Karakter boyutu :
Adları Yıldızlar Gibi Işıldayan Çerkes Yazarlar
09 Mayıs 2020 Cumartesi Saat 00:43
Anayurt, ana ve ulus adına yaşamını yitirmiş kahramanlar gökyüzündeki yıldızlar gibi parıldarlar. İkinci Dünya Savaşı başladığında küçücük Adıge ülkesinden 80 binden çok genç askere alındı. Bu gençler birçok cephede yiğitçe çarpıştılar: Moskova'yı düşmana vermeme, Leningrad'ı ablukadan kurtarma ve Stalingrad önlerinde Alman faşistleri bozguna uğratma, korkunç Kursk Muharebesine katılma, Belorusya, Ukrayna ve daha başka birçok ülkeyi faşistlerden kurtarıp özgürleştirme ve hepsinden sonra Berlin'i alma gibi görevlere katıldılar. Sovyet bayrağını Berlin'de göndere çekenler arasında Adıgeler de vardı.
Sovyetler bağlamında, 1941-1945 yılları arasında süren İkinci Dünya Savaşına, değişik uluslardan insanlar yanında Adıge ulusunun genç yazarları, gazetecileri, sanatçıları, rejisörleri ve şairleri de katıldılar.
Hızla oluşmakta olan Adıge edebiyatı, diğer gelişmiş edebiyatları örneklenerek, gelişim yolunda önemli adımlar attı. 1930'lu yıllarda, en çok da ikinci yarısında ve 1940'lı yılların başlarında Adıge edebiyatına umut verici, yetenekli genç yazarlar katıldı: Andırĥoye Ĥusên, Jane Kırımız, Vıcıĥu Adılcerıy, Vıcıĥu Ĥalid, Merkiśke Reşid, Kobl Bilevsten, Naç Ŝalih, Çuho Asfar, Dışeç Tığuj, Yahule Sefer, Hadeğale Asker, vb. Bu gençler ulusal edebiyatın ufkunu ve türlerini çeşitlendirdiler ve zenginleştirdiler.
Ancak savaş ulusal edebiyatın gelişimini duraklattı. Adıge yazarlarının çoğu cephedeydi. Perenıko Murat, Ĺevsten Yusıf, Yevtıh Asker, Kestane Dmitriy, Jane Kırımıze, Yahule Sefer, Şevcen Ayub, Pavel Reznikov, Aleksey Kojemyakin, vd cephedeydiler. Bu gençler cepheden göğüslerinde madalya ve nişanlarla geri döndüler. Var güçleriyle edebiyatımıza katkılarda bulunmaya devam ettiler.
Ancak gençlerimizin hepsi savaştan dönmedi, "Sovyetler Birliği Kahramanı" ünvanı verilen Andırĥoye Ĥusên, Vıcıhu Halid, Dışeç Tığuj, Goşeko Seferbıy, Çuho Asfar, vd yiğitçe çarpışırken can verdiler. Alman faşistler Merkiśke Reşid'i 1942'de kendi köyü Natıhuaye'de öldürdüler. Savaşta ağır yaralanan ve ilginç bir şair olma yolunda ilk adımlarını atan Cençete Murat da savaş sonu can verdi.
Bu arada yine eğitimli büyük bir insanın adını anımsatmak isterim. O kişi Şevcen Mıhamod'dur (1012 - 1958). Deneyimli, akıllı ve oturmuş, sezgi ve düşünce yönünden gelişmiş ve bilim sahibi biriydi, bu yönleriyle anılıyor. Çocukluğundan beri toplum sorunları ile ilgilenen, çalışkan ve doğru bir insandı.
Savaş başladığında cepheye ilk gidenlerden biriydi. M. Şevcen yüzbaşı olarak Sovyet Ordusunda iyi bir politik komutan oldu. Sağlığını ülkesinin bağımsızlığı için feda etti. Savaştan ağır yaralı ve sakatlanmış olarak döndü. Yine de umutsuzluğa düşmedi, büyük bir insan olduğu, onu yakından tanıyan daha yaşlı bir Adıge yazarı olan Ĺevsten Yusıf yazılmıştır. Vaktini değerlendiren, toplum yararına işlerde özverili olan biriydi. Uzun yıllar "Adıgeyskaya Pravda" gazetesinin redaktörlüğünü, ardından Adıge Kitap Basımevi'nin müdürlüğünü yaptı.
Usta bir gazeteciydi, edebiyat alanında çalışanlara yardımcı oluyordu. M. Şevcen dil kurallarını iyi biliyor ve yazıyordu. Son yıllarında kısa öyküler yazmaya başlamıştı ve başarılıydı, bunu yayımlanmış öykülerinden anlıyoruz. Geride bıraktıkları çoksa da ömrü, 46 yıl gibi kısa sürdü. Ne denebilir?! Ulus, bu örnek evladının adını hala gururla anıyor ve yaşatıyor.
Tek kızı Afesıj Lübov dilbilimleri doktoru, onun oğulları da dedeleri gibi, adil ve aydınlık kişiler olarak yollarına devam ediyorlar.
"Adıge mak" gazetesinde çalışmış olup İkinci Dünya Savaşına katılmış olan yazarlar:
Perenıko Murat: (1912 – 1970)
Adıgey'in Tevçoj ilçesinin Pçıhałıkuaye köyünde yetim bir çocuk olarak 1912'de doğdu ve yetim olarak büyüdü. Krasnodar Öğretmen Enstitüsünde okudu. Üst edebiyat kurslarını bitirdi. Savaşa katıldı, kendisine madalyalar ve nişanlar takıldı.
1946 yılından başlamak üzere Adıge Bilimsel Araştırma Enstitüsünde ve Adıge Kitap Basımevi'nde çalıştı. Adıgece "Sotsialistiçeske Adıgey" gazetesinde birkaç yıl çalıştı. Son yıllarında Adıge radyosu müdür yardımcısı idi.
Yazıları 1929 yılından beri yayımlanmıştır. Adıgece ve Rusça şiirlerinin yer aldığı kitaplarını da yayımlamıştır. Şiirlerinin bazıları şarkı olarak bestelenmiştir. Perenıko Murat Rus şair ve yazarlarından Adıgeceye çeviriler de yapmıştır.
1934 yılında Rusya Yazarlar Birliği üyeliğine alınmıştır.
Şhapleko His (Ŝhapĺeko His):(1918 – 1982)
Pçıhałıkuaye köyünde doğdu ve okudu. 1941'de Moskova'daki Lunaçarski Tiyatro Enstitüsünü (ГИТИС) bitirdi. 1943 yılında Harkov'daki tank okulunda okudu.
His'in, tiyatro alanında fazla çalışma fırsatı olmadı, İkinci Dünya Savaşı başlayınca savaşa götürüldü, tank takımı ve birliği komutanı oldu, Berlin'e girenlerdendi. Yiğitçe savaştığı için üç kez Kızıl Bayrak nişanı ve yedi kez de madalya ile onurlandırıldı. Savaş sonrası birkaç işte çalıştı. 1950'de "Sotsialistiçeske Adıgey" gazetesinde göreve başladı, 1980 yılına değin orada çalıştı, ilçe muhabirleri ile ilgili bölümün müdürlüğünü yaptı.
Kestane Dmitriy: (1912 – 1985)
Adıgey'in Krasnogvardeyski ilçesinin Bjeduğhable köyünde 9 mayıs 1912'de doğdu. 1934'te Krasnodar'daki Devlet Öğretmen Enstitüsünü bitirdi, Adıgey'in değişik okullarında öğretmenlik yaptı, Adıge Bilimsel Araştırma Enstitüsü edebiyat ve tarih bölümünde çalıştı.
1942 – 1946 yılları arasında Kızıl Ordu'da görev yaptı ve savaşa katıldı. Kendisine değişik ödüller verildi. Yazıları 1932 yılından beri yayımlanmaya başlanmıştır. Adıgece kısa öykü, deneme ve uzun öykülerinin yer aldığı çok sayıda kitabı yayımlandı. Ünlü yazarın yapıtları okullarda, öğretmen okulunda ve enstitüde okunuyor ve inceleniyordu. Yine inceleniyor. Rusça yazıları gibi, çevirileri de başarılıdır. 1941 yılında Sovyetler Birliği Yazarlar Birliği'ne alınmıştır.
Savaş sonrası D. Kestan Adıge Yazarlar Örgütü Başkanı oldu. "Zekoşnığ" dergisinin redaktörü, Adıge Kitap Basımevi baş redaktörü idi, Adıge ülke gazetesinde de (şimdi "Adıge mak") çalıştı.
Kestene Dmitriy Adıge ülkesi ve Krasnodar Kray halk meclislerinde milletvekillikleri de yaptı.
Jane Kırımız: (1919 – 1983)
7 mart 1919'da Afıpsıpe köyünde doğdu, 1938'de Adıge Öğretmen Okulunu, 1957'de Adıge Devlet Öğretmen Enstitüsünü, 1957 – 1959 yılları arasında da Moskova'daki Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsü'nü bitirdi.
Savaşa katıldı, ödüller aldı. 1944'te ağır yaralı olarak terhis edildi. 1944 – 1957 yılları arasında "Sotsialistiçeske Adıgey" gazetesinde çalıştı. 1959 – 1973 yılları arasında Adıge il yürütme komitesinin (valilik) radyo komitesi müdürlüğünü yaptı. 1973 – 1983 arası Adıge Yazarları Örgütü sekreterliğini yaptı. Yazıları 1936 yılından beri yayımlanmıştır. Adıgece ve Rusça şiirlerinin, kısa öykü ve denemelerinin yer aldığı 20'yi aşkın kitabı yayımlanmıştır. Güfteleri içinden 100 kadarı besteciler tarafından şarkı olarak bestelenmiştir. Ayrıca iyi bir çevirmendi.
Jane Kırımıze 1949'da Sovyetler Birliği Yazarlar Birliği üyeliğine alınmıştır.
Usta gazeteciler
Şairler ve yazarlar dışında Adıgece yayımlanan "Sotsialistiçeske Adıgey", 1991 yılından beri de "Adıge mak" gazetesinde şevk içinde çalışmış yazarlarımız da vardır:
Haçemıze Reşid:(1915 – 1988)
Tahtamukay ilçesi Penehes köyünde 1915'te doğdu. Köy okulunu, ardından Adıge Öğretmen Okulunu bitirdi. Adıge Kitap Basımevinde ve Adıgey maliyesinde çalıştı. 1939 – 1941 arasında "Sotsialistiçeske Adıgey" gazetesinde çalıştı. Askere alındı ve 1943 yılına değin cephede kaldı, yaralandı ve terhis edildi. 1943 – 1947 yılları arasında değişik işlerde çalıştı. Ocak 1947-1985 arası gazetede çalıştı.
Ĥuaj İsmail:(1916 – 1992)
Ĥuaj İsmail Şevgenovski (Şevcen) ilçesi Hatığujıkuaye köyünde doğdu. Ülke basınında uzun yıllar çalışmış olanlardan biridir. Adıge ili hazırlık okulunda ve Adıge Öğretmen Okulunda okudu. Ardından Rostov'daki İçişleri Halk Komiserliği (NKVD) Halk Güvenliği okuluna alındı. Savaşa subay olarak katıldı, değerli ödüllerle savaştan geri döndü. Pedagoji enstitüsünü bitirdikten sonra değişik işlerde çalıştı. 1952'den emekli oluncaya değin "Sotsialistiçeske Adıgey" gazetesinde çalıştı. "Adıgeyskiy Pravda" ile "Sotsialistiçeske Adıgey" gazeteleri birleşince dokuz on yıl kadar da redaktör yardımcısı olarak çalıştı.
.
Ĥuşt Ĥalid, Şoce Mıhamçerıye, Tsey Askerbıy, Natho Çemal (Kemal), Aşıne Hazret de İkinci Dünya Savaşına katılmış ve gazetede çalışmış olan kişilerdendirler.
Mamırıko Nuriyet, Adıge mak, 15 Nisan 2020
Kaynak: https://adygvoice.ru/
2020/04/15/%d0%b0%d0%bf%d1%81% d1%8d%d1%85%d1%8d%d1%80-%d0% b6%d1%8a%d1%83%d0%b0%d0%b3%d1% 8a%d0%be%d1%85%d1%8d%d1%83-% d0%be%d0%b3%d1%83%d0%bc-%d0% ba%d1%8a%d1%8b%d1%89%d0%b5%d0% bf%d1%81%d1%8b%d1%85/?fbclid= IwAR3yEnt5jSC52s470onvCNo9HMC8 VA9tQR5X2rm0FHk_ S29SZdoWwt6ttyE
Çeviri: Hapi Cevdet Yıldız
Cherkessia.net, 8 Mayıs 2020
***
Апсэхэр жъуагъохэу огум къыщепсых
Родинэм, Ным, цIыфыбэхэм апае зищыIэныгъэ зытыгъэхэ лIыхъужъхэм апсэхэр арых жъуагъохэу огум къыщепсыхэрэр.
Хэгъэгу зэошхор къызежьэм Адыгэ хэку цIыкIум икIыхи, фронтым нэбгырэ мин 80-м нахьыбэ кIогъагъэ. Ахэр лIыгъэ зэрахьэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащызэуагъэх: Москва пыим езымыгъэштагъэхэм, Ленинград блокадэм къизыщыжьыгъэхэм, Сталинград дэжь нэмыц техакIохэр хьапэ-сапэ щизгъэфагъэхэм, Курскэ дугам щыкIогъэ зэошхом хэтыгъэхэм, Белоруссиер, Украинэр, нэмыкI къэралыгъуабэр фашизмэм къыIэпызыхыжьыгъэхэм ыкIи а зэкIэми яшъхьэтеIулIэжьэу, Берлин зыштагъэхэм, Советскэ Союзым и Къэралыгъо Быракъ Плъыжь ащ щызIэтыгъэхэм ахэтыгъэх лъэпкъышхо дэдагъэу, ау зэо зэпымычыжьхэм аужъгъэигъэ адыгэхэр.
1941 – 1945-рэ илъэсхэм щыIэгъэ Хэгъэгу зэошхом, нэмыкI цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм афэдэу, адыгэ лъэпкъым итхакIохэр, журналистхэр, артистхэр, режиссерхэр, поэт ныбжьыкIэхэр хэлэжьагъэх. Ахэм ащыщых зэуапIэм щыфэхыгъэхэу зигухэлъи, зипсалъи зэфэдэу чаныгъэхэу, зиIорэ зишIэрэ зэтехьажьыгъэхэр.
Адыгэ литературэу псынкIэу зызыштэнэу ежьэгъагъэм, нэмыкI литературэ нахь чъэпхъыгъэхэм акIырыплъызэ, хэхъоныгъэ лъэбэкъу дахэхэр ышIыщтыгъэх. Джащыгъум, я 30-рэ илъэсхэм, анахьэу ащ ия II-рэ кIэлъэныкъо ыкIи я 40-рэ илъэсхэм яублэгъум, адыгэ литературэм гугъэпIэ инхэр къэзытыщтыгъэхэ тхэкIо ныбжьыкIэ куп къыхэхьэгъагъ: Андырхъое Хъусен, Жэнэ Къырымыз, Уджыхъу Адылджэрый, Уджыхъу Хъалид, Меркицкэ Рэщыд, Кобл Билъэустэн, Нач Шъалихь, Цухъо Асфар, ДышъэкI Тыгъужъ, ЯхъулIэ Сэфэр, ХьэдэгъэлIэ Аскэр, мыхэм анэмыкIхэри. Лъэпкъ литературэм иидейнэ-художественнэ гъэхъагъэхэр ыкIи ижанрэ-тхэкIэ шапхъэхэр мыхэм агъэбаигъэх.
Ау Хэгъэгу зэошхом лъэпкъ литературэм игуIэтыгъо-хэхъогъу зэпигъэугъ. Адыгэ тхакIохэм янахьыбэр фронтым кIуагъэ. Ахэм ащыщыгъэх Пэрэныкъо Мурат, Лъэустэн Юсыф, Еутых Аскэр, Кэстэнэ Дмитрий, Жэнэ Къырымызэ, ЯхъулIэ Сэфэр, Шэуджэн Аюбэ, Павел Резниковыр, Алексей Кожемякиныр, мыхэм анэмыкIхэри. Зэо ужым орденхэр ыкIи медальхэр ахэлъхэу ахэр къэкIожьыгъэх ыкIи творческэ IофшIэнышхом падзэжьыгъ, шIур алэжьыгъ.
Ау заом зэкIэри къикIыжьыгъэп, лIыгъэ зэрахьэзэ щыфэхыгъэх апэрэу хэгъэгум итхакIохэмкIэ щытхъуцIэ лъапIэу «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэр зыхэкIодэгъэ уж къызыфагъэшъошэгъэ Андырхъое Хъусен, Уджыхъу Адылджэрый, Уджыхъу Хъалид, ДышъэкI Тыгъужъ, Гощэкъо Сэфэрбый, Цухъо Асфар. Фашист хъункIэкIо-техакIохэм тхакIоу Меркицкэ Рэщыдэ икъуаджэу Натыхъуае 1942-рэ илъэсым щаукIыгъ. Зэо ужым уIэгъэ хьылъэу телъ хъугъэхэм арылIыкIыгъ усэкIо гъэшIэгъон хъунэу щытыгъэ Джэнчэтэ Мурат.
Мыщ дэжьым джыри зы лIы гъэсэгъэ ин ыцIэ къетIомэ тшIоигъу, ар Шэуджэн Мыхьамод (1912 – 1958). Шъырытэу, цIыф гъэтIылъыгъэу, гулъыти, гупшыси, шIэныгъи зыIэкIэлъыгъэу ары дэгъоу зышIэщтыгъэхэм къызэраIотэжьыгъэр. ИкIэлэгъум къыщегъэжьагъэу общественнэ Iофхэм ахэлажьэу, чанэу, шъыпкъагъэрэ зэфагъэрэ зыхэлъыгъ.
Заор къызежьэм апэу фронтым Iухьагъэхэм М. Шэуджэныр ащыщыгъ. Капитанэу, коммунистэу Шэуджэн Мыхьамодэ Советскэ Дзэм политическэ IофышIэ дэгъоу щыщытыгъ. Ипсауныгъэ хэгъэгум ишъхьафитыныгъэ къэухъумэгъэным хилъхьагъ. Заор заухым, тыркъошхохэр телъэу, сэкъат хъугъэу къыхэкIыжьыгъ. Ау ар гумахэмэ зэращымыщыгъэр, цIыфыгъэшхо зэрэхэлъыгъэр лIыр дэгъоу зышIэщтыгъэ адыгэ тхэкIо нахьыжъэу Лъэустэн Юсыф къытхыжьыгъ. Уахътэм уасэ фишIэу, цIыфхэм апаемэ зэмыблэжьэу щытыгъ. Илъэсыбэрэ хэку гъэзетэу «Адыгейская правда» зыфиIорэм иредакторыгъ, нэужым хэку тхылъ тедзапIэм идиректорэу Iоф ышIагъ. Ар журналист IэпэIэсагъ, литературэм иIофышIэхэм яIэпыIэгъушхуагъ. Шэуджэным бзэ хабзэхэр, художественнэ амалхэр дэгъоу ышIэщтыгъэх ыкIи ыгъэфедэщтыгъэх. Ежьми художественнэ рассказым зыщиушэтэу ыужым ригъэжьэгъагъ, ар дэгъоу къыдэхъущтыгъ, къыхэутыгъэхэу иIэхэм ар къыуагъашIэ. ТхакIоу, журналистэу Шэуджэн Мыхьамодэ гупшысэкIэ амал дэгъухэри, гъэпсыкIэ-шIыкIэ дахэхэри зэрэхэлъыгъэхэр ахэм ахэолъагъох. ШIагъэу иIэр бэми, къыгъэшIагъэр макIэ, илъэс 46-рэ. Сыдэу пшIына?! Ауми, лъэпкъым къыхэкIыгъэ лIышIум ыцIэ непи раIо.
