгъ. Сабый зышъо хэлъэу нэбгырэ 21-рэ диспансер учетым хэуцуагъэх, нэбгырэ 21-мэ кIэлэцIыкIу 24-рэ къафэхъугъ.
Коронавирусым зимыушъомбгъуным фэшI УФ-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ иунашъокIэ мэлылъфэгъум къыщегъэжьагъэу бэдзэогъум нэс ЭКО бзылъфыгъэхэм афашIыгъэп. Джырэ уахътэ фэIо-фашIэр афагъэцэкIэным падзэжьыгъ. Мыщ епхыгъэ упчIэхэм джэуап къызщаратыжьыщт телефон плъырым Адыгеим Iоф щешIэ, ащ иномерыр 8(8772) 52-37-42.
(Тикорр.).


Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэу Геннадий Митрофановым Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Адыгэ Республикэм транспортымкIэ, псэупIэ-коммунальнэ, гъогу хъызмэтымкIэ иминистрэ игодзэ IэнатIэ Iуагъэхьэгъэ Лев Каракян нэIуасэ фишIыгъ. Iофтхьабзэм джащ фэдэу хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэ игуадзэу Сапый Вячеслав, Адыгэ Республикэм транспортымкIэ, псэупIэ-коммунальнэ, гъогу хъызмэтымкIэ иминистрэу Валерий Картамышевыр.
Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэ къызэриIуагъэмкIэ, Лев Каракян Къыблэ-Урысые къэралыгъо техническэ университетыр къыухыгъ. 2004-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу муниципальнэ образованиеу «Къалэу Мыекъуапэ» архитектурэмрэ къэлэгъэпсынымрэкIэ и ГъэIорышIапIэ IэнэтIэ зэфэшъхьафхэр ащызэрихьагъ, мыщ ипащэ игуадзэу щытыгъ. Адыгэ Республикэм псэолъэшIынымкIэ, псэупIэ-коммунальнэ, гъогу хъызмэтымкIэ иминистрэ игодзэ IэнатIэ ар IугъэхьэгъэнымкIэ икандидатурэ зэнэкъокъум къыщыхахыгъ.
Адыгеим и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, министрэм игодзакIэ псэолъэшIыным, планированием, республикэр къэралыгъо программэхэмрэ проектхэмрэ зэрахэлэжьэщтхэм япхыгъэ Iофыгъохэм язэшIохын афэгъэзэгъэщт.
«А лъэныкъохэм лъэшэу анаIэ атегъэтыгъэн фае. Къэлэ администрацием ущылажьэ зэхъум опытэу уиIэ хъугъэр ащкIэ къыпшъхьэпэнэу сэгугъэ. ПсэолъэшIынымкIэ, къэлэгъэпсынымкIэ, цIыфхэм псэукIэ амалэу яIэр нахьышIу шIыгъэнымкIэ лъэгэпIакIэхэм непэ танэсыным мэхьанэшхо иI. Мы лъэныкъохэм хэхъоныгъэ зэрашIырэм бэкIэ ялъытыгъэщт республикэм хэхъоныгъэу ышIыщтыри, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ зыкъызэриIэтыщтыри», — хигъэунэфыкIыгъ КъумпIыл Мурат.
Архитектурэ, инфраструктурэ унашъохэр зэдиштэнхэ зэрэфаер, псэолъэшIыным тегъэпсыхьэгъэ лъэпкъ проектхэм япхырыщын мэхьанэшхо зэриIэр шъхьафэу КъумпIыл Мурат хигъэунэфыкIыгъ.
Цыхьэ къызэрэфишIыгъэм фэшI Лев Каракян Адыгеим и ЛIышъхьэ зэрэфэразэр, пшъэрылъэу къыфагъэуцухэрэм ягъэцэкIэнкIэ шIэныгъэу, опытэу иIэр къызфигъэфедэным зэрэфэхьазырыр къыIуагъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Урысые шIушIэ Iофтхьабзэу «Елка желаний» зыфиIорэм хэлэжьагъ. УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр кIэщакIо зыфэхъугъэ проектэу «Мечтай со мной» зыфиIорэм диштэу илъэсищ хъугъэу а Iофтхьабзэр зэхащэ.
Iофтхьабзэм илъэхъан гуфакIохэм сабый ибэхэр, гъот макIэ зиIэ унагъохэм арыс кIэлэцIыкIухэр, зипсауныгъэкIэ щыкIагъэ зиIэ сабыйхэмрэ нэжъ-Iужъхэмрэ зыкIэхъопсыхэрэр афагъэцакIэх. Илъэсищым къыкIоцI нэбгырэ мини 8 фэдизмэ яшIоигъоныгъэхэр афагъэцэкIагъэх. Тыгъэгъэзэ мазэм иублэгъу къыщегъэжьагъэу открыткэ мини 10-м ехъу къаIукIэгъах.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм изэхэсыгъо Iофтхьабзэу «Елка желаний» зыфиIорэр щызэхащагъ. Республикэм и ЛIышъхьэ, парламентым идепутатхэм, АР-м иминистрэхэм я Кабинет хэтхэм открыткэхэр елкэм къыпахыгъэх.
Адыгеим и ЛIышъхьэ открыткищ къыпихыгъ, республикэм икIэлэцIыкIухэр зыкIэхъопсхэу ахэм арытхэр афигъэцэкIэнхэу къыгъэгугъагъэх. Диана Рябенкэр телескоп, Владислав Донченкэр элетрогитарэ, Артем Бондаренкэр бластер фай.
«Тихэгъэгу и Президент кIэщакIо зыфэхъугъэ Iофтхьабзэу «Елка желаний» зыфиIорэр зэхащэныр хабзэ хъугъэ, ащ кIэлэцIыкIубэмэ амал арегъэгъоты зыкIэхъопсыхэрэр къадэхъунэу. Тэ тигуапэу ащ фэдэ шIушIэ Iофтхьабзэм тыхэлажьэ. АР-м иминистрэхэм я Кабинети, депутатхэми, муниципалитетхэм яIофышIэхэми ащ къыдырагъаштэ. Iофтхьабзэу «Елка желаний» зыфиIорэр къихьащт илъэсми Адыгеим щылъагъэкIотэщт. Ащ кIэлэцIыкIухэм гушIогъошхо къафехьы. Тэ тицIыкIугъом ИлъэсыкIэм тызэрежэщтыгъэр, тызыкIэхъопсыхэрэр къыщыддэхъунхэу тызэрэфэягъэр тыгу къэкIыжьы. Тихэгъэгу ис кIэлэцIыкIу пстэуми ягугъапIэхэр къадэрэхъу», —къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Iофтхьабзэу «Елка желаний» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу гъот макIэ зиIэ унагъохэм арыс, зипсауныгъэкIэ щыкIагъэ зиIэ кIэлэцIыкIу 31-мэ, зыныбжь хэкIотэгъэ зы бзылъфыгъэм ИлъэсыкIэмкIэ яшIоигъоныгъэхэр афагъэцэкIэщтых.
АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


ГидрометеорологиемкIэ ыкIи тыкъэзыуцухьэрэ дунаим лъыплъэгъэнымкIэ Адыгэ гупчэм къызэритыгъэмкIэ, мазэм ощх-осэу къыщехын фэе пчъагъэм нахьыбэ мэфищым къыкIоцI (мэзаем и 13 — 15-м) республикэм къыщесыгъ. Осэу къытырилъхьагъэм илъэгагъэ сантиметрэ 68-м нэсыгъ, къушъхьэхэм бэкIэ щынахьыб.
ГидрометеорологиемкIэ Адыгэ гупчэм ипащэ игуадзэу Виктория Гусевам къызэриIуагъэмкIэ, мы уахътэ ехъулIэу осэу къесыгъэм ибагъэ щына-
гъо къыхэкIынэу щытэп. Псыхъохэм адэт псыр шапхъэхэм ашIокIырэп ыкIи псынкIэу осыр къэжъунэу ригъэжьэщтэп.
— Мы мэфэ благъэхэм чэщым щыIэщт чъыIэр градуси 10 — 15-м фэдизыщт, мафэм — градус 1 — 6-м кIахьэу къехыщт. Мэзаем и
19-м ехъулIэу температурэр 0-м къекIолIэщт, осэу къесрэри нахь макIэ хъущт, — къыIуагъ Виктория Гусевам.
ГидрометеорологиемкIэ ыкIи тыкъэзыуцухьэрэ дунаим лъыплъэгъэнымкIэ Адыгэ гупчэм къызэритыгъэмкIэ, анахь осыбэ Мыекъуапэ къызыщесыгъагъэр 2004-рэ илъэсыр ары, мазэм къехын фэягъэм ипроцент 290-рэ хъущтыгъэ. Непэрэ мафэм ехъулIэу къэлэ гупчэм а къэгъэлъэгъоныр процент 245-рэ мэхъу.
Iэшъынэ Сусан.


Бзэ зимы1эжьыр тэмэнчъэ бзыу,
Лъэпкъым пыдзыгъэм сыдыр ишыу!
Адыгэ шыур хъишъэм щылъаг,
Адыгэ пшъашъэр тхыдэм щыдах,
Адыгэ шъуашэм зэу тырэпаг,
Адыгэ хабзэм хьакъ имы1ах!
Бэрэтэрэ Хь.
Ижъык1э къыщегъэжьагъэу адыгэхэм шым осэшхо фаш1эу, ныбджэгъуш1ук1э, алъытэу, л1ыгъэмрэ адыгагъэмрэ ятамыгъэу, адыгэмэ ятарихъ пытэу хэуцуагъэу хъугъэ. Гущы1эу «адыг» зып1ок1э, ижъырэ зэманым фэгъэхьыгъэу, ягугъу горэ черкес-адыгэмэ зэхэзыхыгъахэу щытым ар «зэрилъэгъурэр — шым тесэу, цыер къеш1эк1ыгъэу, к1ак1ор теубгъуагъэу, 1эшэ-шъуашэхэмк1э зэтегъэпсыхьагъэу, гумэк1 нэшхъэигъэр ынэгоу зыгорэм ренэу гу1эу, ыпэ ригъэхъоу ары… Къызэра1отэжьырэмк1э, анахь адыгэ тхьамык1эу шъое-цыеу фэпагъэри и1ашэк1э зэтегъэпсыхьагъэу иши дэгъоу щытыщтыгъ. Онэгум имыс адыгэм, адыгэу зимылъытэжьыщтыгъэу къысщэхъу. Шы, 1ашэ — джары адыгэм ишъошэ шъхьа1ыгъэр! Адыгэм ищы1эныгъэ шым елъытыгъэу щытыгъ. Шыр, зэо маш1ом игупчэ л1ы у1агъэм к1эрыт1ысхьэмэ къырихыжьэу , хьадэгъум щиухъумэу бэрэ къыхэк1ыщтыгъэу къа1отэжьы. Л1ыгъэмрэ адыгагъэмрэ ятамыгъэу, тарихъым щыщы хъугъэхэу, ч1ыгоу къызэрыхъухьагъэхэм ш1улъэгъу мыухыжьэу фыря1эр ящы1эк1э зек1уак1э ык1и шыр ягъаш1э ылъапсэ хъугъэу щы1эгъэ адыгэл1 ц1эры1охэу Занэкъо Сэфэрбый, Хъырцыжъыкъо Алэр, Хьатх Мыхьамэт-Гъуаз, Къоджэбэрдыкъо Мыхьамэт, Хьатх я Кък1ас, Мафэкъо Урысбый къэбарэу апылъмэ анахь ч1ып1э ин зыубытырэр шыр ары.
Адыгэ шыур, шыр зыфэдагъэм адыгэ литературэм ч1ып1эшхо щеубыты. Ар К1эрэщэ Тембот ипроизведениемэ игъэк1отыгъэу къаще1уатэ. Адыгэ шым, шыум язытет, зыфэдагъэу къытхыгъэр тхылъ шъхьаф пш1ыми хъущт. Ащ итхылъхэм ц1ыфымрэ шымрэ зэгъусэхэу, зым зыр ригъэкъужьэу щыгъэпсыгъэх: Хьатх Мыхьамэтрэ ишрэ, Анцокъорэ ишэу "Нальмэсрэ", Гулэзрэ "Нальмэсрэ", Батымрэ ишэу "Самумрэ", нэмык1хэри. Ащк1э тхак1ом нэк1убгъуабэ адыгэ шы лъэпкъымэ яхьыл1агъэу к1итхырэр ц1ыфым икъэгъэлъэгъонрэ, лъэпкъ шэным икъызэ1ухынрэ апай. Лъэпкъым ил1ыхъужъхэм зэрахьэрэ л1ыгъэхэр зэк1э къык1адэхъурэр яшыхэр дэгъухэшъ ары. Л1ыхъужъымрэ л1ыхъужъым ишрэ зэгопчын умылъэк1ынэу зэгъусэх. Ахэр зэк1э лъэшэу игъэк1отыгъэу чIыпIабэ ригъэубытызэ адыгэшмэ ягугъу къеш1ы: шы лъэпкъ зэмыл1эужыгъуабэу адыгэмэ я1агъэхэр, ахэр къызэрэхахыщтыгъэхэр, зэрахъущтыгъэхэр, зэрагъэфедэщтыгъэхэр. Шым игъэпсык1эк1и, шыум итеплъэк1и зэтепфынхэ, зыгъэгумэк1ырэ 1офыгъор къэпш1эн плъэк1ынэу адыгэ шыри, адыгэ шыури ренэу гъэпсыгъэщтыгъэ. Гущы1эм пае К1эрэщэ Тембот иповестэу «Шапсыгъэ пшъашъ» зыфи1орэм щыщ сатырхэм мырэущтэу къа1уатэ: «Шыур, узэреплъынымк1э, зек1ол1 шыоу, бэ зынэгу к1эк1ыгъэу, бэ зытехъык1ыгъэ ц1ыфэу зэрэщытыр нэфагъэ: бгырыпхып1эхэм, ицые бгъэ1уэм ык1и лъэгонджэ-куашъохэм атедэгъэ шъохъстаныр хьазырэу хъок1ыгъагъэ; ицые гъуапэхэри, зек1ол1 хабзэу, 1энтэгъупэм нэсэу к1акохэу, пыутыгъэхэу щытыгьэх. Курдж 1алъмэкъышхоу ушъэгъэ хьазырэу еуч1эпхыгъэми а шыум гъогу чыжьэ къызэрик1угъэр къыгъэлъагъощтыгъэ…».
... ныбжьыкIэхэмкIэ ублэпIэ еджапIэу щытыгъэу пIон плъэкIыщт. Сочинение на тему бжьыхьэ 9 вариантов Конкурс, объявленный ... языка. © РИА «Кабардино-Балкария», 2014 Гъыщ Казбек я 11-рэ В классым ис еджак1у. 2012-рэ илъ. Адыгэ хьак1эщыр. «ХьакIэ» мы гущыIэр адыгабзэм къызхэхьагъэр адыгэ лъэпкъым, адыгэ ... гъэнэфагъэхэр илъыгъ. А пстэуми япхыгъэу адыгэм ипсэукIэ, ищагу ыгъэпсыщтыгъэ. Псэуалъэу ышIыщтыгъэхэр, ...
Джыри зы ч1ып1э. Анцокъо ишэу Нальмэсрэ Гулэзрэ пыимэ къазэрэ1эк1экIыжьхэрэр. Арии игъэк1отыгъэу повестым хэуцо, адыгэ литературэм ык1и культурэм изы 1эхьэ дахэу хэхьэ: "Щтагъоу, гук1одыгъоу Гулэз ыгу илъыгъэм, къэп1он умылъэк1ын, гуш1огъошхок1э зыкъызэблихъугъ. Нибжьи фэдэ зэхимыш1агъэу шъхьафитныгъэм и1эш1у гуш1огъошхом ыгу зэлъипхъотагъ. Тамэхэр къыгок1агъэм фэдэу щыхъущтыгъэ ык1и, зыхьырэр Нальмэс арымырэу, ежь бзыу тэмэшхо хъугъэу быбырэм фэдэу къыщыхъущтыгъэ…». Джаущтэу игъэк1отыгъэу, хэш1ык1эу и1эр къыхэщэу шымэ яхьыл1агъэу бэ къыхафэрэр
Гъомлэпхъэ ш1агъо ымыгъотэу гъогууанэ тетэу чэщипш1э-мэфипш1э к1уагъэми, къэмыужъэжъэу, нахь чаны, нахь ябгэ хъоу, шхо1ум нахь еоу хъуным фэдэ лъэпшъэрыхьагъэ зыхэлъ шыхэр агъэпсыщтыгъэх адыгэмэ. Чъэнэу зыхъухэрэми, адыгэ шы лъэпкъыр фэмыгъэпшъынэу лъэпшъэрыхь.
Адыгэ шыур шэн-хабзэхэм афэ1орыш1эу щытыгъ. Адыгэ шыур бзылъфыгъэ 1ук1агъэмэ, шыур шым исэмэгубгъук1э къепсыхынышъ, 1э сэмэгумк1э шхомлак1эр ы1ыгъэу бзылъфыгъэр ежь иджабгъу лъэныкъок1э щытынэу еш1ы. Шыоу къэбар гухэк1 пае мэкъэгъэ1у агъэк1уагъэр зыдак1орэм зынэсык1э, джабгъу лъэныкъомк1э шым къепсыхышъ, джабгъу 1эмк1э шхомлак1эр ы1ыгъэу макъэ зэригъэ1ущтым к1элъырэхьэ.
Щысэу къэпхьын плъэк1ыщтыр бэ. Мыхэр ык1и нэмык1 шыу хабзэхэу титхак1охэм игъэк1отыгъэу къа1уатэрэри мак1эп. Ау сэ сиш1ошък1э, джырэ дунай шэн дэйхэр зезыхьэхэу щы1эхэри мак1эп. «Гъэсагъэ ухъуныр 1офэп, ц1ыфы ухъуныр ары нахь» е1о адыгэ гущы1эжъым. Ащ рыгъуазэхэзэ, мы произведениехэр ящысэтехып1эу, тилъэпкъ псэунэу лъэшэу сыфай.


Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ изэхэсыгъоу тыгъуасэ щыIагъэм хэлэжьагъ. 2020-рэ илъэсым ведомствэм Iофэу ышIагъэхэр ащ щызэфахьысыжьыгъэх.
Зэхэсыгъом хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, федеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум итхьаматэу Шумэн Байзэт, Адыгеим ипрокурорэу Игорь Шевченкэр. АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцакIэу БрантIэ Мурадин коллегиер зэрищагъ.
Зэхэсыгъом хэлажьэхэрэм зафигъазэзэ, Адыгеим и ЛIышъхьэ хигъэунэфыкIыгъ пандемием ыпкъ къикIыкIэ гъэрекIо полицием иIофышIэхэр къиныгъохэм яутэкIынхэ фаеу зэрэхъугъэр.
Республикэм и ЛIышъхьэ ведомствэм Iофэу ышIагъэхэр зэфихьысыжьхэзэ, Урысыемрэ ЮФО-мрэ ялъытыгъэмэ, фэдэ 1,5-кIэ нахь макIэу Адыгеим бзэджэшIагъэхэр зэрэщызэрахьагъэр хигъэунэфыкIыгъ. Ау ащ дакIоу КъумпIыл Мурат къыхигъэщыгъ зыныбжь имыкъугъэхэм хэбзэукъоныгъэхэр амышIынхэмкIэ, ахэр зэщыгъэкъокIо купхэм зэрахащэхэрэм ягъогупэ пыбзыкIыгъэнымкIэ амалэу зэрахьэхэрэр нахь агъэлъэшын зэрэфаер. Хэбзэнчъэу наркотикхэр зэрагъэзекIорэм ябэныжьыгъэным япхыгъэ Iофыгъохэм нахь лъэшэу анаIэ атырагъэтын зэрэфаер республикэм и ЛIышъхьэ шъхьафэу къыхигъэщыгъ.
Джащ фэдэу гъогухэм тхьамыкIагъоу къатехъухьэхэрэм къакIегъэчыгъэнымкIэ, цIыфхэр нахь макIэу ахэм ахэфыкъухьанхэмкIэ ищыкIэгъэ амалхэр зэрахьанхэ зэрэфаер Адыгеим и ЛIышъхьэ къыIуагъ. Республикэм ипащэхэм автомобиль гъогухэм ягъэцэкIэжьынкIэ, яшIынкIэ, гъогурыкIонымкIэ шапхъэхэр зыукъохэрэр къэзыгъэлъэгъорэ видеоамалхэр урамхэм атегъэуцогъэнхэмкIэ Iофышхо зэрашIэрэр ащ къыхигъэщыгъ.
Республикэм ипащэ экономическэ бзэджэшIагъэхэм, къолъхьэ тын-Iыхыным ябэныжьыгъэным, предпринимательхэм яфедэхэр къэухъумэгъэнхэм япхыгъэ Iофыгъохэм шъхьафэу къащыуцугъ. Джащ фэдэу КъумпIыл Мурат пшъэрылъ афишIыгъ общественнэ организациехэмрэ волонтер объединениехэмрэ зэдэлэжьэныгъэу адыряIэр агъэпытэнэу, цIыфхэм ягумэкIыгъохэр псынкIэу афызэшIуахынэу.
Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэ ипшъэрылъхэр пIалъэ горэкIэ зыгъэцакIэу БрантIэ Мурадин 2020-рэ илъэсым ведомствэм Iофэу ышIагъэхэр зэфихьысыжьыгъэх.
«2019-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, гъэрекIо республикэм бзэджэшIагъэу щызэрахьагъэр процент 12,4-кIэ нахь макI, бзэджэшIэгъэ хьылъэу зэрахьагъэр проценти 9-кIэ нахь макI», — къыIуагъ Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ ипащэ.
АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ икъулыкъухэм зэдэлэжьэныгъэ адыряIэным епхыгъэ IофыгъохэмкIэ къэгущыIагъэх Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет —Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, АР-м и Апшъэрэ хьыкум итхьаматэу Шумэн Байзэт, республикэм ипрокурорэу Игорь Шевченкэр.
Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ иIофышIэ заулэмэ 2020-рэ илъэсым дэгъоу Iоф зэрашIагъэм фэшI Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэрэ ярэзэныгъэ тхылъхэр, ведомствэ наградэхэр афагъэшъошагъэх. Зэхэсыгъом икIэух Адыгеим и ЛIышъхьэ хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ къулыкъухэм яIофышIэхэм дэгъоу Iоф зэрашIагъэм фэшI тхьашъуегъэпсэу ариIуагъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Адыгэ Республикэм щыпсэухэу лъытэныгъэ зыфэтшIыхэрэр!
Федеральнэ законэу N 431-р зытетэу «Къадзыхьэгъэ Севастополь дэсыгъ» зыфиIорэ тамыгъэр зыфагъэшъошагъэхэр Хэгъэгу зэошхом иветеранхэу лъытэгъэнхэмкIэ, социальнэу зэраухъумэрэ правовой гарантиехэр ветеранхэм афэгъэнэфэгъэнхэмкIэ Урысые Федерацием изаконодательнэ акт заулэмэ зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм ехьылIагъ» зыфиIорэр 2020-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 22-м аштагъ.
1994-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 16-м аштэгъэ Федеральнэ законэу «Ветеранхэм яхьылIагъ» зыфиIорэм ия 18-рэ статья тетэу ахэм социальнэ IэпыIэгъу атефэ.
Урысые Федерацием и Законэу 1993-рэ илъэсым мэзаем и 12-м аштагъэу N 4468-1-р зытетэу «Дзэм къулыкъу щызыхьыгъэхэм, хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ къулыкъухэм, мэшIогъэкIосэ къэралыгъо къулыкъухэм, наркотикхэмрэ психотропнэ веществохэмрэ зэрагъэзекIохэрэм гъунэ лъызыфырэ къулыкъухэм, уголовнэ-гъэцэкIэкIо системэм икъулыкъухэм, иучреждениехэм ащылэжьагъэхэм, Урысые Федерацием и Лъэпкъ гвардие идзэхэм, Урысые Федерацием икъулыкъухэу пщыныжь языгъэхьыхэрэм ахэтыгъэхэм ыкIи ахэм яунагъохэм арысхэм пенсие къазэраратырэм ехьылIагъ» зыфиIорэм, 2001-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 15-м аштэгъэ Федеральнэ законэу N 166-р зытетэу «Къэралыгъо пенсиехэр Урысые Федерацием къазэращаратыхэрэм ехьылIагъ» зыфиIорэм, 1999-рэ илъэсым бэдзэогъум и 17-м аштэгъэ Федеральнэ законэу N 178-р зытетэу «Къэралыгъо социальнэ IэпыIэгъу ятыгъэным ехьылIагъ» зыфиIорэм адиштэу бгъэхалъхьэу «Къадзыхьэгъэ Севастополь дэсыгъ» зыфиIорэр къызыфагъэшъошагъэхэм мазэ къэс ахъщэ IэпыIэгъурэ пенсие тегъахъорэ аратын фае.
Ащ епхыгъэу Адыгеим иветеранхэм я Совет республикэм исхэу мыщ фэдэ купым хахьэхэрэм къяджэ Адыгэ Республикэм икъалэхэмрэ ирайонхэмрэ яветеранхэм я Совет зыфагъэзэнэу.
Адыгэ Республикэм
иветеранхэм я Совет итхьаматэу
Къуаджэ Аслъан.


Зыгъэпсэфыгъо мафэр зэрэзэблахъурэм ехьылIагъ
Адыгэ Республикэм и Законэу «Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ехьылIагъ» зыфиIорэм диштэу, 2020-рэ илъэсым итыгъэгъазэ IофшIэгъу уахътэр нахь шIуагъэ къытэу гъэфедэгъэным тегъэпсыхьагъэу унашъо сэшIы:
1. Адыгэ Республикэм икъэралыгъо хабзэ игъэцэкIэкIо къулыкъухэм зыгъэпсэфыгъо мафэр ащызэкIахьэнэу, 2020-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 26-м, шэмбэтым, ычIыпIэкIэ 2020-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 31-м, мэфэкум, загъэпсэфынэу.
2. ЧIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ къулыкъухэм, хабзэм инэмыкI къулыкъухэм, организациехэм игъо афэсэлъэгъу IофшIэным епхыгъэ законодательствэм къызэрэщыдэлъытэгъэ шIыкIэм диштэу 2020-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 26-м, шэмбэтым, ычIыпIэкIэ 2020-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 31-м, мэфэкум, зыгъэпсэфыгъо мафэр ахьынэу.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мураткъ. Мыекъуапэ, тыгъэгъазэм и 24-рэ, 2020-рэ илъэс
N 196


Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ и Къэралыгъо Думэ идепутатэу Хьасанэкъо Мурат федеральнэ къэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэгъагъэхэмрэ субтропическэ культурэхэмрэ якъэгъэкIын фэгъэзэгъэ Урысые научнэ ушэтэкIо институтым» и Адыгэ къутамэу Мыекъопэ районымкIэ поселкэу Цветочнэм щыIэм иIофышIэхэм бэмышIэу аIукIагъ.
Щаимрэ субтропическэ культурэхэмрэ якъэгъэкIын фэгъэзэгъэ Урысые научнэ ушэтэкIо институтым иIофышIэхэм апэ дэдэ 1938-рэ илъэсым имэлылъфэгъу — ижъоныгъокIэ мазэхэм щаир Адыгеим щалэжьэу рагъэжьэгъагъ. Мыекъопэ районымкIэ поселкэу Шунтук, Мыекъопэ опытнэ станциеу ВИР-м, поселкэхэу Севастопольскэм, Меркулаевкэ, Дагестанскэм щай хьасэхэм ащадэлажьэщтыгъэх. СССР-р зызэбгырэзыжь нэуж Адыгэ опорнэ пунктыр къэгъагъэхэмрэ субтропическэ культурэхэмрэ якъэгъэкIын фэгъэзэгъэ Урысые научнэ ушэтэкIо институтым хагъэхьажьыгъагъ. Нэужым, 2006-рэ илъэсым, Адыгэ къутамэ ар хъужьыгъэ.
Къэралыгъо Думэм идепутат Адыгэ къутамэм иIофышIэхэм ямэфэкIкIэ зэIукIэм щафэгушIуагъ: «Урысыем инаукэ и Мафэ зыщыхагъэунэфыкIырэм ехъулIэу непэ тызэрэзэIукIагъэр къызфэзгъэфедэзэ, шъо, шIэныгъэлэжьхэм, шъуимэфэкIкIэ сышъуфэгушIо, псауныгъэ пытэ шъуиIэнэу, шъуиунагъохэм гъот арылъынэу, шъуиIофшIэнкIэ гъэхъэгъакIэхэр шъушIынэу сышъуфэлъаIо сшIоигъуагъ».
Хьасанэкъо Мурат Адыгэ къутамэм ипащэхэм ягъусэу поселкэу Цветочнэм дэт музеим иэкспонатхэм нэIуасэ зафишIыгъ.
«ШъуиIофышIэхэр тарихъым икъэухъумэн зэрэфэсакъыхэрэр, музеим къычIахьэхэрэм мэхьанэшхо зиIэ къэбархэр алъыгъэIэсыгъэнхэм лъэшэу зэригъэгумэкIыхэрэр нэрылъэгъу сфэхъугъ», — къыIуагъ Хьасанэкъо Мурат.
Къэралыгъо Думэм идепутат научнэ-производственнэ базэми нэIуасэ зыфишIыгъ.
«ПчыхьакIэ Эдуард Кимэ ыкъор зипэщэ Адыгэ къутамэм щылажьэхэрэм тиреспубликэ зэрыгушхорэ щаим икъэгъэкIынкIэ Iофышхо зэрашIэрэр, ащкIэ Адыгеим щытхъу къызэрэфахьырэр слъэгъунэу непэ амал сиIагъ. Анахь шъхьаIэр научнэ-производственнэ Iофым щыщхэр ежь шIэныгъэлэжьхэм мылъкушхо памыгъэкIуадэу къызэрэхахыгъэр ары», — хигъэунэфыкIыгъ Къэралыгъо Думэм идепутат.
Къандор Андзор.
Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ и Къэралыгъо Думэ идепутат иIэпыIэгъу.


Мыекъопэ къэлэ паркым дэт аттракционхэм ащыщ Iоф щызышIэрэ контролерым пшъэдэкIыжь ыхьыщт.
ЩынэгъончъэнымкIэ шапхъэу щыIэхэр ащ икъу фэдизэу зэрихьагъэхэп.
УФ-м и Следственнэ комитет и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм МыекъуапэкIэ иследственнэ отдел къызэритырэмкIэ, 2021-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ илъэс 14 зыныбжь пшъэшъэжъыер аттракционэу «Сатурн» зыфиIорэм итIысхьэ зэхъум щынэгъончъэным фэгъэхьыгъэ шапхъэхэр пшъэшъэжъыем фиIотагъэхэп, тэрэзэу ипхыхьагъэмэ ыкIи ащ итехническэ зытет ыуплъэкIугъэхэп. Аттракционыр чэрэгъузэ бгырыпхыр къэтIэтагъ, пшъэшъэжъыер къизыгъ ыкIи шъобж хьылъэхэр тещагъэ хъугъэх.
Мыщ епхыгъэ уголовнэ Iофым изэхэфын къулыкъушIэхэр джыри ыуж итых, хъугъэ-шIагъэм нэмыкI цIыфхэми ялажьэ хэлъмэ ауплъэкIу.
УФ-м и Следственнэ комитет и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэр


Лъэпкъ искусствэр зышIогъэшIэгъон кIэлэцIыкIухэм ясэнаущыгъэ къызэIуахыным фэшI амалышIухэр яIэх.
— Адыгэ Республикэм искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэ зыхьырэм IорыIуатэхэмкIэ икъутамэ зыщызыгъасэхэрэр еджэх, ансамблэхэм ахэтхэу къэшъох, орэд къаIо, усэхэм къяджэх. КIэлэеджакIохэр Адыгэ Республикэм щыкIорэ зэхахьэхэм, зэнэкъокъухэм ахэлажьэх, — къытиIуагъ АР-м искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу К. Лъэцэрыкъом ыцIэ зыхьырэм икIэлэегъаджэу, лъэпкъ искусствэм щыцIэрыIоу ГъукIэ Замудин. — Сэнэхьатэу къыхахы ашIоигъом къыкIэупчIэх, гуетыныгъэ ахэлъэу яшIэныгъэ хагъахъо.
«Музейхэм ячэщ» зыфиIорэ зэхахьэм кIэлэеджакIохэм адыгэ орэдхэр къыщаIуагъэх, сурэтэу ашIыгъэхэр къыщагъэлъэгъуагъэх. КIэлэцIыкIухэм якъэухъумэн и Дунэе мафэ фэгъэхьыгъэ зэIукIэгъухэм ижъырэ адыгэ орэдхэр къыщаIощтых, щыуджыщтых.
Сурэтым итхэр: искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэм зыщызыгъасэхэрэр, кIэлэегъаджэхэр.


Ныдэлъфыбзэр – лъэпкъым ыпс.
«Адыгэбзэ-ныдэлъфыбзэр бзэ к1оч1эшхоу, бзэ лъэшэу щыт; къилъмэ, джэгъо -гъумк1э маисэу, жьым фэдэу псынк1эу, зи1этмэ, пц1ашхъом фэдэу быбатэу, сабыим едэхаш1эу,нахьыжъыр ыгъэлъап1эу, ш1уфэсыр хьак1эм пигъохэу, ныбджэгъумк1э дэхэ1уалэу, губзыгъэмрэ гулъытэ-гупшысэмрэ ялъэгъохэщэу-адыгэмэ ягъуаз»,-ы1уагъ зэлъаш1эрэ бзэш1эныгъэлэжьышхоу, профессорэу К1эрэщэ Зайнаб.
Бзэр лъэпкъым ыпс, ылъапс, ищы1эныгъ. Адыгабзэр умыш1эу, ащ утеук1ыты- хьэу,1ум-пэм пш1эу, «сыадыг» о1ок1э сыда къик1ырэр? Уц1ыфмэ, пшъхьэ лъытэжь, уилъэпкъ ишэн-хабзэхэр лэжьых, уиныдэлъфыбзэ гъаш1о, зегъэ1эт. Зэлъаш1эрэ педагог-демократэу К.Д.Ушинскэм ы1огъагъ: «Ц1ыф лъэпкъыр иныдэлъфыбзэ рэгущы1эфэ нэс ны1эп зэрэщы1эрэр.» Ныдэлъфыбзэр ц1ыфым ибаиныгъ. Бзэ шъошэ шъхьаф и1эу, зэк1ужьэу, гъэк1э- рэк1агъэу,лъэпкъым идунэееплъык1э егъэнафэ, игулъытэ егъэбагъо. Щы1эп ц1ыф лъэпкъ ыбзэ ш1омыдахэу, ш1омылъап1эу. Адыгэу укъэхъугъэмэ, адыгабзэр пш1эн фае. Уилъэпкъ, уянэ шъхьэк1афэ афэпш1эу, ш1у олъэгъухэмэ хьалыгъур, псыр, жьыр зэрэуищык1агъэхэм фэдэу бзэр уищык1эгъэн фае, лъым щыщ хъун фае. Ар зыгъэцэк1эн зылъэк1ыщтыр унагъор, анахьэу ныр ары. Ным к1уач1эу, амалэу лъэпкъымк1э 1эк1элъыр бзэм зы гущы1эк1э къыщы1уагъ – ныдэлъфыбз.
Тиныдэлъфыбзэ бзэ бай, губзыгъ, 1упк1э, чан. Шъхьэм къыщек1ок1ырэ гупшыси, гур зымыгъэрэхьатрэ зэхаш1и адыгабзэм къыримы1отык1ын щы1эп. Гукъау нахь мыш1эми, тиадыгабзэ ибаиныгъэ икъу фэдизэу зэхатш1эрэп. Джырэ лъэхъан адыгабзэр пыдзык1 зыш1ыгъэхэу, ныдэлъфыбзэр тимыщык1эгъэжьэу зылъытэхэрэм еплъык1эу я1эр къызхэк1ырэр ямыш1эныгъ, яшъхьахынагъ. Ыпэк1э къызэрэт1уагъэу, мыхэмэ зыщагъэгъупшэ мыхъущтыр, зынахь лъап1э щымы1э ным апэу ыц1э зэрет1орэр тыбз-тиадыгабз. «Зыбзэ зыуджэгъужьырэм, янэ еуджэгъужьы»,-а1ощтыгъэ тижъымэ, бзэр ным фагъадэу. Ащ хэплъхьани, хэпхыни щы1эп. Зэы зыщыбгъэгъупшэ мыхъущтыр: убзэ плъытэрэп ны1а — ц1ыфк1э зыплъытэжьырэп.
Адыгэ лъэпкъым хъишъэ гъогу к1ыхьэ къык1угъ, бэ пэк1эк1ыгъэр. Сыд фэдиз гъогу къык1угъэми, тилъэпкъ зэрэлъэпкъ шъхьафыр къыгъэнафэу, бзэ шъхьафи, хэбзэ шъхьафи и1эу непэрэ мафэм къэсыгъ.
Ипхъахь-итэкъу зыш1ыгъэ Кавказ заом адыгэ ц1ык1ур мак1э ыш1ыгъ. Ау чъыг иупк1ыгъэм ылъапсэ къызэрэдэчъыжьэу, зэо-мэш1о пчъагъэм къялыжьи, лъэ- хьэнэ хьазаб пчъагъэ къызэпичи, тиадыгэ лъэпкъ-лъэпкъ дахэу къэнэжьыгъ. Сыд фэдиз къин адыгэ ц1ыфхэм алъэгъугъэми ябзи, яхабзи, якультури ахэмэ агъэк1одыгъэп. Тапэк1и ар ащ фэдэу щытынэу тэгугъэ, ау зыхъук1э, бзэми, лъэпкъ хабзэхэми лъэшэу уна1э атетын, къэуухъумэнхэ, дэгъоу ахэлъыр упсыхьан, дэигъэу, мыхъунэу къепк1ыхэрэри пыбгъэтэкъухэзэ пш1ын фае. Тэ тилъэпкъ тыфэмысакъымэ, зыми ына1э къыттыригъэтыщтэп.
... къэбыбыжьыгъэм зи ри1он ылъэк1ыщтэп. Ныдэлъфыбзэр, хышхом фэдэу, гъунэнчъэ. Бзэм иш1уагъэк1э ц1ыфхэр ... к1осагъэм Лъэпкъым ынапэр иныдэлъфыбз. Гъэсэныгъэмрэ ш1эныгъэмрэ я Министерств Сочинение «Сыбзэ- ... къахэнэжьи бэрэ ахэсыгъэу хъугъэти, адыгабзэр ыш1агъэу, адыгэхэм яхабзэхэри ... лъэпкъыми уасэ фаш1рэп. Илъэпкъырэ ыбзэрэ уасэ фэзымыш1ырэр къэхъугъэ къодыеу дунаим тет. Тэ зэк1эми къыдгуры1он фаер - бзэр ...
Щы1эныгъэр непэ зынэсыгъэмк1э бзэ пчъагъэ ти1эн фае. Урысыбзэри инджылызыбзэри п1эк1эмылъэу лъэбэкъу бдзын плъэк1ыщтэп. Ахэмэ анахь амалынчъэп, нахь тхьамык1эп тэ тиадыгабзи. Ау гухэк1ыми, яни яти адыгэхэми, яныдэлъфыбзэ зымыш1эхэрэр ныбжьык1эхэм ахэтых.
Ащк1э мысэхэр янэ-ятэхэр арых. Убзэ пш1ок1одыным нахь насыпынчъагъэ щы1эп. Бзэр щымы1эмэ-лъэпкъыр щы1эжьэп. Ащ фэдэ тхьамык1агъо къызэхъул1эгъэ лъэпкъхэр тарихъым къеш1эжьых. Ахэмэ ащыщых убыххэри, мэхъошхэри, жанейхэри.Т э тыбзи тапэк1э къехъул1эщтыр къэш1эгъуай, ау ижъык1э ц1эры1о дэдэзэ къырык1о- гъэ тилъэпкъыбзэ тымыгъэк1одэу, тизэрарк1э ч1ып1э къин итымыгъэуцоныр зэк1эми типшъэрылъышхоу зэрэщытыр тщыгъупшэ хъущтэп. Къэбэртэе усак1оу Къантемыр Тыркубый иусэу «Ныдэлъфыбзэр мы1ужьмэ» зыфи1орэм дэгъоу къыще1о:
«О мардж, сиадыг, тызэрэжъугъэубыт! Пк1эу ти1эр лъагэ хъущт, зытымыш1ыжьмэ пыут…»
Тиадыгабзэ зыш1о1аер ерэдэ1у «Хьатх я Къок1асэ иорэд», къерэ1у Мэщбэш1э Исхьакъ иусэхэр, зыбзэ хъатэ пэзымыхьырэр, янэ игущы1э фабэ, янэжъ икушъэ орэд ак1эрэдэ1у, ятэ ынэ к1эрэплъ, ятэжъ итхыдэжъхэм ахэрэда1у. Зыбзэ дэдзыхы зыш1ырэ адыгэ ц1ыфыр орэуцуи, ярэплъ тикъушъхьэ лъагэхэу л1эш1эгъумэ ятамыгъэхэм, къерэк1ухь тигубгъо гъэбэжъулъэхэр, защерэгъэпск1 типсыхъо къаргъохэм…Ахэм къыра1ощт адыгэ ц1ыфым адыгабзэр зык1ищык1агъэр, зэхырагъэш1эщт ныдэлъфыбзэм ык1уач1э, и1эш1угъэ, идэхагъэ, ибаигъэ…


