Гъэтхапэ и пш1ык1упл1ыр Адыгабзэм и мэфэк1. Лъэпкъым мафэ фэрэхъу. Дунаэм тэтэу ык1и тетыгъэу анэдэлъфыбзэ зырыз зимы1э лъэпкъ щы1эп джыри щы1этэп. Лъэпкъэр иш1ыу, лъэпкъэр игъэпсыу, к1уак1и–пк1и ригъэгъотэу, зыухъумэрэри, гъунэ лъызфырэри анэдэлъфыбзэр ары. Зы бзэр анэдэлъфыбзэ хъун паэ, а бзэр зезхьэрэ ц1ыф купым лъэпкъыц1э и1эн фай джыри лъэпкъи хъун фай. Лъэпкъ умыхъоуи лъэпкъыц1э бгъотытэп. Ц1ыф купым лъэпкъыц1э игъотыныр а къызэрэк1оу хъурэп. Хап1э и1эн фай, шхап1э и1эн фай, лэжьап1э и1эн фай, псэуп1э и1эн фай, фитыныгъэ и1эн фай. Щэн, ш1эн, к1уак1э и1эн фай. Мыхъо-мыш1эу шхьэм къырык1орэм, дэым, пыим, ш1уэым къелышъун фай. Къеблырэм еблыжьын, къеш1урэм еш1ужьыныр иш1эн фай. Дунаэр псэуфэ таурыхъым хэтэу, таурыхъэр итхын фай; таурыхъым къитхын фай. Рыпсэунэу, фэшъуашъэу ХАБЗЭ и1эн фай. Амырымэ зы ц1ыф купыр лъэпкъый хъушъутэп, лъэпкъыц1ий, бзий и1этэп. Лъэпкъыр игъонэмысым фэзэу, къиукъозэныгъэ зэужий 1эк1эзыгъэми и бзэ къызфихъэнэжын фай. Ц1ыф купым таурыхъыпчэ фы1узхырэ бзэр ары; тетыгъо к1уак1э эзгъэгъотырэ бзэр ары; зэхэзымэ яужъыпкъырэ лъэпкъ псэуп1эр бзэр ары. Дунаэм гугъ ихьыгъэ, мыхъо-мыш1э 1ауджый ишхьэ зырык1уагъэ лъэпкъэу щы1эр мак1эп. Изныкъорэ лъэпкъыхэр зэрэук1и зэхэзыгъ; изныкъорэхэ нэмык1хэмэ зэхаутыгъ. Нэмык1 лъэплкъыу и л1ыхъужъыгъэ имыгъэ1ылъэу и фитыныгъэ рыпсэуным паэ псэк1одыным фэсыгъэхэр ахэтых. Фэшхьафэуи и хэку 1эч1эзи хымэ хэгъэгум я рисэу, хымэ лъэпкъым къахэнагъэхэуи мэхъух. 1Эмалынчэу къанэрэ лъэпкъым бзэ 1эмалэр зы1эч1имыгъэзымэ лъэпкъэу псэуным фаэмэ, хэкуй, ныпый, шхьафитыный имы1эжьми зэрэ лъэпкъэу къызэтенэт. И анэдэлъфыбзэ щык1агъэ фимылъэгъоу нэмык1 бзэ къэзыщтэрэ зы ц1ыфыр, а бзэр зыэ лъэпкъымэ я щыщы мэхъу. Арышы лъэпкъэр ибзэ фэсакъыжьын фай. Лъэпкъ гъаш1эр бзэ гъаш1эм фэдиз ны1эп. 1Офыр мы фэдэ зыхъук1э, унэшъуэш1ыхэм, къралыгъо зегъак1охэм, къэлэпщыхэм, ныхэм-тыхэм нэбгэ пэпч зэ1огъоу сабыэ псэури и анэдэлъфыбзэм рыгущэ1энэу, рытхэнэу, реджэнэу унашъо фэпш1ыт, пщэрылъы фэпш1ыт. Егъаш1эк1и ибзэк1э ремьыджэным, рымытхэным фитэу къэбгъэнэтэп. Зы лъэпкъым и гъаш1э сабый делэгъум лъэхэбнэнэу 1эмал и1эп. Бзэр лъэпкъым и псэуп1э, и хэгъэгу, и гупшысэ, и литератур, и хъышъэ, и 1епос, и усэ, и таурыхъ. Бзэр лъэпкъым и гушы1ак1, и усак1, и орэды1уак1, и къэшъуак1, и джэгук1. Бзэр лъэпкъым и гъыбзэ, и Тхьалъэ1убзэ. Бзэр лъэпкъым и гуш1огъу, и тхъагъо, и 1эмал, и зэш1ук1, и зэуак1, и фитыныгъу, и нып, и тетыгъу, и псэук1. Зигугъу сыш1ырэ бзэ зэбгъэш1энэр арэп. Сэ зигугъу сыш1ырэ ц1ыфым и анэдэлъфыбзэр хиужъынахьыжьэу и лъэпкъ гъаш1эм лыэ рихыныр ары. Милюн пчагъэ мэхъушъ къырык1озэ неппэ къынэсыгъэ тэдрэ зы бзый к1одыныр эупэсыныр мэхъэджэгъу. Зы ц1ыфым зэрэфаэу зыфаэм фэдиз бзэ зэрерэгъаш1. Ауэ зыми и анэдэлъфыбзэ зыщигъэгъупшэнэу хьакъи и 1эп, ар зыгъэшъыпкъэн хьукуми щы1эп. К1эк1эу къэс1ожьын: бзэм имгъэнэфырэ гъогу, имгъэгуш1орэ гу, имгъэхъужьырэ уз, имгъэщынэрэ пый, имыухырэ зауэ, имгъэцак1эрэ 1оф щы1эп. Бзэр гъэтхапэм фэд. И къэгъагъи, и мэ 1эш1уи иухытэп. Гуахьэ ц1ыфым тхъагъо къыфихьы зэпытыт. Тэ фэдэми нэбгырэ пэпч бзэ зырызэ язэрэ1улъэр сэш1э. Сэ БЗЭ зыс1ок1эрэ зигугъу сш1ырэ бзэщырхэ къизщыгъэ Адыгэбзэ къуртэр ары. Бзэхэм янэ Адыгабзэмэ, джы сыкъуэупк1э: О бзэ уи1а, бзэ?
Bu haber sitesi, Gazeteciler Cemiyeti'nin uygulamakta olduğu Demokrasi için Medya/Medya için Demokrasi Projesi'nin desteği ile oluşturulmuştur ve sürdürülmektedir.
İçerik tamamıyla Jineps Gazetesi sorumluluğu altındadır ve Gazeteciler Cemiyeti'nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir


Илъэс 37-рэ зыныбжь хъулъфыгъэу сабыитф зиIэм наркотикыр ыщэу наркоконтролым икъулыкъоу АР-м щыIэм иIофышIэхэм къаубытыгъ ыкIи охътэ гъэнэфагъэкIэ ар изоляторым чIагъэтIысхьагъ. Ащ бзэджэшIагъэр зыщызэрихьэгъэ уахътэм, грамми 8,9-рэ хъурэ марихуанэр арищэн гухэлъ иIагъ.
Оперативнэ Iофтхьабзэу зэрахьагъэхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, бзэджашIэм Мыекъуапэ щыщ хъулъфыгъэ горэм марихуанэр къыщищэфыти, ар нахь лъапIэу ыщэжьы-щтыгъ. Хъулъфыгъэм наркотикыр къызыщищэфыщтыгъэ бзэджашIэри грамм 28,3-рэ хъурэ марихуанэр арищэзэ къаубытыгъ. Ащ иунэ къызалъыхъум, грамм 209,7-рэ хъурэ марихуанэр ыкIи грамм 0,91-рэ хъурэ гашишыр къырагъотагъэх.
Мы уахътэм уголовнэ Iоф къызэIуахыгъэу следствиер макIо.


Къэплъан — хьэкӀэ-къуэкӀэ псэушъхьэмэ ащыщ. Шъо гъожь-шъуцӀэ кусэ телъэу чэтыу шъэджашъ. ПстэумкӀи ионтэгъугъэр кг 270 мэхъу, зырызхэр кг 300-м нэсых, икӀыхьагъэр м 4-м нэсы. НахьыбэрэмкӀэ къэплъаным чӀыпӀэшъхо горэ къегъотышъ изакъоу ащ шэпсэу. Непэ къэплъан лъэпкъыр зэрэщытэу кӀодыжьынкӀэ щынагъуэ хъугъэ.
Пасэм Кэфказым щегъэджагъэу Ӏэндунесям нэс къэплъанхэр къэбгъотынэу щытыгъ, ау непэ мэкӀэ-макӀэу зэбгырызыгъэу къэнагъэх.
Къэплъаныр псэушъхьэшх, мэзпчэнхэр, мэзщыдхэр, мэзпсэцухэр, тхьакӀумкӀыхьэхэр ешхых.
Сурэтхэр
-
Къэплъанмэ я псэупIэхэр зэгъэпшагъэу, 1900-рэ 1990-рэ илъэсхэр
-
-
Къэплъаныбзым щырцIыкIур игъусэу


Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ кIэщакIо фэхъуи, джырэблагъэ команднэ-штабнэ егъэджэнхэр Мыекъуапэ щыкIуагъэх. Ахэм алъыплъагъ УФ-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ иинспектор шъхьаIэу, полицием игенерал-майорэу Игорь Романовскэр. Iофтхьабзэм пэщэныгъэ дызэрихьагъ АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ иминистрэу, полицием игенерал-майорэу Александр Речицкэм.
МВД-м икъулыкъушIэхэм анэмыкIэу егъэджэнхэм алъыплъагъэх АР-м и ЛIышъхьэрэ министрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие, УФ-м щынэгъончъагъэмкIэ и Федеральнэ къулыкъу Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ, УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ АР-мкIэ и ГъэIорышIапIэ ыкIи бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ялIыкIохэр.
Егъэджэнхэм пшъэрылъэу яIагъэр АР-м и МВД иподразделениехэр ыкIи районхэм ячIыпIэ отделхэр псынкIэу ыкIи яIо зэхэлъэу зекIонхэр ары.
Практическэ егъэджэнхэм МВД-м ихэушъхьафыкIыгъэ подразделениехэр ыкIи исводнэ отрядхэр хэлэжьагъэх. Ахэм зэкIэми ухьазырыныгъэ дэгъу къагъэлъэгъуагъ, пшъэрылъэу къафагъэуцугъэр дэх имыIэу агъэцэкIагъ. Команднэ-штабнэ егъэджэнхэм зэфэхьысыжь шъхьаIэу афэхъугъэмкIэ, ичIыпIэхэр ыкIи ипсэуалъэхэр терроризмэм щыухъумэгъэнхэм Адыгэ Республикэр фэхьазыр.
Iофтхьабзэм икIэуххэр зэфахьысыжьхэзэ пащэхэм къызэраIуагъэмкIэ, МВД-м икъулыкъушIэхэм пшъэрылъэу къафагъэуцугъэхэр дэгъоу агъэцэкIагъ ыкIи ахэм ухьазырыныгъэу къа-гъэлъэгъуагъэм осэшIу фашIыгъ.
КIарэ Фатим.


Адыгэ культурэм и Мафэ непэ республикэм щыхагъэунэфыкIы. Ар тикъэкIощт уахътэ фэдгъэшIонэу тыфаемэ, къыткIэхъухьэхэрэм ахэтлъхьан фае.
Адыгэмэ шэн-хэбзэ дахэу ахэлъыгъэхэр, ящыIэныгъэ гъогу зыфэдэр икъу фэдизэу ныбжьыкIэмэ ябгъэшIэным, алъыбгъэIэсыным, зэхябгъэшIыкIыным апае Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэм язэхэщэн кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм къыщежьэнэу щыт.
Адыгэ гущыIэжъым «КIалэм ебгъэлъэгъурэр игъогу» elo. Арышъ, лъэпкъым ишэн-хабзэхэм атетэу цIыфым исабыигъом къыщегъэжьагъэу пIуныгъэ Iофхэр дызепхьэхэмэ нахьышIу. Ар къызщежьэрэр унагъор ары, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм лъагъэкIуатэ.
Шэуджэн районым ит кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Насып» зыфиIорэм Мэрэтыкъо Нэфсэт Iоф зыщишIэрэр илъэси 6 нахь мыхъугъэми, ипшъэрылъхэр чанэу егъэцакIэх. 2019-рэ илъэсым «КIэлэегъэджэ анахь дэгъу» зыфиIорэ зэнэкъокъоу Шэуджэн районым щыкIуагъэм апэрэ чIыпIэр къыщыдихыгъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм имузееу «Адыгэмэ яхъишъ» зыфиIорэм хэхъоныгъэ ышIыным дэлажьэ. Ащ чIэлъ пкъыгъохэм апылъ къэбархэр арегъашIэ.
«Адыгабзэм зыкъегъэIэтыжьыгъэным сыдэлажьэ, — еIо Нэфсэт. — Программэу щыIэм диштэу кIэлэцIыкIухэм Iоф адэсэшIэ. Ныдэлъфыбзэм иIэшIугъэ зэхясэгъашIэ. Проектэу «Лъэпкъым ыпсэр — ыбз» зыфиIорэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэным сыпылъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм иIофшIэн зэрэзэхищэрэм бэкIэ елъытыгъ сабыеу мыщ чIэсхэм пIуныгъэ-гъэсэныгъэу агъотыщтыр. «Адыгэ культурэм и Маф» зыфиIорэр непэ хэдгъэунэфыкIыщт. Сабыйхэм шэн-хэбзэ дахэхэр яцIыкIугъом къыщыублагъэу зэрахьанхэм фытегъэпсыхьэгъэ Iофтхьабзэхэр зэхэсэщэ. Унагъом, нахьыжъхэм шъхьэкIафэ афашIыным, чIыопсым уфэсакъын зэрэфаем анаIэ тырясэгъадзэ.
Ныдэлъфыбзэм изэгъэшIэнкIэ анахь мэхьанэ зиIэмэ ащыщ кIэлэцIыкIухэр ащ рыгущыIэнхэ алъэкIэу бгъэсэнхэр. АщкIэ программэр IэубытыпIэшIоу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм иI.
Ащ къыделъытэ сабыйхэм аныбжь елъытыгъэу бгъэфедэщт произведениехэр. Лъэпкъым икультурэ, ишэн-хабзэхэр кIэлэцIыкIумэ япIуныгъэ-гъэсэныгъэ щыгъэфедагъэхэ хъумэ ащ федэ гъэнэфагъэ къызэрихьыщтым щэч хэлъэп. АщкIэ непэ амалышIухэр щыIэх.
КIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Насып» зыфиIорэм ипащэу Зезэрэхьэ Фатимэ гущыIэгъу тыфэхъугъ.
«Адыгэ лъэпкъым ишэн-хабзэхэм атетэу цIыфым исабыигъом къыщегъэжьагъэу пIуныгъэ Iофхэр дызепхьэхэмэ нахьышIу, — еIо Фатимэ. — КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм иIофшIэн зэрэзэхищэрэм бэкIэ елъытыгъ кIэлэцIыкIухэм гъэсэныгъэу агъотыщтыр. Сабый пэпчъ цIыф гъэпсыкIэ ыкIи шэн-шэпхъэ гъэнэфагъэхэр иIэхэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм къэкIо. Зыр адыгабзэкIэ мыдэеу мэгущыIэ, ятIонэрэм, адыгэ къуаджэ дэс нахь мышIэми, бзэр ышIэрэп, ящэнэрэм — адыгабзи урысы-
бзи зэхэпхъагъэу егъэфедэ».
Проектым къыдыхэлъытагъэу Нэфсэт иегъэджэн Iофтхьабзэу «Лъэпкъым ыпсэр — ыбз» зыфиIорэм теплъыгъ. КIэлэцIыкIухэр адыгабзэкIэ усэхэм къяджагъэх, орэд цIыкIухэр къаIуагъэх, адыгэ шъуашэр ащыгъэу къэшъуагъэх. КIэлэпIоу Мэрэтыкъо Нэфсэт илъэсищ нахь зымыныбжь сабыйхэр адыгэ шъуашэм нэIуасэ фишIыгъэх. Ар тхьапэм тетэу сабыймэ апашъхьэ рилъхьагъ. Цыемрэ саемрэ ахэшIыкIыгъэ тхыпхъэр дышъэрэ тыжьынрэкIэ агъэдэхагъ. Нэфсэт къафиIотэгъэ десэр кIэлэцIыкIумэ агурыIуагъ, фэкъулайхэу агъэцэкIагъ.
Адыгэм икультурэ идэхагъэ уасэ фарагъэшIыным пае республикэм Iофтхьабзэхэу щызэхащэхэрэм ащыщ непэ Пушкиным и Унэу Мыекъуапэ дэтым щырагъэкIокIыщтыр. Адыгэ культурэм и Мафэ къыдыхэлъытагъэу тиIэпэIасэхэм яIэшIагъэхэм якъэгъэлъэгъон къызэIуахыщт, флешмоб зэхащэщт, адыгэ шхыныгъохэм ахагъэIэщтых, мэфэкI концерт щыIэщт. Сыхьатыр 2-м Iофтхьабзэр рагъэжьэщт. ШIоигъоныгъэ зиIэ пстэури ащ рагъэблагъэ.
Лъэпшъыкъо Фатим.
Сурэтыр: А. Iэшъын.


Мо философие куу зыхэлъ къэбарыр сыц1ык1узэ тятэшым сигъэш1эгъагъ. Къынэужыми, къалэмэ къарык1ыхэу тикъоджэгъухэр къызык1охэрэм, а къэбарыр къысагъэ1уатэщтыгъэ. Шъугу рихьмэ – сигуапэ хъун.
Непэрэ дунаим ыпэк1э зы тыгъэм къепхъэк1ыгъэу жъуагъо, мазэ, дунай заул зэра1оу, зэрэш1эжьхэу, зэк1элъык1ожьхэу, тхьамык1агьуи, сымэджэгьуи къямык1оу, губгьэн- гукъауи амыш1эу Тхьа1уфыдым[1] фэдэу зэрэгьэтхъэжьхэу ц1ыфыхэм зы шы1ак1э я1агъ. Зым зыр ыгьэлъэп1энымрэ, ыгьэш1онымрэ нэмык1ырэ 1оф ямы1эу шэн-хэбзэ дахэр гупшысэ гьунэм нагъэсыгьэу псэухэзэ, ц1ык1у-ц1ык1оу бзэджэш1э зырызхэр къахафэ хъугьэ. Нахьыбэмэ яц1ыфыгъэ кьызэрихьэу, бзэджаш1эмэ бзэджагьэк1э апэгьок1ынхэу фэягьэхэп. Мафэ кьэс ц1ыф бзэджахэр нахьыбэ хъухэу, ябзэджагьи рагьэхъоу, нэмык1ырэ ц1ыфмэ яягъэ арагьэк1эу зэхъум ГАЛАКСИМ (Галактикэ) хасэ аш1ыни, зы хэк1ып1э фагьотынэу фежьагьэх.
Ятыгьэ кьегъэт1ысэк1ыгьэ Дунай пстэури зэрэш1эх; мазэу жьуагьоу къэлъагьохэрэми ц1ыф зэрэщымыпсэушъущтыр аш1э. Бзаджэмэ бзэджагъэ арамыш1эу зы хэк1ып1э зэрэфагъотын фаер Хасэм къышыгущы1эрэмэ къа1о.
Ахэм зы Дунай шъхьафитэу аратыгъэк1и 1офыр зэш1охыгьэ зэрэмыхъуштыр аш1э, сыда зып1ок1э а лъэхъаным щы1эгъэ ц1ыфхэр ГАЛАКСИМ епхыгъэ Дунай пстэуми к1он фитыгъэхи ары. Аужыпкъэм, сыд фэдэрэ ошъогуи щыбыбынэу зы къухьэ аш1ыни, ц1ыф бзаджэхэр раугьоени, ГАЛАКСИМ ращынхи нэмык1 ч1ып1э къафагъотын, къэмык1ожьышъунхэу, къыщыранэнхэу унашъо аш1ыгь. Пхъэдз зырадзэм, аш1ыщт къухьэр зезыфэщтыр, шъхьагъырыт фэхъущтыр, гьэ1ажак1охэр, пщэрыхьыхэр адыгэхэм ахащынэу къафик1ыгь.
Бзэджаш1эхэр ащ нахъыбэ мыхъухэ рапш1эзэ, гузэжьогъук1э къухьэр аш1и, бзэджаш1эхэм яхьак1э-къуак1эхэри зэрягъусэу ГАЛАКСИМ кьик1ыгъэх. Шъуц1эгъак1эр аухи, нэмык1 Галаксим къызыхахьэхэм анахь тыгьэ лыдэу къэлъагъорэм къыдек1ок1ырэ Дунай зыфэп1он пстэури къак1ухьагъ. Зым псы тетэп, адырэм лэжьыгъэ кьыщык1ырэп, ящэнэрэм жьы тетэп, къэнэужырэм сэпэ зэхэль, ащымэ анэмык1ыр – мэш1о тхъуабз. Къэбыбыхьэмэ-къэбыбыхэзэ мо Дунаим къышъхьэрыхьагьэх. Псыри, жьыри, шхъонт1агьэри ащ щыбэрчэт. Къушъхьэхэр ошъогум ет1э маш1ок1э къыдэуаех,ныджхэми псы жъуагъэхэр ащэукъоралъэ. Къухьэм ехып1э фагьотын агу хэлъэу къэбыбхэзэ - Iошъхьэмафэ ш1уанэхи, къухьэр кьефэхыгь. Къухьэр зэхэутыгь, ащ исхэри Дунаим тетэкъухьагъэ хъугьэ. Зэхэутыгьэ кьухьэм зыземыгьэзэжьышъум, къухьэм хэлэжэгъэ адыгэ лъэпкъыри бзэджаш1эмэ кьафагьотыгъэ Дунаим кьытенэжьыгъэх. Апэрэ дэдэм ахэр зыдэщы1агъэхэр Тхьэм иджэнэтыгъ. Адыгэм коци, мыи ышхыгъэп, Тхьэм иджэнэт фиукъэбзыгъ. Къухьэзефэм зэрамыгьэзэжьышъурэр Тхьэм зыре1ом:
- Шъумыщын, лъэпкъ дахэр и Хэбзэ дахэ сыдырэ къини хищыжьышъущт,- ы1уагь.
Тхьэм Джырэп адыгэм зызигъэк1одыгьэр, пхъэдз кьызфек1ыр ары нахь.
[1] Мэлаичым – похожий на Ангела
Джэудэт Шэуджэн Измир дэс. Афион вилайет, къалэ ц1ык1оу чылэр зэпхыгъэр – Султан Дагъи, чылэр Ак-Баба


