ЩынэгъончъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм цIыфхэм макъэ арегъэIу, Урысыем и Уголовнэ кодекс къызэригъэнафэу, цIыфхэр жъугъэу зыгъэфыкъон зылъэкIыщт Iашэр къэзыугупшысырэм, зышIырэм, къызыIэкIэзыгъахьэрэм ыкIи къезыгъэкIокIырэм уголовнэ пшъэдэкIыжь рагъэхьын зэралъэкIыщтымкIэ.
Санкцием къызэригъэнафэрэмкIэ илъэси 10-м нэс хьапс пшъэдэкIыжьым пылъ.
«ЦIыфхэр жъугъэу зыгъэфыкъон зылъэкIыщт Iашэр» зыфиIорэм имэхьанэ лъэпкъ хэбзэгъэуцугъэм къегъэнафэ. Федеральнэ хэбзэгъэуцугъэу «Экспорт лъыплъэным фэгъэхьыгъ» зыфиIорэм къэралыгъо шъэфхэм ахэхьэрэ лъэныкъохэм япчъагъэ къыщыреIотыкIы. Ахэм ащыщых ядернэ, химическэ, биологическэ ыкIи нэмыкI Iашэхэу цIыфыбэ зэкIодылIэхэрэр.
Ядернэ Iашэр — ядернэ щэ-гын зэфэхьысыгъэу щыт, ащ изэгъэгъотын ыкIи игъэфедэн зыфэгъэзагъэр цIыф жъугъэхэр ыкIи пыим итехникэ гъэфыкъогъэныр ары. Химическэ Iашэр щэнаут зыхэт пкъыгъу ыкIи щэ-гын, лагъымэ, бомбэ, ракетэ теплъэ иIэу пыим игъэфыкъонкIэ ар агъэфедэ. Химическэ Iашэм цIыфым инервэ, ыкIышъо иягъэ арегъэкIы, пкъынэ-лынэм щэнаутыр хэхьэ, жьымыгъот къареты ыкIи психикэр зэIегъахьэ. Биологическэ IашэкIэ заджэхэрэр бактериологическэ пкъыгъу (бактериер, вирусхэр, риккетсий, грибокыр ыкIи щэнаут зыхэлъ гъомылапхъэхэр), ар порошокэу ыкIи псы зэхэшIыхьагъэу щыт, щэ-гынхэм ахэлъэу агъэфедэ. Мыщ иягъэкIэ цIыф ыкIи псэушъхьэ жъугъэхэм, къэкIыхэрэм зэпахырэ узхэр къяуалIэх ыкIи елIыкIых.
Къыхэгъэщыгъэн фае, Урысыер дунэе зэзэгъыныгъэу зыкIэтхагъэм къыдыхэлъытагъэу УФ-м и Уголовнэ кодекс къызэригъэнафэрэмкIэ, цIыфхэр жъугъэу зыгъэфыкъон зылъэкIыщт Iашэр къэзыугупшысырэм, зышIырэм, къызыIэкIэзыгъахьэрэм ыкIи къезыгъэкIокIырэм уголовнэ Iоф къыпагъэтэджэщт.
Iашэм икъыдэгъэкIын фэIорышIэ лъыхъун ыкIи научнэ-конструктор IофшIэныр. Iашэ къызыIэкIэбгъэхьаным къикIырэр къэпщэфыныр, шIухьафтынэу е чIыфэм ычIыпIэ къыуатыныр, товарым ыкIи щыгъыным ачIыпIэ къэпхъожьыныр, тыгъугъэкIэ ыкIи гъэбылъыгъэкIэ къызIэкIэбгъэхьаныр ары. Iашэр IугъэкIыгъэным къыхеубытэ зэзэгъыныгъэм къыпкъырыкIыхэзэ ар ащэн-ащэфыныр, атыныр, ахъожьыныр, нэмыкIхэри.
ЩынэгъончъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу.
НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр КIарэ Фатим.


Хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм хьыкумышIхэм яIофшIэн зэхэщэгъэным фэгъэзэгъэ ихьыкумышIэу ЛIыхэсэ Мурат хы ШIуцIэм хэхьэгъэ бзылъфыгъэу псым ытхьалэщтыгъэр къыгъэнэжьыгъ.
Иунагъо игъусэу зигъэпсэфынэу хыIушъом ар къэкIогъагъ. Мы зекIуакIэм зыми игугъу ымышIыныгъэкIи хъуныгъэ, ау къыгъэнэжьыгъэм иIахьылхэм ГъэIорышIапIэм ипащэхэм ацIэ-
кIэ рэзэныгъэ тхылъэу къагъэхьыгъэр къаIукIагъ.
Пчэдыжьым жьэу Мурат иунагъо игъусэу къалэу Анапэ хыIушъом щытезекIухьэщтыгъ. Куо макъэу зэхихыгъэр къыздиIукIыгъэ лъэныкъомкIэ зэплъэм, хым цIыф зэритхьалэрэр ылъэгъугъ.
Егупшысэжьынэу уахътэ иIагъэп. ПсынкIэу псым хапкIи бзылъфыгъэр къыгъэнэжьыгъ. Нэужым нафэ къызэрэхъужьыгъэмкIэ, бзылъфыгъэу зызыгъэпскIырэм фэщ къызыхахьэм, ащ фэдэ хъумэ узэрэзекIощтыр ышIэщтыгъэпти, псым ытхьалэу ригъэжьагъ.
ТиIофшIэгъу зэдэгущыIэгъу кIэкI зыдытеIэм мары къытиIуагъэр: «Сэ сачIыпIэ хэт итыгъэми арэущтэу зекIощтгъагъэ. Сегупшысагъэп ащ фэдизэу, хэтрэ цIыфи ар ипшъэрылъэу сэлъытэ. КIэлэцIыкIухэми тэ тизекIуакIэкIэ щысэ тафэхъун фае».
Хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипресс-къулыкъу


Адыгэ Республикэм и Законэу «Административнэ хэбзэукъоныгъэхэм яхьылIагъ» зыфиIорэм цIыфхэм ярэхьатныгъэ къэухъумэгъэнымкIэ шапхъэхэмрэ ахэр зыукъохэрэм пшъэдэкIыжьэу арагъэхьыщтымрэ щыгъэнэфагъэх. Ащ къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, чэщым сыхьатыр 23-м къыщегъэжьагъэу пчэдыжьым сыхьатыр 7-м нэс цIыфхэм ярэхьатныгъэ аукъо хъущтэп.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатхэм яIэгъэ зэхэсыгъом Адыгэ Республикэм и Законэу «Административнэ хэбзэукъоныгъэхэм яхьылIагъ» зыфиIорэм ия 22-рэ статья зэхъокIыныгъэхэр щыфашIыгъэх. КъэIогъэн фае джы дин шапхъэхэм атетэу зэшIуахырэ дин фэIо-фашIэхэр ахэм къызэрахимыубытэжьхэрэр.
Шъугу къэтэгъэкIыжьы Адыгэ Республикэм и Законэу «Административнэ хэбзэукъоныгъэхэм яхьылIагъ» зыфиIорэмкIэ цIыфхэм ярэхьатныгъэ зэраукъорэм епхыгъэ Iофыгъохэр зэрагъэзекIохэрэр. Законым иа 1-рэ Iахь къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, сыхьатыр 23.00-м къыщегъэжьагъэу сыхьатыр 7.00-м нэс общественнэ рэхьатныгъэр зыукъохэрэм (мэкъэшхо къызыпыIукIырэ пкъыгъохэр транспортым, киоскхэм, павильонхэм, гъэмэфэ ресторанхэм, кафехэм, дискотекэхэм, балконхэм ащызыгъэфедэхэрэм, джащ фэдэу лъэшэу орэд къэзыIохэрэм е мэкъэмэ Iэмэ-псымэхэм къязыгъаIохэрэм) пщыныжь арагъэхьыщт. Ащ фэдэ админи-стративнэ хэбзэукъоныгъэ зышIырэ цIыфхэм сомэ 500-м къыщегъэжьагъэу мини 2-м нэс, IэнатIэ зыIыгъхэм — сомэ мини 2-м къыщегъэжьагъэу мини 5-м нэс, юридическэ лицэхэм — сомэ мин 15-м къыщегъэжьагъэу мин 30-м нэс тазырэу атыралъхьащт. Пщыныжь зытыралъхьагъэхэу илъэсым къыкIоцI джыри ащ фэдэ административнэ хэбзэукъоныгъэ зышIырэ цIыфхэм сомэ 500-м къыщегъэжьагъэу мини 2-м нэсэу, IэнатIэ зыIыгъхэм — сомэ мини 2-м къыщегъэжьагъэу мини 5-м нэсэу, юридическэ лицэхэм — сомэ мин 30-м къыщегъэжьагъэу мин 70-м нэсэу тазыр арагъэтыщт.


Мы уахътэм ехъулIэу Урысыем хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ кощын IофхэмкIэ иподразделение мыщ фэдэ лъэныкъохэмкIэ документхэм яIыхын лъегъэкIуатэ:
— IэкIыб къэралым къикIыгъэхэу визэкIэ Урысые Федерацием къихьагъэхэм, мы уахътэм аIыгъ визэхэу мэфэ 90-м нэсэу пIалъэ зыпылъхэм афылъагъэкIуатэх. ЗыгорэкIэ ахэм япIалъэ икIыгъэ хъумэ, охътэ гъэнэфагъэкIэ агъэфедэн, нэужым УФ-м икIыжьынхэ алъэкIынэу мэфэ 90-м нэсэу визэр афылъагъэкIуатэ;
— IэкIыбым къикIыгъэхэу, Урысые Федерацием къихьагъэхэу визэ зимыщыкIагъэхэм охътэ гъэнэфагъэкIэ къэралыгъом исынхэмкIэ Iизын зиIэхэм япIалъэ зикIыкIэ, кощын IофхэмкIэ къулыкъушIэхэм яунашъокIэ мэфэ 90-м нэсэу а пIалъэр афылъагъэкIуатэ.
Ащ нэмыкIэу хабзэм пэрыохъу фэмыхъухэу Урысые Федерацием щыпсэунхэу IэкIыбым къикIыгъэхэм Iоф ашIэн алъэкIынымкIэ ыкIи ахэм Iоф арагъэшIэн алъэкIынэу Iизын аратынхэмкIэ ятхылъхэм якъыIыхын лъагъэкIуатэ. Джащ фэдэу егъэзыгъэ Iоф щымыIэу Урысые Федерацием имыкIынхэмкIэ патентхэр аратых.
АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ кощын IофхэмкIэ игъэIорышIапIэ Урысыем игражданхэм, джащ фэдэу IэкIыбым къикIыгъэхэу республикэм щыпсэухэрэм къяджэ миграционнэ къулыкъум зафагъэзэным-
кIэ ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ къэбархэм икъоу защагъэгъозэнхэу.


Къыблэ шъолъырым самбэмкIэ изэнэкъокъу Ермэлхьаблэ шэкIогъум и 5 — 7-м щыкIуагъ. Илъэс 18-м нэс зыныбжь кIалэхэр, пшъашъэхэр алырэгъум щыбэнагъэх.
Адыгэ Республикэм самбэмкIэ испорт еджапIэ зыщызыгъасэхэрэм хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къыдахыгъэх.
Пшъашъэхэм язэнэкъокъу ХьакIако Данэ, кг 50, апэрэ чIыпIэр къыщыдихыгъ. Екатерина Соловьевар кг 72-м нахьыбэ къэзыщэчыхэрэм ябэни, апэрэ чIыпIэр къыдихыгъ. Мы купым Малерян Мариямрэ Едыдж Разыетрэ ящэнэрэ чIыпIэхэр къыщахьыгъэх.
ПIатIыкIо Заринэ, кг 72-рэ, тыжьын медалыр къыдихыгъ.
КIалэхэм якуп апэрэ чIыпIэр бэнэкIуи 4-мэ къыщахьыгъ. Гъомлэшк Анзор, кг 49-рэ, Кобл Рэмэзан, кг 53-рэ, Тыгъужъ ТIахьир, кг 58-рэ, Хьакъуй Амир, кг 71-рэ.
Нащ Расул, кг 58-рэ, Хьадпэшъо Дамир, кг 53-рэ, ятIонэрэ чIыпIэхэр къыдахыгъэх.
Шыбзыхъо Алый, кг 53-рэ, Бэгъ Тимур, кг 64-рэ, ДыдыкI Айтэч, кг 70-рэ, ящэнэрэ чIыпIэхэр къахьыгъэх.
ХагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къыдэзыхыгъэ бэнакIохэм ятренерхэм шъуащытэгъэгъуазэ. Ахэр: Мерэм Саид, Гъомлэшк Алый, Делэкъо Адам, Джарымэкъо Рустам, Нэпсэу Бислъан, Хьакурынэ Дамир, ГуIэтыжь Хъалид, Нэгъой Ибрахьим, Хьабэхъу Адам, Нэныжъ Байзэт.
Адыгэ Республикэм самбэмкIэ испорт еджапIэ итренерэу ГуIэтыжь Хъалидэ изэфэхьысыжьхэм къащыхигъэщыгъ тибэнэкIо ныбжьыкIэхэм хэпшIыкIэу ягъэсэныгъэ зэрэхагъахъорэр. КIалэхэри, пшъашъэхэри еджэх, ясэнаущыгъэ къызэрэзэIуахыщтым пылъхэу бэнапIэм зыщагъасэ.
ХагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къыдэзыхыгъэхэр УФ-м икIэух зэнэкъокъоу 2021-рэ илъэсым, щылэ мазэм Ростов-на-Дону щыкIощтым хэлэжьэщтых.


2019-рэ илъэсым игъэтхапэ монополием пэшIуекIорэ федеральнэ къулыкъур зызэхащагъэр илъэс 15 хъугъэ.
Мы мэфэкIым фэгъэхьыгъэу монополием пэшIуекIорэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм пресс-конференцие зэхищагъ. Ащ пэщэныгъэ дызэрихьагъ ГъэIорышIапIэм ипащэ игуадзэу ЖэнэлI Руслъан.
Ащ къызэриIуагъэмкIэ, монополием пэшIуекIорэ къулыкъум итарихъ 1990-рэ илъэсым къыщежьэ. Ащыгъум апэдэдэ федеральнэ антимонопольнэ къулыкъур — РСФСР-м антимонопольнэ политикэм ыкIи экономикэ структуракIэм IэпыIэгъу афэхъугъэнымкIэ Къэралыгъо комитетыр агъэпсыгъ. 1991-рэ илъэсым апэрэ антимонопольнэ законэу «РСФСР-м нэкъокъоным ыкIи бэдзэр щапIэхэм монополием иIофшIэн гъунапкъэхэр афэшIыгъэнхэр» зыфиIорэм кIуачIэ иIэ хъугъэ. Монополием пэшIуекIорэ хэбзэгъэуцугъэр тикъэралыгъокIэ ащ къыщежьэ. А илъэс дэдэм тикъэралыгъо исубъектхэм зэкIэми чIыпIэ гъэIорышIапIэхэр ащагъэпсынхэу унашъо ашIыгъ. 1992-рэ илъэсым монополием пэшIуекIорэ Адыгэ чIыпIэ гъэIорышIапIэр агъэпсыгъ.
1992-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысыем итарихъкIэ апэрэу законэу «О защите прав потребителей» зыфиIорэр аштагъ ыкIи 2004-рэ илъэсым нэс монополием пэшIуекIорэ къулыкъум УФ-м ихэбзэ унашъохэм ягъэцэкIэн лъыплъэрэ къэралыгъо къулыкъоу Iоф ышIагъ.
1997 — 1998-рэ илъэсхэм Адыгэ чIыпIэ гъэIорышIапIэр УФ-м монополием пэшIуекIорэ къэралыгъо чIыпIэ органым икомитет хахьэщтыгъэ.1999-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2004-рэ илъэсым нэс антимонопольнэ ГъэIорышIапIэм антимонопольнэ политикэм предпринимательствэм IэпыIэгъу фэхъугъэнымкIэ УФ-м и Министерствэ ичIыпIэ структурэу Iоф ышIагъ. 2004-рэ илъэсым жъоныгъокIэ мазэм къыщыублагъэу къулыкъум ипшъэрылъхэр агъэкIэкIхи, монополием пэшIуекIорэ федеральнэ къэралыгъо къулыкъур (ФАС) зэхащагъ.
2000-рэ илъэсым ищылэ мазэ къыщегъэжьагъэу Федеральнэ законэу «О защите конкуренции на рынке финансовых услуг» зыфиIорэр зэрагъэцакIэрэм лъыплъэгъэныр монополием пэшIуекIорэ къулыкъум ыпшъэ ралъхьагъ.
Хэбзэгъэуцугъэу «О защите конкуренции» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу монополием пэшIуекIорэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм анахьэу ынаIэ зытыригъэтыгъэр унэе предпринимательхэм, хъызмэт субъектхэм ядэо тхылъхэм ахэплъэгъэныр ыкIи зэхэфыгъэнхэр ары. Джащ фэдэу республикэм экономикэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ зиягъэ къэкIорэ, зэнэкъокъу шIыкIэр тэрэзэу зымыгъэфедэрэ пстэуми пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэным, гъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэм ыкIи чIыпIэ зыгъэIорышIэжьыпIэхэм япшъэрылъхэр шIуагъэ къатэу агъэцэкIэнхэм мэхьанэшхо раты.
Джащ фэдэу хэбзэгъэуцугъэм къыдилъытэрэ лъэныкъо пстэури гъэцэкIэгъэным, рекламэм, къэралыгъо ыкIи муниципальнэ фэIо-фашIэхэм язаказхэр, нэмыкIхэри зэшIохыгъэнхэм лъыплъэгъэныр монополием пэшIуекIогъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум АР-мкIэ и ГъэIорышIапIэ ипшъэрылъ шъхьаIэу щыт. Ащ нэмыкIэу монополием пэшIуекIогъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум естественнэ монополиехэм Iоф зэрашIэрэм гъунэ лъефы. А IофшIэныр зыфытегъэпсыхьагъэр ахэм къыдагъэкIыхэрэ товархэр, агъэцакIэхэрэ фэIо-фашIэхэр къызыIэкIагъэхьанхэмкIэ зэкIэми зэфэдэ амал яIэныр ары.
— Илъэс 15-м къыкIоцI хэбзэгъэуцугъэм, хабзэр зыщыбгъэфедэн плъэкIыщт практикэм, къулыкъум иполномочиехэм зэхъокIыныгъэхэр афэхъугъэх. «Антимонопольнэ пакетым», нэкъокъоным, административнэ хэбзэукъоныгъэхэмкIэ УФ-м и Уголовнэ кодекс япхыгъэхэ хэбзэихъухьагъэхэм зэхъокIыныгъэхэр афэхъугъэх, шэпхъэ- правовой акт заулэ Урысыем щаштагъ, — къыIуагъ ЖэнэлI Руслъан.
УФ-м и Президент иунашъоу «НэкъокъонымкIэ къэралыгъо политикэм хэхъоныгъэхэр егъэшIыгъэнхэм илъэныкъо шъхьаIэхэр» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу 2018 — 2020-рэ илъэсхэм ателъытэгъэ Лъэпкъ Планыр Урысыем щаштагъ. А унашъом игъэцэкIэн хахьэу монополием пэшIуекIогъэнымкIэ Федеральнэ къулыкъум ипащэ игуадзэу В. Королевымрэ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Муратрэ IофшIэгъу зэIукIэгъу зэдыряIагъ, Урысыем и ФАС-рэ АР-м и Правительствэрэ Iоф зэрэзэдашIэщтымкIэ зэзэгъыныгъэм зэдыкIэтхагъэх.
— Нэкъокъоным зегъэушъомбгъугъэнымкIэ Лъэпкъ Планым ихэхъоныгъэхэм къызэрэдалъытэрэмкIэ, къэралыгъо ыкIи чIыпIэ зыгъэIорышIэжьын къулыкъухэм монополием пэшIуекIорэ хэбзэгъэуцугъэр зэраукъорэм ипчъагъэ 2017-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2020-рэ илъэсым нэс фэдитIукIэ къегъэIыхыгъэнэу ары, — къыIуагъ Р. ЖэнэлIым.
Нэужым 2018-рэ илъэсым ГъэIорышIапIэм иIофшIэн зыфэдагъэм кIэкIэу къытегущыIагъ Руслъан. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, блэкIыгъэ илъэсым дэо ыкIи лъэIу тхылъ 200-м ехъу къулыкъум зэхифыгъ. Хэукъоныгъэ зышIыгъэхэм административнэ пшъэдэкIыжь 400-м ехъу атыралъхьагъ, сомэ миллиони 5-м ехъурэ тазырыр къарагъэтыжьыгъ.
Монополием пэшIуекIорэ хэбзэгъэуцугъэр аукъуагъэу дэо 67-рэ зэхафыгъ, ахэмкIэ Iоф 14 къызэIуахыгъ. РекламэмкIэ хэбзэгъэуцугъэм епхыгъэ Iоф 33-мэ ахэплъагъэх, ахэмкIэ хэбзэгъэуцугъэр аукъуагъэу хъугъэ-шIэгъи 5 къыхагъэщыгъ.
2018-рэ илъэсым административнэ хэукъоныгъэ зэрахьагъэу Iоф 64-рэ къызэIуахыгъ, административнэ тазырэу сомэ миллионрэ мин 788-рэ атыралъхьагъ.
ГъэIорышIапIэм ипащэ игуадзэ къызэриIуагъэмкIэ, нэкъокъоныр ухъумэгъэнымрэ къэралыгъо ыкIи муниципальнэ мылъкур бэджэндэу ятыгъэнымкIэ икIэрыкIэу зэзэгъыныгъэхэр адэшIыгъэнхэм ишIыкIэрэ алъэныкъокIэ щыIэ законым зэхъокIыныгъэхэр фэшIыгъэнхэм фэгъэхьыгъэ федеральнэ хэбзэгъэуцугъэм 2019-рэ илъэсым щылэ мазэм кIуачIэ иIэ хъугъэ. Бизнес цIыкIур ыкIи гурытыр къэухъумэгъэнхэм фытегъэпсыхьэгъэ хэбзэгъэуцугъэм УФ-м и Президент 2018-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 27-м кIэтхагъ. Бизнес цIыкIум ыкIи гурытым апылъхэ предпринимательхэу зипшъэрылъхэр дэгъоу зыгъэцакIэхэрэм IэпыIэгъу афэхъугъэным, яIофшIэн зэпыгъэугъэнымкIэ щынагъоу щытхэр дэгъэзыжьыгъэнхэм мы унашъор афэIорышIэщт.
КIАРЭ Фатим.