Şair Hunago Saida Sovyetler Birliği'nin en ünlü edebiyat okulu Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsü'nü 1985'te bitirdi.
O zamandan beri şiirin yanı sıra dramlar, sanat edebiyat eleştirileri, kısa sahne oyunları, film senaryoları yazıyor, çeviriler yapıyor.
2021'de yayınlanan "Sözüm-beyaz ipek" adlı kitabında seçme şiirleri yer alıyor.
Kitabın ön sözü tiyatro bilimci Şhalaho Svetlana'ya ait.
Адыгабзэр
Анахь мылъку лъап1эу
Ч1ым щызгъотыгъэр-
Сиадыгабз!
О-усихабз!
О-сыгу уищыбз,
Спсэ уритхыбз!
Орк1э сык1уач1,
Орк1э сыбай.
О уздэщы1эм тэри тышы1,
О къытфэпщэйрэр ары тимылъкур,
О уиш1э къабзэ бзыпхъэу псыхьагъэ,
Ц1ыфыгъэ лъагъор о уубагъэ.
Блэк1ыгъэ уахътэм адыгэ п1ашъэм
Утфызахалъхьи,утфапсыхьажъи,
Хабзэ-зек1уак1эу тыздэмыхьыщтыр
Дунае напэм тегъэпсыхьагъэу Жьым фэдэу 1эш1оу непи къэтэщэ-
Ти адыгабзэу тыщызыгъа1,
Ш1улъэгъоу уи1эм тыщымыгъак1,
Бзэр ч1эзынагъэр боу лъэпкъы п1уак1...
Kaynak : Çetao İbrahim
Çerkesya Hareketi Haber Merkezi


Адыгеим чIыгулэжьыным ылъэныкъокIэ хэхъоныгъэу ышIыгъэхэм былымхъуныри акIэгъэхьажьыгъэным фытегъэпсыхьагъэу щызэшIуахыхэрэм ащыщ инвестиционнэ проектэу Джэджэ районым щырахьыжьагъэр.
Ар пхырызыщырэр акционер обществэу «Дондуковскэ элеваторыр» ары. АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ къызэрэщытаIуагъэмкIэ, былымэхъо фермэ гъэпсыгъэнэу ащ къыщыдэлъытагъ.
Шъхьэ 400 чIэфэнэу IыгъыпIэ ашIыгъ. Кировскэ хэкум къыращи «Голштинскэ» лъэпкъым текIыгъэу «шIуцIэ-къолэн» зыфаIорэм фэдэу чэм ныбжьыкIэ шъхьи 191-рэ ащ чIагъэуцуагъ. Ахэм щэ бэу къатэу ыкIи тиклимат къекIунэу ары специалистхэм къызэраIорэр. Сомэ миллион 34-рэ ахэм апэIуагъэхьагъ.
Мы уахътэм щэр къызэраугъоищт псэуалъэхэр агъэпсых.


УФ-м и Президентэу Владимир Путиным узэрыпсэун плъэкIыщт ахъщэ анахь макIэу ыкIи лэжьэпкIэ анахь макIэу къэралыгъом щыгъэнэфагъэхэм ахэгъэхъогъэным пае бюджетым мылъку къыдыхэлъытэгъэнэу унашъо къышIыгъ. Пенсиехэр индексацие зэрашIыщтхэм фэгъэхьыгъэ предложениехэр къагъэхьазырынхэуи къафигъэпытагъ.
УФ-м IофшIэнымкIэ ыкIи цIыфхэр социальнэу ухъумэгъэнхэмкIэ иминистрэу Антон Котяковым къызэриIуагъэмкIэ, къэралыгъом ипащэ иунашъо гъэцэкIэгъэным фэшI сомэ миллиард 30 къэкIощт 2022-рэ илъэс бюджетым щагъэнэфагъ. Узэрыпсэун плъэкIыщт ахъщэ анахь макIэр проценти 8,6-кIэ къаIэтынэу ары гухэлъэу яIэр. Ащ ишIуагъэкIэ IофшIапIэ Iутхэм апае агъэнэфагъэр сомэ 13793-рэ хъущт, пенсионерхэр зэрыпсэун алъэкIыщт ахъщэ анахь макIэр сомэ 10882-м, кIэлэцIыкIухэм афагъэнэфагъэр сомэ 12274-м нэсыщтых.
Узэрыпсэун плъэкIыщт ахъщэ анахь макIэм къыпкъырыкIыхэзэ социальнэ ахъщэ тынхэр агъэнафэх. Антон Котяковым къызэриIуагъэмкIэ, мы индексациехэм яшIуагъэкIэ кIэлэцIыкIухэм апае пособие, федеральнэ ыкIи шъолъыр социальнэ ахъщэ тын е IофшIапIэ зэримыIэм пае пособие къызфакIорэ нэбгырэ миллион 16-мэ яахъщэ къыхэхъощт.
ЛэжьэпкIэ анахь макIэу Урысыем щагъэнэфагъэр проценти 8,6-кIэ къызаIэтыкIэ сомэ 13890-рэ зэрэхъущтыр.


Урысыем и Къыблэ самбэмкIэ изэнэкъокъу Ермэлхьаблэ щыкIуагъ. 2001 — 2002-рэ илъэсхэм къэхъугъэ кIалэхэмрэ пшъашъэхэмрэ бэнэпIэ алырэгъум яIэпэIэсэныгъэ къыщагъэлъэгъуагъ. Адыгеим щыщхэм медальхэр къыдахыгъэх.
БэнэкIо 400 фэдиз текIоныгъэм фэбэнагъ, ахэр шъолъыри 7-мэ къарыкIыгъагъэх. Къырым, Краснодар краим, Ростов, Волгоград, Астрахань хэкухэм, нэмыкIхэм ялIыкIохэр хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэм афэбэнагъэх.
Адыгеим щыщэу Шэуджэн Тимур, кг 42-рэ, дышъэ медалыр къыдихыгъ. Тренерэу А. Гъомлэшкым егъасэ. Хьакъуй Анзор, кг 46-рэ, ЦIыкIушъо Асхьад, кг 50, Нэхэе Адэлбый, кг 60, Георгий Порфировым, кг 72-рэ, Хьакъуй Амир, кг 78-рэ, тыжьын медальхэр къафагъэшъошагъэх. Тренерхэу А. Гъомлэшкым, Б. Акъущэм, А. Хьабэхъум, Д. Хьакурынэм тибэнакIохэр агъасэх.
Тыгъужъ ТIахьир, кг 42-рэ, Бэгъ Суандэ, кг 38-рэ, ящэнэрэ чIыпIэхэр къахьыгъэх. Тренерхэу А. Хьабэхъумрэ А.Чэтыжъымрэ япащэх.
ЖъоныгъокIэ мазэм Дунэе турнирэу «ТекIоныгъэм» Шэуджэн Тимуррэ ЦIыкIушъо Асхьадрэ хэлэжьэщтых. ЗэIукIэгъухэр Санкт-Петербург щыкIощтых. ТибэнакIохэр Къыблэм ихэшыпыкIыгъэ командэ хэтыщтых. Урысыем икIэлэеджакIохэм я Спартакиадэ Т. Шэуджэныр щыбэнэщт.
Сурэтым итхэр: Нэхэе Адэлбый медальхэр къыдэзыхыгъэхэм ахэт (сэмэгумкIэ апэрэу щыт).


Урысые Федерацием и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ мылъкум ишIуагъэкIэ Адыгеим ит псэолъэ заулэмэ игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр ащэкIох. АщкIэ пшъэрылъхэр зэшIохыгъэхэ зэрэхъурэм Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ынаIэ тет, IофшIэнхэр зэрэлъыкIуатэхэрэм зыщегъэгъуазэ.
Социальнэ объектхэр зэрифэшъуашэу зэтегъэпсыхьэгъэнхэм (анахьэу сабыйхэр зыщаIыгъ гъэсэныгъэм иучреждениехэр), ахэм ящыкIэгъэ оборудованиер ягъэгъотыгъэным мэхьанэшхо зэриIэр Адыгеим и ЛIышъхьэ ипсалъэ мызэу, мытIоу къыщыхигъэщыгъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр пштэмэ, илъэси 3 — 7 зыныбжь сабыйхэм алъэныкъокIэ непэ чэзыу щыIэжьэп, илъэси 3-м нэс зыныбжьхэм яфэIо-фашIэхэр афэгъэцэкIэгъэнхэм, ахэм зэкIэми чIыпIэхэр яIэнхэм республикэм ипащэхэр джырэ уахътэм дэлажьэх.
УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ мылъкумкIэ зэтырагъэпсыхьажьы Мыекъопэ районым ит къутырэу Северо-Восточные Сады дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Золотая рыбка» зыфиIорэр. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат бэмышIэу ащ щыIагъ, псэолъэшI IофшIэнхэр зэрэлъыкIуатэхэрэм зыщигъэгъозагъ. ЫпшъэкIэ къызэрэщытIуагъэу, къэралыгъом ипащэ иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ сомэ миллион 51,5-м ехъу мы учреждением изэтегъэпсыхьан пэIуагъэхьащт. Мылъкур блэкIыгъэ илъэсым ыкIэм республикэм къыIэкIэхьагъ.
Мы гъэсэныгъэм иучреждение 1987-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1999-рэ илъэсым нэс Iоф ышIагъ, сабыйхэр бэу мыщ къакIощтыгъэх. Шапхъэхэм зэрадимыштэжьырэм къыхэкIыкIэ ар нэужым зэфашIыгъ.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм ипащэу Ирина Болховитинам къызэриIуагъэмкIэ, джырэ уахътэм сабыйхэр Мыекъуапэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм ащэх, ау гъэцэкIэжьынхэр заухырэ нэуж сабыи 110-мэ мыщ чIыпIэхэр щагъотыщтых. Ежь имызакъоу, псэупIэм дэсхэри а мафэм ежэх.
— Къутырым дэсхэр зэкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэр къызэIуахыжьыным ежэх, — еIо Ирина Болховитинам. — Мыщ къыпыщылъ чIыгур гъэкъэбзэгъэнымкIэ ны-ты ныбжьыкIэхэр, къутырдэсхэр IэпыIэгъу къытфэхъугъэх.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм квадратнэ метрэ 1068,2-рэ илъ, чIыгу квадратнэ метрэ 8300-рэ къыпыщылъ. Илъэсэу тызхэтым ищылэ мазэ и 29-м щегъэжьагъэу псэолъэшI IофшIэнхэр мыщ щэкIох, джырэ уахътэм унашъхьэр зыIыгъыщт пкъыгъохэм язэхэгъэуцон псэолъэшIхэр дэлажьэх. Ащ дакIоу джэхашъохэр икIэрыкIэу радзэжьыщтых, пчъэхэр, шъхьангъупчъэхэр хагъэуцожьыщтых, мебелыкIэ чIагъэуцощт, нэмыкI IофшIэнэу къапыщылъыр макIэп, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэр икIэрыкIэу ашIыжьыщт пIоми ухэукъощтэп. 2018-рэ илъэсым бэдзэогъум и 31-м нэс псэуалъэр атынэу агъэнафэ. IофшIэнхэр зыгъэцакIэрэр пшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Марк-Сервисыр» ары.
Мыекъуапэ дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Звоночек» зыфиIорэри непэ зэтырагъэпсыхьэ. Мыщ 1968-рэ илъэсым щыублагъэу Iоф ешIэ, нэбгыри 140-мэ ателъытагъ. Илъэс пчъагъэхэм къакIоцI псэуалъэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр зэрэщымыкIуагъэхэм къыхэкIыкIэ изытет шапхъэхэм адимыштэжь хъугъэ. ЗэрагъэнэфагъэмкIэ, ащ изэтегъэпсыхьан УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ сомэ миллион 14,2-м ехъу пэIуагъэхьащт. Унашъхьэр ыкIи дэпкъхэр, псырыкIуапIэхэр ыкIи канализациер агъэцэкIэжьыщтых, электричествэр зэрыкIорэ линиехэр зэблахъущтых, нэмыкI IофшIэнхэри къыдыхэлъытагъэх. Непэ ехъулIэу дэпкъхэр зэфащагъэх, штукатуркэ ашIыгъэх, хэкIыр дащыгъ.
ПсэолъэшI IофшIэнхэр зыгъэцакIэрэр пшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Стройгазсервисыр» ары. ЗэрагъэнэфагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым мэкъуогъум и 30-м нэс кIэлэцIыкIу IыгъыпIэр къызэIуахыжьыщт. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэр зэрагъэцэкIэжьыщтым дакIоу ащ къыпыщылъ чIыпIэхэри зэтегъэпсыхьэгъэнхэм мэхьанэшхо зэриIэр АР-м и ЛIышъхьэ къыIуагъ, ащкIэ АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистрэу КIэрэщэ Анзаур пшъэрылъ гъэнэфагъэ фишIыгъ.
— КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр дгъэцэкIэжьхэзэ, ахэм амалэу аIэкIэлъхэм ахэтэгъахъо, илъэсищым нэс зыныбжь сабыйхэм чIыпIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм игумэкIыгъо чэзыу-чэзыоу дэтэгъэзыжьы. Илъэси 3 — 7 зыныбжь кIэлэцIыкIухэм алъэныкъокIэ непэ чэзыу щыIэжьэп. Гъэмафэм ехъулIэу къутырэу Северо-Восточные Сады дэс унэгъо ныбжьыкIэхэм якIэлэцIыкIухэр шэпхъэшIухэм адиштэрэ гъэсэныгъэм иучреждение ащэнхэ амал яIэщт. ТшIэрэр зэкIэ зыфэгъэхьыгъэр тицIыфхэм апай, ахэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэныр, яфэIо-фашIэхэр зэрифэшъуашэу афэдгъэцэкIэнхэр ары, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Республикэм ипащэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, федеральнэ гупчэмрэ УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фондрэ IэпыIэгъу къазэрафэхъухэрэм ишIуагъэкIэ социальнэ мэхьанэ зиIэ Iофыгъуабэхэр республикэм щызэшIуахых. Шъугу къэдгъэкIыжьын, къэралыгъом ипащэу Владимир Путиныр зыкIэтхэжьыгъэ унашъом диштэу тишъолъыр ит псауныгъэр къэухъумэгъэным, гъэсэныгъэм ыкIи культурэм иорганизацие заулэмэ мылъку къафатIупщыгъ. ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIитIум анэмыкIэу медицинэм иучреждениищмэ ыкIи къуаджэхэм адэт культурэм иунитIумэ ягъэцэкIэжьын пэIуагъэхьащт сомэ миллион 70-рэ фэдиз Адыгеим къыIэкIэхьагъ. Мылъкур зэрагъэфедэрэм, гъэцэкIэжьын IофшIэнхэр зэрэлъыкIуатэхэрэм АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат ынаIэ тет.
ТХЬАРКЪОХЪО Адам.
Сурэтыр А. Гусевым тырихыгъ.