Урысыем ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу къызэритыгъэмкIэ, шэкIогъум и 20-м сыхьатыр 13.15-м Шытхьалэ щыIэ аварийнэ къэгъэнэжьэкIо отрядэу «Кубань-Спайс» зыфиIорэм икъулыкъушIэхэм Шытхьэлэ районым ипоселкэу Заречнэм дэжь илъэсипшI зыныбжь шъэожъыеу станицэу Ханскэм псым щитхьэлагъэм ихьадэ къыщагъотыжьыгъ.
Урысыем и Следственнэ комитет иследственнэ ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм икъулыкъушIэхэр мы чIыпIэм кIуагъэх ыкIи зэхэфын Iофтхьабзэхэр зэрахьагъэх.
Шъугу къэдгъэкIыжьын, шэкIогъум и 13-м Ханскэм щыпсэурэ хъулъфыгъэм нэбгыриплI къыдисэу автомобилэу «Шевроле Нива» зыфиIорэр фэмыгъэIорышIэжьэу дэчъэхи, псыхъоу
Шъхьэгуащэ хэфагъ. Водителымрэ ащ къыдисыгъэ Iэтахъохэмрэ машинэм псаоу къикIыжьыгъэх, бзылъфыгъэмрэ шъэожъыемрэ псым ытхьэлагъэх. Машинэм псаоу къикIыжьыгъэ илъэс 16 зыныбжь пшъэшъэжъыем шъобжхэр тещагъэхэу сымэджэщым ащагъ.
Урысыем и Следственнэ комитет иследственнэ ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм водителым ылъэныкъокIэ уголовнэ Iоф къызэIуихыгъ. ЗэрагъэунэфыгъэмкIэ, хъулъфыгъэр ешъуагъэу рулым Iусыгъ.


«Мыр тэрэп Путин зизаор»
Урыс къэрэлыгъо ипрэзидэнт Владимир Путин lоныгъо мазэм и 21-м Урыс къэрэлыгъо тарихъым ящэнэрэ хъущт «Заом фэхьазырэу ущытын унашъор» къыдигъэкlыгъ. Ащ къыхэкlыгъэ шокур сыджым фэдэу зеубгъу. Унашъом ехьылlагъэ протестохэри ежъагъ. Хэку ифыныгъэмрэ лъэпкъгъэкlодымрэ къелыжъыгъэ Адыгэ тlэкlур джыри Украинэм lашэпэмэ аlуадзэ.
Къэбэрдей-Балъкъэр, Бахьсан къалэм дэсхэр къэлэ гъэlорышlэ унэ lупэм щызэрэугъойгъэх. Унашъом изытетыр зэрагъэшlэн пае зэрэугъойгъэ цlыфхэмрэ къэлэ lэшъхьэтетхэмрэ зэlукlэ ашlыгъ. Зэlукlэм нымэ якlалэхэр заом агъэкlоным зэрэфэмыехэр къыхагъэщыгъ.
Адыгэ Республикэм, Адыгэхэр бэу зыдэс Адыгэкьалэм идэхьапlэ дэкlыпlэмэ полицие контрол уцупlэхэр агъэуцугъ. Къалэм дэхьарэ дэкlырэ ку пстэури къагъэуцу, хъулъфыгъэхэр кум къырагъэхызэ, «Заом фэхьазырынэу ущытын унашъо» тхылъыр зэраратырэр мы lофым ехьылlагъэ зэдгъэшlагъэмэ ащыщ. Очыл Евгени Крилов МСК1. РУ ритыгъэ репортажым прэзидэнт унашъо тхылъымрэ «Заом фэхьазырэу ущытын унашъо» тхылъымрэ ехьылlагъэ федеральныем ихабзэхэр зэхифыгъ. Уеплъымэ «Заом фэхьазырэу ущытын унашъом» тетыныр зымыдэмэ апае хабзэм пшъэрылъ зэрафимышlырэр къиlуагъ. Ау цlыфхэм азфагу «Заом фэхьазырэу ущытын унашъом» тетыныр зымыдэхэрэр агъэпщынэнэу ыкlи илъэсыпшlэ хьапсэ чlэс аратынэу гущыlэхэр зэрахьэ.
Адыгэ активист Ибрахьим Ягъан социальные медиакlэ Урыс къэрэлыгъо ипрэзидэнт Владимир Путин къыдигъэкlыгъэ «Заом фэхьазырэу ущытын унашъом» ехьылlагъэу Урыс фэдэрация щыпсэурэ Адыгэмэ ариlуагъ. Адыгэхэр пчъагъэкlэ нэхь макlэ зэрэхъурэр къэзыlуагъэ Яагъан якlалэхэр заом амыгъэкlон пае адыгэ ныхэмрэ тыхэмрэ аушъыигъ.
Чэчэнай щыпсэурэ ныхэми якlалэхэр, яшъхьэгъусэхэр ыкlи яlэхьылъхэр Украинэ щыlэ заом зэрагъакlорэр протесто ашlын пае lоныгъо мазэм и 21-м Грозный дэт Чэчэнай Игу зэраlорэ мэщытым ыпашъхьэ щызэрэугъоигъэх.
«Заом фэхьазырэу ущытын унашъор» къыздэкlыгъэм щегъэжъагъэу Урысыем зэкlэми уеплъымэ протесто зышlырэмэ ащыщ нэбгырэ минитlум нэхьыбэ цlыф хьапсэм чlадзагъ.
Къэбарыр: Гъуазэрэ Жъынэпсрэ


ШIэныгъэ-техническэ лъэныкъом фэгъэзэгъэнэу предприятие цIыкIумэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэнымкIэ Фондым ишъолъыр къутамэ Адыгеим къыщызэIуахыгъ, ар Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым щагъэпсыгъ. Ащ фэгъэхьыгъэ Зэзэгъыныгъэм 2023-рэ илъэсым ищылэ мазэ и 23-м зэдыкIэтхэгъагъэх АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ Фондым ипащэу Сергей Поляковымрэ.
Фондым илIыкIоу Адыгеим щыIэнэу агъэнэфагъэр Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым шIэныгъэ IофхэмкIэ ыкIи инновациехэмкIэ ипроректорэу Татьяна Овсянниковар ары.
ШIэныгъэ-техническэ лъэныкъом фэгъэзэгъэнэу предприятие цIыкIумэ хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэнымкIэ Фондым зэпхыныгъэу дыряIэщтым ишIуагъэкIэ коммерческэ шапхъэхэм арыт проектхэу ныбжьыкIэмэ къагъэхьазырхэрэр лъагъэкIотэнхэ алъэкIыщт. Адыгеим къыщызэIуахыгъэ къутамэр шIэныгъэлэжь ныбжьыкIэмэ адэлэжьэщт, ахэм яегъэджэнкIэ адеIэщт, нэужым ахэм тикъэралыгъо чIыпIэ тэрэз щагъотыным, IофыгъуакIэхэмкIэ федэ къахьыжьыным щэгугъых.
Технологическэ сатыушIыным хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным мы апшъэрэ еджапIэр фытегъэпсыхьагъ, «Стартапыр дипломым фэдэу» зыфиIорэ проектыр щытхъу пылъэу зыщагъэцакIэрэр тIэкIу шIагъэ, шIэныгъэ ыкIи технологическэ пшъэрылъэу къафашIыхэрэм студентхэмрэ аспирантхэмрэ къахагъэлажьэх.


Станбул Кавказ Културэ Хасэм Чьэпыогъум и 7-м илъэс lофшlэныр ригъэжьэжьыгъ. «Дызэхуосыж» зышъхьа пчьыхьа зэхахьэм: «Бжыхьар тэрыкlэ 'Икlэрыкlэу Зытыужыжьыныр' ары, зыпч зыпчьэгъу тыхъуныр, тызэбгъутэу, тызэгъусэу тызэрэщыlэм ыкlи тызэрэщыlэщтым иджэмакъ. Ащ къыхэкlэу, чlыопсым къытфимыдэми бжыхьа пкlашъэхэр пытымгъэтэкъухэу, къэгъагъэхэу зыкъзэlутхыщт фэlуагъэр.
'Чьыгыр щызгъаlэрэ ылъпс' зыlогъэ Тятэжъ пlашъэхэм яlо тежъугъэдэlуи, ащ ижьау тыщзэрэжъугъоугъоих.»