2021-рэ илъэсым бэдзэогъум и 6-м къыщегъэжьагъэу и 8-м нэс Адыгэ Республикэм итемыр районхэм машIом закъыщиштэнымкIэ я 4-рэ класс зиIэ щынагъо щыI.
ЧIышъхьашъом е мэзхэм, хыкъумым пэгъунэгъу къамыл зэхэкIыхьагъэхэм, экономикэм ипсэуалъэхэу ыкIи къоджэ псэупIэхэу машIор къызыкIэнэнымкIэ щынагъоу щыт чIыпIэхэм апэгъунэгъухэм ошIэ-дэмышIэ Iоф ыкIи тхьамыкIагъо къащыхъун ылъэкIыщт.
УФ-м ошIэ-дэмышIэ IофхэмкIэ и Министерствэ и ГъэIорышIапIэу АР-м щыIэм игупчэ
истаршэ оперативнэ дежурнэ ипащэ игуадзэу Быжь Э.А.


Адыгеим щыпсэухэрэм банкхэм чIыфэу къаIахыгъэр, бэдзэогъум и 1-м нэс пштэмэ, сомэ миллиард 52,4-рэ мэхъу. Ар блэкIыгъэ илъэсым ащ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, процент 20-кIэ нахьыб.
Ипотекэу ыкIи «потребительскэ кредитэу» аштэрэм хахъозэ лъэкIуатэ. ГущыIэм пае, ипотекэр зэкIэмкIи сомэ миллиард 17 мэхъу. Ар фэдэ 1,3-кIэ икIыгъэ илъэсым ащ фэдэ иуахътэ аштэгъагъэм нахьи нахьыб.
— Тызыхэт илъэсыр къызихьагъэм къыщыублагъэу Адыгеим щыпсэухэрэм ипотекэу сомэ миллиарди 3,8-рэ ауасэ агъэпсыгъ. Ар 2020-м иапэрэ мэзих аштэгъагъэм фэдитIукIэ нахьыб. Къэралыгъо IэпыIэгъур къыздэлъытагъэу фэгъэкIотэнхэр зиIэ программэр ары ащ фэIорышIагъэр, — къыIуагъ Урысые Банкым и Къутамэу Адыгеим щыIэ Лъэпкъ Банкым ипащэ игуадзэу Александр Путинцевым.
Физическэ лицэхэм ямылъкоу банкхэм агъэфедагъэр сомэ миллиард 27,8-рэ зэрэхъурэр. Ари блэкIыгъэ илъэсым ащ фэдэ иуахътэ икъэгъэлъэгъонхэм анахьи проценти 5,8-кIэ нахьыб.


Мэлылъфэгъу мазэр
Охътэ ныбжьыкIэу гъатхэр мафэ къэс нахь лъэпытэ мэхъу. ХэпшIыкIэу мафэм къыхэхъуагъ, Тыгъэри нахь хьалэл фабэ къэхъу. Агурэ гъэтхэ мазэу мэлылъфэгъур къихьагъ: уашъор къаргъо, жьыр къабзэ. ШIэхэу дунаир яцIырыу-щырыу орэд макъэкIэ зэпагъэджэжьэу къолэбзыухэр къэбыбыжьыщтых. ЧIыгур къэфэбагъ, уцым зыкъепхъуатэ, апэрэ гъэтхэ къэгъагъэхэри къушъхьэ мэзым къыщыхэплъыгъэх: фыжьых, шэплъых, гъожьых – дэхэ закIэх.
Ау, гухэкIми, ахэр къэкIыгъо щакIохэм рагъафэхэрэп, лъэпсэичэу къыхатхъыхэзэ, ащэх. КъагурыIорэп мы къэгъэгъэ лъэпкъхэр къэкIыгъое дэдэ зэрэхъугъэхэр. Джащ пае ахэм якъэухъумэн-къызэтегъэнэн тынаIэ тедгъэтын фае.
Мэлылъфэгъум шъоф хъупIэхэми къэтэбэ шъуашэу уцыр къащэшъхьалъэ; унагъохэми ягуапэу ябылымхэр губгъом дафых, заужьыжьыгъэу пчыхьапэрэ щагухэм къадэхьажьых.
КIэлэцIыкIухэр унэм изэгъэжьхэрэп: джэгуным рихьыжьагъэх. ИлъэсыкIэ еджэгъури икIынкIэ бэп къэнагъэр, ау гъэтхэ мафэхэр тхьагъэпцIых, хъопсагъох, ухэтми, зыдэмышIэжьыхэу, тхэн-еджэным укIэращы. Нахь пытагъэ зыхэлъхэр зыфырекъужьых, яеджэн къыкIырагъэчырэп, егугъух. Къэнэжьыгъэшхо щыIэп, мэзитIур псэу чъэнышъ, гъэмэфэ гъэпсэфыгъо тхъагъор къэсыщт.
МэфэкIхэмкIэ баи:
и 1-р – къолэбзыухэм я Дунэе маф, сэмэркъэум и Маф.
и 2-р – кIэлэцIыкIу тхылъым и Дунэе маф;
и 6-р – лIыхъокIо органхэм яIофышIэ и Маф;
и 7-р – псауныгъэм и Дунэе маф;
и 11-р – фашист концлагерьхэм ащаIыгъыгъэхэр шъхьафит зашIыжьыгъэхэм и Дунэе маф;
и 12-р – УрысыемкIэ космонавтикэм и Маф;
и 15-р – культурэм и Маф;
и 18-р – саугъэтхэм ыкIи тарихъ чIыпIэхэм якъэухъумэн и Дунэе маф;
и 22-м – В.И. Лениныр къэхъугъ, чIыгум икъэбзэныгъэ и Маф;
и 23-р – тхылъым ыкIи авторскэ фитыныгъэр къэухъумэгъэным я Дунэе маф;
и 24-р – ныбжьыкIэхэм языкIыныгъэ и Дунэе маф;
и 25-р – адыгэ быракъым и Маф;
и 26-р – радиационнэ тхьамыкIагъохэм ыкIи хъугъэ-шIагъэхэм ахэкIодагъэхэм яшIэжь Маф;
и 28-р – IофшIэныр къэухъумэгъэным и Дунэе маф;
и 29-р – къашъом и Дунэе маф;
и 30-р – мэшIогъэкIосэ къулыкъум и Маф.
Езбырхэр зэжъугъашIэх!
Къуекъо Налбый
Гъатхэр
Гъатхэр, гъатхэр, сыдэу чIыгур бгъэдэхагъ,
ШхъуантIэу-шхъуантIэу мэзы кIырыр къэпфэпагъ,
Псыхъо нашхъоу къэущыгъэр нэфынабз,
Ошъогу къашхъоу жъыутэхрэм фэдэкъабз.
Пчэдыжь
ШхъуантIэшъ, шхъуантIэ
Ошъогу нашхъор,
Ащ къыщэкIы
Уцы къашхъор.
Ар осэпсым егъэшъокIы,
Гъогу занкIэр
Ащ пхырэкIы.
Къыщэхьарзэ
Жьы IэшIу макIэр,
Джары тыгъэм икъежьакIэ.
Пшысэхэм тяжъугъэдэIу!
Къамзэгур
Къамзэгур гъогум тетэу кIозэ, лIы горэм IукIагъ. А лIым хьакIэ-къуакIэмэ абзэ ышIэщтыгъ.
— Сыдэу пшъхьэ ина? — ыIуи къамзэгум къеупчIыгъ.
— СымэкIэшхышъ ары, — ыIуагъ къамзэгум.
— Адэ сыдэу ппхэкI ина?
— CыкIочIэшхошъ ары, — риIожьыгъ.
Сыд фэдиз пIэтыщт адэ?
— Сэщ фэдиз пцашIо сIэтын слъэкIыщт.
— Адэ, мэкIэшхыр, сыд фэдиз пшхын плъэкIыщт?
— Зы коцыцэр илъэсым сфэхъущт, — къамзэгум ыIуагъ.
— Пфэхъумэ теплъын, — ыIуи, лIым къамзэгур ыубыти, хьазырэу ицые илъым ридзи, зы коцыци ащ фырилъхьажьыгъ.
Аущтэу хэтызэ, илъэс тешIагъ. ЛIым къамзэгур щыгъупши етIани зы илъэс тешIагъ. ИлъэситIу тешIагъэу къамзэгур ихьазыр зэрэригъэтIысхьэгъагъэр ыгу къэкIыжьыгъ.
— Мыр псаужь шъуIа? – ыIуи ихьазыр иплъыхьагъ. Къамзэгур псау, коцыцэм ызыныкъо джыри зэриI.
— Зы коцыцэр илъэсым пфэхъунэу пIогъагъэ, илъэситIум коцыцэм ыныкъо нахь пшхыгъэп. Сыд зытепшIыхьагъэр – лIым ыIуагъ.
— Сшъхьэ акъыл илъыти, «Мы лIым илъэси 4-кIэ ыгу сыкъэмыкIыжьынкIи мэхъу» сIуи, гъомылэу сиIэр илъэсиплIэ зэрэсфэхъунэу сыпсэугъ, — къамзэгум ыIуагъ.
Хэшъо цыгъомрэ унэ цыгъомрэ
Адыгэ пшыс
Хэшъо цыгъом дэжь унэ цыгъор хьакIакIо къэкIуагъ.
— Сыд уищыIакIа? – еупчIыгъ.
— Сэ сищыIакIэ ущымыкI, — ыIуагъ хэшъо цыгъом. — Губгъом сыщэугъуае, ау зэщым сегъалIэ, шъо тхъагъоу шъущыIэщтын.
— Зи гумэкI сэ сиIэп! – ыIуагъ унэ цыгъом. – Сэ сыбай, сытхъэжьэуи сыщыI! СищыIакIи озгъэлъэгъун, некIо.
Ядэжь къызещэм, зыхэс бынмэ коцэу, тхъоу, къуаеу яIэр ригъэлъэгъугъ.
— Сызыщыфаем сэшхэ сэ, — ыIуагъ унэ цыгъом, — зи гумэкI сиIэп.
— Мор хэта? Сыда чэфынчъэ дэдэуи зыпэсыр?
— Ар Нэгыежъ-лъэгубгъу, зэупхъужьышъ яжьэм хэс, — ыIуагъ унэ цыгъом.
— Адэ сыд есIощт мыщ? — хэшъо цыгъор къыкIэупчIагъ.
— Чылэмэ «ЧыракI» раIоу, ежь «ЧычашъэкIэ» еджэу къо закъо иIагъэти, ар лIагъэ, фэтхьаусых, — ыIуагъ.
Сырэ лъапсэм хэшъо цыгъор зычIэкIым, къызэбэнэкIи чэтыум ыубытыгъ.
— «ШIуи-шIуи!» ыIо зэхъум, «ШIуми бзаджэми джары тэ тызхэтыр», — ыIуагъ унэ цыгъом.
НэкIубгъор зыгъэхьазырыгъэр
Мамырыкъо Нуриет.


Унагъом апэрэ ыкIи ащ къыкIэлъыкIорэ сабыеу къихъухьагъэм пае пособие анахь макIэу къатырэм мэкъуогъум и 1-м къыщыублагъэу къыхэхъуагъ, сомэ 6752-рэ зэрэхъугъэр. НахьыпэкIэ ар сомэ 3375-рэ чапыч 77-рэ хъущтыгъ.
Пособиер къызыфакIохэрэм ащ къыхэхъоным пае лъэIу тхылъ атынэу ищыкIагъэп. Мэкъуогъу мазэм пае бэдзэогъум и 1-м къыщыублагъэу и 15-м нэс къызатыщтыр.
Мы ахъщэ тыныр къалъытэ зыхъукIэ къыдалъытэрэ уахътэм ным лэжьапкIэ имыIагъэмэ е ар лэжьэпкIэ анахь макIэм нэмысыщтыгъэмэ, ащ къыпкъырыкIыщтых, ау агъэнэфэгъэ пчъагъэм къыщыкIэщтэп.
Пособием ылъэныкъокIэ упчIэ зиIэр УФ-м социальнэ страхованиемкIэ и Фонд и Къутамэу АР-м щыIэм «илиние плъыр» къытеонхэ алъэкIыщт. Телефоныр: 8(8772)52-46-39.
УФ-м социальнэ
страхованиемкIэ и Фонд и Къутамэу АР-м щыIэр