Профессия:, Профессиональные интересы:, Увлечения:
Регион: Республика Адыгея
Населенный пункт:, Место работы:, Звание, ученая степень:
О себе
Родилась 20 октября 1972 года. в а. Хатажукай, Шовгеновского района.
Общий трудовой стаж
Книги, которые сформировали мой внутренний мир
Т.М. Керашев «Дорога к счастью», «Куко» «Дочь шапсугов»,
И.Ш. Машбаш «Графиня Аиссе», «Жернова», «Раскаты далекого грома» А.С. Макаренко «Педагогическая поэма», Л.Толстой «Война и мир» и др.
Мой взгляд на мир
Мои достижения , Печатные издания
Программа по элективному курсу «По страницам истории адыгской литературы»
Использование новых образовательных и информационных технологий на уроках адыгейского языка и литературы
Сочинение по адыгейскому языку «Адыгэ Республикэр Урысыем щыщ».
Муниципальнэ мылъку гъэсэныгъэм иучреждениеу «Гурыт еждап1эу №18»
Адыгэ Республикэр Урысыем щыщ.
я 7-рэ класс ис «Гурыт еджап1эу 18»
Мыгу Бэлэ Руслъан ыпхъу, «Гурыт еджап1эу №18» адыгабзэмк1э ик1элэегъадж.
Адыгэ Республикэр Урысыем щыщ.
Л1ыхэсэ Мухьдинэ иорэдэу «Адыгэ ч1ыгу» зыфи1орэм ти Адыгэ Республикэ идэхагъэ къыще1о.
Хэтрэ ц1ыфи къызщыхъугъэ лъэныкъо ыпсэ хэт1агъэу и1. Ар дышъэм нахь лъап1, ижь къабзэ уезэщрэп, ищытхъу ябгъа1о пш1оигъу, ихахъо удэгу1э. Ч1ыгум пэпш1ын щы1эп. Ч1ыгур — Ны. Ащ игъомы лэ куц1 тегъэш1ы, къытхилъ хьэрэ гушхуагъэм зытегъэ 1эты. И1 нэбгырэ пэпчъ ч1ы п1э рэхьатэу, псэм хэпчын умылъэк1ынэу щыщ хъугъэу ч1ыгу залэ — игумэк1и, игуш1уагъуи, игупшыси, инасы пи епхыгъэу, ылъэгупашъо нэсымэ 1эзэгъупс фэхъоу.
... отказать в помощи. Вывод: человечность нужно сохранять при любых обстоятельствах. Видя ... значимость человечности из аргументов в литературе. Такие примеры воспитали многие ... и не хочется вникать в чужие проблемы. В результате люди умирали, хотя ... Умение простить, дать шанс исправиться — проявление истинной духовной силы. Случаи из ... хулигана. Леша, получив негативный жизненный опыт, стал бы еще ...
Тихэку ц1ык1у къэралыкъошхоу Урысыем хахьэ. Урысыер къэралыгъошхоу, хэку дахэу, баеу щыт.. Тарихъэу и1эмрэ, хъишъэу пылъымрэ зэрэдунаеу аш1огъэш1эгъонэу зэрагъаш1э. Ар бгъэш1эгъонэу щытэп, сыда п1омэ, уахътэ теш1эрэм пэпчъ тич1ыгу къыщыублагъэу тиц1ыфхэм анэсыжьэу нахь гъэш1эгъон горэ, нахь дахэ горэ ахэолъагъо.
Урысыем хэку ц1ык1у бэу зэтефыгъ, ахэмэ мэханэшхо я1, яш1уагъэ зэфэшьхьафи къэралыгъом къырагъэк1ы. Тэ ти Адыгэ Республики, ич1опс дахи, ич1ыгу баи иш1уагъэ къырегъэк1ы.
Ащ идэхагъэ орэдэу сыгу къе1ук1ы, огум ебыбэ, иджэрпэджэжь макъи къыслъэ1эсыжьы. Сыд фэдэрэ уахъти ар дахэ: бжыхьэми, к1ымафэми,гъэмафэми, гъатхэми. Чъыгхэр къэгъагъэмэ зызэлъаштэк1э, мэ1эш1оу къапихырэм гур къыдещае. Бзыу ц1ык1у макъэхэр зэпэджэжьхэу тыдэк1и къыщэ1ух. Сихэгъэгу к1асэ ц1ыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ щэпсэу: адыги, урыси, ермэли, къумыкъуи, къэндзали, нэмык1хэри. Непэ тэ тищык1эгъэжьыр тищы1ак1э диштэу тинасып зиушхуныр, тиц1ыфышъхьэ бэгъоныр, тиуашъо шхъонт1эныр ык1и къэбзэныр. Тыгъэшхоу ташъхьагъы итыр къытэдэхаш1эу къытфепсыныр, т1э зэ¬к1эдзагъэу неущырэ мэфэ дахэр непэ зэдэдгъэпсыныр ары.
Урысыем ис лэпкъ зэфэшъхьафхэм я культурэхэри зэфэшъхьафых, я хабзэхэри дахэх, я шъуашэхэри гъэш1эгъоных. Тэ ти хэку ц1ык1у ахэмэ зэк1эми анахь баеу сэлъытэ.
Хэбзэ гъэш1эгъонхэри тилъэпкъ зэрехьэ. Нахьыжъым шъхьэк1афэ фаш1ы. Бзылъфыгъэм уасэу фаш1ырэр зэрэдунаеу ящысэ техып1. Силъэпкъ орэдхэр ижъык1э къыщыублагъэу ик1ас, щы1эныгъэм къыхэфэрэ лъэныкъо зэфэшъхьафхэм ахэр афэгъэхьыгъэх. Л1ыхъужъ орэди, ш1улъэгъу орэди, гухэк1 орэди, сэмэркъэу орэди ахэм къябэк1ых. Ау тикъэшъо орэдхэр зэхэзыхыхэрэм зыч1ып1э щысышъоу къахэк1ырэр мак1э. Тикъашъохэр зэфэшъхьафых: къэшъо псынк1эхэри, къэшъо шъабэхэри бэ мэхъух. Ти къашъохэр зыплъэгъук1э тилъэпкъ идэхагъи, ибаиныгъи, тишэн-хабзи, тилъэпкъ къырык1уагъэри ахэолъагъох.
Тишъуашэхэм зафэбгъазэмэ идэхагъэ ебгъэпшэнэу зи дунаем тетэп. Тыжьынрэ, дышъэрэ къябэк1эу, пчанэр ищыгъэу зыплъэгъурэм ахэр зыфадыгъэ лъэпкъым ишъауи ипшъашъи ядэхагъэ унэгу къык1эуцо. Тишъуашэхэмрэ ти1ашэхэмрэ нэпэеплъэу сурэтыш1ыбэмэ агъэфедэ. Зэрэдунаеу зэлъаш1эрэ «Черкесскэри» тилъэпкъ ыц1э тек1ыгъэу щыт.
Тилъэпкъ итэкъухьагъэ хъугъэ нахь мыш1эми, шэни хабзи ахэзыгъэп. Сыд фэдэрэ хэгъэгу пштагъэми тилъэпкъэгъоу ащыпсэухэрэр ахэош1ык1ы. Ахэм шэн гъэ1ылъыгъэ я1эу, зык1ыныгъэ ахэлъэу, ашъхьэ уасэ фаш1ыжьэу мэпсэух
Сыадыг зы1орэр адыга зэк1э?
Адыгэм къушъхъэхэр ыгу илъ,
Адыгэм дахэу щы1эр пыль.
Сэ зэрэслъытэмк1э адыгагъэ, адыгэ-хабзэ, адыгэ-нэмыс зып1орэм, ащ зэк1э къыхеубытэ: узэрэпсэущтыри, узэрэзек1ощтыри, зызэрэпш1ыщтыри. А шапхъэхэр умыукъохэу, удэмыхэу ызыпсэушъук1э о у Адыг!
Адыгэ Республикэр ц1ык1уми идэхагъэ, иш1агэхэм и иц1ыфхэм Урысыер егъэбаи.
Гъэсэныгъэмрэ ш1эныгъэмрэ я Министерств
я11 гурыт еджап1эм
я 9-рэ «В» классым иеджак1у
Мы дунай нэфым апэрэ псалъэр
Щыщ пфэзыш1ыгъэр синыдэлъфыбз.
Гур зыгъэгушхоу сигугъэ хаплъэ
Илъэгэ 1уатэу бгъэгум дизыбз.
Дунаим тет ц1ыф лъэпкъ пэпчъ бзэ шъхьаф 1улъ. Бзэм тищы1ак1э мэхьанэшхо щыри1, ц1ыфхэр зэлъы1эсынхэмк1э ар амал ш1эгъо дэд.
Ц1ыфым ищы1эныгъэ бзэм епхыгъ. Сабый лъэпц1э ц1ык1оу апэрэ лъэбэкъухэр зыдзырэм апэрэ гущы1эу «нан» къе1о. Янэ гупсэ икушъэ орэдхэмрэ иубзэ гущы1эхэмрэ сабыим дунаир къыфызэ1уахы. Уашъом илъэгагъи, тыгъэм ифэбагъи, ц1ыфыгъэм идэхагъи ным сабыим фе1уатэ.
... зыфи1орэр ары къежьап1э хъугъэр. Адыгабзэр пштэмэ, апэрэ лъэгъохэщэу ащ инаучнэ зэхэфын-зэгъэш1энк1э ... иныдэлъфыбз. Гъэсэныгъэмрэ ш1эныгъэмрэ я Министерств Сочинение «Сыбзэ- си Дунай» Зыгъэцэк1агъэр: Шъхьаплъэкъо ... лъегъэ1эсых. Шъыпкъэ дэдэу щыт бзэм ык1уач1э зэрэиныр. Бзэм ц1ыфхэр зэрещал1э, зэпэблагъэ еш1ых, ... укъитфик1ыгъ сипшъэшъэ дэхэ ц1ык1у?»- ы1озэ адыгэ макъэр зэрэзэхихыгъэм тетэу, джырэ нэс ...
К1элэц1ык1ум хахъо къэс, ыбзэ нахь бай зэрэхъурэм дак1оу, къыгуры1орэр, зэхиш1ык1ырэр нахьыбэ мэхъу. Ц1ыфыр ц1ыфы зыш1ыгъэр лэжьэныр, бзэр ары. Зэк1э псэушъхьэу дунаим тетхэм ащыщэу бзэ зы1улъыр ц1ыф закъор ары ны1эп.
Набгъом ис щыр ц1ык1ур сыд фэдизэу чъы1э л1агъэми е ытамэ узми, янэу къэбыбыжьыгъэм зи ри1он ылъэк1ыщтэп.
Ныдэлъфыбзэр, хышхом фэдэу, гъунэнчъэ. Бзэм иш1уагъэк1э ц1ыфхэр зэгурэ1ох, зы ц1ыфым игупшысэ – гулъытэхэр адрэм лъегъэ1эсых.
Шъыпкъэ дэдэу щыт бзэм ык1уач1э зэрэиныр. Бзэм ц1ыфхэр зэрещал1э, зэпэблагъэ еш1ых, зэкъошыныгъэр егъэпытэ. Мыщ фэдэу зы щысэ къэсхьы сш1оигъу. Тиадыгэ тхэк1о усэк1о инэу Мэщбэш1э Исхьакъ ироманэу «Гъэрит1у» зыфи1орэм тащы1ок1э герой шъхьа1эу, тхылъыр зыц1эк1э щытхэу бэш1агъэу дзэм хэтэу дзэк1ол1эу, къушъхьэч1эс адыгэхэм зао зараш1ыл1эм гъэры хъугъагъэу, адыгэхэм къахэнэжьи бэрэ ахэсыгъэу хъугъэти, адыгабзэр ыш1агъэу, адыгэхэм яхабзэхэри яшэн-зэхэтык1эхэри ыгу рихьэу щытэу урысыл1 хэк1отагъэу Федор ык1и адыгэ пшъэшъэжъыеу Урыс-Кавказ заом гъэр щыхъугъэу Афипсэ. Афипсэ урысыбзэр ыш1эрэп. Ятэрэ янэрэ ыпашъхьэ къыраук1ыхьагъ. Урысыдзэм щыщ дзэк1ол1ым частым пшъэшъэжъыер къещэ.
Дахэу дэгущы1эх, агъашхэ аш1оигъу, ау Афипсэ къяплъынэу, къадэгущы1энэу фаеп, зэк1оц1ыщыхьагъэ ц1ык1оу, ышъхьи къымы1этэу щыс.
Адыгабзэм фэмыусагъэу, идахэ ымы1уагъэу тиусак1охэм ык1и титхак1охэм къахэк1ыщтыр мак1э. Ахэтэпщтын ащ фэдэ. Сыда п1омэ къежьэп1эш1ухэм алъапсэр ныдэлъфыбзэ – адыгабзэр ары.
Угук1э зэхэмыш1эн, укъимы1этын плъэк1ырэп, бзэш1эныгъэм зэкъошныгъэр, зэблэгъэныгъэр къызэрэхэк1ырэмк1э Мэщбэш1э Исхьакъ мыщ дэжьым лъэшэу зэхытегъаш1э адыгабзэм, бзэм к1уач1эу и1эр зэрэиныр.
Хьадэгъэл1э Аскэр унашъо къитфиш1ызэ, къытыригъэпытыхьэзэ мырэущтэу къыте1о:
О плъэпкъы бзэу 1улъыр — гъаш1о
Арымырымэ, сыдэущтэу ар ш1у плъэгъун
Лъэпкъыбзэр сэгъаш1о о о1ок1э,
Сыдык1э ар сш1ош1ъы бгъэхъун.
Къуекъо Нальбий иусэхэм уяджэ зыхъук1э, илыягъэу узыш1уагъэш1ыжьэу, узэрэадыгэмк1э уагъэгушхоу, гуш1уагъо горэ къыпхалъхьэ.
Нэхаем иусэхэм лъагэу уи1этэу, лъэпкъ пстэуми уакъыхи1этык1эу къыпщэхъу.
Бэрэтэрэ Хьамидэ ныдэлъфыбзэм зыщызыдзыеу псэухэрэм дэо пхъашэ афеш1ы.
Зыбзэ дэдзыхы зыш1ырэ ц1ыфыр,
О къыпфэсэш1ы зы дэо закъо
Пфэпщыныжьына нымк1э уич1ыфэ
Пфэпщыныжьына лъэпкъымк1э хьакъыр?
Адыгабзэр ш1эныгъэ гъогум тещэгъэнымк1э мыпшъыжьэу 1оф дэзыш1агъэхэр Бэрсэй Умар, Нэгъумэ Шор. Ахэм аужы1оу бзэ ш1эныгъэм дэлэжьагъэхэр: К1эрэщэ Зайнаб, Шъаукъо Аскэр, Тхьаркъохъо Юныс, Гъыщ Нухь, Абрэдж Ачэрдан, Блэгъожъ Зулкъарин, ахэм анэмык1хэри.
1853-рэ илъэсым Бэрсэй Умары итхылъэу «Черкес букварь» зыфи1орэр ары къежьап1э хъугъэр.
Адыгабзэр пштэмэ, апэрэ лъэгъохэщэу ащ инаучнэ зэхэфын-зэгъэш1энк1э щытыр 1эшъхьэмэфэ Даут. Даутэ къытфыхихыгъ алфавитыр, орфографиер ары зэк1эми тызэрэпсэурэр. Даутэ къытфыхихыгъ, тфигъэпсыгъ тиадыгабзэ. Ащ лъэшэу тырэгушхо.
Ц1ыф лъэпкъым ык1уач1э ныдэлъфыбзэми ык1уач1, ныдэлъфыбзэм иамалхэр ц1ыф лъэпкъым и1ашэх.
Непэрэ мафэр пштэмэ щы1эх ц1ыфхэр иныдэлъфыбзэ ш1опхъэтэпэмыхьэу, рыгущы1энк1э фэмыеу. Ащ фэдэ ц1ыфхэм, сэ къызэрэсш1ош1рэмк1э, ежьыхэми загъэпыутыжьы, къызхэк1ыгъэ лъэпкъыми уасэ фаш1рэп.
Илъэпкъырэ ыбзэрэ уасэ фэзымыш1ырэр къэхъугъэ къодыеу дунаим тет.
Ащ фэш1 тыбзэ хэхъоным, зи1этыным тыпылъын, тыфэбэнэн фае.
detector
|Наличие публикации|
|№||Название||год||Издательство|
|1.|


