HAPİ Cevdet Yıldız
Bu söyleşi, daha önce "Jineps" gazetesinde (sayı 23 Ekim 2007) yayınlanmış, şimdi eksik kalmış küçük bir ekleme ve Adigece'si ile birlikte yeniden düzenlenmiştir. Diğer iki söyleşi de Adigeceleri ile birlikte verilecektir.
HAPİ Cevdet Yıldız: Sizi tanıyabilir miyiz?
HAKURNE Kıymet Seçkin: 1920'de Manyas'ın Darıca köyünde doğdum, 87 yaşındayım. Gönen Dereköy'de büyüdüm. Adım Kıymet. Babamı anne karnındayken yitirdim, öldürüldü, Hakurne (Abzegh) idi, Wubıhça da konuşurmuş. Annem Dereköy'den bir K'emç'ı/Wubıh idi ama Wubıhça bilmezdi. Genç yaşta dul kalan annem, Darıca'dan Gönen Dereköy'e döndü ve Gönen Karalarçiftliği köyünden, Gogen ailesinden bir Wubıh içgüveyi aldı, biri kız iki kardeşim ondan doğdu. 1947'de Darıca köyü yakınında ve bir bölümü Adige olan Süleymanlı köyüne, Wubıh Zeşu ailesine gelin gittim, eşim 1988'de öldü, sadece Adigece biliyordu, şimdi Bandırma'da oturuyorum.
HAPİ Cevdet Yıldız: Manyas'ta Wubıhça konuşan ya da bilen köyler hangileriydi?
HAKURNE Kıymet Seçkin: Wubıhça Manyas'ta, Boğaz denilen, güneybatıya, dağa doğru gidildikçe daralarak yükselen bir vadideki beş köyde bilinirdi. Bu köylerin sadece ikisi sırf Adige, üçü de Adige-Manav/Türk karma köyü idi, ancak Çerkes ve Manav mahalleleri ayrıydı. Boğaz dışında olan Wubıh köyleri Wubıhça bilmez, sadece Adigece konuşurlardı. Adige nüfus çoğunluğu olan Wubıh köylerindeki Manavlar Wubıhça'yı bilmezlerdi ama Adigece'yi bilirlerdi.
Adigeler Manavların Boğaz dedikleri vadiye "Psışha", bu vadide akan ırmağa Manavlar "Çay", Adigeler ise "K'ey Psı" demektedirler. Psışha vadinin güneybatıda, yüksekte olan bölümünün, "Psık'e" de ırmağın kuzeydoğuya doğru yayıldığı bölüme, Manyas Ovası'na verilen addır.
Wubıhça, K'ey Psı boyunca, ova bitiminden yukarıya doğru sıralanan Hacıyakup (hepsi Wubıh), Darıca (şimdi 200 hane içinde 20 kadarı Wubıh), Işıklar (şimdi 5-10 hanesi Wubıh, gerisi Manav) ve Değirmenboğazı köyünün (eskiden hepsi Wubıh, şimdi de çoğu Wubıh) Adige yaşlıları tarafından biliniyor ama artık konuşulmuyordu. Vadideki son köy olan Hacıosman'da ise, çocukluğum ve genç kızlığım döneminde, Wubıhça yaşlılar arasında konuşuluyordu.
HAPİ Cevdet Yıldız: Bildikleri halde, bazı Wubıh yaşlıları niçin Wubıhça konuşmuyorlardı?
HAKURNE Kıymet Seçkin: Bilmiyorum, o zamanlar öyle şeyler aklımıza gelmiyordu, dil denildiğinde, sadece Türkçe konuşmaya zorlandığımızı anımsıyorum. Her yıl, yılda bir ay kadar Hacıosman'da babaannemlerde, ayrıca yine Darıca ve Değirmenboğazı köylerinde evli ve Wubıhça konuşan halalarımın yanında kalırdım ama Wubıhça öğrenmeyi akıl edememişim. Ayrıca Wubıhça asıl yaşadığım Gönen'de konuşulan bir dil değildi. Sık sık Hacıosman'da bulunduğumdan, kulak dolgunluğu biçiminde Wubıhça söylenenleri az çok anlamaya başlamıştım ama sonradan bu öğrendiklerimi de unuttum. Wubıhça'yı öğrenmediğim için şimdi pişmanlık duyuyorum. O günlerden bir anı olarak, benim için söyledikleri "Aphedık'u aneşü" (Cici Kız) gibi birkaç sözcük kaldı.
HAPİ Cevdet Yıldız: Wubıhça nasıl bir dildi?
HAKURNE Kıymet Seçkin: Wubıhça, Adigece'den farklı, anlaşılmayan ya da anlaşılması çok zor olan bir dil idi. Adigece ile aynıymış gibi olan sözcüklerin bile faklı anlamları oluyordu.
HAPİ Cevdet Yıldız: Peki, hiç Wubıhça şarkı söylendiğine tanık oldunuz mu?
HAKURNE Kıymet Seçkin: Evet, Hacıosman'da akrabam ve bir saraylı olan Fehime Dzıbe Wubıhça şarkılar söylerdi. Ayrıca imece yoluyla ot biçilirken, mısır çapalamaları sırasında ve eve gelin getirilirken, erkekler tarafından toplu halde şarkılar söylenirdi. Ancak bu şarkılar hangi dilde söylenirdi, anımsayamıyorum.
HAPİ Cevdet Yıldız: Psık'e dediğiniz Manyas Ovası'nda ve Gönen'de de Wubıh köyleri var, bu köyler hiç Wubıhça bilmezler miydi?
HAKURNE Kıymet Seçkin: Bildiklerini duymadım, konuştuklarına da tanık olmadım, yakından bildiğim Gönen'deki Wubıhlar, Wubıhça'yı hiç bilmiyorlardı, sadece Adigece konuşuyorlardı. Wubıhça çok az bir insan tarafından bilinen bir dildi, herkesin bildiği ve konuştuğu dil Adigece'ydi.
HAPİ Cevdet Yıldız: Konuklar nerede ve nasıl ağırlanırdı?Adige olmayanlar da köylere gelirler miydi?Dilenciler nasıl karşılanırdı?
HAKURNE Kıymet Seçkin: Akrabalar evde, diğerleri köyün "haç'eş"inde (konukevi) ağırlanırdı. Dereköy'deki tek haç'eş de bizim bahçemizdeydi. Konuk, atı elinde yürüyerek köye girer, haç'eş'e öyle gelirdi, atı olmayanlar da gelirlerdi. O zamanlar Wubıhlar arasında "Ts'etlek'uatle" (aylak, avare) dediğimiz kişiler çoktu. Bunları da 10-15 gün ağırladığımız, çamaşırlarını yıkadığımız olurdu.
Manavlar arasında atı olan yok gibiydi, sadece beylerinin atı olurdu, diğerleri semerli hayvanlara, eşeğe binerlerdi. Onlar da köy haç'eş'inde ağırlanırdı. Dilenciler köye alınmazdı. Darıca'da , jandarma vardı ve dilencileri köye sokmazdı.
HAPİ Cevdet Yıldız: Manavlarla ilişkileriniz nasıldı?
HAKURNE Kıymet Seçkin: Eskiden iyi imiş. Cumhuriyet'ten sonra, bazıları, "Cumhuriyet Manavla üstüne guruldu" diyerek üstünlük taslamaya, kimilerini Darıca'da "Çerkesçe konuşuyor" diyerek gizlice jandarmaya bildirip dövdürmeye başladılar. Macirler de babamı hapse attırdılar.
HAPİ Cevdet Yıldız: Nasıl oldu bu iş, anlatır mısınız?
HAKURNE Kıymet Seçkin: Merası (xhupvo) büyük diye Gönen Dereköy'e, galiba 1930 yılında olacak, 25 hane Osman Pazarlı Bulgar Maciri (göçmen) getirildi. Her bir haneye meradan 25 dönüm verimli siyah arazi verildi. Bizim çoğumuzun o kadar bir toprağımız bile yoktu. Erkeklerimizin pazar için köyden Gönen'e gittiği bir gün, köy merasını kadın erkek toplanıp sürmeye başladılar;meğer orasını sezdirmeden aralarında bölüşmüşler. Bunu gören bizden bir kadının haber vermesi üzerine, köyümüz kadınları, hep birlikte kazma ve küreklerle üstlerine yürüdüler ve onları meradan kovdular. Erkek olarak, aralarında iki kişi vardı, biri babamdı. "Kadınlardan sopa yedik" diyemediklerinden, şehirde birilerinden akıl alıp babam ve arkadaşı için "Cumhuriyete küfrettiler" deyip yalancı tanıklar gösterdiler. Babam ve arkadaşı, üçer ay hapis yattılar. O zamanlar ben çocuktum ama olayı anımsıyorum.
Kendilerine güvenmediğimizden Manav ve Macirleri içimize sokmazdık.
Şükür, artık böyle şeyler kalmadı.
HAPİ Cevdet Yıldız-Çocukluğunuz dönemi yaşlıları Kafkasya'dan gelmiş olmalılar, Kafkasya'yı anlatırlar mıydı?
HAKURNE Kıymet Seçkin-Çocukluk dönemimde Kafkasya'dan gelme yaşlı sayısı çoktu, Kafkasya sözü ağızlarından hiç düşmez, durmadan Kafkasya'dan söz ederlerdi.
УБЫХМЭ ЯХЬЫЛАГЪЭУ ГУШЭ1ЭГЪУИЩ
I
ХьДЖ Й-Тян, о хэтмэ уашыш?
ХьКС-1920 илъэсым Манияс епхыгъэ Дарыджа къуаджэм сыкъышыхъугъ, илъэс 87 (Гьы 89) сит. Гунэным и Пшэкъэкой (Дэрэкой) къуаджэм сышап1угъ. Сиц1э Къыймэт. Сайтэ сэ сыкъэмыхъоу, сяйнэ иныбэ силъэу яук1ыгъ, Хьакурнэ/абдзахэу шытыгъ, убыхыбзэрэ адыгабзэрэ иш1эштыгъэу къя1отэжы. Сяйнэ К1эмч1ы/убыхэу шытыгъ, шъхьак1рэ убыхыбзэ иш1эштыгъэп. Сяйнэ ныбжыч1э дэдэу шъузабэу къызэнэм Гунэн Пшэкъэкой/Дэрэкоим ятэ иунэ къек1ужыгъ. Гунэным и Гогьэнкой (Караларчифтлиги) къуаджэм шышэу, Гогьэн /убыхэу зыл1 къызлъэхишэжыгъ. Зыр пшъашъэу ч1элит1у а л1ымгьэ къыфэхъугъ. 1947 илъэсым Мнияс Дарыджа къуаджэм пэблагъэу Сулэйманлы къуаджэм Зэш1у/убых унагъом нысэу сыфэк1уагъ. Сишъхьэгъусэ 1988 илъэсым л1эжыгъ, убыхыбзэ иш1эштыгъэп, адгабзэ закъор иш1эштыгъ. Бандырмэм сыдэс.
XьДжЙ-Манияс лъэныкъомгьэ убыхыбзэ гуша1эхэу шытыгъэ къуаджэхэр тэхэр арыгъэ?
ХьКС-Убыхыбзэр Манясымгьэ, Псышъхьэ зет1орэ, къыблэкъохьап1о лъэныкъом, къушъхьэм дэк1уаерэ т1уач1эм дэс къоджитфым шяш1эштыгъ. Мы къоджитфым шышэу т1ур адыгэ къуадж, шыри адыгэ-лъэпэко зэхапхъэу шыт, ау тыркухэр шъхьафэу шысыгъэх. Псышъхьэм дэмыс убыхмэ убыхыбзэ яш1эштыгъэп, адыгабзэгьэ гуша1эштыгъэх.
Адыгэхэм Псышъхьэ зыра1орэ т1уач1эм лъэпэко/манаухэм "Богъаз" ра1о, Псышъхьэм шычэрэ псыхъом лъэпакомэ "Чай" (Коджачай), адыгъэмэ "К1эй псы" ра1о. Псышъхьэр къыблэкъохьап1о лъэныкъом, ипшъэ дэк1уаерэ лъэныкъом иц1, Псык1эри псыхъор здачэрэ темыркъок1ып1о шы1э шъофым, Манияс губгъэм иц1.
Убыхыбзэр К1эй псым дэсэу, губгъэр здэшыухырэм шегъэжагъэу ипшъэ дэк1уаеу шызэк1элъык1орэ къуаджэхэу Хьаджэякъуб (зэпсэури убых), Дарыджа ,1ышыклар (Işıklar; унэгъуитф, унэгъуипш1 фэдизыр убых, къыдафэрэр лъэпако), Дегирменбогъазы (ипэм уибых зэпытыгъ, хьигь ибэр убых) къуаджэхэм яжъыхэмэ яш1эштыгъ, ау гушэ1эжхэштыгъэхэп. Туач1эм дэс яужырэ къуаджэу Лэк1уашэм (Хьаджэ1османым) сиц1ык1угъом ныбж зи1эхэр, л1ыжъ нэжъ1ужъхэр убыхыбзэ гуша1эштыгъэх.
ХьДжЙ-Яш1эепэтэ зы куп нэжъ1ужъхэр шъыдэ убыхыбзэ рэгуша1эштыгъэхэп?
ХьКС-Сч1ъэрэп, а лъэхъанэм аш фэдэхэр тигу къэк1эштыгъэп, бзэ зя1орэм тыркубзэ тыгушэ1эн фэш1гэ тызэрагъэзэу тызэрэшытыгъэр сигу къэк1ыжы. Гъэ къэс зы мазэ фэдиз сайнэп1ашъэ идэж Лэк1уашэ/Хьаджэ1осман сышы1эштыгъ, аш нэмыч1эу убыхыбзэ гуша1эхэу, Дарыджэрэ Дегирменбогъазы къуаджэхэм шыдэк1уагъэхэу дэсыгъэхэ сайтэчыпхъумэ адэжи сыкъанэштыгъ, шъхьак1рэ убыхыбзэ зэзгъэш1энэу сегупшысэшъугъэп. Убыхыбзэр сыздэс Пшэкъэкойми (Дэрэкоими), Гунэни шяш1эу зыбзагъэп. Лэк1уашэм (Хьаджэ1осман) сык1оу, сыкъэтызэпытэу зэрэхъугъэм фэш1гьэ убыхыбзэ къа1орэхэр зэхэсш1ык1эу сыхъугъагъ, ау ет1уанэ ахэри счыгъупчэжыгъ. Убыхыбзэр зэрэзэсымгъэш1агъэм фэш1гьэ гьы сыч1эгъожы. А мафэхэм игукъэк1ыжэу къыся1оштыгъэ "Апхъэдык1у анэшъу" (Пшъэшъэ ц1ык1у дах) фэдэу гучэ1э заулэ ситхьак1умэ къинэжыгъ.
ХьДжЙ-Убыхыбзэр тоштэу зыбзагъ?
ХьКС-Убыхыбзэр адыгабзэм фэмыдэу, зэхэпш1ык1ын умылъэк1ынэу, къинэу зыбзагъ. Адыгабзэм фэдэкъабзэу шыт гуша1эхэм нэмыч1 мэхьанэхэр къатэштыгъ.
ХьДЖЙ-Убыхыбзэ орэд къя1оу зэхэпхыгъа?
ХьКС-Зэхэсхыгъ, Лэк1уашэ шышэу тфэшыт сэрайлы Дзыбэ Фэхьимэм убыхыбзэ орэдхэр къи1оштыгъ. Мэкъу еохэу, натыф ягьахьэу зыхъухэрэм хьаф зэхэтхэу е нысэ къяшэу зыхъурэм къулъфыгъэхэм орэдхэр къызэдя1оштыгъ. Ау мыхэр шъыдыбзэгьэ къя1оштыгъ тэрэзэу сфэш1эжрэп.
ХьДЖЙ-Псык1э зешъу1орэ Манияс Губгъэмрэ Гунэными убых къуаджэхэр шы1эх, ахэмэ зи убыхыбзэ яш1эштыгъэба?
ХьКС-Яш1эштыгъэу зэхэсхыгъэп, убыхыбзэ гуша1эхэуи сытэфагъэп, дэгъу дэдэу сч1ъэштыгъэ Гунэн иубыхмэ убыхыбзэ яш1эштыгъэп, адыгэбзэ закъор яш1эштыгъ. Убыхыбзэр зиш1эштыгъэхэр бо мэч1агъэх, хэти иш1эрэ бзэр адыгабзэр арэу шытыгъ.
ХьДжЙ-Хьач1эхэр тоштэу къежъугъэблагъэштыгъэх?Мыадыгэхэр къуаджэм къак1оштыгъэха?Лъэ1уак1охэр къуаджэм къыдахьэштыгъэха?
ХьКС-Благъэ, фэшыт фэдэхэр унэм, адрэхэр къуаджэм дэт хьач1эшым шырахьач1эштыгъ. Пшэкъэкоим ихьач1эш закъори тэти шау дэтыгъ. Хьач1эр шым къепсыхри шыр и1эгъэу, лъэсэу къуаджэм къыдахьэри хьач1эшым къек1уштыгъ, шы зимы1эхэри къак1оштыгъэх. Сипшъэшъэгъу лъэхъанэм ц1элъэк1уалъэ зет1орэ ц1ыф бо шы1агъ. Мыхэр мэфи 10-15 тхьач1эхэу, яшыгъынхэр яфэтгыч1ыхэу бо къыхэк1ыштыгъ.
Манаумэ (тырку лъэпкъ) шы зи1э яхэтыгъэп п1онэу шытыгъ, шы зи1агъэхэр манау пшыхэр арыгъэх, адрэхэр хьылъэуанэ зытэлъ былыммэ, шыдыхэмэ ятэсыштыгъэх. Ахэри хьач1эшым шытхьач1эштыгъэх. Лъэ1уак1охэр къуаджэм къыдырагъэхьаштыгъэхэп. Дарыджэм жэндэрмэ дэсыгъ, лъэ1уак1охэр къуаджэм къыдыригъэхьаштыгъэп.
ХьДжЙ-Манаухэмрэ тоштэу зэфэшытык1э шъуи1агъ?
ХьКС-Нахь ипэм дэгъугъэхэу къя1уатэ. Джымхьуриетым (1923/республикэм) къэнэуж, зы куп манаум "Джымхьуриетыр манаумэ яй, ахэм аташ1ахьыгъ" я1ори загъэинэу, Дарыджэмгьэ шъэфэу "Адыгабзэ мэгуша1эх" яра1ори жэндэрмэр адыгэмэ къырагъаоу яублагъ. Маджирхэми сайтэ хьапсым рырагъэдзагъ.
ХьДжЙ-Тоштэу хъугъ а 1офыр, къытфэп1отэна?
ХьКС-Ихъуп1ор бо я1уи ти къуаджэ 1930 илъэсэр арэу хъун фай, Былгъарие Осман Пазар шышэу унэгъо 25 маджир (былгъар мухьаджир) къыдагъэт1ысхьагъ. Унэгъо пэпч долым 25 (гектар 2, 5) шъуц1эу ч1ыгу 1эш1у иратыгъ. Аш фэдиз зимы1э адыгэ унагъо агьи тхэтыгъ. Тикъулъфыгъэхэр бэзэр фэш1гьэ шэхьарым, Гунэным к1уагъэхэу тихъуп1о маджирхэм яжъоу яублагъ, хъуп1ор шъэфэу зэфяугошыгъэу къыч1эк1ыгъ. Ти зыбзылъфыгъэ горэм мыр илъэгъуи макъэ къытигъэ1угъ, тибзылъфыгъэхэм къазгъыр хьанцэ фэдэхэр яшти яохи ахэр хъуп1ом рафыгъэх. Хъулъфыгъэу нэбгит1у яхэтыгъ, зыри сайтэ нэп1осыр арыгъ. "Шъузхэр къытэуагъэх" я1оныр зызэрамыпэсыгъэм къыхэк1эу, зыгорэм акъыл къарыти, сайтэрэ игъусэрэ фэш1гьэ "Джымхьуриетым ехъоныгъэх" я1уи пц1ыупс шахьитхэр къагъэлъэгъуагъэх. Сайтэрэ игъусэрэ мэзэ шырыш хьапсым ч1эсыгъэх. А лъэхъанэм сэ сыч1элагъ, ау хъугъэр сэш1эжы.
Цахь зэрэфэтымыш1ырэм фэш1гьэ манаухэмрэ маджирхэр къызхэтгъахьэштыгъэхэп.
Шыкур, гьы аш фэдэхэр къэнэжыгъэхэп.
ХьДжЙ-Уич1элэгъум Къафкъасием/Кавказым къик1ыжыгъэ ц1ыф бо шы1эгъэн фай, Къафкъасиер къя1уатэштыгъэба?
ХьКС-Л1ыжъ1ужъэу Къафкъасием къик1ыжыгъэу бо ц1ыф шы1агъ, Къафкъасиер яжэ дэзыштыгъэп.
ХЬАПЫЙ Джэудэт, Чъэпыогъу 2007
II
HAPİ Cevdet Yıldız: Sizi tanıyabilir miyiz?
K'EMÇ'I Süheyla: 73 yaşındayım. Hacıosman doğumluyum. Şimdi Bandırma'da oturuyorum, rahatsız ve halsizim. Ağustos sonları Hacıosman'a (Лэк1ушэ) gidip bir süre kalıyor, kışa doğru dönüyorum. Babam K'emç'ı (К1эмч1ы), Wubıhça konuşurdu. Annem Manyas Bölceağaç köyünden bir Wubıh, Şhaptlı (Шъхьаплъы) idi ama Wubıhça bilmezdi. Bu nedenle Wubıhça öğrenemedim.
HAPİ Cevdet Yıldız: Wubıhça nerelerde konuşuluyordu?
K'EMÇ'I Süheyla: Çocukluğumda Hacıosman'da yaşlılar arasında konuşuluyordu, ayrıca Hacıyakup'ta da yaşlılarca bilinirdi, ama konuşulmazdı. Öteki köylerde de bilenler vardı ama oralarda fazla bir Wubıh yoktu. Çocukluğumda Hacıosman 60 haneydi, şimdi çok azaldı. Hacıyakup da öyle. Köylerimize çeşitli millet yerleşti.
HAPİ Cevdet Yıldız: Köyünüzün Wubıhça adı var mıydı?Yağmur duasına çıkar mıydınız?Çıkıyor idiyseniz köyün neresinde çıkıyordunuz ve ne yapıyordunuz?
K'EMÇ'I Süheyla: Köyümüze Lek'uaşe (Lekvuaşe/Лэк1уашэ; Köleköy) denirdi. Bizde ve çevredeki köylerde fekotl (feqolv; özgür insan) sayısı azdı. Büyük çoğunluk (Tevfik Esenç de dahil) köleydi.
Yağmur duası için K'ey Psı (Kocaçay) kıyısında meşe ağaçları bulunan bir yere giderdik, buraya Hıdrellez yeri (Qedelez çvapvo) derdik. Ailelerin ilk çocukları "Yağmur yağması" dileğiyle suya atılıp ıslatır, toplananlar birbirlerine su döker, dua okunur, halüj (halızhu/хьалыжъу), metaz ve halığuj (6) yenirdi.
HAPİ Cevdet Yıldız: Sizde kadınlar miras alır mıydı? Köleler alır mıydı?
K'EMÇ'I Süheyla: Aldığını bilmiyorum. Bizim ailemizde miras alan bir kadın bulunduğunu duymadım. Köleler alırdı.
HAPİ Cevdet Yıldız: Köle olmayan bir kız köle bir erkeğe verilir miydi ya da köle olmayan bir erkek köle bir kız alır mıydı? Kölelerle ilişkileriniz nasıldı?
K'EMÇ'I Süheyla: Eskiden köle erkeğe kız verilmezdi, verildiğini duymadım, köle kız alan ise pek ender çıkardı. Böyle şeyler hiç hoş karşılanmazdı. Köleler sinirli ve alıngan olurlardı. Şimdi hepsi bizden daha asortik. Kölelerin yanında şifreli konuşulurdu. Buna verkıbze (оркъыбзэ) (7) denir. Şimdi eski katılık kalmadı ama izleri, görünmese de sürüyor.
HAPİ Cevdet Yıldız: Wubıhça şarkı söylendiğini hiç duydunuz mu?
K'EMÇ'I Süheyla: Evet, ot biçilirken erkekler "Vosi vomera voreyda vora…" biçiminde şimdi tam anımsayamadığım şarkılar söylerlerdi. Bir de gelin alma ve damat çıkarmaları sırasında benzer şarkılar söylenirdi.
Cenaze evine gelen akraba ve tanıdık kadınlar, ğıbze'ler (ağıt) söyleyerek ve ağlayarak bahçeye girerlerdi. Şimdi Manavlar da, bizim gibi cenazelere kalabalık olarak katılıyorlar. "Bu geleneği Çerkeslerden aldık" diyorlar. Manav cenazeleri az kişi tarafından kaldırılır, daha çok, Manav kadınları dede türbelerini ziyaret eder, dua okur, namaz kılarlardı.
HAPİ Cevdet Yıldız: Köle olmayan kadınlar da tarlalarda çalışırlar mıydı?
K'EMÇ'I Süheyla: Evet, köle ya da değil, kadın erkek herkes kendi tarla ve bahçesinde çalışırdı.
HAPİ Cevdet Yıldız: Wubıhça olarak aklınızda kalan hiç bir sözcük yok mu? Wubıhça niye terk edildi? Siz Wubıhça öğrenmeyi istemediniz mi?
K'EMÇ'I Süheyla: "Nereye gidiyorsun?" karşılığı "Mavk'ene?" (Maukvene), "Taşmuk" (Kaplumbağa) gibi çocukluğumdan kalma birkaç sözcüğü anımsıyorum. Wubıhça'nın niçin bırakıldığını bilmiyorum. Böyle kıymete bineceğini, Tevfik Esenç gibi Avrupalara götürüleceklerini bilselerdi, herhalde Wubıhlar Wubıhça'yı bırakmazlardı.
УБЫХМЭ ЯХЬЫЛ1АГЪЭУ ГУШЭ1ЭГЪУИЩ
II
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Ухэт, о хэтмэ уяшыш?
К1эмч1ы Сухьейла- Илъэс 73 синыбж. Лэк1уашэ (Хьаджэ1осман) сыкъышыхъугъ. Гьы Бандырмэм сыдэс, сы сымэгьашъу, сыш1оп. Шышъхьэ1у мазэ ухыжгъом Лэк1уашэм сэк1уи зыкупэу сыкъанэ, бджыхьэ/ч1ымафэр къызыблагъэрэм Бандырмэм къэсэгъэзэжы. Сайтэ К1эмч1ы, убыхыбзэ иш1эштыгъ. Сяйнэ Маниясым иБолджэагъач къуаджэм шышэу убых Шъхьаплъэу шытыгъ, шъхьак1рэ убыхыбзэ иш1эштыгъэп. Мыш къыхэк1эу сэри убыхыбзэ зэзгъэш1эшъугъэп.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Тэ къуаджэхэр убыхыбзэ гуша1эштыгъэх?
К1эмч1ы Сухьейла- Сиц1ык1угъэм Лэук1уашэмгьэ жъыхэр убыхыбзэ рэгуша1эштыгъэх, аш нэмыч1эу Хьаджэякъуб дэс жъыхэми убыхыбзэ яш1эштыгъ, ау гушэ1эжыштыгъэхэп. Адрэ къуаджэхэми убыхыбзэ зиш1эрэхэр шы1агъэх, ау а къуаджэхэм убых башэ адэсыгъэп. Сиц1ык1угъом Лэк1уашэм унэгъо 60 фэдиз дэсыгъ, гьы дэсыр бо мач1э хъужыгъ. Хьаджэякъубыри аштэу хъугъэ. Тикъуаджэмэ пэмыч1ырэ лъэпкъхэм ашышхэр къадэт1ысхьагъэх.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Шъуи къуаджэ убыхыбзэу ц1э и1агъэба?Ожъубэнэ дыуахь къэшъухьынэу, зэхахьэ ш1уш1ыштыгъэба, тэдэ шышъуш1ыштыгъ зэхахьэр?
К1эмч1ы Сухьейла- Тикъуаджэ "Лэк1уашэ" ря1о, мыш "Пшыл1ы къуадж" мэхьанэ къек1ы. Тикъуаджэрэ пэмыч1 къуаджэмэ адэсыгъэ фэкъол1 пчагъэр мэч1э дэдагъ. Нахьыбэ дэдэр, Тейфик Есенчри яхэтэу пшыл1ыгъэх.
Ожъубэнэ дыуахь фэш1гьэ К1эй псы гъунэм, чыгэе мэзмэ адэж техыштыгъ, мыдэк1ум "Къэдэлэз ч1ап1о" ира1оштыгъ. Унагъом ияпэрэ ч1алэр "Ошх къешхын" фэш1гьэ псым хягъэоу хэбзагъ, Псым къек1ол1агъээxмэ псы зэтырак1эжэштыгъ. Аш нэужым дыуахь къяхьыри хьaлыжъо, мэтаз (псыхьалыжъо), хьалыгъужъ яфаугошыри яшхыштыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Шъуикъуаджэгьэ бзылъфыгъэмэ ч1эн (ахь) яратэштыгъа? Пшыл1ы бзылъфыгъэмэ ч1эн яхьэштыгъа?
К1эмч1ы Сухьейла- Бзылъфыгъэмэ ч1эн яхьэу зэхэсхыгъэп. Тэ тиунагъо ч1эн ихьыгъэу зы бзылъфыгъэ исыгъэуи зэхэсхыгъэп. Пшыл1ымэ ч1эн яхьыштыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Пшыл1эу шымыт зыпшъашъэ зы пшыл1 ч1алэ рятэштыгъа е пшыл1эy шымыт зы ч1алэм пшыл1 пшъашъэ къишэу къыхэк1ыштыгъа? Пшыл1ыхэр тоштэу шъулъэгъоштыгъэх?
К1эмч1ы Сухьейла- Ипэм пшыл1 ч1алэм фэкъол1 пшъашъэ рятэштыгъэп, рятыгъэуи зэхэсхыгъэп, пшыл1 пшъашъэ къэзышэрэри бо зырыз дэдагъ. Мыш фэдэхэр ядэштыгъэхэп, мыр хъунмэ яшышагъэп. Пшыл1ыхэр губжыпхэу, псынч1э ягу хэч1эу, шхьак1олыеу шытыгъэх. Гьы ахэр тэ тэнахь зэш1ош1ыжых. Пшыл1мэ ядэжгьэ ч1эгъч1элъыбзэгьэ (шифр бзэгьэ) гуша1эштыгъэх. Мыш оркъыбзэ ря1оштыгъ. Гьы ипэрэ пхъэшагъэхэр/хэбзэжъхэр къэнэжыгъэхэп. Ау илъэужхэр, къэмылъагъохэми гьыри шы1эх.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Убыхыбзэ орэд къя1оу зи зэхэпхыгъа?
К1эмч1ы Сухьейла- Зэхэсхыгъ, мэкъу еохэу зыхъурэм къулъфыгъэхэм "Оси омэра орэйда ора…" фэдэу игуша1эхэр икъунэу сигу къимнэжыгъэ орэдыжъхэр къя1оштыгъ. Аш нэмыч1эу нысэ къяшэ зыхъурэм е малъхъо ишыж зыхъурэм аш фэдэ жъугъ зэхэт орэдхэр къя1оштыгъ.
Хьадэ зилъ унэм къак1орэ блэгъэ-фэшытхэр, л1агъэр зиш1эжрэ бзылъфыгъэхэр, гъыбзэхэр къя1охэу, гъыхэу джэнэзэ шаум къыдахьэштыгъэх. Гьы манаухэри (зы тырку лъэпкъ) жъугъухэу джэназэм къек1ух, "Мы хабзэр адыгэмэ яхэтхыгъ" я1о. Нахь ипэм манау хьадэхэр ц1ыф мач1э къек1оу ягъэт1ылъыжхэу шытыгъ. Манау шъузхэр тэтэжъ къэунэхэм (дэдэ турбэхэм) к1охэу дыуахь къяхьэу, нэмазэ яш1эу шытыгъэх.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Мыпшыл1 бзылъфыгъэхэми мэшхэм-хатэхэм 1оф шыраш1эштыгъа?
К1эмч1ы Сухьейла- Пшыл1ми мыпшыл1ми, къулъфыгъэ бзылъфыгъэ, хэти еж имэш, ихатэ шылажэштыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Убыхыбзэу пш1эжрэ зи шы1эжба? Убыхыбзэр шъыдэ шянэжыгъ?Убыхыбзэр зэбгъэш1эным упылъыгъэба?
К1эмч1ы Сухьейла- "Маук1энэ?" (Тэук1орэ?), "Ташмыкъу" (Хьадэчэмы1о) фэдэу сиц1ык1угъэм сч1ъэштыгъэ гушэ1э заулэ сигу къинэжыгъ. Убыхыбзэр шъыдэ шянэжыгъ, сч1ъэрэп. Моштэу уасэ фыраш1ынэу, Тэйфык Есенч фэдэу Аурупэм (Европэм) яшэнхэу яш1агъэми убыхыбзэр хыранэжыныеп сэ1о.
III
HAPİ Cevdet Yıldız: Sizi tanıyabilir miyiz?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Manyas Hacıosman köyü doğumlu ve 64 yaşındayım, Hacıosman'da oturuyorum. Adım Sevinç Komaç, Şhaptlı ailesindenim. Eşim Özcan Komaç, 72 yaşında ve köyümüzden, Ç'ıv (Çvıu/Ч1ыу) ailesinden. Benim çocukluğumda Wubıhça'yı iyi bilenler vardı ve yaşlılar arasında konuşuluyordu. Babam ve annem de Wubıhça konuşuyorlardı. Ben de konuşulanları az çok anlıyordum. Eşim ise Wubıhça'yı benden daha iyi bilir.
HAPİ Cevdet Yıldız: Wubıhça niçin unutuldu?Köyünüzün Wubıhça adı var mıydı?Meşe ağacı sizin için bir anlam taşıyor mu?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Wubıhça'yı konuşanlar azdı, sadece 3-5 köyde bilinirdi, ayrıca köyümüze başkaları yerleşti, evlenme ve karışmalar oldu. Sanırım Wubıhça bu gibi nedenlerle söndü. Köyümüzün Wubıhça adı "Lek'uaşe/Köleköy" olarak bilinir. Köyümüzün ortasında, hala, Adigelerin simgesi olduğu söylenen büyük bir meşe ağacımız var. Ayrıca K'ey Psı dediğimiz çay kıyısına 50 metre mesafede, Hıdrellez yerimizde büyük bir meşe ağacı daha var, orası bizim geleneksel dua yerimiz. Burada Abdullah Dede adında bir Çerkes ermişe ait olduğu söylenen bir mezar da var. Dedenin kabrinin üzerine bir ağaç çatı yapılmıştı, ama aynı gece dedenin çatıyı söküp 50 metre ilerideki çaya fırlattığı söylenir. Bu olay olduğunda ben 5-6 yaşındaydım, çatıyı K'ey Psı'ya (ırmağa) atılmış halde gözlerimle gördüm. Kabir daha sonra betonla çevrildi, üstü halen açık.
HAPİ Cevdet Yıldız: Hıdrellez yerine hangi amaçlarla gidiyordunuz? Adigece ile Wubıhça çok farklı mıydı?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Daha çok yağmur duası için giderdik. Ailelerin ilk çocukları yağmur yağması dileğiyle suya sokulup ıslatılırdı. Sonra dua edilir, metaz yenirdi. Ayrıca bebek 40 günlük olduğunda K'ey Psı kıyısına götürülür, bereket, sağlık ve uzun ömür dileğiyle çaya buğday serpilirdi. Buna "Qelege ohej" denirdi. Ayrıca K'ey Psı boyunda kızlı erkekli eğlenceler (gegu) düzenlenirdi. Wubıhça Adigece'den çok farklıydı, aynı sözcüklerin anlamları bile farklı olabiliyordu. Örneğin, Türkçe "su" karşılığı Adigece'de "psı", Wubıhça'da ise "bzı" dır. Oysa Adigece'de "bzı", su değil, "dişi" anlamını verir: "ha bzı"- "dişi köpek" gibi.
HAPİ Cevdet Yıldız: Manavlarla ilişkileriniz nasıldı? Köyde köle olanlar da var mıydı?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Eskiden Manavları ve köleleri içimize sokmaz, onları uzak tutardık. Daha sonra, önce köle kızlar, ondan sonra da köle gençler yavaş yavaş toplantılarımıza (zekhes, haç'eş) alınır oldu. Bunları da yaşadım. Köyümüzde köleler çoğunluktaydı, Tevfik Esenç de köle kökenlidir.
HAPİ Cevdet Yıldız: Eskiden kölelerin efendilerinin çiftliklerinden kaçmaya başladıkları, bunun üzerine köle sahiplerinden bir heyetin İstanbul'a gidip kaçak kölelerinin yakalanıp kendilerine geri getirilmeleri için Padişah'tan yardım istediği ama Padişah'ın köleliğin kaldırıldığını, herkesin özgür olduğunu ve bu konuda bir şey yapamayacağını söylediği ve bunun üzerine efendilerin kölelerini azat ettikleri söyleniyor. Bunu duydunuz mu?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Evet, duydum. Bunu birçok kez anlatırlarken duydum. Bu olay üzerine, kölelere ev yeri ve biraz da toprak verildi, hane sahibi olmaları sağlandı. Bu olay benden çok önceleri olmuş, büyüklerimiz anlatırlardı.
HAPİ Cevdet Yıldız: Kölelere toprağı kim verdi, devlet mi? Köyünüzde Saraylılar var mıydı? Wubıhça şarkı söylendiğini hiç duydunuz mu?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Kölelere toprağı, sahipleri her kimler idiyseler onlar verdiler, topraklarından birazını ayırıp verdiler; devlet bu işe karışmadı.
Küçük yaşta Saray'a götürülüp orada özel olarak eğitilen akıllı ve çok güzel, seçme kızlara Saraylı diyorduk, köyümüzde de birkaç Saraylı vardı. 20 yıl önce 92 yaşında ölen Fehime Teyze (Dzıbe) de bir Saraylıydı, iyi Wubıhça bilirdi, birçok kez Wubıhça şarkı söylediğine tanık oldum. Kız kaçtığında, düğün öncesi bir evde, bir süre emanet olarak konuk edilir, düğün günü oğlan evine götürülürdü, biz buna "teçe" deriz, kız "teçe" edildiği evin "nenguaş"ı (hanım kızı) olur. Kaçan kız, "teçe" edileceği eve alınırken, düğün günü oğlan evine alınırken ve tarla çalışmaları sırasında erkekler Adigece toplu şarkılar söylerlerdi.
HAPİ Cevdet Yıldız: Hastalara soylu kızların dua ve tükürüklerinin şifa getirdiğini, soylu kız tükürüklerinin (1упсы) şifa niyetine hastalara sürüldüğünü duydunuz mu hiç? Nazara inanır mısınız? Hastalar için ne yapılırdı?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Bizde soylular bulunmadığı için bir şey söyleyemem, böyle şeyler de duymadım. Nazara inanırım, başımdan geçti. Hastaları eğlendirmek ve oyalamak için tavana iple kuru ekmek asıldığını, el kullanılmadan ekmeği yeme yarışmaları düzenlenerek hastanın oyalanmaya ve rahatlatılmaya çalışıldığını çok gördüm. Buna "Upave" (Upaue/1упао;dudak vurması) denirdi.
HAPİ Cevdet Yıldız: Köyünüzde Wubıhça bilen kimse kaldı mı?
ŞHAPLI Sevinç Komaç: Niyazi dayım Wubıhça'yı bilir sanırım. Eşim de Wubıhça'yı benden iyi bilir ama hiçbirimiz artık eskisi gibi düzgün ve seri konuşamayız sanıyorum. 19. 08. 2007
УБЫХМЭ ЯХЬЫЛ1АГЪЭУ ГУШЭ1ЭГЪУИШ
III
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Тэдэ ушыш, хэтмэ уяшыш?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Манияс икъуаджэу Лэк1уaшэ (Хьаджэ1осман) сыкъышыхъугъ, илъэс 64 ныбжым сит, Лэк1уашэ сыдэс. Сиц1э Севинч Комач, сы Шъхьаплъы. Сишъхьэгъусэ 1озджан Комачри илэс 72 ныбжым ит, тыкъуаджэ шыш, Ч1ыу унагъом шыш. Сиц1ык1угъэм убыхыбзэр дэгъоу зиш1эрэхэр шы1агъэх, ныбж зи1эхэр убыхыбзэгьэ рэгуча1эштыгъэх. Сайтэрэ сайнэри убыхыбзэ зэдэгуча1эштыгъэх. Сэри я1орэхэм мач1эми, мымач1эми хэсч1ъык1ыштыгъ. Сишъхьэгъусэ сэш нахь дэгъоу убыхыбзэм хеш1ык1ы.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Убыхыбзэр шъыдэ яшыгъупшэжыгъ?Шъуикъуаджэ убыхыбзэу ц1э и1агъа?Чыгэе чыгым шъош пае мэхьанэ и1а?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Убыхыбзэр зиш1эрэр мэч1агъ, убыхыбзэр къоджиш, къоджитфым шяш1эштыгъ, тикъуаджэхэм к1омэ къэс мыубыххэри къадэт1ысхьагъэх, зэхахьэхэр, къэзэрэгъашэхэр хъугъэх. Сенэгуе убыхыбзэр мыш къыхэк1эу к1осэжыгъ. Тикъуаджэ убыхыбзэгьэ иц1э "Лэк1уашэ", адыгабзэу зэпыбгъазэмэ "Пшыл1ы къуадж" мэхьанэ къеты. Тикъуаджэ игузфэгу ит шъофым, гьыри, адыгэмэ ятамыгъ, ясимгьэ (симбол) ря1оу зы чыгэе чыгыфо итыгъ. Аш нэмыч1эу К1эй псы зет1орэ псыхъо гъунэм мэтрэу 50 фэдиз пэблагъоу, Къэдэлэз ч1ап1о зет1орэ ч1ып1ом зы чыгэе чыгыфо шы1, адэк1ур тэ тидыуахь къэхьып1оу шытыгъ. Мыдэк1ум Абдуллахь Деде (Аптулахь Тэтэжъ) иц1эу зы чэркэс ермиш/евлия (тхьэш1э зи1 ц1ыф лъап1о) горэм икъэ шы1. Тэтэжъым икъэ ич1ы1у пхъэгьэ зы къэ унашъхьэ тяш1ахьыгъагъ, ау а чэш дэдэм тэтэжъым къэ унашъхьэр тыритхъи мэтрэу 50 ипэ шы1э псыхъом хыридзагъэу къя1отэжы. Мыр зэхъум сэ илъэс 5-6 фэдизым ситыгъ, ау пхъэм хэш1ык1ыгъэ къэ унашъхьэр К1эй псым хэдзагъэу синэхэмгьэ слъэгъугъ. Нахь ужым къэр бетонгьэ къягъэчахьыгъ, къэм ич1ы1у гьыри 1ухыгъ, къэ унашъхьэ тэтэп.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Къэдэлэз ч1ап1ом шъыд фэш1гьэ шъук1оштыгъ?Адыгабзэмрэ убыхыбзэр зэтэфыгъэхэу шытыгъэха?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Нахьыбэмгьэ ожъубэнэ дыуахь къэтхьын фэш1гьэ Къэдэлэз ч1ап1ом тык1оштыгъ. Унагъомэ япэрэ ч1алэхэр ошх къешхын фэш1гьэ псым хагъэури ягъэуц1ыныштыгъ. Аш нэжым дыуахь къахьри мэтаз яшхыштыгъ. Аш нэмыч1эу ч1элэ ц1ык1ур къызыхъугъэр мэфэ 40 зыхъурэм К1эй псы гъунэм яхьыри, гъэбэжъумрэ псэоныгъэмрэ хэтэу, ныбжы к1ахьэу шы1эн фэш1гьэ фэлъа1охэу псыхъом коц1 ц1э занэхэр хыратакъоу хэбзагъ. Мыш "Къэлэгьэ 1охьэж" ра1оштыгъ.
Мыхэмэ анэмыч1эу К1эй псы шъофым пшъашъэхэмрэ ч1алэхэр зэхэтхэу гьэгухэр шяш1ытыгъ.
Убыхыбзэмрэ адыгабзэр бо зэтэфыгъэх, зэфэдэкъабзэу зы гучэ1э закъом зэтэфыгъэ мэхьанэхэр къитыштыгъ. Гуча1эм фэш1гьэ адыгабзэу "псы"м иблэк1 убыхыбзэмгьэ "бзы" мэхъу. Адыгабзэмгьэ "бзы"м "псы" мэхьанэ къитырэп, "бзы"м, "хъоу шымытыр" мэхьанэ къеты, "хьа бзы" фэдэу.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Манаухэмрэ шъуязфэгу то шытыгъ?Шъуикъуаджэ пшыл1ыхэри дэсыгъэха?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Ипэм манаухэмрэ (зы лъэпэко лъэпкъ) пшыл1ыхэр къызхэдгъахьэштыгъэхэп, тпэчыжэу тыубытыштыгъэх. Нахь нэужым, япэу пшыл1 пшъашъэхэр, аш къык1элъык1оуи пшыл1 ч1алэхэр мэч1э мач1эу къызхэдгъахьэхэу, зэхэсхэм, хьач1эшхэм къырагъэхьэхэу яублагъ. Мыхэми ся1уч1эжыгъ, мыхэри слъэгъужыгъэх. Тикъуаджэгьэ пшыл1ыхэр бэгьэ нахьыбагъэх, Тейфик Есенчри пшыл1ыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Ипэм пшыл1ыхэр хэхьажхэу, зиехэм афэмы1орыш1эжхэу, мыда1охэу къырагъэжагъэу, мыш къыхэк1эу пшыл1 зи1е зы убых бай куп Истамбул к1уагъэу, Патшахьым 1уч1агъэу, япшыл1ыхэр къяубытыжын фэш1гьэ Патшахьэр дэ1эпы1эгъу къафэхъунгьэ елъэ1угъэхэу, ау Патшахьым пшыл1ыгъэр тэгьыжыгъ, пшыл1ыхэр шъхьэфитэу хъужыгъэх, сфэш1эжшъун къэнэжыгъэп къари1уагъэу, мыш къыхэк1эу убых баехэми япшыл1ыхэр ят1ыпшыжыгъэхэу къя1отэжы. Мыр зэхэпхыгъа?
Шъхьаплъы Севинч Комач-Зэхэсхыгъ. Мы къэбарыр бэрэ къя1отэжэу зэхэсхыгъ. Мыр зэхъу къэнэужым пшыл1ымэ унэ ч1ап1орэ ч1ыгу т1эк1урэхэр ярати ахэри унагъо яш1ыжыгъэхэу къя1отэжыштыгъ. Мыр зэхъум сэ сыкъэхъугъагъэп, сэ сяпэ, бо ипэ хъугъэу ти жъымэ къя1отэжэу бэрэ зэхэсхыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Пшыл1ымэ ч1ыгур тоштэу яратыгъ, Патшахьым, дэулэтым/къэралыгъом яритыгъэу ара?Шъуикъуаджэ Патшахь Сэраим яшагъэ бзылъфыгъэхэри дэсыгъэха?Убыхыбзэ орэд къя1оу зи зэхэпхыгъа?
Шъхьаплъы Севинч Комач- Хэти еж ич1ыгу къыпики ч1ыгу т1эк1у ипшыл1ы ритыгъ.
Ц1ык1у дэдэу Истамбул Сэраим яшэри аш шягъасэрэ бо дахэу, хэшыпык1ыгъэхэу, 1ушэу шытыгъэ пшъашъэмэ/бзылъфыгъэмэ Сэрайлы ят1оштыгъ, тикъуаджэ Сэраим къыдэк1ыжыгъэу сэрайлы заулэ дэсыгъ. Илъэс 20 фэдиз ипэ илъэс 92 иныбжэу лэжыгъэ Дзыбэ Фэхьимэри сэрайлэу шытыгъ, убыхыбзэр дэгъоу иш1эштыгъ, бэрэ убыхыбзэ орэд къи1оу зэхэсхыгъ.
Пшъашъэр зыч1эк1эк1ырэм, нысэшэ мафэм нэс зыунагъогорэм идэж яшэри шяхьач1эштыгъ, нысэшэ мафэм пшъашъэр ч1алэм иунэ яшэжыштыгъ, мыш тэ "течэ" ет1оштыгъ, пшъашъэри "течэ" зыфэхъугъэ унагъом и"нэнгуашэу" хъуштыгъ. Дэк1он фэш1гьэ ч1эк1эк1ыгъэ пшъашъэр "течэ" зыфаш1ышт унэм ряшэ зыхъурэм, нысэр ч1алэм иунэ къырашэжы зыхъурэм, мэшхэм 1оф шыраш1эу, рэгьахьхэу зыхъухэрэм зэгъусэхэу, зэхэтхэу къулъфыгъэмэ адыгабзэу орэдхэр къызэда1оштыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз-Оркъ пшъашъэмэ ядыуахьхэр 1эзэгъоу шытыгъэхэу, оркъ пшъашъэмэ я1упсхэри 1эзэгъоу хъун фэш1гьэ сымагьэмэ яшырафэштыгъэу къэз1отэжрэхэр шы1эх, мыр зэхэпхыгъа?Нэ тэфэнымгьэ/нэзарымгьэ ш1ош1хъуныгъэ уи1а?Сымагьэмэ яфэш1гьэ шъыд гьэгухэр шъуш1ыштыгъ?
Шъхьаплъы Севинч Комач- Тэ оркъхэр, л1экъолъэшхэр тхэтыгъэп, аш фэш1гьэ зи с1он сч1ъэрэп, аш фэдэхэр къя1уатэуи зэхэсхыгъэп.
Нэ кэыптэфэныр сш1ош1 мэхъу, къысэол1агъ. Сымагьэмэ ягуж яшъхьэдагъэк1ын, ягуапэ яш1ын фэш1гьэ, ч1апшэ зяш1ырэми к1ашъом к1апсэгьэ хьалыгъу пыраш1эштыгъ, 1эгьэ нэмысыхэу хьалыгъур яшхын фэш1гьэ зэнэкъокъуштыгъэх, моштэу сымагьэм имыш1ахэу иуахътэ ягъэк1уатэштыгъ, мыр бэрэ слъэгъугъэ. Мыш "1упао" ря1оштыгъ.
Хьапый Джэудэт Йылдыз- Шъуикъуаджэ убыхыбзэ зиш1эжрэ къыдэнэжыгъа?
Шъхьаплъы Севинч Комач- Сянэшэу Ниязиим убыхыбзэр иш1эн фай. Сишъхьэгъуси убыхыбзэр сэшнахь дэгъоу еш1э. Ау ипэрэм фэдэу, гьы зэк1элъык1оу, къабзэу тыгучэ1эжышъунгьэ цахь дэдэ сфэсш1ыжырэп, цахь дэдэ си1эжэп. 19. 08. 2007
DİPNOTLAR:
1) II. Abdülhamid'in analığı Perestu Valide Sultan ile ünlü Psikiyatrist Prof. Dr. Ayhan Songar da Gogen ailesinden idiler (Патшахь Абдулхьамид т1ур зип1ужыгъэ Патшахьым янэу ялъытагъэу Пэрэстумрэ гьы л1эжьыгъэ психиатрист Айхьан Сонгарри Гогьеныгъэх).
2) 19. yüzyılda, "kuaşkha" denen etkili bir zengin köylü sınıfı, Wubıh nüfusunun dörtte biri dolayındaki geniş bir köle nüfusunu kullanıyordu, ayrıca insan (köle ve esir) ticareti de yapılıyordu (Daha geniş bilgi için bk. L. İ. Lavrov, "Vubıkh'lar Hakkında Etnografik Bir Araştırma", Kafkasya Gerçeği Dergisi, Samsun, 1992, sayı 8, s. 46-59). 1864'te, sınıfsal varlık ve zenginlikleri köle sahipliğine ve ticaretine dayanan, ama o günün koşullarında, kendi toplumları içinde politik açıdan çok güçlü bir konumda olan kuaşkhaların, 1861'de köleliği kaldırmış olan bir Rusya'da, kendileri için çalışacak ve hizmet edecek köleleri olmadan, Eylül 1861'de Rusların gösterdiği Kuban Irmağı boylarına yerleşmeyi benimsemeleri olanaksızdı. Çünkü hiç çalışmazlar ve çalışmasını da bilmezlerdi. Rusların da, Türklerle çok yanlı sıkı bağları bulunan Wubıhların, köle sahipliğine ve ticaretine dayanan düzenlerini sürdürerek Karadeniz kıyısında, stratejik açıdan çok önemli olan bir yerde, Ş'açe'de (Soçi'de) köle sahipliği düzenini sürdüren bir toplum olarak kalmalarını kabul etmeleri düşünülemezdi. Nitekim, Mart 1864'te, Rus Generali Heyman, Wubıhlara gönderdiği mektubunda, Wubıhları yumuşak karnından vuruyor, özetle de şöyle yazıyordu: Eşyalarınızı alıp ya da bir kısmını bize satıp serbestçe Türkiye'ye gidebilirsiniz, isteyenlere Kuban Irmağı boylarında toprak vereceğiz;direnmeye kalkışırsanız, üstünüze yürür, hepinizi kölesiz ve hizmetçisiz olarak Azak Denizi kıyılarına sürerim (Убыхмэ япшыл1ыхэр убых баемэ яягъ. Урысием ц1ыф/гъэр шэн-шэфын 1оф илъыжгъэп, ау пшыл1ыгъэ илъыгъ. Убыхмэ, анахьыбэу пшыл1ы/гъэр пшъэшъэ дахэхэр тыкухэмэ ярашэштыгъ, пшыл1ы/гъэрхэр абдзахэхэм, джигетхэм, абхъаз/азгъэхэм я1эрашэфри тыкухэм ярашэштыгъ. 1861 илъэсым Урысием ц1ыф бгъэпшыл1ыныри и1этыжыгъ. Мыр, цыфхэр зигъэпшыл1ырэ убых баемэ я1оф къек1угъэп. Урысием Пшызэ 1ушъом 1улъэу къигъэлъэгъуагъэ ч1ыгухэри я1оф къек1угъэп. Убых баехэм зэо маш1ор ч1ырагъэстагъ. Убыххэр япэ итыхэу адыгэхэр, 1861 илъэсым урыс патшахьым езэгъыгъэхэп. Зэ уцугъэ заом ич1эрыч1эу къиублэжыгъ. Абдзахэхэр 1863 илъэсым ишышъхьэ1у мазэ, шапсыгъхэри 1863 илъэсым ичъэпыогъу мазэ нэсыфэ урысмэ язэуагъэх, аш шиублагъэу ашэр ягъэт1ылъыгъ. Убыххэр, урысмэ ямызэгъыхэу хъуштым пэплъагъэх. 1864 илъэсым игъэтхэпэ мазэм урысы дзэм итхьаматэу Генрал Гейманым убыхмэ моштэу зы тхылъ къафыригъэхьыгъ:Шъукъысэдэ1умэ шъуи1э псэури шъу1э ч1элъэу Тыркуем шъук1онгьэ шъуфит, шъошъушышэу Пшызэ 1ушъом 1ут1ысхьан зыфэештхэми ч1ыгу яттышт. Мыда1охэрэм япшыл1ыхэр ятэсхыни шъхьафитэу сш1ышт, шъори пшыл1ырэ унэ1утырэ шъуми1эжэу Хы Мыут1э (Азов Хы) гъунэм шъусфыни шъу1узгъэт1ысхьашт. Генералым итхылъ фэш1гьэ шъуэплъ:General Geyman'ın sözkonusu mektubu için bk. T. V. Polovinkina, "Çerkesya, Gönül Yaram", Ankara, 2007, s. 252-253). Kuaşkhaların ve onlar tarafından yönetilen Wubıhların, Rusya'da, gelecek diye bir şansları kalmamıştı. Ama bu şans, aynı sıralarda, Osmanlı Devleti tarafından kendilerine tanındı:1855'te yasaklamış olan Çerkes köle ticareti, 1857'de yeniden serbest bırakıldı, 1860 sonrasında da Trabzon ve Samsun'da Çerkes esir pazarları kuruldu, Çerkes köleler çok ucuza satılmaya başlandı (Prof. Dr. İsmail Parlatır, Tanzimat Edebiyatında Kölelik, Ankara, 1992, s. 18-19). Böylece Wubıh kuaşkhalar, kendileri için bir yaşam olanağı bulunmayan Rusya yerine, Türkiye yolunu seçtiler. Sonuç olarak, 1880'lerde Polovinkina'ya göre, Kafkasya'daki Wubıh nüfusu 80 (Seksen) kişiye düşmüştü (Age, s. 317). (Убых ц1ыфышъхьэ пчагъэм шышэу пл1анэр пшыл1ыгъ. Мыхэр убых баемэ яягъэх. 1861 илъэсым Урысием пшыл1ыгъэр и1этыжыгъ. Убых баемэ пшыл1ыхэр ямы1эжэу Къафкъасием къинэжыныр я1оф къек1унэу шытыгъэп. А уахътэм илъэсих ипэ, 1855 илъэсым Тыркуем (Османлы Патшахьыгъэм) адыгэ пшыл1/гъэр шэн шэфыныр хэбзэмыдэу иштэгъагъ, ау илъэсит1у къынэуж, 1857 илъэсым адыгэ пшыл1 шэн шэфэныр фитэу иш1ыжыгъ, 1860 илъэсым шегъэжагъэу Трапзанрэ (Trabzon) Самсунрэмгьэ (Samsun) адыгэ пшыл1/гъэр бэдзэрхэр шызэ1уахыгъэх. Убых баехэри япшыл1ыхэри яч1ыгъeхэу, адрэ убых фэкъол1хэри ягъусэхэу Тыркуем къек1ужыгъэх-ХьДжЙ)
Bu arada, ek bir bilgi olarak, 19. yüzyıldan kalma eski geleneksel Wubıh (kuaşkha) evi örneklerinin, özellikle Gönen Dereköy'de ve daha başka köylerde hala ayakta olduğunu ilgilenenlere duyururuz (Убых бай унэхэр Гунэн Пшэкъэкойрэ нэмыч1 къуаджэхми къадэнэжгъэу адэтых).
19.ncu yüzyıl sonlarında, Manyas'ta bir "Wubıh Köle Ayaklanması" yaşandığı anlatılmaktadır. Kölelerin, giderek efendilerinin çiftliklerinden kaçmaya başladıkları, kölelerle baş edemeyen köle sahiplerinin de, "Kaçan kölelerinin yakalanıp kendilerine teslim edilmelerinin sağlanmaları" için Padişah'a başvurdukları, ama "Osmanlı ülkesinde köleliğin kaldırılmış olduğu" yanıtını aldıkları;bunun üzerine Manyas Wubıh ekonomisinin çöktüğü, Wubıh toplumunun da dağılmaya yüz tuttuğu söylenmektedir (Bu ayaklanma haberini, ilkin rahmetli Orhan Alpaslan Sımha'dan aktarma olarak, rahmetli İzzet Aydemir'in oğlu Beçhan Aydemir'den duymuştum). İlgilenenlerin bilgisine -HCY
3) Psışha (Psıcha)- Subaşı, ırmağın yukarı bölümü.
4) Psık'e (Psıkve)- Irmağın aşağı bölümü.
5) K'ey Psı (Kvey Psı-Vadideki Su)- Boğaz (Psışha) içinde akan ırmağa (Kocaçay'a) Adıgeler'in verdiği ad.
6) Halüj (хьалыжъу)-içine peynir, kuru üzüm, vb konulup yağda pişirilmiş ince yayvan börek;metaz-içine peynir, kıyma, vb konulup suda pişirilmiş yumurta büyüklüğünde buğday hamuru, Şapsığlar buna "psıhalıjö" (псыхьалыжъу), mısır unundan yapılan ve portakal büyüklüğünde olanına da "metaz" derler;halığuj (хьалыгъжъ)-içine kuru üzüm, vb konulan ve fırında pişirilen buğday ekmeğidir. Halüj ve halığuj, dayanıklı olduğundan akrabalarca düğün evine götürülürdü.
7) Verkıbze (Оркъыбзэ) üzerine bir örnek:1979 sonu ya da 1980 yılı başında, kış aylarından birinde, İstanbul'da lise müdürlüğü yaptığım bir sırada, Harbiye Ordu Evi'ne, akrabadan bir Abaza (Abhaz) nişanına gitmiştim, "kravatlı ve oldukça şık giyimliydim". Tanıdık bir Abaza yaşlısının masasına, saygı gereği uğradım, yanında daha gençten üç dört kişi vardı. Hepsi büyük bir saygıyla ayağa kalktılar. Yaşlı kişi, Düzceli idi, rahmetli bir Abaza akrabamızın ilk kocasıydı, karısı ölünce, yine uzaktan akraba iki kız çocuklu dul bir K'emguy kadını ile evlenmişti (kadının ilk kocası Besleney idi);"Ooo hoşgeldin" diyerek beni kucakladı, gözlerimden öptü, sonra diğerlerine dönüp "Yabancı biri değil, bizim çok sevdiğimiz bir çocuğumuz, yeğenimiz, telaşlanmayınız, oturunuz!" dedi, beni tanıştırma gereği bile duymadı, sonra da bana dönüp öndeki bir sandalyeyi değil de, daha geriden bir sandalyeyi gösterdi. Ben de "Arkadaşlarım bekliyor" diyerek ayrıldım.
Yaşlının söz ve davranışı şöyle yorumlanabilir:Bu gelen kişi, her ne kadar düzgün giyimli de olsa, sizin gibi soylu olan biri değil, zengin ya da önemli bir makam sahibi de değil, ama yeğen -yani bir tarafı da Abaza-, telaşlanmaya gerek yok, size oturunuz diyen ve ona da gerilerden bir yer gösteren ben olduğuma göre, gerisini söylemeye gerek yok. . .
Yaşlı kişi, bir Abaza soylusu değildi, ama herhalde masada, İstanbul ya da Adapazarı'ndan bir Abaza soylusu ya da soyluları (marşan) bulunuyor olmalıydı (Оркъыбзэм фэш1гьэ зы шапхъэ:1979 илъэсым иухыжыгъо е 1980 илъэсым икъихьагъу, Истамбул лицей директорэу 1оф шысш1эу сызшыт лъэхъанэм, Хьарбые Дзэ Унэм, тфэшыт зы азгъэ (абхъаз) пшъэшъэ гъэунэф зэхахьэ сык1огъагъ, сызэтэгъэпсэхьaгъэу сышытыгъ. Сш1эжрэ зы азгъэ л1ыжъгорэм идэж, хьэйнапэу орэмыхъу с1уи, и1апэ сыубытынэу сы1ухьагъ. Шысхэр псынч1эу къызшъхьылъэтыгъэх. Л1ыжъыр Дузджэм шышагъ…"О-о-оу, къеблагъ" и1уи апл1э къысишэк1ыгъ, синэхэмгьэ къысэбэугъ, ет1уанэ задэ шытымэ зафыригъази, "Мыр хымэп, тянэшыпхъу ч1ал, зышъумыгъап, шъуыт1ысых! яри1уагъ…ет1уанэ зыкъысфигъази масэм/столым к1элъыт т1ысып1о/стулхэр шытые пэтэ, ч1ыбымгьэ 1удзыгъэ шы1э т1ысып1о/стулгорэ къысигъэлъэгъугъ. Сэри "Сигъусэхэр къыспаплъэх" с1уи сыкъы1ук1ыжыгъ.
Азгъэ л1ыжъым изэк1уак1э къик1ырэ мэхьанэр моштэу хъун фай:Мы къы1ухьагъэр шыгъын зэгъэфагъэ шыгъ нэмы1эми, ар шъошфэдэу л1экъолъэшэу, баеу е ипшъэ тэсмэ яшышэу зыгорэп, ау азгъэ фэшытэу шыт, зышъумыгъап, шъут1ыс зи1уагъэр сэрэу зэрэшытымрэ аш иужыпкъэм ч1ыбымгьэ 1удзыгъэу зы ч1ап1о зэрезгъэлъэгъугъэм шъуеплъымэ 1офыр зытэтыр нахьыбэ къэсымы1оми зэхэшъуш1ык1ыгъэу хъун фай…
Азгъэ л1ыжъри оркъыгъэп (мэршаныгъэп), ау Истамбул е Адэпэзар (Adapazarı) шышэу мэршанхэр аш идэж шысыгъэхэу хъунхэ фай-ХьДжЙ) -HCY