-Скъош кlасэу Сэбэхьаттин:
Орырэ сэрырэ тиныбжьыкlэгъу щегъэжьагъэу тызэнэlуас. Станбул Темыр Кавказ Културэ Хасэм, Нэмыкlэу къэпlон хъум, Багларбашы зигъогупэ зэ нэмыlэми еолlагъэм гущыlэгъу уфэмыхъоу къыхэкlыгъэп, шlу алъэгъурэ уцlыф.
Илъэсыбэрэ узщыпсэугъэ къалэр, ащ ищыlакlэ, уныбджэгъухэр къэбгъанэхи, зэlозашlэу Станбул удэкlыжьыгъ, укъызщыхъугъэу, уатэ иунэхэм яхэпlэжь бгъэзэжьыгъ. Мыщ уикъекlолlэным, ащ фэгъахьыгъэу гухэлъэу пшыlыгъэхэм, еплъыкlэу фиуlэм, щыlэкlакlэу щыуиlэм, угу ихьыкlхэрэм ягугъу къытфэпшlына?
-Озлем! Cшыпхъу кlас, лъэшэу сигуап укъзэрэскlэупкlэрэр, сшъхьа инэу сэбгъэлъэгъужьыгъ, сыбгъэлъэпlагъ. Багларбашы хасэр тиныбжьыкlэгу къызщытеуагъэу, тигухэлъхэм, тилъэпкъ- шlэжь зызщиушъомбгъугъэ гупчь. Ащ фэдэу тизэныбджэгъугъэу, тизэкъошныгъэу илъэсхэм амгъэхъокlышъугъэр пытэу лъэпсэ зыщадзыгъэр Станбул Темыр Кавказ Културэ Хасэр ары. Ау, зэфэшъхьаф чlыпlэхэм тащзэбгырыкlыгъэ хъугъэ; зым еджэныр къызеухым дэкlыжьыгъ къалэм, адырэр нэмыкl чlыпlэ кощыгъэ, зыхэм ягухэлъ къадэхъугъ, Хэкум кlожьыгъэх.
Шъыпкъэр къэпlон хъум къуаджэм згъэзэжьын гухэлъ сиlагъэп. Сиlофхэр зэпызгъафэу Мыекъуапэ секlужьыныр сихъопсапlагъ. Ау, гукъау нахь мышlэми щыlэныгъэм ежь илъагъо хехы: Сэри сыфэмгъэхъугъэ горэхэм апкъ къикlэу, унагъом згъэзэжьын фае хъугъ. Итlанэ Станбул ущыпсэуныр къэхьылъэу, кlо къэсми ащ нахь хахъоу хъугъэ. Бэрэ улэжьэн макlэу къэбгъэхьэным нэсыгъ lофыр. Тигухэлъхэм талъыlэсын, тадэлэжьэн, зэфэсхэм зэlукlэхэм сахэхьаным къыдэсыуахьэу, Лъыкlуатэ къэсми сизакъоу сыкъанэу ригъэжьагъ. Кlэкlэу къапlомэ, «цlыф жъугъэхэм уахэтэу уизакъоу укъэнэн нахьи шъоф тыгъаджэу зыщыкlым сымым щысизэкъон» сlуи, сигъогупэ къуаджэмкlэ згъэзагъэ.
Апэрэ мазэхэм тятэжъхэм, тянэ тятэхэм аугъоигъэ дышъэкlэным, анахьэу чlыгу бгъотэрымэм гушхуагъэ хэзгъуатэу сыгукlи сшъхьакlи сыщыгупсэфыгъ. Ар lоф шъхаф. Чlыгу лэжьыным кlуачlэ ищыкlагъ, пlа бэрэ хэлъыгъэу, пхьэlашэкlэ узэгъэпэшыгъэу щытын фае. Мыхэмкlэ тхьаегъэпсэух унэкъошхэр, гъунэгъухэр инэу lэпэlэгъу къысфэхъугъэх, непи ащ фэд.
«Сурэт техыным нахь сыдихьыхыгъ. Оепльымэ нэм ылъэгъурэр зэкlэ зэфэдэу къыщыпшlошlы мы чlыгум; ау тыгъэм инэбзыйхэмрэ ошъуапщэхэмрэ яудж цlыфыр нэмыкl дунаим хащэ. Ащ фэшъхьаф нэкlэ сеплъыным нахьи, а уджым шым ихъушlэ макъэу цlыфыгум щызэпигъэджэжьырэр сэ кlэпщэу щызэхэсэшlэ, тыгъэджэ шъофым…»
Тэрыкlэ lузуняйла зыкlэлъапlэр, Хэкум къыздырахыгъэ ныдэльфыбзэр, гушъхьалэжьыгъэр зэрэщыбысымыгъэр ары. Ахэр 1990-рэ илъэсым щыублагъэу къэуцу имыlэу кlодызэ зэрэлъэкlуатэрэр, къаджэ дэсхэр къалэхэм зэрэкощыхэрэр, чылэм акlыб къызэрафагъазэрэр гукъау. Кlымафэм къуаджэм нахь къыданэрэр хъулъфыгъэхэр арых, мэл былымхэм арагъэплъын цlыф загьотыкlэ е кlалэхэр ригъэджэнэу, кlымафэм нахь гупсэфэу щыпсэунэу къалэм мэкlожьых. Ныбжьыкlэхэм ащыщхэр зэе тlуае къыданэми, чылэм дэсынэу зи фаеп. Ащ изакъоп, тичылэхэм адэкlыжьыхэрэм щыlэкlакlэ зыдэкlуагъэм ырагъажьэ, ахэм ячlыпlэ нэпэмык лъэпкъхэм ащыщ унагъохэр тикъуаджэхэм ящыlакlэ пытэу хэуцох.
Зыбгъукlэ къуаджэхэр къалэм пэчыжьэ мэхъу, адырабгъумкlэ зэдимыштэрэ цlыф зэхэтыкlэм, зэфэхымэ зэфщытыкlэм ионтэгъугъэ чылэхэм ащзэхэошlэ. Аужырэ илъэсхэм пандемием иунашъо мыхэр инэу ыгъэlорышlагъэх. Мы lофым экономикэ ыкlи социялнэ гумэкlыгъэоу хэлъым изэхэфын щэч хэмылъэу шlэныгъэлэжьхэр ыуж ихьанхэ фае; ау сыкъзыкlожьыгъэм щегъэжьагъэу сэ слъэгъугъэр зы, lузуняйла иныбжьыкlэхэм анэlу мыщ къыфамгъазэм, сыд фэдэрэ lоф ехьыжьагъэкlи зи хэхьон ылъэкlыщтэп.
«lузуняйла иныбжьыкlэхэм анэlу мыщ къыфамгъазэм, сыд фэдэрэ lоф ехьыжьагъэкlи зи хэхьон ылъэкlыщтэп»
-Къызэтынэкlыгъэ мафэхэм Станбул Темыр Кавказ Културэ Хасэм иныбжьыкlэхэм ащыщэу, Интертеымкlэ игъогукlэ зэдэлэжьэныр зышъхьа зэlухыгъэ зэдэгущыlэгъум Щафак Нарт «Гушъхьалэжьыгъэм ихыкъумэу lузуняйла инэущэрэ мафэ пае пермакултурэ ащ щыгъэуцугъэн фае» зыфиlорэ еплъыкlэу къыlэтыгъэм о сыд къепlолlэщтыр, шъольырым ичlыопс сыд хэплъагъорэр? lузуняйла ичlыгу, фышъхь лэжьыным, е нэпэмыкlэу къекlунэу къыщыкlынэу, гъбэжъу къэзытынэу плъытэрэ щыlа?
-Синыбджэгъу Щафак аужырэ илъэсхэм пермакултурэм фэгъахьыгъэу lофыгъохэр къалэу Бандырма щызэрехьах. lзуняйла ынаlэ къытиридзагъэу щыт. Мыщ ичlыопс, ичlыгу къекlунэу мэlэшlу зыпихырэ ыкlи lэзэгъу уц лъэпкъэу къэкlыхэрэр щаушэтыным пылъых, ащ фэдэу къыщыкlхэри аушэтыгъэх. Ау лъэшэу гукъау, капитализмэм зэльиштагъэ цlыфыгухэм анэгу сэйирэп, нахь шlэхэу lахьщэр зыlэкlэзгъахьэ зышlоигъохэм зэтыраlажэ. Тэри ащ фэдэхэм тапэуцоу тилъэпкъ шэнэп, ащ фэшl тытегушlуахьын лъэкlырэп. Зэгурыlоныри зимыкlасэ тилъэпкъ тичlыопс иягъэ емыкlэу къыщыкlырэм тегъэпсахьыгъэу дэлэжьэн, псэукlэ хихыным еуцуалlэрэп.
Чылэм къэзгъэзэжьынэу зытесеубытэм сыд щыблэжьым нахь дэгъу! Зыфэпlон фэдэхэм салъыплъэу езгъэжьагъ, тхылъхэм сяджагъ. Коц, ыкlи джэнч лъэпкъхэр, соя, гречка… ащыщ горэхэр къэзгъэкlыгъ сыуплъэкlунэу. lУзуняйла ичlыопс пхьашэ, лъэгапlэу зэрэщытым къыхэкlэу псы зычlэбгъахьан фае къэкlыхэрэмкlэ lэрыфэгъоп, чэщымрэ мафэмрэ яфэбагъэ градус 15-кlэ зэтекlы. Нахь алээжьыхэрэм ащыщ джэнч лъэпкъэу нут зыфаlорэр, хьа, коцы, хьамцlый, зэнтхь, аспир, аужьырэ илъэсым кимион къагъэкlы ыкlи кlакlо иlэу хъугъэ. Псы lыгъыпlэхэр къоджэ гъунэхэм ашашlых, ащ апэблагъэ чlыгухэр къантуф-къартошка зылэжьырэ хымэхэм зэльаубыты. Анахь гугъэузыр; кlалэхэр ригъэджэу е щыпсэунэу къалэм кlожьыгъэм, ичlыгу сыд щалэжьырэ, лэжьыгъэшlу хэт тезыхырэ-ыгъапэрэп. Ахэм анахьыбэрэр «пэчьэнд тlэкlу горэ къытlэкlахьэм ары, ащ нахьэу сыд тищыкlагъэр» аlо. Шъхьакlом шъхьакlор ыуж итэу цlыфым зехэшlэ, къалэхэу Кайсери ыкlи Сивас и мэкъу мэщ лэжьышхохэр къакlохэщ, тицlыхэм ячlыгухэр пэчьэндэу аштэ. Нахь гурыlуагъаер, ежь игъунэгъу, иlахьыл ритыным ыпэу хымэм ритыныр къыхахы тэ тиехэм.
Непэ къэнэфагъ, чlыгъэшlу темытэкъуагъэу чlыгум иунаеу къыщыкlыхэрэм уасэ зэряlэр. Ар къыгъэшьыпкъгъ къалэу Оваджык икъэлэ тхьаматэ. Мырщ фэдэу lузуняйла щыуушэтын лъэкlыщт. Къуаджэ горэхэр хэхыгъэу ащ фэдэу чlыгум иунаеу къэкlыгъэхэр щыблэжьын, хабзэм лэжьыгъэм чlыпlацэр ребгъэтым хъущт. Гущыlэм пае мэл хъуным lузуняйла ишъофхэр тегъэпсахьыгъ. Хабзэм мыщ пае lэпэlэгъу къыlыпхын лъэкlыщт, ащ дакlоу ебзым гъэстыныпхьэ шхьуантlэ къыхэзыщын станция гъэпсыгъэнэу lамал щыlэщт. Шъофым иогу, ижьыбгъэ, итыгъэ ишlуагъэкlэ, электрик энергие къезытырэ пкъэухэр гъэlагъэм инэу ишlуагъэ къэкlощт.
lузуняйла зыкъыlэтыным, ыпэкlэ лъыкlотэн зиужыным фэшl амалхэр, пшlэн лъэкlыщтхэр макlэп. Къанэрэр, хабзэмрэ цlыфхэмрэ азфагу зэзэгъыныгъэм фэlорышlэн щыlэм ары.
-О, кlакlо зиlэ лэжьыгъэу, чёляк узым иlэзэгъоу зэрэщытым имызакъоу, псауныгъэм дэлажьэхэрэм мафэ къэсми зишlуагъэ агъэунэфэу, цlыфым илъ емыгуарэ лэжьыгъэр чlыгъэшlу емыхьылlэу къэогъэкlы. Зичlыгу шынэм тегъэпсахьыгъэу, лъэгапlэм тет зичlыопс пхьашэу lузуняйла щыблэжьынымкlэ Нут лъэпкъыр тэрэза?
-Нут (джэнч лъэпкъ) lузуняйла ичlыпlэ псэтэуми щалэжьырэп. Ар къызхагъэщыгъэм щыубла- гъэу шъольыри ит чlыохэу Черюмщек ишъофхэм щэлэжьы. «Чlыгур а гъэм хэмылъхьагъэу щыльын нахьый, Нут хаплъэу зебгъэгъэпсэфым нахьышlу» зыфэпlон фэдэм къыхэкlыгъ, ыужым ишlуагъэ къакlо зэхъум зиушъомбгъугъ, лэжьыгъэ кlакlо иlэ хъугъэ-сэlо. Сыда пlомэ, илъэс къэсми ыуасэ зехьожьы, зэм инэу дэкlуае, зэмызэм зэ хабзэм уасэу къытырэр мэкlэдэдэми, итlани лъапlэу пщэн олъэкlы.
Сэ Нут къэзгъэкlыным сыкlэзгъэгушlугъэр Багларбашы Хасэм щысиlэ синыбджэгъухэр арых. Бэрэ ыуж ситыгъ, нахь дэгъу, нахь lэшlу, нахь къабзэу къызэрэкlыщтым сыпылъыгъ, синыбджэгъухэр къыскъоуцуагъэх, зэрэсlоуи хъугъэ, зыщэфыхэрэм апашъхьэ сыщымыукlытэ жьын фэшl зэрэсфэлъэкlэу, чlыгъэшlу есымыхьылlэу, тятэхэм халъхьарэ чылапхьэхэм сыдэлэжьагъ.
Мыгъэ, lузуняйла ичlыопс тегъэпсахьыгъэ коцы лъэпкъэу «Зерун» зыфаlоэр хэслъхьагъагъ, ыкlи цlыфым ипкъушъолкlэ дэгъу хьаджыгъэр хэсшlыкlыгъ.
«Сэ слъэкlырэмкlэ чlыгъэшlу зи нэсымгъэсэу чlыгум иунаеу чылапхьэр къэзгъэкlыным сыпылъ»
-Тэ уиныбджэгъухэм тэшlэ уанэдэлъфыбзэ баеу кlуачlэу, усэ зэбдзэкlыным тегъэпсахьыгъэу зэрэlулъыр. lузуняйла мыщ сыда къызэрэхэлэжьагъэр?
-Мыщ джыри сишъхь къыщекlокlырэ гупшысэ гулъытэхэм зыщзэкlаугъоежьы къодый, е сицlыкlугъом зэхэсхыгъэхэм, гукъэкlыжьхэм къахэнагъэхэнкlи мэхъух ахэр. Ау, а пстэури зэпычыгъэ хъугъэх, Джыри тхылъ е усэ пlонэу чьэпхьыгъэхэп. Сурэт техыныр нахь къатекlо.
Сурэт техыным нахь сыдихьыхыгъ. Оепльымэ нэм ылъэгъурэр зэкlэ зэфэдэу къыщыпшlошlы мы чlыгум; ау тыгъэм инэбзыйхэмрэ ошъуапщэхэмрэ яудж цlыфыр нэмыкl дунаим хащэ. Ащ фэшъхьаф нэкlэ сеплъыным нахьый, а уджым шым ихъушlэ макъэу цlыфыгум щызэпигъэджэжьырэр сэ кlэпщэу щызэхэсэшlэ, тыгъэджэ шъофым…
-Скъош кlас, синыбджэгъушlоу Сэхьаттин, уигупшысэхэр, уишlошlыхэр, уищыlэныгъэ къыддэбгощыгъ, Жьынэпсым еджэхэрэм ацlэкlэ Тхьаогъэпсэу отэlо. Уигухэлъэр зэкlэ къыбдэхъунхэу типфэлъаlо.
Уешlушlэм уфэсакъызэ къэбгъэкlыгъэу блэжьыхэрэм гулютен зэрахэмылъым иишlуагъэкlэ типщэрахьапlэ тетыгъо зэрэщаlыгъыр, тиlанэ къызэрабайрэр уасlо сшlоигъу. Станбул Темыр Кавказ Културэ Хасэм ишlуагъэкlэ мыгужьоу зэдгъэгъоты Нутыр. Ащ хэсшlыкlэу унагъокlэ гуахахьо хэдгъуатэу тшыхырэ пщэрахьыгъэхэр интернетым щысиlэ нэкlубгъом сигуапэу къыщысlотэщт. Уилэжьыгъэ щэфакlохэм сыдэущтэу аlэкlэхьащта? Ежь ышъхьа пае шъхьапэ фэхъущтым рвгущыlэныр тилъэпкъ шэнэп. У Адыгэ-Черкесэу блэжьыгъэр пщэныр, ар бэдзэр епщэлlэныр орыкlэ псынкlа?
-Шъыпкъэр къэсlон, анахь къинэу lофым хэлъыр ары. Зыгорэм паемэ зи хэсымыlуахьэу сыкlэлъэlу, нахь сытеlункlэуи мэхъу, ау сэ сшъхьа пае зыхъукlэ сыдэгу сыбзаку. Пlалъэ тешlэм ащи сытекlонкlи мэхъу щтын. Синыбджэгъухэр тхьам егъэпсэух, мы лъэныкъомкlэ инэу lэпэlэгъу къысфэхъугъэх. Мыщ щыlэ бэдзэрхэм, щапlэхэм афэмыдэу синыбджэгъухэр зыщыпсэухэрэ къалэхэм дзыокlэ е ежьхэр зыфаем фэдиз ясэгъащэ. Ахэм ацlэхэр сщыгъупшэхэрэп ыкlи мыщ дэжьым иджыри зэ тхьам шъоегъэпсэу- яlсlо сшlоигъу.
-lузуняйла былым хъуным тегъэпсахьыгъэ шъолъыр. Ори мэкъу мэщы лъжьын фэшъхьафэу ащи упылъа?
-Ары. Былым хъуныр, чэм лъэпкъышlухэр ыгъыныр тlэкlу тlэкlузэ зыпкъ еуцо. Къуаджэм былым щыуиlэм, узщыгъун уиlэу ары. Сыда пlомэ, чlыгум лэжьыгъэр зэрэпlоу къымытэу мэхъу, ащ хэмыхырэр былымышъхьа хъуным регъэкъужьы. Ау мыгъэрэ гъэм бгъуитlумкlи тызэрэщыгугъэу хъугъэп. Былым lусхэм ыкlи чlыгъэшlум ыуасэ лъэшэу хэхъозэ кlуагъэ мэкъу мэщышlэхэм, былым зыхъухэрэм агу ащ зэпиутыгъ.
-Мэкъумэщышlэр зэлlэм ыбгъэгу зыээгуабзым, Гугъэ къикlыгъ аlо. О дэу ухъура?
-"Гугъэр тхьамыкlэм иlус» аlоба, цlыфыр щызгъаlэрэр гугъэр ары. Мэку мэщышlэхэм язакъоп, цlыф цlыкlур щыlэныгъэм кlэзгъэгушlурэр гугъэу зыдиlыгъым хэушъэфагъ. Тэри ащ темыпцlыжьэу тыщыгугъум тигъэхьагъэхэм ахэхъощт, щыlэныгъэм тыщыгушlукlыщт. Гъэм лэжьыгъэр мыбагъоу къыхэкlэу мэхъу, ащ дэжьыми «къэкlорэ гъэм нахь гъэбэжьоу чlыгур къытэтэщт» сlом сыщыгузэ чlыгум сыщэгугъу, къэкlощт илъэсхэм афэсэгъашlо.
-Щэч хэмылъэп, Чlыгум, мэкъу мэщышlэным зыкъыlэтыным иягъэ инэу ригъэкlыгъ пандемием. Ащ пае чlыгур лэжьхэм атефэрэ lэпэlэгъу афагъэкlотагъэп, мэкъу мэщ политикэм агу риутэу бэрэ къыхэкlыгъ, о мэкъу мэщ ыкlи былым хъуным пыхьанэу зыгу хэлъ ныбжьыкlэхэм сыд къяпlо пшlоигъу?
-Къыкlэlотыкlыжьыгъэ фэдэу хъущт ау, lофэу уздэлажьэрэр шlу плъэгъу зыхъукlэ, узщылажьэрэм гукlэ уфэщагъэу, улэжьэныр къыомыхьыльэкlэу мэхъу. Сэ сицlыкlугъом чылэм сызэрэщыlагъэм ишlуагъэ къысэкlыгъ. Сыгу мыкlодэу тхьагъо зыхэзгъотагъэр тиунагъо щызэхэугъоягъэ щыlакlэм, нахь зыкъыlэтыным пыздзэжьыныр ары. Тэрэзэу угущыlэн хъум, былым хъуным, мэкъ мэщыр улэжьыным хэшlыкl ин, lахьчэшхо ищыкlагъ. Трактерыр ащ пылъыщт пхьэlашэр зэбгъэпэшыны фэшl уиlэр зэкlэ ептыгъэкlи икъущтэп. Чощхэр пшlыныр, былымхэр зэбгъэгъотыныр ащ нахь псынкlэп. Ахэр тlэкlу нахь къэзгъэпсынкlэрэр, чылэм лъапсэ горэ гъэуцугъагъэу, гъунэгъу шъэогъухэр щыlуиlэм ары. Ахэм lофым хэшlыкlэу фыряlэ хъугъэм, шъольырым ичlыгу фэнэlуасэхэм ори уагъэгъозэщт. Къанэрэр lахьщэ тlэкlу, ар уиlэм егъэжьапlэу пфэхъущт. Ныбжьыкlэхэм е сэщфэдэу зызшlоныбжьыкlэхэм ясlо сшlоигъор сыд; lофэу рахьыжьэрэм апэу нэlуасэ зыфарэшl, шlу арэлэгъу, зыщэрэгугъужъых. Мэкъу мэщышlэным, былым хъуным пылъынэу фаер, ащ пылъ фэlо фашlэм хэшlыкl фыриlэу зигъэсэн фае. Къэралыгъом илъ мэкъу мэщ политыкэм иlофшlапlэхэм ащзекlорэ унашъохэм, тхыгъэу къыдэкlыхэрэм яджэнхэ фае. lОфым къиным текlоным фэхьазырхэу пэрэхьах, зыкърарэмгъэщын.
Хахьэхэрэр
Ащ хахьэх
2 псы шъуалъэ из нут ужъопхьыгъэ
3 кlанкlэ
2 джэмышх натрыф хьаджыгъэ
1 чашкэ псыстыр
1 пакет тхьацу гъэтэдж (разрыхлитель)
1 чай джэмышх ванилин е пакети 2 ванилинная сахар
1 псы шъуалъэ из дэшхо гъэушкъоигъэ
2 джэмышхитlу кокос
Шъоушъугъэупсым (сироп) пае
1 псы шъуалъэ из сэнэшъхьа шъоу
1 псы шъууалъэ из апельсиныпс е мандариныпс кlэфыъэу
80 грам шоколад плитка
1 пакет слива е щатэ
1 щай джэмышх из какао
Зэрэпшlыщтыр
Нут ужъопхьыъэр lэшъхьалым (блендер) дэгъэкl. Кlанкlэхэр дэгъоу уутэщт, адырэхэр зэкlэхэри ащ хэптэкъщтых. Нущ щытагъэр ащ хэплъхьащт, тхъу зыщыпфагъэ табэм иуубэщт. 160-рэ зиплъырыгъэ хьакум итэу такъикъ 35-40 къэжьэщт, оучьыlыфэ оежэщт. Сэнашъхьэшъоур, апельсиныпсыр зэхэокlэх, табэм илъэу жьагъэ кексым зэикlэу атеокlэ. Дахэу обзы. Шоколад гъэткlугъэр силивэр хэкlагъэу зэlэтэгъахьэ къэмыжъуапэзэ къытетэхыжьы, тlэкlу зыучьыlыджэ, lанэм тебгъэуцо хъум кекс.
Нут шхыныгъохэр
Ащ хахьэх
2 псы шъолъэ (стэкан) из нут ужьопхьыгъэ (тlэкlу мыжъуаlоу)
1 бжьынышъхьа
бжьыныфыцих (6)
1 кlанкlэ
Джэмышхитlу маслина дагъэ
Щыгъу, хэубэнхэр, жьыбжьый плъыжь хьаджыгъэ (стырэу), кимион.
Зэрэпшlыщтыр
Нут ужъопхьыгъэр шъхьалым (блендер) дэбъэкlыщт, хэубэнхэр хэбгъэкlуахьыщт, емыпыкlын фэшl пlа псым хэбгъаозэ lэшкlэ цlыкlухэр уухъурэищтых. Тыльыпlэ зэрыдзэгъэ табэм ибгъэlыстэнхэщ хькум ибгъэуцощт, такъикъ 30-40 бгъэжьэщт. Бжьыныф хэпlыртlагъэу шхыу. Е тагин (кунжутная масло) щыгъу лимон зэхэлъ соус тепкlэтщ. Узфае салат дэпшхы хъущт.
Нут гъэеlыпlагъэ
Зэрэпшlыщтыр
Нутым псы кlэбгъэхьан чэщым щытын кlытэн фае. Табэм тхылъыпlэ къабзэ ибдзэн нутхэм псы зи къакlэмынэу табэм иптэкъон. Уфаем щыгъу тlэкlу щыбжьый плъыжь хьаджыгъэ, щыбжъыйшlуцlэ хэптэкъощт. 180 зилъэшыгъэу ъэплъыгъэ хьакум табэр ибгъэуцон. Такъиък 15-20 табэр заъорэ бъэсысызэ нутхэр къэтlыпlэщтых. Ар дэдэр табэ зычlэ имыубытырэ лъэпкъым иптакъоу машlом тетэу бгъэтlыпэми хъущт.
Чурмыт Сэбэхьаттин.
Нут зыхэлъ стырыгъакlэхэр
Ащ хахьэх
3 псы шъуалъэ из нут гъэжъуагъэ
4 кlанкlэ
1 чашкэ тагин
1 чашкэ псы фабэ
щыгъу, щыбжьыйшlуцlэ, жьыбжьый плъыжь хьаджыгъэ
дагъэ зыхэлъ къэкlыхэрэр (кинео, лен фышъхьа, чиа, къон мыхьадж, мак, кунжут, тимин шlуцlэ…)
Зэрэпшlыщтыр
Нут, кlанкlэ, тагин, псы фабэ, щыгъу жьыбжьыехэр зэкlэхэри зэхэотакъо, lашъхьалым дэогъэкlых. Тхьацу шъабэм дагъэ зыхэлъэу къэкlыхэрэр хэуатакъо. Табэм пlуакlэу иоубэ, кунжутыр тимин шlуцlэр теотэкъожьы, 170-рэ зиплъырэгъэ хьакум иогъэуцо, такъикъ 20-25-рэ огъажъэ. Табэм къимыхэу 4 е 6 хэобзыкlы, нахь инхэр пхъэмбгъум теолъхьащ lукlахь цlыкlухэу оупкlатэх. Апчь лагъэм щызэогъафэх, жьы хэмыхьам мэфи 10 зи щымышlэу щылъыщт. Щыугъэ гуахьэу щаим ыкlи нэмыкlхэм къадекlущт. Салатхэм агольэу, кефирым дэпшхыми гуахьы.
Нут хьаджыъэ тхьацум хэшlыкlыгъэ пицца
Ащ хахьэх
3 псы шъуолъищ из нут ужъопхьыгъэ
2 кlанкlитlу
1 пакет тхьацу гъэтэдж (разрыхлитель)
Щыгъу, щыбжьыйшlуцlэ, жьыбжьый плъыжь, тимян, кимион (посуски)
¼ стакан из дагъэ (маслина)
Помидор соус унэм щашlыгъэу (ычыlу щыпфэщт)
2 щыбжьый шхьуантlэ, плъыжьэу 2 (болгарский)
Уфэаем нэкулъ, хьаlу, шпинат, къуае зэхэъэкlухьыгъэ тептэкъощт.
Къон цlынэ, петрушка… бгъэкlэрэкlэщт
Зэрэпшlыщтыр
Нут гъэжъуагър, щыбжьыехэр, дагъэр зэкlэ зэхэлъэу lэшъхьалым дэбгъэкlын, тхылъыпlэ зэрыбзагъэ табэм тхьацур зэщизэу иуубгъон, хьакум ибгъэуцон такъикъи 10-м бгъэжьэщт. Помидор соусым бжьыныфрэ щыгъурэ хэплъхьан щыпфэщт, ащ ычыlу пшlоигъоу зэхэплъхьагъэхэр тептэкъощтых, хьакум ибгъэуцожьыныщ такъикъ 35-40 бгъэжъэщэт. Фабэзэ убзыщт, къон лъэпкъхэмкlэ бгъэкlэрэкlэжьыщт.
Адыгабзэм езгъэкIугъэр: МэфшIукъо Щенгюл


Физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэм изичэзыу тхьамафэ Мыекъуапэ щэкIо.
Республикэм икъэлэ шъхьаIэ щыпсэухэрэм физическэ ухьазырыныгъэу яIэмкIэ зызэраушэтырэм дакIоу япсауныгъэ агъэпытэ, мэхьанэшхо зиIэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм ахэлажьэх.
Iоныгъо мазэм къыкIоцI зэхащэщт Iофтхьабзэхэм нэбгырэ 35-рэ ахэлажьэ, ахэм физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыным сафэхьазыр» зыфиIорэм ишапхъэхэр атых. ЗэхэщакIохэм зэрагъэнэфагъэу, Iоныгъом и 25-м къыщегъэжьагъэу чъэпыогъум и 1-м нэс ахэм заушэтыщт, анахь дэгъоу зыкъэзыгъэлъагъохэрэм дышъэ, тыжьын, джэрз бгъэхалъхьэхэр афагъэшъошэщтых.