ШIэныгъэлэжьэу, усакIоу, зекIолIэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр 1922-рэ илъэсым Iоныгъом и 20-м къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ. Сабыир дунаим щызэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьышхо хъущтми, нарт батырхэр ыгъэшэсыжьыщтми зыми ышIагъэп.
ХьэдэгъэлIэ Аскэр Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ училищым щеджагъ, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ. Зэошхэу нэмыц техакIохэм къыташIылIагъэм хэлэжьагъ. Зэо ужым Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым IофшIэныр щырегъажьэ ыкIи илъэс 63-рэ щэлажьэ. ИIофшIагъэ щытхъушхо къыфехьы, ыцIэ лъагэу еIэты.
Аскэр наукэшхом игъогу теуцуагъ. Аспирантурэр къыухыгъ. Кандидат, нэужым доктор, академик хъугъэ. Ащ угъоен лъэныкъомкIэ Iофышхо ышIагъ. Адыгэ хэкум, Къэбэртае, Черкесием, хыIушъо Шапсыгъэм, Краснодар краим ащыугъоягъ. А илъэсхэм Аскэр ынаIэ эпосым лъэшэу тыридзагъ. Тбилиси аспирантурэм зэкIом, грузин шIэныгъэлэжьхэм нарт эпосым дэлэжьэным къыфагъэущыгъ, нахь кIагъэгушIугъ.
Лъэпкъ баиныгъэшхоу итэкъухьагъэ хъугъэр къыугъоижьыным кIуачIэу иIэр рихьылIагъ. ЗыфасIорэр тижэрыIо усэ шIагъохэр ары. Ахэр зышIэхэрэр, къэзыIуатэхэрэр къыхэгъэщыгъэнхэ ыкIи къэтхыжьыгъэнхэ фэягъ. Зэгъэфагъэу институтым иархив хэлъхьагъэу, етIанэ тхылъ шIыгъэу къыдэгъэкIыгъэнхэ фэягъ. Ащ къыкIэлъыкIоу ушэтынхэр яшIылIэгъэнхэу щытыгъ. ШIэныгъэлэжьхэр зыщызэIукIэхэу, фольклор наукэм къыгъэуцурэ Iофыгъохэм, шъхьадж иIорIотэ бай зыщытегущыIэхэрэр зэхэщэгъэнхэ, нэмыкI чIыпIэхэм ащашIырэ научнэ форум инхэм ахэлэжьэнхэ фэягъ. КъэбарIуатэхэм, тхыдэIуатэхэм, орэдыIохэм, джэгуакIохэм апае зэIукIэхэр, конференциехэр, фольклор-этнографическэ, фольклор-музыкальнэ экспедициехэр зэхэщэгъэнхэу щытыгъ. Джа зэпстэуми Аскэр иIахьышIу ахэлъ.
Лъэпкъ кIэным иугъоижьын къыфэдгъэзэжьмэ, нарт пщыналъэхэм, къэбархэм, орэдхэм ауж бэрэ зэрифагъ. Израиль, Америкэм, Тыркуем, Сирием ащыпсэурэ адыгэхэм яIорIуатэхэр къытхыжьыгъэх. «Адыгэ лъэпкъ эпосым сызыпэхьэм, ащ фэдизрэ сыпылъыщтми, илъэс 20-м ехъу ыхьыщтми, ары пакIошъ, нартмэ ялъагъо псыхъохэр, хыхэр, Атлантическэ океаныр зэпысагъэчыщтыми, тилъэпкъэгъухэр нахьыбэу зэрыс хэгъэгумэ саращэщтыми сшIагъэп. Ахэм яжэдэкIэу нарт пщыналъэхэр, къэбархэр, орэдхэр тхьапэм езгъэкIущтхэми, магнит лентэм тестхэщтми сшIагъэп», – ыIощтыгъ шIэныгъэлэжьым.
1971-рэ илъэсым ХьэдэгъалIэр Америкэм кIогъагъэ. СССР-мкIэ апэу зылъапэ Америкэм ичIыгу изыдзагъэхэм ар ащыщыгъ. КIубэ Щэбанэ икIэн къыщэжьыгъагъ. Ари псынкIагъэп. Архивыр СССР-м къэпщэжьыным пае типосольствэу Америкэм щыIэм Iизын къыIыпхын фэягъ. КIубэр Патерсон дэсыгъ. Iоф пстэури Аскэр зэпигъэфагъ. Письмэ атхыгъ консулэу, СССР-м и Посольствэ иятIонэрэ секретарэу Л.В. Щербаковым ыцIэкIэ. Мары ащ итхэгъагъэр: «Товарищу Л.В. Щербакову, консулу, второму секретарю Посольства СССР в Вашингтоне. Согласно Вашему совету я в г. Патерсоне составил опись текстов адыгского фольклора и адыгского народного эпоса «Нарты», отобранных из личного архива Шабана Кубова и предназначенного для передачи Адыгейскому научно-исследовательскому институту (Гоголя, 8).
Прошу Вашего разрешения на ввоз материалов в СССР».
Ащ описэу материалхэм ягъусэри гуилъхьажьыхи, кIэтхэжьыгъ. Архивыр тикъэралыгъо къырищэжьынэу Щербаковым Iизын къыритыгъ. Джар икъэщэжьыкIэу КIубэ Щэбанэ икIэн Аскэр къыщэжьыгъ.
1993-рэ илъэсым шэкIогъум и 25-м Аскэр апэу адыгэхэмкIэ Израиль кIуагъэ. Ащ къыщегъэжьагъэу мы мафэр адыгэм и Мафэу агъэмэфэкIы.
Нарт Саусэрыкъо нартхэм машIор къызэрафихьыжьыгъэм фэдэу Аскэри ахэм апэу анигъэсыгъ чIыгужъым иджэныкъо машIо ифэбагъэ, машIом иIугъо фабэ акIигъэуагъ. Къэралыгъо зэфэшъхьафхэм арыс адыгэхэм лъэмыдж афишIыгъ, гъогур къафызэIуихыгъ. Аскэр IэкIыб хэгъэгубэмэ ащашIэ, шIу ащалъэгъу, ащалъытэ. Ахэм ащыщэу Тыркуем 1998-рэ илъэсым фольклор-этнографическэ экспедициеу щыIагъэм сэри сыхэтыгъ. Ащ къыгъэлъэгъуагъ гуфэбэныгъэрэ шъхьэкIафэрэ ХьэдэгъэлIэ Аскэр къызэрэфыряIэр.
Аскэр адыгэ лIыхъужъ эпосэу «Нартхэр» зыфиIорэр 1968 – 1971-рэ илъэсхэм зэрегъафэ, зэхегъэуцо, гущыIапи, гущыIалъи, эпосыр къэзыIотэгъэ тхыдэуатэхэм ясурэтхэри, ущызгъэгъуази дэтэу тхылъибл хъоу къыдегъэкIы. Адыгэ сурэтышI IэпэIасэхэу, дунаим щызэлъашIэхэрэ Мэрэтыкъо Долэтрэ Хьапыщт Аисэрэ «Нартхэр» агъэкIэрэкIагъ. Мы IофшIэгъэшхомкIэ ХьэдэгъалIэм шIушIэгъэ ин адыгэ лъэпкъым фишIагъ.
Наукэм щылажьэхэрэм ашIэ нарт эпосыр зиемкIэ зэнэкъокъушхохэр зэрэщыIагъэхэр. Зы нэбгырэмкIэ IофшIэгъэ иныгъ эпосыр къэуугъоин, зэбгъэфэн, къыдэбгъэкIыныр, ау Аскэр ащ къыщыуцугъэп. Ушэтын инхэр эпосым ехьылIагъэу ышIыгъэх. Ахэм къатыгъэх монографиехэу «Героический эпос Нарты и его генезис» (Краснодар, 1967), «Героический эпос Нарты адыгских (черкесских) народов» (Майкоп, 1987), «Память нации. Генезис эпоса «Нарты» (Майкоп, 1997), «Память нации. Идейно-тематическое и художественное своеобразие героического эпоса «Нарты» (Майкоп, 2002).
Мыхэм шIэныгъэлэжьым инджылызыбзэмрэкIэ французыбзэмрэкIэ резюмехэр афишIыгъэх. ИIофшIагъэхэмкIэ къыгъэлъэгъуагъ ыкIи научнэ сообществэм шъыпкъэкIэ ыштагъ лIыхъужъ нарт эпосым ыкупкI адыгэу зэрэщытыр.
ШIэныгъэлэжьэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр Европэм икавказологхэм яобществэ зэIукIэшхоу ышIыхэрэм ахэлажьэщтыгъ. Ащ ежьи хэтыгъ. Англием, Голландием, Германием, Урысыем ащызэхащэрэ Iофтхьабзэхэм къащыгущыIэщтыгъ. Доклад гъэшIэгъонхэр къащишIыщтыгъ, секциехэр ащызэрищэщтыгъэх. Аскэр икIэщакIоу мы обществэм ия VI-рэ зэIукIэ Мыекъуапэ 1992-рэ илъэсым щыкIуагъ, дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафыбэмэ къарыкIыгъэ шIэныгъэлэжьышхохэр ащ къэкIогъагъэх. «Нарт эпосымрэ кавказ бзэшIэныгъэмрэ» ыцIэу, зэIукIэм иматериалхэр дэтхэу 1994-рэ илъэсым Мыекъуапэ тхылъ кIэракIэ къыщыдагъэкIыгъ.
1996-рэ илъэсым Мыекъуапэ республикэ конференциеу щыкIуагъэм хэлэжьагъэхэм ялъэIукIэ 2002-рэ илъэсыр ЮНЕСКО-м нартмэ я Мафэу ыгъэнэфэгъагъ. А унашъом елъытыгъэу Дунэе конференцие Налщык щыкIогъагъ. Джащ фэдэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр «Нартхэм ямашIо орэмыкIуас» зыфиIорэ фестивалыр чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащызэхищагъ. ЕджапIэхэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм тилъэпкъ иэпос зэрэщызэрагъашIэрэр къызщагъэлъэгъорэ зэнэкъокъухэм шIэныгъэлэжьым гъунэ алъифыщтыгъ. Иунэе мылъкукIэ текIоныгъэр къыдэзыхыгъэхэм шIухьафтынхэр афишIыщтыгъ. КIэлэеджакIохэр нарт пщыналъэхэм якъэIонкIэ, нарт къэбархэм якъэIотэнкIэ, нарт лIыхъужъхэм ясурэтхэм яшIынкIэ зэнэкъокъущтыгъэх.
ХьэдэгъалIэр зэхэщэкIошхуагъ. Нарт томиблыр къызыдэкIыгъэр илъэс 25-рэ зэрэхъугъэр 1996-рэ илъэсым хагъэунэфыкIынымкIэ Iофышхо ышIагъ. ШIэныгъэлэжьхэми тхылъым осэшхо къыфашIыгъ. ГущыIэм пае, Сирием (Дамаск) щыпсэурэ шIэныгъэлэжьэу Адель Абдулсэлам Лащэм мырэущтэу къытхыгъ: «Нартхэм ятомибл адыгэхэм ядышъэ Iошъхьибл. ХьэдэгъалIэм адыгэмэ якIэн мыкIодыжьынэу ышIыгъ». Джон Коларуссо (Канада) профессор-кавказологым «Гадагатль сделал бессмертным духовное и культурное наследие адыгов… Семитомник «Нарты» больше поможет нации, чем деньги и оружие» ыIогъагъ. Профессорэу Сидельниковым (Москва) лъэшэу ыгъэшIэгъогъагъ ХьэдэгъалIэм ышIэгъэ Iофыр. Ары зыкIиIуагъэр: «Я удивлен богатырской работой составителя. Это огромное богатство адыгского народа».
Аскэр фэягъ нартхэр нэмыкIыбзэхэмкIэ къыгъэгущыIэнхэу. Адыгэ эпосыр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм алъигъэIэсынэу, дунэе хъарзынэщым рилъхьанэу. Икъоу къыгурыIощтыгъэ ащ имэхьанэ. Джащ фэд томиблэу адыгабзэкIэ къыхаутыгъэу гъотыгъуае хъужьыгъэр къыдигъэкIыжьынэу фэягъ зы монографие игъусэу. А Iофыри ригъэжьэгъагъ, ау ар къыдэхъугъагъэп. Аскэр зыкIэхъопсыщтыгъэ Iофыр (томиблым икъыдэгъэкIыжьын) институтым фольклорымкIэ иотдел 2017-рэ илъэсым зэшIуихыгъ. Меценатэу Шъэумэн Хьазрэт иунэе мылъкукIэ томиблыр икIэрыкIэу къытырадзэжьыгъ.
Нарт лIыхъужъхэмрэ гуащэхэмрэ, Аскэр зэрэкIэхъопсыщтыгъэу, нэмыкIыбзэхэмкIи, гущыIэм пае, тыркубзэкIэ къэгущыIагъэх. Хъуажъ Фахьри къэбэртэябзэкIэ ыкIи тыркубзэкIэ «Нарт Саусэрыкъу» ыIоу тхылъ къыдигъэкIыгъ. Ащ къыдэхьагъэх Саусэрыкъо, Сэтэнае, Орзэмэдж, Тотрэщ афэгъэхьыгъэ текстхэр. Тхылъыр 2014-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Ежь Аскэри псаузэ «Нарт Лъэпшъ ищэбзэщэкI» ыIоу ыгъэхьазэрыгъагъэри тыркубзэкIэ къытырадзэгъагъ.
Аскэр зэрэтшIэрэр шIэныгъэлэжьышхоу ары, ау ащ изакъоп, ар поэт гъэшIэгъон. Адыгэ литературэм ихьаси лъэшэу щылэжьагъ. Усэхэр зыдэт тхылъ пчъагъэ къыдигъэкIыгъ. Ахэр Мыекъуапэ, Краснодар, Москва къащыхаутыгъэх. Аскэр усэн Iофым къыфэзыгъэущыгъагъэр Пушкиным ипоэмэу «Тазит» зыфиIорэр арэу зэрэщытыр бэрэ къыIотэжьыщтыгъ. Лъэшэу фэрэзагъ икIэлэегъаджэу Къудаикъо Рэщыдэ. Ежь къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, итэтэжъэу ЛIымафэ къыфиIуатэщтыгъэ хъишъэмэ ащыщ горэ усэкIэ къыIотэжьы шIоигъо хъугъагъэ. Джащ тхэныр щыригъэжьэгъагъ.
ХьэдэгъалIэм усэкIэ ытхыгъэ поэмэу «Адыгэм ыпхъу» зэ уеджагъэмэ, щыгъупшэгъуай. Аскэр ихудожественнэ творчествэ зэманыжъым адыгэм ищыIэкIагъэ, хэгъэгу зэошхом адыгэмэ щыIэкIакIэу яIэ хъугъэм чIыпIэшхо щаубыты.
ХьэдэгъэлIэ Аскэр цIыфхэр шIу ылъэгъущтыгъ, хьалэлыгъ, хъяр зиIи къин зиIи ыIэ афищэищтыгъ. Тэ, иIофшIэгъухэм, къытфэгумэкIыщтыгъ. ЫнаIэ къыттетыгъ, тиIофшIагъэхэм гъунэ алъифыщтыгъ. Наукэ иным куоу тыхищэ шIоигъуагъ.
Адыгэ лъэпкъ культурэм, наукэм иIахьышIу ахишIыхьагъ, щытхъушхуи къылэжьыгъ. Аскэр Урысые Федерацием культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, республикэм шIэныгъэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху, Адыгэ Республикэм инароднэ поэт, «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэ медалыр къыфагъэшъошагъ, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие илауреат, Дунэе Адыгэ академием иакадемик, къалэу Шъачэ, поселкэу ПсышIуапэ, къызыщыхъугъэ Хьатикъуае, районым, къуаджэхэу Нэшъукъуае, Щынджые яцIыф гъэшIуагъ. Европэм икавказоведхэм яобществэ хэтыгъ. Игугъу дахэкIэ ашIыжьы. Институтым IорIуатэмкIэ иотдел шIэныгъэлэжьым ыцIэкIэ 2017-рэ илъэсым Дунэе симпозиумэу шIэныгъэлэжьыбэ зыхэлэжьагъэр зэхищэгъагъ. Мыгъи шIэныгъэлэжьыр къызыхъугъэр илъэсишъэ зыщыхъурэм ащ фэдэ Iофтхьабзэ фызэхэтщэщт. Ыпэрэ симпозиумым иматериалхэр къыдэдгъэкIыгъагъ, мыгъи ар тыгу хэлъ. ШIэныгъэлэжьым икъуаджэ Iэнэ хъурае щызэхатщэ тшIоигъу, иIофшIагъэхэм ябиблиографие къыдэдгъэкIынэуи тегупшысэ. Аскэр ищыIэныгъэ, инаучнэ ыкIи итворческэ гъогу къатегущыIэрэ къэтынхэр тэгъэхьазэрых. Литературнэ-художественнэ журналитIоу республикэм къыщыдэкIыхэрэм, АРИГИ-м инаучнэ журналэу «Вестникым» Аскэр фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр къащыхэтыутыщтых.
Цуекъо Нэфсэт.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, АРИГИ-м фольклорымкIэ иотдел ипащ.