ЦIыфыр зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэм къызэрэхэхъуагъэм фэшI ны мылъкум къыхэхыгъэу мазэ къэс къатырэри мэкъуогъум и 1-м къыщыублагъэу нахьыбэ хъугъэ. Джы ар кIэлэцIыкIур зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэу тишъолъыр щагъэнэфагъэм фэдиз, сомэ 12018-рэ мэхъу.
Унагъом гъотэу иIэр нэбгырэ пэпчъ телъытагъэмэ зы нэбгырэм тефэрэр цIыфыр зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэм фэдитIум емыхъурэмэ, мыр ыгъэпсын фит. ЦIыфыр зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэу Адыгеим щагъэнэфагъэр сомэ 13047-рэ мэхъу. ЗэрэхъурэмкIэ, сомэ 26094-м шIомыкIэу зы нэбгырэм тефэн фае.
Шъугу къэдгъэкIыжьын, ны мылъкум къыхэхыгъэ ахъщэ тыныр 2018-рэ илъэсыр къызихьагъэм ыуж ятIонэрэ сабыир къызэрыхъухьэгъэ унагъохэр ары къызытефэрэр. Ежьхэм зэрэфаеу ар агъэфедэн фитых. КIэлэцIыкIум ыныбжь илъэси 3 мэхъуфэкIэ ахъщэ тыныр къафэкIонэу законым къыщеIо. Апэрэу ар загъэпсыгъэм ыуж илъэс зытешIэкIэ икIэрыкIэу унагъом лъэIу тхылъыр ытыжьын фае. Ащ пае къэралыгъо фэIо-фашIэхэм япортал е ПенсиехэмкIэ фондым иинтернет нэкIубгъо ыгъэфедэн ылъэкIыщт, МФЦ-м е фондым икъулыкъоу цIыфхэм Iоф адэзышIэрэм якIуалIэхэми афагъэпсыщт.
Адыгеим щыпсэоу ны мылъкум къыхэхыгъэ ахъщэ тынэу мазэ къэс къатырэр къызыфакIорэр унэгъо 1932-рэ мэхъу.
УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу.