АДЫГЭ РЕСПУБЛИКЭР - ТЭ ТИПСЭУП1
Адыгэхэр анахь лъэпкъыжъхэу Кавказым исмэ ащыщых. Дунаим ахэр зэрэщаш1эхэрэр черкес. Ежьхэр адыгэк1э зэджэжьыгъэх. Кавказым ич1ып1э дахэхэм ащэпсэух.
Сыд фэда яч1ыгухэр? Ахэр Кавказ къужъхьэтхым итемыр лъэныкъок1э къыщырагъажьэшъ, псыхъоу Пшызэ пэ1улъэшъогъэ гъэбэжъулъэ ч1ып1эмэ анэсы. Непэ Адыгеем ич1ыгу инахьыбэр псыхъохэу Пшызэрэ Лабэрэ азыфагу илъ. Республикэм икъушъхьэхэр къыблэмк1э къик1ыхэу къок1ыпэм загъазэ, шыгуфхэу къэлъагъох къушъхьэхэу Шъэс, Ошъутен, Фыщт, Шыгугъушъ, Псышхъо. Ахэр зэготхэу дахэу рек1ок1ых. А къушъхьэхэмэ ялъэгагъэ метрэ минит1у-минищым ехъу.
Мэзэу, чъыг дахэхэу Кавказ къушъхьэхэм къатек1эхэрэм мэ1эш1ур къапехы, чъыгэу ащ хэтхэм узыфае псэуалъэхэр ахэпш1ык1ын плъэк1ыщт. Ч1ыох шъолъырымэ къащэк1ых къумбылхэр, к1аехэр, тфэйхэр, ланчъэхэр, псэйхэр.
Кавказым ипсыхъо анахь инмэ ащыщ Пшызэ. Ащ къухьэхэр щэзек1ох. Псыхъохэу Шъхьэгуащэ, Лабэ, Пщыщэ, Псэкъупсэ, Фэдз, Фарзэ япсы лъакъохэр Кавказ къушъхьэхэм яанахь лъэгап1эхэм ателъ мылыжъхэм къащежьэх, Адыгеим игъэбэжъулъэ ч1ыгумэ къарэчъэх.
Ущыпсэунк1э ч1ып1э дахэу, гъэбэжъулъэу зэрэщытыр арэу къыч1эк1ын, Адыгэ Республикэр псэуп1эк1э къыхэзыхырэм ыгу пымык1ыжьэу егъэш1эрэу къызк1инэрэр.
/Журналэу "Жъогъобын" къитхыгъ, 1994, N3/


2015-рэ илъэсэу икIыгъэм Адыгэ Республикэм игъогухэм хъугъэ-шIэгъэ 516-рэ къатехъухьагъ, ахэм нэбгыри 131-рэ ахэкIодагъ, нэбгырэ 602-мэ шъобжхэр атещагъэхэ хъугъэ.
2015-рэ илъэсым лъэсрыкIо-хэм ялажьэкIэ хъугъэ-шIэгъэ 73-рэ гъогухэм къатехъухьагъ, ахэм нэбгырэ 32-рэ ахэкIодагъ, нэбгырэ 15-мэ шъобжхэр атещагъэхэ хъугъэ.
ГъогурыкIоныр щынэгъончъэу щытыным ыкIи гъогухэм къатехъухьэрэ хъугъэ-шIагъэхэр нахь макIэ шIыгъэнхэм апае щылэ мазэм и 14-м къыщегъэжьагъэу и 18-м нэс АР-м гъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ Къэралыгъо инспекциер кIэщакIо зыфэхъугъэ пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэу «ЛъэсрыкIу» зыфиIорэр Адыгэ Республикэм щэкIо.
Iофтхьабзэм хахьэу къалэм игъогу зэхэкIыпIэхэу цIыфхэр нахьыбэу зыщызекIохэрэм Къэралыгъо автоинспекцием икъулыкъушIэхэр атетхэу къулыкъур ахьы, гъогурыкIоным ишапхъэхэр зыукъохэрэ водительхэм, анахьэу лъэсрыкIохэм, алъэплъэх.
Т. К. ЛIыунай.
Полицием имайор.


Кьалэу Кайсери Кавказ Хасэм ныбжьыкlэхэр дэлажьэх, Хэхэс зыфиlорэ гъэзэт къыдагъэкlынэу рагъэжьагъ. Гъэзэтым инэкlубгъохэм язэгъэкlун, къыхиутырэ тхыгъэхэм язэгъэфэн Кайсери Кавказ Хасэм и ныбжьыкlэ комиссие итхьаматэ ыкlи ащ хэтхэу Ворокъо Селим Джан Сёнмез, Гъужъукъо Фуркан Демирджи, Жаге Сена Доган. Хьурсин зэшхэу Ясин, Ахмэд, Утку зыдэлэжьэрэ гъэзэтым илъэсыбэрэ ымакъэ лэшынэу фэтэlо.
Bu haber sitesi, Gazeteciler Cemiyeti'nin uygulamakta olduğu Demokrasi için Medya/Medya için Demokrasi Projesi'nin desteği ile oluşturulmuştur ve sürdürülmektedir.
İçerik tamamıyla Jineps Gazetesi sorumluluğu altındadır ve Gazeteciler Cemiyeti'nin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir


Йогэм и Дунэе мафэ 2022-рэ илъэсым бэдзэогъум и 3-м хагъэунэфыкIыщт.
Мыекъуапэ изыгъэпсэфыпIэ парк, урамэу Гагариным ыцIэ зыхьырэм дэжь, Дунэе Iофтхьабзэр щыкIощт.
Пчэдыжьым сыхьатыр 7-м къыщыублагъэу 8.30-м нэс тыгъэм гъогогъуи 108-рэ сэлам рахыщт. Мафэм сыхьатыр 3-м щегъэжьагъэу пчыхьэм сыхьатыр 7.30-м нэс Iэпкъ-лъэпкъхэм, гушъхьэ кIуачIэм, сатыум, искусствэм, IэпэIасэхэм яIофшIагъэхэм яхьылIэгъэ къэгъэлъэгъонхэр зэхащэщтых. Нэпэеплъ пкъыгъохэм афытетхэщтых
Адыгэ Республикэм физкультурэмкIэ ыкIи спортымкIэ и Комитет икъулыкъушIэхэм къызэрэтаIуагъэу, пчыхьэм сыхьатыр 8-м къыщегъэжьагъэу 9-м нэс этноконцертыр зыгъэпсэфыпIэ паркым щыкIощт.
ЗэхэщакIохэм спортыр, культурэр, искусствэр зышIогъэшIэгъонхэр, гум шIукIэ къинэжьынэу зызыгъэпсэфы зышIоигъохэр Дунэе Iофтхьабзэм рагъэблагъэх.
Сахьидэкъо Нурбый.


Адыгэ Республикэм хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ къызэритырэмкIэ, Урысыем хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ епхыгъэ университетэу Краснодар дэтым гурыт еджапIэр къэзыуххэрэм ыкIи ахэм янэ-ятэхэм апае непэ ипчъэхэр зэIухыгъэщтых. Мы апшъэрэ еджапIэм чIахьэ зышIоигъохэр Iофтхьабзэм рагъэблагъэх.
Урысыем хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ епхыгъэ университетэу Краснодар дэтыр къэзыуххэрэм хэушъхьафыкIыгъэ цIэу «полицием илейтенант» зыфиIорэр къафагъэшъошэщт.
Кандидатхэм лъэIу тхылъыр электроннэ зэпхыныгъэм иамалхэмкIэ къатын алъэкIыщт. Ащ пае университетым исайтэу «крду.мвд.рф» зыфиIорэм ихьанхэ, ищыкIэгъэ къэбарыр анкетэм ратхэн фае.
Приемнэ комиссием ителефонхэр: 8(861) 258-24-64, 8(861) 258-32-31.
Джащ фэдэу Урысыем и МВД епхыгъэ университетэу Краснодар дэтым и Ставрополь къутамэ ригъэблэгъэщтых гурыт еджапIэхэм, лицейхэм, гимназиехэм яапшъэрэ классхэм арысхэр, ны-тыхэр, кIэлэегъаджэхэр, хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ къулыкъухэм ялIыкIохэр.
ХьакIэхэр апшъэрэ еджапIэм ипащэхэм, приемнэ комиссем хэтхэм аIукIэщтых. Мыщ учIэхьанымкIэ амалэу щыIэхэм, еджэныр зэрэщызэхэщагъэм, нэмыкI лъэныкъохэм атегущыIэщтых.
Нахь игъэкIотыгъэ къэбар зэзыгъашIэ зышIоигъохэр апшъэрэ еджапIэм зыкъыфагъэзэн алъэкIыщт. Ар зыдэщыIэр: къалэу Ставрополь, Кулаковым ыцIэ зыхьырэ проспектым иунэу N 43. КъекIуалIэхэрэм паспорт зыдаIыгъын фае.


Кавказ Хасэхэм я Федерацие КАФФЕД-мрэ Шlуцlэ Чlапцlабз зыфиlорэ тхылъ тедзапlэмрэ зэгъусэхэу, Адыгабзэ ыкlи Тыркубзэу, бзитlукlэ агъэхьазырыгъэ «Кlэлэцlыкlухэм апае Нарт Тхыдэхэр» зыфиlорэ тхылъитlу къыдэкlыгъ. «Шыуей: Нартхэм я Шыгъачьэ», «Саусырыкъо и Тхьожьый» зыфиlоэр тхылъхэм адэт пшысэхэр зэхэзгъэуцуагъэр Эрдоган Боз, сурэтхэр зыгъэтхьыгъэр Илдыз Эвирен. Тхылъхэр Китап Юрду зыфиlорэ интернэт хьытыу закъор ары зыщыжъугъотыщтыр.


«ТНС энерго Кубань» зыфиIорэ компанием фэтэрыбэу зэхэт унэхэм ачIэсхэм электроэнергиеу агъэфедэрэр къэзгъэлъэгъорэ счетчикхэм пчъагъэу арытхэр ыуплъэкIунхэу ригъэжьагъ.
IофшIэнхэр зыгъэцакIэхэрэр «ИП Борников А. С.» зыфиIорэр ары. Ащ ыпкIэ цIыфхэм атын ищыкIагъэп.
Электричествэм ыпкIэ тэрэзэу къэлъытагъэ хъугъэмэ зэрагъэшIэнэу мы уплъэкIунхэр зэхащэх. Счетчикым къыгъэлъэгъуагъэу унагъом къытыгъэмрэ уплъэкIуакIохэм агъэунэфыгъэмрэ зэтемыфэжьхэ хъумэ, икIэрыкIэу абонентым къыфалъытэжьыщт.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы, счетчикыр унэ кIоцIым итымэ, ащ уплIэкIуакIор екIолIэнэу амал бысымхэм къыратын фае. Подрядчикым иIофышIэу унэхэр къэзыкIухьэрэ пэпчъ «ТНС энерго Кубань» зыфиIорэ компанием цыхьэ къызэрэфишIырэр къэзыушыхьатырэ тхылъыр (доверенность) ыIыгъ, удостоверениер иджэнабгъэ хэгъэнагъ.
УпчIэ зиIэхэр подрядчикым ителефон номерэу 8(952) 561-09-77, е «ТНС энерго Кубаным» и ЗыкI контактнэ Гупчэ, 8(861)298-01-70 теонхэ алъэкIыщт.


Шъоущыгъу узым пэшIуекIогъэным и Дунэе мафэ ехъулIэу АР-м медицинэ профилактикэмкIэ и Гупчэ «Неделя открытых дверей» зыфиIорэ Iофтхьабзэ зэхищагъ, ащ иапэрэ мафэ нэбгырэ 20 ауплъэкIугъ. Ахэм зэкIэми тапэкIэ агъэцэкIэн фэе пшъэрылъхэр афашIыгъэх.
Iофтхьабзэм къыдыхэлъытагъэу мыщ къеолIэгъэ пстэуми экспресс-диагностикэ арагъэкIугъ. Ащ хэхьэ лъыдэкIуаер уплъэкIугъэныр, гу-лъынтфэ узхэр къяутэкIыным ищынагъо къэуцумэ агъэунэфыным фэшI ащэчырэр ыкIи апчанэ ипсыгъуагъэ ашыныр, «КардиовизорымкIэ» яплъынхэр, лъым изытет лабораториемкIэ зэрагъэшIэныр, пкъышъолыр псыхьэгъэным пае специалистхэр гущыIэгъу афэхъунхэр.
Зипсауныгъэ изытет зыуплъэкIу зышIоигъогъэ пстэури Гупчэм испециалистхэм къырагъэблагъэх. ШъузэкIолIэщтыр: урамэу Краснооктябрьскэм иунэу N 43, пчэдыжьым сыхьатыр 8-м къыщегъэжьагъэу пчыхьэм 4-м нэс.
Абрэдж Сэтэнай.


ИскусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-р къызэрэзэIуахыжьыгъэм фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэм АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат хэлэжьагъ.
Урысыем и Президентэу Владимир Путиным Федеральнэ ЗэIукIэм фигъэхьыгъэ тхыгъэм щигъэнэфэгъэ пшъэрылъхэмрэ лъэпкъ проектэу «Культурэмрэ» гъэцэкIэгъэнхэм атегъэпсыхьагъэу еджапIэм гъэцэкIэжьын IофшIэнхэр рашIылIагъэх, иактовэ зали агъэкIэжьыгъ. Сомэ миллиони 150-рэ ахэм апэIухьагъ.
Республикэм ипащэ искусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу агъэкIэжьыгъэм икIэлэеджакIохэмрэ икIэлэегъаджэхэмрэ афэгушIуагъ. Федеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, АР-м культурэмкIэ иминистрэу Аулъэ Юрэ, Мыекъуапэ ипащэу Геннадий Митрофановыр Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх.
ИскусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэм чIэсхэр ихьапIэм дэжь хьакIэхэм къащыпэгъокIыгъэх. Мыекъуапэ икIэлэцIыкIу художественнэ еджапIэ чIэсхэм яIэшIагъэхэм якъэгъэлъэгъони а чIыпIэм щызэхащагъ.
АР-м и ЛIышъхьэ гъэцэкIэжьын IофшIэнхэр зэрашIылIэгъэ еджапIэр къызэпиплъыхьагъ, кIэлэегъаджэхэмрэ кIэлэеджакIохэмрэ адэгущыIагъ, ахэм зэнэкъокъу зэфэшъхьафхэм гъэхъагъэу ащашIыгъэхэм къакIэупчIагъ.
«Федеральнэ гупчэр IэпыIэгъу къафэхъузэ, кIэлэцIыкIухэр культурэм хэщэгъэнхэмкIэ искусствэхэмкIэ еджапIэхэм амалышIухэр щарагъэгъотых. Музыкант, сурэтышI, къэшъокIо ныбжьыкIэхэм яIэпэIэсэныгъэ зыкъегъэIэтыгъэным мэхьанэшхо иI. Ахэм ренэу зыхагъэхъон, лъэныкъоу къыхахыгъэм гъэхъагъэхэр щашIынхэ фае. КIэлэцIыкIухэм творческэ гъэхъагъэхэр ашIынхэу, артист цIэрыIо хъунхэу, тиреспубликэ ищытхъу рагъэIонэу сафэлъаIо», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
ИскусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-м ипащэу Лариса Грачевам яеджапIэ джырэ шапхъэхэм адиштэу зэтегъэпсыхьэгъэнымкIэ IэпыIэгъу къызэрафэхъугъэм фэшI зэрэфэразэр КъумпIыл Мурат риIуагъ. ГъэрекIо еджапIэр зызэхащагъэр илъэс 85-рэ хъугъэ. ИскусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэм иунашъхьэ зэблахъугъ, унэ гупэр агъэкIэжьыгъ, ащ къыпэIулъ чIыпIэр зэтырагъэпсыхьагъ. Нэбгырэ 440-мэ ателъытэгъэ актовэ залыр агъэкIэжьыгъ. Ащ нэмыкIэу лъэпкъ проектэу «Культурэм» къыдыхэлъытагъэу мыгъэ концертнэ рояль цIыкIу, нэмыкI музыкальнэ Iэмэ-псымэхэр, оборудованиер ащэфыщтых.
ИскусствэхэмкIэ еджапIэм кIэлэцIыкIу 660-рэ щырагъаджэ. КIэлэеджакIохэм зэнэкъокъу зэфэшъхьафхэм текIоныгъэ къащадахы, мызэу, мытIоу зэнэкъокъухэу «Молодые дарования России», «Юные дарования Республики Адыгея» зыфиIохэрэм ястипендиат хъугъэх.
«Джыри концертхэм, Iофтхьэбзэ, зэнэкъокъу зэфэшъхьафхэм шъуизэчый бэрэ къащыжъугъэлъэгъон шъулъэкIыщт. Тэ федеральнэ гупчэм тыригъусэу кIэлэцIыкIу пэпчъ амалэу иIэм зыкъызэIуригъэхынымкIэ, творческэ лъэгэпIакIэхэр ышIынхэмкIэ ищыкIэгъэ амалхэр зетхьащтых. Хэгъэгум и Президентэу Владимир Путиным джащ фэдэ пшъэрылъ къытфигъэуцугъ. Ар дгъэцэкIэщт, къиныгъохэм ямылъытыгъэу, социальнэ проект гори къызэтедгъэуцощтэп. Iофэу едгъэжьагъэхэр ыкIэм нэдгъэсыщтых», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
ИскусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджапIэу N 1-р 1936-рэ илъэсым мэзаем и 11-м къызэIуахыгъ. 1970-рэ илъэсым еджапIэм пае къатиплIэу зэтет унэ агъэпсыгъ. Аудиторие 54-рэ, концертнэ зал инрэ цIыкIурэ ащ хэтых. 2014-рэ илъэсым еджапIэр зэнэкъокъоу «Урысыем иеджэпIэ анахь дэгъуи 100» зыфиIорэм илауреат хъугъэ. 2016-рэ илъэсым урысые зэнэкъокъоу «ИскусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджэпIэ анахь дэгъу 50-р» зыфиIорэм текIоныгъэр къыщыдихыгъ.
АР-м и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Дэеу зэхэзыхыхэрэм дзюдомкIэ язэнэкъокъу Москва хэкум икъалэу Зеленоград щыкIуагъ.
Адыгэ Республикэм дзюдомкIэ иеджапIэу Кобл Якъубэ ыцIэ зыхьырэм зыщызыгъэсэрэ Беданыкъо Заур, кг 81-рэ, дышъэр къыдихыгъ. Мыщ фэдэ зэIукIэгъухэм я 12-рэу апэрэ чIыпIэр тибатыр къащихьыгъ. Заур дунаим изэнэкъокъу, Олимпиадэ джэгунхэу 2022-рэ илъэсым щыIэщтхэм ахэлэжьэнэу зегъэхьазыры.
Адыгеим дзюдомкIэ ибэнакIоу Инна Кибиткинам, кг 63-рэ, ящэнэрэ чIыпIэр къыфагъэшъошагъ. Урысыем изаслуженнэ тренерэу Беданыкъо Байзэт тибэнакIохэр егъасэх.
Сурэтым итхэр: Инна Кибиткина, Беданыкъо Байзэт, Беданыкъо Заур.


Къэралыгъо фондэу «Хэгъэгум иухъумакIохэр» зыфиIорэм ишъолъыр къутамэ иIэпыIэгъукIэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием иветеранхэм ыкIи ащ хэкIодагъэхэм якIэлэцIыкIухэр Рыбинскэ нысхъэпэ театрэм икъэгъэлъэгъон рагъэблэгъагъэх.
Адыгеим имуниципальнэ образованиехэм къарыкIыгъэ кIэлэцIыкIухэр ны-тыхэр ягъусэхэу спектаклэхэу «Азбука вежливости», «Необыкновенное -состязание», «Муха-Цокотуха» зыфиIохэрэм яплъыгъэх.
КIэлэцIыкIухэм алъэгъугъэр лъэшэу агу зэрэрихьыгъэм ишыхьат зэпымыоу ны-тыхэм къазэрафаIотэжьыгъэр ыкIи нэпэеплъ сурэтхэр зэрэзытырахыгъэхэр. Апэрэу нысхъэпэ театрэм къеблэгъагъэхэр сабыйхэм къахэкIыгъ, ахэмкIэ мыр мэфэкI шъыпкъэ хъугъэ ыкIи агу къинэжьыщт.
Фондэу «Хэгъэгум иухъумакIохэр» зыфиIорэм ишъолъыр къутамэ иIофышIэхэм яшIуагъэкIэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием иветеранхэм ыкIи ащ хэкIодагъэхэм яунагъохэр пшысэм идунай хэгъозэнхэ, зэгъусэхэу яуахътэ агъэкIон алъэкIыгъ.
Сурэтхэр: Фондым ителеграм нэкIубгъу.