Мыекъуапэ искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м мэлылъфэгъум и 6-м академическэ орэдкъэIонымкIэ щызэнэкъокъущтых.
ЗэхэщакIохэм гухэлъэу яIэр кIэлэцIыкIу сэнаущхэу мэкъэ дахэ зиIэхэр къыхэгъэщыгъэнхэр, ятворческэ амалхэр къызэIуягъэхыгъэнхэр ыкIи сэнэхьатымкIэ гъэсэныгъэ ягъэгъотыгъэныр ары.
Зэнэкъокъум кIэлэеджэкIо 40 хэлэжьэщт, ахэр искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу К. Лъэцэрыкъом ыцIэ зыхьырэм, Мыекъуапэ искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м, къалэм искусствэхэмкIэ иеджапIэхэу N 3-м ыкIи 6-м, искусствэхэмкIэ еджапIэхэу Тульскэм, Кощхьаблэ, Натырбые, Инэм, Яблоновскэм, Шэуджэнхьаблэ ыкIи Дондуковскэм адэтхэм къарыкIыщтых.
Мыекъуапэ и ДШИ N 1-м изал цIыкIу Iофтхьабзэр щыкIощт, еджакIохэр ныбжьымкIэ купи 4-у гощыгъэщтых.
Жюрим итхьаматэр искусствэхэмкIэ Адыгэ республикэ колледжэу Тхьабысымэм ыцIэ зыхьырэм икIэлэегъаджэу Марина Прошинар ары.
Зэнэкъокъум къыщыхагъэщыхэрэм дипломхэмрэ шIухьафтынхэмрэ аратыщтых.
Республикэ зэнэкъокъум кIэщакIо фэхъугъэх искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м методикэмкIэ игупчэрэ АР-м культурэмкIэ и Министерствэрэ.
Мыщ фэдэ Iофтхьабзэр илъэс къэс зэхащэ зэблэдзыгъэу: зэмкIэ эстраднэ вокалымкIэ, адрэмкIэ — академическэ вокалымкIэ.
(Тикорр.).


Краснодар краим футболымкIэ изэIухыгъэ зэнэкъокъу кIэлэеджакIохэр хэлажьэх.
Аныбжьыхэм ялъытыгъэу ешIакIохэр куп зэфэшъхьафхэм ахэтых. 2009-рэ илъэсым къэхъугъэ кIалэхэр пэшIорыгъэшъ зэIукIэгъухэм ащешIагъэх. КIэух зэнэкъокъум командэ 12 хэхьагъ.
Iоныгъом и 11 — 16-м ТIуапсэ щызэIукIэгъэ кIэлэеджакIохэр хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэм афэбэнагъэх. Адыгэ Республикэм футболымкIэ икIэлэцIыкIу-ныбжьыкIэ еджапIэ зыщызыгъасэхэрэр яIэпэIэсэныгъэкIэ къахэщыгъэх, пащэр Хьабэхъу Рустем.
КIэух ешIэгъум Адыгеим икомандэ Краснодар краим футболымкIэ и Академие иеджакIохэм ащыIукIагъ. Тренерэу Вячеслав Охрименкэр Адыгеим икомандэ ипащэу Урысыем щыцIэрыIо Академием икомандэ дешIагъ.
АР-м икIэлэеджакIоу ТIэшъу Щамил Академием икомандэ икъэлапчъэ Iэгуаор дидзагъ. Пчъагъэр 1:0-у тиешIакIохэм зэIукIэгъур къызэрахьыщтыгъэм къыхэдгъэщырэр командэ лъэшым тикIэлэеджакIохэр дэгъоу зэрэдешIагъэхэр ары.
Краснодар краим футболымкIэ и Академие 2:1-у текIоныгъэр къыдихыгъ. Адыгеим икIэлэцIыкIу-ныбжьыкIэ спорт еджапIэ иешIакIохэм я 2-рэ чIыпIэр къафагъэшъошагъ. Краснодар икомандэу «Лидер Юг» зыфиIорэр ящэнэрэ хъугъэ.
— ЕшIэкIо анахь дэгъухэр зэнэкъокъум къыщыхагъэщыгъэх, — къытиIуагъ тренерэу Вячеслав Охрименкэм. — Тикомандэ хэтэу ТIэшъу Щамил ыпэкIэ анахь дэгъоу щешIагъэу ыцIэ къыраIуагъ. Кубокыр шIухьафтынхэр къызэрэфагъэшъошагъэхэм дакIоу, гущыIэ фабэхэр къыфаIуагъэх. Мэркъазэ Амир, ЛIышэкъо Алан, Пщыжъ Руслъан, Дмитрий Желудковыр, нэмыкIхэри тикомандэ дэгъоу щешIагъэх.
— 2006 — 2008-рэ илъэсхэм къэхъугъэ кIалэхэри Краснодар краим изэIухыгъэ зэнэкъокъу хэлажьэх, — къеIуатэ Адыгэ Республикэм футболымкIэ икIэлэцIыкIу-ныбжьыкIэ спорт еджапIэ икъулыкъушIэу Пэнэшъу Мыхьамодэ. — Бжыхьэм зэнэкъокъур аухыщт, ешIэкIо анахь дэгъухэр къэнэфэщтых.
Сурэтхэм арытхэр: ТIэшъу Щамил; Адыгеим икомандэу ятIонэрэ чIыпIэр къыдэзыхыгъэр.


Зэрэ Урысыеу номерэу 8-800-2000-122-р зиIэ кIэлэцIыкIу «цыхьэшIэгъу телефоным» илъэси 4 хъугъэ Адыгеим Iоф зыщишIэрэр.
Адыгэ Республикэм IофшIэнымкIэ ыкIи социальнэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ къызэритыгъэмкIэ, унагъом ыкIи сабыим ящыкIэгъэ социальнэ-психологическэ IэпыIэгъур игъом специалистхэм арагъэгъотынымкIэ мы кIэлэцIыкIу «цыхьэшIэгъу телефоныр» анахь шIыкIакIэхэм ащыщ. ЛъэныкъуитIумэ атегъэпсыкIыгъэу Iоф ешIэ — ыпкIэ хэмылъэу ыкIи шъэфыгъэ хэлъэу.
Джырэ уахътэ республикэм иучреждении 4 мы телефон номерым епхыгъэх.
2015-рэ илъэсым мы телефоным нэбгырэ 1798-рэ къытеуагъ. Ар 2014-рэ илъэсым елъытыгъэмэ, 530-кIэ нахьыб. Анахьыбэу закъыфэзгъазэхэрэр кIэлэцIыкIухэр ыкIи Iэтахъохэр ары (процент 70-рэ). КIэлэцIыкIу зыпIоу ныбжь зиIэу къытеуагъэр процент 18 мэхъу.
Министерствэм къызэритыгъэмкIэ, зыхэр егъэгумэкIых зэлэгъу кIэлэцIыкIухэм азыфагу зэгурымыIоныгъэу къитаджэрэм (445-рэ), адрэхэр — кIэлэцIыкIухэмрэ ны-тыхэмрэ язэфыщытыкI (403-рэ), сабыир зыхэт илэгъухэр жъалымагъэ хэлъэу къызэрэдэзекIохэрэр (312-рэ). ЗыукIыжьыным епхыгъэу телефоным нэбгырэ 50 къытеуагъ, ахэм ащыщэу 39-р кIэлэцIыкIух.
Джырэ лъэхъан «цыхьэшIэгъу телефоныр» сабыйхэмкIэ амалышIоу щыт. Зыщыфаем игукъаохэр, зэмызэгъыхэрэр специалистхэм афиIуатэмэ, ищыкIэгъэ психологическэ IэпыIэгъур ыгъотын елъэкIы. А уахътэм ыгу цIыкIу ихъыкIыщтыгъэ «бырсырхэр» щыгъэзыягъэхэ мэхъу.
Iэшъынэ Сусан.