ЦIыфыр зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэу къэралыгъом щагъэнэфагъэр къызэраIэтыгъэм ишIуагъэкIэ, илъэси 8 — 17 зыныбжь кIэлэцIыкIу е зихэхъогъу зэрыс унагъохэм ыкIи сабый ежэрэ бзылъфыгъэхэм пособиеу къаратырэм мэкъуогъум и 1-м къыщыублагъэу къахэхъуагъ.
АР-м иминистрэхэм я Кабинет унашъоу ыштагъэм тетэу, цIыфыр зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэу республикэм щагъэнэфагъэр сомэ 11970-рэ хъугъэ. Ащ къыпкъырыкIыхэзэ, пособиехэр зыфэдизыщтхэри агъэнэфагъ. Джы бзылъфыгъэу сабый ежэхэрэм къафэкIорэ ахъщэ тыныр сомэ 6523,5-рэ хъугъэ. Ар цIыфыр зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэм ипроцент 50-м фэдиз.
КIэлэцIыкIур зэрыпсэун ылъэкIыщт ахъщэ анахь макIэу шъолъырым щагъэнэфагъэм ипроцент 50-м, процент 75-м е 100-м фэдиз пособиеу илъэси 8 — 17 зыныбжь кIэлэцIыкIу е зихэхъогъу зэрыс унагъохэм къаратырэр. Адыгеим ащ фэдэ ахъщэ анахь макIэу щагъэнэфагъэр сомэ 12018-рэ мэхъу. Арышъ, ащ ипроцент 50-р къызтефэхэрэм сомэ 6009-рэ, ипроцент 75-рэ къызфакIохэрэм сомэ 9013,5-рэ, проценти 100-у къызэратыхэрэм сомэ 12018-р къафатIупщыщт.
Пособиер къафэкIоным пае мэкъуогъу мазэм лъэIу тхылъыр зытыхэрэр ары апэ ащ тетэу къыхэхъуагъэу къызIэкIэхьащтыр. Ны-тыхэм атыгъэ тхылъхэм специалистхэр ахаплъэхэу, пособиер къатефэу алъытэмэ, ащ ыуж IофшIэгъу мэфитф нахьыбэ темышIэзэ ахъщэр счетым къырагъахьэ. Мэкъуогъур къимыхьэзэ тхылъыр зытыгъэхэм къызхэхъогъэ пособиер бэдзэогъу мазэм къаратынэу рагъэжьэщт.
УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд ыгъэпсырэ пособиеу мазэ къэс къатырэр къызтефэрэ кIэлэцIыкIухэмрэ зихэхъогъухэмрэ нэбгырэ 16970-рэ, сабый ежэрэ бзылъфыгъэхэр 1074-рэ мэхъух.
УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу.


Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет – Хасэм изэхэсыгъоу тыгъуасэ щыIагъэм Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат депутатхэм апашъхьэ къыщыгущыIагъ ыкIи 2019-рэ илъэсым республикэм иминистрэхэм я Кабинет Iофэу ышIагъэм изэфэхьысыжьхэр къыщишIыгъэх, пшъэрылъыкIэхэр къыгъэнэфагъэх.
Зэхэсыгъом хэлэжьагъэх республикэм ипэщагъэхэу Джарымэ Аслъанрэ ТхьакIущынэ Аслъанрэ, сенаторхэу Хъопсэрыкъо Муратрэ Олег Селезневымрэ, УФ-м и Къэралыгъо Думэ идепутатхэу Хьасанэкъо Муратрэ Владислав Резникрэ, федеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, лъэпкъым итхэкIо цIэрыIоу МэщбэшIэ Исхьакъ, федеральнэ ыкIи республикэ хэбзэ къулыкъухэм, муниципалитетхэм япащэхэр, общественнэ организациехэм ялIыкIохэр, ныбжьыкIэхэр, нэмыкIхэри. Iофтхьабзэр зэрищагъ АР-м и Парламент и Тхьаматэу Владимир Нарожнэм.
Зэфэхьысыжьхэр ашIынхэм ыпэ мы аужырэ илъэсхэм шъолъырым социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэу ышIыгъэхэм афэгъэхьыгъэ фильмэу «Адыгеир —ыпэкIэ лъыкIуат» зыфиIорэм къэзэрэугъоигъэхэр еплъыгъэх.
Лъэпкъ проектхэр, гухэлъхэр
Республикэм ипащэ пэублэ псалъэ къышIызэ блэкIыгъэ илъэсым къэралыгъомкIэ мэхьанэшхо зэриIагъэр — Урысыем и Президентэу Владимир Путиным ижъоныгъокIэ унэшъуакIэ къыдыхэлъытагъэу илъэсихым телъытэгъэ лъэпкъ проектхэм ягъэцэкIэн зэрэрагъэжьагъэр къыхигъэщыгъ. Экономикэм ыкIи социальнэ лъэныкъом, ащ хэхьэхэрэ демографием, псауныгъэр къэухъумэгъэным, гъэсэныгъэм, экологием, культурэм ыкIи спортым хэхъоныгъэ ашIыным епхыгъэу шъолъырхэм пшъэрылъхэр къафашIыгъэх, зыкIэхьанхэ фэе къэгъэлъэгъонхэр, ахэм ягъэцэкIэн уахътэу пылъыр гъэнэфагъэх. НэмыкI субъектхэм афэдэу хэхъоныгъэшIухэр ышIынхэмкIэ республикэм амалэу IэкIэлъхэм нахь зыкъаIэтыгъ.
Республикэм ипащэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, блэкIыгъэ илъэсым АР-м и ЛIышъхьэрэ министрэхэм я Кабинетрэ къапкъырыкIыгъэ законопроект 59-рэ Адыгеим и Парламент ыштагъэх. Ахэр псауныгъэр къэухъумэгъэным, гъэсэныгъэм, социальнэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэн ыкIи цIыфхэм IэпыIэгъу афэхъугъэным япхыгъагъэх. Правительственнэ сыхьатым къыдыхэлъытагъэу республикэм ихэбзэгъэуцу ыкIи гъэцэкIэкIо къулыкъухэм Iофыгъуабэхэр зэшIуахыгъэх.
Адыгеим социальнэ-политическэ зыпкъитыныгъэ илъыныр ыкIи граждан обществэм иинститутхэм зэпхыныгъэу адыряIэр гъэпытэгъэным мэхьанэшхо иI, мы лъэныкъомкIэ республикэм щызэшIуахырэр бэ. Хэбзэ къулыкъухэм, АР-м и Общественнэ палатэ, граждан обществэм ыкIи цIыфхэм яфитыныгъэхэм хэхъоныгъэхэр ашIынхэмкIэ Советэу АР-м и ЛIышъхьэ дэжь щызэхащагъэм, Адыгеим инахьыжъхэм я Совет зэгурыIоныгъэ азыфагу илъэу Iоф зэдашIэ. Шъолъырым мамырныгъэрэ лъэпкъ ыкIи дин зэгурыIоныгъэрэ зэрилъым, тапэкIи ащ фэдэ зэфыщытыкIэхэр гъэпытэгъэнхэм мэхьанэшхо иIэу республикэм ипащэ ылъытагъ.
— Шъолъырым общественнэ-политическэ зыпкъитыныгъэ зэрилъым ишIуагъэкIэ социальнэ-экономикэ лъэныкъомкIэ гъэхъагъэхэр тшIынхэ, инвестициехэр, бюджетым ихахъохэр нахьыбэ тшIынхэ тфызэшIокIы. Мыхэм япхыгъэ пшъэрылъхэм тащытегущыIагъ муниципалитетхэм япащэхэм блэкIыгъэ илъэсым Iофэу агъэцэкIагъэм изэфэхьысыжьхэр зыщытшIыгъэхэ зэхахьэхэм. ЦIыфхэр бэкIэ къытщэгугъых, ар къэдгъэшъыпкъэжьыныр ары анахь шъхьаIэр, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Урысыем и Президентэу Владимир Путиным общественникхэм адыриIэгъэ зэIукIэгъу-зэдэгущыIэгъур Адыгеим щызэхэщагъэ зэрэхъугъэм шъолъырымкIэ мэхьанэшхо иIагъ. Мэкъумэщ хъызмэтым ыкIи къоджэ псэупIэхэм хэхъоныгъэхэр ашIынхэр ары Iофыгъо шъхьаIэу къаIэтыгъэхэр. Лъэпкъ проектэу «Гъэсэныгъ» зыфиIорэм игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу поселкэу Инэм щашIыгъэ гурыт еджэпIакIэр ары Iофтхьабзэр зыщыкIуагъэр. Къэралыгъом ипащэ пшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Зеленый дом» зыфиIорэм щыIагъ, джащ фэдэу республикэм къыщыдагъэкIырэ мэкъумэщ продукцием икъэгъэлъэгъон екIолIагъ. Адыгеим иагропромышленнэ комплекс хэхъоныгъэу ышIыхэрэм УФ-м и Президент осэшIу афишIыгъ.
Пшъэрылъэу къэуцухэрэр гъэцэкIэгъэнхэмкIэ къэралыгъом ипащэхэр, УФ-м и Правительствэ, ФедерациемкIэ Советыр ыкIи Урысыем и Къэралыгъо Думэ республикэм къыготых ыкIи IэпыIэгъу къыфэхъух. Адыгеим социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ 2024-рэ илъэсым нэс телъытэгъэ унэе программэ аштагъ. Мы илъэсым щегъэжьагъэу (илъэситфым къыкIоцI) Iофыгъоу къэуцухэрэм язэшIохын пэIухьащт сомэ миллиард республикэм къыIэкIахьэзэ ышIыщт. ГухэлъышIоу тиIэхэм сыдигъуи къадырагъаштэ ФедерациемкIэ Советым и Тхьаматэу Валентина Матвиенкэм, УФ-м и Къэралыгъо Думэ и Тхьаматэу Вячеслав Володиным. Сенаторхэу Хъопсэрыкъо Муратрэ Олег Селезневымрэ, депутатхэу Хьасанэкъо Муратрэ Владислав Резникрэ IофшIэнышхо агъэцакIэ.
Бюджетыр
УФ-м финансхэмкIэ и Министерствэ зэфэхьысыжьэу ышIыгъэхэмкIэ, ахъщэм игъэзекIонкIэ шъолъыр анахь дэгъухэм Адыгеир ащыщ хъугъэ. БлэкIыгъэ илъэсым Адыгеим изэхэубытэгъэ бюджет ихахъохэр сомэ миллиард 28,3-м кIэхьагъ, ыпэрэ илъэсым егъэпшагъэмэ, процент 20-кIэ ар нахьыб, хъарджхэр — миллиард 29-м нэсыгъ. Республикэ бюджетым ихахъохэр сомэ миллиард 24,3-рэ мэхъу, хъарджхэр — сомэ миллиард 24,6-рэ. Федеральнэ гупчэм къикIырэ ахъщэ IэпыIэгъур (дотациер) процент 17,5-м нэсэу къеIыхыгъ.
Социальнэ ухъумэныр, демографиер
Бюджетыр социальнэу зэрэщытым, ащ ихахъохэр нахьыбэ зэрэхъурэм яшIуагъэкIэ УФ-м и Президент къыгъэуцурэ пшъэрылъхэр шъолъырым щызэшIохыгъэхэ мэхъу. Мыщ дэжьым анахь шъхьаIэр цIыфым игъашIэ, сабыеу къэхъухэрэм япчъагъэ ахэгъэхъогъэныр, щыIэкIэ-псэукIэр нахьышIу шIыгъэныр ары. БлэкIыгъэ илъэсым социальнэ ухъумэным иIофыгъохэм ягъэцэкIэн сомэ миллиарди 2,9-рэ пэIуагъэхьагъ. Анахьэу анаIэ зытырагъэтыгъэр ветеранхэм, сэкъатныгъэ зиIэхэм, унэгъо ныбжьыкIэхэм ыкIи сабыибэ зэрысхэм IэпыIэгъу афэхъугъэныр ары. Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэхэм псэупIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм епхыгъэ IофшIэныр гъэцэкIагъэ хъугъэ. Унэгъо ныбжьыкIэ 339-мэ псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу ашIынхэ алъэкIыным фэшI социальнэ тынхэр атырагощагъэх, ащ зэкIэмкIи сомэ миллион 374-рэ пэIуагъэхьагъ. Джащ фэдэу 2019-рэ илъэсым сабыибэ зэрыс унэгъо 287-мэ ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахьхэр аратыгъэх, программэр зыщыIэм щегъэжьагъэу мы купым къыхиубытэрэ унэгъо 3643-мэ яфэIо-фашIэхэр афагъэцэкIагъэх. Зянэ-зятэ зимыIэжьхэ ыкIи ахэр зышъхьащымытыжьхэ нэбгырэ 97-мэ псэупIэхэр арагъэгъотыгъэх.
Непэрэ мафэм ехъулIэу сэкъатныгъэ зиIэ нэбгырэ мин 35-м ехъу Адыгеим щэпсэу. Къэралыгъо программэу «Доступная среда» зыфиIорэм игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу мы купым хахьэхэрэм IэпыIэгъу афэхъух, яфэIо-фашIэхэр афагъэцакIэх. Ащ зэкIэмкIи сомэ миллиони 112,5-рэ пэIуагъэхьагъ. Зыныбжь хэкIотэгъэ ыкIи сэкъатныгъэ зиIэ нэбгырэ мини 9-м ехъумэ яшIуагъэ арагъэкIыгъ. ЩыIэныгъэм чIыпIэ къин ригъэуцогъэ унэгъо 7800-мэ ахъщэ IэпыIэгъу арагъэгъотыгъ.
БлэкIыгъэ илъэсым агъэцэкIэнэу рагъэжьэгъэ лъэпкъ проектэу «Демографиер» цIыфым иухъумэн, ащ игъашIэ нахьыбэ хъуным, сабыеу къэхъухэрэм япчъагъэ хэхъоным фэIорышIэнэу щыт. 2019-рэ илъэсым мыщ къыдыхэлъытэгъэ Iофтхьабзэхэм язэшIохын сомэ миллиардрэ миллион шъиплIырэ республикэм щыпэIуагъэхьагъ. Ным, сабыигъом, кIэлэцIыкIухэр зэрыс унагъохэм IэпыIэгъу афэхъугъэныр ары мыщ дэжьым шъхьаIэр. Апэрэ сабый къызэрыхъухьэгъэ унэгъо 2140-мэ сомэ миллиони 168-рэ хъурэ IэпыIэгъу атырагощагъ. Лъэпкъ проектым къыдыхэлъытагъэу агъэнэфэгъагъэм фэди 2,3-кIэ ар нахьыб. Джащ фэдэу ящэнэрэ ыкIи ащ къыкIэлъыкIорэ сабый къызэрыхъухьэгъэ унэгъо 801-мэ зэтыгъо ахъщэ IэпыIэгъу аратыгъ.
Зыныбжь хэкIотагъэхэм IэпыIэгъу афэхъугъэным епхыгъэ IофшIэнри республикэм зэрифэшъуашэу щызэхэщагъ. БлэкIыгъэ илъэсым автотранспорт 11 къащэфыгъ, ащ ишIуагъэкIэ къоджэ псэупIэхэм адэсхэ пенсионер нэбгырэ минитIурэ ныкъорэм ехъур (илъэс 65-м ехъугъэхэр) медицинэ учреждениехэм къаращэлIагъэх, диспансеризациер акIугъ. Зыныбжь хэкIотагъэхэм IэпыIэгъу афэхъух волонтерхэри.
Мэхьанэшхо зиIэхэм ащыщ шъолъырым щыпсэухэрэм къапэблагъэу щыт лъэныкъуабэ къызэлъызыубытырэ гупчэхэм якIолIэнхэ ыкIи яфэIо-фашIэхэр псынкIэу афагъэцэкIэнхэ амал зэряIэр. «Зы шъхьаныгъупчъэкIэ» заджэхэрэ шIыкIэр Адыгеим щыпсэухэрэм япроцент 95-мэ къызфагъэфедэн алъэкIыщт. Джырэ уахътэм ехъулIэу МФЦ-хэм къэралыгъо ыкIи муниципальнэ фэIо-фэшIэ 259-рэ агъэцакIэ. БлэкIыгъэ илъэсым афагъэцэкIагъэр мин 611-рэ мэхъу. Гупчэм еолIагъэхэм япроцент 96-мэ яIоф зэхэфыгъэ зэрэхъугъэм ыгъэрэзагъэх.
БлэкIыгъэ илъэсым Адыгеим ис кIэлэцIыкIу мин 36-м ехъумэ загъэпсэфын ыкIи япсауныгъэ агъэпытэн амал яIагъ. Мыщ сомэ миллиони 144,5-рэ пэIуагъэхьагъ. Анахьэу анаIэ зытырагъэтыгъэхэр щыIэныгъэм чIыпIэ къин ригъэуцогъэ сабыйхэм языгъэпсэфыгъо уахътэ зэрифэшъуашэу зэхэщэгъэныр ары.
Ащ дакIоу демографием ылъэныкъокIэ Iофхэм язытет зыфэдэм уигъэрэзэнэу щытэп. БлэкIыгъэ илъэсым шъолъырым къыщыхъугъэ сабыйхэм япчъагъэ 310-кIэ нахь макIэ хъугъэ. Къэралыгъом исубъектхэм, зэкI пIоми ухэмыукъонэу, мы къэгъэлъэгъоным фэд яIэр. КIэлэцIыкIоу къэхъухэрэм япчъагъэ хэгъэхъогъэным фытегъэпсыхьэгъэ IофшIэныр республикэм нахь щагъэлъэшыгъ. Ным, сабыим, унагъохэм социальнэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэныр анахь шъхьаIэу ащ къыдыхэлъытагъэх.
Демографием ылъэныкъокIэ Iофхэм язытет нахьышIу шIыгъэным фэIоры- шIэщт Урысыем и Президент къыхьыгъэ предложениехэм ягъэцэкIэн. 2020-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м щегъэжьагъэу апэрэ сабый къызэрыхъухьэгъэ унагъом сомэ мин 470-рэ хъурэ ны мылъкур ратызэ ашIыщт, ятIонэрэр къызфэхъухэрэм а пчъагъэм джыри сомэ мини 150-рэ хэхъощт ыкIи зэкIэмкIи сомэ мин 617-м кIэхьащт. Апэрэ сабыир илъэсищ охъуфэкIэ мазэ къэс ахъщэ тыныр ратыщт, джащ фэдэу илъэси 3 – 7 зыныбжь сабыйхэр зэрыс унагъохэу зы нэбгырэм ихахъо урыпсэунымкIэ анахь ахъщэ макIэм кIэмыхьэрэм мазэ къэс ахъщэ IэпыIэгъу арагъэгъотыщт. Сабыибэ зэрыс унагъохэм фэгъэкIотэныгъэу яIагъэхэри къэнэжьыгъэх. Ащ нэмыкIэу сабыитIу е нахьыбэ зиIэ унагъохэм фэгъэкIотэныгъэ зиIэ ипотекэм ипрограммэ амалэу къытыхэрэр къызфагъэфедэн алъэкIыщт, ащ процентэу пылъыр процентих мэхъу. Сабыищ е нахьыбэ зиIэхэм псэупIэ зэрагъэгъотынымкIэ мыщ фэдэ чIыфэу къырахыгъэм щыщэу сомэ мин 450-р къэралыгъом афепщыны. Мы амалыр республикэм щыпсэухэрэм къызфагъэфедэным мэхьанэшхо иI.
Медицинэр, ащ епхыгъэ фэIо-фашIэхэр
БлэкIыгъэ илъэсым изэфэхьысыжьхэм къызэрагъэлъагъорэмкIэ, псауныгъэр къэухъумэгъэным исистемэ хэхъоныгъэ ышIыным республикэм сомэ миллиарди 6-рэ миллион 454-рэ щыпэIуагъэхьагъ. Ащ щыщэу миллион 337-р — лъэпкъ проектым иIофтхьабзэхэм ягъэцэкIэн къыдыхэлъытагъ. Шъолъырым ирайонхэм фельдшер-мамыку IэзэпIи 3 ащашIыгъ, къуаджэу Кощхьаблэ санитарнэ авиацием пае вертолетнэ площадкэ щагъэпсыгъ. Республикэ Диагностическэ гупчэм кардиологическэ диспансер къыщызэIуахыгъ. Къэралыгъо-унэе зэпхыныгъэм ишIуагъэкIэ Адыгэкъалэ дэт сымэджэщым медицинэ гупчэ щагъэпсыгъ. Республикэм ит сымэджэщхэм ящыкIэгъэ медицинэ оборудованиер, техникэр аIэкIагъэхьагъ.
Мыекъопэ къэлэ клиническэ сымэджэщым иперинатальнэ гупчэ ятфэнэрэ къатым икъыпышIыхьажьын ыкIэм фэкIуагъ, проектым сомэ миллиони 190-рэ фэдиз тефагъ. Мы учреждение дэдэм терапиемкIэ отделение къыздыхэлъытэгъэ IэзэпIэ-диагностическэ псэуалъэ щагъэпсы, ащ сомэ миллиони 105-рэ пэIуагъэхьащт. НэмыкI медицинэ учреждениехэм язэтегъэпсыхьан республикэм щылъагъэкIуатэ.
Республикэм ипащэ мыщ дэжьым анахьэу ынаIэ зытыридзагъэр медицинэм иIофышIэхэм япшъэрылъхэр зэрифэшъуашэу агъэцэкIэнхэ, цIыфхэм тэрэзэу адэзекIонхэ зэрэфаехэр ары. Мыщ фэгъэхьыгъэ дэо тхылъхэр къызэрэIэкIахьэхэрэр къыхигъэщыгъ.
— Сыд фэдиз медицинэ псэолъакIэ тшIыгъэми, ахэр аужырэ шапхъэхэм адиштэрэ оборудованиемкIэ зэтедгъэпсыхьагъэхэми, врачыр уз зиIэ цIыфым рэхьатэу, шъабэу дэмыгущыIэмэ, игумэкIыгъо зэхифыным фэмыхьазырмэ, зи ишIуагъэ къэкIощтэп. Арышъ, мы лъэныкъом медицинэм иIофышIэхэм анаIэ тырагъэтын фае, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Лъэпкъ проектым, къэралыгъо программэхэм къадыхэлъытагъэу псауныгъэр къэухъумэгъэным иучреждениехэм аIутхэм IофшIэнымкIэ амалэу яIэхэр нахьышIу шIыгъэным, ахэм яIэпэIэсэныгъэ хагъэхъон алъэкIыным республикэм мэхьанэшхо щыраты. БлэкIыгъэ илъэсым къоджэ псэупIэм Iоф щызышIэнэу кIогъэ нэбгырэ 51-мэ зэтыгъо ахъщэ IэпыIэгъу аратыгъ. Адыгеим щыщ ныбжьыкIи 105-рэ къэралыгъом иапшъэрэ медицинэ еджапIэхэм ачIэхьагъэх. Мыекъопэ медицинэ колледжыр къэзыухыгъэ нэбгырэ 66-мэ, джащ фэдэу Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым имедицинэ институт иапшъэрэ курсхэм арыс студент 79-мэ IофшIэпIэ чIыпIэхэр арагъэгъотыгъэх. Медицинэ кадрэхэм ягъэхьазырын, специалистэу зыщыкIэхэрэр игъэкъужьыгъэнхэм профильнэ ведомствэр непэ ыуж ит.
Республикэм исхэм Iэзэгъу уцхэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэм сомэ миллиардрэ миллион 12-рэ пэIуагъэхьагъ. 2018-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, сомэ миллиони 145-кIэ ар нахьыб. ФэгъэкIотэныгъэ зиIэ цIыфхэм сомэ миллион 274-рэ аосэ Iэзэгъу уцхэр аIэкIагъэхьагъэх.
Непэрэ мафэм ехъулIэу Адыгеим гурытымкIэ къыщагъашIэрэр илъэс 73,5-рэ, 2024-рэ илъэсым ехъулIэу мы къэгъэлъэгъоныр илъэс 78-м кIэгъэхьэгъэныр пшъэрылъ шъхьаIэу щыт. Ар гъэцэкIэгъэным фэшI шъолъырым Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэр щызэхащэщтых, анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтыр медицинэ инфраструктурэм изытет нахьышIу шIыгъэныр ары.
Мы илъэсым фельдшер-мамыку IэзэпIэ 24-рэ республикэм щашIыщт, щыIэ учреждениехэм ащыщхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр арашIылIэщтых, медицинэ оборудованиер кIэу зэблахъущт. А пстэури зэшIохыгъэ зэрэхъурэм, проектэу агъэнэфагъэхэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэнхэм пытагъэ хэлъэу лъыплъэщтых.
Гъэсэныгъэр
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм кIон фэе сабыйхэу илъэси 3 — 7 зыныбжьхэм алъэныкъокIэ чэзыу щыIэжьэп. Илъэси 3-м нэмысыгъэхэм чIыпIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм джырэ уахътэ Iоф дашIэ, къихьащт илъэсым ехъулIэу а гумэкIыгъори дэгъэзыжьыгъэн фае. БлэкIыгъэ илъэсым нэбгырэ 960-мэ ателъытэгъэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIи 4 республикэм щашIыгъ, чIыпIэ 480-р — ясельнэ купхэм ателъытагъэх. Джащ фэдэу щыIэ учреждениехэм псэолъитIу къапашIыхьажьыгъ, ахэми чIыпIэ 240-рэ къатыгъ.
Непэрэ мафэхэм яхъулIэу нэбгырэ 240-рэ зырыз зычIэфэщтхэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр Адыгэкъалэ, Пэнэжьыкъуае, Инэм, Мыекъуапэ (учреждении 2) ащашIых. Къутырэу Гавердовскэм иеджапIэ мыщ фэдэ псэолъакIэ къыпашIыхьэ. Мы илъэсым Красногвардейскэ районым кIэлэцIыкIу IыгъыпIи 3 (ясельнэ купхэр хэтхэу) щагъэпсынэу рагъажьэ, къихьащт илъэсым нэбгыри 120-мэ ателъытэгъэ учреждениякIэм ишIын Шэуджэн районым щаублэщт.
КIэлэеджэкIо 1100-мэ ателъытэгъэ гурыт еджэпIакIэр поселкэу Инэм блэкIыгъэ илъэсым къыщызэIуахыгъ. Мыщ фэдиз чIыпIэ зиIэщт учреждением игъэпсыни Мыекъуапэ щаухы, кIэлэеджэкIо 250-рэ зычIэфэщт еджапIэр станицэу Ханскэм шIэхэу къыдэуцощт. Джащ фэдэу федеральнэ ыкIи республикэ бюджетхэм яшIуагъэкIэ еджапIэхэм ащыщхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр ащыкIощтых.
Мы лъэныкъомкIэ Iофэу ашIэрэр анахьэу зытегъэпсыхьагъэр еджапIэхэм ятIонэрэ сменэр ямыIэжьыныр, кIэлэеджакIохэм шIэныгъэ куухэр зэрагъэгъотынхэр ары. ЕджэнымкIэ гъэхъэгъэшIухэр зэрэщыIэхэр къагъэлъагъо зэтыгъо къэралыгъо ушэтынхэм язэфэхьысыжьхэм. Баллишъэ къэзыхьыгъэхэм япчъагъэ блэкIыгъэ илъэсым нахьыбэ хъугъэ. Ахэм ащыщхэр къоджэ еджапIэхэм къачIэкIыгъэх.
КIэлэеджакIохэм гъэсэныгъэ тедзэ зэрагъэгъотыным фытегъэпсыхьагъ Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъэ кIэлэцIыкIу технопаркэу «Кванториум» зыфиIорэр. Мыщ илъэс 12 — 17 зыныбжь кIэлэеджакIохэм зыщагъэсэн алъэкIыщт. Сэнаущыгъэ зыхэлъ кIэлэцIыкIухэр къыхэгъэщыгъэнхэм ыкIи ахэм IэпыIэгъу афэхъугъэным шъолъырым мэхьанэшхо щыраты. Ащ фэIорышIэщт гупчэу «Полярис-Адыгея» зыфиIорэм иIофшIэн республикэм щыригъэжьагъ. Адыгеим иволонтерхэм ягупчэ къызэрэзэIуахыгъэми мэхьанэшхо иIэу щыт.
Мы илъэсым Iоныгъом и 1-м щегъэжьагъэу ублэпIэ классхэм арыс кIэлэеджакIохэм ыпкIэ хэмылъэу шхыныгъо стырхэр аIэкIагъахьэзэ ашIынэу агъэнэфагъ. Муниципалитетхэм гъэсэныгъэм иучреждениехэу ащыIэхэм шхапIэу ахэтхэр ащ техническэу фэхьазырынхэ зэрэфаер пшъэрылъ шъхьаIэу АР-м и ЛIышъхьэ къыхигъэщыгъ. Мы IофшIэныр непэ чанэу агъэцакIэ.
ЕджапIэхэм, анахьэу къоджэ псэупIэхэм адэтхэм, специалистхэр къящэлIэгъэнхэм иIофыгъуи мэхьанэшхо иI. Мы илъэсым щегъэжьагъэу программэу «Земскэ кIэлэегъадж» зыфиIорэр Адыгеим щагъэцэкIэнэу рагъэжьагъ. Ар илъэсищым телъытагъ ыкIи къуаджэм Iоф щызышIэнэу кIорэ кIэлэегъаджэм сомэ миллион ратызэ ашIыщт.
Культурэр
Урысыем и Президент иунашъокIэ 2019-рэ илъэсыр театрэм и Илъэсэу агъэнэфэгъагъ. Театральнэ илъэсыр Адыгеим зэрифэшъуашэу щырекIокIыгъ, Iофтхьэбзэ 900 фэдиз зэхащагъ. Мэхьанэшхо зиIагъэхэм ащыщых адыгэ-абхъаз театрэхэм яя IV-рэ Дунэе фестивалэу «Кавказский меловой круг», «Кавказым мамырныгъэ ерэлъ» зыфиIохэрэм язэхэщэн. Культурэм иамалкIэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр зэхэхьанхэм, язэгурыIоныгъэ, язэпхыныгъэ агъэпытэным мэхьанэшхо иI. Адыгеим итеатрэхэр илъэсым къыкъоцI къекIокIыгъэх, спектаклэ гъэшIэгъонхэр къагъэлъэгъуагъэх.
БлэкIыгъэ илъэсым культурэм хэхъоныгъэ ышIыным сомэ миллиардрэ миллион 400-рэ республикэм щыпэIуагъэхьагъ, сомэ миллиони 147-р лъэпкъ проектэу «Культурэм» къыдыхэлъытагъ. Учреждениехэм яматериальнэ-техническэ зытет нахьышIу шIыгъэным, инфраструктурэр зэтегъэпсыхьэгъэным алъэныкъокIэ шъолъырым Iофышхо щагъэцэкIагъ. Лъэпкъ проектым иамалкIэ къуаджэхэм адэтхэ культурэм иуниблымэ гъэцэкIэжьынхэр арашIылIагъэх, ащ сомэ миллиони 114-рэ пэIуагъэхьагъ.
Мыекъуапэ искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджэпIитIум игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнхэм пае республикэ бюджетым къыхэхыгъэ мылъку афатIупщыгъ. Лъэпкъ проектым къыдыхэлъытагъэу учреждениитф зэтырагъэпсыхьэ. Къуаджэу Фэдз культурэм и Унэу щашIырэр шIэхэу атыщт. Федеральнэ программэм къыдыхэлъытагъэу Красногвардейскэ районым итхэ къуаджэу Улапэрэ селоу Белэмрэ культурэм иучреждениякIэхэр ащашIынхэу ащырагъэжьагъ. «Единэ Россием» ипартийнэ проект къыдыхэлъытагъэу Тэхъутэмыкъое районым ипсэупIэу Отраднэм дэт культурэм и Унэ игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр щэкIох. Адыгеим и Лъэпкъ музей игъэкIэжьын рагъэжьагъ.
Урысыем и Президент и Джэпсалъэ диштэу искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджэпIиплIым гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнхэм фэшI республикэм сомэ миллиони 167-рэ къыфатIупщыгъ. ЗэкIэмкIи къэралыгъо ыкIи муниципальнэ учреждение 23-мэ гъэцэкIэжьын-псэолъэшI IофшIэнхэр ащыкIощтых.
Физическэ культурэр ыкIи спортыр
Адыгеим непэ спорт псэолъэ 941-рэ ит, ахэм ащыщэу 536-р — къоджэ псэупIэхэм адэтых. АР-м икъэралыгъо программакIэу «Физическэ культурэм ыкIи спортым хэхъоныгъэ ашIыныр» зыфиIорэр блэкIыгъэ илъэсым республикэм щаштагъ. Ащ игъэцэкIэн сомэ миллион 840-рэ пэIуагъэхьагъ. 2019-рэ илъэсым спорт еджэпIитIу Мыекъуапэ, джащ фэдэу псауныгъэр зыщагъэпытэрэ спорт комплексхэр Инэмрэ Пэнэжьыкъуаерэ къащызэIуахыгъэх. Мыщ фэдэ комплексхэм яшIын мы илъэсым Хьакурынэхьаблэ, Кощхьаблэ ыкIи Адыгэкъалэ ащырагъэжьэнхэ гухэлъ щыI.
Урысые ыкIи дунэе мэхьанэ зиIэ зэнэкъокъухэр республикэм бэу щызэхащэх. Физическэ культурэм ыкIи спортым хэхъоныгъэ ашIынымкIэ шъолъырым гъэхъэгъэшIухэр иIэх. Ащ дакIоу тиспортсменхэм дэгъоу зыкъагъэлъагъо, хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр, медальхэр къахьых. Ау а лъэныкъомкIэ IофшIэныр джыри нахь гъэлъэшыгъэн фаеу республикэм ипащэ къыIуагъ. Мэхьанэшхо зиIэ зэнэкъокъухэм текIоныгъэ къащыдэзыхырэ спортсменхэм республикэм ахъщэ шIухьафтынэу аритырэр фэдитIукIэ нахьыбэ ашIыгъ.
Экономикэр
2030-рэ илъэсым нэс Адыгеим социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэу ышIыщтхэм я Стратегие къыдыхэлъытэгъэ пшъэрылъхэм язэшIохын фытегъэпсыхьэгъэ къэралыгъо программэ 17 шъолъырым щызэхагъэуцуагъэх ыкIи щаштагъэх. БлэкIыгъэ илъэсым лъэпкъ проектхэм ягъэцэкIэн сомэ миллиарди 4,1-рэ республикэм щыпэIуагъэхьагъ. ВРП-м проценти 3,3-рэ хэхъуагъ, мылъку шъхьаIэм инвестициеу халъхьагъэр процент 26,5-кIэ нахьыбэ хъугъэ ыкIи сомэ миллиард 42,4-м нэсыгъ. Промышленнэ къыдэгъэкIыным ииндекс проценти 100,5-рэ мэхъу. IофшIапIэ зимыIэу атхыгъэхэм япчъагъэ процент 0,8-рэ. БлэкIыгъэ илъэсымкIэ пшъэрылъэу зыфагъэуцужьыгъэхэм зэкIэми шъолъырыр акIэхьагъ.
Гъогухэм язэтегъэпсыхьан
Адыгеим игъогухэр, илъэмыджхэр зэтегъэпсыхьэгъэнхэм, гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнхэм, кIэу шIыгъэнхэм республикэм мэхьанэшхо щыраты, ащкIи гъэхъэгъэшIухэр щыIэх. БлэкIыгъэ илъэсым Адыгеим игъогу фонд сомэ миллиарди 3,9-м ехъугъ.
Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ автомобиль гъогухэр» зыфиIорэм игъэцэкIэн сомэ миллиардищрэ миллион 313-рэ пэIуагъэхьащт. БлэкIыгъэ илъэсым псэолъэ 73-мэ IофшIэнхэр ащыкIуагъэх, сомэ миллион 460-рэ агъэфедагъ.
Республикэм игъогу инфраструктурэкIэ мэхьанэшхо зиIэ Мыекъуапэ къэзыухьэрэ автомобиль гъогум ишIын иапэрэ едзыгъо аухыгъ. Лъэпкъ проектым къыдыхэлъытагъэу мы илъэсым объект 41-мэ IофшIэнхэр ащыкIощтых. Гъэмафэм ыкIэм нэс пшъэрылъхэр зэшIуахынхэу агъэнафэ.
Инвестициехэр
Экономикэм къыхалъхьэрэ инвестициехэр нахьыбэ шIыгъэныр пшъэрылъ шъхьаIэу щыт. Сомэ миллиард 60 фэдиз зытефэрэ проект 27-рэ республикэм IэкIэлъ. ИнвестициехэмкIэ рейтингым Адыгеим я 26-рэ чIыпIэр щиIыгъ.
Предпринимательствэр
Бизнес цIыкIум ыкIи гурытым хэщагъэхэм IэпыIэгъу афэхъугъэным фытегъэпсыхьагъэх республикэм щаштэгъэ проекти 5-р. БлэкIыгъэ илъэсым ахэм ягъэцэкIэн сомэ миллион 529-рэ пэIуагъэхьагъ. Мы IофшIэныр тапэкIи лъагъэкIотэщт, предпринимательхэм яшIуагъэ арагъэкIыным анаIэ тырагъэтыщт.
Мэкъумэщ хъызмэтыр
2019-рэ илъэсым сомэ миллиард 25,1-м ехъу зытефэрэ мэкъумэщ продукцие республикэм къыщыдагъэкIыгъ. Адыгеим лэжьыгъэ тонн мин 631-рэ щаугъоижьыгъ. ТIэкIу-тIэкIузэ мы отраслэм иструктурэ зэхъокIыныгъэхэр фашIых, анахь мэхьанэшхо зэратырэр хэтэрыкIхэм, цумпэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIын, чъыгхатэхэм ягъэтIысын ары. Технологие пэрытхэр къызфагъэфедэхэзэ чъыгхатэхэм ягъэтIысын лъагъэкIуатэ, джырэ уахътэм ахэм гектар 1680-рэ аубыты. БлэкIыгъэ илъэс закъом гектар 212-рэ агъэтIысыгъ. Профильнэ министерствэм анахь мэхьанэшхо зэритырэ лъэныкъохэм ащыщ адыгэ къуаем икъыдэгъэкIын джыри нахь зегъэушъомбгъугъэныр. ИкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ продукцие тонн 17200-рэ къыдагъэкIыгъ. БлэкIыгъэ илъэсым фермер хъызмэтшIэпIэ 18-мэ ыкIи зы кооперативым сомэ миллиони 100 хъурэ грантхэр аратыгъэх.
Къоджэ псэупIэхэм зыпкъ итэу хэхъоныгъэ ашIыным ипрограммэ къыдыхэлъытэгъэ Iофтхьабзэхэм ягъэцэкIэн сомэ миллиони 196-рэ пэIуагъэхьагъ, къуаджэхэм еджапIэхэр, фельдшер-мамыку IэзапIэхэр, гъогухэр, газ ыкIи псырыкIуапIэхэр ащашIыгъэх. Мы илъэсым ахъщэ IэпыIэгъур фэдищкIэ нахьыбэ хъугъэ ыкIи сомэ миллион 673-м нагъэсыгъ.
ЗекIоныр
2017-рэ илъэсым Адыгеим ичIыпIэ дахэхэм, икъушъхьэхэм нэбгырэ мин 465-мэ защагъэпсэфыгъ. ЦIыфхэм фэIо-фашIэу афагъэцэкIагъэм сомэ миллион 522-рэ тефагъ.
— ТиIофшIэн уасэ къыфэзышIыщтхэр цIыфхэр ары. ЗэхъокIыныгъэшIухэм тафэкIоным пае джыри дгъэцэкIэнэу къытпыщылъыр макIэп, ащ хабзэм икъулыкъухэм зэкIэми ткIуачIэ етхьылIэн фае. ЦIыфхэр къызэрэтщыгугъыхэрэр къэдгъэшъыпкъэжьыным, тапэблагъэу, тызэIухыгъэу тыщытыным мэхьанэшхо иI, — къыIуагъ кIэухым КъумпIыл Мурат.
А 1 – 5-рэ нэкIубгъохэр зыгъэхьазырыгъэр Тхьаркъохъо Адам.