1977-рэ илъэсым гъэтхапэу адыгэ гъэзетым къэбарыкIэхэмкIэ иотдел корреспондентэу саштагъэу, ныбжьыкIэ Iофмэ, спортыри ахэтыжьэу, сафэгъэзэгъагъ.
Журналистэу, драматургэу, бэ зынэ кIэкIыгъэу, зылъэгъугъэу Шъхьаплъэкъо Хьисэ отделым ипэщагъ.
Садэжь кIалэхэр редакцием къычIахьэщтыгъэх, инахьыбэм къысфакIощтыгъэхэр сэщ фэдэу Кобл Якъубэ ытэмэчIэгъ къычIэкIыгъэхэр ары. КъызычIахьэхэкIэ, Хьисэ афэтэджыти, нэгушIоу апэгъокIыщтыгъэ. «Хъугъэ, хъугъэ, тэщ паекIэ укъэмытэдж», — кIалэхэр укIытэщтыгъэх. «ХьакIэр кIалэ, ныбжь иI аIоу зэтырафырэп, — ариIощтыгъэ, — зэщиз къабзэх». ЗэкIэ бэнэкIо хэшыпыкIыгъэу тиIэхэр имынэIосагъэхэми, тиIофмэ ащыгъозагъ, зэнэкъокъумэ ренэу яплъыщтыгъэ. «Пэсэрэ адыгэхэр сыгу къэшъогъэкIых», — ыIоти, къытщытхъущтыгъэ.
Зэ джащ фэдэу Мэхъош Аслъан тадэжь къычIэхьагъ. Арырэ сэрырэ 1970-рэ илъэсым щегъэжьагъэу ныбджэгъу тызэфэхъугъагъ, ежь мэкъумэщ техникумым чIэсыгъ, сэ адыгэ кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет иадыгэ отделение сычIэхьэгъэкIагъ. Бжыхьэм еджэхэрэр зызэрэугъоижьхэм, Кобл Якъубэ зыщигъэбанэхэрэ залым тыщызэрихьылIагъ, ащ щыублагъэу тызэныбджэгъоу тигъашIэ къэтхьыгъ. Жъгъырбэм фэдэу шъхьац тIыргъоу, нэпкъ-пэпкъ зэкIужьэу, мыкъопцIэ-мыфыжьэу, мылъхъэнчэ-мылъагэу, ощынэ ралъэшъугъэм фэдэу Iэпс-лъэпс къоданэу къихьэгъэ кIалэм игуапэу Хьисэ къыфэтэджыгъ.
— Мыры Мэхъош Аслъаныр, сишъэогъу-ныбджэгъу, — сIуагъэ. — Якъубэ ыгъэсагъэмэ анахь бэлахьэу ахэтыгъ, апэ спортымкIэ мастер хъугъэмэ ащыщ. Илъэс зытIу горэ хъугъэ ныIэп бэнэныр зигъэтIылъыжьыгъэр, джы тренерэу мэлажьэ. Илъэс горэмкIэ сэщ нахьыжъ ныIэп, ау «СпартакымкIэ» тыбанэ зэхъум тренерэу къыддакIощтыгъэ, загъори зыщыгугъыжьырэ кIалэхэр ригъэпсыхэу ахэбэныхьэщтыгъэ. ГъэрекIопагъэ дзюдомкIэ СССР-м икубок къыдэхыгъэным фэгъэхьыгъэ командэ зэнэкъокъум ящэнэрэ чIыпIэр зыщытэубытым мыри титренерыгъ. ТапэкIэ «Спартакым» егъашIэм ащ фэдэ къыдэхъугъэпти, къыщытхъугъэх, тренермэ я Совет хагъэхьагъ.
— Укъысщымытхъущ, сыпфэубыжьыщтэп, — Аслъан IущхыпцIыкIыгъ.
— Еблагъ, еблагъ, сикIал, — ыIуагъ Хьисэ. — ПцIэ зэхэсхыгъэу щыт, симахъулъи уигугъу къешIы (къыддэбанэщтыгъэ Шъынэхъо Руслъан зыфиIощтыгъэр). ЩытхъукIаерэ убыкIаерэ зэфэдэу аIоми, узфаубыжьын къыкъокIына умэхъошэу. Уимэхъош лъэпкъ икъэбар ущыгъуазэщтын?
— Тятэ «Зэгорэм тылъэпкъыгъ, ау тлъэкъоцIэ закъу къытфэнагъэр» ыIоу зэхэсхыгъэ. ТызэрэщыгъуазэмкIэ, Кавказ заом мэхъошхэр IэпIокIэ-лъэпIуакIэ ышIыхи, хэкIодэжьыпэным ищынагъо къазышъхьарэхьэм, лъэпкъым ыцIэ мыкIодыжьыным пае тэ тиунагъокIэ МэшIодзыр МэхъошкIэ зэблахъугъэ.
Илъэс пчъагъэ тешIэжьыгъэу ЯтIонэрэ Александр, урыс пачъыхьэр, адыгэмэ Мамрыкъо кIэй зэращыIукIэгъагъэм икъэбар сыдэлажьэзэ, Хьаджэмыкъо Пщымэфэ хьаджэу ащ къыщыгущыIэгъагъэм илъэуж гъэшIэгъон сытеуцуагъ. Ащ сытезыщагъэр Хьаджэмыкъо Хъаный, а Хьаджэмыкъо хьаджэм ипхъорэлъф. БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 50-рэ илъэсхэм Козэт тятэрэ арырэ кIэлэегъаджэу щызэдэлэжьагъэх, сыкъызэхъум ары цIэ къысфэзыусыгъэр, егъашIэм згъэгъощагъэп, сикIасэу сыкIэрысыщтыгъэ, бэ сымышIэщтыгъэу сызщигъэгъозэгъагъэр. Хъаные къызэриIотагъэмкIэ, Хьаджэмыкъо Пщымафэ ишъхьэгъусэ мэхъош МэшIодзымэ япхъугъ. Ытыщ, Бжъэдыгъум, щыIэу лъэрмыхьагъэти, шъао къызыфэхъум МэшIодз къыфаусыгъагъ. ЗэрэхъурэмкIэ, МэшIодзмэ зэкIэмэ мэхъош лъэкъуацIэр аштагъэп, зэбгырыкIыгъэх, Къэбэртаий кощыжьыгъэхэу исых. Ар зыпшъэ дэкIыгъэхэр унэгъо хэхыгъагъэх, ащ фэдэ зэрараусэигъэмэ ацIи, ашъхьи къаIэты.
— КъызхэкIыгъэ лъэпкъыр лъэкъуацIэу зыхьырэр макIэ, хэтыми, ар шъозыгъэштагъэр чыжьэу плъагъэ, — ыIуагъ Хьисэ. — Мэхъошхэр лIэбланэхэу, цIыфыгъэ ахэлъэу, ацIэ Iоу адрэ адыгэ лъэпкъымэ афэдэу щыIагъэх. Джы укъызыкIокIэ карт къэсхьынышъ, озгъэлъэгъун мэхъошхэр зытесыгъэхэр, къалэм итыгъэкъокIыпIэ лъэныкъокIэ къушъхьэм ухахьэмэ «Мэхъошмэ ягъэхъун» ыIоу чIыпIэ джыри щыI. Лъэпкъыжъых мэхъошхэр, тарихъ шIагъуи яI, ацIи, ашъхьи зэфэдэ, ау уахътэм дэкIуагъэх, шъоры джы шъуилъэпкъ ихьылъэ зезыхьэрэр, игукIаий, игукъауи зэфэдэу зэхашъушIэу. ПцIэрэ пшъхьэрэ зыфэдэр пшIэжьэу, дахэ зыфябгъэIошъумэ улI, ар хэт ущыщыми, егъашIэм зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп.
— Сэ ар сщыгъупшэнэп, тхьауегъэпсэу дахэу мэхъошхэмкIэ къытфэпIуагъэм пае, сыбгъэгушхуагъ, — ыгу къыдеIэу Аслъан риIожьыгъ. — Хъунэу щытмэ, неущ джыри сыкъэкIон, къэпIуатэрэр, слъэгъурэр хэз имыIэу сызэрэкIожьэу тянэ-тятэмэ, сшы-сшыпхъумэ, тиунэкъощмэ ясIожьын…
ЗэриIуагъэм емыпцIыжьэу къыгъэшIагъэм зэрэмэхъошым, зэрэадыгэм рыгушхоу игъашIэ Мэхъош Аслъан къыхьыгъ. Джыри кIэлэ дэдэу Мыекъуапэ къыдэфагъ, Якъубэ ыгъасэхэрэм ахэуцуагъ, шIэхэуи гъэхъэгъэ дэгъухэр ышIыхэу ригъэжьагъ. Пшызэ шъолъыр иныбжьыкIэмэ самбэмкIэ язэнэкъокъоу 1969-рэ илъэсым кIуагъэм апэрэ чIыпIэр щиубытыгъ, бэнэкIо бэлахьэу а уахътэм зыкъэзыIэтыгъэ Владимир Невзоровым къабзэу текIогъагъ. Мы зэнэкъокъум апэрэ чIыпIэхэр щызыубытыгъэхэр арых РСФСР-м ныбжьыкIэхэмкIэ ичемпионат хэлэжьэщт командэм хахьэщтыгъэхэр. Ахэм къахэщыхэрэр етIанэ хэгъэгум изэнэкъокъу агъакIощтыгъэх. Аслъани зигъэхьазырыщтыгъэ, амалышIухэр иIагъэх, ыгукIи, ыпсэкIи, ыпкъыкIи, икъулайкIи хьазырыгъ.
Ау тренерыр егупшыс-егупшыси, ахади нэбгыритIумэ, Владимир Невзоровыр ыгъэкIуагъ, Урысыем изэнэкъокъу ящэнэрэ чIыпIэр ащ щиубыти, етIанэ СССР-м ичемпионат зэкIохэм, Гостэкъо Хьумэрырэ ежьырырэ дышъэ медальхэр къахьыгъэх, ащ щегъэжьагъэу хэгъэгум ихэшыпыкIыгъэ командэ хагъэхьагъэх.
Ар зыхъугъагъэм ыуж тхьапш тешIэжьыгъагъэр, ау Аслъанэ а чемпионатым зэрэхэмылэжьагъэр ыгу икIыгъэп, кIогъагъэмэ Владимир Невзоровым ыгъэхъагъэр ежьыри фызэшIокIыщтыгъэу гугъэщтыгъэ. Ыгу пыч зэрэфэхъугъэм Якъубэ гу лъимытэ хъуна, къыриIогъагъ: «Уахътэр кIоу ори тренер Iофым узыпэуцорэм, сэщ фэдэу уахэдэнэу бэрэ хъущт. Джащыгъум угу сыкъэгъэкIыжь». Тренерыр зыкIэтренерыр нэмыкIмэ гу зылъамытэрэм ежь нэсышъ ары, ышIэрэр фашIэу ешIэ. Аслъани ар къыгурымыIоу щытыгъэп, арэу щытми, хъугъэр акъылкIэ зэхишIэщтыгъэми, гукIэ къыфигъэзэжьыщтыгъэ, арыба щыIэныгъэр зэрэгъэпсыгъэр — зэгорэм узкIэхъопсыщтыгъэу умыгъотыгъэр гум къенэжьы, цIыфыми, Iофыми…
Кобл Якъубэ стратегием ылъэныкъокIэ ыгъэпсырэ тхыпхъэмэ ежь Аслъани ахэщагъэу нэужым зэп зэрэхъугъэр. МыщкIэ зы щысэ къэсхьын. 1960-рэ илъэсхэм якIэух къыщежьэу Краснодар краим Адыгеир хахьэщтыгъэми, бэнакIомэ азыфагу ренэу зэнэкъокъу лъэш щыкIощтыгъэ. Емыгъэхьым хэтыгъэхэми, уахътэм тэ тибэнакIомэ нахь закъыфигъэзагъ, ташъхьарыкIэу тыублагъэ, ау джыри тапэ зыщишъыхэрэр щыIагъэх. Уахътэ къэкIонышъ, командитIум хэч-хасэ зэрэтиIэщтыр нэфагъэ, ау ар зыхъущтыр къэшIэгъоягъэ.
Аущтэу кIозэ, «игъом аргъоири мэтэджы» зэраIоу, тэри тикуцэ теуцогъуи къынэсыгъ. Зыхъугъэр 1972-рэ илъэсыр ары, зыщыхъугъэр ЦIэмэз (Новороссийск), Краснодар краим изэнэкъокъу. Тикомандэ а зы онтэгъугъом нэбгырэ тIурытIу, щырыщ хэтыгъэх якъулайныгъэкIэ зэрагъэхьырэ хъатэ щымыIэу, зэкIэри зыщыгугъыжьыхэу, ягугъуи лъэпсэшIоу. Якъубэрэ Датхъужъ Шумафэрэ (ары зэнэкъокъум тищэнэу зипшъэрылъыгъэр) зэдэтIысыхи егупшысагъэх: хэт сыд фэдэ чIыпIэм командэм хэдгъэуцощт. ТазэратекIощтым щэч хэлъыгъэп, ау Якъубэ нэмыкI пшъэрылъ къытфигъэуцугъэр, тызеугъоими ары анахьэу зигугъу къышIыгъэр — зэкIэ онтэгъугъоу щыIэмэ апэрэ чIыпIэхэр къащытхьынхэ фае.
— Мыр тапэ къэкIощт титекIоныгъэмэ алъапсэ хъущт, — ыIогъагъ. — Джы къэтхьымэ, краим къыгурыIощт ишышъхьэ зэрэблэкIыгъэр, Пшызэ шъолъыр тыухымэ, Урысыеми тичIыпIэ къыщыхэдгъэщыщт, ащ ыуж зэрэхэгъэгоу, етIани, Тхьэм ыIорэр хъун, тылъыкIотэн…
Ау мы гупшысэ шIагъом иежьэгъу пэрыохъуитIу иIагъ – килограмм 70-рэ къэзыщэчыхэрэмрэ килограмми 100-м нэсыхэрэмрэ якупхэм тибэнакIоу ахэтхэм уащыгугъыпэнэу щытыгъэп. А уахътэм Мэхъош Аслъан килограмм 66-р ары зыщыбанэщтыгъэр, мыщкIэ ащ къенэкъокъун щыIагъэп. Ежь игъэхъагъэхэмкIэ къыкIэмыхьэ дэдэми, кIэкIэу ащ ыуж итыгъ спортымкIэ мастерэу, бэнэкIо дэгъоу Валерий Строкань. Аслъан хэбгъэкIымэ, ащи апэрэ чIыпIэр къыхьынэу амал дэгъу иIагъ. Арыти, Якъубэ унашъо ышIыгъ — Мэхъош Аслъан ыпшъэрэ онтэгъугъом, килограмми 70-м, иуцонэу. Мыщ фэдэ бэрэ мэхъу, Iофыр кIэкIынэу уфаемэ, хэкIыпIэ ренэу лъыхъу.
БэнакIомэ ахэтых къащэчырэм килограмм заулэ хагъэкIышъ, нахь онтэгъугъо псынкIэм ехыхэу, ощ нахь псынкIэм ебэныгъошIуба. Джащ фэдэу Аслъан зэрыуцуагъэм зыхэзыгъэкIыгъэ къемыкIуалIэ хъуна, ежь нахьи килограмм зыбгъу-зыпшIыкIэ нахь онтэгъумэ ябэнын фае хъугъэ, ар хэтыкIи IэшIэхыгъэп. Арэу щытми, зыIукIэрэр ригъэпсыхызэ, финалым ихьагъ, мыщ щыIукIагъ бэнэкIо бэлахьэу, краим, Урысыем язэнэкъокъумэ бэрэ ащатекIуагъэу Анатолий Аслановым.
«Янэмэ быдзыщэу къаратыгъэр къаIучъыжьыфэ зэзэуагъэх» ыIоу адыгэ къэбарыжъмэ зэрахэтым фэдэу тIури зэбэныгъэх. Аслъан ычIэгъ чIэфагъ тшIошIызэ, зэришIыгъэр еплъыхэрэм къагурымыIуапэу зэбэнырэр къыгъэкууагъ — ыIэ дэкъацэм диубыти, Iэгъэуз фишIи, зыкъыригъэтыгъ. Краснодар ибэнакIо нэку-нэпсэу текIыжьыгъ, ыIэ фыкъуагъэкIэ арэп, къыщышIыгъэр зэрэшIошъхьакIор ары. Мыщ ыпэкIи Хьэпэе Арамбый текIогъагъэти, мызыгъэгум ыгу еIэжьыгъэу хэкуукIыгъ: «Сыд Мыекъопэ бэнакIох мы къытфыкъокIыгъэхэр, гъогумыгъакIохэу!».
Мэхъош Аслъан къызэрихьыгъэм ыгъэгушхуи, Шумэфэшхор (Датхъужъ Шумафэ) алырэгъум телъэдагъ, пытэу зэкIиуIапIи, ынэ гушIор къыкIэщэу IаплIкъорэгъкIэ къытырищыжьыгъ. Ежь илъэс Iэпэ-цыпэ хъугъэу тренировкэ ымышIыгъагъэми (спортивнэ обществэу «Урожаим» АдыгеимкIэ пащэ фашIыгъэти, иуахътэ зэжъугъэ), килограммишъэм иуцуи щыбэнагъ, ащи къыхьыгъ, джаущтэу зэкIэ онтэгъугъоу бэнэным иIэхэмкIэ апэ тишъыгъ. Ар апэрэ чIыпIэхэр ары, ятIуанэхэрэри, ящанэхэрэри нахьыбэм тэтыягъэх, мыр Пшызэ шъолъырымкIэ зы феноменэу хъугъагъэ…
Икъунэу аIуи, илэгъумэ ащыщыбэ алырэгъум текIыжьыгъ, ау ежь джыри зыщыгугъыжьэу зэнэкъокъу пчъагъэмэ Аслъан ахэлэжьагъ, гъэхъагъэхэри ащишIыгъэх. Аужырэу зыщыбэнэжьыгъэм джа зэгорэм чемпионатэу зыдамыгъэкIогъагъэм иджэрпэджэжь щызэхихыжьыгъ…
1975-рэ илъэсым СССР-м ичемпионат Аслъан пхъашэу щыбэнагъ. Зым ыуж зыр итэу къыхьызэ, финалым ихьаным пае зы бэнэгъу къыфэнэжьыгъ. ТекIомэ, хэгъэгум дзюдомкIэ икомандэ хагъэхьащт. Олимпиадэу къэкIорэгъэм щыIэщтым агъэкIощтыр пхъэдзыкIэ агъэнафэрэп ныIа, анахьышIоу къычIэкIырэр ары, сыда ежь Аслъани зимыушэтыжьыщт?! Финалым ихьаным пае зэбэнынэу зыIукIагъэри тэ тибэнэкIуагъ, Къадыр Аслъан. ТIури зыщыгугъыжьыщтыгъэх, ау а уахътэм Мэхъошыр нахь лъэшэу къэлъагъощтыгъэ. Ау адрэр нахь кIэлагъ, арыти… ащ нахь гугъэпIабэ иIэу Якъубэ ылъыти, ар лъигъэкIотагъ. Укупы хъумэ купым иIоф ыпэ ибгъэшъын фаети, Мэхъош Аслъан итренер ыIуагъэм шIокIыгъэп, ау къызегъэзэжьым, икимоно ыгъэтIылъыжьыгъ, тренировкэ аригъэшIын фэшъхьафкIэ къыштэжьыгъэп…
Мызыгъэгуми Якъубэ игупшысэкIэ ыпэкIэ Невзоровым зэрэтыригъэфагъэм фэдагъа, хьаумэ тэрэзыджагъа? Ар къэзыгъэлъэгъонэу щытыгъэр финалыр ары, ау Къадыр Аслъан къыфэхьыгъэп, Олег Зурабиани къытекIуагъ, ащ ыуж кIэкIэу итэу Европэми изэнэкъокъу тыжьын медаль къыщихьыгъэти, Олимпиадэм кIуагъэ. Ау апэрэ къекIокIыгъом къыхэзыгъ, мы онтэгъугъомкIэ зи амыгъэхъагъэу къэкIожьыгъэх. Мэхъош Аслъан амыгъэохъоу лъыкIотэгъагъэмэ, иIоф нахь къикIыщтыгъэ гупшысэм бэрэ къыгъэзэжьыгъ…
Ар сэ сэIо шъхьае, Кобл Якъубэ ышIэрэр зыфишIэрэр зэхишIыкIызэ зекIощтыгъэ, стратегием е тактикэм алъэныкъокIэ ышIэщтыгъэр щыбзэм кIэзгъэкIынэу сэ сыпылъэп, арэп ыкIи сигупшысэ. Ар чыжьэу мыплъэщтыгъэмэ, зынэсыгъэм нэсыщтыгъэп, ау Якъуби цIыфыгъэ, «Тхьэм нэмыкI хэмыукъорэ щыIэп» аIоба, зыщыдэохъуни къыхэмыкIы хъуна, ащ фэдэмэ Аслъан иIофи къахэфэгъэныр сэ нахь тесэгъакIо. Аслъан изакъоп, нэмыкIхэми, тэри мыщ фэдэхэр мызэу, мытIоу къытэхъулIагъэх, тигукъэкIыжьмэ гугъэ IэнэкIэу къахэнагъэх, чэщырэ типкIыхьыпIэхэми ахэтлъэгъожьэу мэхъу. Владимир Невзоровым дунаим щыбгъэхъэн фаер зэкIэ ыгъахъи цIэрыIо хъугъэу, зы интервью горэм къыщиIогъагъ: «Мы сэ згъэхъагъэм фэдэ зыгъэхъэн зылъэкIыщт кIалэхэр МыекъуапэкIэ тиIагъэх, ау яуахътэрэ яамалырэ зэтефагъэхэп, пэрыохъухэр ямыIагъэмэ сэ зи къысщагъакIэщтыгъэп…». Мэхъош Аслъани, Iо хэмылъэу, а нэбгырэ хэшыпыкIыгъэмэ ахэппчъэнэу тефэщтыгъэ.
Тренер Iофым Аслъан зыпэуцом, зэресагъэу, гуетыныгъэшхо фыриIэу къырапэсыгъэм пылъыгъ, езэщ иIагъэп. Ащ ишIуагъэкIэ илъэс зытфы-зыхым ыгъэсэрэ кIалэхэр къэчъэпхъыгъэх, СССР-м спортымкIэ имастерыцIэр изыгъэкъухэрэр къызэлъежьагъэх. КIэрэщэ Пщымаф, Андриан Выростковыр, Шъхьэлэхъо Аслъан, Липаридзе зэшхэу Джумберырэ Джонрэ, Отария Иоселиани, Исаченко зэшхэр, нэмыкIхэри ахэм ащыщыгъэх, джыри къалъыкIохэрэр алъэдакъэ къиуцощтыгъэх. Джаущтэу «Мэхъошым икIалэхэр» зыфаIохэрэр купышIу къэхъугъэх, зы командэ псау икъугъэх. Ахэм хэушъхьафыкIыгъэу адэлэжьэн амал нэужым тренерым иIэ хъугъэ, мыр ежь ихъупхъапкIэ къыкIэкIуагъ нахь, зыми къыфигъэпсыгъэп.
Мыекъуапэ, Черемушкэм иунэмэ афэгъэзэгъэ апэрэ гъэIорышIапIэм ипащэмэ язэгъи, IэзэпIэшхо зыхэтым ичIыунэ щыщ къаIихыгъ. Ащ чIэлъын фаехэр чIэлъэу, чIэтын фаехэр чIэтэу спортзал хэпшIыкIын хъумэ Iоф макIэ къыпыкIына, къыбдеIэнышхуи щымыIэу, ау ыгъасэрэмэ ежь апэ итэу инахьыбэр шIыхьафкIэ ашIыгъ. Ежь ыIэ дышъэр къыпызэу, сыдым фэбгъэзагъэми дахэм фэдэу ешIыти, зэкIэ зэпыфагъэ, ежь егъашIэм IэпкIэ-лъапкIэу, цIыф шынкIэу щытыгъэти, спортзалыр гуIэтыпIэ хъугъэ. «Сэ мыр язгъэшIыгъ, фаем ежь пае арерэгъэшI» ымыIоу, Мэрэтыкъо Бислъани тренерэу Iоф ышIэ шIоигъоу къеолIагъэти, къызгуищи, ащи икIалэхэр щигъасэщтыгъэх. ЦIыкIу-цIыкIоу джыри зы зал къыпашIыхьажьыгъ, зэкIэ зэтырагъэпсыхьи, хэт къычIэхьагъэми умыукIытэжьынэу, ыгъэгушхонэу хъугъэ.
Аслъан испорт клуб «Олимп» цIэу фиусыгъ Олимпиадэр сыдигъокIи бэнэкIо кIалэмэ яплъэпIэнэу, ягупшысэ-гурышэ хэтынэу. Мыр зегъэпсым ыуж джыри спортивнэ клубхэр Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъэх, зыфэгъэзагъэхэ спорт лъэпкъмэ ялъытыгъэу зыр «Дышъэ щэрэхъ» хъугъэ, адрэр «Тыжьын маст», етIанэ «Шъо Iэгуау», джащ фэдэу ахэри хэкум испорт пытэу хэхьагъэх. 1983-рэ илъэсым СССР-м спортымрэ физкультурэмрэкIэ анахь чанэу хэгъэгум щылажьэхэрэр загъэунэфым, Адыгеим спортымкIэ икомитет зэкIэмэ атекIуагъ. СССР-м иминистрэмэ я Совет изэIэпахырэ Быракъ Плъыжь хэкум къызыратым, а щытхъур анахь къэзылэжьыгъэу зыцIэ къыраIогъэ спортклубмэ Мэхъош Аслъан зэхищагъэр апэ итыгъ.
ЫпэкIэ ренэу фаблэрэр къэуцурэп, зэрэхигъэхъощтым дэшъхьахырэп, улажьэмэ уиконычIэ ихъощт. Аслъан ышIэрэм, ылэжьырэм диштэу икIалэмэ ягъэхъагъэмэ ахэхъуагъ, спортымкIэ имастер пшIы пчъагъэ ыгъасэрэмэ ахэтыгъ, зэрэхэгъэгоу щыцIэрыIохэри къахэкIыгъэх. Джары СССР-м ибэнэкIо ныбжьыкIэмэ дзюдомкIэ язэнэкъокъу Мэхъош Аслъан ыгъэсэрэ Липаридзе Джон ащытекIуи, хэгъэгум ихэшыпыкIыгъэ командэ зыхагъахьэм зыми зыкIимыгъэшIэгъуагъэр. ЕтIанэ анахь мэхьанэ Аслъан зэритыщтыгъэр бэнэным икъулай кIалэмэ зэрахилъхьэрэм дакIоу, ахэм цIыфыгъэрэ Iэдэбрэ ахэлъэу, дахэкIэ зыхэтмэ къахэщынхэр ары.
Тренер ныбжьыкIэм игъэхъагъэмэ ялъытыгъэу зэрэхэгъэгоу щыкIорэ Iофмэ ахэщагъэу хъущтыгъэ, пшъэрылъ зэфэшъхьафхэр къыфашIыщтыгъэх. Мыхэм Кобл Якъубэ игущыIэ ренэу ахэлъыгъ, ыгъэсагъэмэ зэрилъэкIэу ишIуагъэ аригъэкIыщтыгъ, лъигъэкIуатэщтыгъэх. Аущтэу щымытэу, ежь изакъоу зэкIэ зэрихьылIэжьыщтыгъэмэ, тыдэ къикIыщтыгъэх адрэ тренер кIэлэ цIэрыIохэу тиIэхэр, ахэм ежь фэдэу Урысыем, СССР-м язаслуженнэ тренерхэр ахэтых.
Зэ СССР-м дзюдомкIэ икомандэ итренермэ ахэтэу Мэхъошыр Бельгием Европэм ичемпионат макIо, етIанэ зэкIэлъыкIоу заулэрэ Венгрием, нэмыкI чIыпIэхэми. Ау ахэм зэкIэмэ яшъхьэтеIулIэ хъугъэ Нигер идзюдоистмэ якомандэ Москва щыIэщт Олимпиадэм фигъэхьазырынэу Африкэм 1979-рэ илъэсым тихэгъэгу ыцIэкIэ зэрагъэкIогъагъэр. Ар ыгу къэкIыжьы хъумэ Аслъан IущхыпцIыкIыщтыгъэ.
Нигер икъэлэ шъхьаIэу Ниамей зэбыбым зи къыпэгъокIыгъэп, сыхьат зытIурэ яжагъ, ышIэщтымрэ зэусэщтымрэ ышIэрэп, хымабзэр умышIэрэмэ бзэмыIум уфэд. Фабэшъы фабэ, ежь кIымэфэ щыгъынхэр щыгъ, псыр къыпэзы, Москва щычъыIэшхоу къыдэкIыгъ. ЗэрэфэпагъэмкIэ къегуцэфагъэхэу къычIэкIын, лIитIу горэ бэкIаерэ къыкIырыплъыхи, къыздикIыгъэмкIэ къеупчIыгъэх. ЗэрариIуагъэм тетэу гушIуагъэх, тихэгъэгу ипосольствэ щыщхэу къычIэкIыгъэх. Нигер ис мулатмэ Аслъан афэдэ хьазырти, ахэм ащыщэу ашIошIыгъ. ИIоф шIэхэу хэгъозагъ, агурыIуагъ, ежьыри къыгурыIуагъэх. КъызэкIожьым, СССР-м спортымкIэ и Министерствэ Мэхъош Аслъан Африкэм зэрэкIуагъэм осэшIу къыфишIыгъ.
Илъэсхэр кIуагъэх, Шъхьэгуащи псыбэ дэчъыгъ, дунаири ежь игъогу рыкIуагъ. Мэхъош Аслъан тренер Iофыр ыгъэтIылъыгъэп, хигъэхъуагъ, ащ елъытыгъэу Кобл Якъубэ ыцIэ зыхьырэ еджапIэм Пщыкъаныкъо Долэтыкъорэ ежьырырэ бэрэ ипэщагъэх, Аслъан завуч IэнатIэр зэрихьагъ. Нэужым спортымкIэ еджэпIэ шъхьаф пащэ фашIи, илъэсыбэрэ щытхъу хэлъэу лэжьагъэ.
Сшынахьыжъэу Къуекъо Аслъани Мэхъошым фэдэу тренерыгъ, иныбджэгъу бэлахьыгъ, бэшIагъэу зэрэшIэщтыгъэх, зэрэлъытэщтыгъэх. Аслъан пае сигукъэкIыжьхэр къыхэсыутынэу зэрэсимурадыр зесэIом, бэ гъэшIэгъонэу, сэ сызыщымыгъозагъэу къыIотагъэр. Ежь ынэ кIэкIыгъэмэ ащыщ зытIуи игугъу къэсшIын.
Сшынахьыжъ хигъэунэфыкIыгъ Аслъан егъашIэм зыфэсакъыжьэу, ятэ-янэмэ ягъогу дэмыхэу, зыщыщ лIакъом, лъэпкъым ядахэ аригъэIоным зэрэпылъыгъэр, цIыфыгъэшхо зэрэхэлъыгъэр. ЛIыгъэм енэкъокъущтыгъ, шъыпкъэныгъэм шIолIыкIыщтыгъ, умызафэу къыпфигъэгъун щыIагъэп. Илъэсым заулэрэ бэнэнымкIэ титренерхэр Мыекъуапэ щызэрэугъоихэшъ, мэфэ заулэрэ спортзалым щэIэх, ашIэрэмкIэ зэдэгуащэх, яквалификацие хагъахъо. Тренермэ зэрэбэнэхэрэ кIакор зыщалъэу алырэгъум зытехьэхэкIэ, яныбжьыкIэгъу агу къэкIыжьышъ, тIэкIу зэтIэбжъаох, ныбжь яIэми, а нэкъокъоныр джыри ахэлъба, загъорэ джыри зэрэушэтыжьых. Мэхъош Аслъани ахэкIыжьына, кимоно зыщилъэти, ахэуцощтыгъэ.
Пчыхьэ фэгъазэу зэ Якъубэ къахэхьагъ. ЗэкIэ купитIоу ыгощыгъ, килограмм 70-м къемыхъухэрэр зы куп, ащ нахь онтэгъухэр зэкIэ ятIонэрэ купым хэхьагъэх. Зэригъэбэныгъэх. Апэрэ купымкIэ финалым ихьагъэх Мэхъош Аслъанрэ Дэгужъые Мыхьамодэрэ, ари бэнэкIо дэгъугъ, хэгъэгум «СпартакымкIэ» изэнэкъокъу атекIогъагъ. Бэ римыгъэкъудыеу Мэхъошыр текIуагъ икIэлэгъум зэрэбанэщтыгъэм инэшанэхэр джыри хэлъхэу. Ежь ыгъасэхэрэм джыри зэрахэбэныхьэрэм ишIуагъэ къакIощтыгъэ, зыгу зы кIуачIэу джыри щытыгъ.
Язэхэхьэгъу горэм ежьмэ ащыщ тренер лIышхор зигъэбгъатIи пчэгум къиуцуагъ. МытIыры, кIочIэшIу, килограммишъэм къыщыкIэнэп. Ежь цIыф тесыеу щытыгъэп, ау тIэкIу къакIэнэкIэн ыгу хэлъыгъэу къычIэкIын.
— СIэ лъэныкъо бгырыпхым дэзгъэнэнышъ, лIыр къыхэрэкIи къысэрэбэн, — ыIуагъ.
Бэмэ гу тырашIыхьагъэп, адэ къыпхаIэмэ ыубытыгъэм фэдиз пхэзычын амал зиIэм таущтэу упэуцужьыщт? Сэ сшынахьыжъэу килограмм 60-м къехъу къодыер къэтэджыгъэти, Мэхъошыр къыпэкIэIагъ.
— О уикуцэ теуцогъоп мызыгъэгум, — къыриIуи, ежь пчэгум ит лIым зыфигъэзагъ. — ПIэ бгырыпхым къыдэхыжь, пкIуачIэрэ уиинагъэрэ пкIэ зэрямыIэр озгъэлъэгъущт…
Зэбэныхэу зырагъэжьагъэм бэ темышIэу, Аслъан къенэкъокъурэм ибгырыпх ыубыти, зэрилъэшъулIи, лъэпэпцIыеу ыгъэуцугъ, ащ ыуж «гъуаргу» Iоу мэкъэшхо пыIукIэу кIыбыкIэ алырэгъум тыридзагъ, зыкъэшIэжьыгъо римыгъафэу Iэгъэуз фишIи, зыкъыригъэтыгъ. «Джыри зэ тызэгъэбэныжь» ыIомэ, дытехьэзэ, техьэ къэс чIидзымэ, Iэгъэуз фишIызэ ыгу ригъэIэжьи, губжи чIэкIыжьыгъ…
Бэ джыри Мэхъош Аслъанэу тиныбджэгъушIу пае къэпIотэн плъэкIыщтыр, ау сыд фэттхыгъэу, фэтIуагъэкIи тэркIэ икъурэп. Адыгэ лIым ышIэн фаер ышIагъ, унэгъо дахэ Эммэрэ ежьыррэ зэдашIагъэ, ежь ыIашъхьэкIэ унэ ыгъэуцугъ, ыIэ зэмыкIурэ щыIагъэп, чъыги ыгъэтIысхьагъ. Унагъом пшъэшъэ дэхитIу, хъупхъитIу щапIугъ, цIыфмэ ахахьэхэмэ, дахэу ахэзагъэх. Пхъорэлъф IэшIухэри иIагъэх ижьау чIэмыкIыхэу.
ЛIыти, лIыгъэ хэлъэу щыIагъ, улIэными лIыгъэ ищыкIагъэти, ащ фэмыны-къоу идунай ыхъожьыгъ.
«ЗащыгъупшэжьхэкIэ тхьэхэри малIэх» аIо, цIыфмэ ягукъэкIыжь укъыханэмэ, джыри ущыI. Ары, Аслъан тхэкIыжьыгъэми, тигукъэкIыжьмэ лIы мафэу Iумафэр джыри закIыхэтыр.
Къуекъо Асфар.


Хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу АдыгеимкIэ и ГъэIорышIапIэ и Мыекъопэ къэлэ отделрэ гъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ Къэралыгъо автоинспекциемрэ якъулыкъушIэхэм видеолъыплъэным иамалхэр къызфагъэфедэзэ мы мафэхэм Iофтхьабзэ рагъэкIокIыгъ.
Машинэр зезыфэхэрэм тазырхэмкIэ, хэбзэIахьхэмкIэ ыкIи нэмыкI тынхэмкIэ чIыфэу ателъыр игъом къапщыныжьын зэрэфаер джыри зэ агу къагъэкIыжьыгъ.
Iофтхьабзэр окIофэ чIыфэ зытелъ нэ-бгыри 10-м ехъумэ сомэ мини 150-рэ къызэкIагъэкIожьыгъ. Автомобилист 12-мэ ятранспорт арест тыралъхьагъ. ПIалъэу афагъэнэфагъэм ехъулIэу чIыфэр къызамыпщыныжькIэ ямашинэхэр ащэщтых.
ЧIыфэ шъутелъмэ е нэмыкI къэбар зэжъугъашIэ шъушIоигъомэ хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу АдыгеимкIэ и ГъэIорышIапIэ иофициальнэ сайтэу «r01.fssp.gov.ru» зыфиIорэм иамалхэр къызфэжъугъэфедэн шъулъэкIыщт.
Хьыкум приставхэм я Федеральнэ къулыкъу АдыгеимкIэ и ГъэIорышIапIэ ипресс-къулыкъу


Роспотребнадзорым и ГъэIорышIапIэу Адыгеим итым мы мазэм и 6-м къыщыублагъэу и 17-м нэс еджапIэхэм гъэшхэныр зэращызэхэщагъэм епхыгъэу «линие стырым» Iоф щишIэщт.
Къулыкъум иIофышIэхэр цIыфхэм упчIэжьэгъу афэхъущтых ыкIи зыгъэгумэкIыхэрэмкIэ джэуапхэр къаратыжьыщтых мыщ фэдэ телефонхэмкIэ:
(8772) 52-12-05-мкIэ – блыпэ мафэм къыщыублагъэу мэфэкум нэс сыхьатыр 10-м къыщегъэжьагъэу 12-м нэс ыкIи мафэм 3-м къыщыублагъэу 5-м нэс, бэрэскэшхом – сыхьатыр 10-м къыщегъэжьагъэу 12-м нэс;
(8772) 57-12-25-мкIэ – блыпэ мафэм къыщыублагъэу мэфэкум нэс сыхьатыр 9-м къыщыублагъэу пчыхьэм 6-м нэс, бэрэскэшхом – сыхьатыр 9-м къыщыублагъэу 5 хъункIэ такъикъ 15 иIэжьэу.
Шъугу къэдгъэкIыжьын, УФ-м и Президент ипшъэрылъхэм ягъэцэкIэн къыхиубытэу Адыгеим 2020-рэ илъэсым иIоныгъо мазэ и 2-м къыщегъэжьагъэу шхыныгъо стырхэр а 1 – 4-рэ классхэм ащеджэрэ еджэкIо мин 25-рэ фэдизмэ ыкIи я 5 – 11-рэ классхэм арыс нэбгырэ мини 9-м нахьыбэмэ щаIэкIагъэхьагъэх.
2021-рэ илъэсым ыпкIэ зыхэмылъ гъэшхэным изэхэщэн тегъэпсыхьагъэу сомэ миллион 245-рэ федеральнэ ыкIи сомэ миллиони 5 республикэ бюджетхэм къащыдэлъытагъ.
Ащ нэмыкIэу мы илъэсым иIоныгъо мазэ и 1-м къыщыублагъэу зипсауныгъэкIэ щыкIагъэ зиIэ сабыйхэу яунэхэм арысхэу рагъаджэхэрэми ыпкIэ хэмылъэу шхын зэхэубытагъэхэр аIэкIагъэхьащтых е ащ тефэрэ мылъкур аратыщт.
ТапэкIэ АР-м и ЛIышъхьэ къыкIигъэтхъыгъ еджапIэм щарагъэшхырэм идэгъугъэ лъыплъэгъэн зэрэфаем.
«Къэралыгъом и Президент ар пшъэрылъэу къыгъэуцугъ ыкIи зэрэзэшIотхырэм елъытыгъэщт сабыйхэм япсауныгъэ. Муниципальнэ псэупIэхэм япащэхэм пшъэрылъ афэсэшIы Iоныгъо мазэм ежьхэр ашъхьэкIэ еджапIэхэм кIонхэшъ гъэшхэныр зэращызэшIуахырэр ауплъэкIунэу. Общественнэ лъыплъэным шъунаIэ нахь тежъугъэт — ны-ты комитетхэр мы IофшIэным къыхэжъугъэлажьэх», — къыIуагъ ЛIышъхьэм.


Урысые политикэ партиеу «Единэ Россием» и Адыгэ шъолъыр къутамэ и Секретарэу, партием и Апшъэрэ Совет хэтэу, Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат партием ишъолъыр къутамэ ия ХХХIII-рэ конференцие иIофшIэн хэлэжьагъ.
Iофтхьабзэм джащ фэдэу хэлэжьагъэх Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, Урысые Федерацием и Къэралыгъо Думэ идепутатэу Хьасаныкъо Мурат, «Единэ Россием» ифракциеу Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм щыIэм идепутатхэр, партием и Адыгэ шъолъыр къутамэ игъэцэкIэкIо комитет хэтхэр, партием ичIыпIэ къутэми 9-мэ ялIыкIохэр. Партием ишъолъыр гъэцэкIэкIо комитет ипащэу АфэшIэгъо Рэмэзан конференциер зэрищагъ.
Урысые политикэ партиеу «Единэ Россием» и Адыгэ шъолъыр къутамэ мы аужырэ илъэситфым Iофэу ышIагъэм фэгъэхьыгъэ гущыIэу КъумпIыл Мурат къышIыгъэм мыщ щедэIугъэх.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипсалъэ къыщыхигъэщыгъ пандемием гъэрекIо зызыщигъэлъэшыгъэ лъэхъаным партием хэтхэм Iофышхо зэрашIагъэм фэшI зэрафэразэр.
«Пандемием пэуцужьыгъэнымкIэ хэт нахьи нахьыбэу «Единэ Росcием» Iофышхо ышIагъ. Хэгъэгум и Президентэу Владимир Путиным зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, «кризисым къызэрэхэкIыжьыщтхэ шIыкIэ-амалыбэмэ кIэщакIо афэхъугъэр партиер ары, «Единэ Россием» хэтхэм хэгъэгум ипарламент къыщыхахыгъэхэм ащыщыбэхэр шъолъырхэм ащыпсэухэрэм IэпыIэгъу тедзэ ягъэгъотыгъэнымкIэ хэбзэ Iэшъхьэтетхэр зэрэзекIощтхэмкIэ лъапсэ хъугъэх». Партием и Тхьаматэу Дмитрий Медведевым «Единэ Россием» и Апшъэрэ советрэ и Генеральнэ Советрэ зэдыряIэгъэ зэхэсыгъом псалъэу къыщишIыгъэм игъэкIотыгъэу ащ фэдэ амалхэм къащытегущыIагъ», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Адыгеим и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, партиеу «Единэ Россием» хэтхэу республикэм исхэр апэрэ мафэхэм къащегъэжьагъэу шIушIэ Iофтхьабзэхэм ахэлэжьагъэх: цIыфхэм, медицинэ учреждениехэм IэпыIэгъу афэхъущтыгъэх, гъот макIэ зиIэхэм апае мылъку аугъоищтыгъ.
Ащ нэмыкIэу, партиеу «Единэ Россием» медицинэ IэпыIэгъу псынкIэ языгъэгъотырэ Адыгэ станцием реанимобилыкIэ ритыгъ. Партийнэ Iофтхьабзэу «Спасибо врачам» зыфиIорэм къыдыхэлъытагъэу инфекционнэ госпиталым автотранспорт ратыгъ.
Партиеу «Единэ Россием» хэтхэр волонтер IофшIэнхэм чанэу ахэлэжьагъэх. Республикэм щыпсэурэ нэбгырэ мин 74-м ехъумэ ыпкIэ хэмылъэу гъомылапхъэхэр зэрылъ Iалъмэкъхэр афагощыгъэх. Партием хэтыбэ яунэе мылъкукIэ медучреждениехэм IэпыIэгъу афэхъугъэх, искусственнэу жьы къызэращэрэ аппаратхэр, зызэраухъумэрэ пкъыгъохэр къащэфыгъэх, ятранспорткIэ врачхэр зэращэщтыгъэх, пенсионерхэм IэпыIэгъу арагъэгъотыгъ.
«ЦIыфхэм IэпыIэгъу афэхъугъэ пэпчъ лъэшэу сызэрэфэразэр къэсэIо. Республикэм исхэм IэпыIэгъу зэрафэхъугъэхэм ишIуагъэкIэ гъэрекIо Адыгеим ыпашъхьэ итыгъэ Iофыгъошхохэм ащыщхэр зэшIотхынхэ, къэралыгъо программэхэмрэ лъэпкъ проектхэмрэ къыдалъытэхэрэр дгъэцэкIэнхэ тлъэкIыгъ. ЗэхъокIыныгъабэмэ лъапсэ афэхъугъэр «Единэ Россием» игъо ылъэгъугъэхэр ары», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Республикэм и ЛIышъхьэ шъхьафэу зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, партиер кIэщакIо зыфэхъурэ зигъо Iофыгъохэр цIыфхэм яшIоигъоныгъэхэм адештэх. Федеральнэ партийнэ проект 15-мэ ащыщэу анахьэу ащ къыхигъэщыгъэхэр «Къэлэ щыIакI», «ЧIыпIэ гупсэм икультур», «КIэлэцIыкIу спорт», «КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр кIэлэцIыкIухэм апай» зыфиIохэрэр ары. Ахэм къадыхэлъытагъэу щагухэмрэ общественнэ чIыпIэхэмрэ бэу зэтырагъэпсыхьагъэх, культурэмкIэ къоджэ унэхэр ашIыгъэх ыкIи агъэцэкIэжьыгъэх, район гупчэ пэпчъ цIыфхэм япсауныгъэ зыщагъэпытэрэ физкультурэ комплексхэр ащашIыгъэх, спортзалхэр агъэкIэжьыгъэх. КIэлэцIыкIу IыгъыпIакIэхэр зэрагъэпсыгъэхэм ишIуагъэкIэ илъэси 3-м къыщегъэжьагъэу илъэси 7-м нэс зыныбжь сабыйхэм чэзыу яIэжьэп, ясельнэ купыкIэхэм язэхэщэнкIэ Iофыгъохэм ахэплъэх. Республикэм щызэшIуахырэ IофшIэнышхом ар изы Iахь ныIэп.
«Хэгъэгум тыригъусэу ыпэкIэ тылъэкIуатэ, «Единэ Россиер» тиIэпыIэгъоу мэхьанэшхо зиIэ пшъэрылъхэр тэгъэцакIэх. Дмитрий Медведевым зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, «илъэси 5-кIэ узэкIэIэбэжьмэ хэдзынхэм япэшIорыгъэшъ программэу партием ыштэгъагъэр политикэ къиныгъохэм, санкциехэм, пандемием ямылъытыгъэу ыгъэцэкIагъ». ЗэхъокIыныгъэхэм цIыфхэм гу алъатэ, гъэхъэгъабэхэр типартие зэрэтигъэшIыгъэр къагурэIо», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат. Адыгеим и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, цIыфхэм цыхьэу къафашIырэр къагъэшъыпкъэжьын фае. Хэдзын Iофтхьабзэхэм партиер зыщафежьэгъэ лъэхъаным ащ мэхьанэшхо иIэу щыт.
«Хэгъэгум и Президентэу Владимир Путиным къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, «лъэпкъхэм хэхъоныгъэ ягъэшIыгъэнымкIэ хэдзынэу щыIэщтхэм мэхьанэшхо яI». «Единэ Россием» сыдигъуи республикэм пэрытныгъэ щиIыгъыгъ. ШIэхэу щыIэщт хэдзынхэми партием гъэхъэгъэ инхэр ащишIынхэ фае», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Республикэм и ЛIышъхьэ зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, мыгъэ Урысые политикэ партиеу «Единэ Россием» и Адыгэ шъолъыр къутамэ Урысые Федерацием и Къэралыгъо Думэрэ Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэмрэ ядепутатхэм яхэдзынкIэ кандидатурэхэр къыхэхыгъэнхэм тегъэпсыхьэгъэ мэкъэтынхэр зэхищэгъагъэх. ХэдзэкIо нэбгырэ мин 73-м ехъу пэшIорыгъэшъ мэкъэтыным хэлэжьагъ, кандидатхэм яспискэ зэхагъэуцуагъ. Урысыем и Президент Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ факIоу къышIыгъэ Джэпсалъэм пшъэрылъэу къащыфишIыгъэхэм ягъэцэкIэн мэхьанэшхо зэриIэр Адыгеим и ЛIышъхьэ къыхигъэщыгъ.
«Единэ Россием» амалыбэ егъэфедэ цIыфхэм гъусэныгъэ адыриIэнымкIэ, ащ кадрэ, интеллектуальнэ амал бай иI. Хэгъэгум и Президентэу Владимир Путинми, партием и Тхьаматэу Дмитрий Медведевми, «Единэ Россием» ипартийнэ активи, Генеральнэ советым исекретарэу Андрей Турчаки IэпыIэгъу къазэрафэхъухэрэр цIыфхэм зэхашIэ. ЗэкIэми ткIуачIэ зэдетхьылIэмэ ары ныIэп республикэм хэхъоныгъэ едгъэшIын зытлъэкIыщтыр», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ипресс-къулыкъу


Адыгеим исхэ тинахьыжъхэу ПенсиехэмкIэ фондым и Къутамэу АР-м щыIэм епхыгъэу пенсиер е нэмыкI ахъщэ тын къызыфакIохэрэм ащыщэу нэбгырэ 33-мэ гъэтхэпэ мазэу тызыхэхьагъэм аныбжь илъэс 90-рэ е нахьыбэ мэхъу.
Ахэр зэкIэри Хэгъэгу зэошхом иветераных. ПенсиехэмкIэ фондым и Къутамэу АР-м щыIэм иIофышIэхэм мазэ къэс ащ фэдэ юбилей зиIэхэм якъэбар УФ-м и Президент и Администрацие IэкIагъахьэ. Ащ къыпкъырыкIызэ юбилярхэм УФ-м и Президентэу Владимир Путиныр къафэгушIо.
ЗимэфэкI хэзыгъэунэфыкIыщтхэм анахьыжъыр зыщыпсэурэр Шэуджэн районыр ары. Ащ ыныбжь илъэси 105-рэ мэхъу. Джащ фэдэу юбилярхэм ащыщэу нэбгырэ 23-р илъэс 90-м нэсыгъэу хагъэунэфыкIыщт, нэбгыри 9-мэ аныбжь илъэс 95-рэ мэхъу.
УФ-м ПенсиехэмкIэ ифонд и Къутамэу АР-м щыIэм ипресс-къулыкъу.


Ижъырэ адыгэ къалэу Шъачэ ифутбол командэу «Шъачэ» итренер шъхьаIэу Курбан Бердыевыр агъэнэфагъ.
Курбан Бердыевыр Урысыем, IэкIыб хэгъэгухэм ащызэлъашIэ. «Рубин» Казань итренер шъхьаIэу командэр Урысыем тIогъогогъо ичемпион хъугъэ.
Ростов-на-Дону, IэкIыб хэгъэгухэм якомандэхэм ятренер шъхьаIэу Iоф ышIагъ. «Рубин» итренер шъхьаIэу зыщытыгъэ лъэхъаным Израиль ит адыгэ къуаджэу Кфар-Камэ щапIугъэ Натхъо Бибарс командэм щешIагъ.
Курбан Бердыевым игъэхъагъэхэм ахигъэхъонэу, къалэу Шъачэ щытхъубэ къыфихьынэу Тхьэм тыфелъэIу.


ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм апае тхыгъэхэмрэ псэуалъэхэмрэ чIыпIэхэм анэгъэсыгъэным иIофыгъо УФ-м зыкъэухъумэжьынымкIэ и Министерствэ ыублагъ.
Урысыем Федерацием и уIэшыгъэ кIуачIэхэм яфельдъегерскэ-почтэ къулыкъухэр ары ар зэшIозыхыхэрэр. «ДзэкIолIхэм яIахьылхэм яписьмэхэмрэ афатIупщы ашIоигъо Iэмэ-псымэхэмрэ Урысыем и Почтэ икъутамэу анахь апэблагъэм рахьылIэнхэшъ, мыщ фэдэ адресым агъэхьынхэ фае: 103400, къалэу Москва-400, дзэ частым иномер. Частьхэм яадресхэр ежь дзэкIолIхэм е дзэ комиссариатым ащызэрагъэшIэшъущт.
ДзэкIолIхэм джэуапыр къатхыжьы е письмэ къатхы ашIоигъомэ, нэбгырэ пэпчъ зытетхэщтымрэ зэрэтхэщтымрэ, зыдилъхьащт конвертыр ратыщтых.


А. Х. Авджян идэо тхылъ ыпкъ къикIэу Адыгэ Республикэм и Законэу 2011-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 28-м аштагъэу N 59-р зытетэу «КIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахь къазэрэратырэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 2-рэ статья иа 1-рэ Iахь Конституцием зэрэдиштэрэр уплъэкIугъэным фэгъэхьыгъ
къалэу Мыекъуапэ мэкъуогъум и 14, 2019-рэ илъэс
Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум и Тхьаматэу А. К. ЛIыхьэтыкъор, ихьыкумышIхэу З. Р. Бырджыр, А. Г. Петрусенкэр, лъэныкъохэм ялIыкIохэр: — А. Х. Авджян илIыкIоу М. А. Чэужъыр; — зыфызэдэохэрэ актыр къыдэзыгъэкIыгъэ къулыкъум илIыкIо — Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет —Хасэм и Аппарат и Правовой гъэIорышIапIэ ипащэ игуадзэу Т. Р. Трепалинар къыхэлажьэхэзэ; Адыгэ Республикэм и Конституцие ия 101-рэ статья ия 4-рэ пункт, Адыгэ Республикэм и Законэу «Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 3-рэ статья иа 1-рэ Iахь ия 3-рэ пункт, ия 2-рэ, ия 3-рэ Iахьхэм, ия 22-рэ статья ия 2-рэ Iахь ия 11-рэ пункт, ия 36-рэ, ия 90-рэ, ия 91-рэ, ия 93-рэ статьяхэр IэубытыпIэ къызыфишIыхэзэ, Адыгэ Республикэм и Законэу 2011-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 28-м аштагъэу N 59-р зытетэу «КIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахь къазэрэратырэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 2-рэ статья иа 1-рэ Iахь Адыгэ Республикэм и Конституцие зэрэдиштэрэр уплъэкIугъэным ехьылIэгъэ Iофым зэхэсыгъо шъхьэихыгъэу Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум иIагъэм щыхэплъагъ.
Iофым хэплъэнхэу зыкIэхъугъэр А. Х. Авджян дэо тхылъ къазэрэIэкIигъэхьагъэр ары. Iофым хэплъэнхэм лъапсэ фэхъугъэр А. Х. Авджян зыфэдэорэ законоположениер Адыгэ Республикэм и Конституцие зэрэдиштэрэмкIэ е зэрэдимыштэрэмкIэ Iофыгъом нэфэгъэ икъу зэрэхэмылъыр ары.
ХьыкумышIэу З. Р. Бырджым, зэхэсыгъом къырагъэблэгъэгъэ лIыкIохэм: Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэ ыцIэкIэ – Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие и Правовой гъэIорышIапIэ ипащэ игуадзэу, Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэрэ Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие и Правовой гъэIорышIапIэ иотделэу законодательнэ инициативэхэр экспертизэ зышIырэм ипащэу М. В. Гильдельбаум; Адыгэ Республикэм и Прокурор ыцIэкIэ — Адыгэ Республикэм ипрокурор лIыкIо (законодательнэ), гъэцэкIэкIо къулыкъухэм, чIыпIэ зыгъэIорышIэжьынымкIэ, правовой IофхэмкIэ къулыкъухэм адэлэжьэгъэнымкIэ иIэпыIэгъу шъхьаIэу Е. В. Черепановам; Адыгэ Республикэм имуниципальнэ образованиеу «Мыекъопэ районым» иадминистрацие ыцIэкIэ — Адыгэ Республикэм имуниципальнэ образованиеу «Мыекъопэ районым» иадминистрацие мылъку, правовой зэфыщытыкIэхэмкIэ, архитектурэмкIэ, къэлэгъэпсынымкIэ игъэIорышIапIэ испециалист шъхьаIэу Г. В. Цаловым, цIыфым ифитыныгъэхэмкIэ Уполномоченнэу Адыгэ Республикэм щыIэ А. Я. Осокиным къаIуагъэхэм зядэIу, къыIэкIэхьагъэхэ документхэмрэ Iофым епхыгъэ нэмыкI материалхэмрэ захэплъэ нэуж, Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум мыхэр нафэ къыфэхъугъэх:
1. Адыгэ Республикэм и Законэу 2011-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 28-м аштагъэу N 59-р зытетэу «КIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахь къызэраратырэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 2-рэ статья иа 1-рэ IахькIэ иконституционнэ фитыныгъэхэр аукъуагъэу ылъытэзэ, А. Х. Авджян дэо тхылъкIэ Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум зыкъыфигъэзагъ.
Зэнэкъокъу къызыпытэджэгъэ правовой шапхъэм зэрэщыгъэнэфагъэмкIэ, унэ зэрэфэныкъохэмкIэ учетым щытхэм яунаеу къэралыгъо е муниципальнэ мылъкум хэхьэрэ чIыгу Iахьхэр ыпкIэ хэмылъэу зэ араты унэе унэ щагъэпсынэу е унэе IэпыIэгъу хъызмэт щызэрахьанэу. Мыщ дэжьым къэIогъэн фае ащ фэдэ лъэIу тхылъыр къезыхьылIагъэр илъэси 5-м нахь мымакIэу зыщыпсэугъэ муниципальнэ районым, къэлэ коим ар къызэрэщыратын фаер.
Тхьаусыхэ тхылъым, документхэм якопиехэу ащ голъыгъэхэм зэрарытыгъэмкIэ, тхьаусыхэ тхылъ къезыхьылIагъэм илIыкIо хьыкум зэхэсыгъом къызэрэщиIуагъэмкIэ, 2017-рэ илъэсым шышъхьэIум и 10-м А. Х. Авджян ящэнэрэ сабыир къызыфэхъум, иунагъо сабыибэ ис зэрэхъугъэм епхыгъэу чIыгу Iахь ратынэу зыщыкIэлъэIурэ тхылъ 2017-рэ илъэсым ичъэпыогъу мазэ муниципальнэ образованиеу «Мыкъопэ районым» иадминистрацие мылъку зэфыщытыкIэхэмкIэ и Комитет рихьылIагъ.
Ау ащ илъэIу къыфагъэцэкIагъэп. Муниципальнэ учреждениеу «Муниципальнэ образованиеу «Мыекъопэ районым» иадминистрацие мылъку зэфыщытыкIэхэмкIэ и Комитет» ипащэ джэуапэу ащ къыритыжьыгъэм зэритымкIэ, А. Х. Авджян илъэIу къыфамыгъэцэкIэнымкIэ лъапсэ хъугъэр Адыгэ Республикэм и Законэу 2011-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 28-м аштагъэу N 59-р зытетэу «КIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахь къазэрэратырэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 2-рэ статья иположение гъэнэфагъ ары (Адыгэ Республикэм и Законэу 2017-рэ илъэсым шышъхьэIум и 3-м аштагъэу N 82-р зытетым диштэу). А положением къызэрэщыдэлъытагъэмкIэ, сабыибэ зэрыс унагъом къэралыгъо е муниципальнэ мылъкум хэхьэрэ чIыгу Iахьыр пкIэ хэмылъэу къыратынымкIэ псэукIэ амалэу иIэр нахьышIу зыфашIынэу зытефэхэрэм яучет хэтын фае. Муниципальнэ образованиеу «Мыекъопэ районым» иадминистрацие А. Х. Авджян иунагъоу сабыибэ зэрысыр ащ фэдэ учетым щыхагъэуцонэу зэрамыдагъэм къыхэкIэу чIыгу Iахьи ыпкIэ хэмылъэу къаIихын ылъэкIыгъэп.
Тхьаусыхэ тхылъыр къаIэкIэзыгъэхьагъэм зэрилъытэрэмкIэ, сабыищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэу чIыгум епхыгъэ хэбзэгъэуцугъэм диштэу къэралыгъо е муниципальнэ мылъкум хэхьэрэ чIыгу Iахь пкIэ хэмылъэу зэратынэу фитыныгъэ зиIэхэр зыщыпсэущтхэ унэхэм зэрафэныкъохэмкIэ учетым щытынхэ фаеу законым зэрэщыгъэнэфагъэр Адыгэ Республикэм и Конституцие пэшIуекIо, А. Х. Авджян иконституционнэ фитыныгъи еукъо.
Тхьаусыхэ тхылъыр къаIэкIэзыгъэхьагъэм илIыкIо хьыкум зэхэсыгъом къызэрэщиIуагъэмкIэ, законым зэхъокIыныгъэхэр фамышIыфэ нэс сабыибэ зэрысхэ унагъохэу учетым щытхэми, щымытхэми чIыгу Iахьхэр аратыщтыгъэх. ШэпхъакIэм тетэу джы чIыгу Iахьхэр зэратыхэрэр псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу зыфэшIыгъэнхэ фаехэу алъытэгъэхэ унэгъо Iужъухэр ары, ащ епхыгъэу сабыибэ зэрысхэ унагъохэм ащыщхэм ащ фэдэ социальнэ IэпыIэгъур атемыфэжь хъугъэ.
ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэхэр, тхьаусыхэ тхылъыр къаIэкIэзыгъэхьагъэм илIыкIо зэхэсыгъом къыщиIуагъэхэр IэубытыпIэ къызыфишIыхэзэ, А. Х. Авджян Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум елъэIугъ Адыгэ Республикэм и Законэу 2011-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 28-м аштагъэу N 59-р зытетэу «КIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахь къазэрэратырэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 2-рэ статья иа 1-рэ Iахь Адыгэ Республикэм и Конституцие ия 15-рэ статья иа 1-рэ пункт, ия 20-рэ статья иа 1-рэ пункт, ия 36-рэ статья иа 1-рэ пункт, ия 46-рэ статья иа 1-рэ пункт адимыштэу лъытэгъэнэу. Адыгэ Республикэм и Конституцие иположениехэу зигугъу къэтшIыгъэхэм зэращыгъэнэфагъэмкIэ, Адыгэ Республикэр социальнэ къэралыгъоу щыт, ащ политикэу зэрихьэрэр зытегъэпсыхьагъэр цIыфым шъхьафитэу хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр, щыIэкIэ-псэукIэ тэрэз егъэгъотыгъэныр ары; законымрэ хьыкумымрэ апашъхьэ зэкIэри щызэфэд; кIэлэцIыкIухэм япIун пае, ныбжьыр зыхэкIуатэкIэ, сымаджэ зыхъухэкIэ, сэкъатыныгъэ яIэу, Iоф ашIэн амылъэкIыжь зыхъукIэ, унагъом ышъхьэ зашIокIодыкIэ къэралыгъом социальнэ ахъщэ IэпыIэгъу зэраригъэгъотыщтымкIэ гарантие ареты; цIыфхэм яфитыныгъэхэмрэ яшъхьафитыныгъэрэ тырахыжьынхэ фитхэп, ащ фэдэ фитыныгъэхэр къызфагъэфедэнхэмкIэ къэралыгъоми, ащ икъулыкъухэми, IэнатIэхэм аIутхэми зэкIэ цIыфхэм зэфэдэ амалхэр арагъэгъотынхэ фае.
1.1. Адыгэ Республикэм и Законэу «Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 72.1-рэ статья ия 2-рэ, ия 4-рэ Iахьхэм адиштэу Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум унашъо зэриштэрэр тхьаусыхэ тхылъым ит Iофыгъо закъомкIэ, акт гъэнэфагъэм щыщэу Конституцием димыштэу зэнэгуехэрэмкIэ ары ныIэп. Мыщ дэжьым Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум тхьаусыхэ тхылъым къыпкъырыкIынэу щытэп.
Мы IофымкIэ зэхафыщтыр Адыгэ Республикэм и Законэу 2011-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 28-м аштагъэу N 59-р зытетэу «КIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахь зэраратырэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 2-рэ статья иа 1-рэ Iахь диштэу сабыищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм пкIэ лъамытэу чIыгу Iахь къаратынымкIэ фитыныгъэу яIэр къафалъэгъуным пае псэупIэ зэрэфэныкъохэмкIэ ахэр учетым щытынхэ фаеу хэбзэгъэуцугъэм зэрэщыгъэнэфагъэм лъэпсэ икъу иIэмэ ары.
2. Урысые Федерацием и Конституцие диштэу Урысыер правовой, социальнэ къэралыгъоу щыт, ащ политикэу зэрихьэрэр зытегъэпсыхьагъэр цIыфым щыIэкIэ-псэукIэ дэгъу иIэнымкIэ, шъхьэфитэу хэхъоныгъэ ышIынымкIэ ищыкIэгъэ амалхэр егъэгъотыгъэнхэр ары (пэубл; а 1-рэ статьям иа 1-рэ Iахь; я 7-рэ статьям иа 1-рэ Iахь); къэралыгъом ныхэр, кIэлэцIыкIухэр, унагъор Урысые Федерацием къыщеухъумэх, социальнэ ахъщэ IэпыIэгъу къыратынымкIэ хэти гарантие иI, кIэлэцIыкIухэм япIуни ар фэгъэхьыгъ (я 38-рэ статьям иа 1-рэ Iахь; я 39-рэ статьям иа 1-рэ Iахь).
Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум мызэу-мытIоу зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, къэралыгъо IэпыIэгъу унагъом, ныхэм, тыхэм, кIэлэцIыкIухэм ягъэгъотыгъэным пае къэралыгъом экономикэ хэхъоныгъэу, финанс амалхэу иIэхэм адиштэрэ правовой амалхэр щыIэнхэ фае (Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум 2007-рэ илъэсым гъэтхапэм и 22-м ышIыгъэ унашъоу N 4-р зытетыр, 2011-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 15-м ышIыгъэ унашъоу N 28-р зытетыр, 2012-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 6-м ышIыгъэ унашъоу N 31-р зытетыр ыкIи нэмыкIхэр).
Унагъом, ныхэм, тыхэм, кIэлэцIыкIухэм социальнэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэныр, цIыфхэр социальнэу ухъумэгъэнхэр Урысые Федерациемрэ ащ ишъолъырхэмрэ зэдызэшIуахырэ Iофыгъохэм ахэхьэх (Урысые Федерацием и Конституцие ия 72-рэ статья иа 1-рэ Iахь ипунктэу «ж»-р). Урысые Федерациемрэ ащ ишъолъырхэмрэ зэдызэшIуахырэ IофыгъохэмкIэ федеральнэ законхэр ыкIи ахэм адиштэу аштэрэ законхэмрэ Урысые Федерацием ишъолъырхэм янэмыкI шэпхъэ правовой актхэмрэ къыдагъэкIых (Урысые Федерацием и Конституцие ия 76-рэ статья ия 2-рэ Iахь). Ау Урысые Федерацием и Конституцие цIыфхэр социальнэу зэраухъумэщтхэ шIыкIэр, ащкIэ шапхъэу щыIэхэр щыгъэнэфагъэхэп. Мыщ фэдэ Iофыгъохэм язэшIохын фэгъэзагъэр дискрецие икъу зиIэ хэбзэгъэуцур ары. Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум мызэу-мытIоу зэрэхигъэунэфыкIыгъэмкIэ, социальнэ-экономикэ Iофыгъо заулэмэ, къэралыгъом финанс амалэу иIэхэм ялъытыгъэу хэбзэгъэуцум цIыфхэр социальнэу зэрэухъумэгъэщтхэ шIыкIэр къыхихын ылъэкIыщт (Урысые Федерацием и Конституционнэ Хьыкум 2009-рэ илъэсым шэкIогъум и 10-м ышIыгъэ унашъоу N 17-р зытетыр, 2010-рэ илъэсым шэкIогъум и 9-м ышIыгъэ унашъоу N 1439-р зытетыр, 2014-рэ илъэсым мэзаем и 4-м ышIыгъэ унашъоу N 236-р зытетыр ыкIи нэмыкIхэр).
Сабый зиIэхэр социальнэу Урысые Федерацием щыухъумэгъэнхэмкIэ кIэлэцIыкIу зиIэ унэгъо пстэуми атегъэпсыхьагъэхэ амалхэри, амал тедзэхэри зэрахьэх. Ахэр конституционнэ шапхъэхэмрэ кIэлэцIыкIум ифитыныгъэхэм афэгъэхьыгъэ Конвенциемрэ икъоу адештэх (я 27-рэ статьям ия 3-рэ пункт).
2.1. Мы лъэныкъомкIэ дискреционнэ полномочиеу федеральнэ хэбзэгъэуцум иIэр къызфигъэфедэзэ, кIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм чIыгу Iахьхэр унаеу ятыгъэнэу ыгъэнэфагъ. Урысые Федерацием ишъолъырхэм якъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм зэрагъэнэфэгъэ шIыкIэм, уполномоченнэ къулыкъум иунашъо адиштэу къэралыгъо е муниципальнэ мылъкум хэхьэрэ чIыгу Iахьхэр унэгъо Iужъухэм ыпкIэ хэмылъэу ятыгъэныр Урысые Федерацием чIыгухэмкIэ и Кодекс къыщыдэлъытагъ (я 39.5-рэ статьям ия 6-рэ подпункт).
Урысые Федерацием чIыгухэмкIэ и Кодекс ия 39.19-рэ статья ия 2-рэ пункт, Урысые Федерацием ишъолъырхэм язаконхэм адиштэу чIыгу Iахьхэр ыпкIэ хэмылъэу къызэратынэу фитыныгъэ зиIэхэр учет зэрагъэуцухэрэ, ащ зэрэхагъэкIыжьыхэрэ шIыкIэр, ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахьыр унаеу зэраратырэ шIыкIэр, ялъэIу щагъэзыенымкIэ лъапсэу щыIэхэр, анахьыбэ дэдэмкIи чIыгу Iахьхэм яинэгъэн ылъэкIыщтыр агъэнафэх. Сабыищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм чIыгу Iахь зэраратырэ нэмыкI шIыкIэ федеральнэ гупчэм ыгъэнэфагъэп, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, федеральнэ хэбзэгъэуцум Урысые Федерацием ишъолъыр ихэбзэгъэуцу полномочие реты сабыибэ зиIэхэ унагъохэу ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахьхэр къызыфыхагъэкIыщтхэр ежь-ежьырэу ыгъэнэфэнхэу.
Джащ тетэу къэтIон тлъэкIыщт Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет —Хасэм федеральнэ хэбзэгъэуцугъэмрэ Адыгэ Республикэм и Конституцие ия 70-рэ статья иа 1-рэ пункт иподпунктэу «б»-мрэ адиштэу иполномочие зэригъэфедагъэр. Адыгэ Республикэм и Конституцие ия 70-рэ статья иа 1-рэ пункт иподпунктэу «б»-м зэрэщыгъэнэфагъэмкIэ, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм къыфэгъэзэгъэ Iофхэм ахэхьэ Адыгэ Республикэм ыгъэзекIорэ IофыгъохэмкIэ, Урысые Федерациемрэ Адыгэ Республикэмрэ зэдагъэзекIорэ IофыгъохэмкIэ Адыгэ Республикэм иполномочиехэм арымы-
кIэу хэбзэгъэуцун Iофхэр зэрихьанхэр.
3. Адыгэ Республикэм и Конституцие ия 35-рэ статья иа 1-рэ пункт тетэу къэралыгъом унагъор къеухъумэ, унагъом, ныхэм, тыхэм, кIэлэцIыкIухэм къэралыгъо IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэнымкIэ гарантиехэр аретых, цIыфхэр социальнэу ухъумэгъэнхэмкIэ гарантие зэфэшъхьафхэр я 15-рэ статьям ия 2-рэ пункт къыщыдэлъытагъэх.
Федеральнэ законэу «Урысые Федерацием ишъолъырхэм якъэралыгъо хабзэ изаконодательнэ (илIыкIо), игъэцэкIэкIо къулыкъухэр зэрэзэхащэрэ шIыкIэм ехьылIагъ» зыфиIорэм диштэу кIэлэцIыкIу зэрысхэ унагъохэм социальнэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным епхыгъэ Iофыгъохэм язэшIохын Урысые Федерацием ишъолъыр икъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм яполномочие хэхьэх (я 26.3-рэ статьям ия 2-рэ пункт ия 24-рэ подпункт).
Адыгэ Республикэм и Законэу 2011-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 28-м аштагъэу N 59-р зытетэу «КIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахь къызэраратырэм ехьылIагъ» зыфиIорэм (Адыгэ Республикэм и Законэу 2017-рэ илъэсым шышъхьэIум и 3-м аштагъэу N 82-р зытетыр ары джыдэдэм агъэфедэрэр) ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахьхэр зэ зэраратырэ шIыкIэр, ащ фэдэ социальнэ IэпыIэгъу зытефэхэрэр щыгъэнэфагъэх.
Урысые Федерацием и Конституции, Адыгэ Республикэм и Конституции чIыгу Iахьхэр пкIэ хэмылъэу ятыгъэнэу арытэп. Урысые Федерацием чIыгухэмкIэ и Кодекс тетэу федеральнэ законхэмрэ Урысые Федерацием ишъолъырхэм язаконхэмрэ ащыгъэнэфэгъэ лъэхъанхэм анэмыкIхэм чIыгур къызэрэзфагъэфедэрэмкIэ ыпкIэ аты (а 1-рэ статьям иа 1-рэ пункт ия 7-рэ подпункт).
Урысые Федерацием чIыгухэмкIэ и Кодекс ия 39.5-рэ статья ия 6-рэ подпункт зэрэщыгъэнэфагъэмкIэ, Урысые Федерацием ишъолъырхэм якъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм сабыищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахьхэр зэраратыщт шIыкIэр агъэнафэ зыхъукIэ, унэ зэрэфэныкъохэмкIэ учетым ахэр хэтынхэ е ащ фэдэ учетым агъэуцунхэм ифитыныгъэ яIэн фаеу къыдалъытэн алъэкIыщт.
ЧIыгумкIэ хэбзэгъэуцугъэм ишапхъэхэу чIыгу Iахьхэр къазэрафыхагъэкIырэм епхыгъэ Iофыгъохэр зыгъэзекIохэрэр зэхэтфызэ, мыщ фэдэ зэфэхьысыжь тшIын тлъэкIыщт: чIыгу Iахьхэр унэе мылъкоу ыпкIэ хэмылъэу араты заIокIэ къызэрэбгурыIон фаер Урысые Федерацием ишъолъыр изаконкIэ агъэнэфэгъэ шапхъэхэр щыIэхэ зыхъукIэ, правэм чIыгум епхыгъэ зэфыщытыкIэхэр зиIэ лъэныкъохэм Iофтхьэбзэ гъэнэфагъэхэр зэрэзэрахьэхэрэр ары е, нэмыкIэу къэпIон хъумэ, Урысые Федерацием чIыгухэмкIэ и Кодекс ия 39.5-рэ статья ия 6-рэ подпункт диштэу федеральнэ хэбзэгъэуцум унэгъо Iужъухэм аритыгъэ фитыныгъэр къыдэлъытэгъэнымкIэ амалэу зэрахьащтхэр зэрагъэнафэхэрэр ары, ащ фэдэ фитыныгъэ зиIэр Урысые Федерацием ишъолъыр ихэбзэгъэуцу ары.
Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм Адыгэ Республикэм и Конституцие ия 15-рэ статья, ия 35-рэ статья иа 1-рэ Iахь адиштэу мы лъэныкъомкIэ идискреционнэ полномочиехэр къызфигъэфеди, кIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ащыщхэу къэралыгъо е муниципальнэ мылъкум хэхьэрэ чIыгу Iахьхэр унэе мылъкоу ыпкIэ хэмылъэу зэратынэу фитыныгъэ зиIэхэр ыгъэнэфагъэх, ахэм ахахьэхэрэр унэ зэрэфэныкъохэмкIэ учетым хэтхэр ары (я 2-рэ статьям иа 1-рэ Iахь).
Республикэ хэбзэгъэуцум ащ фэдэ иекIолIакIэ Федеральнэ законэу «Урысые Федерацием ишъолъырхэм якъэралыгъо хабзэ изаконодательнэ (илIыкIо), игъэцэкIэкIо къулыкъухэр зэрэзэхащэрэ шIыкIэм ехьылIагъ» зыфиIорэм дештэ. Мы Федеральнэ законым тетэу Урысые Федерацием ишъолъыр икъэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм фитыныгъэ яI яполномочиехэм арымыкIхэу цIыф куп заулэмэ социальнэ IэпыIэгъу зэраратыщтым епхыгъэ Iофыгъохэм язэшIохын пае Урысые Федерацием ишъолъыр изаконхэмкIэ ыкIи инэмыкI шэпхъэ правовой актхэмкIэ цIыфхэр псэупIэ зэрэфыщыкIэхэрэм игъэунэфынкIэ шапхъэхэр агъэнэфэнхэу (я 26.3-рэ статьям ия 2.1-рэ пункт).
Iофым изэхэфынкIэ материалэу къырахьылIагъэхэм, шэпхъэ правовой актэу зыфызэдаохэрэр къыдэзыгъэкIыгъэ къулыкъум илIыкIо хьыкум зэхэсыгъом къыщиIуагъэхэм такъыпкъырыкIызэ къэтIон тлъэкIыщт ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахь къаратыным пае унэгъо Iужъухэм псэупIэ зэрящыкIагъэмкIэ шIокI имыIэу учетым щытынхэ фаеу Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм зелъытэм, сабыибэ зэрыс унагъохэу фэныкъохэм апэрэ чэзыоу къэралыгъо IэпыIэгъу арагъэгъотыгъэнэу зэрэщытым къызэрэпкъырыкIыгъэр.
Урысые Федерацием псэупIэхэмкIэ и Кодекс ия 49-рэ статья, Урысые Федерацием и Конституцие ия 40-рэ статья адиштэу унэ фэныкъохэм ахалъытэхэрэр гъот макIэ зиIэхэр, нэмыкI цIыф купхэу псэупIэ икъоу зимыIэхэу федеральнэ законымкIэ, Урысые Федерацием и Президент иуказкIэ е Урысые Федерацием ишъолъыр изаконкIэ агъэнэфагъэхэр ары.
Хэбзэгъэуцум апэрэ чэзыоу къэралыгъо IэпыIэгъур зытефэрэр зэригъэнэфагъэм бюджет мылъкур зыщымыин лъэхъаным къэралыгъом амалышIу къыреты гъот макIэ зиIэхэм социальнэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэнымкIэ, сабыищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм япсэукIэ амалхэр нахьышIу афэшIыгъэнхэмкIэ.
Сабыищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм чIыгу Iахьхэр ыпкIэ хэмылъэу зэраратыщт шIыкIэмкIэ Урысые Федерацием ишъолъырхэм игъоу алъэгъугъэхэм яположениехэу Урысые Федерацием регион хэхъоныгъэмкIэ и Министерствэ 2013-рэ илъэсым Iоныгъом и 9-м ышIыгъэ унашъоу N 372-р зытетымкIэ аухэсыгъэхэр хэбзэгъэуцум IэубытыпIэ къызыфишIыгъэх. Ащ фэдэ положениехэм къазэращыдэлъытагъэмкIэ, Урысые Федерацием ишъолъыр фитыныгъэ иI сабыибэ зэрыс унагъохэм социальнэ IэпыIэгъу ятыгъэным тегъэпсыхьагъэу чIыгу Iахьхэр ыпкIэ хэмылъэу къаратынымкIэ фитыныгъэу яIэр къызэрэдалъытэщт шIыкIэм еусэзэ, социальнэ-экономикэ, демографие Iофхэм язытет къыпкъырыкIызэ, кIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэр чIыгу Iахь къаратынымкIэ учетым агъэуцунхэм пае Урысые Федерацием псэупIэхэмкIэ и Кодекс ия 51-рэ статья ия 34-рэ пункт зэрэщыгъэнэфэгъэ шIыкIэм диштэу япсэукIэ амалхэр нахьышIу зыфашIынэу зытефэхэрэм яучет ахэр щытынхэ фаеу ылъытэнэу.
Джащ тетэу къэтIон тлъэкIыщт хэбзэгъэуцум шапхъэу ыгъэнэфагъэр къэралыгъом социальнэ политикэу, псэупIэхэмкIэ политикэу зэрихьэрэм зэрэдиштэрэр, Урысые Федерацием ишъолъыр къыфэгъэзэгъэ полномочиехэм ар зэрадэмыхыгъэр, кIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ащыщхэу нахь фэныкъохэм апэрэ чэзыоу социальнэ IэпыIэгъу ятыгъэным зэрэтегъэпсыхьагъэр, Урысые Федерацием ишъолъыр социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэу, финанс амалэу иIэхэм къапкъырыкIызэ ар зэригъэуцугъэр ыкIи зигугъу къэтшIырэ цIыф купмэ яконституционнэ фитыныгъэхэр ащ ыукъуагъэхэу плъытэн зэрэмылъэкIыщтыр.
Арышъ, А. Х. Авджян зыфэдэорэ законоположением ащ иконституционнэ фитыныгъэхэр ыукъохэу плъытэнымкIэ лъапсэ зи щыIэп.
ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэхэр, Адыгэ Республикэм и Законэу «Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 71-рэ статья иа 1-рэ, ия 2-рэ Iахьхэр, ия 72-рэ, ия 77-рэ, ия 94-рэ статьяхэр IэубытыпIэ къызыфишIыхэзэ, Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум унашъо ышIыгъ:
1. Адыгэ Республикэм и Законэу 2011-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 28-м аштагъэу N 59-р зытетэу «КIэлэцIыкIуищ ыкIи ащ нахьыбэ зиIэхэм ыпкIэ хэмылъэу чIыгу Iахь къызэраратырэм ехьылIагъ» зыфиIорэм ия 2-рэ статья иа 1-рэ Iахь Адыгэ Республикэм и Конституцие диштэу лъытэгъэнэу.
2. Мы унашъор кIэух унашъоу щыт, ащкIэ нахьыбэрэ тхьаусыхэжьынхэ алъэкIыщтэп, къызыхаутырэм щегъэжьагъэу кIуачIэ иIэ мэхъу, нэмыкI къулыкъухэмрэ IэнатIэхэм аIутхэмрэ ар къагъэшъыпкъэжьынэу ищыкIагъэп.
3. Мы унашъор гъэзетхэу «Советскэ Адыгеим», «Адыгэ макъэм», Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум и «Вестник» къащыхэутыгъэн фае.
Адыгэ Республикэм и Конституционнэ Хьыкум
N 1-П