Республиканской газете "Адыгэ Макъ" дал интервью заместитель начальника УФСИН России по Республике Адыгея Александр Руф IофшIапIэ зэкIэми агъотыщт Тинепэрэ мафэхэм Iофым хэшIыкI фызиIэ цIыфхэр ыкIи ащ фэшъыпкъэхэр щыIэнхэм имэхьанэ нахь зыкъеIэты. Анахьэу хэбзэухъумэкIо къулыкъухэм еплъыкIэ гъэнэфагъэ, спортым ылъэныкъокIэ ухьазырыныгъэ дэгъу зиIэ IофышIэхэр ящыкIагъэх. БлэкIыгъэ илъэсым ыкIэм бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм иотделхэм, икъулыкъухэм ыкIи иучреждениехэм IэнэтIэ тедзэхэр ащагъэнэфагъэх. Ащ къыдыхэлъытагъэу къулыкъушIэхэм ялэжьапкIэ къаIэтыгъ.
Мы къулыкъум хэтыщтхэр зыщагъэхьазырырэ апшъэрэ еджапIэхэм якурсантхэм фэгъэкIотэныгъэу яIэхэр зыфэдэхэм ыкIи ахэм узэрачIэхьан плъэкIыщтым афэгъэхьыгъэу упчIэхэм джэуапхэр къаритыжьыгъэх бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипащэ игуадзэу, полковникэу Александр Руф. — Къулыкъум иеджапIэхэу тикъэралыгъо итхэр сыд фэдэха?
— Апшъэрэ еджапIэхэр Петербург, Рязань, Владимир, Вологдэ, Пермь, Воронеж ыкIи Самарэ адэтых. Ахэм сэнэхьатхэу «хэбзэухъумэкIо къулыкъур», «юриспруденциер», «ухъумэнымкIэ ыкIи конвоированиемкIэ», «тылымкIэ къулыкъур», «производственнэ къулыкъур», «зоотехниер», нэмыкIхэри щарагъэгъотых. ХэбзэухъумэкIо къулыкъухэм зэпхыныгъэ адыряIэу еджапIэхэм ащырагъаджэх, хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ къулыкъум, хьыкумхэм, бзэджашIэхэм пшъэдэ- кIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум яучреждениехэм курсантхэм практикэ ащахьы.
— А апшъэрэ еджапIэхэм курсантхэм сыд фэдэ амала аратыхэрэр?
— Курсантхэм ятIонэрэ курсыр къаухыфэ еджапIэм иобщежитие чIэсых ыкIи ящыкIагъэр къэралыгъом аIэкIегъахьэ. Мафэм щэгъогогъо агъашхэх, ащыгъыщтыр, апэрэ курсым къыщегъэжьагъэу ахъщэ араты. Апэрэ курсым ар сомэ мин 15-м нэсы, нэужым зэреджэрэм ыкIи курсэу зэрысым ялъытыгъэу ахъщэр нахьыб. Аужырэ илъэсым курсантым сомэ мин 20 фэдиз араты. Апшъэрэ еджапIэхэм унэшъо гъэнэфагъэ ыкIи Iэдэбныгъэ ачIэлъ. Ахэр зымыукъорэ ыкIи еджэнымкIэ чIыфэ зытемылъ курсантхэм зыгъэпсэфыгъо мафэхэм общежитиер къабгынэн фитых. Джащ фэдэу спортым илъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ агъасэх, курсантхэм спортымкIэ гъэхъагъэхэр ашIынымкIэ, урысые ыкIи дунэе зэнэкъокъухэм институтым ыцIэкIэ ахэлэжьэнхэмкIэ амал дэгъухэр яIэх. Къыхэгъэщыгъэн фае, я 11-рэ классым ыуж еджапIэм чIэхьагъэр еджэфэ дзэ къулыкъур фылъагъэкIотэщт.
— БзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум иапшъэрэ еджапIэхэм пшъашъэхэр ащеджэха?
— Пшъашъэхэри ащеджэх. Ахэм нахьыбэрэм къыхахырэр «экономикэр» ыкIи «психологиер» ары. 2024-рэ илъэсым ведомственнэ еджапIэм чIэхьанэу фаехэм ялъэIу тхылъ- хэр непэ щегъэжьагъэу атынхэ алъэкIыщт.
— ЕджапIэр къэзыухыгъэхэу ФСИН-м исистемэ иапшъэрэ еджапIэ чIахьэ зышIоигъохэм сыда ашIэн фаер?
— АпэрапшIэу бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм иучреждениеу къапэблагъэм кадрэхэмкIэ иподразделение зыфагъэзэн фае. Адыгеим зэкIэмкIи ГъэIорышIапIэм епхыгъэу учреждении 6 ит: поселкэу Лъэустэнхьаблэ дэт колониеу N 1-р, колониеу N 2-р ыкIи поселкэу Инэм дэт колониеу N 3-р, Мыекъуапэ дэт колония-поселениеу N 6-р, джащ фэдэу уголовнэ-гъэцэкIэкIо инспекциер ыкIи гупчэр. ЕджапIэр къэзыухыхэрэр е ащ янэ-ятэхэр зыщыпсэурэ чIыпIэм елъытыгъэу учреждением кIонхэ е бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ятелефон номерэу 8(772)52-47-20-м теонхэ алъэкIыщт. Тестыр атыным ыкIи анкетэр атхыным пае мызэу, мытIоу кадрэхэмкIэ отделым агъэкIощтых. Нэужым апшъэрэ еджапIэм чIэхьанхэм пае документэу агъэхьазырын фаер зэрытхэгъэ тхьапэр къаратыщт. Нэужым Краснодар дэт дзэ-врачебнэ комиссиер акIун фае. Ащ хэхьэх псауныгъэм изытет уплъэкIугъэныр, психологическэ ыкIи полиграф зэдэгущыIэгъур. ИщыкIэгъэ документ- хэр хьазыр зыхъукIэ, кадрэхэмкIэ отделым кандидат пэпчъ итхылъхэр афегъэпсы ыкIи ведомственнэ еджапIэу зычIэхьанэу фаехэм ятхылъхэр агъэхьых. Ащ ыуж а еджапIэм исайт абитуриентхэм алъэкъуацIэхэр ыкIи ушэтынхэр зыщатыщт уахътэр къырагъахьэх.
— Ушэтынхэр зэратыщтхэр сыд фэдэ предметхэр ара?
— ЗыкI къэралыгъо ушэтынхэмкIэ, джащ фэдэу предмет шъхьаIэхэу урысыбзэмкIэ, обществознаниемкIэ ыкIи тарихъымкIэ оценкэу къахьыгъэхэмкIэ апшъэрэ еджапIэм чIахьэх. Мы предметхэр къыхэзыхыхэрэм бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум иапшъэрэ еджапIэхэм ачIэхьанхэ амал яI. Джащ фэдэу къэIогъэн фае «психологие» ыкIи «зоотехние» сэнэхьатыр къыхэзыхыхэрэм ушэтын тедзэу биологиер атын зэрэфаер.
— БзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум иведомственнэ еджапIэ учIэхьаным пае сыд фэдэ уахътэм нэс кадрэхэмкIэ отделым зыфэбгъэзэн плъэкIыщта?
— 2024-рэ илъэсым мэзаем и 1-м къыщыублагъэу мэлылъфэгъум ыгузэгухэм анэс документхэр аштэщтых. Мы пIалъэм блэкIыгъэу документхэр зытыхэрэм врачебнэ комиссие арагъэкIущт ыкIи пIэлъэ кIэкIым къыкIоцI документхэр арагъэгъэхьазырыщтых.
— Ведомственнэ еджапIэр къэзыухыгъэхэм IофшIапIэ агъотыным яцыхьэ телъын алъэкIыщта?
— Апшъэрэ еджапIэр къэзыухыгъэхэр зыщыпсэурэ чIыпIэм елъытыгъэу бзэджашIэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум иучреждениехэм аштэщтых. Хэгъэгу кIоцI къулыкъум илейтенант званиер яIэу ахэм институтыр къаухы. Апшъэрэ еджапIэм зэрэщеджэгъэхэ илъэсхэр IофшIэн стажым хэхьэх. Къулыкъум Iоф щишIэ хъумэ зы илъэс IофшIэныр илъэсрэ ныкъорэкIэ къыфалъытэщт. Ащ ишIуагъэкIэ тыгъуасэ еджэныр къэзыухыгъэ ныбжьыкIэм илъэси 10 — 11-рэ колонием Iоф зыщишIэрэм ар пенсием кIон ылъэкIыщт.
https://adygvoice.ru/2024/02/06/iофшiапiэ-зэкiэми-агъотыщт/
Пресс-служба УФСИН России по Республике Адыгея
07.02.2024


Адыгэ Республикэм исурэтышIхэм яIэпэIэсэныгъэ къыщагъэлъэгъон алъэкIынэу чIыпIэ дахэ яIэ хъугъэ.
Урысыем исурэтышIхэм я Союз хэтхэр, сурэтышIхэу искусствэм пылъхэр зыгъэпсэфыпIэу «Мэздахэм» ишъолъыр щызэIокIэх. ДэкIоепIэ зэтегъэпсыхьагъэм узыIэпещэ.
Республикэм искусствэхэмкIэ иколледжэу Тхьабысымэ Умарэ ыцIэ зыхьырэм живописымкIэ иотделение ипащэу Галина Овчинниковар ыкIи Адыгэ Республикэм искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэ зыхьырэм живописымкIэ иотделение ипащэу Ирина Рожковар, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ сурэтышIэу Хъуажъ Рэмэзан сурэтышIхэм язэIукIапIэ икъыхэхын кIэщакIо фэхъугъэхэм ащыщых.
ЗэIукIэпIэшIу
Ясэнэхьат хэшIыкI фызиIэхэр Хъуажъ Рэмэзан къызэриIуагъэу, псынкIэу зэгурэIох, сурэтэу ашIыщтыр IэшIэхэу къыхахы. Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим халъагъорэр, ом изытет, цIыфымрэ чIыопсымрэ язэпхыныгъэхэр, пкъыгъоу плъэгъурэм сурэт тепшIыкIыныр, нэмыкIхэри тшIогъэшIэгъоных.
— ЧIыпIэм икъыхэхын мэхьэнэ хэхыгъэ иI, — къытиIуагъ тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Теуцожь Нурыет. — СурэтышIхэм сыхьати 2-м къыкIоцI ашIыгъэхэ художественнэ произведениехэр лъэгъупхъэх.
Адыгэ Республикэм художественнэ промыслэхэмкIэ, IэшIагъэхэмкIэ иIэпэIасэхэм язэхэт IофшIапIэ зыгъэпсэфыгъо мафэм зэхищэгъэ Iофтхьабзэм ипроект IэпэIасэхэм агу рихьыгъ.
Щысэ атырахы
СурэтышI ныбжьыкIэу Софья Щелковар къалэу Пермь къикIыжьыгъэу Мыекъуапэ щэпсэу. Адыгеим исурэтышIхэм нэIуасэ ар афэхъугъ, исэнэхьат нахьышIоу зыфигъэсэнымкIэ амалышIухэр зэрегъэгъотых.
Галина Овчинниковам, Ирина Рожковам, Хъуажъ Рэмэзан ашIыгъэ сурэтхэр зэIукIэгъум къыщагъэлъэгъуагъэх. ЧIыопсым еплъыкIэу фыряIэм, тыкъэзыуцухьэрэ дунаир сурэтышIым зэрилъэгъурэ шIыкIэм, нэмыкIхэм пIуныгъэ мэхьанэ яI.
Адыгэ тхыпхъэхэм, хэдыкIынхэм тхакIоу, сценаристэу Теуцожь Фатимэ къатегущыIагъ, IофшIагъэхэри къыгъэлъэгъуагъэх. Республикэм искусствэхэмкIэ икIэлэцIыкIу еджапIэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэ зыхьырэм зыщызыгъасэхэрэм яIофшIагъэхэр ятIонэрэу «Мэздахэ» идэкIояпIэхэм къыщагъэлъэгъуагъ. ДэкIояпIэм илъэоянэ 700-у хъурэр зекIо Iофхэм апылъхэм ашIогъэшIэгъон. ТеуцуапIэхэр къызэранэкIыхэзэ, япсауныгъэ агъэпытэ.
Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей къырахыгъэхэ хэдыкIынхэм, сурэтышIхэм яIофшIагъэхэм Теуцожь Фатимэ IупкIэу къатегущыIагъ.
Республикэм щызэлъашIэрэ сурэтышIэу, кIэлэегъаджэу ГъукIэ Замудин иIофшIагъэхэм Теуцожь Фатимэ къапкъырыкIызэ, лъэпкъ искусствэм ихэхъоныгъэхэм ащигъэгъозагъэх.
Дышъэ идагъэр ныбжьыкIэхэм агу рехьы, упчIэу къатырэр макIэп. Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Теуцожь Нурыет дышъэ идэным, лъэпкъ искусствэм изэгъэпшэнхэм къатегущыIэзэ, щысэ гъэшIэгъонхэр къыхьыгъэх.
Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Адыгеим яIэпэIасэхэу Мэстафэ Вячеслав, Сетэ Сафыет, ХьацIыкIу Мадинэ, Тыгъужъ Заремэ, фэшъхьафхэм яIэпэIэсэныгъэ Кавказ шъолъырым щызэлъашIэ. Зэхахьэм къызэрэщаIуагъэу, ахэр тигъуазэх, щысэ атырахы.
Зыгъэпсэфыгъо маф
«IэпэIасэм изыгъэпсэфыгъо маф» зыфиIорэм хэлэжьагъэхэри гум къигущыIыкIыгъэх. Лъэпкъ искусствэм зиушъомбгъуным IэпэIасэхэр емызэщыхэу хэлажьэх. Языгъэпсэфыгъо уахътэ искусствэм ичIыпIэ дахэ щагъакIо, ныбжьыкIэхэм щысэ афэхъух.
Адыгэ Республикэм культурэмкIэ и Министерствэ, Мыекъуапэ иадминистрацие культурэмкIэ и ГъэIорышIапIэ зэгъусэхэу рагъэжьэгъэ Iофыр лъэкIуатэ. АР-м художественнэ промыслэхэмкIэ, IэшIагъэхэмкIэ иIэпэIасэхэм язэхэт IофшIапIэ, Адыгэ Республикэм исурэтышIхэм я Союз, нэмыкI общественнэ организациехэр чанэу Iофым зэрэхэлажьэрэм ишIуагъэкIэ культурэм Iоф щызышIэхэрэм чIыпIэ хэхыгъэ яIэ хъугъэ. «Мэздахэм» ишъолъыр щызэIукIэхэзэ, сурэт зыщашIыщт чIыпIэ тегъэпсыхьагъэ яIэ хъугъэ.
Языгъэпсэфыгъо уахътэ гъэшIэгъонэу зыгъакIо, лъэпкъ искусствэм хэхъоныгъэ езыгъэшIы зышIоигъохэр зэхахьэм рагъэблагъэх.


Урысые физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыгъэным сафэхьазыр» зыфиIорэм итхьамафэ шъухэлэжьэнэу зэхэщакIохэм шъурагъэблагъэ. Мыщ икIэщакIор Мыекъуапэ физическэ культурэмкIэ ыкIи спортымкIэ и Комитет ары.
Iофтхьабзэм зыщызыушэты зышIоигъохэм «www.orgeo.ru-м» зыщатхын алъэкIыщт. Ау ащ ыпэкIэ комплексым иофициальнэ сайтэу «www.gto.ru» зыфиIорэм регистрациер щыпкIун фае. Ащ ыуж шапхъэхэм ятын хэлэжьэщтым зыми фэмыдэ ежь иномер къыратыщт.
ЗэхэщакIохэм зэрагъэнэфагъэу шапхъэхэм ятын хэлэжьэнхэ алъэкIыщт илъэси 6-м къыщегъэжьагъэу 90-м нэс зыныбжьыхэр. Зэфэхьысыжьхэм ялъытыгъэу ахэм дышъэ, тыжьын ыкIи дээрз бгъэхалъхьэхэр къаратыщтых.
Урысые физкультурэ-спорт комплексэу «IофшIэным ыкIи зыкъэухъумэжьыгъэным сафэхьазыр» зыфиIорэр мазэм иаужырэ мафэхэм зэхащэ, Iоныгъом рагъэкIокIыгъэм Мыекъуапэ щыпсэурэ нэбгырэ 41-мэ зыщаушэтыгъ.


Станбул Билги Университетым Инджылызыбзэ ыкlи Литературэ Фкултетым хахьэрэ Лаз Иниститутымрэ Станбул Кавказ Хасэмрэ зэгъусэу научнэ конфренцие зэхащагъ. Ар зыдэщыlагъэр, Станбул Билги Университетым Сантрал зыфиlорэ лагерыр ары.
«Теоритеческий Дунэе Бзэшlэныгъэ ыкlи Кавказ Бзэхэр» зышъхьа конфренцир Мэкъуогъум и 18-19-мрэ мэфитlо кlуагъэ.
Ащ хэлэжьагъ шlэныгъэлэжьэу Париж Университетым и Прф. Леа Нащ ыкlи къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къарыкlыгъэ шlэныгъэлэжь нэбгырэ 18 хэлэжьагъ.
«Кlодыжьын Щынагъо Къызшъхьащыт Бзэхэм Афэгъахьыгъэ Семпозиюмым» доклад къышlыгъ, Кембриджский Университетым щезгъаджэхэу Прф. Доанна Ситаридоу доклад шъхьаlэ къышlыгъ, Кlодыжьын Щынагъо Къызшъхьащыт Дунэе Бзэхэм афэгъахьыгъэу.
Мэкъуогъум и 20-м 2022-рэм щыlагъэ Семпозиюмым къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къарыкlыгъэ академик 23-рэ къыщыгущыlагъ.


Хьыкум приставхэм я Мыекъопэ къэлэ отделение ихьыкум приставхэмрэ Мыекъуапэ и Къэралыгъо автоинспекцие иIофышIэхэмрэ зичэзыу уплъэкIунэу зэдызэхащагъэхэм видеокамерэхэри ащагъэфедагъэх.
УплъэкIунхэм ялъэхъан сомэ мини 10 хъурэ тазырхэр, хэбзэIахьхэмкIэ чIыфэу ателъыгъэхэр къаIахыжьыгъэх. ХэбзэIахьхэр игъом зымытырэ нэбгыри 9-мэ ятранспорт аIахыгъ. Хьыкум приставхэм яунашъо ахэм тапэкIи замыгъэцакIэкIэ, ятранспорт ащэщт.
Хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ шъугу къегъэкIыжьы чIыфэ шъутелъмэ зигугъу къэтшIыгъэ ГъэIорышIапIэм иофициальнэ сайтэу https://r01.fssp.gov.ru зыфиIорэмкIэ зэжъугъэшIэн ыкIи шъутыжьын зэрэшъулъэкIыщтыр.
Хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу Адыгэ РеспубликэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипресс-къулыкъу