2022-рэ илъэсым бэдзэогъум и 1-м ехъулIэу АР-м ис цIыфхэм ябанк счетхэм ахъщэу сомэ миллиард 39,5-рэ арылъыгъ. БлэкIыгъэ илъэсым джащ фэдэ илъэхъан егъэпшагъэмэ, процент 11,6-кIэ ар нахьыб.
«Лъэныкъо пстэури зыпштэкIэ, цIыфхэр ары нахьыбэу банкхэм ахъщэ ащызыIыгъыр. Илъэсым къыкIоцI ахэм ахъщэу аIыгъым проценти 7 хэхъуагъ, сомэ миллиард 30 фэдиз ар хъугъэ. Адыгеим исхэм нахьыбэрэмкIэ банкхэм ащаIыгъырэр тиахъщэхэр ары, ар процент 97-м нэсы», — къыIуагъ Урысыем и Гупчэ банк икъутамэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипащэ игуадзэу Александр Путинцевым.
Бизнесми мылъкоу иIэм хэхъуагъ. ГъэрекIорэм егъэпшагъэмэ, мыгъэ бэдзэогъум и 1-м ехъулIэу унэе предпринимательхэм ярасчетнэ счетхэм ахъщэу арылъым фэдэ 1,3-кIэ хэхъуагъ, юридическэ лицэхэм ядепозитхэр фэди 2-кIэ нахьыбэ хъугъэ.
Республикэм щыпсэурэ цIыфхэм пстэумкIи чIыфэу ателъыр сомэ миллиард 60-м нэсыгъ. 2021-рэ илъэсым бэдзэогъум и 1-м ехъулIэу аштэгъагъэм нахьи процент 14-кIэ ар нахьыб. Ахэм япроцент 65,2-р потребительскэ чIыфэх. Проценти 10 ахэм ахэхъуагъ, сомэ миллиард 39-рэ хъугъэ.
Унэ къызэращэфырэ ипо-текэ чIыфэмкIэ республикэм исхэм банкхэм апашъхьэ чIыфэу щыряIэм илъэсым процент 22-рэ хэхъуагъ, сомэ миллиард 20,8-рэ ар хъугъэ.