Ыпхъу закъоу Афэсыжь Любовь филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, ыкъохэри, ятэжъ фэдэу, лъэгъо зафэм рэкIох.
Гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иредакцие Iоф щызышIагъэхэу зэошхом хэлэжьагъэхэр
Пэрэныкъо Мурат
(1912 – 1970)
Теуцожь районымкIэ къуаджэу ПчыхьалIыкъуае 1912-рэ илъэсым къыщыхъугъ, ибэу къэтэджыгъ. Краснодар дэтыгъэ кIэлэегъэджэ институтым щеджагъ, Апшъэрэ литературнэ курсхэр къыухыгъэх. Заом хэлэжьагъ, ащ орденхэмрэ медальхэмрэ къыщыфагъэшъошагъэх.
1946-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым, хэку тхылъ тедзапIэм ащылэжьагъ. Хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» илъэс заулэрэ Iоф щишIагъ. Аужырэ илъэсхэм хэку радиокомитетым итхьаматэ игодзагъ.
1929-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу ытхыхэрэр къыхиутыщтыгъэх. АдыгабзэкIи урысыбзэкIи усэхэр зыдэт тхылъхэр къыдигъэкIыгъэх. Иусэхэм ащыщхэр орэдышъом ралъхьагъэх. Пэрэныкъом урыс поэтхэм, тхакIохэм атхыгъэ произведениехэм ащыщхэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх.
1934-рэ илъэсым щегъэжьагъэу усакIоу Пэрэныкъо Мурат Урысыем итхакIохэм я Союз хэтыгъ.
Шъхьаплъэкъо Хьис
(1918 – 1982)
Къуаджэу ПчыхьалIыкъуае къыщыхъугъ, щеджагъ. 1941-рэ илъэсым Москва дэт театральнэ институтэу Луначарскэм ыцIэкIэ щытыр (ГИТИС) къыухыгъ. 1943-рэ илъэсым Харьков дэт танк училищым щеджагъ.
Хьисэ исэнэхьат бэрэ рылэжьэнэу хъугъэп, Хэгъэгу зэошхор къызежьэм театрэм чIэкIи, заом Iухьагъ, танк взводым, ротэм якомандирыгъ, Берлин нэсыгъ. Бланэу зэрэзэуагъэм къыкIэкIуагъэх Бы-ракъ Плъыжьым иорденищрэ медалиблымрэ. Зэоуж илъэсхэм Хьисэ IэнэтIэ зэфэшъхьафхэм аIутыгъ. 1950-рэ илъэсым ищыIэныгъэ хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» рипхыгъагъ, ащ 1980-рэ илъэсым нэс Iоф щишIагъ, районым щыIэ собкорэу, корреспондентэу, отделым ипащэу щытыгъ.
Кэстэнэ Дмитрий
(1912 – 1985)
АдыгеимкIэ Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Бжъэдыгъухьаблэ жъоныгъуакIэм и 9-м, 1912-рэ илъэсым къыщыхъугъ. 1934-рэ илъэсым Краснодар къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыщиухыгъ, Адыгеим иеджапIэхэм кIэлэегъаджэу, Адыгэ шIэныгъэ- ушэтэкIо институтэу бзэм, литературэм ыкIи тарихъым афэгъэзагъэм Iоф ащишIагъ.
1942 – 1946-рэ илъэсхэм Дзэ Плъыжьым хэтыгъ, Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъ. Тын зэфэшъхьафхэмкIэ игъэхъагъэхэр хагъэунэфыкIыгъэх. Ытхыгъэхэр 1932-рэ илъэсым щегъэжьагъэу къыхиутыщтыгъэх. Ащ къыщегъэжьагъэу адыгабзэкIэ рассказхэр, очеркхэр, повестьхэр зыдэт тхылъыбэ къыдигъэкIыгъ. ТхэкIо цIэрыIом ипроизведениехэр гурыт еджапIэхэм, кIэлэегъэджэ училищым ыкIи институтым ащызэрагъашIэщтыгъэх ыкIи джыри ащызэрагъашIэх. Ытхыхэрэр урысыбзэкIи къыхиутыгъэх, зэдзэкIынымкIэ IофшIэгъэ дэгъу иI. Кэстэнэ Дмитрий СССР-м итхакIохэм я Союз 1941-рэ илъэсым щегъэжьагъэу хэтыгъ.
Зэо ужым Д. Г. Кэстанэм Адыгэ тхэкIо организацием пэщэныгъэ дызэрихьагъ. Альманахэу «Зэкъошныгъэм» иредакторыгъ, Адыгэ тхылъ тедзапIэм иредактор шъхьаIэуи ыкIи ипащэуи щытыгъ, хэку гъэзетми ныбджэгъуныгъэ дыриIагъ, Iофи щишIагъ.
ТхакIоу Кэстэнэ Дмитрий Адыгэ хэкум ыкIи Краснодар краим янароднэ депутатхэм я Совет идепутатэу ащыхадзэу хъугъэ, лъэуж дахэ къыгъэнагъ.
Жэнэ Къырымыз
(1919 – 1983)
Гъэтхапэм и 7-м, 1919-рэ илъэсым къуаджэу Афыпсыпэ къыщыхъугъ, 1938-рэ илъэсым Адыгэ кIэлэегъэджэ училищым, 1957-м – Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым, 1957 – 1959-рэ илъэсхэм М. Горькэм ыцIэ зыхьырэ Литературнэ институтым иапшъэрэ курсхэм ащеджагъ.
Жанэр Хэгъэгу зэошхом хэтыгъ, зэо наградэхэр къылэжьыгъэх. 1944-рэ илъэсым уIэгъэ хьылъэ къытыращи, дзэм къыхэкIыжьын фаеу хъугъэ. Жэнэ Къырымызэ 1944 – 1957-рэ илъэсхэм хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иотдел ипащэу Iоф ышIагъ. 1959 – 1973-рэ илъэсхэм Адыгэ хэку исполкомым ирадиокомитет итхьамэтагъ, 1973 – 1983-рэ илъэсхэм Адыгэ тхакIохэм яорганизацие исекретарыгъ. Ытхыхэрэр 1936-м къыщегъэжьагъэу хиутыщтыгъэх. Иусэхэр, рассказхэр, очеркхэр адыгабзэкIи урысыбзэкIи – тхылъ 20-м ехъу къыдэкIыгъэх. Иусэ гущыIэхэм арылъ орэди 100 фэдиз композиторхэм аусыгъ, зэдзэкIын IофшIэными екIущтыгъ.
Жэнэ Къырымызэ СССР-м итхакIохэм я Союз 1949-рэ илъэсым щегъэжьагъэу хэтыгъ.
Журналист IэпэIасэхэр
УсакIохэм, тхакIохэм ямызакъоу адыгабзэкIэ къыдэкIырэ адыгэ лъэпкъ гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим», ыужым, 1991-м щегъэжьагъэу, «Адыгэ макъ» цIэу зиIэ хъугъэм зиIоф зикIасэу, щыIэныгъэр гъунэнчъэу зилъэпIэ нэбгырабэмэ Iоф щашIагъ. Ахэр:
ХьакIэмызэ Рэщыд
(1915 – 1988)
Тэхъутэмыкъое районым ит къуаджэу Пэнэхэс 1915-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Къоджэ еджапIэмрэ Адыгэ кIэлэегъэджэ училищымрэ ащеджагъ. Адыгэ тхылъ тедзапIэм, финансхэмкIэ хэку отделым ащылэжьагъ. 1939-рэ илъэсым къыIухьи, 1941-рэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ нэс хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» Iоф щишIагъ. Ащ ыуж дзэм ащагъ, 1943-рэ илъэсым нэс Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъ, уIагъэхэр телъэу ащ къыхэкIыжьыгъ. 1943 – 1947-рэ илъэсхэм IофшIэн зэфэшъхьафхэр ыгъэцэкIагъэх. 1947-рэ илъэсым ищылэ мазэ къыщыублагъэу 1985-рэ илъэсым нэс хэку гъэзетым Iоф щишIагъ.
Хъуажъ Исмахьил
(1916 – 1992)
Исмахьилэ Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае къыщыхъугъ. Хэку печатым илъэсыбэрэ Iоф щызышIагъэхэм ащыщ. Адыгэ хэку опытнэпоказательнэ еджапIэм чIэсыгъ, Адыгэ педучилищым щеджагъ. Ар къызеухым НКВД-м щынэгъончъэнымкIэ и ГъэIорышIапIэ иеджапIэу Ростов дэтым агъэкIуагъ. Хэгъэгу зэошхом офицерэу хэлэжьагъ, тын лъапIэхэр иIэхэу къыгъэзэжьыгъ. Пединститутыр къызеухыжьым ыуж IэнэтIэ зэфэшъхьафхэм аIутыгъ. 1952-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу пенсием окIофэкIэ хэку гъэзетым иредакцие Iоф щишIагъ. АпэрэмкIэ, редакторым игуадзэу, етIанэ гъэзетитIур («Социалистическэ Адыгеимрэ» «Адыгейскэ правдэмрэ») зызэхагъэхьажьхэм пшъэдэкIыжь зыхьырэ секретарыгъ, аужырэ илъэс зыбгъупшIым редакторым игодзагъ. 1984-рэ илъэсым пенсием кIуагъэ.
Илъэсыбэрэ хэку гъэзетым иредакцие Iоф щашIагъ Хэгъэгу зэошхом чанэу хэлэжьагъэхэу ыкIи ащ къыхэкIыжьыгъэхэу Хъущт Хъалидэ, Шъоджэ Мыхьамчэрые, Цэй Аскэрбый, Натхъо Чэмал, Iэшъынэ Хьазрэт.
Bu haber toplam 2012 defa okundu.


Адыгэ къэралыгъо университетым физкультурэмрэ дзюдомрэкIэ и Институт щеджэрэ Къэлэбый Рузанэ Урысыем спортымкIэ имастер хъугъэ.
Урысые Федерацием футболымкIэ изэнэкъокъу хэлэжьэхэрэ командэхэу апшъэрэ купым хэтхэм 2019 — 2020-рэ илъэс ешIэгъум паублэжьыгъ.
Мыекъопэ футбол клубэу «Зэкъошныгъэм» итренер шъхьаIэу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренерэу Ешыгоо Сэфэрбый гъэзетеджэхэм яупчIэхэм джэуап къаритыжьынэу, иеплъыкIэхэм тащигъэгъозэнэу телъэIугъ.
Урысыем спортымкIэ дунэе класс зиIэ имастерэу СтIашъу Мамыр Адыгэ Республикэм кушъхьэфэчъэ спортымкIэ иеджапIэ зыщегъасэ.
Мыекъопэ гандбол бзылъфыгъэ клубэу «Адыифым» 2020 – 2021-рэ илъэс зэнэкъокъум зыфегъэхьазыры.
Республикэм кушъхьэфэчъэ спортымкIэ иеджапIэ щагъэсагъэхэр Урысыем ихэшыпыкIыгъэ командэхэм ахэтых.
Хэгъэгум футболымкIэ изэнэкъокъу хэлажьэхэрэ командэхэу апшъэрэ купым хэтхэм яешIакIохэу къэлапчъэм Iэгуаор анахьыбэрэ дэзыдзагъэхэм шъуащытэгъэгъуазэ.
Спортышхом зэфищагъэхэ Роман Болотцкэр, Евгений Барковыр, Хъот Юныс зэлъэкIох, Урысыем ишъолъырхэм бэрэ ащызэIокIэх.
Республикэм дзюдомкIэ испорт еджапIэу Кобл Якъубэ ыцIэ зыхьырэм зыщызыгъэсэрэ Датхъужъ Алый иIэпэIэсэныгъэ хигъахъозэ, лъэгапIэхэм афэкIо.
Дунаим футболымкIэ изэнэкъокъу 2018-рэ илъэсым Урысыем апэрэу щызэхащагъ. Мэкъуогъум и 14-м рагъажьи, бэдзэогъум и 14-м нэс Дунэе зэнэкъокъур Урысыем икъэлэ … More
Урысыем футболымкIэ иапшъэрэ куп щыкIорэ 2019 — 2020-рэ илъэс зэнэкъокъум хэхьэрэ ешIэгъухэр мэкъуогъум и 19-м къыщыублагъэу командэхэм яIэщтых.
Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат мыл Ордэунэу «Ошъутен» зыфиIорэм тыгъуасэ щыIагъ ыкIи мыр къызэIуахыным зэрэфэхьазырым зыщигъэгъозагъ.
Хэгъэгум испортсмен цIэрыIохэм афэгъэхьыгъэ зэнэкъокъухэм уахэлэжьэныр, щытхъуцIэхэр къащыдэпхынхэр гум шIукIэ къинэжьыхэрэ хъугъэ-шIагъэхэм ащыщых.
Ордэн зэшхэу Андзаур ыкIи Заур Пщыжъхьаблэ щапIугъэх. Гурыт еджапIэм щырагъэжьагъэу дзюдомкIэ мэбанэх.
Урысыем футболымкIэ иапшъэрэ куп хэт командэхэм 2019 — 2020-рэ илъэс ешIэгъур мэкъуогъум и 21-м рагъэжьэжьынэу загъэхьазыры.
Мыекъопэ гандбол клубэу «Адыифым» ипащэу Къудайнэт Мэджыдэ илъэс ешIэгъур зэраухыгъэм, командэм хэкIыжьыгъэхэм, кIэу аштэщтхэм афэгъэхьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ.
НыбжьыкIэхэр дзюдом фэзыгъасэу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренерэу Хьакурынэ Дамир сэнэхьатэу къыхихыгъэм, унагъомрэ спортымрэ язэпхыныгъэхэм, щыIэныгъэм еплъыкIэу фыриIэм афэгъэхьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ.
Хэгъэгу, дунэе зэнэкъокъухэм тиныбжьыкIэхэр ахэлажьэхэзэ, нэIуасэ зэфэхъух, язэфыщытыкIэхэр щыIэныгъэм щагъэпытэх.
Тэхъутэмыкъое районым иадминистрацие физкультурэмкIэ ыкIи спортымкIэ и Комитет 2019-рэ илъэсым IофшIагъэу иIэр зэфихьысыжьыгъ. КIэуххэм ялъытыгъэу 2020-рэ илъэсым телъытэгъэ унашъохэр егъэцакIэх.
Адыгэ къэралыгъо университетым физкультурэмрэ дзюдомрэкIэ и Институт къэзыухыгъэ ныбжьыкIэхэм магистратурэм яшIэныгъэ щыхагъахъо.
Урысыем волейболымкIэ изэнэкъокъу хэлэжьэрэ командэхэу апшъэрэ купэу «Б-м» хэтхэм 2020 – 2021-рэ илъэс ешIэгъум зыфагъэхьазыры.
Хэгъэгум футболымкIэ иапшъэрэ куп щызэнэкъокъухэрэ командэхэм зэпыугъом ыуж ешIэгъухэр рагъэжьэжьыщтых.
Урысыем футболымкIэ иапшъэрэ куп хэхьагъэх «Ротор» Волгоград, «Химки» Москва хэку.
Республикэм спортымкIэ иеджапIэ зыщызыгъасэхэрэм зэнэкъокъухэм зафагъэхьазыры.
Адыгэ Республикэм дзюдомкIэ испорт еджапIэу Кобл Якъубэ ыцIэ зыхьырэм Мерэм Дамир зыщегъасэ.
Мыекъопэ баскетбол командэу «Динамо-МГТУ-м» 2020 — 2021-рэ илъэс ешIэгъум зыфегъэхьазыры.
Урысыем футболымкIэ изэнэкъокъу хэлэжьэхэрэ командэхэу ятIонэрэ купэу «Къыблэм» хэтхэм 2019 — 2020-рэ илъэс ешIэгъур аухыгъ.
Мыекъопэ футбол клубэу «Зэкъошныгъэм» итренер шъхьаIэу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ тренерэу Ешыгоо Сэфэрбый гъэзетеджэхэм яупчIэхэм афэгъэхьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ.
Къуаджэм щапIугъэхэ спортсменхэу Адыгеим ищытхъу дунаим щызыIэтыгъэхэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр «Адыгэ макъэм» нахьыбэрэ къыщыхэтыутынхэу гъэзетеджэхэр къызэрэкIэлъэIухэрэр тигуапэ.
Адыгеим игандбол лъапсэ фэзышIыгъэ Джэнчэтэ СултIан къызыхъугъэр 2020-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 9-м илъэс 71-рэ хъугъэ.
Урысыем гандболымкIэ и Федерацие изэхэсыгъо къыщаIэтыгъэ Iофыгъо шъхьаIэхэм ащыщ 2019 — 2020-рэ илъэс зэнэкъокъур зэраухыщт шIыкIэр.
Футболым щызэлъашIэрэ Леонид Кучук «Динамо» Минск итренер шъхьаIэу агъэнэфагъ.
Лъэпкъ шIэжьымрэ спортымрэ ягъогу рыкIорэ Тулпэрэ Айдэмыр бэшIагъэу синэIуас. Цыхьэу фашIырэр къыгъэшъыпкъэжьы зэрэшIоигъор ишэн-зекIуакIэхэм къахэсэгъэщы.
Адыгэ Республикэм испортсмен анахь дэгъухэу 2019-рэ илъэсым къыхахыгъэхэм ащыщ спортымкIэ дунэе класс зиIэ мастерэу Борсэ Астемир.
НыбжьыкIэхэм яIэпэIэсэныгъэ хагъахъозэ, кIуачIэр зыщапсыхьэрэ Адыгэ республикэ спорт еджапIэу N 2-м ипащэу Хъот Юныс, тренерхэм, бэнакIохэм гущыIэгъу тафэхъугъ.
Спорт лъэпкъэу Адыгэ Республикэм зыщызыушъомбгъурэм хэхъоныгъэу ышIыгъэхэр Урысыем имызакъоу, дунаими щашIэ.
Адыгэ Республикэм кушъхьэфэчъэ спортымкIэ иеджапIэ щагъэсагъэхэм дунэе зэIукIэгъухэм зафагъэхьазыры.
Дунаим щыцIэрыIо баскетбол командэу ЦСКА-м итренерэу, Урысые Федерацием изаслуженнэ тренерэу, Урысыем физкультурэмкIэ ыкIи спортымкIэ изаслуженнэ IофышIэу, медалэу «Адыгеим и Щытхъузехьэр» … More
Дунаир зыгъэгумэкIырэ узэу коронавирусым спортым пылъхэри пэуцугъэх. ШIушIэ IэпыIэгъухэр зэхэзыщэхэрэм футбол клубхэри ащыщых.
Урысыем футболымкIэ и Союз (РФС) изэхэсыгъо хэгъэгум изэнэкъокъоу апшъэрэ купым щыкIорэм иIофыгъохэм щытегущыIагъэх.
Хэгъэгум футболымкIэ ихэшыпыкIыгъэ командэ ныбджэгъу зэIукIэгъухэм зафегъэхьазыры.
Хэгъэгум ифутбол командэ цIэрыIоу ЦСКА-м иешIакIоу Федор Чаловыр джырэблагъэ Мыекъуапэ щыIагъ. Спортсменыр Адыгеим щызылъэгъугъэхэм, апэу гущыIэгъу зыфэхъугъэхэм ащыщых Испанием иклубэу … More
Адыгэ Республикэм дзюдомкIэ испорт еджапIэу Кобл Якъубэ ыцIэ зыхьырэм ипащэу, Адыгеим изаслуженнэ тренерэу Бастэ Сэлымэ бэнакIохэм ягъэсэн, тренерхэм яIофыгъохэм, фэшъхьафхэм … More
Адыгэхэм яижъырэ псэупIэу Шъачэ ифутбол командэу «Шъачэм» игъэхъагъэхэмкIэ тегъэгушIо.