Гвардием имладшэ лейтенантэу Брыцу Хьэсанбый Хьэлао ыкъом Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэ зиIэмрэ медалэу «За оборону Кавказа» зыфиIорэмрэ къыфагъэшъошэгъагъэх, ау ахэр ежь ылъэгъужьынэу хъугъэп. Илъэс 77-рэ тешIэжьыгъэу зигугъу къэтшIыгъэ орденымрэ медалымрэ яудостоверениехэр ащ ыпхъу ратыжьыщтых.
Хэгъэгу зэошхом илъэхъан Брыцу Хьэлао ыкъуиплI: Уцужьыкъо (07. 04. 1901), Махьмуд (1910), Хьаджыбэчыр (12. 05. 1911), Хьэсанбый (1916) фронтым щызэуагъэх.
Я 226-рэ шхончэо полкым идзэкIолIэу Брыцу Уцужьыкъо 1942-рэ илъэсым мэкъуогъум и 5-м Воронеж дэжь гъэрэу щаубытыгъ. 1943-рэ илъэсым иIоныгъо къыщегъэжьагъэу зыдэхъугъэр амышIэу кIодыгъэкIэ алъытэ, джы къызнэсыгъэм ищыIэныгъэ къырыкIуагъэр ашIэрэп.
Я 9-рэ шхончэо Краснодарскэ дивизиеу Кутузовымрэ Жъогъо Плъыжьымрэ яорденхэр, Быракъ плъыжьыр къызыфагъэшъошагъэм идзэкIолIэу Брыцу Махьмуд 1945-рэ илъэсым гъэтхапэм и 25-м иуIагъэхэм апкъ къикIыкIэ я 123-рэ ОМСБ-м ыпсэ щыхэкIыгъ, Польшэм щагъэтIылъыжьыгъ.
Гвардием икапитанэу я 3-рэ гвардейскэ десантнэ Уманьскэ дивизиеу Суворовым иорденрэ Быракъ плъыжьымрэ къызыфагъэшъошагъэм ия 8-рэ гвардейскэ десант шхончэо полк ибатальон икомандир политикэ IофхэмкIэ игуадзэу Брыцу Хьаджыбэчыр Хэгъэгу зэошхом иорденэу я II-рэ шъуашэ зиIэр, Жъогъо Плъыжьым иорден, медалэу «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941 — 1945 гг.» зыфиIохэрэр къыфагъэшъошагъэх, 1994-рэ илъэсым гъэтхапэм и 4-м идунай ыхъожьыгъ.
Тэ зэхэтфыгъэр Хьэсанбый ищыIэныгъэ къырыкIуагъэр ары.
Брыцу Хьэсанбый Хьэлао ыкъор Адыгэ автоном хэкумкIэ Кощхьэблэ районым хэхьэрэ къуаджэу ХьакIэмзые 1916-рэ илъэсым къыщыхъугъ, адыгэ лъэпкъым къыхэкIыгъ. Ишъхьэгъусагъэр Тхыгъо Ахьмэд ыпхъоу Сао. 1941-рэ илъэсым шэкIогъум и 30-м ахэм пхъоу Дзэгуащэ къафэхъугъ.
Брыцу Хьэсанбый 1941-рэ илъэсым бэдзэогъум и 25-м Краснодар краимкIэ Адыгэ автоном хэкум и Кощхьэблэ РВК-р къеджи, Дзэ Плъыжьым ащагъ. Хэгъэгу зэошхом илъэхъан 1942-рэ илъэсым Темыр-Кавказ фронтым, 1943-рэ илъэсым —Къыблэ фронтым ащызэуагъ.
Хь. Брыцур зипэщэгъэ взводыр къалэу Гуляйполе шъхьафит зышIыжьыгъэхэм ахэтыгъ. Мыщ дэжьым лIыхъужъныгъэ зэрэщызэрихьагъэм фэшI Жъогъо Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъ. Наградэ къазэраратырэ тхьапэм мырэущтэу итхагъ: «1943-рэ илъэсым Iоныгъом и 15-м Брыцур зипэщэ взводым хэтхэм къалэу Гуляйполе дэжь пыим идзэкIолIи 9 щаукIыгъ, зы танк, автомашини 2, пыим ищэрыопIитIу щызэхакъутагъ. Мы къалэм дэжь щыкIогъэ заом иавтоматкIэ Брыцум пыим идзэкIолIи 3 щиукIыгъ. УIэгъэ хьылъэ зэрэтелъзи, сыхьат фэдизрэ зэуапIэр къыбгынагъэп. КIуачIэ имыIэжь зэхъур ары ныIэп ышъхьэ зыщыщигъэзыежьыгъэр».
Я 4-рэ Украинскэ фронтым ия 5-рэ гвардейскэ Донской къэзэкъ кавалерийскэ корпусым икомандир 1943-рэ илъэсым чъэпыогъум и 4-м ышIыгъэ унашъоу N 013/н-р зытетымкIэ я 12-рэ гвардейскэ Донской къэзэкъ кавалерийскэ дивизием ия 45-рэ полк ПТР-мкIэ ивзвод икомандирэу, гвардием имладшэ лейтенантэу Брыцу Хьэсанбый Хьэлао ыкъом Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэ зиIэр къыфагъэшъошагъ. Къалэу Гуляйполе шъхьафит ашIыжь зэхъум уIагъэу къытыращагъэхэм ыужкIэ ащ нахь къыфырагъэгъэшIэжьыгъ.
Закавказскэ фронтым иа 1-рэ сануправление хэушъхьафыкIыгъэ 1944-рэ илъэсым гъэтхапэм и 11-м зэхигъэуцогъэгъэ тхыгъэу N 13724-р зытетым зэрэщыхэгъэунэфыкIыгъэмкIэ, я 45-рэ гвардейскэ Донской къэзэкъ кавалерийскэ полкым ПТР-мкIэ ивзвод икомандирэу гвардием имладшэ лейтенантэу Брыцу Хьэсанбый Хьэлао ыкъор 1943-рэ илъэсым Iоныгъом и 15-м ауIэгъагъ. 1943-рэ илъэсым чъэпыогъум и 25-м эвакогоспиталэу N 1458-м къащагъ, иуIагъэхэм апкъ къикIыкIэ 1944-рэ илъэсым мэзаем и 6-м ыпсэ ащ щыхэкIыгъ. ЗыщагъэтIылъыжьыгъэр Грузинскэ ССР-р, Горийскэ районыр, къ. Гори, къэлэ къэхалъэр ары.
СССР-м и НКО кадрэхэмкIэ и ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэ 1944-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 12-м ышIыгъэ унашъоу N 01616-р зытетымкIэ я 45-рэ гвардейскэ Донской къэзэкъ кавалерийскэ полкым ивзвод икомандирэу, младшэ лейтенантэу Брыцу Хьэсанбый Хьэлао ыкъор нэмыц-фашист техакIохэм язаозэ уIагъэу къытыращагъэхэм зэрарылIыкIыгъэм епхыгъэу 1944-рэ илъэсым мэзаем и 6-м Дзэ Плъыжьым хатхыкIыжьыгъ.
Хь. Брыцум ыцIэ къуаджэу ХьакIэмзые дэт саугъэтым тетхагъ. АР-мкIэ ШIэжь Тхылъым (1994-рэ илъэсым къыдагъэкIыгъэм, а 1-рэ томым, я 672-рэ нэкIубгъом) мырэущтэу итхагъ: «Брыцу Хьэсамбый Хьэгао (Хьэсан) ыкъор 1916-рэ илъэсым Краснодар краимкIэ Кощхьэблэ районым хэхьэрэ къуаджэу ХьакIэмзые къыщыхъугъ. Младшэ лейтенант, я 45-рэ гвардейскэ кавалерийскэ полкым ивзвод икомандирыгъ. УIагъэхэм къахэкIэу 1944-рэ илъэсым мэзаем и 6-м эвакогоспиталэу N 1458-м ыпсэ щыхэкIыгъ. Лъапсэу щыIэр —ЦАМО: оп. 1, д. 3, л. 25 об.».
Ащ итхэр мырэущтэу зэблэхъужьыгъэнхэ фае: «Брыцу Хьэсанбый Хьэлао ыкъор 1916-рэ илъэсым Краснодар краимкIэ Кощхьэблэ районым хэхьэрэ къуаджэу ХьакIэмзые къыщыхъугъ. Гвардием имладшэ лейтенант, я 45-рэ гвардейскэ кавалерийскэ полкым ивзвод икомандирыгъ. УIагъэхэм къахэкIэу 1944-рэ илъэсым мэзаем и 6-м эвакогоспиталэу N 1458-м ыпсэ щыхэкIыгъ. Грузием ит къалэу Гори икъэхалъэ далъхьагъ».
Брыцу Хьэсанбый ипхъорэлъфэу Мэт Бислъан Славик ыкъом ятэжъ Хэгъэгу зэошхом зэрэхэлэжьагъэм фэгъэхьыгъэ къэбархэм якъэугъоинкIэ Iофышхо ышIагъ. Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэ зиIэр Хь. Брыцум ратыжьыгъэмэ зэригъэшIэным пае Мэт Бислъан «Единэ Россием» ифедеральнэ партийнэ проектэу «Тарихъ шIэжь» зыфиIорэм Адыгэ РеспубликэмкIэ икоординаторэу, Урысыем и ЛIыхъу-жъэу Цэй Эдуард зыфигъэзагъ.
2020-рэ илъэсым мэзаем и 5-м ащ Адыгэ Республикэм идзэ комиссариат зызэрэфигъэзагъэм иджэуапэу, УФ-м и ФГКУ ЦАМО МО иархив справкэхэу 2020-рэ илъэсым мэкъуогъум и 11-м къаратыгъэу N 11/128808-р зытетымрэ 2020-рэ илъэсым бэдзэогъум и 7-м къаратыгъэу N 3/136412-р зытетымрэ адиштэу Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэ зиIэр Хь. Брыцум ратыжьыгъэу зыми щыгъэунэфыгъэп.
Партиеу «Единэ Россием» и Адыгэ шъолъыр къутамэ игъэцэкIэкIо комитет ипащэу АфэшIэгъо Рэмэзан 2020-рэ илъэсым ишэкIогъу зыкъытфигъэзагъ, Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэ зиIэу Хь. Брыцум къыфагъэшъошагъэм иудостоверение ятыжьыгъэным пае документхэм ягъэхьазырынкIэ IэпыIэгъу тафэхъунэу ар къытэлъэIугъ.
Документхэм яугъоин Iоф датшIэ зэхъум нафэ къытфэхъугъ гвардием имладшэ лейтенантэу Хь. Хь. Брыцур я 12-рэ гвардейскэ Донской къэзэкъ кавалерийскэ дивизиеу Быракъ Плъыжьыр къызыфагъэшъошагъэм хэтэу Кавказыр къызэригъэгъунагъэр, медалэу «За оборону Кавказа» зыфиIорэр къыфагъэшъошэнэу зэрэщытыгъэр, ау а медалыр иIахьылхэм къазэрарамытыжьыгъэр.
2020-рэ илъэсым шэкIогъум и 10-м фронтовикым ыпхъоу Мэт Дзэгуащэ Хьэсанбый ыпхъум ыцIэкIэ документхэр дгъэхьазырхи, УФ-м изыухъумэжьынымкIэ и Министерствэ кадрэхэмкIэ и ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэ зыфэдгъэзагъ, СССР-м икъэралыгъо тынхэу Брыцу Хьэсанбый IумыкIэжьыгъэхэм яудостоверениехэр иIахьылхэм ятыжьыгъэным иIофыгъо хэплъэнэу телъэIугъ.
ГъэIорышIэпIэ шъхьаIэм 2020-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 16-м Мэт Дзэгуащэ мыщ фэдэ тхыгъэ къыфигъэхьыжьыгъ: «Уятэу Брыцу Хьэсанбый Хьэлао ыкъом Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэ зиIэу, медалэу «За оборону Кавказа» зыфиIоу къыфагъэшъошагъэхэм яудостоверениехэр ятыжьыгъэнхэмкIэ зыкъызэрэтфэбгъэзэгъэ тхылъым тыхэплъагъ. Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэ зиIэмрэ медалэу «За оборону Кавказа» зыфиIорэмрэ яудостоверениехэр къыуатыжьыщтых Урысые Федерацием и Президент къэралыгъо тынхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ хабзэу щыIэм тетэу ахэр къызытIэкIигъэхьажьхэкIэ».
Джащ тетэу къэтIон тлъэ-кIыщт Хэгъэгу зэошхом илъэхъан къафагъэшъошэгъэ зичэзыу орденэу, медалэу арамытыжьыгъэм илъыхъун гъэхъагъэ хэлъэу зэрэтыухыгъэр.
Гвардием имладшэ лейтенантэу Брыцу Хьэсанбый Хьэлао ыкъом Хэгъэгу зэошхом иорденэу а I-рэ шъуашэ зиIэу, медалэу «За оборону Кавказа» зыфиIоу къыфагъэшъошагъэхэм яудостоверениехэр Указыр къызыдагъэкIыгъэ нэуж илъэс 77-рэ тешIэжьыгъэу Мэт Дзэгуащэ Хьэсанбый ыпхъум къыратыжьыщтых.
Нэфышъ Ахьмэд.
Урысыем и Федеральнэ хьакъулахь къулыкъу КъБР-мкIэ ирайон инспекциеу N 2-м иIофышI, къэралыгъо хьакъулахь инспектор шъхьаI (Урысыем и ФНС КъБР-мкIэ и МРИ N 2), Урысые Федерацием икъэралыгъо граждан къулыкъу иупчIэжьэгъоу а 1-рэ класс зиIэр.
Нэфышъ Диан.
Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетэу Хь. М. Бэрбэчым ыцIэ зыхьырэм правэмкIэ, экономикэмкIэ ыкIи финансхэмкIэ иинститут имагистратурэ истудентк.


Орэдым къыдеон, къашъо мэкъамэ къызырыхахырэ адыгэ Ӏамэпсымэ.
ШыкӀэпщынэр адыгэ лъэпкъым чӀыпӀэшхо еубытыгъ, хьэкӀэщ хабзэм, гъэсэныгъэм пыкӀау. ШыкӀэпщынэм еошъуныр, дэжъыоныр сэбыIхэм ягъэсэныгъэм хэтыгъ. Нарт къэбархэм, орэдыжъхэм, гущыIэжъхэм къэӀофыгъоу бэрэ къахекӀырэр шыкӀэпщынэм теуфэу, лъэпкъым ижыжъ лъандэрэ зэрэхэтыгъэр.
ЦӀэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
ИцӀэр гущыIищэу зэхэлъыр ары: «Шы», «КӀэ», «Пщынэ» — а гущыIэм къеӀуатэ шыкӀэпщынэм изэхэлъыкӀэ. Джырый шыкӀэпщынэхэм ябзэпсхэр гъукӀэкӀапсэм къыхэкӀыкӀ; пэсэрэй шыкӀэпщынэм ибзэпсхэр шым икӀэм къыхахыгъагъ.
ЗыхэлъыкӀэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
ШыкӀэпщынэ шъыпкъ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
ШыкӀэпщынэм икӀыхьагъэр см 70; пкъым ибгъуагъэр см 7—20; пкъым икууагъэр см 4—8; бзэпситӀур шъхъэм идэжь шыкӀэпщынэтхьакӀумэхэм егъэупытау шыкӀэпщынэлъакъом нэс къехыхагъ, бзэпс шӀогъэнапӀэхэм нэс, пшъэм дэжь Ӏапщэпх идзау щытыгъ, шъом къыхэкӀыкӀау — шъом къыхэкӀыкӀау. Пкъым икӀыбагъэм «Мыстхъу» е «Мэзыщэ» телъыгъ, еоным ипэкӀэ щабзэр ащ щэхъу.
ГъукӀэ бзэпс шыкӀэпщынэ[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
Джырый шыкӀэпщынэр виолончел-скрипкэ оркестр Ӏамэпсымэхэм ехьщышъоу щыт. Ибзыпсэхэр гъукӀэкӀапсэм къыхэкӀыкӀагъ, ябжьыгъэри плӀы мэхъу. ШыкӀэпщынэ щабзэри европэу щыт.
А шыкӀэпщынэм исурэт зэшӀогъуцоным зи лэжьыгъэ хэлъыр Шъаожъ Елмырзэ.
Зэреоныр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
ШыкӀэпщынэм и еокӀэныр тӀуоу зэхьщэщэкӀыр:
- КъокӀыпӀэ лъэныкъо еокӀэ (бзэпсхэр шыкӀэпщынэпшъэм текъозэн; къэбартай, абадзэ еокӀэ)
- КъохьэпӀэ лъэныкъо еокӀэ (теӀэбагъо, шыкӀэпщынапщэм нэмысэу бзэпсым текъозэныр; кӀахэ адыгэхэм яеокӀэ)
Джырый зэманым икъэгъэфедэныгъор[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
ШыкӀэпщынэр бэрэу къагъэфедэ Ӏамэпсымэхэм ащыщ къашъо ансамбылхэм «Кабардинка», «Налмэс», «Меркуриим». Ащ елъытау шыкӀэпщынэ еоным иегъэсэныр шIоу зэшӀогъуцоу щытэп, здагъасэ бэрэр Ипшъэ Кавказым и Къэралыгъо Арт Институтым Налшык къалэ дэтым.
Пэсэрэй шыкӀэпщынэм и зэшӀогъэуцожьын и егъэджэнымкӀэ лъэжьыгъэшхо хэзылъхьэр ГъукӀэ Зэмудин. Ащ и шӀагъэкӀэ Адыгэ къэралыгъо Университетым студентхэр щегъасэ, Адыгэ республикэм и ИскуствэхэмкӀэ кӀэлъыцӀыкӀу еджапӀэу Лъэцэрыкъо Ким ицӀэкӀэ щытыми цӀыкӀухэр щегъасэ.
Джырый шыкӀэпщынаохэр[хэӀэзыхь | вики-текстым еӀаз]
- Шэрджэс Алий — Къ-Ш
- Къурашэ Ӏэрсен — Къ-Б
- Еуаз Зубер — Къ-Б
- Мэретыкъуо Аслъан — Адыгэ къ.
- ГъукӀэ Зэмудин — иригъэджагъэхэр:


Bir Adıge Mevlithanla Söyleşi: Guser Fahrettin Abatay
– Sizi tanıyabilir miyiz?
– 1934 yılında Balıkesir ili Susurluk ilçesinin Demirkapı köyünde doğdum. Şapsığların Guser (Гусэр) ailesindenim, adım Fahrettin Abatay.
Dini ve din dışı (ladin) musiki eğitimi aldım. İstanbul'da 7 yıl mevlithan olarak çalıştım, ancak ağır bir hastalık geçirdim. Bunun üzerine mevlithanlığı bırakıp geleneksel kuyumculuk işine başladım ve çok para kazandım, ancak hastalığım ilerledi ve peş peşe ameliyatlar geçirdim, tedavi ve çocuklarımı okutma nedeniyle servetimi eritmiş oldum. Sonunda İstanbul'dan Bandırma'ya geldim. Alacaklarımı alamadığım gibi, önceleri yardımlarda bulunduğum en yakınlarımdan bile bir destek, borç para yardımı alamadım. Para bulamamam nedeniyle kuyumculuğu bıraktım ve bir süre gümüş işi ile uğraşmak zorunda kaldım. Bir dostumun öneri ve desteği ile Hac malzemeleri ticaretine başladım. Bu işte çalışıyorum. Çocuklarımın hepsinin yüksek öğrenim görmelerini sağladım ve hepsini evlendirdim. Allah'a şükür hiçbir şikayetim ve maddi sıkıntım yok.
– Adıgece mevlidi okumanız nasıl gerçekleşti? Anlatır mısınız?
– 1998 yılına değin bir Adıgece mevlit olduğunu ve bazı yerlerde okunmakta olduğunu öylesine duyuyordum ama ötesini bilmiyordum. 1998 yılında Gönen'in Bayramiç köyünden tanıdık bir hemşehrim Arap harfleri ile yazılmış bir mevlit getirdi. "Bu kitapçık, basım parası zar zor bulunup ilkin 500 adet olarak bastırılmış olan Adıgece mevlidin özgün bir nüshasıdır" dedi ve kitabı bana verdi.
Eski yazı biliyordum. Kitabın sonunda bir Adıge alfabesi ve okuma kılavuzu da vardı. Bu yoldan mevlidi bir yıl içinde okumayı başardım ama makamını bilmiyordum. Makamının nasıl olduğunu öğrenmek için tanıdığım bir mevlithan olan Düzceli bir hafızı görmek üzere Bursa'ya gittim. Bana "Böyle eften püften işlerle uğraşıyorsan yazık sana!" dedi, ben de moralim bozulmuş halde geri döndüm.
Şansım varmış, dükkanımı ziyarete gelen Gönen'in genç müftüsü Turgut beye Adıgece mevlidi göstermişim. "Ooo, Düzce'de bu mevlit okunur, hoca mektebinde bu mevlidi okuyanlardan biri de benim" diyerek, yanımda mevlidi kadın ve erkek makamlarıyla Adıgece olarak okumaya başladı. Ben de bu iki makamı tanımış oldum.
– Siz mevlidi Türk makamı üzerinden kasede çekmişsiniz. Niye buna, makamları değiştirmeye gerek duydunuz ki?
– Eskiden söylenmiş Adıgece makamlar modern anlamda günün gereksinimlerini karşılayamıyorlardı. Ben ünlü bestekar Sadettin Kaynak'ın (1891-1961) öğrencisiyim. Dini müzik ve dindışı (ladin) müzik eğitimi almış biriyim. Bütün makamları biliyorum. Adıgece mevlit öyle yazılmış ki, aslında onu bir makamda okumak olanaklı değildi, çelişkili durumlar vardı ve öylesine okunuyordu. Adıgece mevlide 25 makamdan ancak 14'ünü kabul ettirebildim ve bu 14 makamı mevlide uyguladım.
– Bunu nasıl başardınız?
– Başarım dört etkene bağlıdır: Şapssığca'yı ve Osmanlıca'yı, ayrıca makamları bilmem ve bir de mevlithan olmam.
– Şapsığca'nın bu çalışmadaki rolü nedir?
Abzah (Абдзах) diyalektini de bilirim. Köyümüzün yarısı tarafından konuşulur. Abzah (Abadzeh) zaman içinde değişime uğradı ama Şapsığca ilk biçimini korudu. Dilci değilim ama sanırım ifade gücü en fazla olan Adige diyalekti Şapsığca. Mevlit de o lehçede yazılmış.
– Peki, kasetleri nasıl bastırdınız?
– İki yıllık bir uğraştan sonra mevlidi önce kasete aldım. Kaseti hocam Sadettin Kaynak'ın öğrencisi olan ve öğrenciliğinden beri arkadaşım değerli bestekar Amir Ateş'e dinlettim. Amir Ateş benim bestemi beğendi ve o da mevlitte 14 makam bulunduğunu ve mevlidi zenginleştirmiş olduğumu, kimseye söylememiş olduğum halde, hemen saptadı. Ardından çoğaltma arayışı içine girdim. Yayıncılar resmi izin gerektiğini söylediler. İstanbul Müftülüğü'ne başvurdum, orada tanıdık Adıge görevliler de vardı, mevlidi dinlediler, "Çerkesce mevlitten ibarettir, politik yanı yoktur ve basılmasında bir sakınca yoktur" biçiminde bir yazı verdiler. Bu yazıyla Kültür Bakanlığı'na başvuruda bulundum ve "Basılmasında sakınca yoktur" yazısı aldım ve böylece mevlidi iki kaset halinde İhlas yayıncılığa bastırdım.
– Kasetlerinizin satış durumu nasıl?
– Allaha şükür! Adıgelerden çok Adıge olmayanlar alıyorlar. Biliyorsunuz müziğin dili evrenseldir. Kuran'ı her dinleyen anlıyor mu sanki? Sesini dinliyor, "müzik ruhun gıdasıdır" dememişler boşuna. Örneğin birçok Türk de arabasının teybine Adıgece mevlit kasetini takıp yolculuğu boyunca huşu içinde dinliyor. Evinde ve boş zamanlarında da dinleyenler var.
– Daha başka uğraşlarınız oldu mu? Şu anda ne yapıyorsunuz?
– Bazı Adıgece derlemelerim oldu, oluyor da. Bunları kaydediyorum. Çok sayıda öğrenci yetiştirdim. Hala müzik ve makam dersleri veriyorum. Özellikle genç cami imamlarına makama uygun Kuran ve ilahiler okuma gibi alanlarda yardımcı oluyor ve ders veriyorum.
Bu arada Kiril alfabesini de öğrendim, Adıgece kitaplar okumaya çalışıyorum.
– Kanadalı dilbilimci ve yeni ABD Başkanı Barack Obama'nın danışmanı Prof. John Colarusso (1), Adıgece için "Mücevherlerle süslü bir hazine sandığıdır, dillerin Topkapı sarayıdır" diyor. Şapsığca'dan da söz ediyor, Adıgece'nin "Bir diğer özelliği de ses bilgisi sayesinde (-sessiz çokluğu- hcy), kolay bir bilgi aktarımı yapabilmesidir" dedikten sonra, Adıgece'nin "hızlı düşünmeyi" gerçekleştiren "hızlı bir dil olduğunu", bu alanda "İngilizce'den bile önde olduğunu" söylüyor. Sizin de Adıgece'ye, özellikle Şapsığca'ya ilişkin olarak benzer şeyler söylediğiniz görülüyor. Bu görüşünüzü neye dayandırıyorsunuz, Colarusso'ya mı?
– Öncelikle Adıgece'nin bu özelliğini ortaya çıkaran Dr. Colarusso'ya, bu bilimsel çalışmasından ötürü teşekkürlerimi sunmak isterim. Bunu ilk kez sizden duymuş oluyorum. Gerçekten de öyle, Adıgece güçlü ve zengin bir dil ama gençlerimiz bunun farkında değiller… Adıgece mevlit ile tanışmadan önce Adıgece'nin, özellikle de Şapsığca diyalektinin bu denli zengin bir dil olabileceği aklımın ucundan bile geçmiyordu. Adıgece'yi basit, zayıf bir dil sanıyordum. Mevlit'le tanışınca, Şapsığca'nın ne denli zengin bir dil olduğunu anladım ve çarpılmışa döndüm. Mevlidi Abzah diyalektine de uyarlamaya çalıştım ama Şapsığca'daki tadı/hazzı yakalayamadım, Şapsığca bir rastlantı değil, bilinçli bir seçim olmalı. Bu seçim, alim dedelerimizin yüz yıl önce yapmış olduğu bilinçli bir seçimdir kuşkusuz. 1906'da yapılmış ve mevlit dili olarak ortaya çıkmış bir seçimdir Şapsığca. Ancak, yine Adıgece'yi Türkçe üzerinden öğreten Abzahca iki kaset de hazırlamış olduğumu, bir üçüncüsünün baskıda olduğunu belirtmem gerekir.
– Ne kadar kaset bastırdınız? Ne kadarı satılabildi?
– Bittikçe yeniden kasetleri bastırıyorum. Şu ana kadar 10 bin dolayında bastırmış bulunuyorum, bir bölümünün parasını henüz alamadım. Çok geniş bir Adıge hemşeri kitlemizin olduğunu düşündüğümüzde, elbette ki bu sayı yetersiz. Tanıtım ve dağıtım olanağım yok, reklam için de büyük para gerekli. Sağ olsunlar İstanbul, Adana ve Bursa gibi yerlerde, gençler dışında, kasetleri benden alıp eşe dosta ulaştıran ve yardımlarını esirgemeyen varlıklı hemşerilerim de var. Hepsine teşekkür borçluyum.
– Çocukluğunuzda Kafkasya'dan sürülmüş ve sağ kalmış kişilerle de tanışmış olmalısınız, değil mi?
– Elbette. Çocukluğumda Kafkasya'dan gelmiş hayli yaşlı kişi vardı. Örneğin babaannem Sıvsıv (Цыуцыу) ve onun annesi Nenejsuk (Нэнэжъц1ык1у) da sağdı.
– O konuda biraz ayrıntı verir misiniz?
– Babaannem Sıvsıv Kafkasya'dan ayrıldığında 17 yaşında imiş, 1956 yılında 109 yaşında vefat etti. Annesi Nenejsuk ise, kızından yaklaşık 15 yıl kadar önce, o da 112 yaşında öldü. İkisini de anımsıyorum. Nenejsuk ile evlerimiz karşı karşıyaydı. Nenejsuk kümesimize girip yumurta alır, gelinine pişirtip yerdi. Bir avuçluk yaşlı bir nine olmuştu. Son yıllarında unutkan, çocukları ile torunlarını karıştırır olmuştu.
– Peki Kafkasya'dan ayrılışları nasıl olmuş?
– Daha iyi anlaşılsın diyerek olayı babaannemin ağlayarak bana anlattığı gibi kendi ağzından aktarayım:
"Kafkasya'dan ayrıldığımda henüz 17 yaşında genç bir kızdım. Köyümüz Şapsığ memleketinde sahile yakın bir yerdeydi. Biz, en son göç eden postaydık, diğerleri bizden önce gitmişlerdi.
Gemi iskeleye yanaştı. Askerler süngülerini taktılar, etrafımızı çevirerek bizi gemiye doğru sürdüler, gemiye binmemizi istediler. "Çabuk çabuk!" anlamında süngü sallıyorlar, batıracaklarmış gibi hareketler yapıyorlardı. Önce kadınları ve çocukları gemiye bindirdiler. Hiçbir itiraz kabul etmiyorlardı, ana baba günüydü. Sadece istavroz çıkaranları "Siz kalabilirsiniz" diyerek bırakıyorlardı. istavroz işareti yapıp din değiştirerek kalanlar da oldu.
Gemi tıklım tıklım insanla dolduruldu. Son gemi olduğundan, sahildeki herkes, son bireyine değin gemiye bindirildi. Gemide bir uçtan öbür uca gitmek değil, kımıldamak bile olanaksızdı. Yolda büyük bir fırtınaya yakalandık, korkunç dalgalarla boğuştuk, içimiz dışımız çıktı ve batma tehlikeleri geçirdik. Yarı yolda ekmek ve su namına bir şey kalmadı. Öldürmeyen Allah öldürmüyor. Nasıl hayatta kaldık bilemiyorum…
Yolculuk sırasında doğum yapan kadınlar izdihamdan öldüler bebekleri de ezildiler. Ben bunların iki üç tanesini gördüm. Bir hafta kadar sonra ölümler kitleselleşti. Geminin yan taraflarında oturanlar ölü bebekleri elden ele geçirerek denize atıyorlardı ama iç kısımlarda ve ortalarda oturanlar onu da yapamıyorlardı. Ortalık ölü ve kenef kokusundan nefes alınamaz hale gelmişti. Derme çatma bir gemi de olsa, bereket üstümüz açıktı. Sağ kalmamız buna bağlıydı. Yoksa havasızlıktan boğulurduk.
Yolculuğun onuncu gününde Köstence'ye vardık, ancak gemidekilerin yarısı ölmüştü, kalanı da yarı ölü durumdaydı.
Bizi kıyıya aldılar. Hekimler ölüleri ve canlıları ayırdılar; tedaviye başladılar. Bizi çadırlara yerleştirdiler, ilaç ve yiyecek verdiler.
– Peki sonra ne oldu?
– Adıgeler olarak üç yıl boyunca Romanya, Bulgaristan, Sırp diyarı ve Makedonya'da perişan bir biçimde dolaşıp durduk. Kent ve köylere ayak basmamız yasaktı. Hiçbir yardım almıyorduk. Başımızdaki yaşlılarımız "Şu ot yenebilir, toplayıp yiyin" dedikçe yiyor, ayakta kalmaya çalışıyorduk. Ölülerimizi elbiseleriyle birlikte gömüp yola devam ediyorduk. Ölülerimizin yerleri bile belli değildi.
Üç yıl sonra Serez'e (2) vardık ve orada boş bir yer bulup oraya yerleştik. 93 Harbi'nden (1878'den) sonra, devlet eliyle Serez'den kaldırılıp Balıkesir'e getirildik. Hepimiz Şapsığ idik.
Susurluk'a yerleşme
– Köyünüz nasıl kuruldu?
– Balkanlar'dan gelen Şapsığlar, Balıkesir'de 15-20 hanelik guruplar halinde Karamanköy, Atanaz, Ayşebacı, Üçpınar gibi eski yerli/Manav köylerine dağıtıldılar ve oralarda üç yıl boyunca boğaz tokluğuna ırgatlık yaptılar.
Bu zorlu üç yılın sonunda, Kafkasya'dan Mısır'a giden ve orada El Ezher'de okumuş olan dört Abzah genci Balıkesir'e geldi ve bu perişan durumumuzu gördü. Başlarında Bersbi Hace vardı, diğerleri de Hacı Ahmet Efendi, Hafız Tahir Efendi ve Hacı Ömer Efendi idi. Gurup sonunda şimdiki Demirkapı köyünün bulunduğu yeri, yerleşme yeri olarak seçti. O zamanlar oraları Ömerköy ağalarının merası (otlakları) imiş.
Bersbi Hace, gizli olarak, habercilerle bütün Adıgeleri, tarihi bildirilen bir gece için şimdiki Demirkapı köyü yerine gelmelerini bildirdi. O gece bütün Adıgeler her şeylerini toplayıp söylenen yere geldiler ve bir gece içinde Demirkapı köyü oluştu. Ömerköy ağaları çok bozulmuşlardı, ama bir şey yapacak durumda da değildiler. Bir heyet gönderip Bursa Valisi'ne başvurdular: "Acayip giyimli ve anlaşılmayan bir dilde konuşan bir sürü insan meralarımızı zapt etti" diye şikayette bulundular.
Vali durumu bir yazıyla İstanbul'a, başkente bildirdi. İstanbul'dan bir paşa geldi. Paşa'ya, Sultançayırı köyünün üstündeki Kadıkırı (3) denilen köyün yüksekçe bir sırtından arazi gösterildi. Karşılayıcı Adıgelerin başındaki yaşlı:
– Velahe paşe, benım Tırkubzem bı kadar, maç'e (Paşa, benim Türkçe'm bu kadar, zayıf) dediğinde, Paşa durumu anladı:
– Адэ шъузэрэ адыгэр шъыдэ ипэрапш1эу къысэшъумы1уагъ? (Peki, Adıge olduğunuzu niye baştan bana söylemediniz?) demiş. Açıklamaları dinlemiş ve araziyi incelemiş. "Bu arazi çok geniş bir yer, bir tek köy, Ömerköy için fazla, hepinize de yeter" diyerek sınırları çiziyor ve "Bu yer artık sizin, döndüğümde, başka Adıgeler de göndereceğim, onları da aranıza alırsınız", diyerek zabıt tutuyor ve geri dönüyor.
Daha sonra İstanbul taraflarından Kafkasya'dan çıkarılan Abzah (4) muhacirler de geliyorlar, köyümüze ve başka köylere yerleşiyorlar. Onlara da toprak veriliyor.
1951'de de bir Bulgar göçmen grubu da devletçe köyümüze yerleştirildi, bunlar Adıgeleştiler, Adıgece konuşabiliyorlar…
– Yerleşime önderlik eden bu din adamları da köyünüze yerleştiler mi?
– Evet. Hocam rahmetli Hafız Hasan Efendi'den dinlediğime göre, bütün kış boyunca İstanbul'dan gelen din alimleri hocamın hocası olan Hacı Ahmet Efendi'nin evinde toplanır, dini istişareler/konuşmalar yapar, kitaplar okurlar, zikirler yaparak kışı geçirirlermiş. Ortak dilleri Arapça imiş. Çünkü bazıları yeterli Türkçe, bazıları da Adıgece bilmezlermiş…
– Köyünüzün şimdiki durumu nedir?
– Köyümüzün yarısı Abzah, kalanı da Şapsığ'dır. Diğer köylerimizin kimi Şapsığ, kimi de Abzah'tır, kimi de karışıktır. Bizim dışımızda Vıbıhlar Manyas ve Gönen'e, Bjeduğlar da Biga yöresine yerleştiler. Ancak oralarda da Şapsığ ya da Abzah köyleri var.
Köyümüz bir ara 500 haneli ve 2 bin nüfuslu bir köy idi. Şimdi kentlere göç nedeniyle köy nüfusu azaldı (2000 yılında: 642, 2007'de de: 526). Ancak bayram, düğün ve cenaze gibi önemli günlerde ve yazları köy nüfusu artar.
_____________
1. Prof. Dr. John Colarusso, Çerkesce'nin Geleceği (Адыгабзэр зыдак1орэр), Nart dergisi (Нарт журнал), sayı 51;57-58. Rahmetli Abatay'ın konuşma dili Abzahca idi, mevlitteki Şapsığca sesleri teleffuz etmesi için, Bandırma merkezde olduğum sıralarda kendisine yardım ettiğim durumlar oluyordu. Annesi ve eşi Abzah olduğu için Şapsığca sesleri telaffuzda güçlük çekiyordu – hcy
2. Serez-Şimdi Yunanistan'da Selanik ile Kavala kentleri arasında bir küçük kent (Серез, Юнаным Селаник пэблагъэу зы къэлэ ц1ык1у).
3. Къадыкъыры-Унэгъо 60 фэдиз абдзэхэ пщыл1 зак1эу зы адыгэ къоджагъ. Яч1ыгухэр Ерыкухэм (Yörük) яращэхи зягъэк1одыжьыгъ (Kadıkırı – 60 haneli ve tamamı Abzah kölelerden oluşma bir köy idi, sonraları topraklarını Yörüklere satıp dağıldılar).
4. Bu Abzahlar 1880'lerde Kafkasya'dan Türkiye'ye göç eden Adıgelerdir (Мы абдзахэхэр 1880 илъэсхэм урысхэм Къафкъасием къырафыгъэ адыгэхэр арэу хъунхэ фай).
Düzeltme (Гъэутэрэзыжьын): Adıgece mevlit 1906'da 500 adet basılmıştır. Sayıyı yanlış olarak 800 olarak vermiş oldum, düzeltir okurlarımdan özür dilerim. İkinci baskı 2000 yılında Türkçesi ve özel Latin yazılışı ile birlikte yeniden basılmıştır (Адыгабзэ мэулыдыр япэм 500-эу тырадзэгъагъ; ят1уанэрэ тедзэгъор 2000 илъэсым латин хьарфхэмк1э итыркубзи ч1ыгъоу тырадзагъ).
Not: Söyleşi ilkin Circassiancenter'de yayımlandı. – hcy
ХьДжЙ: О ухэт?