«Пчъэ зэIухыгъэм и Маф» зыфиIорэ Iофтхьабзэм хахьэу хьапс-поселениеу N 6-м чIэсхэр кIагъэгушIунхэм апае яIахьыл-гупсэхэм аIуагъэкIагъэх.
— Iофтхьабзэм мурадэу иIагъэр хьапсым дэлъ щыIэкIэ-псэукIэм нэIуасэ фэшIыгъэнхэр ыкIи къапэблэгъэ цIыфхэм аIуагъэкIэнхэр ары, — къеты АР-м бзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипресс-къулыкъу.
Хьапсым чIэсхэм янэ-ятэхэм апае экскурсие учреждением ащыфызэхищагъ охътэ гъэнэфагъэкIэ хьапсым ипэщэ IэнатIэ зыгъэцэкIэрэ, хэгъэгу кIоцI къулыкъум иподполковникэу Бислъангъур Азэмат. Хьапсым чIэсхэм яIахьылхэм медицинэм икабинетхэр, общежитиер, зыщыдэхэрэ цехыр арагъэлъэгъугъэх, продукциеу къыдагъэкIыхэрэм нэIуасэ афашIыгъэх. ПшъэдэкIыжь зыхьыхэрэм янахьыбэм цехым ыкIи объектхэм Iоф ащашIэ. Хьапсым ищагу дэгъоу зэрэзэтегъэпсыхьагъэр зылъэгъугъэхэм осэшIу фашIыгъ.
— ПIуныгъэм ылъэныкъокIэ мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэм мэхьэнэ гъэнэфагъэ яI. «Пчъэ зэIухыгъэм и Мафэ» фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэм ишIуагъэкIэ хьапс зытелъхэу, зекIокIэ тэрэз зиIэхэм яIахьылхэм аIукIэнхэ амал араты, ежьхэми ащ кIуачIэ къареты, нахь псынкIэу хьапсым чIэкIыжьынхэм нахь фэбанэх, — къаIуагъ зэхэщакIохэм.
АР-м бзэджэшIагъэ зезыхьагъэхэм пшъэдэкIыжь ягъэхьыгъэнымкIэ федеральнэ къулыкъум и ГъэIорышIапIэу Адыгэ Республикэм щыIэм ипресс-къулыкъу.


АР-м хэдзынхэмкIэ и Гупчэ комиссие мы мафэхэм я CXXV-рэ зэхэсыгъоу иIагъэм Iофыгъо 27-мэ ащытегущыIагъэх. Iофтхьабзэр зэрищагъ АР-м хэдзынхэмкIэ и Гупчэ комиссие ипащэу Сэмэгу Нурбый, ащ хэлэжьагъэх мы Гупчэм ипащэ игуадзэу Елена Майор, исекретарэу ХьацIэцIэ Фатимэ, хэдзэкIо купым хэтхэр, нэмыкIхэри.
Iофтхьабзэм ипэублэ телерадиокомпаниеу «Адыгеим« хэдзынхэм афэгъэхьыгъэ къэтынхэр къызыщатыщтым фэгъэхьыгъэ пхъэдзым тегущыIагъэх.
Нэужым АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатынымкIэ нэбгыриблымэ якандидатурэхэр аштагъэх. Ахэр Мыекъопэ районымкIэ зы мандат зиIэ хэдзыпIэ коеу N 17-мкIэ Оксана Калининар, МыекъуапэкIэ зы мандат зиIэ хэдзыпIэ коеу N 12-мкIэ Роман Черновыр, МыекъуапэкIэ зы мандат зиIэ хэдзыпIэ коеу N 11-мкIэ Денис Оберниновыр, МыекъуапэкIэ зы мандат зиIэ хэдзыпIэ коеу N 8-мкIэ Симболэт Мурадин. Ахэм анэмыкIэу Кощхьэблэ районымкIэ зы мандат зиIэ хэдзыпIэ коеу N 5-мкIэ Нарт Резвановыр, Шэуджэн районымкIэ зы мандат зиIэ хэдзыпIэ коеу N 25-мкIэ Оздэмыр Налбый, АдыгэкъалэкIэ зы мандат зиIэ хэдзыпIэ коеу N 1-мкIэ Тыркоо Заур якандидатурэмэ адырагъэштагъэх. Ахэм кандидат зэрэхъугъэхэр къэзыушыхьатхэрэ тхылъхэр аратыжьыгъэх.
Iоныгъом щыIэщтхэ хэдзынхэм ахэлэжьэнхэм пае тхьапэу къырахьылIэхэрэр ауплъэкIух, ежь комиссием хэтхэм ямызакъоу ведомствэ зэфэшъхьафхэм арагъэхьых, АР-м хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ и Министерствэ игъэкIотыгъэ уплъэкIунхэр ешIых. Хэбзэгъэуцугъэм димыштэхэрэ лъэныкъохэр къызыхагъэщхэкIэ пхырагъэкIырэп. Iофтхьабзэм къыдыхэлъытагъэу, щыкIэгъэ зэфэшъхьафхэм апкъ къикIыкIэ Урысые Федерацием и Федеральнэ ЗэIукIэ и Къэралыгъо Думэ Адыгэ РеспубликэмкIэ икандидат хъунхэмкIэ нэбгыритIумэ адырагъэштагъэп. АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатынымкIэ нэбгырэ 15-мэ якандидатурэхэр аштагъэхэп. Джащ фэдэу Урысые политическэ партиехэу «Родина« ыкIи «Новые люди» зыфиIохэрэм яшъолъыр отделениехэм къагъэлъэгъуагъэхэ кандидатхэм яспискэ дырагъэштагъэп.
Iофтхьабзэм нэмыкI Iофыгъохэми щатегущыIагъэх, унэшъо гъэнэфагъэхэр аштагъэх.
ДЕЛЭКЪО Анет.


Урысыем иIофтхьабзэу ГТО-м ишапхъэхэр игъэкъугъэнхэм ны-тыхэр, кIэлэцIыкIухэр зэгъусэхэу хэлажьэх. Мыекъуапэ дэт спорт Унэшхоу «Ошъутенэм» зэнэкъокъухэр щыкIуагъэх.
КIэлэцIыкIухэмрэ ны-тыхэмрэ языгъэпсэфыгъо уахътэ гъэшIэгъонэу агъакIозэ, япсауныгъэ агъэпытэным, физкультурэмрэ спортымрэ афэщагъэхэу псэунхэм афэшI ГТО-м ишапхъэхэр игъэкъугъэнхэмкIэ зэIукIэгъухэр афызэхащэх.
Адыгэ Республикэм физкультурэмкIэ ыкIи спортымкIэ и Комитет иIофышIэу Елена Ткаченкэм къызэрэтиIуагъэу, ятIонэрэу зэхащэгъэ шъолъыр зэнэкъокъум кIэлэцIыкIухэр ягуапэу щызэIукIагъэх.
Едзыгъуи 6-м яухьазырыныгъэ къыщагъэлъэгъуагъ. Дышъэ тамыгъэхэр нэбгырэ 11-мэ афагъэшъошагъ, тыжьыныр 20-мэ, джэрзыр 17-мэ къыдахыгъ.
ГимнастикэмкIэ, атлетикэ псынкIэмкIэ, нэмыкIхэмкIи тапэкIи зэнэкъокъущтых.


Çocukluğumuzun kozasını yitirdiğimizden beri; kentsoylu yaşamımızda, hantse guaşenin peşinde koşturmalarımızın masumiyetine hasret yaşadık. Ve apansız bastıran yağmur öfkesini kustuğunda bir akşam üstü, hayallerimizi kaybettik. Hayallerimizi damıttık şehrin yaslandığı dağın eteklerinde. Naneden dinlediğimiz son şıpseyi gönderdik yağmurlarla Oşhamaho'ya ulaşır belki diyerek.
Hantse guaşeye yabancıyız.
Diasporik umutlarımız hüsranla noktalandı çoğu zaman. Aynı rüyayı görmek için zorladık uykularımızı. Kalabalıklar arasında yitip gitmek korkusu karabasan misali konuk oldu gün ortasında bile. Anadilde upuzun worşerlerin olduğu geceler mazide kaldı. Gecelerimiz siyahi bir kadın; gizemli, alıngan, kıskanç. Gecelerimiz ıssız, hoyrat, sırıtkan. Ve soğuk gecelerimiz. Bizi bizden kopartan.
Anadilimize... Adıgebzeye yabancıyız.
Ruhumuzu dinginleştirecek limanlar arıyoruz kentin keşmekeşinde. Çerkes ruhunu tarihin tozlu anılarına hapsediyoruz. Öfkeye bezenmiş mimikler, ihanetler yokluyor kapılarımızı. Ve asimilasyon denilen haduğodaxeyle boyuyoruz ruhumuzun kaybedilmiş renklerini.
Ruhumuza yabancıyız.
Hikayelerimiz düğüme ulaşmıyor, labirentlerinde zorlu yolculuğun. Yaman çelişkiler yaşayıp yaman vedalarla düşüyoruz yollara. Ayaklarımıza dikenler batıyor, paramparça olmuş yamçılarımız. Yine de direnerek devam ediyoruz yola. Yol ki uzun ve çatallı, yol ki yorgun ve yorulmuşuz çıkmaz sokaklarda.
Yollarımıza yabancıyız.
Ellerimiz nasır bağlamış geçmişi yakalama uğruna. Omuzlarımız yaslanmaya, gözlerimiz umuda muhtaç. Ve vakitsiz çırpınışlar beyhude hayaller yaşamış yüreklerimiz. Yüreklerimiz sahipsiz, yüreklerimiz kırılgan.
Yüreklerimize yabancıyız.
Başkalaşmışız seyrederek aynalarda bu başkalaşımı. Zaman harmanlıyor bizi. Saçlarımız beyazla tanışmış. Dilimiz her geçen bir başka yabancı kelimeyle tanışıyor asimile. Anadilimizde bir kelime daha yitip gidiyor belleğimizden. "Asalet" ve "Nezaket" mavralarının ürünü maskelerimizle barışık yaşıyoruz hayatımızı. Oysa sorgulamalıydık değişimin girift bilmecesini. Sürgünlük yüzümüzün yorgunluğu olarak yansımış aynalara. Aynalar duyarsızdır şimdi aynalar umarsız.
154 yıllık bir hikaye bizimkisi, kendimize gün be gün yabancılaştığımız.
Yabancıyız...
Oşhamaho'nun çocukları artık Oşhamaho'ya yabancı.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ХАМЭ
Ди сабийугъуэм и жылапхъэ кумысэр зэрыдгъэкlуэдрэ, къалэдэсу дыпсэууэ, хьэнцэгуащэхэм къыщыкlэлъыджыхьа гу къэбзагъэм ди нэр къыхуикlыу, дылъэмыlэсужыфу дыпсэуащ.
Аращи и губжьыр къыщыттриунэщlа пщыхьэщхьэ гуэр, ди къэкlуэнум теухуа ди нэгу къыщlэдгъэхьэхэри тlэщlэбзэхыкlащ.
Ди нэгу къыщlэдгъэхьэхэр щыдгъэжэбжэжыну иужь дыщихьащ къалэбгъухэм.
Ди нанэ къытхуиlуэта иужьрей дыдэ псысэр уэшхым гъусэ хуэтщlри хуедгъэхьащ lуащхьэмахуэм, дэнэ щытщlэн, зыгуэркlэ лъэlэсыну ди гугъэурэ.
Иджы дэ хьэнцэгуащэм дырихамэщ.
Хэхэсу къэдгупсысахэр зэхэщэщэжащ и нэхъыбэм. Дызэпщlыхьам депщlыхьжыну хущlэдгъэкъуащ ди жейхэр. Цlыхубэм дыхэшыпсыхьыжын гузэвэгъуэр жэщтеуэу къыттеуащ, махуэхэм нэгъунэ тхуэхьэщlащ.
Ди анэдэлъхубзэмкlэ пщыхьэщхьэ уэршэр щекlуэкl лъэхьэнэхэр ди блэкlам и пшагъуэм къыхэнащ.
Ди жэщхэр фlыцlафэу зы цlыхубз, щэху гуэрхэр щlэлъу, тэмакъкlэщlу, гу темыхуэу. Ди жэщхэр щэхуу, зэхэупцlауэ, зэlурылэлу. Аращи щlыlэщ ди жэщхэр, Дэ, дэрым дызэпигъэхуу.
Иджы адыгэбзэм дырихамэщ.
Ди псэр щыдгъэпсэхун екlуэлlапlэхэр къыщыдолъыхъуэ къалэхэм зэфlэзэрыхьа и щlыпlэхэм. Адыгэпсэр блэкlам и сабэрилэ дапхъэхэм къытыдонэ. Ди нэlур нэщхь пэщхь зэхэукlащ, епцlыжыныгъэхэр къыlуоуэ ди бжэlупэхэм. Аращи асимилацэ жыхуаlэ хьэдыгъуэдахэмкlэ долэж ди псэхэм щыдгъэкlуэда и плъыфэхэр.
Ди псэхэм дырихамэщ.
Ди хъыбархэр зэрэдзапlэм тхунэскъым, зэфlэзэрыхьа гъуэгуанэ гугъухьым. Зэмыфэгъу гъащlэхэр къэдгъэщlурэ, зэмыфэгъу щlыкlэурэ зэбгъэдэкlыжынхэр тыдоуху ди гъуэгуанэхэм. Ди лъакъуэхэм банэ зэмыфэгъухэр къыхоуэ, зэпкъыроху ди щlакlуэхэр. Дауи ди гъуэгу дытоувэж, ди гъащlэр едгъэкlуыну. Ди гъуэгуанэр кlыхьым и мызакъуэу, дыкъуакъуэщ, гъуэгухэм дыщешащ, дыригъэзэщащ къэгъэзэжыпlэ зимыlэ уэрамхэм.
Гъуэгхэм дырихамэщ.
Ди lэ, ди лъэм вэгъу трищlэжащ, ди блэкlам дылъэlэсыжын гугъэкlэ. Ди дамэр егъэщlыпlэ, ди гугъэр гугъапlэ хуэныкъуэщ.
Имыгъуэ зэпlэрапlэ амалыншэ гугъэхэм къыхуеуащ ди гур. Ди гур зейншэщ, ди гур зэхэщэщэгъуафlэщ.
Ди гум дырихамэщ.
Зэхъуэжыныгъэр, ди зэхъуэжыныгъэр гъуджэхэм щитлъагъуэу. Лъэхъэнэм хьаму дызэхуехьэс дызэхегъэзэрыхь. Ди щхьэцхэр хужьыфэм нэlуасэ хуэхъуащ. Ди бзэр нэгъуэщl зы бзэм и зы псалъэм нэlуасэ хуохъу. Ди анэдэлъхубзэм зы псалъэ хокlуэдыкl, хокlуэсыкl.Нэмысыфlыгъэ фlэрэфlагъэ нэlупхъуэхэр зэlурытпхъуауэ псалъэ мышухэмкlэ ди щхьэ къэдгъэпцlэжу догъащlэ ди гъащlэр.
Арами къэтлъыхъуэн, къэтхутэн хуеятэкъэ зэхъуэкlыныгъэм хэкlыпlэгъуей и къуэжыхьхэр?
Хэхэс хъуным къыдэхуа ди напэ лъапlэхэм и фэр пихужауэ гъуджэхэм нахуэу къощ. Гъуджэхэм зэхащlэкъым хъампlэри ящlкъым.
Илъэсищэрэ щэныкъуэрэ плlырэ лъандэрэ икlу хъыбарщ дэ ди хъыбарыр, дэ дызэрызыхуэхамэм и хъыбарыр.
Iуащхьэмахуэм и бынхэр иджы lуащхьэмахуэм хуэхамэщ.
nan
Serah'a Vedat