Урысыем волейболымкIэ изэнэкъокъухэр зэхэщакIохэм зэфахьысыжьыгъэх.


2018-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм щыпсэухэрэм сомэ миллиарди 4,2-рэ хъурэ ипотекэ чIыфэ къаратыгъагъ. 2017-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар фэди 1,5-кIэ нахьыбагъ. Ащ фэдэ чIыфэ къызэратыгъэр процент 42-кIэ нахьыбэ хъугъэ.
МыщкIэ зишIуагъэ къэкIуагъэр банкхэм ипотекэ чIыфэм процентэу тырагъахъорэр къызэрэрагъэIыхыгъэр ары. ГъэрекIо ищылэ мазэ и 1-м ехъулIэу республикэм исхэм ипотекэ чIыфэ къаIахыным пае проценти 10,79-рэ хъурэ тегъахъо фашIыщтыгъэмэ, 2019-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м ехъулIэу проценти 9,64-м нэсэу ар къеIыхыгъ. Зэрэ Урысыеу пштэмэ, ар зэрэхъурэр проценти 9,56-рэ.
Илъэсэу итым ищылэ мазэ и 1-м ехъулIэу республикэм щыпсэухэрэм сомэ миллиарди 10,6-рэ ипотекэ чIыфэу къаIахыгъ. ГъэрекIо джащ фэдэ илъэхъан егъэпшагъэмэ, процент 23,8-кIэ ащ зыкъиIэтыгъ, къытыгъ Урысыем и Банк Адыгэ РеспубликэмкIэ и Лъэпкъ банк ипресс-къулыкъу.


УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэу Адыгеим щыIэм шэкIогъу мазэм мэшIогъэкIосэ-къэгъэнэжьын отрядитIу якъулыкъушIапIэ республикэм къыщызэIуихыгъ.
Ахэм яшIуагъэкIэ машIом щыухъумэгъэ чIыпIэр нахьыбэ хъугъэ. ПодразделениякIэхэм къагъэгъунэщтмэ ащыщых Красногвардейскэ, Тэхъутэмыкъое, Теуцожь районхэр ыкIи Адыгэкъалэ.
«ОшIэ-дэмышIэ Iоф къэхъумэ къэгъэнэжьакIохэр къызэрэсыщтхэ уахътэр бэкIэ нахь макIэ хъущт. Ащ ишIуагъэкIэ мэшIогъэкIуасэхэм яIофшIэн нахь дэгъоу агъэпсыщт ыкIи цIыфхэм псынкIэу IэпыIэгъу афэхъущтых», — еIо УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэу Адыгеим щыIэм ипащэу, полковникэу Александр Зыбкиным.
ЗэрагъэнафэрэмкIэ, 2020 – 2023-рэ илъэсхэм субъект ыкIи муниципальнэ мэшIогъэкIосэ къулыкъум иподразделениякIэу 6 джыри къызэIуахыщт. Ахэр Тэхъутэмыкъое, Красногвардейскэ, Кощхьэблэ ыкIи Мыекъопэ районхэм арытыщтых.
Мы уахътэм Адыгеим мэшIогъэкIосэ-къэгъэнэжьын части 9 ыкIи пости 7 итых. Постхэр зэкIэ зы часть ашIыжьынхэ гухэлъ яI. Джащ фэдэу станицэу Ханскэм мэшIогъэкIосэ-техническэ часть щагъэпсынэу рахъухьэ. Ащ ишIуагъэкIэ республикэм ишъолъыр имыкIыхэу техникэ лъэпкъ пстэоу ведомствэм иIэр а чIыпIэм щагъэцэкIэжьыщт.


Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм ия 44-рэ зэхэсыгъо 2019-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 9-м щыIэщт.
Зэхэсыгъом зыщахэплъэщтхэм мыщ фэдэ Iофыгъохэр ахагъэхьагъэх: законопроектхэу «2020-рэ илъэсымкIэ ыкIи 2021-рэ, 2022-рэ илъэсхэм ячэзыу пIалъэкIэ Адыгэ Республикэм иреспубликэ бюджет ехьылIагъ», «2020-рэ илъэсымкIэ ыкIи 2021-рэ, 2022-рэ илъэсхэм ячэзыу пIалъэкIэ Адыгэ Республикэм шIокI зимыIэ медицинэ страхованиемкIэ и ЧIыпIэ фонд бюджет ехьылIагъ» зыфиIохэрэм ятIонэрэу ахэплъэгъэныр; законопроектхэу «Адыгэ Республикэм изаконхэу «Бюджет Iофыр Адыгэ Республикэм зэрэщыгъэпсыгъэм ехьылIагъ», «Илъэсыбэрэ Iоф зэрашIагъэмкIэ пенсиеу къаратырэм ехьылIагъ», «Адыгэ Республикэм игъогухэр щынэгъончъэнхэмкIэ Iофыгъо заулэ зэшIохыгъэным ехьылIагъ», «Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэухъумэнкIэ Адыгэ Республикэм икъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм яполномочиехэр зэрагъэцакIэхэрэм ехьылIагъ» зыфиIохэрэм зэхъокIыныгъэхэр афэшIыгъэнхэм афэгъэхьыгъэхэм» апэрэу ахэплъэгъэныр ыкIи нэмыкI Iофыгъохэр.
Жуковскэм иурам тет унэу N 22-м хэт Залышхоу зэхэсыгъохэр зыщызэхащэрэм сыхьатыр 10.00-м ащ иIофшIэн щыригъэжьэщт.
Адыгэ Республикэм
и Къэралыгъо Совет – Хасэм и Тхьаматэу
Владимир Нарожный


Лъэпкъ проектэу «Псауныгъэр къэухъумэгъэныр» зэрифэшъуашэу гъэцэкIэгъэным фэшI мы илъэсым Адыгеим сомэ миллион 829,5-рэ щагъэфедэщт.
Ащ щыщэу сомэ миллиони 144,2-м ехъур шъолъыр проектэу «Апэрэ медикэ-санитарнэ IэпыIэгъум исистемэ хэхъоныгъэ ышIыныр» зыфиIорэм пэIуагъэхьащт. Ащ къыдыхэлъытагъэу 2020-рэ илъэсым республикэм фельдшер-мамыку IэзэпIэ 23-рэ щашIыщт.
Джырэ уахътэм мыщ фэдэ медицинэ псэуалъэ къуаджэу Хьащтыку щашIы. Ащ идэпкъхэр аIэтыгъэх, нэмыкI IофшIэнхэр рагъэкIокIых. НэмыкI IэзапIэхэм яшIын ыкIи язэтегъэпсыхьан лъагъэкIуатэ.
Шъолъыр проектэу «Апэрэ медикэ-санитарнэ IэпыIэгъум исистемэ хэхъоныгъэ ышIыныр» зыфиIорэм къыдыхэлъытэгъэ Iофтхьабзэхэр шъолъырым зэрифэшъуашэу щагъэцакIэх.
ЫпкIэ зыхэмылъ медицинэ IэпыIэгъур цIыфхэм ягъэгъотыгъэным, ахэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэм фытегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэри рагъэкIокIых.
(Тикорр.).


ЦIыфым ипенсие зыщызэIукIэрэм ыгъэкIонэу къытыгъэм къэралыгъоми иIахь къыхилъхьаным фэгъэхьыгъэ программэм хэлажьэхэрэм 2019-рэ илъэсым пстэумкIи сомэ миллиони 9 счетхэм къарагъэхьагъ. Ар нэбгырэ 1164-рэ. Ахэм зэкIэми хэбзэIахьхэм къарагъэгъэзэжьынэу (налоговый вычет) амал яI.
ГущыIэм пае, законым къызэрэщыдэлъытагъэм тетэу, 2019-рэ илъэсым сомэ 2000-м къыщымыкIэу, ау 12000-м шIомыкIэу къыригъэхьагъэмэ, ащ ипроцент 13-м мы илъэсым къыгъэзэжьынэу ыгъэпсын фит. Ащ пае хэбзэIахьхэмкIэ инспекцием зыфигъэзэн фае. Ащ имызакъоу ыпэрэ 2017 — 2018-рэ илъэсхэмкIи декларациехэр ышIынхэшъ, ащыгъум ытыгъэмкIи къаIихыжьынхэ ылъэкIыщт.
Шъугу къэдгъэкIыжьын, программэм къызэрэщыдэлъытагъэм тетэу, цIыфым ытыгъэм фэдиз къэралыгъоми къыхелъхьэ. 2015-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 31-м нэмысызэ взнос зышIыгъэ пстэуми мыщ хэлэжьэнхэу фитыныгъэ яIагъ.
Апэрэ взносыр цIыфым зитыгъэм къыщыублагъэу илъэси 10 хъугъэу къэралыгъом иIахь къыхелъхьэ. Мыщ хэлэжьэнэу зэ нэмыIэми взнос зышIыгъэм ар къызэтыригъэуцони, нэужым пидзэжьыни фит.


Мыекъуапэ иурамхэу Депутатскэмрэ Чкаловым ыцIэ зыхьырэмрэ зыщызэхахьэхэрэм дэжь мафэ къэс зэхащэрэ мэкъумэщ ермэлыкъым иIофшIэн щылъегъэкIуатэ.
Ащ нэмыкIэу, 2020-рэ илъэсым бэдзэогъум и 19-м щегъэжьагъэу бэдзэрэу «Казачий» зыфиIорэм пчэдыжьым сыхьатыр 7-м щыублагъэу мафэм сыхьатыр 12-м нэс гъомылэпхъэ ыкIи мэкъумэщ продукциер щащэщт. Мыр тхьаумафэ къэс зэхащэзэ ашIыщт.
Джащ фэдэу бэдзэогъум и 18-м, шэмбэтым, Адыгэ республикэ ипподромым иплощадкэ дэжь щырагъэкIокIыщт ермэлыкъым пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр, хэтэрыкIхэр, нэмыкI продукциер къэлэдэсхэм щащэфынхэ алъэкIыщт.
(Тикорр.).


Лъапсэ зиIэм шъхьапи ыгъотыщт.
Культура
ъапсэ зиIэм шъхьапи ыгъотыщт. Анахь лъэпкъыжъэу дунаим тетмэ ащыщэу адыгэм ылъапсэ лIэшIэгъумэ куу дэдэу ахэхьэ. Лъэпкъ тарихъым икущэрэхъ шъхьаси, къэгъази имыIэу ыпэкIэ лъэкIуатэ. Зэманым лъэпкъышхоу щыIагъэм гушъхьэлэжьыгъэ куурэ кIэн байрэ къыпкъырыкIыгъ. Гукъао нахь мышIэми, къытэкIугъ уахътэ тишэн-зекIокIэ шIагъомэ икъоу уасэ афэтымышIэу, тыбзэ пыдзыкI тшIэу. Ау непэ лъэпкъым зиужьыжьыным фэшIкIэ, бжьыпэзехьи, шIэныгъэлэжьи, сатыушIи, хъарзынэщ лэжьакIуи, мэкъумэщышIи, кIэлэегъаджи – зэкIэхэмкIи тиIахьышIу хэтлъхьан фай. Пшъэрылъэу тиIэмэ апшъэ кIорэр лъэпкъым изэтегъэуцожьынрэ икъэухъумэнрэ тызэрэфэлэжьэн фаер ары ыкIи таужкIэ къэкIрэ лIэужхэм щысэтехыпIэ тафэхъузэ адыгагъэр агуи апси зэрахэтлъхьан фаер. ЦIыфым гушъхьэлэжьыгъэу хэлъыр, ащ игупшысэ зыфэдэр, иакъыл зынэсрэр анахьэу къызэрэпшIэщтымэ зыкIэ ащыщ жабзэу
ъапсэ зиIэм шъхьапи ыгъотыщт. Анахь лъэпкъыжъэу дунаим тетмэ ащыщэу адыгэм ылъапсэ лIэшIэгъумэ куу дэдэу ахэхьэ. Лъэпкъ тарихъым икущэрэхъ шъхьаси, къэгъази имыIэу ыпэкIэ лъэкIуатэ. Зэманым лъэпкъышхоу щыIагъэм гушъхьэлэжьыгъэ куурэ кIэн байрэ къыпкъырыкIыгъ. Гукъао нахь мышIэми, къытэкIугъ уахътэ тишэн-зекIокIэ шIагъомэ икъоу уасэ афэтымышIэу, тыбзэ пыдзыкI тшIэу. Ау непэ лъэпкъым зиужьыжьыным фэшIкIэ, бжьыпэзехьи, шIэныгъэлэжьи, сатыушIи, хъарзынэщ лэжьакIуи, мэкъумэщышIи, кIэлэегъаджи – зэкIэхэмкIи тиIахьышIу хэтлъхьан фай. Пшъэрылъэу тиIэмэ апшъэ кIорэр лъэпкъым изэтегъэуцожьынрэ икъэухъумэнрэ тызэрэфэлэжьэн фаер ары ыкIи таужкIэ къэкIрэ лIэужхэм щысэтехыпIэ тафэхъузэ адыгагъэр агуи апси зэрахэтлъхьан фаер.
ЦIыфым гушъхьэлэжьыгъэу хэлъыр, ащ игупшысэ зыфэдэр, иакъыл зынэсрэр анахьэу къызэрэпшIэщтымэ зыкIэ ащыщ жабзэу Iулъыр. ИцIыкIугъом къыщежьэшъ шэпхъэ гъэнэфагъэ зиIэ гущыIэ зырызхэр къеIох, тIэкIу тIэкIузэ жабзэу Iулъым хэхъо, нахь зеушъомбгъу.
Жабзэр цIыфым ищыIэныгъэ щыщ, бзэм иамалхэр IэубытыпIэ ышIыхэзэ, иакъыл егъэфедэ. Жэбзэ дахэ Iулъыным, ныдэлъфыбзэр ыгъэлъэпIэным фэшIкIэ цIыфым исабыигъо къыщегъэжьагъэу IорыIуатэм хэщэгъэн фай, ар шIу егъэлъэгъугъэн фай.
АщкIэ еджэгъу ужым рекIокIрэ Iофыгъохэм мэхьанэшхо яI. Ахэмэ ахахьэх: шIэныгъэгъот-зыгъэпсэфыгъо джэгукIэхэр, пчэдыжь зэхахьэхэр, викторинэхэр, экскурсиехэр, гъэзет къыдэгъэкIыныр, сочинение ыкIи усэхэр тхыгъэнхэм яхьылIэгъэ зэнэкъокъухэр. ТиеджакIохэмкIэ гъэшIэгъонхэу, зыIэпащэхэу ахэр щытых.
Сэ сшъхьэкIэ анахьыбэу зэхасщэхэрэр шIэныгъэгъот-зыгъэпсэфыгъо джэгукIэхэмрэ пчэдыжь зэхахьэхэмрэ. А Iофыгъохэр резгъэкIокIхэ хъумэ, мыщ фэдэ пшъэрылъхэр зыфэсэгъэуцужьых:
ныдэлъфыбзэр шIу ягьэлъэгъугъэныр, ащкIэ яжабзэ зэрэхагъэхъощтым ренэу анаIэ тырагъэтыныр;
кIэлэеджакIохэм ягухэлъ-гупшысэхэм зягъэушъомбгъугъэным, ахэр нахьыбэрэ тхылъым еджэнхэм, ежь-ежьырэу яшIэныгъэ зэрэхагъэхъощтым нахь фэщагъэхэу хъуным фэгъэсэгъэнхэр;
бзэм ехьылIэгъэ шIэныгъэу урокым щагъотыгъэхэр нахь куоу зэхафыныр, нахь дэгъоу агурыIоныр;
тятэжъ пIашъэхэм къапкъырыкIи лIэшIэгъу пчъагъэхэр къызэпызычыгъэ шэн зэхэтыкIэ хэбзэ дахэу тиIэхэр зэрахьэу пIугъэнхэр;
адыгэ чIыгум шIулъэгъуныгъэ фягъэшIыгъэныр.
ИлъэсипшIым къехъугъэу «Лъапсэ зиIэм шъхьапи ыгъотыщт» тIуи теджагъэу еджэгъууж IофшIэнхэр бэдэдэу зэхэсэщэх. Нахьыбэрэм ахэр хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэм яхьылIэгъэ пчэдыжь зэхахьэх ыкIи тэр-тэрэу зэхэдгъэуцогъэ къэшIыгъохэмкIэ ушъэгъэ шIэныгъэгъот-зыгъэпсэфыгъо Iофыгъох. Адыгэкъалэ ихъарзынэщ ипащэу Дэхъужь Светэрэ сэррэ тиакъылрэ тигупшысэрэ зэхэлъэу зэхахьэхэм янахьыбэхэр зэдэтэшIых. Ахэм ащыщ нэкIубгъо заулэ кIэкIэу сакъышъуфытегущыIэмэ сшIоигъу.
1. Сиадыгабзэу, бзыу бзэрабзэу
Тилъэхъан адыгабзэм гущыIэхэу зимэхьанэ чIэтынэхэу хэтыр бэ хъугъэ. Ахэм яугъоижьынкIэ сабыйхэр IэпыIэгъу къытфэхъух.
Щысэ къэсхьымэ сшIоигъу, ащ фэдэ гущыIэхэр дгъэфедэхэзэ гущыIэухыгъэу зэхэдгъэуцуагъэмэ ащыщ:
БырамытIэм бгъус хъокIыгъэр ихьафыбгэ абэу мэз лъэгъо шъэфхэмкIэ бэгъуазэм екIугъ.
БырамытIэ – беглый раб,
Бгъус – одеяло из овчины,
Хьафыбгэ аб – выходной плащ,
Бэгъуазэ – порт.
Беглый раб, укрытый одеялом из овчины, которое для него как выходной плащ, тайными лесными тропами пробрался к порту.
Адыгабзэм хэкIи урысыбзэм хэхьагъэ гущыIэхэми талъэхъу, зэтэгъашIэх. ГущыIэм пае, аркъэн – аркан, джыгыт – джигит, хьэмбар – амбар, цуакъэ – чувяк, хьазырхэр – газыри.
ЗэкIэмэ зэлъашIэрэ гущыIэу «тамада» зыфиIорэри адыгэ гущыIэу «тхьэматэм» къытекIыгъ.
Джащ фэдэу урысыбзэм къыхэкIи адыгабзэр къэзгъэбаигъэ гущыIэхэми талъэплъэ:
пятак – битакъ,
картошка – къэртоп,
портфель, парт, пенал, машин ыкIи нэмыкIхэри.
Тыбзэ бэрэ щыдгъэфедэу урысыбзэ къэIуакIэ яIэу тызэсэгъэ гущыIэхэм адыгабзэкIэ ацIэхэр къэтэгъотыжьых: культура – гушъхьэлэжьыгъ, завхоз – хьэмэзэгъаф, рубин – мэрджан, чернила – мэрчэп, пещера – гъочIэгъ, офицер – забыт, кубок – тандж, остров – хыгъэхъун, налог – тазыр, аренда – бэджэнд, знамя – нып, печать – мыхъур.
2. ГущыIэжъхэр лъэпкъым игъунджэх.
Бзэм игъунджэу плъытэн плъэкIыщтых гущыIэжъхэр. Хэтрэ цIыф лъэпкъи ахэм акъылрэ купкIышхорэ ахелъхьэ, ыкIи къыкIэлъыкIорэ лIэужхэм къафыщенэжьых.
КIэлэеджакIохэм япIуныгъэ гъэсэныгъэкIэ гущыIэжъхэм мэхьанэшхо яI. Ахэр щэрыох, кIэкIых, синтаксическэ гъэпсыкIэу яIэр гурыIогъошIу. ГущыIэхэм мэхьанэ ин къарыкIэу, зэкIоу зэхэлъых. КIэлэеджакIохэм гущыIэжъхэр агу рехьых, псынкIэу агурэIох.