Федеральнэ законэу N 237-р зытетэу «Къэралыгъо кадастрэ уасэм ехьылIагъ» зыфиIоу 2016-рэ илъэсым бэдзэогъум и 3-м къыдэкIыгъэм, Адыгэ Республикэм мылъкум епхыгъэ зэфыщытыкIэхэмкIэ и Комитет иунашъоу N 45-р зытетэу «АР-м ичIыгу Iахьхэм якъэралыгъо кадастрэ уасэ игъэнэфэн зэрэзэхащэрэм ехьылIагъ» зыфиIоу 2021-рэ илъэсым мэзаем и 25-м зыкIэтхэжьыгъэхэм атегъэпсыхьагъэу Адыгэ Республикэм ичIыгу Iахьхэм якъэралыгъо кадастрэ уасэ агъэнафэ. Кадастрэ уасэм игъэнэфэн фэхъугъэ кIэуххэм ялъытыгъэу къэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэралыгъо кадастрэ уасэмкIэ Адыгэ республикэ гупчэм» отчетым ипроект электрон документ шъуашэ иIэу зэхегъэуцо.
Отчетым ипроект зигугъу къышIырэ материалхэр 2022-рэ илъэсым бэдзэогъум и 21-м Росреестрэм фондым IэкIигъэхьагъэх. КъыкIэлъыкIорэ сайтхэмкIэ отчетым ипроект нэIуасэ зыфэшъушIын шъулъэкIыщт:
— Росреестрэм иофициальнэ сайткIэ: https://rosreestr.ru (разделэу «Услуги и сервисы» зыфиIорэм);
— Адыгэ Республикэм икъэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэралыгъо кадастрэ уасэмкIэ Адыгэ республикэ гупчэр» зыфиIорэм иофициальнэ сайтэу https://gko-adyg.ru (разделэу «Проект отчета» зыфиIорэм).
Кадастрэ уасэм игъэнэфэнкIэ е отчетым ипроекткIэ щыкIагъэ горэхэм гу алъышъутэмэ, мэфэ 30-м къыкIоцI (отчетым ипроект къызщырагъэхьэгъэ мафэм къыщыублагъэу) зафэжъугъэзэн шъулъэкIыщт.
Отчетым ипроекткIэ дао горэхэр зиIэхэм «Къэралыгъо кадастрэ уасэмкIэ Адыгэ республикэ гупчэм» рахьылIэнхэ алъэкIыщт яеплъыкIэхэр. Ежь ашъхьэкIэ ахьыхэми хъущт, ИнтернетымкIэ аIэкIагъэхьанхи алъэкIыщт. Отчетым ипроект фалъэгъурэ щыкIагъэхэр арахьылIэнхэм пае мы къыкIэлъыкIохэрэр ищыкIагъэх:
1) зыгъэхьырэм ылъэкIуацI, ыцIэ, ятацI, телефоным иномер, электрон почтэм иадрес;
2) Iофыр зыфэгъэхьыгъэ псэуалъэм кадастрэ номерэу иIэр;
3) гъэтэрэзыжьынхэр зищыкIэгъэ чIыпIэхэр зэрыт нэкIубгъохэр.
Федеральнэ законэу N 237-р зытетэу «Къэралыгъо кадастрэ уасэм ехьылIагъ» зыфиIоу 2016-рэ илъэсым бэдзэогъум и 3-м къыдэкIыгъэм ия 14-рэ статья къыдилъытэрэ шапхъэхэм апэшIуекIорэ даохэм ахэплъэщтхэп.
Адыгэ Республикэм икъэралыгъо бюджет учреждениеу «Къэралыгъо кадастрэ уасэмкIэ Адыгэ республикэ гупчэр» зыдэщыIэр: 385013, Адыгэ Республик, къ. Мыекъуапэ, ур. Пролетарскэр, 304-р; тел. 8(8772)-57-97-27. ИнтернетымкIэ официальнэ сайтыр: https://gko-adyg.ru.
Iоф зэришIэрэр: блыпэм – мэфэкум: сыхь. 9.00 – 18.00; бэрэскэшхом: сыхь. 9.00 – 17.00; зэпыугъор: сыхь. 13.00 – 13.48; шэмбэтымрэ тхьаумафэмрэ – гъэпсэфыгъо мафэх.


HAPİ Yusuf Mahmut Yıldız
Adigece'den Çeviri: HAPİ Cevdet Yıldız
Söylenip anlatıldığına göre, bir zamanlar bir Topal Fıçıcı ya da Kart Topal Fıçı denilen çok yoksul biri varmış, dağda fıçı yapar, satıp parasıyla geçinirmiş. Günlerden bir gün, bir tilkinin avcılar tarafından kovalanmakta olduğunu görmüş. Elindeki fıçıyı tilkinin üzerine atıp yakalamış. Birazdan avcılar yetişmişler:
– Bir tilki kovalıyorduk, gördün mü, diye sormuşlar.
– Gördüm, şu tarafa kaçtı" diyerek avcıları uzaklaştırmış Topal Fıçıcı. Ardından, "Çıkarıp tilkiyi keseyim, kısmet bu ya, hiçten bir tilki derisi sahibi olduk" demiş ve bıçağını çekip tilkinin boğazına dayamış, tam kesmek üzereyken de tilki dile gelmiş:
– Ne olur beni öldürme, karşılığında sana Prensin kızını eş, Yedi Dev Kardeşler'in sarayını saray yaparım demiş.
Topal Fıçıcı düşünmüş:"Yalan söylüyorsa alt tarafı bir tilki derisinden olurum, doğruyu söylüyorsa, dünyalar benim olur" demiş ve tilkiyi yanına alıp evine dönmüş.
Aradan bir süre geçmiş, Tilki, Topal Fıçıcı'ya şık elbiseler aldırmış, Prensin sarayının önünden birkaç kez öyle geçirmiş. Prensle karısı bunu görmüşler:
– Bak hele, bak! Topal Fıçıcı ne de şık giyinmiş… Bir paraya, bir mirasa mı konmuş acaba, demişler birbirlerine.
Bir süre sonra Tilki, bir sabah erkenden Prensin sarayına varmış:"Topal Fıçıcı beş kuruşlukların ölçeğini istiyor" demiş. Prens şaşırmış ama bir şey dememiş, ölçeği vermiş.
Tilki üç gün sonra, dibine düşmüş birkaç beş kuruşlukla birlikte ölçeği geri götürmüş:
– Topal Fıçıcı, size teşekkürlerini iletmemi söyledi, şimdi de yirmi beş Kuruşlukların ölçeğini istiyor" demiş.
Tam döneceği sırada Prens, arkasından seslenmiş: "Hey, Tilki, bekle biraz. Ölçeğin dibinde birkaç kuruşluk paranız kalmış, gel de onları geri götür" demiş. Tilki de:
– Ohooo, Topal Fıçıcı da onlardan dünya kadar var, birkaçı eksilmiş ne çıkar, hiç önemli değil, diye yanıt vermiş.
Prensle karısı:
– Vay be, hiç aklımıza gelmemişti, Topal Fıçıcı, bayağı zenginmiş, demişler birbirlerine.
İki gün sonra, Tilki, dibinde birkaç yirmi beş kuruşlukla Prens'in kapısını yeniden çalmış:
– Topal Fıçıcı'nın çok selamı var, şimdi de altın liralıkların ölçeğini istiyor, demiş. Geri dönmek üzereyken, "Ölçekte birkaç yirmi beş kuruşluğunuz kalmış, al da geri götür" demiş Prens.
Tilki de:
– Kalsın, Topal Fıçıcı iki gün boyunca onları zar zor ölçtü, hiç önemi yok, diye karşılık vermiş.
Prensle karısı şaşırmışlar.
Altın liralıkların ölçeğini sadece bir gün bekletmiş. Tilki, Topal Fıçıcı'ya bin bir zorlukla buldurduğu altın bir liralığı içine atıp ölçeği Prens'e geri götürmüş: "Topal Fıçıcı, çok teşekkür ediyor" diyerek ölçeği geri vermiş. Arkasından "Hey, Tilki, bekle biraz, ölçeğin içinde bir altın liranız kalmış, gel de geri götür" diye seslenmiş Prens.
"Önemli değil, Topal Fıçıcı, onları bir gün boyunca zor saydı, biri eksilmiş sözü bile olmaz" diye karşılık vermiş Tilki de.
Prensle karısı:"Amma da zenginmiş bu Topal Fıçıcı, ah bir kızımızı isteseydi, seve seve verirdik" demişler birbirlerine ama Tilki'nin kendilerini gizlice dinlemekte olduğunu da bilmiyorlarmış.
Bir süre sonra, Tilki, Prens'in kapısını çalmış, "Tanrı'nın izniyle kızınızı Topal Fıçıcı'ya istemeye geldim" demiş, Prensle karısı, dünden razı oldukları için kızlarını seve seve Topal Fıçıcı'ya vermeyi kabul etmişler.
Düğün için gelin alayı yola koyulmuş. Topal Fıçıcı ile Prenses yan yana bir arabada/yaylı arabada oturuyorlarmış. Yol gösterici olan Tilki en önde, düğün alayı da onun peşinden gidiyormuş.
Giderlerken yolda büyük bir koyun sürüsü görünmüş. Tilki hemen koşup çobanlara düğün alayını göstermiş: "Şu gelen koca orduyu görüyor musunuz? Yetişir yetişmez sizi öldürecekler" demiş. Çobanlar korkudan titremeye başlamışlar, "Ama" demiş Tilki, "bu sürü kimin diye sorduklarında, siz de Topal Fıçıcı'nın derseniz, bir şey yapmazlar, sizi kendilerinden sanıp geçip giderler".
Birazdan düğün alayı yetişmiş, "Bu sürü kimin" diye sorduklarında, "Topal Fıçıcı'nın" yanıtını alıp çok şaşırmışlar, "Amma da büyük bir sürüsü varmış bu Topal Fıçıcı'nın" demişler.
Düğün alayı yola devam ederken, önce bir manda sürüsü, ardından bir at sürüsü ile de karşılaşmış, onlar da "Bu sürü Topal Fıçıcı'nındır" diyerek canlarını kurtardıklarını sanmışlar.
Derken Yedi Dev Kardeşler'in kubbesi altından işlemeli kocaman sarayı görünmüş. Tilki doğruca sarayın içine dalmış, devlerden biri tilkiyi yakalamış, "Hey, diye seslenmiş kardeşlerine, -Bir tilki yakaladım, bir bıçak getirin de derisini yüzeyim" demiş. Tilki de dile gelip:
– Siz beni öldürmeyi düşünüyorsunuz, oysa ben sizi kurtarmayı düşünüyorum. Bakın, şu gelen koca orduya? Gelir gelmez sizi öldürecekler. Sizi öldürmek için geliyorlar. Sırf haber vereyim diye geldim, demiş.
Devler kıvranmaya ve ağlaşmaya başlamışlar. Tilki, "Siz hemen şu bahçedeki ot yığınlarının içine girip saklanın, sizi bulamayınca çekip giderler onlar" demiş. Devler ot yığınlarının içine girip saklanmışlar.
Birazdan atlılar yetişmişler, Tilki atlıları karşılamış, ardından arabalarla gelenleri de saraya buyur etmiş, ardından atlılara:"Şu koca ot yığınlarından atlarınız için alın, kalan öteki yığınları da ateşe verin, karanlık basmak üzere, Topal Fıçıcı ve Gelin için düğün şenliği olsun" demiş.
Atlılar atları için yeterli ot almışlar, kalanı, devlerin içinde saklandığı otları ateşe vermişler, olup bitenden habersiz devler de cayır cayır yanmışlar.
Böylece Topal Fıçıcı, Prenses ile Yedi Dev Kardeşler'in sarayına konmuş.
Topal Fıçıcı bir gün: "Hey, Tilki, beni ihya ettin! Ölürsen senin için bakır mezar yaptıracağım" demiş Tilki'ye.
Günlerden bir gün Tilki, denemek için ölmüş gibi yere uzanmış. Bunu gören Prenses, kan ter içinde Topal Fıçıcı'ya koşmuş:"Hey, Bey, Tilki'miz öldü, mahvolduk" demiş. "O mu bütün derdin, getir de şu bıçağı, derisini yüzeyim bari, ziyan olmasın" diye karşılık vermiş Topal Fıçıcı da.
Bunun üzerine Tilki birden ayağa fırlamış, "Vay, ben seni ihya etmişim, sense bana bakır mezar yaptıracağına bir de utanmadan derimi yüzecekmişsin, gösteririm ben sana, eskiden nasıl idiysen, yeniden öyle yapacağım seni" demiş.
Topal Fıçıcı da "Ben senin şaka yaptığını bildiğim için, ben de sana bir şaka yapayım dedim. Yoksa senin derin ile sana yaptıracağım bakır mezarın parası üzerinde benim gözüm olabilir mi?" demiş Tilki'yi yeniden kandırmış ve böylece, yıllarca, birlikte mutlu bir yaşam sürdürmüşler.
Not: Babam Hapi Yusuf Mahmut Yıldız'ın çocukluğumda bana anlattığı ve aklımda kalan masallardan biri olup ilkin "Kafkasya Kültürel Dergi"de yayınlanmıştır, Ankara, 1974, sayı 44. HCY
БЭШКЭШ1Э ЛЪАШЭМРЭ БЭДЖЭЖЪЫЕМРЭ (ШАПСЫГЪАБЗ)
Я1омэ я1отэжэу, зы лъэхъанэгорэм зы Бэшкэш1э лъашэгорэ, ц1элыеу Бэшкэжъ лъашэ зыра1орэ зы нэбгэ тхьамышк1э дэдэ горэ шы1агъ. Къушъхьэм бэшкэ шиш1ыри ишэштыгъ, аш ипарэгьэ/ахъшэгьэ шы1эштыгъ.
Зы мафэгорэм шак1омэ къырафыжагъэу зы бэджэжъые ц1ык1у илъэгъугъ. Ибэшкэр тырыдзи бэджэжъыер бэшкэм ч1ыриубытагъ. Т1эк1у къэнэуж шак1охэр къэсыгъэх:
"Зы баджэгорэ къетфыжэгъагъ, плъэгъугъа?" къыра1уи къеупч1ыгъэх.
"Слъэгъугъ, улъэныкъом рэчагъ" и1уи шак1охэр 1уригъэк1ыжыгъэх Бэшкэш1э лъашэм. Аш нэужым, "Баджэр сыук1ыни, ишъо тэсхын, сыпэмыплъахэу зы бэджашъо згъотыгъэу сыхъугъ" и1уи ишъэжъые къырихи баджэм ипшъэтыкъ ч1ыри1агъ, здиук1ыпэным баджэр къэгушэ1агъ:
"Шъыд хъун сымыук1, сымыук1ымэ пшым ипшъашъэ шъузэу, Иныжъ Зэшиблым исэрай сэраеу къыпфэсш1ын" къыри1уагъ.
Бэшкэш1э лъашэр егупшысагъ, "Мэпц1'ымэ зы бэджашъом сыхэк1ыжыгъэу сыхъун, шъыпкъэр къе1омэ дунаер сэсыеу хъун " и1уи бэджэжъыер гъусэ къиш1и иунэ къек1ужыгъ.
Мэфэ заулэ къэнэуж, Бэджэжъыем Бэшкэш1э Лъашэм шыгъын дахэхэр иригъэшэфыгъ, Пшым исэрай гупэм зы заулэрэ блыригъэк1ыгъ. Пшымрэ ишъузрэ ягъэш1агъохэу къеплъыгъэх:
"Олъэгъуа, зэ мыш еплъ!. . Бэшкэш1э лъашэм шъыдэ гъэш1эгъонэу зызэрифагъ…зыгорэ, ч1эны къыфэнагъ шъо1уа?" зэра1ожыгъ еж ежырэу.
Мэфэ заулэ къэнэуж Бэджэжъыер пчэдыжыпэ дэдэу Пшым иунэ рэк1уагъ:"Бэшкэш1э лъашэр хъуршитфмэ яшэкалъэ къыфэягъ" яри1уагъ. Пшым мыр игъэш1эгъуагъ, ау зи имы1уахэу шэкалъэри къыритыгъ.
Мэфиш къэнэуж, еж рилъхьэгъэ хъуршитф заулэ ч1ыгъоу шэкалъэр Пшым фыриьыжыгъ:
"Бэшкэш1э лъашэм тхьауегъэпсэу къыуе1ожы, хьигь сэумэ пл1анэ шэкалъэм къыфай" ри1уагъ.
Къыздигъэзэжыным Пшыр иужыгьэ къылъыгьагъ:"Зэ къызэтэуцу Бэджэжъый. Шэкалъэм ич1э хъуршэ заулэ къинагъ, махь, здахьыжых" къыри1уагъ. Бэджэжъыеми:
"О-о-оу, Бэшкэш1э лъашэм аш фэдэу бэ дэдэ и1, зыт1узыш хэч1ыгъэми 1офэп…" ри1ожыгъ. Пшымрэ ишъузрэ:
"О-уи-уиу, ныбжи тигу къэк1ыныеп, Бэшкэш1э лъашэр моштэу зэрэбаер. . " зэра1ожыгъ.
Мэфит1у къэнэуж, Бэджэжъыер, ич1э сэумэ пл1энэ заулэ рилъхьи шэкалъэр Пшым фырихьыжыгъ:"Бэшкэш1э лъашэм сэлам къыуе1ожы, гьыри дышъэ сэумэ шэкалъэм къыфэягъ" ри1уагъ. Къыздигъэзэжыным, "Шэкалъэм сэумэ пл1энэ заулэ къинагъ, къэгъази здахьыж" къи1уагъ Пшым. Бэджэжъыеми:
"Къэрэн, Бэшкэш1э лъашэм мэфит1у ренэ ахэр фэпчынэу икъугъ, 1офэп" ри1ожыгъ.
Пшымрэ ишъузрэ я1он ямыш1эжэу къызэтэнагъэх.
Дышъэ сэумэ шэкалъэр зы мафэ нахьыбэ пыригъэплъагъэп. Бэджэжъыем, Бэшкэш1э лъашэм ерагъэ-псэрагъэу ригъэгъотыгъэ зы сэумэ дышъэр ич1э рилъхьи шэкалъэр Пшым фырихьыжыгъ:"Бэшкэш1э лъашэм бо тхьауегъэпсэу къыуе1ожы" и1уи шэкалъэр ритыжыгъ. Къыздигъэзэжыным, "Бэджэжъый, зэ т1эк1у къызэтэуцу, шъуи зы дышъэ сэумэ шэкалъэм къинагъ, махь, зыдахьыж" и1уи Пшыр къылъыгьагъ.
"1офэп, Бэшкэш1э лъашэм аш фэдэ дышъэхэр зы мафэгьэ ишэкынэу икъугъ, зы дышъэ хэзыгъ п1оу утэгушэ1ахьыжынэ 1офыжэп ар" ри1ожыгъ Пшым.
Пшымрэ ишъузрэ, "Мы Бэшкэш1э лъашэр бо баеу къыч1эк1ыгъ, мадж, типшъашъэ зэ къафэягъагъэми тыхэгуш1ук1эу еттыни" зэра1ожыгъ. Бэджэжъыер къогъум къоуцуагъэу шъэфы дэдэу къызэрэда1оштыгъэр яш1эштыгъэп.
Мэфэ заулэ къэнэуж, Бэджэжъыер, Пшым исэрай еблэгъагъ, "Тхьам зэре1уагъэу шъуипшъашъэ Бэшкэш1э лъашэм фэш1гьэ сыфэенэу сыкъэк1уагъ" яри1уагъ, Пшымрэ ишъузри хэгуш1ук1ыхэу пшъашъэр къыратыныр ядагъ.
Нысашэ яш1ын фэш1гьэ нысэшак1охэр гъогум тэхьагъэх. Бэшкэш1э лъашэмрэ пшъэшъэ гуашэр зэбгъэдэсхэу кум/шыкум исыгъэх. Гъогур Бэджэжъыем хырихэштыгъ, нысэшак1охэр аш лъык1оштыгъэх.
К1охэепэтэ гъогупэм зы мэл эхъогъуфо къышылъэгъуагъ.Бэджэжъыер псынч1э дэдэу мэлахъохэм ядэж рэчи къак1орэ нысэшак1охэр яригэлъэгъугъ:"Мы къак1орэ дзэр шъолъэгъуа?Къызэрэнэсхэу шъуаук1ышт" яри1уагъ. Мэлахъохэр шынагъэх, рэзазэхэу къызэтэнагъэх. "Къызык1охэрэм, мы мэл эхъогъур хэты ий я1они къышъоупч1ыштых, шъори 'Бэшкэш1э лъашэм ий' шъу1омэ, мыхэр тэтшышэх я1они зи къышъуа1оштэп, блэк1ыни к1оштых" яри1уагъ мэлахъохэм.
Т1эк1у къэнэуж нысэшак1охэр къэсыгъэх, "Мы мэл эхъогъур хэты ий" я1уи къяупч1ыгъэх, мэлахъxоэми, "Бэшкэш1э лъашэм ий" зя1ом лъэшэу ягъэш1эгъуагъ, "Мы л1ым мэл эхъогъуфо и1эу къыч1эк1ыгъ, тоштэу мыш нэсыфэ тымыш1агъ?" я1уагъ.
Нысэшак1охэр гъогум тэтхэу, япэрапш1эу зы псыцу эхъогъум, ет1уанэ зы шыбзы эхъогъум 1уч1агъэх, ахэми яахъом "Мы эхъогъур Бэшкэш1э лъашэм ий" я1уи яшъхьэ ш1уахыжыгъэу яш1ош1ыгъ.
Яужыпкъэм Иныжъ Зэшиблым дышъэгьэ гъэлыдыгъэу исэраифо къэлъэгъуагъ. Бэджэжъыер занч1эу сэрай к1оц1ым илъэдагъ, зы иныжъгорэм Бэджэжъыер къиубытыгъ, "Ей, и1уи ишмэ ялъыгьагъ, -Зы бэджэжъые къэсыубытыгъ, зы шъэжъыегорэ къысфэшъухь, ишъо тэсхын фэш1гьэ" и1уагъ. Мыр зызэхехым Бэджэжъыер къэгушэ1агъ:
"Шъо сэ сышъуук1ыным шъупылъ, сэ шъошъукъэзгъэнэжыным сыпылъ. Шъолъэгъуа мы къак1орэ дзэшхор?Къызэрэнэсхэу шъуаук1ышт. Мыш фэш1гьэ къак1ох. Мыш икъэбар шъозгъэ1ун с1уи сыкъэк1уагъ" яри1уагъ Бэджэжъыем.
Иныжъхэр штагъэх, рэп1эт1раохэу къызэтэнагъэх. "Шъо мы хатэм дэлъ мэкъу атэхэм шъуак1оц1ырыхьи зыжъугъэбылъ, шъо шъузамыгъотырэм ахэр дэк1ынхи к1ожыштых" и1уагъ Бэджэжъыем. Иныжъхэр мэкъу атэхэм як1оц1ыхьэхи зягъэбылъыгъ, шъо шъузамыгъотырэм ахэр дэк1ынхи к1ожыштых" и1уагъ Бэджэжъыем. Иныжъхэр мэкъу атэхэм як1оц1ыхьэхи зягъэбылъыгъ.
Т1эк1у къэнэуж шыухэр къэсыгъэх, Бэджэжъыер шыумэ апэгъок1ыгъ, аш к1элъык1оу кугьэ къак1орэхэми япэгъок1ыжыгъ, ахэм анэужым, "Мы мэкъу этэфохэр шъолъэгъуха, шъуишымэ яфырикъун фэдиз хэшъухи къыдафэрэм маш1о ешъудзыл1, мэзахэу мэхъу, Бэшкэш1э лъашэмрэ нысач1эмрэ яфэш1гьэ чэшыр жъугъэнэф" яри1уагъ.
Шыумэ яфырикъун фэдиз атэхэм мэкъу хырахыгъ, аш нэужым иныжъхэр зыхэс мэкъу атэхэм маш1о ч1ырадзагъ, хъурэ ш1эрэр зимыш1эрэ иныжъхэр ч1ыч1ы1 рагъа1оу хырагъэстахьыгъэх.
Моштэу Гошэ нысэмрэ Иныжъ Зэшиблым исэрайрэ Бэшкэш1э лъашэм иеу рэхъугъ.
Зы мафэгорэм Бэшкэш1э лъашэм, "О, Бэджэжъый, сыбгъэунэжыгъ!Ул1эмэ гъоплъэ бэн къыпфазгъэш1ышт" ри1уагъ Бэджэжъыем.
Зы мафэгорэм Бэшкэш1э лъашэр иуплъэк1ун фэш1гьэ Бэджэжъыем л1агъэ фэдэу зиш1и ч1ыгум тэгъолъхьагъ. Гуашэр гузэжъогъуфо хэтэу Бэшкэш1э лъашэм идэж рэчагъ:"Ей, л1ы, тыунэхъугъ, ти Бэджэжъые рэл1агъ" и1уагъ. "Ара узигъапэрэр, мо шъэжъыегорэ къахьи ишъо тэсын, ишъо орэмык1од" и1уагъ Бэшкэш1э лъашэми.
Мыр зызэхехым Бэджэжъыер къызшъхьылъэти, "Олъэгъуа, сэ узгъэунэжыгъ, о гъоплъэ бэн къысфабгъэш1ынэу къысэп1огъагъ, гьы сшъо тэпхынэу укъежагъ, тоштэу баеу усш1ыгъэмэ аш фэдэ къабзэу тхьaмышк1э дэдэу узэрэсш1ыжыштыр плъэгъужын" ри1уагъ.
Бэшкэш1э лъашэми, "Сэ укъызэрэдэсэмэркъэурэр сш1эштыгъ, аш фэш1гьэ сэри сыкъыбдэсэмэркъэугъ нэ1эп. Сэ пфязгъэш1ышт гъоплъэ бэнымрэ уишъорэ яуасэ сяпылъыжынэу сышытэп" и1уи Бэджэжъыер игъэпц1'эжыгъ, еунэ епсэоу къэнэжыгъэх.
Нот. Мы тхыдэжъыр сятэ Хьапый Махьмудым бэрэ къысфи1отэгъагъэхэм ашыш.
Нот. Мы тхыдэжъыр сятэ Хьапый Махьмудым бэрэ къысфи1отэгъагъэхэм ашыш.