Студентмэ афэгъэхьыгъэ амалыкIэхэр: «Лектор ныбжьыкIэм иеджапIэ» атIупщыгъ
«Урысые обществэу «ШIэныгъэм» илектор ныбжьыкIэмэ яеджапI» зыфиIорэ проектым фэгъэхьыгъэ лекцием Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым нэIуасэ щыфашIыгъэх, ар гъэсэныгъэ организациехэу Адыгэ Республикэм итхэм апае зэхащагъ.
НыбжьыкIэ лIэужхэм хэгъэгур шIу алъэгъоу, патриотхэу пIугъэнхэр, студентхэр шъолъырым иIофхэм ахэщэгъэнхэр ары программэм ипшъэрылъыр.
Урысые обществэу «ШIэныгъэм» итарихъ, зещакIом иIофшIакIэ зыфэдэр, организацием ухэтыным шIуагъэу къытырэр лекцием едэIухэрэр щэгъуазэх, материалым игъэхьазырынкIэ ящыкIэгъэ IэпыIэгъур агъоты. Проектым изэфэхьысыжьэу хъущт ушэтынхэр зыщатыщт занятиер, ащ рагъэджагъэхэм ежьхэм ялекциехэр щызэхагъэуцощтых, осэшIхэм апашъхьэ яшIэныгъэ къыралъхьащт.