ГущыIэм пае, мыщ фэдэу гущыIэжъхэм Iоф адэтэшIэ. КъегъэжьапIэхэм сэ сыкъяджэ, еджакIохэм гущыIэжъхэм якIэуххэр къаIохэзэ къырагъэкъужьых.
Адыгэм анахь тхьамыкIэри / бысым.
Бгъэр бэрэ омэ / ытамэ мэкъутэ.
Шы ихьылъэ / бзылъфыгъэ лъэханэ.
Адыгэ хьакIэр / пытапIэ ис.
Жьым къехьы / псым ехьыжьы.
Дунаир техьэ-текI / куцэр теуцогъу-теуцогъу.
ГущыIэ дахэм / гъучIыр егъэткIу.
АпсышIэр / апс ныкъокIэ машхэ.
ШIункIми ущалъэгъу / губгъоми ущызэхахы.
Адыги, урыси дунэееплъыкIэу яIэхэр бэрэ зэтефэх: ер – яджагъу, шIур – ялъагъу. Сэ адыгабзэкIэ къэсIорэ гущыIэжъхэм ямэхьанэкIэ апэблагъэхэу урысыбзэм хэтхэм талъэхъу:
Iоф мыублэ блэ хэс. / Глаза боятся, а руки делают.
Жьыбгъэ щымыIэу къурэ сысырэп. / Нет дыма без огня.
Жьэу тэджрэм шыкIэхъу фалъфы. / Кто рано встает, тому Бог дает.
Хымэ дышъэ унэ нахьи тиунэжъ. / В гостях хорошо, а дома лучше.
Ужым тырамыубытагъэр тыгъоп. / Не пойман - не вор.
Шэфыр фабэзэ афызы, цIыфыр цIынэзэ агъасэ. / Куй железо пока горячо.
Зышъхьэ мыузрэм уишъхьэуз фэмыIуат. / Сытый голодного не поймет.
УлIымэ псыхъор икIыпIэ закI. / Храброму и море по колено. Чэм лъакъо шкIэ ыукIрэп. / Ворон ворону глаз не выколет.
3. «ПлIым зы къыхэх» – ары сызэреджагъэр мы IофшIэным. УпчIэу кIалэхэм афэзгъэуцурэм джэуапиплI иI. Тэрэзыр къыхахынэу ары ахэмэ япшъэрылъыр. Бысымгуащэм иджэныкъо машIо кIуасэрэп alo. Ащ фэгъэхьыгъ мы упчIэр:
Бысымгуащэм джэныкъом мэшIотэп тхьапша чэщым къыригъанэти яжьэм пищыхьажъыщтыгъэр?
Унагъом щыщэу имысым фэдиз
Унагъом нэбгырэу исым фэдиз
Сабыеу унагъом исым фэдиз
Хъулъфыгъэу унагъом исым фэдиз
Сыд ыIыгъын фаер купым пащэу иIэм?
Бжьыпэ
Бэлагъ
Къазгъыр
Чатэ
Сыд фэдэ цIыф зыфаIорэр «Аупхъугъ ыIозэ псым зыригъэтхьэлагъ»?
ПцIыус
Хьэрам
Къаигъэ
Ябгэ
Теуцожъ Цыгъо ыцIэ шъыпкъэр къашъуIо:
Алый
Махьмуд
ТIахьир
Налиб
Тара мы лъэкъуацIэмэ ащыщэу Iашэм ыцIэ зыхэушъэфагъэр?
Чэтау
УдыкIаку
ХьэдэгъалI
Тэтэр.
4. Къоджэхь-къоджэшххэр, IурыIупчъэхэр
Къоджэхь-къоджэшххэр, хырыхыхьэхэр лъэшэу кIалэхэм ашIогъэшIэгъоных. ЧIыопсэу тыкъэзыуцухьэрэмрэ гъашIэмрэ цIыф жъугъэхэм нахь куоу зэхашIыкIынымкIэ хырыхыхьэхэм мэхьанэшхо яI. Ахэм еджакIохэм ягулъытэ-гупшысэхэм хахъо афашIы.
КIэлэеджакIохэм анахь агу рихьырэ хырыхыхьэхэр:
Зыпкъ чIым чIэлъэу, зышъхьац дунаим телъ (ЧIыплъэ).
Губгъом щэхьэрзэуазэ, мэзым щыхэхьэгъуаи (Щэмэдж).
ЗыкIэ зылъэшъоу, зышъо зипый (Баджэ).
Гъэрэ шхъуантIэ, кIырэ шъхьапцIэ, осым хэтмэ, лъакъор зандэ, бжыхьэм дышъэр къырепхъыхы, сыд ащ ыцIэр, къашъуIо? (Чъыгы).
5. IурыIупчъэхэр
ПсынкIэу ыкIи IупкIэу умыгущыIэшъоу жабзэм зиушхун ылъэкIыщтэп. Ащ елъытыгъэу псынкIэ гущыIэм егъэсэгъэнхэм фэшI IурыIупчъэхэр IэубытыпэшIух. Ахэр урокми бэрэ щызэтэгъашIэх, пчэдыжь зэхахьэхэми тигуапэу, тшIогъэшIэгъонхэу къэтэIох.
IурыIупчъэхэр тIоу зэтепфынхэ плъэкIыщт:
кIэлэцIыкIумэ къафэтIоным тегъэпсыхьагъэхэр:
Сабый цIыкIум IурыIупчъэу «ХьакIыба кIыбыхъуа...» зыфиIорэр къызэрэфаIорэр...
ежь сабыйхэм езбырэу къаIоным тегъэпсыхьагъэхэр:
«Бзыу - бзыу гуаго,
гого нэшъур кIашъом тес,
Iапс къахьи, Iахь остын,
осымытмэ укIожьын,
умыщыни лIы ухъун,
пр-р-р-р ыIуи быбыжьыгъэ».
Мы IурыIупчъэхэр кIалэхэм ашIогъэшIэгъонэу къаIох, ащкIэ яжабзи хахъо:
Апс плъыжьыбзэм псы изыбзэу ит. Мыщ дэжьым IурыIупчъэр зэрэзэдгъашIэрэм дакIоу, гущыIэу апс зыфиIорэми имэхьанэ зэхэтэфы. Апс – пхъэм хэшIыкIыгъэ шыкъу.
Шы шIуцIэшIум лIы шIуцIэшIу тес.
ЛъытакIэхэри, джэгукIэмэ япэублэ гущыIэхэри ашIогъэшIэгъонэу кIалэмэ езбырэу зэрагъашIэ. ЫпшъэкIэ къызэрэсIуагъэу, а Iофыгъохэм жабзэр агъэбаи, адыгэ IорыIуатэр куоу къагурыIоным фэлажьэх. ЛъытэкIэ заулэ щысэу къэсхьын:
Къан-къан къангъэбылъ,
Къангъэбылъыр едгъэжьагъ.
ЦIыкIуи ини зыжъугъэбылъ,
Сылъыхъонэу сыкъежьагъ.
МышкIу-мышкIу,
МышкIу лъабжъ,
Лъэбжъэ укI,
IэкIы, кIыды, бгъэратIэ
Шъхьатыкъыц,
Ецэгъу
ЕгъукI,
ГъукIыхэх,
Щэр хэхыжь.
6. Сэмэркъэу-лакъырд къэбархэр ижъым къыщегъэжьагъэу адыгэмэ ахэлъых. Ахэр кIэлэеджакIомэ ятэгъашIэх. Анахьэу якIасэр Хъоджэ тхьагъэпцIым икъэбархэр ары. Шэн-хэбзэ тэрэзыр лакъырд ашIырэ зекIуакIэм пыщытхэр ары. Ахэмэ кIэлэеджакIомэ анаIэ тырятэгъадзэ.
«Бгъуми бгъу», «Хъуаджэм ыIорэр зэблихъужьрэп» зыфиIохэрэ къэшIыгъохэр еджапIэм къыщыдгъэлъэгъуагъэх.
7. ЧIэгъ-чIэлъыбзэм къешIэкIыгъэ хабзэхэр
Пасэм къыщыублагъэу чIэгъ-чIэлъ зэдэгущыIэныр шэн-хабзэу адыгэмэ яI. ЗытегущыIэрэм ышъхьэ къырамыхэу псэлъэгъу зэрэзэфэхъухэрэр Теуцожь Цыгъо ипоэмэу «Мафэкъо Урысбый» зыфиIорэм щыщ пычыгъом дэгъоу къыщэлъагъо – Урысбыйрэ Къутасэрэ чIыпIэу, уахътэу зыщызэIукIэщтхэр агъэнафэ зыхъукIэ ары. А къэшIыгъор кIэлэеджакIомэ къашIы зыхъукIэ, зекIокIэ хабзэхэу ащ къешIэкIыгъэмэ анаIэ тырятэгъадзэ.
Джыри зы щысэ къэсхьыщт – «Гулъытэ чан» зыфиIорэ къэшIыгъо кIэкI дгъэуцугъагъэ. ПсынэкIэчъым псы къыдихыгъэу пшъашъэр къыдэкIыжьзэ, адыгэ паIо щыгъэу хъулъфыгъэ ныбжьыкIэм IукIагъ. Пшъашъэм идэхагъэ дихьыхи, хъулъфыгъэм мырэущтэу ыIуагъ: «Псым хэлъ мыжъор мэтакъо, бгъэм дэлъ гур мапэ». Ау а гущыIэхэр пшъашъэм шъхьакIо щыхъугъэх, сыда зыпIокIэ, кIалэм зэреплъэу шъхьагъусэ зэриIэр къыгурыIуагъ. ЕджакIохэм мыр къэшIыгъо кIэкIэу къагъэлъагъо ыкIи нэужым упчIэ къыкIэлъэкIо: Сыдэущтэу пшъашъэм къышIагъа кIалэм шъхьэгъусэ иIэмэ? (ПаIор зэрэщыгъ шIыкIэмкIэ кIалэм унагъо зэриIэр къышIагъ – напцэм къытегъэхьагъэу паIор щыгъы зыхъукIэ – къыщагъ, натIэр къычIэщы зыхъукIэ – джыри а Iофыгъор ыпэкIэ къэт).
8. Адыгэ лъэкъуацIэхэр, цIэхэр, чIыпIацIэхэр
Апшъэрэ еджапIэм сызычIэсыгъэ уахътэм щегъэжьагъэу сэ адыгэ лъэкъуацIэхэм язэгъэшIэн сыдэлажьэ. Адыгэкъалэ адыгэу дэсхэм ацIэ-лъэкъуацIэхэм язэхэтыкIэрэ, ямэхьанэрэ, япчъагъэрэ зэсэгъашIэ, зэфэхьысыжь сэшIы. КъыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэми ахэр ясэгъашIэх. ЛъэкъуацIэхэр ахэушъэфагъэу ребусхэр зэхэсэгъэуцох ыкIи сиIофшIэн ахэр бэрэ щэсэгъэфедэх (Делэкъо, Чэтыжъ, Джамырзэ, Iэшъынэ, Бэгугъу, Емыж, Коблы, Хьатэгъу).
Тиадыгэ шъолъыр ичIыпIацIэхэм хъишъэу, тхыдэу апылъхэр тэугъоих, ахэм яхьылIэгъэ усэ цIыкIухэр тэтхых, амал зыщыщыIэм нэрылъэгъоу зэтэгъэлъэгъух. Тимэз байхэр, тикъушъхьэ сыдж фыжьхэр, типсынэкIэчъ къаргъохэр, псыкъефэх жъотхэр, огум щыхьарзэрэ бзыухэр – ахэр зэкIэ тидунай, тиджэнэт чIыгоу - тиадыгэ шъолъыр зэрэщыщыр, ахэр къэуухъумэн, уафэсакъын зэрэфаер, адыгэмэ ащкIэ хэбзэ-гъэнэфагъэхэр зэряIэр агурэтэгъаIо.
9. «Сабыир - нэхъой» - ары сызэреджагъэр цIыкIугъом епхыгъэ къэгъэлъэгъонхэм. Сабыир къызыхъугъэ уахътэм къыщегъэжьагъэу илъэс охъуфэкIэ фызэхащэрэ фэIо-фашIэхэр зэкIэ къыубытэу, художественнэ гъэпсыкIэ иIэу «ГъашIэм иапэрэ илъэс» ыцIэу тхылъ цIыкIу Дэхъужь Светэрэ сэррэ ттхыгъэ. Ар Гъэсэныгъэм игъэIорышIапIэ иметод кабинет къыхиутыгъ. А тхылъым гуадзэ фэхъугъ сабыим Iофыгъоу фызэхащэрэ пэпчъ къэзыIотэрэ шъхьэихыгъэ урокхэу еджапIэм щыредгъэкIокIыгъэхэр. ГущыIэм пае,
Чъыг гъэтIысыным фэгъэхьыгъэ урокым щыхэсэгъэунэфыкIы ащ хэбзэ гъэнэфагъэхэр зэрэпылъыгъэхэр. Сабый къызыхъукIэ, чъыгэу агъэтIысрэр пкIышъхьэ-мышъхьэ чъыгын фаеу адыгэмэ алъытэщтыгъэ. Ащ лэжьыгъэ къызэритрэм фэдэу сабыири ины хъоу унагъо ышIэмэ лъфыгъэхэр иIэнхэу аIощтыгъэ.
Апэрэ гъэпкIын. Сабыир апэу агъэпкIы зыхъукIэ, гъучI Iэпэ-цыпи, дышъэ такъыри, ежьэ Iэпэщали зэрэрахьылIэрэр сценкэм дэгъоу къыриIотыкIэу кIалэмэ къагъэлъагъо.
Цыгъо джанэ щылъэныр. Цыгъо джанэм фэгъэхьыгъэ къэшIыгъохэри дгъэхьазырыгъэх. Сабыим апэу щалъэрэ джанэр зыхашIыкIыри, ар зыгъэхьазырын, апэу щызылъэн фаери, шIуфаIоу игъусэхэри хэтэгъэунэфыкIых.
Кушъэхапхэр.
Тиамалрэ тиакъылрэ къыхьэу еджапIэм щыредгъэкIокIрэ Iофыгъохэм шIуагъэу къатрэм тылъэплъэ, зэхэтэфы, зэфэхьысыжь тэшIы, купкIыр къыхэтэхы.
КIэухым Iофыгъо заулэ хэзгъэунэфыкIы сшIоигъу:
Аужрэ илъэсхэм Бырсыр Батырбыи, Гъыщ Нухьэ, Мэрэтыкъо Къасимэ, Блэгъожъ Зулкъаринэ нэмыкIхэм ягущыIэлъэ зэфэшъхьафхэр къытIэкIэхьагъэх. Ахэр дэгъоу тиIофшIэн щытэгъэпсэуалъэх. Ау адыгэ-урыс, урыс-адыгэ зэхэф гущыIалъэ гущыIабэ зэхэубытагъэу дэтэу дгъотыгъагъэмэ лъэшэу тигопэщтыгъэ, сыда зыпIокIэ, кIэлэегъаджэ пэпчъ ар иIэнэтелъ тхылъэу хъун фае.
Шъхьафэу хэзгъэунэфыкIы сшIоигъу «Адыгэ хабз» зыфиIорэ учебник пэпчъ гущыIалъэу игъусэм ишIогъэшхо къызэрэтэкIырэр.
Непэ еджапIэхэм компьютернэ амалышIухэр яIэх, ау адыгабзэмкIэ, адыгэ литературэмкIэ, адыгэ хабзэмкIэ бгъэфедэнэу электроннэ зехьакIохэм атетэу программэхэр щыIэхэп. Ащ фэдэ дискхэр тиIагъэхэмэ тигуапэу тиIофшIэнкIэ дгъэфедэщтыгъэ.
Iофэу тызпылъым уахътэу тедгъэкIуадэрэмрэ кIуачIэу хатлъхьэрэмрэ шIоу къапыкIырэм гухахъо тегъэшIы, сыда зыпIокIэ, тинепэрэ сабыйхэу неущрэ мафэр зыгъэпсыщтхэм лъэпкъ зэхашIэр жъогъо гъуазэ афэхъунэу тэгугъэ.
Чэтыжъ Марин.
Ctrl
Enter
Заметили ошЫбкуВыделите текст и нажмите Ctrl+Enter
Обсудить (0)
Ссылки по теме:
Кадыров похвалил планомерное развитие Кабардино-Балкарии
Безымянные улицы Нальчика могут назвать именами героев ВОВ
Эпидситуация в КБР привела к возобновлению работы госпиталя особо опасных инфекций
В ДТП с пассажирской «ГАЗелью» в КБР пострадали 13 человек
Нужны ли памятники с грамматическими ошибками?
Читайте также:
Адыгэ Хабзэр къэралыгъо еджапIэм щызэрахьэрэ пIуныгъэм изыIахь.
ГъогурыкIоныр щынэгъончъэным фэIорышIагъ ГъогурыкIоныр щынэгъончъэным фэIорышIагъ
ЛIэкъо лъапсэр ЛIэкъо лъапсэр
Атлетикэ онтэгъум ихэхъоныгъэхэм атегущыIагъэх Атлетикэ онтэгъум ихэхъоныгъэхэм атегущыIагъэх
Тэу Нуриетт: ЧылагъомкIэ (обществэмкIэ), культурэмкIэ, хъишъэмкIэ бзэм имэхьан


Бизнес цIыкIум ыкIи гурытым ащылажьэу, чIыфэ ищыкIагъэу предпринимательхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэнымкIэ Адыгэ Республикэм и Фонд зыкъыфэзгъэзагъэхэм ятхылъхэм комиссиер ахаплъи, бэмэ адыригъэштагъ. ПстэумкIи кредитэу аратыгъэр сомэ миллион 27-рэ мэхъу.
Зэпахырэ узэу дунаир зэлъызыкIугъэм анахьэу иягъэ зэригъэкIыгъэ предпринимательхэм ащыщэу щымэ ящыкIэгъэ товархэр, оборудованиер ащэфынэу, бэджэнд уасэр, лэжьапкIэхэр атынхэу сомэ миллион зырыз чIыфэу аратыгъ. Шапхъэу ащ пылъхэм къызэращыдэлъытагъэмкIэ, апэрэ илъэсэу ар затыжьыщтым зы процент ныIэп техъощтыр.
Пхъэм псэуалъэхэр зыщыхашIыкIырэ цехым игъэкIэжьын пэIуигъэхьанэу, оборудованиеу, нэмыкIэу ищыкIагъэхэр рищэфынхэу сомэ миллиони 5 фагъэкIуагъ зы предпринимателым. Ащ илъэсым проценти 4,5-рэ техъощт.
Бзылъфыгъэм ыгъэпсыгъэ бизнесым IэпыIэгъу етыгъэным фэгъэхьыгъэ программэм къыдыхэлъытагъэуи нэбгыритIумэ миллион тфырытф кредит аратыгъ. Мыкощырэ мылъкум игъэIорышIэн епхыгъэ предприятием IофшIэпIэ чIыпIэу къытыхэрэм ахигъэхъоным пае фэгъэкIотэнхэр къыдэлъытагъэхэу сомэ миллиони 5 фагъэкIуагъ. Мы кредитым илъэсым проценти 5 техъощт.
Кредитэу сомэ миллиони 5 ыкIи промышленностым зегъэушъомбгъугъэнымкIэ Адыгэ Республикэм и Фонд шыхьат фэхъугъэу, сомэ миллионрэ мин 500-рэ ратыгъ мэкъумэщ-фермерскэ хъызмэтшIапIэм. АщкIэ щэ бэу къэзытырэ былымышъхьэу иIэхэм ахигъэхъощт.