Хабзэр амыукъонымкIэ АР-м и Координационнэ зэIукIэ изэхэсыгъоу щыIагъэм лъэпкъ, федеральнэ проектхэр агъэцакIэхэ зыхъукIэ хэбзэукъоныгъэу ашIыхэрэм ягъогупэ пыбзыкIыгъэн, IT-технологиехэр къызфагъэфедэхэзэ бзэджэшIагъэу … More
2022-рэ илъэсыр къызихьагъэм къыщегъэжьагъэу мэкъуогъу мазэм ыкIэм нэс пштэмэ, Адыгеим щыпсэухэрэм ятхьаусыхэ тхылъ 400-м ехъу Урысые Банкым IукIагъ.
Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет изэIукIэу Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат тхьамэтагъор зыщызэрихьагъэр АР-м и Правительствэ зычIэт унэм тыгъуасэ щыкIуагъ. … More
Республикэу Беларусь илIыкIохэу Адыгеим къэкIуагъэхэр тиреспубликэ ит мэкъумэщ промышленнэ предприятиехэм ащыщхэм ащыIагъэх. Ахэм ягъусагъэх АР-м мэкъу-мэщымкIэ иминистрэу Къуанэ Анзауррэ АР-м … More
Зэзэгъыныгъэу зэдашIыгъагъэхэм атегъэпсыхьагъэу лъэныкъо пстэури къызэлъызыубытырэ зэдэлэжьэныгъэм зегъэушъомбгъугъэным пае Республикэу Беларусь ихэбзэ къулыкъухэм ыкIи ипредприятие заулэмэ ялIыкIохэр зыхэт купыр Адыгеим … More
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат тыгъуасэ АР-м и Правительствэ зычIэт унэм Республикэу Беларусь илIыкIо куп ипащэу, концернэу «Белгоспищепром» зыфиIорэм … More
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Урысые Федерацием и Вице-премьерэу Виктория Абрамченкэм тхьамэтагъор зыщызэрихьэгъэ зэIукIэм хэлэжьагъ.
ПшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Ханскэ чэтэхъо фабрикэр» мы уахътэм зыпкъ итэу мэлажьэ.
Экономикэ къиныгъохэм ямылъытыгъэу, пшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Адыгейский пивобезалкогольный завод «АСБИР» зыфиIорэр бэдзэршIыпIэм чIыпIэу щиубытыгъэм тетэу мэлажьэ.
Адыгэ къуаер къыдэзыгъэкIырэ предприятиябэ республикэм ит. Ахэм ащыщ пшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Щэ заводэу «Джаджэ» зыфиIорэр. ХъызмэтшIэпIэ пэрытхэм … More
Адыгэ РеспубликэмкIэ зыпкъ итэу Iоф зышIэрэ предприятиехэм зэу ащыщ пшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Мыекъопэ машинэшI заводыр». Мыгъэ ар … More
ЗэфэшIыгъэ Iахьзэхэлъ обществэу «Радуга» зыфиIоу Мыекъопэ районым итыр гъэфэбапIэм чIэт хэтэрыкIхэм якъэгъэкIынкIэ Адыгеим ипредприятие анахь пэрытхэм ащыщ.
Социальнэ зэзэгъыныгъэм шIуагъэ къытэу республикэм Iоф зэрэщишIэрэм мэхьанэшхо иI. Аужырэ илъэситIум ар къызфэзгъэфедэхэрэм япчъагъэ зэхапшIэу хэхъуагъ.
2022-рэ илъэсым иапэрэ мэзих къыкIоцI Адыгеим щыпсэоу унэгъо 1358-мэ ны мылъкум исертификат афагъэпсыгъ. Ахэм ащыщэу 756-мэ апэрэр, унэгъо 602-мэ ятIонэрэ … More
Мы аужырэ илъэси 5-м Адыгэ Республикэм цIыфхэр зычIэсыщтхэ унэ квадрат метрэ миллион 1,5-рэ щатыгъ. БлэкIыгъэ илъэсым а пчъагъэр квадрат метрэ … More
Адыгэ къуаем иIэшIугъэ Урысыем имызакъоу, IэкIыб къэралыгъохэми дэгъоу ащызэлъашIэ. Мы гъомылапхъэр республикэм ибаиныгъэ шъхьаIэхэм ащыщ.
Экономикэ къиныгъохэм ямылъытыгъэу, пшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Адыгейский пивобезалкогольный завод «АСБИР» зыфиIорэр бэдзэршIыпIэм чIыпIэу щиубытыгъэм тетэу мэлажьэ. БэмышIэу … More
Мы мафэхэм июбилей хигъэунэфыкIыгъ Урысыем, Адыгеим ыкIи Пшызэ шъолъыр язаслуженнэ псэолъэшIэу, «Краснодарская-1» зыфиIорэ хъызмэтшIапIэм ипащэу, Краснодар икъэлэ Думэ идепутатэу, экономикэ … More
Адыгэ Республикэм и Мафэхэм къадыхэлъытагъэу ФедерациемкIэ Советым испикерэу Валентина Матвиенкэр аIукIагъ республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ АР-м и Къэралыгъо Совет … More
«Урысые Федерацием ишъолъыр исыхьат» зыфиIорэм тегъэпсыхьагъэу ФедерациемкIэ Советым изэхэсыгъо гущыIэр щыратыгъ Адыгеим и ЛIышъхьэ.
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Теуцожь районым зыщэIэм пшъэрылъыбэмэ язэшIохын фытегъэпсыхьэгъэ паркэу «Ромекс-Теучежский» зыфиIорэм ишIын зыщыкIорэ чIыпIэм щыIагъ.
Адыгэ Республикэм и Мафэхэу ФедерациемкIэ Советым щыкIохэрэм адиштэу СФ-м и Комитетэу экономикэ политикэм фэгъэзагъэм зэхищэгъэ зэхэсыгъор зыфэгъэхьыгъагъэр джырэ инфраструктурэм изэхэщэн … More
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Теуцожь районым зэкIом М. А. Пэнэшъур зипэщэ фермер хъызмэтшIапIэм игубгъохэм ащыIагъ. Бжыхьасэхэм яIухыжьын ахэм ащэкIо.
Урысыем ишъолъыри 10-у зигъогухэр анахь дэгъухэм Адыгеири ащыщ хъугъэ. «Рейтинг» зыфиIорэ агентствэм испециалистхэр ары ар зыгъэунэфыгъэр. Республикэм игъогухэм япроцент 70,9-р … More
ПсэолъэшIыным, псауныгъэм икъэухъумэн, еджапIэхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнхэм ыкIи бжыхьэ-кIымэфэ лъэхъаным тишъолъыр зэрэфэхьазырым защытегущыIэгъэхэ игъэкIотыгъэ зэхэсыгъо АР-м и Правительствэ иIагъ.
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Фондэу «Дом.РФ» зыфиIорэм ипроект епхыгъэ купэу Iоф зышIэрэм тыгъуасэ республикэм и Правительствэ зычIэт унэм зэIукIэгъу … More
УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм пенсиехэмрэ нэмыкI ахъщэ тынхэмрэ мэфэкI мафэу къэблагъэхэрэм къызэратыщтхэ графикым шъущегъэгъуазэ. Пенсиехэр цIыфхэм аIэкIэзыгъэхьэрэ … More
УФ-м и Президентэу Владимир Путиным Федеральнэ ЗэIукIэм фэгъэзэгъэ Джэпсалъэу мыгъэ къышIыщтым изыфэгъэхьазырын фэгъэхьыгъэ зэхэсыгъом аущтэу къыщиIуагъ.
УФ-м и Президентэу Владимир Путиным къэралыгъом иэкономикэ изытет фэгъэхьыгъэ зэхэсыгъоу тхьамэтагъор зыщызэрихьагъэм ащ фэдэ зэфэхьысыжь къыщишIыгъ.
Чуваш Республикэм, Къалмыкъым, Адыгэ Республикэм, Курганскэ, Псковскэ хэкухэм, Алтай краим социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэмкIэ яунэе программэхэр зэрагъэцакIэрэм фэгъэхьыгъагъ ФедерациемкIэ Советым Iэнэ хъураеу … More
Тыгъуасэ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат тхьамэтагъор зыщызэрихьэгъэ зэхэсыгъо АР-м иминистрэхэм я Кабинет иIагъ. Анахь шъхьаIэу ащ иповесткэ хэтыгъэхэм ащыщ … More
УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэу Михаил Мишустинымрэ АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ тыгъуасэ зэIукIэгъоу зэдыряIагъэр шъолъырым непэ иIофыгъо шъхьаIэхэр, социальнэ … More
УФ-м и Правительствэ и Тхьаматэ игуадзэу Марат Хуснуллиныр Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат тыгъуасэ IукIагъ. Шъолъырым социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэм, … More
Адыгеим ихъызмэтшIапIэхэм ащыщхэм ялIыкIохэр чъэпыогъу мазэм и 26 — 30-м Тыркуем икъэлэ шъхьаIэу Стамбул щыIагъэх. АР-м бизнесым IэпыIэгъу егъэгъотыгъэнымкIэ и … More
Адыгеим социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ, ащ дакIоу цIыфхэм щыIэкIэ-псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу шIыгъэнымкIэ мы аужырэ илъэсхэм республикэм щызэшIуахыгъэр бэ.
Оперативнэ штабым изэхэсыгъоу КъумпIыл Мурат зэрищагъэм зыщытегущыIэгъэхэ Iофыгъохэм ащыщыгъ непэ щыIэ режимым игъорыгъоу текIыжьынхэмкIэ, экономикэм ихэхъоныгъэхэм Iоф адэшIэгъэнымкIэ пшъэрылъэу яIэхэм.
ПсэолъэшI ыкIи коммунальнэ хъызмэтхэм IэпыIэгъу афэхъугъэным иIофыгъохэм афэгъэхьыгъагъ УФ-м шъолъыр хэхъоныгъэмкIэ икомиссие и Президиум изэхэсыгъоу тыгъуасэ щыIагъэр. Ар зэрищагъ Урысыем … More
Зэпахырэ узым зэрарэу къыхьырэр нахь макIэ шIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ унашъохэу УФ-м и Президентэу Владимир Путиным къышIыгъэхэм бизнесым IэпыIэгъу етыгъэныр зэу ащыщ.
Непэрэ зэхэсыгъор зэрищэзэ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат гъэцэкIэкIо ыкIи муниципальнэ хабзэм ипащэхэм афигъэпытагъ экономикэм ылъэныкъокIэ лъэбэкъукIэхэр ашIыхэ зыхъукIэ эпидемиологическэ … More
2020-рэ илъэсым экономикэм зыпкъ итэу хэхъоныгъэ ышIынымкIэ Iофтхьабзэу зэхащэщтхэм ишъолъыр План гъэнэфэгъэным фытегъэпсыхьэгъэ унашъом кIэтхагъ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл … More
Коронавирусым зимыушъомбгъуным фэшI гъунапкъэхэу къэралыгъом щагъэнэфагъэхэм апкъ къикIыкIэ бизнес цIыкIумрэ гурытымрэ гузэжъогъу чIыпIэ иуцуагъэх.
Тыгъэм иамалкIэ Iоф зышIэщт электростанцием ишIын Адыгеим щаухыгъ. «Зеленая» энергетика зыфиIорэ лъэныкъом хэхъоныгъэхэр ышIынхэм фэIорышIэрэ инвестиционнэ проектым иапэрэ уцугъо республикэм … More
АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ къызэритырэмкIэ, гъомылэпхъэшI хъызмэтшIапIэу Адыгеим итхэм илъэсэу тызхэтым иапэрэ мэзитIу къыдагъэкIыгъэр, блэкIыгъэ 2019-м джащ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, … More
Урысые Федерацием экономикэ хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ хэбзэгъэуцугъэу «Имылъку зэрэзэтезыгъэм (банкротство) ехьылIагъ» зыфиIорэм гъэтэрэзыжьынэу фишIыгъэр Правительствэм фигъэхьыгъ.
Шъолъырым социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэ ышIыным иунэе программэ фэгъэхьыгъэ Iофыгъохэм зыщатегущыIэгъэхэ зэхэсыгъом хэлэжьагъ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат. Видеоселектор шIыкIэм тетэу … More


Културэмкlэ ыкlи Туризмэмкlэ Министерствэм Ушэтынхэмкlэ Гъэсэныгъэмкlэ Икъутамэ (Отдел) хахьэрэ Лъэпкъ Гушъхьалэжьыгъэмрэ Шlэныгъэхэмрэ я Зэфэхьасыжьын и Гупчэ Мыунае (не конкретно) Културэ Кlэнхэм Язехьакlохэм Алъыплъэрэ Купым 2022-рэ Илъэсым и Апэрэ Зэфэхьасыжьхэр ыкlэм фэкlуагъ. Ащ къыщхахыгъ Мелечхьан Аталай лъэпкъ lэшlагъэмхэмкlэ lэпэlас зыфиlорэр фитыныгъэ тхылъ фегъэшъошэнэу. Кавказ Хасэхэм я Федерацие (КАФФЕД-м) lэшlагъэхэм Адэлажьэхэрэм ащыщэу Бэданэкъо Мелечхьан, «Адыгэ-Черкес Дышъэ Идагъэмкlэ Художник» цlэр иlэ хъугъэ.