Адыгеим и ЛIышъхьэ изэдэгущыIэгъу занкI
Тыгъуасэ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат республикэм щыпсэухэрэм яупчIэхэм джэуапхэр къаритыжьыгъэх Къэралыгъо телерадиокомпаниеу «Адыгеим» ипчыхьэ эфир занкIэ къызфигъэфеди.
ЗэдэгущыIэгъур сыхьати 2,5-рэм кIахьэу кIуагъэ. УпчIабэмэ яджэуапхэр лIышъхьэм къаритыжьыгъэх, видео шIыкIэкIэ къатыгъэхэри ахэм ахэтыгъэх. «Урысыер 24-рэ», «Кавказ 24-рэ», КъТРК-у «Адыгеим» ыкIи «Смотрим» зыфиIорэ платформэм эфир занкIэр ащыкIуагъ.
ЫпэкIэ зэрэщытыгъэу, Iофтхьабзэм игъэхьазырын волонтерхэр хэлэжьагъэх: ныбжьыкIэхэм я Урысые Союз хэтхэр, АКъУ-м ыкIи МКъТУ-м ястудентхэр. Зэпхыныгъэм ишIыкIэ зэфэшъхьафхэмкIэ упчIэхэр ахэм атхыщтыгъэх, къулыкъоу «122-м» икол-гупчи ахэм ащыщыгъ. Эфирым ыпэкIи, ар мэкIофэкIи зэкIэмкIи упчIэ 1100-м ехъу цIыфхэм къатыгъ. Къэтыныр мэкIофэ Адыгеим и ЛIышъхьэ упчIэ 60-мэ яджэуапхэр къаритыжьыгъэх.
ГумэкIыгъуабэ къэтыным ыпэкIи зэшIохыгъэ хъугъэ, ар мэкIофэкIэ пшъэрылъхэри республикэ пащэм аритыщтыгъ. Зыкъызэрэфагъэзэгъэ пстэури зэшIохыгъэ зэрэхъущтыр КъумпIыл Мурат къыIуагъ ыкIи зы щысэ къыхьыгъ — икIыгъэ илъэсым цIыфхэм зыкъызэрэфагъэзэгъэ гумэкIыгъохэмкIэ къутырэу Чернышевым IофшIэнышхо щызэшIуахыгъ, ащ инэпэеплъэу мы къоджэ псэупIэм къыщагъэхьазырыгъэ къэбарыр къагъэлъэгъуагъ.
«ЦIыфхэм занкIэу тадэгущыIэным мэхьанэшхо етэты. Ар — шIуагъэ къэзытырэ шIыкI ягумэкIыгъохэр тшIэнхэмкIэ, ахэмкIэ IэпыIэгъу тафэхъунымкIэ, зигъо Iофыгъохэр дгъэнэфэнхэмкIэ. ЦIыфхэм зыкъызэрэтфагъэзагъэхэр зэхэтфыхэ зэхъум, ягукъэкIыбэ щыIэныгъэм щыпхырытщышъугъ. БлэкIыгъэ зэнкIэ зэдэгущыIэгъухэм ауж IофшIэнышхохэр джащ фэдэу псэупIэхэу Кужорскэм, Гончаркэм, Чернышевым ащызэшIотхыгъэх. Мыщ фэдэ щысэхэр илъэс къэс нахьыбэ хъущтых. ТэркIэ мэхьанэшхо иI псэупIэ пэпчъ хахъо ышIыным. Джыри тыпылъыщт упчIэхэу къагъэуцугъэхэр амал зэриIэкIэ нахьыбэу зэшIотхынхэм, мыщ дэжьым зы Iофыгъуи тынаIэ тетымыдзэу къэдгъэнэщтэп», — къыхигъэщыгъ ЛIышъхьэм.
ПсэупIэ-коммунальнэ хъызмэтым, зэтегъэпсыхьаным, уц Iэзэгъухэм ятын, сатыу цIыкIумрэ гурытымрэ IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным, хэушъхьафыкIыгъэ купхэм ахэхьэрэ цIыфхэм япсэупIэ амалхэр нахьышIу шIыгъэнхэм афэгъэхьыгъагъэх упчIэхэр. Сабыибэ зиIэ унагъохэм Мыекъуапэ ыкIи Мыекъопэ районым къащафыхагъэкIыгъэ чIыгу Iахьхэм яинфраструктурэ упчIабэ фэгъэхьыгъагъ. Мыекъопэ районым щыпсэурэ унэгъо ныбжьыкIэхэм чIыгу Iахьэхэр ягъэгъотыгъэным иIофыгъуи анахьэу зыгъэгумэкIыхэрэм ащыщ. Ары зэдэгущыIэгъур зэрэрагъэжьагъэри. АР-м и ЛIышъхьэ къыIуагъ республикэм ныгъомрэ сабыигъомрэ яухъумэн анаIэ лъэшэу зэрэщытырагъэтырэр. Мы IофшIэныр джыри нахь агъэлъэшыщт УФ-м и Президент къихьащт илъэсыр унагъом и Илъэсэу зэригъэнэфагъэр къыдыхалъытэзэ.
Сабыибэ зиIэ унагъохэм IэпыIэгъу ягъэгъотыгъэным пае, Адыгеим ащ фэдэхэу щыпсэухэрэр мини 8-м нэсы, республикэм сомэ миллиарди 5,5-м ехъу ащыфатIупщы. Унэгъо ныбжьыкIэхэм социальнэ IэпыIэгъу ятыгъэным 2024-рэ илъэсым сомэ миллион 229-рэ пэIуагъэхьаныр ягухэлъ. 2006-рэ илъэсым къыщыублагъэу республикэм зипсэупIэ амалхэр нахьышIу щызышIыгъэхэм япчъагъэ унэгъо ныбжьыкIэ 2698-рэ, ащ сомэ миллиардрэ миллион 972-рэ пэIухьагъ. Мыхэм ащыщэу мы илъэсым унэгъо ныбжьыкIи 134-мэ япсэупIэ амалхэр нахьышIу хъугъэх. Джащ фэдэу сабыибэ зиIэ ыкIи унэгъо ныбжьыкIэхэу унэ ашIыным пае ячIыгу Iахьхэу аратыгъэхэм инфраструктурэ яIэным иIофыгъуи анаIэ тет. Аэропортыщтыгъэм инженер псэуалъэхэр ращэлIагъэх, гъогухэр щашIых. IофшIэнхэр 2024-рэ илъэсым аухыщтых. Абдзэхэхьаблэрэ псэупIэу Табачнэмрэ адэлъ чIыгу Iахьхэм электричествэмрэ газымрэ яищэн лъагъэкIотэнымкIэ гухэлъхэр щыIэх. Ащ дакIоу чIыпIэхэр щызэтырагъэпсыхьэх, социальнэ объектхэр щагъэцэкIэжьых. Табачнэм еджэпIакIэ щашIы.
Медицинэ IэпыIэгъур зэрарагъэкIырэм идэгъугъи хагъахъо. Мы Iофыгъор цIыфхэм бэрэ къаIэты. Адыгеим и ЛIышъхьэ къыIуагъ илъэс къэс мы лъэныкъор нахьышIу хъуным зэрэдэлажьэхэрэр: амбулаториехэмрэ фельдшер-мамыку IэзапIэхэмрэ ашIых, медицинэ IэпыIэгъу псынкIэм пае машинэхэр ащэфых, сымэджэщхэр зэтырагъэпсыхьажьых, лъэхъаным диштэрэ Iэмэ-псымэхэр ачIагъэуцох. Шъоущыгъу узым, гу-лъынтфэ узхэм яIэзэгъэнымкIэ, къэхъугъэкIэ сабыйхэр чIамынэнхэмкIэ шIагъэр макIэп. Мы зэпстэуми ягугъу къышIыгъ Урысыем псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ иминистрэу Михаил Мурашко чъэпыогъум къызэкIом. ГумэкIыгъоу щыIэхэми анаIэ тыридзагъ. Ахэм ащыщыбэр цIыфхэм яупчIэхэми къащыгъэнэфагъ. Медицинэ IофышIэхэр зэримыкъухэрэр, лъэныкъо хэхыгъэм Iоф щызышIэхэрэр зэрэмакIэхэр ахэм къахеубытэх. Ахэр дэгъэзыжьыгъэнхэм пае апшъэрэ еджапIэхэм Iоф адашIэ, ащ тегъэпсыхьагъэу рагъаджэх, медицинэ IофышIэхэу нэмыкI шъолъырхэм къаращыхэрэм фэтэри 8 къафыхагъэкIыгъ. «Земский доктор» зыфиIорэ программэр зыщыIэм къыкIоцI врач 529-мэ ыкIи гурыт медицинэ IофышIэ 86-мэ ахъщэ тынхэр афашIыгъэх, мы илъэсым — врач 33-мэ ыкIи гурыт медицинэ IофышIи 6-мэ.
ФэгъэкIотэн зиIэхэм апае уц Iэзэгъухэм ящэфын ахъщэу къыфыхагъэкIырэм илъэс къэс хэхъо. Мы илъэсым — сомэ миллион 612,4-рэ. Шъоущыгъу уз зиIэхэм апае инсулинымрэ нэмыкIэу ящыкIэгъэщтымрэ сомэ миллиони 191,6-рэ апэIуагъэхьагъ, шъоущыгъур зэрауплъэкIурэ бзыхьафхэр сомэ миллион 30,2-кIэ ащэфыгъ. Ар, 2022-м елъытыгъэмэ, упаковкэ 43000-кIэ нахьыб. Шъоущыгъу уз зиIэ сабыи 139-у зэкIэмкIи республикэм щыпсэухэрэм апае зэпымыоу шъоущыгъур зышырэ пкъыгъо 3500-рэ къызIэкIагъэхьагъ.
ЗэнкIэ зэдэгущыIэгъум къыкIоцI зэхэтхэуи цIыфхэм республикэ пащэм зыкъыфагъазэу хъугъэ. ГущыIэм пае, Адыгэкъалэ щыпсэухэрэм фабэм икъэтын фэгъэхьыгъэ гумэкIыгъо къаIэтыгъ.
Къалэм ифэбэрыкIуапIэхэр игъом зэтырагъэпсыхьажьынхэу ЛIышъхьэм пшъэрылъ къыгъэуцугъ, IофшIэныр къихьащт илъэсым аухынэу щыт.
Гъогу инфраструктурэм изэтегъэпсыхьани упчIабэ фэгъэхьыгъагъ. Мы лъэныкъомкIэ зэшIуахырэр бэ, ащ мылъкубэ зэрэхалъхьагъэм ишIуагъэкIэ авариехэм япчъагъэ къыщыкIагъ, къыкIигъэтхъыгъ ЛIышъхьэм.
Мы зэхъокIыныгъэшIухэр цIыфхэми къыхагъэщыгъэх, джыри зэшIуахынэу агъэнафэхэрэм къакIэупчIагъэх. Мыекъуапэ иурамэу Хьахъуратэм ыцIэ зыхьырэм игъэцэкIэжьын ахэм ащыщ. Къалэр къэзыухьэрэ гъогушхом ишIын мы урамыр нахь зэгъокI хъуным фэIорышIагъ. Ахъщэ къэкIуапIэ щыIэ зыхъукIэ (сомэ миллиарди 4,5-рэ тефэщт), ащ игъэцэкIэжьын аублэщт. Тхылъхэр хьазырых, экспертизэр ашIыгъах. Мыекъуапэ игъогухэм яшIынрэ ягъэцэкIэжьынрэ атегъэпсыхьагъэу илъэси 5-м зэкIэмкIи сомэ миллиарди 3 фэдиз пэIуагъэхьагъ; гъогу Iахьи 128-рэ шапхъэхэм адиштэу ашIыжьыгъэх; Iахь 13 кIэу тыралъхьагъ; зэхэкIыпIэ хъурэитIу ашIыгъ.
НэмыкI муниципальнэ псэупIэхэм адэсхэри мы Iофыгъом егъэгумэкIых. Ащ пае ЛIышъхьэр къатегущыIагъ къэралыгъо программэхэмрэ лъэпкъ проектэу «ШэпхъэшIухэм адиштэрэ гъогу щынэгъончъэхэр» зыфиIорэмрэ къахиубытэу ашIагъэм. АдыгеякIэм 2024-рэ илъэсым щашIыщтым ипроект хьазыр. Бжыхьэкъое урамым гъэцэкIэжьын куухэр рашIылIэщтых, ащ къикIэу «Мега Адыгея» зыфиIорэм игъогу зэхэкIыпIэ гъогукIэ нагъэсыщт. Джыдэдэм мы Iахьым егъэжьэпIэ IофшIэнхэр щэкIох.
Къихьащт илъэсым Мыекъуапэ игъогоу Павловым ыцIэ зыхьырэм къыщыублагъэу урамэу Степноир нахь шъуамбгъо ашIыщт, къэлэ шъхьаIэр къэзыухьэрэ гъогоу Гавердовскэм изэхэкIыпIэ нэс. Инэм видеоупчIэу къырашIыкIыгъэм ыуж ЛIышъхьэм муниципальнэ псэупIэхэм япащэхэм пшъэрылъ афишIыгъ социальнэ инфраструктурэм хэхьэрэ объектхэм яекIолIапIэхэр зэтырагъэпсыхьанхэу. УпчIэр зыфэгъэхьыгъагъэр Инэм кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм екIурэ гъогум гъэцэкIэжьынхэр зэрищыкIагъэхэр ары.
Джащ фэдэу КъумпIыл Мурат къыIотагъ Тэхъутэмыкъое районым иинфраструктурэ хэхъоныгъэу иIэхэр. Анахьэу ар зыфэгъэхьыгъэр Яблоновскэр ары. Мыщ игъогухэм ягъэцэкIэжьын сомэ миллион 700 къыфыхагъэкIыгъ. Ащ нэмыкIэу тыгъэгъазэм чIыпIэ 1100-мэ ателъытэгъэ еджэпIакIэ щатыщт, 2024-рэ илъэсым джыри зы щаухыщт. Ахэм язырэм фэхыгъэ тичIыгогъоу, Урысыем и ЛIыхъужъэу Валерий Заволянскэм ыцIэ ыхьыщт. Ащ ыцIэ фаусыгъ урамхэм ащыщэу гъэцэкIэжьынхэр зыщашIыгъэми. Джащ фэдэу мы псэупIэм къихьащт илъэсым физкультурнэ-зэтегъэуцожьын комплекситIу, спортивнэ площадкэхэр щашIыщт, гъогухэр щагъэцэкIэжьыщтых, щагухэр щызэтырагъэпсыхьащтых. 2030-рэ илъэсым нэс псыхъоу Пшызэ зыгъэпсэфыпIакIэ къыIуашIыхьащт.
«Мы IофшIэнхэм акIыб дэтыр — щыпсэухэрэм яIэрыфэгъу щыIакI. Ар дэгъоу къыдгурэIо ыкIи Яблоновскэм тыдэкIыжьырэп зэкIэ зэшIотымыхэу. Типроект пэпчъкIэ джащ фэдэ пшъэрылъ тиI», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Республикэм икъэлэ шъхьаIэ изэтегъэпсыхьан упчIабэ фэгъэхьыгъагъ. Гъэсэныгъэм, спортым, культурэм япхыгъэ учреждениябэ агъэцэкIэжьыгъах, концерт гъэлъэгъуапIэу «Налмэсыр» агъэцэкIэжьы, Шъхьэгощэ нэпкъым зыгъэпсэфыпIакIэ къыIууцуагъ, нэмыкI зыгъэпсэфыпIэхэри къыдэуцуагъэх. Тарихъ саугъэтхэм ягъэцэкIэжьын ишIуагъэкIэ экскурсие гъогуонакIэхэр щыIэх, ахэм ащыщ драматургэу Евгений Шварц фэгъэхьыгъэр. Ныхэм афэгъэхьыгъэ саугъэт ашIынэу агъэнафэ. КъэкIыхэрэри кIэхэмкIэ зэблахъух. Бассейным игъэцэкIэжьыни ЛIышъхьэр къытегущыIагъ, сэкъатныгъэ зиIэхэр езыщэхыщтхэ лифт зэрашIыщтри къыIуагъ. 2024-рэ илъэсым IофшIэнхэр рагъэжьэщтых. ИлъэсыкIэм джащ фэдэу аублэщт «Мэздах» зыфиIорэ зыгъэпсэфыпIэм щашIыщт проектым иапэрэ чэзыу. «ТекIоныгъэм ия 55-рэ илъэс» зыфиIорэ бульварым игъэкIэжьыни къихьащт илъэсым аублэщт. Район цIыкIоу Восходыми хэхъоныгъэ иIэщт. Ащ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ, IэзапIэ щашIыгъ, еджапIэ щызэтырагъэпсыхьэ. ЩэпIэ цIыкIухэу ащ тетыгъэхэм ачIыпIэ зыгъэпсэфыпIэ щызэтыраутыщт. Урамэу Михайловым фэтэрыбэ унэхэр щагъэуцущтых, МФЦ, щапIэхэр щашIыщтых.
ХэкIыр зыщыратэкъущт чIыпIэхэм, ар Iузыщыщт техникэм япчъагъи нахьыбэ Мыекъуапэ щашIынэу, яIофшIэн нахь зэхаугуфыкIынэу, камерэхэр хэкIыр зыщаугъоихэрэм атырагъэуцонхэу КъумпIыл Мурат пшъэрылъ къыгъэуцугъ. Общественнэ транспортми иIофшIэн епхыгъэ пшъэрылъ гъэнэфагъэхэр къыгъэуцугъэх. Мы илъэсым автобус 20, къихьащтым — 30 Мыекъуапэ къыIэкIэхьащт. Мыхэм яIофшIэн къэлэдэсхэм яшIоигъоныгъэ къыдыхэлъытагъэу зэхащэщт, къэуцупIакIэхэр ашIых. Лъэхъаным диштэхэрэмкIэ транспортыр шIэхэу зэблахъущт.
ПсэупIэ пстэуми щыIэкIэ амал дэгъу адэлъыным зэрэдэлажьэхэрэр КъумпIыл Мурат къыIуагъ. Лъэныкъо пэпчъкIэ ашIэрэр къызэфихьысыжьыгъ.
ИлъэсыкIэу къихьэрэмкIэ цIыфхэм ЛIышъхьэр къафэгушIуагъ, ащ фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэм нахь кIэлэцIыкIубэ ахагъэлэжьэнэу пшъэрылъ къышIыгъ. Пэублэ классхэм ащеджэхэрэм апае илъэсыкIэ шIухьафтын мин 30 ащэфыщт. АР-м и ЛIышъхьэ ишIушIэ илъэсыкIэ Iофтхьабзэхэм кIэлэцIыкIу мини 2,5-рэ фэдиз ахагъэлэжьэщт.
ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм, яунагъохэм арагъэкIырэ IэпыIэгъур
ЗэдэгущыIэгъу занкIэр мэкIофэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм, иветеранхэм ыкIи ахэм яунагъохэм IэпыIэгъоу арагъэкIырэм ЛIышъхьэм ягугъу къышIыгъ. Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным иунашъокIэ шъолъыр пэпчъ щызэхащэгъэ къэралыгъо фондэу «Хэгъэгум иухъумакIу» зыфиIорэм мы IофшIэныр зэрэкIорэм гъунэ лъефы. Мы къулыкъум иIофшIэн шIуагъэ къызэрихьырэр АР-м и ЛIышъхьэ хигъэунэфыкIыгъ. Фондым икъутамэ апэрэ мэзихэу Iоф зишIэрэм хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм, иветеранхэм ыкIи яунагъохэм ащыщхэм — зэкIэмкIи нэбгырэ 1100-мэ IэпыIэгъу афэхъугъ. Социальнэ координаторхэм къарахьылIэгъэ упчIэ 1800-м ипроцент 75-р зэшIохыгъах. ЦIыфхэм къаIэтырэ упчIэхэр нахьыбэрэмкIэ зэхьылIагъэхэр: ахъщэ IэпыIэгъоу къаратыжьынэу щытхэр, медицинэ, социальнэ, психологическэ ыкIи юридическэ IэпыIэгъоу арагъэкIын фаехэр, щыIэкIэ-псэукIэм ехьылIэгъэ упчIэхэр.
Телеэфирыр мэкIофэ хэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм ыкIи ахэм яунагъохэм ащыщхэм упчIэ заулэ къатыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэм изэтегъэпсыхьан ахэр фэгъэхьыгъагъэх ыкIи упчIэ къэзытыгъэхэр IэпыIэгъу гъэнэфагъэм къыкIэлъэIущтыгъэх. ЛъэIукIэ зыкъыфэзыгъэзагъэхэм зыгъэгумэкIырэ Iофыгъохэр афызэшIуахынэу фондым икъутамэ ыкIи чIыпIэ администрациехэм АР-м и ЛIышъхьэ унашъохэр афишIыгъэх.
IэпыIэгъоу арагъэкIышъущтхэм ащыщых дзэкIолIхэм зэтыгъо ахъщэ тынхэр, ясабыйхэм ахъщэ IэпыIэгъу аратынхэр, гъэсэныгъэм иучреждениехэм сабыйхэр ыпкIэ хэмылъэу ащагъэшхэнхэр, гъэмэфэ лагерьхэм зэрагъэкIощтхэ путевкэхэр аратынхэр, нэжъ-Iужъ ны-тыхэм ыпкIэ зыхэмылъ социальнэ IэпыIэгъу арагъэкIыныр, гъэстыныпхъэ шхъуантIэр яунэхэм аращэным мылъкоу пагъэкIодагъэр къафызэкIагъэкIожьыныр, дзэкIолIхэм ыкIи ахэм яунагъохэм ыпкIэ зыхэмылъ юридическэ IэпыIэгъу арагъэгъотыныр, дзэкIолIхэм транспорт хьакъулахьым итын атехыгъэныр.
«ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм ыкIи ахэм яунагъохэм ащыщхэм IэпыIэгъу зэфэшъхьафхэр ядгъэгъотынымкIэ пшъэрылъэу тиIэхэр икъоу дгъэцэкIэнхэмкIэ бэ зэшIотхырэр. ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм ыкIи ахэм яунагъохэм ялъэIухэр охътэ кIэкIым къыкIоцI афагъэцакIэхэзэ ашIынхэу хэушъхьафыкIыгъэ операциер къызежьагъэм щыублагъэу муниципалитетхэм япащэхэм, АР-м иминистрэхэм я Кабинет унашъо афэсшIыгъ. Мы IофшIэныр пстэуми апэ итэгъэшъы. ХэушъхьафыкIыгъэ дзэ операцием хэлажьэхэрэм ыкIи ахэм яунагъохэм, гущыIэ къодыеу щымытэу, Iофыгъо гъэнэфагъэхэмкIэ тазэрафыщытыр къэтыушыхьатыныр типшъэрылъ», — хигъэунэфыкIыгъ КъумпIыл Мурат.
АР-м и ЛIышъхьэ мы IофшIэным инэмыкI лъэныкъуи игугъу къышIыгъ — шъолъырыкIэхэм, Херсон хэкум и Геническэ районэу Адыгеим зынаIэ тетым гуманитар IэпыIэгъоу арагъэкIырэр ары. Геническэ районым щытырахыгъэ видеоджэпсалъэм ащ щыпсэурэ цIыфхэм ацIэкIэ АР-м и ЛIышъхьэ, Адыгеим щыпсэухэрэм, псэолъэшIхэм IэпыIэгъоу къарагъэкIыгъэм пае зэрафэразэхэр къыщаIуагъ. Республикэм илIыкIоу Геническэ районым щыIэр Хъоткъо Хъызыр. Мыгъэ ащ псэолъэ пчъагъэ щашIыгъ ыкIи щызэтырагъэпсыхьагъ. Ахэм ащыщых пшъэрылъыбэ зэшIозыхырэ гупчэр, псауныгъэр зыщагъэпытэрэ физкультурнэ комплекситIу, Геническэ игурыт еджапIэхэу N 1-м ыкIи N 2-м спорт пчэгоу ащашIыгъэхэр; джащ фэдэу еджапIэхэм язырэм гъэцэкIэжьынхэр щашIыгъэх. Пшъэрылъыбэ зэшIозыхырэ гупчэу Адыгеим ыкIи Геническэ щыщ псэолъэшIхэм зэдашIыгъэм федеральнэ Iэшъхьэтетхэм осэшхо фашIыгъ. Херсон хэкум непэ ит учреждение анахь инхэм ар ащыщ — мафэ къэс нэбгырэ 900-мэ яфэIо-фашIэхэр гупчэм щызэшIуахынхэ алъэкIыщт. 2023-рэ илъэсым щашIэнэу агъэнэфэгъагъэм шъхьадэкIэу Геническэ и Краеведческэ музей агъэцэкIэжьыгъ; гурыт еджапIэхэу N 1-м ыкIи N 2-м ячIыпIэхэм язэтегъэпсыхьан ыкIэм фэкIо. Къэблэгъэрэ илъэситIум кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр ыкIи ФАП-хэр агъэцэкIэжьыщтых. Ащ имызакъоу, тидзэкIолIхэм, Донецкэ ыкIи Луганскэ народнэ Республикэхэм, Запорожскэ ыкIи Херсонскэ хэкухэм ащыпсэухэрэм апае республикэм гуманитар IэпыIэгъум иугъоин ыкIи идэщын лъегъэкIуатэ.
«ЗэкIэ мы Iофыгъохэм сынаIэ атет. Тикъэралыгъо зэрэщыщытым фэдэу шъолъырыкIэхэм щыIэкIэ-псэукIэр ащызэтегъэпсыхьэгъэныр къэралыгъом иIэшъхьэтетхэм пшъэрылъэу къытфагъэуцу. ЫкIи ар тэгъэцакIэ. IофшIэнышхо тапэ илъ. ЦIыфхэм зэхъокIыныгъэхэр зэралъэгъурэм, Урысыер къызэрадеIэрэр зэрэзэхашIэрэм мэхьанэшхо иI. Къэралыгъо хабзэм икъулыкъухэм ямызакъоу, сатыушIхэр, «Единэ Россием» хэтхэр, волонтерхэр, цIыф къызэрыкIохэр мы IофшIэным хэщагъэх. Пстэуми яIэпыIэгъу зэхэт», — хигъэунэфыкIыгъ Адыгеим и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.
Экономикэм ихэхъоныгъэрэ предпринимательствэм IэпыIэгъу етыгъэнымрэ
АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат зэдэгущыIэгъу занкIэмкIэ упчIэу ратыгъэхэр IофшIэным илъэныкъо зэфэшъхьафхэм афэгъэхьыгъагъэх. Ахэм ащыщых экономикэм хэхъоныгъэ егъэшIыгъэныр, бизнес цIыкIумрэ гурытымрэ IэпыIэгъу ятыгъэныр. ЦIыфхэр къакIэупчIэх программэхэм, грант зыпылъ зэнэкъокъухэм, IофшIэпIэ чIыпIакIэхэр щыIэ хъунхэмкIэ зишIуагъэ къэкIорэ Iофтхьабзэхэм.
Адыгеим и ЛIышъхьэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, 2023-рэ илъэсым санкциехэм къахэкIэу гумэкIыгъохэр щыIагъэх нахь мышIэми, социальнэ пшъэрылъхэр зэкIэ гъэцэкIагъэ мэхъух. Промышленнэ къыдэгъэкIыным ылъэныкъокIи Iофхэм язытет уигъэрэзэнэу щыт. 2023-рэ илъэсым пыкIыгъэ мэзи 10-м икIэуххэм нафэ къызэрашIыгъэмкIэ, республикэм къыщыдагъэкIыхэрэр проценти 107,8-м нэсыгъэх, Къыблэ федеральнэ шъолъырымкIэ ятIонэрэ чIыпIэм республикэр щыт. НэмыкI лъэныкъохэмкIи хэхъоныгъэхэр щыIэх: мэкъу-мэщым — процент 101,7-рэ, розничнэ сатыум —проценти 106,7-рэ. Лъэныкъоу «ПсэолъэшIыныр» зыфиIорэмкIэ зэшIуахыгъэ IофшIэнхэр зэрэхъугъэхэр проценти 102,9-рэ, цIыфхэр зычIэсыщтхэ унэхэу ашIыгъэхэр — проценти 108,5-рэ.
Тэхъутэмыкъое районым мэхьанэшхо зиIэ проектэу щызэшIуахырэр промышленнэ шъолъырым изэхэщэн епхыгъэу щыт. Ащ ишIогъэшхо къэкIощт псынкIэу промышленностым хэхъоныгъэ ышIынымкIэ. НепэкIэ газыр, электричествэр ящэлIэгъэнымкIэ, гъогухэр шIыгъэнхэмкIэ Iофышхо зэшIохыгъэ мэхъу. Илъэсэу къихьащтым а зэкIэми ягъэфедэн аублэщт.
«Промышленнэ паркэу «Инэм» зыфиIорэм иапэрэ резидентэу щытыщтыр пшъэдэкIыжьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «СФТ Пакеджинг» зыфиIорэр ары. Ащ нэмыкI инвестор инхэри щыIэх, промышленнэ паркым япсэуалъэхэр щагъэпсынхэм ахэм анаIэ лъэшэу къытырадзагъ», — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.
Ащ нэмыкIэу промышленнэ паркэу «Псэкъупсэр» гъэпсыгъэным ипроекти гъэцэкIагъэ мэхъу. Ащ сомэ миллиард 20,1-рэ фэдиз инвестициеу пэIухьанэу ары. Псэолъапхъэхэм ыкIи гъучIым хэшIыкIыгъэхэм якъыдэгъэкIын фэгъэзэгъэщт предприятиибл ащ ирезидентыщт.
«Ахэм яшIуагъэкIэ Тэхъутэмыкъое районымрэ Адыгэкъалэрэ индустриальнэ паркитIу ащытиIэ хъущт, ахэм IофшIэпIэ чIыпIэ мин пчъагъэ къатыщт», — къыкIигъэтхъыгъ АР-м и ЛIышъхьэ. ЗыгъэпсэфыпIэу «Лэгъонакъэ» загъэпсыкIэ, джащ фэдэу ащи IофшIэпIэ чIыпIабэ иIэ хъущт. Илъэсэу къихьащтым ащ игъэпсын фежьэнхэу щыт. Мы илъэсым инфраструктурэм сомэ миллиарди 4 фэдиз пэIуагъэхьагъ. ГъэпсэфыпIакIэм амал къытыщт зекIоным хэпшIыкIэу хэхъоныгъэ ышIынымкIэ, ащ нэмыкIэу республикэм иэкономикэ гъэпсыкIэу иIэри зэрихъокIын ылъэкIыщт. «Лэгъонакъэ» нэмыкIэу Адыгеим джыри зы проектышхо щагъэцакIэ пшъэрылъыбэ зэшIозыхыщт зекIо парк ДжэгокIо гъэхъунэм щышIыгъэным епхыгъэу. ГугъапIэхэр къэзытырэ лъэныкъохэу зекIоным епхыгъэу щыIэхэм зыкIэ ащыщ зекIохэр къезыщэкIыщтхэ мэшIокухэм ятIупщын. Аэропортхэм яшIын анахь зигъо Iофыгъохэм ащыщэу къэнэжьы. Логистикэм ихэхъоныгъэ тегъэпсыхьэгъэ гухэлъхэм ар ащыщ. Республикэм игъогухэр зэрэдэгъухэр бэмэ хагъэунэфыкIы.
Инфраструктурэм хэхъоныгъэ ышIыным мэхьэнэ гъэнэфагъэ иIэу щыт. Инвестициехэр нахьыбэу къихьанхэмкIи ащ ишIуагъэ къэкIощт. Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ гъогу дэгъухэр» ащкIэ амалышIу. Проектыр агъэцэкIэнэу зыщыфежьагъэхэм къыщыублагъэу транспорт псэолъэ ини 4 ашIыгъ, ахэм ащыщых автомобиль гъогоу «Инэм — БжыхьэкъоякIэр» зыфиIорэ зэхэкIыпIэмрэ Мыекъуапэ къыщызыухьэрэ гъогумрэ. 2019-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу автомобиль гъогу километрэ 390-м ехъу зэтырагъэпсыхьагъ. 2023-рэ илъэсым автомобиль гъогу километрэ 99-рэ агъэцэкIэжьыгъ. Къушъхьэлъэ чIыпIэхэми гъогухэм яшIын ащэкIо. Гъозэрыплъэ икIэу Лэгъо-Накъэ екIурэ гъогури ахэм ащыщ. 2025 — 2027-рэ илъэсхэм автомобиль гъогоу «Къалэу Мыекъуапэ къыщызыухьэрэр» зыфиIорэм ишIын аухыщт, ащ нэмыкIэу транспорт гъогу зэхэкIыпIи агъэпсыщт «Къалэу Краснодар къыщиухьэу» зыфиIорэм пыдзагъэу.
Республикэм ихэхъоныгъэкIи иэнергетическэ системэ нахьышIу шIыгъэнымкIи ахэм амалышIухэр къатыщтых. Электросетьхэр гъэкIэжьыгъэнхэмкIэ гухэлъышхохэр щыIэныгъэм щыпхыращых. Россетьхэмрэ Газпромымрэ адашIыгъэ зэзэгъыныгъэхэм атегъэпсыхьагъэу ГРС-р ашIыщт. Унэе программэм къыдилъытэрэ Iофтхьабзэхэм яшIуагъэ къэкIощт бизнесым къыхиубытэрэ псэуалъэхэр, социальнэ лъэныкъом епхыгъэхэр, цIыфхэр зычIэсыщт унэхэм ягъэпсын нахь шIэхэу Адыгеим щызэшIохыгъэнхэмкIэ.
Бизнес цIыкIумрэ гурытымрэ хэхъоныгъэ ашIыным пае Iофтхьабзэу зэшIуахыхэрэм кIэухышIухэр къатых. Къэралыгъо программэхэмрэ лъэпкъ проектхэмрэ ащкIэ къызфагъэфедэх. ГущыIэм пае, IофшIэныр езыгъэжьэгъэкIэ фермерхэм IэпыIэгъу афэхъух «Агростартап» игрант аратызэ. 2019-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу предпринимательствэм исубъекти 143-мэ ар аратыгъ. Мы илъэсым грантхэм якъыдэхынкIэ зэнэкъокъум сомэ миллион 95-рэ фэдиз къыфыхагъэкIыгъ. Илъэсэу икIыгъэм елъытыгъэмэ, процент 30 фэдизкIэ ар нахьыб: IофшIэныр езыгъэжьэгъэкIэ фермер 42-мэ ар афагъэшъошагъ. Унэгъо фермэхэм грант IэпыIэгъу ятыгъэным пае сомэ миллиони 121,1-рэ фэдиз къыхагъэкIыгъ, 2022-рэ илъэсым къафыхагъэкIыгъагъэм фэди 3,7-кIэ ар нахьыб. ЗекIонымкIэ проектхэр пхырыщыгъэнхэм фэгъэхьыгъэ общественнэ Iофтхьабзэхэм адегъэштэгъэным пае сомэ миллиони 133,29-рэ фэдиз проект 34-мэ апэIуагъэхьагъ. Илъэс 25-м къемыхъугъэ предприниматель ныбжьыкIэхэм апае сыд фэдэрэ проекти гъэцэкIагъэ хъуным епхыгъэу грант араты.
Промышленностым хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ фондыр къызфагъэфедэзэ къыдэгъэкIыжьынми IэпыIэгъу фэхъунхэ алъэкIыщт, Адыгеим а гухэлъхэм апае сомэ миллион 50 фэдиз къыфатIупщыщт. Ахъщэр зыпэIухьащтыр АР-м ипромышленность хэхъоныгъэ егъэшIыгъэнымкIэ Фондыр ары. Нэужым промышленностыр гъэкIэжьыгъэным пае фэгъэкIотэныгъэ зыхэлъ займэхэр предприятиехэм аратыхэзэ ашIыщт. Гъот макIэ зиIэ унагъохэм ыкIи зизакъоу псэурэ цIыфхэу гъот макIэ зиIэхэм социальнэ зэзэгъыныгъэу адашIыхэрэм атегъэпсыхьагъэу АР-м IофшIэнымрэ социальнэ хэхъоныгъэмрэкIэ и Министерствэ иамалхэр къызфагъэфедэщтых.
Гупчэу «Мой бизнес» зыфиIорэр зэхащагъ, предпринимательствэ цIыкIумрэ гурытымрэ къахиубытэхэрэм къэралыгъо IэпыIэгъу ятыгъэнымкIэ ар къызфагъэфедэщт. А IэпыIэгъум къыхеубытэх мылъку, ахъщэ ыкIи информационнэ IэпыIэгъур. Iофтхьабзэу зэшIуахыхэрэм яшIуагъэкIэ къэралыгъо IэпыIэгъур зэратыхэрэм япчъагъэ илъэс къэс нахьыбэ мэхъу. 2023-рэ илъэсым пыкIыгъэ мэзэ 11-м къыкIоцI нэбгырэ 1061-мэ ащ фэдэ IэпыIэгъу аратыгъ.
ИкIэухым АР-м и ЛIышъхьэ къызэрэхигъэщыгъэмкIэ, республикэм гъэхъэгъэ шъхьаIэу иIэхэр Дунэе къэгъэлъэгъон-форумэу «Урысыер» зыфиIорэм непэ къыщагъэлъагъох. Хэгъэгум и Президентэу Владимир Путиным игукъэкIкIэ а форумыр зэхащагъ. КъумпIыл Мурат зышIоигъохэр зэкIэ регъэблагъэх ВДНХ-м ия 75-рэ павильонэу Адыгеим иэкспозицие зыдэщыIэм. Тыгъэгъазэм и 14-м республикэм и Мафэ ащ щырекIокIыщт. Ащ пае республикэм культурэмрэ IофшIэнымрэ япхыгъэ программэ игъэкIотыгъэ егъэхьазыры.