Къыхэдгъэщымэ тшIоигъор предпринимательхэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэнымкIэ Адыгэ Республикэм и Фонд «Малое и среднее предпринимательство и поддержка предпринимательской инициативы» зыфиIорэ лъэпкъ проектым къыщыдэлъытагъэхэм атетэу Iоф зэришIэрэр ары.


ЛIыхэсэ Мухьдинэ къоджэ лэжьакIу, къоджэ усакIу. ИгъашIэ, иIофшIэн, ищыIэкIэ-псэукIэ къызщыхъугъэ ыкIи ублэпIэ еджапIэр къызщиухыгъэ, джы къызнэсыгъэми зыщыпсэурэ икъоджэ гупсэу Хьалъэкъуае епхыгъэх.
ПкIыхьалъыкъуае дэт гурыт еджапIэр къыухыгъ. Ащ ыуж, кIэлэегъэджэ сэнэхьатыр зызэрегъэгъотым, а еджапIэм илъэс 20 фэдизрэ Iоф щишIагъ, ипэщагъ. Зыщыщ Теуцожь районым инэмыкI чIыпIэхэм ащылажьэуи къыхэкIыгъ. Пстэумэ анахь IофшIэгъэ иныр, анахь мэхьанэ зиIэр адыгэ литературэмрэ искусствэмрэ ахилъхьагъэр ары. Поэтэу, драматургэу, композиторэу ащ игъашIэ къехьы. А лъэныкъохэмкIэ гъэхъагъэу иIэхэми осэшхо къафашIыгъ: «Отличник народного образования», «Лауреат Всесоюзной литературной премии Ленинского комсомола», «Лауреат Государственной премии Адыгеи в области литературы и искусства» зыфиIорэ щытхъуцIэхэр къыфагъэшъошагъэх. НэмыкI шIухьафтынэу къырапэсыгъэри макIэп. Ахэр къыгъэшъыпкъэжьхэу, ыгукIэ афэщагъэу, афэгумэкIэу непи литературэм, искусствэм, культурэм афэлажьэ.
Зыригъэжьагъэри лIэшIэгъуныкъом къехъужьыгъ. Джыри гурыт еджапIэм чIэсыгъ иапэрэ пьесэ цIыкIоу «Файзэт иорэдхэр» зыфиIорэр адыгэ радиомкIэ къызатым. Илъэс 40-р тешIэжьыгъ иапэрэ тхылъэу «Гугъэм илъагъу» зыфиIорэр къызыдэкIыгъэми. Ахэм усэхэр, орэдхэр, драматическэ произведениехэр, поэмэхэр зыдэтхэ тхылъ зэфэшъхьафыбэ къакIэлъыкIожьыгъ. Произведение зэхэугъоягъэхэр зыдэт тхылъышхо — тхылъ Iужъухэу «Усэхэмрэ орэдхэмрэ» (2003), «ЛIэшIэгъумэ ашъохэр» (2005), «Псэм ылъапсэхэр» (2019), урысыбзэкIэ «На сквозняке веков» (2010), «Избранные произведения» (2016) зыфиIохэрэри къыдэкIыгъэх. А пстэумэ зэфэхьысыжь инхэр пшIынхэм, лъапсэмрэ шъхьапэмрэ узэдяплъыным уфакъудыи.
Апэрэ усэу ытхыгъэхэмкIэ ЛIыхэсэ Мухьдинэ зэрыкIощт лъагъор къэшIэгъоягъ. Дунаим, уахътэм, цIыфым язэфыщытыкIэ анахь гурыIогъуаехэм, къэубытыгъуаехэм нахь зыфащагъэу, «авангардизм» зыфиIорэм нахь зыфикъудыеу, гупшысэ куур тамыгъэ горэхэмкIэ нахь агъэунэфэу тхэхэри усакIохэм ахэтыгъэх. Ащ фэдэ художественнэ зэфэхьысыжьым илъэныкъо горэхэри ащ зыхимыщагъэхэу щытэп. Ау ащ ипоэтическэ гупшысэ тыкъэзыуцухьэрэ дунаим, ащ ицIыф шэнхэм, зэфыщытыкIэхэм япхыгъагъ. ЛIэшIэгъухэр, илъэсхэр, мафэхэр, такъикъхэр шъо зэфэшъхьафхэмкIэ тигъэлъэгъунхэм пылъыгъ, тизэхашIи тигупшыси ащкIэ къеушъэ. Гухэлъ шъхьаIэу къыдэхъу шIоигъоу зыкIэхъопсырэр усэ заулэхэм занкIэу къащеIо. Ащ фэд, гущыIэм пае, «ХэкIырэм фэдиз хэмыхъожьмэ» зыфиIорэр:
СыщыIэзэ гур сымытышъумэ,
СигъашIэ хъунба пкIэнчъы.
ЛIыхэсэ Мухьдинэ иапэрэ тхылъ цIыкIоу «Гум илъагъу» зыфиIорэм къыщыкIэдзагъэу усэ зэфэшъхьафхэр — «Опсэу, сичыл», «Сикъоджэ цIыкIу», «Адыгэ къуадж», нэмыкIхэр къыхиутыгъэх. Илъэсхэм, уахътэм ялъытыгъэу гупшысэм зехъожьыми, иусэ-гупшысэмэ янахьыбэр къуаджэм епхыгъ — къуаджэр, лэжьакIор, губгъор, ахэм язэфыщытыкI, нэмыкIхэм. Зэхэфыгъуаеу губгъом шIоигъор, мэкъумэщышIэмрэ губгъомрэ зэсэжьынхэ, зэрэшIэнхэ, зэгурыIонхэ фаеу елъытэ усакIом. («Узэсэн фае»). Ащ изакъоп, къуаджэр зэхэпшIэным, ирэхьат къыбгурыIоным пае гу шъхьаф ищыкIагъ, сыда пIомэ мыщ
Иуци, ичъыги
НэмыкIэу мэщхы…
Бзыоу щытэджырэм
Лэжьыгъэр зэхехы, — щетхы усэ шъхьафэу «Гу шъхьаф ищыкIагъ» зыфиIорэм. Джары къуаджэм ибжыхьи, игъатхи, иогъуи, иошIуи, итыгъи, иощхи усакIом игупшысэ ренэу зыкIыхэлъхэр. Бжыхьэ ощхым зыгу риутыгъэ мэкъумэщышIэу мэфэ ошIум кIэхъопсырэм ыгу къигущыIыкIэу щиIощт «Уимэфэ ошIу» зыфиIорэ усэм:
Моу цIыфыгум
Зыкъыфэгъаз.
Уимэфэ ошIу
ЩыIэп нахь Iазэ.
НэмыкI усэу дунаим имыхъо-мышIэ оелэ мафэм фэгъэхьыгъэм «Ощх шIуцIэхэр» ыIуи еджагъ:
Къещхых ощх шIуцIэхэр
Лэжьыгъэ хэлъхьагъум.
Бзыу орэдым
Чъыгхэр кIэнэцIых…
Губгъори нэкIы,
Мэзыри лъапцI… — Джащ фэдэ гумэкIхэр «Огъу маф» зыфиIорэми хэлъ.
Ощхым иобраз лъэныкъуабэу, шъо зэфэшъхьафыбэу ЛIыхасэм иусэмэ ахэт, шIокIыпIэ имыIэуи ар шIуцIэ зэпытэп. Тыгъэр къепсы пэтзэ, ощх тIэкIуи къещхэу къыхэкIы. Ащ идэхагъи загъорэ къеубыты тхакIом. Ащ фэд «Тыгъэ ощх» зыфиIорэр:
Тыгъэ ощхыр
Нэфэу, тыжьынышъоу
Гъэбэжъу ощхэу
Губгъом къыщекIокIы.
Ау дунаир, чIыгур, мэкъумэщышIэр, лэжьыгъэр зэрэзэпхыгъэхэм къапкъырыкIырэ философскэ гупшысэр мы ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэхэм анахь чыжьаIоу макIо, лъапсэхэри нахь куоу хэхьэх. Щысэу къэбгъэлъэгъон плъэкIыщтыр макIэп. Анахьэу ар нэрылъэгъу къыпфэзышIыщтхэм ащыщ тхылъэу «Жъогъо Iапчъэр» къызэриублэрэ усэу «Силэжьыгъац» зыфиIорэр. Ипэублэ шъыпкъэм Ф. М. Достоевскэм игущыIэхэр тыгу къегъэкIыжьых: «Лэжьыгъацэр мыкIодмэ, мышъумэ, чIым къыхэкIыщтэп». Гурышэ лъагъоу усакIом хихырэм а гущыIэхэм татыращэ. Лэжьыгъацэм ежь ыпсэ етышъ, ежь фэдэу цишъа, шъэ заула тетэу гъэжъуашъхьэ, натрыфышъхьэ, коцышъхьэ ычIыпIэ къырегъэуцо. Лэжьыгъэцэ цIыкIури уеплъымэ, зи кIоцIымылъыхэ фэд. Ау сыд фэдиз кIуачIа ащ иIэр! Мин, миллион пчъагъэу, нахьыбэу зэхахъомэ, хьаджыгъэу, хьалыгъоу, пIастэу цIыфым игъомыл. Сыд фэдизрэ лэжьыгъэцэ заулэм цIыфыр гъэблэ хьадэгъу чIыпIэ рищыжьэу къыхэкIыгъ. Ежьыри чылапхъэу чIым хэлъ зыхъукIэ сыд фэдизрэ кIодыпIэ чIыпIэ ифэра! Зэ фабэр фимыкъоу, зэ ощхыр имакIэу, е тIури къебэкIымэ игъонэмыс чIыгум хашIыхьэу. КъыхэкIыгъахэми ащ нахь къин макIа ылъэгъурэр?
СэшIэ, къин укъэкIыныр!
Уздежьагъэм унэсышъуныр.
УкъэкIыгъахэми жьыбгъэм
ПсынкIагъоп уIэкIэкIыныр!
Тыгъэр къыоплъымэ щтагъоу
Хьылъэ тичIы утетыныр.
А цIыф дэдэу ежь ыпсэ хилъхьэзэ лэжьыгъэр къэзыгъэкIыгъэм ифэмыфыгъэкIэ, ишъхьахынагъэкIэ а чылапхъэм ылъапсэ чIыгум хэкIодэжьэуи, е игъом Iуамыхыжьымэ а чIыгу дэдэм хэтэкъожьмэ, къыкIэлъыкIорэ илъэсым къашIокIыжьэуи, техьэхэмэ раупкIыжьэуи къыхэкIы. ЦIыф насып тхьапш ащ ебгъэпшэн плъэкIыщтыр. А къин пстэур къызэпичызэ, сыд фэдиз кIуачIа, амала, тыгъа, фаба, шынэгъакIа, пытагъа, шъэбагъа а лэжьыгъацэм зыхищэрэр къыкIэлъыкIорэ илъэсым чылэпхъацэ хъужьынышъ, ежь ыпсэ хилъхьэзэ, фэдэ пчъагъэкIэ цIыфым къетэжьыным пае.
Джа пстэур гукIэ, шъхьэкIэ зэхыуигъашIэзэ усакIом исатырхэр кIещых. КъыгурэIо улэжьыгъэцэныр, учылэпхъэныр, чIыгум укъыхэкIыгъэми жьыбгъэм уIэкIэкIыныр, тыгъэм зыдэбгъэзэныр зэрэмыпсынкIэхэр. Чылапхъэр хилъхьэзэ гъэсэпэтхыдэр кIэлъеIо: «ШIомыкIэу чIыгур тшIошIыгъэми, / УчIэмыкI ыбгъэгу хьалэл». УсакIом игупшысэ зыдакIорэр къэшIэгъуаеп: шIум, дэхагъэм, гукIэгъум афэлэжьэрэ, ежь фэдэм инасып, ихъяр, идахэ, икъин дэзыIэтырэ, цIыфыгъэм, лIыгъэм, зэфагъэм апае зыпсэ зыгъэIылъыным фэхьазыр цIыфыр лъэпкъымкIэ лэжьыгъац, чылапхъ:
Сэ сидэхагъи а губгъом,
Сишъыпкъагъи къыдежьэ:
Шъухаслъхьэ къэси сыжъудалIэ,
ШъукъэкIмэ сыкъыжъудэхъужьы.
Лэжьыгъацэм игугъу ышIы зыхъукIэ усакIор джыри нахь чыжьэу маплъэ, нахь куоу чIэIабэ. Лъэпкъ культурэм идунэе фестиваль ылъэгъоу, «Тятэжъмэ яорэдхэр» зэхихы зыхъукIэ, ащ игупшыси гугъэ ин хэлъ: «Чылапхъэ тиI! Чылапхъэ щыIэмэ, / Къэхъун ари езыутыжьын». А гущыIэхэр къызыхэтхыгъэ усэу «Чылапхъэ хъужьыщт орэдхэр» зыфиIорэм икIэух сатыриплIымэ гупшысэ шъхьаIэр къагъэпытэжьы:
Лъэпкъым псэм щыщэу
Къыгъэгъунагъэхэр
Лъым хэлъэу къэнэжьых,
Чылапхъэ мэхъужьых.
А лъэпкъ гумэкIыр шъхьафэу, кIэгъэтхъыгъэу усэ макIэп зыпхырыщыгъэр. Ахэр зы чIыпIэ иубытэгъуаехэу, Iофыгъуабэмэ алъыIэсхэу, лъэхъэнэ чыжьи охътэ благъи къызэлъаубытэу гъэпсыгъэх. Адыгэгур къызэрэтеорэр щагъдыим ичъэ макъи щызэхэпхыщт, лъапсэхэр къызыщежьэхэрэм алъэIэсыжьых, адыгэ гущыIэм, адыгабзэм, адыгэ шхыным, адыгэ пщынэм, нэмыкIыбэхэм ядунай ухащэжьы. Адыгэ шхыным иIэшIугъэ къэпшIэным пае, адыгэ Iани, адыгэ шхакIи ищыкIагъэхэу, гъомлапхъэу лъэпкъым ылъ хэхьагъэм ащ ихабзи ыбзи къыгъэнэжьыгъэхэу усакIом елъытэ («Адыгэ шхыныр»).
Ащ къыгурэIо лъэпкъым итыгъуаси инепи гушIогъо закIэу зэрэзэхэмылъыр. «Адыгэгур» зыфиIорэ усэм гъэшIэ гъогоу лъэпкъым къыкIугъэм, зэгорэм ар лъэшэу зэрэщытыгъэм щырыплъэжьыгъ, гушхоныгъэ зыхэлъ зэфэхьысыжь ышIыгъ:
Зэ лъэшыгъэм
Лъапсэ егъотыжьы.
Ишэн-хабзэ
Чылапхъэ фэхъужьы.
Чылапхъэ
Фэхъужьы иорэд,
Игукъанэ,
Гъыбзэу ыусыгъэр.
Ау ащ пыдзагъэу непэ зыгъэгумэкIырэ упчIэ инхэр зэкIэ къегъэущых:
Ау а гъогум
Тытета, тытемыта?
Тытетмэ адэ
Тыда тызнэсыгъэр?
ЛIыхэсэ Мухьдинэ иусэхэр мэкъумэщышIэм чIыгур зэрилэжьырэм фэдэу елэжьых. Ахэм Iоф зэрадишIэрэм фэгъэхьыгъэ гурышэ зэфэхьысыжьхэу тхылъмэ ахэгощагъэр бэдэд. Ахэр зэпхьылIэжьхэмэ, поэмэ псауи икъун. Марыба чыжьащэ умыкIоуи иаужырэ тхылъ угъоигъэу «Псалъэм ылъапсэхэр» зыфиIорэм дэт усэ заулэхэм ацIэ къепIоми икъун: «Сигубгъу», «ЛэжьакIор», «IэшIагъэр», «ГумэкI-гупшысэхэр», нэмыкIыбэхэри.
УсакIом зэриIорэмкIэ, усэ хъугъахэм гъатхэм ымэ IэшIуи, гъэмафэм ифаби, кIымафэм ичъыIи, бжыхьэм идэхэгъуи зэкIэ зыхищагъ. Загъорэ тыгъэ нэбзыйхэри къыхэжъыукIых. Джаущтэу тIэкIу-тIэкIузэ дунэе псаур усэм къыхахьэу регъажьэ. ИI ащ фэди «Зэрэдунаеу усэм хэсэщэ» ыIоу.
Джащ фэдэзэ, поэмэ кIэкI псау пIоми хъунэу произведение шъхьаф «Усэр» еIошъ етхы. Ыпэрэ усэ бгъузэ кIэкIхэм ахэкIышъ, иуси иадыгабзи ащ пытэу щызэпхыгъэхэу егъэпсы:
Сиуси ныбжьыкIэп,
СигъашIи макIэп —
ЖэкIэфы хъужьыгъэ гупшысэр.
Псэм зыхигъащэу,
ЫкупкIи дэхащэу
КъыкIэкIэхьагъ адыгабзэр.
О, адыгабзэр,
Дунэе хабзэр
КъиоIотыкIы бзэрабзэу.
О, адыгабзэр,
Ным фэдэ къабзэу
ЛъыогъэкIуатэ тихабзэ.
Адыгабзэм фэгъэхьыгъэ усэхэу «Ихахъо сыдэгуIэ», «Къагъоты сыгу зыдэщыIэр» зыфиIохэрэр, фэшъхьафхэр
ащ къыкIэлъыкIуагъэх.
УсакIомкIэ гущыIэр зэпыгъэщэгъуаеп, макъэр зыпкъ ригъэуцон, чэщ реным егупшысэмэ, гуми сурэт горэ ышIын. Ау «Сиусэ» зыфиIорэм къызэрэщиIоу, макIэ къызэрэхэкIырэр пчэдыжьым къэущыжьмэ иусэ «псэ тIэкIу къысэтба, псэ!» ыIоу къемыдэожьэу. Арышъ, лэжьакIор пкIахэмэ шIуанэр чIимыдзыжьэу зыгорэм зэрэриусэижьырэм фэд ежьыри:
Усэр сыусымэ,
Тхьапэр згъэтIылъыжьырэп.
Бгъэм кIэсэубытэшъ,
ГукIэ седэIужьы.
А пстэуми язакъоп. Гупшысэу, хъугъэ-шIагъэу иусэхэм ахищэрэр бэ. Иапэрэ тхылъ цIыкIоу зыцIэ къетIуагъэми уащыIукIэщт общественнэ, гражданскэ, патриотическэ макъэхэр къызхэIукIыхэрэм. Ахэр усакIом ихэгъэгу, ихэку, икъуаджэ афэгъэхьыгъэх, адыгагъэм, цIыфыгъэм, ным идахэ уахэзыщэхэрэри ахэтых. Мары, гущыIэм пае, ным иIэшIугъэ зылъыIэскIэ «Сыкъыпфэсакъы» зыфиIорэм къыщиIорэр:
КъысэцIацI, тян,
КъысэцIацI!
УицIэцIэ макъэ
Щагум дэмытмэ,
Сыд сищыIэжь.