Адыгэ лъэкъуацIэхэм апылъ къэбархэр гъэшIэгъоных, ау мы тхылъым дэтхэр зэкIэ къэттын амал зэрэщымыIэм къыхэкIыкIэ анахьыбэрэ тызэрихьылIэхэрэм ащыщхэр къыхэтхыхэзэ тшIыщт.
Абыдэ – Абидов
Iэбыдэ ыIомэ къэбэртэябзэкIэ Iэ+пытэ имэхьан.
Abide тырку: «монумент, памятник» («саугъэт»).
Абыдэ – арапыбзэкIэ мыщ имэхьанэ «шъхьащэ зышIырэ» («поклоняющийся»). Абыдэ Артур гъэзетэу «Шапсугием» (жъоныгъуакIэм и 18, 2012) къызэрэщитхырэмкIэ, мы лъэкъуацIэм фэгъэхьыгъэу къалмыкъ мифологием къыхигъотагъэр гъэшIэгъоны. Къалмыкъхэм ядиншIошъхъуныгъэкIэ адрэ дунаим гъогуищырэ къэлэ фыжьырэ щыIэу ары. Анахь ачIэгърэ ящэнэрэ гъучI гъогум а къэлэ фыжьым уфещэ. ЯтIонэрэ гъоплъэ гъогум Тхьэр зымылъытэрэ 33-р зыдыщыIэ чIыпIэм урещалIэ, ащ узыщырэхьатыщт чIыпIэ иI. Ящэнэрэ гъоплъэ гъогоу зэкIэмэ анахь лъагэу щыIэм къохьапIэм ылъэныкъокIэ тыгъэм уфещэ ыкIи джэнэтым урещэ. Ащ щэпсэу Абыд-бурхан.
Артур зэрэхигъэунэфыкIырэмкIэ, 1830-рэ илъэсым ашIыгъэгъэ картым къыгъэлъэгъорэ абдзэхэ лъэпкъмэ Абыдэхэр ащыщых, чылэу Абыдэхьаблэ дэсыгъэх. Чылэр Псэкъупсэ пэмычыжьэу щысыгъ. 1864-рэ илъэсым Кавказ заор заухым, Артур ятэжъэу Абыдэ Къэсэй къызэриIотэжьыгъэмкIэ, Абыдэ лъэпкъым инахьыбэ дэдэр Тыркуем икIыжьыгъ, зы купи Пшызэ ичIыпIэ зэщизхэм арытIысхьагъ. Ахэм ащыщыгъ Хьахъупэкъэ Абыдэ. Ар чылэу Лахъщыкъуаеу Псыфабэ ыпшъэкIэ щытыгъэм дэтIысхьагъ.
Абыдэхэр дунаим ихэгъэгу зэфэшъхьафхэм (США-м, Тыркуем, Израиль, Иорданием, Сирием, Германием) непэ ащэпсэух.
НэмыкI тхыгъэу Абыдэ лIакъом фэгъэхьыгъэу къэдгъотыгъэмэ зэрэтхыгъэ бзэм тетэу ягугъу къэтшIын: «Аул Абдахабль, название указывает на абадзехскую фамилию Абидовых (Абыдэ). В таком случае, этот аул мы можем обозначить как Абидохабль 1-й, тогда как Абидохабль 2-й был уничтожен позднее на р. Пшиш. Расположение: р. Туха, левый приток Пшехи. Участь: захвачен и разорен колонной полковника Офрейна. 26.01.63 г. (Богуславский, с. 356)». «Аул Абидохабль 2-й, 1863. Расположение: правый берег Пшиша, в 22 верстах ниже впадения в Пшиш р. Хадыжи. На месте Абидохабля была основана станица Тверская. Участь: уничтожен 07.06.63 г. колонной полковника Виберга». (Генс, кавказский сборник. Т. VIII, с. 506–509.)
АкIыгъу // АкIэгъу – Ачуг // Ачегу – Ачегу // Ачугов
АкIыгъухэр (АкIэгъухэр) шапсыгъэх, къуаджэу Агуй ялIэкъо лъапсэ къыщежьэ.
Я XVIII-рэ лIэшIэгъум апэу Хьатыгъужъыкъуае къэкIожьыгъэр ЛъэпшъыхьакI. Ащ игъусагъэх ыкъохэу Шъалихьэрэ ХьахъуцIыкIурэ. Куп зэрэугъоигъэу шыу купэу чылэм къакIорэмэ апаплъэщтыгъэх. Шыоу къэсрэ пэпчъ ыцIэкIэ бысым купыр еупчIыщтыгъ, етIанэ лъэкъуацIэ ратыщтыгъ е ылъэкъуацIэ къырагъаIощтыгъ.
Аузэ шыоу къакIохэрэр аухыгъэба зыщаIощтым, къэгужъуагъэу зы шыу къыIухьагъ.
Бысымым щыщ нахьыжъыр къэупчIэ:
– Хэт ар лIакъокIэ зыщыщыр?
– Ари мыдрэ шыу хьакIэмэ акIыгъу,– зыгорэм джэуап къытыжьыгъ.
А шыум «акIыгъур» раIозэ, текIыгъэхэм а «акIыгъу» зыфиIорэр лъэкъуацIэ афэхъугъ.
Адыгэ макъ. 25.05.2011.
ЧIыпIацIэхэр: АкIэгъу, АкIэгъу Исхьакъ имэкъух, АкIэгъу Къадырбэч игъэхъун, АкIэгъу Нажэ имэщшIапI, АкIэгъу Шъалихьэ имэкъупI.
Меретуков К. Х. Указ. соч.– С. 38–39.
Цуекъо Алый.


Iэгунанэм ыдагъэп-رفضُ أغونانة ( إلهة الدار)

Iэгунанэм ыдагъэп

رفضُ أغونانة ( إلهة الدار)

Зэздзэкӏыгъэр : Чэтэо Мэруан

ترجمة : مروان تشتاو

Къемыщхызэ симэкъу къисщыжьы сшIоигъоу бэрэ сыгуIагъ, ау IофшIэныгъошхом тефагъэти машини, трактори зи згъотыщтыгъэп. Ау «зи икIыпIэ имыIэу щыIэп» зыфаIорэм фэдэу, уинасып хэлъ зыхъукIэ Iофэу епхьыжьэрэр гъэцэкIагъэ мэхъу. Тхьэм зэриIонэу, а мафэм машини згъотыгъэ, кIэлэ Iэтахъо нэбгыритIу гъусэ сшIыгъэ. Сигъунэгъури щагум къыдэкIы пэтэу тыIукIагъэти, ари машинэм къидгъэтIысхьагъ. Мэкъущэ къыддэкIонэу кIалэм зи химыIухьэу машинэм къитIысхьагъ, ау мэкъущэ мыкIо зэрэшIоигъор къыхэщыщтыгъэ.
– Мэкъур сэ къыбдисшIахьыщт, ау блэ горэ зэрэслъэгъоу, сыщэщынэшъ, къыкIэсIэжьыщт, – ыIуагъ кIалэм.
– Зэ тIэкIу зытэжъугъэгъэпсэф, – ыIуи кIалэм мэкъу Iагор къыдидзыи, куахъор къыгот Iагом хиIуи псы ешъонэу ригъэжьагъ. Къытыгъэ Iагом блэ шIуцIэшхо горэ слъакъо пэмычыжьэу къыдзыгъэр зысэлъэгъум сшъхьацышъо къыгъэтэджыгъ. Машинэм къисыдзынэу куахъомкIэ сетхъуагъ шъхьае, гоIэшхо иIэу машинэм илъ мэкъум зыхигъэбылъхьагъ. А чIыпIэм сыIукIоти адрэ пакIэм сыуцугъ. Сылъэхъу, мэкъур зэIасшIэу сызыфежьэкIэ кIалэм гу къылъитэни, ащыгъум симэкъуищ сыухыгъэ. Сакъэу сыфэплъыры блэр хэслъэгъонба сэIошъ, ау ащи мэкъум зыхигъэбылъхьагъэшъ зыкъыгъэлъагъорэп. КIалэр псы зешъуахэм, зичэзыу магор къыситыгъ. ПсынкIэу Iагор къэсIэти блэм зызщигъэбылъыгъэ чIапIэм сыгуIэзэ теслъхьагъ, сытеуцуи сыулъэбэбахьыгъэ. Джы чIыпIэ симыуцоу мэкъоу къыдидзыерэр зэщизэу теслъхьэзэ мэкъушъхьэр сэубэ, сыкъыщекIокIы. Сыкъыщэшъо пIоми хъущт. Блэр мэкъум къыхэпшэу къысэрэмыори нахьыбэ сыфаеп. Мэкъур, сыдэу щытми машинэм къитшIыхьагъ. Машинэм пышIагъэу дилъэшъурэ пхъэджашъор дэслъэшъуаий, ащ иадрэ пакIэ кIапсэр зыщызэкъосэдзэм, сыгуIэзэ зыкъыпызгъани сыкъепкIэхыжьыгъ. Блэр зыхэс кухьэм къысэмыоу сыкъызэрехыжьыгъэр сигушIогъошху. Мэкъу кухьэшхо шIагъо къызэрэсщэжьырэм сигъэгушIоу мэкIэ-макIэу тыкъэкIожьызэ, тадэжьы тыкъэсыжьынкIэ унэгъо зытIущ нахь къэмынагъэу, мэкъур ошIэ-дэмышIэу машинэм къиуи, урамым тизы хъугъэ. Тыкъэсыжьыгъахэу къытэхъулIагъэр къызелъэгъум тигъунэгъу лIыжъыр къыIухьагъ. Мэкъур дэгъу дэдэу къызэритпхыхьагъэм емылъытыгъэу, къызэриугъэр дгъэшIагъо зэхъум, лIыжъым къыIуагъ:
– Дэгъоу къишъушIыхьэгъэнкIи мэхъу, ащ зи къесIуалIэрэп, ау шъуимэкъу блэ хэс. Зэрэхэсыр къызэришIэгъэ шIыкIэр къызгурымыIоу, сишъэф къызэрэчIигъэщыгъэр сшIоигъуаджэу кIалэу мэкъур къыздизышIахьыгъэм сыфыреплъэкIыгъ – кIалэр кIыфыбзэ зэрэхъугъэр слъэгъугъэ. Сэ сызгъэгумэкIырэр ешIэ пшIошIа, лIыжъым къыIуатэщтыгъэр зэпигъаощтыгъэп:
– Сыд ипытагъэу ипшIыхьэнкIи уфит, ау блэ зыхэс мэкъур къимыоу зыми Iэгум нигъэсын ылъэкIыщтэп. Щагум и Тхьэу Iэгунанэ зиягъэ къэкIощт цIэнлъэ-кIолъэжъыр даригъащэрэп. Ары мэкъущэмэ ямэкъу бэрэ къиоу зыкIэхъурэр.

كثيراً ما ردّدت معبراً عن رغبتي في جلب حصيد الأعشاب ( الرجادة ) قبل هطول الأمطار , ولكن لأنه في هذه الفترة من الموسم تتزاحم الأعمال فمن الصعوبة بمكان أن تجد آلية ( شاحنة أو تراكتور ) للقيام بهذا العمل , ولكن " ليس هناك ما لايمكن أن تجد له مخرجاً " كما يقولون , فإن كان عندك شيءٌ من الحظّ فلا بد أن تُفرج مسألة أي عملٍ نويتَ القيام به , وبتوفيق من الله وجدتُ في ذلك اليوم شاحنة , وحظيتُ بحمّالَين ليساعداني على العمل , وما أن هممنا على الانطلاق وإذ بنا نصادف جارنا خارجاً من داره فأركبناه معنا في الشاحنة , صعد جارنا الشاب دون أن يبدي اعتراضاً ولكن كان بادياً عليه بوضوح عدم رغبته في الذهاب لجلب الحصيد .
ــ سأعينك على رصف حمولة العشب , ولكن فور رؤيتي لأفعى سأهرب , لأنني أخشاها كثيراً ــ قال الشاب .
وصلنا إلى الحقل حيث الحصاد , أخذت أنا مكاني على الشاحنة لترتيب ورصف الأعشاب التي يناولني إياها الشباب , وبدأنا العمل ومع أول كومة عشب قذفوها إلى السيارة قذفوا معها أفعى ضخمة إلى داخل الشاحنة , حاولت الأفعى أن تتسلل ضمن كومة العشب إلا أني بادرتها بطعنة بـ ( الشاعوب ) ثم ألقيتها بعيداً عن الشاحنة , وأنا قلق خوفاً من أن يلحظ الشبان ذلك فيتركوني وحدي ويغادروا .
عادةً ما تختبيء الأفاعي تحت أكوام الأعشاب , يغرز الشاب الشاعوب في الأكوام ويرفعها ويقذفها إلى الشاحنة , ويقذف معها الأفاعي المختبئة تحتها , وأنا بدوري أعيد رميها خارج الشاحنة ــ تكرر ذلك عدة مرّات ــ وهكذا نتعاون على تحميل ورصف الأكوام , والشاب بكل براءةٍ ودون انتباهٍ لوجود الأفاعي كان مستمراً بتحميل الأعشاب , وهكذا قمت بقذف عدد من الأفاعي في غفلة من الشاب .
ــ دعونا نسترح قليلاً ــ قال الشاب , وبعد أن رمى الكومة التي حملها غرز الشاعوب بالكومة التالية وأخذ يشرب الماء , ومع الكومة التي رماها أخيراً وليس ببعيد عن قدمي رأيت أفعى سوداء ضخمة فانتصبت شعرات رأسي فزعاً , حاولت أن أغرز بها الشاعوب لقذفها من الشاحنة إلا أنها تمكنت من الاختباء ضمن أكوام العشب, ابتعدتُ عن المكان الذي تسللت إليه الأفعى ووقفتُ عند الجانب الآخر , إذا حاولت البحث عنها وبدأت تقليب الأعشاب ربما لفتت انتباه الشاب فيكون ذلك نهاية رجادتي , وبحرصٍ شديد أحاول مراقبة الأفعى عساني أراها حيث اختبأت , أما الأفعى فقد ركنت تحت الكومة ولم تعد تظهر أبداً , ولما فرغ الشاب من الشرب ناولني الكومة التالية , تلقفت الكومة بسرعة ووضعتها فوق المكان الذي اختفت فيه الأفعى ووقفت عليها وبدأت برصفها ودحيها بقدميَّ , وصرت الآن أرصف الأكوام ضمن السيارة بالتساوي متنقلاً دون الركون إلى مكان واحد ويمكن أن تصفني بأني أرقص فوق الأكوام , ولم أعد أهتم إلا لأمرٍ واحد وهو ألا تخرج الأفعى من تحت الأعشاب وتلدغني , وبطريقة أو بأخرى أنهينا تحميل ورصف أكوام العشب في الشاحنة , سحبت لوح الخشب المحفوف المرفق بالشاحنة والمعلق بطرفٍ منها إلى الأعلى فوق الأعشاب لتثبيتها وما أن أنهيت عقد الحبل في الطرف الآخر من اللوح قفزت إلى الأسفل متعلقاً بطرف الحبل ينتابني قلقٌ شديد , وكانت فرحتي هي تمكنّي من الابتعاد عن حمولة الأعشاب التي تختبيء تحتها الأفعى .
كانت السعادة بادية بشكل جلّي عليَّ وأنا أجلب حمولة كبيرة من العشب وكنا نسير ببطء , وقبل وصولنا إلى البيت حيث صرنا على قرب بيتين أو ثلاثٍ فقط من دارنا وإذا بالحمولة تهوي فجأةً من الشاحنة فتبعثرت وملأت الشارع , رأى جارنا العجوز ماحدث لنا ونحن على وشك الوصول إلى البيت فاقترب منا , وعندما رآنا كم كنا مستغربين سقوط الحمولة رغم أننا ثبتناها وربطناها بشكل جيد كما ينبغي فقال لنا :
ــ من الممكن أن تكونوا قد ثبتتم الحمل كما يجب ولاتعليق لي على ذلك , ولكن توجد أفعى في حمولتكم .
كيف عرف العجوز بوجود الأفعى , لم أكن لأسـتوعب ذلك , ولم أكن راضياً عن كشفه لسـر كتمان الأمر عن الشباب , فكنت أسـترق النظر بطرف عيني نحو الشاب الذي أعانني على التحميل والرجادة ــ فانتبهت كيف أنّه تجمدّ في مكانه وقد شحب وجهه , بِبالكَ هل كان العجوز مكترثاً لما أعاني وما يقلقني , بالطبع لا , فاستمر بحديثه دون اقطاع :
ــ لكم مطلق الحرية في أن تثبتوا وتوثقوا الحمولة بالطريقة التي تشاؤون , ولكن لايمكن لأيّ شخص أن يُدخل حمولة فيها أفعى إلى داره فإلهة الدار ( أغو نانة ) لاتسمح أبداً بإدخال الزواحف المؤذية إلى الدار , وهذا هو سبب سقوط حمولات الرجاجيد بكثرة .
وقبل أن يكمل العجوز حديثه كان الشاب الذي أعانني قد اختفى بلمح البصر وكأن ريحاً قد حملته.


2021-рэ илъэсым ищылэ мазэ щегъэжьагъэу Iоныгъом нэс Адыгеим фэтэр мини 3,5-рэ щатыгъ. Ахэм зэкIэмкIи квадратнэ метрэ мин 269,2-рэ арылъ, блэкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, ар проценти 165,4-рэ мэхъу.
ПсэупIэхэр зэкIэ пштэмэ, ахэм арылъ квадратнэ метрэ мин 66,3-р къэлэ чIыпIэхэм ащатыгъэх. 2020-рэ илъэсым ищылэ-Iоныгъо мазэхэм ягъэпшагъэмэ, проценти 103,2-рэ ар мэхъу. Къоджэ псэупIэхэм ащашIыгъэр квадратнэ метрэ мин 203-рэ, ыпэрэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, а пчъагъэр фэди 2,1-кIэ нахьыб.
Унэу атыгъэр зэкIэ пштэмэ, процент 66,7-р унэе псэупIэхэм ателъытагъ, ыпэрэ илъэсым ар процент 64,6-рэ хъущтыгъэ.
Адыгэ Республикэм псэолъэшIынымкIэ, транспортымкIэ, псэупIэ-коммунальнэ ыкIи гъогу хъызмэтымкIэ и Министерствэ къызэрэщаIуагъэмкIэ, пстэумкIи унэе псэупIэ мин 1,3-рэ республикэм щатыгъ, ахэм квадратнэ метрэ мини 179,7-рэ арылъ, блэкIыгъэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар проценти 170,9-рэ мэхъу.