ГФА: 1934 илъэсым Сусырлыкъым и Демыркъапы къуаджэм сыкъыщыхъугъ.Сы шапсыгъ,сил1акъо Гусэр,сиц1э Фахьрэттин Абатай.Диным пылъ е пымылъ (ладини) музык сджыгъ.Истанбыл илъэсибл мэулыд еджак1оу (мэулыдхъанэу) 1оф щысш1агъ,ау уз ае къысэк1угъ.Мэулыд еджэныр згъэт1ылъынэу дышъэк1/дышъэ ш1ын,щэн-щэфэн 1офым сыпыхьагъ,бо парэ/ахъщэ къэзгъэхъагъ,ау сиуз лъык1отагъ,зэк1элъык1оу зыт1ущэу операцие/уп1эн сыхъугъ,къэзгъэхъагъэр сыхъужьыным,сик1алэхэр езгъэджэным тэзгъэк1одагъ.Бандырмэм сыкъек1ужьыгъ.Ахъщэ е дышъэ зестыгъэхэм къысятын фаер къысатыжьыгъэп,сыздэ1эпы1агъэ синэ1уасэхэми зяушъэфыгъ.Ахъщэ зэрэсимы1эжьым къыхэк1эу тыжьын 1офым сыпыхьагъ.Синэ1уасэгорэм идэ1эпы1эгъуджэ хьаджэ материал щэн-щэфэн 1офым сыпыхьагъ.Сик1алэхэр езгъэджагъэх,зэпстэуми къязгъэщагъ.Тхьамк1э шыкур сэ1о,къиным сыхэк1ыжьыгъэу сыхъугъ.
ХьДжЙ: Адыгабзэ мэулыдым тощтэ уеджэнэу ухъугъ? Къытфэп1отэна?
ГФА: 1998 илъэсым нэсыфэ зы адыгабзэ мэулыд зэрэщы1эр,загъорэ к1ып1эхэм зэрэщеджэхэрэр зэхэсхыщтыгъ,ау нахьыбэ сш1эщтыгъэп.А илъэс дэдэм Гунэн и абдзэхэ къуаджэу Байрамич щыщэу синэ1уасэ горэм арап хьарфхэмк1э тхыгъэу зы мэулыд къысфихьыгъ."Мы тхылъ ц1ык1ур 500 япэ тырадзагъэ,тедзапк1э ахъшэр ерагъэу зэрагъэу1угъэ Адыгэбзэ мэулыдым щыщэу зы оригинал номер" къыси1уи тхылъыр къыситыгъ.Арап тхыбзэр сш1эщтыгъ,тхылъым ик1эджэ щыгъэгъуазэ и1агъ.Зы илъэс къынэужь мэулыдым седжэшъоу сыхъугъ,ау имэкъамэ сш1эщтыгъэп.Зэзгъэш1эн фэш1к1э Бурсэм сык1уагъ,ащ Дузджэм щыщэу синэ1уасэ мэулыд еджак1огорэ дэсыгъ."Мощтэу пк1э зыхэмылъ хъушъутым сышъутым 1офмэ яуж уитыныр губгъэнба " и1уи къысэц1эц1агъ.Бо сигу хэк1ыгъ.
Зы мафэ горэм ныбжьык1э дэдэу Гунэн имуфт Тыркут Ефэндыр сядэж ситучан къы1ухьагъ.Адыгабзэ мэулыдыр ащ езгъэлъэгъугъ."О-о-оу,мы мэулыдым Дузджэмк1э щеджэх,сэри хъоджэ мэктэбымк1э мы мэулыдым еджагъэмэ сящыщ" къыси1уи сядэжьк1э бзылъфыгъэ мэкъамэрэ хъулъфыгъэ мэкъамэмэ атэтэу къяджагъ.Сэри мы мэкъамэхэр зэхэсхыгъэу сыхъугъ.
ХьДжЙ: О мэулыдыр тырку мэкъамэк1э укъеджэу тырябгъэдзагъ. Мэкъамэхэр сыдэ зэпхъок1ыгъэ?
ГФА: Ипэм яусыгъэ мэкъамэжъхэр тимафэ ищык1агъэхэр игъэсэк1эн илъэк1ыщтэп.Сэ усэк1ошхоу Садеттин Кайнак (1891-1961) ригъэджагъэмэ зык1э сящыщ.Дин музыкрэ мыдин (ладин) музыкрэ сджыгъ.Мэкъамэ пстэури сэш1э.Адыгэбзэ мэулыдэр зэрэтхыгъэм тэлъытагъэу зы мэкъамэк1э тэрэзэу уеджэн плъэк1ыщтэп,зэмызэгъырэ лъэныкъохэр мымак1эу хэтых,к1о сыдми ащтэу еджэщтыгъэх.Адыгэбзэ мэулыдым мэкъамэ 25-м щыщэу 14-р езгъэзэгъыгъ.
ХьДжЙ: Мы 1оф къиныр тощтэу бгъэсэк1энэу ухъугъ?
ГФА: 1офыр згъэсэк1эныр факторипл1ым епхыгъ:Шапсыгъабзэмрэ Османлы бзэр (ижърэ тыркубзэр) ик1и мэкамэхэр сэш1эх,ащ къынэужьым сымэулыдхъан (мэулыд седжэу сыщыт).
ХьДжЙ: Шапсыгъабзэм тощтэу иш1уагъэ къэк1уагъ?
ГФА: Абдзэхэ диалектыр сэш1э.Тикуаджэ изныкъор регуща1э.Абдзэхабзэр зэманым ик1оц1ык1э зэхъок1ы,ау шапсыгъабзэр ипэрэ ш1ык1эм тэтэу ,зипкъ итэу къэнэжьыгъ.Сэ бзэ лъэныкъомк1э ш1эныгъэ си1эп,ау гук1аер анахь пыта1оу къэз1отэшъурэ адыгэ диалектыр шапсыгъабзэр ары.Мэулыдыри шапсыгъабзэу тхыгъэу щыт.
ХьДжЙ: Кассетхэр тощтэу тыражъугъэдзагъ?
ГФА: Илъэсит1у сытэлэжьахьыгъи мэулыдыр кассетым ысдзагъ.Кассетыр сихъоджэ Садеттин Кайнакым къысдыригъэджэгъэ синыбджэгъу усак1о (композитор) Амир Атешым фэсхьи езгъэдэ1угъ.Амир Атешым,мэулыдыр сигу е1угъ,мэкъамэ 14-джэ укъеджагъ,мэулыдыр бгъэбаигъ къыси1уагъ.Сэ мэкъамэ 14 хэслъхьагъ с1уагъэп,ежь псынк1э дэдэу къигъотыгъ.Ащ нэужьым кассетхэр тыразгъадзэу згъэбэгъон 1офым сыпыхьагъ.Тэдзэгъэн фэш1к1э изин къыдэхыгъэн фай къыса1уагъ.Истамбыл муфтым сык1уагъ,а ч1ып1эм адыгэхэри исыгъэх,мэулыдым къедэ1угъэх. Адыгабзэ мэулыд ны1эп,политик лъэныкъо хэлъэп,тэбдзэным емык1у хэлъэп" и1оу зы тхыгъэ къысатыгъ.Мы тхыгъэр к1ыгъоу Культур министрэм/1оф еплъып1эм сык1уагъ. "Тэпдзэнк1э емык1у хэлъэп" и1оу тхылъ къысатыгъ.Мэулыдыр кассетит1оу Ихьлас тедзап1эм тырезгъэдзагъ.
ХьДжЙ: Кассетхэр ощэшъуа?
ГФА: Тхьам шыкур фэсэш1ы!Адыгэмэ анахьыбэу мыадыгъэмэ кассетхэр ащэфы.Музыкыр хэти ибз.Къур1анмым едэ1урэхэр яш1эу едэ1уха?Макъэм едэ1ух,пк1э хэмылъэу "Музыкыр гум ищхэгъу/и1эзэгъу " я1уагъэп.Гущы1эм пае аджи лъэпако щы1,ику исэу кассетым ягуапэу едэ1ухэу ку зифыхэри мак1эхэп.Иунэк1э мэулыдым едэ1ури мак1эп.
ХьДжЙ: Пэмык1 пш1эрэ 1офхэр щы1а? Джы сыд пш1эрэ?
ГФА: фолклорик материалхэр сэугъои.Бо к1алэ езгъэджагъ.Музык-мэкъамэ десхэр сэты.Ныбжьык1э ефэндыхэм/хъоджэхэм мэкъамэм ек1оу Къур1анрэ илахьихэр (тхьэлъэ1у усэхэр) еджэнхэмджэ дэ1эпы1эгъоу сяфэхъу.
Урыс тхыбзэр зэзгъэш1агъ
Нот: Япэрэм къык1элъык1орэ пычыгъомк1э 1864 илъэсым Адыгэим (Чэркэсыем) къырагъэк1ыгъэ,хъугъэ-ш1агъэр инэхэмк1э зилъэгъугъэ инэнэжъ къи1уагъэу къысфи1отагъэхэр къэстыщт.Хьапый Джэудэт.
CircassianCanada sitem Tha yeghepso yeseIo. Fahrettin Hocem Tha yeghepso yeseIo. Cevdey Biy Tha yeghepso yeseIo. Bo daxe xhughe. roportajer yikIe zernesıte merakh seshIı. A mekhamexew zigughu yishIırexer ti Adige schalexem yarighashIeme lheshew tiguape xhuni. A yape dedew Adigece yatxıghem yashısh zifiore mewlid txilheri mıqodew shıeze yejı zı khızfighenejew yi shıpkhe Adigey muzem zı fighahıshughayem shIushe xhutıgh. Lhes tıkIegushIukIıgh.
Bram Alaudin
CircassianCanada ситэм Тхьэгъэпсэу есэ1о. ФахьрэттиН Хъоджэм Тхьэ егъэпсэу есэ1о. Джэудэт Бий Тхьэ егъэпсэу есэ1о. Бо дахэ хъугъэ. Репортажыр ик1ьэ зэрэнэсыщ мэракъ сэш1ы. А мэкъамэхэу зигугъу иш1ырэхэр ти Адыгэ к1алэхэм яригъаш1эмэ лъэшэу тигуапэ хъуни. А япэ дэдэу Адыгабзэу ятхыгъэм ящыщ зыфи1орэ мэулыд тхылъри мык1одэу щы1эзэ ежь зы къызфигъэнэжьэу и шъыпкъэ Адыгей музеим фигъахьышъугъагъэмэ ш1уш1э хъутыгъ. Лъешэу тык1эгуш1ук1ьыгъ.
Брам Алаудин
CircassianCanada sitesinden Allah razı olsun. Fahrettin Hoca, Allah senden razı olsun diyorum. Cevdet beye de Allah senden de razı olsun diyorum. Çok güzel bir çalışma. Röportajın sonunu merakla bekliyorum.
-Fahrettin Hoca'nın- sözünü ettiği o makamları Adige çocuklarına da öğretebilse, hepimiz çok memnun kalırız. İlk basıma ait olduğu söylenen mevlit kitabının bir nüshasını, korunması bakımından Adigey müzesine göndermesi, bir nüshasını da kendisinde bırakması çok yerinde olurdu. Bu çalışma nedeniyle hepimiz gurur içindeyiz.
Bram Alaudin
Not: Kiril yazılışı ve Türkçe çevirisi HAPİ Cevdet Yıldız'a aittir).
ХьДжЙ: Канада щыщэ бзэш1эныгъэл1, Амэрикъэ Зэхэт Хэкухэм итхьэмэтак1э Баракъ Обамам иупч1ак1омэ ащыщэу Проф. Джон Коларуссо*, адыгабзэм "лъап1э/дышъэ мыжъохэмк1э гъэдэхагъэу зы хъазнэ, бзэмэ яТопкапы/Паштыхь сэрай" лъытэныгъэр къыреты ик1и шапсыгъабзэм къытэгущы1ахьы. Адагъабзэм "изынэмык1 лъэныкъогъуи, имэкъэ баигъэм къыхэ1эу, зы ш1эн гупщысэр, зы зэгъаш1эр эш1эх дэдэу зы пэмык1ырэм зэрэ1убгъэч1эн зэрэплъэк1ырэр ары" е1о, ащ нэужым адыгабзэр "псынк1э уегупщысэн плъэк1ыныр п1э къырилъхьэу зыбз", инджылызбзэм нахь псынк1эу пш1эн фаер уигъэш1эшъунэу зыбз е1о . Ори адыгабзэм/шапсыгъабзэм ехьыл1агъэу ащ фэдэ гущы1эхэр къэо1о. Мыр сыдым еупхэу къап1орэ, Коларуссом еопха?
ГФА: Япэдэдэу адыгабзэм мы изык1ок1эшхо лъэныкъор къыч1эзыгъэщыгъэ Др. Коларуссом, мы и1эш1агъэ къыхэк1эу тхьэуегъапсэу есэ1о. Ащ иц1э о къэп1уагъэу джы зэхэсэхы. Ар шъыпкъэ дэд, адыгабзэр бо бзэ дах, к1ок1эшхо хэлъ, ау тиныбжьык1эмэ ащ гулъатэшъу гущэп…Адыгабзэ мэулыдыр слъэгъуным ипэ адыгабзэр/шапсыгъабзэр мыщ фэдизэу зэрэбаир зи гулъыстэгъагъэп. Адыгабзэр зы бзэ тхьамык1эу къысфак1ощтыгъ. Мэулыдым сызшэгъуазэм, шапсыгъабзэм хэлъ к1ок1эшхом гу лъыстагъ, шыблэ еуагъэм фэдэу сыхъугъ. Мэулыдыр aбдзэхабзэуи сыджыным сыпылъыгъ, ау шапсыгъабзэм къитырэ 1эш1угъэр абдзэхабзэм ч1эсхын слъэк1ыгъэп. Шапсыгъабзэр яш1э дэдэу хырахыгъэу къысфэк1уагъ. Шапсыгъабзэр илэсишъэ нахь ипэ, ш1эныгъэ зи1э тятэжъымэ яш1апэу хырахыгъэ зыбзэу хъун фай. Мэулыдыр 1906 илъэсым шапсыгъабзэу утыкум къихьагъэу хъугъэ. Ау тыркубзэм идэ1эпы1эгъук1э абдзэхабзэм тетэу к1элэ ц1ык1ухэм адыгабзэ зэрагъэш1энэу кассетит1у згъэухьазырыгъ, ящанэрэри мымафэхэм тырадзэнэу щыт.
ХьДжЙ: Тэщ фэдиз кассет тырабгъэдзагъ? Тэщ фэдизыри пщэн плъэк1ыгъ?
ГФА: Ухымэ къэс кассетхэр тырасэгъадзэ. Джы нэсфэ мини 10 фэдиз тыразгъэдзагъ зы купым и ахъшэ къыс1уч1эжгъэгоп. Бо адыгэ щы1, мыщ тэлъытагъэу тызегупщысэк1э мы пчъагъэр мак1э. Мэулыд зэрэщы1эр икъунэу згъэ1ун, кассетхэр сыугощын слъэк1ырэп, реклам фэш1к1э ахъшэшхо щы1эн фай. Тхьэ егъэпсэух сэ1о, Истамбыл, Адана, Бурса фэдэ къалэхэм адэс к1алэхэм яфэшъхьафэу, кассетхэр с1ихэу иугощэу, къысдэ1эпы1эу адыгъэ фэш1ыгъэхэри/баехэри щы1эх. Зэпстэуми тхьэр разэ яфэрэхъу сэ1о.
ХьДжЙ: Уик1элэгъум Къафкъасием къырагъэк1ыгъэу мыл1эжьыгъэу ц1ыфхэри плъэгъугъэн фай, арыба?
ГФА: Ары. Сыц1ык1угъэм Къафкъасием къик1ыжьыгъэ ц1ыф ш1ук1ае щы1агъ. Сятэ янэ, синэнэжъ Ц1ыуц1ыурэ ащ янэ Нэнэжъц1ык1урэ псэуагъ.
ХьДжЙ: Ахэр т1эк1у къытфэп1отэна?
ГФА: Сянэп1ашъэ Ц1ыуц1ыур Къафкъасием къызек1ыжьым илъэс 17-м итыгъ, 1956 илъэсым илъэси 109 иныбжьэу л1эжьыгъагъ. Янэ Нэнэжъц1ык1уи, ипшъашъэ илъэс 15 ипэ, илъэси 112 иныбжьэу л1эжьыгъагъ. Т1ури дэгъоу сэш1эжьых. Нэнэжъц1ык1у иунэрэ тэ тиунэрэ зэпэщытыгъэх. Нэнэжъц1ык1у ти чэтэщ къихьэри к1энк1э рихыри инысэ ригъажъэри ищхыщтыгъ. 1эп1о ц1ык1оу хъужьыгъагъ. Ижъышъхьэ щыожьэщтыгъ, ик1алэхэмрэ къорылъф-пхъэрылъфхэр зэхигъэгъуащэу хъужьыгъагъ.
ХьДжЙ: Къафкъасием тощтэу къик1ыжьыгъэхэу къа1уатэщтыгъ?
ГФА: Нахь дэгъоу къыдгуры1он фэш1к1э синэнэжъ инэпсыхэр къык1этэкъоу, гъэу къысфи1уатэщтыгъэхэр ежь ыжьэк1э къыпфэс1отэжьын:
"Къафкъасием тыкъизек1ыж лъэхъанэм илъэс 17 синыбжьыгъ. Тикъуаджэ шапсыгъ хэкум хым пэблагъэу щытыгъ. Тэ яужьыпкъэ дэдэу Къафкъасием къик1ыжьыгъэхэм тащыщагъ, яужы дэдэ тыкъинэгъагъ.
Къуахьыр къы1ухьагъ. Аскэрхэм псэпыджыхэр шъухончхэм пыралъхьагъ, тыкъауцуахьыгъ, къуахьым илъэныкъо тяфэу яублагъ. "Псынк1э псынк1э!" п1он фэдэу псэпыджхэмк1э къытхэпыджэнхэ фэдэу зяш1ыщтыгъ. Япэ к1алэхэмрэ бзылъфыгъэхэр к1уахьым рагъэт1ысхьагъэх. Урысхэм п1о яхэхьанэу щытыгъэп. Ау истауроз/хьач зиш1и идин зихъожьырэхэр "Шъо шъукъэнэнэу шъуфит, шъукъан" яра1ори къагъанэщтыгъ. Хьач иш1эу идин зэблихъуи къэнэжьыгъэхэри къытхэк1ыгъэх.
Къуахьыр ц1ыфык1э узэдыгъ. Яужьыпкъэ къуахьэу зэрэхъугъэм фэш1к1э хыгъунэм щызэрэугъоигъэ ц1ыф пстэури къуахьым ирагъэт1ысхьагъ. Къухьым къыщыпк1ухьын, зыбгъэхъыен умлъэк1ынэу щытыгъ. Гъогумк1э хыуае аемэ татефагъ, тыч1эбын игъо бэрэ тифагъ, тыжьыгъ, тыжьэкъугъ. Гъогу ныкъом тызнэсым тщхынрэ тызешъон псырэ ухыгъ. Узимыгъэл1эщт тхьэм уигъал1эрэп. Тощтэу псаоу тыкъэнэжьыгъ сш1эжьырэп.
Гъогум тытетэу к1алэ къызфэхъугъэ нысэхэм ясабыйхэр ц1ыц1ыгъэх, ежьхэри л1агъэх. Сэ мыхэм ащыщэу зыт1узыщ синэхэмк1э слъэгъугъ. Зы тхьэмафэ къынэужь ц1ыфхэр зэтэл1ахьыпэхэу иублагъ. Къуахь гъунэм 1усхэм сабый хьадэхэр 1эк1э зэ1эпырахэу хым хырадзэщтыгъ. Ау къуахьым ик1оц1 лъэныкъо щы1эхэм ари афаш1эщтыгъэп. Хьадэ шъугъэ гъуамэрэ псыунэ гъуамэм ухэк1ыжьын плъэк1ыжьыщтыгъэп, жьы къэтымыщэжьыным тыхэфэгъагъ. Къуахьыр рэхъэхъырхъэу зы къуахьыжъэу щытыгъ, ипшъэ къэу1убыгъэу щытыгъэп, ишъхьэ 1ухыгъагъ. Мыщ тыкъигъэнэжьыгъ, армырмэ жьы тымыгъотэу тытхьэлэни.
Мэфипш1ым тыхэхьагъэу Костэнджэм/Риманиа тынэсыгъ. Къуахьым исым изныкъо л1эгъагъ, изныкъори ныкъуал1эу хъугъагъ.
Ч1ылъэм тыкъытэхьагъ. Азэхэр къытхэхьагъэх. Л1агъэхэмрэ псэзыпытхэр зэхырадзыгъэх. Къытэ1эзагъэх. Щэтырхэм/цыунэхэм тык1агъэт1ысхьагъ. Тщхынрэ уцрэ (1азэгъурэ) къытатыгъ.
ХьДжЙ: Ащ нэужым сыд хъугъэ?
ГФА: Адыгэхэм илъэсищ ренэ Римания, Болгария, Сербия, Македония фэдэ ч1ып1эхэр къяк1уахьэу хэтыгъэх. Къалэхэм къуаджэхэм тыдэхьэнэу тыфитыгъэп. Къыддэ1эпы1эри щы1агъэп. Титхьэматэхэм "Мы уцыр шъущхын шъулъэк1ыщт, шъуугъои шъущхы" я1омэ тщхэу, ныбаджэу, зыкъэдгъэнэжьыным тыпылъэу тыщы1агъ. Тихьадэхэр ящыгъынхэр ащыгъэу ят1эм еттыщтыгъэ. Зыдэщылъхэр тымыгъэунэфэу гъогум тытехьажьыщтыгъ.
Илъэсищ къынэуж Серез** тынэсыгъ, ащ зы ч1ып1э щыдгъоти тит1ысхьагъ. 93 Заом (1878) къынэуж къэралыгъом тыкъигъэтэджи Балыкесир тыкъищагъ. Зэпстэури ты шапсыгъагъ.
Susurluk'a yerleşme
Сусырлыкъ тызэрет1ысхьaгъэр
ХьДжЙ: Шъуикъуаджэ тощтэу агъэт1ысыгъ?
ГФА: Балканым къырафыгъэ шапсыгъхэр унэгъо 15-20 хъухэу Караманкой, Атаназ, Айшебаджы, Учпынар фэдэ лъэпэко/манау къуаджэхэм яфэл1ык1энхэу/лэжьак1охэу датэкъуагъэх. Илъэсищ тырку унагъохэм яфэпщыл1ыгъэх.
Мы къин илъэсищым къынэуж Къафкъасием ик1ыхи еджэнхэу Мысырым к1уагъэхэу абдзэхэ к1элипл1 Балыкесир къэк1уагъ. Мыхэм тищы1ак1э къин ялъэгъугъ. Яшъхьагъы Бэрсбый Хьаджэр итыгъ, адрэхэри Хьаджэ Ахьмэд Ефэнды, Хьафуз Т1ахьир Ефэнды, Хьаджэ Умар Ефэндыр арыгъэ. Мы купым ыужыпкъэм нэпэ Демыркапы (Гъук1ыпчъэ) къуаджэр здэщыс ч1ып1эр т1ысып1эу хырихыгъ. А лъэхъанэм а ч1ып1эхэр Умаркой пщыхэм (агахэм) яхъуп1эу щытыгъ.
Бэрсбый Хьаджэм шъэфэу адыгэ унагъомэ макъэ яригъэ1угъ, мызыпчъыхьэм нэпэ Демыркапы зыра1орэ ч1ып1эм къек1унхэу яфигъэпсыгъ. Адыгэхэм я1э ч1элъ пстэур яугъоижьи зыдэфа1орэ ч1ып1эм къек1угъэх. А чэщым къуаджэр агъэ1агъ. Умаркой пщыхэм ахэмэ къапэуцожьын к1уак1э я1агъэп. Л1ык1охэр зыхахи Бурса уалиим (губернатор) идэж ягъэк1уагъ. "Тымыш1эрэ зыбзэк1э гущы1эхэу, тымылъэгъугъэ щыгъынхэр ащыгъэу зы куп ти хъуп1э зэлъаубытыгъ" я1уи тхылъ иратыгъ.
Бурса Уалир Истанбыл рэтхагъ. Истанбыл зы пашэ (л1ы п1ашъэ) къик1и къэк1уагъ. Пашэр нэпэрэ Султ1анчаир адыгэ къуаджэм ипшъэ щысыгъэ Къадыкъыры*** зиц1агъэ абдзэхэ къуаджэм итамэ ч1ыраши ч1ыгур къырагъэлъэгъугъ. Пашэм пэгъок1ыгъэ адыгэмэ ятхьэматэм:
– Олахьэ пашэ, бэным тыркубзэм бы къэдар, мак1э (Пашэ, сэ си тыркубзэ мыщ блэк1ырэп, мак1э) зе1ом, пашэм 1офыр къыгуры1уагъ:
– Адэ, шъузэрэ адыгэр шъыдэ ипэрапш1эу къысэшъумы1уагъ?Хъун, и1уагъ. Къа1уагъэхэм к1эдэ1угъ, ч1ыгур зэригъэлъэгъугъ. "Мы ч1ыгур зы къуаджэк1э бащэ дэд, Умаркойри шъорри къышъуфырикъун" ы1уи гъунапкъэхэр къигъэлъэгъуагъ. "Мы ч1ыгухэр мыщ къынэуж шъошъуий, зызгъэзэжьрэм Истанбыл лъэныкъомк1э пэмык1 адыгэхэри шъуадыжь къэзгъэк1ощтых, ахэри зыхэжъугъэт1ысхьэн" ы1уи тхылъым ч1этхэжьи игъэзэжьыгъ.
Ащ нэужьым Истанбыл лъэныкъом Къафкъасием къик1ыгъак1э абдзахэхэри****къак1охи тикъуаджэрэ нэмык1 къуаджэхэм адэт1ысхьагъэх. Ахэми ч1ыгу яратыгъ.
1951 илъэсым Былгъарием къырафыгъэ мыхьаджирхэри тикъуаджэ къыдырагъэт1ысхьагъэх, непэ ахэр адыгэм афэдэу хъужьыгъэх, адыгабзэ яш1э.
ХьДжЙ: Шъуапэ итыгъэ мы дин пашэхэр шъуи къуаджэ къыдэт1ысхьагъэха?
ГФА: Къыдэт1ысхьагъэх. Сезгъэджагъэ, сихъоджэ Хьафуз Хьасан Ефэндым къи1оу зэрэзэхэсхыгъэмк1э, бджыхэ-к1ымэфэ ренэ Истанбыл къик1ырэ дин ш1эныгъэл1хэр сихъоджэ ихъоджэу Хьаджэ Ахьмэд Ефэндым иунэ щызэ1ук1эщтыгъэх, зэдэгущы1эщтыгъэх, тхылъ еджэщтыгъэх, зичир аш1ыщтыгъ, к1ымафэр мощтэу блырагъэк1ыщтыгъ. Арапыбзэк1э зэдэгущы1эщтыгъэх, зы купым икъоу тыркубзэ, зы куыми адыгабзэ иш1эщтыгъэп.
ХьДжЙ: Шъуикъуаджэ ищытык1э непэ сыдым тет?
ГФА: Тикъуaджэ изныкъор абдзах, изныкъори шапсыгъ. Сусырлыкъ щы1э адыгэ къуаджэхэм языкупыр шапсыгъ, языкупыри абдзах, языкупыри зэхэпхъагъ. Тэт нэмык1хэу убыххэр Манясрэ Гунэн, бжъэдыгъухэр Бигъэ лъэныкъом щызэрэугъоигъэх. Ау а лъэныкъохэми шапсыгъ е абдзах къуаджэхэри щы1эх.
Тикъуаджэ ипэм унэгъо 500-рэ нэбгэ 2000 фэдиз ц1ыф дэсыгъ. Джы къыдэнэжьыгъэр мак1э, къалэхэм як1ужьыгъэх (2000 илъэсым нэбгэ 642;2007 илъэсым нэбгэ 526). Мэфэк1/бирам мафэхэм, нысащэ е джэназэ щы1э зыхъурэм ц1ыфхэр къызэрэугъоих.