Философие гупшысэ къинхэу, куухэу непэрэ щыIэкIэ зэпыщытым хэлъхэм якъызэIухын Мухьдинэ псынкIэ къыфэхъурэп. Сыда пIомэ а дунаир тIоу, щэу, нахьыбэу гощыгъэ, ахэр зэпыщытхэуи къыхэкIы. Ар усакIом итхыгъэхэм бэрэ ащызэхэошIэ. ЦIыфымрэ чIыгумрэ зэдиштэхэу къызщыхэкIырэм усакIом бэрэ кIегъэтхъы ахэм зэрямызакъор, тыгъэри, мазэри, жъуагъохэри ахэм къызэряшIэкIыгъэхэр, а пстэур хэмытэу цIыфыри, чIыгури щыIэнхэ зэрамылъэкIыщтыр, гъуни нэзи зимыIэ дунаимрэ уахътэмрэ ахэр зэращызэпхыгъэхэр. Джары ахэм алъапсэхэр чIыгум зэрэхахьэхэрэр, аущтэу щымытыми зэрэкIодыщтхэр усэ зэфэшъхьафхэм зыщыщакIигъэтхъырэр. Ащ рипхызэ, гъэшIэгъонэу къызэIуехы цIыфым, лъэпкъым алъапсэхэр чIыгум зэрепхыгъэхэм дакIоу гъэшIэ гъогоу къыкIугъэм, илъэс минхэм зэригъэуIугъэ зэфэхьысыжь кIэн инхэм, шэн-хэбзэ хэхыгъэхэр зэрахэлъхэр, ахэр щыбгъэзыенхэ зэрэумылъэкIыщтыр. Ар къызэрэбгъэшъыпкъэжьын плъэкIыщт усабэхэр иаужырэ тхылъ угъоигъэ инитIоу «ЛIэшIэгъумэ ашъохэр» (2005), «Псэм ылъапсэхэр» (2019) зыфиIохэрэм адэбгъотэщтых. Ащ фэд «ЛIэшIэгъумэ яжьызэпео» усэри. Ащ мырэущтэу къыщеIо:
ЛIэшIэгъумэ яжьызэпео
Псэ цIыкIур егъэчэрэзы.
Мафэ къэс зэпымыоу къысэджэ:
— СыолъэIу, сымышI сымаджэ.
Ары шъхьае, джащ фэд дунаир, зэфэмышIу-зэшIоIугъэу тетыр бэ. Емрэ шIумрэ узахищэкIэ, ахэр зэрэзэбэнхэрэр нэрылъэгъу къыпфешIы. АхэмкIэ ушъагъэ «ЛIэшIэгъумэ ашъохэр» зыфиIорэ тхылъыри. Ау угу къэзыгъэшIун
гущыIэхэри хэтых:
Тинасыпышъ,
ЦIыфым тыгъэр ыгощырэп.
Хьадэгъур ыгощырэп,
Тинасыпышъ.
Усэ заулэкIэ улъыкIуатэмэ, «Силажьэр» зыфиIорэм мыщ фэдэ гупшысэ-
хэм уащыIукIэщт: «Нахьыбэ згъотмэ, Симылъкуи хахъомэ, ГумэкIми хахъо. ЦIыфыгур нахь лъэшэу кIэсэшIэ, ЦIыфыгум хэмыхъоу ГъашIэм хэхъона? Силажьэр чIыгум къыздешIэ». Ащ пыдзагъэу усакIом къызэIуехы баиныгъэмрэ цIыфыгумрэ зэрэзэпхыгъэхэр. Нахьыбэ бгъоты къэси цIыфыгум иIофшIэни нахь хэхъо, ащ къыхэкIэу ищыIэныгъи егъэкIэкIы. «ГъуаткIор» усэ кIэкI, ау а пстэур гъэшIэгъонэу тхакIом къыщызэIуехы. УпчIи къегъэуцу: тэлъэгъуа псы гъуаткIом фэдэу гур зэригъукIырэр?
УсакIор къэуцу имыIэу ащ фэдэ упчIэмэ алъэхъу. Ар «Тэгугъэ», «ЦIыфым пае унэ», «ЩыI лъагъо», «Дунаир зэхапшIэмэ», «Шъыпкъагъэм игъогухэр», «Гум къыщежьэрэ нэпсхэр» зыфиIорэ усэхэм, нэмыкIыбэхэми уяджэмэ, нэрылъэгъу къыпфэхъу. Ахэм къащытэджырэ упчIэхэм яджэуапхэр ахэбгъотэщтых нэмыкI усэхэми. Мыщ дэжьым зигугъу къыщыпшIын плъэкIыщтыр макIэп: «Рэгъуазэ», «Зыфаер ыгъотмэ», «Нахьыбэ егъашIэ», «Огум инэплъэгъу», «ЦIыфэу шIулъэгъу зымышIэрэр». Аужырэр къыдэплъытэжьмэ, гучъыIэхэри, густырхэри, шIум е ем фэшъхьаф зымылъэгъухэрэри ахэтых.
Густырымрэ гучъыIэмрэ уатегущыIэныр Iоф кIыхьэ-лыхь. ХэбгъэунэфыкIымэ хъущтыр гучъыIэр, Мухьдинэ зэриIоу, пцIым, жъалымагъэм нахь псынкIэу зэряпкIырэр ары. НэмыкI лъэныкъо гъэшIэгъони къыхегъэщы усакIом: «ШIулъэгъуныгъ» зыфаIорэр зымышIэрэ цIыфыгухэри щыIэх. Ар къызщыриIотыкIырэ усэми ебгъукIогъуай:
Джыри усэ мыхъугъэ гупшысэр,
Сыфэсакъзэ, аркъэнэу сэщыхьэ.
ЦIыфыгоу
шIулъэгъу зымышIышъурэр
Гъэтхэ огум жъуагъохэм ащэхьэ.
Къысэхъуапсэ, ау къыфэIошъурэп.
Гоо IофкIэ кIэнэкIалъи сишIын.
Ау шIулъэгъум цIыфым къыритырэр
ЗэхишIэшъурэп. Сыдэу зишIын?
Гупшысэ куу хэлъ нэмыкI усэу «Шъыпкъэм илъагъо» зыфиIорэм. ЫIэшъхьитIукIэ ылэжьырэм ифедэу Тхьэм къыритыжьырэм итхъагъо мэбагъо, зэрэцIыфыри зыдешIэжьы. Джары гушхоу къызкIиIорэр:
Къызготмэ сямыпэгэкIэу
ЧIыгу хьалэлыр сэлэжьы.
А гупшысэр лъигъэкIуатэзэ, гумрэ псэмрэ язэфыщытыкIэ, ахэр нэм ымылъэгъурэ Iудэнэ псыгъожъыекIэ зэрэзэпхыгъэхэм лъэIэсы. Гур, гукIэгъур, цIыфыгъэр, хьилагъэр, ахэм къяшIэкIыгъэ гупшысэ къэубытыгъуаехэр апхырыщыгъэхэу, цIыфымрэ дунаимрэ язэфыщытыкIэхэм лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ уаригъэгупшысэжьэу усэ зэрыблэхэр Мухьдинэ ытхыгъэх. УсакIо джыри къэхъугъэпщтын ныбжьыкIэ шIулъэгъум, гум рихьыгъэ пшъашъэм кIалэр зэрэфыщытым, «шIулъэгъуныгъ» зыфаIорэм зэрэпсаоу алъымыIэсыгъэ. ЛIыхэсэ М. ахэм ахэкIыжьыгъэп, шIулъэгъу дахэм фэгъэхьыгъэу ытхыгъэри макIэп. Ащыщхэр гущыIэкIэ уалъыIэсыным нахьи, гукIэ, псэкIэ зэхэпшIэнхэм нахь уфекъудыи.
Дунаим усакIо къытехъуагъэпщтын ным, нэнэжъым, шыпхъум, шIу ылъэгъугъэ пшъашъэм ядахэ ымыIуагъэу. ЛIыхэсэ Мухьдини ахэм ахэкIыжьыгъэп. Бзылъфыгъэм фэгъэхьыгъэу зы усэ нэмыIэми дэмытэу тхылъ гори къыдигъэкIыгъэп. Ащ фэдэ усэу ытхыгъэхэм янахьыбэр философие гупшысэмэ зэлъаIыгъ. Рэзэныгъэ ин ахэлъэу гъэпсыгъэх усэхэу «Сыкъыпфэсакъы», «Сыдэу дэгъу, тян», «ГукIэгъу» («ЛIэшIэгъумэ ашъохэр»), «Нышъор», «Ным игунахь», «Ным игукIэгъу», «Ныкъылъфыгъэр», «Бзылъфыгъэр» («Псэм ылъапсэхэр») зыфиIохэрэр. Мыхэр ным фэкIорэ гукIэгъу гущыIэ фабэхэмкIэ тхыгъэх. Лирическэ героир ренэу щагум дэтэу, унэм исэу ылъэгъунэу, ымакъэ зэхихы зэпытынэу фай.
Джыри нахь «дахэу, нахь шъабэу къэIух «Сабый къэхъуфэ», «Ныкъылъфыгъэр», «Сабыим пае» зыфиIохэрэр, нэмыкIхэри. «Сянэжъэу Дадыу» зыфиIорэр, поэмэ псау пIоми хъунэу, ежь янэжъ шъыпкъэм фэгъэхьыгъ. Ащ ишIушIагъэ, игъомлэпхъэ IэшIу зылъымыIэсыгъэ Хьалъэкъуае дэсыгъэп. Ащ ыIэ зынэсырэ сабыир насыпышIо хъущтэу алъытэщтыгъэ. Ау щыIакIэр ренэу ащ фэдэ зэкIагъэп. «Нымэ ягъогу» зыфиIорэ усэм ахэмэ щыIэкIэ хьылъэу къызэпачыгъэм утырещэ. Унэпс къэмыкIоу уеджэн плъэкIырэп нэмыкI усэу «Сшыпхъу нахьыкI» зыфиIорэм. Ар дунаим зэрехыжьыгъэм егупшысэ зыхъукIэ, икIэлэцIыкIоу ибэу къэнагъэр зилъэгъукIэ ежь усакIоми ыгу къызэхахьэ.
Ащ фэдэ бзылъфыгъэ ныбжьыкIэмэ яшIулъэгъу зи къимыкIэу щыIакIэр зэраIэкIэкIырэр къащыреIотыкIы «Зыми имые бзылъфыгъэр», «СыбдэгущыIэ» зыфиIорэ усэхэм. НэмыкI усэу «УкIытэу ритэкъухьагъэр» зыфиIорэм пшъэшъэ ныбжьыкIэу иукIыти, идэхагъи, иIэдэби зымыгъэфедэшъугъэхэм усакIор зэряплъырэр къыщеIо. Ащи блэкIышъ, зидэхагъэ зыщэзэ, аркъ, тутын ешъозэ зищыIакIэ къэзыхьырэ пшъашъэхэми алъэIэсы.
НэмыкI лъэныкъокIэ узэкIаубытэ бзылъфыгъэм фэгъэхьыгъэу ЛIыхэсэ М. ытхыгъэ усэхэм, орэдхэм ащыщхэм. Анахьэу непэрэ щыIакIэм пшъэшъэ ныбжьыкIэхэр зэрехъулIэхэрэм зылъыIэскIэ, гур зыгъэцIыкIурэ сурэтхэр уапашъхьэ къеуцох. Ащ фэд, гущыIэм пае, «Неущ» зыфиIорэ усэр.
Непэ тызхэт щыIэкIэ Iужъум къыздихьырэ мыхъо-мышIабэр ыгукIи ыпсэкIи къин къызэрэщыхъухэрэр зэхыуигъашIэу Мухьдинэ иусэхэм ахэтыр макIэп. Шъыпкъэ, ащыщхэр публицистикэм, гущыIэ лъэшхэм дахьыхых, ау уигупшысэрэ уизэхашIэрэ зезыщэрэ лъэныкъуабэхэм уащырехьылIэ. Ежь усакIори ахэм къапкъырыкIызэ, гупшысэрэ сатырэхэм, философие ин зыхэлъ лирикэм нахь зыфекъудыи. Ахэм къапкъырыкIыгъэх «ЛIэшIэгъумэ яжьызэпео» зыфиIорэм хэт гущыIэхэр:
ЛIэшIэгъумэ яжьызэпео
Гур егъэпшъы, сымаджэ ешIы.
. . .
ЛIэшIэгъумэ яжьызэпео
Псэ цIыкIур егъэчэрэзы.
Ащ епхыгъэ гурышэ нахь теубыта-
гъэу «ЧIыгум сыфэгумэкIы» зыфиIорэ-
ми къыщеIо:
ЧIыгур нахьыжъы мэхъу,
Тыгъэми ыкIуачIэ къыкIечы.
. . .
ЧIыгур нахьыжъы зышIырэр
ЦIыф цIыкIум иутын.
Мы гущыIэхэми нэрылъэгъу къыпфашIы цIыфым изекIуакIэ, ыгу, игукIэгъу Мухьдинэ бэрэ зэралъыIэсырэр. Ахэм афэгъэхьыгъэ усэхэр къыхэуушъхьафыкIыхэмэ, усакIом ежь иIэрылъхьэ, ежь ие шъыпкъэ гупшысэхэмкIэ, къэIуакIэхэмкIэ, сурэт къэгъэлъэгъуакIэхэмкIэ зэфэхьысыжь шъхьаф пшIын плъэкIыщт. Анахьэу бэрэ къызфигъэзэжьырэр гур ары. Ицыхьэ телъэу кIегъэтхъы: «ХъяркIэ цIыфыр гумэкIмэ, // ГумэкIым цIыфыгум хегъахъо», е нэмыкIэуи къеIо: «ШIошъхъуныгъэм // ЦIыфыгур еIэты».
Джарыба цIыфыгум уфэсакъын фаеу зыкIилъытэрэр, ау тэ ащ етшIэнэу зи къэдгъанэрэп:
Тэухы, тэукIы, тэуIэ…
Ауми гукIэгъур къенэжьы.
ЕтIани лъэу кIэтым ышъо
Зэрэплъыжьыгъэу къэнэжьы.
ЛIыхэсэ Мухьдинэ «КIэлэцIыкIумэ апае тхыгъэхэр» ыIуи «Псэм ылъапсэхэр» зыфиIорэ тхылъ угъоигъэшхоу 2019-рэ илъэсым къыдигъэкIыгъэм усэ заулэ къыщыхиутыгъ. Бэ хъурэп, ау уяджэнэу узыфежьэкIэ узэкIаубытэ. ЛъэныкъуитIури зэфэдэу кIэлэцIыкIумэ афэгъэхьыгъэри, ахэм апае ытхыгъэхэри ащкIэ зэфэдэх. Нахь узыIэпызыщэрэр кIэлэцIыкIу гупшысэ, зекIокIэ-шIыкIэ лъэныкъохэр къизыIотыкIыхэу «Сянэ кIэлэегъадж», «Сырынэ», «Бзыухэр», «Анахь дэгъур къахэсэхы» зыфиIохэрэр, нэмыкIхэри арых. Герой шъхьаIэмэ ащы-
щэу Мосэ фэгъэхьыгъэхэри мыщ хахьэх. УзIэпызыщэрэмэ ащыщых усэкIэ тхыгъэ пшысэхэу «Къамзэгур», «ЛIыжъымрэ чъыгымрэ», «Щыгъу унэм икъэбар», «Цокъэ плъыжьхэр» зыфиIохэрэр. «Б… икъэбар» ыIоу ауж дэдэ итыр поэмэ псау пIоми хъущт.
Джахэм афэдэх ЛIыхэсэ Мухьдинэ иусэхэр. Непэ тэ тызтегущыIагъэр усэ закъохэр арых ныIэп. Джыри тапэ илъых усакIом ипоэмэхэр, иорэдхэр, идраматургическэ тхыгъэхэр. Ахэми охътабэ темышIэу талъыIэсыщт.
Мамый Руслъан.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор.


Адыгеим ичIыгулэжьхэм бжыхьэсэ лэжьыгъэу апхъыгъагъэм щыщэу аIожьынэу къафэнагъэр мэкIэдэд. ПстэумкIи ар гектар 106825-рэ хъущтыгъ. АР-м мэкъу-мэщымкIэ и Министерствэ бэдзэогъум и 14-м тызэрэщигъэгъозагъэмкIэ, ащ ипроцент 75-р Iуахыжьыгъах.
Рапсым иIожьын зыщаухыгъэхэр муниципальнэ образованиехэм ахэтых. ЗэкIэмкIи гектар 10178-рэ зэрэхъущтыгъэр. Шэуджэн ыкIи Мыекъопэ районхэм, Мыекъуапэ, Адыгэкъалэ ячIыгулэжьхэм мы культурэр Iуахыжьыгъах, Джэджэ, Кощхьэблэ ыкIи Теуцожь районхэм макIэу къафэнагъ. ГурытымкIэ лъытагъэу центнер 23,5-рэ ащ къырахы. Джэджэ районым мыщкIэ пэрытныгъэр ыIыгъ. Зы рапс гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 32,6-рэ къеты.
Лэжьыгъэ анахь шъхьаIэр, коцыр, ары къэнагъэр. Ащ гектар 92154-рэ рагъэубытыгъагъ. БлэкIыгъэ илъэсым аIожьынэу халъхьэгъагъэм нахьи ар мин фэдизкIэ нахьыб. Мы уахътэм Iуахыжьыгъэр гектар 65896-рэ мэхъу. ГурытымкIэ лъытагъэу зы гектарым центнер 51,8-рэ къырахы. ПстэумкIи тонн 341189-рэ къаугъоижьыгъ.
Шэуджэн районым ичIыгулэжьхэр къырахыжьырэмкIэ апэ ишъыгъэх. Коц гектар 14150-у апхъыгъагъэм щыщэу 9850-р аIожьыгъах. Зым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 56,7-рэ къырахы, тонн 55897-рэ аугъоижьыгъ.
Джэджэ районыр мэкIэдэдэу ыуж къенэ. Ащ ичIыгулэжьхэм пстэумкIи коц гектар 23721-рэ халъхьэгъагъ, 16008-р аIожьыгъ. Зы гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 56,4-рэ къырахы. Ахэм коцэу аугъоижьыгъэр тонн 90346-рэ мэхъу.
Анахьыбэу хэзгъэкIыгъэр, ар процент 82-рэ, Кощхьэблэ районым ичIыгулэжьхэр ары. Коц гектар 14710-у апхъыгъагъэм щыщэу Iуахыжьынэу къафэнагъэр минитIум тIэкIу ехъу ныIэп. КъырахыжьырэмкIэ апэ имытхэми, ари макIэу пIон плъэкIыщтэп. Зы коц гектарым, гурытымкIэ лъытагъэу, центнер 52,6-рэ къеты.
Лэжьыгъэр зытырахыжьырэр къэкIощт илъэсым Iуахыжьыщт бжыхьасэхэм афагъэхьазыры. Мыгъэ джыри рапс зыпхъын гухэлъ зиIэхэм ащ пае чIыгур ажъожьы.
ХЪУТ Нэфсэт.


Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат пщыныжь ягъэхьыгъэнымкIэ Федеральнэ къулыкъум Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ (УФСИН) ипащэ ипшъэрылъхэр пIэлъэ гъэнэфагъэкIэ зыгъэцэкIэрэ Виталий Перхорович тыгъуасэ республикэм и Правительствэ зычIэт унэм зэIукIэгъу щыдыриIагъ.
Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэу Владимир Свеженец, Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэ игуадзэу Наталья Широковар, ФСИН-м Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ икъутамэ ипащэу Блэгъожъ Арсен.
«ЦIыфхэм ярэхьатыныгъэ къэухъумэгъэнымкIэ Координационнэ зэIукIэм, зыныбжь имыкъугъэхэм яIофхэм язэхэфын фэгъэзэгъэ комиссием, хьапсхэм къадэкIыжьыгъэхэр щыIэныгъэм хэгъэгъозэжьыгъэнхэм, хэбзэукъоныгъэхэр амышIынхэм атегъэпсыхьэгъэ лъэныкъо заулэмэ къадыхэлъытагъэу тэ УФСИН-м икъулыкъухэм зэдэлэжьэныгъэ дэгъу адытиI. Ведомствэм тапэкIи республикэм ихэбзэ къулыкъухэм зэдэлэжьэныгъэу адыриIэм зызэрэригъэушъомбгъущтым тицыхьэ телъ», — хигъэунэфыкIыгъ КъумпIыл Мурат.
Виталий Перхорович зэIукIэгъум къызэрэщиIуагъэмкIэ, ФСИН-м Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ иучреждениехэм нэбгырэ мини 2,1-м ехъу ачIэс. ХьапсчIэсхэм япроцент 27,6-мэ Iоф ашIэ. Япроизводственнэ фондхэр жъы зэрэхъугъэм изэрар къэкIо цIыфхэр анахьэу къызыкIэупчIэрэ продукцием икъыдэгъэкIынкIэ. Ау ащ емылъытыгъэу мыгъэ дэн IофымкIэ, гъучIым, пхъэм продукцие лъэпкъ зэфэшъхьафхэр ахэшIыкIыгъэнхэмкIэ муниципальнэ зэзэгъыныгъэ заулэ адашIын алъэкIыгъ. Ипроизводственнэ чIыпIэ нэкIхэр фэгъэкIотэныгъэ хэлъэу бэджэндэу аритыным ведомствэр непэ фэхьазыр.
Къэралыгъо заказхэм ягъэцэкIэнкIэ ведомствэм ипроизводственнэ амалхэм язэгъэшIэн епхыгъэ предложениехэр Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинет зичэзыу зэхэсыгъоу иIэщтым ехъулIэу къагъэхьазырынэу Адыгеим и ЛIышъхьэ пшъэрылъ афишIыгъ. Общественнэ чIыпIэхэм ягъэкъэбзэнкIэ, медицинэ щыгъынхэм, цIыфхэм зызэраухъумэрэ пкъыгъохэм ядынкIэ УФСИН-м иподразделениехэм зэдэлэжьэныгъэ пытэ адыряIэным мэхьанэшхо зэриIэр КъумпIыл Мурат хигъэунэфыкIыгъ.
ФСИН-м Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ къыфэIорышIэрэ учреждениехэм IофышIэхэм якъэгъотынкIэ IэпыIэгъу зэрафэхъугъэн фаеми зэIукIэгъум щытегущыIагъэх. Къэбар жъугъэм иамалхэмкIэ Комитетыр, цIыфхэм IофшIэн къафэзыгъотырэ къулыкъухэр, муниципалитетхэм япащэхэр къыхагъэлажьэхэзэ, республикэм иеджапIэхэм ищыкIэгъэ Iофтхьабзэхэр ащызэрахьанхэу Адыгеим и ЛIышъхьэ пшъэрылъ афишIыгъ.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат Адыгэ Республикэм и Правительствэ зычIэт унэм ПАО-у «Сбербанкым» и Къыблэ-КъохьэпIэ банк итхьаматэу Евгений Титовым тыгъуасэ зэIукIэгъу щыдыриIагъ.
Ащ хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм и Премьер-министрэу Геннадий Митрофановыр, Адыгэ Республикэм ивице-премьерэу Сапый Вячеслав, республикэм иминистерствэхэу мы Iофым епхыгъэхэм ялIыкIохэр, Сбербанкым иподразделениехэм япащэхэр.
Iофтхьабзэр къызэIуихызэ, КъумпIыл Мурат хигъэунэфыкIыгъ республикэмрэ ПАО-у «Сбербанкымрэ» илъэсыбэ хъугъэу зэдэлэжьэныгъэ дэгъу зэрэзэдыряIэр. Ащ амал къеты проект зэфэшъхьафхэр пхыращынэу, экономикэм хэхъоныгъэ рагъэшIынэу, цIыфхэм яфэIо-фашIэхэр нахьышIоу агъэцэкIэнхэу.
«Республикэм ипащэхэм япшъэрылъхэм зэу ащыщ бизнесым пылъынхэмкIэ, экономикэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ ищыкIэгъэ амалхэр Адыгеим щызэрахьанхэу. Ащ ишIуагъэкIэ республикэм щыпсэухэрэм апашъхьэ социальнэ пшъэрылъэу щытиIэхэр икъоу дгъэцэкIэн тэлъэкIы. Экономикэм хэхъоныгъэ езыгъэшIхэ-
рэм зэу ащыщ бизнесым изегъэушъомбгъун пае фэгъэкIотэныгъэ зиIэ чIыфэхэр къазэрэратыхэрэр», — хигъэунэфыкIыгъ Адыгеим и ЛIышъхьэ.
ПАО-у «Сбербанкым» и Къыблэ-КъохьэпIэ банк итхьаматэу Евгений Титовым къызэриIуагъэмкIэ, джыдэдэм банкым республикэм ит предприятие, организацие мини 6-м ехъумэ чIыфэ къареты.
«Мы аужырэ илъэсхэм Сбербанкым Адыгеим чIыфэу къыритырэм хэхъуагъ, корпоративхэм чIыфэу аритырэр сомэ миллиарди 3,5-м нэсыгъ. Адыгеим фэIо-фашIэхэр нахьышIоу зэрэщагъэцакIэхэрэр зэIукIэгъум щыхагъэунэфыкIыгъ. ТиIофшIэнкIэ мэхьанэшхо зэттырэр МФЦ-м дытиIэ зэдэлэжьэныгъэр ары, а лъэныкъом нахь зызэредгъэушъомбгъущтым тыпылъ», — къыIуагъ Евгений Титовым.
ЦIыфхэмрэ бизнесымрэ къэралыгъо IэпыIэгъу зэраратырэ программэхэм ягъэцэкIэнкIэ зэрэзэдэлэжьэщтхэм, Адыгэ Республикэм щыпхыращырэ инвестиционнэ проектхэм банкыр зэрахэлажьэрэм, джырэ шапхъэхэм адиштэрэ шIыкIэхэм ягъэфедэн япхыгъэ Iофыгъохэм зэIукIэгъум щатегущыIагъэх.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


2020-рэ илъэсым шэкIогъум и 16-м къыщегъэжьагъэу тыгъэгъазэм и 20-м нэс АР-м лъэпкъ IэшIагъэхэмкIэ IэпэIасэхэм я Ассоциацие кIэщакIо зыфэхъугъэ шъолъыр зэнэкъокъоу «Лъэпкъ шIыкIэм диштэрэ илъэсыкIэ джэгуалъэхэр» зыфиIорэр зэхащэ.
Зэнэкъокъум хэлэжьэнхэу къырагъэблагъэх республикэм имуниципальнэ гъэсэныгъэ учреждениехэм ащеджэхэрэр, лъэпкъ IэшIагъэм пылъхэр. Ахэм ахэхьэх дышъэ хэдыкIыныр, хъэныр, пхъэм хэбзыкIыныр, гъучIым хэгъэжъыкIыныр ыкIи нэмыкIхэри.
ИлъэсыкIэ джэгуалъэхэу зэнэкъокъум къырахьылIэхэрэр лъэпкъ шIыкIэм тетэу ыкIи илъэсыкIэ нэшанэр къыраIотыкIэу, щынэгъончъэу, илъэсыкIэ чъыгым пыплъэшъунэу гъэпсыгъэнхэ фае. Джэгуалъэм иинагъэкIэ сантиметрэ 15-м ехъу хъущтэп.
Зэнэкъокъум хэлажьэхэрэм 2020-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 17-м нахь мыкIасэу джэгуалъэу ашIыгъэхэм ясурэттехыгъэхэр электроннэ адресэу:
email@example.com. зыфиIорэм рагъэхьынхэ фае. Зэнэкъокъум хэлажьэ пэпчъ зы джэгуалъэм къырагъэхъу хъущтэп.
ИлъэсыкIэ джэголъэ хьазырхэр 2020-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 18-м ыкIи и 19-м пчэдыжьым сыхьатыр 10-м къыщегъэжьагъэу пчыхьэм сыхьатыр 6-м нэс Мыекъуапэ иурамэу Краснооктябрьскэм иунэу N 9-м тет салонэу «Дышъэ идагъ» зыфиIорэм къырахьылIэнхэ фае.
Тыгъэгъазэм и 20-м къыщыублагъэу и 25-м нэс IэшIагъэу къырахьылIагъэхэм комиссиер ахэплъэщт, лъэпкъ нэшанэхэр къизыIотыкIыхэрэ анахь дахэу, гъэшIэгъонэу шIыгъэ IофшIэгъи 10 къыхихыщт.
ЗэкIэ зэнэкъокъум хэлажьэхэрэм дипломхэр аратыщтых. Шъолъыр зэнэкъокъоу «Лъэпкъ шIыкIэм диштэрэ илъэсыкIэ джэгуалъэхэр» зыфиIорэм текIоныгъэ къыщыдэзыхыгъэ ныбжьыкIэхэм Ассоциацием идипломхэр ыкIи ишIухьафтынхэр аратыщтых.


ЛIыхэсэ Мухьдинэ иорэдхэр, ипоэмэхэр, ипьесэхэр
ЛIыхэсэ Мухьдинэ ыныбжь илъэс 65-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ ситхыгъэу «Адыгэ макъэм» къыщыхэсыутыгъэм иорэдхэм, ипоэмэхэм, ипьесэхэм афэгъэхьыгъэу зи хэтэп. Сыда пIомэ, зэкIэ зы гупшысэ-псалъэкIэ, зы тIысыгъокIэ къэIогъуай, къэтхыгъуай. Мары иорэдышъохэм, игущыIэ макъэхэм уахахьэми ар нэрылъэгъу къыпфашIы. Джары ЛIыхасэм иорэдхэр, ипоэмэхэр, ипьесэхэр шъхьафэу къызкIыхэтхыгъэхэр.
Пстэуми апэу адыгэ орэдым гущыIэу хэлъи, иорэдышъуи, ижъыкIэ ар адыгэ лъэпкъ искусствэм къызэрэхэхьагъэми афэгъэхьыгъэу къыIуагъэхэм, ытхыгъэхэм шъхьафэу уакъытегущыIэныри ифэшъуаш. Апэу зыцIэ къепIонэу щытыр «Лъэпэмаф» зыфиIорэр ары. Якъоджэ губгъо ихьагъэу ар пстэуми апэу ышъхьэ къихьагъ, ышыпхъу нахьыкIэу зидунай зыхъожьыгъэри ыгу къэкIыжьыгъ. Ежь къызэриIожьыгъэу, ар псаоу ыпашъхьэ итэу къызшIуигъэшIызэ, гущыIэхэри зэхилъхьагъэх, орэдышъоми рилъхьагъэх:
Хымэ унагъом о ухэхьан –
Насып огъот.
Тыгъэр икIыни, мазэр къихьан –
Насып огъот.
Iахьыли гупси зэунэкIын –
Насып огъот.
Гу цIыкIур бэрэ къызэплъэкIын. –
Насып огъот.
Ащ къыкIэлъыкIуагъэх нэмыкI орэдхэри — «ШIулъэгъур къаджэ», «ДэхэкIай», «КъэошIэжьа бжыхьэ чэщхэр?», «Хъяр», нэмыкIхэри.
«Чылапхъэ хъужьыщт орэдхэр» зыфиIорэм шъхьафэу игугъу къэпшIыныр ифэшъуаш. Ар адыгэмэ ядунэе фестиваль фэгъэхьыгъэу ытхыгъагъ ыкIи «Тятэжъмэ яорэдхэр» сценэм къызытехьэхэм гум къитэджэгъэгъэ гупшысэх. Гугъэ инхэр къэзыгъэтэджыгъэ усэу ар щытыгъ, лъэпкъым къыкIугъэ гъогу къиным, щыIэкIэ хьылъэм уахищэжьэу гъэпсыгъэ. Арэу щытми, икIэух мыщ фэд:
Къушъхьэтхмэ мэкъамэу
Арычъагъэхэр
ЛIэшIэгъум къехьыжьы.
Уахътэр хэплъыхьажьи
Лъэпкъым псэм щыщэу
Къэгъэгъунагъэхэр
Чылапхъэ мэхъужьых.
Ащ фэдэу орэдым цIыфхэр чIыгум зэпэблагъэ ышIыхэу, шIумрэ дэхагъэмрэ афищэхэу ЛIыхэсэ Мухьдин иусэ-орэдхэм бэрэ къахэкIы. Ахэм загъорэ нэмыкI лъэхъани ухащэжьы, узэплъэкIыжьын, нэмыкI лIэшIэгъухэм уахэплъэжьын фаеуи уашIы. Ащыщхэр гъыбзэ хъугъэх. Ащ фэдэ усэхэу «ГъэшIэ псаур», «НэмыкI орэдхэр» зыфиIохэрэм лъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ уакъытегущыIэн плъэкIыщт.
Мыщ дэжьым къыхэбгъэщыми хъущт ямэхьанэкIи, ядэхагъэкIи мымакIэу узфащэу, орэдышъом иплъхьан плъэкIынэу ЛIыхасэм усабэ зэритхыгъэр. Ахэм афэдэ усэ заулэ дэмытэу, апэрэм къыщегъэжьагъэу зы тхылъи къыдигъэкIыгъэп. ЫужыкIэ къыдигъэкIыгъэ усэ угъоигъэ тхылъ инхэу зыцIэ къетIуагъэхэм «Орэдхэр» шъхьэу афишIыгъ. Ахэм ащыщ горэми «Усэхэмрэ орэдхэмрэ» ыIуи еджагъ.
Адыгэ орэдыр дунаим тезыхьэгъэ, цIыфмэ ахэзыщэгъэ адыгэ пщынэми, шыкIэпщынэми гущыIэ дэхабэ ащыфиIуагъ. «Адыгэ пщын», «СишыкIэпщын» зыфиIорэ усэ-орэдым. Ахэм арыгушхоу, «гупшысэ IэшIукIэ» апэгъокIэу «НэмыкI орэдхэр» зыфиIорэм уащыIукIэщт. Ау «бэмэ уаштэжьырэп, адыгэ пщын» еIошъ ащ фэдэ сатырэхэри хэтых. Адыгэ орэдым фэгъэхьыгъэ усэ дэхабэу ытхыгъэхэм апае ущымытхъун плъэкIынэп. Апэу зыцIэ къепIощтхэм ащыщ «Сиорэд» зыфиIорэр. Ар зыфэмыдэ щыIэп – чъыг тхьэпаби, лъэныкъо гупсэм иощхбыби, чIым хэлъ лэжьыгъацэу къыдэкIоещти. Джащ фэдэу къэплъытэн плъэкIыщтыр бэ – «ЛIэшIэгъумэ ашъохэр» къызэрэзэIуихырэ усэу «Орэдыр», «Чылапхъэ мыхъужьыщт орэдхэр», «Спсэ зыхэлъ орэдхэр» зыфиIорэм дэхьагъэу «ШыкIэпщын», «Сиорэд», «Орэдусыр», «Орэдыр къанэмэ», «Сиорэд лIэшIэгъумэ зэIэпахын» зыфиIохэрэр, нэмыкIыбэри.
«Орэдхэр» зыфиIорэм игугъу къэтшIыгъ. Ащ дэт усэхэм ащыщыбэр орэдышъом илъхэу ихэку имызакъоу зэрэдунаеу къабыбыхьэу зэрэщытми уебгъукIон плъэкIыщтэп. Дунаим щызэлъашIэрэ орэдус цIэрыIоу Тхьабысымэ Умар изакъоу ЛIыхэсэ Мухьдин иусэ 20 фэдиз орэдышъом рилъхьагъ. Ар хэку гъэзетэу «Адыгэ макъэми» (тыгъэгъазэм и 21-рэ, 2001-рэ илъэс) щыхагъэунэфыкIыгъ.
А орэдхэм ащыщых дунаим ичIыпIабэмэ ащызэлъашIэрэ орэдхэу, пстэуми якIасэхэу «Лъэпэмаф», «ШIулъэгъур къаджэ», «КъэошIэжьа бжыхьэ чэщхэр», «Гъэ мин огъашI», «Хъяр», «ДэхэкIай» зыфиIохэрэр, нэмыкIыбэхэри. Тыдэми, чIыпIэ горэм къызыщыIухэкIэ, хэта ахэр гукIэ, загъори макъэкIэ къыдэзымыIохэрэр? Ар къызхэкIырэри гурыIогъуаеп. ГущыIэу, гупшысэу ахэлъхэр загъорэ къызэрыкIо дэдэхэу къыпщэхъухэми, ахэр мафэ къэси тлъэгъурэ, тыкъэзыуцухьэрэ щыIакIэм, тигумэкI-гушIуагъохэм къахэхыгъэх. Сыд фэдиз гузэхэшIэ кIуачIа хэлъыр, гущыIэм пае, «ШIулъэгъур къаджэ» зыфиIорэр. Е «Лъэпэмаф» зыфиIорэ лирическэ орэд шъэбэ гохьми нэшхъэигъэ тIэкIуи, гушхоныгъи, шIуфэIо псалъи къыплъигъэIэсэу щыт. «ДэхэкIаир» адэ? Сэмэркъэуа, гукIая мыщ хэлъыр? Мафэ къэси тлъэгъурэ сурэтба ар зэпхыгъэр? Арэу щытми, къэшъо орэд гъэшIэгъонэуи лъакъор къыуегъэпхъуатэ.
Ащ нахь псынкIа орэдым псэ къыпыбгъэкIэныр! КъызэрэпщыхъущтымкIэ, усэ псалъэри мэкъамэри къызэдакIохэу ары. ЛIыхасэм иусэ зэфэшъхьафхэр орэдым ралъхьагъэх. Ау нэужым ежь иуси иорэди къызэдакIоу, зыгум къиIукIыхэу зэрэхъугъэри умыгъэшIэгъон плъэкIырэп. Гушхоныгъэр къызэбэкIэу ахэм ахэтыр макIэп. Ащ фэд, гущыIэм пае, «Тыгъэм инурэ», адыгэмэ афэгъэхьыгъэ гъэшIобзэ закIэу ар зэхэт. «Уидахэ сэIо», «Сиадыгабз», «Оры — сиорэд», «СигугъэпIэ жъуагъу» зыфиIохэрэри, нэмыкIхэри гум къеIукIых. Мыщ дэжьми занкIэу къэIогъэн фае: ЛIыхасэм иорэд мэкъамэхэм чIынэлъабэхэр къабыбыхьэх, адыгэ лъэпкъым зэлъишIагъэхэу, къэшъо орэд хъугъэу ахэтыри макIэп.
А орэдхэм яусын къиныбэ пелъагъоу иусэхэм къащеIоми, гухахъо зэрахигъуатэрэр ыушъэфырэп. «СигъэлIэщт мы орэдым,// Сыгу къыдихыгъэу еупIэ!» —ыIоуи зэхэпхыщт. Ау тыгъэу къохьажьырэм «арыба егъашIэм узкIэхъопсыгъэр?» къызыриIокIэ, кIэух гупшысэри нэмыкI.
Джаущтэу сыщегъаIэ,
Джаущтэу сегъалIэ,
Джаущтэу орэдым
Сыкъегъэхъужьы. («Алъэгъурэп нахь»)
Ащ ыуж «Орэдым гур еукъэбзы» ыIуи зэритхыгъэри бгъэшIагъорэп. НэмыкI гупшысэу орэдым пигъохырэри макIэп. «Зы орэд закъом гъэшIэ псау къыгъэгъунэу, лIэшIэгъу псауи къыубытэу къыхэкIэу» еIо усакIом. («ГъэшIэ псау»). Джахэм зэкIэм пшIошъ агъэхъу «ЛIэшIэгъумэ ашъохэр» зыфиIорэ тхылъ угъоигъэр къызэрэзэIуихырэ усэу «Орэд» зыфиIорэм хэлъ гущыIэхэр:
О шъыпкъэ Iори,
Сэ орэд сыусын…
Чъыг тхьапэмэ,
Цыфыгумэ анэсын.
ЗэхишIэн зэрэдунаеу.
А гупшысэ дэдэхэмкIэ – «Сиорэд лIэшIэгъумэ зэIэпахын» еIошъ зэфешIыжьы тхылъ усэугъоигъэу «Псэм ылъапсэхэр» зыфиIорэр (2019).
Орэдэу псэ кIыхьэ зиIэм
Зэфагъэм ымакъэ еIэты.
* * *
ГущыIэм къымыхьырэ зэфагъэр
Мэкъамэм, зэхашIэм къахьын.
Ащ фэдэ орэд сфэусышъумэ,
ЛIэшIэгъумэ зэIэпахын.
ЛIыхэсэ Мухьдинэ ипоэмэхэр
ЛIыхэсэ Мухьдин иусэхэм афэгъэхьыгъэ статьяу къыхэтыутыгъэм поэмэ зытIу горэмэ ягугъуи къыщытшIыгъагъ, анахьэу «Ны», «Шъхьагъус» зыфиIохэрэм. Апэрэр якъоджэ ныоу Мэзыужьэкъо Мамырхъан Нэхэе Даутэ ишъхьэгъусэгъэ Мария Сергеевнам къытегущыIэщтыгъэ.
Джы тызылъыIэсыщтхэр «Псэм ылъапсэхэр» зыфиIорэ тхылъ угъоигъэшхом (2019) къыщыхиутыгъэхэу «Тым игущыI», «ЛIыгъэ», «Адыиф илъагъохэр» зыфиIохэрэр ары. Мыхэри ежь ЛIыхэсэ Мухьдинэ итхэкIэ-гупшысакIэ къызыдихьыгъэ произведение гъэшIэгъоных.
«Тым игущыI» зыфиIорэ поэмэ кIэкIыр нахьыбэрэмкIэ философие гупшысэм зэлъиIыгъ, зы хъугъэ-шIагъэ гори хэтэп, герой хэхыгъэ горэми ущыIукIэщтэп. Гупшысэ-зэфэхьысыжь зэфэшъхьафхэм зэлъаIыгъхэу, сатыр плIырыплI хъухэу 50 фэдизэу зэхэтых. А сатыриплI усэхэр, анахьэу МэщбэшIэ Исхьакъ епхыгъэхэу, тилитературэ къызыхэхьагъэхэр тIэкIу шIагъэ. Джы мары ащ фэдэ усэ гъэпсыкIэм ЛIыхасэм зыфигъэзагъ.
А сатыриплIхэм гупшысэ гъэшIэгъонхэм уахащэ. Ахэр зэкIэ зэпщэлIэжьынхэ, зэфэпхьысыжьынхэ плъэкIынэп. Ау узэлъызыубытэу, уизэхашIэ къылъыIэсэу ахэтыр макIэп. Ащ фэдэх, гущыIэм пае, шъхьахынэр, шэнычъэр, шэнышIор, къаигъэр, къошIур, къо бзаджэр, баир, тхьамыкIэр, шъофыр, мэзыр, тыгъэр, уашъор, нэмыкIыбэри. Иусэ зэфэшъхьафхэм язэфэхьысыжь фэдэхэу сатыриплI горэхэр къыпщэхъух. Аущтэу гъэпсыгъэ мыри:
УиIофшIэн шIу лъэгъури,
ЦIыфым шIу уалъэгъун.
ЦIыфмэ анэшIу къыоплъымэ,
ЩыIэп нахь лъапIэу тын.
Мыхэр зэкIэ поэмэм шъхьэу фишIыгъэм елъытыгъэу тым игущыIэх. КIэух сатыриплIыми а нахьыжъ гупшысэм имэхьанэ къыщыхеушъхьафыкIыжьы:
Тижъмэ нахьыбэ агъашIэ къэс
СигъашIи хахъоу къысщэхъу.
Жъым ишIушIагъэ кIэм инамыс –
Сабыим насып къыдэхъу.
Ащ къыкIэлъыкIуагъ ятIонэрэ поэмэу «ЛIыгъэ» зыфиIорэр. Ар Советскэ Союзым илIыхъужъэу Нэхэе Даутэ фэгъэхьыгъ. ИзэхэлъыкIэкIэ ари ямышIыкIэу гъэпсыгъэ, гукъэкIыжь шъхьафхэу зэхэтэхых. Пэублэ гущыIэм ыуж Даутэ ишъхьэгъусэщтыгъэу Мария Шатохинам игукъэкIыжьхэр къыкIэлъэкIох. Ащ къыIотэжьын икъун ышIэщтыгъэ. Ар Даутэ готэу дэзэуагъ, заом Iутхэзэ шъхьэгъусэгъу зэфэхъугъэх. Заор заухыми и Сыбыр чыжьэ мыкIожьэу Даутэ кIыгъоу Очэпщые къуаджэм къыдэнагъ, игъашIэ инахьыбэри адыгэ унагъом щигъэкIуагъ. Зы кIалэрэ зы пшъашъэрэ къащыфэхъухи, ахэри ыпIугъэх. Джы непэ Юрэрэ Людмилэрэ Мыекъуапэ щэпсэух. Ежь Даутэ ЛIыхасэм къылъэгъужьынэу хъугъэп. Ау ишъхьэгъусэ Мариерэ ежь Мухьдинэрэ Пчыхьалъыкъое гурыт еджапIэм илъэс пчъагъэрэ Iоф щызэдашIэжьыгъ.
Мыщ дэжьым сырыгушхоу къыщысIо сшIоигъу Марие игукъэкIыжьхэм ащыщхэр сэ ситхылъэу Даутэ фэгъэхьыгъэу стхыгъэгъэ «СыщэIэфэ» зыфиIорэм зэрэхэтхэр, усакIоми къызэрахихыгъэхэр. Сыдэу щытми Марие игукъэкIыжьхэм узыIэпызыщэнэу ахэтыр бэ. Апэу зигугъу къэпшIыщтхэм ащыщ урыс пшъэшъэ дзэкIолIыр заор къызаухым Сыбыр мыкIожьэу, ишъхьэгъусэ кIыгъоу адыгэ къуаджэм, адыгэ унагъом къазэрэхэнэжьыгъэр, гуащи, пщыпхъуи ащыщ шъыпкъэу зызэришIыгъэр, нэужым адыгабзэри зэрэзэригъэшIагъэр. Адыгэ хабзэр, шэн- зэхэтыкIэхэр ипкъынэ-лынэ зэрэхэхьагъэхэр. Бэ Марие игукъэкIыжьхэм къахэпхын плъэкIыщтыр. Даутэ зыфэдэгъэ цIыфыр ахэм IупкIэу уапашъхьэ къырагъэуцожьы.
Сэ ситхылъэу «СыщэIэфэ» зыфиIорэм къыхихыгъэ зэфэхьысыжь кIэкIхэми яшIуагъэ къэмыкIуагъэу щытэп. Ахэр анахьэу зыфэгъэхьыгъэхэр лIыхъужъым илIыгъ, изекIуакI, иIофшIакI, чыли, гъунэгъу къуаджэхэми ащыпсэурэ цIыфхэм зэрафэгумэкIыщтыгъэр ары. Анахьэу зигугъу къышIыжьырэр Даутэ илIыгъэрэ игупытагъэрэ къызщылъэгъогъэ хъугъэ- шIагъэхэр ары. Ахэм ащыщ Очэпщыерэ Пчыхьалъыкъуаерэ зэзыпхыхэу Псэкъупсэ телъыгъэ лъэмыдж кIэшIагъэм къызэрикIыгъагъэр. Жьыбгъэр лъэшэу къепщэу, лъэмыджыр хъэринэм фэдэу зэридзэу зэрэщытзи, лъэкъо закъомкIэ ащ къытехьагъ. БэщитIоу диIыгъыри ерагъэу ыгъэIорышIагъ. ЦIыфэу ар зылъэгъугъэр зэкIэ лъэмыдж пэкIитIуми къащызэрэугъоигъэх. Ежь Даутэ, зи мыхъугъахэм фэдэу, зипэщэ гурыт еджапIэу псыхъо нэпкъым тетым IофышIэ кIон фаети, а пстэур къызэпичыгъ.
Ащ фэдэу сэ ситхылъми, нэмыкIхэм къаIотэжьыгъэхэми къахихыжьызэ усакIом гум къыгъэкIыжьыгъэр бэ. Ахэм ащыщых Даутэ Iоф дэзышIэщтыгъэ тикIэлэегъэджагъэу ШъхьапцIэжъыкъо Хьисэ. Ар ипащэ «Ныбджэгъу хьалэлкIэ» еджагъ. Ащи къыIотэжьын икъуни ылъэгъугъ ыкIи ышIэщтыгъэ. Ау усакIом ахэми къахихыгъэр зы. Ар еджапIэм ишыкузэкIэт аритызэ, мыкIы агъэстыщт пхъэр унагъохэм, анахьэу шъузабэхэм, къазэрафыригъащэщтыгъэр ары. Колхози, Совети зэрэзэхэтхэу къуаджэм шыкузэкIэт зытIущ нахьыбэ зэрэдэмытыгъэр къыдэплъытэмэ, ащ фэдэ зекIуакIэри лIыгъэ екъу.
Ахэм анахь гъэшIэгъон макIэп зы бзылъфыгъэ хэкIотагъэ игукъэкIыжьи. Илъэси 9 нахь ымыныбжьэу Даутэрэ ежьыррэ зы нысэщэ джэгу зэдыхэфагъэх, къызэдэшъонхэ фаеуи хъугъэ. Даутэ бэщитIур ыгъэтIылъи, пхъэ лъакъор зыкIигъэуци а пшъэшъэжъые цIыкIум къызэрэдэшъогъагъэр усакIом къытхыжь зыхъукIэ, ари умыгъэшIэгъон плъэкIырэп. Ащ ыцIэр «ЛIыхъужъым икъашъу».
Ащ ыуж Нэхэе Даутэ имузееу Пчыхьалъыкъое гурыт еджапIэм къыщызэIуахыгъэм тычIещэ. Ащи икIэрыкIэу Даутэ фэгъэхьыгъэ гупшысэ гъэшIэгъонхэм уахещэжьы.
«Адыиф илъагъохэр» зыфиIорэ аужырэ поэмэу мы тхылъым дэтым усакIор драматическэкIэ еджагъ. Шъыпкъэ, поэмэм нахьи драмэм ар нахь фэщагъ, театрэ сценэм пае тхыгъэ фэдэуи къыпщэхъу. Ау тэркIэ пстэуми анахь шъхьаIэр цIыфэу хэтхэр арышъ, ахэм нахь зафэдгъэзэн.
УблэпIэ шъыпкъэм тхакIом къызэрэщиIорэмкIэ, хъугъэ-шIагъэр я XIX-рэ лIэшIэгъум иуахътэ къыхеубытэ. Хэлажьэхэу зыцIэ къыриIохэрэмкIи къэшIэгъуаеп: пщэу Пщыкъан, ащ ышыпхъоу Зунэ, оркъ шъхьаIэу Бэчмыз, унэIутхэу Зухра, Дарихъан, фэкъолIхэу ЛIымаф, Хьасан, нэмыкIхэри. Гупчэм итыр адыгэ пшъэшъэ ныбжьыкIэ дахэу Адыиф. АхъщэкIэ ар зыщэфыни, пщэу Пщыкъан фэдэу шъхьэгъусэкIэ дэзыхы зышIоигъуи ахэтых. Ахэр зэкIэ зыхэлэжьэрэ зэнэкъокъум, зэбэн-зэпыщытым Адыиф хэкIодагъэу къыпщэхъу. Апэрэ едзыгъом икIэуххэм адэжь ышнахьыжъэу Къадырбэч хьаджэм IэкIэкIодагъэу зыIохэри къахэкIых.
Ары шъхьае, ятIонэрэ едзыгъом икIэухым Пщыкъанэрэ ащ иоркъ шъхьаIэу Бэчмызэрэ зэдэгущыIэхэзэ, оркъым къеIо Адыиф ежь ыукIыгъэу. Пщым шIу ылъэгъущтыгъэ Адыиф Iэлъынэ гъэшIэгъонэу ритыгъагъэри къырегъэлъэгъужьы. Мыщ дэжьым аущтэу зэдэгушыIэхэу щытхэзэ, къыздизыгъэри амышIэу Адыифэу щымыIэжьэу алъытэщтыгъэр къахэхьажьы. Бэчмызэ зэкIакIозэ шIункIым хэкIодэжьы. Пщыкъанрэ Адыифрэ гущыIэхэр зэфадзыхэзэ, Бэчмызэ итекIыжьыкIэ фэдэу мыдрэми фантастикэм ухещэжьы, ар кIэухэуи фэхъу.
Мы произведениеу зигугъу тшIырэм, нахьыпэкIэ къызэрэтIогъагъэу, тхакIор драматическэ поэмэкIэ еджагъ. А жанрэм икуупIэ ухэзыщэрэ нэшанэхэри ащ мымакIэу хэлъых. Зы зэдэгущыIэгъу горэм М. ЛIыхасэм «О ухэт, удраматурга, уусакIуа, укомпозитора?» аIуи упчIэ зыщыратым, иджэуап мыщ фэдагъ: «Усэхэр дэтхэу тхылъитф къыдэзгъэкIыгъэми, зыпкъ иуцогъэхэ усакIоу зыслъытэжьырэп… Драматургием нахь лъэшэу сызфекъудыи, сыдраматургэу зысэлъытэжьы», Шъыпкъэ, мы гущыIэхэр къызиIогъагъэхэр 2001-рэ илъэсыр ары. (А илъэсым тыгъэгъазэм и 21-м «Адыгэ макъэм» къыхиутыгъагъэх). Ащи узэгупшысэныбэ хэлъ. Ахэм ащыщ нэмыкI жанрэхэмкIи Мухьдин зэрэтхэщтыгъэр.
ЛIыхэсэ Мухьдинэ идраматургие
Драматургическэ тхыгъэхэу ащ икъэлэмыпэ къычIэкIыгъэхэм адыгэ театрэм лъэуж ин къыханагъ. ПIопэн хъуми иусэхэм, ипоэмэхэм ащыщхэм драмэм илъэныкъо горэхэм узэращыIукIэрэми диалог, монолог зыфэпIощтхэр зэрахэтми бэмэ уарагъэгупшысэ. Ащи изакъоп, гупшысэу ахэлъхэмкIэ зэтырихьэхэуи къыхэкIы.
Мары, гущыIэм пае, «ТэлIэми тэтхъэ» зыфиIорэ пьесэмрэ «Щэнаут псын» зыфиIорэмрэ зэдитхыгъэх. Мы пьесэу зыцIэ къетIуагъэр театрэм щагъэуцу зэхъум гупчэр щызыIыгъыгъэмэ ащыщ а щэнаут псынэр. НэмыкI пьесэу «Нэфын» зыфиIорэм игугъу пшIыщтмэ, ари усэхэмкIэ, орэдхэмкIэ ушъагъэ. Арэущтэу жанрэ зэфэшъхьафхэр ЛIыхэсэ Мухьдин итхыгъэхэм ащызэтырихьэхэу, Iофыгъоу къыIэтхэрэм а зы гупшысэ куум ухащэу зэрэщытыр, сценэм ихабзэхэр ащ дэгъоу зэришIэхэрэр ыгъэгъуащэрэп.
Театрэм, сценэм апае ытхыгъэ пстэуми ягугъу къэпшIын плъэкIыщтэп. Ау зыцIэ къетIогъэ «ТэлIэми тэтхъэ» зыфиIорэм зэ къыфэдгъэзэжьын. Пьесэм ыцIэ бэмэ уарегъэгупшысэ. УрысыбзэкIэ занкIэу зэдзэкIыжьыгъуай. Адыгабзэр зэрылъым шIокIыгъуай. Мыщ ущхызэ унэпсхэр къегъакIохэми, комедиекIэ уеджэн плъэкIыщт. Ащ фэдэ шъхьэчIабзи иI: уфаемэ щхы, уфаемэ гъы. Аущтэу озыгъаIорэри гъэнэфагъэ: псэу тызашъорэми, гъомылапхъэу тшхырэми щэнаут ахэлъ, псынэм къитхырэ псыри зэрахэтэу. Пшъхьэ къимыхьан плъэкIырэп —тыцIыфа, тышъуая. Спектаклэр къагъэлъагъо зыхъукIэ сценэм къытеIукIэуи зэхэпхыщт: щыIакIэу тиIэм нахьи шъое шъхьафитэу шъофым тисымэ нахьышIуба. Джа пстэур зэпэпщэчызэ пьесэм уеплъы зыхъукIэ, загъорэ пшъхьэ къехьэ — мы сценэм тетхэу пьесэр къэзышIыхэрэм ашъхьэхэр псауха, хьауми тIэкIу къащэкIа?
ПIопэн хъумэ, ЛIыхасэм сценэм пае къаритыгъэ тхыгъэри, режиссерэу Сулейман Юныс ыгъэуцугъэ спектаклэри тызэсагъэхэм афэдэп, егъэлыегъащэхэу, Iужъухэу, зэшIодзэгъащэхэу чIыпIэхэр хэтхэу къыпщэхъу. Ар етIани икIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэу гурыIогъоябэхэр тищыIакIэ къыхэзылъхьагъэхэм ялъэхъан. Ар зиягъэ къытэкIырэ гупшысэкIэ-екIолIэкIэ зэфэшъхьафыбэр къыт- фэзыхьыгъэ, тызэсэгъэ щыIакIэм илъэныкъо дэгъу зэфэшъхьафхэр тIэкIэзыхыгъэ илъэсыгъэх, лъэхъаныгъ.
Шъыпкъэныгъэм, щыIэкIэ тэрэзым тхэкIо-усакIор зэралъыхъурэр иусэхэм язакъоп къыплъызыгъэIэсырэр. Гугъэ IэшIумрэ нэфынэмрэ цIыфым ищыIакIэ къыхэзылъхьэрэ пьесэу гъэпсыгъэ «Нэфын» зыфиIоу Сулейман Юныс ыгъэуцугъэри. 2000-рэ илъэсым зэхащэгъэгъэ зэнэкъокъум ащ апэрэ чIыпIэр къыщихьыгъагъ. Зэхэзыщэгъагъэри культурэмрэ искусствэмрэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэнымкIэ фондэу Адыгэ Республикэм и Президент дэжь щыIагъэр ары.
Мы пьесэм игугъу нахь игъэкIотыгъэу къэтшIын. Герой шъхьаIэу хэтыр бзылъфыгъэ ныбжьыкIэу Нэфын. ИлъэсипшI хъугъэу зихэку къэзыгъэзэжьыгъэ цIыф, иреспубликэ фэлажьэзэ шIуагъэ къыфихьыным нэмыкI гухэлъ иIэп. IофшIэпIэшхо горэм пэщэныгъэ дызэрихьанэу загъэнафэми, шIуагъэ къызэрихьыщтым нэмыкI гупшысэ иIагъэп, лэжьэкIо дэгъухэу ежьхэм ашъхьэ нахьи хэкум, хэгъэгум яфедэ ыгъэгумэкIыхэрэр гъусэ ышIыгъэх. А пстэур къыфэзыгъэхьылъэщтыгъэр Чэчэным щызэорэ кIалэм икъэбар зэримышIэрэр, ар кIодыкIае хъугъэу макъэ къызэрэрагъэIугъэри ары. Джащ фэдэзэ цIыф нэшанэхэр психологическэ драмэ куухэм къащызэIуехых тхакIом.
* * *
ЛIыхэсэ Мухьдинэ непи уцуи, гъэпсэфи имыIэу иIофшIэн хэщагъ, цIыфхэм, уахътэм, зэкIэ къэзыуцухьэрэ дунаим икъоджэ Хьалъэкъое гупсэ, икъоджэгъухэм ядахэ зэриIощтым, ягумэкI зэрадиIэтыщтым пылъ. Итхыгъэмэ ащыщэу «Усэр сэлэжьы» зыфиIорэм мырэущтэу къыщеIо:
ЗэхашIэм ыкIуачIэ сиIыгъэу
Гунэс орэдыр сэусы.
Лэжьыгъэм фэдэу
Усэр сэлэжьы.
Ар мы драматургиеу зигугъу къэтшIыгъэм изакъоп, зэкIэ тхакIом иIэшIэгъэ пстэуми афэгъэхьыгъ.
Мамый Руслъан.
Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор.